P. 1
marifetname.pdf

marifetname.pdf

|Views: 1,276|Likes:
Yayınlayan: yottoman
Uploaded from Google Docs
Uploaded from Google Docs

More info:

Published by: yottoman on Jan 07, 2013
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/17/2015

pdf

text

original

İBRAHİM HAKKI’NIN HAYATI 18.

asır Osmanlı İmparatorluğu’nun bilim, kültür, tasavvuf ve edebiyat tarihinde Erzurum’lu İbrahim Hakkı’mn önemli bir yeri vardır. Dini ve tasavvufî bir gelenek içinde bilim ve kültüre hizmet ederek geniş halk kitlelerine seslenmeyi başaran bu bilginin, hem edebî, hem dinî ve hem de müsbet ilim yönü İncelenmeğe değer bir konudur. Hakkında çeşitli eser, makale, broşür ve yazı kaleme alınan Erzurum’lu İbrahim Hakkı Hazretleri’nin büyüklüğü ile mütenasib ve onu hakkıyla tanıtacak bir inceleme bugüne kadar yapılmış değildir. Toplumları, içine saplandıkları bataklık ve sıkıntılardan kur­ taran, bilgili, faziletli ve üstün zekâlı insanlardır. Bu yaradılış ve kabiliyette olan kişiler, bazan yıllar hatta yüzyıllarca beklenir du­ rur. Umudun kaybolduğu anda kaybolup da yâd ellere giden ve dönüşünden umut kesilen bir insanın ansızın çıkıp kendini gös­ termesi gibi, büyük atılımlara hazır âlim ve düşünürlerin ortaya çıkmasıyla durgun, hareketsiz, şaşkın ve ne yapacağım bilmeyen toplum, o andan itibaren birdenbire canlanmaya başhyarak ayağa kalkar. Doğu Anadolu’nun önemli kültür merkezlerinden biri ve belki de en önemlisi olan Erzurum’a yakın Horasan şehrinden Hasankale’ye göç eden bir aileye mensup olan bu büyük düşünürün dedesi, Molla Bekir isminde çevresinde hayli şöhret temin eden ve cömert­ liği dillere destan olan bir ailenin çocuğudur. Azak seferine giderek orada şehit düşmüş bir daha Hasankale’ye dönmemiştir. İbrahim Hakkı’mn babası ise, Derviş Osman Haseni isminde yumuşak huylu, çekingen, halim selim ve çelebi-meşreb bir zattır. İbrahim Hakkı’nın «hilm ü haya madeni» dediği babası Derviş Osman, yirmi yaşına kadar Erzurum’lu bilgin Karaşeyhoğlu Sey-

MARİFETNÂME yid İbrahim isminde bir zattan zamanın okunması mutad dinî ilimlerini öğrenmiştir. 1701 yılında geçirdiği buhran üzerine kendisini eğitecek ve şi­ faya kavuşturacak bir mürşid-i kâmil bulmak arzusuyla yanına Erzurum’lu Eyyup Efendi’yi de alarak seyahata çıkar. O esnada çevresinde haklı bir şöhrete ulaşmış ve Siirt’in on kilometre kadar kufcey doğusunda yer alan Tillo’da (Bugünkü is­ miyle Aydınlar Bucağı) ikamet eden Şeyh İsmail Fakirullah ismin­ de bir bilgine bağlanmıştır. Doğumu ve Çocukluk Yılları İbraiüm Hakkı, 18 Mayıs 1703 yılında Muharrem ayının ilk Cuma sabalu, Erzurum’a aşağı yukarı kırk kilometre uzaklıkta bu­ lunan Haşan kale (Pasinler) kasabasında dünyaya gelmiştir. Dokuz yaşma kadar amcalarının yanında kalan Erzurum lu İbrahim Hakkı, gcccli gündüzlü okur ve çok az insana nasib ola­ cak ou bilgi elde eder. Daha sonra Siirt’in Tillö (Aydınlar) Bucağına giderek Şeyh İsmail Fakirullah'a bağlanmış olan babasımn yanında kalır. İlk dl tabiriyle «babamdan daha biliş ve tanış idi» dediği bu zata kend itabiriyle «babamdan daha biliş ve tanış idi» dediği bu zata ken­ disi de bağlanır. Kuvvetli bir tahsil ve terbiye ile yetişen bu ünlü bilgin ve dü­ şünür, arapça, farsça ve türkçe’ye lâyıkıyla hâkim olmuş ve bu üç dilde şiir yazacak bir mertebeye ulaşmıştır. Derviş Osman Efendi Tillo’da oğlunu, büyük bir şefkat ve sev­ gi ile büyütmüş ve birlikte kaldıkları-Şeyh İsmaik-Fakirullah der­ gâhı onlar için âdeta bir eğitim ve kültür merkezi olmuştur. Onyedi yaşında babasım kaybeden İbrahim Hakkı, tekrar doğvım yeri olan Erzurum’a dönmüştür. Okuma imkânları bakımın­ dan Erzurum’u tercih ettiği anlaşılan bu mütefekkir ve şâirin gö­ nül bakımından TUlo’ya bağlı olduğu ve küçüklük yıllarının verdi­ ği mutluluğu tadmak için (1140-1728) tekrar oraya dönmüş, Şeyh İsmail Fakifullah’tan tasavvuf, tarikat ve dini bilgiler almıştır. Tillo’ya gidişinden yedi sene kadar gibi bir zaman geçtikten sonra Şeyh İsmail Fakirullah’m ölümü üzerine tekrar doğum yeri olan Hasankale’ye dönmüş, oradan da Erzurum’a gidip Yukarı Ha—4—

bib Efendi Camii’nde İmam ve hatip olarak görev yapmış, bunun yanında başka camilerde de va’z ü nasihatlarla halkı aydınlatma­ ya çalışmıştır. Hayatının gençlik ve olgunluk dönemlerine rastlayan bu yaş­ larda daha çok şifahî bilgi ve kültüre önem vererek ileride kaleme alacağı eserlere hazırlık yapmıştır. Otuzüç yaşına bastığında Fiıdevs isminde Erzurum’lu bir ha­ nımla evlenir. 1738 senesinde ilk defa hacca gider. Dönüşünde bü­ yük İslâm şâir ve düşünürlerüıin eserlerinden seçmeler yaparak «Lübbü’l-Kütüb» isminde 7 ciltten müteşekkil gayet kıymetli bir antoloji meydana getirir. Bu antolojinin beş cildi halen torunla­ rından Mesih İbrahim Hakkıoğlu’nun elinde ,iki cildi ise Erzurum Atatürk Üniversitesi Kütüphanesinde bulunmaktadır. 1742 yılında zengin bir ailenin kızı olein Fatime isminde ikin­ ci bir kadınla evlenir. Bunu üçüncü ve dördüncü evlilikleri takip ederek Belkis ve Züleyha isminde iki hanımla daha evlenir. Böylece dört hanımla evliliğini büyük bir huzur ve mutluluk içinde de­ vam ettirir. Hasankale’de saçaklı ve eyvanlı bir ev yaptırarak za­ man zaman oraya gitmeyi tercih eder. İstanbul Seyahatlan : İbrahim Hakkı, 1747 yılında, Sultan 1. Mahmud’un tahtta ol­ duğu bir dönertıde İstanbul’a gelir ve Padişah tarafından Saray’a davet edilerek yakın bir ilgi ve alâka görür. İbrahim Hakkı’nın Saray’a davet edilmesinin gâye ve maksa­ dı üzerinde duran kaynaklar, bu davetin ilim ve kitap sevgisinden doğduğunu ve bu büyük düşünürün eline geçen fırsatı değerlen­ direrek Saray kütüphanesinden oldukça fazla yararlandığım ileri sürmektedirler. Marifetnâme isimli eserini yazmada büyük yaran olan bu zi­ yaret esnasında, sarayda bulunan ve başka yerlerde benzerine te­ sadüf edilmesi güç kitaplardan yararlandığı, not aldığı, kendisine gerekli olah malzeme ve bilgiyi topladığı muhakkaktır. Ayrıca bu seyahat esnasında «ders okutmak şartıyla» Sultan I. Mahmut tarafından Erzurum’un Şigveler Dağı eteğinde bulunan Abdurrahman Gazi (Abdurıahman Dede) zaviyedârlığına tayin edilir.

Erzurum’a döndüğünde ufak tefek bir takım esercikler yaz­ ma denemelerine girişir. 1755 yılında ikinci defa İstanbul’a gelir. Buradan hanım ve çocuklarına yazdığı bir takım enteresan mek­ tuplar günümüze kadar ulaşabilmiştir. İstanbul’dan döndükten sonra kendisini tamamiyle eserler yazmaya vererek Hasankale’ye çekilir. En büyük eseri olan Marifetnâme’yi tamamlamak için uğraşır. Daha soma diğer eserleri­ ni yazar. İbrahim Hakkı kadar seyahat yapmış bununla beraber gezile­ ri çalışmalarına engel olmamış bilgin ve şâir nadirdir. Hasankale onun doğum yeri olmasına rağmen hayatında en çok sevdiği ve bir türlü ilgisini kesemediği, içinde mesut günler geçirdiği ve ken­ disine ikinci vatan olarak seçtiği yer şüphesiz Tillo’dur. Sıkıştıkça, huzur bulmak çin Tillo’ya yönelir. Bu esnada, Fatime ismindeki eşinin ölümü üzerine Şeyh İsmail Fakirullah’ın to­ runu, Abdülkadir’in kızı Fatime Azize ile son evliliğini gerçekleş­ tirir. Kayın biraderi Mustafa Fâni ile 2. defa hacca gitmeye karar verir. Çeşitli ilim merkezlerinde, bu arada Halep, Şam, Mekke, Me­ dine, Kudüs ve benzeri tarihi ve kutsal şehirlerde devrin ünlü bil­ ginleriyle temaslarını sürdürür, onlarla çeşitli konularda bilgi alış­ verişinde bulunur. Hasankale kasabasında doğduğu halde daha çok, büyük bir merkez olan ve eskilerin «Erzen-i Rum» dedikleri şehre nisbetle anı­ lan İbrahim Hakkı, hac dönüşünde Tillo’ya yerleşir ve Şeyh İsma­ il Fakirullah’m tekkesinde ders okutmak suretiyle talebeler yetiş­ tirmeğe çalışır. 1768 yılında Erzurum Müftüsü Şeyh Mustafa ile üçüncü de­ fa hacca giden İbrahim Hakkı, amcası oğlu Yusuf, Nesim’e yolla­ dığı bir mektupta, kendi eserlerinin Şam ve civarında okunup be­ ğenildiğini yazar. İbrahim Hakkı’nın, İsmail Fehim, Ahmed Naimi, Muhammed Şakir ve Osman Nedim adında dört erkek, Gülsün, Hanife ve Şem­ si Aişe olmak üzere üç kızı olmuştur. Son demlerini Tillo’da geçiren Erzurum’lu İbrahim Hakkı, 22 Haziran 1780 yılında vefat etmiş ve daha önce şeyhi ve mürşidi İsmail Fakirullah için yaptırdığı türbenin içine gömülmüştür. Bu-

gün de senenin hemen hemen her mevsiminde burası ziyaretçiler tarafından gezilmekte ve büyük bir ilgi toplamaktadır. Eserleri: 18. asır, insanlığın eğitim, bilim ve kültürde büyük atılım ve hamlelere giriştiği, buluş ve icatlara yöneldiği bir çağdır. Erzu­ rumlu İbrahim Hakkı da bu keşif ve icatlara yabancı kalmadan, imkânları sınırlı olmasına rağmen aynı yolda yürümüş ve kendi­ sini çevresine tanıtabilmlştir. Müsbet (pozitif) ilimler alanında büyük bir başarı elde eden bu mutasavvıf-şâir, mensur ve manzum olmak üzere on beş ka­ dar eser kaleme almıştır. Her ne kadar bu sayı kaynak ve tetkik­ lerde otuzdokuza çıkarılmakta ise de kendisinin bizzat verdiği ra­ kam onbeştir. 1 — Divanı (İlahinâme) (1755) 2 — Marihetnâme (1756) i — İrfaniyye (1761) 4 — İnsaniyye (1763) 5 — Mecmuatü’l-Maâni (1765) 6 — Tuhfetü’l-Kiram (1767) 7 — Nuhbetü’ 1-Kelam (1768) 8 — Meşakiku’ 1 -Yûh (1771) 9 — Sefine-i Nûh (1773) 10 — Kenzü’l-Futûh (1774) 11 — Definetü’r-Rûh (1775) 12 — Ruhu’ş-Şurûh (1776) 13 — Ülfetü’l-Enâm (1776) 14 — Urvetü’l-lslâm (1777) 15 — Hey’etü’l-İslâm (1777) Arapça, Farsça ve Türkçe olmak üzere yazdığı eserlerinin ilk beşini Erzurum’da bulunduğu sıralarda tamamlamıştır. Geriye ka­ lan eserlerini ise Siirt’e bağlı Tillo Bucağı’nda yazmıştır. Marifetnâme: Hafif modernleşme hareketleri arasında eski usulde bir eser olan Marifetnâme, bu cins kitapların son turfandası sayılabilir. İstanbul, Bulak ve Kazan’da değişik tarihlerde çeşitli baskılan ya­ pılan eser, Bir Mukaddime (Önsöz), Üç Fen ve bir Hatime (Son söz) olmak üzere üç kısımdan müteşekkildir.

Her fen, bölümlere, bölümler konulara, konular da kısımlara ay­ rılmıştır. İbrahim Hakkı, önsöze başlamadan önce âlem-i kebir de­ diği kâinatı ve onun sırlarını ele alır. Daha sonra âlem-i sağir di­ ye adlandırdığı insan vücudunu işler. Cenab-ı Hakk’ın birliğini ke­ sin olarak öğrenmek ve masivâdan kurtulma yoluna girmesini tav­ siye ederek bu kısımda menkul ve muteber olan tarzda kâinatın yaradılışım Arş’ı, melekleri, cennet ve cehennemi, Kürsi, Levh ve benzeri konulan açıklamaya çalışır. Bundan sonra hesap (Matematik) ve hendeseye (geometri) dair basit fakat açık bilgiler verir. Alemin küre şeklinde olduğunu ispat ederken Kâtip Çelebi’nin Cihan-nümâ adlı eserinden çokça yararlanır. îmam-ı Gazali’nin «Tehafütü’I-Fclasife» sinden bu bahse dair fıkralan olduğu gibi Türkçe’ye çevirir. Bu aktarmayı yaparken ya­ rarlandığı kaynaklara değinir. Sudan bahsederken dünyanın ev­ velce, sularla örtülü olduğunu, bazı taşlar kırılınca içinden deniz hayvanlan (fosil) çıktığım Fahrettin-i Razi’nin bir sözüne daya­ narak söyler. İbrahim Hakkı’nın bu konudaki inancı, kendinden evvel ya­ şamış olan İslâm bilginlerinin düşüncelerinden ayrı değildir. Yine bu münasebetle Magella’mn seyahatinden bahsederken Amerika'­ nın keşfini haber verir. Erzurum’lu İbrahim Hakkı, bütün bu bilgilerden sonra astro­ nomi ilmine geçer ve birtakım açıklamalarda bulunur. Yaratıkla­ rın eşrefi olan insana gelince anatomi ile konuya girer. Tıptan ve ilâçlardan bahsederken İbn-i Sina’dan yararlandığı görülür. Fenn-i saliste (üçüncü bahis), eserin büyük bir bölümünü teş­ kil eden ve bizim açımızdan pek de yeni addedilebilecek bilgiler ih­ tiva etmiyen dinî meseleleri ele alır. Şeyhi ve mürşidi İsmail Fakirullah’ın hasep, nesep ve kera­ metlerinden bahseder, sonra âdap, ahlâk ve muamelâta dair bilgi verir. İnsanın hayatta takip etmekle yükümlü olduğu kurallar üze­ rinde durur. Anadolu’da yıllarca özel bir itina ve bilgiyle saklanıp okunan Marifetnâme’nin münevver çevrelerde de belli ölçülerde etkili ol­ duğu söylenebilir. Toplum psikolojisini çok iyi bilen ve önce şarkta hakimiyeti-

ni sürdüren bilgilerle işe başlıyan mütefekkirimiz, İslâmî inanç ve düşünceye ters düşmeden yeni fikir ve teorilerin ortaya çıkmasına yardımcı olması ve bunları akli delillerle isbat etmesi küçümsenmiyecek bir anlayışın ifadesidir. Bunalımlara Çare Arayan Şâir: İbrahim Hakkı, yakın tarihlere kadar sadece bir mutasavvuf olarak bilinmekte idi. Oysa ki «Marifetnâme» isimli eseriyle şark kültürünün en güçlü temsilcilerinden biri olduğu muhakkaktır. Bügün de Edirne’den Kars’a kadar birçok kişinin sıkıntıya düştüğü an tekrarladığı: «Hak şerleri hayr eyler Zannetme ki ğayr eyler Arif anı seyr eyler Mevlâ görelim neyler Neylerse güzel eyler.» İbrahim Hakkı, çoğu kez insanlar için ustalığa dayalı bir şiir tekniği çerçevesinde canlandırdığı düsturlar yanında, bazı manzu­ meler kaleme almıştır ki bunlar akılda tutulmaya ve hatırlanmaya değer niteliktedir. «Geçmişle geri kalma Müstakbele hem dalma Hal ile dahi olma Mevlâ görelim neyler Neylerse güzel eyler.» gibi mısralar bu türdendir. «Tefviznâme» adını alan ve dünya ile tarikat duygularının biribirine karıştığı bu Şiirde, dini terbiye ile huzura kavuşmuş sakin bir ruhun parıltılarını sezer gibiyiz. Klasik edebiyatımızın şâirleri, sıkı bir kural ve disiplin içinde iken ve bu kuralların dışına çıkmaları oldukça güç bir iş iken İb­ rahim Hakkı, rahat söyleyiş ve ifadeleriyle' bu çerçeveyi zorlamış ve kişinin rahatım temin yönünden bazı öğütlerde bulunmuştur.

«Az ye, az uyu, az iç Ten mezbelesinden geç Dil gülşenine göç Mevlâ görelim neyler Neylerse güzel eyler.» İbrahim Hakkı, görüş ve düşüncelerini insanlara zorla kabul ettirmeye çalışan bir propagandacı değil, çoğu zaman yol göste­ rici, halim-selim bir bilgin, öğreticilik görevini akıl ve mantık çer­ çevesi içinde yürütmeye çalışan bir düşünür, insanlığın haynnı gönülden arzulayan bir şâir olarak karşımıza çıkmaktadır. Her ne kadar Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasî ve İktisadî hayatının o çağda bir gerileme, hatta çökmeğe doğru yöneldiği söylenmekte İse de, kültür ve edebiyatımız geçmişten aldığı hız sayesinde 18. asırda da bir dereceye kadar güç yetirebilmiştir. Böyle bir ortamda gittikçe gerilemeye doğru yol alan İmpa­ ratorluğun, manevi koruyuculuğunu üstlenenler arasında İbrahim Hakkı’nın önemli bir yeri vardır. O, sadece yaşadığı çağdaki konu­ larla değil, kendisinden sonra da insanlığı ilgilendiren bazı mese­ leler üzerinde kafa yormuş özellikle kader, tevekkül, çalışma azmi, çağa ayak uydurma, İlâhî aşk ve sevgi gibi duygular karşısında insanların alacağı tavır, biçim ve davranış üzerinde kafa yormuş; hemen hemen her asırda ortaya çıkması muhtemel sorunların hal­ li için şür lisanıyla öğütlerde bulunmuştur. Kütüphanelerimizde büyük iftihar vesilesi nice eserler vardır ki zeytinyağı, mum, gaz lâmbası ve hatta ay ışığında yazılmıştır. Marifetnâme sadece bunlardan bir tanesidir. Halbuki flöresans lâmbalarının ışıkları altında yazılan şimdiki eserlerin yüzde dok­ sanı daha doğar doğmaz ölmeye mahkûmdurlar. «Bir işi murad etme Olduysa inad etme Hak’tandır o, reddetme Mevlâ göreUm neyler Neylerse güzel eyler.» diyen şâir, her şeyi Allah (C.C.)’a havale eden bir tavır içinde da­ lma yeni ufuklara doğru yol almıştır.

MÜELLİFİN ÖNSÖZÜ Sonsuz hamd, şükr ve sena, var olacak her şeyi ezelî ilmi ile takdir ve tebyîn, kâinattaki her şeyi sonsuz feyzi ile tertîb ve ta­ yin eden, gül bahçesi olan âlemi, âdem gülü ile süsleyip bezeyen Vâhid, Ferd ve Ehad Allah (celle celâlüh) hazretlerine olsun! Hak Teâlâ bütün cihâm insan için, insanı da kendini tanıması için ya­ ratmıştır. İnsanda, yarattığı şeylerdeki bütün hakikatlan ve mâ’na âleminin bütün inceliklerini bir araya toplıyarak açığa vur­ muş, böylece sırların mahallî olan insanı Câmi’ ismine sûret, âlim­ leri, âlemdeki binlerce hikmetlere vâkıf, cihân kitâbımn herbir har­ finden ma’rifet alâmetleri çıkaranları ârif ederek, gönül âlemine giren kullarım, Kâ’be huzûrunda âkif eylemiştir. Salâvatlarm en üstünü, tahiyyatların en ekmeli, selâmın en güzeli, kâinatın efendisi, mahlûkatın en şereflisi, mevcûdatın özü ve Allahü Teâlânın «Eğer sen olmasaydın cihâm yaratmazdım» hitâbına mazhar olan aleyhissalâtü vesselam hazretlerinin ism-i a’zâm ve en evvel olan kâmil rûhuna olsun. Ayrıca bütün sözlerin­ de, işlerinde, îmân ve ahlâkta ona tâbî olan, gönülleri imân nûru ve ma’rifet huzûru ile dolu Ashâbma da dualar olsun. (Rıdvanullahi aleyhim ecmaîn). Bu hakir kulun İbrâhim Hakkı, bu kitabı yazarken «Allahü Teâlâ seni iki cihânda aziz etsin» diye du âettiği, aziz ve şerif oğlu Seyyid Ahmed Na’îmî’ye hitâb etmektedir. Önce bilinmelidir ki, Hak Teâlâ iki âlemi insan oğlu için, on­ ları da ancak kendini tanımaları için yarattığını herkese duyur-

muştur. Nitekim iutf ve keremiyle (hadis-i kudside) : «Ben gizli bir hazîne idim. Tanınmayı sevdiril. Beni tanımaları için mahlûkatı yarattım» buyurmuştur. O halde âlemin ve insanın yaratıl­ masında esas maksad, Cenab-ı Hakk’ı tanımaktır. Fakat bu herşeyden üstün olan Rabbi tanımak, nefsi tanımağa bağlıdır. Nefsi tanımak da bedeni tanımağa, bu da âlemi tanımağa bağlıdır. Âle­ mi tanımak için bir miktar astronomi ve fizik, bir miktar astrono­ mi ve ruh bilimi seçip, biraz da kalb ve ma’rifet ilimlerinden (ta­ savvuf) alarak Türkçeye terceme ile bu kitâbımı bir mukaddime, üç fen ve bir hâtime olmak üzere tertib ettim. Mukaddimede İslâm dinine göre kâinatı tanımayı ve dünya ile âhiretin hallerini bildirdim. Birinci fende, âlemdeki varlıkları ye bunların yaratılmasındaki hikmetleri, ikinci fende insan bede­ ninin yapısını etraflıca açıkladım. Üçüncü fende ma’rifete (Allah-ü Teâlâ’yı tanımaya) kavuşmanın nasıl olduğunu, hâtimede ise dost, akraba ve komşularla bir arada yaşamanın şartlarını ve edeblerini bildirdim. Böylece, önce mukaddimede, Kur’an-ı Kerîm ve hadls-i şerif­ lerle sâbit olan dünya ve âhiretteki olayların akıl almaz incelikle­ rine vâkıf olup, tam bir inanç ile her varlığın yaratıcısını bilip aza­ met ve kudretini düşüneceksin. Sonra birinci fende, kâinattaki in­ ce sanatları birer birer görüp, cihânın sırlarına vakıf olunca .in­ sanın âlem, âlemin özünün de insan olduğunu anlıyarak herşeyden feragat edip kendine döneceksin. Sonra ikinci fende, beden ve rûhunda Allahü Teâlâ’nm kudretinin akıl almaz büyüklüğünü, âlem-i kebîrdeki herşeyin misâlini vücûdunda görerek, vücûdun kü­ çük bir âlem olduğunu anlıyacak kendi nefsinde, Hak Teâlâ’mn açık alâmetlerini müşahede edeceksin. Vücudun sultânı olan rûhun kıymetini anlayıp ma’rifet4 nefs mertebesini bularak ken­ di âleminde sultan olacaksın. Üçüncü fende, kalbleri çeviren Al­ lahü Teâlâ’nm aklın ermediği ilhâm ve tasarruflarını, Zâtının ve sıfatlarının kalblere yakınlığını, âlem-i ekber olan kalbinde ilm-ül yakin ile bilerek, Hak Teâlâ’dan başka .her şeyi unutup yalnız O’nun her işi yapan ve tasarrufunda bulunduran olduğunu anladığında âlem-i vahdete erip, Vâhid ve Ferd olan, Hak Teâlâ’nın varlığını ve birliğini basiretinle ayn-ül yakîn ile görerek marifetullah devletine erecek, bu yakınlık seâdetini hakk-ül yakîn ile bilip, devamlı onun-

la kalacaksın. En sonunda hâtime bölümünü de okuyarak, kesret âleminde mevcûd olan hükümleri de öğrenip, şartlanna riayet ede­ rek Hak Teâlâ’nm mahlûklannm yumuşaklık ve idare ile gönülle­ rini alıp, kolayca cemiyet içinde aziz ve hâtm sayılır olacaksın. Bu kitabdaki konuların sırası, yukarıda anlattığımız lâtif üslûb ile tamamlanacaktır. Basiret gözü ile okuyanlan Mevlânm açık alâmetlerinin hakîkatına eriştirecektir. (Mârifetnâme) ismi­ ni verdiğimiz bu kitab, hicri 1170 (M. 1756) senesinde tamamlan­ mıştır.

Bismillâhirrahmaııirrahîm MUKADDİME Ayet-i kerîme ve hadis-i şeriflere dayanılarak, İslâm âlimleri­ nin tefsirlerine göre, Arş, Kürsî, Cennetler, Gökler, yer ve Cehen­ nemin yaradılışım, kıyâmetin alâmetlerini, o günün hallerini ve dehşetini ,cihânın harab ve yok olmasını, Allahü Teâlâ’yı görme âlemi olan âhiretin sonsuzluğunu dört konu ile anlatır. KONU: 1 ALTI KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 Cihâm yaratan Allahü Teâlâ’nm âlemde olan bediî san’atlârrnı düşünmeğe ve hatırlamağa vesile olan âyet-i kerîmeler: Ey aziz: Hak Teâlâ bu âlemi, varlığına ve birliğine delil olarak yaratıp, bütün eşyada, keskin görüşlü olanlara san’atını göstererek hikme­ tini duyurmuştur. Aşağıdaki mealleri alınan âyeti kerimeler, Kur’ân-ı Kerîm’deki sıra iledir. Hak Teâlâ, bu âyet-i kerîmelerle kulla-

nnı kendini tanımağa teşvik buyurmuştur. (Biz bunların bir kıs­ mına yer vereceğiz) : Fatiha sûresi, 1. âyet-i kerîmesi: «Ezelden ebede kadar olmuş ve olacak her hamd ve senâ, âlem­ lerin rabbi, yaratıcı, besleyici ve işlerini tertib edicisi olan Allahü azîm-üşşan içindir.» Bakara sûresinin 107. âyeti çelilesi der ki: «Bilmez misin ki, semâvât ve Arz’ın mülkü Allah-ü Teâlâ’nındır ve sizin için Allah-ü Teâlâ’dan başka, size fayda veren bir dost ve zararları gideren bir yardımcı yoktur.» Bakara sûresinin 255. âyet-i çelilesi (Ayet-el Kürsî) der kİ: «Allah-ü Teâlâ mahlûkata hak olarak ma’bûddur. Ondan baş­ ka ibâdete müstehak yoktur. Devamlı hayât ile bâkî, mahlûkların tedbirinde kâimdir. Dalgınlıktan ve uyumaktan münezzehtir. Gök­ lerde ve yerlerde onlann hepsi O’nun içindir. O’nun mülküdür. Kıyâmette hiç kimse O’nun katında, O’nun izni olmadan şefâat ede­ mez. Gök ve yer ehlinin önlerinde olanı (Dünya işlerinde) ve arka­ larında olam (Ahiret işlerinde) bilir. Mahlûklar O’nun ilminden, bildirmesini irâde ettiğinden başka bir şeyi kavrayamazlaf. O’nun Kürsîsi gökleri ve yeri içine alır. Gökleri ve yeri muhafaza etmek ona meşakkat vermez. O düşünceden yüksek, idrâkin dışındadır.» Âl-i İmrân sûresinin 5. âyeti çelilesi der ki: «Allah-ü Teâlâya yerde ve gökte gizli bir şey yoktur. O, rahmlerde çocuğa erkek ve dişi, güzel ve çirkin dilediği gibi şekil verir. Ondan başka ilâh yoktur. Aziz ve hâkîm’dir.» Al-i îmrân sûresinin 190. âyet-i çelilesi der ki: «Göklerin ve yerin yaratılmasında ve gece ile gündüzün uza­ yıp kısalmasında akıl sahihlerine, varlıkları yaratanın birliğine ve kudretinin kemâline açık işaretler vardır.» itfisâ sûresinin 124. âyet-i çelilesi der ki: «Semâvât ve Arzda olan bütün eşyanın yaratması ve mülkü Allah-ü Teâlâ’ya mahsustur. O’nun ilmi ve kudreti, herşeyi kap­ samıştır.» Mâide sûresinin 123. âyet-i çelilesi der ki: «Göklerin ve yerin ve onlarda olan mahlûkların mâliki Allah-â azîmüşşandır. O Allah-üTe âlâ yokdan var etmeğe kadirdir.» En’âm sûresinin 13. âyet-i çelilesi der ki:

«Gcce ve gündüzde sükûn ve harekette olanlar O’nun içindir. Yani zaman ve mekânın mâliki O’dur. Allah-ü Teâlâ herkesin sö­ zünü işitici ve hallerini bilicidir.» £n’am sûresinin 59. âyet-i çelilesi der ki: «Allah-ü Teâlâ’nın gayb hazîneleri O’nun katindadır. Onlan ancak Allah-ü Teâlâ bilir. Karada olan bitki ve hayvan, denizde olan cevher ,hayvan ve diğerlerini bilir. Ağaçlardan düşen yaprak­ ların ve geriye kalanların sayısını bilir. Karanlık zemine düşen dânenin biteceğini veyâ çürüyeceğini biür. Yaş vc kuru, az ve çok ölü ve diri hepsi Levh-i Mahfuzda yazılıdır.» En’âm sûresinin 75. âyet-i çelilesi der ki: «Biz İbrâhim’e, Azer’in ve kavminin sapıklığım gösterdiğimiz gibi, tevhidde yakim olması için göklerin ve yerin melckûtunu da gösterdik.» A’râf sûresinin 53. âyet-i çelilesi der ki: «Rabbınız o Allah-ü Teâlâ’dır ki, gökleri vc yerleri altı günde yarattı. Sonra Arş-ı a'lâyı yaratmayı kasd eyledi. Gündüzü gece ile örter. Sür’atle gcce gündüzü vc gündüz geceyi taleb eder (birbiri­ ni ta’kîb eder). Güneş, ay ve yıldızlan emrine boyun eğer şekilde yarattı. Biliniz kİ, yaratmanın ve emrin tümü Allah-ü Teâlâmndır. Bütün mahlûkatlaıı O’nun tasarruf undadır. Ulûhiyyet ve rubûbiyyette, vahdaniyyet ve ferdâniyyet ile âlî ve a’zâm, bütün âlemlerin yaratıcısı ve rabbidir.» Tevbe sûresinin 117. âyet-i çelilesi der ki: «Göklerin ve yerin mâliki Allah-ü Teâlâ’dır. Dünyâda dirilt­ mek ve öldürmek O’nun emrindedir. Sizin için Allah-ü Teâlâ’dan başka işlerinize bakan ve yardım eden yoktur.» Yûnus sûresinin 101. âyet-i çelilesi der ki: «Delil isteyen müşriklere de ki: Göklerde ve yerdeki akıl al­ maz san’ata bakınız ki, ne incelikler vardır. İlm-i ezelîde îmân et­ meden ölecekler için delil ve mucize görmek, korkutmak fayda ver­ mez.» Enbiyâ sûresinin 22. âyet-i çelilesi der ki: «Eğer semâvât ve arzda AUah’dan başka ilâhlar olsaydı, semâvat, arz ve içindekiler bozulurdu. Arş’m sâhibi olan Allah-ü Teâlâ, müşriklerin, O’na lâyık olmayan vasıflarından münezzehtir.» Fürkân sûresinin 45. âyet-i çelilesi der ki:

«Rabbinin san atına bakmaz inisin ki, fecrin başlangıcı ile gü­ neşin doğuşu arasındaki zamanda gölgeyi uzun kıldı. Allah-ü Te­ âlâ dilerse o gölgeyi sabit bırakıp, güneş ile gidermezdi. Sonra göl­ genin bilinmesi için güneşi delil kıldık.» Nemi sûresinin 88. âyet-i çelilesi der ki: «Sûr’a üfürüldüğü sırada dağlan yerinde duruyor görürsün. Halbuki bulutlann gitmesi gibi havada sür’atle giderler. Allah-ü Teâlâ herşeyi ilim ve hikmeti üzere mülıkem ve sabit yarattı. O yap­ tıklarınızı bilir.» Rûm sûresinin 48. âyet-i çelilesi der ki: «Allah-ü Teâlâ, rüzgân gönderip bullutu kaldırır. Onu gökde dilediği gibi bazen açar, bazen parça parça eder. İlâhî hüküm ile yağmurun bulutların arasından çıktığım görürsün. Yağmuru kullanndan dilediğinin şehir ve arâzisine isabet ettirerek onlan bol­ luk ile sevindirir.» Rûm sûresinin 50. âyet-i çelilesi der ki: «Allah’ın rahmetine bak ki, o yağmur ile kurumuş toprağı na­ sıl canlandırıp ağaç, meyve ve ekin bitirir. Buna kadir olan Hak Teâlâ kıyâmette ölüleri diriltmeye de diriltmeye kadirdir. O her şe­ ye gücü yetendir.» Secde sûresinin 3. âyet-i çelilesi der ki: «Allah-ü Teâlâ gökleri, yerleri ve onlann arasmda olanlan al­ tı günde yarattı. Sonra O’nun hükmü Arş üzere müstevî ve müs­ tevli oldu. Hak Teâlâ’dan başka size yardım ve şefâat eden yoktur. Acaba siz Kur’an-ı Kerimin nasihatlannı hiç dinlemez misiniz.» Sebe sûresinin İ. âyet-i çelilesi der ki: «Allah-ü Teâlâ’ya hamd olsun ki, semâvât ve arzda olan eşyâ ve ni’metler, O’nun mülkü ve mahlûkudur. Dünyada hamd etmek vâcib olduğu gibi, âhirette de O’nun kudret ve ni’metine hamd olu­ nur. O, hâkîm ve habir’dir.» Sebe’ sûresinin 2. âyet-i çelilesi der ki: «Zemine girenleri (yağmur suyu, hayvan, hazine gibi), ze­ minden çıkanları (kaynak sulan, bitkiler ve madenler gibi), gök­ ten inenleri (yağmur, kar, melekler gibi) hep bilir. O Allah-ü Teâlâ (mahlûklara ni’met vermesi ile) rahim, (günahları afv etmesi ile) gâf urdur.» Yâsin sûresinin 36. âyet-i çelilesi der ki:

«Allah-ü Teâlâ ,lâyık olmayan sıfatlardan münezzehtir ve her şeyi yaratmasında büyük kudreti vardır. Yerden bitirdiği ağaç, ne­ bat ve hubûbâtm çeşitlerini ve nefs-i insandan erkek ve kadını ya­ rattı. Onların bilmediği ve bilemiyecekleri şeyleri de yarattı.» ' Yasin sûresinin 37. âyet-i çelilesi der ki: «Vahdâniyyet ve kudretimize diğer bir delil dc gecedir ki biz ondan gündüzü giderip, geceyi getirdiğimizde karanlıkta kalırlar.» Yâsin sûresinin 40. âyet-i çelilesi der ki: «Seyir (hareket) esnasında güneş aya erişemez. (Çünkü ay hızb, güneş yavaş ve farkb felekler de seyr ederler.) Gece de gün­ düzün önüne geçemez. Her biri feleklerinde seyr ederler.» Yâsin sûresinin 41. ve 42. âyet-i ceiileleri der ki: «Kudretimize bir alâmet olarak babalarını ve diğer canlıları Nûh aleyhisselâmm dolmuş gemisine yüklettik veya ticaretle gön­ derdikleri evlâdlannı yahud bir yere gitmeğe güçleri yetmeyen ço­ cuklarım gemilere yüklettik. Ve onlara, binmeleri için kayık ve de­ veler yarattık.» Yâsin sûresinin 82. âyet-i çelilesi der ki: «Allah-ü Teâlâ bütün noksanlıklardan münezzeh ve kudret sa­ hibidir. Her şey O’nun kudret elindedir, öldükten sonra O’na döner, hayr ve şer amelleriniz ile cezâ olunursunuz.» Zümer sûresinin 68. âyet-i çelilesi der ki: «Birinci surâ üförüldüğünde yerde ve gökte olan mahlûkların hepsi ölü veya baygın olur. Ancak Allah-ü Teâlâ'mn diledikleri ka­ lır. Sûr’a ikinci defa üfürüldüğünde bütün ölüler kabirlerinden kalkıp acaba ne olacak diye beklerler.» Zümer sûresinin 69. âyet-i çelilesi ise şöyle der : «Mahşer yeri Rabbinin, nûru ile aydınlanır. Herkesin amel defteri sağ ve sol taraflarından ellerine verilir. Peygamberlerle üm­ metlerin, zâlimlerle mazlumların arası adaletle hükm olunur. On­ lar sevablanmn noksanı ve azablannın fazlası ile zulm olunmaz­ lar.» Zümer sûresinin 71-74 âyet-i çelilesi der ki: «Kâfirler Cehenneme grup grup sevkolunurlar. Onlar Cehenne­ me geldiklerinde yedi kapısı açılır. Zebâniler kâfirlere; size kendi cinsinizden peygamber gelip Rabbinizin âyetlerini okumadı mı, bugüne kavuşursunuz diye sizi korkutmadı mı? derler. Kâfirler,

evet geldi, okudu vc korkuttu, fakat Allah-ü Teâlâ’nm ezelî ilminde kâfirler üzerine kelime-i azâb vâcib olmuşdu, derler. Kâfirlere ,orada devamlı kalmak üzere Cehennem kapılarına girin denilir. Cehennem böbürlenenlere ne çirkin yerdir. Allah'dan korkarak şirk ve günâhdan sakınanlar grup grup Cennete sevk olunurlar. Cennete geldikleri zaman kapılan açılır. Cennet melekleri onlara, selâmet ve emniyet size olsun! Dünyada günahlardan arınmıştınız. Şimdi ebedî kalmak üzere Cennete girin! derler. Mü'minlcr: Allah-ü Teâlâ’ya hamd olsun ki, bize peygamber­ lerle bildirdiği va'dini yerine getirdi. Cennetten bize bir yer miras verdi. Dilediğimiz yerde konaklarız. Amel-i sâlih işleyenlere Cennet ne güzel yerdir, derler.» Mü’min sûresinin 64. âyet-i çelilesi der ki: «Allah-ü Teâlâ arz’ı (yer yüzünü) size karargâh ve semâyı üs­ tünüzde yüksekte bina kıldı. Sizin organlanmzı uygun, şekilleri­ nizi güzel kıldı. Halâl, temiz ve leziz yiyeceklerle sizi nzıklândırdı. Sizi bu güzel şekillerde yaratıp temiz nzıklar veren, Rabbinlz Al­ lah-ü Teâlâ’dır. O bütün hareket ve bereketlerin sâhibi ve âlemle­ rin rabbidir.» Zuhruf sûresinin 84. âyet-i çelilesi der ki: «O Allah-ü Teâlâ gökte meleklerin, yerde insanların ve cinnîlerin ma’bûdudur.» Duhân sûresinin 38. âyet-i çelilesi der ki: «Biz semâvâtı, arzı ve arasındakileri, kullarımız onlan varlı­ ğımıza ve birliğimize delil getirmeleri, ihtiyaçlarım gidermeleri için yarattık, boş'yere yaratmadık.» Rahmân sûresinin 29 ve 30. âyet-i celileleri der ki: «Semâvât ve arzda olan bütün mahlûklar, Allah-ü Teâlâ’ya muhtaç oldukları için ihiyaçlanm O’ndan isterler. Hak Teâlâ her an iradesi mucibince kudretini icra etmektedir.» ve «Ey insan ve cin! Rabbinizin hangi ni’metlerini yalanlarsınız.» Mücâdele sûresinin 7. âyet-i çelilesi der ki: «Yâ Muhammed! Bilmez raisin ki Allah-ü Teâlâ gökte ve yerde olan mahlûkların hepsini bilir. Üç kişi gizli konuştuklarında Al­ lah-ü Teâlâ dördüncü, beş kimse konuşsalar, O altıncı olur. Gizli konuşanlar mezkûr sayılardan az veya çok ve nerede olurlarsa ol­ sunlar Allah-ü Teâlâ onların sırlarına vakıf olur. Kıyamette onlan

rezil etmek ve lâyık oldukları cezayı takrir için işledikleri kötü amelleri kendilerine haber verir. Allah-ü Teâlâ gizli, açık, her şeyi bilir.» Mülk sûresinin 2. âyet-i çelilesi der ki: «O Allah-ü Teâlâ dünyada ölümü, âhirette hayatı yarattı. Siz­ den meydana gelecek amelleri ezelde bildiği halde, hanginizin daha güzel amellerde bulunduğunu sizin de bilmeniz için sizi imtihana tâbi tuttu. AUah-ü Teâlâ’ iyi işleri yapmaktan kaçınanlardan inti­ kam ahr, gâlibdir ve iyi amel işleyenlerin hatâlarım veya iyi işler­ den kaçtıktan sonra tevbe edenleri afv eder.» Mülk sûresinin 3. âyet-i çelilesi der ki: «O Allah-ü Teâlâ yedi semâyı birbirinin üzerinde ayrı tabaka­ lar halinde yarattı. Hak Teâlâmn yaratmasmda uygunsuzluk, nok­ san ve bozukluk görmezsin. Gözünü semaya tekrar çevir ki onda yanlma, çatlama görebilir misin.» Mülk sûresinin 5. âyet-i çelilesi der ki: «Biz dünyaya yakın olan semâyı kandiller gibi yıldızlarla süs­ ledik. Bu yıldızların parçalan ile, semâya çıkıp haber çalmak iste­ yen şeytanlan meleklerin kovmasını emr eyledik. Şeytanlar için dünyada yıldızlann alevli parçaları ile yakılmalarından başka âhi­ rette Cehennem azâbı hazırladık.» Nûh sûresinin 15. ve 16. âyet-i celîleleri der ki: «Görmez misiniz ki, Allah-ü Teâlâ yedi semâyı tabaka tabaka nasıl yarattı. Ve ay’ı dünya semâsında ve diğer semâlarda nûr, gü­ neşi yeryüzünden karanlığı gideren ışıklı çırağ kıLdı.» Nûh sûresinin 17. ve 18. âyet-i celîleleri de şöyle der: «Ve Allah-ü Teâlâ sizin aslınız olan Adem Aleyhisselâmı nebat gibi topraktan yarattı. Sonra öldüğünüzde toprağa iâde eder ve kıyamette sizi ondan çıkanr.» KISIM : 2 KÂİNATIN YARATILIŞI Ey aziz! Bil ki, tefsir ve hadîs âlimleri ittifakla şöyle demiş­ lerdir: Cenab-ı Allah, ehadiyyet mertebesinde bir gizli hazine iken,

bilinmeyi istemiş ve sevdiği için ruhlar ve cisimler âlemini yaratıp kendi merhametinin cemâlini, kudretinin kemâlini, azametinin ce­ lâlimi, nimetlerinin bolluğunu, sanatının çeşitlerini, hikmetlerinin sırlarını göstermeği dilemiş. Bütün mahlûkattan evvel, yoktan çok nurlu, yeşil bir cevher yarattı. Bazı rivâyetlere göre; kendi nûrundan, lâtif ve azîm bir cevher var edip, ondan bütün kâinatı bir ter­ tip içinde tedricî olarak yarattı. Buna, ilk cevher, Nur-ı Muhammed, Levh-ı mahfuz ,akl-i kül, izâfî ruh adlarım verirler ki, bütün ruhların ve cisimlerin başlangıcı ve esası bu cevherdir. Çünkü Cenab-ı Allah ( muhabbetiyle o cevhere bakınca, cevher, utancından o anda eriyip su gibi akmış, özü su yüzüne çıkınca ondan önce kül­ li nefsi yaratmış, sonra sırasıyla meleklerin, peygamberin, velile­ rin, âriflerin, âbidlerin, mü’minlerin, kâfirlerin, cinlerin, şeytan­ ların, hayvanların, bitkilerin her birisi için, mertebelerine göre bel­ li makamlar göstermiş ve her sınıf kendi makâmına girmiştir. Her ruh, kendi cinsini bulmuş, her toplum kendi makamında kalmış­ tır. Melekût âlemi, bu 14 çeşit ruhlarla tamamlanmıştır. Bu âle­ min en yükseğine ve en lâtifine Gâyb âlemi = Lahût âlemi veya Ce­ berut âlemi denir. Bu âlemin ortancasına ruhlar âlemi = manâ âlemi veya emir âlemi adı verilir. Bu âlemin aşağısına ve cisimlere yakın olanına mücerret âlem = Berzâh âlemi veya Misâl âlemi denir. Cenab-ı Allah, bunları yarattıktan iki bin yıl sonra, ezelî irade­ siyle, adını ve şanım belirtmek için cisimler âlemini yaratmıştır. Sonra yine o ilk cevhere sevgiyle bakmış, o cevher utancından eri­ yip akmış, özünden de arş-ı âzami yaratmıştır. Altındaki yağlar­ dan da kürsi, Cennet, Cehennem, 7 kat gök ve 4 unsur yaratılmış­ tır. Arş-ı alâdan esfel-i-sâfiline (aşağılıkların aşağısına) kadar bu âlem, bu tertip üzere düzenlenmiş ve bu 15 çeşitle Mülk âleminin yaradılışı tamamlanmıştır. Bu âlemin de yükseğine ulvî âlem=bakâ âlemi denir. Ortancasına yıldızlar âlemi = felekler âlemi veya gökler âlemi denir. Aşağısına süflî âlem, cisimler âlemi, unsurlar âlemi, Kevn ve fesad âlemi ve dünya âlemi denir. İşte melekût âleminin müfredatıyla mülk âleminin toplamı, yani çeşitli ruhlarla basit cisimlerin sınıflarının hepsi 29 olarak tamamlanmıştır. Her iki âlemin sayıları kısımlarında üç çeşit bir-

leşim, cisim var olmuştur kİ, bunlar hayvan, bitki ve madenlerdir. Tıpkı harflerin birleşiminden heceler, isim ve fiillerle çeşitli keli­ melerden kurulu bir lisanın meydana gelmesi ve bunlardan Cihan kitabının sonsuz mânalar kazanması gibi... İbret gözü ile bu âleme bakan Arifler, her birinde birçok hikmetler görürler. Böylece evli­ ya, Cenab-ı Hak'ın san’atınm sırlarım idrak eder ve içindeki derin mânayı anlayarak onun yüksek huzurunu bulurlar. KISIM: 3 ARŞI ÂZAM VE HAMLESİ: Ey aziz! Bil ki, tefsir ve hadis âlimleri ittifakla şöyle demişler­ dir: Cenab-ı Hakk’ın kâinatı bir anda yaratmaya kudreti olduğu halde 6 günde yaratması, yani kâinatı yaratmasını pazardan baş­ layıp Cuma günü tamamlaması; kullarına her iş ve hareketlerinde sabırlı ve temkinli olmalarını, acele etmemelerini bildirmek ve an­ latmak içindir. Cenab-ı Allah, yeşil cevherden arş-ı âzami yarat­ mıştır ki, onun nur ve azametini vasıflandırmak imkânsızdır. Arş’ın çevresi .kırmızı yakuttandır ki, bütün yaratıkların sıfat ve sûretleri onda nakşolunmuştur. Göklerin üstünde meleklerin kıblesi olan Allah’ın arşı vardır. Nasıl ki yeryüzünde insanların kıblesi Kâbe’dir. Arş-ı âzamin 70 bin dili vardır ki, her dili başka bir lügat ile Allah’ı teşbih eder. Arş-ı âzamin dört direği vardır ki bunlar, ye­ rin dibine kadar inerler. Arş-ı âzam, su üzerinde, su hava üzerin­ de iken Cenâb-ı Allah, 4 büyük melek yarattı. Bunlar ,arş’ı taşırlar. Bunlara Hamele-i arş (arş’ı taşıyanlar) denir. Bu 4 Melekten her birinin 4 yüzü vardır. Bir yüzleri insan, bir yüzleri arslan, bir yüz­ leri öküz, bir yüzleri de kartal sûretinde tasvir edilmiştir. Bu yüz­ lerin her biri yeryüzünde kendine benziyen yaratıklar için Allah’­ tan nzık istemektedirler. Hamele-i arş melekleri daima ayaktadır ve arş’ı boyunları üzerinde taşırlar. Bunlar, Allah’ın katında bü­ tün meleklerden daha faziletlidirler. Bunlardan biri de İsrafil (f .a.) dır. Arş’ın bir direği onun boynu üzerinde kuvvetli ve muhkem durur. Bu melek, Allah’ın katında diğer üç melekten daha değer-

lidir. Çünkü suru taşıyan bu melektir. Sur’a üfürmek için Levh-l mahfuzdan gelecek emri, kıyamete kadar beklemekte ve Cenab-ı Allah’ın Cebrail, Mikâil ve Azrail (a.s.)’e verdiği emirleri kendi­ lerine bildirmektedir. Hamele-i arş meleklerinin her birinin 4 ka­ nadı vardır. Bu kanatlar 4 yana yayılmıştır. Bu meleklerin vücut­ ları yansı ateşten yansı kardan yaratılmıştır. Buna rağmen biri diğerim söndürmez. Yıldız böceği gibi birbiriyle kaynaşmışlardır. O kadar büyüktürler ki kulaklarıyla boyunlarımı* arası, kuşun 700 yıllık uçuş mesafesidir. Hamele-i arş meleklerine Kerrübiyyun da denilir. KISIM: 4 ARŞ-I ÂZAMİN ÇEVRESİNDEKİ BÜYÜK NEHİRLER VE MELÂİKE-İ KİRAM Ey azizi Bil ki, tefsir ve hadis âlimleri ittifakla diyorlar ki: Hak Teâlâ, arş-ı âzamin çevresinde 8 büyük nehir yaratmıştır. Dör­ dü kardan daha beyaz ve soğuk. Dördü de baldan daha tatlı ve lez­ zetlidir. Bu nehirler, devamlı olarak Arş’ın etrafında akar ve onu tavaf ederler. Cenab-ı Hak, Herkâil adında bir melek yaratmıştır ki, bütün eşyanın sırlarını ona vermiştir. Bu melek, Allah’tan arşı tavaf için izin istemiş. Allah’dan izin alınca ycla çıkmış, 8 bin ka­ nadıyla 3 bin yıl uçmuş, yorulunca Allah ona kuvvet vermiş ve uç­ masını emretmiştir. Üç bin sene daha Arş’ın etrafında uçmuş, yo­ rulunca Allah ona kuvvet vermiş ve uçmasını emretmiştir. 3 bin yıl daha uçmuş ve yorulunca bakmış ki 9 bin senede ancak arş’ın bir direğinden diğerine gidebilmiştir. O hayretler içinde seyrederken Allah’tan ona nidâ gelmiş: Ya Herkâil! Kıyamete kadar uçsan yine de arşımı tavaf edemezsin. Bu 8 nehrin arkasında, aış-ı âzamin etrafında nurdan ve ka­ ranlıktan biner perde yaratılmıştır. Bu perdeler nurun şiddeti, arş’ın etrafında bulunan melekleri yakmasın diye, onlara karşı geril­ miştir. Bu perdelerin arkasında da 70 bin melâike yaratılmıştır. Bunlar arş’a dönük, devamlı olarak Allah'ı teşbih ederler. Arş’ı ta­ vaf etmek için etrafında dönerler ve günde iki defa hamele-i arş meleklerine selâm verirler. Bunlara Saffun ve Haffun melekleri de­

nir. Bunların arkasında da 70 bin saf melâike yaratılmıştır. Bun­ lar daima ayakta durur ve «Sübhan-Allah velhamd-ü-lillah ve lâ ilahe illallah vallah-ü ekber ve lâ lıav’le velâ kuvvete illa billah-il aliy-yılazîm» diye zikrederler. Bunların arkasında da büyük bir yı­ lan yaratılmış ki, Arş-ı âzami çevirmiş, başını kuyruğu üzerine koy­ muştur. Başı beyaz inciden, vücudu sarı altından, gözleri kırmızı yakuttan yaratılmıştır. Yüz bin kanadı vardır ,her püskülü yanın­ da bir melek olup Allah’ı teşbih eder. Bu san yılanın teşbih sesin­ den bütün melekler dehşet duyar, teşbih sesi bütün meleklerinkini bastırır. Ağzı, açtığı zaman gök ve yeri bir lokmada yutacak kadar büyüktür, eğer bu yılana teşbih yaptığı zaman yavaş emri verilmeseydi, sesinden bütün melekler helâk olurdu. Cenab-ı Hak, melekleri çeşitli renkteki nurlardan yaratmıştır. Arş’a yakın olan meleklerin nurları beyaz ve şiddetlidir. Bütün me­ lekler, Cenab-ı Hakk’m emirlerine göre hareket ederler, insanlar gibi Allah’a isyan etmezler. Onlar için, yemek, içmek, cinsî müna­ sebet yoktur. Gıdaları Allah’ı teşbihtir. Çoğu insan suretindedir. Lâtif cisimler oldukları için çeşitli suretlere bürünürler ye Cenab-ı Hakk’ın emriyle şimşek hızıyla giderler. Herbirinin vazifesi ayrıdır. Kimi arş’ın etrafında teşbih ve tavafla meşguldür, kimi kürsüde, kimi Sidre’de, kimi Cennette, kimi Cehennemde, kimi gökte, kimi yerde, kimi ayakta, kimi oturuşta, kimi rükûda, kimi sücûdda de­ vamlı olarak Allah’ı teşbih ederler. Kimi insanların hizmetinde olup gece-gündüz onları korur, amellerini yazar. Bunlara kiramen kâtibin ve koruyucu melekler denir. Meleklerin de kendilerinden Peygamberleri vardır. Bunlardan biri, Sur sahibi İsrâfil (A.S.) dır. Biri Cebrail (A.S.) dır. 600 kanadı vardır. Hera kanadının yüz püskülü vardır ki her püskülün uzun­ luğu batıdan doğuya kadardır. Bütün kanadları .renkli nurlardan­ dır. Büyük vücudu kardan daha beyazdır. Öyle kuvvetlidir ki ka­ nadının bir püskülü ile dağları yerinden oynatır. Bu melek, yeryüzündeki peygamberlere Allah’ın selâm ve emirlerini getirir. Şekil ve büyüklüğü İsrâfil (A.S.) gibidir. Meleklerin bir peygamberi de Mikâil (A.S.) dir ki kanatlarının sayısını ancak Allah bilir. O, kız­ gın denizlerdeki meleklerin gözcüsüdür. Yer ve gökteki meleklerin her biri, yağmurun yağışını idare etmek gibi bir çok ilşleri yapma­ ya emir alırlar. Yağmurların her damlasını bir melek yere indirir

ve kıyamete kadar o meleğe bir daha sıra gelmez. Yere yağan yağ­ murlar Mikâil (A.S.)’in emir ve tedbiriyle yağar. Bu, onun vazife­ sidir. Bir peygamber de Azrail (A.S.)’dır. Bunun vazifesi ruhları almaktır. Bütün yer, önünde duran bir sofraya benzer. Rahmet ve gazab meleklerinden nice yüzbin yardımcıları vardır. İsrâfil, Ceb­ rail, Mikâil ve Azrail (A.S.), bütün meleklerin başı ve peygambe­ ridirler ki yer ve gökteki bütün melekler bunların emrindedirler. KISIM: 5 ARŞ-I ÂZAMİN ALTINDA OLAN KÜRSİ, LEVH, KALEM, SİDRETÜL-MÜNTEHA, TUBA AĞACI İLE İSRAFİL SURU VE BERZAH ÂLEMİ Ey aziz! Bil ki, tefsir ve hadis âlimleri ittifakla şöyle demişler­ dir: Cenab-ı Allah, kürsi’yi 4 direk üzerinde, Arş-ı âzamin nurun­ dan ve onun altında, kırmızı yakut renginde Arş’ın bir direğine bi­ tişip olarak yaratmıştır. Onun direkleri, yerin dibine kadar uza­ nır. Bütün gökler ve yer, Kürsi’nin ortasında, sahradaki bir halka kadardır. Kürsi de arş-ı âzamin altında sahradaki bir sofraya ben­ zer. Lâkin bu çeşit benzetişlerden maksat miktarları belirtmek de­ ğil, belki büyüklüklerini ifade edebilmek içindir. Çünkü onlann bü­ yüklüklerini ve sayılarım ancak onları yaratan Cenab-ı Allah bilir. Arş’tan murad’m taht mülkü, Kürsiden murad’m Allah’ın ilmi ol­ duğunu iddia edenler hatâ etmişlerdir. Çünkü bu görüş, âyet ve hadîslere aykırıdır. Cenab-ı Allah ,arş-ı âzamin altında ve onun nurundan yeşil zeberced renkte büyük bir Lehv yaratmıştır. Çevresi .kırmızı ya­ kuttandır. Zümrüd renginde de yeşil bir kalem yaratmıştır ki, uzunluğu yüz yıllık mesafedir. Onun mürekkebi beyaz nurdandır. Çünkü Cenab-ı Hak, kaleme yaz diye emrettiğinde kalem sarsılmış, üzüntü duyarak yıldırım sesi gibi bir sesle teşbihe başlamış ve ilâhı emirleri, kıyamete kadar olup bitecekleri Levh-i mahfuzda yazmış­ tır. Böylece Levh-i mahfuzu yazıyla doldurmuş vazifesini bitirdik­ ten sonra mürekkebi kurumuş, artık mutlu olan mutlu, mutsuz olan mutsuz olmuştur. Lâkin Cenab-ı Allah, her gece ve gündüz Levh-ı mahfuza 360 defa bakar, her bakışta bir şeyler siler, yerinde

başka bir şey tesbit eder. Cenab-ı Allah, yer ve gök halkının bil­ mesi ve bütün mahlûkatının kaderlerinin yazıya göre cereyan et­ mesi için kullarının başından geçecek bütün işleri Levh-i mahfuza yazdırmıştır. Levh ve kalemi inkâr eden münafıktır. Cenab-ı Hak, arş-ı azanım altında ve onun nurundan, Kürsî’nin karşısında, Cennetlerin üstünde beyaz inci gibi bir feza yarat­ mıştır ki bu Sidret’il münteha’dır. Burası Cebrail (A.S.) ile mukarreb meleklerin mekânıdır. Cenab-i Allah, Sidre-tül-münteha’da san altından büyük bir ağaç yaratmıştır ki, buna Tuba ağacı derler. Gövdesi altından, dal­ lan kırmızı mercandan, yaprakları yeşil zümrütten, meyveleri şe­ kerdendir. Nihayetsiz dallan, Cennet köşkleri üzerine sarkmıştır ki, sayısız meyvelerini Cennet ehli toplar. Sidre-tül-münteha ile Arş-ı âzam arasında 70 bin perde yaratılmıştır ki Sidrede bulunan melekler, Arştaki nurdan yanmasınlar. Yine Cenab-ı Allah, Arş-ı âzamin altmda ve onun nurundan, Arş’m direğine bitişik, kırmızı mercan renginde bir boynuz biçi­ minde, büyük ve çok uzun, içi boş bir şey yaratmıştır ki onun boş­ luğunda birinci ve ikinci Berzah’ı yapmıştır. İnsan bedenine gire­ cek ruhlar ile gelmiş ve gitmiş olan bütün ruhlann yeri burasıdır. Gök ve yer kürreleri, daireler gibi hiç biri diğerine dokunmadan bu boşlukta dizilmiştir. Bu boş yer İsrafil surudur ki onun iç dü­ zeyine bir mum yuvarlağına açılan çukur gibi çukurlar kazılmış­ tır. Birinci Berzah âleminde, bedene girecek ruhlarla, bedenden çıkıp Haşre kadar ikinci Berzahta bekliyecek ruhlar için o düzeyin çukurlan mesken olmuştur. Uçan ruhların her biri, mertebelerine göre o çukurlarda kendi makamlarında yaşarlar . KISIM: 6 SİDRE-TÜL-MÜNTEHADA OLAN MELEKLERİN VASIFLARI, DURUMLARI ve ARŞ’IN HOROZU OLAN TAVUS’UN RENGİ VE ZİKİRLERİ Ey aziz! Tefsir ve hadîs âlimleri ittifakla diyorlar ki: Cenab-ı Hak, Sidre-tül-münteha’da vekil tayin ettiği meleği,büyük ve aca­ yip bir cüssede yaratmıştır. Bu meleğin 70 yüzü vardır. Her yüzün­

de 70 ağzı, her ağzında 70 dili vardır. Her dili başka bir lügatla Cenab-ı Allah’ı devamlı olarak teşbih eder. Sidre de ayrıca 4 bin saf melâike yaratmıştır. Her saffın sayısı 10 bin melektir. Birinci saf­ taki melekler, daimi secdededir ve «Süphanallah» diye teşbih eder­ ler. İkinci saftaki melekler de daimi oturarak «Elhamdü-lillah» di­ ye teşbih ederler. Üçüncü saftaki melekler de daima rükûda olup «Lâ ilâhe illallah» diye teşbih ederler. Dördüncü saftaki melekler de devamlı olarak ayakta «Allah-u Ekber» diye teşbih ederler. Cenâb-ı Hak, Sidre’de yeşil zümrütten minare biçiminde büyük bir direk yaratmıştır. Bu direğin Sidreden yüksekliği 70 bin fersah mesafededir. O direğin başında beyaz inciden, büyük bir kubbe yaratmıştır ve o kubbenin üzerinde Tavus kuşu şeklinde çeşitli renkteki cevherlerden acayip bir melek yaratmıştır. Bu meleğin 1500 kanadı ve her kanadında 100 bin püskül vardır. Her püskül üzerinde, yeşil yazıyla yazılmış üç satır vardır. Birinci satırda: «Bismil-lahir-rahmânir-râhîm» ikinci satırda: «Lâ ilâhe-illal-lah Muhammedün-Resûlullah» üçüncü satırda ise: «Küllü-sev'in hâlikün-illâ-veche hû» yazılmıştır. Buna Arş’m horozu derler. Bu, ka­ natlarını gerince, püsküllerinden Cennet halkı üzerine, Allah'ın izniyle, yağmur gibi rahmet iner. Beş farz namazın her birinin vakti gelince o arş horozu, kanat­ larını birbirine çarpar. Bağırarak ve kanadının her püskülünden başka bir sada çıkararak seslenir. Bu ses, Cennet ağaçlarının dalla­ rım bir rüzgâr gibi sallar ve o sesten sevmen Cennetteki huri ve gılman; «Muhammed ümmetinin namaz vakti gelmiş ve şimdi hepsi namazla meşgul olacaklar» diye birbirlerine müjde vermeye başlarlar. Cenab-ı Hak, Arş horozuna seslenir ki: «Ya kuş! Niçin böyle bağırırsın?» O melek de der ki: «Ey Allah’ım, mü’min kulla­ rın ,ibadet için sana yöneldikçe ben de onlar için senden rahmet ve mağfiret isterim.» O zaman Allah-u Teâlâ ona yine şöyle hitab buyurur: «Ya kuş: Ben de, dünyada beş vakit namazım kılan kul­ larıma rahmet edip onlan Cehennem ateşinden korur, Naim Cen­ netleriyle sevindiririm.» Bu İlâhî hitab, horozu sevindirir, Allah'a dua ve niyazlarım tekrarlar.

KONU:2 4 KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 CENNETLERİN İSİM VE VASIFLARI, NEHİRLERİ, MEYVELİ AĞAÇLARI, YÜKSEK KÖŞKLERİ VE DEĞERLİ GİYSİLERİ Ey aziz! Tefsir ve hadîs âlimleri ittifakla diyorlar ki: Hak Te­ âlâ kudretiyle yedi kat göklerin üstünde Arş ve kürsî’nin altında, Arş’m nuruyla 8 Cennet yaratmıştır. Biri diğerinden üstün olan bu cennetlerin en yücesi Eden Cennetidir. Cenab-ı Hakk’m görme konusudur. Birinci Cennetin ismi Darül-Celâl’dir. Bu cennet beyaz inci­ dendir. İkincisinin adı Darüs-selâmdır. Bu cennet kırmızı yakut­ tandır. Üçüncüsünün ismi, Cennet-ül-me’vâ’dır. Bu cennet yeşil Zeberceddendir. Dördüncüsünün adı, Cennet-ül-Huld’dur. Bu cen­ net sarı mercandandır. Beşincisinin adı, Cennet-ün-naim’dir. Bu cennet beyaz gümüştendir. Altmcısmm adı Cennet-ül-firdevs’tir, kırmızı altındandır. Yedincisinin adı Cennet-ül-karar’dır, sarı misk­ tendir. Sekizincisinin adı, Aden Cenneti’dir, en güzel Lü’luden’dir. Aden Cenneti, büyük bir şehrin ortasmda ve yüksek bir dağ üze­ rinde bulunan bir iç kale gibi bütün cennetlerin içerisinde ve or­ talarında bulunmakla yeri, hepsinden daha güzel ve daha üstün­ dür. Cennetlerdeki nehirlerin çoğunun kaynağı buradadır. Sıddıklarm ve Kur’an hafızlarının yeri burasıdır. Ayrıca Cenab-ı Allah’­ ın tecelli ettiği (göründüğü) yerdir. Her cennetin eni ve uzunluğu yüz yıllık yol olan bir kapısı vardır. Her kapının san altmdan olan iki kanadı vardır. Rengârenk çeşitli mücevherlerle süslenmiştir. Birinci cennetin kapısı üzerinde «Lâ ilâhe illallah Muhammed’ün Resûlullah» yazılıdır. Diğer kapı-

lan üzerinde «Ene la a’zap men kale La ilahe illallah» (Ben, La ila­ he illallah diyene azap vermem) yazılıdır. Bütün Cennetlerin top­ rağı misk, taşları mücevherdir. Bitkileri çeşitli renkte, çiçekleri kırmızı Za’ferran’dır. Binalarının bir taşı altın, bir taşı gümüş, toprağı ise amberdir. Köşkleri, en güzel lü’lü’den ve sarı yakuttan­ dır, hepsinin kapılan mücevherdir. Her köşkün önünde dört nehir akar. Bu nehirlerin, biri hayat suyu, biri halis yoğurt, biri temiz şarab, biri süzülmüş baldır. Nehirlerin çevresi, meyveli ağaçlarla dolu ve süslüdür. Bu ağaçların ebediyyen dalları kurumaz, yaprak­ ları çürümez, dökülmez, meyveleri tükenmez. Birbirinden güzel ve üstün olan bu sekiz cennette akan daha bir çok nehirler vardır. Bu nehirlerden biri Rahman nehridir. Suyu bütün nehirlerden saf, ta­ dı baldan tatlı olan bu nehrin rengi kardan beyazdır. Kumu inci­ den üstündür. Cennet nehirlerinden bir de kevser nehridir. Cenab-ı Hak, onu habibi Peygamber (SA.) Efendimize vermiştir. Bu nehrin eni 900 mildir, kaynağı Arş’m altında olup orada Sidreye gelir. Oradan da Firdevs Cennetine dökülür. Yaydan atılmış ok gi­ bi, süratli bir şekilde Firdevs-i âlâ ile diğer cennetlerden akar. Kev­ ser nehrinin kokusu amberden hoştur, ondan bir kez içen hasta­ lık görmez, tadını asla unutmaz. Birinci cennetin kapısı yamnda ve kesver nehrinin kenarında renkli cevherlerden sayılan yıldızlar­ dan daha çok olan kâseler vardır. Haşır olmadan, Sırat köprüsünü geçmeden ve Peygamber (S.A.V.) Cennete girmeden önce, ümme­ tiyle bu nehirden su içeceklerdir. Kevser nehrinin bütün çevresi en güzel Lü’lü ve kırmızı yakuttan saf saf yüksek ağaçlar ile donan­ mıştır. Dallannın çoğu çeşitli güzel sesler çıkarır. Dallanmn üs­ tünde başka türlerden kuşlar vardır ki çeşitli lügatlarla Allah’ı teşbih ederler. Cennet nehirlerinin biri kâfur, biri nesim, biri selsebil, biri rahik-ı mahtum’dur. Bu saydığımız nehirlerden başka yüksek Cennetler içinde akan binlerce nehir vardır ki, çevrelerin­ de 100 binlerce ağaçlar, güzel meyveler vardır. Cennetlikler için Sündüs ve istibrak gibi binbir renkte değerli giysiler, türlü lezzetli yemekler ve tatlı içkiler vardır ki, sayısını ancak Allah-u Teâlâ bilir. Cennetlerin eni, yâni sekiz surundan her iki surun arasmdaki mesafe, gökle yerin eni kadar, uzunluğu ise nihayetsizdir. Bütün cennetlerin derecelerinin toplamı, Kur’an-ı Kerim’in âyetlerinin toplamı kadardır. Yani 6666 derecedir. Her

iki derecenin arası 500 yıllık mesafedir. Çünkü Cennet ehli, ezber­ ledikleri Kur’an âyetleri kadar dereceler nail olurlar. Bu nedenle Kur’an hafızlan Cennet derecelerinin en üstününe nail olmuş ve yerleri Aden Cennetinin ortası olmuştur. KISIM: 2 CENNET NİMETLERİNİN ÇEŞİTLERİ, CENNET HURİLERİ VE GILMANLARI, CENNET EHLİNİN ALLAH’I NASIL GÖRECEKLERİ Ey aziz! Tefsir ve hadis âlimleri ittifakla diyorlar ki: Cennet ehlinin arzuladığı, özlediği nimetler derhal önlerine ge­ lir. Yüksek ağaçlann dallanndan sarkmış meyveleri, bir işaretle ellerine gelir, istedikleri çeşitli meyvelerin lezzetini alırlar. İstedik­ leri her yemek ve içkiyi anmda önlerinde hazır bulurlar. Uğraşma ve pişirme derdi yoktur. Çünkü Cennette zahmet ve ateş olmaz. Cennet ağaçlanmn çoğu Tuba ağacıdır. Kökü Sidre’de, dal ve yap­ raklan ise bütün Cennet köşklerinin içine yayılmıştır. Tıpkı gü­ neşin kendisi çok yüksekte olduğu halde ışığının dünya evlerine girmesi gibi. Cennet halkı, bu ağacm çeşitli meyvelerinden her an lezzet almaktadır. Mü’minler için rengârenk süslenmiş ve döşen­ miş köşkler ve bu köşklerdeki tahtlar üzerinde saçlan amber ko­ kulu, hilâl kaşlı, kara gözlü, güneş gibi parlak yüzlü, tatlı sözlü, nazlı, işveli, inci dişli, mercan dudaklı, gül yanaklı, selvi boylu, güzel huylu, gülden taze ve körpe huri kızları vardır. Onlar Cen­ netteki erkeklere mahsusdur. Bu hurilerin her biri 70 kat, çeşitli renklerde gayet ince ve hafif değerli elbiseler giyer. Başlarında renkli nurlarla nurlanmış taçlar vardır. Çeşitli mücevherlerle süs­ lenmiş, tahtlar üzerinde yaslanmış, ait oldukları mü’min erkekle­ ri beklerler. Karşılarında, hizmetleri için binlerce gılman (cennet delikanlıları) saf halinde ayakta dururlar. Cennete giren mü'minler, hiç çıkmamak üzere ebediyyen ora­ da kalırlar. Birbirlerine selâm vererek tatlı konuşur, dedikodu gi­ bi kötü huylardan arındıkları için kimse kimseden usanmaz. Cen­ net ehli için ihtiyarlık ve ölüm yoktur, elbiseleri eskimez. Gönülleri zengin, gözleri toktur. İstediklerini yer, içer, buna rağmen tuvalet ihtiyaçlan olmaz. Yiyip içtikleri, güzel kokulu bir ter halinde gül suyu gibi bedenlerinden yayılır.

Cennetteki huriler, hayızdan, nifasdan ve kötü huylardan annmışlardır. Cennet halkı, her zaman emniyet ve huzur içinde, tedbirden, kazanma külfetinden, keder ve üzüntülerden uzak, has­ talıklardan selâmettedir. Sıhhat ve afiyetleri, sevinç ve mutluluk­ ları ebedidir. Görevli melekler, haftada bir defa, mücevherden eğerlerle süslenmiş Burakları mü’minlere getirir, Allah’ın selâm ve çağrışım iletir, müjde verirler. Onlar da buraklanna binip Aden Cennetine yükselip giderler ve Cenab-ı Hakk’ın misafirhanesine vanp ikram ve izzetlerini görür, çeşitli nimetlerini yer, sözlerini işi­ tip Cemalini görürler. Allah’ın hitabından o kadar zevk duyarlar ki, Cennetteki bütün nimetleri unuturlar. Sonra, yine Allah’ın iz­ niyle eski yerlerine dönerler. Bütün cennetlerin hakimi ve hâzi­ nelerinin bekçisi olan büyük bir melek vardır. Adı Rıdvan olan bu meleğin Cennetlerde gece-gündüz diye bir zaman kavramı yok­ tur. Cennetler, bir an bile ışıksız kalmaz. Çünkü Cennetlerin tava­ nı, Cenab-ı Hakk’ın arş’ıdır. Arş’m nurları, daimi olarak orada parlar. KISIM: 3 CENNET NİMETLERİ VE O SAADETE NAİL OLAN Ey aziz! Bil ki Cenab-ı Hak, kutsi hadîsinde şöyle buyuruyor: «Ey Ademoğlu! Dünyaya nasıl değer verir ve bağlanırsın? Halbuki dünya fani, nimetleri ve hayatı geçicidir. Muhakkak ki benim katımda bana itaatli olan kullarım için 8 cennet hazırladım. Sekiz kapısı olan bu cennetlerin her birinde Zağferandan 70 bin bahçe vardır. Ki her bahçede inci ve mercandan yapılı 70 bin şe­ hir her şehirde de kırmızı yakuttan yapılmış 70 bin köşk, her köşk­ te Zebercedden yapılmış 70 bin ev, her evde sarı altından 70 bin oda ve her odada san yakuttan 70 bin taht, her tahtın üzerinde ipekten işlenmiş 70 bin yatak ve her yatak üzerinde bir huri kızı, her hurinin önünde san altmdan bir tepsi, her tepside renkli mü-. cevherlerden 70 bin tabak, her tabakta ise başka bir çeşit yemek vardır. Her köşkün altmda dört nehir akar. Bu nehirlerden biri su, biri süt, biri temiz şarap ,biri de süzülmüş baldır. Her nehrin ke­ narında 70 bin ağaç vardır. Her ağacın 70 bin çeşit meyvesi ve 70

bin renkte yapraklan vardır. Her ağaç üzerinde rengârenk kuş­ lardan 70 bin kuş vardır ki her kuş 70 bin çeşit sesle Allah’ı teşbih eder. Cenab-ı Allah buyuruyor ki: «Bana itaat etmiş olan kullanma, bunlardan başka her saat başında gözlerin görmediği, kulaklann İşitmediği, gönüllerin duy­ madığı 70 bin hediye bağışlanın. Cennet halkının elbiseleri 70 kat hülledir ,o kadar incedir ki birbirini kapamaz, altındakinin rengi üstündekine vurup birbirinin güzelliğini arttırır. Bunlar ebediyyen cennetten çıkmaz, ihtiyarlamaz, ölmez, üzülmez, ağlamaz, na­ maz kılmaz, oruç tutmaz, hastalanmaz, tuvalete gitmez, tuvalet ihtiyaçlarını gülsuyu gibi terle dökerler, kadınlar hayız ve nifas görmezler. O halde benim nzamı ve Cennetimi isteyen, dünyada kanaatkAr olsun. Dünyanın fani ve geçici olan izzet ve lezzetlerine bağlanmasın, sadece habibim Muhammed (S.A.)’e bağlanıp onu içten sevsin ve onun izinden gitsin.» KISIM : 4 LİVA-I MUHAMMED VE BEYT-İ MAMUR Ey aziz! Tefsir ve hadis âlimleri ittifakla diyorlar ki: Cenab-ı Allah Habibi Peygamber (S.A.) Efendimize Liva-ülHamd adlı sancağını verecektir. Mahşer gününde Hz. Muhammed’in ümmeti bunun altında toplanacak ve peygamberimizin makamı­ na geçip ümmetine şefaatte bulunacaktır. Liva-ül-Hamd, halen Cennette olup, sonsuz bir sahrada, Hamd dağı üzerinde dikilmiş bin yülık yol uzunluğunda çok büyük bir sancaktır. Kabzası beyaz gümüşten ve yeşU zebercedden, ucu kırmızı yakuttandır. Onun üç köşesi vardır. İki köşesinin arası 500 yıllık mesafedir. Sancağın üzerinde her birinin uzunluğu 500 yıllık mesafe olan üç satır ya­ zılıdır. Birinci satır: «Bismillahir-rahmanir-rahimn, ikinci satır «Lâ ilâhe İllallah», üçüncü satır, «uElhamdü-illâhi-rabbil-alemin» yazı­ lıdır. Bu büyük sancağın altında 70 bin sancak ve her sancağın al­ tında 70 bin saf melâike vardır. Her safta 70 bin melâike durup Cenab-ı Hakk’ı teşbih ederler. Bir de Beyt-ül-mamur vardır. Rahmetül flrdevs’te kırmızı yakuttan yüksek bir kubbedir. Cenab-ı Al­

lah, Adem (A.S.)’ı, Cennetten yeryüzüne indirdiğinde tövbesini ka­ bul etmiş ve ona ikram olarak Beyt-ül-mamuru Cennetten yeryü­ züne indirip bugünkü Kabe’nin yerine koymuştur ki, Adem (A.S.) için, Cennetin bir yadigârı olup tavaf ve ziyaret etsin. Onun, do­ ğuya ve batıya açılan iki kapısı vardır. İçinde de nurdan iki kan­ dil vardı ki, aydınlatabildikleri yerin tamamı, bugün Kâbe olmuş­ tur. Cenab-ı Hak’kın emriyle 7 kat göklerdeki melekler, nöbetle inip Adem (A.S.) ile birlikte Beyt-ül-mamuru tavaf ederlerdi. Beytül-mamur, Adem (A.S.)’den sonra Nuh (A.S.)’a kadar yeryüzünde idi. Tufandan önce dünya semasına çıkarılmıştır. Kıyamet günü­ ne kadar burada kalacak, sonra yine Cennetteki eski yerine alına­ caktır. Bugün onun dünyadaki yerinde İbrahim (A.S.)’ın Cenab-ı Allah’ın emriyle inşa ettiği beyt-i-şerif vardır. Eğer Beyt-ül-mamur gökten düşse,'yine Kâbe’nin üzerine konar, ikisinin arasmda kalan yer de Harem-i-şerif olurdu. Bugün Kâbe duvarının bir köşesinde bulunup öpülen Hacer-i-Esved, Beyt-ül-mamurdan yadigâr kalmış­ tır. O taş, kırmızı yakutken, tufanda Allah’ın emriyle siyah olmuş­ tur. Dünya semasındaki Beyt-ül-mamura her gün 70 bin melek girip orda namaz kılarlar. Bunlar bir sınıf meleklerdir. İblis onlar­ dan çıktığından cin olarak da adlandırılırlar. Sayılan o kadar çok­ tur ki, Beyt-ül-mamura bir kere girene, kıyamete kadar bir daha sıra gelmez.

KONU:3 2 KISIMDAN İBARETTİR. KISIM: 1 YÜKSEK CENNETLERİN ALTINDA OLAN MELEKLERİN ÇEŞİTLİ PERDELERİ İLE ALLAH’IN DENİZ VE HÂZİNELERİNİ VE HALLERİNİ, 7 KAT SEMAYI VE HER BİRİNDE OTURAN MELEKLERİN ŞEKİLLERİ VE TEŞBİHLERİ Ey aziz! Tefsir ve hadis alimleri ittifakla diyorlar ki : Cenab-ı Allah, yüksek Cennetlerin altında, güneş ışığından 70 bin perde ya­ ratmıştır. Bunlann altında da karanlıktan 70 bin perde yaratmış­ tır. Bu perdelerde çeşitli melekler vardır. Onların altında kızgmateşli deniz, onun altmda Rakkı-menşur denilen deniz, onun altın­ da da Kumkan denizi, onun altmda da hayvan denizi vardır. Bu denizlerin adları, Allah'ın hazînelerinden kinayedir. Bu denizlerin altmda 7 kat sema vardır. Parlak nurdan olup adı Ariban’dır. Bu­ rası erkek suretinde olan meleklerle doludur. Teşbihleri «Süphanallah ve bi-hamdihi, adede halkıhi vezneti arşîhi ve midâdi kelimâtihiodir. Bunlar, Allah’tan gayrisini bilmezler, birbirlerine dahi bakmazlar. Allah’ın korkusundan kıyamete kadar ayakta ağlarlar. Bu melekler, mukarreb melekler olup Ruhiyyin olarak isimlendi­ rilir. Başkanlanmn ismi Rukyaîl olup 7. kat semamn bekçisidir. Onun altmdaki göğün adı Ruka’dır ,en güzel Lü’lü’den yaratılmış— 36 —

MARİFETNAME

tır. Melekleri genç oğlanlar suretindedir. Yüzleri gülden tazedir ve hepsi de Allah’ın korkusundan rukü’a gitmişlerdir. Teşbihleri «Süphane rabbi’külle şey»dir. Başları ,adı Kemhail olup Altıncı sema­ nın bekçisidir. Bunun altında adı Dinka olan beşinci gök vardır ki, kırmızı altından yaratılmıştır. Melekleri huriler suretinde olup hep­ si de Allah’ın korkusundan oturmuştur. Teşbihleri: «Süphanel halikün-nur ve bihamdihi»dir. Başları, adı Semhail olup beşinci se­ manın bekçisidir. Onun altında ismi Erkulun olan beyaz gümüşten yapılı dördüncü gök vardır. Melekleri süvari şeklinde olup teşbih­ leri : «Süphanel-melik-il-kuddus rabbuna ve rabbül melaiketi verruh»’tur. Başlarının adı Kâkâil olup dördüncü semanın bekçisidir. Onun altında adı Maun olan sarı yakuttan yapılmış üçüncü gök vardır. Melekleri, kartal suretinde olup, teşbihleri: «Süphanel-melik-ül hayyillezi lâ yemut»dur. Başlarının adı Safdail olup, üçüncü semanın bekçisidir. Onun altmda kırmızı yahuttan yapılmış ikinci gök vardır ki Adı Kadyum’dur. Melekleri, deve suretinde olup teş­ bihleri : «Süphane zil-izzeti vel ceberut»’tur. Başlarının adı Mikail’dir. İkinci semanın bekçisidir. Onun altında da adı Berkia olan yeşil zebercedden yapılmış birinci gök vardır. Melekleri inek sure­ tinde olup teşbihleri: «Süphane zil-mülkivel-meleküt» ’tür. Başlan İsmail’dir. Dünya semasının bekçisidir. Bu melek, çok büyük ve çok güzeldir. Vekili, yağmurları her yere ayırıp gönderen Mikaü’dir. Yağmur damlaları, onun hesabına göre dünyaya iner. Bulut­ lar ,onun sürdüğü yere gider. Bu 7 kat semanın kırmızı altından sayısız kapıları vardır ki kapalıdır. Anahtarları, «Allahu-ekber» ism-i-celilidir. Her semanın kapıları, reislerinin izniyle bekçileri tarafından açılırlar. Bu 7 kat semanın her birinin kalınlığı beş yüzyıllık mesafedir. İki sema arasındaki mesafe de beşyüz yıldır. Bu yedi kat semanın büyüklük ve mesafelerini belirtmekten maksat, rakamlarım göster­ mek değil, Cenab-ı Hak’km kudret ve azametine işaret etmek için­ dir. Çünkü onun kudreti, sonsuzdur. Bu 7 kat sema, şekil bakımın­ dan 7 çadıra benzerler, Dünyanın etrafında bulunan 8 Kaf dağın­ dan 7’si üzerine konmuşlardır. Sekizinci Kafdağı da dünya seması­ nın içinde dünyamızı çevrelemiştir. Bu göklerin çevresi, bu dağ­ larla son bulmuştur.

— 37 —

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.

KISIM: 2 7 KAT SEMANIN ALTINDA DÜNYA SEMASINA BİTİŞİK OLAN DENİZLE BUNUN İÇİNDE BULUNAN GÜNEŞ, AY VE YILDIZLARIN DOĞUŞ VE BATIŞI VE BAZI HALLERİ : Ey aziz! Tefsir ve hadîs alimlerinin bazıları diyorlar ki: Cenab-ı. Hak, dünya semasınm altmda ve ona bitişik bir su denizi yaratmıştır. O deniz, semanın içini bütün çevresiyle kaplamış olup dalgalarıyla birlikte, Allah-u Taâlâ’mn emir ve kudretiyle havada durmakta, bir damlası dahi havaya düşmemektedir. Kendi arşının nurundan yarattığı güneş, ay ve yıldızlar, adı geçen denizin içinde balık gibi yüzmektedirler. Cenab-ı Allah, önce bütün kürelerin en büyüğü ve parlağı olan güneşi, sonra ayı yaratmıştır. Daha sonra Cebrail (A.S.) Cenab-ı Hak’kın emriyle Ayın yüzünü kanadıyla silerek ışığını yok etmiştir. Böylece aydınlığı sönüp gece ile gündüz ayırdedilsin ve onunla sene ile ayların hesabı bilinsin. Ay yüzünde çizgiler gibi gö­ rünen siyahlıklar, sönmüş olan ışığının izleridir. Cenab-ı Allah, adı geçen deniz içinde Güneş için 360 ilikli elmas cevherinden bir va­ sıta yaratıp güneşi onun üzerine yerleştirmiş, her iliğini tutmak için de bir melek tayin etmiştir ki güneşi, o vasıtasıyla o denizde doğudan batıya çekip götürsünler. Cenab-ı Allah, Ay için de 300 ilikli, san yakuttan bir vasıta yaratıp ayı onun üzerine koymuş, her iliğini tutmak için de bir me­ lek tayin etmiştir ki Ayı, vasıtasıyla o deniz içinde doğudan batı­ ya çekip götürsünler. Ayrıca yine Ay için Lahür cevherinden 60 ilikli bir kılıf yaratmıştır ki ona da 60 melek tayin etmiştir. Sonra aym vasıtasını çeken melekler, onu güneşten gün be gün uzak­ laştırdıkça, kılıfına tayin olunan melekler.de Aydan, azar azar kı­ lıfını uzaklaştınrlar. Böylece ay güneşe karşı tam geldiği zaman, kılıfı da tamamen çıkmış olur ki, o zaman Ay tam Bedir halinde görünür. Melekler güneşi, aya yavaş yavaş yaklaştırdıkça öbür ta­ raftan da kıbfını aynı oranda yaklaştırırlar. Ay, güneşe yaklaşın­ ca kılıfım da ona tamamen giydirirler. Bu durum kıyamete kadar böylece devam edecektir. Bunun için Ay, bazen hilâl, bazen yarım ay, bazen de Bedir halinde görünür. Diğer küre ve yıldızların en
— 38 —

MARİFETNAME

büyüklerine onar, en küçüklerine birer melek tayin edilmiştir. Böy­ lece, Cenab-ı Allah’ın emir ve takdirine göre o denizde onlan yü­ rütür, belli zamanlarda doğuş ve batışlarını sağlar ve Kaf dağının arkasında, adı geçen denizden gezegenlerle Allah’ın yıldızların emirlerine her karşı birini ge­ yine kendi doğuş yerlerine götürürler. Yıldızlardan çıkan ateş parçalan len şeytanları döver ve yakarlar.

Hak

Taâlâ’nm

kudretiyle

güneş,

ay ve bütün yıldızların yalnız beş tanesi için dünyanın iki tarafın­ da çok sayıda doğuş ve batışlar yaratmıştır. Onun için bunlara 7 gezegen derler ki her gün her biri başka bir yerden doğar ve baş­ ka bir yere batar. Cenab-ı kaynayan balçıktan üzerinde Allah, 180 fıkır güneş pınarı için doğu ve tarafından, yine ki, gibi batı siyah topraktan siyah ateş Sonra

180 çıkan fıkır

pınarı,

doğurmakta

tarafından şiddetli

batırmaktadır kazanlar

bunlar

kaynayan

kaynamaktadır.

güneş, Allah'ın takdir ve bilgisiyle altı ay kadar her gün yeni bir yerden doğup başka bir yerde batmaktadır. 6 ay bitince yine doğuş ve batış yerlerine döner, sene tamamlanınca yine eski yerine dön­ mekte ve böylece kuzeyden güneye, güneyden kuzeye doğru daimî hareket halindedir. Bu sebepten kış mevsiminde güneşin doğuş ve batışı güney yönünden olmakta, yaz aylarında ise kuzey yönünde olmaktadır. Bu hal, kıyamete kadar böyle devam eder. Eğer güneş, adı geçen denizde batık olmayıp havaya gelseydi o, bize çok yakın olacak ve yerdeki bütün yaratıkları ayın yakıp kavuracaktı. kalıp Eğer onu aym güzel ve ışıklı yüzü o deniz vasıtasıyla örtülmeyip olduğu gibi görünseydi dünya halkının güzelliğine hayran kendi­ lerine ilâh edineceği söylenmektedir.

KONU:4 4 KISIMDAN İBARETTİR. KISIM: 1 CEHENNEMİN YARADILIŞI VE HALLERİ : Ey aziz! Tefsir ve hadîs alimleri ittifakla diyorlar ki: Cenab-i Allah, yerin 7 kat altmda yedi tabaka Cehennem yaratmıştır ki her tabakası birbirinden aşağıdadır. Bu tabakalardan herbirinin arası ise beşyüz yıllık mesafededir. Cehennemin 7 kapısı vardır. Herbirinin içinde ateşten 70 bin dağ vardır. Her dağda ateşten 70 bin dere, her derede ateşten 70 bin kale, her kalede ateşten 70 bin ev, her evin içihde, kızgın yağlar, kelepçeler, zincirler, sandıklar, köpekler, yılanlar, akrepler, zehirler, kaynar sular, buzlar ve zak­ kum gibi bin türlü azab verici şeyler vardır. Cehennemde kara yüz­ lü, gök gözlü Zebani denilen, merhametsiz ve sayıları hesapsız melekler vardır. Cenab-ı Allah, zebanilere Mâlik adında korkunç bir başkan tayin etmiştir. 7 kat cehennemin hâkimi budur. Her Ce­ hennemin azabı, bir altındakinden daha hafiftir. Birinci kat ce­ hennem Ümmet-i Muhammed’in asileri içindir. İkinci Cehennemin adı, Sâîr olup Hıristiyanlar içindir. Üçüncüsünün adı Sakar’dır. Yahudiler içindir. Dördüncüsünün adı, Cehim’dir, dinden dönen­ ler ve şeytanlar içindir. Bunun azabı elimdir. Beşincisinin adı Hutma olup, dipsiz kuyuları vardır. Yecuc - Mecuc kâfirler içindir. Al­ tıncı Cehennemin adı, Lazza’dır. Puta ve ateşe tapanlar ile sihir­ bazlar içindir. Yedinci Cehennemi adı Haviye’dir. Zındıklar (din­ sizler) ve münafıklar içindir. Bu cehennemin azabı, hepsinden şid­ detlidir. Bütün cehennemlerin 7 binden fazla basamakları vardır.
— 40 —

MARİFETNAME

KISIM : 2
ADEM (A.S.)’IN YARADILIŞI, CENNETE GİRMESİ, SONRA ORADAN ÇIKMASI, ZÜRRİYETİYLE YERYÜZÜNÜ ŞENLENDİRMESİ, PEYGAMBER (S A V.) EFENDİMİZİN DOĞUMU, VEFATI, YÜCELİĞİ VE ŞERİATI :

Ey aziz! Tefsir ve hadîs alimleri ittifakla diyorlar ki: Haktaâlâ, ruhlar âlemini yarttıktan 2 bin yıl sonra cisimler âlemini ya­ rattı. 6 günde Arş-ı-âlâdan karanlık perdelere varıncaya kadar, hepsinin düzenini tamamladı. Sonra Kerrübiyyün meleklerine arş-ıâzamı, Hafun ve Saffun meleklerine Arşın yanını mesken yaptı. Diğer meleklerin de herbirine bir makam tayin etti. Bir sınıfım Kürside, bir sınıfını Sidre’de, bir sınıfım livaül-hamd altında, bir­ çok sınıflarını da Cennette huriler ve gılmanlar ile yerleştirdi, me­ leklerin binlerce sınıfını da göklerde, yerde, denizlerde, Cehennem­ de doldurmuş ve buradaki yaratıklarının hizmetine vermiştir. Ce­ hennemdeki melekler Zebanidir. . Kâinatın her tarafım meleklerle dolduran Cenab-ı Allah yer­ yüzünü de çeşitli yaratıklarla doldurdu. Yeryüzünün her yanında dan bitirdi ve bir Tavus kuşunu yaratıp bütün o darılan kendisi­ ne rızık yaptı. Kuş, zamanla bütün o darılan yemiş, yalnız on de­ rede kalan taneleri, biter korkusuyla, günde her dereden onar tane yemeye başlamış. Bir zaman sonra bir tek derede darı kalmış. Son­ ra o kuş, günde yalnız on tane yemeğe başlamış ve ona takdir edil­ miş olan rızık taneleri bitince ölmüş. Bir düşünün ki, bu dünya, ne kadar zamandan beri bugünkü düzenini bulmuş ve nelerden geri kalmış?... Sonra Hak Taâlâ, yeryüzünde hikmetiyle renksiz, dumansız ve hararetsiz ateşten Cân’ı yarattı, adını Maric koydu. Sonra karısını yarattı, ona da Marice adını verdi. Onların izdivacından Cin tai­ fesi üremiştir. İblis, bunlardandır. Zamanla bu Cin taifesi öyle ço­ ğalmış ki yeryüzünü doldurmuş. Onların asıl sureti insanlarınkine benzer. Fakat bedenleri, meleklerinki gibi lâtif olduğu için diledik­ leri şekillere girerler. Nihayet dünyaya sığamayacâk kadar çoğa­ lan cinler, Allah’ın emriyle dünya semasına çıkmış ve orada yaşa­ maya başlamışlar. Bütün Cinler, gece-gündüz Allah’a ibadet eder,

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ

emirlerine asla karşı gelmezler. Fakat' 7 bin sene sonra, cinlerin yeryüzünde kalanları kötülük yapmaya ve kan dökmeye başladılar, ibadeti terk edip Allah’a isyan ettiler. Cenab-ı Allah’ın her yüzyıl­ da bir kendilerine gönderdiği Peygamberi öldürdüler. Böylece 12 bin senede 120 Peygamberi katlettiler. Sonra Cenab-ı Allah onlara gazap edip dünya semasında ya­ şayan iblis ile çocuklarını yeryüzüne göndermiş ve dünyadaki cin­ lerle birlikte toplandıkları yerde, tümünü ateşle yakmış. Sonra başka bir gökten gönderdiği İblisin torunlarını, bir denizin adala­ rına yerleştirmiş. O zaman İblis, Allah’a çok itaat ve ibadette bu­ lunduğundan Hak Taâlâ, onu yedinci kat göğe çıkarmış, nihayet ondan razı olmanın karşılığı olarak Cennete sokmuştur. Yeryüzü­ nü de boş kalmasın diye dünya semasından gönderdiği meleklerle doldurmuş. Bunlar da bin yıl Allah’a ibadet etmişler, böylece Cin­ lerin yaradılışının üzerinden yirmi bin yıl geçmiş. Sonra Cenab-ı Allah, Adem (A.S.)’ı yaratmak istemiş, bunun için de Azrail (A.S.) ’ı gönderip o kuru toprağı yoğurup hamur haline getirmesini emretmiş ve 40 gün o şekilde bekletmiştir. Sonra Cenab-ı Hak, bu hamura Numan vadisinde ,en güzel şekilde suret vermiş ve kendi ruhundan başına üfürerek diriltmiş. Adem (A.S.) ’a secde etmeleri için meleklerine emretmiş. Bütün melekler Adem (A.S.)’â secde et­ miş. Yalnız İblis, ona secde etmemiş, onun için de lanetlenmiştir. O da bütün zürriyetiyle Adem oğullarına musallat olmuştur. Bun­ lar, insanın vücudundan girer, kan gibi damarlarında akar ve ves­ vese vererek kötülüklere sürükler. Fakat hiç kimseyi zorla isyana ve kötülüğe yöneltmezler. Ancak ibadetleri, iyilikleri güç, kötülük­ leri güzel bir eğlence, sefahati tatlı gösterir, bu yolla insanları is­ yana sürükler. Cenab-ı Allah, Adem (A.S.)’ı yaradılışından 40 yıl sonra göklere çıkarmış ve Fiıdevs Cennetine sokarak ona her çe­ şit nimeti ihsan etmiştir. Sonra onun sol böğründen Havva anamı­ zı yaratmıştır. O zaman Adem (A.S.), çok sevinmiş, bu nimetinden dolayı Allah’a sonsuz hamd ve şükürler etmiştir. Cenab-ı Hak on­ lara : «Cennetimde kalın, her çeşit nimetimden faydalanın, yalnız şu ağaca sakm yaklaşmayın, ondan yiyip bana asi olmayın» diye buyurmuştur. Onlar da Allah’ın bu emrini dinlemiş ve tam bin yıl Cennette nimet ve zevk içinde yaşamışlardır. Fakat bu zaman akabinde
— 42 —

MARİFETNÂME

Adem atamız, Havva anamızın sözüne uyup yasak ağacından yi­ yince ikisi de Cennetten çıkarılıp yeryüzüne indirilmişlerdir. Adem (A.S.) Hindistan, Havva anamız da Cidde’de iki yüz yıl gözyaşı dö­ küp pişmanlık içinde yaşadıktan sonra, Cenab-ı Allah tövbelerini kabul edip onları Arafat dağında birbirlerine kavuşturmuştur. Adem atamız ile Havva anamız bundan sonra Şam taraflarına git­ miş, beşyüz yıl oralarda yaşamışlar. Habil ve Kabil’in doğumun­ dan sonra yine Hindistan’a gitmişlerdir. Ömürleri iki bin olunca Adem (A.S.) Serendip adasında, 40 yıl sonra da Havva anamız Cid­ de’de vefat etmişlerdir. Sonra evlâtları yeryüzünde çoğalıp dünyayı şenlendirmişlerdir. Adem (A.S.)’dan altı bin yıl soma Mekke’de, Hz. İsmail (A.S.)’ın soyundan, Kureyş kabilisine mensup Haşim oğullarından olan Abdullah ile Amine’nin evlenmelerinden Hz. Mu­ hammed (S.A.V.) Efendimiz dünyaya gelmiştir. Hz. Muhammed 40 yaşma gelince Peygamber olmuş, Kureyş kabilesi halkından gördüğü kötülükler ve çektiği eziyetlerden dolayı Medine’yi göç­ müş ve İslâmiyeti yaymış. 63 yaşında iken orada vefat etmiştir. Hz. Muhammed (S.A.V.), son Peygamber’dir. Şeriatı Kıyamete ka­ dar bâkidir. KISIM: 3 KIYAMETİN ZAMANI VE ALAMETLERİ, SURUN ÜFÜRÜLÜŞÜ, ZELZELE VE YARATIKLARIN HELÂKI, GÖKLERİN YIKILIŞI: Ey aziz! Tefsir ve hadîs alimleri ittifakla diyorlar ki: Kıyamet zamanı ve alâmetleri; biri gizli, diğeri açık olmak üzere ikidir. 1 — kıyametin gizli alâmetleri: İnsanda, izzet-i nefis, saygı, sevgi, şefkat ve merhamet, haya ve edep, cömertlik, sözünde dur­ ma, vefalı olma, doğruluk, koruyuculuk, dostluk, din, takva ve şe­ riata bağlılık kalmayacak, şehirlerde cami çok, fakat cemaatları az olacak, her tarafta binalar yükselecek, ince elbiseler giyilecek, ka­ dın ve gençler fazla süslenecek ,kadınlar erkeklere, erkekler de ka­ dınlara giyim, kuşam, davranış ve diğer şeylerde benziyecek, er­ kekler kadın, kadınlar erkek işlerini yapacak, hayır ve bereket azalacak, doğum kısılacak, ahkâm satılacak, kötü insanlar beğe— 43 —

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ

nilip övülecek, faziletli ve iyi insanlar hakaret görecek, zinalar ve gayrı meşru doğumlar artacak, fısk, fücur ve sefahat çok fazla olacak, mezarlar süslenecektir. 2 — Kıyametin açık alâmetleri: Deccal’m çıkışı, Ay tutulma­ larının artması, üç yıl boyunca kıtlık olması, yoğurt bir dumanın ortalığı kaplaması, İsa (A.S.)’nm, Şam’daki beyaz minareye inip Deccal’ı öldürmesi ve İslâm şeriatini yayması, Hz. Muhammed Hz. İsa (A.S.) ile buluşması, Dabbet’ül ard’ın ortaya çıkması, Ye(S.A.V.) soyundan Mehdi’nin çıkması, 40 yıl adaletle hüküm sürüp cuc ve Mecuc’un İskender şeddini aşarak yeryüzüne dağılması, Hz. İsa (A.S.)’nm Mekke’ye gitmesi ve orada vefat etmesi ve Allah’ın evi olan Kâbe’nin yıkılması, sonra güneşin batıdan doğup yine oradan batması. Bu alâmetlerin hepsi olup bittikten sonra misk ve amber ko* kuşuna benzer güzel ve serin bir rüzgâr esecek, bununla müminle­ rin ruhları şenlenecektir. Bundan sonra Kur’ân’ın hükümleri yer­ yüzünden kalkacak, bütün insanlar cehalette kalacaktır. Bu du­ rum yüz yıl sürecek ondan sonra Cenab-ı Allah, İsrafil (A.S.)’e sura üfürme emrini verir. Surdan çıkan sesin şiddetinden o anda 7 kat gökte bulunan melekler ve dünyadaki bütün yaratıklar, kıyametin koptuğunu sanarak yüzüstü düşüp bayılırlar. Göklerle yer sarsılır, yıldızlar dökülür, insanların saçı sakalı bir anda ağarır, gebe ka­ dınlar çocuklarını düşürür, insanlar şuurunu yitirmiş sarhoşlara döner, bu şekilde birinci sur üfürüşünün korkusu 40 yıl sürer. Son­ ra Cenab-ı Allah, İsrafil (A.S.)’e ikinci defa sura üfürmesini emr­ eder. O da ikinci üfürüşü öyle şiddetli yapar ki bütün dağlar yerin­ den kopar, tıpkı havaya savrulan pamuk hallacı gibi dağılır. 7 kat gök, parçalanarak su gibi eriyip yeryüzüne dökülür. Bütün deniz­ ler kurur. Güneş ve ayın ışıkları yok olur, bütün dünya karanlığa bürünür. Kainattaki bütün yaratıklar bir anda mahvolup yok olur. Yalnız Allah’a mukarreb olan 8 melek sağ kalır. Sonra Azrâil, bu 7 meleğin de ruhunu alır. En sonra kendi ruhunu alırken öyle bir haykırışla bağırır ki yer ve gökler sarsılır. Böylece bütün âlemde hiçbir canlı kalmaz, yer yıkık ve boş olarak böyle devam eder. İş­ te o zaman Cenab-ı Allah, bu mülk kimindir? sorusunu sorar, fa­ kat kendisinden başka bir canlı olmadığı için yine kendi kendine; Bu mülk yalnız ve yalnız kahhar olan Allah’ındır, cevabım verir.
— 44 —

MARİFETNÂME

KISIM : 4 ÜÇÜNCÜ SURUN ÜFÜRÜLÜŞÜ, ÖLÜLERİN DİRİLİŞİ VE MAHŞERDE TOPLANMALARI, AMEL DEFTERİNİN VERİLİŞİ, HESAP VE TARTI İŞİ, SIRAT KÖPRÜSÜ VE ÂRÂF : Ey aziz! Bil ki, tefsir ve hadis alimleri ittifakla diyorlar ki: Cenab-ı Hak, yeryüzünü şiddetli bir rüzgârla dümdüz edip Mahşer yerini Dımeşk sahrasının bir yerinde, bu yeryüzünden yüzbin defa daha geniş yapar. Sonra Arşın altında olduğu bildirilen denizden 40 gün erkek menisi gibi bir yağmuru yeryüzüne indirir ve bütün dünyayı deniz gibi su ile doldurur. Yerde bulunan ve toprak olmuş olan bütün insan ve hayvan vücutları o yağmuru çeker ve sonra bedenin bütün kısımları bir araya gelip her cesed eskisi gibi yerde bakla gibi biter ve evvelki haline gelir. Sonra Cenab-ı Allah, 8 mukarreb meleğini tekrar yaratır ve İsrafil (A.S.)’e, sura üçüncü defa üfürmesini emreder. O da bu üçüncü üfürüşü, öyle yavaş ve şefkat­ le üfürür ki, surun içinde bulunan bütün ruhlar etrafa yayılır ve her ruh kendi bedenini bulur. Tıpkı, bir sürü içinde kendi anasını bulan kuzu gibi. Bütün melekler, huriler, insanlar, cinler, şeytan­ lar ve hayvanlar bir anda dirilir ve Mahşer yerinde toplanırlar. Bütün Peygamberler, veliler, âlim ve salihlere, cennetten giyecek ve burak (binek) gelir. Hepsi giyinir ve buraka binip gider, Arşın gölgesindeki minber ve kürsilerde rahat ve selâmetle otururlar. Geri kalan bütün yaratıklar ise aç, susuz, başları açık, vücutları çıplak, yalın ayak yürüyerek bitkin ve yorgun bir halde mahşer alanında toplanırlar, sıklaşıp ayakta dururlar. Kendilerine çok yakın olan güneşin hararetiyle ter döküp dururlar. Günahına göre, kimi topuğuna, kimi dizine, kimi göğsüne, kimi boğazına kadar te­ rin içine gömülürler. 700 bin Zebani, Cehennemi, yer altından mahşere götürürler ve halkı çepçevre sararlar. Mahşer ehli, elli bin yıl kadar o halde hesaplarının görülmesini beklerler. Dünyada iken her insanın sağ ve sol omuzunda bulunan ve Kiramen, kâti­ bin denilen iki meleğin tuttuğu amel defterlerini sahiplerine verir­ ler. Müminlere ve İyilere sağdan, kâfirlere ve kötü insanlara soldan verirler. Sonra Cenab-ı Hak, insanlarla vasıtasız konuşur. Hesaplarım
— 45 —

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

görerek mazlumun hakkım zalimden alıp, onun iyilikleri varsa alır mazluma verir, yoksa mazlumun günahlarını zâlimlere yükler. Hesap görüldükten sonra Cenab-ı Hak, hayvanları tekrar toprak eder. O zaman kâfirler .hayvanlan kıskanıp; «keşke biz de toprak olsaydık» derler. Sonra Mahşerde iki direk üzerinde çok büyük bir terazi konur ki, her direğin uzunluğu beş yüz yıllık yoldur. Bu te­ razinin her kefesi dünyanın büyüklüğü kadardır. Bu teraziyle mah­ şer gününde insanların iyilikleriyle kötülükleri tartılır. İyilikleri günahlarından ağır olanlar Cennete, hafif olanlar da Cehenneme gönderilir. Cenab-ı Hakkın kerem ve. merhametine veya peygam­ berler, veliler, âlim ve salihlerin şefaatine uğrayanlar müstesna. Ancak bunlarm da imanla ölmeleri şarttır. Çünkü dünyadan iman­ sız gidenlere, mağfiret, şefaat ve Cennet yoktur, ebediyyen Cehen­ nemden çıkmazlar. İmanla ölüp, kötülükleri ağır gelenlere, eğer Allah mağfiret eder ve peygamberlerin, velilerin şefaati nail olmuş­ sa, kötülükleri kadar Cehennemde yanacak ve sonra Cennete gire­ ceklerdir. Zerre kadar dahi olsa imanla gidenler, muhakkak Ce­ hennemden çıkıp Cennete gireceklerdir. Sırat köprüsü, kıldan ince, kılıçtan keskin, uzunluğu üç bin yıllık yoldur. Bunun bin yılı yokuş, bin yılı düz, bin yılı da inişdir. Bu köprü, Cehennem üzerine kurulur ve bütün Mahşer halkı bu­ nun üzerinden geçerler. Kimi şimşek hızıyla, kimi ok hızıyla, kimi de atm koşması hızıyla geçip giderken, kimi de kötülüklerini yük­ lenmiş olarak yürür. Kimi Cehenneme düşüp yanar. Cehennem ise şöyle bağırır; «Ey mümin, çabuk geç! Çünkü senin nurun mu­ hakkak benim ateşimi söndürür.» Sonra bütün müminler, Sırat köprüsünü selâmetle geçerler. Kevser havuzundan su içer ve onda yıkanarak ayıp ve kusurlanndan temizlenirler. Ondan sonra Cen­ nete girerler. Herkes orada rütbe ve makamım bulur ve onda ebe­ diyyen zevk-u safa içinde kalır. Çünkü Cennet ehli her an oramn çeşitli nimetlerinden zevk ve lezzet alır, her hafta Cenab-ı Hak’kı görme şerefine ererek, kendilerinden geçerler, gözlerin görmediği, kulakların işitmediği, akla ve hayale gelmiyen mutluluklar içinde yaşarlar. Cennetle Cehennem arasında kale duvarı gibi gayet büyük bir sur vardır ki .yüksekliği tam beş yüz yıl, mesafe uzunluğu ise ni­ hayetsizdir. Parlak ve renkli cevherlerden yapılmışta. Ona Araf
— 46 —

MARİFETNÂME

derler ki deliler ve kâfirlerin çocukları bu surun üstünde kalırlar. Cennet ehline bakıp içinde bulundukları nimetleri gördükleri za­ man üzülürler. Cehennem tarafına bakıp halkım azap içinde gör­ dükleri zaman da sevinir, Cenab-ı Hak’ka şükrederler. Bunların ebedî hayatları da böyle geçer. Tenbih: Biliniz ki, bu anlattıklarımız dinin emir ve bilgileridir. Bu bil­ gilere inanmak ve güvenmek lüzumludur ve şarttır. Çünkü hepsi de Ayet-i Kerim ve hadîs-i şeriflere dayanır. Bunları, akim delille­ riyle kıyaslamak ve üzerlerinde mantıkî fikirler yürütmek caiz de­ ğildir. Çünkü insan aklı, bunları idrakten acizdir. Ancak bizim en büyük arzumuz, Cenab-ı Allah’a kavuşmak, O’nun kudret ve aza­ meti üzerinde düşünmek, bize yol gösteren Kur’an ve hadîse bağ­ lanıp bu yolda yürüyerek her iki dünya saadetine nail olmaktır.

— 47 —

FEN: 2 ANATOMİ (TEŞBİH) İLMİ, BEDENİN MUHAFAZASI, CANIN KIYMETİ, DUYGULAR, BİTKİ VE HAYVANLARIN CANLI OLUŞU, İNSAN RUHU VE RUHUN BAZI HALLERİ BEŞ BÖLÜMDEN İBARETTİR BÖLÜM: 1 TEŞRİH (ANATOMİ) İLMİNİN FAYDALARI, BEDEN VE CANIN BAŞLANGIÇ VE SONU, HAYVANİ RUH’UN BEDENDEKİ BAZI TASARRUFLARI, İNSAN BEDENİNİN BAŞLANGIÇ VE SONU, BEDEN VE CANIN DÜŞÜŞ VE YÜKSELİŞ HALLERİ, BEDENİN DEĞİŞMESİ, RUH’UN DEVAMLILIĞI, ANNE MİSALİ OLAN DÜNYA TERBİYESİ ALTI KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 TEŞRİH (ANATOMİ) İLMİNİN FAYDALARI Ey Aziz! Hikmet ehlinden olanlar diyorlar ki: Bedenin terkibinin neleri ihtiva ettiğini inceleyen ilme, teş­ rih ilmi denir. İmam-ı Şafiî Hz.’leri diyor ki:
«İlim ikiye ayrılır:

1 — Bedenî ilimler. 2 — Din ilimleri.»

MARİFETNÂME

Onun bu sözleri, bedenî ilimlerin en önemli ilimlerden biri ol­ duğunu bildiriyor. Şu halde anatomi, yani teşrih ilmi çok kıymet­ li ve leziz bir ilimdir. Çünkü anatdftü; hakikate erenlerin hikmet­ lerinin sonucu; işinin ehli doktorların sermayesi, ehl-i yâkîn’in nimeti, dinin ve dünyanın kazanılmasının vesilesi, Allah’ı bilme ve tanıma âletidir. Doktorlar, sırf mesleklerine yardımcı olması için bu ilmi öğ­ renirler. Onu bilmeyenler, ne tıbbı, ne de hikmeti bilemezler. Hem kendilerini ve hem de kendilerini yaratan Allah’ı tanımaktan ga­ fil ve uzaktırlar. İnsanların birçoğu O’nu bilmek hususunda aldanmışlardır. Öğretim görenler varsa da bu öğretimlerim tıp il­ minde ihtisas için yaparlar. Allah’ı tanımak, bilmek için öğrenen, onunla metanet bulur. Kendini tanıyacağı gibi, sonra da kendi­ sini yaratan Allah’ı tanır. Şu halde anatomi ilmine gereken önemi veren, bu hususta araştırmalar yapar. Cenabı Hakk’ın kudretini müşahede eden bir kul olursan, senin istifade edeceğin üç türlü fayda sana ula­ şır ki, bu faydalar şunlardır: 1 — Bedenî seyredersen aklın hayrete düşer. Şaşırır kalırsın ve görürsün ki, eşyamn benzerini taşıyan bu bina ve bu süslü şe­ kil, kemâl düzeni, en güzel yaradılış üzeredir. Cenabı Hakk, onun yaradılışım böyle yapmıştır. Onun için âcizlik ve noksanlık düşün­ mek mümkün değildir. Onu gören yüce yaratıcı, karşısında ne de­ rece âciz olduğunu görür. Sen de aynı durumdasın. Bedenim gör, o zaman Allah’ın kudreti ne derece sonsuz olur. Bunu ilmelyakîn üe ancak böyle bilebilirsin. 2 — Bu eşsiz, anlayışlı, faydalı ve süslü eseri yoktan vareden ve onu süsleyen yaratıcının ne derece âlim ve ne derece hâkim ol­ duğunu görür ve bu hususta en küçük bir şüpheye düşmezsin. Bu­ nun için de Hakk-ı Bâri olan Cenabı Hakk ay-ı yâkın ile, yani yapının şehadetiyle görerek anlarsın. 3 — Bu ilmi öğrenmekle Allah’ın sana verdiği türlü lütuf ve ihsanlarını, yardımlarını, merhametini ve şefkatinin olgunluğunu anlar, böylece de Rabbinin seni her an için terbiye etmekte oldu­ ğunu inanarak Hakkel yâkln ile idrak edersin. Çünkü Cenabı Hak, vücut binasını öyle hassas bir temele oturtmuş ve yapım ve çalışmasında en ufak bir noksanlık bırak- W-

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

mamış ve bu binayı çok mükemmel bir şekilde kurmuştur. Cena­ bı Hakk’ın zikrettiğimiz bu ihsanı lütfü, merhameti ve yardımı sadece insanlara mahsus değildir. Onun lütfü ve inşam sınırlı olmayıp 18.000 (on sekiz bin) âlemi kaplamıştır. Atları, kedileri, yırtıcı hayvanları, kuşları, si­ nekleri, anları ,yılan ve karıncaları yaratan, nesillerinin devamı­ nı sağlıyan, süslerine ve gıdalanmalarma temel sebep teşkil eden hallerinde ve tavırlarında hiç bir noksanlık bırakmıyan ve hepsini kendi cinslerine ait vasıfta kemâl üzere yaratan O’dur.
İmam-ı Gâzâli diyor ki:

«Mahlûkattaki mevcut açık halden (Allahını varlığını isbat. eden) daha açık bir hal olamaz.» Demek oluyor ki, anatomi (teşrih) ilmi, insanın kendini bil­ mesinin ve tanımasının anahtarı olup, bu da (kendini bilmekte) Rabbini tanımanın anahtarıdır. Ancak ikisi arasında büyük fark vardır. Allah’ı bilmek ve tanımanın, kendini bilmek ve tanımak­ tan farkı, güneşten bir zerre, denizden bir damla gibidir. Ancak beden, ruhun bineği durumundadır. Esas gaye, Allah’ı bilmek ve tanımak olup ,beden bineğinin süvarisi de nefistir. Kendini bilmeyen ve tanımayan kimsenin Allah'ı tanımak ve bilmek iddiasına kalkışması, kendisinin yemeye birşeyi olmıyan, fakat buna rağmen şehrin fakirlerini ziyafete davet eden kimse­ nin haline benzer ki, bua çık bir iflâstan başka birşey değildir. Her insan, önce kendini bilmesi ve ondan sonra da Rabbini tanıma gayret, şefkat ve iddiasına girmesi, böylece sevgiye ermesi, sevkiliye kavuşmasının husule gelmesi icabeder. Çünkü kendini tanı­ mak, Hakk’m tanınmasını icabettirir. Hakk’ı tanımak ta, O’nun sevgisini k&anmay ıicabettirir. Meselâ güzel bir yazıyı veya fasîh bir şiiri görüp okursan, yazanını ve söyliyeninin tanıyıp onu sev­ mesi ve görmeği candan istersin. O da seni sevip muvafakat eder. Yarabbi, bize kendimizi tammayı, seni bilmeyi ve sevmeyi nasib buyur. Ya vedûd, ya Allah, ya Rahim!..

marifetnâme

KISIM: 2 İNSAN BEDENİNDE OLAN ALLAHÜ TEALA’NIN BAZI GARİB SAN’ATLARI VE HAKKIN EMRİ İLE HAYVANİ RUHUN BAZI TASARRUFLARI VE BEDENİN BAZI UZUVLARININ ÖZELLİKLERİ Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki; İnsanın en büyük direği kalbi, en küçüğü de kalıbıdır. Beden, kalbin kılıfı ve kabuğudur. Aynı şekilde insanın bedeni âlemin özüdür. Kalb de bedenin özüdür. O halde özün özü olan gönül, Beyt-i Rahmandır. Aleme âit bilgiler, beden ilmine yardımcı ol­ duğu gibi, beden ilmi de, kalb ilimlerine yardımcı ve yol gösterici­ dir. Zira bedenin yaratılışında sayılamıyacak kadar acâib san’atlar, garib hikmetler, çeşit çeşit ziynetler, türlü türlü hizmetler vardır. Dışta ve içte olan organların herbirinde o kadar fayda vardır ki, insanların çoğu onlardan habersizdir. Meselâ insanın vücudun­ da yüzlerce kemik, sinir, damar ve yine yüzlerce ihtiyâri hareket­ ler tertîb olunmuştur ki, her biri, bir başka sıfatta, bir başka hiz­ mette ve bir başka harekette bulunmuştur. Her biri birer iş için yaratılmıştır. Biraz sonra anlayacaksın. Çünkü hepsini kısaca an­ latacağız. Ama tekrâr edelim ki, insanların çoğu bunları bilmiyor ve nasıl olduklarından gâfil duruyorlar. İnsanlar, ancak şu kadar bilir ki, göz bakmak, el tutmak için yaratılmıştır. Göz, on tabaka olup, bu tabakaların ne olduklarını, ne işe yaradıklarını bilmezler. O tabakalardan biri çalışmasa, göz artık göremez. Bu bozulma ne­ den meydana gelir. Niçin göz, görmez olur bilmezler. Elde kaç ke­ mik, kaç sinir ve kaç damar olduğunu, her birinin hangi hey’ette nizâm bulduğunu, ne tarzda hareket ettiğini bilmezler. İç organla­ rının şekillerini, tabiatlerini ve herbirinin kuvvet ve hizmetini ve ruh kuvvetlerinin herbirinin san’at ve faydasını bilmezler. Meselâ iç organları olan yürek, mide, ciğer, dalak, öd kesesi, akciğer ve böbrek gibi organlar; çekmek, emmek, hazmetmek .ayırmak, İşe yaramıyam dışarı atmak, şekil vermek ve üremek gibi .hepsi be­ dende hizmetçi olarak tayin olunmuşlardır. Her biri kendi işini
— 51 —

MARİFETNÂME

KISIM : 2 İNSAN BEDENİNDE OLAN ALLAHÜ TEALA’NIN BAZI GARİB SAN’ATLARI VE HAKKIN EMRİ İLE HAYVANİ RUHUN BAZI TASARRUFLARI VE BEDENİN BAZI UZUVLARININ ÖZELLİKLERİ Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki: İnsanın en büyük direği kalbi, en küçüğü de kalıbıdır. Beden, kalbin kılıfı ve kabuğudur. Aynı şekilde insanın bedeni âlemin özüdür. Kalb de bedenin özüdür. O halde özün özü olan gönül, Beyt-i Rahmandır. Aleme âit bilgiler, beden ilmine yardımcı ol­ duğu gibi, beden ilmi de, kalb ilimlerine yardımcı ve yol gösterici­ dir. Zira bedenin yaratılışında sayılamıyacak kadar acâib san’atlar, garib hikmetler, çeşit çeşit ziynetler, türlü türlü hizmetler vardır. Dışta ve içte olan organların herbirinde o kadar fayda vardır ki, insanların çoğu onlardan habersizdir. Meselâ insanın vücudun­ da yüzlerce kemik, sinir, damar ve yine yüzlerce ihtiyari hareket­ ler tertîb olunmuştur ki, her biri, bir başka sıfatta, bir başka hiz­ mette ve bir başka harekette bulunmuştur. Her biri birer iş için yaratılmıştır. Biraz sonra anlayacaksın. Çünkü hepsini kısaca an­ latacağız. Ama tekrar edelim ki, insanların çoğu bunları bilmiyor ve nasıl olduklarından gafil duruyorlar. İnsanlar, ancak şu kadar bilir ki, göz bakmak, el tutmak için yaratılmıştır. Göz, on tabaka olup, bu tabakaların ne olduklarını, ne işe yaradıklarını bilmezler. O tabakalardan biri çalışmasa, göz artık göremez. Bu bozulma ne­ den meydana gelir. Niçin göz, görmez olur bilmezler. Elde kaç ke­ mik, kaç sinir ve kaç damar olduğunu, her birinin hangi hey’ette nizâm bulduğunu, ne tarzda hareket ettiğini bilmezler. İç organla­ rının şekillerini, tabiatleıini ve herbirinin kuvvet ve hizmetini ve ruh kuvvetlerinin herbirinin san’at ve faydasını bilmezler. Meselâ iç organları olan yürek, mide, ciğer, dalak, öd kesesi, akciğer ve böbrek gibi organlar; çekmek, emmek, hazmetmek .ayırmak, işe yaramıyanı dışarı atmak, şekil vermek ve üremek gibi ,hepsi be­ dende hizmetçi olarak tayin olunmuşlardır. Her biri kendi işini
—51 —

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

yapmakta ve hiç gafil olmamaktadır. Zira hayat kaynağı olan yü­ rek, her an bu organlara çeşit çeşit hareket ve kuvvet göndermek­ tedir. Sonra midede olan çekme kuvveti, çeşit çeşit yiyecekleri mi­ deye çekmekte; tutma kuvveti tutmakta, sindirim kuvveti pişir­ mektedir. Sonra ayırıcı kuvvet, pişmiş gıdaların kalınım incesin­ den ayırmakta, dışarı atıcı kuvvet, o kalınları mideden barsaklara itmektedir. Ondan midede kalan latif ve inceleri, karaciğer kendine çeker. Ciğerde olan musavvire kuvveti onu kan rengine boyamaktadır. Onun üzerinde meydana gelen siyah köpük —ki ona sevda derler— onu dalak çekip .kendine tebdil etmektedir. Ka­ lan san köpük —ki ona safra derler— onu öd kesesi kendine çekip, değiştirmektedir. Onda olan balgamı da .akciğer çekip nefesle bo­ ğaza çıkarmaktadır. Sonra bunlardan süzülüp ayrılan kan, ciğer­ de su ile karışıp kıvam bulmadığından, kandaki o fazla suyu böb­ rek çekip süzmekte ve ayırmaktadır. Böbreklerde kalan artık, sidik olup mesaneye gider. Kalan kan, kıvamında olup, damarlarla bü­ tün vücuda yayılmaktadır. Besleyici kuvvet, oluşan bu kandan, organlara ihtiyaçlarına göre büyüme ve beslenme kuvveti verir. Bu da bedende et ve yağların oluşmasına, kişinin kuvvet ve hudret te­ min edip hayat bulmasına sebep olmaktadır. Damarlarda dolaşan kandan erkekte insanların üremelerini temin eden meni, kadında da yumurta ve süt meydana getirir. Bü­ tün bunlar kendilerine ayrılan depovari yerlerde toplanmakta, meselâ süt göğüslere gelmektedir. Bedende arıza olur mu? Olursa ne olur? Evet. Meselâ, diyelim ki; Dalakta bir arıza olsa durum ne olur? Bu durumda dalak, kandan sevda adı verilen siyah köpüğü ayıramaz. Kan onunla beraber kalır ve bedene öylece yayılırsa bu durumda hamma, cüzzam, delilik gibi hastalıklar meydana gelir. Öd kesesinde bir rahatsızlık olması halinde, öd kesesi kan­ dan ayırması gereken safrayı ayıramaz ve bundan da sarılık, si­ roz, su toplanması ve safra gibi hastalıklar meydana gelir. Beden­ deki mevcut azalardan herbiri kendi yerinde ve kendine ait görev­ leri ve hizmetleri yerine getirirler. Bunda bir aksilik olması ve aza­ lardan birinin görevini yerine getirememesi halinde çeşitli hasta­ lıklar olacağı gbi, bu hastalıklar insanların bedenini mahveder.
— 52 —

MARİFETNAME

KISIM: 3
İNSAN BEDENİNİN BAŞLANGICI VE SONU

Ey Aziz! Hikmet ehlinden olanlar diyorlar ki: İnsan bedeninin başlangıcı da sonu da topraktır. Cenabı Hak buyuruyor ki: «Sizi ondan (topraktan) yarattık. Ölümünüzden sonra da sizi yine ona döndüreceğiz.» (Ta’ha sûresi, âyet: 55) Yukarıda anlatıldığı gibi, yıldızların ışınlarının etkisiyle Anâsır-ı Erbâa (dört unsur) birieşir, kanşır ve belirli bir ortam oluşturunca toprak artık aslından döner. Yani, toprak olduğu hal­ de sonradan bitkiye döner, bitki suretine girdikten soma da ya ekmek ,ya da hayvanlara yem olur. Et ve hayvan da insanlara gı­ da olur. Böyle olunca da yukarıda da ifade ettiğimiz gibi, cazibe adını verdiğimiz çekici kuvvet —iştiha da denilmektedir— gıdayı kendine doğru çeker. Tutucu kuvvet ise onu midede muhafaza al­ tına alır. Sindirici kuvvet ise sindirim (hazım) ini yapar. Ayıncı kuvvet, kalın ve incesini ayırarak kana dönüşecek kısmı diğerlerindenç ıkarır. İtici kuvvet ise geride kalan kanın haricindeki yo­ ğun kısmı baısaklar yoluyla dışarıya atar. Bu durumda midede tabii sıcaklığın zayıf veya kuvvetli olu­ şuna göre 2-3, ya da 4 saatte bir meydana gelir ki, buna Birinci sindirim adı verilir. Sözünü ettiğimiz süzülen lâtif sıvıyı karaciğer kendisine doğru çeker ve midede meydana gelen olayların aynısı burada da meydana gelir. Orada yoğunlaşan bu sıvı, dört kısma ayrılır: 1 — Dalağa giden kısım ki, bu karasevda adını verdiğimiz sıvıdır. 2 — Ödkesesine giden kısım ki, bu da safra olur. 3 — Böbreklere giden kısım ki, orada idrar olur. 4 — Akciğere giden kısım ki, o da göğüste balgama dönüşür. Bu hallerin oluşu da kuvvet ve zayıflığa göre 2-3 veya 4 saat­
-53 —

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

te meydana gelir ki, buna da İkinci sindirim adı verilmektedir. Ciğerde kalan lâtif ve temiz kan, damarlar ile başı ve bütün bedeni dolaşır. Kanın bütün bedeni dolaşıp dolanımını tamamla­ masına da Üçüncü sindirim adı verilmiştir. Bu sindirim sonucunda kalan yoğun kısmı, deliklerden çıkar, kulaklarda kir, gözlerde çapak, burunda sümük, kıllarda ve tırnak­ larda ter ve bedende de kir olur. Yoğun kısım bu yollardan dışarı­ ya çıkmadığı takdirde bu durumda bedende nezle, verem, yara, çıban, cerahat gibi şeyler meydana gelir. Sonra damarların içinde kalan ve dolaşan temiz kan, bütün organları dolamr; organların herbirine görevlerini yapma, güç ve kuvvetini verir. Buna da Dördüncü sindirim denilir. Bu sindirimin yoğun kısmı bedenden noksan kalan uzuvla­ rın eksiklerini tamamlar. Bedende et ve yağ yaparak bedeni toplu ve şişman yaparak güzelleştirir. Sıvının kalan lâtif ve temiz kısmı ise, insanın soyunun devamına sebep olan mani olur. Bu sır; er­ keklerde meni, kadınlarda ise hem meni, hem de süt olur. Gıdamn özü durumunda olan meni, bir nutfedir. Erkeğin ka­ dınla cinsî münasebette bulunması anında kadının döl yumurtalarıyle birleşerek ana rahmine gider. Orada yerleşen nutfe, 40 günlük bir müddet içinde şekil değiştirir ve kan pıhtısı haline dö­ ner ki buna alaka denilir. 40 gün daha geçtiğinde, yani meninin ana rahmine girmesinden 80 gün sonra çiğnenmiş et haline gelir ki ,buna da müdga adı verilmektedir. 40 gün daha geçince (yani 120 gün sonra) sözünü ettiğimiz müdga içinde kemik, sinir, damar, uzuv, et, yağ, tüy, tırnak gibi şeyler meydana gelir. Şu halde 4 ayın sonunda cenin kemâline erer ve Cenabı Hak, ona ruh verir ve o da göbek yolu vasıtasıyla gıdasmı kandan temin eder. Beslenen çocuk eğer sekizinci ayda dünyaya gelirse ölür. Ancak 7. ve 9. aylarda dünyaya gelirse ya­ şar. Bu hususta Kur’an da bize bilgi veriyor: Cenabı Hak buyuruyor ki: «Andolsun ki, biz insanı çamurun özünden yarattık. Sonra Adem neslini sağlam bir yerde (rahimde) bir nutfe yaptık.
— 54 —

MARİFETNÂME

Sonra o nutfeyi kan pıhtısı haline getirdik. Derken, o kan pıhtısını bir çiğnem et yaptık. O et parçasını da kemiklere çevir­ dik de o kemiklere de et giydirdik. Sonra ona başka bir yaradılış (can) verdik. Şekil verenlerin en güzeli olan Cenabı Hakk’ın şa­ nı ne yücedir.» (Mü’minün sûresi, âyet: 12-13-14) Şu halde, söylediklerimizi hülâsa edecek olursak, insan bede­ ninin esasının toprak olduğunu hemen zikredelim. Önce bitkilere dönüşen toprak, ekmek veya hayvanlara yem olur. Sonra o ekmek ve hayvanda insanlara gıda, erkeklerde me­ ni, kadınlarda da süt ve üreme yumurtaları olur. Erkek-kadın bir­ leşmesi sonucu sıra ile nutfe, alaka, müdga, cenin olur ve sonra da et, kemik ve damarlar dolar. Sonra Allah’ın takdiri ile ya ka­ dın, ya da erkek olarak kendilerine can verilerek dünyaya gelir­ ler. Dünyaya gelen insan, ya ömrü uzun olur ve uzun seneler ya­ şar, yahut da gençliğinde, çocukluğunda vefat eder. Göklerin felek leri ve yıldızların ışınlarından müsait kıvamını bulan toprak un­ surlarının bin parçasından da ancak binde biri ekmek ve hayvan, hayvanın da ancak bin parçasından biri insan gıdası olur. Gıda­ nın da ancak bin parçasından biri meni olur. Bir damla meniden rahime giden sperma ise sadece birdir. Rahme düşen nutfeleıden ancak binde biri çocuk olarak dün­ yaya gelir. Doğanlar için de yaşayanların sayısı da binde birdir. Yaşayanlardan ancak binde biri büluğ çağına kadar yaşar. Yine yaşayanlardan da binlercesinden ancak biri gerçek mü’ min olur. Mü’minlerin nice binlerinden ancak biri âlim olabilmek­ te, binlerce âlimden de ancak biri hakikati bulan olmakta ve ni­ ce hakikati bulan âlimden de ancak biri arif olmakta, onların nice bininden de ancak biri insan-ı kâmil derecesine erebilmektedir. Şu halde, gök feleklerinin hareketleri ve unsurların birleşme­ si sonucu canlılar meydana gelir. Görünen kâinattan gayemiz, yalnızca insan-ı kâmilin var oluşudur. Çünkü, onun haricindeki herşey onun hizmetinde ve ona tabidir. İnsanlar içinde en kâmil
—55 —

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI IIZ.

olanı O’nun sevgilisi olan Resulüllalı S.A.V.’dir. Cenabı Hak, onun hakkındaki bir hadis-i kutside: «Habibim, Sen olmasaydın, eğer Sen olmasaydın, Ben bu âle­ mi yaratmazdım.» buyurdu. BEYT: Her bin senede bir gönül burcuna Semâ-ı aşktan böyle bir yıldız gelir. Verilen bu kadarcık bilgi ile insanın başlangıcı hakkında bil­ gi edinilmiş oldu. Herşey aslına döndüğüne göre, topraktan ge­ len insanın yine toprağa döneceğini bilmek herhalde zor olmasa gerek. KISIM : 4 BEDEN VE CAN (RUH’UN) DÜŞÜŞ VE YÜKSELİŞİ, BEDENİN DEĞİŞMESİ, İNSAN RUHU VE RUH’UN DEVAMLILIĞI. Ey Aziz! Hikmet ehlinden olanlar diyorlar ki: Eğer bir insan, kendisinin hangi devrelerden geçerek kemâl bulduğunu ve âkıbetinin de ne olacağını bilmek ister ve bunu araştırmaya ve bundaki mevcut konakların esasına ermeyi arzu ederse, baştan şunu bilsin ki .ihtiyarlamadan evvel genç idi, on­ dan evvel çocuk idi, ondan önce de geriye doğru sıra ile alaka, rahimde toplanan nutfe, babasımn sulbünde meni, annesinin göğsünde süt, döl yatağında yumurtalık idi. Yine ondan önce de geriye doğru sıra ile, damarda kan, anne-babasına gıda, hayvan ve bitki, dört unsurun birleşimi olan toprak, mutlak cisim, küllî tabiat ve nihayet en evvelinde mücerred (soyut) cevher idi. Ken­ dinde çeşitli değişiklikler meydana gelerek dünyaya gelen insan, cisim ve ruha ait bütün yollan geçmiş ve bugünkü hale gelmiştir. Artık karanlık ve aydınlık perdelerini tamamıyle ortadan kal­ dırmış, kendini tanımış ve idrak etmiş, sonra da kendini yaratan başlangıcının ne olduğunu, sonunun ne olacağını, nereden gel­ diğini ve tekrar nereye gideceğini bilmiş ve böylece ârif vasfına lâ­ yık olmuştur. Bu ruhî ve İnsanî yükseliş onun bütün güçlük ve
— 56 —

MARİFETNAME

zorluklarını çözmüş ve onu bütün arzularına ve muradına nail etmiştir. Evet, yaptığımız bu kısa izahtan da anlaşılacağı üzere, insan ruhu hemekadar bedenle beraber ve ona yakın görünüyor ise de, esasen ruh, zâtı itibariyle bedenden ayrıdır. Beden geçici ve her an değişmeye müsait olup, bilfasıla değişikliğe uğramaktadır. Ruh, bedenden bu cihetten ayrılır, bedenin bütün konaklarını, uğradığı değişiklikleri seyrederek konakları birbirinden ayırır. Şu halde ruh, kalıcı, yani bâkidir. Ruh, bedenin değişim hallerini seyreder ve başlangıç ve sonunu teşkil eden yollarını tefekkürle geçip, tezek­ kürle sonuna varmıştır. Ruh, gerek araştırma ve gerekse yakîn ile hallerin hakikati­ ne vasıl olmuştur. Eğer bir insan, birşey hakkında bir fikir yü­ rütmüş ve hakkında takdir etme yoluna gitmişse, bu o kimsenin ölçtüğü ve düşünüp takdir ettiği şeyin haricinde olduğunu göste­ rir. Hikmet kitaplannda ruh’un bedenden ayn olduğunu isbat eden birçok deliller vardır. Bu hususta delillerin hepsini zikretmek sözü uzatır. Ancak buna uygun gelen bir delili buraya almakta fay da umut edilmiştir. (Meselâ, 50 yaşında bir insanı ele alalım. Bu insan, hem ru­ ha ve hem de bedene sahiptir.) Bu insanın 5 yaşındayken ruhu nasıl idiyse bugün de aynıdır. Ruhta cismî hiçbir değişiklik ol­ mamıştır. Ama beden öyle mi? Elbette değil, çeşitli değişikliklere uğramış ve hâlden hâle girmiştir. Şekil değişmiş, sıfatlar değiş­ miş, boy, en ve hareketlerinde çeşitli değişiklikler görülmüştür. Önceleri genç ve kuvvetli iken şimdi yaşlandı ve zayıf düş­ tü. Önceleri çok güzeldi, fakat şimdi eski cevvaliyetini kaybetti. Bu yaşlı bedenin geneç bedenden başka birşey olduğunu gösterir. Yine genç beden de çocukluk haldeki bedenden başkadır. Beden­ de bu ve buna benzer çeşitli değinmeler oluyorsa da ruh aynen eski halindedir, ölüm anında terkettiği bedenle mahşer yerinde tekrar buluşur. Sonra da bedenle birlikte ya cennete erip mes’ut ve bahtiyar olur, yahut da cehennem azabıyla azaplanan bir bed­ baht olur.

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.

KISIM: 5 BEDENİN DEĞİŞİKLİĞE UĞRAMASI VE RUHUN BAKİ KALIŞI Ey Azizi Hikmet ehlinden olanlar diyorlar ki: İnsan ruhunda herhangi bir değişiklik olmayışının, buna karşılık bedeninin çeşitli değişikliklere maruz kalmasının sebebi, ruh’un yüksek âlemden (Alem-i Ulvî) gelmiş olmasındandır. Ruh, yüksek âlemin bir parçasıdır. Yüksek âlemde bir değişme olma­ dığına göre, onda da olmaz. Bedenin parçaları, yani bedeni meydana getiren bölümler ise aşağı âlem (Alem-i süfli) dendir. Bu âlem, değişmekte ve bozul­ makta olduğuna göre, bedende de çeşitli değişmeler olur. Bu âlem 4 unsurdan yaratıldığından, bu terkibden oluşan insan da bu bo­ zulan ve değişen âlemin bir parçası olmuştur. Parçalar daima kendilerini meydana getiren asla bağlıdırlar. Bu sebeple külün­ de cüz’üne meyilli olduğu bilinmiştir. İnsan yaşlanınca can âle­ mine döner. Cenab-ı Hakk’m Kur’an’da: «Biz Allah için var olduk ve tekrar O’na döneceğiz.» âyetinin sırn budur. İlâhî fazlın feyzinin mülk âlemine gelişi akl-î kül vasıtasiyle olur. Cenab-ı Hakk’ın Kur’an’mda: «Alemlerin Rabbı olan Allah’a hamdolsun.» buyurması buna delildir. Şu halde kül cüz’e eğimli olduğu gibi, cüz de kül’e eğimli ve ona dönücüdür. Bu hususta diğer bir delil de şudur : Normal hayatını yaşayan insan acıkıp susar ve bu sebeple de yemek ve içmek ihtiyacını duyar. Çünkü her zaman için cüz­ ler kül tarafına döner. Bu, bedene noksanlık ve zayıflık verir. İn­ sanın yemesi ve içmesi, onun bu husustaki noksanlığını giderir. Bu demektir ki, unsurlar tarafına yönelen beden, cüzlerinin ye­ rine, gıda vasıtasıyla bedene girer ve bedene ihtiyacı olan kuv­ veti verir. Çünkü bedenin gıdası unsurlara dahil olan bitki ve hayvanlar vasıtasıyla temin edilir. Gerçekten de 5 yılda bir insan bedeni bütünüyle erimekte ve küle dönmektedir. Meselâ, 55 yaşma girdiğimiz zaman, bedeni­
— 58 —

MARİFETNÂME

mizin mevcut cüzleri, 50 yaşına girdiğimiz zamanki bedenimizin cüzlerinden tamamen farklıdır. Eski cüzler (hücreler) gider ve onların yerine yenileri gelir. Bedene giren cüzler bedenin kendi­ lerine ayrılan kısmına girer ve bedenin durumuna göre şekil alır. Bu durumdan haberi olmayanlar, bedenin de ruh gibi sabit bir halde olduğunu zannederler. Meselâ, bir kimse herhangi bir çölde siyah direk ve iplerle bir çadır kursa, bu kimse her hafta o siyah direk ve halatlı çadırı değiştirip yerine beyaz kazık ve halat koysa, bu duruma bir se­ ne devam etse, sonunda da tamamen beyaz kazık ve halatlan koysa, bu durumdan haberi olmıyanlar bütün sene o çadırın be­ yaz kazık ve halatlarla kurulu olduğunu zannederler. Bilmezler ki, o çadırın ip ve kazıklan değiştirilmiştir. İnsanın bedenindeki hücreler de aynı şekilde, hem içte ve hem de dışta değişmektedir. Eskiler gider, yerini yenileri doldurul- ki, bu da alınan gıdalardan meydana gelir. Hücreler 5 yılda bir bütünüyle değişir ve başka bir şekil alır. Cüz’ün külle ve külün de cüz’e eğilimi işte böyle olmaktadır. Her şeyi bütün hakikatiyle bilen yalnız Allah’tır. KISIM: 6 CİHANIN BİZLERİ BİR ANNE MİSALİ TERBİYE ETMESİ Ey Aziz! Hikmet ehlinden olanlar diyorlar ki: Üzerinde yaşadığımız bu âlem, âdeta bizim için şefkatli bir annedir. Meselâ, bir anne, dünyaya gelen çocuğunu hem büyütür ve hem de terbiye eder. Çocuğun alamadığı gıdaları annesi yi­ yip içer ve bu gıdalardan da süt olur. Bu çocuğa gıda olacak du­ ruma gelir ve göğsüne çıkar, bunu emen çocuk, büyümesi için gerekli gıdayı alır. Çocuk nasıl böyle büyüyor ise, ve annesinin şefkatine ihtiyaç duyuyor ise, âlem de aynı şekilde bizler için şefkatli bir annedir. Anne diye ad verilen bu âlemin diğer anne­ lere nisbetle büyük bir değişikliği vardır. Çünkü bütün anneler, yüzlerini dışlarına çevirdikleri halde, âlem yüzünü batınına çe­ virmiştir. Bu durumda bizler esasta kendi annemizin (dünyanın) karnında yaşamaktayız.

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Peygamberimiz buyuruyor ki; «Saki, annesinin kanunda Said olan kimsedir. Şaki de anne* sinin kanunda iken şaki olan kimsedir.» Şu bir hakikattir ki, anadan doğma âmâ olan kimsenin göz­ lerinin görmesi imkânsızdır. Bu da gösteriyor ki, hem dünya ve hem de âhiret saadetinin dünyadayken kazanma imkânı vardır. Zira biz, daha ana kamında bir çocuk gibi, yani bu dünya âlemindeyiz. Bundan gaflete düşmek, insanın kendini tanımaması ve görmemesi olduğu gibi, Rabbini bilmemesi ve tanımamasıdır. Bu durumdaki insan, hem dünyada ve hem de âhirette kör olur. Allah tarafından Peygamberlerin, Velîlerin ve Alimlerin gön­ derilmelerinin sebebi, insanlara Allah'ın varlığım haber verip O'nun yoluna çağırmaktır. Bu davete kulak veren insanlar, Al­ lah'ın sevgilisi olurlar.

— 60 —

KONU: 2 BEDENİN TERKİBİ (BİRLEŞİMİ), GÖRÜNEN VE GÖRÜNMİYEN AZALARIN MAHİYETİ, İNSANIN HAKİKATİ, DÖRT RÜKNÜN KARIŞMASI VE BUNUN SEBEP OLDUĞU DOĞUM. KISIM: 1 BEDENİN TERKİBİ (BİRLEŞİMİ). Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki: Basit cisimler 4 tanedir. Bu cisimler insan ve diğer canlı varlıkların bedenlerinin temelini teşkil ederler. Çünkü birleşik ci­ simlerin değişik türleri bu madenlerin birleşmeleri sonucu meyda­ na gelir. Bunların esası dörttür. Bunlardan ikisi hafif, ikisi de ağır­ dır. Hafif olan cisimler: 1 — Ateş, 2 — Hava. Ağır olan cisimler: 1 — Su, 2 — Toprak. Ateş, havanın kendisini etkilemesiyle diğer cisimlere karışır ve hararetiyle soğuk ve ağır olan iki unsurun soğukluk dereceleri­ ni azaltır. Onlar da unsur oluş özelliklerini değiştirir ve mizaceyye mertebesine girerler. Bu ağır unsurlar, uzuvların kısalmaları­ nın ve sakinleşmelerinin esası olur. İki tane olan hafif unsur da azalann hareket ve canlılığına sebep olur. Unsurların tamamına esas teşkil eden 4 unsur vardır. Bun­ lar:
— 61 —

MARÎFETNAME

1 — Sıcaklık (ısı), 2 — Soğukluk, 3 — Nem (yaşlık), 4 — Ku­ ruluktur. Bu dört unsur esas olup, esas maddelerde mevcuttur. Bunlar tabiî suretler üzerinde tesir icra ederler. Çünkü onlar, sıcaklık ve soğukluk hallerinde değişikliğe uğrarlar. Esasen tabiî suretler zatlanyle kâimdirler. Dört keyfiyet şayet tabiî suretler olsalardı, on­ lar da hareket eder ve sabit kalmaları mümkün olmazdı. Basit maddeler dediğimiz bu dört esas küçülseler ve bir araya toplansalar, maden, bitki, hayvan, yani mevâlidi selâse gibi tam birleşik cisünlerle temas kurup .birbirlerinin kemiyetlerinin zıt­ lıklarıyla birbirlerini etkileseler, o basit cisimler onun keyfiyet şiddetini kırsa, o birbirine zıt kemiyet (nicelik) 1er arasında her birinde veya hepsinde eşit ve birbirine benzer müşterek bir keyfi­ yet meydana gelir. İşte bu ortak mizaca, tabiat derler ki, mevâlid-i selâse onunla meydana gelir. Ancak noksan cisimler, bulut ve kayan yıldız v.s. gibi şeyler gök boşluğunda bu unsurlarla birleşme temin edemedikleri için, derhal yok olur giderler. KISIM: 2 UZUVLARIN ADLARI VE KUVVETLERİ Ey Aziz! Anatomi (teşrih) ilmiyle meşgul olanlar diyorlar ki: Her şeyi yoktan var eden Cenab-ı Hak, âlemde var olan herşeyi yerinde ve güzel bir mekânda yaratmıştır. Canlıların herbirine kendilerine yaraşan ve uygun olan, her uzvun mizacına ve ta­ biatına uygun gelen yapıyı vermiştir. Alem içindeki tabiat ve mi­ zaçların en güzelini, en mükemmelini insana ihsan buyurmuştur. Uzuvların herbirine en uygun gelen ve ona en faydalı gelen tabi­ atı vermiştir. Bir kısım organları çok sıcak, diğer bir kısmını da kuru yapmıştır. Bedende mevcut en sıcak kısım ruhtur. Ruh, lâtif bir buhar­ dır. Ondan sonra da gönül (yürek) gelir. Sonra kalbe giden kan, ondan sonra da uyuşmuş kana benzer halde olan karaciğerdir ki, kanın oluşması orada olur. Ondan sonra saf et ve et ile sinirin bir­

MARİFETNÂME

leşmiş han olan adale (kas) dir. Adaleden sonra dalak gelir ki, onda da kan 'fardır. Ondan sonra da sıra ile kanı az olan böbrek, atardamarlar, toplardamarlar ve ^1 r.yasıdır. Bedende mevcut en soğuk şey, balgamdır. Ondan sonra soğuk­ luk derecesine göre, Saçlar, kemikler, kıkırdak kemiği de denilen kulak kemiği, kemik uçîcrında birbirine geçen bölümler, kirişler, zarlar, sinirler, murdar olan, ilik, beyin, ilik, içyağı ve deridir. Bedende mevcut en nemti şeyler sırasıyla, balgam, kan, yağ, içyağı, beyin, murdar olan ilik, kadınların göğüs etleri, nefes alı­ nan yer olan akciğer, karaciğer, dalak, böbrekler ve deridir. Bedende mevcut en kuru yer, saçirrdır. Duman buharında olan saçlardan sonra kuruluk sırasına göre, ezaların temeli olan kemik, kıkırdak, kemik başları, kirişler, perde ve zarlar, damarlar, toplardamarlar, hareket sinirleri, yürek sinirler ve deri gelir. KISIM: 3 İNSANIN YAŞI Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olan âlimler diyorlar ki: İnsanın yaşını dört devrede incelemek mümkündür: 1 — Büyüme devresi: Bu, 30 yaşına kadar devam eden dev­ redir. 2 — Durgunluk devresi: Bu da, 40 yaşına kadar devam eder. 3 — Hafif çöküş devresi: 660 yaşma kadar devam eder. 4 — Tam çöküş .devresi: Ki, bu da hayatın sonuna kadar de­ vam eder. Büyüme devresi de kendi içinde ikiye ayrılır: 1 — Çocukluk Devresi: 15 yaşma kadar devam eder. 2 — Gençlik Devresi: 15 yaşından 30 yaşma kadar olan dev­ redir ki, buna aynı zamanda, cömertlik devresi de denir. Delikan­ lılık devresini de içine alan bu devrede genç çok sıcak ve nemli bir tabiate sahiptir. Bu tabiatı taşıyan gençler, çok sinirli ve öfkeli olurlar. 30 yaşından sonra sıcaklık maddesi olan tabii nem hava ta­

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

rafından çekilir ve böylece sıcaklık düşmeye başlar. Geçen bölüm­ de de kısaca anlatıldığı gibi, bedenin bütün cüzlerinin bir sonu vardır. Harcanan kuvvet ile alınan gıda birbirini karşıladığı sü­ re içinde beden dinç kalır. Ancak, bozulma her geçen gün daha da fazlalaştığı için, gelen gidenin yerini tam mânâsıyla doldurmaz. Bu durumda gelen harcanan kısmı karşılayamadığı için bedende­ ki mevcut nem yokoluı* ve sözünü ettiğimiz sıcaklık da günün bi­ rinde ölür ki, işte ölüm budur. Demek oluyor ki; her insanın nemini muhafaza kuvveti ne derece ise tabiî eceli de o kadardır. Hariçten bir kazaya maruz kal­ mazsa ömrünün müddeti o kadardır. Çünkü, Cenab-ı Hakk’ın em­ riyle, yüksek âlemin aşağı âleme olan etkileri neticesinde ana rah­ me düşen nutfeye mesut, ya da talihsiz, cemâl veya kemâl, akıllı veya akılsız, hırslı veya kanaatkâr, fakir veya zengin, cömert ve­ ya cimri, rahat veya kederli, sevimli veya düşman ,güzel veya çir­ kin, cahil veya bilgili, sıhhatli veya hastalıklı, kısaca hangi suret ve şekilde olacaksa o yazılır. Zira o nutfe, ceninin levhi mahfuzu durumundadır. Levh-i mahfuz da bu âlemin aynasıdır. Bu demektir ki, Said olan saadete daha anne karnında iken, şaki olan da şakiliğini yine anne karnmda iken bulmuştur. Bu hu­ sustaki hadisi Kısım: 6’da zikretmiştik. İnsanların şekilleri, suret ve sıfatları, feleklerdeki durumlarına göre rahimlerde başka olunca, kendilerine takdir olunan ecel-i müsemmalan da aynı şekilde mizaçlarına göre çeşitli olmuştur. İnsan bedeni çocukluk devresinde sıcak ve nemli, delikanlılıkta sı­ cak ve hiddetli, durgunluk ve ihtiyarlık devrelerinde ise soğuk ve kurudur. Kadınlanh vücutlarının erkeklere oranla daha soğuk ve nemli olduğu tecrübe ile sabit olmuştur. KISIM: 4 BEDENİN 4 KARIŞIK MADDESİ, DOĞUŞU VE İNCELİĞİ Ey Azizi Anatomi ilmiyle meşgul olanlar diyorlar ki: Bedenin temelini teşkil eden 4 akıcı cisim vardır : 1 — Kan, 2 — Safra, 3 — Sevda, 4 — Balgam.
— 64 —

MARİFETNAME

Gıdalar önce nemli olan bu cisimlere dönüşür. Bunların herbiri ya normal, ya da anormal bir halde bulunur. Tabiî kan: Normal kan da denilen bu kan, sıcak ve nemli olup, rengi kırmızı, tadı tatlıdır. Sağladığı fayda bedende et, içyağı ve uzuvlara besin olmaktır. Tabii olmıyan kan : Buna anormal kan da denilir ki, soğuktur Rengi de bulanıktır. Tadı acı ve sağlıyacağı bir fayda da yoktur. Normal (tabiî) balgam: Soğukça olup, yumurta akı renginde ve tatlıdır. Bağlıyacağı fayda, kan veyahut da kanın yerinde uzuv­ lara gıda olmaktır. Normal olmıyan (gayri tabiî) balgam: Bu, kuru ve değişik renklidir. Tadı acı olup, tuzlu ve asitli bir halde olur. Normal (tabiî) safra: Sıcak, turuncu renkte ve yapışkandır. Bağlıyacağı fayda kana kanşıp ona yardımcı olmak ve bedenin cüz­ leri olmaktır. Normal olmıyan (gayri tabiî) safra: Bu, yakıcı zehirdir. Normal (tabiî) sevda: Kanın dibindeki tortulu kısmıdır. Tadı tatlıya yakın olup, dalağın yakınındadır. Sağlıyacağı fayda açlı­ ğı ve şehevî duygulan harekete geçirmektir. Normal olmıyan (gayri tabiî) sevda: Buna acı sevda adı ve­ rilmektedir. SORU: Bu dört sıvının meydana gelişi nasü olur? CEVAP: Hariçten alınan gıda, önce çiğnenir, yutulur ve sin­ dirilir kİ, bu ağız ve midede olan bir faaliyettir. Şu halde sindirim kuvvetinin ağızda ve midede olduğunu söyliyebiliriz. Çünkü çiğ­ nenen bir şeyin bu sindirim sonucu başlangıçtaki tadı ve kokusu kaybolur. Çiğnendikten sonra yutulan gıda, mideye vardığı zaman midenin üst kapağı kapanır ve orada bütünüyle sindinlir. Bu, sadece midenin faaliyeti ile olan birşeydir demek doğru olmaz. Bunda sağ yanda karaciğerin, sol yanda dalağın ve ondaki mevcut atardamarın, sıcaklık kabiliyeti olan içyağının midenin üst yanında bulunan perde, sonrasındaki yürek sıcaklığının da te­ sirleri vardır. Böyle bir faaliyet sonunda 2-3 saatlik bir zamanda birinci sindirim tamamlanmış olur. Midede sindirimin kolay olmasını temin edecek asit bezleri (herire suyu) vardır. Sonra kaba olan kısmı mideden bağırsaklara .gider ve oradan da dışarıya çıkar. Midede bilindiği gibi ince lâtif
— 65 —

ERZURUMLU İBRAHİM IIAKKI HZ.

kısmı kalmıştı. Bu kısım damarlar vasıtasiyle karaciğere gider ve oradaki mevcut ince damarlarda sünger misâli süzülerek toplanır ve belli bir süre içinde orada pişer ki, bu da ikinci sindirimin ta­ mamlanması demektir. İkinci sindirimin tamamlanması sırasında pişen madde kır­ mızı renge boyanır. Bu sırada onun üzerinde kaymağa benzer bir madde oluşur ki, buna da safra denilmektedir. Dibinde de tortu halinde kalın bir kısım kalır ki, buna da sevda denilmektedir. Eğe karaciğerde meydana gelen pişirme hareket fazlalığından çok olur­ sa, bunun sonucunda da oluşan safra ve sevda sıvıları anormal ha­ le gelir. Ayrıca orada yakıcı birşey meydana gelir. Hind kavunu tabiî (normal) balgam demektir. Bunlar için de temiz olanı kandır. Fakat bu kanın suyu fazladır. Bu fazla su ka­ nın ciğerden ayrılmasından evvel, böbreklere giden damarlar va­ sıtasıyla çekilir. Böbrekler kendileri için lâzım gelen kan tfe yağı alır. Artakalan san su da sidik torbasma iner ve sonra da dışarı atılır. Kıvamına erişen kan, ciğerin üst kısmından çıkan büyük damar tarafından çekilir ve o damardan bütün bedene dağılan da­ marlar vasıtasiyle yüreğe ve oradan da bütün vücuda yayılır. Bu da kanın bütün aza ve hücrelere gıda olması demektir. Herşeye hâkim ve herşeyin yapıcısı olan Allah her türlü nok­ san sıfatlardan uzaktır. KISIM: 5 DÖRT KARIŞIMIN TABİAT VE FAYDALARI, HAREKET SEBEPLERİ VE BUHARLARINDAN HASIL OLAN TABİİ RUH Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olan âlimler diyorlar ki: Tabiî kanm meydana gelişine sebep, alman gıda ile normal haldeki sıcaklıktır. Şu halde kanın oluşmasının asıl sebebi, bede­ nin beslenmiş olmasıdır. Tabü safranın oluşmasının sebebi, normal bir sıcaklık, mad­ dî bakımdan sebebi ise sıcak, lâtif, tatlı ve yağlı gıdanın alınma­ sıdır. Şekil olarak sebebi ise, alınan gıdanın çok pişmesidir. Tam sebebi ise kan ve bedenin gıdalarının karışmasıdır.
— 66 —

MARİFETNAMK

Yakıcı (anormal) safranın sebebi de, ciğerin normalinden fazla olan sıcaklık ve pişmedir. Normal (tabii) sevdanın yapıcı sebebi, normal sıcaklık, haddi sebebi az nemli sıcaklık ve sert yiyeceklerdir. Şeklen sebebi akıcılı­ ğı ve bozulması olmıyan tortudur. Tam sebebi ise, kanı kuvvetlen­ dirmesi ve bedeni beslemesidir. Anormal (gayri tabiî) sevdanın sebebi, normali aşan sıcak­ lıktır. Anormal maddi yönden sebebi, nemin az oluşu, gıdanın sıcak­ lığının noksan oluşu ,az pişmesidir. Tam sebebi de, kan ve beden gıdalarının karışmış olmasıdır. Demek oluyor ki, normal sıcaklıktan kan, fazla sıcaklıktan safra, çok şiddetli sıcaklıktan sevda ve soğuktan da balgam meyda­ na gelir. Kan ve damarda dolaşan sözünü ettiğimiz dört tabiat da­ mar içinde 2-3 saat kaldıktan sonra üçüncü sindirim meydana ge­ lir. Azalara dağılması, her azanın kendine ayrılan mikdarı alması aynı zaman içerisindedir ki buna, dördüncü sindirim adı verilmek­ tedir. Damarlardaki üçüncü sindirim ile azalarda olan dördüncü sin­ dirimden artakalan artıklar, bundan önce de ifade ettiğimiz gibi, kulak yolunda kir, gözlerde çapak, burunda sümük, bedende kıl ve tırnak şekline girer ve böylece dışarıya atılırlar. Bu dört tabiatin nasıl oluş sebepleri var ise, aynı şekilde hare­ ket etme sebepleri de vardır. Çünkü bedenin hareketi kana ve saf­ raya da hareket verir. Bazen sevdanın da harekete geçtiği, tahrik edildiği olur. Ancak bedenin hareketsiz kalışı, balgamı kuvvetlen­ dirir. Bu dört tabiat vasıtasiyle oluşan yoğun (kesif) bir madde meydana gelir ki, buna uzuv, ya da uzvun bir parçası denilir. Yine bu 4 tabiatın buharlarından lâtif bir cevher meydana gelir ki bu­ na da Tabii ıulı adı verilmektedir. Buna hayvani ruh da denilmek­ tedir ki, nefse kuvvetini veren de bu ruhtur. Şayet bedenin bir organı nefsâni ve hayvani kuvvetlerden ke­ silse, tabiî ruhla olan irtibatı kalmasa ,o organ yine hayattadır. Bu organ, hernekadar uyuşmuş, felç olmuş, his ve hareket kuvvetinden mahrum kalmış ise de, hayatı son bulmamıştır. Bilâkis yaşamasına devam etmektedir. Eğer ölseydi, çürümesi ve kokması icabederdi. Organın çürümesini ve kokmasını engelliyen görünmez bir kuvvet vardır ki, o da tabiî ruhtur.
— 67 —

KONU:3 ORGANLARIN KEYFİYET, MAHİYET VE FAYDALARI, İSİM VE KÜVVETLERİ OLUŞ VE ÖZELLİKLERİ KISIM: I ORGANLARIN KEYFİYET VE MAHİYETİ Ey Azizi Anatomi ile meşgul olan âlimler diyorlar ki: Dört tabiatın karışımı sonucu oluşan organların bir kısmı tek, bir kısmı da birleşiktir. Tek organ; hangi parçasını alırsan al, yine bütünün, ya­ ni küllün adını taşıyan organlardır. Kemikler, etler ve sinirler, da­ marlar buna örnektir. Bunlara parçalan birbirine benziyenler di­ ye de isim verilmektedir. Birleşik organ; hangi parçasını alırsan al, ne isimde ve ne de parçasında bütüne (küle) ortak olmıyan organdır. Meselâ, yüz, el, ayak buna misâldir. Çünkü yüzün bir kısmı yüz değildir. Onlar, ge­ rek hareket ve gerekse yaptıkları işlerde nefsin âletleri durumun­ dadırlar. Gözleri, parçalan birbirine benzeyen organlara misâl olarak kemiği vermiştik. Kemiğin yaratılışı serttir. Çünkü o, bedenin ça­ tısıdır, arazların temelidir, bedenin direğidir. Kemikten sonra kıkırdak gelir. Bu, kemikten biraz daha yu­ muşak, diğer organlardan da serttir. Kıkırdak kemiği yumuşak azalara bağlamak gibi önemli bir vazife görür. Kıkırdak yumuşak or­ ganlar ile sert organlar arasında bağ vazifesi görür. Herhangi bir düşme, çarpma veya dövülme anında yumuşak azalannın sert ke­ miklerden acı duymamasını sağlar.
— 68 —

MARİFETNÂME

Daha sonra sinirler gelir ki, bunlar beyin ve omurilikten çı­ karlar. Bunlar katlanacak şekilde esnek, gerilecek şekilde sağlam ve beyaz maddelerdir. Duyu ve hareket için azalann tamam olu­ şu, ancak sinirler vasıtasıyledir. Sonra kirişler gelir ki, bunlar kasların çevresinde ve sinirlere benzeyen cisimlerdir. Hareket halindeki azalara bitişiktirler. Bazen araya kas girer, kirişlerde çekilir ve bu da hareket eden uzvun çe­ kilmesine sebep olur. Kasın açılıp kendi haline avdet (dönüşü) iyle .kirişler rahatlar ve azayı da kendi durumuna bırakır. Sonra kemiklerden çıkan sinire benzer cisimler gelir ki, bun­ ların bir bölümü kasa uzanır, diğer bir bölümü de kemik ve diğer uzuvları birbirine bağlar. Bunlar histen yoksun oldukları için de bedenin hareketi halinde acı vermezler. Bunlardan mafsalları, ek­ lemleri ve diğer azalan birbirine bağlıyanlara «ribat-ı akab» adı verilmektedir. Sonra kalbden çıkan atardamarlar gelir ki, bunlar, hem uzun ve hem de içleri boştur. Uzun oluşlan sinirlere benzer. Bunlar açı­ lan ve yumulan can damarlarıdır. Bunların yaratılmış olmalarına sebep de, yürekten duman buharını çıkararak, ona rahat vermek ve bütün bedenin uzuvlarına ruhu dağıtmaktır. Sonra ciğerlere bağlı olan damarlar gelir ki, bunlar da hepsi hareketsiz ve can damarlarına benziyen cisimlerdir. Bunlara kan damarları denir. Çünkü bunlar, kanı bütün bedene dağıtmak için yaratılmışlardır. Sonra duyuları olmıyan ve lâtif bir haldeki perdeler gelir ki bunlar da diğer cisimlerin yüzlerini örter ve daha başka birçok faydalar temin ederler. Azalann bütününü hey’et ve suretleri üze- . re örter, korur ve birbirleriyle olan temaslarım sağlarlar. Bir di­ ğer faydası da, sinir ve bağlar vasıtasiyle, azayı birbirine bağlar­ lar. Sağladığı birdiğer fayda da, karaciğer, akciğer, dalak ve böb­ rek gibi duyusu olmıyan azalan sarar ve bunlara yakından uzntılrla teması temin eder. Sonra et gelir ki; et, bütün organlar arasındaki boşlukları dol­ durur ve kuvvet meydana getirirler. Cenabı Hakk’ın izni ile vasıta olan uzuvlan bundan sonra izaha çalışacağız.

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKJ. HZ.

KISIM : 2 ORGAN (AZA)LARIN İSİM VE KUVVETLERİ Ey Aziz! Anatomi ilmi ile meşgul olanlar diyorlar ki: Bedendeki bütün azaların kendilerinde tabiî bir kuvvetleri mevcuttur. O organın beslenmesi de ancak kendisindeki kuvvet sayesinde olur. Gıdayı çeken, tutan, emen ve işe yaramayan kıs­ mım atan şey hep o kuvvettir. Organlar içinde en kuvvetli olanı, beyin ve karaciğer kuvvetini, tabiî sıcaklığı ve ruh’u kabul ederler. Beyin bütün hislerin toplandığı merkez, karaciğer de bütün uzuvları besliyen bir merkezdir. Kalb, göğüs kısmında, sol memenin altmda ve karaciğerin rengine yakın bir renkte olup, fincan şeklinde, çok kıymetli ve çok şerefli bir azadır. Büyüklüğü ise herkesin kendi yumruğu ka­ dardır. Sivri ucu aşağıya doğru dönük olup, orta kısmında gözbe­ beği gibi siyah bir nokta vardır. Buna sevda da denilmektedir. Süveydâ adı verilen bu organ, çok kıymetlidir. Ruh ve bütün kuv­ vetlerin kaynağı odur. Gönül hayvani ruhun, insanı nefsin mekâ­ nı ,İlâhi ilhamın menzili Yüce Allah’ın cemâlinin görüldüğü yer­ dir. Bütün organları harekete geçiren, onlara hayat veren, gıdalandıran ve terbiye eden odur. Organların ve kuvvetlerin hepsi onun emri altındadırlar. Amir, yani reis olan odur. Bu da demek oluyor ki, bedendeki or­ ganların bir kısmı âmir (reis), diğer bir kısmı da memur, yani âmire hizmetçidir. Bazıları da ne âmir, ne de memurdur. Amir olanlar, bedendeki mevcut ilk kuvvetin merkezi durumundadırlar. Kişinin hayatını devam ettirmesi de onlara bağlıdır. Kişinin bekâ­ sını temin eden âmir uzuvlar 3 tanedir. 1 — Hayatî kuvvetin başı olan yürek. 2 — His ve hareketlerin merkezi durumundaki beyin. 3 — Beslenme kuvvetinin merkezi durumunda olan karaci­ ğerdir. Çeşidin üreme ve neslinin devamını sağlıyan âmir organlar da 3’tür. 1 — Meniyi toplayan organlar.
— 70 —

MARİFETNÂME

2 — Muhafaza eden organlar. 3 — Akıtan organlar. Tenasül uzuvları neslin devamını temin ettikleri gibi,

hey’eBun­

tin tamamını erkeklik ve dişilik olan hali de ifade ederler. Hizmetçi lar : 1 — Hazırlayıcı organlar. 2 — Yerine getiren organlar, diye isimlendirilirler ki, vazife­ organlar da kendi aralarında sınıflara ayrılır.

leri de isimlerine uygundur. Hazırlayıcı hizmet bin tiren nin ise, hizmeti hazırlayıcı Ünseyeynin organlar ünseyeyn lardır. ile Burası hizmet demek, âmirin fiilinden evvel, edâ Meselâ, yerine şekilde Karaciğerin tevlid ve edici kal­ ge­ bey­ yar­ eden

âmirin gören

fiilinden hizmet organı

sonraki gören ise can organı onlardan

hizmet organı

demektir. akciğer, Aynı

hazırlayıcı

damarlarıdır. karaciğerdir. evvel organı) yumurtayı

hizmet

gören

dımcıları, mide ve atardamarlardır. yardımcıları, zeker’in olarak damarlar, meniyi deliği Zira erkeklerde rahim (erkeklik kadında kabul

arasındaki

ileten orası,

onunla damar­
meninin

edilebilir.

ihtiyacının tamam olup, ceninin oluşacağı yerdir.

KISIM : 3 CENİNİN ORGANLARININ ANA RAHMİNDE OLUŞMASI
Ey Aziz! Anatomi ilmiyle meşgul olanlar diyorlar ki:

Cüzleri birbirine benziyen beden organlarının tamamının oluşması iki menidendir. Et ve yağ buna dahil olmaz. Çünkü bun­ lar, kandan meydana gelir. Şu halde, et ve yağların haricindeki cüzleri birbirine benzeyen organlar .babanın menisinden meydana gelir. Bu organik, mayalanan sütün yoğut veya peynir olması gi­ bi, anne yumurtasından meydana gelirler. Sütün nasıl kendisinden meydana gelen peynir veya yoğurdun tamamından bir cüz oldu­ ğu açıksa, bunun gibi, menilerden heıbiri rahimdeki ceninin, gev­ herinin tamamından birer cüzdür. Yağ ile kanın sulu ve yağlı kısmından oluşur. Sıcaklık ile eri— Tl —

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

meşinin sebebi de budur. İki meniden meydana gelen organlar* dan biri bedenden ayrılacak olsa, diğerinin tam olarak oluşması mümkün olmaz. Noksan parçanın karşılığında birşey olmaz ve yeri tamamlanmaz. Kemik gibi. Bazı organların bu gibi noksan­ lıkları özellikle gençlik devresinde aynen eski haline gelerek ta­ mamlanır. Et böyledir. KISIM i 4 BEDEN ORGANLARININ ÖZELLİK VE FAYDALARI Ey Azizi Anatomi ilmiyle meşgul olanlar diyorlar ki; Duyan ve hareket ettiren azalann hissetme ve h&reKet etme­ lerinin başlangıcı bir sebebe bağlı olabileceği gibi, birkaç sebeb de bağlı olabilir. Etli organlar ya lifli, yahut da lifsiz olurlar, bitil olanlara Ör­ nek kaslardaki etler, lifsiz olanlara örnek de karaciğerdir. Bede­ nin hareket etmesi lif ile olduğu gibi, tabi! ve iradeye bağlı olan hareketler de böyledir. Ancak isteğe, iradeye bağlı olan hareket­ ler kasların lifleri ile olur. Tabii hareketlere gelince : Et ve damarların hareketleri tabiî hareketlerdir. İsteğe bağlı hareketler ile, tabiî hareketlerden oluşan iki hareket. Uzunlukla genişlik arasındaki bir hey’ete ait Uf ite olur. Bu demek oluyor ki, uzun lifler çekmek, genişler itmek görevini ifa eder. İkisi ara­ sında kalan lif ise, tutma görevini görür, Kan damarları gibi bir tabakalı azalann üç bölüm lifleriyle örülü haldedir. Gelen lifler ile iten lifler birbirleri ile birleşmezler, ancak çekici ve tutucu özelliği olan birleşebillr. Ancak bu durum? bağırsaklarda değişiktir. Çünkü bağırsaklar tutmaya ihtiyaç duymazlar. Ancak çekme ve itme kuvvetine ihtiyaç duyarlar, Da­ marların bir bölümü bir ,bir bölümü de iki tabakalıdır, İHI taba­ kalı.olmanın sağladığı faydalar vardır ki, bunlar : I — İçlerindeki mevcut maddelerin yayılmasını önlerler, Kan damarlan böyledir.
— 72 -

MARİFETNAME

2 — İçlerindeki saklı maddelerin çıkmalarım önler. Kan da­ madan içindeki kan böyledir. 3 — Organ çekme ve itme hususunda kuvvetli hareket etmek ihtiyacım duyarsa ,itici âlet bir tabakada çekici âleti de diğer ta­ bakada ve değişik bir halde bulunurlar. Mide ve barsak gibi. 4 — Organın iç kısmı sinir olup, saklamak, dış tabakası da et olup sindirim içindir. Çünkü sindiren sindirilenle karşılaşmadan kendisindeki mevcut kuvvetle onu etkiler. Ancak bazı organların tabiatı kana yakındır. Bunun için de kanm o organa gıda olması için büyük değişikliklere uğraması gerekmez* Et gibi. Bunun için de gıda ete vardığı zaman bir müddet kaldıktan sonra ete dönüşür. Bazı organlar da tabiatı itibariyle kandan uzak olur. Bunun için de kan o organın halini almak için çok değişik hallere girmek ihtiyacım duyar. Kemik gibi, Bu sebeple, gırası bir süre onda kalacak şekilde ya boşluk bulunur, tıpkı baldır ve kol kemikleri gibi, veya değişik değişik boşluklar vardır. Alt çene kemikleri buna misâldir. Bu durumda olan organ gıdasını alırken ihtiyacından fazlasını alarak çeker ve kendi durumuna döndürür.. Fakat kuvvetli organ kendisinin ihti­ yacı olan gıdadan fapla kalan kısmım ihtiyacı olan zayıf komşu­ sunun tarafına doğru iter. Yüreğin karma, iç organlara, beynin kulak arkasına, karaci­ ğerin böbreklere fazla gıda göndermesi böyledir.

73 —

BÖLÜM: 2 İNSAN BEDENİNDEKİ KEMİKLERİN BİRLEŞİMİ, İSİMLERİ VE ÖZELLİKLERİ KONU: 1 KAFA KEMİKLERİNİN BİRLEŞİMİ, ÖZELLİKLERİ VE İSİMLERİ *\ KISIM: 1 BEDENDEKİ ORGANLARIN FAYDALARI Ey Azizi Anatomi (teşrih) ilmi ile meşgul olanlar diyorlar ki: Bedende öylek emikler vardır ki, binanm temeli olduğu gibi, bunlar da bedenin temelidir. Omurga kemikleri buna örnektir. Çünkü bütün uzuvlar onun üzerine kurulmuş ve ona dayanmıştır. Bir kemiğin her tarafı nasıl bir omurga üzerine kuruluyorsa, or­ ganların hepsi de aynı şekilde omurga üzerinde kurulur ve insa­ nın bedeni böylece düzene girer. Bazı organlar vardır ki, beden­ deki varlığı geçicidir. Meselâ ,küçük çocukların başlarındaki bın­ gıldak böyledir. Bazı kemikler vardır ki, onlar bedenin maruz kal­ dığı sadmeleri karşılayan bir kalkan gibidir Omurgalar üzerinde­ ki omurlar bunun misâlidir. Bir kısım kemikler vardır ki, onlar da mafsallar arasında bu­ lunur. Parmak kemikleri arasında kalan karınca kemikleri buna örnektir. Bazı kemikler vardır ki, ilgiye muhtaç cisimlere bağlı­ dır. Hançere kemiği, dil kemiği ve lam’a benzer diğer kemikler bu­ na örnek teşkil eder. Kemiklerin birçok faydaları vardır.
— 74 —

MARİFETNÂME

Bedenin direği olan kemikler, aynı zamanda bedenin temeli ve koruyucusu olurlar. İçleri boş olup yapılan serttir. İçindeki boş­ luklarda ilik vardır. Kemiklerin içindeki ilik, onun gıda ihtiyacım karşılar. Ayrı­ ca, kemiklerin içindeki boşlukların bulunmasının başka bir fayda­ sı vardır ki, o da hafifliktir. İçi boş olunca daha hafif olur. Kemik ler bilindiği gibi, serttir. Bunun da sağladığı faydalar vardır. Sert olması zorlu anlarda kırılmamasını temin eder. Az önce belirtti­ ğimiz gibi, ilik kemiğin gıdasını teminettiği gib, aynı zamanda kemiği yaş tutar. Kemiğin tahammül gücüne göre boşluğu azdır. Meselâ, baldır kemiklerinin yaratılışı öyledir. Bedenin organları onlara yüklenmiş durumdadır. Kemikte hafiflik ihtiyacı hasıl olduysa, boşluğu daha fazla olur ki, burun kemikleri buna örnektir. Burun kemiklerinin öyle yaratılmasına sebep .gıdalanmak, hava ve kokuyu kolayca almak ve beynin ar­ tıklarını dışarıya atmak içindir. Vücut kemkleri birbirlerine yakın ve karşılıklıdır. Arala­ rında var olan kısa uzaklık, kıkırdakların menfaati için halkedllen »kıkırdak bağlarıyle doldurulmuş vaziyettedir. Bu faydaya ih­ tiyaç duyulmıyan yerlerdeki kemiklerin arası boştur. Alt çene ke­ miği buna örnektir. Kemiklerin aralıklı olmalarının çeşitli şekilleri vardır. Bazen kemiğin biri hareket etmediği halde diğeri hareket eder. Bilek mafsalları buna örnektir. Bazıları da var ki, bunlar zor hareket eden mafsallarda bulunan kemiklerden olduklarından .birinin di­ ğeri olmadan hareket etmesi çok zor ve çok azdır. Parmak mafsal­ ları buna örnektir. Bazen öyle olur ki, birbirine komşu iki kemi­ ğin mafsalları kuvvetli olur ve onlardan birinin hareketi öbürü­ nün hareketiyle ilgili ve ona bağlıdır. Kısa kemik mafsalları buna örnektir. Bazı kemikler var ki, dişli olur ve iki dişliden birinin dişleri diğerinin boşluğunu doldurur. Kafa kemiği buna örnektir. Sübhanel halıkul bâri. KISIM: 2 KAFA KEMİKLERİNİN TERKİBİ Ey Aziz!
- 75 —

■I

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Anatomi ilmi ile meşgul olanlar diyorlar ki : Şüphesiz kafa kemiklerinin çok faydaları vardır. Çünkü onlar beyni her türlü tehlikelerden korurlar. Kafatası kemiklerinin sayılan çoktur. Çok olmasının da çeşitli faydalan vardır. Bu fay­ dalan maddeler halinde şöyle ifade edebiliriz: 1 — Kafatasının herhangi bir yerinin kırılmış olması, diğer tarafı etkilemez. Ancak kafatası şayet bir kemik olsaydı, tama­ mının etkilenmesi icabeder ve tamamı zarar görürdü. 2 — Sertlikte, yumuşaklıkta, ince ve kalın olmakta bir ke­ miğin başka başka parçaları olmaz. 3 — Beyni, beyne zarar verecek durumda olan buharlardan temizler. Eğer kafatası bir kemik şeklinde teşekkül etmiş olsaydı bu zararlı buharlar dışarıya çıkamaz ve bunun için de beyin ko­ kar, küflenir ve bozulurdu. 4 — Kemiklerin sayısının çok olması başa giren damarlara geçit teşkil eder. Kafatasının yuvarlak olmasının da ayıı sebepleri ve faydala­ rı vardır ve bu sebepler de iki tanedir: 1 — Dairevî şeklin alanı, düz ölçüye göre daha fazladır. 2 — Değirmi, yani yuvarlak şeklin kendisine dokunacak şey­ lerden korunması düz şekillere göre daha kolaydır. Kafatası, ken­ disine zarar veren şeylerden ne derece korunursa, o derece sağlam olur. Kafatasının yuvarlak olmasına sebep, bunlardır. Beyin or­ ganlarının başları beyne uzunluğuna konulmuştur. Bu kemiğin ön ve arkasından çıkan yuvarlaklar, iki taraftan inen sinirlerin korunması içindir. Yuvarlakta üç tane yank mevcuttur. Birincisi yay şeklinde olup, alınla ortaktır ki, buna iklil de­ nilmektedir. ' İkincisi düz olup, baş uzunluğunu ikiye ayırır. Alın yarığına bitişik olan bu yarığa da, sehmî yank denilir. Üçüncüsü ise, başın arka tarafıyle kaidesi arasmda ortak olup, dik açı şeklindedir. Bu köşeden sehmî diye adlandırılan ikinci yanğa bitişiktir. Bu, lâmi yarık diye adlandınlmaktadır. KISIM: 3 İNSAN BAŞININ KAİDE VE DUVARI DURUMUNDA OLAN BEŞ KEMİK Ey Azizi
—76 ~

MARİFETNÂME

Anatomi ilmi ile meşgul olanlar diyorlar ki: İnsan başının sözünü ettiğimiz kemiklerinin haricinde 5 ke­ mik daha vardır ki, bunlann dördü duvar gibi geriye, kalan biri ise kaide gibidir. Bu dört duvarın yaratılışı alın kemiğinden de serttir. Çünkü çarpma ve düşme daha çok onlar üzerine olur, önduvar dediğimiz kısım alın kemiğidir. Alın kemiğinin sonu üst ta­ raftan iklîl yarığına vasıl olur. Alt kısmı ise kaşın yan tarafından gözün ise üst tarafından geçer. Sonu aynı kemiğin ikinci yanına birleşen yivlerdir. Fakat sağ ve soldaki ikinci duvar 12 kemiktir. Kulaklar bu kemiklerdendir. Duyma hissini muhafaza eden sert yapıh iki küçük odacık mevcuttur. Bu adı geçen odacıkların de­ liklerinin arasmda inciye benzer yuvarlak iki kıkırdak bulunur. Bunlar hava aracılığıyle gelen sesleri toplıyarak kulak deliklerin­ den içeriye verir. Bu odacıkların üst tarafının ağzı kabak yarığı­ dır. Alt tarafının ağzı ise ayırıcı yarıktır. Bu iklîl yarığında sona erer. Bunlann ön kısmındaki, iklîlin, arka taraftaki de leminin bi­ rer parçasıdır. Geri kalan duvarm hududu, üstten lemi yarığının, alttan da baş ile kaide arasmda müşterek (ortak) yarıktır ki, bu lemi yan­ gının iki yanını birleştirir. Beynin oturduğu bir kaide kemik vardır ki, sert olan bu kemiğe veter denilir. Bunun sert oluşunun sağla­ dığı 2 fayda vardır: 1 — Sertlik, dayanıklı olmaya yardımcı olur. 2 — Sert olduğu için boşuboşuna bozulmaz, küflenmez ve çürümez. Şakaklann iki tarafında, şakaklara geçen sinirleri örten iki sağlam kemik vardır. KISIM: 4 ÜST ÇENENİN YAPILIŞI VE KEMİKLERİNİN BİRLEŞİMİ Ey Aziz! Anatomi ilmi ile meşgul olanlar diyorlar ki: Üst çenenin sının kendisi ile yüz arasmda bulunan müşterek (ortak) yivdir. Bu yiv, kaşların alt kısmından geçerek bir şakak­ tan diğerine gider. j»
— 77 -

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Alt çenenin sının, dişlerin sona erdiği yere kadardır. Çenenin iki taraftan sının, dişlerin arka kısmında kalan sivri kemikler ile, kendi arasındaki ortak yivdir. Bu kulak yönünden gelen bir ya­ rıktır. Diğer tarafının son sının, çeneyi uzunlamasına kesen yivin arasını ayıran bir yarıktır. Üst çenenin içindeki yivlerden biri kaşların arasından iki du­ dak arasına inmiştir. Biri sağa doğru eğilmiş olup, dişler arasına doğru uzamış, biri de sola doğru eğilmiştir. Orta yank üçgen kemik arasında bulunur. Fakat bu üçgen kemik dişleri bitirmeyip, daha önce burun deliklerine gelen bir yunğı keser. Çünkü bu üç yiv, kesen yivi geçerek mezkûr yerlere vanrlar. İki üçgenin haricinde hasıl olan iki kemik daha vardır ki, oniaıı iki üçgen kaideleri ile dişlerin sona erdiği yerler ve yiv­ ler tarafından iki kısım kuşatmıştır. Orta yivden inen kısım bu iki kemiğin arasını birbirinden ayırır. Üst çenenin yanklanndan biri ortak yarıktan inerek göze doğru gider ve göz çukuruna vardığı zaman da üç kısma aynlır. Biri alın ile ortak olan yivin altında ve göz çukurunun üst kıs­ mından geçip kaşa ulaşır. Diğer bir dalı göz çukuruna girmez, yivin üçüncü kısmına gi­ rer ve girdikten soma birleşir. Üçüncüsü de çukura girmesinden sonra birleşir. Birincinin ayırdığı ilk kemiği İkincisinden, ikinci kemik de üçüncü kemikten daha büyük görünür.
KISIM: 5

BURUN;

FAYDALARI, KEMİKLERİNİN YAPISI VE ALT ÇENE

Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olanlar diyorlar ki: İnsanın yüz kısmında yaratılan burnun birçok faydalan var­ dır. Bu faydalan şöyle sıralayabiliriz : 1 — Mevcut boşluk ile burun su çekmeye yardımcı olur. 2 — Başlangıçta burna çok hava girer. Fakat burun bu ha­ vayı düzenliyerek ılık hale getirir. Burna çekilen havanın bir kıs­ mı beyine gider, diğer büyük kısmı da akciğerlere iner.
— f8 —

MARİFETNÂME

3 — Burun koklama organıdır. Havadaki türlü kokulan alır. 4 — Harflerin doğru çıkanlmasma, kesilmesine ve güzel söy­ lenmelerine yardımcı olur. 5 — Baştan atılan işe yaramıyan şeyleri toplar ve sümük ha­ line sokarak dışarıya atar. BURUN KEMİĞİ Burun kemiği üçgen iki kemikten meydana gelmiş olup, üst tarafında birer açıları birleşir. Tabanlan bir açı ile birbirine doku­ nur ve iki açı ile de birbirinden ayrılırlar. Bu kemikler, yüz kemiklernin izahında da ifade edildiği gibi, iki taraftan gelen yivlerden birine gelir. Kemiklerin alt tarafında yumuşakça iki kıkırdak mevcuttur. İkisi arasmda orta yivin uzunluğu kadar bir uzunluk­ ta kıkırdak vardır. Bu kıkırdağın üstü altından daha serttir. Orta kıkırdağın sağlıyacağı fayda, beyinden süzülen işe yaramıyan maddeleri toplayıp dışarıya atarak ruha huzur ve rahat vermektir. Çünkü bu fiilini, ruhu rahatlatan havanın girmesinin engellenmemesi için yapar. Beyinden inen artıklar daha çok burun deliklerinden birinde toplanır ve ruhu rahatlatan havanın beyne gidişi engellenmez. Çünkü burun deliklerinin biri ekseriyetle açık kalır. İki yanda bulunan mevcut kıkırdakların sağladığı bellibaşlı faydalar üç tanedir: 1 — Kemiklerin çevresindeki kıkırdaklarla işbirliği halinde­ dir. 2 — Fazla nefes alma veya su çekme ihtiyacı duyulunca ge­ nişler. 3 — Burundan nefes alınırken titreme yaparak buhan saç­ maya yardımcı olur. Burunun iki kemiği hafif ve incedir. Böyle olmasına sebep de, bu halinde daha çok faydalı olacağı içindir. Alt Çenenin Yapısı: Alt çene büyük bir nizam üzere yaratılmıştır. Çünkü alt çene­ yi meydana getiren iki çene kemiği olup, sağlam bir eklem onlan çene altında birleştirmiştir. Arkaları yüksek ve eğri vaziyettedir.
— 79 —

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

ki, iki kemiğin yanında yükselmiş, birbirlerine bağlarla bağlanmış, lardır. Ağzın alt çene hareketiyle açılıp kapanması, konuşmak, lok­ maların çiğnenmesi v.s. gibi birçok faydalan vardıı\
KISIM: 6 DİŞLERİN YAPISI, İSİM VE ŞEKİLLERİ VE TEŞEKKÜL SIRLARI

Ey Azizi Anatomi ilmi ile meşgul olanlar diyorlar kİ: Bir insanda 32 diş vardır. Bazı kimselerin yan taraftarından 4 diş yok olur (azı dişleri) ki, bu durumda dişlerin sayısı 28’e İner» Ortadaki dişlerin üst çeneden 4, alt çeneden de 4 tanesi kesmek içindir, yani kesici dişlerdir. Yine üst çeneden 2, alt çeneden de 2 tane sivri diş kırmak içindir. Bunlardan sonra gelen 4’er diş de öğütmek içindir. Onlardan sonra gelenler çiğnemek «ondan sonra gelenler de çiğneme işini tamamlamak içindir. Şu halde diyebiliriz ki: Kesici dişler 8 tane. Kinci dişler 4 tane. öğütücü dişler 8 tane. Çiğneyici dişler 8 tane. Tamamlayıcı dişler 4 tane. Toplam olarak 32 tanedir. Çoğu kimsenin sondaki tamamlayıcı dişleri büluğdan veya daha sonra çıkarlar. (Bunlara halk arasında 20 yaş dişleri de de­ nilmektedir). Dişler; kök, baş ve ayrıntı olmak üzere üç kısımdan ibarettir» Bunlar çene kemiklerinin boşluklarına yerleşmiş vaziyettedirler. Deliklerin çevresinde gayet sert etler bitmiş olup, üzerinde küçük bir kemik bulunur. Bu, dişi sarmış ve kuvvetli bağlarla bağlan­ mıştır. Çiğneyicilerin haricindeki dişlerin sadece bir başı vardır Alt çenedeki çiğneyicilerin 2, ya da 3 başı vardır. Sondaki tamamlayıcı dişlerin başı 4, üst çenedeki çiğneyici dişlerin 3, ya da 4’er başlan vardır. Bu başlardan kasıt, dişlerdeki çıkıntılardır. Son

80

MARİFETNAME dişlerde bilhassa 4’er baş (çıkıntı) vardır. Bunlann fazla oluşu­ na sebep ise, büyük olmalan ve fazla iş yapmış olmalarındandır. Üst dişlerdeki çıkıntıların fazla olmasına sebep ve hikmet ise, çıkmtılann aşağı tarafa olması, ağırlıklan ile çıkıntıların zıddına meyledebilme özelliklerinin olmasındandır. Alt çenedeki azı diş­ lerinin ağırlıkları olduklan yerde olduğu için, bir aykırılık sözko-'. nusu değildir. Bedendeki kemikler esasen duyarsızdırlar. Ancak diş etleri böyle değildir. Onlar beyine bağlı olduklanndan, duyucudurlar. Bunun için de sıcak ve soğuğu, tatlı ve ekşiyi v.s. gibi şeyleri ayırdedebilirler.

— 81—

KONU:2 OMURGA, BOYUN, GÖĞÜS VE BEL KEMİKLERİ BEŞ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 OMURGANIN YAPI VE TEŞEKKÜLÜ Ey Azizi Anatomi ilmiyle meşgul olanlar diyorlar ki: Omurganın insan bedenine sağladığı faydalar pek çoktur. Birinci faydası: İnsan hayatının devamını sağlamak husu­ sunda çok büyük bir önemi olan omurilik organını kendisinde bu­ lundurmasıdır. Eğer bütün sinirler beyinde sona ermiş olsaydı, insan kafası­ nın bugünkü bildiğimiz şeklinden çok daha büyük olması gereke­ cekti. Bu da bedene büyük bir yük olurdu. Sinirler uzak yerlerde­ ki organlara kadar gitmek için uzun olmak ihtiyacında olur ve bazı tehlikeler ve hattâ kırılma ve kopmalara maruz kalır, bunun için de ağırlığı olan uzvu esasına çekmek kuvvetinden mahrum kalırdı. İşte heışeyi yoktan vareden Yüce Allah, sonsuz hikmeti ve yardımıyle beyinden bir parça olan murdar iliğini aynen bir ma­ den sıvısı gibi akıtmış ve onun üzerine de omurgayı kılıf yapmış­ tır ki, bu kılıf çok sağlamdır. Böylece omurga çevresinde, sinirlerin dağıtım merkezi olması daha uygun görülmüştür. İkinci faydası: Omurga önünde bulunan organları kalkanın sahibini koruması gibi tehlikelerden korur. Boğumlarının ve ek yerlerinin olmasına sebep budur. Üçüncü faydası: Bedendeki kemiklere temel olmuştur. Bina-

MAKİFETNAME
nın temeli da ne kadar sağlam çok olursa, sağlam bina ve da o derece bir ve bir en sağlam şekilde kolayca bütün ibarettir güzel gibi, gibi olur. yara­ ha­ ha­ ki, bir sert bir

Omurga tılmıştır.

aynı

şekilde :

kuvvetli durmasını

Dördüncü reket linde bu de surette etmesini meydana ve

faydası temin

İnsanın eder. sebep olmayıp,

ayakta de

Zaten birbirini çok

omurganın budur. tutan yumuşak ya

sağlam

omurlardan

gelmiş büyük çok

olmasına olmayıp, gevşek

Omurga bağlardan ve

bağlarda

güzelce

dizilmiş da

yaratılmıştır. Bunun

Mafsallar için de

olmadıkları katlanmak

değildirler.

kırılmak,

durum meydana gelmez. Omurlar olan kısmı larda 8 içi boş yan yukarıya 6 adet liklerin ortasında kemiklerdir. taraflarından bir olup, olduğu kısmı 4’ü da bir omurilik Omurların çıkan da yanda, Bu aşağıya nüfuz dört 2’si edecek sağ uzantı Bu bir şekilde ve delikleri de­ bir

bazılarının aittir.

solunda Bunların bazı

vardır. uzantılar

omur­ birtakım

yandadır.

Bazı

omurlarda

uzantının

olur.

uzantıların

sağladıkları

faydalar vardır. Bu muntazam tıya larda tılar zifesi yönüyle rına tır. Kaburga burga luğu rın rin giren bu kurlarıyle ve orta çıktığı ve damar ona her kemiğinin yumru da bağlanırlar. kaburganın ve çıkan ve yakınında başları Çünkü iki olan onlara kanatlann geçmiş faydası, olup, iki Bu ka­ çuboş­ sinirle­ Çünkü Şayet bedenin kemiklerinin halde vardır. şevk, bunların girmiş bu da görür aynı sağ vazifesi faydalardan bir ve halde biıi; aralarındaki birinin mevcut uzantısının temin bağ ucu ile diğer omurlar uzan­ Omur­ uzan­ va­

dizilmiş,

böylece

icabeden

sağlamlık

edilmiştir. daha başka

sözünü vardır. ve

ettiğimiz Bunlar bir kalkan tarafta

uzantıların çarpmalarda gibi Bunlann olanlarına sinir,

dışında

sağlamlıklarıyle Bunlann «kanatlar» ve arka da damar

koruma yönü adı

korurlar.

omurların olanla­ ki, korumak­ verilir

istikamettedir. ve sol de bedendeki

taraflanndan kasları

kanatlardan uzantısı başka daha

herbirinin kendilerinden

yumru

omurla­

deliklerinin

haricinde

damarların damarların sinirler

girdiği

birçok ön

delikler ihtiyaçları

vardır. yoktur. olsaydı,

korunmaya

omurganın

tarafında

normal kendi ağırlığı ile ve isteğe dayanan hareketi ile eğimli (rae-

| 83 —

ERZURUMLU İBRAHİM IIAKKI HZ.

yil) yerlerde zayıf kalır ve bağlantı kuramazlardı. Bu koruma va­ zifesi olan uzantılarda sinir ve nem (yaşlılık) bulunur ki, onu sarmış ve örterek kaypak bir hale getirmiştir. Bunun sebebi de, dokunduğu yerleri acıtmamak içindir. Yani, ona dokunan et acı­ maz. Mafsallarda bulunan uzantılar da aynı durumdadır. Onlar birbirlerini ard arda takip ederek kuvvetle tutar ve her taraftan bir başkasına bağlanırlar. Fakat ön taraftan gelenler çok kuvvet­ li, arkadan gelenler ise kaypaktır. Çünkü, öne eğilmek ihtiyacı geriye eğilme ihtiyacından daha çoktur. Şu halde, birbirlerini takibeden ve birbirlerine kuvvetle bağlanan omurlar, âdeta bir ke­ mik kadar sağlam olmuşlardır. Eğiliş ,bükülüş ve esneklikleri se­ bebiyledir ki, kemiklerin çoğu hareket için ve esneklik temini için olmuştur. Bunun içindir ki, tek kemik gibi hareket edebilen belkemiğinin eğilmesi ve bükülmesi kolay olmaktadır. Yapıcı Hâkim olan Yüce Allah her türlü noksan sıfatlardan uzaktır. KISIM: 2 BOYUN KEMİKLERİNİN TEŞEKKÜLÜ Ey Azizi Anatomi ilmi ile meşgul olanlar diyorlar ki: Boyun kemiğinin yaradılışı akciğer için .akciğerin yaradılışı ise birçok faydaları temin içindir. Boyun omurları ile .omurganın omurları üst üstedir. Bunun için de omurlardan herbiri kendini taşıyan omurdan daha hafif ve daha küçük olmuştur. Organın hareketleri bu sayede belirli bir düzen içindedir. Omurganın en alt, yani en son omuru omurların hepsinden hem daha büyük ve hem daha serttir. Kuyruk sokumu kemiği de denilen bu omur, ana rahminde kemiklerin dizilişinden önce yaratılmıştır. Yine bu ke­ mik mezarda da bütün kemiklerin çürümesinden sonra çürür ve toprak olur. Omuriliğin üstü fazlaca ve sertçe olduğu için, boyun omurla­ rının delikleri daha geniştir. Zira, yukarıya ait sinirlerin sayısı
— 84 -

MARİFETNÂME

aşağıya ait sinirlerin sayısından daha fazladır. Şu olduğunu ve dişleri hareket dukları aşağıdaki Çünkü dır. lukta Boyun halde boyun omurlarının Bunun ıise küçük için de ve büyük Bunun ve deliklerinin iki başlıdır. de ve de, omur daha normal ll’er de geniş sağlam Omurların duy­ mafsalları yumuşaktır. ihtiyaç bir uzantı az­ var­ uzun­

söyliyebiliriz. küçük, etmeye ihtiyaçtan mafsallara omurlarının içindir. bunların

hepsinden halde

daha durmaya

kanatlar daha

duydukları

ihtiyaç, daha kuvvetli

hareketsiz için kaypak olmaya sebep

fazladır. ve 7 Bu

nisbetle tane

sağlam

duydukları

oluşuna

olmaları

omurların

herbirinde

dır. Ancak birinci omur değişiktir. Onbir uzantıdan başka s l’er diş. 2’şer kol. 2’şer kanat ve üstünün ve altının 4’er mafsal çıkıntısı vardır. Sinirlerin lünmüş mayan hareketi tir. arasında birinci tarafında Bu değişik kendisi öne kalan omurun baş çıkışındaki Bir ilk arka ile çeşitli ile ve mafsal mevcut ve ikinci yuvarlak omurun vardır. delikli diğer Çünkü daire sağa ile ile yarıya sola 2. bö­ olan omur mafsal üst iyice vardır. durumdadır. omurlarda bulun­

hususiyetleri omur tarafa

arasında hareket sabit

kalan etmesi ilk,

mafsal kendisi yani Bu iki de

birleşmiş­

Başın

olmuştur.

Ancak

birinci boşluğu boşluğuna

uzantısında kemiklerin biri boşlukta

durmaktadır. girdiği diğeri

omurun

uzantılarının yükselse,

uzantılardan

gömülmüş olsa, baş o tarafa eğilir. Ancak da ten ğimiz bir geçerek ikinci kafa mafsal, ikinci omurda omura olmuş Bu ve ön onun ön kısmın­ delik­ etti­ baş düz tarafa vardır. ve onu

uzantı

yaratılmıştır. kemiğindeki o

Birinci

omurun vanr.

tarafındaki sözünü

uzantı bu

omurdan

geçerek

omura

girecek

olursa çıkacak olursa bir

durumda baş arka daha eder

ayağa taraf, yani öne eğilir. Şayet olur. eğilir. İkinci Fakat geçmez. bu omurun uzantı arka kısmında omurdaki kısa uzantı hareket birinci çukurunda Şayet uzantı uzantı gömüldüğü deliğinden çukurdan de olursa, baş çıkacak

— 85 —

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Birinci omurun bir özelliği de dişlerinin olmayışıdır. Bunun faydası da, ağır olmaz, çevresindeki sinir ve damarlara eziyet et­ mez. Sözü edilen çukur, kafatasında âdeta gömülmüş bir lıalde olduğundan, kanatlan da yoktur. Çünkü sinirlerin başlangıç kıs­ mına yakın ve yerleri de dar olduğu için, kanatlarının olmaması Allah’ın bir hikmetidir. Bu omurun bir özelliği de, sinirlerin ondan çıkmış olmasıdır. Öbür omurlar gibi iki yandan ve ortak delikten doğmazlar. Fakat arka tarafının üstünde bulunan iki delikten lif gibi ince bir şe­ kilde hepsi çıkarlar. Uzadıkça da yavaş yavaş kalınlaşır ve duruma göre de sert ve kuvvetli olurlar. Ancak ikinci omurun kısa uzantısı üst tarafta ve arka kısmın­ da bulunur. Onda-sinir çıkışları imkânsız olduğundan bunun de­ likleri dişli tarafmdadır. Bunun uzantıları birinci omura kuvvetli bağlarla bağlanmıştır. Başın mafsalı selis, yani yumuşak haldedir. Bu ikinci omur ve diğer omurların mafsallarından daha yumuşaktır. Çünkü bu iki mafsalla oluşan baş hareketlerine çok ihtiyaç vardır. Bu, Yüce Al­ lah’ın sanatının büyüklüğünü gösterir. KISIM: 3 GÖĞÜS KEMİKLERİ Ey Aziz! Anatomi (teşrih) ilmiyle meşgul olanlar diyorlar ki: Göğüs kemiği (buna göğüs omurgası da diyebiliriz) kaburga­ lara bitişmiş bir halde olup göğüsteki nefes alıp verme gibi en kıy­ metli organları- korumaktadır. Bunlar oniki kemikten oluşmuş olup, ll’inde diş ve kanatlar vardır. Sadece birinin dişi yoktur ve kanatlan da birbirine eşit değildir. Çünkü bu çok şerefli ve kıymetli organımız olan kalbe yakın ve bitişik halde olup, diğerlerin­ den daha büyük ve sağlamdır. Göğüs omurlannm kanatlan diğer birinin kanatlarından da­ ha serttir v6 kaburga kemikleri de onlara vasıl olmaz. Göğüsten 7 üst omurgalarının dişleri büyük ve kanatları sert, sağlam ve dayanıklıdır. Bütün organlann Meliki durumundak

80 -

MARİFETNAME

kalbi ancak bu kuvveti sayesinde korur ve muhafaza ederler. Çün­ kü bu omurların bünyesi kendisini senâsin, yani diş ve kanatlara getirmiştir. Bu sebepledir ki, bunların mafsallarında uzantılar kısa ve geniştir. Onuncu omurun üstündeki uzantı mafsallarında, dilimli boş­ luklar vardır. Uzantıların aşağıya inen yumru başlan o boşlukla­ ra girer ki, bu durumda dişleri aşağıya tutunmuştur. Onuncu omurun dişlileri kubbe gibi yapılmıştır. Mafsal uzantılarının yan­ larındaki çukurları dilimli değildir. Çünkü üstü altıyla birlikte limlenmiş değildir. Zira, üstü, altı ile birlikte dilimlidir. Onuncunun altındaki dilimler üste, çukurları da alta meyilli olup, dişleri de üste doğru yumru bir hal almıştır. Onikinci omur kanatsızdır. Çünkü onda kaburga vardır ve bunun içinde kanatlara ihtiyaç duymaz. Ancak mide zarı buna (12’ omura) bitişiktir. Bunun üstünün yapısı küçük oldu­ ğundan, çok mafsal bulunmaz. Göğüs omurları boyununkilerden daha büyük olduğu için, müşterek delikleri iki bağ arasında bö­ lünmemiş, yükseldikçe artmış, aşağıya doğru inildikçe noksan olup, sinir delikleri bütünüyle onuncu omuru bulmuştur. Göğüs omurlarının geri kalan diğer parçaları ve iki oyluk ara­ sı bel bölgesinin bütün dikişleri ve delikleri bütünüyle içine aldığı için sinirlerin çıkabilmesi için bu omurların sağ ve sol tarafında yaratılan birer delik vardır. Bel bölgesi omurlarında dişler ve ge­ niş kanatlar mevcuttur. Bel bölgesinde beş t<=>ne omur bulunur. Bunlar, kuyruk soku­ mu ve bel kemiğine bir kaide gibi oturmuş ,onun taşıyıcısı, kası­ ğın tutucusu ve ayak sinirlerinin sonu, yani bitiş yeri olmuştur. Kuyruk sokumu bölgesinde 3 tane kemik vardır. Bunlann mafsalları daha kuvvetli ve daha sert, kanatlan da daha geniştir. Ön ve arka kısımda sinirler için delikler mevcuttur. Bu oyluk maf­ salının kendilerine engel olmaması ve eziyet etmemesi içindir. Kuyruk sokumu kemikleri, yukarıda sözünü ettiğimiz bel bölgesi kemiklerine benzer. Kuyruk kemiği, üç kıkırdak omurdan meydana gelmiş olup, uzantıları yoktur. Küçük oldukları için, boyun omurları gibi, sinir­ leri ,ortak deliklerden doğmuştur. Sadece üçüncü omurun yazım­ dan çıkan bir sinir mevcuttur.
— »7 —

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
Buraya kadar yaptığımız açıklamalardan görüleceği üzere,

omurganın ,belkemiğinin tamamı birşey gibidir. Şekli, daire şek­ lindedir Çünkü bunlar, herhangi bir çarpma veya tehlike anında, bunlan kabulden en uzak şekil dairedir. Bel kemiklerinin omurbaşlanmn aşağıya, alttakilerin de yukanya dönük olmasının se­ bebi budur. Onuncu omur, bel kemiğinin, omurganm uzunluğu sebebiyle senâsin (çıkıntı) lerin ortalaması olup, iki taraftan birine dönük­ tür. Bunun sebebi de, iki taraftaki 9 omur, bu onuncu üzerine top­ lanıp düzen ve intizam içinde olması içindir. Boyunda ve omurgadaki omurların tamamı 26’dır. KISIM: 4 KABURGA KEMİKLERİ Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olanlar diyorlar ki: Kaburga borusu kemiğinin yaratılması, yukarıda da ifade ettiğimiz gibi, solunum ve sindirim organları olan nefes borusu ile yemek v.s. gibi organları muhafaza etmek içindir. Bu organlar herhangi bir yükün binmemesi ve birine gelen zararın diğerlerine de dokunmaması, alınan gıdanın ve kişinin muhtaç olduğu hava­ nın dışarıdan alınabilmesi, solunum, yani nefes alıp verme organ­ ları olan göğüs kaslarının rahat çalışabilmeleri ve bu çalışmaları­ nın sekteye uğramamas ıiçin kaburga kemiklerinin yaptıkları gö­ reve büyük ihtiyaç vardır. Bu vazifenin rahat ifa edilebilmesi için büyük ve tek kemik halinde değil, ayrı ayrı olmuştur. Kaburga kemikleri, organların Meliki durumunda olan, kalbi ve onun yanında olan organlan içine alıp, muhafaza etmiştir. Bun­ lan çok dikkatle korumak gerekir. Çünkü, bu organlarda meydana gelecek bir zararın, bedene vereceği zarar diğer organlara nisbetle daha büyük olur. Kaburgalar muhafaza altına aldıkları bu

önemi büyük organlan düz değil, kavisli bir şekil almış ve bu or­ ganlan her taraftan sararak çember içine almışlardır. Aşağıdaki kaburgalar .sindirim organlanna yakın olduğun­ dan, karaciğer, dalak ve diğer organları arkadan korurlar. Bun­

MARİFETNAME
lar birbirinden ayrı, yani bitişik olmayıp, tedrici olarak uzunla­

masına birbirlerinden ayrılmışlardır. Yukarıda bulunanların uç­ ları birbirine yakın olduğu halde, aşağıdakilerin uçlan birbirine uzaktır. Midenin yeri bu sayede genişlemiş, gıda ve hava ile dolsa bile Üst ,insana tarafta zahmet bulunan vermiyen yedi ve acımayan kemiğine bir duruma gelmiştir. göğüs kaburga aynı zamanda

kaburga kemikleri de denilir. Bunlardan ortada bulunan iki kaburga kemiği daha uzun,

bunun çevresinde kemiklerin böyle daha güzel

kalan diğer kemikler ise daha kısadır. Çünkü olması göğüsteki muhafaza edilen organların sağlar. Kaburga kemikleri önce aşağıya

sarılmalarını

doğru eğilir, sonra da yukarıya döner ve ortada tekrar birleşirler ki, bu da göğüs kafesinin daha geniş olmasını sağlar. Kaburgalardan kanatlanndaki herbirinden iki omur çıkan iki uzantı, girerek bel çift kemiğinin bir eklem

mevcut

çukuruna

meydana gelmiştir. Bu kaburga kemiklerinin göğüs kemiği ile olan birleşmeleri aynen omurga ile olan birleşmeleri gibidir. Bu arka ma ve iki kaburga kemiğinin haricinde kalan 5 kaburga ve kemiği muha­ yumuşak yumuşak

taraftadırlar. tehlikelerinden

Bunların uzaktır.

uçlan

kıkırdakla maddesi bu

örtülmüş ne

faza altına alınmış olup, kendilerine gelecek çarpma, darb ve kırıl­ Kıkırdak fazla ne de fazla serttir. Kaburga kemkleri kıkırdakla

organlarla birleşme temin etmektedir. Göğüs kemiği 7 kemikten meydana gelmiştir. Yumuşak kıkır­ dakla alıp hat rine bağlanmış verme hareket bitişik olup, eklemleri sebep sağlam Bu ve kuvvetlidir. sayısı 7 Bu nefes işini gören solunum organlarının kabarmalanna ve ra­ etmelerine haldeki olur. kemiklerin eşittir. kendile­ tanedir. kaburgaların sayısına Yani,

Bu kemiğin alt tarafına geniş denecek kadar bir kıkırdak bitişmiştir ki, bunun alt tarafı da daire şeklinde olup, hançere benzer. Bu sebepledir ki, buna hançer kemiği denilmiştir. Hançer kemiği, mideyi korur, göğüs kemiği ile diğer organlar arasında geçit temin eder. Sert ve yumuşak arasında, yani bunla­ nn birleşmesinde uygun zemin hazırlar ki, bu da hançer kemiğinin önemli vazifeler gördüğünü gösterir.

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

KISIM: 5 EYE (KÖPRÜCÜK) KEMİĞİ Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olanlar diyorlar ki : Köprücük (eye) kemiği, göğüs kemiğinin üstünün iki tarafın­ dan çıkar ve göğüs kemikleri üzerinde bulunur. Onun boğazın ya­ nında kalan derin ve boş bir yeri vardır. Beyne inip çıkan damar­ lar ve sinirler onun bulunduğu yerden geçiş temin ederler. Sağ ve sola eğimli halde olan bu kemik, omuz tarafıyle bitişik haldedir. Omuz bu kemikle bağlanmıştır. Bunların ikisi beraberce kol kemiğine bağlanmışlardır. Köprücük (eye) kemiğinin bedene sağladığı birçok faydala­ rı vardır ki, önemlileri şunlardır: 1 — El ve kol kemikleri ona bitişmiş olup, göğse yapışmış değildirler. Böylelikle eller kolayca ve zorlukla karşılaşmadan ha­ reket eder. 2 3 — Omuz kaburgadan uzak olunca kolların hareket açıla­ — Bu kemik, göğüse mahsus en şerefli organları muhafa­ rı daha geniş ve daha rahat olur. za eden bir kalkan vazifesi görür. Omurların diş ve kanatları sa­ bit durur ve göğsü de çeşitli zarar ve tehlikelerden muhafaza eder. Bu kemiğin bir tarafı ince olup diğeri kalındır. Omuz kısmında, yani kalın tarafında çok derin olmayan bir boşluk vardır ki, kol kemiğinin yuvarlak kısmı araya girmiştir. Bunun iki uzantısı var­ dır ki, biri yukarı diğeri de arka tarafa dönmüş haldedir. Onunla omuz köprücük kemiğine bağlanmıştır. Uzantı kol kemiğinin başının yukarı doğru eğilmesine mani olur. Diğer uzantı ise aşağıya ön tarafa doğru gelmiştir ki, bu da kol kemik başının çıkmasını engeller. İnce taraftan uzaklaştıkça daha da genişlemiştir. taraftır. Arka Bu uzantmın dışında şeklinin üçgen şeklinde bir için uzantı daha vardır. Bunun kaidesi omuzdan taraf, geniş açısı ise göğüsten düzlüğünün bozulmaması omurganın dişlerini muhafaza etmiş, bu uzantıya bitişik haldeki kıkırdağın daireye benzer yanıyla, omuz genişliği son bulmuştur. Bu kıkırdağın bitişmesi aynen öbür kıkırdakların bağlanmasına benzer şekilde olur.

KONU:3 EL VE AYAK KEMİKLERİ, İSİM VE HUSUSİYETLERİ YEDİ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 PAZU KEMİKLERİ Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olanlar diyorlar ki: Pazu malini na duğu kemiğinin şekli yuvarlak yumru Rahat açar. olup, ve Fakat buna zarar omuz böyle kol isabet sık kemikleri etme sık de ihti­ bulun­ sağladığı denilmektedir. rahatça yerden Yuvarlak oluşu Üstü yol kendisinden

uzaklaştırmıştır. girecek çıkmasına

kemiğinin olmasının

boşluğu­

şekildedir.

durması

onun

iki fayda vardır: ------- 1 — İhtiyaç. 2 — Emniyet ve selâmet. İhtiyaç selâmet hareket sürekli Kol ğundan, ise, etme »dilediği sabit yöne hareket Çünkü etme kol de, serbestisidir. kemiği, yapacağı hareket daha olup, tarafı biri gerçi Emniyet her çok ve ve kalmaktır. yönden olur. oldu­ ya­ per­ pa-

ihtiyacım yakın ve

hissederse kopma diğer tutan

hareketler eder

değildir. o

Bağlarının kolun

tehlikesi

ortadan

kalkmış halde olarak

ekseriyetle Kol

eklemlerle 4 mafsal birinin

mafsallar,

mafsalından

kuvvetli

ratılmıştır.

mafsalını ikisi

genişliğine olup,

de olup diğerleri gibi çevresini sarmıştır. Bağlardan zuyu sarar. arkadan yanı iner, olup genişçe de Birinin enli büyüklüğü fazladır.

Diğer

biri de vardır ki, o da içlerinde en büyük ve en sert olanıdır. Usan-

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

tı çukurundan dördüncü rabıta üe uzantı teşkü eden kargaburnundan iner. Şekilleri genişçe olup pazuya dokunmuş haldedir. Kol kemiği, göğüs tarafmdan çukur olup, arka tarafa doğru yumrudur. Bunun faydası, üzeri, kas, sinir ve damarlarla örtülü olur, kucağma aldığı şeyi rahatça ve kolayca alır. Eller birbirine kolayca yetişir ve kenetlenir. Ancak kol kemiğinin alt kısmında bitişik halde iki uzantı var­ dır ki, bunların içte olam hem daha uzun ve hem daha incedir. Bu birşeye ayrıntılı değildir. Görevi sinirleri ve damarları muhafaza etmektir. Dış çevredeki uzantı ve dirsekteki çukur ve ondaki lok­ ma ile dirsek eklemi tamamlanmıştır. Bunlar arasında bir boyun ve bu boynun iki tarafında da çukurumsu iki oyuk vardır. Üstteki önde »alttaki de arkadadır. Üst dış oyuğun engeli yoktur. Gayet düzgündür. Bu karşılık diğer oyuk daha büyük, yeri ön kol kemi­ ğine yakın bir yer olup, düz değildir. Oyuğu da yuvarlak değildir. Duvar misâli dik bir halde olduğundan arkaya doğru hareket edil­ diğinde aniden durur. Bu eklemlere eşikler adı da verilmiştir. KISIM: 2 KOL KEMİKLERİ Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olanlar diyorlar ki: Kol kemikleri iki kemikten meydana gelmiş olup, bunlara çift bilek de denir. Bu kemiklerden başparmağa yakın olanı, yani üstteki incedir ki, buna ön kol denilir. Alt tarafta, yani küçük par­ mağa 'yakın olam ise daha kalın oı> p, ona da arka kol denilir ki, bu aynı zamanda taşıyıcı görevini yapar. Kol onun sayesinde eğik ve bükük olarak hareket eder. Arka kol kemiğinin faydası ise; ko­ lun açılması ve kapanması bunun sayesindedir. Bu kemiklerin orta kısımları ince ve lâtif olup kalın kaslar ta­ rafmdan satılmışlardır. Çevreleri et ve kaslardan sıyrık ve bağ­ larla gizlendikleri ve mafsalların hareketleriyle yıkıcı ve sert çarp­ malara maruz kaldıkları için sağlam ve kuvvetli bir yapıya sahip­ tirler. Üstte olanı eğridir. Fakat eğri hareketleri yapmaya uygun olduğundan, faydalıdır. Altta olan ise düzdür ve bu da açılıp ka­ panmaya yarar.
— 92 —

MARİFETNÂME
Dirsek dır. eklemi ,pazu, ön ve arka ona Bunlar kolların Bu eklemlerinden lokmanın sağlar. şekline ve o Alt ha­ çu­ kol

sıl olmuş olur, üst kol kemiğinin üstünde küçükçe bir çukur var­ Pazunun iki arkasındaki eğik uzantısı lokma bağlıdır. arasmda kurda bir rinti hal dönmesi hareketin vardır. İçindeki meydana gelmesini sin

kemiğinin

benzer

mevcuttur.

yüzü

yumrudur.

Girintiler ayrılsa,

çıkıntılar durum

alt tarafa ve arkaya hareket edecek olsa, bu durumda el açılır. Gi­ duvarı lokmayı tutmakta olan çukurdan bu elin çok açılmasını engeller. Pazu ve kollar aynı yönde dururlar. Eğer sözünü ettiğimiz bu iki boyun birbiri üzerinde ön ve yukarıya doğru hareket edecek ol­ salar, bu durumda el kapanır. İki uzantının alt yanlan birleşse tek parça halinde birşey olur vs bunlardan da genişçe bir çukur meydana gelir. Uzantıların lan tehlikelerden Alt ratılmıştır. ekserisi kol alttakinde arka bulunur. tarafında Bu çukur bir bir geride uzantı ka­ var­ korunması için kemiğin yumru ve kaygan uzunca şekilde ya­

dır. Bunun görevi, saklama ve muhafazadır. KISIM: 3 EL BİLEK KEMİKLERİ Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olanlar diyorlar ki: Bilekte mına Kemik gelen kemikler ğılmalarını mevcut zarar, birçok et kemikler ve vardır El sıvı ki, bunlardan dahi da bir kıs­ bu da­ diğerlerini bağlı etkilemez. bir yumulduğu ki, bu zaman onlann

sayesinde ve

çukurlaşır tuttuğu

maddeleri

tutabilir. temin

eklemleri

birbirine avucun

haldedir

şeyleri

kuvvetlice

tutmasını

içindir. Şayet elin iç kısım derisi soğulsa bu kemiklerin tamamının birbirine bitişen tek kemik halinde olduğu görülür. Kemiklerin sağlam da avu olduğu çiçi böyle gibi, bir biraz birleşme da ile birbirine kabiliyeti temin bağlanmalan kazanmıştır. Bilekte çok Bu 7 uygunluk gelişini

çukurunun

meydana

etmiştir.

kemik ile 1 uzantı vardır. Mevcut yedi kemik, belirli iki sıra üzeredir. Bu sıra kola ta­

— 83 —

ERZURUMLU İBRAHİM IIAKKI HZ.
raftır ki, bu kemikler 3 tane olup, narin ve ince yapılıdırlar. İkinci sıradaki kemikler, parmakların tarak kemiklerinin tarafında ve geniştirler ki, bunların sayıları da 4 tanedir. İlk sıradaki sözünü ettiğimiz üç kemik, sarılı bir halde ve bi­ leğe yakın yanlan ince ve uzantısı ile bitişmiştir. Öbür sıraya ya­ kın olan yanlan geniş ve birleşmeleri de azdır. Sekizinci kemik bi­ lekteki iki sıra gemiği sağlamlaştırmak için olmayıp, el ayasına yakın bir yerdeki siniri korumak içindir. Üçüncü sıra kemik, ke­ mik başlarının birleşmesiyle bir tek baş meydana gelir. İki kol ke­ miği açılıp uçlarından kapanır. meydana Alt bilek gelen kemik geniş çukura girmesiyle yakın olan eklemler kemiğin uzantılarına

çukuruna giren eklem, onunla yapışmış ve sarılmıştır. da Tarak kemikleri dört tanedir ve bunlar 4 parmağın karşısın­ bulunurlar. Bileğe yakın olan kısımda birbirlerine yaklaşmış­

lardır. Yapışık bir durum aızeden bu kemiğin bileğe birleşen kıs­ mı küçük olmuştur. Parmaklara doğru olan kısımlan ise biraz da­ ha açık olup ,açık kemiklerle birleşmeleri daha güzel ve daha uy­ gun olmaktadır. İç taraftan ise biraz çukurlaşmıştı ki ,buna sebep de genişliğine yardımc lolmasıdır. Bilek eklemleri ve tarak kemik­ leri çevresindeki çukurlara kıkırdaklar ıile tarak kemiklerinin parçalannın girmesiyle kurulu bir halde yaratılmışlardır.

KISIM: 4 EL PARMAK KEMİKLERİ

Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olanla diyorlar ki: El parmaklan eşyaların tutulmasına yardımcı olan çok önem­ li âletlerdir. Parmak etleri kemiklerden boş olarak yaratılmış de­ ğildir. Eğer kemikli olarak yaıatılmasaydı çeşitli hareketleri yapa­ maz, tıpkı solucan ve balık gibi olurdu. Evet, parmaklar titrek bir el gibi zayıf değildir. Bilâkis, sağ­ lam, kuvvetli ve içleri kemikle doldurulmuştur. Parmaklar sadece bir kemikten yaratılmamış olup, birkaç kemikten meydana gelmiş­ tir. Böyle olması onun zor işini kolaylaştırmıştır. Parmaklardaki kemikler 3 boğumdan meydana gelmiştir. Eğer daha fazla olsay­

MARİFETNÂME

dı, ağır şeyleri kaldırmakta zorluk çeker veya kuvveti kâfi gel­ mezdi. Boğumlar 3’ten az olsaydı o zaman da parmakların hare­ keti noksan olurdu. Parmak kemikleri sıra iledir. Yani dipten iti­ baren uca doğru incelir. Uçtaki kemik ince, ondan sonraki biraz kalın, en sondaki ise diğer ikisinden daha kalındır. Yani, en uçta olanı en küçük, en dipte olanı en büyük olmuş oluyor. Bu durum, taşıyan ile taşınan arasındaki münasebetin güzel olmasını temin eder. Parmak kemikleri şekil itibariyle yuvarlaktır ki, bu da onla­ rın tehlikelere karşı korunmalarına yarar. Parmakların içi boş ve ilikli yaratılmamıştır. Bu sebep de hareket etmede, tutmada, çek­ mede sağlam ve kuvvetli olmaları içindir. Tutmak ve oğmanın ko­ lay temini için de parmakların içleri oyuk, dışları yumrudur. Dış tarafları baş ve küçük parmak gibi parmak olmıyan yerleri yum­ rudur. Bu da onların tehlkelerden ikorunması için dairevî bir şe­ kil almalarım sağlamıştır. Parmakların içinde çok et vardır. Bunun faydası da, tutma­ yı kolaylaştırdığı gibi, tutulan şey ile kemik arasında perde teşkil eder. Parmak dışları etsiz olup, hafifliğin temini içindir. Parmakların ucunda tırnaklar vardır ki .bunlar gerektiğinde silâh ve gerektiği zamanda daha başka işler yaparlar. Sağlamlık ve eşitlik bakımından hepsi birdir. Şayet baş parmak bulunduğu yerden başka bir yerde olsaydı, hiçbir fayda temin etmediği gibi, diğer parmakların yapacağı işlere mani olurdu. Meselâ, elin iç kısmında olsaydı el içi ile yapılan işlerin hemen hemen hepsi ol­ mazdı. Şayet küçük parmağa yakın bir yerde olsaydı, iki elin bir­ likte kaldırdıkları birşeyde aralarında uygunluk ve denge sağla­ namaz ve eller birbirinin yardımcıları olamazlardı. Baş parmak eğer elin üzerinde olsaydı, çok uzak olacağından, sağlıyacağı hiçbir fayda olmazdı. Baş parmak avuç tarağına bağ­ lanmamıştır. Buna sebep de, baş parmakla diğer dört parmak ara­ sındaki uzaklığın kısa ve dar olmaması içindir. Şu halde, 4 parmak herhangi birşeyi kavrar, baş parmak da tam onların karşısına ge­ lir ve kavranan şeyin tutulmasmı sağlar. Böylece büyük birşeyin tutulması, alınması, ya da kaldırılması mümkün olur. Eklemleri­ ni kuvvetli bağlar tutmuş olup, birbirine kıkırdak perdeleri ile do­ kunmuşlardır. Bu da kuvvetli ve sağlamlığı artınr.
_ 95 _

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Parmakların daha kuvvetli ve daha sağlam olabilmeleri için eklemlerindeki boşluklar küçük kemiklerle doldurulmuş ve böylece daha sağlat» ve daha kuvvetli olmalan sağlanmıştır. Tırnakların yaratılış sebepleri 4 faydanın temini İçindir ki bu faydalar şunlardır: 1 — Herhangi birşeyin bağlanması ya da iliklenmesinde par­ mağın dayanağı olur. 2 — Ufak şeylerin kaldırılması ve toplanmasmi temin eder. 3 — Kanşmayı, kazanmayı ve temizlemeyi kolaylaştım. 4 — Kendisine iş düştüğü takdirde ,âdeta silâh gibi kullanı­ lır ve'düşmandan intikam alır. Saldırılardan korunmak daha kolay olacağı için, tırnakların uçlan yuvarlak yapılmıştır. Tırnaklar yuvarlak kemikten yapıl­ mış olup, herhangi bir zorluk karşısında eğilmeleri ve bükülmeleri mümkün olmaktadır. Aynca mukavemet anında yarılıp kırılmak­ tan uzak dururlar. Tırnaklan koruma ve kazıma mevkiinde olup, devamlı bü­ yürler. Buna sebep de, kırılanların yerine daha düzgün olan tır­ nakların çıkmasıdır. Normal seyrinde zaman zaman tırnakların kesilmesi, yani kısaltılması gereklidir. KISIM: 5 KASIK VE BALDIR KEMİKLERİ Ey Azizi Anatomi ile meşgul olanlar diyorlar ki: Vücuttaki mevcut kemiklerden biri de kuyruk sokumu yanın­ daki sağlı sollu iki kemikten meydana gelen kasık kemiğidir. Ka­ sık kemiğini meydana getiren kemikler kasık ortasındaki sağlam bir ekletale birbirlerine geçmiş haldedirler. Bunlar, yukarıdaki ke­ bir eklemle birbirlerine geçmiş haldedirler. Bunlar .yukarıdaki ke­ miklerin de taşıyıcısı durumundadırlar. Bu iki kemik 4'er bölüme ayrılmış vaziyettedir. Dış kısım­ da olanlara kalça kemiği, ön kısımda olanlara da kasık kemiği adım vermişlerdir. Arkada kalan parçalarına ise, oyluk kemiği, altta ve iç tarafta olanlanna da baldır kemiği denilmiştir. Çünkü
— 88 —

MARİFETNAME bunlarda oyluk kemiklerinin yumru şekildeki başlarının gireceği biçimde çukurlar vardır. Bu kemikler üzerinde bulunan organlar şunlardır: 1 — Meni âleti. 2— Rahim. 3 — Mak’ad (oturak). 4 — Sidik torbası (mesane). Bunlardan başka çok önemli başka organlar da bulunmakta­ dır. Ayakların iki faydası vardır ki, onlar da: 1 — Ayağa kalkmak, düzgün bir şekilde ayakta durmak ve, 2 — İniş, çıkış ve düz hallerde geçiş, yani yürümektir. Bun­ lar da ancak iki baldır gemiği ile ayak kemikleri sayesinde olabil­ mektedir. Çünkü ayağa herhangi bir zarar isabet etse veya ayak iş yapamaz duruma gelse, ayakta durmak zorlaşır. Yürümek ise durmaya nisbetle daha kolay olur. Eğer oyluk veya baldırlara her­ hangi bir âfet gelse, hu durumda ayakta durmak kolay olur, fa­ kat yürümek güçleşir. Ayak kemiklerinin ilki bedendeki kemiklerin en büyüğü du­ rumunda olan oyluk kemikleridir ki, bunlar iki tanedir. Bu kemik­ ler üstteki organları yüklenmiş olup, alttakilerini de çekmektedir­ ler. Bunların üstü kubbe gibi yumrudur ve oyluk kemiği istikame­ tindeki bir çukura girmiş durumdadır. Bu kemikler, dıştan ve ön­ den yumru ,içten ve arka taraftan çukurumsu ve kesiktirler. Böy­ le olmalarına sebep de .birçok sinirlerin ve damarların korunma­ sının güzel olması, hepsinde düzgün birşey meydana gelerek bu şekille en güzel oturma şeklinin bulunması içindir. Eğer kalça ke­ miğinin üst tarafı beraber olsaydı, oylukların (2 oyluk) arası uy­ gun olmıyan bir şekilde geniş ve yamuk olurdu. Bu kemiklerin alt taraflarında diz eklemleri için herbirinden çıkan iki uzantı vardır. Biz diz ekleminden önce baldır kemiklerini anlatalım. Bunları anlatırsak diz kemiklerinin anlatılması ve an­ laşılması daha kolay olur.

KISIM: 6 BALDIR KEMİKLERİ VE DİZ Ey Aziz!
#1
KEMİKLERİ

_

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Anatomi ilmiyle meşgul olanlar diyorlar ki: Baldır kemiği de 'aynen kol kemiği gibi iki kemikten meydana gelmiştir .Bu kemiklerden biri hem daha büyük ve daha uzun, diğeri de buna karşılık daha küçük ve daha kısadır. İkinci kemiğin üstü oyluk kemiğine kadar varmaz. Buna, kaval kemiği adı veril­ mektedir. Baldır kemiğinin dış kısmı aynen oyluk kemiğinde olduğu gi­ bi yumru olmuştur. Hareketinin hafifletilmesi için baldır kemiği oyluk kemiğinden daha kısa olmuştur. Bu öyle bir ölçüdedir ki, üstündekini taşıyamadığı zaman olmadığı gibi, hareketinde zor­ luk çektiği de olmaz. Buna bir de küçük kemikle yapılan bir tak­ viye vardır. Bu küçük kemiğin faydası, hem büyük kemikle arasın­ da olan kas, damar ve sinirleri korur ve hem de ayak ekleminde büyük kemiğin ortağı ve yardımcısı' olur. DİZ EKLEMİ Diz eklemi, oyluk kemiğinin altındaki iki uzantının, baldır kemiğinin üstündeki iki girintiye ulaşmasıyle meydana gelmiştir. Bunlar, sarılmış birer lifle bağlanmış ve iki yanından iki kuvvetli ve sağlam kirişle birbirlerine bağlanmışlardır. Ön kısımları dizka­ pağında birleşmiştir. Dizkapağı yuvarlak bir kemik olması dolayısıyle, aynürrekehe adı verilmiştir. Bunun sayesinde, dizin üzerine oturtulduğu za­ man, diz eklemi ayrılmaktan kurtulmaktadır. Bu, ağır vücudu ta­ şıyan eklemlerin hareketiyle kuvvetlendirip ,ona direk olmaktır. Bu kemik eklemin ön kısmmdadır. Zira bu ekleme vaki saldırı ve tehlikeler ekseriyetle ön taraftan gelir. Zorlansa bile arkaya eğil­ mesi mümkün olmaz. Sağa ve sola eğilmesi ise çok az olur. Bu du­ rumda, aniden yerden kalkış ve oturuşta diz eklemine önden zor­ luk gelmektedir. KISIM: 7 AYAK KEMİKLERİ Ey Aziz!

MARİFETNAME Anatomi ilmiyle meşgul olanlar diyorlar ki: Ayak, bedenin ayakta durmasına yarayan bir âlet olarak ya­ ratılmıştır. Biçimi öne doğru olup, uzundur. Üzerine dayanmak ve durmak böylece mümkün olmuş olur. İçi ortaya doğru incelir. Bu­ na sebep de, ayağa kalkıldığı zaman ön tarafın ayağa eş olması ve yürürken inecek ayağın eşi üzerine emin olup adımlan güven­ le atması, ayağa dikenin girmemesi için dikene dikkatli basması, merdiven v.s. gibi şeylere basarken sağlam basması ve ayağın kay­ maması içindir. Ayakta birçok kemiklerin olması çeşitli faydalar sağlamıştır. 1 — Faydaların biri, ayak üzerine bastığı şeyi, elin birşeyi sağlamca tutması gibi sağlam bir şekilde durur. 2 — Diğer faydası da, aynen diğer kemiği çok organlann fay­ daları gibidir. Bir ayaktaki mevcut kemiklerin sayısı 26’dır. Kemiklerden biri, kendisiyle baldır kemiğinin eklemi ta­ mamlanan topuk kemiğidir. Kemiklerden bir diğeri ökçe kemiğidir ki, ayakta durmak esase nona bağlıdır. Ayak kemiklerinin bir diğeri, kayık kemiğidir ki ,ayak ortası onunla yükselir ,ön tarafı da onunla yere konar. Ayak bileğinde 4 kemik bulunur ki, ayak, tarağına bunlarla yetişir. Kemiklerden biri 6 gen şeklindeki merdiven kemiğidir. Ayak dışardan bunun üzerine konulmuş vaziyettedir. T tarafın yer üze­ rindeki sebatı küçük olur. Baş kemik de ayak tarağının olduğu kısımdadır. Topuk kemiğinin çıkıntısı insanlarda hayvanlardan daha fazladır. Bu bakımdan insanın ayağı küp şeklinde olup, ön tara­ fından yürümede en büyük rol de onundur. Ayakta dururken de bu kemiğin büyük önemi vardır. Topuk, sözü edilen iki baldır kemiğinin alt tarafında yuvar­ lak kısımları arasında bulunur ki, onu üst, arka sağ ve solundan sarmışlardır. Onun iki yanı topuk kemiğinin iki çukuruna girmiş­ tir. Topuk kemiği baldır ile topuk arasında bir geçit teşkil ettiği gibi, onları güzelce birbirine bağlıyarak aralarında kuvvetli bir eklem meydana getirir. Ancak topuk ortada ve önden kayık kemi­ ği eklem bağları ile ona bağlanmış haldedir.

»0

ERZURUMLU İBRAHİM İlAKKI HZ. Kasık kemiği arkadan ökçe kemiğine önden bilek kemikleri­ nin üstüne, dıştan baldır genliğine yapışmış vaziyettedir. ökçe kemiği, topuk kemiğinin alt kısmında ve sert bir kemik­ tir. Arkası yuvarlak olup, tehlikelere böylece karşı koyar. Kendisi­ ne şiddetle çarpan şeyleri yana atar ve darbenin fazla olmasını en­ geller. ökçe kemiğinin altı düz olup, düzgün basmaya yarar. Bas­ tığında rahatça durur. Biçimi itibariyle büyük bir kemiktir. Bu haliyle bütün bedeni taşıyacak güçtedir. Üçgen şeklinde olup ya­ vaş yavaş incelir. Ayağın ortasına vardığında sona erer. Ayak ucu ortaya doğru tedrici olarak genişler. Ayak bileğinin durumu el bileğine uymaz, tamamen elin ter­ sidir. Ayak bileğine ait kemikler bir sıra ,el bileğine ait kemikler ise iki sıradır. Ayak bileğindeki kemik sayısı daha azdır. Çünkü tutmak ve almak ihtiyacına el daha çok muhtaçtır. Ayağın gayesi bedeni sağlamca ayakta tutmaktır. Eğer kemikler ve eklemler faz­ la olur», ayağın bedeni ayakta sağlamca tutmasına zararlı olur. Hiç olmamış olsalar bu durumda aynı şekilde zararlı olur. Cenabı Hak Jıerşeyin hayırlısını bildiği için ayağın şeklini böyle yarattı. Ayak tarağı 5 kemikten meydana gelir. Böyle olmasına sebep, herbirine ayak parmaklarının bitişmesi ve dizilişlerinin düz olma­ sı içindir. Ayak parmaklan el parmaklarından daha kısadır. Çün­ kü ayaktan kasıt .ayakta durmak; elden kasıt, yani gaye ise tut­ maktır. Baş parmağın haricindeki parmaklar 3 boğum, baş par­ mak ise 2 boğum olur. Bu, yürümenin daha düzenli şekilde olma­ sını temin eder. İnsan bedenindeki kemikler direk ve dayanak olan kemiklerle toplam 300 tanedir. Bu kemikleri, dizilişlerini ve büyük bir âtıenk içerisindeki çalışmalan görebilen gözler için, bir hayret ve şaşkınlık vesilesi ve ibret dersidir. Onların noksansız ve garip çalışmalanndaki Allah’ın yüce sanat ve kudretini düşünen­ ler hayretle riçerisinde kalırlar. Buna hayret edenler ise, bu yüce sanata bakıp onun yapıcısını tanımak ve bilmekten zevk alırlar. Sübhâne Hâlik il-Bari.

100

BÖLÜM: 2 ORGANLARIN HAREKETLERİ ,KASLARIN MAHİYETİ VE CÜZLERİ, SAĞLAMLIK VE HUSUSİYETLERİ ÜÇ KONUDAN İBARETTİR KONU: 1 KASLARIN BİR ARAYA GELİŞİ İLE BAŞ VE BOYUNDA OLAN HAREKETLERİ YEDİ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 KASLARIN OLUŞMASI VE ONLARCA MEYDANA GELEN HAREKETLERİ Ey Aziz! Anatomi ilmi ile meşgul olanlar diyorlar ki: İnsan bedenindeki mevcut 420 tane irade ve isteğe bağlı olan hareketlerin gelir. tam ve noksansız olması sinirler aracılığı İle yürek­ kemik­ ten beyine ve oradan da diğer organlara geçen kuvvetle meydana Hareket halindeki organlarm temeli durumundaki lerle ,ince ve yumucak sinirler arasında bir birleşmenin meydana gelmesi uygun görülmediğinden, Cenabı Hak yardım ve. inayetiy­ le lütfederek organlardaki kemiklerden, sinirlere benzeyen bağ­ lantılar çıkarmış ,ikisini birşey gibi biraraya getirmiştir. Bağ ve sinirlerin birleşimiyle oluşan cisim, baş, beyin ve omur­ ilik, hacimlerine uymak suretiyle buralarda incelmiş, özellikle

101

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

organlara bölünüp dallara ayrıldığı zaman her kemiğe düşen bir pay, çok İnce ve zayıf olup esas çıkış yerinden uzaklaştıkça, bozul­ ma tehlikesiyle karşı karşıya gelir. Cenabı Hak yüce hikmetiyle bu­ nun tedbirini almış, sinir ve bağlardan oluşan kasları gayet güzel kalınlaştırmış ve aralarını etle doldurmak suretiyle zorla perdele­ miş ve sinir cevherinden olan direğin orta kısmında muhafaza et­ miştir. Şu halde, sözünü ettiğimiz bu organ bütünüyle sinir, lif, et, perde ve zardan oluşan bir organ olmuş oluyor ki, burada kas (adale) adı verilmiştir. Kas toplanıp kısalınca organ tarafına ge­ çen lifi çeker ki, bu durumda o organ büzülür ve çekilir. Bu kas kendi açılma mikdarmca açılıp uzayınca, o lif gevşer. Bu durum­ da da o organ açılır ve uzaklaşır. Bütün istekli hareketlerin mey­ dana gelişi böyledir. Yani, türlü ve değişik durumlarda ve değişik yerlerde değişik şekillerde meydana gelir. KISIM: 2 BAZI YÜZ KASLARI VE ONLARLA MEYDANA GELEN HAREKETLERİ Ey Aziz! Anatomi ilmi ile meşgul olanlar diyorlar ki: Yüzdeki kaslann sayısı, yüzdeki hareket halinde olan organlann sayısına eşit, yani onlar kadardır. Yüzün hareket eden organları : 1 — Alın, 2 — Göz, 3 — Göz kapakları, 4 — Yanaklar, 5 — Burun uçları, 6 — Alt çene, 7 — Dudaklardır. Alın hareketi, ince geniş ve örtülü bir kasla meydana gelir. Bu kas, alnın derisi altına öyle yayılmış ve orasıyla öyle kaynaş­ mıştı ki, âdeta alın derisinin bir parçası haline gelmiş ve ondan ayrılması imkânsızlaşmıştır. Alm derisi hareketini kastan alan or­ gana kiriş olur ve bu kasın toplanması kaşların yukanya doğru kalkmasını temin eder. Rahat bırakılmasıyla kaşlar yine eski ha­ line döner. Bu derinin gözün yumulmasına yardımcı olduğu da bi­ linmektedir. Göze hareket veren 6 kas vardır. 4 kas gözün 4 yanındadır.
102

MARİFETNÂME

ve herbiri de gözü kendine doğru çekmek ve hareket ettirmek ister. Kaslardan ikisi gözün arka kısmında bulunur ve gözün daireye benzer hareketinin meydana gelmesine yardım eder. Gözün arka tarafındaki bir kas sonra anlatılacak olan çu­ kurumsu bir sinire dayanak olmuş ve ona kendi perdeleriyle da­ yanıklılık vermiştir. Bu hal, onun geçmemesini engellemiştir. Üst gözkapağınm harekete geçmesiyle gözleri kapama işi tamamlanır. Bu durumda ilk göz kapaklarının hareket etmesine ihtiyaç kal­ maz. Allah’ın inayet ve yardımı mümkün mertebe az âlete har­ canmıştır. Çünkü âletlerin sayısı ne kadar çok olursa isabet ede­ cek âfet ve tehlikeler de o kadar çok olur. Üst göz kapaklarının hareketi yerme alt göz kapaklan hare­ ket edebilir ve üst göz kapakları sabit kalabilirdi. Fakat üst kapak sinirlerin çıktığı yere yakın olduğu içinğ sinirlerin ona kavuştuğu anda katlanmaya veya değişmeye hitiyaç duymadığı bilinen birşeydir. Üst göz kapakları için gözün açılması anındaki hareket yukanya doğru yumması anındaki hareketle aşağı doğru olmayı icabettirir. Gözün yumulması için aşağıya çeken adalelere ihtiyaç olduğu için, gözün iki tarafında iki kas vardır ve bu kaslar göz kapağım aşağıya taraf çeker. Göz kapaklarının açılması için ortadan bir si­ nirin inmesine gerek vardır. Kirişin yanı göz kapağının yanına ta­ raf açılınca o büzülüp toplandığı sürece göz açüır. Bu iş için yara­ tılan bir sinir vardır ki, bu doğruca aşağıya iner, göz kapağının perdeleri arasında kıkırdak gibi genişçe bir cisimdir. Bu cisim göz kirpiklerinin bittiği yerin alt kısmına yayılmıştır. Göz kapağının görevi, gözü korumak, kirpiklerin görevi de isabet edecek tozlardan gözleri korumaktır ve zaten yaratılış se­ bepleri de budur. Şu halde bedenin bütün parçalan çeşitli ve türlü hikmet ve faydalar için yaratılmıştır. KISIM: 3 YANAK, DUDAK VE BURUN UÇLARINDA HAREKETE SEBEP OLAN KASLAR Ey Aziz! Anatomi ilmiyle meşgul olanlar diyorlar ki:
103

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ IIZ. Yanağın iki çeşit hareketi vardır :
1 — Alt çeneye bağlı olan hareket. 2 — Dudağa ortak başka bir organın hareketine tabi olan

kendi hareketidir. Bu sebeple yanaklar o organın müşterek bir si­ nirleri vardır. Bu sinir her yanakta geniş olup, bu isimle bilin­ miştir. Bu hareketlerin iki sinirinin herbiri dört cüzden meydana gel­ miştir. Çünkü herbirine dört yerden gelen lif vardır. Bir sürü bo­ yun kemiğinden çıkmış olup, sonları aşağıdan dudak kenarlarına bitişmiştir ki, bu durumda ağzı aşağıya ve yana çeker. Diğer cüzü, iki yanda göğüs ve boyun kemiğinden çıkıp lifleri dudak yanlarına kadar gitmiştir. Sağdan çıkan, soldan çıkanla keşişmekte ve öyle gitmektedir. Bu durumda sağ taraftan çıkan lif dudağın soluna, sol taraftan çıkan da sağ tarafın üst kısmına var­ mıştır. Ağız iki lifin birleşmeleriyle daralır ve dudaklar öne doğru gelir. Kesenin ipi sıkıldığında kesenin ağzım nasıl bir araya topluyorsa, ağız da aynı şekilde toplanır. Üçüncüsü, omuzda bulunan göğüs kemiğinin yan tarafından çıkar ve o kasın bitiştiği yerin üstüne varır ve orada birleşerek du­ dağı iki tarafa eşit bir şekilde eğer. Dördüncüsü, boyundaki dişli çıkıntılardan çıkar, kulakların yamndan geçerek yanaklara varır. Yanağın öyle hareketi vardır ki, bu harekete dudak bile uyar. Fakat önceden izahını yaptığımız gibi dudak kaslarının biri yanakla ortak olan kastır. Dudaklara ait 4 kas vardır. Bunlardan ikisi adına elmacık de­ nilen göz altıdaki kısmın üstünden gelerek dudağın iki tarafına varmıştır. Diğer iki kas ise, aşağıdan gelerek dudağa kavuşur. Bu dört kas dudakların hareketleri için kâfidir. Çünkü bu kaslar ken­ di kendilerine hareket ettikleri takdirde, dudağı kendi taraflarına çekerler. İkisi bir taraftan diğer ikisi öbür taraftan çektiği takdir­ de dudak iki tarafa ayrılır. Dördü birlikte hareketederlerse duda­ ğın 4 tarafa doğru olan hareketi tamamlanır ve herhangi bir nok­ sanlık olmaz. Bunun haricinde de zaten dudağın hareketi olmaz. Ortak kasların uçlan dudak ile öyle kaynaşmıştır ki, onun ana cevheri olan etten ayırdedilemez. Burun kanatlan küçük iki sağlam kasın birleşmesi sonucu meydana gelmiştir. Küçük oldukları için çok hareket eden dudak

104

MARİFETNAME
ve yanak kaslarının uç yerlerinin yanından kapaklarını bütün geniş o olmaları Çünkü. doğru yerine icabeder. elmacık Bu kaslar ka­ Burun Allah’

elmacık rışarak kanatları

kemiklerinin burcun ve diğer

çıkarlar.

lifine

tarafa yerli

kımıldatır. konmaları

organların

m hikmetiyle olmuştur. KISIM: 4 ALT ÇENENİN HAREKETLERİ, FAYDALARI VE KASLARI Ey Aziz! Anatomi ilmiyle meşgul olanlar diyorlar ki: Üst çene hareketsizdir, yani yerinden oynamaz. Fakat alt çe­ ne hareket 1 2 ket halindedir ki, böyle oluşunun sağladığı birçok fayda­ lar vardır ki, bu faydaların başlıcaları şunlardır : — Hafif olan şeyin hareketi daha uygun ve hem de daha — Hareket hatalı etmesi doğru olmayan organları taşıyan hare­ kolay olur. ettirmek 3 — olacağı gibi, bu azalan taşımayan hareket et­ üst çene eklemiyle baş eklemini kuvvetli

tirmek daha uygun ve daha doğru olur. Sabit duran ve sağlam tutar. Hareket halinde olan alt çenenin 3 çeşit hareketi vardır : 1 — Ağzı açmak. 2 — Ağzı kapamak. 3 — Çiğnemek ve öğütmek. Ağzın açılması halinde çene rıya doğru çıkar. Çiğneme ve öğütme Çenenin hareket ettirir. aşağıya iner. ise Kapanınca sağa eden ve iki yuka­ sola kas doğ­

hareketi çeneyi

çeneyi temin

kapanmasını

vardır. Bu kaslar ru çekerler. insan çenesi ve kesmeye

yukarıdan

inerek

aşağıdan

yukarıya

ma

hafif ve hayvanlarda olduğu gibi sertçe kopar­ muhtaç olmadığından, bu kaslann mikdan kü­

çük şekilde yaratılmıştır. Çok yumuşak bir cisim olan beyin, bun­ ların başlangıcıdır. Beyine yakın olduklarından bunlar da yumuIOS

Erzurumlu İbrahim hakki hz. şaktırlar. Çünkü bu kaslarla beyin arasında sadece bir kemik var­ dır.

Beyinden çıktıkları zaman iki kemik Allah tarafından çift olarak gömülmüş ve perdeden geçirilmiştir. Böylece kemiklerin boyu, çıkış yerlerinden uzak kalır ve yapılarında biraz sertleşme olur. Sözünü ettiğimiz bu iki kasın herbirinde birer büyük kirişleri . vardır ki, bunlar alt çeneyi çevrelemişlerdir. Bir araya geldikle­ rinde çenenin önünü kaldırır ve üst çene ile birleştirirler. Bu iki kasa yardımcı durumda olan iki kas daha vardır. Onlar ağızdan gelerek alt çene boşluğuna inerler. Ağızdan gelen kaslardan çıkan kirişlerin sağlam olmaları için ortalarından çıkmaları gerekmiştir. Ağzın açılmasıyle çenenin inmesini temin eden kasların lif­ leri kulak arkasındaki etlerden inmek suretiyle toplanır ve tek kas haline gelir. Bu kastan çıkan bir kısım kiriş, çene kemiğine katla­ nacak yere gelir. O kasa eklendiğinde çeneyi alt tarafa çekerek aşağıya iner. Çünkü çenenin tabiî şekli onun aşağıya kolayca inmesini temin etmiştir. Bunun içindir ki, ona iki kas yeterli ol­ muş ve başka bir yardımcıya gerek kalmamıştır. Ancak çiğneme ve emme işini görmek üzere yaratılan iki kas vardır ki, bunlar her tarafa birer üçgen kaş şeklindedirler. Kapalı köşeleri olan tarafı elmacık kemiğine girince gövdeleri uzar ve biri alt çeneye iner, diğeri de karşı tarafa geçer. Üçgenin tabanı ara­ larında düz olarak yerleşir ve her köşe kendine ait olan yere gider. Böylece sözü edilen üçgen kasın toplanmasıyle çeşitli yönleri mey­ dana çıkar, çiğneme ve öğütme ihtiyacı giderilmiş olur. Subhanellah-i ve bihamdihi. KISIM: 5
BAŞ VE BOYNUN HAREKETLERİ VE KASLARI '

Ey Aziz!
Anatomi (teşrih) ile meşgul olanlar diyorlar ki:

Başın kendine has bazı hareketleri vardır. Meselâ, başın eğil'
meşine boynun eğilmesi de ilâve olunur. Bu iki ortak hareket, ya öne, ya arkaya, ya sağa, yahut da sol tarafa dönük olur. Bazan
106

MARİFETNAME

bu hareketlerin birleştiği görülür ki, bu durumda hareket dairevî bir şekil alır. Başa ait olan hareketin başın yan tarafından çıkan iki kası vardır. Çünkü lifleriyle yukarıda kulak ardından, aşağıda göğüs kemiklerinden çıkıp, birleşmiş ve bu şekilde başa çıkmıştır. Şayet biri hareket edecek olursa baş o tarafa meyleder (eği­ lir,) ikisi beraberce hareket edecek olurlarsa o zaman baş normal olarak ön tarafa eğilir. Baş ve boynu birlikte ön tarafa eğdiren kaslar yemek borusunun altmda olup, bir çifttir. Bunlar, 1. ve 2. omura kavuşmuş ve onlarla birleşmiş ve kaynaşmıştır. Bu durum­ da şayet yemek borusuna yakın cüzleri topladıysa, sadece baş eği­ lir, boyun eğilmez. Şayet omurlara karışan cüzleri de topladıysa o zaman boyun da öne doğru eğilir. Başı arka tarafa doğru eğen kaslar 4 çifttir. Bunlar izahım yaptığımız bir çift kasın altında saklıdırlar. Bunların bitiş nokta­ ları eklemin üstündedir. Bu çiftlerden biri .omurun iki kanadına gelmiş vaziyettedir. Diğer bir çift de .omurun dişlisine bitişiktir. Bunun hususiyeti, başın arka tarafa eğildiği anda başı dik tut­ mak ve eski normal haline getirmektir. Dördüncü çiftin çıkış yeri, onların üstü olup, 3. çiftin altın­ da, dıştan yana doğru geçmiş ve 1. omurun kanadına varmıştır. Önceki iki çift, başı sağa ve sola eğmeden arkaya çevirir. Ancak hemen ifade edelim ki, başı boyunla birlikte arkaya çeviren kasla­ rın sayısı dört çifttir. Bunlardan 3 çifti 4. çift kasın altında giz­ lenmiş olup, dördüncü çift durumunda olan kas bunları çepeçevre sarmıştır. Dördüncünün heıbiri üçgen şeklindedir ve tabam da beynin arka kemiğidir. Öndeki boyuna iner. Bunun altında yay­ gın olan üç çiftin birisi boyun omurunun iki yanıyla aşağıya iner. Çiftlerden biri de, sağ kanatlara eğilip gider. Bir çifti de omu­ run yanla rıyle kanatların uçlarını birleştirir. Başı iki yana eğen kaslar kafa eklemine bitişmiş olup, iki çift­ tir. Çiftlerden birinin yeri ön taraftır. Onun biri baş ile ikinci omu­ run arasım sağdan, öbürü de soldan bitiştiımiştir. İkinci çiftin yeri arka taraftır. Kasların biri baş ile omur ara­ sını sağdan, diğeri de soldan birleştirmiştir. Söaü edilen bu kas­ lardan biri kısalır veya büzülürse baş onun tarafına doğru eğilir. Eğer bunlardan ikisi bir tarafta ise ve ikisi birlikte kısalırsa bu du­ rumda bazı onların tarafına doğruca, yani dik olarak döner. Kas107

ERZURUMLU İBRAHİM IIAKKI HZ.
lann, hepsi birlikte hareket ettiği takdirde baş olduğu gibi durur ve hiç bir tarafa hareket etmez. Bu kaslar öbür kaslardan küçük oldukları halde yerleri yakın ve diziliş itibariyle diğer kasların al­ tmda bulunduklarından, büyük kasların yaptığı görevi yapmakta­ dırlar. KISIM: 6 HANÇERE (GIRTLAK KIKIRDAĞI) NİN KAS VE HAREKETLERİ Ey Aziz! Anatomi ilmiyle meşgul olan âlimler diyorlar ki: Hançere, kıkırdaktan meydana gelen bir organ olup, ses çı­ karma vazifesini görmek için yaratılmıştır. Hançere 3 kıkırdaktan meydana gelir. Bunlann biri, boğazın ön kısmında ve çenenin de altında bulunur ki ,el ile yoklanıp tutulması mümkündür. İç kısmı çukurum­ su, dış kısmı yumru şekilde olduğu için, ona durkî (kalkan mânâ­ sına gelir ki, burada gırtlak kapağı demektir) denir. İkinci kıkırdak ise onun arka tarafında ve boyna yakın bir yerde olup, boyna bağlanmış haldedir. Üçüncü kıkırdak, ikinci kıkırdağın üzerine tas misâli kapan­ mış ve onunla birleşmiş halde olup, birincisiyle birleşme yapma­ mıştır. 3. kıkırdak ile 2. kıkırdak arasında iki çukurlu bir mafsal mevcuttur. 2. kıkırdaktan çıkan iki uzantı sözünü ettiğimiz çuku­ ra girer ve gırtlak borusu genişleyip sonra da daralınca hançerenin genişliğine göre birbirinden uzaklaşır ve aynhrlar. Hançere (gırtlağın) nin daralması ve açılması 2. kıkırdağın Ü kıkırdak üzerine eğilmesi, ona yaklaşması ve uzaklaşmasıyle olur. Böylece hançere açılır ve kapamr. Gırtlağın ön kısmında üçgen biçiminde bir kemik vardır. Bu­ nun şekli Lâtince L harfine benzediğinden/ ona L ya da «lam» kemiği adı verilmiştir. Bu kemik, hançereye dayanak olur. Kasla­ rın lifleri buradan çıkar. Birinci kıkırdağa 2. kıkırdağı ilâve etmek, 3. kıkırdağın diğer ikisi ile uyum sağlamasını temin için, 3. yü diğer iki kıkırdaktan

108

MARİFETNAME

uzaklaştırarak hançerenin açılmasını temin için daha başka bir­ çok kaslara ihtiyaç vardır. Zaten bu görevleri ifâ eden birçok kas vardır. Gırtlağın önüne gelmiş ve onun üzerine yayılarak ona yapışmıştır. Büzülerek toplandığında, eğik halde olan 3. kıkırdak, önde olur ve yukarıya çıkarsa, gırtlak açılır ve genişler. Bir çift kas, boğazı aşağı doğru çeken kaslarla ortaktır. Bun­ ların başlangıç yeri .birinci kıkırdağın tarafındaki görüş kemiği­ nin içidir. Ondan çıkan iki çift kas vardır ki, bir çifti iki kastır. On­ lar 3. kıkırdağa gelerek arkadan onunla birleşmişlerdir. Büzülmek­ le bir araya gelseler de, 3. kıkırdağı kaldırarak arkaya çekse, bağ­ lar birinciden uzaklaşır ve gırtlak genişler . 2. çiftin iki kası 3. kıkırdağın iki yanına gelerek açılmıştır. Bunlar büzüldükleri zaman 3. çifti birinciden yere doğru çekerek gırtlağın genişlemesine yardım eder. Gırtlağı daraltan kaslann bir çifti lam kemiğinden gelerek, birinci kıkırdağa bitişir. Sonra genişleyerek ikinci kıkırdağa sarılarak arka kısmında iki adalenin iki tarafı bitişir. Bu kaslar büzüldüğünde hançere daralır ve 4 ka­ sı da 1. ve 2. kıkırdağın yanlarının arasını birbirine bitiştirir. Son­ ra büzüldükçe de hançerenin altı daralır. Hançereyi örten ve uyu­ munu sağlıyan bir çift kas vardır. Bu kıkırdağın aslına eğilir ve 3. kıkırdağın sağ ve soluyla bitişir. Kalktıklarında eklemi bağlar ve gırtlağı öyle sararlar ki, nefesi tutar ve bu hususta göğüs kaslan ile göğüs perdesine karşı dururlar. Bu küçük kaslann yaratılışı sağlam ve kuvvetlidir. Böyle yaratılmalarına sebep de, hançereden zorlukla karşılaşmadan kuvvetle hançereyi kapatıp nefesi tutma­ ları içindir. Bu kasların sapmaları gayet azdır ve doğru olarak yükselmişlerdir. 1. ve 2. kıkırdağın arasını birleştirmeye giden bu iki kası büzülen 3. kıkırdağın altındaki küçük kaslara yardım et­ mekle görevlendirilmişlerdir. Bu kasların yaratılmasında da çeşitli ve nice san’atlar vardır. Subhanellah ve bihamdihi. KISIM: 7 BOĞAZ, LAM KEMİĞİ, BOYUN KASLARI VE HAREKETLERİ Ey Aziz!
109

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
Anatomi ile meşgul olanlar diyorlar ki:

Onun kendisini aşağıya çeken çifti hançerede anlatılanlardır. Diğer çifti ise, göğüs tahta kemiğinden çıkar ve yukarı çıkarak lam gemiğine, oradan da boğaza kavuşup, onu aşağıya çekerler. Boğaz kasları, boğaz İçindeki iki ettir. Bunların görevi yutmaya yardımcı olmaktır. Lam kemiğinin kendine ait ve diğer bir kas ile ortak kasları vardır. Kendine ait olan kasları 3 çifttir. Bunlardan 1 çifti çenenin iki tarafından gelerek bu kemik üzerindeki düz hat­ ta bitişmiş ve kemiği çeneden tarafa çekmiştir. Diğer bir çifti de, çene altından çıkmış olup, dilin altından geçmiş ve bu kemiğin üst kısmına varmıştır. Bu da aynı şekilde kemiği çeneden tarafa çekmiştir. Diğer bir çifti de, kulakların yanındaki uzantılardan çıkarak bu kemiğin üzerindeki doğru hattın altına bitişmiş ve onu aşağı­
Boğaz bir bütün halindedir. iki çift kası vardır.

Bu

kasların bir

ya çekmiştir. Dile hareket veren kasların sayısı dokuzdur. Bu kaslann ikisi uzantılardan rek iki tarafında birleşmişlerdir. Diğer iki kas

çıkmış ve genişlemesine gide­

lam kemiğinin üstünden çıkar, uzun olup dilin kemiğinin altından çıkar. Geniştir, uzun onu bükmek suretiyle hareket et­

orta kısmına bitmiştir. Diğer ikisi de, lam kaslann arasından dile varır ve

tirir. dili açar. Bunların yeri anlattıklarımızın alt dilin altında genişlemesine yayılmıştır. Bu İki kas aynı zamanda at çene kemiğinin alt tarafına yayılmıştır. Biri de dil ile lam kemiğini birleştirmiş ve birbirine çekmştr. Bu izahtan insanın sadece başında ve boynunda Cenabı Hakk’m eşsiz sanatından örnekler görmenin mümkün olduğu an­ laşılıyor. Artık bunu düşünmeli ve her kul, yaratanını iyice tanı­
Diğer iki kas ise kısmındadıı* ve lifleri malıdır.

110

KONU: 2 GÖĞÜS KEMİĞİ, OMUZLAR, EL VE PARMAKLARDAKİ KASLAR VE HAREKETLERİ ALTI KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 GÖĞÜS SIKAN VE AÇAN KASLAR Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olanlar diyorlar ki: Göğsü hareket ettiren kasların bir kısmı sadece göğsü açar göğsü sıkmaz. Solunum, (nefes alıp verme) organlan ile, yeme içme organları perde görevini gören kısımdaki kaslar bunlardan­ dır. Ayrıca* boyun kemiğinin altmda da bir çift kas vardır ki, bu kaslar omuz başlarmdan çıkarlar. Bunlar, sağ ve soldan göğsün bi­ rinci kaburgasına bitişip kaburgayı çekmek içindirler. Bir çift adalenin her birinin iki cüzünün üst kısmı boyun kıs­ mına bitişik halde olup, ona hareket vermektedir. Aşağılan da göğüse hareket verirler. Göğüsün 5. ve 6. kaburgasına bitişik olan bir kasa kanşıp gitmiştir ki, ilerde bu kas hakkında izahat veri­ lecektir. Kaslardan bir çifti de, omuzun biraz derininden gitmiş ve bi­ rinci omurdan omuza inmekte olan bir çift kasa gelmiştir. Bunla­ rın ikisi arka kaburgalara gitmiş olup, âdeta bir kas haline gel­ mişlerdir. Dördüncü çift kası da boyunun yedinci omuru ile göğsün ilk iki omurundan çıkıp göğüs kemiğine gitmiştir ki, bunlar göğsü açan kaslardır. Göğsü tutan, yani sıkan ve daraltan kaslardan bi­ lil

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI IIZ.

ri genişliğine sıkan perdeden ve bizzat tutan kaslardan bir çift kasdır. Bunlar üst kasların altında uzanıp göğsü bir araya topla­ mıştır. Bu kaslardan bir çifti de, kaburga uçlarına yakın boyun ke­ miği ile gırtlak arasındaki yere bitişmiş bir haldedir ve düzgün iç kaslara kanşmıştır. Kaslardan iki çifti de, bu çifte yardımcı olmak üzere yaratıl­ mıştır. Göğsü hem daraltan ve hem sıkan kaslar, kaburgaların ara­ sım birleştiren kaslardır. Kaburga kemiklerinin herbirinin arasında 4 kas vardır. Ba­ zı lifler kaburgaların dışına, bazıları da içine bitişmiş haldedir. İki kas boyun kemiğinden geçerek omura doğru gelir, sağ ve soldan birinci köprücük kemiği ile birleşir. Bitiştiği köprücük kemiğini yu karıya kaldırarak göğüsün genişlemesine yardımcı olur. Bu du­ rumda göğüsteki mevcut kasların sayısı doksana çıkmıştır. Omuza hareket veren kaslar yedi çifttir. Bu çiftlerden ikisi başın arka kısmından gelir. Diğer bir çifti, omuzun üstünden eye kemiğine kadar gider ve baş tarafına eğilmesiyle, omuzu kaldırır. Çiftlerden diğer biri de, esas omuz köküne birleşerek onu ba­ şın hizasma kaldırır. Kaslarm diğer bir çifti de, birinci omurdan gelerek, omuzun yukan kısmına bitişir ve omuzun boyuna yaklaşmasını temin eder. 4. çift kas, lam kemiğinden çıkar ve tekrar omuzun yukarı kısmı­ na bitişir ve omuzun boyuna yaklaşmasını temin eder. 4. çift kas, lam kemiğinden çıkar ve tekrar omuzun yukarı kısmına giderek onu yukarı kaldırır. Kaslardan diğer iki çifti ise, göğüs ve boyun omurlarındaki uzantılardan çıkar. Bunların faydası da, omuzu arka ve aşağıya doğru hareket ettirmektir. Yedinci çift kas ise, bel bölgesinden çıkar ve yalnızca omuzu aşağıya ve öne çekme işini görür. Bir de omuzu damarlarla bera­ ber yukarıya kaldırır ki, bu da onların göğsün gerilip açılmasına yardımcı olduklarını gösterir. La havle ve lâ kuvvete illa billahil aliyyil azim.
112

MARİFETNAME

KISIM : 2 OMUZ EKLEMİNİ PAZU İLE HAREKET ETTİREN KASLAR Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olan âlimler diyorlar ki: Omuz eklemini hareket ettiren kaslar uçlan göğüsten çıkan pazu kaslarıdır. Bu kaslar pazuyu aşağıya doğru çekerler Kaslar 3 tane olup, bir memenin altından çıkar ve pazuyu yakından omu­ zun önünde, pazunun ön kısmına bitişir. Omuzun altma geldiği için de pazuyu göğüse yaklaştırır. Kasların diğer biri ve en büyüğü, bütün göğüs kemiğinden çıkmış ve pazunun ön aşağı kısmına bitişmiştir. Üst parçanın li­ fiyle amel etmesi halinde pazuyu yukarıdan aşağıya doğru bir ha­ reketle göğse getirir. Eğer iki parça ile iş görmesi halinde pazuyu göğüse düz olarak getirir. Pazunun iki kası koltuk altından çıkar ve sözü edilen büyük kasın bağlanışından sıkıca bağlanır. Bu bü­ yük kaslann biri koltuk altı kemiğinden ve arka kaburgadan gele­ rek pazuyu düz olarak bu kaburgalara taraf çeker. İkinci ince kas da ,koltuk altı derisinden eğili olarak ortaya gelir ve memenin ya­ nından yukarıya çıkan kasın kirişi ile birleşir ve arkaya dönerek içe gömülür, yani kaybolur. Bu kas da önceki kasa yardımcı ol­ muştur. Bu pazunun hepsi omuz kemiğinden çıkan 5 kası vardır. Bu kaslardan biri ,omuzun üst kemiği ile aralığı doldurmuş olup başı, pazudan dış kısmının üstüne geçer gider. Yine bu kaslardan ikisi­ nin çıkış yeri omuzun üst dili, yani köprücük kemiğidir. Bu kaslalarla (diyafram) alt kaburga arasındaki kısmı doldurmuştur. Ka­ sın biri büyük olup, lifini kasların üst cüzlerine göndermiş ve Pa­ zunun ucuna, dışının son kısmında bitişmiş ve pazuyu dıştan eğe­ rek uzaklaştırmıştır. İkinci kas kendisinden evvel olan birinci kasa bitişmiş olup, birlikte onun işini görür olmuşlardır. Fakat ikinci kas, omuzun üs­ tüne bağlanıp pazunun dışına eğri olarak bitişmiş olup, onu dışa­ rıya doğru eğdirmiştir. Dördüncü kas omuz kemiğinin iç kısmını doldurmuş, kirişi
113

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

pazu başının iç tarafından giren kasın parçalarına bitişmiş ve böy­ lece pazuyu arkaya doğru bükmüştür. Beşinci kasın çıkış yeri omuzun alt köprücük (eye) kemiği­ nin alt kısmıdır. Kirişi, koltuk altının üstünden yükselen büyük kasın birleştiği yerin üstünde pazu ile birleşir. Bu kasm işi kol ke­ miğini, yani pazu ucunu yukarıya doğru çekmektir. Pazunun iki başı olan bir kası daha vardır ki, bu boynun al­ tından ve boyundan gelen pazuyu sarma işini görmektir. Bu ka­ sm başlarından biri pazunun içinde ve dolaşık halde bulunur. Di­ ğer başı ise dışardan omuzun alt kısmından çıkmış olup, biraz bü­ külmüş ve eğiktir. İki cüz ile iş görmesi halinde kolu düz olarak kaldırır. Pazunun biri meme üzerinden gelen iki küçük kas daha var­ dır ki, diğeri de omuz eklemi içine gömülmüş haldedir. La havle velâ kuvvete illa billahil aliyyil azîm. KISIM: 3 KOL KASLARI VE HAREKETLERİ
Ey

Azizi

Anatomi ile meşgul olan âlimler diyorlar ki: Kolu açan ve kapayan kaslar, pazu üzerinde bulunur. Kasla­ rın bir kısmı açma bir kısmı da kapama vazifesi görür. Kasların bazısı pazuyu yüzüstü kapadığı gibi, bazısı da açar. Ancak bu kas­ lar pazu üzerinde değildirler. Kolun açılmasını temin eden kaslar bir çifttir. Bu kaslardan biri içeriye doğru kıvrılarak kolu açar. Çünkü bu pazunun ön kıs­ mının aşağısından omuzun alt kaburgasından çıkar ve iç parça­ lan ile dirseğe bitişir. Diğer kas ise dışa dönük olup, bileği açar. Çünkü bu kas, pazunun arka tarafından gelerek dirsekten çıkan cüzlere bitişir. Bu kaslar bu işi görmek üzere birleştikleri zaman kolu düz olarak açarlar. Kolu kapayan kaslar, bir çift kastan ibarettir. Bunlardan bü­ yük olanı kolu içe doğru eğerek kapatır. Çünkü bu kas, omuzun alt uzantısından ve karga burnundan meydana gelerek, pazu içine eğilerek, dirseğin ön üst kirişine bitişmiştir. İkinci kas ise bileği IH

MARİFETNÂME

dışa doğru eğerek tutar. Çünkü bu kasın çıkış yeri, dış pazunun arka tarafıdır. Bu öyle bir kasdır ki, etli iki başı vardır. Bu başlardan biri, pazunun arkasından, diğeri de önünden geçerler ve dış tarafa meylederek tutan alt dirseğin ön altına ve içine mey­ lederek tutan kasın üstüne bitişmiştir ki, bunun sebebi de kuvvet­ le çekmelerini temin içindir. Bu iki kas, bu iki işi beraberce yapmak için bir araya geldik­ leri zaman kolu düz olarak tutarlar. Bu basit kasların içinde pazu kemiğini kuşatan ve tutan bir kas daha vardır. Kolu yüzüstü ola­ rak tutan bir çift kas vardır ki, bunlar dışarıdan görülebilirler. Bu kasların biri pazu başının iç yanının üstünden çıkmış ve üst dire­ ğe bitişerek bileğin mafsalı olmuştur. İkinci kas birinciden daha kısa, lifi geni, uçları sinirlidir. Bu dirseğin alt kısmından çıkmış ve bilek mafsalının yanında üst kıs­ ma çıkmıştır. Fakat kolu dıştan açan kaslar bir çifttir. Bu kasla­ rın biri iki eklemin dışmda olup, üst direğe kirişsiz olarak birleşti­ rilmiştir. Diğer kasın çıkış yeri ise pazu başımn dışından ve sadece üstünden uzanan ince kemiktendir. Koldan geçerek içerisine gir­ miş ve bilek mafsalına yaklaşana kadar gitmiştir. Bu suretle bile­ ğin üstünden iç kısma gelerek kiriş perdeleri ile bu kasa bitişmiş­ tir. KISIM : 4 BİLEK KASLARI VE HAREKETLERİ Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olan âlimler diyorlar ki: Bilek eklemini hareket ettiren kasların bir kısmı basit, yani açıcı ve yayıcı, bir kısmı kapatıcı ve birleştirici, bir kısmı arkaya açıcı, bir kısmı da temeli üzerine kapatıcıdır. Bileği aşan kasların bir kısmı birbirine bitişmiş haldedir. Bunlardan biri, bileğin alt or­ tasından çıkar ki, bunun kirişi baş parmağa bitişik olup böylece işaret parmağından uzak durması temin edilmiş olur. Diğeri de, üst mafsaldan çıkar ve kirişi de, bilek kemiğinden itibaren baş parmak hizasındaki evvelki kemikle birleşir. Bu iki kas aynı işi görmek için birlikte hareket edince bileği US

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.
az

bükülmüş olacak şekilde açarlar. Eğer beraberce değil de, sade­

ce pazu hareket ederse, hem bileği büker ve hem de baş parmakla işaret parmağını birbirinden ayırır. Bir kas, pazu ucunun alt kıs­

mından çıkar, üst direğin dış yanında allıyarak iki ucu olan bir kirişini uzatır. Bunun bir ucu işaret parmağı ile orta parmağın önündeki tarağın ortasına bitişir. Diğer baş ise bileğin yanındaki üst dirseğe dayanarak bileği kavrar ve açar. Ancak bileği tutan kaslardan bir çift kas, bileğin dış tarafı üzerinde bulunur. Onun altmda bulunan tek kas, pazunun ucunun içinden çıkar ve küçük parmağın önündeki tarağa bitişir. Üstteki ise, onun üst kısmından çıkmış ve yine sözünü ettiği­ miz tarağa bağlanmıştır. Onunla bir kası pazunun alttaki cüzle­ rinden çıkmış ve açıklanan iki kasın yerlerini ortalamıştır. Bunun birbirine çaprazlamasına gelen iki başı vardır ki, bunlar işaret par­ mağı ile orta parmak arasında kalan kısma bağlanmışlardır. Bu İkisi aynı işi görmek üzere hareket ettikleri takdirde bileği tutar­ lar. Yukarıda izahı yapılan açan ve kapayan kaslar, bileği bizzat eğer ve bükerler. Şayet küçük parmağın önündeki tarak kemiğine bitişmiş du­ rumda olan kas yalnız başına hareket etse, eli biraz da olsa sırt üstü döndürür. Şayet baş parmağın izahını sonra yapacağımız ka­ sı bu sözünü ettiğimiz kasa yardımcı olursa, eli tamamen döndü­ rebilir. Şayet baş parmak önündeki bileğe bitişmiş vaziyetteki kas tek bir hareket ettirici bir halde olsa ,eli biraz yüz üstü katlar. Şa­ yet küçük parmağın izahını yapacağımız kası buna yardımcı olur­ sa el bütünüyle kapanmış olur. KISIM: 5 PARMAKLARIN KAS VE HAREKETLERİ Ey Aziz! Anatomi ilmi ile meşgul olanlar diyorlar ki: El parmaklarına hareket veren kasların bir kısmı el ayası ke­ miklerinin üzerinde meydana gelmekte, diğer bir kısmı da kol ke­ miklerine bitişik halde bulunmaktadır. Şayet bunların hepsi avuç
116

MARİFETNAME

içinde topjlansalardı, avuç fazla et sebebiyle büyük ve ağır olur, hafifliği gider ve kendisinden hiç bir lâtif özellik kalmazdı. Bilek kasları parmaklara uzun olmaları sebebiyle, kirişleri yu­ varlak, sağlam ve uzun olup, her taraftan gelen zarları ile kuvvet­ lenmişlerdir. Hareket halindeki organlarla birleşme temin edebil­ meleri için geniş ve kaplayıcı liflere sahiptirler. Parmaklan arala­ yıp, onları aşağı doğru hareket ettiren kasların hepsi kol kemiğindedir. Öyle ise, parmakları aşağıya doğru hareket ettirerek açan kasların biri kolun dış yüzünün ortasındadır. Bu kas ,pazunun alt ucunun dış yüzünden çıkmış, kirişlerle .dört parmağa gönderilmiş ve o da parmaklara aşağıya doğru ha­ reket vererek onları açmıştır. Bu açan kaslann hepsi bir tarafta ve birbirine bitişmiş bir haldedirler. Bunlardan biri, pazunun dışta­ ki başının iki uzantısı arasında ve ortadan çıkar, küçük parmak ile onun yanındaki parmağa iki kiriş gönderir. îki katlı olan bu kasların birincisi pazu kemiğinin iki uzantı­ sının altından ve alt dirseğin yanından çıkmış ve ortasından orta parmak ile işaret parmaklarına iki kiriş göndermiştir. Üçüncü kas, üst dirseğin yukarı kısmından çıkmış olup, baş parmağa bir kiriş göndermiştir. Bu kasın yanında bir kas daha vardır ki, onun hakkında gerekli bilgi bilek kasları anlatılırken verilmişti. Bu kasın çıkış yeri alt dirseğin ortasıdır ve bu kasın ki­ rişi baş parmağı işaret parmağından ayırmıştır. Parmaklan toplıyan ve yuman kasların bir kısmı kol kemiği üzerinde, diğer bir kısmı da avuç içindedir. Kol üzerindekiler 3 kastan ibarettir. Ko­ lun ortasında ve birbirinin üzerinde sıra halinde düzenli olarak koyulmuşlardır. En kıymetlileri altta ve içte olup, bileğin alt oy­ nak kısmının kemiğine bitişmiş durumundaki kastır. Gördüğü iş çok önsnıli ve kendisi de kıymetli olduğu için yeri de korunmuştur. Bu alt kas, pazunun dış uzantısının ortasından çıkar. Kirişte oradan genişler. Beşe ayrılan kirişin her bir parçası baş parmağa gider. Dört parmaktaki eklemlerin 1, 2.ve 3. lcrini tutar. Baş par­ mağın kirişi ise 2. ve 3. eklemleri tutar. İkinci kas bunun hem üze­ rinde bulunur ve hem de ondan daha küçüktür. Bu kasın çıkış ye­ ri pazu kemiğinin içidir. Alttaki dirseğe bitişmesi pek nadirdir. Üst dirseğin üst yüzü iç ve dış yüzlerin biıleştğ ortak çzgidir. Onun üs­ tünden geçerek beş parmak yanına geldiğinde, içi eğilmiş, kirişleri­
117

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

eklemlerine göndermiştir. Buna sebep de parmak tutma ve yummalarını temin içindir. Üçüncü kas, tutmak ya da yummak için değildir. Fakat ki­ rişiyle, avucun içine girerek avuç ayası içinde genişlemiş ve ya­ yılmıştır. Böylece avuç içine dokunma hissi verilmiştir. Tüy çık­ masına engel olmuş, alma ve vermede kuvvetli olmasını sağla*
ni dört parmağın eklemlerinin mıştır.

La havle eveiâ kuvvete illa billahil aliyyil azîm. KISIM: 6 EL AYASINDAKİ KASLAR VE FAYDALARI Ey Aziz! Anatomi Ue meşgul olan âlimler diyorlar ki: El kaslarından baş parmağın tutmak için sadece bir kası var­ dır. Geriye kalan dört parmağın ikişer kas ile kapanmalarının hik­ meti şudur': Dört parmağın yapacağı en önemli iş, yumulmak ve tutmak­ tır. Baş parmağın en önemli işi ise ,açılmak ve şahadet parmağı dediğimiz parmaktan uzaklaşmaktır. Avucun kendisinde 18 kas mevcuttur. Birbiri üzerine iki sıra halinde düzenli olaraks ıralanmışlardır. İlk sıra el ayasının altın­ dadır. Bu elin dış yüzünün en yakınında olan sıradır. İlk sırada sı­ ralanmış halde bulunan 7 kas vardır. Bu kasların beşi eli yukarı­ ya çeker ve bükerler. Baş parmak kasının çıkış yeri bilek kemik­
leridir.

Altıncı kas, kısa ve genişçedir ve lifi de düz değildir. Fakat kuvvetlidir. Başı ortası hizasında elin tarağına bitişmiştir. Kirişi baş parmağa varmış ve onu aşağı yollamıştır. Yedinci kas, küçük parmağın yakınındaki tarak kemiğinden çıkmış ve küçük parmağı aşağıya indirmiştir. Bu yedi kasın hiçbi­ ri elin parmaklannın yumulması için değildir. Ancak 5 tanesi kal­ dırmak için, 2 tanesi de indirmek içindir. İkinci sırada, yani üstte sıralanan 11 kas vardır. Bu kasların sekizinden her ikisi, dört parmağın eklemlerinin birinci eklemle­ rine ve birbirinin üstüne bitişik haldedirler. Bu durumda ilk ek­
118

MARİFETNÂME

lemlerini sağlamca yumarlar. Bu kaslann geriye kalan 3’ü de baş parmağa ait olup ,biri ilk eklemini, ikisi ikinci eklemini tutarlar. Sonra baş parmak ile serçe parmak ile serçe parmağa üçer kas ko­ ruyucu ve indirici olarak görevlendirilmiş olup, diğer üç parma­ ğın birbirine de ikişer kas, indirici ve koruyucu olarak verilmiştir Her parmak için dört tutucu ve. bird e kaldırıcı kas yaratılmış tır. Sübhane men hüvel-hâlik.

119

BÖLÜM: 3 BEL KEMİĞİ, KARIN, TENASÜL (ERKEKLİK VE KADINLIK) ORGANLARI, AYAK VE PARMAKLAR, KAS, HAREKET VE FAYDALARI. YEDİ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 BEL KASLARI Ey Azizi Anatomi âiimleri diyorlar ki: Beli hareket ettirmekte olan kaslarm bir kısmı, beli ön tara­ fa, diğer bir kısmı da arka tarafa eğerler. Belin öbür hareketleri de bu iki hareketten doğar. Beli bu tarafa eğen kaslar iki çifttir. Bunlann bir kısmı üst tarafta olup, boynun ucuna hareket veren kaslardandır. Bunlar yemek borusunun iki yanından geçerek, aşa­ ğısı göğsün üst omuzlarından beş omurla birleşir. Üstü ise boyuna ve başa gelmiştir. Bunun alt kısmında bir çift kas daha vardır ki, ikisi de göğ­ sün 10 ve 11. omurlarından çıkarak aşağıya iner ve bel kemiğini fazlaca öne doğru eğer. Belin arkaya eğilmesini sağlıyan iKi kas vardır ki, bunlara bel kaslan denir. Bu kaslardan herbiri 23 kas­ tan meydana gelir. Çünkü bunlann herbirine birinci omurun ha­ ricinde her omurdan bir kas gelmiştir ki, bunlar tam ve birleştirici liflerdir. Bu kaslarm hepsi normal şekilde uzasalar, bel kemiği düz olur. Çok uzayacak olurlarsa, bel kemiğini arkaya eğer ve bükerler. Şa­ yet bir taraftaki mevcut kaslar, hareket etse ve uzansalar bu du­
120

MARİFETNÂME

rumda bel kemiği diğer tarafa eğilir. Bu kaslar bel kemiğinin diğer normal hareketlerinin yapılması için yeterlidir. Zira, bel kemiği­ nin her yöne eğilmesi ve bükülmesinde ön tarafa ve arka tarafa olan hareketlere bağlılığının esas olduğu bilinmiştir. KISIM: 2 KARIN KASLARI Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olan âlimler diyorlar ki: Karın kasları 8 tanedir. Bunların birçok ortak faydalan var­ dır ki, bazıları şunlardır: 1 — Sidik torbasındaki sidiği, rahimdeki cenin, yani küçük çocuğu tutup korumaya yardım eder. 2 — Zar (perde) a dayanak olur ve ona kuvvet verir. Yellen­ me ve kabızlık hallerinde yardımcı olur. 3 — Sıcaklığı ile mide ve barsakları ısıtır. Bu sekiz kastan bir çift düz kas gırtlak kıkırdağının yanın­ dan inip lifi, kasığa ulaşıncaya kadar uzunlamasına giderek uçla­ rı kasıkların çevresini sarmıştır. Bu çiftin temeli, başlangıcından itibaren sonuna kadar et­ ten oluşmuştur. İki kas daha vardır ki, bunlar da kasm üzerindeki uzayan perdenin üzerinden çıkar ve sözü edilen iki uzun kas ile genişle­ mesine ve dikine kesişerek aşağıya iner. Kaslann iki çifti de bah­ sedilen kaslarm uzvunda olup herbiri bir yanda, sağda ve soldadır. Çiftlerin herbiri iki kas olup, köprücü kemiğinin yumuşak kısmın­ dan kasığa kadar ve böğürden gırtlağa kadar bel kemiğini kolayca keserek ikisinin iki yanından; sağdan ve soldan kasığın yanından birbirleri ile karşılaşırlar. öbür iki kasın iki tarafı da gırtlağın yanında karşılaşır­ lar. Bu ikisi her yönden genişlemesine iki kasın et cüzlerine konul­ muştur. Bu iki çift kasın esasları da, tadü zkaslara kadar ve zar lar gibi geniş kirişlerle dokununcaya kadar ettendir. Bunların üze­ rine konulan iki uzun kas daha vardır. Bunlar da Cenabı Hakkın yüce sanatının açık delilleridir. Sübhane-sâni-ül-Hakîm.
121

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ. KISIM: 3 TENASÜL ORGANLARI VE KASLARI Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olan âlimler diyorlar ki: Erkeklerin yumurtalık (husye) kasları dört tanedir. Bu kas­ lar, yani yumurtalıklar erkeklerdeki yumurtaları korumak ve yu­ karı çıkarmak (uyandırmak) için yaratılmışlardır. Böylece yumur­ talıklar aşağıya uzamaz ve maruz kalacakları tehlikelerden uzak kalırlar. Her bir husye için bir kas görevlendirilmiştir. Yumurtalık­ lardaki yumurtalar katıdır. Bunlann tabiatleri sıcak olduğu için, duman çıkarmakta ve bu da erkeklerin yüzünde sakalların ve bı­ yıkların çıkmasına sebep olmaktadır. Çünkü, yumurtası olmayan veya yumurtası olup da sıcak olmayan kimsenin sakallan çıkmaz. Bir kimsenin yumurtaları kesilip alınacak olsa mevcut sakallan da dökülür. Kadınlar için bir çift kas yeterli olmuştur. Çünkü, onların yumurtalan erkeklerde olduğu gibi dışarıda asılı vaziyette değil, iç kısımda ve yapışık haldedir. Yumurtaların herbirine bu sebeple bir kas görevlendirilmiştir. Rahmin ağzında lifi çok geniş olup rah­ min ağzım bütünüyle kaplayan bir kas vardır. Bu kasın görevi, ka­ dının âdet göreceği zamana kadar rahmin ağzını sıkıca tutmak ve orada hayız kanım muhafaza etmektir. Bu kas âdet halinde açılır ve âdet kanının dışanya çıkmasına izin verir. Böylece rahimdeki pis ve kirli kan âdet kam olarak dışanya çıkar. Bu kasın diğer bir.faydası da, cinsi münasebet anında gevşe­ yip rahmin ağzım açmak ve rahme bırakılan erkekten gelen nut­ fe (meni) yi içeriye almaktır. Nutfenin rahme alınmasından son­ ra rahmin ağzın üyice kapatır ve cenini orada koruma altına alır. Artık çocuk dünyaya gelinceye kadar açılmaz. Çocuk dünyaya ge­ lirken tamamen yayılarak iyice açılır. Sidik torbası (mesane) mn ağzı üzerinde lifi genişlemesine olan bir kas vardır. Bu kas, sidik torbasını ve ağzım sarmıştır. Bu kasın faydası, küçük abdest bozana kadar geçen saman içinde sidiki tutmaktır. İnsan küçük abdest bozmak istediğinde, bu kas sıkışık halden çıkarak gevşer. Karın kasları da sidik torbasını sı­
122

MARİFETNAME

kar ve itici kuvvetin de yardımıyle sidik dışanya atılır. Zekeri (erkeklik organı) hareket ettiren kaslar iki çift olup, bunlardan biri kasık kemiğinden çıkarak zekerin iki yanından ge­ çer. Bu kaslar gevşeyince gerek sidik ve gerekse meni zekerden ko­ layca akarak dışarıya çıkar. Diğer kas da aym şekilde kasık kemiğinden çıkar ve esas ze­ ker âletine bitişir. Bu kaslann ikisi bir iş için ortak hareket ede­ cek olsalar ,âlet doğru olarak uzar. Eğer kalbden şehvet rüzgân gelit de damarlara dolarsa âlet uyanır, damarlara dolan şehvet rüzgârı şiddetli olursa âlet hem büyür ve hem de sertleşir ve aynı zamanda kasığa taraf eğüir. Şayet bu uzama bir kas üzerinde olursa âlet bu durumda o ta­ rafa eğilir. Mak’ad, yani oturak (kıç, anüs) kaslarma gelince, bunlar 4 tanedir. Bu kaslardan biri mak’ad deliğinin ağzım sarmış olup ete de fazla mikdarda karışmıştır. Bu kas bir ipin kesenin ağzım büzmesi gibi mak’adı büzer ve bir araya toplar. Mak’adı sıkmak suretiyle ağzındaki işe yaramıyan pislikleri dışanya atar. Mak’adda bir kas daha vardır ki, zikredilen kasın üstünde, mak’adın iç kısmında olup erkeklerde âlete bitişir, kadınlarda ise kadınlık organı (fere) nin çevresini sarar. Bu kasların üzerinde bir çift kas daha vardır ki bunlar inak’ attaki eti çekmek ve içeri almak vazifesini görürler. Bu kaslarm gevşemesi halinde mak’ad dışarıya çıkar. Sübhanellahi ve bi hamdihi. KISIM : 4 OYLUK KASLARI VE HAREKETLERİ Ey Aziz! Anatomi ilmi ile meşgul olan âlimler diyorlar ki: Oyluğa hareket veren kasların en büyüğü, onun eklemini açan kaslardır. Sonra eklemini kapayan kaslar gelir. Çünkü oyluk hare­ ketlerinin en kıymetlisi .oyluğun açılıp kapanmasıdır. Ayakta dur­ mak ancak açılmakla mümkün olabildiğinden ,açılması kapanma­ sından daha önemli ve daha üstündür.
123

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
Oturma kasları da çok büyük kaslardır. Bunlardan sonra oy­ lukları birbirine yaklaştıran kaslar ile oyluğu arkaya eğen kaslar gelir. Oyluk eklemini açan kasların en büyüğü aynı zamanda be­ dendeki kaslarm da en büyüğüdür. Bu kas, oyluk ve kasık kemikle­ rini içine alacak şekilde oyluğun arkasına ve iç kısımlarına dön­ müş, ta dize kadar inmiştir. Bu kasın liflerinin başlangıç kısımla­ rı değişik olduğu için gördüğü işler de başka başka olmuştur. Çünkü bazı liflerin çıkış yerleri kasık kemiğinin alt kısmı ol­ duğundan, oyluğu dışarıya doğru eğerek açar. Bir kısım liflerin çıkış yerleri, bunun biraz daha üstünde olup, sadece oyluğu yu­ karıya kaldırır. Bir kısım liflerin bitiş yeri de oyluk kemiğinden olup »oyluğu dış tarafa eğmek suretiyle açar. Bir kas da oyluk ek­ lemini arkadan sarmıştır. Bu kasın iki ucu ve genişlemesine de üç kirişi vardır. Bu kirişlerin çıkış yerleri leğen (böğür) kemiği, kal­ ça kemiği ve kuyruk sokumunun yanındaki kemiktir. Kirişlerin ikisi etten birisi de zardan yapılmıştır. İki tarafı oyluğun ucundan başka tarafa bitişiktir. Şayet bu kas bir yan yo­ la çekecek olursa, oyluğu kendi tarafına eğerek açar. İki tarafıyle çekecek olursa oyluğu düz olarak açar. Kaslardan birinin çıkışı böğür (leğen) kemiğinin tamamen

dışarıdan olup, en büyük uzantısının üstüne bitişir ve onu biraz öne çekerken oyluğu da içe eğer ve böylece açar. Böyle kaslar ev­ velâ küçük uzantının altına bitişmek suretiyle oradan iner ve ev­ velki kasların yaptıklarını yaparlar. Bu kasın diğerlerinden bir farkı vardır ki, o da eğilmesinin çok ve açılmasının az olmasıdır. Çıkış yeri böğür (leğen) kemiğinin alt kısmıdır. Kaslarından biri de, oyluk kemiğinin alt kısmından halkaya doğru eğimli olarak çıkıp oyluğu o yöne doğru, biraz dışa doğru ise çok eğerek açar. Oyluk eklemini yuman kaslardan biri, oyluğu dış tarafa hafifçe meylettirerek yumar. Bu kas böğür (leğen) ke­ miğinden çıkar ve oradan merek iki kirişinin biri oturak kemiği­ nin sonuna diğeri de küçük uzantıya bitişir. Kaslarından altına yapışır. biri kasık kemiğinden çıkarak küçük uzantının

uzar

Kaslarından biri de, bu ikinci kasının yanma eğri bir şekilde ve büyük uzantının bir kısmıymış gibi olur. 124

MARİFETNÂME

Kaslann Oyluğu ma bir boyu da kası çok iş bu

dördüncüsü içeriye ve doğru bu ta

de, eğen Bu kasın

leğen

kemiğindeki bir de ve kısmı, kasık dışa

mevcut açma ve

uzantı­ kapa­ mahsus Bunun kas enli da eğen

dan çıkar ve oyluğu yumarak baldırı da geçer. kaslardan tür bir yeri iner. çıkış bir iki iç kısmında vardır için açıklanmıştır. dize hareketin Oyluğu kendine kemiğidir. doğru çıkışı kasık

uzundur,

kadar

yaratılan doğru

hususi eğen de Bu

kasdîr kas

bunun ki, çıkar. biri

kemiktendir. Oyluğu ğinin yük ve reket eğilir. dış arkaya kısmından vardır kemi­ bü­ ha­ doğru düz yü­ Kâim .diğeri kısmından girintili kasların çekerse Bu kaslar başına tarafa kas .T" düşünen sırrın ve ibret alan kimse, Allah'ın ve ve ermediği işleri görür. Bâki

uzantının birbirine eder Eğer de iki bu

sonuna oyluğu kas

yakından kendisine

çukur hangisi

yerde yalnız o

karşılaşmış

kanşmışlardır. ortak

oyluk

biraz bu

hareket

ederlerse

durumda

olarak arka tarafa eğilir. Yapılan ce izahları akıl sanatındaki

olan Allah her türlü noksan sıfatlardan uzaktır.

KISIM: 5 DİZ EKLEMİNİN KAS VE HAREKETLERİ Ey Aziz! Anatomi ilmiyle meşgul olan âlîrnler divorlar ki: Diz sımdadır. lileridir. sanki ğeri biri Diğer riye iki de etli ucu kalan İkinci mış ve miğine eklemini Bunlar, Çünkü kat olup da oyluğun hareket oyluktaki dizleri imiş ön gibi ettirmekte mevcut açmak görünür. olan kasların en işidir. biri ucu iki iç Bu büyük vardır. önüne sona birlikte 3 tanesi ve ön kı­ biri, di­ kasların Bunun büyük kıymet­

onların biten önce oyluğun

kaslardan uzantıdan, Bu

kısmından kirişten bu da biri, ki,

uçlardan erer. Ge­

birinci zardır

dizkapağının tutan ve kaslarla

bitişmiştir. anlatıl­ sar­ ke­ bir

kısmında

kaslardan kas ise ve dış dizi

oyluğu

mıştı. Bu böğür (leğen) kemiğinden olan ayırıcıdan çıkmıştır. uzantıdan açarak çıkmış dizkapağı kemiğini baldır Geniş altındaki gitmiş kısımlara dayanıklık vermiştir. temin Oradan etmiştir.

uzamasını

12S

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

kası, kasık kemiğinin birleşme mahallinden çıkar ve eğri olarak oyluğun iç kısmından iner gider ve baldır kemiğinin yukarısında­ ki derin yere varır. Baldın içe doğru eğerek açan başka büyük bir kas ise oyluktan gelerek yan tarafından dolaşık bir şekilde iner ve sözü edilen kasın karşısına gelir. Oradan da geçerek batma ma­ halline gider ve baldırı dışanya doğru eğdirerek açar. Şayet bu kaslarm ikisi ortak hareket edecek olsalar, ayak düz bir şekilde açılır. Baldın tutan kaslann biri ince ve uzun bir kas olup, bitişi leğen ve kasık kemiğindendir. Geniş olan iç kasın çıkış yerine ve leğen kemiğinin ortasındaki köprünün yakınına gider. Daha sonra dizin yanlarına bükük bir şekilde girmiş ve sonradan oradan da çıkarak dizin batış yerinde nihayete ermiş ve oraya bitişmiştir. Böylece baldır, yukarıya çekilmiş olup ayağı ucuna ta­ raf eğmiştir. Daha başka mevcut 3 kas vardır ki, biri dış yüzde, biri içte ve biri de orta yüzdedir.Dışta ve ortada olan kas, baldırı dışanya doğ­ ru eğmiş ve kapamıştır. Fakat iç yüzde olan ise baldırı kendine doğru çeker ve tutar. İçe bakan kasın çıkış yeri oyluk kemiğinin arkasına geçerek ta iç kısımdaki çukura giderek ona bitişir. Ren­ gi yeşile yakın bir renktir. Dışa bakan ile ortada olan çıkış yerleri oyluk kemiğinin da­ yanak yeridir. Ancak bu ikisi çukur yere vardıklan zaman dışa doğru eğilir. Diz ekleminde bir de gömülü haldeki bir kas daha var­ dır ki, bu ortada olana yardımcıdır. Allah'ın bu eşsiz sanatlarını seyreden ve düşünen kimse, deh­ şet ve hayrette kalır. Allah'ın yarattığı hikmetin acayipliklerini seyreder. Bedenini tanıyan insan, kendini de tanır. Kendini tanı­ yanın Rabbini tanıması ve bilmesi elbette gereklidir. KISIM: 6 AYAK EKLEMİNİ HAREKET ETTİREN KASLAR
Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olan âlimler diyorlar ki Ayağı hareket ettiren kaslarm bir kısmı ayağı yukanya kal­ dırdığı gibi, diğer bir kısmı da yere indirir. Ayağı kaldıran kasla126

M AftİFETN A M E

nn içinde büyük bir kas vardır ki, ayağın dış kısmında bulunur. Bitişi, baldırın başının dış tarafı olup, baş parmağa taraf geçerek baldıra meyilli olarak varmış ve baş parmağın' kökünün yakının­ da bitirerek ayağı yukarıya kaldırmıştır. Bir başka kas da yine dış kısımdan çıkmış ve ondan da bir kiriş bitmiştir. Bu kasda küçük parmak köküne yakın bitişir ve ayağı kaldırır .Eğer birinci kas onunla uyum sağlarsa ikisi birlik­ te ayağı düz olarak kaldırırlar. Ayağı yere indiren kasların bir çifti oyluk başından çıkar ve sonra da birleşir. Baldırın arkasına doğru ete giderek et olur. Bunlar büyük bir kiriş çıkar ve ökçe kemiğine bitişir. Bu kirişe, «ökçe kirişi» adı verilir, Bu kiriş, ökçeyi dışarıya doğru çek­ me işini görür ki, ayak da böylece yerde sabit halde durur. Buna yardımcı olan bu^yı:T3aha vardır ki, bu kas dış uçtan bitmiş etten bir kiriş olduğu halde iner ve ökçenin arka tarafın­ daki ilk kasın birleştiği yerin üst kısmında birleşmiştir. Bu kaslara veya bunların kirişlerine bir zarar isabet edecek olsa, ayak kötü­ rüm olur. Kaslardan biri de, baldırın iç kısmından çıkarak aşağıya iner ki, ondan da ayrılan iki kiriş vardır. Kirişlerin biri baş parmağın önünden bileğin altı ile birleşmiştir. Ayak bu kiriş sayesinde top­ lanır ve aşağıya iner. İkinci kiriş, öncekini çekerek baş parmağın ilk eklemine gider ve onu içeriye doğru dolaşık olarak sarar. Oyluğun dış başından bir kas çıkmış olup, bu iki kastan biri­ ne varır. Ancak baldırın içine geçtiğinde yine ondan ayrılır. Nasıl kirişi ayak altına geçen kas ayağın iç yüzüne yayılıyorsa, bu da aynı şekilde ayağın altına tamamen yayılmış ve her tarafını sa­ rarak ayağı rahat ettirmiştir. Böylece el ayasmda sağlanan fayda ve rahatlığın aynısı ayakta da sağlanmıştır. Bu sanatlar sayesinde bilinen nice hikmetler vardır. Allah’ın yüce kudreti kullarına alınacak birçok ibretler bahşeder. Yaratıcı ve Hâkim olan Allah’ü Zülcelâl her türlü kusur, ayıp ve noksan­ dan uzaktır. Bunlardan ibret alan bir kyl, Allah'ın şanının yüce­ liği karşısında huşû içinde kendinden geçer ve O’nun azametine boyun eğer.

127

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ UZ. KISIM: 7. AYAK PARMAKLARININ KASLARI Ey Aziz! Anatomi ile meşgul olanlar diyorlar ki: Ayak parmaklarını hareket ettiren kaslarm ekserisi yumucu kaslardır. Bu kaslardan biri kaval kemiğinin dış yüzünden çıkar ve üze­ rinde uzanır gider. Bu kastan bir kiriş çıkar ki bu kiriş te ikiye ay­ rılır. Bu kirişin parçalarından biri orta parmağı, diğeri de onun yanındaki parmağı kapatır. Kaslardan biri de anlattığunız kastan daha büyük olup, bal­ dırın arka tarafından gelerek ayağın arka tarafına bir kiriş uzatır. İkiye ayrılan-bu kiriş te 3. ve 4. parmağı yumar. Bu iki kısımdan birer kiriş daha çıkar ve diğerinden çıkan ki­ rişe bağlanır. Bunlann ikisi tek kiriş haline gelerek baş parmağa gelir ve baş parmağı kapatır (yumar). önceden izahı yapılan 3. kas .bacağın dış kısmından çıkar ve baldır kemiklerinin arasından aşağıya uzanır. Bunun bir bölümü ayağı, diğer bölümü de baş par­ mağı yummak ve ona hareket vermek içindir. Bir de topuğa in­ dirilen kaslar vardır ki, bunlar baldır kemiğinde bulunur ve par­ maklan kapamak ve hareket ettirmek işini görürler. Ayak altında bulunan kasların 10 tanesi 5 parmağa gelir, sağ­ dan ve soldan onların lıerbirine bilişir. Bu kaslardan ikisi birlikte hareket edecek olurlarsa parmaklan düz olarak yumarlar. Kaslar­ dan biri yalnız başına hareket edecek olursa ayağı kendi tarafına eğmek suretiyle yumar. Kaslardan 4 tanesi bilek üzerine konmuş haldedir. Bunlardan herbiri ayn bir parmağa bitişir ve parmağı yumar. Kaslardan 2 tanesi de baş paraıakla küçük parmağa ait olup, onları kapatmaya ve tutmaya yarar. Ayağı kaplayan kasların çok olmasının sebebi ve hikmeti, parmaklann kuvvetli oluşundandır. Böyle oldukları içindir ki, otururken, kalkarken, yürürken, çalışır­ ken bedenin ağırlığına tahammül ederler. Güzel yürümenin sağ­ lanması ayaklann kuvvetli oluşu sayesindedir. Ayak parmaklarının kaslarından 5 tanesi ayak üzerinde bu­

tu

MARÎFETNAME

lünur ki ,bunlar parmakları dışa eğerler. Kaslardan 5 tanesi de ayağın altmda vardır. Bunlar iç yarıktan kendilerine yakın olan parmağa gider ve onu içeri tarafa çeker. İşte insan bedenindeki 420 tane isteğe ve içgüdüye bağlı ha­ reketin tam ve mükemmel olarak yapılmasına âlet olan kaslann tamamı anlatıldığı gibi 530 tanedir. Hâlik, Bâri ve Musavvir olan Allah her türlü ayıp ve kusur­ dan uzaktır. Bu, akıllara durgunluk veren ve büyük bir sıra ve düaen üzere olan yüce bir sanattır. Bunu düşünüp tefekkür eden kimseler bundan çok ibretler almışlar ve bu sanatın yapıcısı olan Allah’ı bilmişlerdir. Ey Kerim Mevlâ, Bizleri de Senin yüce sanatından ibretler alan bahtiyar kulla­ rından eyle!

129

BÖLÜM: 1 SİNİRLER, ATAR VE TOPLARDAMARLAR, BEDENİN KUVVETİ İLE KALBİN ÇEŞİTLİ HALLERİ, İNSANLARIN SIFATLARI, ORGANLARIN ÇEKME VE SEĞİRMELERİ BEŞ KONUDAN İBARETTİR KONU: 1 SİNİRLERİN ÇIKIŞI VE FAYDALARI BEŞ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 SİNİRLERİN

HAL VE ŞEKİLLERİ

Ey Aziz!
Anatomi ilmi ile meşgul ulan âlimler diyorlar ki: Vücudumuzda Sinirlerin bulunan sinirlerin zâti, yani bir kısmı direkt

olarak,

bir

kısmı da dolaylı yollardan bedenimize fayda temin ederler.

organ­ Dolay­ lı olarak sağladığı fayda ise, etin sağlam bedeninde kuvvetli olma­ sını sağlamasıdır. Sinirlerin kökü, yaııi başlangıç merkezleri beyin, bitiş noktaları ise deridir. Beyinin sinirlerin doğuş merkezi oluşu
sağladıkları direkt fayda, beyinin lara verdiği duyu ve hareketin sinirler vasıtasiyle olmasıdır. iki yöndendir. Çünkü kısım le başlangıç beyin, ise yeri bazı sinirlerin bizzat omurgaya çıkış noktasıdır. omurilik içinde sinirler Diğer bir sinirlere kendinden akan vasıtasıyhareket

olmuştur.

Beyinden

doğan

edenler ve hissedenler sadece baş, yüz ve iç organlar olmuştur.

130

MARİFET NAMli Bunlar haricindeki organların hareket ve hisleri omurilik vasıtasiyle olmakladır. Şanı yüce olan Allahü Zülcelâl lütlu ve ihsaniyle beyinden iç organlara İnen duyu ve hareket sinirlerini koruma­ ya büyük önem vermiş ve çok dikkalli davranmıştır. Çünkü çıkış noktalarından çok uzaklara gittikleri için çok sağlam olmaları icabelmektedir. Bunun için de, üç yerde kıkırdak ile sinirler ara­ sında dayanıklığı orla kıvamda olan şeylerle perdelemiştir. Bun­ lar da sıra ile: 1 — Nefes borusu.
2 — Kaburga kökleri.

3 — Göğsün alt kısmıdır. Beyinden .çıktıktan sonra bedene yayılan sinirlerin en mü­ him vazifeleri .organlara his ve hareket etme hassasını vermektir. İlk baştaki tesirin kuvvetli olması için bu sinir maksudu olan or­ gana en yakın yerden geçer ve onunla birleşme temin eder. Bu du­ yusal (hissi) sinirler ne kadar yumuşak olurlarsa duyu kuvvetleri de o kadar fazlalaşır. Bunlar sağlam olma ihtiyacında olmadıkla­ rından, hareket sinirleri kadar sert ve sağlam değil, bilâkis lâtif, yumuşak ve narindirler. Beynin ön kısmı arkasından daha duyar­ lı (hassas) olduğundan, ön taraftan duyu sinirleri .arkadan da hareket sinirleri yaratılmıştır. Cenabı Hakkın bu şaşırtıcı sanatından alınacak birçok ibret­ ler vardır.

KISIM : 2 BEYİNDEN ÇIKAN SİNİRLER

Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki : Beyinden çıkan sinirlerin tamamı yedi çifttir. 1. çift sinir koklama âletinin merkezi olan ve meme ucuna benziyen iki uzantıya yakın, beyinin ön iç kısmındaki boşluktan çıkarlar. Bu çiftin soldan doğan siniri sağa, sağdan çıkan siniri de sola gelerek birbirleıiyle karşılaşmış ve birbirlerini lıaç misâli kes­ mişlerdir. Sonra sağ taraftan çıkan sağ göze, soldan çıkan sol gö­
131

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

ze gider. Bu sinirlerin ağızları sırça denilen rutubetliliği sarmak için geniştir. 1 — İki gözden birine akan rüzgâr (ruh), diğer göze de geçer. Biri herhangi bir âfete maruz kalacak olursa, diğeri onun yerini tutabilir. Gözün birinin yumulması halinde diğer gözün görmesi­ nin kuvvetlenmesinin sebebi budur. Çünkü yumulan gözün nuru diğerine geçer. 2 — Gözlerin ikisinin görmesi bir noktada kesişerek bir gör­ me halini alır. Bakılan şey ortak boyutlarla ve tek olarak görülür. Bunun içindir ki, şaşı olan kimse birşeyi iki taneymiş gibi görür. Çünkü birşeye bakarken bir gözü aşağıya ve diğeri de yukarıya ka­ yar, böylece görüntünün kesişme noktasında sağlaması gereken denge bozulur. Sinirlerin doğru kesişmeleri mümkün olamaz. Or­ tak sinirde damar kırılması yeni bir sinir meydana getirmiştir. 3 — Sözünü ettiğimiz sinirler birbirlerine destek olur ve böy­ lece kuvvetli olurlar. Aynı zamanda çıkıntıları göze yakın olur. 2. çift sinir açıklanan 1. çiftin çıkış mahallinin aksi yönünden çıkar ve gözü saran çukurun deliğinden çıkıp göz sinirlerine bölü­ nür. Bu sinirler çok serttir. Sert oluşu .çıkış yerine yakın oluşun­ dan ileri gelen yumuşaklığı giderir. Onunla kuvvet kazanır ve gö­ zü hareket ettirir. Gözün 10 tabakasının izahı uzun sürer. Kısa yaptığımız bu izah bile Allahü Zülcelâl’in kudret ve kuvvetinin kemâline kâfi gelir kanaatindeyim. O ne güzel vekil ve O ne güzel ihsan sahibi­ dir. Süzhane-el-halikul bâri. KISIM: 3 BEYİNDEN ÇIKAN SİNİRLERİN GERİ KALAN BEŞ ÇİFTİ Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki: Beyin sinirlerinin 3. çifti, ön, arka ve tabam arkasından çıkar. Evvelâ dördüncü çifte biraz karışır. Sonra ondan uzaklaşır ve dör­ de ayrılır, dört kol halinde dağılır. 1. kol, izahım yapacağımız boyun damarının aralığından çı-

MARÎFETNAMİS
kar ve 2. 3. çıktığı geçip boyundan kol; kol’un delikten onun iner. Mide perdesini aşarak onun çıkar. sinirler sinirin ve altındaki Oradan olup, giriş onun organ­ ayrılın­ 2. çiftin

lara (mide, barsak v.s.) dağılır. elmacık gayesi, en kemiğinin yüzün ön sinir çukurundan tarafındaki olan 1. zorlukla ca izah edeceğimiz 5. çiftten ayrılan sinirle birleşir. kıymetli çift uyar yerinden boşluğunu

çukurumsu

haline

kapatır. Bu kol, o delikten uzaklaştığı zaman üçe bölünür : 1. 2. 3. ve üst ikiye dişlere ile kısmı, göz köşesine (pınar) meyleder ve 2 elmacık kemiği,

iki göz pınarı, gözkapakları .kaşlar ile alın sinirlerine birleşir. kısım : Göz ucu yanındaki deliklerden burna girer ve burun kısım; ve büyüktür. Bu dişlerin Elmacık kemiğindeki iç yayılır. derileri mevcut 2. gibi DU kalan ince çukura girer. parçası görünen de alt iner içinde gömülür. ayrılır. burun parçalar etlerine ve dış ağzın ayrılarak dudak çukuruna Oradan elmacık azalasa­ ya­ için

kemiği çene ki

deliklerinin geçer ve

ra dağılır. Bunlar 3. çift sinirin 3. kolunun üç kısmıdır. 4. kolu üst deliğinden tat ve dile yüzünde Ondan etlere dağılır. geriye ve alt daha onun içine yesinde yılır, alma ulaşan özelliğini kolu, bulur. çenede­

dişlerde Dile

onların

köklerindeki gözbebeği

dudağın

sinirinden

olduğu

bu ondan daha sert olmuştur. Bu sertlik kalınlığına göre aynı ve dengelidir. 4. oturduğu çiftin çıkış vc sona eriş yeri 3. çiftin ardından olup, beynin yere meyillidir ve 3. çiftile biraz karıştıktan sonra çene­

ye geçer ki damak da bundan duyarlı olmuştur. 4. çift 3. den hem daha küçük ve hem de daha serttir. 5. çiftin herbiri yeniden bir çift haline gelir ve beynin iki tara­ fından rına çıkar. Bu çiftlerden onun herbirinin içinde birinci ve kısmı, kulağın kulağın iç za­ onun dayanak 2. lendirilen sinin 6. olup, dağılmış duyması

sayesinde olmuştur. si 1. den daha küçük olup gırtlak kemiğinde kör diye isim­ delikten geçer. Çıktığında kemiğine arkasında, 3. çift siniri ile karışır ve göz çıkmış iki­ ile ve fazlası, çift elmacık ise beynin taraf 5. gelmiştir. çifte bitişik Diğerleri yerden

kulak arasına ulaşmış ve yayılmışlardır. yivinin sonundaki delikten çıkmış ve sonra da üçe ayrılmıştır.

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

1.

kısım.

7.

çiftin

hareketine

yardım

içiıı

boğaz

kaslarına

ve

oradan da dile kadar gelmiştir. 2. kısım, omuz kaslarına bölünmüştür. 3. anında geçince açan nir 6. kısım, gırtlak yine diğer ikisinden ona uçları ayrılır kıvrılan Sinir .ve de 7. daha büyük olup, iç ve uyku damarının inişi kıkırkapatıp si­ çık­ çıkışı gibi ,çıkış vas­ olan sinirin perde­ siyah birleş­ ni­ yüksekliği daklarıyle uçları adım noktada kaldıran kollara aşağıya bağlanmıştır. geldiğinde, ve üzerindeki gırtlağın gelir. kaslara Oradan ayrılır üçüncü inmiş değildir. bulup geri ve kaslara organlara gırtlağı

hizasına

kollara

bağlar. buna

Gırtlaktan dönen

kıkırdağım

Tabipler

vermişlerdir. yoksa sebeple 5

beyinden çiftten

omurilikten bunun inmek kuvvet kuvvetli bu ve göğsün kolla

mış değildir. Düz olan bu sinirin çekilmesi kuvvetli olur. Bu sinir çifttendir, Bu Çünkü ve yumuşak sonu da eğri olduğu için bunun gibi sert ve doğru olarak inmezler. kuvvetten fım fazla leri kan me dayanıklılık Şu Dönen ayrılmış iner, Oradan halde hikmeti sinirlerin olan dalları da çıkmak dönen ve en ve inen içinde mahrum olurlar. kolların

noktalarından gırtlağı ile

uzaklaştırılmasının temindir. kaslara aşağı ulaşır. dağılır.

sertlik

kazanmasını kapayan kaslarına kısmı

sinirlerdir. diyafram akciğer, ciltten yayılarak 3.

Sonra kırmızı

ondan

kalb,

damarlarına

Artakalanları

temin ederek iç Yedinci çift lami

organların zarlarına omuriliğin kaslara oılak gelir.

taze kemikle çıkar ve ve çok ve az

hayet bulur. beyinle veren kemiğinin ve birleşmesinden Oıadaıı yayılır sıralanış ekse­ kalkan kısmı birleş­ risi dile hareket kollara ayrılıp

kemiği

ile

kaslarına

da bunlara komşu olan sinirlere dağılır. İnsanı ne girmiştir. dehşet hayrette bırakacak acayip me, Hâlık ve Bâri olan Cenabı Hakkın kudreti ve hikmetiyle düze­

KISIM : I BOYUN OMURLARINDAKİ OMURİLİKTEN ÇIKAN SİNİRLER

Ey Azizf
Anatomi âlimleri diyorlar ki

MARİFETNAME

Boyundaki omurilikten çıkan ve omurlarda ilerliyen sinirle­ rin hepsi 8 çifttir. 1. çift: Bunlar 1. omurun iki deliğinden çıkar. Bunlar sadece baş kaslarına yayılmış olup, ince ve küçüktürler. Zira menşeinin, çıkış yerinin dar olması ve omurganın dayanıklılığının bozulmama­ sı gerekmektedir. 2. çift: Bunların çıkış yeri birinci qmur ile ikinci omur ara­ sındaki ortak deliklerdir. Bu çiftin büyük kısmından, baş organla­ rı dokunma duyusunu alır. Başııı üzerine karışık bir halde çıka­ rak ön kısmına eğilir ve kulakların dış tabakalarına yerleşerek yu­ karıda kendisinden söz ettiğimiz küçük çiftin noksanım tamamlar. Geriye kalan bölümü ise boynun arkasındaki kaslara ve bilhassa geniş kasa gelmiş ve onlarla hareket etme imkânı bulmuştur. 8. çift: Bu çiftin çıkış yeri ikinci omur ile üçüncü omur ara­ sındaki müşterek deliklerdir. Bunların herbiri iki kola ayrılmış olup, kollardan biri oradaki kaslara dağılmıştır. Bu kolun dallan bilhassa başı boyna bağlıyan kaslara gelmiş olup, oradaki omur­ ların uzantılarından çıkmış ve köklerine, yani parçalarına yapış­ mıştır. Yine oıdan da onların başlarına çıkmış ve dikenvari uzan­ tıdan çıkan zar bağları ile karışmış ve orayı da geçerek kulakla­ rın çevrelerine eğilmiştir. Hayvanların kulaklarım hareket etti­ rebilmeleri için onların iki kulağına varmış, ikinci dalı öne mey­ lederek geniş kasa ulaşmıştır. Yukarıya çıkmaya başladığı anda ona damarlar ve kaslar tesadüf eder. Damar ve sinirlerle birleşme temin ettiği için de kuvvet bulup dayanıklı hale gelmiştir. Sözünü ettiğimiz bu ikin­ ci kol hayvanlarda şakakla kulak arasına ve kulak kaslarına ka­ rışmıştır. 4. cü çift: Bu sinirlerin çıkış yeri, üçüncü omur ile dördün­ cü omur arasında kalan ortak deliklerdendir. Üzerindeki gibi bir bölümü öne, bir bölümü de arkaya bölünmüş ve öne bölünen da­ ha küçük olduğu için de 5. ei çiftle birleşmiştir. Arkaya bölünen geriye dönerek oradaki kaslara gitmiş ve dikenvari uzantılara ulaşmıştır. Kollarını baş ve boyun arasında kalan ortak kaslara göndermiş, oradan bele inerek nihayete ermiştir. 5. H çift: Dört ve beşinci omurlar arasmda müşterek olan deliklerden çıkar ve yukarıda anlatıldığı şekilde iki kola ayrılır.
135

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI IIZ.

ön kısmı küçük olduğa İçin yüz kaslarına gelmiş, başın öne eğil­

mesini sağlayan kaslar İle boyun kaslarının ucuyla ortak olan kaslara yayılmıştır. 2. d kısım olan arka kısmı ise, ikiye bölünmüş ve bir kolu ön kolla İki kol arasmda ortaktır. Bu omuzun üst kısımlarına ge­ lerek altı ve yedinci çiftlerin bir bölümüyle kanşmıştır. İkinci kol ise 6 ve 7. d çiftlerin kollanna karışarak karın zarının ortasından geçmiştir. 6. a ve 7. d çiftlerin menşeleri yukarıda izahını yaptığımız deliklerin sırasına göre alttaki deliklerden oluşmuştur. 8. d çift: Bu çiftin çıkış yeri boyun omurlarının bölümleri ve bel kemiği omurunun 1. cisi arasındaki müşterek deliklerden­ dir. Bu çiftlerin kolları birbirlerine kanşmış vaziyettedir. 6. cı çif­ tin büyük kısmı omuz düzlüğüne gelmiş vaziyettedir. Geride ka­ lan az kısmı da 4 ve 5. ci çiftin az kısımlarıyla birlikte kann za­ rına inmiştir. 7. d çiftin çok kısmı kola gelir. Azı ise 5. d çiftin azıyla bir­ likte baş, boyun ve bel kasları ile oradan da kann zarına gider. 8. d çiftin azı omuza gelir. Çoğu ise kaslara ve kola gider. Kann zan sözünü ettiğimiz bu sinirlerden kendisine düşen payı alır. Bunun hikmeti de, yukarıdan kann zarına inenlerin bölün­ mesinin kolay olması içindir. Çünkü kann zarının gördüğü iş önemli olduğu için, sinirlerinin geliş yerleri çeşitlidir. Böyle olun­ ca da maruz kaldığı herhangi bir âfet karşısında kendini korur ve yapacağı iş aksamaz. İ3übhanellâh-i ve bihamdihi Halik ve Bâri olan Cenab-ı Hak her türlü noksan sıfatlardan uzaktır. KISIM: 5 GÖĞÜS İLE BEL OMURLARINDAN ÇIKAN SİNİRLER Ey Aziz! Anatomi ilmiyle meşgul olan âlimler diyorlar ki: Göğüs omurlarından 12 çift sinir çıkar. 1. d çift: Bu çiftin çıkış yeri, göğüs omurlarının ilki ile 1. ve 2. d omur arasındaki ortak deliklerden olup bunlarda büyük ve
136

MARİFETNAME

küçük olmak üzere ikiye ayrılmışlardır. Büyük kısım sert kas ve kaburgalara yayümiştır. Küçük kısmı, başlangıçtaki kaburga ke­ miklerinin ilk ikisine uzanır ve boyun sinirlerinden 8. ci çift si­ nirlere eş olarak ellerin tarafına gelir ve kollar ile bileklere var­ mıştır. 2. ci çift: Bunlann çıkış yeri izahı yapılan ortak deliklerdir ve bunlar da ikiye ayrılmıştır. Bir cüzü pazu kemiğinin dış kıs­ mına nüfuz ederek ona dokunma hassasını vermiştir. Diğer cüzü de geriye kalanlarla birleşerek omuz eklemini ve bele hareket ve­ ren kaslara gider. Bel omurlarından çıktığı halde omuza ulaşmı-. yan sinirlerin kolları, bel kaslanyle kaburga kaslarına gelir. Ka­ burga omurlarından çıkan sinirler sadece kaburgalar arasındaki kaslar ile karın kaslarına gider. Bu sinirlerin kollanyle birlikte atar ve toplar damarlara girerek izahı yukarıda yapılan sinirlerin çıkış yerlerine girer.

Kasık kemiği: Bunlar, karm, bel sinirleriyle ortaktır. Çünkü kasık sinirleri ikiye bölünmüş durumdadır. Bunlardan bir cüzü kaslardaki gibi 3 çifttir. Diğer cüzü ise iki çift olup, kann kas­ larına ulaşmış ve onlarla birleşmişlerdir. Beyinden inen sinir, bi­ rinci cüz ile birleşmiştir. Karından gelen iki çift kas da, ikinci cüzü meydana getirir. Bunlar bacaklara büyük kollar göndermiş olup, birinci cüzün ikinci çiftinden de onlara kollar gelmiştir. Bir kol da kuyruk sokumu sinirlerinin ilkinden gelir ki bunlann hepsi birbirine karışmış vaziyettedir. Bunların bir kısmı kasıkta kalmış olup, diğer kısmı da bal­ dıra inmiştir. Ancak bedenin arka tarafında ve oyluklarda kas ve damarlar çok olduğu için, kasık kemiğinin yanından biten kasla­ nn arka taraftan ve oyluktan ayakla yol bulamıyacaklan için, ayakların kaslarma ait sinirden bir kol ayrılı rve iki torbanın içi ne inerek sidiğin akış yerme gider. Bu kasık kaslarına yönelmesi ve oradan da dizlerin kaslarına yönelmesi içindir. Kasık kemiğinin sinirleri 6 çifttir. Bu sinirlerden bir çifti kasık kemiğinin kasıyla karışmıştır. Geriye kalan 5 çift sinir ile kasık kemiğinin yanından biten tek sinir, yani bunların tamamı, makad, zeker (erkeklik âleti), sidik torbası (mesâne) ve kadın­
137

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ. daki rahmin kaslarına, karın zarına, kasık kemiğinin iç kısmında­ ki dışa bakan kısımlar ile kuyruk sokumundan gelen kaslara da­ ğılmışlardır. Bu konuda anlatılan sinirlerin sayısı daha evvel anlatılan kaslann sayısı gibi 530’a kadar çıkmıştır. İzahına çalıştığımız be­ dendeki incelik ve çalışmasındaki yüce sanat, Allahü Zülcelâl’in kudretine delildir. Bu, Allah’ın yaratıklar içinde insana ne dere­ ce önem verdiğini, O’na olan nimetinin sonsuzluğunu gösterir ki, zaten insan bedeninin her uzvu bunun en açık şahididir. Bu eşsiz ve ince sanatı Seyreden, kalb gözü açık bir kimse, kendisinin yapıcısı ve yaratıcısı olan Allah’ı bilir ve tanır. Ken­ disinin O’nun yardımı denizine garkedilmiş olduğunu görür. Mevlâsını kalbden, içten gelen ve tarifi imkânsız bir sevgi ile sever, Her işinde, her hareketinde O’na dayanır, O’na uyar ve O’nun emirlerine baş eğer. Ne mutlu böyle kullara! Ey Kerîm Mevlâ, bizleri de onlardan eyle!

KONU: 2 ATAR DAMARLARIN BİTTİĞİ YERLER VE FAYDALARI BEŞ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 ATARDAMARLAR Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki:
Atardamarlar, bedende hareket halinde olan can damarları­ dır. Atardamarların birinin haricinde hepsi hareket halindedir. İçindekilerini koruyabilmeleri için de bütün damarlardan daha sert yaratılmışlardır. Zira bunlar, ruh cevherinin kuvvetli olan hareketlerinin çoğalmasına yardımcı olurlar. Çıkış yerleri kalbin sol karıncığıdır. Çünkü, sağ karıncık, karaciğerin yakımnda oldu­ ğu için besinini içeriye çekmek ve sindirmekle uğraşır. Akciğere giden damarlara atardamarlar denir ki, bunlar bü­ tün kan damarlarından önce gelir ve damarların da en küçükleri­ dir. Kalbin sol karıncığından çıkmış olup, akciğerde solunum yeri olan ciğerin iç kısmına girmiştir. Bu damarlar akciğerlere gıda olan kanı kalbden akciğerlere götürürler. Çünkü akciğer gıdasını kalbden sağlamaktadır. Bu atardamarların bittiği yer kalbin boyun kısmında olup, bu damara girecek yerdedir. Atardamar, öbür damarlara zıt olarak bir tabakadan oluşmuştur. Açılması ve kapanması daha yumuşak ve daha kaygandır. Akciğer cevherine bağlı lâtif kan, kalbden ci­ ğerlerin içine doğru yayıldıkça o saçılma ondan evvel ve daha ko­ lay olur. Sonra izahı yapılacağı gibi .toplardamar içinde akan ka-

ıao

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

nin pişmesine ihtiyaç vardır, fakat atardamarda kanın pişmesine İhtiyaç yoktur. Toplardamarın yeri kalbe yakın olup, iki perdesi vardır. Da­ yanıldı olmaya İhtiyacı olmadığı için iki zar (perde) kâfi gelmiş­ tir. Bu durum karbondioksit dumanının sıcaklığı ile pişen kanın ciğer tarafına gönderilmesinin daha kolay olmasını sağlar. Sonra­ dan izahı yapılacak olan siyah kan daman hernekadar akciğere yakın ise de, omurgaya yakın ve ciğerin arka kısmından gelmiştir, ön tarafından kollara aynlmış ve kolları akciğerin içine kadar gir­ miştir. Bunlann hepsi Allahü Zülcelâlin kudretinin delilleri ve lütfunun ve inayetinin açık şahitleridir. KISIM: 2 BÜYÜK DAMARLAR Ey Azizi Anatomi ilmi ile meşgul olan âlimler diyorlar ki: Büyük atardamar kalbin sol kanncığındançıkar ve sonra da ikiye bölünür. Büyük kol yüreğin çevresini dolaşır ve bir kısmı yü­ rek cüzleriyle karışır. Küçük kol da kalbin arka tarafından geçe­ rek biraz kısmı sağ karıncığa ayrılır. Bu iki kolun ekseri kısımları \ tekrar ikiye ayrılmıştır. Bu kısımlardan büyüğü aşağıya inerken küçüğü yukarıya çıkar. İnen kısmın yukanya çıkan kısımdan faz­ la olmasının hikmeti, aşağıya inen büyük kısmın kalbin altında bulunan büyük-küçük birçok uzuvları sıcaklığıyle yetiştirip bü­ yütmesi ve onlara hayat vermesidir. Kalbin üzerinde bulunan kıymetli uzuvların hem kendileri küçük ve hem de sayılan azdır. Bu sebepledir ki, onlan terbiye gö­ revi küçük atardamara verilmiştir. Büyük atardamarın çıktığı yer­ de 3 tane sağlam damar zan bulunur. Bunlar büyük atardamarla birlikte kalbin içinden çıkmış, ona dayanak ve kuvvet olmuştur. Bu İki kısımdan üste çıkanlar kalbin üstünde aynca iki kısma ay­ rılmışlardır. Bu kısımlardan büyük olanı boyuna yakın bir yerden çıkmış vie oradan sağa meylederek dönmüş ve oradaki bol miktar­ daki ete vannca bu da kendi içinde üçe aynlmıştır. Bu üç kısım­
140

MARİFETNÂME

dan ikisi iki çatal olmuş ve izahı ilerde yapılacak olan şahdamarlarla birlikte boynun sağından ve solundan başa çıkmalarında ve bölünmelerinde onlara eş olmuştur. Üçüncü kısmı ise göğüs kemiğine, ilk iki kaburga kemiğine, boyun omurlarının üzerindeki altısına ve boyun halkasının kemi­ ğine ayrılır ve omuzun üzerine varır. Oradan ellerin organlarına inerek dağılır ve sona erer. Yukarıya çıkan kısmın küçüğü, omuzun sol içine doğru çıkar ve büyük kısmın üçüncüsü gibi ayrılır. İşte bedendeki organlar bu atardamarlar sayesinde hayat buluyor. Her organın can damarla­ rından hayat, kan damarlarından gıda veren ve bunu belirli bir sı­ ra dahilinde yapan. Cenabı Hakk’m kudreti ne yücedir ve O ne büyük bir yaratıcıdır. KISIM: 3 BAŞA GİDEN DAMARLAR Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki; Büyük atardamarın yukarı kısmı, can madan, şahdaman adı ile iki kısma ayrılır ki, bunların birine ön, diğerine arka damar is­ mi verilir. Ön kısım adını alan damar da kendi içerisinde bölüne­ rek ikiye ayrılmış, bir kısmı içeriden dik gelmiştir. Kalan kısmı da alt çenenin iç kaslarına dağılmıştır. Birazı üstten kulak kasla­ rıyla yanaklara gelmiş ve çok miktardaki kollanyle başın yukansına çıkarak sağdan gelen kolların uçlan, soldan gelen kolların uçlanyla başın ortasında bütünüyle birleşmişlerdir. Fakat geride kalan kısmı da kendi içinde ikiye bölünmüş, ve biri küçük, diğeri de büyük adım almıştır. Küçüğünün çoğu arka tarafa çıkarak baş eklemini saran kas­ lara yayılmıştır. Artakalanlar beynin arka tabanına yönelmiş lam yivine yakın büyük delikten içeriye girmiştir. Büyük kısmı da di­ rek olarak çıkıp önde bulunan büyük delikteki gırtlak deliğinden sinir şebekesine girer. Orada kat kat olmuş, tabaka halindeki ya­ pışık damarlara şebeke gibi dokununca ön, arka, sağ ve sola aynlır ve böylece esas şebekeden aynlır. Sözünü ettiğimiz bu ağdan
141

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

ayrıca toplanır yukan den

önce ve

olduğu zardan dağılır,

gibi beyine sonra

bir da

çift

atardamar Evvelâ, ve içine geni

bu

dokunuş zar içinde

sebebiyle bulunan bunun için­ ağızla­ ruhun büzül­ aşağıya Çün­ gerek­

girer.

beynin

kısımlarına inen Ruhu lâtif müş doğru na kü li ve olan Bu mış ve meli ve ve

beynin

ulaşmaya ağızlan eğilmiş şve

kadar başın olan Esasen şayet olurdu. Beyine

çıkan

dallarının

daralan

toplanan

toplardamarların ifade hareket eden edici olsaydı ondaki v.s. ki, ihtiyaç can

dallarının damarları

rına girmiş ve onlara uyum sağlamıştır. ruhu taşırlar. kabı kabı sebep olur. vasfı yoktur. içindeki olmadığından, Ancak, kanın daha çevresinin fazla

olmasına çevrilmiş ruhun

ruhun

haddinden kolay

boşalması­

hareketinin hareketi gibi

zorlaşmasına beyne ağ,

ruhun

yukarıya

doğru

sıcaklık

faydaların

çıkıp

oradan

ayrılmaları yayıl­ ısınmış kade­ on­

için ruhtaki mevcut hareket ve letafet yeterli olmuştur. sebepledir önce böylece kemik ve sözünü ettiğimiz kanı ondan beyinin altında ile da atardamarların beynin ile bu zar geçmiş, ve ruh Sonra beyne ve

pişmiş, olarak Bu

mizacına arasında

benzetmiştir. uzanmış

girerek

daki uzuvlar ile duyu organlarına dağılmıştır. sırayı için birleşmeyi birer aklına ibrettir. ve getiren İbret ve lütfunu bundan bu ve ibretler sanatın ve­ Mevlâsıken­ alanlar ren na bpnlar herşeye büyük kadir olan ile sahipleri böylece bilmiş

yapıcısının

olduğunu yardım yönelerek

anlamış

şekil

Allah’hm kalbden

kendine bir sevgi

O’nun

varlığı

karşısında

di varlıklarını yok saymış ve kendilerinden geçmişlerdir.

KISIM: 4

KALBDEN İNEN BÜYÜK DAMAR Ey Aziz! Anatomi ilmiyle meşgul olanlar diyorlar ki: Kalbden ra ga organlara Çünkü inişi dağılan onun inmiş anında atardamarın yeıi ve kalbin kalbin sağ açıklanan büyük kıs­ omur­ atar­ mı evvelâ kalbden dümdüz olarak aşağıya inmiş ölüp, beşinci omu­ dayanmıştır. üzerinden kısmın aşağıya bükülmüş, kemiğine dağılan aşağıya kııyıuk sokumu varmıştır.

Büyük

karıncığında

142

MARİFETNÂME

damar, ciğerin sine omurlara

göğüs

hizasına Bu

geldiğinde kısım bu

küçük

bir

kol

gönderir nefes inenlerin kol

ki,

bu

ak­

göğüsten varmıştır. geldiğinde, geçtiği karın kısımdan biri bu ince gelmiş

tarafına

yayılmış, sonradan

ciğerin göğüse bir iki o biri geçer bu

borusu gönderir.

çevre­ Gön­ Sağ sonra Bu ge­ tek­ atar­

yanındaki

omuıiarm itibaren giderek atardamar biri kol,

hepsine ondan uzar ki

derilen bu kollar göğüs ve omurilik arasında dağılmış vaziyettedir. Göğsü ve bu soldan inen andan zarına bir giden inen atardamar dağılır. üç kola mak’ad sidik çıkar küçük ki, olanı da de ve inen en temin çıkar. Daha aynlır. onun dalağa, bir ki, cüzlerine

kolların varır. lir. rar sol

karaciğere,

(oturak)’a barsakların da Bu hasseten

Karaciğere Sonra

karaciğeri bulur. Sonra

torbasına

kısımdan çıkar böbreğin

atardamar bunların

çevresindeki üç böbreğe

kanalları daha ve

kısımdan etmiştir.

atardamar

yaşamasını

damar o böbreğin tellerine ve onu saranlara dağılmıştır. Geriye miştir. keklerde böbrekten İki ve kalan diğer iki büyük iki sağ atardamar, atardamar yumurtayı, yumurtalara böbreklerin olup, kadar sol içine gerek gir­ er­ Sağ çıkan

böbrekten gerekse çıkan

ayrıca

çıkmış

kadınlarda

inmiştir.

atardamar

böbrekten

atardamar da sol yumurtayı bulmuştur. Daha ve lan ğılır. Sonra kasıktaki tenasül ra ayrılır. Sonra erkekte ve karışmıştır. Sonra lince Bunlardan sokumu en bir büyük kısmı olarak sağa inen olan ,diğer sarar asıl kısım da omurganın birlikte sola da iki iki sonuna kısım ge­ olur. kuyruk inerler. inen hem bu asıldan de küçük ön bir çift atardamar gelerek çıkmış ve hem kadında kısma oradaki damarlara bu leğen organ inen kısımdan varır iiç ve atardamar de gerek oraya çıkar kadın ki, ve bunlarm gerekse kılcal ikisi erkek kemiğine ciltlerine diğeri düz omur sonra barsak bu inen kısımdan damar da birçok ve hepsi atardamarlar bölünür onun ve çıkmış kol­ da­

çevresindeki

kanalcıklarına

aralıklarından

omuriliğe

girer

İçinde

dallanarak

damarla­

açıklaması kemiğini

yapılacak çepeçevre

damarlarla kısmı ve oradan

uzanarak oyluğa

Yine bunların herbirinden de kuyruk sokumu kemiğinin altındaki

143

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ »HZ. kısımdan bir kol ayrılır ve bu kollardan biri sidik torbasına, öbürü

de göbeğe gider. Bu kollar göbekte birbirleri ile karşılaştıkları gibi, bunlardan birçok kollar da ayrılır. Bu kollardan bazıları kasık kemiği üzerin­ deki kaslara dağılır ve bazısının uçlan da sidik torbası yoluyla di­ rek olarak erkekte âlete gider. Bu, kadınlarda ön kısımlarının ucu­ na gelmiş ve katlanmış haldedir. Ondan kalan küçük bir çift var­ dır ki, o da rahime gelmiş ve içeri girmiştir. Sanatında, yaratmasında akıllara hayret veren, kalbleri deh­ şete düşüren, insanlardan bazısını erkek, bazısını kadın olarak ya­ ratan, yorulmaktan, âciz kalmaktan, unutkanlıktan »gevşeklikten uzak olan Cenabı Hak her türlü noksan sıfatlardan uzaktır. KISIM: 5 OYLUK BALDIR VE AYAKLARA İNEN ATARDAMARLAR Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki: Ayaklara inen damarlann herbiri ikişer büyük kol halinde bulunur. Bu kollardan biri dış, diğeri de iç kol olarak bilinir. Oy­ luktaki kaslara gönderilen kollar mevcut olup, baldırlara inerek Ön tarafta bulunan baş parmak ile onun yanında bulunan parmak arasına saldığı büyük bir kol vardır. Kalan kollan ayak cüzlerine girmiş durumdadır. İzahı yapılacak olan toplardamarların alt kıs­ mından geçmiş ve diğer parmaklar^ ulaşmıştır. Açıklamasını yap­ tığımız ve can damarlan adlannı verdiğimiz atardamarlar ki, bunlann' bazısı atardamar kollan gibi, beşinci omura giren atar­ damarlar gibi ve gerdanlığa çıkan atardamarlar gibi, kol altına eğilmiş vaziyetteki atardamar gibi ağ (şebeke) da yayılan iki de­ lik ve rahimde çocuğun gıdalanmasmı sağlayan meşime ve barsaklara inen atardamarlar gibi, mide, karaciğer, dalak ve barsaklara inen atardamarlar gibi, iç organlardaki atardamarlar, damar­ lar ile eş olmayıp tek kalmışlardır. Fakat geride kalan dış organlardaki atardamarlar herhangi bir çarpma ye âfetten korunmak için damarların altmda saklan­ mış ve toplardamarlarda bu damarlan koruyan bir nevi kalkan vazifesi görmüşlerdir.
144

A

MARİFETNAME

Bu damarlann birbirlerine yakın olmalan şu iki faydanın te­ mini* içindir. 1 — Kan damanna bağlamşı parlak bir zar ile olup, onlara temas eden uzuvlar kan ve can olarak faydalanırlar. 2 — Atrdamarlar ile kan damarları birbirlerinden hem kan ve hem de can alırlar. İnsan vücudundaki mevcut can damarları bunlardan ibaret­ tir. Bunların toplamı 200 tanedir. İnsanı ahsen-i takvim (en güzel şekilde) üzere yaratan Ce­ nabı Hak, her türlü noksan sıfatlardan münezzehtir.

145

KONU: 3 SAKİN DAMARLARIN ÇAKIŞI VE FAYDALARI ALTI KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 KARACİĞERDEN DOĞAN BAB DAMARLARI Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki: Duran damarların tamamı karaciğerden doğar. Karaciğerden ilk önce meydana gelen iki damar vardır : 1. li si: Karaciğerin gıdayı dip kısmında alıp bulunur. Sağladığı en ki, önem­ tabipler fayda, 2. en mideden karaciğere götürmektir

buna, bab adını veriyorlar. si de : Karaciğerin kürevi yerinden çıkmış olup, sağladığı fayda, karaciğere damarın gelen ciğer besinleri oradan giren alıp organlara evvelâ önemli Bab

taşımak ve paylaştırmaktır ki, buna evcef damarı denilmektedir. adı verilen boşluğuna kısmı beş kısma varmış ve kürevi kısma gelince de kollara ayrılmıştır. Bu kollardan biri öd kesesine gider. Bunun kolları karaciğerin içi­ ne ,ağaç bab ikisi köklerinin damarının küçüktür. toprak ciğer Bu altındaki dibiyle yayılması kısmı, altısı biri, gibi büyük oniki yayılmıştır. ayrılınca geri barolup, parmak Fakat sekiz kalan birleşen ondan

kısma

ayrılmıştır.

kısımlardan kısımlardan

Küçük

sağına bitişmiş olup ,ondan gıdasını çekmektedir. Diğer ikinci kıs­ mın altlan mideye iner ve midenin alt ağzı olan kısmında dağılır ve orada gıdayı emerler. Geri kalan alt ıkısımdan biri .midenin düz kısmına gelmiştir.

148

MARtFETNAME
Bunun dış yüzü besinini ondan alır. Zira, midenin işi .gıdalar ve

besinlerle uğraşmak olduğundan, gıdasmı almaktadır. Altı kısımdan Dalağa Dalağa ön 2. si dalağa inmiş olup, dalak gıdasını ondan ay­

almaktadır. mişlerdir. rek

varmazdan gittiği zaman

evvel

ondan çıkan ki,

daha bir

başka kol,

kollar

rılmış ve bu kollar pankreasa gelerek ona ihtiyacı olan gıdayı ver­ ondan geriye muhtaç döne­ oldu­ midenin kısmıyla bölünmüştür o tarafta

ğu besini ondan alır. Dalağa bölünür Yukarıya nuna dış alır. zuları ve giren kol, dalağın biri ikiye ikiye ki, da da yardımıyla çıkar, ve o ortaya ise gelince aşağıya ondan ikiye iner. ge­ sol ar­ inen kısım çıkmış

kollardan kısım arada da

yukarıya bölünür ayrılmış, o taraf ağız budur. alt

diğeri

çıkan

yarının gıdası biri

lir. Diğer cüz ise dış kısımda kalır ve midenin kürevi kısmının so­ ulaşarak tarafına Diğer ve parçalardan muhtaç kısmma Dalak midenin besini koldan o Şehevi yayılmıştır kısmı iştahı artıran olduğu ondan

midenin

yayılmıştır. ortasındaki yayılmış

cüzü de ikiye bölünmüştür. Birisinin gıdasını kolları dalağın yarısına de olup, (şehm) ondan almaktadır. İkincisi içyağından

ve onda dağılmış olup içyağı gıdasını ondan almaktadır. Altı sindeki kısımdan damarların 3. sü, öne doğru giderek düz olup, barsağın o kısım çevre­ gıda­

ince

kanallarına

dağılmış

sını ondan almışlardır. Altı kısımdan 4. sü kıl misâli incecik kollara ayrılmış olup, bir kısmı, dır. halde midenin kürevi Bir kısmının kısmı ve si, da dış ve sağında gelen soluna olup, cüze sağına dalağa karşı gelen ince ve yakın­ olduğu da­ cüze Midenin kuzey tarafına, yani midenin kalın önüne

yayılmıştır.

rahmin

dönerek

dalak

marlarının Altı

kollarından kısımdan kısmın insanları 5.

solundan

karşı geldiği halde yayılmıştır.— barsaklar çevresindeki çıkmakta kanalla­ ra dağılmıştır. İhtiyaçları olan besinleri ondan alırlar. Altıncı tadır. Bütün yoktan vareden ve onları rızklandıran Cena­ bı Hak, her türlü noksan sıfatlardan uzaktır. ekseri kısmı, yukarıya dağılmak­

147

ERZURUMLU İBRAHİM IIAKKI HZ.

KISIM: 2 ECVEF (İÇİ ÇUKUR) DAMARLAR VE FAYDALARI Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki: Esasen ecvef (içi çukur) damar öncelikle karaciğerde kılcal damarlar halinde dağılmış ve kılcal damarlar halinde bölünmüş olan bab damar kollarından gıdaları emeı* ve böylelikle çekerler. Bu damarın kollan karaciğerin dış yumru yüzünden kann boşlu­ ğuna gelmişlerdir. Bab damarımn kolları ise karaciğerin yumru dış yüzünün yanından çıkmış ve ikiye ayrılmıştır ki, bunların biri büyük, diğeri ise küçüktür. Küçük kısmı yukarıya çıkmış, buna zıt olarak da büyük kısmı aşağıya inmiştir. Yukarıya çıkan küçük kısım karın zarına geçmiş ve ona iki damar vererek onda yayılmış ve gıdasını temin etmiştir. Yukarıya çıkan kısım, kann zarına geldiği zaman ona birçok kollar salmış olup, onda kılcal damarlar halinde dağılmıştır. Karın zarının gı­ dası ondan sağlanmaktadır. Yukarıya çıkan kısım sonradan ikiye bölünmüş olup, cüzlerden biri küçük, diğeri de büyüktür. Büyük parçası sağ kulakçığa gelmiş ve oradan içeriye girmiştir. Bu damarın yürek damarlarının en büyüğü olmasının sebebi ve hikmeti: Öbür damarlar hava taşımak vazifesi gördükleri hal­ de bu gıda taşıma vazifesi görmektedir. Gıda malum olduğu üzere havadan daha sert ve daha kabadır. Bu sebeplede geçiş yerinin daha geniş ve kabının da daha büyük olması gereklidir. Adı geçen bu büyük damar, kalbe girdiğinde ona 3 zar verir ki, bunlarm faydalan dışandan içeriye girmiş olmasıdır. Bu zarlar diğer zarlardan daha serttirler. Uzama anında kalb onlardan be­ sini çeker ve genişlediği anda besin artık yayılarak dışarıya çık­ maz. Küçük cüzü de birlikte çıktığı zaman ona üç damar gönderi­ lir ki, bunlardan biri akciğere doğru gider. Bu damarın doğuş ye­ ri ise, yüreğin soluna yakın bir yerdir ki, burası aynı zamanda atar­ damarın bitiş yeridir. Sağ boşluktan akciğer tarafına dönmüş gibi» iki zan vardır. Doktorlar bu özelliği için ona şiryân daman demiş­ lerdir. Bunun şöyle bir faydası vardır:
148

MARİFETNAME

Bundan sızan kan, çok ince ve yufka olup, akciğer cevherine benzemektedir. Çünkü bu sözünü ettiğimiz kan ,kalbde az bir za­ man kalmış olduğundan, burada pişmez, atardamara döküldüğü zaman oradaki mevcut sıcaklıkla pişer. 2. damar kalb çevresinde dolaşmış ve içinde dağılmıştır. Kal­ bin gıdası ondan gelir. 3. damar özellikle insanda sola eğilerek göğüs omurlarından 5. omura gitmiş ve onu kendisine dayanak yapmış, alttaki 8 ka­ burgaya ve onlara yakın kaburgalara taksim olmuştur. Üste çıkan kesimi kalp çevresini geçtiğinde göğsü ikiye bölen zar ile kılıfın üstüne’ ve tev’e adı verilen yumuşak etlere çekince damarlar halinde dağılmıştır. Üste çıkan kısım boyun kemiğinin halkasına geldiğinde ikiye bölünmüş ve parçalar birbirlerinden uzaklaşarak boyun kemiğinin bölgesine gelmişlerdir. Her iki kol da kendi içinde ikiye bölünmüş­ tür. Bu kolların biri sağdan, diğeri soldan göğüs kemiği üzerine in­ mişler ve gırtlağa gelmişlerdir. Üste çıkan kısım sonradan 3 kola ayrılmış olup, bunlardan ikisi göğüs kemikleri arasmda bulunan kaslara dağılmış olup ,ağızları onlardaki atardamarlarına tesadüf ederek onlarla uygunluk sağlamıştır. Bu iki kollardan birçok da­ marlar çıkmış olup, göğüsten çıkan kaslara dağılmış ve gırtlağın tamamlanmasından sonra birçok damarlarda düz kasların alt kıs­ mına inmiş ve kollar ıonlara dağılmıştır. Uçları —izahı ileride yapılacak— kuyruk sokumu olan yu­ karı çıkan kaslara ve atardamarlara ulaşarak onlarla bitişmiştir. Yukarıya çıkan üst kısmın üç üncüsü kol ve omuzlara besin ver­ miştir. Herşeyi yoktn yaratan, böyle yüce san’at ve hakikatle, şekil ve hikmetlerle biz insanları hayrete düşüren Cenabı Hakk’ın şanı ne yücedir. KISIM : 3 ECVEF DAMARININ GÖĞÜS VE GÖĞÜS ÜSTÜNDEKİ ORGANLARDA BULUNAN KOLLARI Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki:
149

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Göğüs ve omuz kaslarına dağılan iki kolun geri kalan kısmı bir çift daldır ki, bunlar da kendi içlerinde beşer kola ayrılmışlar­ dır. Bunlardan herbirinin bir kolu göğüste yayılmış halde olup, göğüs kemiklerinin dört üst kemiği besinlerini onlardan alır. Bunlann 2. kollan omuzda dağılmıştır ve orada bulunan kas­ lar da besinlerini oradan temin ederler. Üçüncü kolları iki yandan boyunda dağılmış haldeki kaslara yayılmış ve onlara muhtaç oldukları besini temin etmişlerdir. Dördüncü kollan boyun üstünde bulunan altı omur delikleri­ ne aynlmış iki yandan bu omurlara girdikten sonra başa geçmiş­ tir. Oradaki kaslar, muhtaç oldukları gıdayı buradan alırlar. Beşinci kolları bütün kollardan büyüktür. Bunlar çift taraftan onun içine gelmiş ve herbiri dört kola ayrılmıştır. Kolların herbirisine ait bir kol göğüs kemiğinde omuz eklemine hareket veren kas­ lara bölünmüşlerdir. İkinci kolları gerçek ete ve koltuk altındaki damarlara dağıl­ mışlardır. Üçüncü kolları göğüs üzerinden geçer ve yumuşak yere iner. Dördüncü kolları büyüktür ve kollardan herbiri üçer bölüme ayrılır. Bu üç kısmın ikisi omuz diplerine gelmiş ve oradaki büyük-küçük kaslar ile omuz kemik altlarındaki büyük kaslara dağıl­ mışlardır. Geri kalan üçüncü kısmı ise, büyüktür ve herbiri. kendi içinde iki kola ayrılır. Göğsün üzerinden ellere gelir ve ellerdeki kaslara dağılır. Doktorlar buna ıbtî derler. Üste doğru yükselen kısmın 3. kolu boyuna yükseldiği sırada ikiye bölünmüş ve bunlardan biri dış boyun damarı, diğeri de şahdamar şeklini almıştır. Boyun dış damarı boyun halka kemiğine gelince ikiye ayrılır. Bunlardan biri ondan aynldığı zaman yükselerek öne gelmiş, di­ ğeri ise önce öne doğru inmiş, sonra da yukarıya çıkarak boynun dış kısmına varmış, önceki kısımla buluşmuş ve onunla birleşmeyi temin etmiştir. Bu sözünü ettiğimiz iki kısım, meşhur şahdamarı meydana getirmiştir. İkinci kısmın evvelki kısımla karışma temin etmesinden ev­ vel, bundan iki kol çıkar, birisi genişlemesine gidip, çukur yerde köprücük kemiklerinin birbirleriyle karşılaştıkları yerde yine bir­ leşir ,İkincisi boynun dışında eğilmiş durumda bulunur ve sonra­ dan iki ferdinden aynlarak yalnız kalır.
150

MARİFETNAME

Sözünü ettiğimiz bu damarlardan 2. çifti örümcek ağma ben­ zer kollara ayrılır. Bu kollar, omuzlara doğru uzandıklarında her­ biri omuz damarı ismiyle anılır. Bu omuz damarlarının yanların­ dan iki damar omuzun üst kısmına kadar ona arkadaşlık eder. Fa­ kat bir tanesi orada tutulur ve dağılır. Ancak omuz daman her ikisini de geçer ve elin sonuna ulaşır. O da boyun dış damarının kanşmasından sonra ikiye ayrılır. Bir kısmı içten olup küçük kü­ çük dalları vardır ve dağılışı da üst çenedir. Bu kollardan da daha başka aynlan büyük kollar olup, bunlar da alt çenede dağılmış va­ ziyettedirler. Beyan ettiğimiz bu iki sınıf koldan çıkan çok miktardaki ince • damarlar dil çevresine dağılmış vaziyettedir. İkinci kısım belirlen­ miş olup, kulaklar ile başa yakın yerlere dağılmış haldedir. Fakat şahdamarı yemek borusuna yukarıya çıkarken arkdaşlık etmiş ve onunla yukarıya doğru kollar göndermiştir. Bu kollar dış şahdamarmdan gelen kollarla birleşmiştir. Sonra bu damarların tümü yemek borusuna, gırtlağa ve iç kaslara aynlmış olup, nihayet lam yivine varmıştır. Daha sonra ondan da çok miktarda kollar çıkmış bir ve ikinci omurdan sinirlere dağılmıştır. Oradan da çok ince kılcal damarlar halinde baş ile boyun eklemlerine gelmiştir. Yine oradan da daha başka kollar çıkmış ve beyin üzerindeki kafa kemik zarına gelerek iki tarafın birleştiği noktaya çıkmış ve oradan da kafa kemiğine inmişlerdir. Bu kolların gönderilmesin­ den sonra geride kalan damar lam yivinin nihayetinde kafa boşlu­ ğuna girer ve ondan beynin iki perdesine ayrılan kollar bulunur ki, bu perdeler muhtaç oldukları besinleri bu kollardan alırlar. Sert perdeler çevrelerindeki kısımlarla bu kollan bağlamış ve ondan uzaklaştırmışlardır. Kafatası perdelerine gelen gıdalar onlardandır. Bunlann dağılışı ince zardan beyne inen atardamarla­ rın dağılmasına benzer. Atardamarları sağlamca bağlamış ve geniş yerde de karşılamıştır ki, buna sebep de ağızların kanın dökülme­ si ve orada pişip yanması içindir. Sonra da iki tek arasına dağılmış ve 1. musıva adım almış tır. Oradaki kanın aktığı kollardan kam emdiği sırada örter ve ön kanna uzanmış ve oraya kadar uzanan atardamarlarla birleşmiş­ tir. Bu zar meşime ,yani ana rahmindeki çocuğu besleyen kan tor­ bası ağıyle örülmüştür. ısı

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.

Bütün bunlar Allahü Zülcelâlin kudret ve azametini gösteren birer delil olmuştur. KISIM : 4 ECVEF DAMARININ KOLLARI VE FAYDALARI Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki: Ana toplardamar (kıfal)m esasını omuz damarı oluşturur. Ondan çıkan ve çoğalan kolların başlangıcı ana toplardamardır ki buna kıfal denilmektedir. Pazuda kol boyuna uzanan bu damar, aynca pazu dışına ve derisine dağılan kollar gönderir. Dirsek ek­ lemine yaklaştığında üç kola ayrılır. Bu kolların birine kol ipi mâ­ nâsına gelen Habluz-zırâ’ adı verilmektedir. Bu kısım üst dirsek oynağının dışı üzerinden uzamıştır. Oradan dışa ve aşağıya, yani dirsek altının yumru dışına bükülerek eğilmiş ve alt oynağın cüz­ lerine yayılmıştır. İkinci kısmı bilek dışından meylederek dirseğe taraf dönmüş ve koltuk altındaki bir kolla birleşmek üzere gitmiş ve bu iki ke­ mikten ehhâl, yani baş ve gövde damarı meydana gelmiştir. Geride kalan üçüncü kısmı ise derinden gidip tekarr ibtîden gelen bir kolla birleşmiştir. İbtînin, koltuk altının evvelki kolla­ rı pazunun içine inmiş ve oradaki kaslara yayılmışlardır. Bu kol­ lardan biri, kol kemiğine kadar uzanmıştır. Adı geçen ibtî dirsek eklemine yaklaştığında ikiye bölünür. Bunlardan bir kısmı içeriye girmiş ve ana toplardamardan kifâlden de geçer ve kol ile biraz birleştikten sonra ondan ayrılır. Bu kolun bir kısmı içe doğru in­ miş, küçük parmak ile yanındakinin tamamına ve orta parmağın da yarısına kadar inmiştir. İkinci ekleme çıkıp kemiğe dokunan elin cüzlerine ayrılmıştır. İbtinin, yani koltuk altının. 2. kısmı bilek içinde dörde ayrıl­ mıştır. Bu kollardan biri de bilek altında ve bileğe ulaşıncaya ka­ dar yayılmıştır. Diğer bir kolu da birinci kolun üzerinde olup, ya­ yılışı onun gibi olmuştur. Üçüncü kol, kol ortasında ve yine bilek­ ten türemiş olup, çeşitli kollara ayrılmıştır. Kolların içinde en büyüğü 4. sü olup, hem yüksek ve hem de
152

MARİFETNAME

açıktır. Bir kolu ana atardamarın koluyla birleşmiş ve bunlardan da baş ve gövde damarı denilen ekhal hasıl olmuştur. Geri kalanı da derine gidip gömülmüştür. Ekhal damarı içten doğar, üst dirseğe kadar çıkarak dışanya gider ve L şeklinde iki kola bölünür. Üst kolu üst bilek oynağına doğru inmiş ve bileğe dönmüştür. Baş parmağın arkasında ve baş parmak ile şehâdet parmağının arasında ve şehâdet parmağında, yani bizzat kendisinde yayılır. Alt kolu ise dirseğin alt kısmına inerek üçe ayrılmıştır. Bu kollardan biri, şehâdet parmağı ile orta parmak arasına gelir ve üstten şehâdet parmağına gelen bir damar koluna yapışarak onun­ la bir damar oluşturur. İkinci kol sağlam ve kuvvetli olup orta parmak ile onun yanmda bulunan parmak arasmda yayılır. Bu kollann tamamı kolların eklemlerine bölünmüştür. Ellerin parmakları Cenabı Hakk’ın inâyet ve yardımıyle ha­ reketini bunlar sayesinde yapıyor. İnsanı yaratıklann en üstünü ve en güzeli kılan Allahü Zülcelâl her türlü noksan sıfatlardan uzaktır. KISIM: 5 ECVEF DAMARININ BEDENİN AŞAĞISINDAKİ BÜYÜK KISMI VE KOLLARI Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki: Ecvef damarının aşağı inen büyük kısmı, karaciğerden çık­ tığı zaman daha bel kemiğine dayanmadan önce kendisinden bü­ yük bir damar ayrılır ve bu damar da kıl misâli incecik damarlara ayrılır. Sağ böbrek liflerine giderek böbrekte ve onun yakınında kalan yerlerde yayılır ve onların hepsini sıcak gıda ile gıdalandırır. İnen kısmından daha sonra büyük bir damar aynlır ve kıl da­ marlara bölünerek dağılır. Sol böbreğe gelerek onun liflerini bu­ lur, onların civarında kalan yerlerde dağılır. Bunların tamamının gıda ihtiyacı bu koldan sağlanır. Sonra inen bu kısımdan ayrılan iki damar var ki bunlara Talûn adı ve153

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

rilmiştir. Bu damarlar gıda vermek gayesiyle böbreklerin içine ka­ dar girmişlerdir. Çünkü izahı yapılan atardamarlarda olduğu gibi, bu talûnlar da böbreklerin besinini çekerler. Bu talûn’ün sol ta­ rafından çıkmış olup, hem erkek ve hem de kadınlarda sol yu­ murtaya kadar inmiştir. Çıkan bu damar da ayrıca sağdan kolla­ ra ayrılarak sağ yumurtaya varmıştır. Bu damar iki böbrekten gerek kadınların ve gerekse erkeklerin cinsiyet organlarına doğru meyleder. Bunların daireye benzer şekilleri olduğundan, böbrek­ lerden yumurtalara akan saf kan, onlarda pişer ve kırmızı kan şeklinden beyaz meniye dönüşür. Yine bel kemiği (omurga) nden yumurtalara ulaşan iki da­ mar vardır ki, bu erkek cinsiyet organında kaybolur. Sonra inen bu kısım, omurgaya dayanarak inerken her omurun yanında o damardan daha başka kollar ayrılır. Ayrılan bu kolların bir kısmı girmiş ve omurilikte sona ermiştir. Diğer bir kısmı ise, yanlarında­ ki kaslara dağılmışlardır. Yine bir kısmı da leğen kemiklerine gel­ miş ve karın kaslarında sona ermişlerdir. Bu inen kesim izah edildiği şekilde omurga omurunun sonuna geldiği zaman orada ikiye bölünmüş olup ,biri sağ, diğeri de sol oy­ luğa varmıştır. Sözünü ettiğimiz bu iki kısım henüz oyluklara var­ madan evvel herbirinden on tabaka damar ayrılmıştır. Birinci ta­ bakaları sert bir yere gelmiş, ikinci tabakaları ise kılcal damarlar olarak ortaya gelmiş. 4. tabakaları mak’ad kaslarına ve kuyruk sokumunun dışına ayrümış. 5.tabakaları kadınlarda ana rahmi boyunca uzanmış ve bir kısmı orada ana rahmine bitişik halde kısımlara ayrılmışlardır. Bunlardan biri,sidik torbasına ayrılmış, diğeri ise sidik torbasının boyun kısmına gelmiştir. Bu 5. tabaka genellikle erkeklerde daha çok bulunur. Bu sebeple hem sidik torbasını sarmış ve hem de er­ keklik âleti olmuştur. 6. tabakaları kasık kemiği üzerindeki mevcut kaslara gitmiş ve orada dağılmıştır. 7. tabakaları, karın üezrinde bedenin yukarısına doğru çıkan kaslara yükselmiştir. Bu esas damarlardan ayrıca kadınlarda 4 da­ mar daha çıkar ve dört yandan an rhmine iner. Yine onlrdan çı­ kan 8 damar göğüs üzerindeki memelere çıkar.
154

MARİFETNÂME

8. tabakaları erkeklerde cinsiyet organına, kadınlarda ise ön tarafa gelir ve oralarda dağılır. 9. tabakaları oyluğun iç kaslarına inmiş ve bu kaslarda dağıl­ mıştır. 10. tabakaları baldır yanlarından leğen kemiklerine çıkmış ve ellerin tarafından inen damarların çevresine ulaşmış ve hep­ sinden çıkan büyük cüz’ü bacaklarda inmiş ve onda başka kolla­ ra bölünmüş ve böylece 20 tabakaya ulaşmışlardır. Damarlardaki bu sınıflandırma ve dağıtım, bilginleri hayret içine düşürmüş ve yaratıcılarını bilmek hususunda büyük ibret olmuştur. Damarlardaki kanı nehir suları misâli akıtan bir ve kahredici olan Allah’ın sanı ne yücedir! KISIM: 6 ECVEF (BOŞ) DAMARIN UYLUK AŞAĞISINA İNEN DALLARI VE FAYDALARI Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki : Açıklaması yukarıda yapılan tabakalardan geri kalanları, oy­ luğun içine inmiş ve her kısım bir oyluğun içinde 15 dal meydana getirmiştir. Bunlardan; Biri oyluk önündeki kaslara bölünmüştür. Biri dışarıdan içeriye doğru kaslara taksim olunmuştur. Biri dış yüzdeki odalara dağılmıştır. Biri dıştaki kaslara varmıştır. Dördü bacak içine doğru gömülmüş ve kaybolmuştur. İkisi bacak altında bulunan kaslara varmıştır. İkisi diz mafsallarına kadar varmıştır. Geri kalan üç daldan dış yüzde olanları akciğere giren soluk borusundan topuk mafsalına kadar uzar. Orta dal, dizin sonundan baldır içindeki kaslara bırakır ve kendisi de aşağıya iner. Ondan kalan iki daldan biri baldırın iç kısımlarına gömülerek kaybol­ muştur. Birisi İse, iki kemik arasında uzar ve ayak önüne inerken ay­ nı dış yüzden bir kol ile karışır. Dallardan 3. cüsünün iç yüzü bal­
155

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

dır içine eğilmiş büyük bir ciğer borusunun bombeli tarafından topuğa gider ve ayağın iç kısmına gelir. Sözünü ettiğimiz 3. dal, orada dört kola ayrılır, bunlardan iki­ si aşağı dış kısımdan ve küçük kemik yanından ayağa girmiş, ikisi ise yukan iç kısmındadır ve birisi hariçten gelen ile birleşme temin eder. Ayağın üst yüzüne çıkarak yayılmıştır. İç yüzdekinin dışa bakan kolu İkincisiyle birleşmiş ve ayağın alt tarafında dağılarak sona erer. İnsan bedenindeki mevcut kan damarları bunlardan İbaret­ tir. Hepsinin toplamı 360 damar eder. Şekil veren ve Hâkim olan Yüce Mevlâ'nın en güzel surette yaratmış olduğu insan vücudun­ daki yüce, bedii ve sanatının ne derece yüksek olduğunu düşünme­ ye ve anmaya vesile olması için insan vücudundaki cüzleri ve uzuvlan kısca da olsa burada ifade etmeye çalıştık. Aıtık bundan sonra duyu, kuvvet ve hikmetli şeyle rile, organlann diğer şekillerini de iki konu başlığı altmda izaha geçiyo­ ruz. Bedendeki mevcut ince sanatlar sayısızdır. Biz bu kadarını an­ latmayı yeterli gördük. Çünkü, insan vücudundaki organların bo­ zulan kısımlan hakkında âlimler yüzlerce, binlerce eser yazmış ve yine de bitirememişlerdir.

KONU:4 İNSAN BEDENİNDEKİ KUVVETLER ALTI KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 İNSANDAKİ KUVVETLER VE ORGANLARIN HAREKETİ Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki: Kuvvetler ve fiiller birbirleriyle bilinebilen ve birbirine bağlı olan iki kavramdır. Çünkü kuvvetlerden herbiri ayn bir iş, ve fiil­ dir. Yani, her fülin mutlaka bir kuvveti vardır. Şu halde fiiller na­ sıl iki çeşit ise, kuvvetler de aynı şekilde iki çeşittir. 1 — Tabii kuvvetler. 2 — Nefse ait (nefsanî) kuvvetler. Bu kuvvetlere başkanlık eden ve onları idaresi altında bulun­ duran bir uzuv vardır ki, kuvvetlerin kaynağı (madeni) nı o or­ gan teşkil eder. Fiillerin meydana gelişi de organlar sayesindedir. Nefsî nebatî olan tabi! cins, iki kısma ayrılır. Bir kısmının gayesi, bedeni gelecek tehlikelerden korumaktır ki, bu ‘kısım bedeni gıdalandırmak ve böylece büyümesini ve yaşa­ masını temin etmek hususunda tasarruf sahibidir. Hayatının sonu­ na kadar ona tazelik verir ki, bu kısmın yeri ve hareket merkezi karaciğerdir. Diğer kısmın gayesi ise, bedenin soyunu, yani neslini devam ettirmek vazifesini görmektir ki, bu da kadın ile erkeğin cinsi münasebette bulunmasıyle olur. Bu ise bedendeki karışımların oluşturduğu meni cevherinin kadının rahmine düşmesiyle, Allah-' m muradıyle ve can vermesiyle mümkün olur. Bu kısmın yeri ve hareket alanı kadın ve erkek cinsiyet organlarıdır.
187

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

'Nefsani (hayvani) cinse gelince; bu da iki kısmı içine alır : 1 — İdrak edici (müdrike) kuvvet. 2 — Hareket edici kuvvet. İdrak edici kuvvet de kendi içinde 2’ye ayrılır : 1 — Dış kuvvet. 2 — İç kuvvet. Bedenin dışında görülebilen beş kuvvet vardır : 1 — Duyma kuvveti. 2 — Görme kuvveti. 3 — Koklama kuvveti 4 — Tad alma kuvveti. 5 —Dokunma kuvvetidir. Bedenin içinde bulunan idrak edici kuvvetler de beşe ayrılır : 1 — Ortak duyucu kuvvet. 2 — Hayal kuvveti. 3 *— Fikir (düşünce) kuvveti 4 — Vehim kuvveti. 5 Hafıza kuvveti. İç idrak edici kuvvetlerin merkezi ve hareket alanı beyindir. Hareket edici kuvvet icra ettiği iş ve fiillere (gördüğü iş) gö­ re kısımlara ayrılmıştır. Çünkü her kasın yaratılış şekli ve tabiatı başka başkadır. Bunun bir kısmı, beden damarlarını ve kirişlerini hareket ettirip titreterek, tutarak, salarak açan ve kapıyan bir kuvvet görevini ifâ eder. Bunlar sayesinde eklemler açılıp organlar hareket eder. Bu kuvvetlerin yeri, hareket alanları kaslara bitişen sinirlerdir. Hareket ettiren kuvvetin bir kısmı gadab, diğeri de şehvet kuvvetidir. Kızma hali, hayvanı kuvvete arız olan sıkma ve daralmadır. Şehvet ise, hayvani kuvvetteki genişlemedir. Kızgınlığın ve şehevî kuvvetin yeri ve hareket sahası yürektir. Esasen bütün kuvvetle­ rin başlangıcı kalbdendir. Fakat bildirilen yer ve hareket merkez­ leri, sözü edilen kuvvetlerin harekete, yani füle dönüştükleri yer olduğu için herbirine başlangıç ve merkez denilmiştir. Meselâ, duyuların merkezi beyin olduğu halde, her duyu için­ de aynca bir organ tayin edilmiştir. Çünkü o duyunun, özel fiili o organ tarafından yapılmıştır. Fakat yemeklerin sindirilmesi bazı basit işler his kuvvetle tamamlanabilmiştir. Bazıları da yemek ye­
138

MARİFETNÂME

meye iştahı olma ve yemek yeme gibi çift hareketle tamamlanırlar Çünkü bu iş bir çekici kuvvet ile bir de midenin ağzındaki his kuv­ vetiyle tamamlanmıştır. Fakat çekici kuvveti uzun ve nemli olan lif tellerini harekete geçirir. Duyucu kuvvet ise bu hareket saye­ sinde iştahı çeker ve kişide yemek yemeye istek uyamr. Eğer du­ yucu kuvvete herhangi bir hastalık ya da âfet anz olursa, yemek yemeye olan istek, iştiha kaybolur. Sübhane musebbi bul esbâb. KISIM: 2 İNSAN VÜCUDUNDAKİ TABİİ NEFS, NEBATİ NEFS VE YARDIMCILARI Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki: Ana rahminden şehâdet âlemi olan dünyaya gelen çocuk dört can ile hayat bulmuş olarak doğar. Bunlar: 1 — Tabiî nefs. 2 — Nebati nefs. 3 — Hayvani nefs. 4— İnsanî nefstir. 1— Tabiî nefs : Bedenin parçalarım muhafaza eden ve birbi­ rinden ayrılıp dağılmalarım önliyen bir kuvvettir. Bu kuvvetin ye­ ri bütün bedendir. Bu kuvvetin iki ayrı hizmetçisi vardır ki bun­ lara da hafiflik ve ağırlık denilmiştir. Hafiflik bedenin dış muhi­ tine ağırlık ise içine, yani merkeze doğru eğimlidir. 2 — Nebatî nefs: Bedenin uzunluk, genişlik ve derinliğine yayılan ve bedenin cismini büyüten kuvvettir. Bu nefsin bulun­ duğu yer karaciğerdir. Az evvel izahım yaptığımız tabiî nefs ve ona hizmetçi vazifesini görenler, hepsi birlikte nebatî nefs’in hizmetin­ de bulunurlar. Nebatî nefsin bunların haricinde ayrıca kendisine ait 9 hizmetçisi vardır ki bunlar: 1 •— Çekici kuvvet. 2 — Tutucu kuvvet. 3 — Sindirme kuvveti. 4 — Ayıran (mümeyyiz) kuvvet. 5 — Dışarı atan kuvvet.
199

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

6 — Üreten kuvvet. 7 — Şekil verici (musavvir) kuvvet. 8 — Besleyici kuvvet. 9 — Büyütücü kuvvettir. Şimdi bunlar üzerinde kısa izahlar yapalım : 1 — Çekici kuvvet (cazibe) : Bedene fayda temin edecek gı­ daları hariçten bedenin içine çekme görevini yapan kuvvettir. Bu işi kendi yeri olan mide ile ve onun ağız lifleriyle yapar. 2 — Tutucu kuvvet: Midede gıdayı tutan kuvvettir ki ,bu işi midenin aşağısındaki genişlemesine olan eğik bir lif ile yapar. 3 — Sindirme kuvveti: Çekici ve tutucu kuvvetlerin sakla­ mış oldukları faydalı gıdayı yoğurarak hasıl eder, besleyici ve artırıcı (doğurucu) kuvvetlerin işine hazır hale getirir. Geriye ka­ lan kısmı kanşır ve gıda haline getirerek organlara dağılır. Bu ya­ pılan işe sindirim denilmektedir ki, bu kuvvet, pişirmek ve karış­ mak işi kendi bölgesi olan mide, karaciğer ve damarlarda onların mevcut sıcaklıklanyle olur. 4 — Ayıran kuvvet: Gıda piştiğinde kalım ile incesini birbi­ rinden ayıran kuvvettir ki, bu kuvvet işini kendi yeri olan mide­ nin iç yüzünde yapar. 5 — Dışarı atan kuvvet: Gıdalar içindeki fazlalıkları ve işe yaramayan kısımları veya kâfi miktardan fazlasını yollarından ve­ ya kendisine ait deliklerden çıkararak atar. Meselâ, ağacın zamkını dışarı atması veya bu kuvvetin fazla­ lığı kıymetli organdan kıymetsiz organa aktarması buna misâldir. Bu kuvvet, işlerini midenin altındaki sıkan ve genişlemesine olan lifin kirişiyle yapar. 6 — Üreten (doğurucu) kuvvet: Bu besinlerin en incesi ve yufkasını toplar ki, bu gıdalardan da o cismin bir benzeri meyda­ na gelir. Bu toplanan gıdalann en ince kısmına bitkilerde tohum, hayvanlarda da nutfe (meni) adı verilir. Bu kuvvet iki çeşit olup, biri erkek ve dişideki meniyi meydana getirir. Diğeri de rahim içi­ ne gelen menideki kuvveti ayırır ve her organa ait olan tabiatın meydana gelişine kadar birleştirir. Bu kuvvetin çalışma sahası da kendi yeri olan vücut damarlan olup, işlerini orada yapar. 7 — Şekil veren (musavvir) kuvvet: Allahü Zülcelalin kud­ retiyle bütün azalann şekil, biçim, karışım, girinti, çıkıntı, boşluk
100

MARİFETNÂME

ve deliklerinin sonuna kadar olan her türlü işlerini görür. Muha­ faza içinde besinlerin çeşitleri üzerinde çalışamalar yapar ve onu cisme benzer hale getirir. Bu kuvvetin çalışma yeri de kendi saha­ sı olan atardamarların içidir. 8 — Besleyen kuvvet: Gıdayı gıda alacak organa faydalı olacak hale getirir. Bedendeki alacağı vaziyeti aldırır. Bu kuvvet çalışmasını bütün organlarda yapar. 9 — Büyüten kuvvet: Bedenin her tarafmı uygun bir şekil­ de büyümesini ve gelişmesini sağlıyan bir kuvvettir. Bedene giren gıdalarla bedenin büyümesine yardım eder. Bedene giren besin­ lerle hayat bulmasına hizmet eder. Bu kuvvet işlerini kendi yerleri olan bedenin tamamında'yapar. Anlatmaya çalıştığımız bu iki nefis, kendisine yardımcı olan­ larla birlikte hayvani nefse hizmet eder ve ona itaatten dışarı çık­ mazlar ve onun isteğine ram olurlar. Hayvani nefs, konuşan nefse binek olmuştur. Bizi ona hâkim, onu da bize memur kılan Cenabı Hâk, her türlü noksanlıktan uzaktır.
KISIM: 3 İNSAN BEDENİNDEKİ HAYVANİ NEFS VE ONUN HİZMETÇİLERİ OLAN DUYULAR

Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki: Hayvani nefis, bütün bedeni saran bir kuvvettir. Bedenin ha­ reketi onun isteğine göre olur. Duyusu ile eşyayı bilir, tanır, öğ­ renir. Hayvani nefsin yukarda izahını yaptığımız hizmetçilerinden başka 12 tane hizmetçisi vardır ki, 40 tanesi his, diğer ikisi de hid­ det ve şehvettir. Duyuların beşi beden dışında olup, bunlar, göz, kulak, burun, dil ve deridir. Geri kalan beşi de bedenin içinde ve beyin boşluğundadır ki bunlar da: 1 — Ortak duyu. 2 — Hayal. 3 — Vehim. 4— Fikir (düşünme). 5 — Hafızadır. Bu duyuların hepsi için tesbit edilen ayn bir iş vardır ve her

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
duyu kendi işini yapmakla meşgul olur. Beden dışındaki duyular­ dan biri, işitme duyusu olup görevi sesleri ve harfleri duyarak bir­ birinden ayırmaktır. Sesleri ve sözleri duyup anlamamız ancak bu duyu sayesindedir. Bu özellik sadece bu duyuya mahsus olup, di­ ğerleri bundan mahrumdur. İşitmenin meydana geldiği yer iç ku­ lakta nohut tanesi kadar büyüklüğü olan ve içi sıvı ile doldurul­ muş bir yerdir. Görme duyusunun görevi, şekilleri ve renkleri görmek ve anla­ maktır. Beyaz-siyah, uzun-kısa, büyük-küçük, uzak-yakm, güzelçirkin ,aydınlık-karanlık v.s. gibi birbirine zıt vasıflar ile bunun gibi şeyleri birbirinden ayırır ki, bu vasıf da ancak gözde, yani görme duyusunda vardır ve diğer duyularda bu yoktur. Bu kuvve­ tin çahşma sahası gözdür. Koklama kuvvetinin görevi, güzel ve çirkin kokuları algıla­ mak ve birbirinden ayırmaktır. Bu işte ancak koklama duyusuna has birşey olup, diğerlerinde yoktur. Bu kuvvetin çalışması beynin ön tarafındaki meme uçlarına benziyen iki küçük et parçasıdır. Tatma kuvvetinin görevi, ağza alman gıda v.s. gibi tatlı-acı, ekşi-tuzlu v.s. gibi tatları almaktır. Acıyı tatlıdan, ekşiyi tuzlu­ dan ayırmak ile her türlü yemeğin ve meyvelerin tatlarını almak ancak bunun sayesinde mümkün olur. Bu işi yapma hususiyeti ancak bu kuvvetin olup, diğer duyularda yoktur. Bu kuvvetin ye­ ri, boğazın aşağı kısmı ile dil üzerinde yayılan kastır.

Dokunma kuvvetinin görevi, yumuşak ile serti ,sıcak ile soğu­ ğu, yaş ile kuruyu, hafif ile ağırı birbirinden ayırmaktır. Yine bu işi görme vasfı da ancak dokunma kuvvetine ait olup, diğer duyular bundan yoksundur. Bu Kuvvetin yerin bütün bede­ nin dış yüzüdür. Fakat el ayasıyla parmaklar arasında bu his çok daha açık olup, orta parmak üzerinden zirve noktasına çıkmıştır. Gerek bu durum ve gerekse bu sıra, Yaratıcı ve Bari olan Al­ lahü Zülcelâlin kudret ve kemâlini, nimetlerini, çokluğunu ayan beyan ortaya koymuştur. Bu yüce sanat, âlimler için büyük ibret olmuştur. İnşam varlıkların en güzeli olarak yaratan Sâni ve Ha­ kim olan Allahü Zülcelâl her türlü ayıp ve noksanlardan uzaktır. O
di. Keşke

yüce Mevlâ bize lütfü ve inamıyle göz, kulak ve kalb ver­ O’na lâyık olabilsek ve hakikî bir kul olabilsek!
162

MARİl'ETNAME

KISIM : 4 HAYVANİ NEFSİN BEŞ İÇ DUYUSU
Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki: Beş iç duyu kuvveti beynin üç boşluğunda kuvveti olup; ve ortak duyu, hayal kuvveti, düşünme kuvveti, vehim dir. Şimdi bunları izaha gayret edelim : 1 — Ortak duyu kuvveti : Bu, hizmetçi duyuların ilkidir. Buna bu ismin verilmesine se­ hafıza kuvveti­

bep iki mânâdır. 1. mânâ : Gözlerin idrak ettiği birşey in şekli ortak duyu saye­ sinde birşeymiş gibi görünür. Çünkü bir kimsenin halinde ,o gözü ile ortak göz­ duyu arasında herhangi bir arıza olması leri şaşı olur ve birşeyi iki taneymiş gibi görür. kimsenin

2. mânâ : Ortak duyu, dış duyuların arkasında ve iç duyuların önünde başlangıç kısmında olduğundan, dış duyularla algılanan şeyler önce ortak duyuya gelir. Nehire benzeyen bu duyular, ortak duyu denizinde birleşir ve sonra da iç duyulara karışır. Kalbe gelen fikir ve düşünceler evvelâ beyne çıkar ve oradaki duyuları geçerek ortak hisse gelir. Bu nehirler ve çeşmeler ortak duğunda oradan da bedenin dışındaki duyulara gider. Bu kuvvete ortak duyu kuvveti duyu denizine sebebi dol­

denilmesinin

budur. Şanında kuvvet­ gibi, üç

Onun işi yazılan birşeyin tercümesini yapmaya benzer. duyulara tercümanlık olan ortak kuvvetin bu vasfı diğer lerde yoktur. Bu kuvvetin çalışma merkezi önce de açıkladığımız

boşluktan ilkinin ön tarafıdır. 2 — Hayal kuvveti : Bu kuvvetin iş ve sanatı dış algılanması (idrak) halinde. Meselâ, dığını veya başka birini Yani, görse de, ne gösterebiliyor. görebiliyor. yere adamın duyulara olan herhangi birşeyin bir kimse .gördüğü bir tanı­ önceden kendisi onu göreceğini halde kendisi­ hayalinde olmadığı

Veya bir kimse herhangi bir şehri görse ve sonra da başka bir gitse ve önceki gördüğü şehri tekrar görmeyi arzulasa o şe­

hir orada olmasa bile o kimse hayalinde o şehri görebiliyor. lin gördüğü iş, hayal kuvvetiyle mânâları idrak etmektir.

Haya­

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Esasen hayal, bir kâtibe benzer. Çünkü mânânın şekilden uzak kalmamasını temin kâtibin işidir. Yani, bir kelime söyleniş­ le şekil haline gelmedikçe mânâsı meydana gelmez ve hiçbir kim­ seye telâffuzu ulaşmaz. Fakat kâtip, şekil ve ses halinde olmıyan mânâyı başkasına ulaştırabiliyor. Aynen kâtibin yaptığı iş gibi ha­ yal de şekil halinde olmıyan şeyleri diğer duyulara gösteriyor. Bu gibi mânâların algılanması bu kuvvete mahsus olup, diğer kuv­ vetler bundan yoksun kalmışlardır. Bu kuvvetin yeri ve iş merkezi ortak duygunun arkasında ona bitişik haldeki ilk boşluğun arkasıdır. 3 — Düşünme kuvveti: Şayet bu kuvvet bir insamn konuşma kuvveti ve kendi fay­ dasına kullandığı bir kuvvet olarak kabul edilirse bu durumda ona, düşünen, hatırlayan, istediğini yapan kuvvet denilir. Şayet hayvani vehim kuvveti bunu kullanır da bu kuvvet- de onun için hazı rolursa, onun ihtiyaçlarını görürse bu halde kuv­ vete hayal gücü denilir. Düşünme kuvvetinin işi budur. İç ve dış duyulardan hafıza kuvvetinde yazılan ne varsa düşünme kuvveti o şekillerin hepsini görür ve okur. Bu kuvvetle diğer kuvvetler arasındaki fark şudur: Diğer duyu organları algılananlardan kendilerine gelenlerin sadece birini benimser ve toplar. Diğeri de o toplanan şekilleri mu­ hafaza eder. Fakat üçüncü kuvvet dediğimiz düşünme kuvveti, ikinci kuvvetteki suretleri istediği şekilde kullandıktan başka, o suretlere uygun olan ya da olmıyan mahalleri de hazırlayabilir. Bunun içindir ki, bu düşünme kuvveti vehime kuvvetinin bir âle­ ti. gibidir. Bu anlayış sadece buna aittir. Halbuki diğer kuvvetler­ de bu vasıf yoktur. Bu kuvvetin yeri ve hareket merkezi beynin orta boşluğunun ön tarafıdır. 4 —• Vehim kuvveti: Bu kuvvetin gördüğü iş .görülen, görülmeyen şeyler ile doğru ile yanlış gibi şeylerden nefsi haberdar etmek ve dış âlemde sureti olan ve olmayan mânâ ve suretleri idrak etmektir. Meselâ, âlemde yüzbin güneşin varlığı vehmediliyor. Fakat âlemdeki güneş sadece bir tanedir. Yahut da yüzbin cıva denizi bu* lunduğu vehmedilebilinir. Fakat dünyada bir tane cıva denizi bile mevcut değildir. Yahut da, altın ve gümüşten ya da diğer cevherlerden mey­
164

MARİFETNÂME

dana gelen birçok dağlar ve tepeler düşünülebilir. Fakat dünyada bunun tek bir benzeri yoktur. Vehim kuvveti, konuşamıyan hayvanlarda insanlardan çok daha kuvvetlidir. Zaten onlar bu sayede, hayatlarını devam ettirebilmekteler. Meselâ, küçük bir kuzu binlerco annesine benziyen ko­ yun içindeki annesini bu duygu ile kolayca bulabiliyor ve tanıya­ biliyor. Çobamn kendisine sadık bir dost, kurdun ise amansız bir düşman olduğunu bu kuvvet sayesinde bilebiliyor. Yani demek olu­ yor ki, hayvanlardaki vehim kuvveti insanlardaki akim gördüğü işi görüyor. Çünkü hayvan, dostunu ve düşmanım bu kuvvet sa­ yesinde bilir. Bu kuvvetin tesiri altmda kalan insan, bazen hayvanların yaptığını yapar. Vehim kuvveti hayal kuvvetlerini kullanıp olma­ sı mümkün, olağan, alelâde şeylere uymayan, gerçeğe aykırı nice yollara sapar. Türlü sapık ,yalan, yanlış hayaller ortaya koyar ki bunların hepsi boş, yanlış ve olmaları da mümkün değildir. Akıl bunları kabul etmez. Bu sebepledir ki, vehim kuvvetine bedenin şeytanı adı verilir. Çünkü, bedenin kuvvetlerinin tamamı insan akimın hâkimiyeti altmda ve hareketleri onun emrine göredir. An­ cak vehim kuvveti insana bağlı olmadığı gibi onun emri altmda da değildir. Meselâ, bilindiği gibi, bütün melekler Hz. Adem’e secde et­ mişti de Şeytan etmemişti. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Dünyaya gelen çocuk, şeytanı ile birlikte doğar.» Bu hadiste vehim kuvvetinin varlığına işaret etmektedir. Çünkü vehim kuvveti öyle bir kuvvettir ki, hiçbir zaman boş dur­ maz. Daima yalan söyletir. Eşyayı olduğu şekilden başka gösterir. Daima hile ve aldatmada ısrar eder. Vehim kuvveti insana hücum ettiğinde aklın hâkimiyeti ortadan kalkar. Bu kuvvetin yeri beyin, işinin başlangıç yeri ise orta boşluğun arka tarafıdır. 5 — Hafıza kuvveti .* Bu levhaya benzer bir kuvvettir ki, Levh-i mahfuz’un insan âlemi olması mümkündür. Çünkü iç ve dış duygulardan buna ne gibi bir şekil gelirse gelsin, onun resmi aynen bu levha üzerinde sabit olur ve görünür. Meselâ, iki adam birbirini bir defa görmüş olsalar, başka za­ man bir kez daha karşılaşsalar, tabii ki birbirlerini hatırlar ve ta­ nırlar. Çünkü ilk defa olan karşılaşmalarında birbirlerinin sima­ ları hafızalarında yer etmiştir. Önceki görüşmelerinde hafızaya
165

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
yerleşen nakış, sonraki görüşmelerinde hafızaya yerleşen (yazılan) nakışa tatbik olunduğu zaman bu nakışlar uygun hale gelir ve birleşirler. Bundan da bu adamların daha önce görüşmüş oldukla­ rı meydana çıkar. Hafıza kuvveti, duyulabilen ve duyulamıyan suretlerden vehim kuvvetine gelen anlamların hâzinesidir. Aynı şe­ kilde duyulan suretlerin ortak duyularına gelen anlamların hâzi­ nesi hayaldir. Muhafaza, hıfz kuvveti sadece bu kuvvete aittir ve öbür kuv­ vetlerde bu yoktur. Hafıza kuvvetinin yeri ve başlangıç yeri .beyi­ nin üçüncü boşluğu ile, son boşluğunun ön tarafıdır. Şu halde de­ mek oluyor ki, gerçekte bu kuvvet yazılan bir levhaya benzer. Dü­ şünme kuvveti ise bu levhayı okuyan âlime benzer. Hayal kuvveti ise önce de zikrettiğimiz gibi, kâtip gibidir. Vehime kuvveti de söydeğimiz gibi şeytana benzer. Ortak duyu bir denize benzer ki, burası dış nehirlerin ve ır­ makların toplandığı ve dağıldığı yerdir. Beden şehrinin sultam ve hükümdarı İnsanî ruh olup, diğer kuvvet ve nefisler onun yar­ dımcısı durumundadırlar. MANZUME Tain şehri oldu canın padişahı Gönül, arş ve beyinin taht yeri Hayalin kâtip, hıfzın ise defter Fikir ilimleri o defterde musavver. KISIM : 5 HAYVANİ NEFSİN HİZMETÇİLERİNDEN HİDDET VE ŞEHVET Ey Aziz! Anatomi âlimleri diyorlar ki: Herhangi bir zararın savuşturulması veya başkasına galip gel­ mek için yapılan bütün hareketler, yürekte meydana gelmiş olup, hayvani nefstedir. Bu kuvvete hiddet, gadab, kırgınlık adı veril­ miştir. Hiddet, başkasını yenmeyi veya gelecek herhangi bir zararı defetmeyi kendisine meslek bilmiştir. Bunun yeri ve hareket mer­ kezi yürektir. Sözünü ettiğimiz hiddet, kızgınlığın orta derecesi şecaattir ki, yüreklilik, gayretlilik ve atılganlık demektir. Bu duygu, yapılacak l^te sebatkâr olmayı ve işi tamama erdirmeyi temin eder. Bu, be ğenilen bir huy ve övünmeye lâyık bir ahlâkî vasıftır. Bu duygu­ 168

MARİFETNÂME

nun ifratı ise tehevvürdür ki, çok aşın gitmek ve kudurmak de­ mektir. Bu duyguya sahip olan kimse, yapamıyacağı işleri yapma­ ya kalkar. Bu insanı kötülüklere duçar eden fena bir huydur ve daima yerilmiş ve kötü görülmüştür. Ancak bunun da haddinden fazla noksan olması da bir nevi aptallık olup, hoş görülmemiştir. Çünkü bu durumda olan bir kimse, yapabileceği bir işi yapmaktan da kaçar ki bu da evvelki gibi kötü bir vasıftır. Şehvet, hayvanı nefis tarafından bir faydayı kazanmak yahut da bir tat almak için yürekte meydana gelen harekete denir. Şeh* vet kuvvetinin isteği ve sanatı adı geçen faydayı temin etmek ve arzusuna nail olmaktır. Bunun yeri ve çalışma sahası ise yürek­ tir. Bunun orta ayarı iffettir. Bu vasıfla dine ve insanlığa yakı­ şan istek ve işlere girişilmiş olur. îffet güzel ahlâkın şubelerindendir. Şehvetin aşırısına şeref denilir ki, onunla dine ve insanlığa aykırı iş ve isteklere girişilir, bu da kötü huylardan biri sayılır. Şehvetin normalden aşağısına da amûd denir ki, istenen şehe­ vî arzu ve istekler bununla yapılamıyacağı için, bu da bir evvelki gibi hoş görülmemiş .beğenilmemiş, bilâkis zemmolunmuştur. Öf­ ke ve şehvet kuvvetleri izahı yapılacak olan İnsanî nefsin (ruhun) emrine girer ve ona kölenin efendisine itaat etmesi gibi itaat eder­ lerse ikisi de ortayı, yani itidali bulur ve insan iki güzel huyun sa­ hibi olur ki,bu huylar da şecaat ve iffettir. Gerek öfkeye ve gerek şehvete üstün durumda olan iman nefsi hür ve kâmil (olgun) dir. Eğer durum aksine olur da öfke (hiddet) ve şehvet ruha galip gelirse ve ona hâkim olarak emri al­ tına alırsa ve onu köle gibi kendine hizmet etmeye mecbur ederse, artık öfke ve şehvet normal halinden çıkar ve bu husus kişide dört fena huyun yerleşmesine sebep olur ki, bu huylar şunlardır : 1 — Tehevvür (aşırı gitme, kudurma). 2 — Cûbu (pısırıklık, aptallık). 3 — Şeref (kötülük yapmak). 4 — Hamud (haksızlığa maruz kaldığı anlarda susmak.) Bunlardan başka, daha birçok kötü ahlâk ve huy sözünü et­ tiğimiz bu huylardan çoğalır. Öfkeye ve şehvete yenilen ve onla­ ra mahkûm olan ruh, noksan ve esirdir. Çünkü kendini bilmekten âciz kalır. Kendisini yaratan Mevlâyı bilmekten ve tanımaktan gafildir. Ya Rabbi, bizi gaflete düşen kullarından eyleme!
187

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

KISIM: 6
İNSANİ NEFS (RUH) VE YARDIMCILARI

Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki: Emri Rabbani ve konuşan bir nefs olan İnsanî nefs öyle bir cevherdir ki, kendisinde bütün maddelerden arınmış uzak kalmış iken, büyük bir aşk ile bağlandığı bedenin işlerini görmek için hay­ vani nefsin mekânı olan kalbin ortasındaki karasevda noktasın­ da —ki ona suveyda denilir— hayvani nefs ile yakınlık teşkil et­ miş ve onunla sarılmışlardır. Hayvanı nefsin âlet olmasıyle bütün bedenin organlarında idareci olma ve onlara hükmetme imkânı bulmuştur. Çünkü toprak maddesi çok kaba, buna karşılık ruh ise çok lâtiftir. Hayvani nefs, kıymetli ile kıymetsiz arasında bir yer­ de olduğundan, onlar arasında münasebet kurulmalarına âlet ol­ muştur. Hayvani ruhun geçit oluşu, kaba bedene meyilli olan lâ­ tif ruha münasebet kazandırmıştır. Hayvani ruh ile beraber bulunması sebebiyle bu ulvî ruha Gö­ nül adı verilmiştir. Bunun bir tarafını hayvani nefsin yoğunluğu karanlık hale getirmiştir. Bunun için de güzelliğin aynası ve Alla­ hü Zülcelâlin nazargâhı olmuştur. Bu noktada şeref kazanmış, izzetli ve aziz olmuştur. Fakat şu var ki ,bu adı geçen ayna, hay­ vani sıfatlarla tozlanır, ben ve egoizm perdesiyle örtülürse, bu durumda ruh artık kendisinden habersiz olduğu gibi, Mevlâsmı bilmekten de gaflete düşer. Kendi âlemine yüz çevirmiş ve hayva­ ni nefsin emrine girmiş ve onun emirlerine itaat eder olmuş ve on­ dan ayırdedUemez olmuştur. Kendisine hizmet edene hizmet eder­ ken ona esir olmuştur. Esasen anlatüan üç nefis, hizmetçileriyle birlikte İnsanî nefs hükümdarının beden ülkesine hizmetçi ve çoban olmuştur. Beden hükümdarının bu hizmetçilerin haricinde üç özel hizmetçisi daha vardır ki bunlar da : 1 — Nutk. 2 — Nazarî (teorik) akıl. 3 — Amelî (pratik) akıl. Şimdi bunlan kısaca izaha çalışalım : 1 — Nutk: öyle bir idrak kuvvettir ki, ince mânâlar onun vasıtasiyle birbirinden farkedillr. Nutk kuvvetinin orta derecesi hikmettir. Hikmetin sayesinde doğru ile yanlış birbirinden aynlır. Nutk’un aşın derecesi cerbere (beceriklilik) dir. Anlaşılması im­ kânsız mânâlar onun sayesinde anlaşılabilmesi arzu edilmiştir.

MARİFETNAME

Nutk’un yetersiz derecesi belâdet (izansızlık) tir ki, hayır ve şer, iyi ile kötü ayrılamaz. İkisi de aynı olarak bilinir. Şu halde nutk’un hâl ve şanı mânâların idrak olunmasıdır. 2 — Nazarî (teorik) akıl: Bunun işi ve sanatı ,kurulacak dü­ zenin nasıl olacağını ve işlerin nasıl görüleceğini tasarlamaktır. Meselâ; yapılacak olan bir binayı bu nazarî akıl evvelce tasar­ lar ki buna da kaç oda, kaç pencere gereklidir. Nazarî akıl bunları uygun gelecek şekilde düşünür ki, bütün işi odur. Ameli aklın iş ve mesleği ise nutk kuvvetinin idraki ile nazarî aklın tasarılarını tasavvurdan kuvveye ve kuvveden de füle çıka­ rarak âmel, yani yapılan iş haline getirmesidir. Cihandaki mevcut bütün şehirlerde ve köylerdeki yapılan bina ve inşaatlar, sanat ve zenginlikler, süsler, lügatler, yiyecek ve giyecekler, kitaplar, ilim­ ler, nakış ve resimler ,bağ ve bahçeler, dünyadaki özel ve genel âdetlerin hepsi, nutk kuvvetiyle nazarî ve âmelî kuvvetin nazarî ve âmelî olarak yaptıkları çalışmalarla meydana gelmişlerdir. Yine bu halk âlemi, o emir âleminden meydana gelmiştir. Şu halde, âmeli akim, nutuk kuvveti ile nazarî akıl kuvvetinin hizmetçisi olduğunu söyliyebiliriz. Onların her emrini yerine geti­ rir ki bu üç kuvvetin tamamı insan ruhuna hizmetçi olmuştur. Hürmete lâyık ve hizmet edilmeye değer olan insan ruhunun be­ dendeki mevcut hizmetçilerinin sayısı 28 tanedir. Bunlann izahı şimdiye kadarki açıklamalarımızda yapıldı. İnsanî nefsin hizmetinde olan ve onun emirlerini yerine geti­ ren akıl, Allahü Zülcelâlin nurundan varolmuştur. Küllî akıl deni­ len bu akıla, izrafî ruh ve İlâhî aşk denilmiştir. İradî bir ölümle hayvanî nefsinden fena bulan o ruh ile hayat bulmuştur. Alemde­ ki varolan herşeyi kendi bedeninde bulur. Gönlündeki benlik per­ desi ortadan kalkar. Kendini ve Rabbini bilir ve tanır. Ruhu ayın ondördü gibi batmıyan güneşe karşı gelmiş gönlü nur ile, huzur ve sevinç ile dolmuştur. Dünyanın bu resim ve suretleri ile cisim ve candan geçerek gönül âlemine göçmüş ve gerçek vatanına dönmüştür. Nereden gel­ diğini, nereye gideceğini bilmiş, muradını ve isteğini alıp ölmeden önce sonsuz bir hayatı bulur ve dünya adındaki düşmanından kur­ tulur ve gerçek dostu olan Allah'ına kavuşur. İnsan vücudu bir duvara benzer. Bu duvarın bir yüzü mücerred (soyut) gayb âle­ mi, öbür yüzü de şehâdet (görülen) âlemdir. Bu duvann sağlam kalması ve tamiri; yemek, içmek ve uyumaktır ve bu iş her gün için âdet haline gelmiştir. Onun kahnlığı içinde bine yakın boş, seyrek köşeler vardır ki, bunlar kemik ve damarların boşluklarına işaret teşkil eder.
169

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Bu sözü edilen duvarın arkasına konulan bir ayna vardır ki, bu gönül aynasıdır. Onun nurlu ve parlak yüzü bilinmiyen gayb âlemine taraf dönüktür. Bu yüz, insanın ruhî hali olup arkası du­ var içindeki karanlıktır kİ, onlar da öfke ve şehvet kuvvetleridir. Kalbin arka kısmı aydınlatan lâmbanın yeridir. Bu da hayvanî ruha örnek teşkil eder. Bu lâmbanın kalıcı oluşu fitilin yağ ile buluşmasına bağlıdır. O da, câmn rutubetliliği ve sıcaklığıdır. O kandilin nuru hisler ve kuvvetler olup, duvarın, yani bedenin ya­ rıkları ve köşeleri bu ışıkla aydınlanır. Bütün organlar onunla, ya­ ni o ışıkla hayat bulur ve varlıklarını onunla devam ettirebilir. Bu duvarın görünen dış yüzünde beş tane açık pencere var­ dır ki, bunlar malum olan duyu organlarıdır. Aynanm yüzü toz­ ludur ve bu tozlar da kendisine kötü ahlâktan gelen lekeler ve du­ manlardır. Bu kendi kılıfında örtülmüştür ki, buna sebep de ken­ di benliğinde utangaç ve şaşkın olmasıdır. Öfke ve şehvet kuvveti­ ne mağlup olan ve benliğinde mahçubiyet olan gönlün kendini bil­ memesinin sebebi budur. Böylg gönül kendini bilemediği gibi, Mevlâsmı da tanıyamaz. Kendisini duvar, yahut dâ lamba zannetmesi boş ve batıl bir hayaldir. O, sadece görünen 5 pencereden görünenlere meyillidir. Görünen zahir âlemin halleri ise devamlı olarak vaki olan bir uy­ ku ve gölgedir. Çünkü aynanın kılıfı kendisiyle bilinmiyen gayb âlemi arasında bir perde, bir engel teşkil eder. Beş duyu penceresi Ue o âlemden bütünüyle yüz çevirmiş ve yaratılanların tarafına dönmüş, görülen şehâdet âlemine tam olarak yönelmiş olanlardır o âleme meyletmiş ve ona bağlanmışlardır. Zira bu hal içindeki gönül geçici olan bu dünya hayatını asıl, ayrılığı kavuşma, bulanıklığı saf ve duru, alman gıdayı yeterli, bu el memleketini vatan, bu çöplük diyeceğimiz yeri ev, bu ayrılık­ tan doğan şansızlığı şans .noksanlığı olgunluk, yokluk ve mahru­ miyeti nimet, dünya hapishanesini âdeta bir cennet zanneder ve aldatıcı dünya hayatına kanarak onunla mağrur olur. Artık o kim­ se, hayvanî nefsine esir olmuş ve ruhu kötü ahlâk Ue dolmuştur. İki âlemde kör kalmış ve âdeta insan suretinde hayvan olmuştur. Benlik perdesi altında cehâlete dalmış ve böylece başı dönmüş, Al­ lah’ı anmaktan uzak kalmış ve nefsindeki vesvese ve kuruntular ile belâsını bulmuştur. Birleşme, topluluk ve cemiyet nimetinden uzak kalmış ve yalnızlığın, tefrikanın dayanılmaz azabına düş­ müştür. Hülâsa, Cenabı Hakkın huzurundan uzaklaşmış, dünyanın iş, dert ve düşüncelerine dalmıştır. Hayatının paha biçilmez kıymetli
170

MARİFETNAME
vakitlerini boşuna harcamış ve kendini âdeta yüksek bir tepeden aşağıya atmıştır. Çünkü Allah’ın huzurundan uzak kalmış düş­ man eline düşmüştür. Dünya nimetine karşılık en çok lezzetli ve paha biçilmez kıymetli nimetlerden vazgeçmiştir. Artık böyleleıinin hâli Allah’ın lütfuna ve hidâyet etmesine kalmıştır. MANZUME Ruhanî zevkten ol kim, meyl-i zevk-i cism eder. Saltanattan eylemiştir, irtikâb-ı züll-i dâr. İzzet ve câh-ı fâniyi bil züll-i akl ve şâh-ı cân Ey azizim zillet şâhmdan uzak dur, kıl zinhâr. Eğer bir gönül, nefsin öfkesine ve şehvetine galip gelir, ciha­ nın nimetlerinden uzak durup kendi âlemine kaçar, Mevlâsım arar, bulur ve tanırsa, artık o> benlik perdesini yırtmış, hem ken­ dini ve hem de Rabbini müşahede etmiş ve her türlü halin sırrına ermiştir. Gayb semasının nur ve aydınlığı o aynaya varmış olup, kendisini Allah’ın güneşi karşısında olan bir ay bilir. Küllî aklın ışık ve nurunu kendisinde bulur. Bu bütün âleme yayılan bir hal­ dir. Küllî akıl (akl-ı küll) ruhlara vatan, cesetlere de kavşak ol­ muştur ki, onu bulan kimse, dünyada ârif olur ve onun sayesin­ de her türlü muradına erer .Bu gönül, kendi âleminde bu devlete nail olmuş, sözü edilen o daman, kandili ve aynayı geçmiş ve tam ayın ondördü haline girmiştir.

171

KONU: 5 BEDEN ORGANLARININ ŞEKİLLERİNDEKİ HİKMETLER SEKİZ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 BAŞTAKİ ORGANLARIN ŞEKİLLERİNDEKİ HİKMET

Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki: Cihanın yaratıcısı olan Cenabı Hak, insanın bedenini en gü­ zel ve en lâtif bir şekilde yaratmıştır. İnsan bedenindeki uzuvları öyle yerleşmiş ve birbirleri ile öyle uyum sağlamışlardır ve organ­ lar öyle nazik yaratılmıştır ki, onu diller anlatamaz .akıllar tefek­ kür edemez. Onun tertemiz ruhu anlamak ile ve feraset ile, ilim ile ve hikmet ile öyle güzel doldurulmuştur ki artık ucu bucağı olmıyan bir derya haline gelmiştir. Yüzündeki güzellik, içindeki temizlik ve olgunluk, huyunda­ ki itidâl ve yumuşaklık, tabiatının iyi oluşu, pürüzsüz ve tekleme­ den konuşması onu dünyada eşsiz bir yaratık haline getirmiştir. Edalı yürümesi, güzel ve şirin sözler söylemesi, mütebessim güler yüzlü olması, güzel hareket etmesi ve hoş sedasıyle âlemin aklım almış, güzelliği ve tatlı canı ile cihanın sevgilisi, irfan ehlinin de rağbet ettiği bir varlık olmuştur. Aşıklara onun sebebiyle nice haller gelmiştir, insana, en gü­ zel şekli veren Cenabı Hak, insan bedenindeki mevcut 4 karışım (kan, balgam, safra, sevda) dumanıyle onun şerefli başında lâtif ve güzel saçlar ihsan buyurmuş, yumurta dumanlarından erkek­ lerin göğüslerinde ve yüzlerinde kıllar halketmiştir. Kadınlar saçlanyle süslenirken, erkekler de sakal ve bıyıklarıyle süslenirler. Dumanların fazla oluşu, saçların siyah olmasına sebep, bal­ gamın fazla oluşu ise saçları sarı olmasına sebeptir. Saçların beyaz oluşu, sıcaklığın az oluşundandır. Sıcaklığın azlığının sebebi çok
17a

MARIFETNAME inzalin vaki olmasından, çok cinsi münasebette bulunmaktan ve çok üzülmektendir. Almn nuru kalblerin sevincidir. Kaşlar gözlerin muhafızı olup, onlara gölgelik yapar, gözleri tehlikelerden korurlar. Kaşlar başa âdeta iki ay hilâli gibi yerleşmişlerdir. Gözlerin burun ile kaşlar arasmda bir bölgeye yerleşmiş olma­ ları kendilerini çarpmalardan ve darbelerden korumak içindir. Yü­ zün ön yüzünde yerleşmiş olmalan ise bedene her türlü işlerinde yol gösterici olmalan sebebiyledir. Gözkapaklarımn yaratılmasının sebep ve hikmeti, gözü din­ lendirmek, gözün bakılması haram olan şeylere bakmasım engel­ lemek ve uyku halinde kapanıp göze perde olmaktır. Kirpikler de aynen kaşlar gibi gözleri süslemek ve korumak için yaratılmışlar­ dır. Gözbebeğinin siyah oluşu, göz akının da beyaz olması, gözlerin süslü ve güzel görünmeleri içindir. Göz nurunun siyah noktada toplanmış olması .organın en lâtif olması sebebiyledir. Gözün orta kısmında bulunmuş olması sözü edilen tabakalar sebebiyledir. Göz organının yuvarlak şekilde olması, görme aydınlığının çevresine bakabilmesinin kolay olmas ıiçindir. İnsan başının da yuvarlak olması, çarpmave darbelerden korunmasının kolay ol­ ması ve beynin alanının geniş olması içindir. Büyüklüğünün şekli ise bedene uygunluk sağlamak için bilinen şekilde olmuştur. Yüzün yuvarlak olması, güzellik yönünden ay ve güneşe ben­ zemesi içindir. Dudakların kırmızı ve dişlerin de beyaz oluşu yü­ zün güzelliğine uygun bir süs ve güzellik katması içindir. Burun organımn .kıkırdaktan ve çift delikli olarak yaratılmış olması, yu­ muşak olması ve çarpmalara karşı dikkatli olması içindir. Burun deliklerinin genişçe oluşu koku alma işini kolaylaştırmak ve çok koku almak içindir. Görünüşünün bilindiği şekilde oluşu, haricî maddelerin kolayca, atılabilmesi ve nezle içindir. Bir kısım dişlerin dar ve uzun olması, kırmak ve kesmek içindir. Geniş olan dişlerin görevi ise çiğnemek ve öğütmektir. Sı­ ra halinde dizilmiş olmaları sesin çıkmasını sağlamak içindir. Dil kemiksiz olarak yaratümıştır. Bunun sebebi de, harflerin kolayca çıkması ve lokmaların hareket ettirilmesini temin etmek içindir. Ses, sözlerin bildirilmesini sağlamak için, dilin dudaklar Ue dişle rarasında mahpus edilmesi, fazla konuşmamas ûçindir. Di­ lin bir tane buna karşılık kulak ve gözlerin çifter yaratılmış olma­ lan daha çok duymak ve daha çok görmek içindir. Kulaklann ba­ şın yan taraflannda olmalar ıher yönden gelen sesleri kolayca duymaları içindir. Kulak kepçesinin bilindiği şekilde oluşu, sesleri
173

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

almakta hassas olması, kıkırdaktan olması ise hem hafif ve lâtif ve hem de çarpmalardan korunmak içindir. Boynun hem uzun ve hem de geniş olması baş ile uygunluk sağlamak ve başı taşıyacak güçte olmasını temin içindir. Boyunun bir kemikten değil de yedi omur oluşu, her tarafa dönecek özelliğe sahip olması içindir. Başın, bedenin en üst kıs­ mında bulunması şan ve görünüşünün büyük olması ve akıl cev­ herinin kıymetinin takdir olunması içindir. On duyu merkezinin başta olması, ona verilen değer ve kıy­ metin daha fazla olması içindir. Bu kadar çok organların ve kuv­ vetlerin bir yere toplanmış bulunmaları onları yaratan Hâlikîin ve Hakimin kudret ve sanatını ispat etmeye ve açığa vurmaya de­ lil olmaz mı? KISIM: 2 BEDENDEKİ DİĞER ORGANLARIN ŞEKİL VE HKMETLERİ Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki: İnsanın iki ayak üzerinde rahatça durabilmesi ve edâ ile sal­ lanarak yürüyebilmesi, onun şerefli ve diğer yaratıklardan üstün olduğunu ispat içindir. Omuzlarının ve kollarının şekli sevdiğini ve dostlarım kucaklaması ve sevmesi içindir. El, parmak ve tır­ nakların bu şekilde oluşlarının binlerce faydayı temin etmesi ve sanatlarını icra etmesi içindir. Baş parmağın diğer parmaklara oranla daha kalın ve daha kısa olması, dört parmağın karşısına gelerek tutmakta ve kaldırmakta kuvvetli olması içindir. Tırnakların kıkırdaktan ve yumuşak olarak yaratılmış olma­ lan derinin kaşınması ve düğümlerin çözülmesinde kullanılması içindir. Tırnağın eğme ve bükmeye yarayan daha nice faydaları vardır. Gümüş gibi beyaz bir sine ve bunun üzerindeki memeler .er­ kekler için bir ziynet, kadınlar için ise hem süs ve hem de çocuk emzirme vasıtasıdır. Memelerin göğüste yerleşmiş olmaları, çocu­ ğun kolayca emzirilebilmesi içindir. Cildin ince ve lâti folması, kolay terlemek ve böylece ruhun rahatlığını sağlamaktır. Derinin diğer görevleri gerek iç organla­ rın örtülmesi ve gerekse dış organlann süslenmesi gibi önemli işlerdir. Memelerin ve göbek deliklerinin görevi, vücuda havanın gir174

MARİFETNAME
meşini sağlamak ve ruhu ıahata kavuşturmaktır. Koltuk ve ka­ sıklarda sık sık kılların büyünesi bedende varolan pis kokuların dışarıya atılması ve onların beyusç çıkmalarını önlemek içindir. Aksırmak ve öksürmek ,genize ka^n birşeyin dışarıya atılma­ sını sağlamak ve kalbden balgamın soğukluğunu uzaklaştırmak içindir. Gülüş, kalbde olan sevinç ve hayretin dışanya aksetmesini sağlar. Ağlamak ise, kalbde olan bir acının, derdin ve üzüntünün de aynı şekilde dışanya vurulmasıdır. Titremek, sinirlerin gevşeme­ sinden meydana gelir ki ,bedenin nizam ve intizam içinde olması­ nı arzulamaktır. Uyku, bedenin rahatı, alman gıdaların sindirilmesi ve bütün beden uzuvlarının huzura kavuşmasının teminidir. Omurganın bir kemikten meydana gelmeyip bir dizi kemik halinde olması, bedenin her tarafa kolayca eğilmesini temin etmek içindir. Erkeklerin cinsiye torganlarının yuvarlak, silindir şeklinde olması, gerek yürürken ve gerekse otururken oylukların arasına geldiğinde zararlardan ve darbelerden kurtulması içindir. Temeli­ ni kemiklerin değil de sinirlerin oluşturması, yürekten çıkan atar­ damarlar ile gelen şehvet rüzgârıyle büyümesi, dolması ve rahim ağzına geldiği zaman da nutfesini ona bırakarak boşalması ve bu olay vuku bulduktan sonra yeniden eski haline dönerek kılıfına çekilmesi, kişinin ve bedenin rahata ermesi içindir. Cinsiyet orga­ nının uç kısmının çok yumuşak bir etten meydana gelmesi, kadı­ nın fercine girdiğini hissetmesi ve cinsî münasebet duygusunun zevkinin devamlı olması içindir. Yine erkeğin cinsiyet organının kertik olması, kendinde ve kadının ferci içindeki can damarlarının sürtülmesiyle meninin inzal olması ve bundan erkeğin büyük bir zevk duyması içindir. Yemek yemeye duyulan istek, cinsî münasebete istek duyma­ yı temin, bu da çocuk olmasını temin içindir. Şayet Cenabı Hak, çocuğun dünyaya gelişini böyle bir şehvet ve lezzete bağlı kılmasaydı, bu istek ve lezzetlerin sonucu çocuk olmasaydı, hiç kimse kendi isteği ve arzusuyla bu fitnesi ve belâsı olan işlere girmez ve çeşitli dert ve sıkıntılara katlanmazdı. Bu da insan nesli kesilirdi. Kadının fercinin bacaklarının arasına gelmiş olması, zorla cimada bulunmaktan kurtulması ve emin olması içindir. İç kısmı­ nın nemli oluşu, erkek âletinin hareketini kolayca yapabilmesi içindir. Sıcak ve hararetli oluşu, erkeğe cima isteğini uyandırması ve birleşme zevkini tattırması ve cana can katması içindir. İleri geri gidip gelmekte zevke zevk katmak için ayrı bir sebeptir. Ka-

175

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

dinin fercinin uzun olması erkek organındaki meninin kolayca akması içindir. Kadın tenasül organının sinirlen ve damarları otu­ rak yanına gelir ve oradan tekrar geriye döner. Böyle olmasına se­ bep de, âletin yumru hale gelmesini ve kadının menisinin soğuk­ tan etkilenmeden erkek menisiyle birleşme temin etmesi ve rah­ me kolayca girmesini temin içindir. Rahim ağzı, iki yol ağzındadır ki ,buna sebep de rahimdeki ço­ cuğun doğumunun kolayca olması içindir. Erkeklerde yumurta (testis)ların dışarda oluşu hem büyük ve hem de sert olmalan içindir. Büyük oluşları sahibine cesaret ve kahramanlık vermek içindir. Sert oluşları nutfeye sertlik vermele­ ri ve kırmızı halde iken beyaz yapmaları içindir. Nitekim memeler kendilerine kırmızı olarak gelen kanı beyaza dönüştürmektedirler. Kadınlann yumurtalan hem küçük ve hem de yumuşaktır. Bunun için de nutfeleri hem küçük ve hem de suya benzer şe­ kilde olmuştur. Erkeklerde yumurtaların iki tane oluşu, tenasül işinin ne derece önemli olduğunu bildirmek içindir. Bu yumurta lardan birine herhangi bir âfet anz olsa, diğeri sağlam kalır ve neslin devamını sağlar. Yumurta torbalanmn bacaklar arasmda olması, geniş ve rahat olduğu yerlerde tehlikelerden kendini ko­ ruması içindir. Kadın yumurtalarının küçük san ve yumuşak olması yüzünün ve göğüslerinin tüysüz, parlak ve yumuşak olması kadınlann sevilmeye, öpülmeye lâyık olmaları içindir. Kadınların derilerinin ince, parlak ve tüysüz olması, erkeklerin kendilerini sevmesi ve meyletmeleri içindir. Oylukların çift ve etli oluşu, oturma amnda yatak vazifesi görüp, oturak (mak’ad) halkasını muhafaza etmek içindir. Yellenmek, midedeki mevcut gıdalardan meydana geldiği gibi kalbi ve kamı rahatsız eden pis kokulu havamn çıkmasını da te­ min eder .Oyluk kaslarının kaim oluşu, ayakların sağlam olarak basmalarım temin edip yavaş yavaş yumuşayıp üst ve altında bu­ lunan organlan münasip kılmak içindir. Dizlerin ve topukların malum şekilde oluşlaıı her çeşit yü­ rüyüşün ve oturuşun rahatlıkla yapılması içindir. Ayaklann ile­ riye doğru uzanması ve ayak parmaklarının bildiğimiz şekilde ya­ ratılmış olması ,dört ayaklı hayvanlar gibi ayakta durmak ve yürü­ menin de rahat bir şekilde olmasını temin içindir. Buraya kadar açıklaması yapılan insan bedenindeki azalann yaradılış hikmet ve faydaları esasen insan bedenindeki organların çok az bir kısmını teşkil eder. Bu organların ve bunların dışında­ ki diğer organların daha başka nice faydaları vardır.
178

MARİFETNÂME

Yaratıklar içinde en dayanıklı, en sağlam, en güzel ve en mü­ kemmel olanı insan bedenidir ki, bu İlâhî sanatın şaheseridir. Bu­ na delil de Resûlüllah S.A.V.’in şu hadisidir: «İnsan, Rabbinin binasıdır ,o (binayı) nu yıkan lânete uğra­ mıştır.» Cenabı Hak buyuruyor ki: «Gerçekten Biz, Adem olgunu (diğer hayvanlar üzerine) üs­ tün kıldık. Onlara karada, denizde taşıyacak vasıtalar verdik, gü­ zel nzıklarla nzıklandırdık ve yarattıklarımızın birçoğundan üs* tün kıldık-» (İsrâ sûresi, âyet: 70) İnsan, âlemin efendisi ve yaratılmışların en üstünüdür. İnsa­ nı yaratıkların en üstünü kılan ve onu en güzel şeküde yaratan Allahü Zülcelâl her türlü ayıptan ve noksan sıfatlardan uzaktır. MANZUME Muin etti bu mânâyı kıldı hüccet ve burkân (delil) İki cihanın zübdesidir Hazreti insan. Bu sözü sana bin defa söyledim inan Kendi kıymetini bil, ey hülasay-ı devrân. Meşreb-i irfan bilinse hayat-ı can bulur Ki hayat suyunun gözü oldu meşreb-i irfân. KISIM: 3 İNSAN ORGANLARINA BAKMANIN KALBE VE CANA VERDİĞİ GÜVEN VE SELAMET Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki: Alemi böyle bir şekil ve görünüşte yaratan Allahü Zülcelâl, ona benzer olan insanlık âlemini en güzel bir şekilde ve en hoşa giden bir şekilde tasvir ettikten ve ona gereken şekli verdikten son­ ra ona kendi ruhundan üflemiş ve onu süsliyerek nurlandırmıştır. Hayvan cinsinden olan insanlık âlemini güzellikle ve muhabbetle süslemiş ve ona konuşma vasfım vererek ,beyân Ue onu varlıkla­ rın en üstünü ve en mükemmeli yapmıştır. İnsan cinsine bu vasıfları veren Cenabı Hak, hernekadar tıy­ net ve yaradılışta hepsini bir yaratmış ise de, fertlerini suret ve
177

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
sîret bakımından, değişik yaratmıştır. Bu sebeple insanlar, şekil yönünden birbirlerine benzemezler. Cenabı Hak, lütf ve inayetiyle hikmetinin icabını ve ince sa­ natını insan âleminde açıklamış ve meydana çıkarmış, yüzünü, şeklini ve organlarının biçimini ahlâkına ve karakterine alâmet yapmıştır. Böylece insan kendi suret ve yapısından kendi vasfını bilmiş ve ona göre ahlâk, huy ve hareketlerindeki kusurlarını ve hatalarını düzeltme yoluna gitmiştir. İnsan daha sonra arkadaş­ larının ve dostlarının şekil ve kıyafetlerine bakarak düşünce, an­ lama ve karakterlerini, huylarını ve tabiatlerini zekâ ve ferâsetiyle bildir veya onların ahlâkına göre kıymet verir, yahut da onları sevgi ve muhabbetle bağrına basar veya kendisine göre bir plân kurar ve onlarla elinden geldiğince güzel geçinmeye çalışır. Böyle yapabileceği gibi, onların hepsinden uzaklaşır ve ken­ disince emin ve sâlim olan, izzete, rahat ve huzura kavuşur. Ken­ disi kimseyi darıltmadığı gibi, kimse de kendisini darıltmaz. Gö­ nül huzuru içinde yalnız başına hayatını yaşar. BEYT Cihan bağında ey âkil, budur nıakbûl-ı insûcin Ne kimse senden incinsin, ne sen bir kimseden incin. Peygamberimiz buyuruyor ki: «İyiliği yüzü güzellerin yanında arayın.» Bu hadis gösteriyor ki, iyi insanlar güler yüzlü, tatlı sözlü olurlar, onların kendileri de güzel, söz ve hareketleri de güzeldir. Onlar daima iyi işler yapar ve hayırlı sözler söylerler. BEYT Kim insana hikmetle kıldı nazar Her işi zâtı gereğince sezer. Cenabı Hak, Kur’ân’ında vâ’dini ve kereminin çokluğunu bil­ dirmiş ve şöyle buyurmuştur: «Dc ki: Herkes yaradılışına göre hareket eder.» (İrsâ sûresi, âyet: 84) Şu halde Cenabı Hak herşeye karşı gafur, hâlîm, cömert, ke­ rim, rahim olduğunu lütfuyla bildirmiştir.

MARtFETNAME
KISIM : 4 BAŞ VE IJOYUN ORGANLARI Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki : MANZUME Kim boyudur tevil (uzun) sâde (kalb) olur cemîl Kim ki boyudur kasîr (kısa). Hilesi vardır kesîr (çok) Kim orta boyludur, akıl ve hoş huyludur. Kim ki saçı sarıdır kibr ü gadab kâr (işi) ıdır. Kim ki saçıdır kara sabrı var onu ara Kumral ise saç güzel sahibidir bîbedel (eşsiz) Saçı az olan latif oldu nazik ve zarif. Saçı uzun olsa kadının, anlayışı az olur onun Başı küçük aklı az, olsa ona deme raz Başı büyük olanın aklı çok olur anın. Başının tepesi yassı ise, sahibi çekmez keder Başının derisi ince olan hayır yapar etmez ziyan Kel adama olma yakın, kötü huylu olur ondan sakın Alnı dar olanın içi de dar ve sıkıntılı olur anın Yumru olursa alnı, sahibi çiıkin ve kötü olur. Alnı olan arız (geniş) kötü huylu olur çimmariz (hasta) Normal olsa alnı, emin bil sahibini Alnı kırışıksız olan, tembel olur bigümân (şüphesiz) Uzun olandır fehîm (anlayışlı), az ise olmuş kerim (cömert) Kaş arası buruşuk olan,'gam yüküdür ol hemân Kulağı büyük olsa bol (çok) cahil ve tembeldir ol Kulağı küçük olan eğridir, orta boy olan doğrudur. Kaş ucu kimin incedir, onun işi gücü fitnedir Kimin kaşında var çok kıl, çok olur üzüntü hem de kederi Kaşı açık doğrudur. Çatma ise uğurdur (eğri) Kaşı ince olan güzel olur, uzun ise kibirli oluşa delildir. Kaş yay gibi olan güzel olur her zaman Gözü çukur olsa kelil (az) olur o kibre delil Siyah gözlüler itaatli olur, kızıl gözlüler cesur olur Gök gözlü olan zeki olur ,elâ gözlü olan edebli olur. Çeşmi küçüktür hafif çeşmi (gözü) büyüktür zarif Yumru gözlü olan hasûd, orta olan da dost olur.

179

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Göz kırpak oldu şeyn (ayıp) bakışı gevşek oldu bundan Köre yakın olma, çok bakan güvenli olmaz Şaşıya eyleme nazar, çünkü o sana eğri bakar Güler yüzlü olan güzel, kirpiği sık olan bîbedel Yüzü büyük olandır âlîl (illetli) küçük yüzdür kibre delil İnce yüzlü olur muhil (sevimli) kalın yüzlü olur sakil (sevimsiz) Yüzü pek uzun olan lâf ile söyler yalan Kimin ki eksidir yüzü acı olur onun çoğu sözü Yüzü yuvarlak olan aydan daha nurlu olsa gerek Böylesi çok güleç olur, onu gören kâm (nasib) alır. Benzi kızıl olandır edib (terbiyeli) esmer olandır lebib (zeki) Benzi sarıdır alîl (hasta) siyaha meyleden olur muhil Kimin gözleri oldu kızıl ve çok, durasın ondan uzak Burun olursa dirâz (uzun) sahibidir fehmi (anlayışı) az Eğer burnu olursa top sahibi olur turûb (neşeli) Kimin ki burnu ağza yakın, o adamdan sen sakın. Burun delikleri olsa bol (geniş), kibir ve hased dolmuş ol Olsa kulkul-i kanad, onda toplana küsme ve inad Burnu kimindir arız (geniş) şehvet iledir narîz Kimin burnu eğridir himmet onun fikridir. Ağzı küçük olur güzel, fakat olur pür vecel (korkak) Ağzı büyük olur (olan) şeci (cesur) eğri ağızlı olan bir şeni (kötü) Kadının tenasül uzvu kendi ağzı gibidir. Genizden konuşmalar kibrin alâmetidir. İnçe sesli erin işi, kadına şehvettir anın işi Erkek sesli kadınlar, hemen hepsi yalancıdırlar. Kim ki konuşur seri (hızlı) fehimdir anın refî Kimin sesidir kaba .gayreti var merhaba Sesi çatal olsa o can, halka eder bed gümân (kötü zan) Gülmesi çok olsa ha, sakın ondan umma hâyâ Yufka ve kırmızı dudak, sahibi (kolay) anlar sebâk (ders ilim) Dudakları kalın olsa bil .sahibinin kızgınlığıdır sakil (ağır) Dişleri iri olan, işlerin çoğu olur yaman Mu’tedil olan dişi, hoş ve doğrudur işi. Kokusu hoş olanın, huyu da hoştur anın Çene kemiği ince olanın aklı da hafif olur anın Kimin çenesi geniş olur, ol sahibi çok kaba olur Kimin çenesi normal olur, ol sahibi akıllı ve güzel olur.
100

M ARİFETN AME

Cihyesi (sakalı) sıktır sakîl sohbeti eyler tavil (uzatır)

Uzun sakallı olsa eğer, o kimse olur bi hüner Kim ki sakalı siyah ve azdır, onlar zekâsına ‘olur delil Bir kimse ki sakalsız kösedir, o ada'mın hilesi çok olur. Olsa değirmi sakal, sahibidir pür kemâl Olsa kafası arız (geniş), ahmaklık ile ol marîz (hasta) Boynu olan'çok.dırâz, rüşdü olur anın az İnce ki gerdâri ölür sahibi nâ’dân (bilgisiz) olur. Boynu kalın olan ol, gece-gündüz yeyici (obuf) olur Boynu olursa kasîr (kısa) hilesi olur kesir (çok) Boynu mu’tedil olan, odur hayırla uğraşan Het yeri orta kararda olan, dilber olur bi güman (şüphesiz) R U B A İ Çalış bir bilgin ârifi bul Ya bir senem-i lâtif ü ra’nayı bul; Eğer bunlardan biri kısmet olmazsa Vakitlerin boşuna harcama tenhayı bul. KISIM: 5 BEDENİN DİĞER ORGANLARI Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki: Omuzu sivri olan hırsız olur çok yaman Eğri omuzlu kişi, eğrilik olur hep işi Kısa omuzlu eblehin, düşkün omuz esfelin (en aşağı) Mu’tedil olsa omuz, sahibi anlar rumuz. Sâidi eğri ve kesir olsa olur ol şerir Eğer küçük olsa el, bi bedel olur güzel Parmakları olan uzun, ehli hüner züfünûn (bilgili) Parmakları yumuşak olan ,zeki olur bigüman. Tırnağı geniş olmıyanı, gece gündüz sev anı Tırnağı yumru çizik olsa o bilmez yazık. Göğsü açık olanın tabiatı da kötüdür anın Göğsü eğer olsa dar, gam yer o leylâü nahar (gece - gündüz) Göğsü geniş olanın, gece-gündüzü üzüntü olur anın Göğüs ve omuzdaki kıl atılanlığa olur delil Kadın memeleri olsa kebîr (büyük) şehveti olur kesir (çok) Memesi olsa tâvîl (uzun), anda olur süt kalîl (az)
181

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
Memeleri olsa sağır (küçük) süt olur anda kesîr (çok) Sütlü memeli velûd (doğurucu), kocasınadır ol vedûd (sevgisi) Olsa mu'tedil meme, kocası hem anı eme Yumuşak etli olan tende olur lâtif ve cân Hoş ve lâtif etli olan, odur ince ve nazik olan Eti olan çok katı oldu kavi gilzatı (kabalığı) Arkası yassı olan kişi, olur safahat anın işi Sırtı geniş olanın, kuvveti çoktur anın Eğer beli ince olur, şekli yerince olur Arkada bittiyse kıl, şehveti olmuş delil Karnı büyük olan az kavrayışlı, karnı küçük olan titiz olur. Karm büyük ve kesîr (kısa) huyu kötü olur hem de asîr Kasığında bitmezse kıl, huyu vahşi olur anın bil Oyluğu geniş olan tembel olur bigüman (şüphesiz) Aleti olan sağir (küçük) oldu reşid ve habîr Aleti olan tavıl (büyük) sahibidir pek leim (alçak, pinti) Yumurtaları büyük olan, sahibi olur pehlivan Olsa küçük ünsiyan (tenasül uzvu) sahibi olmuş cebân (korkak) Bıd’ı eğer olsa sağır, sahibesidir lıatîr Olsa âleti etli ve kebir, şehvetli kadındır kesîr (çok) Bacağı olan pek tâvıl şehveti olur kalîl (az) Topal olan bir kıçı, kibir ve hasettir işi Dizi olan büyük yüklenir bir hayli yük Baldın kaim olanın, olmaya lütfü anın Ökçesi etli olan kadını, güzel huylu say anı Ökçesi yufka olan, güzel olur bigüman Ökçesi kalın erkek .oldu şecaatle fert. Ayağı geniş kişi cevrû cefâdır işi Eğer uzun olursa pâ (ayak) sahibidir pür hâyâ Parmakları uzun olanın f elimi ve anlayışı çok olur Adımları kısa olanın, yürüyüş ve hareketi hoştur anın. Çünkü salınarak yürür, akıl olan hayran olur O çeşit yürüyüş adam öldürür, sözleri konuşanı canlandırır.

KISIM: 6 KADINLARIN GÜZELLİKLERİ VE BUNUN DELİLLERİ Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki:
182

MAltİFETNAME

Kadının güzelliklerine delil, otuz iki resim vardır bil Dört yeri lâzım siyah, saç ü kaç kirpik ve göz ah'. Dört yeri ak ola zeyri (süs), yüz, diş, tırnak, ve gözü Dört yeri lâzım siyah, saç ü kaş kirpik ve göz ah\ Dört yeri ak ola zeyn (süs), yüz, diş, tırnak ve gözü Dört yeri dar olsa gerek, burun, kulak, koltuk altı ve tenasül Dört yeri büyük olmalı, meme, kasık, kadınlık organı ve diz Dört küçük olmalı, burun, ağız, ayak ve e\\. Sesi, beli ince hem, şekli de bir nice hem Bedeni tavlı ve taze .olmalı kıldan beri Böyle kıyafetli ten, olsa güzeldir o zen (kadın) Böyle kadın sevilir, ahlâkı da hem sevimli olur. Hamdi-i Şirin beyan kadınların güzelliklerini anlatırken Hz. Zâliha’yı şöyle vasfetmiştir:

Gerçi güzelliği beyana sığmaz idi Nitekim aşkı cânâ sığmaz idi Lik bir harf duy kitabından Diye ben bir zerreyim güneşinden Kameti Rahmet bağının serv-i idi Dal ve meyve safa ve lezzet idi.

Lütuf suyu ile çünkü buldu nema Hil’at olmuş idi letafet ona Aklın tuzağı idi başının mûy (kıl, saç)u 8yırd edilemezdi miskten bûy (koku)u, İnce kıl yardı sone sa’y ile cûst Fark-ı nâzın kodu miyâne dürüst.

İnce kıl yardı sâne sa’y ile cust Gece içinde gündüz maeeyni (arası) Alnını nurun levlıi edip Allah Ondan güzel ders alırdı Mâlı (hy). Gözleri tuzak ehlinin ellisidir Ay gibi yüzünün güneş zavallısıdır. Lâle haddinde amber gibi hâli Guyıya gülistandır Ufl-ı habeş.

Burnun elifi ve saler nokta-ı hâl Toplanıp bir iken on oldu cemâl Yanağı cennete nümune idi Ondaki gülleri çeşit çeşit idi. Ağzı sığmadı onun sözüne Bir göz sığmaz iken ol ağzına
183

ERZURUMLU İBRAHİM IlAKKI HZ.

Gülse akıtır nuru Süreyyâdan Sözü lezzetli kand ve helvâdan Lütfiyle gülse Lâl’i handanı Dil düğümünü açardı den dânı Dürr-i dendanı lâl-ı handandan Görünür Hakk’m nuru gibi candan Hak çenesin kıldı şekerden sebep Güzelliği iki bayrama verdi süs ve reyb Elman-ın şekeri iken zenahdânı Çah-ı âsib olurdu zindanı Nice dili can verirdi ol sîbe Düşerdi o lâh-ı asibe Zeynâhı sîbinin halâveti can, gadab-ı siminin zekâtı cihan Boynu olmuş idi zûlile mesrur, birisi kâfir, birisi kâfûr Gün gebi doğdu çün o simin ber, eksiğini bildi kul oldu kanier Göğüs bir gümüş levh idi ol hemân, ol gümüş levh’e nakşibendi cihan İM resmetmiş o turunca gibi, bir gül üstündeki iki gonca gibi Kollan olmuş iki sütun-ı sim, ondan umar, zeâtı durr-i yetim Hüsnü icâzena onun bürhan Yedi beyzâsı kâfi idi heman Kefi uşşaka raha ül revah (ruhlar) Parmağı dil kilidine mitfah (anahtar) O dilberin güzelliğini kim eder iyân Ki açıklamasında aciz kaldı beyyân (açıklayıcı) Lâkin ondan yazılsa bir parmak Kaleme şu kadar gelir ancak Kim onun parmağını gören âdem, öldü divana kaldırıldı kalem Güher sardı kollarım hemân İnce belin kamer kuçardı hemân öyle güzel idi ki beli kim anı Kılca olurdu görenin canı O huma kuşunu seyreden takından Bir güvercin sanırdı sâkmdan Alem-i güzellik emrinde idi Güneş ve ay hizmetçi ve cariye idi. Olmaz iken zib u zivere hacet o Eyledi meyl-i zlver ti ziynet Ne yazık ki zamanın kadınlan mennânedir, hannâne değildir. Onlara tatlı kavuşmaktan ise hayaliyle yaşamak bin defa daha iyidir.
184

MARİFETNAME

KISIM: 7 ORGANLARIN ŞEKİLLERİNİN ZIT DELİLLERLE TA’DİLİ VE NEFSLERİN DEĞİŞİKLİĞİNE GÖRE OLAN HÜKÜMLERİ Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki: Organların şekilleriyle alâkalı olarak anlatılan zıt deliller, bir şahıs üzerinde toplansalar hepsi o adama normallik verir ve onu âbâd eyler. Meselâ, köse bir adamın şayet boyu uzun olmuş olsa, o kimse kösedir diye ayıplanmaz. Çünkü boyu normal olmuştur. Şayet yü­ zünde Hakkın nurunda alâmet var ise kalb gözü açık olan mü’minler ondaki nuru görebilirler. Bu demektir ki bir kimsede hangi ta­ rafın delilleri daha çok ise, o kimse o tarafla, bilinir ve tanınır Eğer bir insanda Cenabı Hakk’ın nuru görülse artık onun sa­ hip olacağı feraset ile başka delillere ihtiyaç duymaz. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Mü’min’in ferasetinden sakının, çünkü o, Allah’ın nuruyla bakar.» Çünkü sözü edilen alâmetlerin hepsi İnsanî nefsin ahlâk ve vasıflarının alâmetleridir. Eğer insandaki nefsi emmâre ise, o hayvanî nefsin hâkimiyeti altında ve onun emirlerine memur olduğundan, ona tabi olmuştur. Karanlık, zulmet, cehalet ve bulanıklıktan sıyrılamamış ve temizlenememiştir. Bunun için de bazen bir şeytan, bazen vahşi bir hay­ van, bazen canavar ruhlu, bazen de hayvanî vasıflı olur. Fakat şe­ kil olarak insanlığım muhafaza eder. Eğer insandaki nefsi nevvâme (kınayan nefs) ise, hayvani nefse karşı bazen galip, bazen mağlup olduğu için, bu nefs bazen hayvan sıfatlı olabileceği gibi, bazen de insan sıfatlı olabilir. Eğer insandaki nefs, ilham alan nefs (nefs-i mülhime) ise, devamlı olarak hayvanî nefse galip gelir. Eğer insandaki nefs tatmin olan (nefs-i mutmaine) olursa, savaşı barışa, kavgayı da razı olmaya döndürür. Onda her türlü kötülükler hayra döner. Bu hayır ve şerler onu bağlamaz. Nefsi gerçek bir ruh olur ve bütün varından, yoğundan vazgeçer. Bunun için de ona düşman olanlar düşmanlığı bırakır ve ona dost olur. Onda benlik namına birşey kalmaz. Mertebesi bu derece âli, yük­ sek olanlann durumlarım anlatmak .mümkün değildir.
1AS

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Ey Hakkı Gel! Halkı unut. Benlikten vazgeç. Kendisini toprak eyle, Allah’ın nazargâhı olan kalbini maddeye esir olmaktan kurtar. Allah’ın kalblere teselli olduğunu idrak eyle. O’na olan aşk ve sevginle düşmanlarını çatlat! Kalb gözüyle Allah'ı görmek isteyen kimse, kalbini dünyamn istek ve heveslerinden temizlesin.
KISIM: 8 DAMARLARDAKİ KANLARIN AKIŞI

Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki: (NOT: Aşağıda yazacağımız manzumede ihtilâç kelimesi çok geçmekledir. İhtilâç : Titreme, seğirme ve hareket etmek demek­ tir.)
M A N Z U M E

İhtilâc-ı fark-ı ser (başın tepesinin titremesi) makamdan verir haber İhtilâc-ı piş-i ser oldu devlete eser İhtilâc-ı cenb-i ser sağ ve solu hayreder İhtilâc-i sebhe ter sağı ıyş (yaşama) ve solu haber İhtilâc-ı hâcib ol dostluk oldu sağ ve sol Ortası ederse ger sağı zevk ve solu keder. İhtilâç etse zenb, Sağı hüzn ve solu tareb. İhtilâc-ı beyt-i nur Sağı renk ve sol sürme İhtilâc-ı zir-ı çeşm Sağda mihr ve solda haşini İhtilâc-ı ruhda dal Sağda hayır solda mal İhtilâc-ı enf-i rah Sağda kahr, solda câh İhtilâc-ı favk-ı leb Sağda zevk, solda tarab İhtilâc-ı küc-i leb Sağ zarar,so 1da tareb İhtilâc-ı eden zekan Sağda İş, solda hasen
186

MARİFETNAME

intilâc-ı gûş eder
Sağ ve solda hoş haber,

İhtilâc-ı boğaz hem
Sağda mal ve solda da gam İhtilâc-ı düş eder Sağda üzüntü, solda keder İhtilâc-ı pazu el Sağda rızık, solda mal
Bilek ihtilâç eyler Sağ ve solda hoş haber İhtilâc-ı saideyn Sağda lağv, solda şîn İhtilâc-ı zahr-ı kef Sağda hüzün, solda şeref. İhtilâc-ı kefden al Sağda ve solda rızık mal. İhtilâc-ı ebhâm Sağda hami (yük), solda kâm Titrer ise sebabe Sağda solda esbâba İhtilâc-ı vusta hep Sağda vusûli taıab İhtilâc-ı bınsır hem Sağda mevki, solda gam İhtilâc-ı hınsır el Solda hayır, sağda mal İhtilâc-ı sadr olur Sağ hüzün, solda sürür.

İhtilâc-ı sedi hep Sağda üzüntü, solda larab İhlilâc-ı batına tam Sağda vasi, solda kâm Ihlilâc-ı naf (göbek) olur Sağda keder, solda sürür Ihtilâc-ı peklü (bedenin yanı) al Sağı dert ve sol mal. İhtilâc-ı tekigâh Solu rızık, sağı câh İhtilâç-ı oyluk ol Sağı mehr, solu oğul.
187

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

İhtilâc-ı âne bir Sağ clmâ ,sol sefer. İhtilâc-ı husye hem Sağda çocuk, solda gani İhtilâc-ı mak’ad el Solda yol, sağda mal İhtilâc-ı fehz (bacak) eder, • Sağda lyş, solda sefer. İhtilâc-ı rekbe (diz altı) olur Sağda keder, solda sürür. Diz altı kılsa eğer Sağda yol, solda keder. İhtilâc-ı saka (baldır) rah Sağda mal, solda câh. İhtilâc-ı vech-i sâk (baldır yüzü) Sağda râh, solda erzak İhtilâc-ı batn-ı sak Sağda mal, solda firak İhtilâc-ı ka’b eder Sağda vasi, solda sefer İhtilâc-ı püsşt-i pâ (ayak sırtı) Sağda keder, solda cefâ İhtilâc-ı kâb-ı el Sağda avuç, solda mal Eğer titrerse kef Sağda yol, solda şeref İhtilâc-ı ebham (başparmak) Sağda mal, solda kâm İkinci parmak eder Sağda ve solda hoş haber. Orta parmaklardan al, Sağ ve solda var cidâl Olsa muhteliç eğer Bir yerin eyle nazar. Bunda kıl ahkâmı Şüphesiz et itimâd Kim damar oynar eden Hakdır onu depreten. Anla işaratım (İşaretleri) Bekle beşaratını (müjdelerini). însan bedeninin anatomi ve fizyoloji yönünden organlann188

MARÎFETNAME

daki kuvvetler esasen çok daha fazladır. Bunlann anlatılması çok uzun sürer. Bizim bunları kısaca anlatmış olmaktan gayemiz; Ya­ ratan ve Hakim olan Allahü Zülcelâli tanımak ve bilmek hususun­ da deliller ve yardımcı bilgiler vermektir. Artık yaratıkların en güzeli olan ve iki cihanı kendi nefsinde toplayan insan bedeninde Allah’ın ince sanatını ibret ve hayret gözü ile görmeyi ve bu husus­ ta tefekkür etmeyi, anlayış, idrâk hususunda akıl ve ilmin âciz ve noksan olduğunu kabul ederek konuyu değiştiriyoruz. Çünkü akıl ve ilim, bunu vasfetmekten ve açıklamaktan âciz kalmıştır. Aklın bundan aciz kaldığım idrak edip Allah'ın varlığı karşısın­ da eğilmek ve secdeye varmak gerçek mü’minlerin vasfıdır.

189

BÖLÜM: 5
İNSANI

ALEME TATBİK VE ENFÜSÜ AFAKA UYGULAYIP EMSALİ Cİ1IAN ECZA VE MANALARINI BU İNSAN VÜCUDUNDA BULUP BEDENİNDE OLAN UZUV VE KUVVETLERİ DÖRT KONUDAN İBARETTİR KONU:1

İNSAN

BEDENİNİN ZAMAN VE MEKANLARA BENZEYİŞİ SEKİZ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1

ALEM İNSAN İÇİN YARATILMIŞTIR.
Ey Aziz! Marifet ehli diyorlar ki: Cenabı Hak iki cihanı ve onlar içinde bulunan herşeyi insan­ lar için yaratmıştır. Bunu insanlar için yaratmasına sebep de, in­ sanlar, âlemde bulunan ilâhi sanatlara baksınlar da eşyada varo­ lan hikmetlerini bilsinler. Eşyada varolanlardan hepsinden bir ör­ neği kendi nefislerinde bulduklarında nefislerini tanısınlar ve bundan hareketle de Allah’ı tanısınlar. Çünkü:

Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Ben, cinlcri vc insanları, ancak bana kulluk yapmaları için yarattım.» (Zâriyât sûresi, âyet: 56) Yine bir hadisi kudside, insana hitabeden Cenab-ı Hak şöyle buyuruyor: «Ey insan, beni bilmen için önce kendini bil.» Bu hadis gösteriyor ki, kişinin kendini bilmesi Allah’ı bil­ mesine ve tanımasına vesiledir. Zira, Cenab-ı Hak, insanı kendi­ sini bilmesi ve tanıması için yaratmış ve buna da insanın kendi­ sini tanımasını şart koşmuştur. Şu halde insan, kendisini tanıya­ cak ve bilecek kabiliyette yaratılmıştır. Bu kabiliyetiyle önce ken­ dini, sonra da kendisini yoktan vareden Rabbini tanır.
190

MARİFETNAME
Haberde geldi ki:

«Nefsini bileıı Rabbini bilir.» Bu demek oluyor ki, kişinin kendisini bilmesi Rabbini bilme­ sine anahtar olur. Nefsin bilinmesi ise de, âlemin bilinmesi de­ mek, Allah’ın seyrine doyum olmıyan eşsiz ve ince sanatlarım görmek ve bunlardaki gizli sırları sezebilen bir anlayış kuvvetinin kendinde mevcut olduğunu bilip bir insan için dilek ve isteklerin en yücesi olan Allah’ı bilmenin çok yüce bir sır olduğunu ve bu sırra ermenin büyük bir nimet olduğunu bilmenin idrakine var­ maktır. Zira, insanın yüksek dağlara çıkması, denizlerin derinliğine inmesi ve arz içindeki aşağı âlemin herşeyini görmesi, incelemesi ve araştırması ve hepsinde bulunan halleri ve sırları anlaması mümkün değildir. Feleklerdeki ve yıldızlardaki hakikatleri ve in­ celikleri, bütünüyle bilmek ve ulvi âlemin hal ve sırlarını gerekti­ ği şekilde anlaması için göklere çıkması gerekir ki, bu da imkân­ sızdır. Ruhlar âlemindeki hal ve sırlarını olduğu gibi bilmesi ve fe­ lekler âleminde olanları gözleyebilmesi için de göklerin bilinmeyen (melekût) âlemine girmesidir. Bu bilgilerle Allahü Zülcelâl’in bu derece büyük kâinatı yaratmasından ve âlemin bütün zerrelerini her an için değiştirmesi ve terbiye etmesinden fiillerini seyretmek­ le, görmekle sıfatlarını ve isimlerini anlayıp zatını tanımaya yol bulması da mümkün olmaz. Ancak Rahman, Rauf ve Rahim olan Allahü Zülcelâl, lütfü ve inayetiyle, âlemin hem içinde hem dışın­ da aşağılık ve yüksek şeylerden birçok şey halketmiş, insan bede­ ninin içini ve dışını da aynı şekilde ve en güzel surette yaratmış ve ona şekil vermiş, onu kâinatın bir nümunesi yapmıştır. Allahü Zülcelâl, insanın ruhunu zatındaki bütün İlâhi ve ul­ vi vasıflarla süslemiştir. Bütün zerreleriyle âlemi ona itaatkâr kıl­ mış ve onun emrine vermiş ise, insan bedenini bütün âzalanyla aynı şekilde temiz ve ulvi bir yaratık olan ruhunun emrine vermiş ve ona itaatkâr kılmıştır. Bu vesile ile kendisine bakan insan, or­ ganlarının birleşiminden ve kuvvetlerinin teıkibedilmesinden ba­ yağı ve ulvî âlemlerde bulunan benzerleri ve alâmetleri bulup kendisini âlemde bir örnek görür ve kendisindeki mevcut ruhu, bedeninde olan türlü türlü tasarruf ve tedbirlerini görür ve bun­ dan ibretler alır. Ondan da Cenab-ı Hakk’m fiil ve sıfatlarını an­ lar ve yüce zatını sever ve bu sevgi ile O'nun varlığı ve azameti karşısında secdeye vararak ona ibadet eder. Bu hal ise onun bil­
101

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

gili olmasını temin edeceği gibi, ibadetin kendine bahşettiği saade­ te erer ve böylece marifet ehlinden bir kul olur. Mevlâ cümlemize nasibeyleye! KISIM : 2 İNSAN ALEMİNİN BÜYÜK ALEME BENZEMESİ, BAZI ORGANLARIN ARZA BENZETİLMESİ Ey Aziz! İrfan ehli diyorlar ki: İnsan bedeni küçük bir âlem, fakat ruhu ise büyük bir âlem­ dir. Çünkü âlemde varolan herşeyin bir benzeri insan bedeninde vardır. Bu demektir ki, insanın bedeni ve ruhu, âdeta bir kopya­ sı halindedir. İki âlem böylece bir insan bedeni üzerinde var edil­ miştir. Meselâ; bütün hissolunan cansızların örneği insandaki organ­ lardır. Bütün hayvanlara örnek insanm ahlâkı ve huyudur. Mev­ simlerin örneği insandaki dişlerdir. Adet ve sanatların örneği, in­ sandaki his ve kuvvetlerdir. Alem-i berzah’a örnek insandaki dü­ şünce ve akılda kalan hatıralardır. Bilinmeyen (melekût) âlemine örnek de insanın kalbi ve ruhudur. Bu benzetmeler devam ettikçe uzar gider. Bu hakkıyla açıklanacak olsa böyle bir kitap değil, yüz tane kitap az gelir. Anlatmakla bitmeyen bu bilgiler arif bir ku­ lun küçücük kalbine sığabilir. Bizim buradaki açıklamamız, güneşten bir zerre ve denizden bir damla kadardır. Bu da gösteriyor ki, insan bedeni kişinin ken­ disini tanımaya yeterli delil olan bir âlemdir. Bununla kişi­ nin Allah’ı tanıması daha kolay olur. Aleme bir nümune, bir ör­ nek olan insan bedeni çok şerefli bir varlık olup, yer ve gök yerin­ de bulunur ki bu da cihan adım verdiğimiz dünyadır. Ay ve se­ neye örnektir ki, bu da zamandır. Şehire örnektir ki, bu da me­ kândır. İnsanın bedeninin yeryüzüne benzemesi: Yeryüzünde nasıl dağlar var ise, insan bedeninde de kemik­ ler vardır. Yeryüzünde ağaçlar ve bitkiler vardır. Buna karşılık insan bedeninde de saçlar ve kıllar vardır. Arzda çeşitli kıtalar vardır, buna karşılık insan bedeninde de çeşitli âzalar vardır. Yeryüzünde deprem v.s. gibi sallantılar ol­ duğu gibi, insan bedeninde de titremeler ve aksırmalar vardır. Arz­ da çeşitli vadiler ve akarsular olduğu gibi, insan bedenindeki da­ marlarda kan bulunur.

MARİFETNÂME
Yeryüzünde çeşitli kaynaklar ve ırmaklar olduğu gibi, insan bedeninde de çeşitli kaynaklar vardır. Meselâ, kulaktan gelen kir, gözden gelen yaş, burundan akan sümük v.s. böyledir. Kulak kirinin acı olmasının sebep ve hikmeti şudur: Uyuyan bir kimsenin kulağına bir haşere girecek olsa, kulak kirinin acılı­ ğını görünce derhal geriye döner ki bu da onun kulak içinde öl­ memesini temin eder. Böylece uyuyan kimse, haşerelerin şerrin­ den emin olur. Gözden çıkan gözyaşlarının tuzlu oluşu, göz yağından olmak­ tadır ki, yağ da tuzlu olmazsa bozulur. Gözyaşının tuzlu oluşuna sebep de budur. Bu hal gözün devamlı olarak taze ve aydınlık ol­ masını sağlar. Burundan gelen sıvının hoş olmamasına sebep, koku alma or­ ganı olmasındandır. Bilindiği gibi, herşey zıddıyla değer kazanır. Burna gelen güzel kokular böylece anlaşılır. Eğer burundan gelen sıvının kokusu güzel olsaydı burna gelen kokular farkedilemezdi. Ağız suyunun hoş oluşu, dilin tatma organı olması ve tatma duyusunun devamlı tatlı kalması içindir. İnsan bedenindeki mevcut hikmetlerin sayısı sayılmayacak kadar çoktur. Burada sadece iki âlemin birbirleri ile uyuşmalarına ve benzeşmelerine dikkat çekilmiştir. Harici âlemde herşey insan

âleminde olan şeylerden bir örnektir. KISIM : 3 İNSAN ALEMİNİN FELEKLERE BENZEYİŞİ Ey Aziz! Marifet ehli diyorlar ki: İnsan bedeninin göklere benzeyişini şöyle gösterebiliriz: Meselâ; göklerde 12 burç vardır. İnsan bedeninde de aym şe­ kilde dıştan içe doğru 12 yol vardır ki 2 kulak, 2 göz, 2 burun de­ liği, ağız, 2 meme, göbek küçük ve büyük abdest yollandır. İnsan bedeni ile gökler arasındaki diğer bir benzerlik de şu­ dur: Gökte yedi büyük gezegen vardır, buna karşılık bedende de yedi büyük organ vardır. Bunlardan: Akciğer Ay’a Mide Utarid gezegenine Böbrek Zühre gezegenine Yürek Güneş’e Safra Merih’e Karaciğer Müşteri’ye Dalak Zühal’e benzer kabul edilmiştir.
193

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
Semada birçok sabit yıldızların olması gibi bedende de bir çok sinirler vardır. Felekte 28 ünlü konak olduğu gibi, insan bedenin­ de de 28 tane duyu ve kuvvetler bulunur. Semada 360 derece var­ dır. Buna karşılık insan bedeninde de 360 tane kan daman vardır. Evvelki derslerde anlattığımız gibi, göklerin gerek küllî ve gerekse cüz’i feleklerinin gezegenler ile sabit yıldızların tabii ve mecburî hareketleri vardır. Buna karşılık bedenin de isteğe bağlı ve istek dışı mecburi hareketleri vardır. Bilindiği gibi gökler, hava, su, toprak ve ateşten meydana gel­ miştir. Dört unsuru içine aldığı gibi, bedenin de içine aldığı dört un­ sur vardır. Havanın dört unsuru ile bedenin dört unsuru arasında­ ki benzerlik şöyledir : Kan havaya Safra ateşe Balgam suya Sevda toprağa benzer. Bu unsurlar üç oluşumu meydana getirdiği gibi ,insan bede­ nindeki karışımlar da organları meydana getirmiştir. İnsanın neşesi ve sevinci gündüze, üzüntüsü ise geceye örnek teşkil eder. Ferahlığı açık havaya, sıkıntısı da buluta örnektir. Sesi gök gürültüsüne, gülmesi şimşek çakmasına, ağlaması, gözyaşı dök­ mesi yağmur yağmasına, nefes alış-verişi rüzgâr esmesine, konuş­ ması oluşa ve bozuluşa, yay gibi kaşları gök kuşağına, kulağı hilâl’e yuvarlak yüzü dolunaya ,siyah saçları gece karanlığına, alnı sabah oluşuna, yani aydınlığa örnek teşkil eder. Saymaya çalıştığımız bu benzerliklerinden başka, insanın be­ denindeki dış âl^me benzer tarafları pek çoktur. Fakat düşünenler için uzatmaya lüzum yok, bir işaret kâfi gelir ki, biz de bu işareti verdik. KISIM: 4 İNSAN BEDENİNİN ZAMAN VE MEKAN RUHUNDA SULTANA BENZETİLMESİ

Ey Aziz! Marifet ehli diyorlar ki:
İnsan ledir : bedeninin ay’a ve yıl’a (zaman’a) benzetilişi şöy­

Senede dört mevsim olduğu gibi, bedende de 4 esas vardır : Balgam; ilkbahar misâli hem yaş ve hem de soğuktur. Safra; yaz misâli hem sıcak hem de kurudur. '

İYIARİFETNAME

Kan; sonbahar misâli hem sıcak ve hem de yaştır. Sevda; kış misâli lıem kuru ve hem de soğuktur. Yine insan bedeni ile mevsimler arasında diğer bir benzerlik vardır ki o da şudur : İnsanın çocukluğu ilkbahara. Gençliği yaza. Olgunluğu sonbahara. İhtiyarlık devresi dc kış mevsimine benzer. Bir diğer benzerlik de şudur : Senede 12 ay olduğu gibi, insan bedeninde de 12 delik, haftada yedi gün olduğu gibi, bedende de 7 aza, senede 360 gün olduğu gibi, bedende de 360 tane damar var­ dır. Bedenin bir şehire, ya da bir ülkeye benzemesi ise şöyledir ; Bir ülkenin ya da şehrin bir hükümdarı olur. Ondan sonra da sıra ile vezir, emniyet müdürü, maliye müdürü, mâliyesi olur. Bun­ lardan başka, hükümdara mahsus saray, ülke, binek, tab’a (halkı), hazine müdürü, elçiler .bekçiler, polisler, hakimler, doktorları, sa­ natkârları olur. Şehirde çeşitli işler yapan sanatkâr ve mühendisler olduğu gibi, tüccar, değirmenci, fırıncı, kasap, bakkal, temizlikçi v.s.’ler de vardır. Şehrin ya da ülkenin idaresini ve imarını gören bu gibi kimselerin bir benzerleri de bedende vardır ki onları da şöyle izah edebiliriz : Bedenin hükümdarı ruh, başveziri ise akıldır. Emniyet amiri öfke kuvveti, maliyecisi şehevî kuvvettir. Hükümdar sarayı yürek­ te bulunan süveyda, ülke ise bedenin kendisidir. Bedenin bineği nefs, halkı ise bedenin organlarıdır. Hazine müdürü, tutucu kuvvet, bekçileri de gözler »elçileri ise kulaklardır. Eller polis, koku hissi casus, tatma kuvveti de hâkim mevkiin­ dedir. Bedendeki sanatkârları da şöyle sıralayabiliriz : Amelî akıl mimar, tabiati bina, çekici kuvveti marangoz, dişler değirmen, sindirim kuvveti fırıncı, ayırıcı kuvvet doktor, musavvir kuvveti kasap, büyütücü kuvvet kuyumcudur ki, bunların hepsi beden ülkesine hayat verirler. Beden ülkesinin temizlikçisi i vi ve fazlalıkları dışarıya atan kuvvettir. Bedenin diğer kuvvetleri de, beden ülkesinin diğer sanat­ kârlarıdır. Bu açıklamamızdan da m'aşılacağı üzere ,ruh insan be­ denindeki hükümdar ve Allah’ın beden ülkesindeki hafiyesidir. MANZUME İnsan âlemin efendisidir, başkasından sevdayı kes Zâhid’in vehmi gerçi ıraktan sevk eyler feres (atı sürer)
105

ERZURUMLU İBRAHİM IİAKKI HZ.

Gönülde taşınan dost misâli içinde yör der. Bu beraberlikten habersiz figân eyler ceres (can). KISIM: 5 İNSAN KALBİNDEKİ KÖTÜ AHLAKIN HAYVAN SURETLERİNE BENZEMESİ HECE HARFLERİYLE OLAYLARIN VE RÜYALARIN TABİRİ Ey Aziz! Marifet ehli diyorlar ki: Alemde yaratılan bütün hayvanların şekil ve suretlerinin ben­ zerleri, insanda da mevcuttur. İnsandaki kötü huylar ve ahlâk, hay­ vanlara benzemesinin alâmetidir. Bunlara şöyle misâl vererek da­ ha kolay anlaşılmasını temin etmeye çalışabiliriz : Kibir kaplana benzer, saldırgan olan bir adamın sureti asla­ na, kıskanç olan bir adamın sureti de kurda benzer. Bunun açık misâli, Hz. Yakub’un gördüğü rüyadır. Hz. Yakub, çok sevdiği oğ­ lu Hz. Yusuf’u sevmesini çekemiyen diğer oğulları tarafından ken­ disinden uzaklaştırılmasından evvel, onların oğlu Yusuf’a bir kurt misâli saldırdıklarım rüyasında görmüştü. Bunun içindir ki, ço­ cukları kardeşleri Yusuf için: jfc- Onu bizimle gönder, dediklerinde, onlara : — Onu kurdun yemesinden korkuyorum, demiş ve onu götür­ melerine engel olmayı arzulamıştı. (NOT : Bu kıssa ile ilgili olarak Kur’an’da Yusuf sûresinde ge­ niş açıklama vardır.) Kalbinde öfke ve kini olanın sureti köpeğe, hilekâr olamnki tilkiye, aldatıcınınki tavşana, fere (kadınlık organı) e aşırı şehvet duyanınki merkebe, arkadan cima’da bulunanınki domuza, kadın şehvetininki koyuna, çok yiyenin, yani obur olamnki ineğe, tamahkâr olamnki karıncaya, cimri olamnki fareye, kindar olamnki deveye, zevk halindeki olamnki kırmızı devenin suretine benzer. Düşmanlık edenin sureti yılana, üzen ve inciteninki akrebe, vesveseninki de san anya benzer. Bu husus daha çok devam eder ve diğer huyların suretleri de diğer hayvanların suretlerine benzer. Kötü huylardan birine galip gelen gönül, kendisini rüyada o hayvanın suretine galip gö­ rür. Meselâ, kadınlık organı olan ferce fazla şehvet duyan gönül, rüyada kendisini merkebe binmiş halde görür. Eğer bu şehvete mağlup olursa rüyasında kendisini merkebin altında imiş gibi gö­ rür.
196

MARIFETNAME
Bu ve buna benzer diğer huylar da bununla kıyaslanabilir ve anlaşılabilir. Kâianttaki mevcut varlıkların hepsi insanın dışında ve içinde şekil bulmuş ve duruma göre keyfiyet kazanmıştır. Ah­ lâkım güzelleştiren bir kalp, saf ve tertemiz bir ayna olur ve herşeyi kendisinde bulur, saf ve temiz olmayan gönül ise uyku halin­ de bütün geçmişini ve geleceğim, herşeyini rüyasında görür. Derin olan rüyanın tabiri hususunda şu manzumeyi yazmak uygun görüldü: MANZUME

Çûn gıdanın buharı beyine gelir Önce burun duyusuna engel olur. Hayvani ruh ol zaman ne der Bedeni bırakır içine döner. O zaman burun duyusu işlemez olur Beden uyku halini onunla bulur. Çünkü beyinin duyusu kalbe iner Kalb o zaman ruhun içme döner. Kalbe ilham olur işaretler Asıldan ahr kalb müjdeler. Vasıtasız bulursa faydalıdır Aynı vak’â olur ki olaydır. Şayet kalb vasıtasıyla öîsa habir Sonra gelir kalbe gördüğü rüya Ya işaret veya beşaret ona. Arabî ismin evveli alınır Rüyanın ne olduğu o harflerle bilinir. Elif ululuğa işaret olur Yüce kıymetine müjde olur. Gördüğü rüyadır tabîr olunur. Ta ise o husûl-ı hacettir. S ise düşman üzre nusrettir Cim olduktan fersat ve ganimettir. Ha izzet ve saadettir Hı her murada vuslattır. Dal zahmet hem meşakkattir Zâl ise mal, mülk ve devlettir. Ra dahi devlete delâlet eder La kalbi sağlam itikâda yeder. Sin emin olmaya alâmettir Şin yaptığına pişmanlıktır
107

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Sad kâm almaya müjdedir Dâd mal bulmaya işarettir. Tı ise düşman helâk olacak Zı ise kalbi hüzün dolacak. Ayn gönülde bulacak teşvişi (şaşkınlık) Gayn ise zulm-ı nefs olur işi. Fe ise rütbesi olur âlî Kaf bula devlet ve malı Gaf ise gaibi gelir hurrem Lâm ol emîn olur hoş-dem Mim muradını alacak Nun hatırı melûl olacak. Vay ise işleri olur asan Ha hüzünle olur giryân. Ya taata muvaffak olur Bu tabirler muhakkak olur. KISIM: G ALEM İLE NEFSİN BİBBİRİNE UYGULANMASI İNSAN ALEMİNİN BÜYÜK ALEMİN SURETİNDEN AYRI OLMASI Ey Aziz! Marifet ehli diyorlar ki: Nefis âlemi her yönden görünen âleme uymuştur. Çünkü bü­ tün âlemin cüzlerinden bir kısmı açık, bir kısmı da gizlidir. Açık olanlar dokuz felekler, dört unsur ve üç oluştur. Kapalı olanlar ise on akıl ile dokuz nefistir. Aynen bunlann açık, kapalı olması gibi insanın da içi ve dışı vardır. Bütün beden uzuvları dış kısmını, bü­ tün eşyayı idrak eden on duygu ise içini meydana getirir. Bu hal insanın bütün âlemin bir kitabı durumundadır. Alemdeki herşeyin bir benzeri insanda da vardır. Şu halde in­ san küçük bir âlemdir ve büyük âlemdeki felekler ve unsurların örnekleri onda mevcuttur. Bu husus birçok kez açıklanmıştır. An­ cak insan demlen küçük âlem, hey’et yönünden büyük âlemin zıddıdır. Çünkü büyük âlemin dış yüzü her tarafı saran Atlas Feleği­ dir ki, buna dinî terimlerde Arş-ı A’zam, yani en büyük arş deni­ lir. Onun içinde bulunan Burçlar Feleğine de Kürsî denilmekte­ dir. Onun içinde Zühal gezegeninin feleği ve sonra da sıra ile bir­ birinin içinde olmak üzere Müşteri, Merih feleği vardır. Merih fele­ ğinin alt kısmında Güneş ve onun altmda da sıra ile Zühre, Utarid vardır. Utarid’in içinde Ay, onun içinde hava küre, onun için­
108

MARIFETNAME

de su küre, onun içinde de toprak küre, yani arz vardır. îşte büyük âlemin kuruluşu, düzen ve sureti böyledir. Ancak insan âleminin kuruluşu düzen ve sureti ona uymayıp tamamen onun zıddıdır. Çünkü insan bedeninin dış çemberi toprak olup, be­ denin cildini meydana getirir. Cildin altında (iç kısmında) su var­ dır ki bu da kandır. Kanın içinde de hava vardır ki bu da insanın yaşamasını te­ min eden can buharıdır. Bu havanın iç kısmında ateş vardır ki bu da yürekteki hayvanî ruhtur. Bu ruhun içinde yedi kat sema var­ dır ki bu da kalbin yedi türlü hareketi ve tavrıdır. Kalb içerisinde­ ki mevcut ruh da insanı ruhtur ki, bunun dışı Küraî, içi Rahman olan Allah’ın arşıdır. Çünkü marifet ehlinin kalbi Allah-u Zülcelâl’in evi durumundadır. Nitekim bununla ilgili olarak bir hadisi kudside : Cenabı Hak buyuruyor ki : «Ben yerlere sığmanı, göklere sığmam, fakat takva sahibi mü’miıı kulumun kalbine sığanın.» Bu hadis insan ruhunun âlemlerin en büyüğü olduğunu gös­ termeye yetmez mi? Bu demektir ki insan ruhu manevi yönden büyük bir âlemdir. Hernekadar insan görünüşte küçük bir âlem ise de mânâ yönüyle büyük bir âlemdir. Kendisi beden yönünden Hz. Adem’in evlâdı ise de ruhi yönden âlemin babası sayılır. Hernekadar dünyaya gelişi diğer varlıklardan sonra ise de Hu­ zuru İlâhide bulunması bütün varlıklardan daha evveldir. Büyük âlem kollan ve cüzleri ile büyük ağaç durumundadır ki insan âlemi ondan meydana gelmiş bir meyvedir. Alemdon kasıt, yani âlemin yaratılışının gayesi, insanlık âlemi olup, inssm büyük âle­ min meydana gelişinde bir çekirdek (tohum)tir. Ağaçların küçü­ cük bir çekirdeğinde o ağacın bütünü küçültülmüş halde mevcut olması buna örnek değil midir? Aynı şekilde bütün âlemde insan ruhunda küçültülmüş bir halde bulunur. Meyvenin varolması ağaç dallarının büyümesi, ve olgunlaş­ ması sonucudur. însan bedeni de aynı şekilde bütün organ ve uzuvların birleşmesi sonucu meydana gelir. Nasıl meyve ağacın bütün dallarında oluşuyor ve tepesinde meydana geliyorsa, insan da bu âlemin yüksek ve bayağı cüzlerinden oluşarak ve hepsinden bir fayda, bir zarar, bir huy ve tabiat almış ve bımların hepsini kendi nefsinde toplıyarak varolmuştur. İlâhî Feyz İkabul etme ka­ biliyetine sahip olması ve bu kabiliyetin kendisine fjağladığı derece
130

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI JI2.

İle diğer varlıklardan üstün olmuş ve en güzel bir surette yaratı­ larak bu yüce derece ve mertebeyi kazanmıştır. Cihanın esası ve başlangıcı bu insan ruhu olduğu gibi, ciha­ nın aslına dönecek olan da yine bu insan ruhudur. Çünkü insan ruhu İlâhî bir feyizdir. İlâhî aşk ise Akl-ı küll ve ruh-i İzafîdir. Akl-ı kül ise bütün cihanın cüzlerini sarmış olup, her an ve mekân­ da onun bütün işlerinin idarecisi durumundadır. Nefsim böyle gören ve bilen arif bir kul, Mevlâsını bildiği gibi, cihana da can olmuş ve sonsuz bir hayata ermiştir. Gönlünde bütük âlemi görmüş ve âlemlerin en büyüğü olmuştur. KISIM: 7 İNSANIN İÇ VE DIŞININ CİHANIN İÇ VE DIŞINA OLAN UYGUNLUĞU Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki: İnsana düşen önce kendi nefsini bilmesidir. Kendi nefsini bil­ sin ki iç ve dışındaki hakikati, nasıl yaratıldığını ve nasıl bir hu­ susiyetinin olduğunu bilsin ve bundan hareketle kendisini yok­ tan vareden Allah’ı ,ismini ve fiillerinin âlemin içinde ve dışında­ ki tecellilerini bilebilsin ve bulabilsin. İnsanın Rabbine gitmesi gönül yolundan olur. Eşyanın hakikati ile derin mânâların neler olduğu onunla açığa çıkar. Artık bu kemâli kazanan bir mü’min huzuru İlâhide sonsuza dek kalır. Büyük âlemde var olan her şe­ yin küçük bir benzeri, suret itibariyle küçük bir âlem olan insan­ da vardır. Meselâ, büyük âlemde 4 büyük deniz olduğu gibi, insanlık âleminde de 4 deniz vardır. Büyük âlemin denizleri şunlardır : 1 — Sevgi hâzinesi. 2 — Sır (gizlilik). 3 — İlk cevher. 4 — Bilinen ve bilinmiyen âlemdir. İnsan âleminin denizleri ise, 1 — Babamn sulbündeki meni. 2 — Ana rahmindeki nutfe. 3 — Görünmiyen ruh. 4 — Görünen bedendir. Cenabı Hak, sevginin âlemin yaradılışına maya olduğunu bil­ dirmek üzere, «Ben saldı bir hazine idim, bilinmemi sevdim» buyurmuştur. Bu demektir ki, âlemin yaratılmasında esas, sevgidir. İlâhî âle200

MARİFETNAME

min ilk denizinin sevgi olduğu böylece anlaşılmış oluyor. Sevgi denizinde hareket olmuş ve onun feyzinden cevherin il­ ki olmuş ve büyük âlemin 2. denizi olmuştur. O denizin içi ve dışı olup .içinden felekler ile unsurların hayatı oluşmuştur. Melekût âlemi, büyük âlemin 3. denizi olmuştur. O cevherin içinden felek­ ler ile unsurlar olan cisimler olmuştur. Mülk âlemi, Alem*i Kebîr’ in dördüncü denizi olmuş ve böylece dört deniz tamamlanmıştır. Gezici feleklerin yedi büyüğüne yüksek babalar, unsurlara da aşağı analar adı verilmiştir. Babalar ve anneler devamlı olarak hareket halindedir. Üç oluşum (Mevâlid-i Selase) bunlardan mey­ dana gelmiştir. Cenabı Hak ,Nûn sûresinin baş tarafında bu hu­ susa işaret ediyor. Nûn, sevgiden gizli hazine .Kalem ,ilk cevher, Vemâ yesturun ile de mülk âleminin fertleri ve melekût âleminin mücerretleri olduğunu haber vermiştir. Fertler ve mücerretler ene fe ene kitabında yazılmaktadır. Eğer o yazmasa mürekkeb cisim­ ler meydana gelmez. Mürekkeb cisimler aynen kitaptaki kelimeler gibi hikmetle düzene konulmuştur. Cenabı Hak, lütfü ve kere­ miyle ilâhi kelimelerin ebedi olduğunu bize bildirmiştir. Kur’ân’ da : «Rabbinin kelimeleri tükenmez» buyurulmuştur. İnsan âleminin yaradılışının mayasını oluşturan şey, babanın sulbünde bulunan menidir ki, bu onun ilk denizini oluşturur. İkin­ ci denizi ise, ana rahminde bulunan nutfedir. Nutfenin melekût âlemi ile mülk âlemine uyan nutfenin içi ve dışı vardır. Nutfenin içinden cenin durumunda olan meninin duyu ve kuvvetleri mey­ dana gelir ki, bu da 3. denizini oluşturur. Nutfenin dışında da ço­ cuğun cüzleri ve organları meydana gelir ki, bu da onun dördüncü denizi olur. İnsan âleminin sözünü ettiğimiz dört denizi de böylece nihayete erer. Çünkü baba sulbünde gizlenen meni .mücerret (so­ yut) bir sevgi durumundaydı. Bir hareketle ondan zahir olmuş, ana rahminde ilk cevher oldu, içi ve dışı çocuğun bedeni ve ruhu oldu. İnsanlık âlemi de böylece vücuda geldi .Büyük âlem ise, in­ san âlemine boyun eğen bir hizmetçi olmuştur. KISIM: 8
İNSAN ALEMİNİN AIIİRET ALEMİNE BENZEMESİ VE ORTAK TARAFLARI

Ey Aziz! Marifet ehli diyorlar ki: İnsan âlemiyle ebedî âlem arasındaki benzerlik ve ortak taraf­ ları şöyle izah edebiliriz : Ebedî âlemin giriş kapısı durumunda olan ölüme örnek insan
201

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI Ut.

âlemidir. Birinci sindirim gıdadır. Bedenin geçici oluşunun örne­ ği ise ikinci sindirimdir. İkinci neşeye ferahlanmaya örnek 3. sin­ dirimdir ki artık 3. sindirim sonunda saf kan meydana gelir. Ce­ setlerin öldükten sonra tekrar dirileceklerine örnek dördüncü sin­ dirim olup ,ondan da meni meydana gelir. Mahşer yerinin misâli, babanın sulbü olup, insanların mahşerde toplanmaları gibi meni de babanın sulbünde toplanır. Hesaba kitaba ve mizana misâl, nutfe cevherinde meydana gelen etkilerdir. Sırat köprüsünün misâli, babanın sidik yolu, Ce­ hennemin misâli, fercin içi, Kevser’in misâli, annedeki nutfe, Cen­ netin misâli, ana rahmidir. Onda türlü türlü nimet olan duyular ve kuvvetler canlanarak hayat bulur. Allah’a kavuşmaya ve O’nu görmeye misâl, ondan olmuş olmaktır. İnsanın güzelliğini görüp dostun güzel yüzüne hayran olur. İnsan âlemi ile âhiret âlemi arasındaki bir benzerlik de şöyledir: Ölüme misâl uyku .şeytana misâl vehim ve kuruntular, Berzâh âlemine misâl rüya, meleküta misâl de vakıadır. Mezarın mi­ sâli göğüs içi, inkâr etmeye kötülüklere misâl tedbirdir. Kabir ka­ ranlığına misâl Allah’tan gafil olmak, kabir azabının misâli de nefsini bilmemek ve tanımamaktır. Kabirdeki aydınlığa misâl gönlün huzur içinde olması, kabirdeki nimetlerin misâli de nefsi bilmek ve tanımaktır. İsrafil'in misâli İlâhi aşk ,İsrâfil’in sûrûnun misâli insanın ya­ ratılmış olması, mahşer yerinin misâli ortak duygu, amel defteri­ nin misâli de hafıza kuvvetidir. Mizâmn misâli nazarî (teorik) akıl, Sırat’m misâli düşünme kuvveti, cehennemin misâli ruhî sı­ kıntı, zebanilerin misâli kötü huy ve ahlâk, şiddetli azabın misâlî Allah’a ortak koşmak ve şehevî arzulara tabi olmak ve sadece dün­ yevî işlerle meşgul olmaktır. Her zaman için halinden şikâyetçi ol­ mak ve daima itiraz etmektir. Kevser havuzunun misâli sevgi şa­ rabı, Yüce ve âli cennetin misâli arif kulların kalbi, hurilerin ve gılmanların misâli, güzel ahlâktır. Dört nehrin misâli de şunlardır : 1 — İlim suyu, 2 — Merhamet sütü, 3 — Rıza balı, 4 — Aşkın şarabı. Sonsuz nimette kalışın misâli, çoklukta birliğe ermek ve yal­ nızlığa çekilmektir. Mevlâyı görmenin ve O’na kavuşmamn misâli fakirliği bulmak ve yok olmaktır. Sidrenin misâli insanın yüzü ve başı, Tuba ağacı202

MARİFETNÂME

nin misâli kadınların saçları, süslü Tubanın misâli ise bedenin öl­ çülü ve düzenli azalardır. Çünkü eller, ayaklar, parmaklar tıpkı Tuba dallarında oldu­ ğu gibi, aşağıya dönüktür. Levh-i mahfuz’un misâli hafıza kuvve­ ti, kalem-i a’lânın misâli hayal kuvveti, Kürsî’nin misâli beynin tamamıdır ki, ondaki mevcut olan yerdeki ve gökteki meleklerin misâli bedenin hisleri ve kuvvetleridir. Arş’ın misâli olgun insanın kalbidir ki o Hakka kavuşan bir yaratıktır. Allah’ın eşi ve benzeri olmadığına göre, O’nun insan bedenindeki bir benzeri de bulunmaz. Bu hususla ilgili olarak; Cenabı Hak buyuruyor ki: «Yerde ve gökte O’na benzer birşey yoktur.» (Şûra sûresi, âyet: 9)

KONU:2 İNSANIN KENDİ VÜCUDUNDAN IIALİK’İN VÜCUDUNU, KENDİ SIFATLARINDAN SANİ’NİN SIFATLARINI VE KENDİ BEDENİ ALEMİNDE BULUNAN TASARRUFLARI ANLAMASI. ALTI KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 İNSANIN KENDİ BEDENİNDEN YARATICININ VARLIĞINI ANLAMASI Ey Azizi Marifet ehli diyorlar ki: İnsan kendi bedenine dikkatle baksa ve tefekkür etse, bedeni­ ni nasıl idare ettiğini ve ona nasıl hükmettiğini düşünse, yarata­ nın varolduğunu bilen bir arif kul olur. Çünkü insan, ruhun bede­ ni nasü idare ettiğini düşünse, kendi bedeninden daha bir haber ve eser olmadığı halde, şu anki bedenini görse ve yaradılışına dik­ katle baksa, kendisinin evvelki halinin iki damla meni olduğuna kesin olarak inanır. Meni halindeyken et, yağ, kemik, damar ve kan namına kendisinde birşey olmadığı gibi, canı ,aklı ve fikri de yok­ tur. Fakat Allah’ın kendisini halketmesi ile hem içte ve hem de dış­ ta çok acayip haller meydana gelmiş ve iki damla halinde olan meni çok güzel ve maharetli organlarla süslenmiştir. Bütün bunları düşünen insan, kendini yoktan vareden bir kuvvetin olduğunu, bu kuvvetinde Allahü Zülcelâl olduğunu, O’ nun cihanın zerresinden kürresine varıncaya kadar herşeyde O’­ nun tasarruf sahibi olduğunu ve herşeyde O’nun etkileyen ve yanan (fail) olduğunu, herşeyin dışını ve içini bildiğini ve lıerşeyi çepeçevre sardığım bilir. Yine bilir ki, O’nun kudreti, hikmet ve rahmeti bütün cisim ve uzuvlarda sari ve kâmil olup cereyen eder olduğunu ,insan kendi bedeninin mükemmelliğine ve organlarının kendisine ne kadar çok faydalar sağladığına ne kadar çok bakarsa,
204

MARİFETNÂME

kendini yaratan Allah’ını tanıması ve sevmesi de o derece artar ve böylece bu ince ve nazik yapılmış makinenin duyu organ ve kuvvetleri ilim ve tekniği ile Allahü Zülcelâl’in lütfunun ve rahme­ tinin eseri olduğunu bilir. Bu insanlara Allah'ın bir lütfü ve inaye­ tidir. Bu hususla ilgili olarak;
Peygamberimiz buyuruyor ki:

KAUahü Zülcelâi’in kuluna olan merhameti ve acıması, çocu­ ğunu emziren annenin çocuğuna olan şefkatinden daha şefkatli­ dir.» Vücudun bu şekildeki incelenmesi Hayy ve Kayyum olan Al­ lah’ı bilmenin ve tanımamn anahtarıdır. MANZUME Vücud-ı ilâhi, hayat bahş-ı Kerîm Nefs-i atıyye-i rahmet, Kelâm-ı fadl-ı kadîm. Beden Hakkın binası, ruh nefha-i kerîm Kuva vadia kudret, havas hakim • Bu kârhânede neyim bilsem, neyim var benim Bu kârhânede başka bir kâr ve bârım yok benim. Cihana gelip gitmede ihtiyarım yok Ben neyim diyecek elde medânm yok. Etti beni âdemden kudretli berâverde Gıdamı hazır eyledi rahm-ı maderde. KISIM: 2 KENDİ RUHUNUN VASIFLARINI BİLEN İNSAN, BİR OLAN ALLAH’IN BİRLİĞİNİ İDRAK EDER Ey Aziz! Marifet ehli diyorlar ki: İnsan bedeninde varolan azalar, nasıl cisimler âlemine benzi­ yorsa insan ruhunun vasıflan da Rahmanın sıfatlarına ve güzel isimlerine benzer. Cenabı Hakkın sıfatlan içinde : Hayat (diri olmak), ilim, şemî (duyucu), basar, kelâm, kadir, irade ,tasarruf sıfatlan vardır. Bu sıfatların benzeri insanda da vardır. Fakat insan ruhu bu vasıflar ıkazanabilmesi İçin bedene ihvardır. Fakat insan ruhu bu vasıflan kazanabilmesi için bedene ih­ tiyaç duyar. Ailahı’ın sıfatları ise böyle bir eşyanın âlet olmasına ih205

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
muttasıf olması gibi insan /uhu da muttasıf olabilir. Fakat insan azarlananm âlet oluşunog .ihtiyaç hisseder. Fakat hâşâ Allah’ın böyle âletlere ihtiyacı yoktur. Şayet O’nun dilemesi olmasa felek­ ler hareket edemediği gibi, O’nun tesiri olmaksızın zerreler birleşemez, yıldızlar ve lıikmeler meydana gelemez.

Aynı şekilde insanın ruhu istemedikçe de dil konuşamaz, ku­ lak duymaz, el'tutmaz, göz görmez, ayak gitmez ve organlar hiçbir iş yapmazlar. İnsan ruhu nasıl beden üzerine hakim ve tasarruf sahibi ise, Cenabı Hak da aynı şekilde âleme hâkim ve onda tasar­ ruf sahibidir. İnsanın bedeni nasıl ruhu sayesinde ayakta durabi­ liyorsa, âlemin varlığı da ancak Allahü Zülcelâl ile mümkündür. Aleme bakıldığında, onu meydana getiren unsurların felek­ lerin, oluşumların şekil, hal ve renkleri, Kudretli ve Hakim olan bir Yaratıcının eseri, O’nun emri ve idaresi altında olduğu kolay­ ca anlaşılır. Tıpkı bunun gibi, bedenin cüzlerine, kemik ,damar ve sinirleri ile onların şekil, hal ve sayısı çok olan fiillerinin de bir ruh tarafından idare edildiği ve O’nun emirlerine tâbi olduğu ko­ layca anlaşılır. İşte bu his, kuvvet ve organların ruhun hâkimiye­ ti altmda olduğunu gösterir. Şayet sana Allah’ın hidâyeti ulaşır da bu mânâlara vakıf olan bir kul olursan, sıfatların çokluğu içindeki Zâtın, yani Allah’ın var­ lığım ve birliğini bulursun .Böylece kalb gözünle Hz. İbrahim A.S. gibi göklerin ve yerlerin bilinmiyen yönlerini görürsün. Çünkü nefsini bilmek ve Rabbini tammak yalnızca kalb âleminde müm­ kün olur. Nefsini tanıyacak kadar idrâki olan, Hakkı bilmek şerefi­ ne nail olur. «Nefsini tanıyan, Rabbini de tanır» sözleri bu hususu çok güzel anlatıyor. Çünkü, cilâlı bir ayna kadar parlak olan insan ruhu, Hakkın tecelligâhı olur. Sende şayet bedenin acılarından geçer de kalbin zevkine erer, aşk nuru üe dolar vahdet âlemine gelirsen Allah’a dost olur ve O’na kavuşursun. Ey kerim Mevlâ, bizi de kendine dost kıldığın mü’ minlerden eyle! KISIM: 3 İNSAN KENDİ BEDENİNİ NASIL İDARE ETTİĞİNİ BİLİRSE ALLAH’IN ALEMİ NASIL İDARE ETTİĞİNİ ANLAR Ey Aziz! Marifet ehli diyorlar ki: İnsan kendi bedenindeki saltanatım, hükmünü, hareket ve tasarrufunu bilebilirse buna benzetmek suretiyle Allahü Zülcelâ206

MARÎFETNAME

lin mülk âlemindeki saltanatını, hükmetmesini, bütün eşyayı tesi­ ri altında bırakmasını, âlemdeki zerreleri terbiye ve tasarruf etme­ sinin nasıl ve ne şekilde olduğunu bilebilir. Çünkü âlemdeki her zerrenin Allah’ın emirlerine nasıl boyun eğdiği herkes tarafından bilinmektedir. Ancak kendi nefsindeki hâkimiyetini ve tasarrufunu bilemiyen insan, Allah’ın âlem üzerindeki hâkimiyet ve tasarrufu­ nu elbette bilemez. Meselâ, herhangi bir kâğıt üzerine besmele yazmayı arzu eden kimse, önce besmele yazmayı kalben ister, sonra beyine ulaşan bu istek hafızadaki Bismillah sözünün sureti meydana gelir. Sonra bu suret bir sinir tarafından parmakların uç kısmına iner. Sonra par­ maklar bedendeki irade kuvveti ve öbür organların da yardımcı olmasıyle kâğıt üzerine, «Bismillah» ibaresini yazar. Aynen bu şe­ kilde Cenabı Hak da birşeyin olmasını murad ettiği zaman, bu irâ­ denin eseri önce Arş’ta hasıl olur, sonra bu eser iik akıl vasıtasiyle Kürsîye inerek Levh-i Mahfuz’da zahir olur. Sonra Rûh’ul Küds, akl-ı esîr, onu feleklerden unsurlara indirir. Sonra feleklerin hare­ ket etmesi, güneşin ve yıldızların ışık saçmalanyle, istenen mad­ de, yani olması murad olunan şey tabiatın ısı, nem, soğukluk ve kuruluğundan hasıl olur. Kâğıt üzerine yazılan harfleri nasıl mu­ hafaza ediyorsa, tabiat da o şekilleri öylece muhafaza eder. Şu halde Allahü Zülcelâl, Arştaki mânâlan aşağ, âleme göndermesi ve cisimleri 4 unsurdan dilediği ve istediği şekilde yapması bu yolla oluyor. Demek oluyor ki, insan ruhunun birşeye meylederek arzu duyması ve bu arzunun gönülde belirmesi nasıl oluyorsa .Cenabı Hakkın bir eserinin Arştan belirmesi de öylece olur. însan bedenindeki hayvanî ruh, cihanda ilk akla benzer. Ha­ fıza kuvveti Levh-i Mahfuz’un mahallindedir. Sinirler, meleklerin yerinde, parmaklar anâsırın yerinde, duyu organlan güneşin ve yıldızların, yazı âletleri tabiat yerinde, yazılan satırlar bitki, hay­ van ve madenlerin mahallindedir. Bu misâller bize gösteriyor ki, Cenabı Hak, kendisinin bu âlemi nasıl idrak ettiğini bilebilmesi için ruha bedeni idare etme ,ona hükmetme ve kendini bilme kud­ retini verdi. öyle ise, Cenabı Hakka binlerce şükür olsun ki sana bu bede­ ni vermiş ve seni de ona sultan yapmıştır. Çünkö sultanı ancak sultan tanıyabilir ve sultanlığın kıymetini de ancak sultan bilir. Seni eğer bedene sultan kılmasaydı ve bütün organlan senin em­ rine âmâde kılmasaydı sen bu âlemin Yaratıcısını nasıl tanıyacak­ tın? Allahü Zülcelâl, senin kalbini Arş, beynini Kürsi, hafızanı Levh-i mahfuz, damar ve duyu organlarım feleklere ve yıldızlara,
207

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

diğer organlarını da unsurlara benzetmiş ve ruhun emrine vermiş, tir. Artık seni kendi bedeninde sultan kılan ve bedeni senin emri­ ne veren Allah’a nasıl olur da yüzbinlerce şükretmezsin? Seni ya­ ratıkların en güzeli ve en mükemmeli olarak yaratmış, seni bütün kâinattan üstün tutmuş ve seni ona hakim ,kendine de kul kılmış­ tır. Sana, Kendisini bilmek ve sevmek gibi yüce bir nimeti ihsan etmiştir. Şu halde sen de kalbinden, bedeninden, saltanatından gaflete düşmemelisin. Allah’tan uzaklaşma, Rabbini unutma. Şayet herşeyi bütünüyle normal görür, kibirlenmez ve beğenmemezlik etmez isen huzura ve rahata erersin. Çünkü zerreden kürreye varıncaya kadar varlıkların tamamı Allah’ın yüce sanatının ve kudret elinin açık bir eseridir. Eğer bu eserleri beğenmez isen onların Yaratıcısı ve Sani’i olan Allah’ı da beğenmiyorsun demektir. Eğer huzur ve saadet istiyorsan, unutma ki, her zulümde bir adalet ve şerde de bir hayır vardır. Çünkü insanların kendi hak­ larında hayırlı gördükleri şey şer, şer gördükleri şeyler de hayır olabilir. MANZUME Hakkı, Hak’dan gaflet etme, hazır ol Her işinde hikmetine nâzır ol, Şer cüz’ünün zimmnda küll-i hayrı bul Kazasına razı olmakta mâhir ol. KISIM: 4 v İNSAN, KENDİNİ TENZİHTEN HAKKI TENZİHİN YOLUNU BULABİLİR. Ey Aziz! Marifet ehli diyorlar ki: İnsanın kendi nefsini tenzih etmesinden Hakkı tenzih yolunu bulabileceğini şöyle misâllendirebiliriz: İnsan ruhu bütün organlann hâkimi ve idarecisidir. Halbuki o, diğer yandan Rabbani bir emir olup, hakikatinin bilinmesi müm­ kün değildir. Ruh her türlü şekilden, renkten, ölçüden, hayal ve suretten uzaktır. Yani, bu saydıklarımızın hiçbirine uyması ne rengi, ne şekli, ne ölçüsü, ve ne de sureti vardır. Aynı şekilde Ce­ nabı Hak da her türlü şeküden, renkten, ölçüden ve hayale sığmak208

MARİFETNAME

can uzaktır. Ancak O’nun tecelli ve tasarrufları, zaman ve mekân­ dan uzak değildir. îman bedeninde bulunan sevgi, rahat, sıkıntı, tat, lezzet ,keder, sevinç, huzur, safa, zevk, duyma, görme, kokla­ ma, ses ve diğer his ve kuvvetler sayesinde bir ruhun mevcudiyeti ve sıfatlarının varlığı anlaşılabilir. Fakat onun nasıl birşey oldu­ ğu, mahiyetinin ne olduğu bilinemez. Allahü Zülcelâl’in sıfatlan, isim ve fiilleri de aynı şekilde, âlemde açığa çıkmış herşey O’nun sıfat, fiil ve isimlerinin ajoıası olmuştur. Fakat O’nun fiillerinin, sıfatlarının nasıl olduğu ve mahiyetinin ne olduğu asla bilinemez. Meselâ, gözün, kulağın duymasından, burnun yemeklerin ta­ dım bilmekten haberi olabilir mi? Elbette olmaz. Aynı şeküde, ha­ ricî duyulann da akıl tarafından bilinebilen şeylerden haberi ol­ maz. Akıl da ruhî hallerden haberdar olmaz. Çünkü insan ruhu Rabban-i emr olup, bağlantısı gönül iledir ki, onun hakikatinin ve mahiyetinin ne olduğu bilinemez ve ona hiçbir vasfa ve surete gir­ mez. însan ruhunun bütün bedende tasarruf hakkı olduğunu söy­ lemiştik. Ancak insan aklı bunun nasıl meydana geldiğini anlıyamaz. Alemlerin Rabbi olan Allah da kâinattaki herşey üzerinde ta­ sarruf sahibidir. Beden, ruhun hizmetçisidir. Beden bölünmeyi ka­ bul eder, fakat ruh asla kabul etmez. Allah’ın nuru da bütün kâi­ nata yayılmış olup her zerre O’nun kudretiyle varolmaktadır. Bü­ tün eşya O’na muhtaçtır. Herşey O’nu teşbih eyler. Herşey O’na ibadet ve hizmet eder. O’nun lütfü ve keremi sonsuz olup, kimseye muhtaç değUdir. Bazı âlimler, insan ruhunun bedenden.ayrı olduğu, bazıları ise bedenle beraber olduğunu söylemişlerdir ki, onun bedenden sayanların sa­ yısı daha çoktur. KISIM: 5 ÎNSAN RUHUNUN ÖLDÜKTEN SONRA DA BAKİ KALMASI, BEDENİN YOK OLMASI Ey Aziz! Hikmet sahipleri diyorlar ki: însan ruhu, bedenden ayrıdır. Çünkü devamlı olarak kendi za­ tım bilir. Yani sen kendi zatından sonsuza kadar gaflette kala­ mazsın. Uyurken ve gözünü yı ı uğun zaman bile kendini unuta­ mazsın. Geçici olarak beden uzuvlarından birini unutabilirsin. Ama küll’ün anlaşılması tek ile değil, bütün kısımlanyledlr. Eğer sen bedenden, yahut da omur kısımlarından olan bir par­ ça olsaydın, kendini unutur ve devamlı olarak kendini büemezdiıu
209

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Şu halde sen bedenden ve cüzlerinden ayıırsın. Tabiî sıcaklığın be­ denin yaşlığında tasarrufu sebebiyle vücudun devamlı olarak çö­ zülmekte ve akmaktadır. Alınan gıdaların eskisi eriyip gitmekte ve yenileri ise bedeni yenilemektedir. Eğer böyle olmasaydı bede­ nin şimdiki halinden çok daha büyük olurdu. Alman gıdalar .eri­ yen gıdaların karşılığı olduğundan, beden cüsse itibariyle çok bü­ yümemiş ve bu haliyle kalmıştır. Sen bedene gelen cüzlerden biri olsaydın gıdaların cüzleri gibi sen de değişir ve zamanla yokolurdun. Şu halde, sana ,sen diye hitabedilince beden olarak sen değil­ sin. Sayılamazsın, çünkü bedenin değişikliğe uğramasından, çök­ mesinden haberin olmaz. Sen kendi zatından gafil olmadığına gö­ re, bu şeylerden ayrısın. Cenabı Hakkın âlemden münezzeh olması da böyledir. Küllî akıldan bir cüz olan insan ruhu da kendini bil­ diği gibi,eşya ya tasarrufta bulunur ve bedenin yaşaması ve korun­ ması için bütün tedbirleri alır. Şu halde konuşan nefis dediğimiz nefsi- natıka, hislerle işa­ reti tasavvur olunamıyan bir cevherdir. Çünkü bu küllî aklın açı­ ğa çıkışından meydana gelen küllî nefistir. Nefs, onun yarımda fer’i, yani ikinci derecede olup, gölge durumundadır ki varlığı ge­ rekli olan Allah’ın feyzi ondan buna geçer. Eşyanın tartılması, cis­ min korunması v.s. gibi işlerin düzenlenmesi bunun şanındandır. Mahiyeti kudsi olan bu varlığın cisim oluşunu düşünmek asla mümkün olmaz. Hattâ denilir ki: Nefs-i natıka ,bir yerde mevcut olmadığı halde vardır ki, o Al­ lah'ın nurlarından bir nur olup, zuhur etmesi Allah’tan, batması da Allah’adır. İnsan ruhu bu cesetle kaplı olduğuna göre, bedenin pisliklerinden kendini temizleyebilen yüksek ruhlar, İlahî sırlan bi­ lerek Allah’ı tanıyan Arif kul olur ve yüce makamlara ererler. Ancak bizim bu suretimizi terbiye eden ve güzellik nurları ile güzel hale getiren ruhlarımızı bedenlerimize indiren ilmî ve amelî olgunluklar ile mükemmelleştiren şey akl-ı küldür. Bizim başlan­ gıcımız da sonumuz da Allah’a kavuşmak hususunda vasıtamız da odur. Bizim terbiyemizi yapan ve bizi lâhi nurla temas ettiren şey dini tabirle, Ruh-u Muhammed’dir. O âlemin babasının bizi terbi­ ye etmesi ve kemâl haline getirerek tamamlaması, fe’al aklı vasıtasıyle olur. Beden hernekadar bozulursa da ruh bakidir ve asla bozulmaz. Çünkü onun başlangıcı akl-ı'küldür. Bunun içindir ki, o yokolmaz. Olgun bir kalbe sahip olan kimse, bunu kendi nefsinde idrak eder ve bilir ki, bütün bedenin organlan dağılsa, çürüse ve yokolsa, ru­ hu asla yokolmaz. Hatta ruh, bedeni kuvvetler kendisinden gittiği
210

MARİFETNÂME

için nefs-i natıkanın nazarî (teorik) kuvveti ve şerefi tamam olur ve asla yokolmaz. Çünkü mücerred nura yokluk gelmiyeceği için insan nefsi, yani ruhu da asla yokluğu kabul etmez. Bu izahlardan anlaşılıyor ki, beden bozulup yokolması halin­ de, nefs-i küllün o naksanlık özelliği yokolmaz. Eğer o hey’etler ka­ lıcı olmsaydı, nefs-i küllün bu benlikleri de kalmaz, yok olur ve gü­ neşin ışıkları gibi esas haline dönüp nefisler ,enfüz) olmazdı. Ruh ile beden arasındaki alâka geçicidir. Bu alâkanın bitmiş olması mücerret varlık olan ruhun yokolması anlamına kemâlleri kadar olur. Kuvvetlerin kemâl derecesi kendine lâyık olam bulmak ve eksikliği de lâyığından yoksun kalmak olunca ,bu durumda nefs-i natıkanın kemâli bedene ait kuvvetlerden uzak kalmakla olur. Baş­ langıç ve sonunu bilmek, kendi hakikatini bilmek ve Hakkı bul­ maktır. Bedenden uzaklaşan ruh, hakikati idrakte mesafe katettikçe Allah’a yaklaşır ve kalbi marifet nuruyla dolarak büyük bir haz içinde kalır. Kalbin üzüntü ve elem içinde kalması bilgisizliği ve gaflet karanlığına dalmasıyle olur. Fakat insan ruhu nefsin istek­ lerine tabi olursa, adı geçen manevî haz ve zevklerden yoksun ka­ lır. Ruhanî faziletlerin hazzını duyamaz. Çünkü o, nefsin tabiatiyle kendinden geçmiş ve maddî zevklerle sarhoş olmuştur. . însan ruhu bedenden ayrılınca o da düştüğü maddî sarhoşluk ve gafletten uyanır. Ancak nefsinin isteklerine boyun eğmiyen, uyanık ve zeki insanlardan ise ilmi kuvveti ve ahlâk güzelliği ile Cenabı Hakk’ın nurlarını müşahede eder ve gözlerin görmediği, ku­ lakların duymadığı, kalblerin hissetmediği manevî lezzetlere ve ni­ metlere erer. Mücerred nurlar ile ülfet eder ve her muradına nail olur. Sonsuz bir devlet ile yeniden hayat bularak ebedî saadete erer. Başlangıç ile yetinmiyerek insanlar içindeki seçilmişlere nev’i olarak bağlanır ve onlara yardımcı olursa bizden daha üstün bir mertebeye sahip olan cinniler zümresinden olur. Eğer kötü ruhlardan ise .bedenden ayrılış vakti geldiğinde bilgisizlik, karanlıkları içinde ve hayvanî huyları dolayısıyle redde­ debilir ve büyük acı ve ızdıraplar içinde kalır. Bu his âleminden koptuğu zaman kudsî âleme gidemez .berzah karanlığında (kabir azabında) kalır ki oradaki korkusu, pişmanlığı, keder ve ümitsizli­ ği dayamlmaz dereceye varır ve bu hal kıyamete kadar devam edici insanların kötülerine bağlanır ve onlara yardımcı olursa (bozgun­ culuk ve kötülük hususunda) hepsinden daha kötü olan şeytanlar sınıfından olur. Esasen ruh, melekût cevheri idi, bu bedeni kuvvet
211

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

ler ve şehevi arzular onu kendi yerinden almış, aşağı âleme çekerek karanlıklara düşürmüştür. Eğer ruh (nefs-i natıka) yüksek ahlâk ile vasıflanmış ve ma­ rifet kuvvetleri ile kuvvetlenirse ve yavaş yavaş uykuyu ve yemeyi azaltırsa, hiddet ve şehvetine mahkûm olmayıp onlara galip gelirse bu durumda kendi âlemini ister, aradan perdeler kalkar ve kendi­ sine ilâhî sırlar açılır. Çok acayip ve garip şeyler görür .Çok hoş kimseler görür ve seslerini duyarak onlarla konuşur. Veya hiç kim­ seyi görmeyip manzum halinde söylenen sözler, ölçülü nağme ve güzel sesler duyar .Bu hal rüyasında meydana gelirse sadık rüya­ dır. Uyku Ue uyanık hali arasmda gördüyse bu bir vakıadır. Eğer nefis uyurken başlangıcı (mebdein)na karşı gelmeksi­ zin, bir âletle bu hallere vakıf olursa bu hoş bir rüya olup, hayal ve kuruntudan başka birşey değildir. Hernekadar bilinmeyen âle­ min nurlan bu nurlan alacak kabiliyette olan nefislere şualar ha­ linde gelmektedir. Ancak bu kapının açılması, kapıyı Allah’ın adı­ nı anarak çalanlara olmaktadır. Bu cihandaki mevcut mânevi tat, lezzet ve zevkleri inkâr eden ve bunlann bir boş hayalden ibaret olduğunu iddia eden kalb gözü körler, cima’ iktidan olmayanın cima’ lezzetini inkâr etmesine benzerler ve hayvanları meleklerden üstün görmüş olurlar. Ya Rabbi, bizi hiddet ve şehvetine esir olanlardan değil, İlâhi rahmetine nail olan kullarından eyle. MANZUME Kalbinde nefs-i nâtıkayı bil özün özü Viranede hazine misâli saklanmış yüzü Bedenin pınan odur ,kendini iyi bil Çünkü bu benlik ondan serabdır, o değil Nefs-i natıka herkese hayat veren denizdir İnsan hakikati ona, intisab edicidir Fiili kemâl-i hikmet, sözü dosdoğru Hubbu vefa-i daim, hüsnü (güzelliği) hayat yolu Mirac-ı vasıl-ı nâtıkayı dilde taleb kıl Yoksa misâl diye yakar bedeni her şehâb Ey Hakkı, kim Hakkı bildiyse bildi nefsini Zahmet yok, taklid için ihtiyarı, gencini.
212

MARİFETNAME

KISIM: 6 ALEMİN ÖZÜNÜN İNSAN-I KAMİL OLDUĞU VE İNSANIN İBADETLE RIZA MAKAMINI BULABİLECEĞİ Ey Aziz! Marifet ehli diyorlar ki: Dokuz felek ve üç unsur »toplam 12 perde .hurma çekirdeğinde bulunan etli kısım gibi toprak noktasım her yandan sarmışlardır. Bu 12 kat perde, toprağın elbisesi gibidirler. Kıymet itibariyle top­ rak onlardan hem üstün ve hem kıymetlidir. Toprak maden ve bitkiye ,bitki de hayvana örtü ve elbise olmuştur. Hayvan, insan vücudunun, vücut kalbin elbisesi olup .insanın kalbi de Allah’ı bil­ menin ve tanımanın yeri ve sevginin temelidir. Demek oluyor ki, cihanın özü Allah’ı bilen ve tanıyan insandır. Bu kâmil insanın ne derece şan sahibi olduğunu, ne derece büyük olduğunu bir kez düşünsene. O şanlı ve kâmil insan 15 kat elbise giymiş, şeriat sancağı ve sevgi tacıyla yaratıklar içinde en büyük sultan olmuştur. Zira bütün kâinat ona yardımcı ve hizmet­ çi kılınmıştır. Şeriat, onun şahsında kemâle ermiştir. Onun sözleri de güzel, işleri de güzel, ahlâkı da güzeldir. Çünkü o, Resûlüllah SA.V.’in : «Şeriat sözlerim, tarikat hareketlerim, hakikat de ahvalimdir.» hadisine uymuşlardır. Demek oluyor ki, hadiste geçen bu üç alâmet kimde var ise o, hem mü’min, hem ârif ve hem de kâmil bir insandır. Alâmetlerin ikisi bulunursa mü’min ve ariftir. Bir tanesi var olursa mü’min ve gafil, hiçbiri olmazsa bilgisiz ve cahildir. Alem bir insan olarak ka­ bul edlmiş ,onun nurlu kalbi olarak da insani kâmil olmuştur. FARSÇA BEYİT Ne felekte olur ne de melekte var İnsanların kalbinde bulunanlar. Bu izahlardan anlaşılıyor ki, insamn kendi dilediği şekilde bir Şey yapma kudreti yoktur. Bunun için de kendi isteklerini terketmiştir. Hernekadar insan yaratılmışların kâmili ve marifet yönün­ den mâhiri ise de .istediğini elde etmek yönünden âcizdir. Meselâ, peygamberlerin, velilerin, nice sultan, abid ve zenginlerin binlere varan istekleri gerçekleşmemiş ve nice binlere varan işleri de İste­ medikleri halde, kendiliğinden meydana gelmiştir. Demek ki, İn­ sanların hepsi âlim, cahil, tebaası olan sultan da olsa istediklerini
213

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

elde etme hususunda âcizdir ve işlerinin düzene konulması husu­ sunda ise şaşkındır. İsteği olmayan ise rahat ve huzur içindedir. Kâmil insan, hakikate ve sırra erdiği için bilir ki kimse kendi dilediğini elde edemez. Ne kadar çok çalışsa da bir dereceden ileriye gidemez. Öyle ise isteği ve tedbiri terkedip Allah’a tevekkül etmek gerek. İki dünyanın saadeti ancak böyle dünyevî zevkleri terketmekle her çeşit korku ve kederden uzak kalmakla temin olunur. Cenabı Hak buyuruyor ki:
«Ey mü’minler, hoşunuza gitmemesine rağmen, din düşmanlanyle savaşmak üzerimize farz kılındı. Hoşunuza gitmediği halde

olan, hoşunuza gittiği halde hakkınızda sır olan nice şeyler vardır. Siz bunları bilmezsiniz, Allah bilir.» (Bakara sûresi, âyet: 216) Bu âyetten anlaşıldığı gibi »insanlar neyin hayır ve neyin şer olduğunu bilmekten âcizdirler. Kâmil insan bu sırra erdiğine gö­ re, onun bütün işleri Hakkın nzasına uygun olmuş demektir. Kâmil insan kendini Allah’a teslim etmiş, O’nun huzuruna durmuş, hükümlerine razı olmuş olup, tercih, azm, tedbir ve seç­ me namına birşeyi kalmamıştır. Bütün isteğini, ümidini, dua ve yakarışım kaldırmış ve isteklerinden vazgeçmekle her türlü arzu ve isteğine nail olmuştur. Nefsiyle ölmüş, aşkıyla dirilmiş, huzur ve mutluluğa ermiştir.
hakkınızda hayırlı

KONU: 3 SIHHATİN KORUNMASI ONBİR KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 KORUNMASI GEREKLİ ORGANLAR, YER VE FAYDALARI Ey Aziz! Tıb âlimleri diyorlar ki: İnsan bedenindeki ruhun mürekkeb uzuvlarının sıhhatinin korunması icabeder ki, bunları kısaca izah etmek lüzumu hasıl olmuştur. 1 — BEYİN: Beyaz, renkli, yumuşak ve boğumlu bir organdır. Atar ve top­ lardamarların cevheri ile beyin zarmdan ve kafatasına bitişik zar­ dan mürekkebdir. Üçgen şeklinde olup tabam başın ön yüzünde, açısı ise arkadadır. Bedenin duyu ve hareketleri beyinle tamamlanır ki, bunun duyuları da yumuşak, sinirler ve organların hareketi ve omurilik sinirleriyledir. 2 — GÖZLER : Herbirinde 7 tabaka ve 3 sıvı olup, toplam 10 tabakadan mey­ dana gelmiştir. 1. tabaka : Hava ile temas eden tabakadır. 2. tabaka : Renksiz, olup, altındaki tabakadan almıştır. 3. tabaka : Siyah, sarı veya mavi renkte olup, bundan sonraki tabaka ağ tabakasıdır. 4. tabaka : Örümcek yuvası gibidir ki, yukarıda da dediğimiz gibi, ağ tabaka da denilmektedir. Bundan sonraki tabaka, eriyen cama benzer nemli ,şeffaf ve berrak bir tabakadır. 5. tabaka : Cam sıvısı gibi olan tabakadan sonradır. 6. tabaka: Zara benzer.
215

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

7. tabaka : Hepsinden serttir. Bunlann ve bundan sonraki lasımlann temin edeceği faydalar sözü çok uzatır. 3 — KULAKLAR: Kıkırdaktan ve çok hassas sinirlerden meydana gelmiş olup, seslerin duyulmasını temin eder. 4 — DİL: Atar ve toplardamarlar ile çok hassas sinirlerden ve perdeden meydana gelmiş olup, gıdalann tadım almaya, ağızda lokmayı çe­ virmeye, yutmaya ve konuşmaya yardımcı olur. 5 — AKCİĞERLER : Et, kıkırdak ve yürekten çıkıp gelen atardamarlardan meyda­ na gelmiştir. Duyusu olmayıp sadece zarm biraz duyucu hissi var­ dır. Akciğerler, yürekte hasıl olan tabiî sıcaklığı bütün bedene ya­ yarlar. Kam temizler ve kirlenen kısmı dışarı atarak havanın oksi­ jenini emerler. 6 — KALB: Koza şeklindedir. Başı sol memenin altında, tabanı göğsün ortasmdadır. Nar kırmızısı renginde, lifli etler ve omurga perdesiyle terkibolunmuş olup, bedenin hararet kaynağıdır. İki karıncığı olup, sağdaki çok kan ile ve az ile dolu, sol karıncığı ise az kan çok ruh ile doludu. Atardamarların kaynağıdır. 7 — DİYAFRAM (HİCAB) : Göğsü açmak ve daraltmak gibi bir faydayı tömin eden diyaf­ ram et, duyucu ve hareketli sinirlerin birleşimidir. 8 — MİDE: Et, sinir, atar ve toplardamarlarmbirleşimi olup üç kısımdan ibarettir. Bu kısımlann herbirine sıra ile; yemek borusu, mide içi, mide tabam denilmiştir. Yemek borusu ağızda başlar, göğüs kemiğinin nihayetinde bi­ ter. Mide ağzı da orada ve etsizdir. Mide tabanı etli olup göbeğin üstündedir ve besin sindirilmesini temin eder.
216

marifetnâme

9 — KARSAKLAR: Sinirler, içyağı, atar ve toplardamarların birleşiminden mey­ dana gelmiş olup, 7 tanedir. Bunlara sıra ile : 1 — Kapakçık barsağı, 2 — Oniki parmak barsağı, 3 — Koru­ yucu barcak, 4 — İnce barsak, 5 — Eğri barsak, 6 — Kolon barsağı, t — Düz barsak adı verilir. Bunlann faydası, midede artakalan ve sindirilmeyen gereksiz tasımlan dışanya atmaktır.

10 — KARACİĞER :
’ Et, atardamar ve toplardamar ile kendisini örten zann birle­ şiminden meydana gelmiş olup, perdesi çok hassastır. Sağ tarafta bulunan karaciğerin rengi pıhtılaşmış kana benzer. Faydası; organların gıdasını temin edecek olan kam hazırla­ maktır.

11 — SAFRA KESESİ:
Safrayı toplayan kese olup, karaciğerin bitişiğindedir. Kara­ ciğerdeki safrayı çekerek kana kanşmasma engel olur.

12 — DALAK:
Karaciğerin renginde olan dalak, et ve damarların birleşimin­ den meydana gelmiş olup, sol tarafta arka kaburgalar Ue mide ara­ sında kalan kısımdadır. Kendisi duyucu olmayıp, perdesi hassas­ tır.

12 — BÖBREKLER :
Az et çok içyağı ve damarların birleşiminden meydana gelen böbrekler, kendileri duyarlı olmak üzere, zarı duyarlıdır. Ciğerden gelen maddelerden sidiği ayırır ve sidik torbasına yoUar.

14 — MESANE :
Mak’ad ile kasık arasında bir bölgede bulunur. toplamak ve dışarı atılmasını temin etmektir.

Faydası; sidiği

15 — ÜNSELER:
Beyaz yağlı et ile çok atardamarların birleşimi ile meydana gelmişlerdir ki, görevleri; meninin pişmesini temin etmektir.

16 — KAMIŞ :
Çok sinir az et, damar ve şiryanın birleşimiyle meydana miştir ki, faydalan yukarıda anlatılmıştır.

gel­

217

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

1? — RAHİM: Kadınlara has sinirli bir uzuv olup, düz barsak, böbrek ve si­ dik torbasının arasında kalan bölgedir. Uzun boynu olup, ferce ka­ dar gelir ve nutfeyi içine çekerek ceninini tehlikelerden korur 18 — MEMELER: Göğsün iki yanında olup, kadınlarda yumuşak, beyaz, yağ­ lı ve atardamarları çok etin birleşmesiyle meydana gelmiştir. Kandan ve alınan gıdalardan süt yapar. Bunlardan başka, bedende birçok uzuvlar vardır. Bu derece büyük sanatı olan binayı yapmak, her yanını güzelleştirmek çok mühimdir. Kalb gözü açık mü’minler için bu misâllerden alınacak büyük ibretler vardır. Bu yüce sanatın Sani’i olan Allah-u Zülce­ lâl her türlü noksan sıfatlardan uzaktır. KISIM : 2
İNSAN BEDENİNİN SIHHATİNİN KORUNMASININ

RÜKÜLERİ Ey Azizi Tıb âlimleri diyorlar ki: Tıb .bedeni inceleyen bir ilim olup, esasen bir nazari (teorik), diğeri de âmelî (pratik) tıb olmak üzere ikiye ayrılır. Bunlardan ilki, sıhhatin korunmasıdır. Diğeri de mevcut bir hastalığın tedavisine çalışmaktır. Sıhhatli bir bedene sahip olmak dünya ve din ehli için kıymeti her türlü takdirin üstünde bir ni­ mettir. Sıhhati muhafaza saadet, onun kıymetini bilmek ve sıhha­ ti korumak için gerekli tedbirleri almak da büyük bir akıllılıktır. Çünkü akıllı insan, süıhatini koruyunca afiyet içinde, olduğu gi­ bi, hastalıklardan da uzak kalır. Hahata ka vuşan beden Allah’ı bilme, tanıma ve ibadet etmek fırsatım bulur.. öyle ise Marifetname’de sıhhatin korun imasının şartlarının yazılmasına ihtiyaç vardır. Artık sana hastalık ulaşmadan, elinde­ ki büyük sermayenin kıymetini bil ki, yaşadığım müddetçe sıhhat ve afiyet içinde kalabilesin. Allah’ı tanıma ve bilme gayreti üzere bulunasın. Evet, sıhhati korumanın şartlarına uyan kimse, Allahü Zülcelâlin de kendisine yardımcı olmasıyle hastalıklardan korunabilir. Ancak doktor da olsa kuvvet ve gençliğini devam ettiremez ve aza­ mi yaş olan 120'nin üzerine çıkamaz. Ölüm anıı gelip çatınca hiç kimse onu sonraya bırakamaz. Çünkü bedenin yaşaması ve haya218

MARİFETNAME

tıru devam ettirmesi sulu gıdalar almasıyle mümkündür. Eğer sö­ zü edilen tabiî hararet azalırsa tahlil ettiği tabii rutubet de azalır ve artık besinlerin sindirilmesi zayıflar. O zaman bedeni yaşatan besin kaynaklan azalmaya ve beden de her geçen gün zayıflama­ ya başlar. Nihayet günün birinde tabiî rutubet ve tabiî hararet sona erer. Herkes için takdir olunan ecelin gelişi, yani ölüm işte budur. İnsanın elinden geldiğince sıhhatini korumanın yollarım ara­ ması ve bedendeki mevcut rutubetin azalmasını ve bozulmasını Önlemeye çalışması ve ölümüne kadar böyle sıhhatli ve âfiyet için­ de bir ömü rsürmeye çalışması lâzımdır. Bedenin mizaçlarının alâmetleri on tanedir. Birinci alâmet: Dokunma (lems)dır. Normal mizaca sahip olan bedenin dokunması sıcaklıkta ve soğuklukta orta karardadır. Değişen mizacı olamn dokunması da yeni kazandığı mizaca göre­ dir. İkinci alâmet: Et, yağ ve içyağı olup, bunlann haddinden faz­ la olması, bedenin rutubetli oluşuna, az olması da bedenin kuru­ luğuna delildir. Etin fazlalığı, bedenin nemli ve sıcak oluşuna, ya­ ğının ve içyağmın fazlalığı ise bedenin nemli ve soğuk olduğuna alâmettir. Üçüncü alâmet: Saç ve tüylerdir. Bunlann çok, kıvırcık, sert ve siyah oluşu, bedenin sıcak ve kuru olduğuna alâmettir. Eğer saçlar az, düz, ince ve beyaz olursa, bu da bedenin soğukluğuna ve nemli olduğuna alâmettir. Dördüncü alâmet: Bedenin rengidir. Eğer beden beyaz olursa, soğukluğuna, çok balgam olmasına alâmet olur. Eğer kırmızı olursa, bedenin harareti ve kanın fazlahğına alâ­ met olduğu gibi, bunların karışımı normal olduğuna alâmettir. Eğer beden buğday renginde ise, hararetli, san ise hararetli ve çok safralı, siyah ise soğukluğu ve sevdası fazladır. Bcşinci alâmet: Organların hey’etidir. Göğüs geniş, nabız kuvvetli atar, kanı belli olur ve koyu olur, el ve ayak kemikleri, bü­ yük olursa, bedenin sıcaklığının, bunlann tersi ise soğukluğunun alâmetidir. Altıncı alâmet: Tesir altında kalma keyfiyetidir. Meselâ, so­ ğuktan çabuk etkilenmek, o bedenin soğuk olduğuna alâmettir. Yedinci alâmet: Tabiî fiillerdir. Sekizinci alâmet: Uyku ve uyanıklık halidir. Çok uyku bede­ nin soğuk ve rutubetli, çok uyanıklık çok hararetli ve kuru oldu­
210

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.

ğuna alâmet olduğu gibi, bunların normali de bedenin itidâl üzere olduğunu gösterir. Dokuzuncu alâmet: Büyük abdesttir. Eğer o çok kokulu ve sağlam renkli olursa beden hararetli, bunun zıddı ise bedenin so­ ğukluğuna alâmettir. Onuncu alâmet: Nefsi intikallerdir. Kuvvet ve hızın fazlalığı, bedenin hararetine, hissinin az ol­ ması da soğukluğuna delildir. Daim olması ve sebatkârlığı kuru­ luğa, hızlı gitmesi rutubete, hiddet ve şiddet, cesaret ve gadab, hızlı ve çok konuşmak hararetine, hâyâ ve vakarının fazlalığı so­ ğukluğuna, zayıf kalbli oluşu rutubetliliğine, çekingen ve korkak oluşu kuruluğuna delildir. Sıraladığımız bu on alâmetin dışında, bedende bulunan dört esasın fazlalaşmasının birçok delilleri vardır. Meselâ, kanın fazla olmasına alâmet, baş ağrısı, tansiyonun yükselmesi, esneme, durgunluk, duyuların hareketsiz kalması, dil ve yüzde kızarma, çıban çıkma, yüzde deliklerin oluşması ve bu­ run kanamasıdır. Yine rüyada kırmızı şeylerin görülmesi, uyanıldığında ağzın tatlı hissedümesi aynı şekilde kanın fazlalığının alâmetidir. Balgamın çok olmasının alâmetleri de şunlardır : Bedenin ren­ gi beyaz olur, hissiz ve derisi yumuşak olur. Soğuk ve tükrüğü çok, harareti az olur. Sindirimi zayıf, bön tabiatlı olur. Çok uyur, ge­ ğirir, rüyasında su ve kar görür. Uyandığında ağzında tuzluluğun varlığım hisseder. Safranın çok olmasının alâmetleri şunlardır : Bedenin rengi.ve gözler sarı olur, ağız ve burun deliklerinin uçlan kuru olur ve sahibi çok sıcaklar, iştahı kesilir. Dili sertleşir, çok kusar, rüyasında ateş görür, uyandığında da ağzının acı oldu­ ğunu hisseder. Sevdanın çok olmasının alâmetleri şunlardır : Beden kuruyup derisinin rengi başkalaşır. Kanın rengi siyah olur. Düşüncesi artar, midesinde ekşime olur. Sidik ve kan katı­ laşır. Rüyasında duman ve akrep görür ve uyandığında ağzının ek­ şi olduğunu hisseder. Herşeyin doğrusunu yalnız Allah bilir. KISIM : 3 SIHHATİ KORUMANIN ŞARTLARINDAN ALTI LÜZUMLU SEBEP Ey Aziz! Tıb ehli diyorlar ki:
220

MARİFETNÂME

için zaruri olan sebepler altıdır : 1. sebep : Bizi saran havadır. Temiz havayı akciğere çeker ve oradaki kirli, yani karbondioksitli havayı dışanya atarız. Hava ci­ ğerlere çekilince temiz havayı (oksijeni) oraya verir, sonradan bu temiz hava kana karışır. Eğer havaya pis ve kirli dumanlar kanş-, mazsa hava temiz bir şekilde kalırsa bedenin devamım sağlar ve sıhhtini korur. Eğer havaya kirli ve zehirli dumanlar kanşır da havanın te­ mizliğini değiştirirlerse, sonuç öncesinin tersi olur. Bu durumda mevsimler kendilerine ait hastalığı getirir, diğer hastalıklan da giderir ve tesirsiz kılarlar. Meselâ, yazın safra çoğalır, bedenin rutubetini bozar, kalbe hararet verir ve böylece sahibi sık sık sıcaklar ve su içme ihtiyacını duyar. Sonbahar mevsimi gece ve gündüzde değişiklik yapar. Soğuk ve sıcaklar değişik olduğundan hastalıklan artırır. Meyveler çoğa­ lınca kan azalır, sevda çoğalır. Kış .balgamı artırarak hastalığım verir ki, başı daraltır, nez­ le ve gribe yol açar, öksürüğü fazlalaştırır. İlkbahar da kendine ait hastalığı vererek kam artınr, badem­ cikleri şişirir. Bu mevsimler içinde sıhhate en az zararlı olan mev­ simdir. Sıhhate uygun tatlı ve hoş bir mevsimdir. 2. sebep : Cismanî hareket ve sabit kalıştır. Bedenin bu nevi hareketi, zayıflıkta ve kuvvette azlık ve çoklukta, yavaş ve hızlılıkta değişiktir. Bunun içindir ki, kısa ve çabuk yapılacak bir ha­ reketin bedene vereceği zarar bir yana, daha çok bedeni ısıtır. Kı­ sa, fakat yavaşça yapılacak bir hareketin sonucu, birinci hareke­ tin tersidir. Çok hareket etmek ve sonra durmak bedene soğukluk verdiği gibi, normal bir hareket de,yemek yedirir ve sindirimde yar­ dımcı olur. 3. sebep: Nefse ait hareket ve duruşlardır. Bu hareketin olu­ şu ruh ile kanın hareketi sayesinde olur. Şu halde, hiddetli anlar­ da olduğu gibi su, ya bedenin dışınadoğru hareket eder, veya ya­ vaş hareket eder ki, sevinçli anlardaki hal böyle olur, korku ve ko­ runma hallerindeki durum böyledir. Ruhun bu gibi hareket ettiği durumlarda hareket eden tara­ fının ısınması, hareketsiz tarafımn ise soğuk kalması gerekir. Zi­ ra beden hareketin sürekli oluşundan ısındığı gibi, hareketsizliğin* den veya yavaş hareket etmesinden de soğur. Fazla hareket bede­ ni mahvedeceği gibi, devamlı hareketsizlik de bedenin soğumasına yol açar.
Bedenin devamım sağlaması

221

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ UZ.

4. sebep: Uyku hali ile uyanıklık halidir. Uyku hareketsizli­ ğin, uyanıklık da hareketliliğin misâlidir. Çünkü ruh, uykuda alı­ nan gıdaların sindirimi için bedenin içine yönelir. Bunun için de bedenin dış kısmı soğur. Bedenin uyurken daha çok örtünmeye ih­ tiyaç duyması bundandır. Uyku uzun süreli olursa bedenin nemi­ ni ve soğuğunu artırır. Uyku halinde sindirim işine yönelen ruh sindirilecek birşey bulursa onu sindirerek bedeni ısıtır. Sindirimi imkânsız bir besini, yahut da karışımı bulursa ısının tahrik etme­ siyle onu yayar ve böylece bedeni soğutur. Uykusuzluğun zararı var mıdır? Evet, haddinden fazla gece uykusuz kalmak, beyni zaafa uğratır, sindirimi bozar ve acıkma verir. 5. sebep: Yiyecek ve içeceklerdir. Bunlar, ya keyfiyetleriyle ve suretleriyle veya sadece maddeleriyle tesir eder Keyfiyetleriyle tesir edrleıs, ilâç olurlar. Eğer bu bedene aykırı olursa öldürücü zehir gibi olur. Maddeleriyle ve keyfiyetleri de tesir ettikleri de olur ki bunlar da ilâç durumundaki gıdalardır. Keyfiyet ve suretleriyle bedeni etkiledikleri olur ki, hususen etkisi olan ilâçlar buna mi­ sâldir. Gıdalar, lâtif, kaba ve bu ikisinin arası olmak üzere üçe ayrı­ lır. Bunlar bedene az ya da çok beslenme temin ederler. Su basit olduğu için bedene gıda olmaz, fakat alman besinleri yumuşatır ve pişmek üzere dar yollardan geçmeleri için hazır eder. 6. sebep : Çıkarmak ve tutmaktır. Bunlar normal aylarda olur sa sıhhati korurlar. Çıkarma haddinden fazla çok olursa bedeni soğutacağı gibi, boşaltır da. Besinlerin bedende çok fazla kalma­ ları kanın aktığı yolları doldurup dolaşımını engeller, rutubete ve iştahın kesilmesine ve bedenin ağırlaşmasına sebep olur. Soğuk su ya' da gülsuyunun yüze çarpılması halinde baygınlık v.s. gibi ha­ reketleri gidererek normal harekete kuvvet verir ve baygınlan ayıltır. Arif kul, bunlann hepsini Allah’tan bilir. Zira Yaratıcı olan da O, sıhhati veren de O’dur.
KISIM : 4 ALTI SEBEPTEN ÜÇÜNÜN TADİLATI Ey Aziz! Tabibler diyorlar ki: Sıhhatini korumak isteyen kimse, izahı yukarıda yapılan altı sebebi göz önünde bulundurması ve buna göre itidâl yolunu bul­ ması gereklidir.

222

MARİFETNAME
önce havanın ayarlanması gereklidir. Bahar mevsiminde tes­ kin edici şeyler kullanmalı ve yemelidir. Kuvvetli hareket etmek­ ten, tatlılardan ve hamam v.s. gibi sıcaklıklardan sakınmalı, ye­ meyi azaltmalı ve ince elbiseler giymelidir. Yazın ise, hareketlerini azaltmalı, gölgeli yerlerde durmayı tercih etmeli ve safrayı gideren lâtif, soğuk yiyecekler yemelidir. Kuru gıdalardan kaçınmalı ve kavun, karpuz gibi sulu şeyleri seç­ melidir. Elbiselerinin rengini beyazlardan seçmeli ve bedene serin­ lik veren keten elbiseleri giymelidir. Sonbaharda ise, soğuk ile yıkanmaktan sakınmalı, fazla cima’dan uzak durmalı, kuru şeyler yemekten, soğuk şeyler içmek­ ten, çok yaş meyve yemekten, başını açmaktan sakınmalı, gece so­ ğuğundan ve öğle sıcağından kendini korumalıdır. Kış mevsiminde kaim ve yünlü elbiseler giymeli, et, keşkül v.s. gibi kuvvet verici, bedeni ısıtan gıdaları yemelidir. Bu mev­ simde çok ve kuvvetli hareketlerin bedene zararı olmaz, bilâkis fay­ dalıdır. Kışın kusmak bedenin kuvvetten düşmesine sebep olur. Cismanî hareket vc ruhunda ta’dil : Beden gıdasız duramaz, devam etmez. Her an için kendisini besliyecek gıdaya ihtiyaç duyar. Beden, sindirim yoluyla aldığı gı­ daların haricinde kalan fazlalıkları dışarıya atar. Eğer bu fazlalar dışarıya atılmaz da bedende kalır ve çoğalırsa bedene zararlı olur. Bedeni ısıtır, soğutur, pörsütür, hararetini giderir. Kan damarları­ nı tıkamak suretiyle bedeni ağırlaştırır. Gündüz uyumak iyi değildir. Çünkü rengi bozduğu gibi, dala­ ğa da zarar verir ve sahibine de üzüntü kaynağı olur. Şayet gün­ düz uyumak bir alışkanlık haline getirilmiş ise, birdenbire terketmek iyi olmaz. Fakat yavaş yavaş terkedilmesi gerekir. Uyku ile uyanıklık arasında kararsız kalmak da hoş birşey değildir. Şaşkın­ lığa ve kedere yol açar. Bedendeki fazlalıkların bedende kalması halinde de istifra yo­ luyla dışarı atılması halinde de bedene zararı dokunur. Çünkü is­ tifra ile dışarı çıkarılan devalar kendileriyle beraber bedene yara­ yışlı olanları da dışarı çıkarırlar. Ancak beden kendine mahsus ha­ reketiyle bütün organları ısıtır. Sindirim ile faydalı olan gfdaları alır ve fazlalıkları da öyle atar ki, artık sindirim mahallinde hiç­ bir fazlalık kalmaz. Bedenin bu mutedil hareketi bildirilecek şe­ kilde kullanılırsa bu durum bedene sevinç, rahatlık ve huzur ve­ rir. Eklemlere kuvvet verir. Sinirleri ve kirişleri sağlamlaştırır. Maddî hastalıklardan bedeni koruyabileceği gibi, mizaca ait bir­

223

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI IIZ.

çok hastalıkları da bedenden uzak kılar .Bedenin riyâzetinin nakli gıdaların bütünüyle alınıp sindirilmesinden sonra olur. Demek olu­ yor ki, bu vakit gıdaların sindirilmesinden sonra, yani diğer bir ye­ mek vaktinin girdiği zamandır.
Mutedil riyâzct nasıl olur?

Bu riyâzette yüz kızarır, cildde damarlar görülecek şekilde be­ lirir, kanın akışı artar ve bedene hararet vererek kurutur, nemi giderir. Mutedil riyâzeti fazla olan uzuv, daha kuvvetli olur. Me­ selâ, çok eşya taşıyan elin kuvveti, ham ellerin kuvvetinden da­ ha çoktur. Her uzvun hareketi kendisine kuvvet verir. Meselâ, hafızlığa çalışan bir talebenin ezber kuvveti artar. Beynin riyâze­ ti arttırmakla olur ki, ondaki ezayı tabiat o hareketle giderir. Ak­ ciğerin riyâzeti öksürmektir ki, bununla ondaki ağır balgam veya göğüsteki aşırı soğukluk giderilmiş olur. Azalardaki titreme illeti âdeta sert bir rüzgâr gibidir. Onun sayesinde kaslar ve deri hare­ ket edeh Bu da hareket ettiren kuvvetin kasa hareket vermesiyle olur ki genellikle korku, hiddet, heyecan, üzüntü v.s. gibi zaman­ larda olur. Göğsün riyazeti, okumaktır. Hafiften başlayıp giderek sesi yükseltmek rahatlıktır. Kulağm riyâzeti kulağa hoş gelen sesleri dinlemektir. Göğsün riyâzeti, güzel olan şeylere bakmaktır. El ve ayağınki de, tutmak ve yürümektir. Ata binmek bütün bedenin riyazetidir. Isınmaktan ziyade bedenin tamamına hare­ ket verir. Salıncakta sallanmak da böyledir. Yarışmak, bedenin riyâzeti olduğu gibi, gemiye binmek de ruha rahatlık vereceğin­ den, mideye fayda verir. Cüzzam ve istirka gibi hastalıkların te­ davisinde fayda sağlar. Çünkü nefsin onlarda sevinci ya da elemi sürekli olarak cereyan eder. Kusmak gerektiğinde mutlaka kus­ mak gerekir. Çünkü beden için çok faydalı olur. Azaların oğulması da riyâzet sayılır. Sert bir bezle oğulursa kam deriye çekeceğinden deri, kızarır. Oğma eğer normal olursa âzalara kuvvet vereceği gibi, normalden fazlası da acı ve zahmet verir. Nefsi hareket ya da sükûnun tadilinde şüphesiz hareket kay­ nağı ruh ve ondaki hiddet ve şehvet kuvvetidir. Hiddetin fazlalı­ ğı tekevvür, yani kudurmak, azlığı ise bönlük, yani aptallık, nor­ mali ise gayret, kahramanlık ve yiğitliktir. Bu mutedil hareketin bedene sıhhat, nefsî yükseltme, dini ve dünyasını korumak gibi faydalan vardır.
224

MARİFETNAME

Şehvetin fazlalığı şeref, azlığı hamd, normali ise iffettir. Nor­ mal olanı bedene sıhhat, nefse tat, dünya ve âhirette sahibine selâmet verir. Ancak şehvet fazlalığı ile nefsi kaplar ve akla üstün çıkarsa, mecazi aşk olur. Bu mali hülyanın bir çeşidi diye adlandırabile­ ceğimiz bir hastalıktır ki, daha çok gençlere isabet eder. Bunda kendisine âşık olunan kimse, âşığını başkasına olan hevâ ve is­ teğinden vazgeçirtir. Bu hastalığın sebebi, sevgilinin şekil ve yüzünü çok güzel bu­ lup devamlı olarak onu düşünmek, onu anmak ve onun hayaliyle yaşamaktır. Bu düşünce de çoğu zaman sahibine cima’ İsteği ve­ rir. Bunun alâmetleri ise şunlardır: Renk sararır ,beden zayıflar, gözkapaklan şişer, gözler çu­ kur hale gelir. Aşık bakarken sanki gözleri güler ,o sanki kendisi­ ne çok hoş gelen lezzetli birşeye bakıyor gibidir. İçten bir «ah!» sesi çıkar ki, bu ses çok hazin bir şekilde çıkar. Hal ve hareketle­ ri düzensizdir. Uykusu kaçar ve geceleri uyuyamaz. Bir doktor, onun nabzına baksa, yaramn sıfat ve isimlerini saymaya başlasa, âşığın sevdiğinin adı ne ise o söylendiğinde hem rengi ve hem de nabzı değişir ve bu da onun o isimde birine âşık olduğunu ortaya çıkarır. Onun hastalığına ilâç, sevdiğine kavuşmaktır. Eğer bu müm­ kün olmazsa, o zaman ilâç sevgilisini ayıplamak ve onun sevgili­ sine kızmasını sağlamaktır. Aşık eğer akıllı ise, nasihat ve öğüt yolüyla bu sevdadan vazgeçer. Yahut da alay ederek, aşka deli­ liktir, denilerek aşkından vazgeçer ve sıhhatine kavuşur. Eğer âşığın bu rahatsızlığı semâ ile .aşktan vazgeçmekte veya çok cima’da bulunmakla çabucak tedavi edilmezse, bütün benliğini kaplıyan aşk, onu mahvedebilir.
B E Y İ T

Aşk bir dert ki, ona biri tutulsa Çare olmaz, tabibi Hz. Musa olsa. KISIM: 5 KALAN ÜÇ SEBEBİN İTİDALİ Ey Aziz! Tabibler diyorlar ki: Sıhhatinin muhafazasını isteyen kimse, izahım yaptığımız üç sebebe dikkat ettiği gibi, geri kalan diğer 3 sebebe de dikkat et-

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ. m_eli ve bunlarda da itidali elden bırakmıyarak bütün hayatını sıhhat ve âfiyetle geçirmeye çalışmalıdır.

Uyku ve uyanıklığın itidali:
Uykunun en iyisi, en sıhhatlisi 4 saat kadar müddetle derin bir uyku uyuyarak, itidali sağlamaktır. Yemek yenildikten bir sü­ re geçtikten, (birinci sindirim tamamlandıktan) sonra uyumalıdır. Zayıf midelilerin sindirime yardımcı olmak üzere uykunun da yardımını sağlamak için yarını saat sağ tarafına yatmaları gerekir. Karaciğerin sağa eğik olan mideden gıdaları çekmesi ko­ laylaşır. Karaciğerin sıcaklığı onlan ısıtır. Sonra da sola dönmeli, 2 saat kadar da sol tarafa yatmalıdır. Bu birinci sindi­ rime yardımcı olur. Sonra 2 saat kadar da sağ tarafına yatmalı­ dır ki, bunun faydası da, 2. nci sindirimedir. Bu sırada gıdalar karaciğere daha kolay gider. Maddeyi etkileme ve kaplama yö­ nünden uyku, uyanık halden daha tesirlidir. Çünkü uyurken ha­ reketler işe dönük olduğundan, maddeye daha çok galip gelir. Maddenin tabiatım akıtmak ve götürmek bakımından ise uyanık­ lık uykudan daha tesirli olur. Çünkü uyanık halde hareketler be­ denin dışına yönelik olduğundan, maddenin tahlili ve götürülmesi daha kolay olur. Uyurken hiç yoktan terliyen kimse, fazla besin almış demek­ tir. Sekiz saatten çok uyuyan kimsenin, yani derin uykuya dala­ nın beyninde nem galip gelir. Alınan hafif gıdalar uykuya da ha­ fiflik vereceğinden, bu husus itidalm sağlanmasında bir yol teş­ kil eder. Uykusuz kalan meselâ, bir gün bir gece uyumadığı halde yine de uykusu gelmiyen kimsenin hamama gitmesi faydalı olur. Süt v.s. gibi nemli şeylerinde uykuyu artıracağı unutulmamalı­ dır. Uykudayken üzerine ağırlık çöken kimsenin bu hali kâbus di­ ye vasfedilir ki uykudayken kişinin kendini sıkarak bedenini ha­ reketten menetmesidir. Kâbus, buharın tahlili için gerekli olan hareket olmayınca kan, balgam ve sevda buharının beyne çıkışın­ dan olur. İlâcı ise istifra etmek ve beynin temizlenmesini sağla­ maktır. Yiyeceklerde itidal: Hâli üzere olduğu gibi kalması istenen bedene ihtiyacı kadar gıda verilmelidir. Normali değişen bedenin daha üstün, daha sıh­ hatli hale gelmesini temin için mevcut halinin zıddına olan gıdalan vermek gerekir.

Meselâ, bedeni bulunduğu hal üzere tutmak isteyenler, temiz­
226

MARİFETNÂME
lenmiş buğday ekmeği, hafif tatlı, koyun ve tavuk eti yemeyi ye­ terli görmelidir. Yerken küçük lokmalar almalı, çok çiğnemeli, meyvelerden de incir, üzüm ve kuru üzüm yemelidir. Bu sayılan yiyecekler var ise yer; iştahı, yeme arzusu yok ise kendisini ye­ meye zorlamamalıdır. Yeme isteği gelince de yemeyi geciktirmeyip çabuk yemelidir. Yazın soğuk, kışın da sıcak yemekleri yemeyi tercih etmeli, sindirilenler üzerine başka yiyecekler almamalıdır. Yemeği zamanında yemeli ve midenin sindirimdeki düzenini bozmamalıdır. Sindirim akışının seyrini bozmamak için de had­ dinden fazla çeşitli yemekler yememelidir. Fazlaya kaçılmadığı takdirde- lezzetli gıdalar daha faydalıdır. Ekşi yiyecekler bedene zarar verir, uzuvlan kurutur, bedeni çabuk kocaltır. Tatlı yiyecekler, bedeni ısıttığı gibi, mideye de rahatlık verir. Tuzlu yiyecekler, safra yapar, bedeni kurutur, âzalara ve kuv­ vetlere zaran dokunur. Tatlıdan gelecek zarar, ekşi tarafından önlenir. Ekşiden gelecek zarar da tatlı tarafından önlenir. Tuzlu tuzsuz dengesi de aynı şekilde sağlamr. Yani, tuzlu yiye­ cekler tuzsuzlara, tuzsuzlar da tuzlulara destek olur ve normale döndürür. Yemek yerken daha yemeğe olan istek sona ermeden yeme­ ği bırakmalıdır. Yemekler vaktinde yenilmeli, kötü yiyeceklere alı­ şanlar yavaş yavaş bu alışkanlıklarını terketmelidirler. Yemekten vazgeçip bir veya iki defa yemekle iktifa etmelidir. Zira, gündüz ve gece birer defa yemek yemek bedene sıhhat, ruha rahatlık ve­ rir. Unutmamalıdır ki, birçok hastalıklar fazla yemekten olur.. Oburluktan kendim koruyan kimse, yaşadığı müddetçe bedeni sıhhatli olur. Balık ile yoğurdu birlikte yemek bedene zarar verir. Felç ve cüzzam (ya da zehirlenme) gibi hastalıklara yol açar. Yoğurt ile ekşi yemek de iyi olmaz. Yine paça ile üzüm, keşkül ile nar .pilâv ile sirke yemek de aym şekilde beden için zararlı olur. «Kuru üzüm ile ekmeği yiyen kimse,( hayatı boyunca doktor yüzü görmez» sözü doktorlar tara­ fından sık sık söylenir. Zayi folan kimse, şişmanlamak istiyorsa besinleri midede ve barsaklarda beklenen şeyleri kullanmalıdır. Meselâ fındık, fıstık, badem v.s. gibi kuru yemişler, pişmiş buğday, pilâv, karpuz ve haş­ haş çekirdeği v.s. gibi şeyleri inek sütüyle kaynatmalı ve kırk gün devamlı olarak sabahlan ikişer bardak içmelidir. Böylece şişman­ lar.

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Normal bir kiloya sahip olmak isteyenler de ilkbaharda inek sütünü kaynatmalı, sonra onu tuz ile çürütmeli ve onun mayasın­ dan 50 sabah devamlı olarak yemekten evvel 2-3 fincan içmeli, sonra da bir süre sırtüstü yatmalıdır. Çok şişman olan bir kimse, kilo vermek, zayıflamak isterse az yemeli, çokça hamam yapmalı, aç haldeyken çok hareket etme­ li, sert yerde yatmalı, yiyeceklerden de mercimek, arpa ve peynir ile yetinmelidir. Böyle yaparsa etleri ve içyağı eriyip gideceğinden," beden normal hale gelir ve bu da ruha rahatlık verir. İçeceklerde itidal: Sindirimden, hazımdan evvel ırmak suyu ile kuyu suyunu bir­ likte içmek iyi olmaz. Çünkü kalınlık ve incelik yönünden bu su­ lar birbirine uymaz. Suların en güzeli ırmak suyudur. Bilhassa temiz ve taşlık yollardan gelen ve içine pislikler karışmamış, tadı ve kokusu tiksindiren şeylerle bozulmamış, doğuya, ya da kuzey istikametine akan, yüksekten aşağıya doğru akan, kaynak yerin­ den uzak olan, yani çok aktığı için ağırlığı az olan, hızla akan su­ lar en güzel sulardır. Nil nehri bu vasıfların ekserisini taşır. Kaynak sular, az hareket ettikleri için ağır ve sert olurlar. Yeraltında parmaklar halinde akan sular sert olduğu gibi, mağa­ ra ve kuyu suları daha da serttir. Suyun içilme vakti yemek, yedik­ ten 2-3 saat (ikinci sindirim başladıktan) sonradır. Böyös içitfliesi daha faydalı bulunmuştur. Yemek sırasında içilen su hastalığı tahrik eder. Ancak hararetli midesi olanların yemek sırasında ya da sonuna doğru su içmeleri daha uygun olur. İştahsız olanın iş­ tahım açar. Çünkü iştahsızlık sıcaklığın fazla olmasından ileri ge­ lir ki, su içilince hararet normal hale gelir. Unutmamak gerekir ki, kann açken, terli iken, cima’dan son­ ra, hamamdan ve müshil içtikten sonra, meyve yedikten sonra, bilhassa kavun yedikten sonra su içmek, hele soğuk su olursa çok zararlı olur. Eğer kişi, zikredilen zamanlarda susuzluğa dayanamıyorsa, aynen çocuğun meme emmesi gibi suyu emmek suretiyle iç­ meli ve uç soluğu da açmamalıdır. Bir nefeste de azami 3 yudum içmelidir. Çünkü susuzluğa ekseri uzayan balgam sebe polur. Böy­ le olunca insan kendisini suya alıştırırsa daha çok su içmeyi arzu­ lar ve harareti daha da artar. Buna kendini alıştırırsa tabiatı bu hararetin maddesini eriteceği için harareti kendiliğinden geçer ve artık susamaz. Ayakta su içmek hatalı ve tehlikelidir, bundan kaçınmak ge-< reklidir. Ancak zemzem ayakta içilirse bşdene şifa olur.

MARİFETNAME

MANZUME Beş yerde su içmekten korumalısın kendini Çünkü içersen hastalık sarar benliğini Hamamdan, cima’dan ve de yorgunluktan, sonra Yemekten sonra, nihayet yatınca yatağa. Boşaltma ve tutmada itidal: Bedenin sıhhatini düşünen herkesin kendi tabiatına ve sıh­ hatine dikkat etmesi gerekir. Eğer kabız olduysa yumuşatmak için incir ve sinameki sıvılar kullanılmalıdır. Özellikle yaşlılar için bu önemlidir. Tabiatı fazla yumuşak olanların b unu kabızlığa dönüş-, türmeleri için sumak ve kavruk gibi şeyler kullanılmalıdır. Kişi doyduğu zaman fazla yediği için midede geğirme meydana gelir­ se, alınan gıda, ekşime, ya da ağırlık verirse, ya da besinler bozuk olursa sahibinin hemen kusmaya çalışması kendisi için faydalıdır. Eğer kusmakta zorluk çekiyorsa, veya zamam değilse, mastiği sı­ cak su ile kaynatmalı, sıcak suyunu içmeli \'e sağ tarafına yatma­ lıdır. Veya bir parmak bala ince tuzu katmalı ve pamuğa koyrak mak’adına koymalı ve yarım saat kadar tutmalıdır. Böylece bozuk gıda yumuşar ve kolayca gider. Veya elme vs. gibi mideyi kuvvet­ lendiren şeyler yemeli ve hamamda yatmalıdır. Eğer ishal olacak olursa, gül yaprağı, nohut sakızı, fesleğen tohumu, ermeni çamuru, kimyon ve tebeşir gibi kuru maddeler yemeli, yahut da elma, sefersel ve ekşi nar gibi meyveler yemelidir ki, tabiatı böylece normal haline gelir. Küçük ve büyük abdesti tutmanın bedene çok zararı vardır. Bedene titreme verdiği gibi çabuk ihtiyarlamasına da sebep olur. FARSÇA MANZUME İnsan ömrünün midedir teme’li Kademeli olarak gitmeli, üzülımemeli. Bağlanınca açılmıyacak kadar Kalbe eziyet olur, bedene zater. Bağlanmıyacak kadar açılırsa Ölüme götürür .olmasın sanat tasa. Dört başka, başıboş tabiat var İnsanda buluşmuş ve birleşmişler. Galib olursa bu dörtten birJı Söker cam kalıptan bırakmaz diri.
229

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Hem arif hem de kâmil olanlar Bu geçici dünyaya bağlanmazlar. KISIM: 6 CİMA’ VE HAMAMIN İTİDALİ Ey Aziz! Tabibler diyorlar ki: Sıhhatli haldeki boşalımın en faydalı ve en kolay yolu, cima’ etmek ve hamamdır. En faydalı cima’ ilk sindirimin sonunda yapüandır. Çünkü bu durumda bedenin sıcaklığı soğukluğu, yaşlığı kuruluğu, dolu ve boşluğu normal bir haldedir. Bu, ifade edilen normalin dışına çıkılırsa bedenin sıcaklık, rutubet ve dolu duru­ mundayken yapılan cima’nın bedene vereceği zarar bedenin so­ ğuk, kuru ve boş hallerinde yapılan cima’nın vereceği zarardan daha azdır. Kişide şayet cima’ etmeye bir istek yok ise, şehvet kuvveti ha­ rekete geçmedikçe, âlet intişar etmedikçe cima’ yapmak beden için zararlı olur. Cima’nın bedene faydalı olduğunun alâmetleri: Cima’dan soma bedende bir rahatlık ve hafiflik olur. Yemek yemeye istek olur ve sahibi uyumak ister. Bedendeki fazlalıklar böylece boşaltümış olur. Çünkü cima’nın normal şekilde yapılmış olması tabiî hareketi giderir ve bedene rahatlık verir. Bedeni ye­ meğe, gıdalanmaya ve beslenmeye hazır hale getirir. Öfkeyi gide­ rir, bozuk vesvese ve düşünceleri giderir. Balgama ait ekseri has­ talıklar onunla sona erer. Çoğu zaman cima’yı terkedenlerin menilerinden beyinlerin­ den bozuk bir buhar çıkar ve baş dönmesi ve göz kararması gibi haller yapar. Meni buharı bedende kalınca kaplarına dolar, kasık­ lara şişkinlik verir, hattâ kasıklara acı, bedene de ağırlık verir. Ci­ ma’ sonunda meni boşalınca derhal hafiflik hissedilir ve beden şi­ fa bulur. Eğer cima’ (cinsî münasebet) haddinden fazla yapılacak olur­ sa bedeni boşaltacağı için, kişiyi zayıflatır, kuvvetten düşürür, gözlerin fer’i gider. Kişi buna müptelâ olursa kendisine titreme anz olur, zaman zaman kriz geçirir. Sinirleri boşalır. Acuze, kabîhe, hasta, küçük kız ve uzun yıllar cima’ etmiyen dul ile cima’ et­ mekten sakınmak gerekir .Bunlar âleti yumuşatır, kuvveti giderir, rutubeti dağıtır ve sahibine elem verir. Böyle münasebetlerin so­ nu pişmanlıktır.
230

MARİFETNÂME

Livatamn durumu nedir? Nefret ve tiksinti ile anılan livata, insan tabiatine aykırı ol­ duğu gibi, bedene de zararlıdır. Çünkü ihanet ve eziyet livata ile birlikte olduğundan, inzal (boşalma) zevkini ortadan kaldırır. Genç ve güzel bir kadınla cima’ etmek bedene sıhhat ve duyulara kuvvet ,insan tabiatine sevinç verdiği gibi, kalbi de huzurla dol­ durur. Çünkü insan tabiatı kadınla cima’ etmeye meyillidir. Bu­ nun için de meni boşalması fazla olacağından, bedenin rahatlama­ sına sebep olur. Mevcut cinsî münasebet şekillerinin en güzeli, kadım sırtüstü yatırdıktan soma bacaklan açık olduğu halde dizler üstüne durup kadının açık bacakları arasına girmek suretiyle yapılanıdır. Önce konuşmalı, tatlı ve hoş sözler söylemeli, sevmeli, okşamalı. Kadı­ nın göğüs, dudak ve yanaklarını öperek kucaklamah ve sarılmalı, böylece cima’ya hazırlanmalıdır. Kadının göğüsleri ile göbek altım okşamalı, soma organını kadının organına yavaşça sürmeli ve bir taraftan da kadının gözlerini kollamalı ve bu beraberliğin verdiği heyecan ve şehvet ile aşkın kollarına kendini bırakmalıdır. Çün­ kü kadının meni’i göğsünden ayrılınca gözlerinde değişme olur ve o anda erkeği göğsüne almak ister ki işte bu zamam kollamalı ve o andan itibaren ileri geri hareket ederek meninin boşalmasını sağ lamalıdır. Meninin boşalmasından sonra bir müddet kann üzerin­ de kalmalı ki, böylece menilerin ana rahmine ulaşmalan sağlan­ mış olsun. Çocuk olmasım isteyenler, cima’larım böyle bir edep dahilin­ de yapmalıdırlar ki, meninin boşalması bu durumda daha kolay olur. Kadın da bundan son derece zevk duyar. Böyle bir cima’mn sonunda meni ana rahmine ulaşır da kadın hamile kalırsa çocuk sıhhatli ve gürbüz olur. Erkek kendisi yatıp kadını üzerine çekmeye kalkmasın. Çün­ kü böyle olursa menilerin bir kısmı mesânede kalır ve orada koka­ rak erkeği hasta eder. Kadın organının rutubeti ona damlar ve mesanede iltihaba sebep olur. Cima’yı tahrik eden sebeplerden bazıları da, insanlann cima’ etmelerinden haberdar olmak, kadın ses ve şarkılarım dinlemek, hayvanların cima’ edişlerini seyretmek ve bu hususta şehveti tah­ rik eden (seksi) hikâyeler dinlemek, kasıktaki kılları temizlemek­ tir. Bütün bunlar şehevî arzuları tahrik eder ve cima’ fikrim uyan­ dırarak âletin ihtişannı sağlar.
231

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.

BEYT Kişinin karısı olmazsa sol eli sağ olsun. Beyitte de görüldüğü üzere, el ile istimna (mastürbasyon) etmek iyi birşey olmayıp insana üzüntü ve keder verir. Menisini cima’ yoluyla boşaltmıyamn kasıkları çabucak bitlenir. Bazen bu o dereceye varır ki, rengi sarartır, uykusuzluk yapar, şehveti za­ yıflatır. Bu sebepledir ki »erkeklerin bitlenmesi daha çoktur, bun­ dan kurtulmak için de bedenin ve elbisenin temizliğini ihmal et­ memek, denize girmek ve sonra da tatlı su ile duş yapmak fayda­ lıdır. Hamamın iyisi, binası eski, geniş sıcaklığı normal, suyu tatlı olmalıdır. İlk kısmı, rutubetli ve ılık, ikinci bölümü rutubetli ve sıcak, üçüncü bölümü de kuru ve sıcak olmalıdır. ... Sıhhatini korumak için hamama giren kimse, en sıcak bölü­ mü olan üçüncü bölümüne birdenbire değil, kendini alıştıra alış­ tıra girmelidir. Çıkarken de aym şekilde soğuğa alışa alışa çıkma­ lıdır. Hamamda haddinden fazla kalmak doğru olmaz. Zira başdönmesi, baygınlık, sıkıntı ve buna benzer olumsuz tesirler yapar. Kuru mizaçlı olan suyu havadan daha çok kullanmalı, hattâ ru­ tubete olan ihtiyacım gidermek için evinde döşemesinin altına bi­ le su serpmelidir. Kuruluğa ihtiyaç duyan kimse ise, yıkanmadan önce iyice terlemelidir. Fakat hemen ifade edelim ki, sağlık yönünden hamam­ da haddinden fazla terleme kiyi değildir. Sıkıntı gelmeye başladı­ ğı anda çıkmalıdır. Çıktıktan sonra iyice örtünmeli, güzelce kurulanmah ve sağlam giyinmelidir. Çünkü hamamda iyice sıcağa alı­ şan beden, birdenbire soğuğa çıkınca hararetini kaybeder ve sıcaklamak, üşümeye dönüşür. Yemekten sonra hamama gitmek şişmanlığa sebep olur, sirke balının içilmesi kabızlıktan kurtuluşa sebep olur. Yemeğin sindirilmesinden sonra hamama gidilmesi daha fay­ dalıdır. Kann açken hamama gitmek bedenin kuruluğuna yardım eder. Bedenî yönden hareketsiz olamn hamamda çok terlemesi uy­ gun olur. Bu bedendeki fazlalıklann kir ve ter olarak atılmasına sebep olur ve böylece beden normal sıhhatine kavuşur. Yazın sıcak günlerinde .öğle vakti, gençlerin soğuk suda yıkanmalan bedenlerine sıhhat ve afiyet verir. Fakat ihtiyarlar, ço­ cuklar nezli, grip ve ishali olanlar ile sindirimi noksan olanların bedenine zarar verir. Kaplıcalarda bilhassa kükürtlü sıcak sular­
232

MARİFETNÂME

da yıkanmak bedenindeki fazlalıkları atmaya titreme, felç, uyuz, mafsal ve romatizma gibi hastalıklara faydalı olduğ utecrübe ile mafsal ve romatizma gibi hastalıklara faydalı olduğu tecrübe Ue sabit olmuştur. Birçok cilt ve iç hastalıklara faydası olan kaynak suların faydalarının ne derece olduğunu hakkıyle bilen yalnız AlKISIM : 7 YİYECEK VE İLAÇLARIN FAYDA VE ÖZELLİKLERİ Ey Aziz! Doktorlar diyorlar ki: Herkes kendisinin doktoru olmalıdır. Aldığı besinlerin ve kul­ landığı ilâçların fayda ve zararlarını bilmeli ve herşeyi yerli ye­ rince kullanmalıdır. Bilmek gerekir ki, alman ilâç, bedenin tabii hararetini değiştirecektir. İlâçlar fayda ve etki sırasına göre, 1. 2. 3. ve 4. dereceye ayrılır. Alman ilâç eğer bedeni ölüme götürüyorsa —ki ona zehirli ilâç denilir— bu dördüncü derecede ilâç sayılır. Şimdi bunlar ısıra ile yazalım: 1 — Erik : Tatlısı mideyi bozar ve ishale sebep olur. Acısı saf­ rayı sökeceği gibi, kalb iltihabmı da teskin eder. Acısının ishal edici kuvveti tatlısından daha azdır. 2 — Ispanak: Soğuk ve rutubetli olup pişirilir. Kuru ola­ rak yenilmesi akciğere ve göğüse faydahdır. Kamı yumuşak tut­ tuğu gibi, bel ağrılarına da iyi gelir. 3 — Eftimon : Teskin edici kokusu vardır. Yaşlılara iyi gelir. Sevda ve balgam hastalıklarına devadır. Saıa ve malihülya hasta­ lığına da iyi geldiği gibi, gençlerde ve hararetlilerde su içme ihti­ yacını hissettirir. 4 — Anason: Böbrek, sidik torbası, rahim, dalak ve karaci­ ğerde meydana gelecek tıkanmaları önler. Romatizmanın tedavi­ sinde etkili olup, baş ağrısı, safradan mütevellit hastalıklan, göz ağnlan ve sarılık gibi hastalıklara iyi gelir. Anason dövülür ve gülyağı ile karıştırılıp kulağa 2-3 damla kadar damlatılırsa kulak ağrılarım yokeder. Kadmlarda sütü erkeklerde meniyi artırır. Ze­ hirlenme zarannı defeder. 5 — Sürmetaşı: Burun kamm keser, göze kuvvet verir. 6 — Pirinç : Sütle pişirilmesi halinde meniyi artınr. Suyu yıkamldığı takdirde temizlenmekte faydası vardır. Mideyi temizler. 7 — Soğan: Eritici, deşici, giderici, yumuşatıcı ve ferahlık vericidir. Damarlın açar. Acısı yüzü kızartır. Normal olarak yenir­ se iştah açar, fazla yenilirse baş ağrısı yapar ve akıla da zarar verir
233

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Pişmiş soğanın besin değeri yüksektir. Fakat susatır. Basur ağızlarım açtığı gibi, idrarı da artırır, karm boşaltır ve romatizmal hastalıklara karşı faydahdır. Pişirilmiş soğan çıbanlara sarıl­ ması halinde çıbanları patlatır ve ağrılarının iyileşmesini sağlar. 8 — Kavun: Çabucak safraya döner ve onun çalışmasını dü­ zeltir. 9 Karpuz: Bedeni kirden muhafaza ettiği gibi, idrarı ar­ tırır ve mesanede ve böbrekteki taşlan düşürür. Yemekle birlikte yenmesinde fayda vardır. 10 — Yumurta: En güzeli yağda pişirilenidir. Yumurtanın sarısı hararet .beyazı da soğukiuk verir. Her ikisi de nemli ve fay­ da vericidir. Yumurta beyazı yüze sürüldüğünde ateşin ve güneşin etkilerini önler. Şansı bal ile birlikte ısıtılıp yüze sürüldüğünde si­ vilceleri tedavi eder. Yumurta ağı, göz ağrısına, boğazdaki hırıltı­ ya, ses kısıklığına, öksürüğe, nefes darlığına ve kansızlığa iyi ge­ lir. Yumurta; midede kolayca sindirilir. Yumurtanın bol besini olup, meni yapıcıdır. Dövülmüş mazı ile kanştırıh pyenilirse ishali tedavi eder. Yumurtanın besin değeri, et ile eşdeğerdedir. Çünkü hayvan­ dan bir parçadır. Şansı daha kıymetlidir. Yumurta ziftle karıştı­ rılır da bir yaraya sarılacak olursa yaradaki cerahati çekip boşal­ tır. 11*— Patlıcan: Sevda, baş dönmesi, uyuz ve cûzzam gibi hastaUklan tevlit ettiği gibi, bedenin rengini sarı ya da siyah yaparak değiştirir. 12 — Fındık: Sindirimi zor olup, hararet verici ve şehveti kuvvetlendiricidir. Baş ağrısı ve romatizmaya yol açtığı gibi, mide­ yi de bozar. Ancak beynin çalışmasına ve öksürüğe iyi gelir. 13 — Ceviz: Sindirimi zor, harareti Çok olup, baş ağrısı ya­ par. Bal ile birlikte yenirse mide üşütmesine iyi gelir. 14 — Hindistancevizi: Göze kuvvet verir ve sebel denilen göz hasatlığınai yi gelir .Güzel kokusu olup sindirime yardımcı olur. Karaciğer, dalak ve mideyi kuvvetlendirir, idran artırır. 15 — Peynir: Tazesi nemli olup, soğuk verir. Taze olmıyanı hararet verir. Besin değeri yüksek olup, şişmanlatır. Tuzlusu bayat olursa zayıflatır ve mesanede taş yapar. 16 — Tarçın: Lâtif ve çekici olup, hararet vericidir. Küflen­ meyi önler ve tıkanıklığı açar. Yağı giderir ve eritir, titremeye ma­ ni olur. Göğüs ve baş ağnlanna çok iyidir. Üşütmeden mütevellit nezle, grip ve öksürüğe faydalıdır. Kalbe ferahlık verir. Mideye kuvvet verir. Ciğerlerdeki vaki tıkanıklıkları açar .Böbrek ve ra­
234

MARİFETNAME

himdeki ağrılara faydalıdır. Göz karalığı ve göze perde inmesi gibi rahatsızlıkları giderir. 17 — Horoz ve tavuk : Horoz etinin iyisi ötmeye başlamadan, tavuk etinin iyisi yumurtlamaya başlamadan öncedir. Horoz etingibi, hastalıklara iyi gelir. Tavuk eti ise, aklı kuvvetlendirir, be­ dene ferahlık verir. Sesi güzelleştirir, meniyi arttırır. 18 — Kırmızı gül: Gül kurusu ve tohumu kabızlığa sebep olur. Tıkanıklıkları açtığı gibi, iç organlan kuvvetlendirir ve sev­ dayı teskin eder. Gülsuyu, baygınlık hallerinde ayıltıcı olarak kul­ lanıldığı gibi,ateşli baş ağrısı ve vücut hararetini önler. Mideye ve ciğere kuvvet verir .sindirime yardımcı olur. 19 — Zağferân: Renge güzellik verir ,idran çoğaltır, şehveti uyarır, tıkanıklıkları ve damarları açar. Fakat aynı zamanda ka­ bız yapar. 20 —: Zencefil: Cinsî arzuları tahrik eder. Bilhassa karaciğer ve midenin soğukluğuna uygun gelir. Mide rutubetini giderir. Be­ deni (tabiatı) yumuşatır. Yarım dirhemden iki dirheme kadar kul­ lanılırsa faydalı olur. Daha fazlası ise zararlıdır. 21 — Zeytinyağı: Eskisi çok hararet yapar. Saçlara her gün zeytinyağı sürülürse saçlara kuvvet gelir. 22 — Keten tohumu : İrisi makbul olup ,en iyisi siyah olanı­ dır. Sırt ağrısına iyi gelir. Yüzde ve diş etlerindeki şişlikleri önler ve sesi netleştirir. Böbrek ve mesanedeki taşlan döker. Meniyi artınr ve şehevî arzuları tahrik eder. İdrarı arttırır ve doğumun kolay olmasına yardımcı olur. 23 — Buğday: Harareti ve rutubeti normaldir. Kızartılmışı­ nın sindirimi zordur. Kırmızı ve iri olam en kuvvetli, en lezzetli olamdır. 24 — Güvercin : Uçacak durumda olanı yavrudan daha ha­ fif ve kalori yönünden daha zengindir. Yavrusunun harareti ve nemi fazladır. 25 — Ermeni çamuru: Kanı çok tutar, içilmesi ya da sürül­ mesi, yara, sivilce ve çıbanlara iyi gelir. Uzuvlardaki pörsümeyi, ateşli nezleyi, çürükleri yokeder. 26 — Hind hıyan : Ateşi düşürür. Safra ile ilgili olan has­ talıklara iyi gelir. Midenin hararet ve iltihabı ile karaciğer iltiha­ bını teskin eder. Sıtmayı önler. 27 — Kabakâ : Sindirimi kolay,lâtif gıdalıdır. Olmamış üzüm, sumak, sefercel veya ekşi nar ile kaynatılır, içilmesinin safraya faydası vardır. Ancak kokunca çok zararlıdır. Bal Ue kaynatılırsa onu da defeder. ÜİS

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

KISIM: 8 EN ÇOK KULLANILAN İLAÇ VE GIDALAR Ey Aziz! Tabibler diyorlar ki: 1 — Kâfûr: Baş ağrısına .hararetli şişlere ve vereme iyi ge­ lir. Duyuları kuvvetlendirir. Uykusuz kalanları uyutur. Cinsi iştihayı keser. Kokusu kuvvetli ve etkileyicidir. 2 — Kehribâ: Kandaki oksijeni tutar, yükselen ateşi düşü­ rür. İshali keser. 3 — Kimyon: İdrar sıkıştırmasına iyidir. Yaraları tedavi eder. Taşlan döker. 4 — Kem’e (Ak mantar) : Hoşa gitmiyen tadı olup, suyu gü­ zeldir. Göze parlaklık verir. 5 — Kereviz: Bedendeki yağları eritir. Damar tıkanıklığını açar, güzel kokulu olup ağnyı keser. Cinsî arzuları tahrik eder. Fakat taş düşmesine iyi gelmez. Karaciğere, öksürüğe, böbrek, da­ lak ve mesaneye iyi gelir. 6 — Kilye (böbrek) : Biraz kuru olup karışması kolay, sindi­ rimi zordur. 7 — Kebed (karaciğer) : Sıcak olup böbrekten daha faydalı­ dır. En iyisi ördek ve yağlı tavuk ciğeridir. 8 — Paça: Tabiatı yumuşattığı gibi, sindirimi de kolaydır, öksürüğe iyi gelir. 9 — Börülce: Göğsü yumuşatır. İdrarı tutar. Akciğere de faydalıdır. Karabiber, tuz ve sirke ile ıslah edilir. 10 — Badem: Acısı az gıda verir, fakat açması ve temizle­ mesi fazladır. Tatlısının etkisi azdır. Fakat o da bedeni şişman­ latır ve öksürüğü tedavi eder. Ciğerde ve dalakta büzülen yerler olursa onlan açar. 11 — Süt: Gebelik müddeti insanlara benziyen hayvanların sütü en iyisidir. Meselâ, inek böyledir. Suyu sıcak, lâtif ve yıkayı­ cı olup hiç ekşilik yoktur. Safraya serinlik verir. İshal yapar, bedene kuvvet verir. Bal ile yenirse ülsere iyi gelir. Beyine kuvvet verir, öksürüğe iyi gelir» meniyi artmr. Cinsî isteği artırır, ihtiyarlara daha faydalıdır. Bal ile alınırsa sindirimi daha kolay olur. Barsaklardaki fazlalıklan atar, kaynamamışınm sindirimi daha kolay olur. Çürüğü solucan yaptığı gibi, dişlere ve diş etlerine zarar verir, göz karartısı ve baş dönmesi yapar. Süt, şekerli içilirse insanı hem güzelleştirir, hem de şişmanlatır. İnek sütü yağlıdır, deveninki ise suludur.
236

MARİFETNÂME

Süt ve yoğurdu çok içmek, vesvese ve unutkanlığa iyi gelir. 12 — Et: En iyisi kuzu etidir. Hayvanların erkeği ve yağlı dananın eti hafif ve kurudur. İnek eti keçiden, keçi eti de koyun etinden kuru ve sindirimi zordur. Deve eti ağır ve sindirimi zordur. Tavşan eti sıcak olduğundan, çok sevda yapar. Esasen eti yenilen bütün hayvan etleri, bedene kuvvet verir. İlkbaharda ve yaz aylarmda inek eti yemek iyi olmaz. Çünkü uyuz, cüzzam ve dalak gibi hastalıklara yol açar. Diğer sert etler de yaz aylarında aynı şekilde zararlıdır. Deve eti bunun dışındadır. Çün­ kü çabucak dönüşür. Kaz eti sert, fakat besin değeri çok yüksek­ tir. Tavuk eti ise ondan biraz daha hafiftir. 13 Laden çiçeği: Kaynatılarak kullanılır. Rahim hasta­ lıklarına ve saç dökülmesine iyi gelir. Kapanmıyan yaraların ka­ panmasında tesiri büyüktür. 14 — Kendir: Akıcıdır, balgamı eritir ve yok eder. Öksürü­ ğe iyi gelir. Mideyi temizler, kan tükürmeyi* tedavi eder. Kuvvetli ve faydalı bir ilâçtır. 15 — Tuz: Çeşitli kokulan giderir. Donuk maddeleri eritir ve ısıtır. Yarım dirhem içilmesi kâfidir. Yakıcısı dişlerin kirini te­ mizler. İshali keser, fazlası zararlıdır. Normali, rengi güzelleştirir. 16 — Ebegümeci: Karaciğerde vaki olacak tıkanıklıkları açar. 17 — Kayısı: Basura faydalı olduğu gibi, kurutulmuşu su­ suzluğu giderir. Mideye olan faydası şeftaliden daha çoktur ve mi­ deyi yumuşatmakta faydalıdır. 18 Nil otu: Zayıflamayı önler. Yaralara iyi gelir. Yaprağı çivit boyası yapmakta kullanılır. 19 — Nane : Mideyi çabucak ısıtır ve mideye kuvvet verir. Sindirimi kolaylaştırır. Balgamı ve kusmaları önler. Şehevî arzu­ lan tahrik eder, meniyi artırır. 5-10 yaprağı süte konulacak olsa sütün kesilmesini önler. 20 İnce kepek : Parlaklık, yumuşaklık ve temizlik gibi hu­ susiyetleri olup badem ve şekerle içilmesi halinde boğaza ve öksü­ rüğe iyi gelir. 21 — Nişadır: Yumuşatıcı ve kuvvetli olup, zaferân Ue ma­ cun haline getirilip sürülmesi halinde yüzdeki cUtleri giderir. 22 — Şeker: Karnı, boğaz ve göğsü yumuşatır. Normalden fazlası bedene zarar verir. 23 — Sumrnak: Kuvvet verici, tutucu ve bağlayıcıdır. Safra­ yı boşluğa çeker, kanı durdurur. Diş ağrılanna, urlara, şişlere iyi gelir, harareti giderir. İştahı açar ve mideyi sıvar, et ve soğandan
237

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

24 — Yağ (hayvani yağ): Boğazı ve göğsü yumuşattığı gibi zehirli içkilerin etkisini de azaltır. Badem ve bal ile kullanılırsa etkisi daha da artar, daha kuvvetlenir. Haddinden fazlası damar sertliği yapar. 25 — Ayva (scfcrcel) : Kendisi çiçeği, özellikle ekşi olanı ka­ bız yapar. Susuzluğu giderir, idran artınr, şehveti tahrik eder. Bal ile yenildiğinde, mideyi kuvvetlendirir. Çekirdeği kaynatılırsa su­ yu yumuşatıcı olur. Kabızlığı önler. Ciğerleri yumuşattığı gibi, ök­ sürüğü de önler. Normalinden fazlası kulunca sebep olur. 26 — Balık: Küçüğü daha makbuldür. Kam az ve lezzetlidir. İyisi, tatlısu içinde büyüyen ve kılçığı az olandır. Tuzlu denizlere dökülen akarsuların ağzında olanlar da iyidir. Deniz balıklarının iyileri taze olanlarıdır. Balık akıcı balgama sebep olur, çabuk bo­ zulur. Bunun için sıcak mideden başkasma iyi gelmez. Balık yo­ ğurtla yenildiğinde bedene zarar verir. Tatlı ile yenilirse daha fay­ dalı hale gelir. 27 — Anber: Mideyi, karaciğeri, kalbi ve duyu organlarını kuvvetlendirir. Beyin hastalıklarına çok iyi gelen bir ilâçtır. 28 — üd: Mide, karaciğer, yürek ve duyu organlarım kuv­ vetlendirdiği gibi, tıkanıklıkları açar. Beyin için faydalı olup çiğ­ nenmesi hoş koku verir. 29 — Bal: Bedene parlaklık verir, kokmayı önler. Biti öldü­ rür, kirli yaralan temizletir. İştahı açar, göz kararmasını önler. Mideye kuvvet verip yumuşatır. Çıban ve yaralara sürülürse fay­ dalı olur. Cerahati çeker. Çift ile kullanıldığında daha da etkili
olur.

gelecek olumsuz tesirleri önler. Saçı siyahlatır ve bayılmaları ön* ler.

30 — Üzüm: İyi bir gıda olup mideyi kuvvetlendirir. Cinsî arzulan kamçılar. Olmuşu ve asma üzümü iyidir, fakat en üstünü siyah üzümdür. 31 — Gümüş: Hafakanı önler. Mideyş ve kalbe iyi gelir. Uyu­ zu defeder. 32 — Fıstık: Kalbe kuvvet verdiği gibi karaciğerdeki vaki tı* kanıklıklan da önleyen faydalı bir ilâçtır. 33 — Şalgam: t Besin değeri düşük, fakat balgamı çoktur. Karaciğer gözelerini açar. Kurtları öldürür. Kendisinin sindirimi zor ise de sindirime yardımcı olur. Romatizmaya iyi gelir. 34 — Biber; Mide ve barsaklardaki kokuların tahlilini ya­ par. Vücuda haıîaret verir. İştahı açar, fakat fazlası zararlıdır. 35 — Sandal: Sürülür ya da içilirse şişlere ve şiddetli, ateşli
238

MARİFETNAME

baş ağrılarına iyi gelir. Hafakanlan önler. Mide zayıflığına iyidir. Daha çok Hindistan’da yetişir. 36 — Kekik : Mide şişkinliğini giderir. Romatizmaya fayda­ lıdır. Mideyi kuruttuğu gibi, idrarı da artırır. Kalça ağrısına iyi gelir. Gözün görme kuvvetini fazlalaştırır. 37 — Ağaç sakızı: En iyisi, Arap sakızı olup, göğüsteki sert­ likleri yumuşatır. Barsaklara kuvvet verir. Karnı düzeltir. KISIM: 9 ÇOK KULLANILAN İLAÇ VE GIDALAR

1 — Kusa: Bir çeşit kavundur, uzunca olur. Hararet ve saf­ rayı teskin ettiğinden, olmuşu iyidir. Bozulmuşu ise koku, nefret ve ateş yapar. Hele olmuş kavunun bozulanı çok daha fenadır. Koklanırsa susuzluğu keser, baygınlığa iyi gelir. Hıyar, bu da soğuk ve lâtiftir. Şiddetli ateşi düşürdüğü gibi, idrar sökmek için de birebirdir. Mide ve böğür ağrılarına iyi geldi­ ği de olur. Tuz, bal, yahut da zeytinyağı ile ıslah edilir. 2 — Karanfil: Karaciğere, mideye ve beyine iyi gelir, iştahı açar. 3 — Reyhan: Kalbe kuvvet verir, basuru defeder, koklanırsa uyku verir. 4 — Ravendi: On gün sabahlan aç karnına iki dirhem mikdan içilirse, kir ve yaraya, düşme ve darbeye, karaciğer ve mide­ ye, fıtık ,kasık, böbrek ve mesaneye çok iyi gelir. 5 — Râziyâne : Göze kuvvet verir, idran söker, ciğerleri açar, soğuk su ile olunca mide iltihabına ve baygınlığa iyi gelir. 6 — Reybas: Safrayı söker, harareti giderir. Sürmesi göze faydalıdır. Yara ve safradan mütevellit ishali giderir. 7 — Nar: Safrayı söker ve barsakların çalışmasına yardımcı olur. Bal ile yenirse kulağa iyi gelir. İdrarı çoğaltır. Nann acısı mi­ de iltihabına faydalı olur. Ekşi nar ise boğaza ve göğüse sertlik ve­ rir. Tatlısı ise boğaz ve göğsü yumuşatır ve onlara kuvvet verir. Ateşli öksürüklere iyi geldiği gibi, her türlü hafakanı da giderir. En güzeli sulu nardır. 8 — Arpa: Unu su ile kanştırılıp macun yapılırsa göğüse, öksürüğe, yorgunluğa iyi gelir. Besleyici özelliği buğdaydan dü­ şüktür. 9 — İncir : Besin değeri bütün meyvelerden yüksek olup,, sin­ dirimi kolaydır. Yaralara ve berelere, çıbanlara, susuzluğa iyi ge­ lir. Müzminleşmiş öksürüğü tedavi eder. Dalak, ciğer, mesane ve
2U8

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

böbreklerdeki tıkanıklıkları açar. Aç karnına yenmesinin büyük faydası vardır. Ziıa, gıdanın geçiş yollarını açar, ceviz ve bademle yenirse faydası daha da artar. Sirkeye batırılmış incirlerden aç kanuna üç sabah arka arkaya yiyen kimse sıtma hastlığmdn emin olur. Safra ona zarar veremez. 10 — Hind hurması î Safrayı söker, mideye kuvvet verir. Kusmayı önler, harareti düşürür. 11 — Dut: Beyazının besin değeri incire yakındır. Fakat on­ dan daha az besleyici olup mideye faydası dokunmaz. Kırmızı dut rutubetli ve soğuk olup az da olsa kabız yapar. Boğazdaki yara ve çıbanlar ile şişlere iyi gelir. İştahı açar.Bedeni kuvvetlendirir. İdran artmr. Barsakların dolaşımını kolaylaştırır. 12 — Sarımsak: Diş ağrısına, müzminleşen öksürüğe, göğüs ağrısına çok iyi gelir. Solucanlan döker. Bitleri temizler, idran sö­ ker. Ancak buharımn fazla oluşu baş ağrısına sebep olabildiği gibi, göze de zarar verebilir. 13 — Kar: Harareti artırır. Mideye ve sinirlere zarar verir. Diş ağrısına iyi gelir. 14 — Şebboy çiçeği: Yumuşatan, rahatlatan ve ayıran özel­ likleri vardır. Mafsallardaki ağrılan dindirir. Titremeyi giderir. Tohumu ateşli öksürüklere karşı fayda sağlar. Yaprağının göğüs­ teki şişlerin inmesinde etkisi vardır. Kökü kaynatılıp içildiğinde barsaklardaki ve sidik yollarındaki yanma ile mak’adda vaki ola­ cak şişlikleri giderir. İshali teskin eder. 15 — Şeftali: Tabiata yumuşaklık verir. Yaprağı kaynatılıp kullanılırsa kıı.ak kurtlarım döker. İçilmesi ya da göbeğe sürül­ mesi ise kan ı kurtlarını döker. Çok besleyici olmasına rağmen gı­ dası zararlıdır. Yemekten sonra yenilirse iyi olur. 16 — Sirke: Kanın incelmesini sağladığı gibi, safrayı da sö­ ker. Uyuza mani olur ve sindirime de yardımcı olur. Yanmalara karşı tesirli olduğu gibi ,gülyağı ile kullanılırsa baş ağrısına iyi gelir. Balgama zıt olup, ağızda gargara yapıldığı takdirde diş ağnlarını dindirir. 17 —• Ekmek: En güzeli, başka maddelerden temizlenen buğ­ day unundan ve iyice elenerek yapılan ekmektir. Ekmeğin hamu­ ru normal, mayası ise tuzlu olmalı, tandırda pişirmelidir, buna benzer /ınnda ise somun olarak pişirilir. Sıcağı zararlı olup soğu­ ğu iyidir. Elenmeden yapılan ekmeğin emilmesi kolay olup tabiatı yumuşattığı halde kalori yönünden zayıftır. Simit veya pide ola­ rak pişirilince daha lezzetli olur. Fakat o zaman da sert olur. Ek240

MARİFETNÂME

nıek süt ile yoğrulduğunda kalori yönünden çok zengin olur. An­ cak bunun da sindirimi zordur. Ekmek, bedeni şişmanlatır ve sıhhatini muhafaza eder. 18 — Hardal: Balgamı önler, uyuza ve mafsal ağrılarına iyi gelir. Damla ve yağ olarak damlatılırsa kulak ağrısını giderir. Aç karnına bal ile yenilirse akciğer yollarındaki sertlikleri giderir. 19 — Altın: Tozlan sevda hastalıkları için devadır. Hafa­ kanlara karşı tesirli olup, kalbi kuvvetlendirir. Ağızda tutulması halinde ağız kokularını önler. 20 Fesleğen : Reyhan cinsinden bir bitki olup, koklanması beyine fayda verir. 21 — Galiye: Birçok derde deva olan kıymetli bir ıtırdır. Urları, sertleşmiş şişlikleri yumuşatır. Soğuktan mütevellit olan baş ağnsına iyi gelir. Şüphesiz bütün ilâçlar ve gıdalar Allahü Zülcelâlin izniyle et­ kili olur. Bu açıkladıklarımız zanni sebeplere dayamr. Eşyanın ha­ kiki müessiri, sebeplerin müsebbibi olan C. Hak’tır. Bu hususta da­ ha geniş bilgi isteyenler tıp kitaplarına müracaat edebilirler. KISIM: 10 YEME, İÇMEDE EDEB VE KAİDELER BAZI YİYECEK VE MEYVELERİN FAYDALARI Ey Aziz! Hadis âlimleri diyorlar ki: Resulüllah S.A.V. devamlı olarak arpa ekmeği yerdi. Ya arpa ekmeği ya da buğday unuyla karıştırılmış arpa unundan yapılan ekmeği yerdi. Çoğu zaman aç ve susuz kaldığı olur ve hattâ üç ge­ ce arka arkaya karnını doyurmamıştır. «Geceleyin veya gündü­ zün ikişer defa yemek yemek illetlir.» buyurur ve müslümanlann bu husustaki dikkatlerini çekerdi. Devamlı olarak et yemek, ya da suyunu içmek kalbi kararttığı gibi ,kırk gün müddetle et yemiyen insan tabiatını değiştirerek ah­ lâkın bozulmasına sebep olur. Aç ve susuz hali olmadan yemek ve içmenin bedene fayda yerine zarar verir. Hiç yoktan boşu boşuna gülmek de inşam diğer insanlara karşı mahçup eder ve gülünç du­ ruma düşürür. Sıhhatini muhafaza etmeyi istiyen kimse, tıka basa yemesin. Daha yemeğin lezzetini alacak şekildeyken yemeyi bıraksın. Bu dünyadan sonra başlayacak âhiret hayatında cennet nimetlerinden çokça istifade edebilmek için mümkün mertebe aç kalsın ki böyle­ ce aklı sakinleşsin, göğsü genişlesin, kalbi nurla dolsun. Uzuvların
241

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

çabuk ihtiyarlamalarına engel olmak isteniyorsa akşam yemeği terkedilmelidir. Çeşitli yiyecek ve içecekleri birden yemek yerine bir yemekle yetinmek tercih edilsin. Böyle olursa beden sıhhat ve afiyete, kalb ise hayata ve huziıra erer. Zira, birçok hastalıkların kökü fazla yemek yemeye dayanır. Yine birçok hastalıklar da aç kalmakla tedavi olur. Bunlar tecrü­ be edilen şeylerdir. Ancak yalnızca ekmek yiyen kimsenin bedeni bütün ömrü boyunca canlı kalır. Edepli olmak acıkınca yemeyi doymadan kalkmayı gerektirir. Bunun ölçüsü şöyle olmalıdır: Mideyi üçe bölmeli, bunun birini suya, birini yemeklere, biri­ ni de havaya ayırmalı ,yani boş buakmalıdır. Bu en alt derece ol­ duğu gibi orta derecesi de yemek ve içeceklerle mideyi yarı yarıya doldurmaktır. En üstün derecesi ise ,hasta yemeği yemektir ki bu da midenin üçte bir kısmının doldurulmasıdır. Doyunca yemekten kaçınmak gereklidir ki bu husus çok mühimdir. Çünkü, fazlası israf ve haram olduğu gibi, bedeni çabucak yıpratır ve çeşitli hastalıklara maruz bırakır. Önüne konulan yi­ yeceği asla horlamamalı ve beğenmemezlik etmemelidir. Yemeğe istek duyuluyorsa yemeli,yoksa yememeli ve konuşmamalıdır. Bir kişilik yemek iki kişiye, iki kişilik dört, dört kişilik sekiz kişiye ye­ ter. Bazı yiyecekler ve meyveler vardır ki bunlar hakkında rivayet edilen çeşitli hadisler vardır. Meselâ, Cebrail A.S., Resûlüllah S.A.V.’e harise (keşkek, ya da keşkül) yemesini tavsiye etmiştir. Resulüllah S.A.V. bu yemeği yemiş ve ondan önce şikâyetçi olduğu bedeni ve cinsî zayıflığından kurtulmuş,'cima* ve gece ibadeti için 30-40 kişinin kuvvetini kendinde bulmuştur. Resûlüllah S.A.V. için en sevimli yemekler; arpa ekmeği, mer­ cimek çorbası ve su kabağı idi. Çünkü onlarla kalbi incelik bulu­ yor ve Allah’ı zikrediyordu. Beyin, kulak, göz ve bunun gibi uzuv­ lara kuvvet veren gıda ettir ki onun da en makbulü omuz ve arka etidir. Sirke ise katıkların iyisidir. Hurma ve üzüm hernekadar meyvesayılıyorlarsa da katık olaHurma ve üzüm hernekadar meyve sayılıyorsa da katık ola" lıklar için şifa bulur: Resûlüllah S.A.V.’in sevdiği meyveler; kavun, karpuz, taze hurmadır. Mübareğimiz içecekler içinde de daha çok tatlı ve soğuk şerbetlerden hoşlanırdı. Pilav yenirken Resulüllah’a salâtu selâm­ da bulunmak gerekir. Peygamberimiz buyuruyor ki:
242

MARİFETNAME

«Kim baklayı kabuğu ile yerse ondan yediği kadar hastalık çıkar.» Çünkü onun her siyah tanesi ölümden başka her derde deva olur. Peynir ve ceviz boş yenilirse hastalık yapar. Ancak birlikte yendiklerinde şifa olurlar. Kuru üzüm; güzel koku verir, genizi parlatır. Sinirleri kuv­ vetlendirir ve balgamı keser. Ancak çekirdeği zararlı olduğundan atılmalıdır. Sefercel kalbe cilâ, zekâya kuvvet, korkağa cesaret verir. Ha­ mile kadın onu pilav ile yerse çocuğu sağlam, güzel ve gürbüz olur. Kabuğu ile yenilen nar mideyi tesviye eder. İncir kalbe ince­ lik verdiği gibi kişiyi kulunçtan ve romatizmadan da korur. Kar­ puz cennet suyundan bir parça olup eti ve çekirdekleri bütün uzuv­ lar için faydalıdır. Karnı ve mesaneyi yıkar, meniyi çoğaltır, şeh­ veti tahrik eder. Baş ağrısına iyi gelir. Bedenin derisini süsler. İş­ tahı açar, göze kuvvet verir. Mideyi yıkar ve temizler. Susuzluğu önler. Barsak kurtlarını döker. Hıyarı tuzlıyarak .cevizi de şekerle yemek sünnettir. Patlıcan yumuşatılır ve ilâç niyetiyle yenirse hastalıklara iyi gelir. Beyne rutubet verir. Şehveti tahrik eder ve cima’ arzusunu uyandırır. Ak mantarın suyu yüze şifadır ve onun iyisi de siyah olanı­ dır. Bir kimse herhangi bir memlekete gittiğinde oranın soğanın­ dan yerse oranın hastalıklarından emin olur. Meyveler ilk çıkınca çok yenmeli, sonra ise azaltılmalıdır. So­ ğanı ve sarmısağı pişirerek yemelidir. Çiğ yenilirse kokusu melek­ leri rahatsız eder. Bir kimsenin çamur yemesi demek, kendisini katletmesi de­ mektir. Çünkü bunun öyle büyük zararı vardır ki, mideyi bozdu­ ğu gibi, benzi ve teni sarartır, bedeni mahveder. Peygamberimiz buyuruyor ki: «İnsanın kalbine sıhhat, bedenine sevinç veren üç şey vardır: 1 — Güzel koku. 2 — Bol yemek. 3 — Temiz ve güzel elbise giymektir.» KISIM: 11 DİNİMİZİN EMRİNE VE RESÜLULLAH’IN SÜNNETİ ÜZERE GÜZEL GİYİNMEK Resûlüllah S.A.V.’in en çok sevdiği elbise, entari (kamis) idi ki, bunun kolları pannak diplerine kadar, etek kısmı da topuk üs­
243

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

tüne kadardır. Bu sünnet olup ,daha uzunu hem bid’at, hem de kibre alâmettir. Resûlüllah S.A.V. kadınlar için en beğendiği uy. gun kıyafet şalvardır. Çünkü o, yer ile avret yeri arasına bile per­ de olur. Sarık takmak vakarlı ve yumuşak olmanın alâmeti olup, Arapların tacıdır. Resûlüllah S.A.V.’in sarığı siyah kumaştan ya­ pılmıştı. Sarığın ucunu omuzların arasına hafifçe uzatmak üzere bı­ rakmak sünnettir. Çenenin altından sarmak ise bid’attır. Allah Resulünün sünnetlerinden biri de, kaftan ve sert elbise giymektir. Zira, kalbe huşû veren sert elbise, damarlara da hareket verir. Yün elbise giymek Peygamberler için sünnet olmuştur ki ilk kez abâ giyen Peygamber Hz. Süleyman A.S.’dır. Aba giymek aynı za­ manda evliyalann da âdeti olmuştur. Çünkü onda fakir ve yoksul* lara benzemek ve mütevazı olmak vardır. Peygamberimizin entarisi, iç elbisesi ve şalvarı (sevâcil) be­ yaz pamuktan, abası, kaftanı ve kuşağı ise yünden yeşil şal idi. Yeşil giymek Ümmet-i Muhammede sünnettir. Zira, yeşile bakmak kalbe sevinç, göze kuvvet verir. Erkeklerin sarı ve kırmızı giymeleri, hoş değil, mekruhtur. Saf ipek giymeleri ise haramdır. Elbisenin temizliğine önem vermek Allah’ın verdiği nimete şükrün nişanesidir. Süslenmek, lâtif ve temizliktir, fakat bunda haddi aşmak kalbe kasvet ve üzüntü ve­ rir. Evvelâ entariyi sonra da oturduğu halde şalvarı giymelidir. Böyle yapmak alçakgönüllü olmanın alâmeti ve sünnettir. Elbise­ ye yama vuruncaya kadar giymek kalbe rahatlık verir. Çıkarılan bir elbisenin fakire sadaka olarak verilmesi kişinin âfetlerden sa­ lim olmasına sebep olduğu gibi, mevcut 3 takım elbiseden birini vermek ise cömertliğin tâ kendisidir. Çıkarılan elbiseyi katlamak lâzımdır. Zira böyle yapmak, elbiseyi şeytanın giymesini engelle­ mektir. Elbisenin ,«Kim beni gece süsler (katlar ve güzel saklar) ise, ben de onu gündüz süslerim.» demesi Resûlüllah S.A.V.’den ri­ vayet olunmuştur. Misk, amber ve kâfur gibi güzel kokular sürünmek, göze sür­ me çekmek sünnettir. Sürme çekmek göze kuvvet verdiği gibi, kir­ piklerin büyümesini de sağlar. Bilhassa sürme çekme işi Aşure gü­ nü yapılırsa kişiyi göz ağrısından emin eyler .Temizlenmek, kibir­ lenmemek şartıyla güzelce giyinerek süslenmek, koku sürünmek, saç ve sakalım tarayıp topliyaıak düzeltmek de sünnettir. Kaşlar­ dan başlamak üzere yağ sürmek baş ağnsma ilâçtır. Bilhassa bı­ yıklan kısaltarak düzeltmek ,koltuk altındaki ye kasıklardaki kıl' lan kesmek de aynı şekilde sünnettir.
244

MARİFETNAME

Saçı olmıyanın perşembe günü, yahut da cuma günü ikindi* den sonra başını kazıması, sakalın genişlik ve uzunluğunun bir tutamdan fazlasını' kesmesi, tırnaklarım kesmesi, kesilen saç ve sakallarla birlikte toprağa gömmesi ruhun rahatı, bedenin sıhhati için sünnet olmuştur. Herhangi bir aynaya ,ya da berrak bir suya bakmak sünnet­ tir. Zira bununla ilgili olarak Resûlüllah S.A.V.: «Allahümme kemâ lıaseııte halki fe hassin hulki (Yani, «Al­ lah’ım, yaradılışımı güzel yaptığın gibi, ahlâkımı da güzel yap.») diye dua etmiştir. Beden sıhhatinin korunması ile ilgili olarak verilen bilgiler burada son buldu. Şimdi ölüm ve ahvaliyle ilgili olarak izah yapı­ lacaktır. Çünkü doğan büyür, yaşayan ölür. Her kemâlin bir zevâli vardır. Dünyaya gelen herkes mutlaka ölecek ve âhirete gidecek­ tir. Zira bu, Allah'ın emridir. Cenabı Hak buyuruyor ki: «Her nefis ölümü tadacaktır. Sonra (o ölen nefisler) bize dö­ necekler.» Bu kesin olduğuna göre, bu geçici âlemden o kalıcı, bâki âle­ me göçmeden önce gurbet sayılan bu dünya âleminde, sıla, yani esas vatan durumundaki âhiret hayatı için gerekli hazırlığı yap­ mak, hayvanî ahlâktan geçerek Rabbânî ahlâkın nurlan ile aydın­ lanmak, hem dünyada ve hem de âhirette Allah ile bir olmayı ar­ zulamak ve bunun aşkıyla yanmak biz kullar için herşeyden daha önemlidir. MANZUME Cihanda varlığı kâvi ne misafir ol ne mûkim Ki hane keder dolmuş, yollar dahi pûr bîm (korku) Çü ni’meti nikam (şiddet) ve izzû nâzı züll olacak Sana ne fayda beden olsa gark-ı naz ve naim Mezar içinde dur akibet er (baş)in pânıâl (ayak altı) Ne fark olur külahın, na aban, ne de tâcın. Hak yoluna dönersen tenin zayıf olsun Sahrayı aşmak zor olur, ağır olursa cisim. Huyu ile hastayı zan eyler ol tabib sağlam Hastalıktan anlamak (peki) nedendir adı hekim. Cisim hayatı gönül hoşluğu ile ni’met olur Ne zevk olur ki, ola ten sahih ve ruh sakîm. Fakirlik ve hastalık gam değil, ölüm erer tene Hakkı Olursa can ve gönül hoş huyla sağ ve selim.
24S

KONU:4 ÖLÜMLE İLGİLİ BÜTÜN BİLGİLER YEDİ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 AYET VE HADİSLERLE ÖLÜMÜN FAZİLET VE FAYDALARI Ey Aziz! Cenabı Hak buyuruyor ki: «Eğer, ölseniz de, öldürülseııiz de hep Allah'ın huzurunda top­ lanacak, ve hesaba çekileceksiniz.» (Al-i İmrân sûresi, âyet: 158) Cenabı Hak buyuruyor ki : «Resulüm (Yahudilere) de ki: Eğer iddia ettiğiniz gibi, Cen­ net diğer insanlara alt olmayıp yalnız size has kılınmışsa ve sözü­ nüzde doğru iseniz ölümü isteseniz ya.» (Bakara sûresi, âyet: 94) Cenabı Hak buyuruyor ki: «O sabırlı kimseler ki, onlar kendilerine bir musibet isabet et­ tiği zaman: Biz Allah’ın kuluyuz ve yine O’na döneceğiz, derler.» (Bakara sûresi, âyet: 156) Cenabı Hak buyuruyor ki: «Allah, öleceklerin ölümü (eceli) zamanında, ölmiyeceklerin de uykulan sırasında ruhlarını alır. Ölmelerine hükmettiği kim­ selerin ruhunu (kıyamete kadar) alıkoyar. Diğerlerini de bir müd­ dete (ecelleri gelinceye kadar) salıverir. Şüphe yok ki düşünen kimseler için kesin ibretler vardır.» • (Zümer sûresi, âyet: 42) Cenabı Hak buyuruyor ki: «Dirilten de, öldüren de Allah’tır. Hepiniz O’na döndürülecek­ siniz.» (Yunus sûresi, âyet: 56)
246

MARÎFETNAME

Cenabı Hak buyuruyor ki: «(Ey Resulüm, onlara) de ki: Haberiniz olsun ki, O, önünden kaçıp durmakta olduğunuz ölüm ,günün birinde (aniden) mutla* ka size gelip kavuşacaktır. Sonra gizli ve açık bütün şeyleri bilen Allah’a döndürüleceksiniz de. O, size neler yaptığınızı bir bir haber verecektir (ve ona göre de lâyık olduğunuz cezaya çarptırılacak* siniz.)» (Cum’a sûresi, âyet: 8) Cenabı Hak buyuruyor ki: «Şüphesiz her canlıyı diriltir, (eceli bitince) canını alınz. (He­ sap, ceza ya da mükâfat için âhirette) son dönüş bize olacaktır.» (Kaf sûresi, âyet: 43) Cenabı Hak buyuruyor ki: «Şüphesiz Allah’tan sakınan (takva sahibi) kimseler cennetler ve nimetler içindedirler.» (Tûr sûresi, âyet: 17) Cenabı Hak buyuruyor ki: «(Mü’mine öldüğü zaman denilir ki) : Ey itmi’nana eren ne* fis, Rabbine dön, sen O'ndan O da senden razıdır. Haydi gir, iyi kulların arasına. Gir cennetime.» (Fecr sûresi, â y e t : 27-28-29-30) Cenabı Hak (Hadisi Kutsi’de) buyuruyor ki: «Mü’min, ölümünden soııra kendine olacak olanlan bilseydi, dünyada kalmayı arzu etmez ve devamlı olarak: — Ya Rabbi, be­ ni öldür, Ya Rabbi beni öldür! diye feryat ederdi.» Resûlüllah S.A.V.: — Mü’minin kalbine iman nuru doğunca, kalbi sevinir ve ge­ nişler, buyurduğunda sordular ki: — Bunun alâmeti var mıdır? Resûlüllah S.A.V. buyurdu ki: — Evet, dünyadan sakmıp, âhirete dönmek ve daha ölüm vakti gelmeden ona hazırlık yapmaktır. Peygamberimiz buyuruyor ki: «ölümü ibret anlıyan kimse, dünyayı terkeder.» Peygamberimiz buyuruyor ki: «ölümü düşünen kimsenin nefsi temiz, kalbi uyanık olur. Dünyayı bayağı görerek Allah’ın velî kulu olur.» Peygamberimiz buyuruyor kİ: «Allah’ın hidayet nasibettlği kula, ölüm yeter.»

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.

Peygamberimiz buyuruyor ki: «İnsanların akıllısı ölümü çokça düşünen ve ona hazırlık ya­ panıdır.» | «Ey ümmetim, emelinizi kısa yapın, ölümü de çok anın.» «ölüm anında insanın gözü yukarı tarafa döner. Çünkü onun gözü sevgiliye (cânânâ) döner.» «Mü’minin ölümle bozulacağını, yok olacağım zannetmeyin. (Bilin ki) o ,bir evden diğerine taşınmıştır.» «ölüm köprüsünü geçen mü’min, sevdiği ile huzurlu ve bera­ ber olur.» «insanların hepsi gaflet uykusundadırlar. Ancak ölümle uya­ nırlar.» «Ölülerinizi hayırla yâdedin. Onlan rahmetle anın. Onlara sövmeyin.» «İnsanoğlu ölümden korkar ve ondan kaçar. Halbuki ölüm, onu her türlü fitneden kurtarır.» «Ölüm, mü’ıuinin rahatı, sevinci, ganimeti ve mutlu bayramı­ dır, mü’minin Allah’a kavuşmasıdır.» «Dünya mü’ntinin zindanıdır, ölüm o zindamn açılması ve mü’minin de ondan çıkmasıdır.» «Mü’minin umduğu en hayırlı ve sevgili matlûbu ölümdür.» «Şüphesiz ölüm, bütün mü’minler için hayırlıdır. Çünkü Ce­ nabı Hak, Al-i İmran sûresi, âyet 198’de : «Allah katındaki sonsuz nimetler, iyi kullar için daha hayırlıdır.» buyuruyor,» «Mü’min iyi de olsa, facir de olsa ölüm onun için hayırlıdır.» «İnsanlar nazarında en sevgili şeyler sıhhat ve hayattır. Bana en sevimli olan şey ise fakirlik, hastalık ve ölümdür.» «Kendi ölümüme sevinirim, dostumun ölümüne de sevinirim.» «Kaybolan dostumdan bana gelen en iyi haber ölüm haberi* dir. Kendi nefsim için arzuladığım ölüm hediyesini bütün dostla* nma da isterim. Çünkü bizim vatanımız surûr evi iken bu gurur evinde kalmaktan bıktım.» «ölümü kendi nefsim için de, dostum için de istedim. Çünkü İlâhi kavuşmanın ölümle kazanılacağım bildim.» «Allah’a kavuşmak isteyen mü’min, ölümü sever.» «ölüm ile seven sevgilisini bulur ve ölümle dünya düşünce* terinden kurtulur.» Yine Peygamberimiz buyuruyor ki: «Mü’minin ölümü halktan uzaklaşmak ve ebedî olarak Hakk’a kavuşmaktır.»
248

MARİFETNÂME

inak

«ölümün yokluğu olduğunu sanmayın, ölüm bedenden ayni* ve bâki kalmaktır.» «ölüm (ruhun) bedenden ayrılması, bir halden diğer hale geçmesi (yani) bir evden diğerine taşınmasıdır.» «Nefisler, bedenler için yaratılmış ve mü’minin nefsi Allah katında mezrûk olmuştur (ıızıklanmıştır).» Peygamberimiz buyuruyor ki: «Nefse ait dört ev vardır: 1 — Ana rahmi, hepsinden dardır. 2 — Dünya âlemi. 3 — Berzâh âlemi (kabir hali). 4 — Ahiret âlemidir ki, bunlann hepsinin başka başka hü­ küm ve şanı vardır.» Peygamberimiz buyuruyor ki: «Yaşayan insanın ölümü istemesi, ana rahmindeki çocuğun haline benzer. Çocuk nasıl ana rahminden dünyaya gelmek iste­ mediği gibi, yaşayan mü’min de ah vah ederek ölmeyi istemez. Ço­ cuk, anne sütüne alışıp tekrar eski yerine nasıl dönmeyi istemezse, mü’min de ölüm ile Allah’a kavuşunca dünyaya dönmek istemez. Doğan çocuk önceden kaldığı daracık ana rahmini nasıl unutursa, insan da aynı şekilde dünyayı unutur, gider.» Peygamberimiz buyuruyor ki: «Mü’minin ruhu, bedeninden hamurdaki bir kılın çıkması gi­ bi çıkar.» «Azrail, mü’minlerin ruhlarım şefkatle ve merhametle alır. O ölüm meleği olup, güvenilir, merhametli ve (mü’minlere karşı) güzeldir.» «(Mü’minin ruhu) ölüm anında Azrail’in güzelliği Ue meşgul olduğundan, can çekişmenin şiddetli acısını duymaz.» Mısır kadınlarının Hz. Yusuf’un güzelliğiyle meşgul olurken eUerini kestikleri ve parçaladıkları ve bunu yaptıklarının farkın­ da olmadıkları Kur’ân’ı Kerim’in âyetleri tarafından bildiriliyor. Peygamberimiz buyuruyor ki: «ölüm anında mü’min kuluna Rabbi yardım eder. (Böylece mü’min) dünya âleminden ve âhiret korkusundan emin olur.» «Cenabı Hak. mü’min kulunun ruhunu kabzetti&i zaman, ru­ hu onunla tatmin olur. (Artık ruh) bedenin ağırlığından kurtulur ve rahata erer.» «Beden, ruh kuşunun kafesidir, öyle ise ruh, bedende mahpus
240

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

kalmıştır. Ölüm onun İçin bir fetih (ve mahpustan kurtulmak) tir.» «Ölülerin ruhlar ıberzâh ağaçlarında (ruhlar âleminde) birer kuş gibidirler. Onlar birbirini bilir, tanır ve sevinirler.» • Peygamberimiz buyuruyor ki: «Kalbi kara müşrikin ölümden korkmasının hali karanlıkta* ki kuşun kafesi kırmasına benzer. Kalbi nurlu olan mü’minin ölüme olan arzusu, ağaçlar altında kafese kapatılan bir kuşun, ka­ festen uçup dallardaki arkadaşlarının yanına gitmesine benzer.» «Ölüm anında alnın terlemesi, göz yeşermesi, burun delikle­ rinin genişlemesi, kulun saadetinin alâmetleriııdendir.» «Eğer bir kişi, öliinı anında boğuk boğuk nefes alıyorsa, du­ daktan kararır ve rengi kül rengine benzer, gri bir renge dönerse (moranrsa) bu, onun şekavette kaldığının alâmetidir.» Peygamberimiz buyuruyor ki: «Ölü, kendisini kimin yıkadığım ve kimin kefenlediğini bilir. Namazını kimler kıldı? Arkasından kimler gitti? Mezara kimler indirdi? Telkini kimler verdi? Ölü bütün bunlan bilir.» Peygamberimiz buyuruyor ki: «Ölülerin iyi ya da kötü hallerini görmek, ruhlann hallerine keşf ile ermektir (bilinmiyen sıılanna ermektir). Bu keşf, ya müj­ de için, ya da ikaz (tenbilı) için olur. Bu keşfe mü’minler riiyalannda mukarreb kullar ise uyanık halde ererler.» Peygamberimiz buyuruyor ki: «Şefkatli bir annenin kaybolan yavrusunu bulduğu zaman şefkatle ona sanldığı gibi, kabir de mü’minin bedenine öylece sanlır. Mü’minin ruhuna cennetten bir pencere açıldığı gibi, ruhu­ na da rahmet yağmurlan saçılır.» «Mü’minlerin ruhları âlem-i berzâhta yeşil kuşlar gibi bölük bölük uçar, haftada bir defa da dünya âlemine gelir giderler. «Ahirette ruhlar, en üstün ahlâklan ne ise o ahlâk üzere haşrolunur.» MANZUME Can beden darlığında idi, habs çûn hüma, Kesretti lutf ile kafesin pençe-i kaza -----Sıdk ve safâ kanadın açıp uçtu şevk ile Gönül âleminde buldu güzel aşktan nevâ.
250

MARİFETNÂME

Gafil kafesten başka mekân bilmez idi kim • Tenden ayrılığa matem edip, derdi hasretâ. Arif ki bildi canın gülşeni vüs’atın revân Tenden kurtuluşa şükreden ol mevte merhâbâ. Kuştur o cân-ı pâk kafestir bu toprak beden Bayağı kafeste kalmaz o, yüksek kuş câ. Değilse kanadı bağlı, niçin açmaz ol cenah Yüz parça etmez kafesin tutmaz ol hevâ. Seyretsen hemen gönülde cilvegâhım Hakkı, kırmak sana kolay olur kafesi. KISIM: 2 ÖLÜMÜN HAKİKATİ Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki: İnsanın ölümünden evvelki halleri, dünya hayatı olup bu ça­ bucak geçer gider. Öldükten sonraki halleri ise ,âhiret olup hâki­ dir ve bitmez. Dünyaya gelmek, ebedî saadet ve devlete kavuşma ğayesiyledir. Bu devlet ve saadete ermek, ancak kalb gözünün açık olmasıyle mümkün olur. Kalb gözü ise bu âleme ibret nazarıyla bakıp Yaratıcmın âlemdeki sanat ve hikmetini herşeyde düşün­ mek ve teşekkür etmekle olur. İbret nazan sanat ve hikmetin gö­ rülmesi ve bilinmesi iç ve dış duygularla olup, on duyu âlemin ya­ ratıcısının bilinmesi ve tanınması ile olur. On hissin yeri insan vücududur. Allah’ın insan bedenini 4 ay­ rı tabiattan yaratmış olmasının sebebi de budur. İnsanlar içinde­ ki bedenin, geçici ruhun ise kalıcı olduğunu sezebilen idrak sahibi mü’minler, bu fâni dünyadan kaçar ve sonsuz bir hayat olan âfci-> ret için gerekli hazırlığı yapar. Bedenin ruha ağırlık veren pisliğinden kurtulur ve Allah ile ünsiyet eder ve bundan duyduğu huzur ve saadeti benliğinde du­ yar. Çünkü bedenin bütün hali ve şanı ile hayvanî ruhun bütün kuvvet ve duyuları tamamen yokolur. Ancak gönül adı da verilen İnsanî nefs, yani ruh baki kalır ki bu asla yokolmaz. Sonsuza dek kalıcıdır. O Cenab-ı Hakk’m tecelligâhı ve marifetin mekânı­ dır. İşte bu ruhun bedenden ayrılması ve hürriyetine kavuşması haline ölüm adı verilmiştir. Demek oluyor ki, eğer insamn hayvani ruhu kalbe galip gelir de ona hâkim olursa, böyle bir ruha ve nefse sahib olan kimse ölümden çok korkar kaçar ve kurtulmak için her çareye başvurur. Zira, hayvanî ruhun hususiyeti bu mülk âleminden olmaktır

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

ki, zaten o da bu âlemi sever ve onu arar. Nefsine tâbi olan kimse­ nin dünya hayatım sevmesi normaldir. Malım mülkünü ve çocuk­ larım düşünür ve onlara herhangi bir belâ ve musibetin isabet et­ mesinden korkar. Allahü Zülcelâlin yardımiyle şayet İnsanî ruh, hayvanî ruha galip gelir de onu mağlup ederse, o kimse ruhen kemâle erer, son­ suz olan âhiret hayatım ve ölümü sever ve onu arar. Çünkü insan ruhu ,melekût âlemindedir, bunun için de esas vatanını aramak ve bulmak arzusundadır. Bu haliyle cihanın sonsuz devlet, saadet de selâmetine erer. Bu dünyadan küser, yüz çevirir ve on­ dan düşmandan kaçar gibi kaçar. Ölümü ister, çünkü onun saye­ sinde âhiret hayatına ve onun nimetlerine kavuşmak ister. Kendisini âhirete yaklaştıracak olan ölüm, onun yakınlan içinde en sevgilisi olur. Hz. Ali diyor ki: «Uzun ömür, ruhlara azab, ölüm ise rahat ve ferahlık olur.» Adamın biri, ariflerden birine dedi ki: — Rüyamda senin bir yıl kadarlık bir ömrün kaldığını gör­ düm. Arif bunun üzerine çok üzüldü. Onun bu halini gören diğeri: — Üstadım, sen zaten dünyaya itibar etmiyen bir kimsesin, niçin üzülüyor, niçin ağlıyorsun? Arif dedi ki: — Oğlum, ben her gece ölümü isteyerek ve ona niyet ederek uyuyorum. Korkarım senin rüyan doğru çıkar da bu ruhuma ağır­ lık veren bedeni bir sene daha taşımak zorunda kalınm. Ağlayı­ şım bundandır. Zira, sevgilinin cihanında gül bahçesi varken be­ den cihanının külhanı hiç çekilir mi? MANZUME Ey bülbül-i can kalma, habs-i kafes-i tende Fâni olam alma bâki ararsan sende. Ey bülbül-i elhâni (hoş sesli bülbül), koydun ve gülistanı Kaldın unutup am, âvâre bu külhan de. Ol gülşeni unuttun külhanda mekân tuttun. Çok toş ve tütün yuttun, çık zevk et ol gülşende. Bu ten kafesin kesirt (kır), bu mezbeleden uç git Ol gülşen-i aşka yet, mest ol tene ten tende. Mürgân-ı hem âvâzın, çün anladılar razın (sır) Çıkmışlar oturmuşlar, gülşende neşîmende.
252

MARİFETNÂME

Ey Tâîri eflâki, terk eyle ten-i haki Bu dâne-i ten ta ki zevk eyle o harmanda. Bu cengii cihanidir, her havf-ı mekânidir Git o sulh vatanına, rahat bu o me’mende. Çün cisminden ey mutlak, hükmünde değil çıkmak Dil penceresin aç bak, seyreyle ol revzende. Hakkı ki bu eşbahı, bul âlem-i ervâhı Nuş eyle sen ol râhı, baki ol o meskende. KISIM: 3 ÖLÜMÜN MAHİYETİ ölümden korkan, ve ondan kaçan, ölümün mânâ ve mahiye­ tini bilmiyen, ruhundan ve onun başlangıç ve sonundan habersiz olan, bedeninin erimesiyle kendinin yokolacağını zanneden veya öldükten sonra dünyayı bütünüyle unutacağını bilen ve ölümden dayanılması imkânsız acılara maruz kalacağım zanneden, öldük­ ten sonra ne olup biteceği hakkında bilgisi olmayan, oğluna ve malına çok bağlı olan ve bırakacağı malı ve çocukları için sonsuz acılara garkolan kimsedir. Bunlann hepsi birer bozuk düşünce olup, hayalden ve bilgisiz­ likten kaynaklanmaktadır. Bu öyle kötü bir hastalıktır ki, onun çaresi ancak o hastalığa yol açan sebepleri ortadan kaldırmakla mümkün olur. Bunları ortadan kaldırmak ise, ölümün mahiyet ve esasının ne olduğunu bilmekle olur. Bu hakikatleri maddeler ha­ linde yazmak faydalı olur. 1 — ölümün hakikati ruhun beden âletini kullanmaması demektir. Bir sanatkâr, kendisine ait olan âletlerden birini nasıl bırakıyor ve kullanmıyorsa, ruh da aynı şekilde bedeni kullanmak­ tan vazgeçer ve onu kullanmaz. Demek oluyor ki, ruhun iki hali vardır. a) .Dilerse bedenine tasarruf eder. b) Dilerse bedenine tasarruf etmez. Nefsin bedendeki tasarrufu bir kâtibin kalemdeki tasarrufu, gibidir. Kâtip kalemle ister yazar, İsterse yazmıyarak onu kutusu­ na koyar. Ruh da aynı şekilde isterse bedeni oynatır, hareket etti­ rir. İsterse onu mezara koyarak toprak haline koyar. İşte ruhun beden üzerindeki tasarrufuna hayat, bedendeki ta­ sarrufundan vazgeçmesine ise, ölüm denir. Kıymetli ruh ki bedenden âtedir. Mutlaka kazadan bedene bu gelir.
253

ERZURUMLU IBRAHÎM HAKKI HZ.

Sen osun ki bedensiz bir cismin var öyle ise korkun ne, bu can elbette çıkar. 2 — Ruhun başlangıcı ve sonu demek, onun küllî akl’dan sa­ dır olduğunu, ruhlar âlemine inerek oradan da arzın melekutu olan bu âleme gelerek insan bedenine girip onda tasarruf sahibi olduğunu, bu âlemde kemâle ermesi, Mevlâsını tanıması, evvelki makamından daha yükseğine çıkıp, her muradının hasıl olacağını bilmektir. Demek ki ruh, bedende tasarruf sahibi olsa bile; göz, işve ah­ lâkı kötü olur da kemâl derecesine eremezse bedenle alâkasmı kes­ tiği zaman ruhlar âleminde bu kötü hali ile kıyamete kadar bağ­ lanmış ve hapsolunmuş bir halde kalır. İnsanı dehşet ve korku için­ ce bırakan riyalarla sanki azaba uğramış olur. Eğer ruh, bedende bulunduğu süre içinde yukardakinin aksi­ ne kemâl derecesine ulaşırsa, bedenden ayrılsa bile ruhlar âlemin­ de hapsolunmaz, bazen melekût âlemine girer, bazen de dünya âle­ mine inerek orada uçar. O, sevinç ve huzur doludur. Neşeli ve in­ şam mesteden rüyalar ile zevk ve sefâ sürer. Şu halde insan ruhunun başlangıcı İlâhî aşk denizi olduğu gi 3i, âkibeti, yani dönüşü de yine ona olur. 3 — İlletlerden birinin giderilmesi de ruhun bedenin yokolnujsı ile bozulmıyan ve yokolmıyan bir cevher olduğunu bilmektir. Meselâ, nar, yahut da elma sıkılsa hernekadar kendileri yok olsa da sulan bâki kalır. Kar ve buz eriyip yok olsa bile, suyu bâki, binlerce .yüzbinlerce ev yıkılsa ve ışıkları sönse ay ışığı hâki­ dir. İşte ruh da aynen böyledir. Ancak kendini bilmiyen ve nefsini tanımayan kimse, kendisinin ruh olduğunu unutur ve bedenden ibaret olduğunu zanneder. Elma ve nar suyu olduğunu unutur ve kendini elma ve nar zanneder. Kendisinin kar ve buz olduğunu bi­ lir de hayat suyu (âb-ı hayat) olduğunu bilmez. Kendisinin ay ışığı olduğunu unutur da ev ışığı olduğunu zan­ neder. Böyle bir kimsenin korkusu ve kaçışı ölümden değil, bilgi' sizliğindendir. Ariflerden biri diyor ki: Bu insanın ölmü ten üstünde yazıdır. Elma ve nan kırmanın benzeridir. Hayat suyu akıtsan sen, şu can denizine Sonsuz derya olursun, inemezler dibine. 4 — Bir illetin giderilmesi de ruhun bedenle olan alâkasmı kesmesinden sonra iki âlemdeki hallere daha çok muttali olacağı­ nı bilmektir.
294

MARİFETNAME

Meselâ, kınından çıkan kılıç daha çok keser. Örtüsünden çı­ karılan ayna daha güzel gösterir. Huraa kuşu kafesinden kurtulur kurtulmaz, derhal yükseklere uçar. Ruh da aynı şekilde bedenden kurtulur kurtulmaz derhal yükseklere uçar ve iki âlemin gizli sır­ ları artık ona âyan olur. BEYİT Ey gönül terket bu zindan bu mihnethanedir fâni Bu ol gülzâr ü ayam ki ferş-i asumân olmuş. 5 — Bir diğer illetin giderilmesi de şöyle olur : Şayen ruh ,bedenetamamıyle döner de onun iç ve dışım ay­ dınlatırsa beden kemâline kavuşur ve bedende hareket başlar. Ru­ hun bedendeki ışığı azaldığı takdirde uyku hali anz olur. Şayet bu ışık bütünüyle bedenden kesilirse bilmek gerekir ki 4şte bu hal ölümdür. ölümün acısı, hastalığın acılarına benzemez. Çünkü Ölüm, uykunun kardeşidir. Zira Resûlüllah SA.V.: «Uyku, ölümün kardeşidir.» * buyurmuştur. Mü’min, bu hadisin ışığında, kendisi için bir nimet olan ölümü uykuya denk bilir. Uykuda ruh nasıl rüya ile o âleme biraz olsun muttali oluyor­ sa, ölüm anında da o bilinmeyen âleme varır ve âlemi seyreder. Uyuyanın hali palan ve ağır yüklü eğerinden onun bir ipe bağlı olduğu halde kurtularak bir zaman için bahçede koşan, oynayan, yeşillikler ve akarsular içinde zevk ve sefâ süren, fakat sonra da tekrar o eyer ve palanın, yani ağır yükün altına giren ve bununla zorluk ve meşakkat içinde yürümeye çalışan bir ata benzer. ölümün hali ise, palanından ve yükünden kurtulunca ayak bağından da kurtulan ve böylece bedeni ve nefsi arzulardan kur­ tulan bir ata benzer. Ruh, bedenden kurtulunca artık her zaman için güven içinde ve neşeli bir halde kendi âleminin bahçelerinde vakit geçirir. Çünkü öfkesine, şehvetine, nefsine mahkûm olan kimse için ölüm bir nevi hürriyete kavuşmaktır. İnsan için bu ka­ dar büyük bir nimet olan ölümün bir hastalık ya da dayanılma* bir acı zannedilmesi, gaflet ve bilgisizlikten başka birşey değü de nedir? Mü’min için ölüm .dünyanın her türlü zevk ve lezzetinden daha üstündür, ölümün sarhoşluk vermesi bedenler itibariyledir. Cenabı Hakkın: «Kendi elinizle kendinizi tehlikeye atmayın.» âyeti, ölümün tatlı olduğunu göstermektir.
255

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

6 — Bu illetin giderilmesi, bedenin ölümünü can için bir hayat bilmektir. Çünkü sevenin sevgilisini bulması ölüm sayesin­ de olur, ölüm her murada eriş ve gerçek vatana dönüştür. BEYİT Köhne cam kıl nisâr ve taze can bul der kenâr Çünkü hayatimdir ölüm, hayatımda ölüm var. FARSÇA MANZUME Bedenin ölümü cana hayattır. Onda can için cana gitmek var. Ölüm camn sevgilisine gitmesidir. Belki hakikatte ölenler yaşar. 7 — Bu illetin giderilmesi bu dünyanın bir ağaç, insanın da bir meyve olduğunu bilmekle mümkündür. Meselâ, henüz ham olan meyve ağaca sıkı sıkıya bağlıdır. Sonradan olur ve ağaçtan kendiliğinden koparak düşer. İnsan da ham olduğu ve kemâle ermediği müddetçe aynen meyvede oldu­ ğu gibi, dünyaya sıkıca bağlı olup kısa süren bir hayatı yaşamak için bedende rahatça durur. Artık kemâle erer de kalıbından içeri girince ölümün tadını alır ve kısa süren bu dünya hayatından nef­ ret eder. Çünkü insan gerçekten kemâl derecesine ulaşırsa ,âkıbeti bozulmak ve yokolmak olan bu dünya hayatını önemsemez. Ne mala, ne çocuklara, ne de izzet ve şerefine önem verir. Onlarla gu­ rurlanmaz ve ölümden başka bir emeli olmaz. KISIM: 4 YAŞLILIĞIN REZALETİ ,ÖLÜMÜN KERAMETİ, RUHUN SELAMETİ Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki: Ölüm ikidir: 1 — İradî ölüm ki, öfke ve şehvetin ölümüdür. 2 — Tabiî ölüm, hayvanî ruhun insan bedeninden çıkıp git­ mesidir. Bu demektir ki, hayat iki çeşittir: 1 — İrâdî hayat ki, bu geçici hayattır. Varlığı yemeye ve iç­ meye bağlıdır. 2 — Tabiî hayat ki, bu türlü türlü lezzetlerle tavrif olunan ebedi hayattır.
258

MARİFETNAME
peygamberimiz buyuruyor ki: «Ölmeden evvel ölünüz.»

Bu hadiste Resûlüllah, mü’minlerin ölmeden önce ebedî ha­ yata hazırlanmalarını ve ebedî hayatı daha hayattayken yaşama­ larını emrediyor. Akıllı insan .kendini nefsinin isteklerinden uzak­ laştırıp ebedî hayatın lezzetleri ile kalbini rahata, huzura ve selâ­ mete erdirendir .Zira o bilir ki, mal, mülk ve çocuklar onun için fitneden, elem ve üzüntüden başka birşey değildir. Akıllı insan ,bütün bu lezzetleri bir tarafa bırakarak bedenî zevklerden uzaklaşır ve böyle süflî düşüncelerden kendini kurtarır. Akıllı mü’min bilir ki, bu yokolacak âlemde hiçbir şey bâki kalmaz. Eğer dünyada kalmak mümkün olsaydı, önce gelenler ka­ lırlardı. Yine gelen insanlar ölmeselercü dünyaya sığamaz ve âde­ ta birbirlerinin üzerinde durmak zorunda kalırlardı. Ölümün ne derece kıymetli bir nimet olduğunu bilemezlerdi. Uzun hayatı ar­ zulayan kimse, şiddetli hastalık ve pislik sayılan ihtiyarlığa kıy­ met vermiş olur. İhtiyarlık, insan için bir işkence, belâ, bayağılık ve perişanlık­ tır. Çünkü yaşlanan insanda hisler zayıflar, sıcaklık azalır, rutu­ bet gider, hastalıklar artar. Beden iş yapamaz hale gelir. İşte ölüm, ruhu bu işkenceden kurtarır ve ebedî âlemin iyiler makamına gö­ türür. Yapılan izahlardan, ölümün yokolmak mânâsına gelmediği anlaşıldı. Ölüm, ruh cevherinin beden cevherinden ayrılmasıdır. İnsan ruhu, beden gibi bölünmiyen ve bölünmeyi kabul etmiyen mücerred bir cevherdir. Çünkü Allah’ı bilmenin yeri, orası olup, küllî aklın şuasıdır. Bu hususta bütün peygamberler, velî ve âlimle rile hükemânın ekserisi görüş birliği içindedir. İnsan ruhu, bedenin yokolmasmdan sonra da varlığım sürdürür ve ölümle yokolmaz ve ebedî olarak varlığını devam ettirir. MANZUME Ey can bildinse kendin şeker oldu ölmek Olsa can aşka hayran, çün güher oldu ölmek Ölmek gibi bu yandan, doğmak gibi o yandan . Ab-ı hayat iç andan, kim kevser oldu ölmek. Geç bu cihandan ey cân ,git ol cihana raksân Korkma gerçi bir an, şûrü şer oldu ölmek. Hak davet etse canı, kabzeder ol dem anı Can zevk-i der nikânı, çün dilber oldu ölmek.
237

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Hoş huylu olsa bir dil, hem ölümü hoş olur bil Bed huy (kötü huy)lu olsa nıüşkil hem üzer oldu ölmek. Ayinedir memâtın, bul anda hem sıfatın Hakkı bil anı zâtın, hoş manzar oldu ölmek. KISIM: 5 ÖLÜM NASILDIR? RUH BEDENDEN NASIL AYRILIR? CAN ÇEKİŞMEK VE ALEM-İ BERZAH NASILDIR? Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki: Yerinden kalkamıyan kimse, zayıf, oturacak kadar hali olmıyan hasta, konuşmaya gücü yetmiyene de can çekişme halinde, nefes almak kudretinden mahrum olana da ölü denir. ölüm, insanın bedenindeki mücerred bir hayal olan insan ru­ hunun bedene olan bağlılığını kesmesi ve ondan çıkmasıdır, öle­ nin ruhu mü’min ruh ise, ölümün içine girer. Eğer ölen mü’min ruhu değilse —ki o, korkunç ve çok kötüdür— ruhun hayaline gi­ rer. İşte bu mücerred cismin, yani ruhun bedenden ayrılıp diğer ruhların bulunduğu meclise girmesine ölüm denilir. tnsanm ölümü şöyledir: İnsanın vücudunda herhangi bir sebeple hastalık ,ya da illet arız olur. Bu durum hayvanî nefsin düşkün ve zayıf bir hale gel­ mesine sebep olur. Hastalık giderek vücudu iyice zayıf hale dü­ şürür. Bazen birtakım hareketler yaptığı görülür, hasta arasıra gözlerini açar ve dünyaya hoş bir nazarla bakar, öyle ki, hem ken­ disi hem de çevresinde olanlar onun sıhhatine kavuştuğunu zan.nederler. Esasen hastalık bedene yerleşmiş olup, hayvanî ruha ga­ lip gelmiştir. Bu, sönmek üzere olan hayvanî ruhun bir anlık par­ laması, yani hareketidir. Bu hal, bitkin bir halde olan hasta için bir hayal olur. Çekti­ ği bu acıları ve zorlukları hatırlar da bunlardan kurtulmak için kendini zorlaşa da eski haline kavuşamaz .Öyle ki, böyle zaman­ larda birşeyler yemeyi bile arzuladığı olur. Fakat sonra başka bir hayale dalar ki, bu hali daha derin hayaller takibeder. Bu hayller hep bedenindeki kuvvetini bulması içindir. Fakat artık bu mümkün olmaz. Çünkü artık o beden değil, bir hayal yığınından ibarettir. Fakat hasta, bu halinde bile yine harekete gelir ve kalkıp yürümeyi bile arzular. Ama ne yazık ki, kalkacak gücü ve kudreti kendinde bulamaz. Kalkamayınca da elini başına koyar, yüzüne sürer, göğsüne getirir. Bu işleri yapması dünyaya duyduğu hasret ve özleyiş ile gayreti sebebiyledir.
256

MARIFETNAME

Ancak bunlar da fayda vermez. Bu hayaller içinde hasta tek­ rar harekete gelir ve hareket edemeyince de bacaklarını birbirine yapıştırır. Artık bedeninden ümidini keserek derin hayaller da­ lar. Hastanın bu karmakarışık hayaller içinde bulunmasına ölüm sarhoşluğu (sekeratul mevt) denilir. Hayal kuvvet bulunca hare­ kete geçer ve bu durumdaki hasta, elbiselerini katlamaya veya du­ daklarını geriye doğru açıp dişlerini göstermeğe başlar. Sesle ağ­ ladığı, gözlerini yumduğu, yüzünü duvara döndürdüğü v.s. gibi şeyler yapar. Gözlerini büyükçe açar, sağa sola çevirir ve oradaki dost, ço­ cuklar ve ailesine devamlı bakar. Ancak bu durumda hayaller yi­ ne ruhunu arar .bedeninde ise sadece hayvanı ruhtan soğuk zer­ reler kalmıştır. Ruh, bedenden çıkıp uçmayı arzulamakta, beden ise ona sarılıp ondan ayrılmayı istememektedir. Bedenle ruh ara^ sındaki bu çekişmeye can çekişme adı verilir. Bu çekişmenin ba­ zen çok şiddetli, zorlu ve zahmetli olduğu görülür. Sonunda hay­ vanî ruhun beden üzerindeki son kuvvet zerreleri de biter. Ruh bir kuş haline gelir ve beden çevresinde uçmaya başlar. İman etmiyen kimsenin bedeni çok şiddetli ve dehşetli hayaller içinde kıya­ mete kadar azabolunur. Mü’minin bedeni ise her türlü lezzet ve nimetler içinde bulunduğunu hisseder ve toprak zerrelerine alışır. Zira ruhun bedenden ayrılması aynen uyku haline benzemektedir. Meselâ, rüyada şehirleri .ovaları .dağlan, ırmakları görüp bundan çok zevk aldığımızı görür ve çok hoşlanırız. Yine aynı şekilde kor­ ku, dehşet, elem ve keder içerisinde binbir zorluklarla gezdiğimizi ve türlü acılara maruz kaldığımızı da görür ve bundan da çok üzülürü İşte insanın berzâh âleminde (kabirde)ki yeri de sağlığındaki söz, iş ve ahlâkı ile yakından ilgilidir. Çünkü insan, isterse çalışmasıyle kemâle erer. Hali hayır ve iyilik üzere ise, onun yeri güzel olup en güzel lezzet ve nimetler içinde cehennem korkusundan uzak ve nimetlere ermiş bir halde kendi makamında bekler. Eğer halinde, yani hayatında hayır ve şerri (iyilik ve kötülü­ ğü) karışık ise, oradaki yeri de karışık olur, ne huzurda ve rahat­ ta emin olur, ne de ümitsizliğe düşer. Türlü azaplar içinde karar­ sız bir halde kalır. Eğer halinde isyan ve hep kötülükler var ise, oradaki yeri de aynı şekilde iş, söz ve hareketlerine uygun olur, ölümün berzâh âleminde duyduğu acı ve lezzet, zahmet ve rahat, aynen yaşayan

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

bir insanın rüyasında gördüğü lezzet ve acı, rahat ve zahmetlere benzer. Böylece : «Yaşadıkları şekilde ölür ve o hal üzere haşrolunurlar.» sözünün mânâsı daha iyi anlaşılmış olur. Uyku ile ölüm birdir. Zi­ ra, hadiste geldi ki: «Bizi öldüren, sonra dirilten vc ruhlarımızı bize bağışlayan ve yeniden dirilip nuşûr olmak kendisine olan Allah’a hamdolsun.» öyle ise, kendinin ruh olduğunu bilen kimsede ölüm korkusu namına bir şey olur mu? Hafıza emanet olarak verilen bir can Bir gün yüzünü görür ve olur ona revân. KISIM: 6 İNSAN RUHUNUN BAŞLANGIÇ VE SONU Ey Aziz! Hikmet ehli diyorlar ki: İnsan ruhu, bedenle olan alâka ve bağlılığım kesince, geldiği yere, yani başlangıç makamına döner. Her ruh için tesbit edilen bir makam vardır. Onun başlangıcı da ve sonu artık orası olur. Hiçbir ruh kendisi için tesbit edilen makamın dışına çıkamaz, ancak ke­ mâl derecesine ulaşanlar yükselebilir. Dünya hayatındayken bilgi ve temizlik üzere olan ruh, kendi aslına döner. Yani, dokuz akıl içinden her akıl kendisine uygun olan ruhu çeker. Çünkü yüksek âlemin akılları bütünüyle bilgi ve temizlikle vasıflanmıştır. Akıl, yüksek ve yakîn olunca .kendisinden aşağıda olan akıl­ dan daha bilgili, daha temiz ve daha yüksektir. Şayet ruh, bedene bağlı bulunduğu sırada temiz kalmış, bilgili olmuş ve kemâl dere­ cesine ulaşmışsa öldükten sonra daha yüksek mertebeler elde ede­ bilir. Eğer kemâl derecesine yükselmeyip kendi sahasında bilgili ve temiz kaldıysa öldükten sonra da aynı makamına döner. Bu iki zümre, geçici ve bayağı olan dünyadan, hapisten kurtulan mahkûm gibi kurtulur ve yeniden dirilişlerinde büyük nimetler, lezzet ve huzur içinde öbür yüksek dereceli ruhlarla birlikte yaşarlar. Eğer ruh dünya hayatında, yani bedene bağlı bulunduğu sıra­ da hayvanî ruha mağlup olur da kendi ilminden ve temizliğinden uzaklaşırsa, hayvanî ruh onun yüksek akılla olan temasına engel olur. Bu durumdaki ruh öldüğü zaman aşağı (süfli) âlemde ka­ lır ve yeniden dirilinceye kadar hayvanî ruhla acı ve elîm bir azap içinde hapsolunur. Ruhların hepsi büyük kıyamet koptuğu zaman, yani üçüncü sura üfürüldüğü zaman, dünya hayatındayken bağlı
260

MARIFETNAMK

oldukları cesetleri bulur. O cesetle birlikte haşrolunup herkes dün­ ya hayatındayken yaptıklarının cezasını .ya da mükâfatını görür. Herkes işlediğinin karşılığını noksansız olarak görür. Tenasuha inananlar (yani, ruhun öldükten sonra başka bir bedene geçtiğine inananlar) kemâl derecesine ulaşmanın tehzıb-i ahlâkla mümkün olacağını ve bunun da ancak bedenlerin değiş­ mesiyle mümkün olacağını söylemiş ve bedenlerin değişmesinin de tenasuhla, yani ruhun bir bedenden diğerine geçmesiyle hasıl olacağını iddia etmiş ve bunları hikmet kitaplarında yazmışlardır ki, bu husus ehli sünnete aykırı olup, küfrü gerektirir. Bu hususta onlar ,haddi aşmışlardır. Ancak birtakım furû’a muhalif eşyanın hakikatini sezmişlerdir ki, bu hikmetleri kelâm âlimleri çeşitli te’ vil yollarıyle yukarıda açıklandığı üzere, şer’i şerife uygun hale getirmişlerdir. İnsanın ölümü, dünya Ue âhiret arasındaki yolun uzunluğu olarak kabul edilmiştir. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Ölen için kıyamet kopmuştur.» ölüme küçük kıyamet denilmesinin sebebi de budur. Ey insan! Artık kendi nefsini tam ve kesinlikle bü ki, sen sadece toprak değilsin. Sen tertemiz bir ruhsun. Sen, âlem ve semâvâtın sonu­ cusun. Sen, sıfat ve rükünlerin cevherisin. Sen, kâinat içinde bir cevhersin. Çünkü sen öyle bir meyvesin ki, cihan ağacının zerreleri senin görünen hareket ve tavırlanndadır. Sen âlem için akıl ve zekâ (özün özü) sın ki bütün kökler ve unsurlar ile beden hepsi .senin dal ve kabuklarındır. Sen öyle süslü ve parlak bir çekirdeksin ki, kâinatın dallan se­ nin kollarındır. Sen öyle büyük bir noktasın ki, kâinatın dalları senin harfle­ rin, yani çoğalmandır. Eğer sen kendini böyle bilirsen, Rabbini de bilir ve O’nunla itmi’nane erersin. Böylece kalbin huzura erer ve artık ölümden as­ la korkmaz, bilâkis onun büyük bir nimet olduğu şuuruna erersin. Topraktan yaratılan bedenini Kaf dağı olarak, ruhunu ise Anka kuşu olarak görürsün.
261

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

MANZUME Ey göç davulunu âlem-i candan duyan Ey göç eden güzel vatanına bu cihandan. Nerdesin? ey gözleri nergis, yüzü lâle olan Kabrinde biter nergis ve lâle karşılık' ondan. Bunlann hepsi kolaydır eğer içindeki kuş Dâmı koyup, uç dese göğe gizli yoldan. Can bulsa selâmet bulunur suret-i diğer Ayak yürür olsa, pabuç bulur gayri mekândan. Bin şükr eder ol cân ki, bedenden olur azâd Ey habersizden, lezzet-i tecrid ve revândan. Gül ve âb lezzetini ki iç âb-ı hayatı Geç nüh feleki aslına dön devr-i zamandan. Ey Hakkı; ne büyüledi bize beden cehennemi Kim nâre yanıp geçmişiz envâr-ı candan. KISIM: 7 RUHLARIN ÖLDÜKTEN SONRA AHLAK VE HALLERİ ÜZERE DİRİLMELERİ CENNET VE CEHENNEM Ey Aziz! Hikmet ve marihet ehli diyorlar ki: Allah'ın doksandokuz adından biri Celîl, biri de Cemil'dir. Celâl isminin karşılığı Cehennem, Çelil isminin karşılığı ise Cen­ nettir. Cenabı Hak buyuruyor ki: «Allahü Zülceâlâ, Adem A.S.’a bütün isimlerini öğretti.» Demek oluyor ki, Celâl ve Cemâl sıfatlarının aynısı, insanda da vardır. Bu sıfatların hangisi onda galip gelirse o kimsenin hali de o olur. Eğer Ceâl sıfatı kendisinde galip gelirse hayatı boyunca kötülükler işler ve kötü ahlâk ile vasıflanır. Eğer insanda Cemâl sıfat galip gelirse hayatı boyunca hayırlı ve güzel işler yapar ve bu ahlâk Ue vasıflanır. Bir insan hayatındayken hangi sıfatlarla vasıflanmışsa öldükten sonra da o sıfat üzere haşrölunur. Buna göre, yeri ya Cennet, ya da Cehennem olur. Kendisinde Cemâl sıfatı galip gelen ve bu sebeple iyi huy ve emlekî ahlâk Ue vasıflanan kimse .yeniden diriltüdiğinde insan su­ retinde olup, yeri de Cennet olur. Bu kimse Allah’a kavuşmanın izzet ve şerefine de erer.
262

MARİFETNÂME

Bir insanda eğer Celâl sıfatı galip ise ,ona hayvanî nefs deni­ lir. Bu alçak, nankör, şaki ve bilgisizdir .Bunun yeri Cehennem­ dir. Cemâl sıfatıyle sıfatlanan ruhun adı ise ,akıl ve candır. Ken­ disi mutlu, iyi ve üstün insandır İkinci dirilişte insan olarak dirilir ve yeri de Cehennemdir. Mazhar-ı kûl olan insanm kalbi çeşitli hatıra ve düşüncelerden bir an da olsa boş kalmaz. Bu düşünceler iyi ,ya da kötü olabilir. Kötü fikirler Celâl sıfatından meydana gelirler ki, bunlar şey­ tanî ve ona bağlanan da nefsânidir. Cemâl sıfatı ise iyi düşüncele­ rin kaynağı ölüp rahmanidir ve ona bağlanan da ruhanîdir. O hal­ de insan âleminin Cehennemi hayvanî nefis, Cennet ise dü ve can­ dır. însan nefs âleminde kaldığında büyük bir eleme ve azaba ma­ ruzdur. Bu, o insanın Cehennem hayatını yaşadığını gösterir. în­ san kalbini hayvanî sıfatlardan uzaklaştırır, İlâhî ahlâk ile süs­ lerse ,onun için Cennette çeşitli Cennet nimetleri ile rahat ve hu­ zura kavuşur ki ,o kalb ve can makamındadır. FARSÇA MANZUME Bir siret ki bedeni kalbdir Haşrinin öyle olması vâcibdir. Oğlum, her sıfat, her huy, her ahlâk, Daima kendi suretinde olu rancak. Sana görünür bazen nâr bazen nur, Bazen cehennem, cennet ve de hür Cehennem mâliki nefsin kuvvetidir Lezzeti meneden ruh-ı kudsîdir. Heft cehennem senin kötü huyların Heşt cennet senin güzel ahlâkın. Hür ve gılman hepsi senin sıfatın Hurşid u mah (güneş ve ay) ruhun ve temiz kalbin. Kimin iyi ise huyu cihanda İlâhî sırrın mahzeni vardır canda. Kötü ahlâklı olan insan değildir Hakikatte hayvan, hatta (daha da) beterdir. Cehennemin aslı kötü ahlâktır, Kötü ahlâk dost yoluna engeldir. Kötü ahlâktan eğer temizlersen Şeytanını da yola getirirsin sen. İyi ahlâk yalnız insana aittir, Kötü ahlâklı insan hayvan demektir.
263

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Sırat-ı Mîistak’m ki iyi ahlâktır, Kötü ahlâk ise cehenneme örnektir. Ahlâk ve sıfatın olursa iyi Bulursun onunla sekiz cenneti. Bağlandıysan şayet kötü ahlâka Düştün cehenneme sonsuz azaba. Marlfetname adlı eserimizin bir ve ikinci fenleri burada ta­ mam oldu. Buraya kadar, beden ,madde ve ruha ait bazı bilgiler verildi. Bundan sonra 3. cü fenne geçilecek olup ,onda da din işle­ ri, kalb, marifet yolunda şartlar, Evliyanın hikmetleri v.s. bilgiler verilecektir.

ZS4

FEN : 3 İTİKAD VE İMAN ISLAHI, NAMAZIN EDEB VE RÜKÜNLERİ, ALLAH YOLUNU BİLMEK, ZİKİR VE FİKİR, AZ YEMEK, İÇMEK, UZLET, TEVEKKÜL VE BELALARA SABIR, KADERE RIZA, EVLİYANIN AVAMDAN ÜSTÜNLÜĞÜ BEŞ BÖLÜMDEN İBARETTİR BÖLÜM: İ DÖRT KONUDAN İBARETTİR KONU: 1 KİTAB VE SÜNNETE UYMAK, İTİKADI BEŞ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 İNSAN
I KAMİL DÜZELTMEK

İnsan; Allahü Zülcelâlin lâtif sırlarının bir mecmuası ve son­ suz hikmetlerinin fihristidir. Bunun içindir ki, emanet ona tevdi edilmiş ve hilâfet işini görme vazifesi de ona verilmiştir. Cenabı Hak, yerdekilere ve onun içinde olanlara emaneti ar* zetmiş ve kâinattaki hiç birşey o emaneti yüklenme cesaretini gösterememiş, ancak insan o emaneti yüklenmiş ve ila etmek için üzerine almıştır. Bu hususla ilgili olarak :
Cenabı Hak buyuruyor kİ:

«Ben, yeryüzünde bir halife yaratacağını,»
(Bakara Sûresi, âyet: M) «Allah’ın göklerde olan ve yenie olanları hep menfaatini» i?*•; birer sebep kıldığını açık ve gizli birçok nimetlerini sizin emrinim musaiıhar kıldığını görmediniz mi?»

(Loi luua sûresi, âyet: M) Bu ayetlerin de işaret ettiği gibi,insan yedi kat göklerden da263

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

ha yüksek olup, cismanî ve ruhanî âlemler onun emrine verilmiş ve bütün melekler ona secde etmiştir. Fakat insan, kendisine lâyık sıfatlarda vasıflandığı zaman: «Onlan yarattıklanmızın birçoğundan üstün kıldık.» (İsrâ Sûresi, âyet: 70) hitabıyle memnun kılınarak şereflendirilmiş, bazen de kendisine lâyık olmıyan sıfatlarla vasıflandığı ve türlü kötülükler işlendiği zaman da: «Yeryüzünde fesad çıkaracak ve kan dökecek.» hitabına muhatap olmuş ve azarlanmıştır. Şu halde insanla rikiye ayrılıyor: Bir kısmı bayağı ve şehveti arzularına tabi olarak makam yö­ nünden aşağıların en aşağısına, yani esfel-i safiline iner ki bun­ lann mekâm cehennemdir. Bir kısmı da salih âmeller işler, Hakkı tanır ve şehevî arzula­ rına tabi olmaz, ruhunu kirletmeden Allah’a teslim eder ki bun­ lar da ebedî olarak cennetin nimetleri içinde olurlar. Bu hususların gözönünde bulundurulması akıllı bir insan için çok önemlidir. Zira, insanın J dünyaya gelişi boşuna değildir. Nitekim: Cenabı Hak buyuruyor ki: «Ben cinleri ve insanlan ancak bana ibadet etmeleri için ya­ rattım.» (Zariyât sûresi, âyet: 56) Bu ayetin emri gereğince kulun Rabbine ibadet etmesi, baş­ langıç ve sonunun ne olacağının sırnna ermesi, emaneti yüklen­ menin şuurunda ve hâlife olduğunun idrakinde ve bu yolda gay­ ret sarfederek ebedî saadete ve devlete ermenin arzusunda olması en büyük emeli olmalıdır. Akıllı insan bilmelidir ki, marifet derecesinin en âlâsına ka­ vuşmak, en yüce köşklere sahip olmak, şeriate, yani son din olan İslâmın hükümlerine yapışmakla, canla başla çalışıp iradesine sa­ hip olmakla ve Allah'ın velî kullarının sevgisine yapışmakla müm­ kün olur.
Cenabı Hak buyuruyor ki: «Bugün dininizi tamama erdirdim. Üzerinize olan nimetimi de tamamladım ve sizin için din olarak da İslâmî seçtim.»

(Mâlde sûresi, âyet: 3)
260

MARİFETNÂME

Bu âyete göre, kitaba ve sünnete yapışıp, onlann gerekleriyle amel etmek kurtuluşa ermek için kâfidir. Şeriat yolunu takip eden sonunda cennetin konuklarına vanr ve güven yeri olan ndvan ravzasına girer. Cenabı Hak buyuruyor ki: «O Peygamberler, Allah’ın doğru yola eriştirdiği kimselerdir. Sen de onlann yolundan yürü.» (En’am sûresi: âyet: 90) Bu ayetin gereğinde hidayet yolundan nasibim alıp, «Kişi, sevdiği ile beraberdir.» hadisi ışığındaki sevgililerden sayılabilmek için sevgi ve muhab­ betini bütün benliğinde candan muhafaza etmeli ve iradelerini sultanın hâzinesi gibi hep içine saklamalıdır. Unutmamak gerekir ki, vecde erenlerin ve hal ehlinin o hal­ leri sevk ve vicdan deryasının derinliklerinde oluşur. Bunlar öyle bir incidir ki, vücut şuhûd ve yakın menbaında görülebilir, akıl ve duyu dalgıçları da ona çok ender dokunabüir. Kılı kırk yaracak derecede keskin akıllar büe, onun kıymetini biçmekten âciz kalır. Bu çok büyük kıymeti haiz olan cevherler, büyüklerin göğüslerin­ de saklıdır ki bu durum gün gibi açıktır. Marifetten yoksun kalan­ lar bu engin denize lâyık olmadıklan gibi, kıymeti biçilemiyen bu yakut taşı için bütün sevgiden mahrum fakirler de lâyık değildir. Velî kulların hallerine kavuşmanın şartlan : 1 — İtikat ve inançları düzeltmek. 2 —s Namazı vaktinde kılmak. n3 — Şehevî isteklerii unutmak. 4 — Sıfatları bilmek. 5 — Allah’ın zatı İlâhisini sevmek. Bu konuda kitaba ve sünnete tabi olmak ve marifet ve mu­ habbet yolundan nasıl ilerlemek lâzım geldiğini bildirmek için bir­ çok konu ve bölümü ihtiva eden yazıların yazılması lüzumu hasıl olmuştur. Bu açıklamalarla esecek irfan rüzgân irfan talebesinin kalbini gül misâli açar. Bu rüzgârla zerkedilen âb-ı hayat, insan ruhunu bahar çiçekleri gibi mesteder. Böyle bir insan, kemâl de­ recesine erer ve muhabbet makamına vanr. Ebedi saadeti bulur ve kalbini Allah sevgisinden başka herşeyden temizler. Ey Kerîm Mevlâ! Bizleri bu manevî deryaya dalan ve hakikati olduğu gibi gören kullarından eyle.
287

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

KISIM: 2 KUR’AN'LA HİDAYET BULMAK VE ONA TABİ OLMAK Ey Aziz! Bil ki, Cenabı Hak, kullarının yüce kitabı Kur’an’a sarılmalarını emir ve teşvik etmekte ve Kur’an yolundan ayrılma­ yı şiddetle yasaklamaktadır. Bu hususa işaret eden baz ıâyet ve hadislerin buraya yazılma­ sı uygun görüldü: AYETLER Cenabı Hak buyuruyor ki: «Bu, Kur’an, Yüce Allalı tarafından indirildiğinde şüphe ol­ mayan ve Allah’tan korkanlar için hidâyete götüren bir yoldur.» (Bakara sûresi, âyet: 2) «Hepiniz Allah’ın ipine (emirlerine) sımsıkı sanlın. Parçalan­ mayın.» (Al-i İmrân sûresi, âyet: 103) «Allah nzasma uyanlan onunla selâmet yollanna eriştirir ve onlan ,izni ile karanlıklardan aydınlığa çıkanp doğru yola (Hak yola) iletir.» (Maîde sûresi, âyet: 16) «İşte indirdiğimiz bu Kur’an çok mübarek feyz kaynağı bir kitabdır. Ona uyun ve kötülüklerden kaçının, ta ki merhamete eresiniz.» (En’am sûresi, âyet: 155) «Ey insanlar ,size Rabbinizden bir öğüt, gönüllerde olan dert­ lere bir şifa, iman edenlere doğruyu gösteren bir rehber ve rahmet (Kur’an) gelmiştir.» (Yunus sûresi, âyet: 57) «Sana herşeyi açıklayıp anlatan, müslümanlara doğru yolu gösteren rehber, rahmet ve müjde olan Kur’an’ı indirdik.» (Nahl sûresi, âyet: 89) «Biz Kur’an’dan, mü’minler için şifa ve rahmet olan ayetler indirdik. (O Kur’an) zalimlerin de sapıklığım ve zarannı artırır.» (İsra sûresi, âyet: 82) «Sana indirdiğimiz bu Kur'an, o mucize isteyenlere karşı oku­ nup dururken, (hâlâ) kendilerine kâfi gelmedi mi? Şüphesiz ki onda iman edecek bir millet için büyük bir rahmet ve öğüt var­ dır.» (Ankebût sûresi, âyet: 51) aEy Muhammed, sana indirdiğimiz bu Kur’an mübarektir.» (Sa’d sûresi, âyet: 29)
268

MARİFETNAME
«Allah ayetleri birbirine benziyen ve mükerrer gelen Kur’an’ı sözlerin en güzeli olarak indirmiştir. Rablerinden korkanların bu kitaptaki (hükümlerden) tüyleri ürperir. Sonra hem derileri ve hem de kalbleri yumuşar. İşte kitap, Allah’ın doğruluk rehberidir. Onunla dilediğini doğru yola sevkeder. Allah kimi de saptırırsa ar* tık ona doğru yolu gösteren olmaz.» (Ziimer sûresi, âyet: 23) «Ona nc önünden, ne de ardından bâtıl yaklaşamaz. O, her­ kes tarafından öğülen, hikmet sahibi olan Allah'tan indirilmedir.»

HADİSLER Resûlüllah S.A.V., Ashabına hitaben buyurdu ki: — Ashâbım, siz Allah’tan başkaibadete lâyık kimsenin olma­ dığına şahitlik etmez misiniz? Ashabı Kiram dediler ki: — Evet, ederiz ey Allah’ın resulü. Bunun üzerine Resûlüllah şöyle buyurdu : — Bu Kur’an’ın bir ucu Allah’ın kudret elinde, diğer ucu da sizdediı*. Ona sıkıca sanlınız. Şüphesiz Cenabı Hak siz Kur’an’la amel ettikten sonra sizi sapıtmaz ve si zde helâk olmazsınız. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Bu Kur’an bir şefaatçi olup, kıyamette şefaati kabul olacak* tır. Yine şikâyeti de önemi büyük olan bir şikâyetçidir. Kendisine yapışanı tutar ve cenncte taraf gider. Kendisiyle amelden yüz çe­ vireni de cehennem ateşine sevkeder.» «Kur an okuyan ve onu gereğiyle amel eden kimsenin anne­ sine ve babasına kıyamet gününde ışığı ve aydınlığı dünya evle­ rinde var olan güneş ışığından daha parlak bir taç giydirilir. (Hal böyle iken) ya Kur’an ile amel edenin kendisine (giydirilecek olan tacın) nasıl olacağını düşünün.» «Bu (yüce kitap olan) Kur’an ,Allah’ın bir ziyafetidir. O halde siz de elinizden geldiğince Allah’ın hediyesini kabul ediniz. Bu Kur’an Allahü Zülcclâl’in açık bir nuru, sağlam ipi vc şifasıdır. Ona sanlanı korur, tabi olanı kurtarır. Kur’an doğru yoldan aynimıyacağma göre, onu düzeltmez. Kur’ıan’ın acâibi bitmez, çok tek­ rar edilmekle eskimez. Onu (Kur’an’ı) okuyun. Zira C. Hak onun her bir harfine on sevap ihsan eder. Biliniz (dikkat edin) ki, elif, lam, mim’in tek harf olduğunu söylemiyorum. Elif ayn bir harf, lam ayn bir harf, mim de ayn bir harftir.» «Yalan zamanda bir fitne zuhur edecektir.

(İnsanlan)

ondan

269

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
ancak

Allah’ın kitabı kurtanr. Onunla amel eden kurtuluşa erer. Çünkü onda sizden evvel olanların eserleri ile sizden sonra meyda­ na gelecek haberler ve aranızdaki hükümler mevcuttur. Kur’an hak ile bâtılı birbirinden ayırır. Allah’ı Zülcelâl onu terkeden (on­ dan yüz çeviren) zorbalan helak eder. Ondan başkasından hidâyet isteyen delâlete düşmüştür. Çünkü Allah Yüce Kitabı Kur’an’ı sağ­ lam bir ip zikr-i hakim ve doğru yol kılmıştır. Kur'an öyle bir kitabdır ki ,heves vc isteklerle haktan ayrılıp bâtıla sapmaz. Diller­ de başka ve değişik şekillere girmez. Alimler onu okumaktan doy­
maz.

Kur'an çok tekrar edilmekle eskimez. Acaiblikleri bitmez. Kur’ an öyle bir kitaptır ki, onu cinler duyunca onun hükmünden yüz çevirmezler. Onlar Cin sûresinde de beyân buyurulduğu gibi: «Bizler insan sözlerine benzemiyen acâib, insanları dinde ve dünyada hayra ,iyiliğe götüren bir Kur’an’ı duyduk ve ona (Hak Kitab olduğu hususunda) iman ettik. Artık bundan sonra Rabbimize hiçbir şeyi şirk (ortak) koşmayız, dediler. O halde Kur’an ile konuşanın söyledikleri tasdik olunur. Onunla amel eden büyük sevaba nâil olur. Onun (hükümleri) la hükmeden adaletli bilinir. Ona çağıran da doğruyu, Allah yolunu göstermiş olur.» «Şeytan sizin evlerinizde kendisine tapılmasmdan (artık) ütnidini kesmiştir. Ancak ona kulluktan sonra (yapacağınız) en aşağı amelderinize raz ıolmuştur. Öyle ise onun raz ıolacağı işler­ den kaçınınız. Çünkü ben ,size öyle birşey bıraktım ki, eğer ona sarılırsanız ebedi olarak delâlete düşmez, doğru yolda olursunuz. O şey de Allah’ın. Kitabı Kur’an ile O’nun Resulünün sünnetidir.» «Kur’an’ı okuyan, ezberliycn (hükümleriyle amel ederek), olan on kişiye şefaat eder.» KISIM: 3 RESULULLAII S.A.V.’İN SÜNNETİ İLE BİD’ATLERDEN SAKINMAK
Ey Aziz!

C. Hak ,bazı kullarına emir buyurarak bizim O’nun Sevgili Resulü olan Hz. Muhammed’e tabi olmamızı, O’nun şeriatıinden ayrı imamızı ve O’nun Resulünün sünnetinden olmıyan bid’atlerden şiddetle kaçınmamızı emrediyor. Bu husustaki âyet ve hadis­ lerin bir kısmını buraya yazmak lüâzumu hasıl oldu :
270

MARÎFETNAME

AYETLER «Resulüm de ki: Eğer Allah’ı seviyorsamz hemen bana uyu­ nuz ki Allah da sizi sevsin ve günahlanmzı bağışlasın. Zira Allah, çok bağışlayıcı, çok merahemt edicidir.» (Al’i İmran Sûresi, Ayet: 31) «De ki: Allah’a ve peygambere itaat edin. Eğer yüz çevirirler­ se, şüphesiz Allah kâfirleri sevmez.» (Al-i İmran sûresi, âyet: 32) «Allah’a ve Resulüne itaat edin ki merhamet edilenlerden ola­ sınız.» (Al-i İmran sûresi, âyet: 132) «Şüphe yok ki Allah, iman edenlere büyük bir ihsanda bulun­ du. Çünkü kendilerinden bir peygamber yolladı. O peygamberler, onlara Allah’ın ayetlerini okuyor, onlan kötü huy ve inançlardan antıyor, onlara Kur’an ve sünneti öğretiyor. Halbuki bundan ön­ ce apaçık bir sapıkhk içindeydiler.» (Al-i İmran sûresi, âyet: 164) «Ey iman edenler, Allah’a peygambere ve sizden olan idareci­ lere itaat edin. Allah’a ve âhiret gününe inanıyorsanız, bir konuda ihtilâfa düştüğünüzde, onun çözümü için Allah’a ve peygambere başvurunuz. Bu müracaat hem hayırldır, hem de en güzel hüküm­ dür.» (Nisa sûresi, âyet: 59) «Rabbin hakkı için onlara aralannda çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem yapıp sonra da verdiğin hükümlerden içlerinde hiçbir darlık duymaksızın tam bir teslimiyet göstermedikçe iman etmiş olmazlar.» (Nisa Suresi, âyet: 65)

«Kim Allah’a ve peygambere itaat ederse, işte onlar Allah’ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerle, dosdoğru olanlarla ,şe­ hitler ve iyi kimselerle beraberdirler. Onlar ne iyi arkadaştırlar.» (Nisa Suresi, âyet: 69) «Peygambere itaat eden muhakkak ki Allah’a itaat etmiş olur. Yüz çevirenlere gelince, hiç seni onlann başına bekçi göndermedik ya.» (Nisa Sûresi, âyet: 80) «Fakat rahmetim herşeyi kuşatmıştır. Allah’a karşı gelmek­ ten sakınanlan ,zekât verenleri ve âyetlerime inananlan, rahmeti­ me mazhar ederim.» (A’raf suresi, âyet: 156)

271

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI IIZ.

«Onlar öyle kimselerdir ki, yanlarında bulunan Tevrat ve İncil’de ismini yazılı buldukları, lıaber getiren, okuma-yazması ol­ mayan Peygamber Muhammed’e uyarlar. O, kendilerine iyiliği em­ reder, kötülüğü mcııeder, onlara (nefislerine) haram ettikleri (iç. yağı gibi) temiz şeyleri helâl (kan, domuz eti, faiz, rüşvet gibi) kö­ tü şeyleri de haram kılar.» (A’raf suresi, âyet: 157) «(Habibim) de ki: Ey insanlar! Şüphesiz ben göklerin ve ye­ rin hükümdarı, kendisinden başka bir ilah bulunmıyan, dirilten ve öldüren Allah'ın ,hepiniz için gönderdiği peygamberiyim. O hal­ de Allah'a ve okuyup yazması olmıyan, haber getiren peygamberi­ ne ki o da Allah’a ve sözlerine inanmaktadır, inanın, Ona uyun ki, doğru yolu bulmuş olasınız.» (A’raf suresi, âyet: 158) (Habibim) seni de ancak âlemlere rahme tolarak gönderdik.» (Enbiya sûresi, âyet: 127) «Artık Allah ve Peygamberin emrine aykın hareket edenler, başlarına bir belâ inmekten, yahut (kıyamette) acıklı bir azaba uğramaktan çekinsinler.» (Nur sûresi, âyet: 63) «Gerçekten Allah’ın Resulünde sizin için, Allah’ı ve âhiret gününü arzulayanlar ve Allah’ı çok zikredenle riçin (takib edecek­ leri) pek güzel bir örnek vardır.» (Ahzab suresi, âyet: 21) «Ey peygamber, biz seni gerçekten (ümmetinden tasdik edip etmiyenler üzerine) bir şahit, (iman edenlere cenneti) bir, müjdeleyici (seni ipkâr edenleri cehennmle) bir korkutucu v Allah’a O’nun izniyle, O’na ibadete davetçi ve nur saçan bir kandil olarak gönderdik.» (Ahzap Sûresi, âyet: 45-46) «Peygamber size ne verirse onu alın. Size neyi yasak etti ise, ondan uzak durun. Allah’tan korkunuz. Çünkü Allah’ın azabı çok şiddetlidir.» (Haşr Sûresi, âyet: 7) HADİSLER «Ashabım, size vasiyetim odur ki, Allah’tan korkun. (Başınız­ daki Emîriniz bir Habeşi bile olsa ona itaat ediniz. Çünkü sizden çok yaşayanlar ileride birçok ayrılıklar görür. O zaman sizin için gerekli olan benim suretimle amel etmek ve Ashabımdan olan Ha­ lifelerin yolundan gitmektir. Sünnetime birşeyi azı dişlerinizle sağ­ lamca tutumamz gibi olsun. Benden sonra zuhur edecek din işle­ rinden şiddetle sakınınız. Çünkü benden sonra çıkan her bid’at de­ lâlettir.»
272

MARİFETNAME

(NOT : Bid’at iyi ve kötü olmak üzere ikiye ayrılır. Meselâ, sonradan zuhur eden medrese, minare yapımı gibi şeyler iyi bid’at (bid’ati hasene) cinsindendir.) «Ey ümmetim, biliniz ki, bana bir kitab verilmiş olup, onıın bir benzen daha verilmemiştir. Yakında birçok kimseler tahtla­ rından ve kürsülerden insanlara diyecekler ki: — Yalnızca Kur’an’la amel ediniz, Kur’an neye helâl demiş­ se, onu helâl bilin, neye haram demişse onu da haram bilin. Esasen Aliah ve Resulünün haram kıldığı şeyler de onun ha­ ram kıldığı şeyler gibidir. Şunu bilin ki, sizin merkeb eti yemeniz size helâl olmaz. Yırtıucı hayvanlardan azı dişli olanlar (avlarım azı dişleriyle parçalayanlar) da helâl olmaz. Zimmîlerin mallanım onlann izni olmadan almak helâl olmazdığı gibi, almanız sizin üzerinize vebaldir. Eğer sahibinin o mala ihtiyacı yoksa o zaman helâl olur. Birisi başka bir kavme misafir olduğunda o kavim insanlannın ona yemek ikram etmeleri vacib olur (gerekli olur.) Mi­ safire düşen de, onlann kendisine ikram ettikleri yemek kadar on­ lara ikram etmektir.» «Sizden biriniz tahtında oturup da Allah’ın Kur’an’da haram kıldığı şeyden başka birşeyi haram kılmadığını mı zanneder? Bili­ niz ki ben de birçok şeylerle emir vermiş ve vazetmiş, çok şeyi de nahyetmişimdir ki, onlar aynen Kur’an kadar, hattâ daha da faz­ ladır. Şüphesiz Cenabı Hak Ehl-i Kitabdan zimmîlerin izni olma­ dan evlerine girmenizi,k adınlannı dövmenizi ve meyvelerini ye­ menizi helâl kılmamış olup, onlar cizyelerini ödedikleri müddetçe sizden emin olurlar.» «Sözlerin hayırlısı, Allah’ın kitabı, doğru yollann (hidayetin) hayırlısı, Hz. Muhammed S.A.V.’iıı hidayetidir. İşlerin kötüsü, son­ radan meydana çıkanlardır. Sonradan çıkanlar ise bid’at olup, her bid’at te sapıklıktır, delâlettir.» Resûlüllah S.A.V. buyurdu ki: — Ümmetimin hepsi cennete girer, ancak ebâ eden giremez. Kendisinden soruldu ki: — Ya Resûlüllah, ebâ eden kimdir? Bunun üzerine şöyle buyurdu: — Bana tabi olan cennete girer. Asi olan eb âetmiş olur cen cennete giremez.) Dediler kİ: — Ey Allah’ın resulü, böyleleri çok olur. Resûlüllah buyurdu ki:
273

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

— Benden sonra (böyleleri) ancak bir kavim içinde bir kişi
olur.»

«Ümmetimin fesad olduğu (bozulduğu) zaman, benim sünne­ time yapışan ve sünnetimle amel edene yüz şehit sevabı verilir.» «İslâm dini dünyaya garib olarak geldi, yine geldiği yere de garib olarak döner.» «Kendi dünya işlerinizi benden daha iyi bilirsiniz, bana sor­ mayın, ancak ben sizi dinî hususta birşeyi emredersem onu alı­ nız.» «Sizden birinizin hevâ ve istekleri benim getirdiğim şeriatın hükümlerine tâbi olmazsa o kimse mü’min sayılmaz.» «İsrail oğullarına gelen fitneler elbette ki benim ümmetime de gelecektir. Eğer onlardan annesiyle açıkça zina edenler olduysa, benim ümmetimden de olur. Isrâil oğulları 72 fırkaya ayrılmış, benim ümmetim ise 73 fırkaya ayrılır. Onlardan ancak biri cenne­ te girer, geri kalan hepsi cehenneme girer.» Sordular ki: Ya Resûlüllah, o kurtuluşa eren fırka hangisidir? Buyurdu ki: — Benim ve benim Ashâbımın yolundan gidenlerdir.» Resûlüllah S.A.V., Enes R.A.’a hitaben buyurdu ki: — Ey oğlum, kalbinde hiç kimseye kin ve hile beslemediği^ halde sabaha çıkar ve akşamlardan, benim sünnetimden aynlma. Sünnetimi seven beni de sevmiş olur. Beni seven de cennette be­ nimle beraberdir.» Hz. Ömer, Resûlüllah S.A.V.’e gelerek dedi ki: Ya Resûlüllah, biz Yahudilerin bazı sözlerini işitiyor ve beğeniyoruz.O nlarm bir kısmım yazmamıza müsaade eder misiniz? Resûlüllah S.A.V. buyurdu ki: — Yahudi ve Hıristiyanlar şaşkın ve deli oldukları gibi, siz de şaşkın olınak mı istiyorsunuz? Ben size öyle temiz bir şeriat getir­ dim ki, şayet Hz. Musa sağ olsaydı, onun da bana tabi olmaktan başka çaresi kalmazdı. «Sünnetimden yüz çeviren, benden değildir.» «Sizden birini zbeni anne ,baba, evlât ve bütün insanlardan daha çok sevmedikçe ,mü’min sayılmaz.» «Şeriatimizde benden olmayan bir işi yapanın o işi reddolun* muştur.»

274

MARİFETNAME

MANZUME Her işte anardı ism-i Rahman ol kerem kânı Övgü ve hem de peygamber idi kân ol kerem kâm. Ol idi lâtifler mazharı, ilim ü bilme hem menba’ • Ki güzel hu yile dolmuştu ol cân ol kerem kâm. Hakkın mahlûkuna nfk u tevazu eyleyüp lillah Ederdi bütün mahlûka lütfü ihsan ol kerem kâm. Hem Allah için severdi halkı, buğzederdi hem Ne dost olmuştu kendine ne düşman ol kerem kâm. Gülmedi kahkaha ile sövmedi birşeye asla Sözü güzel yüzü güzeldi pür an ol kerem kâm. Hava ve hilm ile vasıflanmıştı hem lütfü hürmetle Gelip yalvaranı gözü yaşlı komazdı ol kerem kâm. Kabul ederdi özrü suçlulardan af vü lutf Ue Azimul halk idi, şefkatli hannan ol kerem kâm. Zenginliği değil fakrı severdi, övünürdü hem Kılıp yoksulları kendine kardeş ol kerem kâm. Yamalar diker libasına ve nalın giyerdi dahi Vanr her hastaya derman olurdu ol kerem kâm. Hem ehl-i beytin hizmein görürdü hoş Cümle zorlukları kolay eylerdi ol kerem kâm. Eğer arpa ekmeği mercimek çorbası yemek içün Davet olunsaydı misafir olurdu ona ol kerem kâm. Bindiği bazen deve, at, katır, bazen de merkeb Yalınayak yürürdü bazen o sultan kerem kâm. Murabba otururdu, diz üzre veya dikerdi diz Edeb olduydu peydâ ve pînhan ol kerem kâm. Üç parmağıyla yerdi, hem yalardı onu lezzetle Üç nefeste içerdi âb-i reyyân ol kerem kâm. Bal ve helva severdi ,hem kabak, sirke, tirid amam Arpa ekmeğinden yememişti doyunca ol kerem kâm. Bağlardı taş, mübarek karnına bazen açlıktan Fuadım olmasın derdi lerzân ol kerem kâm. Saadethanede yanmazdı nice aylar ateş Kanaatle yerdi temr ve summân ol kerem kâm. Sağ yanına yatardı yüzü dönerdi kıbleye Gaybî seyran eylerdi her nefes ol kerem kâm. Yatağı deri idi, içi dolu lif, yastığı dahi Gece yatsa az uyur, o yakzân ol kerem kânı. Boş konuşmazdı nutk-ı pâki cümle vahy idi Hilonet düıresiyle idi bahri umman ol kerem kâm.

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Teni halk içinde, kalbi dostuyla tek ve tenhâ Birliği bulurdu çoklukta her ân ol kerem kânı. Salât ve selâm olsun hem âl ve Ashâbına Ki onları kendine yârân kılmış ol kerem kâm. Ey Hakkı gel ,unut halkı habib-i Hakdan ol hulku Ki Hakdan hüsn ve hulk almıştı Mercân ol kerem kâm. KISIM: 4 İTİKAD ISLAH VE EIIL-İ SÜNNETE UYDURMAK Ey Aziz! Ashâb, Tabiîn, din insanları ve selef-i sâlihinin itikadı şu man­ zumede izah olunmuştur: MANZUME Huda Rabbim, Nebim hakkı Muhammeddir Resûlüllah Hem İslâm dinidir dinim, kitabimdir Kelâmullah. Akaid içre Ehl-i sünnet oldu mezhebim cem’a Amelde Ebu Hanife mezhebidir mezhebim vallah. Dahi zürriyetiyim hazret-i Adem nebinin hem Halil’in milletiyim dahî kıblem Kâ’be Beytüllah. Bulunmaz Rabbinin zıddı ve misli âlâmde Ve suretten münezzehtir, mukaddestir Teâllallah. Şeriki yok beridir doğmadan doğurmadan ancak Ehaddir küfüv (deng)i yok ihlâs içinde zikreder Allah Ne cism u ne arazdır ne mütehayyız ne cevherdir Yemez, içmez, zaman geçmez, salimdir cümleden Allah. Tebeddülden, tagayyür (değişme) den dahi avam ve eşkalden Muhakkak ol meberrâdır budur ,selb-i sıfatullah Ne göklerde ne yerlerde ne sağu sol ve ön artta Cihetlerden münezzehtir hiç olmaz mekânullah. Huda vardır veli varlığına yok evvel ve âhir Yine ol varlığıdır kendinden gayri değil Allah Bu âlem yoğ iken ol var idi ferd ve tek ve tenha Değildir kimseye muhtaç ve hep muhtaç gayrullah. Ona hadis hulül etmez ve birşey vacib olmaz kim Her işte hikmeti vardır âbes fiil işlemez Allah. Hulül etme zo zât kula ve hiçbir ferde zulmetmez Kulların ıslahı lâzım değil, kim halk ede Allah. Ona bir kimse sebriyle iş işletemez asla Ne kim kendi murad eyler vücuda olgelir billah.
270

MARİFETNAME
Sıfat-ı kemâliyle i dâim muttasıftır kim Kamu noksan sıfatlardan beridir Zülcelâl Allah. Sekizdir çün sıfaât-ı zâtı ili mile iradettir. Hayatu kudretu halk u basar ,sem û kelâm-ullah. Alim oldur ki ilmine erişmez kimsenin aklı İhata eylemiştir cümle bu eşyay ıilmullaı. Bütün hayr ve şerri o diler, takdir-i halk eyler Veli hayrı sever ancak ki sevmez şerleri Allah ~ Basîr oldur hakikatteki hep eşyaya nazırdır Velî gözden münezzehdir basardır min sıfat-ullah. Cemîi oldur, her avazı işitir sır ile cehri (gizli ve açık olam) Münezzehtir kulaktan ol sıfattır onda sem’ullah. Mütekellimdir ol mma berîidir dilden ağızdan Hurûf u lafz u savatıyla değil vasf-ı kelâmullah. Subûtiyye sıfatı kim ne aynıdır ne de gayridir Kâdimu dâimu zatıyla kaimdir sıfatullah. Hakkın mükerrem ibâdidir melekler yerde göklerde Avamından avâm-ı nar-ı efdal eylemiş Allah. Yemek içmek hem erkek dişilik yoktur onlarda Hakka hiç asî olmazlar muti (itaatkâr) lerdir li emrullah. Ve Cebrâil ü Mikâil ü İsrâfil ü Azrâil Muteberdir, meleklerdir bu dördü he peminullah. Hakkın yüzdört kitabı kim Nebiler üzre inmiştir Onlann dördü kitabdır, suhuf yüzü Kelâmullah. Zebûru verdi Davuda, dahi Tevratı Musaya Ve hem İncili İsaya getirmiş Cebrâil vallah. Habibullaha Kur’an’ı getirdi hâcet oldukça Yirmi üç yıl itmam eyleyip kaf’ oldu vahyullah. Dahi ben nebiler hakkında bildim: İsmet ü fitnat Nezâfet hem emanet sıdkla teblığ-i hümullah. Nebiler ismini bilmek, dediler bazılar vâcib Yirmi sekizin bildirdi Kur’an’da bize Allah. Bir Adem biri İdris ve Nuhu Hud ile Sâlih Hem İbrâhim u İshak ile İsmâil Zebînullah. Dahî Yâkub ile Yûsuf, Şuayb u Lût ile Yahyâ eZkeriyyâ ile Hârun ehh (kardeşi) Mûsâ kelimullah. Ve Dâvudu Süleymânu dahi İlyas ü Eyyubdur Birisi Elyesadır dahi İsâdır o Ruh’ullaı. Birinin ismi Zülkifl ve biri Yunus nebidir hem Hitabı ol Habib-i Hak Muhammeddir Habibullah.

277

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI IIZ.

Uzeyr u Lokman u Zülkarneyn, üçünde ihtilâf olmuş Ki bazı enbiyâdır der ve bazı der Veliyullah. Cemi’i enbiyânın evvelidir Hazreti Adem Hepsinden efdal ve âhır Muhammeddir Habibullah. İkisinin arasında katı çok enbiyâ gelmiş Hesabın kimseler bilmez bilir onu hemen Allah. Risâlat-ı rus 1 mevtiyle bâtıl olmaz ol kat’a Ve efdaldır melekler cümlesinden, enbiyâullah. Bizim peygamberin ahkâm-ı şer’î böyle bâkidir Ki ehl-i mahşer-i bu şer’ ile fasl edecek Allah. Ve Mi’râcı nebî haktır ona şahsıyla muhtastır Çıkıp fevkul alâya Hakkı görmüştür Habibullah. Cihan cümle cihâdıyla ve eczâ vu sıfatıyla Hem efal-ı ibâdm hayr u şerri cümle halkullah. Onun ilm u murad u halk u takdiriyle hâdistir Ki yoktur Hâlık u Bâri iki âlemde gayrullah. Kulların ihtiyarı vardır, ef’âlinde cüz’in O ef’al üzre bulmuşlar sevabı hem ıkabullah. 01 ef’alin cemîlidir Hakkın hubb u rızasıyla Kabîhinde bulunmaz ne muhabbet, ne rizaullah. Sevab efdaldir Hakkın ve adlidir ıkâb anın Vucûb icabsız Hakka bi istihkak-ı abdullah. Haram erzaktır herkes yer, içer kendi rızkın hep Ve kimse kimsenin rızkın alıp yiyemez vallah. Evel vaktinde meyyittir ol maktul ve ecel birdir Ve Hal-i ye’sin imanı değil makbûl-i indellah. Heyûla yoktur ezhan içre bir cüz olduğu haktır Ki ol vasf-ı tecezziden müberrâdır der ehlullah. Kabirde ölüye Münker ve Nekir dört sual sorar Ki Rabbin kim, Nebin kimdir, nedir dinin ve kıblengâh. Cevabın verenin canıyla cismi zebk eder anda Şaşup küffâr ve asîler çeker anda azab-ullah. Bu dünyaya gelen gider ki kalmaz canlı hiçk imse Dahi kıyamet gününde eyler emvâtı ba’sullah. Verirler defter-i amâlini her âdemin anda Kiminin sağ eline,, kimine soldan maazallah. Kitabiyle hesabı var Hudanın rûz-ı mahşerde Sorarlar herkesin ef’ali ve ekvâlin biemrillah. Kebâirle seğâir ahline ol gün şefaatler Ederler enbiyâ vü ehl-i ilm u evliyâullah.
278

MARİFETNAME

Ameller tartıldığmda Sırâtı geçmemiz hakdır Ve kevserle sekiz cennet verir mü’minlere Allah. Girince cennete mü’minler, onda çok bulup nimet Görürler şüphesiz anda niteliksiz cemâlullah. Ve cennetle cehennem şimdi var ehliyle bakidir Cehennem, yedidir ,ehlin yakar dâim o nurullah. Kaza ile her hayr ve şer Allah tarafından Bulur hayr ehlini dâim, olur şer, ehline hemrah. Ve peygamber ne kim şirât-ı saâtten haber vermiş İnandım, cümlesin izhar eder vaktinde hem Allah. Çıkarır dâbbesi Deccâl u Ye’cûc il Me’cûcü Doğar hem batıdan güneş, iner gökten o Ruhullah. Kabîre mü’mini imandan ihrâç etmez dâhi Ne küfre dâil u ne tâatın habt ide indellah. 0 isyan eylemez anı muhalled hem cehennemde Meğer kim itikad eyler helâl anı maazallah. Hûda affeylemez şirki, ve illa ondan ednâyı (aşağı) Dilediği kulundan her günahı affeder Allah. Kebâirden kaçan câiz ikab olmak seğâirle Ve tevbesiz giden câiz kebâirden geçe Allah. Kabul eyler duayı Hak Teâlâ kendi fazlıyla Ve hacât-ı ibâdı hem kaza eyler Racıullah. Dahi iman ile İslâm ikisi de bir tek şeydir Cenâb-ı Hakdan ol her ne getirdiyse Resûlüllah. Hepsini dil ile ikrar ve kalble tasdik eyledim Birine yoktur inkârım, inandım şüphesiz vallah. Dindeki ameller imandan değil başkadırlar Pes imân izdiyâd u nâkıs olmaz hıfz ede Allah. Demem ki inşaallah mü’minim, derim Bu mâ’nâ ile İman kesbi ve mahlûktur lillah. Ve iman-ı mukallid hem sahih olmuştum amma kim 01 istidlâl-ı aklı terk ile âsim olur billah. Bulurlar vakt-ı hâcette yiyecek, giyecek onlar. Hayvanat, cemad onlarla konuşurlar bîiznillah. Gehi su üzerinde meşyederler vecdû hâletle Havada gâh uçarlar hark eder (bozar) âdâtın Allah. Erişmez bir eli hiçbir nebinin rütbesine hem Ona ermez ki ondan sakıt ola emr u nehyullah. Ve efdâl - evliyâ Sıddîk-ı ekber sonra Fâruk Zlnnureynden sonra Alidir ol Veliyyullah
270

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Bu dördü hem hilâfette bu tertib üzere kâimdir Bu çâr (4) yârdan sonra hem efdâl-i evliyaullah. Kalan Ashabdır ki cümlesinin zikri hayr olsun Cemi’i âl ve Ashâb-ı kirâmı sevmişim fillah. Aşere-i mübeşşere ve Fâtıma, Haşan, Hüseyn Bu ümmetten bunlara cennet ile nezhedûbillah. Ve gayrı kimseye aynıyla cennetlik denilmez kim O gaybe hükmolur, gaybı ne bilsin kimse gayrullah. Ve Ashâb-ı kirâmın cümlesinden sonra ümmetten Cemî’i tabiîn olmuştur efdâl-ı evliyaullah. İmamul Müslimin, sultan-ı müslimân hür, mükellef hem, Kureyşi tâhir olmalı edip tenfîz-i hükmullaı. İyi ve fâcire uyup, namazım kılarım bile Hem onların cenâzesi namazın kılarım, Allah. Mest üstüne hazer vc seferde meshetmek caizdir Ve müskir olmayan hurma, üzüm suyu mübahullah. Tasaddukla duamızdan bulur ölülerimiz ni’met Ve fadl-ı emkene (yerler) vu eşhas u ezman (şahıs ve zamanlar) hadır eyvallah. Bilinmez müşrikin çocuğu cennet ya da cehennem denir Ve küffâra kirâmen kâtibin vermiş, kerîm Allah. Ne kim ma’dum ol şey görünür sayılmaz hem, Mükevven-i kâinata benzemez şeydir teâlallah. Göz değmesi câizdir ve büyü insana vâkidir Beşer aklından efdaldır ulûm-ı enbiyaullah. Ki Hak birdir, muayyendir ve Kur’an ve Hadis ancak, Ne mikdar olsa mümkin zâhirine hami olur hergâh. Bu zâhirden batın ehlinin dâ’vası mânâya Udi ve hem nusûsı red ve istihfaf-ı şer’ullah. Huda otuz iki farzı ibadma buyurmuştur Hepsin farz bildim, boynuma aldım bitav’Allah Şartlan beştir İslâmın ki tevhîd (şehâdet) u salât (namaz) u savm (oruç) Zekâtû hâc zenginler hakkında l'arz kılmış Allah. Namazın şartı dışındakiler altı farz olmuş Ve erkânı içinde olandır hem altı farzullah. Dışındaki, taharet, setr-i avret vakti bilmektir Ve Hadesten taharet (abdest) ve niyyet hem istikbâl-ı Beytullah Namazdakiler tekbîr u kıyamet ile kıraattir Fukû ve ka’de diğeri şevdedir lillah.

280

MARİFETNAME
Abdestin farzı ,yüz yıkamak, kolu da dirsekle hem Başa mesh et ayakları yıka buyuruyor Allah Ve guslün farzı üçtür kim, mazmazadır hem istinşak (ağza,bu ma su vermek) Üçüncüsü bütün bedeni yıkamaktır, tevbeten lillah Teyemmüm gerekir abdest ile gusül için Ya su bulunmazsa, ya kudret olmazsa budur fes’ullah. Onun farzı iki vurmak, şartları beş, biri niyyet Said u t âhir u mesh ve biri acz-ı ibadullah. Orucun farzı üç, niyyet, yemeyi ve içmeyidir terk Fecr doğduktan gün batınca imsak oldu emrullah. Dahi haccm farzları, üç, biri ihrama girmektir Biri Arafat’ta vakfe, ziyaret oldu Beytullah. Harama inanmak ki ondan gerek sakınmak Helâli helâl etmek budur cümle fürûzullah. Hem Ashâb-ı güzîn u Tâbiin u müctehîdinin Kim var ehl-i sünnet vel cemaat hepsi ehlullah Cümlenin itikadı bu beyitlerdedir bil Hakkı Hak mezheb budur, bunda sâbi teylesin Allah. Eğer benden bilerek küfr sadır olduysa Ben o küfreden beri oldum livechillah
Eğer şer’a aykırı ise işlerim ve gözlerim Ben onlardan geri döndüm ve tevbe ettim ya Allah. Ne kim kılmış Habibullah bize teblîğ-i ahkâmı Kabul ettim ben onu .amentü billah ve hükmillah. Dilim ikrarını kalbimle tasdik eyledim candan Senin hıfzında imânım emânet olsun yâ Allah. KISIM: 5 ABDESTİN FARZLARI, NAMAZIN ŞARTLARI, RÜKÜN, VACİB, SÜNNET, MEKRUH VE MÜRŞİDLERİNİN HANEFİ MEZHEBİNE GÖRE KISACA ANLATILMASI Ey Aziz! Büyük islâm âlim, fakih ve müctehidleri diyorlar ki: Büyük abdest bozduktan sonra helâda mak’adın taş ile silin­ mesi sünnettir. Yine mak’adın su ile yıkanması, bir bezle kurulan­ ması dona su serpilmesi ve elin duvarda oğulması edebdendir. Şayet mak’ad çevresine pislik bulaşmış ise taş ile silmek yet­ mez, su ile yıkamak gerekir. Yıkama ve silme işinin sol elle yapıl­ ması gerekir. Sağ elle yapılırsa mekruh olur.

2B1

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Kemik, kurumuş hayvan gübresi, hayvan yemi v.s. ile silin­ men, kıbleye doğru oturmak, ya da sırLnı dönmek, güneşe ya da aya karşı küçük ya da büyük abdest bozmak mekruhtur. ABDESTİN FARZLARI 1 — Yüzü yıkamak, 2 — Kolları dirseklerle birlikte yıkamak, 3 — Başın dörtte bir bölümünü meshetmek, 4 — Ayaklarım küçük topuklarla beraber yıkamaktır.
ABDESTİN SÜNNET VE EDEBLERİ

1 — Kendisi abdest alıp başkasından yardım istememek, 2 — Başlarken üç defa elleri dirseklerle birlikte yıkamak,
3

Elleri

yıkarken

«Bismillahil

azim

vel

hamdü

iillahi

alâ

din-il islâm.» demektir.

4 — Misvak kullanmak, 5 — Ağza 3 kez su vermek, 6 — Burna 3 kez su vermek, 7 — B unlan sağ elle yapmak, 8 — Abdesti kıbleye karşı yüksekçe bir yere oturarak almak, 9 — Azalan ara vermeden yıkamak, 10 — Dünya kelâmı konuşmamak, 11 — Her azayı yıkarken sessizce duafcını okumak, 12 — Sıraya riayet etmek, 13 — Parmak ve sakallarını hilâllemek, 14 — Yıkanan uzuvları üçer defa yıkamak ve oğmak, 15 — Başım bütünüyle meshetmek, 16 — Kulaklarını başı meshedeıken artan su ile meshetmek, 17 — Boynu iki taraftan parmakların aıkasıyle meshetmek, 18 — Abdeste niyet ederek başlamak, 19 — Yıkamaya sağ uzuvlardan başlamak, 20 — Elleri ve ayaklan yıkamaya parmaklardan başlamak.
ABDESTİN MEKRUHLARI

1 — Sağ elle sümkürmek 2 — Azalan üç defadan fazla yıkamak 3 — Güneşte ısınan su ile abdest almak. 4 — Suyu yüzüne çarpmak.
282

M ARİFE ÎN AME
ABDESTİ BOZAN ŞEYLER
1 — Önden ya da arkadan çıkan idrar, pislik ya da yel.‘

2

Gusülde

yıkanması

gerekli

yerlerden

kan,

irin,

san

su

v.s. çıkması, 3 — Ağız dolusu kusmak, 4 — Yatarak ya da bir yere yaslanarak uyumak, 5 — Delirmek, 6 — Bayılmak, 7 — Sarhoş olmak, 8 — Namazda yüksek sesle gülmek, 9 — Çıplak halde hanımına sarılmak, GUSLÜN FARZLARI 1 — Ağıza su vermek (1 defa) 2 — Buruna su vurmek (1 defa) 3 — Bütün bedeni kuru yer kalmamak üzere yıkamak GUSLÜN SÜNNETLERİ 1 2 3 4 5 6 — Evvelâ bedenine bulaşan bir pislik varsa, onu temizlemek — Niyet etmek, — Gusle başlarken abdest almak, — Ağıza ve buruna su vermekte mübalâğa etmek, — Bedenini üç defa yıkamak, — Suyu önce sağına, sonra da soluna dökmek, GUSLÜ İCABETTİREN HALLER 1 — Meninin şehvetle çıkması, ister uyanık, isterse uyur hal­ de olsun değişmez. 2 — Aletin sünnet yerinin kadının fercine dahil olması. Bu durumda inzal vaki olmasa bile, hem kadımn, hem de erkeğin yı­ kanması icabeder. 3 — Uykudan kalktığında yatak, ya da şortunda meninin gö­ rülmesi, ya da zekerinin ucunda suyun bulunması. Yattığı zaman şayet âleti intişâr etmiş (uyanmış) değilse, durum böyledir. 4 — Kadının âdet müddeti bittiğinde gusletmesi, 5 — Nifastan sonra gusletmek NAMAZIN DIŞINDAKİ FARZLAR 1 — Avret yerini örtmek: Bu kadınlar için el, ayak ve gözler

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

dıyndA bütün beden; erkekler için ise göbeğin altından dizi altına kadar olan kısımdır. Cariyenin avreti de erkek avreti gibidir. Ka­ dınların saçları da avret sayılır. 2 — Niyet etmek: Hangi namaz kıhnacaksa o namaza niyet edilir. Farz, sünnet ve nafile namazlar için ayn niyet edilir. Eğer imama uyulacaksa, «Uydum imama» deıülir. Niyet Ue iftitah tek­ birinin arasım fazla açmamak gerekir. 3 — Kıbleye dönmek (istikbâl-i kıble). 4 — Namazı vaktinde kılmak, 5 — Necasetten taharet, bedenini, elbiselerini, namaz kılaca­ ğı yeri ve secdede alnının temas edeceği yeri pisliklerden temizle­ mektir. 6 — Hadesten taharet, yani namaz kılmak için abdest al­ maktır. Eğer su yok ise, abdest alacak kuvvetten mahrum ise, su Ue abdest aldığı takdirde hayatım tehlikeye «sokacak hastalık ol­ ması muhtemel ise, abdest almanın yerine, teyemmüm edilir. Teyemmüm, abdest niyetiyle elleri temiz ve kuru toprağa iki defa vurup, yüzü ve kollarım meshetmektir. NAMAZIN İÇİNDEKİ FARZLAR > Bunlara, namazın rükünleri denir ki 6 tanedir: 1 — İftitah tekbiri: Namaza AUah-ü Ekber diyerek başlamak, 2 — Kıyam: Namazı ayakta kılmak, 3 Kıraat: Namazda Kur’an okumak, 4 — Rükû: Her rek’âtta bir defa, rükûa gitmek, 5 — Secde : Her rek’âtta iki defa secdeye gitmek, 6 — Namazın sonunda Tahiyyat’ı okuyacak kadar oturmak. NAMAZIN VACİPLERİ 1 — Tekbir alırken elleri yukarıya kaldırmak. Erkekler ku­ laklarına, kadınlar ise parmakları, çene hizasına gelecek şekilde kaldırırlar. 2 — Sübhaneke, Euzu besmele okumak. Bunlar bütün na­ mazlarda sessiz okunur. Besmele, Fâtiha’dan önce okunur. Zammı sûreden önce okunmaz. Sübhane Ue Euzü, tekbir alınınca, yani birincirek’ âtın başında okunur. 3 — Ayakta elleri, sağ elini sol el üzerine koymak suretiyle bağlamak. Erkekler göbek altına, kadınlar ise göğüsleri üzerine ko­ yarlar. 4 — Fâtiha’mn okunmasından sonra sessizce, «Amin!» de­ mek.
284

MARİFETNAME

5 — Rükûa giderken, secdeye varırken, secdeden kalkınca Allahü Ekber demek. 6 — Rükûda 3 defa (Sübhane Rabbiyel azim) demek, 7 — Rükûda elleri dizler üzerine hafif açık vaziyette koyup başını ve sırtını düz bir halde tutmak, 8 — Rükûdan doğrulunca (Semi allahü limen hamideh) de­ mek. 9 — Cemaatle kılmıyorsa Rabbena lekel hamd, Rabbena velekel hamd veya Allahümme rabbena velekel hamd demek. 10 — Secdede üç defa Sübhane Rabbiyel a’lâ demek 11 — Secdede alnını ve burnunu birlikte yere koymak, 12 — Secdede parmakları birleştirmek, 13 — Tahiyyat okurken parmakları kendi haline bırakmak, 14 — Tahiyyata oturunca sağ ayağı dikip sol ayak üzerine qturmak (bu, erkek içindir). 15 — Kadınların iki ayaklarını sağ yanlarmdan çıkararak söl oylukları üzerine oturmaları, 16 — Namazın sonunda, Tahiyyat’tan sonra Salâvatı şşrifeleri okumak. NAMAZIN MEKRUHLARI 1 — Namazda boynu eğerek bakmak, 2 — Elbisesinde bulunan birşeyle meşgul olmak, 3 — Gereği yokken secde edeceği yerdeki taşları temizlemek 4 — Parmak çıtlatmak, 5 — Elleri böğrüne koymak, 6 — Mazereti yokken bağdaş kurarak oturmak. 7 — Bir veya iki defa bir yerini kaşımak, 8 — Büyüklerin huzuruna çıkmadığı elbise ile kılmak, 9 ~ însan yüzüne ve ateşe karşı namaz kılmak, 10 — Önünde, üstünde ya da elbisesinde canlı resmi (hayvan) olmak, 11 — Gerinmek, 12 — Esnemek, 13 — Kaftanı üzerine almak, kolları koltuktan çıkarmak, 14 — ökçeleri üzerine durmak, 15 — Gözlerini kapamak, 16— Başı açık namaz kılmak, 17— Secde ya da ka’dede el ve ayak parmaklarım kıbleden »evirmek, 18•— Safta yer varken arkada durarak imama uymak,
28S

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
19 — Kabre karşı namaza durmak, 20 21 22 23 24 25 26 — Pisliğe karşı namaza durmak, — Bir kadınla beraberce başka başka namaz kılmak. — Abdesti sıkışık halde namaza durmak, — Secdeden kalkarken dizleri ellerden önce kaldırmak, — Secdede bir ayağını yukarıya kaldırmak — İmamdan önce rükûa gitmek, — İmamdan önce rükûdan kalkmak,

27 — İmamdan evvel secdeye gitmek, 28 — İmamdan evvel başını secdeden kaldırmak, 29 30 31 32 33 — Secdeye giderken özrü yokken ellerini dizlerinden evvel yere koymak, — Özürsüz yere bir yere yaslanıp kalkmak, — Namazda alnındaki toprakları silmek, — İkinci rek’atta bir sûre atlamak, — İkinci rek’atta okuduğu sûrenin üstünden okumak,

34 — İki dek’atta da aynı sûreyi okumak, 35 — İkinci rek’atta birinci rek’attan 3 âyet daha uzun Zam­ mı sûre okumak, 36 — İmamın arkasında Kur’an okumak, 37 — Özürsüz yere sarığı secde etmek, 38 — Özürsüz olarak ayaktayken bastona ya da duvara da­ yanmak, 39 — Rükûa inince ya da kalkınca elleri yukarıya kaldırmak. 40 — Ayaklar ve eller açık olduğu halde kılmak. 41 — Önünden adam geçme ihtimali olan yerlerde özürsüz ola­ rak sütresiz kılmak, 42 — Ayat ya da teşbihleri parmaklarla saymak, 43 — İmamm özürsüz olarak mihrabdan başka yerde kıl­ ması, , 44 — İmamın alçak yerde, cemaatin yüksekte olması, ya da imamın yüksekte, cemaatin alçakta olması, 45 — Besmele ve âmin’i sesli olarak söylemek. 46 — Kıraati rükûa giderken bitirmek, 47 — İntihallerde yapılması gereken zikirleri intihaller geç­ tikten sonra yapmak. 48 — Rükûda ve secdede dırdıütan sonra yapmak. yapılması gerekli teşbihleri başı kal-

49 — Dirseklerini yere koymak (secdede). 50 — Ayak aralarım dört parmaktan fazla açmak.

286

MARİFETNAME
51 — Kıyamda özürsüz yere bir ayak üzerine durmak, dayan­ mak, 52 — Rükûda ayakları birbirinden ayırmak, 53 — Secde yerinden uzağa bakmak, 54 — Kıyamda sağa sola yalpalamak, 55 — Birşeyi koklamak,

NAMAZI BOZAN ŞEYLER
1 — Namaz kılarken konuşmak, 2 — Kendi duyacağı kadar gülmek. Yamndakinin duyacağı kadar gülerse abdesti de bozulur. 3 — Ah-vah etmek, ya da sesli ağlamak. Cennet, cehennem korkusuyla ağlarsa zararı olmaz. Ancak dünyevî bir acı ve musibet yüzünden ağlarsa, namaz bozulur. 4 — Gereği yokken boğazını temizlemek, 5 — Sakız çiğnemek, 6 — Baş ve sakalını taramak, 7 — Üç defa kılını koparmak, 8 — Bit öldürmek, 9 — Bir yerini arka arkaya üç defa kaşımak, 10 — Ayaklarıyla davar tepmek, 11 — İki saf arası kadar bir mesafeyi yürümek, 12 — Secdede iki ayağını birden havaya kaldırmak, 13 — İmama uyunca bir kadınla yanyana durmak, ya da ka­ dının arkasında durmak, 14 — İmam, kadınlar için niyet etmediyse arkasında ona uyan kadınların namazı caiz olmaz. 15 — Mazeretsiz olarak yüzünü ya da göğsünü kıbleden çe­ virmek. 16 — Uyduğu imamdan başkasımn bağını açmak, yani okur­ ken unuttuğu yeri hatırlatmak, 17 — Mushafı yüzünden okumak, 18 — Yemek yemek, 19 — Su içmek, 20 — Kur’an-ı mânâ bozulacak derecede yanlış okumak, 21 — Selâm almak, 22 — Kasıtlı olarak selâm vermek. Eğer unutarak selâm verirSe namazı bozulmaz.

287

KONU: 2

DÜNYANIN MAHİYET VE KÜNHÜ VE DÜNYADA YERİLEN ŞEYLER SEKİZ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 DÜNYANIN GEÇİCİ, KARANLIK, ŞEYTANIN TUZAĞI VE HAYALLERİN YERİ OLUŞU Ey Azizi Cenab-ı Hak kullannı lutfu ve inâyetiyle kendisine yakın çağır­ mış ve dünya nimetlerinin birer metâ’ olduğunu beyan buyurmuş­ tur. Bu hususta bazı Kur’an âyetlerim yazmak uygun görüldü. AYETLER: «Kadınlara karşı şehvet, evlât, biriktirilmiş altın ve gümüş, cins atlar, hayvanlar ve ekinlere karşı düşkünlük, insanların hırsı­ nı tahrik eder. Bunlar dünya hayatının geçici menfaatleridir. En güzel mekân Allah katindadır..» (AI-i İmran Sûresi, Ayet: 14) «Ey Muhammed! Kâfir olanların diyar diyar gezip dolaşmala­ rı sakın seni aldatmasın.» (Al-i İmran Sûresi, Ayet: 196) «Allah batındaki nimetler, iyi olanlar için daha hayırlıdır.» (Al-i İmran Sûresi, Ayet: 198) «Dünya hayatı bir oyundan, bir oyalanmadan başka birşey de­ ğildir. Ahiret yurdu ise sakınanlara (Allah'tan korkanlara) elbette daha hayırlıdır. Hâlâ akimız ermeyecek mi?» (En’am Sûresi, Ayet: 32) «Bilin ki, mallarınız ve evlâtlarınız sizin için ancak bir fitne­ dir. Şüphe yok ki, büyük mükâfat Allah katindadır.» (Enfal Sûresi, Ayet: 28)

288

M ARtFETN AMİL

«(Habibim) de ki: «Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşlerini*, eşleriniz, kabileniz elinize geçirdiğiniz mallar, durgunluğa uğrama­ sından korktuğunuz alışveriş, hoşlandığınız evler, size Allah'tan O’­ nun peygamberlerinden ve O’nun yolunda cihadda daha sevgili ise artık Allah’ın emri (Azabı veya fetih ile evlerinize kavuşturma­ sı) gelinceye kadar bekleyin. Allah fasıklar topluluğunu doğru yola sevketmez.» (Tevbe Sûresi, Ayet: 24) «De ki: Allah’ın size verdiği İhsam ile ve rahmetiyle ancak bu­ nunla sevinsinler. Bu, onlann derleyip topladıklan (dünya malın­ dan) daha hayırlıdır.» (Yunus Sûresi, Ayet: 58) «(Mekkeliler) dünya hayatiyle böbürlendiler. Halbuki dünya ahiret yanında değersiz, süresiz az ve geçici bir şeyden başka bir şey değildir.» (Aa’d Sûresi, Ayet: 26) «Sizde ne varsa tükenir, Allah’ın katindakiler ise sonsuzdur.» (Nahl Sûresi, Ayet: 96) «(O öğüne durduklan) mal ve evlatlar, dünya hayatının süsü­ dür. Ama ebedi kalacak faydalı işler hem sevap olarak, hem de amel olarak Rabbinin katında daha hayırlıdır.» (El-Kehf Sûresi, Ayet: 46) «Size ne verildiyse, dünya yaşayaşının bir geçimliği ve süsüdür. Allah katında olan (sevap ve cennet) hem daha hayırlı, hem de da­ ha devamlıdır. Artık akıllanmayacak mısınız?» (Kasas Sûresi, Ayet: 60) «O halde sakın dünya hayatı sizi aldatmasın ve sakın şeytan, sizi (muhakkak bağışlar) Allah’a güvendirmesin.» (Lokman Sûresi, Ayet: 33) «Onlar bu dünya hayatının (yalnız) dış görünüşünü bilirler. Ahiretten ise hep habersizdirler.» (Rum Sûresi, Ayet: 7) «O kullann tevbesini kabul eden, günahlarını, affeden ve ne işlerseniz bilendir.» (Şura Sûresi, Ayet: 25) «Bilirsiniz ki, dünya hayatı, bir oyun, eğlence, süslenme, ara­ nızda öğünme ve daha çok da mal ve evlat sahibi olma davasından başka bir şey değildir. Bu durumu bir yağmurun bitirdiği, çiftçile­ rin de hoşuna giden bir bitkiye benzer. Sonrao bitki kurur ve so­ nunda da çer-çöp haline gelir. İşte hayatı bu şekilde olan kimseler
280

ERZURUMLU İBRAHİM IIAKKI HZ.

için, Ahirettc şiddetli bir azap müminler için ise, Allah’ın mağfireti ve hoşnutluğu vardır. (Alıircli istemiydiler için) Dünya hayatı al­ datıcı bir geçinmedir.» (Hadid Sûresi, Ayet: 20) «Eh habibim, sen onlum de ki: «Allalı katında olun sevap, eğ­ lenceden de, licai'cllcn de hayırlıdır. Çiiukü rızık verenlerin en ha­ yırlısı Allah'tır.» (Cuma Sûresi, Ayet: 11) «Ey iman edenler! Yürekten tam bir pişmanlık içerisinde tövbe ederek Allah a dönün.» (Tahriın Sûresi, Ayet: 8) «Hayır, hayır, ey insanlar. Hakikaten sizler, peşin elde edece­ ğiniz dünya nimetlerini seversiniz.» (Kiyâmc Sûresi, Ayet: 20) «Artık kim azgınlık edip de kâfir olursa (Alıirct yerine) dünya hıayatım tercih ederse şüphesiz cehennem öyle kimselerin varaca­ ğı bir yerdir. Fakat kim, Rabbinin azametinden kendini, ncl'si, ve şe hevi arzularından alıkoymuşsa, mutlaka onun varacağı yer cen­ net olacaktır.» (Nazif Sûresi, Ayet: 37-42) «Fakat ey kâfir! Siz dünya hayatını Alıirctc tercih ediyorsu­ nuz. Oysa alıirct daha iyi ve daha bakidir.» (A'la Sûresi, Ayet: 1G-17) «Şüphesiz Alıirct, senin için dünyadan daha hayırlıdır. Yakın­ da (kıyamet günii) Rabbin şüphesiz sana (şefaat makamını) vere­ cek ve sen de lıoşnud olacaksın.» (Dulıa Sûresi, Ayet: 4) «Soy-sopunuzla üğünnıck, sizi (Allah’a ibadet etmekten) o ka­ dar meşgul etti ki, hatta kabirleri ziyaret etmekle oradakileri de sa­ yacak kadar oldunuz. (Ölülerinizi sayıp çokluğu ile öğündünüz) Hayır, böyle yapmayınız. Yakında (ölürken size ne yapılacağını) bileceksiniz. Hayır, tekrar gözünüzü açın ve böyle şeyler yapmak­ tan sakının. Çünkü yakında (kabirlerinizde nelerle karşılaşacağını­ zı bileceksiniz.) Dikkat edin. Şayet (Kıyamet günü size ne yapıla­ cağını) kesin bir bilgiyle bilnıiş olsaydınız and olsun ki (kıyamet günü) o kızgın cchcuncnı ateşini mutlaka göreceksiniz. Yine and olsun ki, onu gözünüzle kesin olarak göreceksiniz. Sonra and olsun ki, kıyamet günü (Dünyada) verilmiş olan her nimetten sorguya çekileceksiniz.»
(Tekasür Sûresi, Ayet: 7-8)

290

MARİFETNAMF.

Ccnab-ı Ilak (Kuds-i Hadisle) buyuruyor ki: «Ey insanoğlu, bütün hayalını dünya arzusuyla geçirdin. Cen­ neti ne zaman istcyecck ve onun için ne zaman iyi ameller işliyeceksin. Bir dünya işi için sabahleyin hüzünlü olarak kalkan kimse, sanki bana kızmış da öyle sabahlamış olur.» Ey İnsanoğlu! «Dünyadan gitmesi yaklaştığı halde hâlâ dünya malına bağla­ nan kimseye şaşarım. Yiııe ahiretin ebediliğine ve sonsuz nimetle­ rine yaklaştığı halde onlara kavuşmak için çalışmayan kimsenin haline şaşarım.» «Ey İnsanoğlu! «Siz, dünyaya taptınız ve beni (hatırlanuyarak) unuttunuz. Halbuki dünya evi olmıyana, ev, malı olmıyana maldır. Oııu topla­ yan akılsızdır. Ona sevinen kimsenin yakını olmaz. Hırsla ona bağ­ lananın tevekkülü olmaz. Onu istemekte haddi aşanın marifeti ol­ maz. Nimetin geçişini, hayatın sona erenini, şehvetin de geçicisini elde eden kimse kendine zulmett iği gibi Rabbani unutmuş ve dün­ ya hayatı kendisini aldatmıştır.» Ey İnsanlar! «Kalblerinizi dünya sevgisi ile öldürmeyiniz. Çünkü ouun siz­ den çıkması çok yakın zamandadır. Benden başka herşey yok ola­ caktır. Eğer dünyaya olan rağbetiniz gibi bana bağlansaydımz, dün­ yada da iyilerden olurdunuz.» Ey İnsanlar! «Eğer beııi ve benim muhabbetimi severseniz kalbinizden dün­ ya sevgisini çıkaıın. Zira ben dünya sevgisi ile muhabbetimi bir kalbde toplamanı. Çünkü zıt şeylerin bir yerde durmaları imkânsız­ dır. Su ile ateş nasıl bir arada bulunamaz ise dünya sevgisi ile be­ nim muhabbetim dc öylece bir aradadurıııaz.» Ey İnsan! «Sen dünyayı scviyorkcıı nasıl oluyor da benim muhabbetimi istiyorsun? Benim sevgi ve muhabbetimi dünyadan vazgeçmekte ara. Bana ibâdet için kalbini (düıi}ra sevgisinden) boşalt. (Dünya için) çok çalışmaktan ve bedenen rahat etmekten uzaklaş.» Ey İnsan! Dünya fâni ve nimetleri de geçicidir. Ömrü de çok kısadır. Hal
201

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

böyle iken siz hâlâ nasıl oluyor da dünyaya kıymet veriyor ve ona bağlanıyorsunuz? Benim katımda itaat eden kullar için hazırlanan cennetler vardır ki, onlar sekiz tanedir. Benim nzamı ve kendisine ikram etmemi arzulayan kimse kanaatkâr olsun ve bunun için de dünyayı terketsin.» Ey İnsan! «Dünya sevgisini kalbinden at ki kalbin benim sevgi ve muhab­ betimle dolsun.» Ey İnsan! a (Bil ki) Helâl sana damla damla, buna karşılık haram ise sel misâli gelir. Eğer yüzünü selden çevirir de damla damla gelen helâle döndürürsen, halin ve kalbin benim ile saf ve temiz olur.» «Dünyadan kaybettiklerine üzülme ve ondan eline geçene de' sevinme. Çünkü o bugün senin fakat azabı başkasının da. O halde dünyaya bağlanmayı terket de ahireti elde etmeye çalış. Çünkü ben salih kullarım için öyle nimetler hazırladım ki onlann bir benzerini gözler görmemiş, kulaklar duymamış, kalblerden geçmemiştir.» Arabi Manzûmeler:
1 — Dünyadan uzaklaş. Çünkü sen bu dünyaya Geldiğinde ondan soyulmuş vaziyette idin. Onu hemen şimdi bırak, zira sen bu dünyadan Çıkarken onu bırakacak ve yalnız olarak çıkacaksın. 2 — Fakirlik bir cevher ki ondan gayrisi araz. Fakirlik bir şifa ki ondan gayrisi maraz. Bu dünya hep hiledir, daima aldatır. Fakirlik dünyadan bir sır ve garazdır. 3 — Dünya asılsız bir gölgeye benzer inan Bir misâfire benzer, gece yatıp yol alan. Ya da uyuyanın gördüğü rüya gibi. Olup, uyanınca elinde birşey kalmayan. 4 — Biliniz ki bu dünya bulanık suya benzer. Onu candan isteyen, daima azabda kalır. Benim için hayatta bir lezzet olmazsa ölüm şerbetini tatmak, bana daha hoş gelir.

KISIM: 2 DÜNYA BELA VE CEFA AHİRET İSE ZEVK VE SEFA ALEMİDİR
Ey Aziz!
292

MAltİFETNAME Dünyanın belâ ve cefâ yeri olduğunu, buna karşılık ahiret ha­ yatının ise zevk ve sefa yeri olduğunu Rasulullah SA.V. bir çok ha­ dislerinde beyan buyurmuştur. Bu hadislerden bazılarını yazmak lüzumu hasıl oldu. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Ey Aslı âbı m : En güzel hayata eren kimse dünya kendisini terk etmezden ev­ vel kendisi dünyayı terkedendir.» «Dünyada kendini garib bilen bir kul, ya yolcu ya da ölülerden kabul et. Kendini ancak böyle hazırlamış olursun.» «Her günah ve hatanın başı dünya sevgisidir.» «Eğer mü’minin dünyalıktan birşeyi artarsa Allah katındaki noksan olur ve eski hali gibi olmaz.» «Niyyeti ve gayesi ahiret hayatı olan ve o yolda giden kimse­ nin kalbine Cenab-ı Hak zenginlik verir. İşlerini toplar ve işlerinde kolaylık verir. Dünyayı onun hizmetçisi kılar. Niyyet ve gayesi dün­ ya olan ve onunla kalmak isteyen kimsenin de fakirliğini gözleri önünde hazırlar, işlerini (zorlaştırarak) dağıtır, (kişi) ne yapacağı­ nı şaşırır. Halbuki ona dünyadan takdir olunanından fazlası gel­ mez.» «Bir münâdi her Allah’ın günü üç defa seslenerek:

— Dünyayı, onu sevenlere bırakın, siz ahiret yoluna girin, der.»
«Dünyadan kendine kâfi gclccck miktardan fazlasını alan ken­ di helâkini almıştır. Halbuki o nc yaptığından habersizdir (bilmez) «Dünyayı terketmek kalben ve bedenen rahata ermektir.» «İnsanlar içindeki en zâhid insan dünyayı terkeden, ahiretini idrak eden ve yarınını hayatından saynuyaıak, kendini ölü zanne­ den ve ona hazırlıklı olarak giden kimsedir.» «Dünya mü'minin zindanı, kâfirin de Cennetidir.»

«Dünyada mü’mine rahat yoktur, nasıl olsun ki dünya onun için bir zindan ve belâdır.» ti «Cenneti ve huzurun hak olduğunu tasdik edep müminin yine de bu geçici ve aldatıcı dünyaya kıymet vermesine ne kadar şaşılsa yeridir.» «Esasen dünya tatlı ve hoş kokulu bir çiçektir. Ancak Cenab-ı Hak onu size sizi denemek ve imtihan etmek için vermiştir. Dünya İsrâil oğullarına sunulduğu zaman, onlar süslü giyecekler ile nefis yemekleri ve tatlı içecekleri istediler de türlü türlü fitneye ve fesa­ da düştüler.» «Mü’min kendi nefsinden kendisi, dünyasında ahireti, gençli*
293

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

ğinde ihtiyarlığı, sıhhatinde ölümü için hazırlık yapmalıdır. Çünkü dünya sizin için, siz de ahiret için yaratıldınız, ölümden sonra cen­ net ve cchcnncmin dışında (kalınacak) bir yer j oktur.» Ebu Bekir R.A. günün birinde bal şerketi istedi, kendisine bal şerbetini getirdiklerinde onu içti vc bu esnada çok ağladı. Kendisin­ den bunun sebebini sorduklarında şu cevabı verdi: — Günün birinde Rasulullah S.A.V.’i gördüm. Yanından eli­ min tersiyle bir şey itiyor ve kendisinden uzaklaşmasını söylüyor­ du. Halbuki onun yanında hiç kimse yoktu. Başka bir zaman ken­ disine: — Ya ResuIullah, o yanından uzaklaştırmaya çalıştığın şey ne idi? diye sordum. O şöyle buyurdu: — O (uzaklaştırdığım şey) dünya idi. Bir surete girerek bana geldi. Ben de onu «Benden uzak ol» diyerek kovdum. Yeniden dön­ dü ve bana gelerek: —- Sen benden kurtuldun, fukat senden sonra benden hiç kim­ se kurtuianuyacak, dedi.» İşte beniın ağlamamın sebebi budur.» ResuIullah S.A.V. günün bilinde Ashabıyla birlikte bir oğlak leşinin yanından geçiyordu. ResuIullah S.A.V. bu sırada: — Hanginiz bu oğlağı bir dirhem karşılığında alırsınız? bu­ yurdu. Ashâb: — Parasız verseler yine almayız Ya ResuIullah, dediler. Bunun üzerine ResuIullah S.A.V.: — «Allah'a yeminle söylüyorum, dünya sizin katınızda bu leş­ ten daha aşağı vc kıymetsizdir,» buyurdu. Yine ResuIullah S.A.V. buyurdu ki: «Altın, güınüş vc abâ kullan (ahireti unutup dünyaya, altın, gümüş ve siislii elbiselere bağlananlar helûk olsuıı.» «Cehennem ateşi şehvetlerle sarılmış, ecnnet nimetleri de mek­ ruhlarla (kötü şeylerle) örtülüdür.» (Bu demektir ki dünyada şehevi arzularına tabi olanlar Cehen­ neme, dinin kötü gördüğü şeylerle sabredenler Cennete girer. Çün­ kü şehevi arzusuna tabi olanlar sadece şehevi arzularım görür. Ce­ hennem ateşini göremezler.) Peygamberimiz buyuruyor ki: «Allah'a yemin ederim ki sizin için fakirlikten korkmam. Fa­ kat sizden evvelki kavimlcrc olduğu gibi dünyanın size dc bolca gel­ mesinden vc onları helak ettiği gibi sizi de hch'tk etmesinden kor­ karım.» «Ya Rabbi Mulıammed'inârinin rızkını yeteri kadar ver.»
204

MARİFETNAME

«Kendisine kâfi gclecck kadar nzıkla yetinen kimse kurtuluşa ermiştir.» «İnsanoğlu «malım, malım» der durur. Halbuki o (bunda) al* danmıştır. Onun malından yediği, giydiği vc harcadığı ile sadaka vermek suretiyle sonrasına ayırdığından başka nesi vardır.» «Zengin, dünya malı çok olan değil, Hakkın verdiğine kanaat edendir.» «Malın ve şeref hırsının insan dinine vercceği zarar, bir koyun sürüsüne dalan iki aç kurdun vereceği zarardan daha büyüktür.» «Dünyayı terket ki mevlâ sevsin seni, halk elindeki mala tamah etme ki insanlar sevsin seni.» «Rabbini bana «Mekke çevresini altın ile doldurayım,» buyurdu. Ben: — Hayır, ya Rabbi. Ben dünyada nimetlere ermeyi istemem. Birgün aç birgün tok durayım. Acıkınca sana yalvarayım, seni zik­ redeyim, seni düşüneyim. Doyunca da sevinçle sana şükredeyim.» ResuIullah S.A.V. günün birinde bir hasır üzerine yalmış, kalk­ tığı zaman mübarek vücudunda hasırın izleri belli olmuştu. Ashâb kendisine bir yatak hazırlamak için izin istediler. Bunun üzerine ResuIullah S.A.V. şöyle buyurdu: «Benim dünya ile ııe işim olabilir? Benim dünya ile olan alâ­ kanı bir ağaç gölgesinde bir süre kalıp sonradan o ağacın yanından ayrılan vc yoluna devanı eden bir süvari gibidir.» «Bu dünya bir köprüdür. Ondan, hemen geçin, tamiri ile uğ­ raşmayın, yolunuza dlevam ediıı.» «Dünyaya kalacağınız kadar, ahirde ise sonsuza kadar orada kalacağınıza göre hazırlık yapın.» Hz. İsa’nın Havarileri: —- Bize bir yer gö.ster de orada senin için bir ev yapalım dedi­ ler. Bunun üzerineo sırada deniz kenarında olan Hz. İsa şöyle dedi: — Şu dalgalar üziîiine kiııı ev yapabilir? Dünyadan korkun ve dünyayı devamlı kalınacak bir yer olarak kabul etmeyiniz. Ey Ha­ varilerim, dünyaya tapmayın ki o da sizi kendine kul yapmasın. FARSÇA MANZUME: Günahların başıdur hep dünya sevgisi Alim olan seveme2: onu asla. Ebediyeti sevene, bahtlı insana Bu dünya azablar fikretle anla. İnsan oğlunun bu dünyayı ednadan Nasibi yok başka, ınıihnet ve gamdan.
203

I

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Dünya ahiret yolunun köprüsüdür Bu sözleri söylerim cüzdür ve küldür. . Mecazı bir cüzdür ,o da dünyadır, Hakikati kuldur ve ukbadır. Budur kemâl bilmek onu birader Durma, çabuk geç bu köprüden, yeter. KISIM: 3 DÜNYANIN ASLI, ESASI, SIKINTI VE IZDIRAPLARI, TERKEDENİN SAADETİ Ey Azizi Bil ki dünyanın ahvâli aynen bir rüya ya da gölge gibidir. Dün­ ya fani, gidici, yok olucu, sıkıntı verici, eziyet verici, zorluk verici ve inşam vebâl altmda bırakıcıdır.însa nları kandıran ve aldatan dünya onlara öyle zararlar verir ki dünyayı terkeden devlete ve bü­ yük bir saadete erer. Dünyaya bağlılık Allah’ın gazabım gerektirdi­ ği gibi, dünya aynı zamanda aslı olmıyan bir reyâdır. Avam bu rü­ yayı esas zannederek gaflete düşer. Ona gönül veren gafillerin so­ nu pişmanlıktır. Dünya fani yani geçicidir. Halini ebedi olarak de­ vam ettiremez. O sana bağlansa da sen ona bağlanamazsın. Ölüm dünyadan kurtulmak ve tehlikelerden emin olmaktır. Onu terk etmek cennete varmaktır. Akıllı insan dünyayı tanır, öl­ meden evvel onu terkeder, noksanlarım anlar. Hem ahirette hem de dünyada saygı değer bir kul olur. Dünya öldürücü zehiri olan fakat sokması yumuşak olan bir yılan gibidir. Onun süsüne aldanan gafil, yüz çevirerek terkeden ise akıllıdır. Dünya bedenleri eskiten amelle­ ri yenileyen bir viranedir. Kendini seven ondan kaçar, dünya da onun peşinden koşar. Dünya bir tabak bal seven de sinek gibidir. Dünya zehirli meyvaya benzer ki onu yiyenin akibeti malum olur. Sahibine asla vefa etmez. Nimetleri geçici, ahvali değişicidir. Ey tnsan! Eğer ölmeden evvel dünyadan vazgeçersen ölüm anındaki gi­ dişin emin olur. Dünyaya ve ona kul olanlara güvenilmez. Çünkü onun ehlinde ne vefâ ne de sefâ vardır. İstenene kavuşmanın yolu sıkıntı evinden geçer. Fitnelerin başı mihnet ve sıkıntıların temeli dünya sevgisidir. Baki aleme talib olan fani alemden geçer. Bakiyi istersen fani olanı ver. Dünyanın sıhhati demek gerçekte hastalık, zevk ve lezzetleri de elem ve kederdir.
206

MARİFETNAME

Kendini bilen insanın yine de bu fani dünya Ue nasıl olup da ünsiyet peydah ettiğine ne kadar hayret edilse yeridir. Çünkü onun sonu yokluktur. Eşyanın rağbeti dünyaya, mutluların rağ­ beti ise akıbet âleminedir. Dünyamn ahvali sallantıda olup mülkü değişmektedir. Onun fazlalığı azlık, izzeti aşağüık ve zelil olmak­ tır. Akılsız ve cahil dünyayı seven ve onu seçen, akıllı ise onu ka­ bul etmekten ar edendir. Ey İnsan! Dünya işlerinde cahil, din ile ilgili işlerinde akılb ol. Bâklyi bulan fâni ile bir olmaz. Şehvetleri artan tertemiz olur. Belâlardan kurtulur. Dünya, kaçana gelir. Onu idrak eden ondan uzaklaşır. İhtiyacınız arz yeri Hakk’ın kıblesidir. Hak varken halkdan isteyen mahrumiyeti hak eder. Dünyayı terkeden huzur ve izzeti dünyayı seven de elem ve zilleti bulur. ölümü hatırlayan dünyaya aldanmaz, hırs ateşi benliğini sar­ maz, dünyaya meyletmez. Onu terkeden nefsine hürriyet verir. Rabbinin rızasını kazanır. Cenab-ı Hak kendisi için bir şeyi terke­ den kuluna ondan daha hayırlı bir şeyle karşılık verir. Dünyayı bilene onun elem ve musibetleri hiç gelir. Kim mevlâsma hizmet ederse dünya da ona hizmet eder. Kim dünyaya kul olur ve ona hizmet ederse dünya da onu kendi hizmetinde kullanır. Dünya kendisinden zevk alana üzüntü verir Ey İnsanlar! Doğurduklarınız toprak için, inşa ettiğiniz evler de yıkılmak içindir. Kardeşim! Dünya senin gölgene benzer, ondan kendini koru. Eğer onu kovarsan kaçar. Sen durursan o da durur. Kaçarsan peşine takı­ lır. Dünya, kendine yetecek kadarla yetinen için bitmeyen bir ha» zinedir. BEYT: Ey kanaat, beni zengin eyledin Fakat ardında bir nimet bırakmadın. Dünya ibadet eden için ganimet, ibretle bakan için hikmet mânasını idrak eden için selâmet yeridir. Dünya bağlanana sıkıntı ve işkence bırakana da nimet ve lez­ zet verir. Ahiret ise sevinç ve saadet mahalli olup ulu hazretân İlâ­ hi huzurudur.
297

ERZURUMLU İBRAHİM IIAKKI HZ

KISIM: 4 DÜNYANIN HAKİKATİ VE KANAATİN NASIL OLDUĞU İLE KANNATKARIN RAHAT VE SELAMETİ Ey Aziz! İnsanın ölümünden evvel ki şeyler ister iyi isterse kötü olsun dünyadan sayılır. Rasululleh S.A.V. dünyayı yerdiği zaman hayırlı olanları ondan istisna etmesinin sebebi de budur. O, şöyle buyuruyor: «Dünyada ve ondaki şeyler lanetlenmiş (nıcl'un) tir. Fakat, Allah’ı zikretmek, Kur’an okumak. Allah için konuşulanlar ve Al­ la hiçin yapılan âmeller ,haller vc işler bundan müstesnadır, (ya­ ni İane ilenmemiş tir.)» Esasen bu mel’unlardan ayn tutulan şeyler de bu âlemde ol­ duğu için dünyadan sayılır. Bunlar öldükten sonra da kul ile be­ raber kaldıkları için dünyadan ayn tutulmuşlardır. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Sizin dünyanızdan bana sevdirilen 3 şey vardır :
1 — Kadın

2 — Güzel koku 3 — Göz nurum olan namaz.» Rasululleh bu hadisinde namazı dünyadan sayıyor. Çünkü onun kılmışı ve hareketleri dünya gözü ile görülebilmektedir. Bütün bunlar meyvesi öldükten sonra alınacak her şey ahlretten sayılmış olup nıel’un dünyadan değildir. Bunların lezzet ve tadını almak bu dünyada almak mümkün olduğu halde kendileri ile ahiret bilindiğinden, ahiretlen sayılmışlardır. Hatta bunlar kullann manen övülmelerine sebep olurlar. Esas dünyalıklar, dünya­ da verdiği lezzet çok olan, fakat buna karşılık alıirelte meyvesi olmıyan şeyler dünyadan ve dünyalık sayıldığı için bunların içine her türlü büyük küçük günahlar .işlenen kötülükler, ihtiyaçtan fazla olan mubah vc şüpheli şeyler girer. Bunlann hepsi yerilen ve lanete uğrayan dünyadan sayılırlar. İfade ettiğimiz bu iki guıub arasında bir de 3. bir gurub var­ dır ki, bunlar aracı durumundadırlar ki bunlar arasında yiyecek­ ler, giyecekler, içecekler, kadınlar, mal arzusu, mesken sahibi ol­ mak, tarla, bahçe v.s. şeylerden ihtiyaç mikdan olanlar girer. Bun­ lar ikisi arasındadırlar. Ancak ahiret onlarla kazanıldığı için ahi208

MARİFETNÂME

retten sayılmışlardır. Bu durumda diyebiliriz ki bir kimse bunlar­ dan yan yarıya doyacak kadar yese ve içse, ihtiyacı kadar giyinse, güzel bir müslüman kadınla evlense ve onunla yetinse, namusunu ve ailesini koruma kiçin yetccek kadar bir ev, tarla v.s. gibi şeyler­ den de ihtiyacı kadar alsa, geçimi için hilesiz ve doğru icra edeceği bir san’atla uğraşsa, dürüst ve insaflı bir tüccar olsa da ticaretle uğraşsa, boş sözleri terkedip hayır söylese, faydalı ilim öğrense ve dini ilmihâl bilgilerini bilse bütün bunlardan dünyevi lezzetler ala­ cağı gibi Allah’ın rızasını da kazanır. Böylece dünya lezzetlerinden nasibini aldığı gibi ahiretine de hazırlık yapmış olur. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Midenizin yarısını yemek ve su ite doldurunuz. Çünkü bu Peygamberlikten bir cüzdür.» Ey İnsan! Bütün bu anlatılanlardan öğrendik ki lanete uğrayan ve ye­ rilen şeyler seni ahirete hazırlıktan alıkoyan ve seni Allah’tan uzak­ laştıran şeylerdir. Allah’a yaklaşmak ve ona ibadet ve itaatte sa­ na yardımcı olan herşey görünüş itibarıyla dünyadan sayılsalar da esasen din işlerinden kabul edilmişlerdir. Kâmillerden bir zat diyor ki : «Seni Allah'tan alıkoyan herşey dünyalıktan sayılır.» Kullarına doğru yolu gösteren Cenabı Hak dünyanın hakika­ tinin beş şey üzerinde olduğunu bildirmiştir. Bu hususu geçen ayetlerde bildirmiştir. (Bak : Al-i İmran Suresi, Ayet: 14, Hadid Suresi, A : 20) Bu ayetlerde geçen şeyler esasen yerilmiş olup hayırda kulla­ nıldığında* ahiretin kazanılmasına vesiledir. Peygamberimiz buyuruyor ki: «İki kişi vardır ki onlara gıpta edilir : 1 — Allah'ın kendisine verdiği mal gecc-gündüz harcayan kimse. 2 — Allah'ın kendisine verdiği Kur'an ile gece gündüz âmel eden kiıme.» «Salih kul için lıelâl mal ne güzeldir.» Bu hadislerden anlıyoruz ki esasen hayır ve şer yani iki ya­ da kötü malda değil insanın kendisinde olur. Eğer kul malı ^yırdan kazanır hayra harcarsa hayır olacağı gibi şerden kazanır
290

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ şerre harcarsa da şer yani kötü olur. Bu ayet ve hadisler gösteriyor ki yerilen ve mel’un olan şey Allah katından uzak olan dünyadır. Çünkü, boş sözler, işler, haddi aşan süslenme, övünme, mal toplama v.s. gibi şeyler, insan kalbini Allah’tan uzaklaştırdığı için mezmum şeylerden sayılnlar. Resulullah S.A.V. in ümmetini bahçe, tarla edinmekten menetmesinin sebebi de budur. Çünkü insanların yaratılış gayesi onlar değil Al­ lah’a ibadet etmektir. İbadetin sırrı da kalbi her türlü dünyevi şey­ lerden uzaklaştırıp Allah’ı zikrine vermektir. Tarlalar ve bahçelere sahip olan kimse ise bütün gecesini ve gündüzünü orada çalışmaya harcayacağından, kalbi türlü düşün­ celerle dolu olur. Irgatların, bahçıvanlar, bakıcılar, hizmetçiler na­ sıl çalışıyor? Onlar acaba kendisine sadık mı yoksa ihanet içindemidirler? Malına güzel bakıyorlar mı yoksa çalıyorlar mı? Bütün bunlar bir kalbin meşguliyeti için yeterli sebep değil midir? Bu de­ rece üzüntü, endişe ve düşünce dolu bir insanın hakka tam mana­ sıyla ibadet edeceği nasıl düşünülebilir? Kişiyi Allah’tan alıkoyan herşey ,ticarette olsa, sanatta olsa aynen tarla gibidir. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Benim nazarımda mü’minlerin en sevgilisi hazzı hafif yani bekâr olan, namazı çokça kılan, çokça oruç tutan. Rabbine gizli ve açık güzelce ibadet eden, insanlar arasında şöhretli olmayan, ye­ teri kadar nzkı olup ona sabreden kimsedir. Onun her isteği ve her zevki hazırlanmış olup enirine âmâdedir.» MANZUME Bu bedenin mülkü elden çıkmadan Günlerin devri (zaman) ol hisarı yıkmadan. Suret ve mânâ her ikisi yar iken Alemlerin ikisi de elde var iken. Dünya sevgisi zamirinden gider Ta ki alasın sevgilinin âleminden haber. Nûr ve karanlıktan yoğurmuşlar seni Ruhunu nur bil karanlık bu teni. Tenin isteğidir yemek, içmek, mülk ve mal Ruh’un temennisidir Cemâl-i cül celâl. Şüphe yok, alçak yeri alçaklar sever Yani ki ten dünyayı can Mevlâyı sever. Sen âlemin canı hem sultanısın Korkulur ki tenne mağlub olasın. 300

MARİFETNÂME

îki deryâ (dünya ve ahiret) seni aç gözün Câ.m-ı Cemsin hiçe sayma kendözün, (kendi özünü) KISIM : 5 DÜNYANIN HİLEKAR VE ALDATICI OLUŞU KANAAT ETMENİN ONUN HİLESİNDEN KURTULMAK DEMEK OLDUĞU Ey Aziz! Dünya aldatıcı bir kadın misâli her zaman seninle olduğunu göstererek seni tuzağına düşürür. Sen de onunla ebedi olarak bir olacağını zannedersin. Bilmezsin ki geçen gündüz ve geceler dünya senden kaçmakta ve uzaklaşmaktadır. Zamanın na­ sıl geçtiğini anlıyamaz da dünyamn seninle beraber olduğunu sa­ nırsın. Hayat, her zaman için var olan bir ırmak misâli var kabul edilir. Halbuki o akıp gitmektedir ki bunu da ancak kalb gözü açık olanlar görebilir. Ey kalb, kim dedi sana, dünyada karar eyle Ve de kıymetli canını karanlıklarda mahpus eyle. Dünyanın bir kadına benzediğini ve aldatıcı olduğunu söyle­ miştik. Evet, o öyle bir kadındır ki önce seni kendisine aşık eder, sonra da senden kaçar ve seni yok etmeyi arzu eder. Dünya, kendi ayıplarını gizliyen süsleriyle erkekleri kendisine bağlayıp sonra da onlara olmadık eziyet ve işkenceler veren ihti­ yar bir kadına benzer. Onun görünüşüne aldanan cahiller sonra­ dan hataların ıanlarlar fakat o zaman da iş işten geçer. Bu piş­ manlık onu elem, keder ve hasret içinde bırakır. Dünya denilen ihtiyar kadın kendisine misafir olana aman vermez, rahat bırakmaz ve adeta ne yapacağım bilemiyen şaşkın hâline getirir. O noksan ve ayıplarım ört üile örtüp erkekleri kan­ dırmak için arz-ı endam ederek yürür. Onun bu hâlini görenler ona bağlanır ve onu arz uederler. Kişi ona yaklaştığı zaman üze­ rindeki perdeyi kaldırarak bütün çirkinliklerini meydana vurur. Artık onu istiyen kimse büyük bir pişmanlık ve hasret içinde kalır. Büyük âlim İmam-ı Gazali bu hususta şunları söylüyor: Nefsini, ve Rabbini unutan nefis öyle bir hacı adayına benzer ki, o nefis yemeklere ve süslü elbiselere aldanmış, kâbeye varan yoldaki konaklarda eğleniyor olup bindiği hayvanı yemliyor, onu süslüyor ve ona türl ütürlü envai çeşit palanlar takıyor, suluyor, türlü otlar yediriyor. Hacca giden kafile yola çıkıyor fakat onun için bu bir şey de301

ERZURUMLU İBRAHİM IIAKKI IIZ

ğiştirmiyor. Kafile uzaklaşıyor. Çölde yalnız kalıyor fakat yine de kendisinin yırtıcı hayvanlara yem olacağını idrâk edemiyor. Ahiret yolcusu olan insan da bu yolculuğundan gafil olur da kendini dünyevi lezzetlere ve zevklere verirse hâli aynen o hacı adayının hâline benzer. Ne yapacağını bilmez yolunu şaşırır. Ya­ ratıldığını unutur. İbâdet, tevat ve yaratanını tanımaktan uzak­ laşırsa huzur Kâ’besinden uzak kalır. Kafileyi kaçırır. Nefsinin ve şeytanın elinde mahkûm ve mahpus olur. Akıllı o kimsedir ki, kısa eme İli* olur, kendisinin dünyevi İşin­ de asla dertlenmez. Bugününden, yarınını düşünerek ibadete ağır­ lık verir. Kendisine kâlı gelecek mikdardan fazlasmı arzulamaz. Said (mutlu); yaradılışının gayesini bilir. Kendisini Allah yo­ lundan uzaklaştırarak heışeye yüz çevirir. Allah’ı bir an bile unut­ maz. Dünya işlerinden ancak kendisine yetecek kadarı için çalı­ şır. Şaki (mutsuz) ise; şehevi arzularına mahkûm olmuş, yemek, içmek,s üslenmek ,cima’dan başka birşey düşünmez. Bu istekleri­ ne kavuşmak için de ibadeti terkeder, ticaret v.s. gibi işlerde bü­ yük bir gayret ve şevkle çalışır. Nefsi ve şehevî arzularının esiri olmak böylelerinin kalblerini köreltmiş ve onları hayvanların de­ recesine düşürmüştür. KISIM: 6 DÜNYA SEVGİSİNİN ALLAH’IN HUZURUNA ÇIKMAYA ENGEL OLMASI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Dünya sevgisi .insanı Allah’a olan bağlılık ve sevgisinden, iba­ det ve taatından uzaklaştırır. Buna mani olmak için de aradan dünya sevgisini kaldırmak gerekir ki hüda zühd ve takva ile müm­ kün olur. Zühdün önemi şurdan ileri geliyor : Kul dünyayı sever ve ona bağlanır, bedenen dünyalık için ça­ lışırken, kalben de onu düşünür ve onun hayâlleri benliğini sarar. Ancak bu hâl kulun ibadet, ihtilas ve huzuruna mânidir. Zira dün­ ya ile ahiret bütünüyle birbzirine zıt olan şeylerdir. Onlardan biri­ ni memnun eden kimse diğerini darıltmış olur. Bu doğu ile batı noktalarına benzer. Birine ne kadar yaklaşırsan diğerinden o ka­ dar uzaklaşmış olur. İslâm büyüklerinden Ebud Dcıdâ diyor ki:

«İbadetle ticareti uzaklaştırmaya çalıntıysam da aralarını bu*
302

MARİFETNÂME

lanıadım. Bcıı dc ticnıcti bırakarak ibadete döndüm. IIz. Ömer R. A. diyor ki: «İbadetle ticareti benden başka biri için bir araya toplamak mümkün olsaydı, onlar önce benim için toplanırlardı. Cenabı Hak bana hem yumuşak huylu olmayı hem de kuvvet ihsan etmiştir.» Peygamberimiz buyuruyor ki : «Dünyasını seven ahiretinc ,ahirctini seven de dünyasına za­ rar verir. O lıalde siz baki (kalıcı) olanı fani (geçici) olana tercih ediniz.» Ey İnsan! Artık düşün ve idrak et ki, bedenin dünyalık için çalışırken kalbin onun arzusuyla dolu ptaşarken sende ibadetin ve huzurun eseri kalır mı? Bilki zühd dünyadan yüz çevirmek demektir. Bunun tersi dün­ yaya bağlanmaktır. Zühd insanın iradesinde olan ve olmayan di­ ye kısımlara ayrılır. İradeye dayanan zühd irade dışı olan zühde bir başlangıçtır. İrade dışı olan zühd insanın kalbinden dünya sevgisinin çıkması ve dünya arzusunun sönmesidir. Eğer kul kendini dünyadan uzaklaştırmayı gaye edinir de bu hususta iradesiyle yapabileceğini yapar .elinde olmayan dünyalı­ ğa koşmaz ve onu kalbden istemezse iradesinin dışında olan züh­ de de ulaşır. Bunlar içinde en zoru da şüphesiz kalbden dünya sev­ gisini söküp atmaktır. Çünkü nice zâhidler vardır ki, bedenen za­ ili, görünüşte dünyaya soğu kve ondan kaçmakta oldukları hal­ de kalben dünyalıkları istemekte ve dünyayı sevmektedir. Demek oluyor ki zühd nefisle yapılan büyük bir savaştır ki bu gerçek sa­ vaştan daha büyüktür. Dünyadan soğumaya sebep olan en müessir çare, dünyanın insanı helak eden bir belâ olduğunu bilmekle olur. Ariflerden bir zat diyor ki: «Dünyanın cefâsı çok, zenginliği az, faniliği de çabuktur. Onun ortaklarının hasis olduklarını gördüğümden dünyadan vaz­ geçtim.» Bu sözleri duyan bir kâmil şöyle diyor: «Bu sözlerde dünyaya bağlılık kokusu var. Çünkü bir kimsenin ayrılmasından şikâyetçi olan kimse onun yeniden gelişini isti­ yor demektir. Ortaklan kötü olduğu için bir şeyden vazgeçen kim303

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ

5e demek onu yalnız bulduğunda istiyecektir. Dünya Allah’ın düş­ manıdır. Allah’ı seven onun düşmanına düşman olur.» FARSÇA MAZUME Bu şarabdan vazgeçersen bir kaç gün Cennet-iH uld’un şarabını bulursun. Bir iki gün çoktur, dünya yalnız bir saat Dünyayı ter kedersen sen, rahata erersin. Kâmillerden bir zat dünyamn pis bir leş olduğunu ve onun sonunda bozulmaya ve yok olmaya mahkûm olduğunu söylüyor. Evet dünyamn dışı çeşitli süslerle, kokularla ve altın ve gümüş gibi kıymetli madenlerle süslü olduğundan insanlar onun dış gö­ rünüşüne aldanıyorlar. Zâhidle rdünyayı terkederek onun şer­ rinden emin olurlar. Esasen dünyanın haramından yüz çevirmek bütün mü’minlerin ifa etmeleri gereken bir farzdan, helallerden vazgeçmek fazi­ lettir. Dünyamn helâli ölü, haram da ateş gibidir. Heâlâ ancak mecburi hallerde yenir. Bunu bir misâl ile şöyle ifade edebiliriz: Bir kimse tatlı yapsa ve yaptığı tatlının bazı yerlerine öldü­ rücü zehir koysa ve orada bulunan iki kişiden biri onun tatlıya ze­ hir koyduğunu görse diğeri görmese sonra tatlıyı yapan kimse iki süslü tabağa buta tlıdan koysa da onlara takdim etse, tatlıya ze­ hir koyulduğunu gören adam bu tatlıyı yer mi? Elbette yemez. Diğeri ise tabağın güzelliğinden de hoşlanarak lezzetle tatlıyı yer. Diğeri ise onun bu hâline hayret eder. Çünkü onda öldürücü ezili­ rin olduğunu bilmektedir. Sonra zehir sebebiyle tatlıyı yiyen ölür gider. Gerçi dünyanın belâsı bu derece öldürücü değildir. Ancak onda da tükürük ,balgam v.s. tiksinilecek şeyler vardır. Ondaki bu pislikleri gören kimse tabü ki ondan uzak durur. Yalnızca ih­ tiyaç duyduğu zaman ihtiyaç kadar alır. Onun bu pisliklerini göremiyenler elbette ona bağlanır ve onun süslü görünüşüne aldanır. Bu misâl gaflet ehli ile basiret ehli arasındaki farkı ortaya çıkarması bakımından mühimdir. İn­ sanlar yaradılış itibariyle her ne kadar aynı iseler de ilim, gaflet, basiret, tabiat ve ahlâk yönünden değişik hallerdedirler. Gâfil olan eğer zâhid gibi tatlının zehirinden haberdâr olsaydı ondan uzak­ laşır ve yemezdi. Bu farklar ıanlanıak ancak basiretle olur yoksa tabiatle olmaz.
304

MARİFETNÂME

KISIM: 7 DÜNYANIN VE DÜNYA EHLİNİN MÜ’MİNE DÜŞMAN HUZUR VE TAATE ENGEL OLMALARI Ey Aziz! Bir mü’min’in kendisini Allah’a, ibadet ve taatten alıkoyan şeylerden sakınması en önemli bir işdir. Bununla ligili olarak şu üç husus gözden uzak tutulmamalıdır. 1 — Sen ya basiret ehlinden ya da fetânet ehlindensin. Bu halde dünya, sana ve Rabbine düşmandır. 2 — Sen gayret, ibadet ve himmet ehlindensin .Bu halde dün­ yanın kötülüğü sana yeter. Çünkü dünyayı düşünmen ve istemen senin ibâdet etmene mani olur. 3 — Sen yahutta câhi ve gâfil ehlindensin; bu halde ibade­ tin olmadığı gibi gayretin de yok. Bu durumda bilmen gereken hu­ sus dünyanın geçici olduğudur. Çünkü sen ondan aynlmasan da o senden ayrılacaktır. Böyle sonu olan, fâni bir varlığı elde etme­ ni nsana kazandıracağı ne gibi faydalar olabilir ki? Ey İnsan! İnsanlardan uzak dur, uzlete çekil, eğer insanlara karışır da onlarm âdetlerine ayak uydurmaya kalkarsan, onla rsenin kal­ bini bozar ,hâlini kötüleştirir ve ahiretlerini mahvederler. Eğer onlara karşı çıkar ve dediklerini yapmaz .isteklerini yerine getir­ mez ve hakkı söylersen onların bir çok eza ve cefalanna maruz ka­ lırsın. Dünya işlerin aksar, düşmanlıklarından emin olaamdığın için sana nasıl bir düşmanlık beslediklerini merak eder ve bunu düşünürsün. Eğer seni övseler ,sana saygı gösterseler ve hürme tetseler o zaman da kibirlenir, benliğe kapılır ve gösterişe dalarsın ki bu da senin için bir fitne olur. Senin aleyhinde konuşsa .kötülese ve yer­ seler o zaman da çok üzülür, elem ve kederiçindekalırdın. Şu halde övmekte yermekte insanı helâk eden iki sebepdir ki bunlardan sakınmak gerekir. Ey însan! Kabre girdikten üç gün sonra insanların sana karşı olan tu­ tumlarını, senden nasıl yüz çevireceklerini ,seni kısa zamanda na­ sıl unutacaklarını bir düşünebiliyor musun? Onlar artık seni ha­ yırla anmaz ve ruhunu şad etmezler. Onlar sanki seni hiç tanımamı§» görmemiş ve bilmemiş olurlar. Artık anlarsın ki orada senin305

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ

le Allah arasında başka kimse yoktur. Zira Cenabı Hak (Siz nerde olursanız olun, Allah sizinledir» buyuruyor. Artık insanlarla vakit geçirmenin ve Allah’a ibadetten uzak kalmanın size neler kaybet­ tirdiğini ve seni ne biçim zararlara düçar ettiğini anlıyor musun? Her neyse akibetin Allah’a dönmektir. Zira yaratan da yok eden de odur. Ey İnsan! Artık nefsinden ne derece sakınman gerektiğini onun ne de­ rece adi, rezil, bozuk nlyyetli olduğunu anlamalısın. Çünkü nef­ sin, şehevi arzuların galeyanı halinde azgın bir deli, hiddetinin ga­ leyanı halinde de azgın bir canavara benzer. Belâ ve musibet anın­ da mazlum bir çocuk, nimetlere garkolduğu zaman da bir firavun olur. Salim bir akıl ve mütefekkirâne düşünecek olursan dünyamn ne derece adi ve alçak birşey olduğunu görür ve anlarsın. Onu bü­ yük bir arzu ve hasretle koruyan ve korumak isteyenler aynı has­ ret ile dünyayı terkederler. Eğer sen dünyanın faniliğini düşünür, kalbi meşgul ettiğini ve böylece İnsanı büük bir üzüntü ve sıkıntı içindeb ıraktığım anlarsan kendini onun tuzaklarından kurtarma­ ya çalışırsın. Artık dünyadan seni Allah’a kavuşturacak ibâdetle­ rin için yeteri kadarın ıalır, süslerini ve nimetlerini bırakırsın. Ona bağlanmaktan vaz geçer, Allah’ın huzuruna gitmeyi istersin. İn­ sanların vefasız olduğunu ve sözlerinde durmadıklarını, zararları­ nın faydalarından çok olduğunu bilirsen onlara olan sevginden vaz­ geçer ve onlardan uzak yaşamak İstersin. İnsanlarla olan müna­ sebetlere ateşten sakındığın gibi sakınır kendini Allah’a ibadet ve taate adarsın. Kendini Allah'a verir, onun manevi zevkini tadar­ san insanlar neyine gerek? Ona ibadet eder, kitabını okur, onun zikri ve fikri ile meşgul olursun. O zaman da senin için en büyük yardımcının Allah ol­ duğunu bilirsin. İnsanlardan ne kadar uzaklaşırsan o kadar Al­ lah’a yakın olur, hem dünyada hem de ahirette mes’ud ve bahti­ yar olursun. Bu derece kemâl kazanınca şendeki nefsi emmârenin çeşitli kötülükle İnsanı aldatan bir aldatıcı olduğunu görür, az yer, az uyur ,az konuşur, insanlardan uzak yaşar ve böylece nefsini ha­ kimiyetin altına alır ve onun sana yapacağı düşmanlık ve zararardan emi nolursun. Kâmillerden bir zat diyor ki: «Bizim saadet sermayemiz açlıktır.» Bu demektir ki tevekkül, marifet, muhabbet, şevk, hikmet,
306

MARİFETNÂME

ilim, selâmet, rıza, hidâyet, inâyet, sünsiyet, kerâmet, becd, sabır, huzur v.s. gibi güzel vasıfların hepsi açlık sayesinde elde edilir. Bu husus ilerde derinlemesine izah edilecektir. MANZUME Olan ve yok olan âlemin şanıdır fena (yokluk) Bu şeş cihette gayr-ı taalluk nedir ona. Çaresizdir o dilki, eder çarha ittika Serkeştedir o kim ola bâlini âsiyâ. Yoktur vefa insanlarda hi çetine itaat Sanû gönülden eyle hemen hakka ittika. Kalbin mukayyed eyleme sinek avına kim Anka hem aşiyanedir o’la şikar ona. Hakkın nuru olur, çû gıda ruha dem bedeni Ekmekle suyu ona yükleme ,olmaz ona gıdâ. Dil (gönül) verme bu hayata sakın etme itibâr Ki sende âriyettir, am hem alır Hûda. Ver Hakka bu emâneti, sen zinde ol (yaşa) ebed Âb-ı bekail doludur, kâse-i fenâ. İrade ile öldür amel ve arzuları Kim tabii yaşamayı Eflâtun eder edü. Birdir iki cihan ve bir ayinedir hemân Sırtı bu âlem oldu, yüzü âlem?i lika. Bu santi firkat, olmuş, o semti cihân-ı vasi Bu yanı zulmet (karanlık) olmuş o yüzü kamer ziya. Bu yüzde sıkıntı keder ,öbür yüzde zevk-i cân Bu yüz kamu kuduret ve ol yüz kamu safâ. Dâreyni Hak bir anda niçin vermez âdeme Ger vehm olunsa bu hâl ona bu düşüncedir hatâ. Gece gündüz birleşmez ,bir zaman içinde kim Zuhmet ve nurun cem’i değil mümkün ve revâ. Hakkı fani cihana gönül verme, fâni ol Ta âlem-i bekada bula can ve dil beka. KISIM: 8 DÜNYADAN, EHLİNDEN VE NEFSİNDEN GEÇEREK ALLAH’A DÖNMEK Ey Aziz! Cenabı Hak, dünyadan, dünya ehlinden ve kendi nefsinden geçerek Allah’a yönelen kuluna marifet ve muhabbet ihsan ederek
307

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ

onu hürriyetin huzuru ile hür ve şâd eder. Ondan razı olup kendi­ sine Cennet bahçelerinden bir bahçeyi ihsan eder. Yine Cenabı Hak, Allah’ını unutan ,zikri ve fikri terkeden, dünyaya ve onun heline gönül veren nefsine büyük bir itaat ve sevgi ile bağlanan kimse üzerindeki yardım vc ihsanını çeker ve onu kendi hâline bırakarak kahıu perişan eyler. Onu dünyada la­ kap ahirette de hadab (Cehennem odunu) yapar. Rivayet olunur kİ: Hz. Mûsa devrinde, vilayetimiz olan Erzurum’un güneyinde Büyük Ejder (İreli Sufûh) tepesinde yalnız yaşıyarak inzivaya çe­ kilen bir veli vardı ki o öyle bir kemâl derecesine ermişti ki, bak­ tığı zaman Arşı görürdü. Ancak bir kusuru vardı ki Cenabı Hak o kusuru yüzünden ondaki marifetini kaldırdı ve onu huzurundan kopararak köpeğe benzetti. Beram’ı Ba’uı* adındaki bu adamın kusuru dünyaya ve dünya ehline bağlanmış ve bu hâliyle Hz. Mûsa’ya karşı çıkmıştı. Kur’an da o şahıs hakkında «Onun gibileri (aynen onun gi­ bi) köpeğe benzer.» buyuruyor. Cenabı Hak onu öyle delâlete dü­ şürdü ki baştan onun meclisinde 12.000 tane talebe onu vazlarmı divit kalemlerle yazıyorlardı. Ancak sonunda Allah’ın inayetini üzerinden çekmesiyle helâk olmuş ve ilk defa «âlemin yaratıcısı yoktur» diye kita pyazan adam olmuştur. Allah cümlemizi delâlete düşmekten muhafaza eylesin. Ey İnsan! Bu misâli düşün ve dünyanın ne derece pis ve bayağı birşey olduğunu ve kendisine bağlananları ne büyük belâ ve musibetlere düşürdüğünü idrak et. Bu tehlikesi büyük bir iş olup dünya riya ve kusur mahallidir. Alla hise herşeyi görücü ve herşeyden haber­ dardır. Ona ibâdet ve kulluk et ki senin yardımcın olsun. Dünyayı onu sevenlere bırak. Zira onun belâsı aklın almıyacağı kadar çok­ tur. Kendini Allah’a ver .dünyaya bağlanma. Sen öyle bir yaradana kul ol ve rızasını kazan ki amelini ka­ bul etsin ve azim ve gayretinin karşılığım versin. Senden razı ol­ sun, seni severek hiç kimseye muhtaç etmiyecek şekilde sana yar­ dımcı olsun. Seni sevdiği kullardan sayarak muhafaza eylesin. Sen eğer işlediğin amelleri Allah nzası için değil de insanların nzasını kazanmak ve övünmek için yaparsan, dilediği zaman bü­ tün kalpleri değiştirecek kudrette olan Cenabı Hak senin razı et­ meye çalıştığın insanları senden nefret ettirir. Böylece Allah’ın ga­ zabına ve insanların da düşmanlığına mahkûm olursun.
308

marîfetnAmk

Ey İnsan! Sana ihanet eden insanları bırak ta seni yoktan var eden ve bütün mahluklar içerisinde seni tercih eden Allah’a dön, onu ibâ­ det et. Onun sayısız nimetleri seni mes’ud ve bahtiyar etmeye yet­ mez mi? Elbette yeter. Çünkü dünyaya ve insanlara yüz çeviren, nefsinin arzu ve isteklerine gem vuran kimse dünyadan uzaklaş­ tığı kadar kalben Allah’a yaklaşmış olur. Allah ile arasındaki per­ de ve engelleri kaldıran kimse her türlü müşkülâtını onun yardı­ mıyla hâlleder.

aotf

KONU: 3 İNSAN KALBİNİN MA’RİFET YERİ OLUŞU, KALBİN TARİF VE MAHİYETİ KALBİN HAL VE HUSUSİYETLERİ ALTI KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 İNSAN KALBİNİN MARİFET YERİ OLUŞU Ey Aziz! Ehlulla hdiyorlar ki: İnsan kalbi marifet yani Allah’ı bilmeve tanıma yeridir. Kim kalbini Allah’a çevirir ve ona bağlanırsa Cenabı Hak sevgi ve bilgisini ihsan buyurur. Bu hususta Kur’an’dan bazı ayetleri yazma lüzumu hasıl ol­ du : AYETLER «(Ey habibim), hani bir vakitler Rabbin Meleklere «Ben yer­ yüzünde bir halife yaratacağım» buyurmuştu.» (Bakara Suresi ,Ayet: 30) «(Habibim) kullarım senden beni sorarlarsa muhakkak ben onlara yakınım. Bana dua edenin duasını kabul ederim. Onlar da benim çağırmama koşsunlar, bana iman etsinler ki doğru yola ulaşsınlar.» (Bakara Suresi, Ayet, 186) «Allah’ın, kişi ile kalbi arasına girdiğini ve sonunda O’nun ka­ tında toplanacağınızı bilin.» (Enfal Suresi, Ayet: 24) «O zamanı an ki, Rabbin meleklere : «Ben kuru bir çamur­ dan şekillenmiş bir balçıktan bir insan yaratacağım.» (Hicr Suresi, Ayet: 28) aGerçekten biz, Adem oğullarım (diğer hayvanlar üzerine) üstün kıldık. Onlara karada, denizde taşıyacak vasıtalar verdik,

310

MARİFETNÂME
güzel rızıklarla üstün kıldık.» rızıklandırdık ve yarattıklarımızın bir çoğundan

(İsra Suresi, Ayet: 10) «Allah sizi (babavıız adem’i) bir topraktan, sonra bir nutfe* den yarattı. Sonra siz içil't çift yaptı.» (Fatır Suresi, Ayet: 11) «Siz hiçbir şey bilmezken Allah sizi analarınızın karnından çıkardı ve şükredesiniz diye kulaklar, gözler vc gönüller verdi.» (Nahl Suresi, Ayet: 78) «Muhakkak onlar benim düşmanımdır. Dostum ancak alem­ lerin Rabbidir. «Beni yaratan da, doğru yola eriştiren de odur.» Beni yedireli de, içiren de odur. Hasta olduğumda bana o şifa ve­ riyor.» Beni öldürecek, sonra da diriltecek odur.» (Şuara Suresi, Ayet: 78) «Allah’ın göklerde olan ve yerde olanları menfaatımz için bi­ rer sebepkıl dığını, açık ve gizli bir çok nimetlerini sizin üzeriniz­ de bol bol tamamladığını görmediniz mi?» (Lokman Suresi, Ayet: 20) «Yarattığı her şeyi güzel yapan, yaratmaya da çamurdan baş­ layan odur. Sonra o, insanın neslini, bir nutfeden (sperm ve yu­ murtadan), hakir bir sudan yaptı. Sonra onu düzeltip tamamla­ dı. Bizzat kendi kudretinden ona ruh koydu. Sizin için kulaklar, gözler ,kalpler yarattı. (Bu, nimetlere karşı) şükrünüz pek az.» (Secde Suresi, Ayet: 7, 8, 9) «Halbuki sizi de, yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır, dedi.» (Saffet Suresi, Ayet: 96) «Habibim düşmanının gözüne bir avuç toprak attığın zaman da sen atmadın, ancak Allah attı.» (Enfal Suresi, Ayet: 17) «And olsun ki insanı biz yarattık. Vc nefsinin ona ne vesvese­ ler verdiğini dc biliriz. Çünkü bi zona şah damarından daha ya­ kınız.» (Kaf Suresi, Ayet: 16) «Hazreti Muhammed (nıcleklik suretinde Cebrail'i) gözleriyle gördüğü zaman, kalbiyle de tanıdı.» (Necin Suresi, Ayet: 11) «Nerede olursanız olun, o sizinle birliktedir. Allah bütün yap­ tıklarınızı görendir.» (Hadid Suresi, Ayet: 4) “Ey habibim! De ki : «Size işitmeniz için bir kulak, görmeniz •Çin göz veren, duyup anlayabilmeniz için bir kaip vererek sisi ya­
311

ERZURUMLU İBRAHİM IIAKKI HZ

ratan Allah'tır. (Böyle olduğu halde) Ona çok az şükrediyorsu­ nuz.» (Mülk Suresi, Ayet: 23)
İNSAN KALBİNİN İRFAN MAIIALİ OLUŞU

Cenabı Hak (Hadis-i Kudside) buyuruyor ki: «Ben göklere ve yerlere sığmam i'akat mü’mın kullarımın kal­ bine sığarım. Ey İnsanoğlu; Kendinden sefer eyle ,ilk adımında beni bulursun, gizli sefe­ rinden yoksu ukalan zalıiı seferine tutulur vc onun benden uzakaşmasmdan başka birşeyi artmaz. Ey İnsanoğlu! İnsan bedeninde bir et parçası vardır ki adı kalbdir. Onun özünde ruh, onu niçirçdc sır vardır. Sırdan sonra nur ondan sonra da ben vardır. Kâinatı ve onda bulunanları ben yarattım. Benim insan sırnndan başka mekânım yoktur. Ey İnsanoğlu! Dünyadan yüz çeviren kimse ahirete, ahiretten de yüz çeviren ise bana döner. Baııa dönen kimse ise bedenden ruha ruhtan sır­ ra geçer, ondan sonra da bana kavuşur. Ey İnsanoğlu! Benim huzuruma ermek istiyen ne mülke ne melekuta ne de ceberuta bakar. Kim onlardan birine razı olursa gayesine vasıl ol­ maz. Çünkü miraç, dünya ile ilgili olan şeyleri ortadan kaldırmak ve benim likâm ile ünsiyet peydah etmektir. Benim cennet cchcnncnı, sevap ve ceza için olmıyan kullarım vardır ki ben onları muhabbetim için yarattım. Ey Kulum! Ben senin içinim, ya sen kimin içinsin? Ben seninleyim, ya sen kiminlesin? Eğer ncfsiııi bana getirirsen rızam, kalbini verir­ sen cemâlim seniıı için olur. Ey İnsanoğlu! Ben sizin şekil, süret vc güzelliğinize bakmam .Ancak kalblerinize vc niyyetlerinize bakarım. Eğer dünya sevgisi olmasaydı mü’min kulumun kalbi benimle beraber olur ve o kulum semânın melekûtunu (bilinmiyen âlemini) görebilirdi. Ey İnsanoğlu! Bana bir kanş yaklaşan kimseye ben bir adım yaklaşırım. Ba­
312

MARİFETNÂME

na bir adım yaklaşan kimseye beıı bir kulaç yaklaşırım. Kulum bana nâfile ibadetlerle yaklaşır ben de onu sever ve sevdiğimin işi­ ten kulağı, gören gözü ,konuşan dili ,tutan eli, yürüyen ayağı olu­ rum. Yani kulum benimle görür, benimle duyar, benimle konuşur, benimle tutar, benimle yürür. Kulum bana farz ibadetlerle yaklaştığıka dar hiç bir şeyle yaklaşamaz. Ey İnsanoğlu! Ben sana senin ayıplarını örterek yaklaşırım. Fakat sen ben­ den gâfil olur kaçarsın. Eğer kardeşlerin sende bir günah kokusu­ nun bulunduğunu farketseler senin yanında oturmazlar. Ben gü­ nahları örten vc hâlim olan Allah'ım. Ey İnsanoğlu! Sabahladığın zaıııan iki büyük ııimet arasında olursun. Bu nimetlerden hangisi dahi büyüktür? Bunu sen bilemezsin. Eğer benim senin hakkında bildiklerimi kullarım bilselerdi hiçbiri se­ ninle konuşmazdı. Fakat ben galûr ve Rahîm’im. Ey İnsanoğlu! (Yaptığın lıcr işte) eleminde, kederinde, sevinç ve izzetinde ben seninle birlikte idiııı. Her şeyinden haberdar idim. Sana bakı­ yorum. Senin dışında ve içinde olan her zerreyi murakabe etmek­ teyim. Seni her yandan kuşattım. Senin hem koruyucumun, hem de bütün işlerinde tasarruf sahibiyim. O halde bana (ve nimetle­ rine) şükret, ibadet eden bir kul ol, bana gel ve bana mütevekkil ol. Sen benden razı ol ki, ben de senden razı olayım Seni seveyim ve sana yeteyim. Her nerede olursan ol orada beni bulursun.» KISIM : 2 YÜCE ALLAH I BİLMENİN YERİ İNSAN KALBİDİR Peygamberimiz buyuruyor ki: «Rabbimi mutlak nur buldum. Şüphesiz ki ben onu gördüm.» Peygamberimiz buyuruyor ki: «Benim gözlerim uyur, kalbim uyumaz. O (yani kalbim) dai­ ma Allah ile huzurda bulunur.» «Benim Allah ile öyle bir vaktim olur ki o anda mukarreb bir .meleğe itibâr etmiyeceğinı gibi, peygamber olarak gönderilen Ne­ biye de iltifât etmem. (O anda) yalnız Allah ile meşgul olurum.» «Ben geceyi Rabbinıin katında geçiririm. O bana hem yedirir, hem de içirir.» «Hak; Ömer’in dili ile söyler.» «Mü’min’in kalbi Allah’ın evi (Beytullah) dir.»
313

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

«Mü’min'in kalbi Allah’ın Arşıdır.» «Mü’min, mü’min’in aynasıdır.» «Mü’min’in kalbi yerlerden ve göklerden daha geniştir.» «Cenabı Hak mü'minlerin kalbine hayri ilham eder.» «Ey Ümmetim, Rabbiniz hepinizle orada tercüman olmaksızın konuşur.» «Bir işi yapacağın zaman öncc kendi kalbine danış, eğer kal­ bin sana o iş hususunda fetva veriyorsa yapın, çünkü onda hayır vardır. Kalbin yapman hususunda tereddüd ettiği şey kötüdür, insanlar fetva verseler de sen onu gene de yapma.» Peygamberimiz buyuruyor ki: «Allah’u zül celâl her işte yumuşaklığı sever. Rahim olan Al­ lah, kalbe sohbetiyle (ve muhabbetiyle) bakar.» «Yeryüzünde kullarının kalbi, Allaİııı zül celâlin kabıdır. Onun için en sevgili olan kalb en yumuşak vc merhametli olanıdır.» «Allah sizin suret vc güzelliğinize bakmaz, fakat kalblerinize vc niyyetlerinize bakaı., «Şefkatli bir ana çocuğunun terbiyesine nasıl ihtimam gös­ terirse, Allahü zül cdâl dc kullarına, (annenin çocuğuna merha­ meti gibi) merhametlidir.» «Allah-u Teâlâ bir kulunun hayrını murad ettiği zaman onun kalbinde bir pencere açar ve şaşılacak nimetleri ile yücelik ve büyüklüğünün garibliklerini ona gösterir.» «Her mü’minin dört gözü vardır. Bunlardan ikisi başındadır ki onlarla dış işleri görür. Diğer iki gözü de kalbindedir ki onlarla da gaybe ait şeyleri müşahede eder. Allah, bir kulunun hayrını mu­ rad ettiği zaman, onun kalb gözünü açar.» «Kulların kalbi Rahman olan Allah’ın iki parmağı arasında­ dır. Onu istediği tarafa çevirir.» MANZUME Çû kalbe iner olur habib’in cemâlinin pertevi olur Görüne can gözüne bedr-i bâ kemâl habib. Ne iltifâtı kalır kâinat zevklerine Amn ki canda olur lezzet-i visâl-i habib. Ne itibar eder, eşkâl çûn hayâle o kim Hemşine dilde bulur, zevk-ı vecdû hâl-i habib. Ne iktiza eder âb-ı hayat o âşıka kim Mûdam kalbine dolmuş mey-i zülâl-i habib.

MARİFETNAME

Bu tuzak ve dâneye meyletmedi can bülbülü Ki oldu dilde giriftâr-ı zülf-ü hâl-i habib. İki cihanı getirmez hayâline asla O dil ki onda olur dembedem hayâl-i habib.
Bulunmaz iki cihanda habibe misl-û bedel

Eğer ki her dü cihandır bize zilâl-i habib. Nevâl-i sureti neyler o mest i ruhani Ki oldu can muhabbetle pür-nevâl-i habib. Doğunca kalbin doğusundan ey Hakkı Nûcûmu mahv eder ol şems-i bi zevâl-i habib. KISIM : 3 KALBİN ESASI VE MAHİYETİ Ey Aziz; Ehlullah diyorlar ki: Kulların kalbi Hak Teâlânın nazargâh-ı olunca kalbi Allah’a gideceği yoldaki engellerinden (masiva) temizlemek, bütün taatlerden daha iyidir. Kalbine danışan insan nedamet ve pişmanlık­ tan uzak olur. Buna uymayan ve kalbine danışmayanın işi ise teh­ likelidir. Kalb; Rahman olan Allah’ın kapısıdır ve kul için Rabbi huzurunda duracağı bir yerdir. Beden ülkesinin hükümdarı ve kudret levhi kalbdir. Kalb ilâfiî marifetlerin kaleme alınarak yazıldığı yerdir. Kalb, insan ruhunun kaynağı, Allah’ın nazargâhı ve ruhun diğer bir adıdır. Kalb öyle şaşılacak bir şeydir ki insan aklı onu anlamaktan aciz kalır. Bedendeki kalb eğer doğru olursa bütün beden doğru olur. Zira bir ülke halkının rahatı ve refahı onlann hükümdarının rahat ve refahına bağlıdır. Onun şanı ve sevgi ve muhabbet olup muamelenin kalbe geçmesiyle organlar rahata erer. Ebdâllerin üstünlüklerinin sadece söz ve amelle olduğunu zannetme. Onların üstünlükleri ahvâlleri ve kalbleri iledir. Kalb; iman mabedi ve irfan menbaıdır. Nefs kumanda isteyen bir binek, kalb de tamir isteyen bir cânıiye benzer. Kabul sermâyesi olan kalb ne yazık ki zanlarla meş­ gul oluyor. Birlik ehlinin kalbleri muhabbet ve marifet taşıdır. Göz görür, kalbler müşâhade eder. Kalb rahat olsa duyular da rahat ve sıhhatte olur. Dünyada konakları geçmek nasıl binekle mümkün oluyorsa mâ'nâ konakaıs

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

lannın aşılması da ancak kalb İle mümkün olur. Selim kalbin kıb­ lesi Allah, adet-i ilâhiyesi razı olmaktır. Üç çeşit kalb vardır: 1 — İnsanı gözeten kalb 2 — Rızayı gözeten kalb 3 — Allah’a kavuşmayı gözeten kalb. 4 — Gönül bağında marifet çiçek ve güllerini koklamak, bir­ lik bahçesini seyr etmek, İlâhi aşkın tatlı nağmelerini dinlemek kadar zevkli bir şey olur mu? Hakkın nazargâhıdır kalb, onu sen benliğinden sil Çû oldu safi kalbin bil gerek mestânelik etmek. Dünyaya bağlanan kalb zarara uğrar. Mevlâya bağlanan kalb ise hem temiz hem de güzeldir. Gâfilin kalbi dünyaya, zâhidin kal­ bi ahirete, arifin kalbi de Allah’a bağlıdır’. Çok şefkatli bir arka­ daş olan kalbi korku ve tehlikede koymak zor bir şeydir. Çünkü ufak bir iz onda büyük olur. Kalbin Hak ile bedenin hak ile cusun. Hakkın kalbini istila ettiği kimseler halkın gözünden düşerler. İnsan kalbi Allah’ın sıfatlarını üzerinde taşır. Rahmet, adâlet, ihsan bu sıfatlardandır. Kalbin öyle acaip halleri vardır ki onun hallerini duyu organlan anlıyamaz. Çünkü mü’minin kalbi, Al­ lah’ın sıfat, isim ve nazarını taşır ki bu lezzet dünyanın hiç bir zevk ve nimetinde yoktur. MANZUME Gönül bu nağme-i pestinledir yüksek vücud Ya nefh-i sur onu sen, ya kıyamet-i mev’ud. Duymuşum ki nice halkın aldı canlarını O zevk-i lezzet-i âvâz-ı nağme-i Dâvud. Senin demin eseri aksidir onun nefesi Onunla ölür, hayy demenle her mevcud. İner cihana demâdem, deminle bûy-i hayât Bu demle ıtr i cihansın abirsin ya Ud. Değil nevâlann ey dil bu halk ve tenden Nevâlarmda döner mihrü mah, çerh-i kebûd. Cihanı tuttu çû efâs-ı tayyîbin ey dil Bu bahr-i zevke dalıp, Hakkı oldu hoş nâbud. KISIM : 4 KALBİN HAL VE VASIFLARI Gönül, kendisine hatıralar ve haller gelen bir kubbeye benzer.
310

MARİFETNAME

Gönül (kalb) . Dikilen bir hedef olur, her taraftan isabet eden oklar onu delik deşik etmiştir. Gönül karşısında şekil ve suretlerinin bulunduğu bir aynaya benzer. Gönül iç ve dış his ırmaklarının döküldüğü bir denizdir. Gönül bütün hikmetlerin kaynağı, san’atkârın üstadi olup onun ayıklığı gerçek ayıklıktır. Göz o uyanmadan uyanırsa iyi ol­ maz. Gönülün, beden gib iyorulması, zindeliği, sıhhati ve hastalığı vardır. Gönül, gaybm sırlarına muttali olacak bir surette yaratılmış­ tır. Midenin orucu, yemek içmekten uzak olmak, dilin orucu, boş sözlerden sakınmak, kalbin orucu fikirlerden ve vehimlerden uzak kalmaktır. Kalb boş ve dünyevî şeylerden boşalınca mevlânın hu­ zurunda bulunmanın lezzetini tadar. Göz, canlı varlıkları ve âlemi görür, kalb ise müşahede yeridir. Bu sebepledir ki körlük basiret­ sizlikten çok daha hafiftir. Hakka vasıl olan kalb ondan başkasına muhtaç olmaz. Bedenin nasıl görülen âlemi idrak eden duyulan var ise kalbin de gizli âlemleri idrak eden duyuları vardır. Çünkü kalbin gaybe ait şeyleri gayb kokularını alan burnu, iman lezzeti ile cennet ni­ metlerini tadabilen dili vardır. Akıl cevher, kalbin dokunma hissi yerinde olup, kalb onunla mş’külattan faydalanır. Gizli duyuların ruhlar âlemine açılması, bedenin dış duyularının durumuna bağlıdır. Kendisinde manevi değişiklikler olan kimsenin kalbindeki hikmet pınarlarından bir kısmı diline akar. Kalb her ne kadar bilinmeyen âlemin kaynağı ise de pınarları kanalında kapanmış, dış his nehirleri türlü bula­ nık hâllerle dışarı gelerek ona dolmuş ve orada toplanarak kok­ muştur. İşte dışardan kalbe dolan dış duyu nehirlerinin yolları kesilse bu kimsenin kalbinde oluşacak hikmet pınarları diline- dökülür. Artık bu kalb nurlann kaynağı ve sırların mahzeni olur.
MANZUME

Gönül bu Allah evidir
Gönüle gelmeyen Haktan uzaktır. Gönül mevlâ dergâhı olunca Ona yönelmek gerekli ve evlâdır. îlâhi mânâlar sarayı kalbdedir Tecelli hane vallahi kalbdedir. 317

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ [IZ.

Ne istiyorsun? Koş ondan iste. Hakkın ulu dergâhı kalbdedir. BEYİTLER Mertlerin kâbesi değil taş ve toprak Gönlü araki Allah evi odur ancak. Ey gönül her ne dilersen sensin ol Sen sana gel sende iste, sende bul. Hızır gibi âb-ı hayâtı zulmet-i tende ara Var seni yaratan mevlâyı sen sende ara. Gafilin gönlü (kalbi) karanlıktan daha dar, ârifin kalbi de arş ve kursiden daha geniştir. Bunda şüphe yoktur. Çünkü selim kalb insanın ruhudur. Emr-i Rabbanidir. Kalbi Allah sevgisi ve muhab­ beti dışındaki şeylerden temizleyen ârif insandır. Hem de cihana sultan olan bir insan. KISIM: 5 İNSAN KALBİNE CEVHER OLAN AKL-I MEADIN SINIRI VE HAKİKATİ Ey Aziz! Peygamberimiz buyuruyor ki: «Allah’ın kullannı süslediği şeylerin en güzeli akıldır.» Hz. Davud A.S. diyor ki: «Akıl; insana herşeyi unutturan ve Hakkın marifetine ulaş­ tırandır. Hevâ ise insana kendini unutturup, fânilere bağlıyandır.» Aklın sımn; fâniden uzaklaşmak, bâkiye kavuşmak, kendini ve Rabbini tanımak, kazaya razı olmaktır. Akıl, çok sadık bir dosttur. Her şeyden kendine bir ibret çıka­ rır. Kâmil insan çok akıllı, fakat az konuşandır. Akıllı İnsan akılsızın sevdiğine tenezzül etmiyen, dine ve âde­ te karşı gelmeyendir. Cenab-ı Hak sevdiği kuluna selim bir kalb, güzel ahlâk ve kuvvetli akıl verir. Akıllının dili gönlüne bağlanmış olup, aklın gayesi kişinin bil­ gisizliğini itiraf etmesidir. Akıl sayesinde çok alçaklar saygı değer, çok çirkinler güzel ah­ lâklı olmuştur. Biedeb (edebsiz) in aklı akılsızın dâ dini olmaz. Akıl, iki cihan sermâyesi ve fitrât nurudur. Akıl, nefsi arzularından keser, kalbi şüpheli şeylerden uzaklaş* tınr. Ruhu insanlardan ayırır.

MARİFETNAME

Ey İnsan! Akıl, sana bütün işlerin sonunu gösterir ve kâina­ tın defterini okur. O kalbin tamamına şâmil olan bir nurdur. Akil, insanın ruhu ve insan bedenine binen hayvanî ruhun süvarisi (bi­ nicisi) dir. Akıl ve kalb ruhanî ve semâvî, nefis ve beden ise topraktan ve mülkîdir. Yani bunların bir kısmı nurani, bir kısmı da zulmanidir. Kâinatın çevresinde dolaşan akıl, onu yaratanın huzurunda şaş­ kındır. Akıl, Allah’ın kulu ve güzel huyların sultanıdır. Onun dünya ile bir meşguliyeti olmaz. Akılın dışı susmak, içi sırlan gizlemektir. Akıl, kalbde nurlu ve ışık saçan bir gözdür. Akıla karşı çıkma­ nın sonu nedâmettir, pişmanlıktır. Akıllı; az konuşandır, hakkı söyliyendir, hakikati bilendir. İn­ sanlara hayırla ve güzellikle muamele edendir. Akıllı, kalbinden Allah’ın sevgi ve muhabbetinden başka her şeyi atan, nefsini terkederek Allah’a giden ve onun sevgilisi olan­ dır. Alâmeti Allah’ı zikir ve güzel ahlâklı olmaktır. Akıl, Cenab-ı Haktan gelmiş olup her türlü işlerin düzeni ona bağlıdır. Doğuşu ezeli nurdan olup batışı da yine eski nuruna dö­ nüşüdür. Akıl, Allah’ın dünyadaki gölgesi olup kudretli bir hükümdar­ dır. Allah’ın gölgesi olan akılın gölgesinden ayrılması nasıl düşü­ nülebilir? O sahibine tabi, insan ruhunun gizli tarafı, gönülde ışıl­ dayan bir nur ve lâtif bir cevherdir. Akıl; mevlânın gizli bir sırrı olup histen ve kıyastan daha yü­ cedir. Akıl, mevlânın veziri ve iki cihanın işlerini düzenleyen bir na­ zımdır. Akıllı kederlenmez, çünkü meydana gelen kazada bir ku­ sur olduğuna ihtimâl vermez. Akıl, Allah’ın bir rahmeti, hakkın hücceti, beden şehirinin va­ lisi, iyilik ve kötülüğü ayırdeden bir sultandır. Akıl, insan kalbinin hayatı, gayb âlemindeki sırlara tercüman­ dır. Güneş nasıl topraktan havaya çekiyorsa, akıl da aynı şekilde insan aklını bayağılıktan ve benlikten Allah’a doğru çeker. Dört unsur murid akıl ise onların piri yani yöneticisi, duyu organları asker, akıl ise onların kumandanıdır. Duyulardan han­ gisi akla muhalefet eder ve karşı çıkarsa akibeti perişanlık olur. Beden uyuşa bile akıl uyanık olur ve kendi âleminde seyahat eder. Akıl uzağı gören gözdür. Nuru dinin usulü olup şehvet ve öfkesi­ ne mağlûp olan kimsenin aklı görmiyen gözlere benzer.

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Akıl, hem dünyada hem de âhlrette azizdir. Yüzü güzel fakat aklı az olanın hali kötü ahlâklı olduğuna delildir. Yüzü güzel aklı az olanın kalbi sıkıntı, düşmanlık ve kin ile dolu olur. Akıl, surete bakmaz ve sahibini ateşe atmaz. Kalbde gezen akıl güzelliğine hayran olup marifet devletine erer. Sevgi ve mu­ habbet şarabıyla sarhoş olur ve Allah’ın huzurundan muradını alır. MANZUME Akl-ı din ihtiyar edendir pir Esedullah oldu, cümleye pir. Akıl mal ve makama asla meyletmez Ayıp ve ârm yoluna girmez Akl-ı eş’ar dinde âr eyler Kizbu San’attan ol firar eyler. Kimseyi akl medhû zem kılmaz Akıl bir kimseye sitem kılmaz Hulk-i bed (kötü huy) den çû akıl âridir Pi’l-i bed (kötü iş) pes onun ne kârıdır. Akıl, din ve meada meyi eyler Bu umur-ı meaşı ol neyler. Akıl bir hace-i muhakkiktir Hakkı irfanda hem müdekkikdir. KISIM: 6 AKLIN KAYNAĞI VE RUHUN BAŞLANGICI OLAN KÜLLİ AKLIN ŞANI, ALLAH’IN LUTFU VE İHSANI Ey Aziz! Peygamberimiz buyuruyor ki: «Allah, âlemi yaratmadan evvel aklı yarattı. Ona «otur» bu­ yurdu, o da oturdu. Sonra ona «kalk» emrini verdi o da kalktı. Sonra ona «gel» diye emretti o da geldi. Sonra «dön» emrini verdi o döndü. Sonra «konuş» buyurdu, o da konuştu. Sonra «dinle» bu­ yurdu, akıl da dinledi. Sonra «bak» buyurdu, akıl da C. Hakka bak­ tı. Sonra «idrak et» buyurdu, akıl da idrak etti. Sonra «bırak» buyurdu. Sonra akıla şöyle hitap etti: — İzzet ve celâlim, yücelik ve büyüklüğüm, saltanat ve kud­ retim hakkı için kendime senden daha sevgili, daha kerim daha muhterem bir kimse yaratmadım ve yaratmam da. Ben ancak se­ ninle bilinir ve İbadet edilirim. Kullarımı seninle süsler, onlan se­
320

MARİFETNAME

ninle beğenirim. Dostlarımı seninle sever ve onlara seninle yardım ederim. Onlara seninle hidayet verir ve onlan seninle terbiye ede­ rim. Onlan seninle sever ve seninle hidayt ederim. Alemleri senin için yaratınm.» Hadiste de görüldüğü üzere akıl herşeyden daha üstün ve Al­ lah’a herşeyden daha sevgili ve yakmdır. Alemlerin dayanağı, insan ruhunun başlangıcı, marifet ehlinin kalb hayatı odur. İnsanın Al­ lah’ı tanıması onun sayesinde mümkün olmuş, kâinatın insanın hizmetine verilmesi, onun sayesinde olmuştur. İnsan onunla şeref bulmuştur. Zira akıl «sen olmasaydın ben âlemleri yaratmazdım» hitabının muhatabı olan Hz. Muhammede S.A.V.’in nuru ve aşk-ı İlâhidir. Bütün âlem ve kâinat onun yüzü suyu hürmetine yaratıl­ dı. İki cihanın gayesi yer ve göklerin neticesi zaman hülasası ve bütün mevcudâlin toplamı olan insan, izafi ruh vasıtasıyla kalbi hayat bulunca Cenabı Hakkın sevgilisi ve Cihanın cam olur. Bu izâfî ruh öyle büyük bir cevherdir ki âlemin cüzlerini sarmıştır. Âlemin cüzleri gerek felekler ve gerekse melekler olsun hepsi bu büyük ruhun vasıta ve organları imiş gibi ona hizmet ederler. Akl-i kûl nefisler ile afaka ait şeylerin idarecisi hâkimi, mutlak Allahu zül celâl’in takdiri ile bütün yağmur ve rızıklann taksim edicisidir. Ruh-i izafi kalbi saf iolanların bâtınlarında yani içlerinde zâhir olur. Ortaya çıkar, sevgi ve muhabbet şarabıyla mest ederek ona hayat verir. Bütün alemin cüzleri ve bütün insanlar kabiliyetleri­ ne göre, akl-ı evvel olan büyük ruhdan nasiplerini alırlar. Artık bundan sonra insanın hayvani ruhu ölünce bu Rabbani ruh ile bak ive hayatta kalır. Ebedi olarak o ruhla yaşar. Her şeyin haki­ katini görüp, hallerin başlangıç ve esasını bilmiştir. Beden devre­ sini tamamlamış ve kâmil bir insan hâline gelmiştir. İnsan ruhu başlangıç itibariyle bu ruhların en büyüğünden kopmuş ve sonra dünyaya inmiş bir çok mertebelerden geçmiş ve nihayet ölümden sonra geldiği yere geri dönmüştür. Tefsir ehlinin insan bedeni ile ilgili tabirleri şöyledir: İnsan bedenindeki tabii ruh, kandil kabına, nebâti ruh fitile, hayvanî ruh yağa, İnsanî ruh şişeye, izafi ruh muma benzer. Eğer insan yetecek kadar yer, az uyur, az ve güzel konuşur, devamlı Allah’ı zikrederse kalbine İlâhî nur dolar, kendini tanır ve mevlâsına vasıl olur. Bu büyük ruh devamlı ayni hâl üzere olan nurlu bir ruh olup herşey onunla kâim olur. Eğer dünyaya milyonlarca insan gelse ve hepsi de kimli birer inşan olarak izâfî ruh ile hayat bulacak kabiliyette olsalar bu izâ341

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ. f! ruh onlann hepsine hayat verir.

Eğer, milyonlarca kâmil insan dünyadan göçecek olsalar, izâfi ruh yine kendi hâli üzere ebedi olarak bâki kalır. O asla artma­ dığı gibi eksilmez de. Bu aynen şuna benzer: Milyonlarca evi ay­ dınlatan güneşin ışığına o evlerin yıkılması bir noksanlık verebi­ lir mi? Elbette veremez. Aynı şekilde kâmil insanın ruhu da ölmez ve sonsuz bir saadete erer. İki cihanı aydınlatan katın güneşi de Cenabı Hakkm nuru­ nun cemâli olup onun nuru ve ışığı her iki cihanı devamlı olarak aydınlatmaktadır. O ne eksilir ne de zevâl bulur. Feleklerin, yıldızlann tabiat ve erkanın aynası bu nurlu güneşin ışığıdır. Bu ruh sayesinde yaşayan kâmil bir mü’min «mü’minler ölmez» sınıfına girer ve sonsuz bir yaşama saadetine erer. MANZUME Ey aşk-ı pâk, cümleye sen oldun iptida Alem seninle buldu vücud ey yed-i Hûda. Hubbu ezelsin oldu, senin çün felek, melek Sırr-ı ebedsin, oldu sana her şey fedâ Senden gelir cihana fuyuzât-ı Hak (Hakkın feyizleri) müdam Anca sana ukülü eyler iktida. Sen akl-ı kul ve asl-ı cihân iken ey peder Giydin libâs-ı şahı, dahi kisvet-i gedâ. Ân ile cihanın camsın sen cümleden ıyân Mebde (başlangıç) oldu cemâlin, zuhur eden her vücuda. Şensin cihanda cilve eden cümle zerreden Senden gelir kalblere nidâ kulağa sedâ Zevkinle dolsa can û gönül âb-ı râm kor. Hanırın (şarab) dır ehl-i zevke nihân dembedem gıda. Hakkı, reh-i Hudâ-ı hedâ aşk-ı pâktır Gel aşka vesselâm alâ tâbi’il hüdâ.

aza

KONU:4 KALB, HAKİKATİ, HALLERİ : YEDİ TAVRI RUH VE İNCELİKLERİ ONDÖRT KISIMDAN İBARETTİR KISIM : 1 İNSAN KALBİ VE KALBDE MEYDANA GELEN DEĞİŞİKLİKLER
Ey Aziz! Cenab-ı Hak Kur’anda kullarına onların

lerle beyân buyurmaktadır. Bu hususta bazı yazılması uygun görüldü.

kalblerini çeşitli ayet­ ayetlerle bir hadisin

AYETLER «Rabbimiz, bizi doğru yola çıkardıktan sonra kalplerimizi sap­ tırma, katından bize rahmet ihsan eyle. Şüphesiz ki çok bağışla­ yansın.» (Al-i İmran Sûresi, Ayet: 8) «Allah bu yardımı sadece bir müjde olsun ve kalpleriniz bu­ nunla yatışsın diye yapmıştı. Yoksa yardım ancak Allah katinda­ dır.» (Enfal sûresi, Ayet: 10) «Allah bunu kalplerinizde olanı denemek ve antmak için başı­ nıza getirdi. Allah kalplerde olanı çok iyi bilir.» (Al-i İmran Sûresi, Ayet: 154) «Onlar evvelce indirilen ayetlere iman etmedikleri gibi (bun­ dan sonra da iman etmeyecekler.) Biz onlann gönüllerini ters çe­ virmiş, kendilerini azgınlıkları, taşkınlıkları içinde şaşırmış olduk­ ları halde terketmiş bulunuyoruz.» (En’am Sûresi, Ayet: 110) «Kalplerini perdeledik, kulaklarını ağırlaştırdık.» (En'am Sûresi, Ayet: 25) «Kalplerinizi sağlamlaştırmak ve ayaklarınızı pekleştirmek için de gökten yağmur indirmiştir.» (Enfal Sûresi, Ayet: 11) «Bununla beraber (daha önce cahil olduğunuzdan dolayı ha* aaa

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.

ta ettiklerinizde size bir günah yoktur. Fakat kalplerinizin kasdı olanda günah vardır.» (Ahzap Sûresi, Ayet: 5) «O zamandan sonra (ölünün dirilişinden bile ibret almaya­ rak) kalpleriniz yine katılaştı. Taş gibi, hatta ondan da katı oldu.» (Bakara Sûresi, Ayet: 74) «Onlara de ki: Allah kulaklarınızı sağır, gözlerinizi kör eder ve kalplerinizi mühürlerse Allah’tan başka onlan size getirecek »ah kimdir? Bak ayetlerimizi teker teker nasıl açıklıyoruz da on­ lar yine bu ayetlerimize yüz çeviriyorlar.» (En’am Sûresi, Ayet: 46) «Senden ancak Allah’a vc ahiret gününe inanmayan, yürek­ lerine şüphe düşüp şüpheleri içinde tereddütle bocalayan kimseler izin isterler.» (Tevbe Sûresi, Ayet: 45) «Yahudiler yüreklerimiz zırh içindedir (örtülüdür) dediler, öyle değil, bilakis Allah onlaıı küfürleri dolayısıyla rahmetinden uzaklaştırmıştır. Onlardan ancak az bir kısmı iman ederler.» (Bakara Sûresi, Ayet: 88) «Allah onlann gönüllerini vc kulaklarım mühüıiemiştir. Göz­ lerinin üzerinde de bir perde vardır. Onlar büyük azaba uğraya­ caktır. Yüreklerinde kıskançlık vc bozgunculuk hastalığı vardır.» (Bakara Sûresi, Ayet: 10) ■Sonra sözlerini bozdukları için onlara lanet ettik, kalplerini katılaştırdık.» (Maide Sûresi, Ayet: 13) «Biz kalplerinin üzerini mühürleriz de, onlar gerçeği işitmez­ ler.» (Araf Sûresi, Ayet: 100) «Kalplerine mühür vurulmuştur. Bundan dolayı, cihıaddaki saadeti ve ger ikalmaktaki kötülüğü anlayamazlar.» (Tevbe Sûresi, Ayet: 87) «Kalplerini perdeledik, kulaklarını ağırlaştırdık.» (En’am Sûresi, Ayet: 25) «Ama o sureler gönüllerinde mam (küfür ve nifak) bulunanlann, küfürlerine küfür kattı ve kâfir olarak ölüp gittiler.» (Tevbe Sûresi, Ayet: 125) «Allah kalplcıini temizlemek istememiştir. Onlar için (hiç şüp­ hesiz ki) dünyada görülmemiş bir rezillik, ahirette de çok büyük bir azap vardır.» (Maide Sûresi, Ayet: 41) HADİS Peygamberimiz buyuruyor ki: «İnsan bedeninde öyle bir et parçası vardır ki eğer o sâlih olur­ sa bütün beden sâlih, o bozuk olursa bütün beden bozuk olur ki o et parçası da kalbdir.»
324

MARİFETNAME

Bu hadisten anlaşılıyor ki kalbin ıslahı ve düzeltilmesi çok önemlidir. Çünkü kalb bedene dilediği şekilde hükmeden bir sul­ tandır. Diğer uzuvlar ise onun hizmetinde ve ona tabidirler. Kalbin ıslahı demek onun her türlü kötü huy ve vasıflardan uzaklaştırılıp güzel huylarla süslemektir. Bu Rasulullah’m sünne­ tine tabi olmanın gerekli olduğuna işarettir. Ey însan! Rasulün Hz. Muhammed’e tabi ol. Zira o güzel ah­ lâkı tamamlamak için gönderilmiş en yüce bir insandır. Zaten o da kendisine tabi olan ve sünnetine sarılarak dinin yolunda gide­ nin hem dünyada ve hem de ahirette saadete ereceğini beyan bu­ yurur. Onun haber verdiği saadete ermeyi istemez misin? MANZUME Gönül derdi niçin kararsız ve muzdaribim Ne yüzden erdim olur kalb ve o nice münkalibim. Çeken yularımı her yöne her zaman kimdir? Kimin elindeyim ki âyâ böyle müncezibim. Bazen dağ gibi olur bazen denize benzerim Bazan cennete benzer, bazan ateş gibi mültehibim. Çûn erdi Hakka bu her ne sıfatla bulsa anı Sücûd edip ona istekle der kİ mukteribim. Ziyâ-ı mihrin ama intisâbı her nicedir Gönül der ancılaym bende Hakka müntesibim. O mihre sâye vû hem sâye (komşu) düştüm ey Hakkı Bu kim anı göremem, varlığımla muhtecibim. KISIM : 2 KALBİN HAKİKATİ VE SIRLARI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Marifet ehlinden olmayı isteyen bir kimsenin kalbin hakikati­ ni ve ruhla alâkasının nasıl olduğunu bilmek gerekir. Kalbin bu­ lunduğu yer yürektir. Ortasında suveyda adı verilen siyah bir nok­ ta vardır ki burası iç âlem güneşinin doğuş yeridir. O cihanın ruhu ve insan kalbinin arşı olup adı lenan (kalb) dır. Burası en büyük noktanın yan iinsan ruhunun başlangıcıdır. Adı geçen siyah noktaya taalluk eden can, beden ülkesinin sul­ tanı olan nefs-i natıkadır. Bu külli aklın halifesidir ki o en büyük noktanın gizliliğidir. Siyah nokta görünüşü itibarıyla şanı büyük
325

ERZURUMLU İ B R A H İ M HAKKI IIZ.

olmayıp akılların ermediği sırımdadır. Kim bu sırra ererse insan­ lıktan çıkar ve meleklerin derecesine erer. Artık gözlerin göremiyeceği şeyleri görmüş ve ilahi meclise katılabilmenin ve Allah ile ünsiyet peydah etmenin zevk ve şerefine ermiştir. Zira bu siyah noktanın sırn, şekil, renk ve maddeden uzak, yani mücerret olu­ şudur. Bu nokta ilk akıl ve kemâl ruh olan büyük noktanın karşısın­ daki kâmil insanın aynasıdır. Bazı kalblere dolan akl-ı meâd o nok­ tanın eseri olmuştur. Rasulullah S.A.V. in: «Akıl kalbde nurdur» buyurması bu iç âlem güneşinin mü­ minlerin kalbine dolduğunu gösterir. İnsanm hakikat noktası, bir an olsun gcce ya da gündüz ha­ tıraların açığa çıkmasından kesilmez. Çünkü hayvani ruh uyuyup, vücudun organları sakinleştiğinde uyanık halde olan ve rüya gö­ ren nokta odur. O hiç bir zaman çalışma ve fiilinden uzak kalmaz. Şu halde insan hakikati o sırdır. O rüyanın, duyuların ve kuvvet­ lerin cevheridir. Bu nokta aynı zamanda mânânın da cevheri (özü) dir. Nasıl güneşin ışınları yeryüzüne iniyor, oradan havaya doğru yansıyor ve dünyayı aydınlatarak bütün mahlûkata hayat ve kuv­ vet veriyorsa, ayni şekilde iç âlemin güneşi de karanlık bir haldeki semâdan, insanın hakikatına ışık verir. Sonra onun ışığı siyah nok­ taya dolar ve oradan beyine yansır. İnsanın duyu ve kuvvetlerini böylece aydınlatır ve onganlaıa hayat ve kuvvet verir. Kendine ait kısmı olan organlara fonksiyonlarını icra etmeye başlar. Yani, göz görür, kulak duyar. Bunların hepsi o manevi etki ile harekete geçmişlerdir ki bütün beden uzuvları için aynı tesir söz konusudur. Netice olarak deriz ki siyah nokta kalb üzerinde bulunur. Bir meyvenin çekirdeğinde nasıl o meyvenin büyük ağacı gizli ise ay­ nı şekilde bütün kâinatta topluca vücud bulmuştur. Zira kalp Al­ lah adının nüshasıdır ve sonsuz sırları taşıyan bir hâmildir. Bu de­ mektir ki kendi gönlüne giren kimse su ve toprak zorluğundan kendini kurtarmıştır. Ruhun ve gönülün sohbetine ermiş, murad ve maksudunu bulmuştur. Sosuz saadete ermiştir ki bu saadetin sonu yoktur. MANZUME Dildir bulan envâr-ı celâli ve cemâli Hakdan dile her anda nazardır mütevâli
326

MARIFETNAME

Dil âleminin şemsi değil, şarkî ve garbi yoktur o cihan içre bu eyyâm üleyâli. Dil mülkünü fethedemez, akl-ı müvesuis Ol mülke bu aşk oldu hemân hâkim û vâli. Alem ki hattı yâriyledir, nüshâ-i hikmet Bu nüshâyı sahib-i dildir kâri vetâli (okuyan). Ey Hakkı halk-ı cihân nebilsin dil ve cânı Kim âlem-i dildir bu cihandan müteâli. KISIM : 3
KALBİN BÜYÜKLÜK VE GENİŞLİĞİ İLE ALLAH'A YAKIN OLUŞU Ey Aziz! Ehlullah diyorlar İd:

Kalbde bulunan siyah noktanın akıl almaz sırrı insanın haki­ katidir ki o da ruhudur.
Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «De ki, ruh Rabbinıin emrindendir.»

Bu ayet insandaki ruhun, Rabbâni bir emir olduğunu gös­ teriyor. İnsana hayat veren ve idrak edici olan ruhun yeri süveyda noktasıdır. Bunun cilalanmış iki yüzü vardır. Yani bu hem gayb âlemine (görülmiyen) lıem de görülen âleme bakacak şekilde M yüzlü bir ayna gibi yaratılmıştır. İşte gayb nurlarının görülebilmesi için bu aynanın paslanan yüzünün silinmesi ve cilâlanması icabeder. Bu aynaya hiddet, şeh­ vet, gaflet, dünya sevgisi v.s. gibi şeyler aksederse ayna cilâh ve parlak hâlini kaybeder ve artık bu aynada gayb nurlan görülmez.
Cilâ ve parlaklık

Ancak şeriatın yolundan gitmekle, kâinata ibret nazarıyla bakmakla, lıilm, iffet, zühd, takvâ, itaat, zikir ve fikirle mümkün olur. Vücud aynası Allah’tan gelen feyizleri alır ve emre merkez olur. Emr sahibi emri ile beraberdir ki «Nerde olursanız olsun. (Al­ lah) sizinle beraberdir.» şeklindeki emir buna işarettir. Ehlüllah yani kalbi kâmil olan kimse nefsini alçak tutmakla ve nefsini kırmakla kalbini topraktan ve Allah’tan başka her şey­ den temizlemiştir. Onun kalbi Allah’ın evi olmuş ve kendisi de «Biz ona şah damarından daha yakınız» ayetinden haberdar olmuştur. Onun kalbi o kadar büyümüş ve o kadar genişlemiş ki yerlere ve göklere sığamıyan Cenab-ı Hakk’a mekân olmuş ve görülen büyük alem onu âleminde bir evde ki küçük bir tane kadar kalmıştır. Ra327

ERZURUMLU İBRAHİM IIAKKI HZ.

sulullah S.A.V.’in «Mü’minin kalbi, yerler ve gökler ile Arş ve Kürsi’den daha geniştir» hadisi bunu doğrulamıyor mu? Evet mü’minin kalbi Beytullah yani Allah’ın evidir. Bunu Rasulullah S.A.V. bildiriyor. Hâl böyle olunca eğer o kalb Allah’a me­ kân olmuş ve ondan başka her şeyden temizlenmişse elbette ki on­ dan söyliyen de, dinliyen de, bakan da o evin sahibi olmaz mı? «Kim Allah ile olursa Allah da onunla olur» esası bu saadeti işâret ediyor. Artık bu kalbin sahibi kendisinin Cenâb-ı Hakk’ın Kahr ve Lutf parmakları arasmda olduğunu, Allah’ın dilediği zaman onu dilediği tarafa çevireceğini bilmiştir. Artık o kendi benliğinden geçmiş, beşerî sıfatları atmış, kalbini melekî sıfatlar ile doldur­ muştur. Bu saadet ve huzur onda ebedidir. Asla sona ermez. KISIM : 4 KALBİN GENİŞLİK VE KEMALİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Kalb, âlem-i lahuttan, âlemi ceberuta iner ve ondan sonra çeşitli merhâleleri geçtikten sonra nihayet, mülk, şehadete ve fesâd âlemi de denlien maddî âleme iner. Bu Allah’tan kula gelen bir yoldur demektir. Allah’ın feyzi mahlukatına hangi yolu takip ederek geliyorsa aynı şekilde âlemlerin Rabbına döner. «Allah’a giden yollar yaratıkların nefeslerinin sayısı kadardır» sözünün sim işte buradadır. Kalbde, bilinmeyen melekût âleminin akıllara durgunluk ve­ ren acâip halleri meydana gelir, ancak akıl bunları idrakten aciz­ dir. Kalbin yeri söylenildiği gibi yürektir. Fakat o kendi yerinde her türlü ayıp, noksan ve kusurdan uzaktır. Kalbin hayatı izafü ruhtur. Kalp içi ilahı olan ve Allah’ı sevme ve bilme makamı olan et parçasıdır. Cenab-ı Hak (Hadisi Kudside) buyuruyor ki: «Benim öyle bir hâzinem vardır ki o Arştan daha büyük, Kursiden daha geniş, Melekuttan daha süslü, Cennetten daha güzel­ dir. Onun yeryüzü, imân, semâsı, ma'rifet, güneşi zevk, ayı, sevgi, yıldızlan, düşünceler, bulutu, akıl, yağmuru merhamet, nehirleri hizmet, ağaçlan hakka itaat, meyveleri güzel huylar, saraylan da himmettir. Bu hâzinenin dört direği vardır ki onlar, tevekkül, tef­ viz, sabır ve nzadır. Onun dört tane de kapısı vardır ki onlar da
32tt

MARİFET N AME

ilim, hillim, zikir ve ünstür. Biliniz ki o (hazine) âril olan kulunun kalbidir. Demek oluyor ki mahlukatm en büyüğü marifet ehlinin kalbi­ dir. Orası Allah’ın feyizlerinin yeşerdiği can âleminin bahçesidir. Kalb ilmin hâzinesi ve ihsan denizidir. Hazreti Allah’ın evidir. İnsan kalbini tanımak hususunda bu kadar bilgi verilmekle yetinildi. Çünkü büyük okyanusun bir kaba sığması nasıl mümkün değilse kalblerin hallerini anlatmak da öylece mümkün değildir. Gönül aynası ancak devamlı zikir ile parlak olur. Böylece kul iç âleminin güneşinin kendisinde aksettiğini ve bu aksin kemâl de­ recesinde olanlarda bulunacağım bilir. Ancak bu bir sır olup açığa vurulması yasaktır. Ey İnsan! Sen marifet ehlinin alâmet ve işaretlerini anladın, yine asu­ manı, seyr, ruhani miraç, rahvani cezb, can, canan, fakr, yokluk, kavuşmak ve beka ne demekmiş onlan da öğrendin ki bu da iki cihanın insanın kalb ve ruhundan bir nişan olduğudur. MANZUME Gönül âleminde Hakkın cennet ve bağı vardır Can-ı uşşakm o gülşende tuzağı vardır. Ehlidil dilde bulur ol gül ve gülzân mudam Mert olur hoş kokudan ol ki dimağı vardır. Var iken dilde bu devlet feleğe yok minnet Arifin taşrada yok meyli, ayrılığı vardır. Kalb ayağıyla bir an içre cihanı devr et Başka seyyahtır ol başka ayağı vardır. Gönül hânesi çû olur halvet, o dem vuslattır Böyle canım ki gam-ı aşkla dağı vardır. Taşradan korku ve ümit eyleme Hakkı, zira Şah-ıaş kın harem-i dilde otağı vardır. KISIM: 5 İNSAN KALBİNİN YEDİ HALİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: İnsan, gönül âlemine girip meleklerin derecesine ulaşabilmesi ve kalbin hallerini görebilmesi için önce nefsini hayvan! arzu ve istekler ile kötü huy ve alışkanlıklardan temizlemesi gerekir. İn­ sani kâmil derecesine eren kalb ebedi hayata nâil.olur.
32»

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Hz. İsa buyurdu ki: «İki defa doğmıyan kimse melekût ve semâvât âlemi ile me­ leklerin derecesine ulaşamaz.» Ey İnsani Sen, kamlı sulardan temizlenmiş ve belirli bir kişi olarak du­ yular ve kuvvetlerle süslendin. Bu senin birinci doğumundur. İkinci doğumun ise nefsâni ve hayvani arzu ve isteklerden, şe­ hevî arzulardan ve bulanık hallerden çıkman, temizlenmen ve me­ leğe benziyen huy ve ahlâka sahip olmandır. Eğer böyle yaparsan gönül âlemine girer ve meleklerin derecesine yükselirsin. Mâna âleminde kalbin hallerini görürsün ki onlar şunlardır: 1. Hâl: Akıllı insan, hayrı ve şerri hak ile batılı birbirinden ayıracak kadar kuvvetli bir imana sahip mü’min demektir: 2. Hâl: Allah’ın kuvvet ve kudretini tefekkür ederek, göğsün açılması ve sevinçle dolmasıdır. 3. Hâl: Kalbin neşeyi ve üzüntüyü bir tarafa bırakıp, görünmiyen âlemde uçması ve hava ile yol almasıdır. 4. Hâl: İlâhi ilhamın kalbe akışım sağlamak ve bunun için de nefsin arzu ve isteklerini ortadan kaldırmak ve nefsi mahkum etmektir. 5. Hâl: İlâhî cezbeye kendini kaptırmak, dünya sevgisinden bütünüyle geçmektir. 6. Hâl: Kalbin İlâhi ilhamlarla dolması ve Allah’a kavuşması­ dır. İvad denilen bu hâlde cemâle mazhar olunur. 7. Hâl: Kalb Allah’ın nurunu gördüğü zaman Allah’ın nurunun verdiği sevinç ve aşkla dolar. Artık zaman ve mekânların dışına çıkar, hakiki makama yükselir. Peygamberlerin melcisine dahil olur ve böylece sonsuz saadete, devlete ve huzura erer. Ey İnsanoğlu! Sen de kalbin bu hâllerini görebilir ve bu hâlleri kendinde ya­ şamayı istersen sen nefsinden geç ve ebedî huzur ve saadete sen de er. Kalbin hakkın nuru, sevinci ve hazzıyla dolsun. MANZUME Vasf-ı lisan seninledir Vasfedemem gönül seni Nutk-u beyân seninledir Vasfedemem gönül seni.
330

MARİFETNAME
Her Her hünerin güzelin kemâlisin cemâlisin

Hüsn ile ân seninledir Vasfedemem gönül seni. Şeşki taleb ki şendedir Zevku tarab ki şendedir Aşk ile can seninledir Vasfedemem gönül seni. Fikrin olursa bir Hûda Kalmıya sen de masiva Emnü emân seninledir Vasf edemem gönül seni. Olmasa kibr ile riya Şensin o beyt-i kibıiyâ Gene i nihan seninledir Vasfedemem gönül seni. Olsa gılâf-ı ten cüdâ Ayinesin cihan nümâ Ayn-ı isyan seninledir Vasfedemem gönül seni. Bilmedi kimse cevherin Aleme doldu kevserin Zevk-ı cenan seninledir Vasfedemem gönül seni. Asl-ı cihansın ey gönül Vas la mekânsın ey gönül Kevnû mekân seninledir Vasfedemem gönül seni. Çekme ki Hakkı bendedir Can-ı seninle zindedir Cümle cihan seninledir Vasfedemem gönül seni.

KISIM : 6 KALBİN İRFANI İLERLEDİĞİNDEKİ HİMMET VE KUDRETİ, TESLİM VE RIZASI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki:
Kalbin meleklerin kudreti gibi kudreti vardır. da bu kudret yoktur. Madde âlemi Allah'ın izni

Diğer canlılar­ ile meleklerin em-

331

ERZURUMLU İBRAHİM IIAKKI HZ.

rindedir. Allah’u zül celâl murad ettiği zaman melekler yağmur yağdırır. Rüzgâr estirir ve buna benzer diğer tabiat olaylarını mey­ dana getirirler. İnsan kaltai de meleklere benzer. Bunun için de Allah’ın dile­ diğine uygun olarak birçok işleri yapabilir. Ancak kalbin de kendi bedeni içinde yaptığı bir çok işler vardır. Meselâ yazarken parmak­ lar kalbin isteğine göre hareket eder. Yemek yerken dil kalbin is­ teğine göre hareket eder, çiğneme ve yutma onun sayesinde kolay­ laşır. Bedende zina arzusu uyanmca kalbin arzusuna uygun ola­ rak damarlarda şehvet peydâh olur. Sonra bu şehvet dalgası son­ ra erkeklik aletine gelerek onu harekete geçirir ve zina işi tamam­ lanıncaya kadar bu hal devam eder. Bütün kalbler kendilerine ait bedende tasarruf sahibidirler. Uzuvların hepsinin kalbin emrinde olduğu açıktır. Eğer gönül tabiat karanlığından kurtulsa, hayvanî sıfatlardan temizlense meleklerin ahlâki ile dolar ve adeta mele­ ğe benzer ve meleğe benziyen başka bir cisimle de tasarruf imkâ­ nına kavuşur. Meselâ; böyle kemal derecesine eren bir gönüle sahip olan kimse aslana ya da kaplana baktığında başkaları gibi onlan heybetli ve vahşi görmez, adeta kendi gibi zayıf görür. Bu vahşi hayvanlar onun emrine girer. Hastaya sevgi ve şefkatle baksa has­ ta sıhhat bulur. Sağlama öfke ile baksa derhal hasta olur. Bazı bayağı nefisler ise hayvanî sıfatlarla bezenmiş oldukla­ rından yukarda verdiğimiz misal gibi bazı şeyler üzerinde tasar­ ruf imkânı bulabilirler. Meselâ büyük zararlara yol açabilen göz değmesi (nazar), büyü v.s. gibi şeylerin zuhuru mümkündür ki bu ruhun başkasına ait şeylerde tasarrufta bulunması demektir. Meselâ bir insan, kötü olan bir başka kimseye zarar vermek isteyerek ne okursa okusun, onun gönül kudreti o kötü kimseye zarar verir. Bu sebeple kendisinde gevşeklik, ağırlık görülebileceği gibi sevgisi kesilebilir, tembelleşebilir, aklına noksanlık gelebilir ve hattâ ölebilir. Eğer hased eden bir zat çok güzel bir kimseye veya başka gü­ zel birşeye onun güzelliğinin gitmesini isteyerek baksa kalbi bak­ tığı şahsa ya da eşyaya tesir eder. Böylece onun güzellliği değişir ya da helâk olur gider. Kalbin bütün tesirleri bu ve benzeri misal­ lerde olduğu gibidir. Ancak hemen belirtelim ki bu ancak Allah’ın muradıyla olur. Şu halde kalbinin etkisi başkalarında görülen kimse, eğer me­ lek huylu ve insanları hak yola davetle görevlendirilmişse buna Nebi diğer isimle Peygamber denir. Eğer mahlukatın kötülükler­ den uzaklaşmasını ve insanlan hak yolu ile meşgul olmalarım is*
332

MARİFETNAME

tiyor ve bunun için çalışıyorsa bu kimseye de Veli denir. Eğer tesiri başkalarında görülen gönül sahibi hayvan huylu ve sapıtmış ise ona da hasetçi ya da büyücü denir. Bütün bunlar bize gösteriyor ki mucize, keramet, büyü, nazar, muhabbet v.s. gibi şeylerin hepsi Allah-u zül celâlin dilemesiyle olur. Kalbin tasarrufları üçtür 1 — Rüya: Bütün insanların uykuda gördükleri hayallerdir. Bu hayalleri peygamber ile veliler bunları uyanık halde ya da uy­ ku ile uyanıklık arasında görebilirler. 2 — İlimler: Bu öğrenmekle elde edilir. Ancak bunu peygam­ ber ve veli kullar ilimleri Allah’tan ilham ve vahy yoluyla alabi­ lirler. Buna ilm-i (edun veya ilham-ı rabbani denilir. 3 — Kalbin etkisi: Bu umumi olup her kalp kendi bedenin­ de tasarruf sahibidir. Fakat peygamber ve velilerin kalpleri başka­ larının bedenlerinde de etkili olabilirler. Ancak hakiki kul olarak kemâl derecesine ulaşan ve gönüle girenler, mevlâsmın huzurunda edeple duranlar tevekkül tesllim olur, dua ve gayrete yer bulmaz ve başka bedenlere etki etmekten de uzak kalırlar. Zira onlar hakkın isteğine razıdırlar. Sözünü ettiğimiz hususiyetler hangi velide bulunursa o kimse seçkin velilerdendir. Ondaki tasarruflar kendinden olmayıp tasar­ rufun sahibi olan Allah’tandır. Zira kemâl derecesine ulaşan insa­ nın kalbi her türlü kibir, enâniyet, hareket, kuvvet, kudret, murad, himmet, talep ve duadan uzak Allah’a itaat ile ve onun rızasıyla huzur bulmuştur. KISIM: 7 KALB UYKU YA DA ÖLÜMLE TEMİZLENİR, İLHAM İLE NASİB (PAY) ALIR Ey Aziz! Gönülden berzâh âlemine açılan pencereler vardır. Bunlann varlığını ispat için de şu iki kesin delili zikretmekte fay­ da var ki bunlar da rüya ile ilhamdır. 1 — Rüya: İnsan uyuduğu zaman gönül pencereleri açılır ve ilerde olacak ve başına gelecek bazı hadiseleri öğrenebilir. Bunlan bazen açıktan açığa, bazen de işaret ya da rumuzla görebilir. Bu­ nun bilinmesi tabirle olur. Eğer duyu organları dış âleme kapalı olur ve gönül aynası da
333

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

her türlü kötülüklerden temizlenmiş olursa Levh-i Mahfuz’un kar­ şısında dıırur ve orada yazılı olan şeylerin bir kısmı gönül ayna­ sına akseder. Böylece gönül sahibi birçok manevi şekiller ile acaip halleri görür. însan eğer duygularla meşgul olur ve uykudan uyanırsa ve kendi iç âlemine dönmezse sözü edilen şeylerin hiç birini göremez, însan uyuduğu zaman organ ve hisleri hareketsiz kalır, fakat hâyâl kuvveti hareketsiz kalmaz. Gönül aynasından akseden suretleri muhafaza eder. Bu suretler hayâlle korunduğundan hakiki olarak belli olmaz ve yalnızca rüya hayalleri olarak görülür. însan öldüğü zaman bedeni hisleri hepten kesildiği için mad­ de perdesi aradan kalkar ve kalb melekût âlemini parlak şimşek misâli görür ve gaybuı sırları tamamen ona ayan olur. îlham: Kalbi hatıraları ve fikri tasarruflar ıolmayan insan dü­ şünülemez. Demektir ki her insan görmediği duymadığı şeyleri il­ ham yoluyla idrak edebilir. Ancak kalb melekût âleminden yüz çe­ virmiş ve dünyevi şeylerle meşgul olur ve berzâh âlemine açılan pencereler isli olur ve hayvani sıfatlarla bulanırsa ilhâm hâtırala­ rının kaynağını, nereden geldiğini göremez ve şaşınr kalır. Anla­ ması ve idrâk etmesi ancak beyanı yapılan pencereler vasıtasıyla olur. MANZUME Arifin kalb aynası musaffa görünür Vech-i dildan ayna da şeydâ görünür. Kendini görse ol aynada kudret bulunur Anı seyretse ol ayna asfâ görünür. Ayine ardında gizlice nigâh eyler ona Can verir zevk ile çûn ol ruh-ı ziba görünür. Sevdây-ı aşka düş, dil kapışım bekle gece Kim dilberin temâşâ yeri bu Süveyda görünür. Can ismi pervesini zevk ile tekrar edenin Dil ve canında lyan nur-ı musemıma görünür. Nazar-ı himmet-i uşşaka görünmez du cihan Maşuk güzelliği İle hayrette o şeydâ görünür. Dolsa dil sağan ey Hakkı mey-i aşk ile hâvz Anda hüsn-ı sâki ne hüveydâ görünür.

334

MARİFETNAME

KISIM : 8 KALBİN KENDİ ALEMİNİ UNUTMASI YA DA HATIRLAMASI Ey Aziz! Elılullah diyorlar ki: İnsan ruhu ruhlar âleminde bulunduğu sırada kendini yara­ tanı perdesiz olarak görmüş ve yaratılışının sebebini yani Allah’a hizmet için yaratıldığını bilmiş, kâlü belâ (yani bütün ruhlan «Evet sen bizim sahibimizsin» diyerek Allah’ı yaratıcı olarak tas­ dik ettikleri an) da Rabbınm ««Ben sizin Rabbınız değil miyim» (Elestü bi Rabbikum) hitabıyla mest olmuştu. Bu kalû belâ mec­ lisinde Hz. Adem soyundan gelen bütün peygamberler ve insanlar murad olunmuştur. Gönül daha sonra o vuslat âleminden bu hasret ve firak dün­ yasına geldi, muhabbet meclisinden beden hapishanesine girmiş, ruhanî hâlden cismâni hale intikal etmiş, duyu perdelerinin arka­ sına geçmiş ve beden ağı tarafından sıkıca bağlanmıştır. Daha sonra cismâni şehvetler onu yenmiş ve böylece gönül hayvanî sı­ fatlarla dolmuştur. İşte gaflet perdesi ile örtülen kalp, Rabbi ile bulunduğu üns meclisini unutmuş, bu geçici dünyayı baki zannetmiş ve bu âlemi ahiret âlemine tercih eder olmuştur. Fakat Cenab-ı Hakk’ın yar­ dımı kendisine ulaşan kimselerden bu gaflet perdesi atılmıştır. Bu kimseler her ne kadar cismanî âlemde iseler de ruhlar âleminden tamamen kopmuş değildirler. Bazıları ile ruhlar âlemi arasmda perde olsa da az bir gayret ve teveccühle bu perde aradan kaldırıl­ mıştır. Bu keşfe eren kimse eğer insanları hakka davet için gön­ derilmişse onlar peygamberlerdir. Onun yolu şeriat yoludur. Eğer bu görevi yoksa da peygamberin âmeli ile âmel etti ise bunlar da velilerdir. Peygamberlerin gösterdiği olağanüstü haller mucize, velilerinki ise kerâmettir. Şu hâlde keşf ehlinden olmanın hakikati ve marifetullah’a er­ mek, az yemekle, az uyumakla, az konuşmakla, insanlardan uzak kalmak (uzlet) la, daima hakka dönüp onu zikretmekle mümkün olur. Bu esaslara riayet eden, amelini yapan, Hz. Muhammed’ln şe­ riatından ayrılmayan, dünyasından geçip kendi gönül âlemine gi­ ren kimse bu keşfe erer ve her türlü belâ ve musibetten selâmet bulur ve her isteğine kavuşur.

aas

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

MANZUME Bu gönül bende iken arz ve semaya düştüm Kendimi bilmedim evhâm-ı sivâyâ düştüm. Hayli etrafa koşup aradım dildarımı Ayn-ı vuslatta iken gayrı belâya düştüm. Gerçi dost oldu ba.na hemrâh verdik veli Ah kim gaflet ve cehlimle cüdâya düştüm Benliğimden ki gönül beste ve can hasta idi Ben beni aşka verip, safa denizine düştüm Nefsi düşman billip Allah’ı sıddık buldum Nefsi düşünmeyi unutup Hakkın zikrine düştüm Tâ ki dil halvet olup, dost ile tenha kaldım Hep dua gitti hemân medh ve senaya düştüm Asl-ı her nağme çû Hakkın rahmetidir Hakkı bu nağmeden ol zevk-ı nevâya düştüm. KISIM: 9
kendİ Alemine dönen kalbîn akl-i kül’de FAYDALANMASI, İLİM VE HİKMETLE SÜSLENMESİ

Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Marifetullah’a ermek isteyen bir kimse, bir yerde uzun müd­ det kalsa ve bedenini hislerinden temizlese ismi celâle bütün kal­ biyle gizlice devam etse, rahatça nefes alıp verse ve zevkleri ile mü­ câdelesinde muvaffak olursa, kalbindeki kötülüklerin tamamım temizlese, güzel huylarla süslese, sözleri, işleri ve hareketleri ba­ kımından Rasulullah S.A.V. sünnetine uysa, 24 saatte yüz dirhem yiyecek ve 4 saat uyku ile yetinse, bu halini tamama erdirse, böyle bir kimsenin kalbi bir dereceye kadar melekût âlemi ile temas ku­ rar. Böyle olunca da artık o kimsenin cism âleminden haberi ol­ maz, kendinden geçer. Semâvatm bilinmeyen melekutunu seyre­ der ve talep ettiği marifete erer ki artık o bir ârif olur. Diğer in­ sanların uyurken gördükleri acaip halleri ârif uyanık halinde gö­ rür. Meselâ büyük meleklerin, peygamberlerin ruhları ve veliler ona zâhir olur ve hatta Ruh-i Muhammed’den faydalandığı da olur. Bazan görülmeden anlatılması imkânsız acaip haller görür. Kur’an’ın bazı âyetlerinde bu hususa işaret edilmiştir. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Bic İbrfthlm’e bu gerçekler i nasıl gösterdiysek, kesin ilme sa­
336

MARİFETNAME hip olması için göklerin ve yerin acaip güzelliklerini de öylece gös­ teriyorduk.» (En’am Sûresi, Ayet: 75) Hz. İbrahim’in: «Bana arz (yeryüzü) gösterildi, onun doğu ve batısını gördüm.» buyurması bu keşfin kendisinde zuhur ettiğini gösterir. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: el.» «Rabbınm adını an ve her şeyden kesilerek ona ihlasla ibadet (Müzeminil Sûresi, Ayet: 8) KISIM : 9 KENDİ ÂLEMİNE DÖNEN KALBİN AKL-I KÜL’DE FAYDALANMASI, İLİM VE HİKMETLE SÜSLENMESİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki:
Marifetullah’a ermek isteyen bir kimse, bir yerde uzun müd­ det kalsa ve bedenini hislerinden temizlese ismi celâle bütün kal­ biyle gizlice devam etse, rahatça nefes ahp verse ve zevkleri üe mücâdelesinde muvaffak olursa, kalbindeki kötülüklerin tamamı­ nı temizlese, güzel huylarla süslese, sözleri, işleri ve hareketleri ba­ kımından Rasulullah S.A.V. sünnetine uysa, 24 saatte yüz dirhem yiyecek ve 4 saat uyku ile yetinse, bu halini tamama erdirse, böyle , bir kimsenin kalbi bir dereceye kadar melekût âlemi Ue temas ku­ rar. Böyle olunca da artık o kimsenin cism âleminden haberi olmaz, kendinden geçer. Semâvatm bilinmiyen melekutunu seyreder ve talep ettiği marifete erer ki artık o bir ârif olur. Diğer insanların uyurken gördükleri acaip halleri ârif uyanık halinde görür. Meselâ büyük meleklerin, peygamberlerin ruhlan ve veliler ona zâhir olur ve hatta Ruh-i Muhammed’den faydalandığı da olur. Bazan görülmeden anlatılması imkânsız acaip haller görür. Kur’an’ın bazı âyetlerinde bu hususa işaret edilmiştir.

Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Biz İbrâhiın’e bu gerçekleri nasıl gösterdiysek, kesin ilme sa­ hip olması için göklerin ve yerin acaip güzelliklerini de öylece gös­ teriyorduk.» (En’am Sûresi, Ayet: 75) Hz. İbrâhim’in: «Bana arz (yeryüzü» gösterildi, onun doğu ve batısını gördüm» buyurması bu keşfin kendisinde zuhur ettiğini gösterir.
337

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI IIZ.

Cenab-ı Hak buyuruyor ki: et.» «Rabbınm adım an ve her şeyden kesilerek ona ihlasla ibâdet (Müzemmil Sûresi, Ayet: 8)

«O, «doğunun ve batının Rabbıdır (ondan başka) tapılacak hiç bir ilah yoktur. Öyle ise onu kendinize vekil tutun. «Putperest (müşriklerin) iftira, yalaıı ve eziyetlerine sabret. Yanlarından güzel bir şekilde ayrıl.»
(Müzemmil Sûresi, Ayet: 9-10)

Bu ayetlerde aynı hususa işaret ecliyor. Ey İnsanoğlu! Sen de Rabbini zikir ve fikirle meşgul ol. Te­ vekkülü bul ve insanlardan uzak dur. Böyle yapman senin onlarm zararlarından emin olmanı sağlar. Çünkü senin kalbin kendisine haliçten beş nehir akan bir havuza benzer. Bu nehirler bazen bulanık, bazen temiz akacağından havuzun dibi çok çamur tutar. Hatta bu çamurun koktuğu da olur. Havuzu bu çabmurlardan te­ mizlemek İsteyen kimse önce nehirlerin havuza giriş yollarım ka­ pamalıdır.' Sonra bir âletle kalpteki o çamuru temizlemeye çalış­ malıdır ki havuzun suyu berrak hâle gelsin. Yine o beş nehir (duyu) den kalbe giren ve kalbi istila eden çeşitli ilim, nakış, fikir ve zanlar vardır. Bunların içinden kötü olanları kalb de kötü huy ve ahlâkm oluşmasına sebep olur. Şu halde kalbini temizlemek isteyen kimse bu beş duyunun yollannı kapatıp onlardan bir şeyin kalbe girmemesini temin etmelidir. Böyle olan kalp artık kokmuş çamurdan temizlenir ve kendisinde hikmet pınarları parlamaya başlar. Artık o kalb de zan, hayâl ve düşünce namına bir şey kalmaz ve masivadan temizlenmiş olur. MANZUME Kalb aynasına cevr-i seferdir veren cilâ Ger seyr-i Kâbedir seferin, ger reh-i gazâ Tenden Hakka seferdir dilde cihad ı nefs Kat-ı târik-i kabe-i can, tayy-ı mâsivâ.
Arif kİ dilde seyrü sefer eyler ol mudâm

Kalb aynasıdır ona cam-ı cihan numa. Kalbinde kü seyahat ve ehli saadet ol Ehl-i sakardır ehl-i sefer, kıl sen inziva. Dermâmn istesen de ey derd mend-i aşk Dilden ırağa gitme ki dildir sana şifa.
- 33U

MARİFETNAME
Rabbin dilersen iste, derununda bul yakın Dil hâne-i Hudâdır, anı sanma sen cüdâ. Çûn pir-i aşk imiş seni irşâd eden mudam Hakkı gönülde bul anı, sen gaflet etme hâ.

KISIM : 10 KALBİN HAKKI BİLMEKLE LEZZET VE İZZET BULMASI, ALLAH I SEVMEKLE CİHANDA MUTLU OLMASI
Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Kalbin adeti de izzet Allah’ı ve lezzet bulması Çünkü Allah’ı her tanıması, lezzeti devlet kendi ve sa­ sevmesidir. uzvun tabia­

tına göredir. Meselâ, kulak güzel sesleri duymaktan, göz güzel şeyleri gör­ mekten, dil güzel şeyleri tatmaktan, şehvet, yemek içmek ve cima’dan nasıl zevk alıyorsa akıl da eşyanm hakikati ile ince mânâ­ lar ıidrak etmekten zevk alır. Mevlâmn cemâlini görmekten hoş­ lanan gönülün lezzeti de Allah’a kavuşmaktadır. İnsanın lezzet ve saadetinin Allah’ı bilmek ve onu sevmekte olduğunu söyleyebiliriz. Çünkü bu hislerden mahrum olan gönül ancak duyuların ve şehvetin isteğine uyar ve bunu lezzet zanne­ der. Bu kalb tıpkı bedene faydası olan yiyecekleri bir yana bırakıp bedene zararı olan toprağı yemek isteyen hastaya benzer. Eğer bu hastanın tedavisi kısa zamanda yapılmaz ve çaresine bakılmazsa hastalığı her geçen yevî saadetini yitirir. gün daha da fazlalaşır. Nihayet ölür ve dün­

Kalben hasta olan kimse de o hasta da olduğu gibi kalbini Al­ lah’ın zikri, fikri, sevgisi ile tedavi olmaz, bozuk fikirlerle kalır ve kendini tamamen dünyaya verirse kendisine daha da kötü hasta­ lıklar gelir ki Allah korusun kalb gaflette kalarak mahvolur gider. Çünkü bedene deniz dalgası gibi gelen geçici lezzetlerin tamamı ancak tabii ölümle biter. Fakat Allah’ı bilme ve tanıma lezzeti ka­ lır. Kalbin nuru ve ışığı galip gelince Allah’ın cemâlini görme is­ tek ve arzusu fazlalaşır.

KISIM : 11 KALBİN KENDİ ALEMİNE DÖNÜŞÜNÜN LÜZUMU Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki:
Ruhlar âleminde insan nev’ine tecelli eden

Cenâb-ı Hak, sıfat-

33ü

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
lannı ve zatım insanların kabiliyetlerine göre bildirmiştir. İnsan, uzun yıllar onun sevgi şarabıyla sarhoş olmuş, şevk mertebesinde zevk için de kalmışlardı. Daha sonra ruhlar Rabbani hikmetin ge­ reği olarak yüksek âlemden süfli (alçak) âleme inmiş, vuslattan aynlığa, mücerred âlemden müşahhas yani cismâni âleme dolmuş­ lardır. Gerçek vatanlarından uzaklaştı ve garib kaldılar ve ülfet ve vuslat zevkini unutmuşlardır. O eski âlem kendilerine yasaklanmış, Cenab-ı Hak insanların bazılarından mestur olduğundan ezelî vuslat ve sevgi ortadan kalk­ mıştır. Bu durumda insan ruhu nerde bir güzellik görse ve kemâli seyretse ona bağlanır. Ancak eskiden olan dostluğunu kaybetmiş ve şehevî arzularına mağlûb olduğu için, bu bağlanma ve muhab­ beti dünyanın lezzetlerinden zanneder. Rabbani güzelliğe nefsin gereği baktığından anlamaz ve eski aşinalığım hatırlamaz. Bazı insanların ruhları bedene girdikleri zaman onlara hakkın hidayeti ulaşır ve bu ruh kendi âleminden örtülü olmaz ve ünsiyet halini unutmaz. Dünya hayatında da sı­ fatların tecellisi ona kapalı olmaz ve onun gönlünde hakkın ce­ mâlini görme zevk ve arzusu her geçen gün daha fazla artar. Ey insan! Eğer senin rehberinde Hakkın hidayeti olursa sen de o üns meclisini unutmaz ve istersin. Bunun için de nefsin ru­ hundan ve dünya dünyevi bağlardan kurtlur, sen de gönüle girer hakka gidersin. Bu demektir ki gönüle giren kimse oradan sonu olmıyan bekâya, cefâsı olmıyan sefâya, isfana, noksansız cemâle ve ebedi dev­ lete erer. Eğer insan gönül âlemine girmez de şehevî arzularına bağla­ nırsa yeryüzünde ondan daha aciz, fakir, noksan ve zelil kimse olmaz. Çünkü her gün başka bir dert ile dertlenir. Bazen hastalık, bazen elem ve keder, bazen açlık ve tokluk, bazen de şehevî arzu­ larının zebunu olur ki bu yüzden hiç rahat yüzü göremez. Bir lez­ zeti elde etse diğerinin sıkıntısı kendisine yeter. Meselâ yemek isteği olan kimse önce onun malzemesini temin etmek ve sonra da pişirmeye çalışmak için sıkıntıya girer. Yiyince sindirimi için ve sonra da ondan gelecek hastalıklara maruz kalır. Dünyanın tadılan her türlü lezzeti beraberinde yeni bir sıkıntıyı getirir. İnsan nefsini bu ve buna benzer lezzetler ile karıştırmaz ve bir isteğine nâil olacağım diye türlü rezaletlere ve hakarete ma­ ruz kalmadıysa, kendini dünyada bir yolcu olarak gördü ve bildiyse, kendi gönlünün iç âlemine girdiyse, kötü huylardan temiz­

340

MARİl'ETNAME
lenirse, tabiat karanlığından kurtulup hürriyetine o kavuştuysa, âleminin âlemde Allah’tan gö­ sul­

nül ülkesinin ruh tahtında oturduysa artık tanı olur. Masivadan geçer, mevlâsına kavuşur. Ey yorma! teklerini însan! Beden terket Sen ki sende geç sükûnet ol, ki uzak gönül olma, Hakka âlemini âlemine

kendi

görünen dön,

kendini is­ gaygısı-

girebilesin.

Nefsin

bulasın.

nı bırak. Bu senin kendini bilmene vesile olacaktır. MANZUME Kim ki canından ırak oldu, işi âh olmuş Nefsini ârif olan (bilen) ârif-i billah olmuş. Sakar-ı firkate düşmüş, sefer-i zahir eden Sefer-i bâtın eden, vasıl-ı dergâh olmuş. Keder i akılla dildardan olmuş dil olur Saf olan aşk ile ol mihr ile çün mâlı olmuş. Dil-i dilber sen uzak olma hem an sen senden Olmasın kimsede şuğlün ki, gönül şah olmuş. Kalbine eyle nazar, kendini bil sen kimsin? Kendini dilde gören ehl-i dil agâh olmuş. Nakd iken aşkla can dilde o didâr elân İntizar oduna yanmış, o ki gümrâh olmuş. Hayret-i aşk ile kendini bilen ehl-i zevalin Lezzet-i canı, münacât-ı sehergâh olmuş. Ger Süleyman isen, incitme eğer mür olsa Ki kamu zerreden ol şemse, minanrâh olmuş. Çekmedi keşmekeş-i red ve habal-i halkı Hakkı kim, kıble-i canı, hemân Allah olmuş. KISIM : 12 RUH UN, BİR ÇOK ALEMLERİ SEYRETMESİ VE BEDENDE KEMALE ERMESİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Ruh, yordu. kü nuyordu. beden Ruhlar, âlemine âlemine Allah’ın gelmezden gelmeden ilmi var evvel ruhlar suretler şeyin âleminde halinde suretleri Ruhlar evvel olan ise, her mânâ âleminde

ezelisinde

bulunu­ bulu­ idi. Çün­
vardır. Bu

Cenab-ı

Hakkın

ilminde

bizim hayâl ve tasavvurlarımıza benzer. Allah’ın sıfatlarıyla ruhlar arasındaki mevcut alâka için bir saadet, ârifler için büyük bir nimete ve hidayete

insanlar vesiledir.

341

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI IIZ.

Kemal derecesinde olanlar için sonsuz zevk ve lezzet menbaıdır. Ruhlar, bulundukları mânâ âleminden melekût âlemine in­ mişlerdir ki, burada Arş, Kürsi vc yedi kat gök vardır. Ruhlar da­ ha sonra melekût âleminden mülk âlemi (görülen âlem) ne iner ki buna süfli âlem (bayağı) de denir. Bu iki âlem arasmda ruh­ lar âlemi ile misal âlemi vardır. Misal âlemi mutlak hayat demek­ tir. Erenler bu âlemi ve oradaki ruhları görebilirler. Hâyâl âlem-i ise insanın mütehayyile kuvvetidir. Bedene inmezden evvel insan ruhu bu âli, yüksek ve mânâ âleminde Allah’ı görmüş, ilminin lezzetine varmış, Arş, Kürsi ve yedi kat gökte yaşamıştı. Sonradan o âlemden nur âleminden be­ dene yani görülen âleme indirilmiştir. İşte yüksek ruhlar bu al­ çak âlemde beden bineklerine biner, kemâl dereceleri elde ederek a'lâ mertebesine ererler. Ruhların âlemi ulvi âlem, bedenlerin âle­ mi ise süfli âlemdir.. Peygamberin yolundan giden ve nefsi heves­ lerine tabi olmıyanlarm dönüşleri yine ulv-i âleme olur. Aşağılık­ ları seçen, nefsine mahkûm olan, kemâl dereceleri kazanmıyanlar, güzel ahlâklı olmıyan ve hayvanî sıfatları benimseyenler, nefsi ter­ biyeden yoksun kalanlar, kalbi kötülükler içinde bırakan ve duyu nehirlerini kesmeyip temizleyenler ulv-i âleme yükselemez, süfli âlemde kalırlar. Kalbini temizleyen, gönüle giren aslına döner. Allah’tan gay­ risini terkeden ve nefsini temizleyen insan kâmil insandır. KISIM : 13 RUH BEDEN ALEMİNDE NASIL NOKSANLAŞIR? NASIL KEMAL KAZANIR? Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Ruhların ulvi alemden, süfli âleme gelip bedenlere girmele­ rinden sonra insanlar üçe ayrılmıştır. Birinci Kısım: Bunlar âleme neden geldiğini yaratılışının ga­ yesinin ne olduğunu, kemâl derecesine ermenin gerektiğini bilmez ve şuuruna ermezler. Bunun yemek, içmek, uyumak ve şehevî ar­ zulan tatmin olan limayı adeta put hâline getirmişlerdir. Bunlar ulvi âleme dönemezler. Bunlar hayvan sıfatlarıyla dolan melekî sı­ fatları bırakan aldanmışlardır. İkinci Kısım: Aleme gelmenin gayesinin kemâle ermek oldu­ ğunu bilebilenlerdir. Ancak bunların da şiddetle bağlandıkları dört şey vardır ki bunlar: 1 — Kendini sevmek,
34ü

MARİFETNAME

2 — Çocuklarını sevmek, 3 — Malını sevmek, 4 — Makamım sevmektir. Bunlar her ne kadar asıllarına dönerlerse de yine de zararda­ dırlar. Çünkü nefsi kemâle erdirecek makamlarından yükseğe çık­ mamışlardır. Aleme gelişin gayesi yükselmektir: Fakat onlar bun­ dan mahrum kalmış ve yüksel ememişlerdir. Üçüncü Sınıf: Bunlar süfli aleme kemâle ermek için geldik­ lerini bilenlerdir. Onlar hidayete ermiş olduklarından süfli alemde kendilerini yolcu saymışlardır. Bunlar nefis putlarını tamamen kırmış ve kemâle ermişlerdir. Melekler, yeme ve içmeleri olmıyan ruhani varlıklardır. On­ ların makamı göklerin en yüksek yeri olup alemleri ne artar ne de eksilir. Hayvanların ruhları zuhmani yani sırf şehvetle yaratılmış olup makamları süfli âlemdir. Onların ulvi alemle bir alâkalan olmadığı gibi nasibleri de yoktur. Bu durum hayvanlar için bir, insanlar için de iki âlemin varlığını gösteriyor. Bu âlemler: 1 — Beden ve hayvanî ruh bakımından süfli âlem 2 — Akıl ve İnsanî ruh bakımından ulvî âlemdir. Şu halde melekler sırf akıldan, hayvanlar sırf şehvetten, in­ sanlar ise hem akıl ve hem şehvetten yaratılmıştır. Eğer akıl şeh­ vete galip gelir yedi putu kırar ve Allah’a taparsa bu insan me­ leklerden daha üstün olur. Çünkü meleklerin makamlan bellidir. Daima orada kalır ve daha yukarıya yükselemezler. Eğer insan kendi nefsini kemâle erdirirse daha yükseklere çıkabilir. Eğer in­ san şehveti aklına galip gelirse ve yedi puta taparsa kalbi katıla­ şır ve Allah’ı unutur. Bunlar her ne kadar görünüşte insan iseler de esasta hayvan hattâ hayvandan daha da aşağıdırlar. Ever ruhun kemâli lezzetlerden geçmek, putları kırmak, baş­ langıç ve sonunu bilmektir, ı Peygamberimiz buyuruyor ki: «Ya Ali! Kendini bil ki, hayatını boşa geçirmiş olmayasın ve kalbine yabancı olmıyasm.n KISIM : 14 RUHUN ALÇALIŞ VE YÜKSELİŞ HALLERİ Ey Aziz, Ehlullah diyorlar ki: Babbanî bir emir olan insan ruhu a’lâyı ilhiyyinden bedene in­ ala

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

meden önce nurdan karanlığa, latif halden yoğun hale döndürül­ müş olup önceleri Rahman’ın muhatabı iken, sonradan nefs, şey­ tan ve hayvana yakın olmuş, Rahman ile aralarındaki mesafe çok açılmış ve doğu ile batı arasındaki mesafe gibi olmuştur. Hayvan ile ilahi aşkın arasındaki mesafeyi lisan ile ifade mümkün olur mu hiç Şu halde insanın insanlık yani kemâl derecesine ulaşabil­ mesi için, hayvan, şeytan ve nefsani sıfatlardan geçmesi gerekir. Kendinden geçmeden izafi ruh ile baki kalamaz. Hayvan derecesin­ de kalan ve güzel ahlâk ile ahlâklanmıyan kimse insan derecesine ulaşamıyacağı gibi ârif bir kul da olamaz. İnsanın hayvanlar âlemi ile ortak olduğu üç ruhu vardır: 1 — Tabu ruh, yeri bedenin tamamıdır. 2 — Nebâti ruh, yeri ciğerdir. 3 — Hayvani ruh yeri kalbdir. Öfke ve şehvet ile bunlardan meydana gelen kötü huy ve sı­ fatların hepsi, hayvani ruhu sıfatlanndandır. Ruhların dördüncüsü nefsi natıka olup insanın kendisine ait­ tir, yeri de kalb üzerindeki siyah noktadır. Buna hayvanî ruh da denilir ki insan onunla beraberdir. Eğer bu hayvanî ruh insani ruhu mağlûp eder, öfke ve şiddet ve şehevi arzulaıayla onu esir ederse hüküm galip olana göre verildiğine ve gali polan da hay­ vanî ruh olduğuna göre böyle insana hayvan denilir. Bu hâl de­ vam ettiği müddetçe sahibinin kalbi ölü nefsi diridir. Eğer o kimseye Allah’ın yardımı ulaşır da, insani ruhu mah­ kumu olduğu hayvani ruha galip gelir, öfke ve şehevi arzularını kontrol altına alırsa, artık o kimse nefsi ölü kalbi diri bir insan durumuna gelir ki artık o ruhani yani kâmil bir insandır. Bulun­ duğu yerden yukarılara çıkmış olup bu çıkışı onun durumuna gö­ re bir yıl bir ay, bir gün ya da bir saatte gerçekleşmiştir. Cenab-ı Hak Kur’an-ı Keriminde: Ona Ruhumdan üfledim» buyuruyor. Artık o kimse kendi as­ li ruhisine kavuşmuş ve muradına ermiştir. îzafi ruhun bir çok isimleri vardır. Bunlardan en çok bilinenleri, ruh-i ekmel, akl ı ev­ vel, cevher-i evvel, kalem-i a’la, ruh-ı Muhammedi, Nur-ı Muhammed-i, cevher-i rabbani, ruh-i kuds ve ruh i nâtık, sırrı a’zam, sırr-ı ilahi v.s. dir. Ey İnsanoğlu! Sen kendinin hangi mertebede olduğunu bilme­ yi arzu edersen kendi haline bak. Eğer yalnızca yiyen, içen ve şehevî arzulan tatmin eden biriy­ sen bil ki hayvansın. Eğer yiyor, içiyor, şehevî arzularını tatmin ediyor, bunun yanında kavga, döğüş, küfretme, münâkaşa, ha­
344

MARİFETNAME

sımlık, düşmanlık, hiddet ve şiddet gibi yollara baş vuruyor ve insanlara eziyet veriyorsan bil ki hayvansın. Eğer, yiyor, içiyor, şe­ hevî arzularını tatmin ediyor, yalan söylüyor, insanları kandırıyor ve onları birbirine düşürüyorsan bil ki şeytansın. Eğer a zyiyor, az içiyor, az uyuyor, şehevî arzularına gem vu­ rabiliyor, kimseye eziyet etmiyor, kandırmıyor ve danltmıyor, yalan söylemiyor, yumuşak huylu oluyor ve herkes hakkında iyilik dü­ şünüyor ve kendine düşen vazifeleri yapıyorsan bil ki sen melek­ ler derecesindesin. Eğer yeme ve içmeni noımal yapıyor, şehvet ve hiddetine ha-» kim oluyor, Allah’ı bilme ve tanıma yoluna gidiyor ve o yola gö­ nülden kendini veriyor ve kendi nefsinden geçiyorsan bü ki sen arifsin. Allah’ın ahlâkıyla ahlâklanan ve onun ilim denizinden bir hâzinesin. Hakikatleri bilen bir inşam kâmilsin. En yüce makam­ ları elde etmiş ve huzur meclisine girmeyi hak etmişsin. Ebedî ola­ rak kendini hakka veren her muradına eren ve işlerinde itidâlden ayrılmayan yüce bir kulsun ne mutlu sana! MANZUME Ey ruh-ı pâk cismle dünyada hoş musun Vey nur-ı mahz dide-i binada hoş musun? Ey Arş kuşu nice tutuldun bu dâme sen? Safra ve kan ve balgam ve sevdada hoş musun? Ger bu yürek dinlerse mekânın gönül nedir? Çün bu yürektesin bu süveyda da hoş musun? Ol gülşen-i koyup, nasıl düştüm bu külhana Külhancılarla hüsn-i mudarâ da hoş musun? Ol üns bezminden o vatandan ırak mısın? Kalbinle, yâ o meclis i mâ’nada hoş musun? Meşgul-i resm ve âdet olup şeker misin gam? Ya Hazreti huzur ve Hazreti Mevlâ da hoş musun? Olmuş seninle mestû muhabbet hezâr dil Aşıklarınla rıfk ve muvâsa da hoş musun? Alem seninledir nice alemdesin aceb Sen sende hüsn-i aşkı temâşâ da hoş musun Hakkı sorar seni, sana ey nefs-i nâtıka Dil haclesinde aşk ile tenhâda hoş musun?

345

BÖLÜM: 2
AZ YEMEK, AZ UYUMAK, AZ KONUŞMAK, UZLET, ZİKİR VE FtKRİN FAYDALARI ALTI KONUDAN İBARETTİR KONU: 1 SEKİZ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 AÇLIĞIN FAZİLETLERİ AYET: Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Yiyiniz, içiniz, fakat israf etmeyiniz, şüphesiz Allah israf eden­ leri sevmez. (A’raf Sûresi, Ayet: 31) KUDS-İ HADİS Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Ben izzeti ibâdet ve taatte koydum. İnsanlar ise izzeti sultan­ ların kapılarında arıyorlar. Orada izzeti nasıl bulacaklar? Ben il­ mi açlıkta koydum halbuki insanlar onu çok yemekte arıyorlar. (Böyle olunca) ilmi nasıl bulacaklar? Ben kalbin cilalanıp parla­ masını uykusuzlukta bıraktım. Halbuki insanlar kalbin cilasını çok uyumakta anyorlar. Onu bu halde nasıl bulabilirler? Ey İnsanoğlu! İlmi ve ameli toklukta nasıl ararsın? Çok uyuyorken kalbinin cilalanmasın! nasıl beklersin? Çok konuşuyorken hikmeti nasıl bulabilirsin? İnsanlara karışıp onlarla meşgul olur­ ken ünsiyeti nasıl istersin? Dünyayı sevip ona bağlanıyorken nasıl olur da benim muhabbetimi istersin? Ey İnsanoğlu! İlmi ve ameli açlıkta, kalb cilasını gece uyanık

MARİFETNAME kalmakta, hikmeti sükût etmekte, üns ve konuşmayı uzlet etmek* te, muhabbet ve nzayı dünyadan geçmekte (vc dünyayı terkte) ara. Ey İnsanoğlu! Oruç benim içindir, onun mükâfatım ben vere* ceğim. Oruçlunun iki sevinci vardır. Biri iftar cdcceği andaki se­ vinci, diğeri de bana kavuştuğu zamanki sevincidir.»
Rasulullah S.A.V. ümmetine yemenin derecesini fayda ve za­ rarlarım, tokluğun âfetlerim, açlığın faydalarını bildirdi. Rasulul­ lah S.A.V.’m bu husustaki bazı hadisleri şöyledir:

HADİSLER
Peygamberimiz buyuruyor ki:

«İnsanoğlu midesinden daha kötü bir kap doldurmuş değildir. Ona 3-5 lokma yeter. Bu onun ruhuna kuvvet, bedenine metinlik verir. Yemek yemek isteyen kimse midesinin üçte birini yemek, üç­ te birini su ile doldursun, birini de boş bıraksın.» «Tok kamına yemek haramdır ve hastalıktır.» «Çok yemek fenâ (kötü) dür. Çok yiyen ve çok uyuyan yeril­ miş (mermum) tir.» «Tıka basa yiyenin kalbi katı, hikmetten yoksun ve hakkı unutucudur.» «Allah, bir kulunu sevdiği zaman onu yiyeceği ucuz olan yer­ de aç koyar.» «Ccnâb-ı Hakkın yaratıkları içinde sevdikleri aç ve susuz ka­ lanlardır. Onlan darıltanlar şakidir, yerleri Cehennemdir. Onlan her gören, aşağı derecede tutan ya da bir şeyle incitip sözle sata­ şanları Cenab-ı Hak hastalıklara düçâr eder. İnsanlara karşı rezil eder, geçimini daraltır.» «Karnı aç, kalbi kanaatkar olan ve hakkı zikreden kimse Al­ lah’a yakındır.» «Şeytan insanın damarlarında kanın dolaşması gibi dolaşır. Onun yollarım açlık ve susuzlukla kapamak Allah’a yakın kullann işidir.» «Allah katında en faziletliniz en çok aç kalanınız, en çok üzü­ lendir. Cenab-ı Hak mahlûkatım doyurur. Fakat veli kullarım aç bırakır.» «Midenizi aç bırakın ki bu sayede kalbinizde marifet nurlan parlasın. Hikmet nurlarıyla dolsun, yerde ve gökte olanları sizin (bu halinizle) sevinirler.» Hz. Ömer R.A. günde bir kez yemek yer ve onda da onbir lok’naa almakla İktifa ederdi. a47

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

MANZUME Habibullah mübarek kamına taş bağladı yani İsterse yemek kamın ona taş ver verme sen nân (ekmek) 1. Şikan perver ki pür hak eylemiş divâr-ı azasın O kalmış hâne-i muzlimde görmez şems-i tâbânı. Şikâyet eyllyen üç gC.nlük açlıktan değil ârif O cahil kâr ve kesbetsin ki yok Hakka tekelânı. Desen açlıkta var za’f ol kereldir, mâ’n-i itaat Deriz açlıktadır üns-i Hak odur kül-i ruhâni. Hak yemeğidir açlık onu mahsus-ı haves etmiş Bulur açlar vecdü hâli ve zevk ve cezb-i hakâni. Bulan açlıkta bulmuştur, fenâdan devlet i fakri Duyan açlıkta duymuştur, rumuz-ı sun sübhâni. Gören açUkta görmüştür, eğer aşk-ı eğer ruhu Alan açlıktan almıştır, künüz (hazineler)-ı nefs-i inşânı. Eren açlıkta ermiştir, huzur-ı hazret-i Hakka Bilen açlıkta bilmiştir, ulum-ı bahr-ı ir fâni. Cümle açlıktadır devlet, saadet izzet ve devlet Olur aç olan ruhânî, dahi s imâsı nurânî. Zaif et nefsi tâ kim, kuvvet-i kudsi bula ruhun Hayât-ı candır açlık, hem memât-ı nefsi-i şeytânı. Gel ey Hakkı bu yeme ve uykuyu koy, faksu fenâ iste Ki viran olsa ten köşkü, bulursun genc-i pin kâni. KISIM: 2 ÇOK YEMENİN AFETLERİ, AÇ KALMANIN KERAMETLERİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Yemeden içmeden başka nimet bilmeyenin yani nimetten maksadın yemek ve içmek olduğunu zannedenlerin ilimleri az, azablan çok olur. Tokluk hastalıkların kaynağı olup, hikmeti giderir. En mü­ essir ve en faydalı ilaç açlıktır. Az yemek hastalıkları azaltmak ol­ duğu gibi çok yemek de bir çok hastalıklara yol açar ve hastalık­ ların sebebi olur. Kalbe katılık ve ağırlık verir. Cenab-ı Hak bir kulunun hayrıuı murad etse ve ona inâyet eylese onun midesini yemekten, şehvetini de cinsî münasebetten keser. Allah, ikram ettiği kuluna az yiyip az konuşmasını ve az uyumasını ilham eder. Tok saf ve akıllı bir fikre sahip olamaz. Çok

MARİFETNAME

yemek bedene zarar verdiği gibi fazla uyumak da bedene zarar verir. Az yiyenin derdi az sıhhati yerinde ve uzun olur. Tokluk ile sıhhat bir yerde duramıyacağı gibi, açlık ile hastalık da bir yerde duramaz. Nefsini çeşitli yemeklere bağlıyan ve onlan düşünen kimse sıhhatini kaybeder ve türlü hastalıklan kendisine davet eder. Peygamberlerin yemekleri velilerin makamıdır. Açlık hikmet bulutu ve akılları açan bir deniz, ruhlan tahrik eden bir rüzgâr, bedenin hususiyetlerini açığa vuran bir anatomidir. Açlık, fazilet­ lere bulaşan hastalıklara ilaç, akılları parlatan cila, ruh gıdasının iştihası yaralanan kalbe melhemi, kuvvet ağacının meyvesi, iffet sıfatının süsü, gönüle girmenin yolu ve büyük bir hediyedir. Açlık; hastalığa şifa, dertlere devâ, velilere süs, düşmanlara azab, ruhun sıkıntılannın gidericisi ve fetihlerin kaynağıdır. Açlık, nefsin isteklerini keser ve öldürür, kalbe hayat verir, bilgiyi öğren­ meyi kolaylaştırır. Ariflerin açlığı arınma (safvet) zâhidlerin açlı­ ğı hikmet, aşıkların açlığı Allah’a yakın olmaktır. Açlık, nefsi köreltir ve öldürür. Kalbe incelik ve merhamet verir. Arif kulıarm hikmet nurları açlık alevini günlerce söndürür. Böylece ârif bir kaç lokma yemekle yetinir. Açlığı Allah için ola­ nın kalbinde hikmet kapısından başka bir kapı daha açılır. En tatlı yemek açlık olup, mevlânın bir ziyafetidir. Tokluk akıl ve ze­ kâ giderici, cahillik ve zulmetin sebebidir. Nefsinin esiri olanlar feryât ediyorlar. Nefsini açlık ile boğazlıyan kimsenin kalbine ma­ rifet nuru dolar ve kalbi canlanarak hayat bulur. Şeytan tohumu olan vesvesenin tarlası toklann midesidir. Doyana kadar yemeye eki denir ki bu hayvanlardan farklı olmıyan bir durumdur. Allah’ın arzdaki yemeği açlıktır. Veliler onun­ la doyar. İnsanın düşmanı tokluktur ki cehâlet ve günaha sebep­ tir. Dünyanın sultanları açlığın tat ve lezzetinden mahrumdurlar. ZiTa Allah’ın aç kullarına ziyafeti açlık iledir. MANZUME Geldi Ramazan ayı, ey yâr-ı kamer simâ Oruç tut ve az uyu, takalbin ola binâ (gören).
Oruçla ten ve cam pâk eyle yeme nân (ekmek) ı Dolsun mey’i ruhani, ta mest ola her ecza.

Bu demleri gûş eyle, meydir bunu nuş eyle Seller gibi cûş eyle, tâ kalbin ola deryâ;
Açlıktır taamullah, kut-i dil-i âgâh Vermiş okuluna şâh, kim aşk iledir şeydâ
340

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Hakkı, dûnu gün dâim ol kâ'mû hem sâlm Dol aşk ile ol hâim koy sureti, koy sureti bil mana. KISIM : 3 TOKLUĞUN ZARARLARI, AÇLIĞIN FAZİLETİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Üç şey vardır ki bunlar kalbe sıkıntı verir. Bunlar: 1 — Çok yemek, 2 — Çok uyumak, 3 — Çok konuşmak. Mide dolunca ruh ölür ve beden ruh olur. Karın acıkınca ise beden ruha dönüşür. Bedenin sıhhatinin temini aç kalmakla ve az yemekle mümkündür. Ruhun sıhhati, az uyumaya bağlıdır. Ruh az .uyumakla sıhhate erer. Akıl tok olan da durmaz. Gider ve bu hal devam ettikçe geri gelmez. Açlık, Allah-u zül celâlin ismi ve me­ leklerin ikramıdır. Açlık, az uyumaya yardımcı olur. Az uyumak­ ta az konuşmaya yardımcı olur. Tokluk hastalığı, hastalıkta der­ di davet eder. Hastalıkların temeli tokluk, devâların temeli de aç­ lıktır. Vehim, vesvese ve insan nefsindeki ateşler açlık sayesinde sö­ ner. Midesi aç olanın vesvese ve vehmi olmaz. Meselâ, delinin deli­ liği acıktığında söner ve akıllı hale dönüşür. Açlık, bir ibret levha­ sı, hikmet kaynağı, sevgi ve muhabbetin anahtarıdır. Açlık, nefsin telâş, kararsızlık ve sabırsızlığına ilâçtır. Açlık; kalpleri temiz ve saf olanların sevinç ve huzuru, kendini Allah’a verenlerin hidâyet rehberidir. Tokluk, kalpteki hikmeti siler, açlık ise ilmi var eder. Midenin acıkması hâlinde uzuvlar doyar, mide doyduğu zaman ise uzuvlar acıkır. Açlık nefis için zindan, kalb için de gül ve gülistandır. Tokluk bir çok vesvese ve vehimlere sebep olur. Açlıkta olan vesvese ve vehimlerin bir etkisi olmaz. Karnı aç olanlar iki âlemi geçerek mevlâsına kavuşurlar. Açlık kalbi hikmetle doldururken, tokluk kalbi sağır ve dilsiz kılar. Açlık; bedende hafiflik, gönülde hikmet, gözde ibrettir. Aç kalmak ve uykusuz kalmak kalbin parlamasını ve cilalanmasın! sağlar. Yemek, ekmek nasıl midenin gıdası ise açlık ta gönülün ve ruhun gıdasıdır. Şeyhinin tavsiyesine uyarak bir gün aç duran mürid şeyhine: — Acıktım, deyince şeyh:
350

MARİFETNAME

— Allah’ı zikret, dedi, açlığın ikinci gününde: — Kuvvet istiyorum, dedi, şeyh de: — Kuvveti Allah’tan iste diye cevap verdi. Üçüncü gününde mürid: — Azık nedir diye sordu. Şeyh de: — Şeyhi hiç ölmiyen dirinin zikridir diye cevap verdi. Açlığın dördüncü gününde mürid Allah’u zül celâlin muhab­ beti ve cezbesiyle iftar edince ruhu kuvvetle, bedeninin bütün zer­ releri İlâhî aşkla dolmuş. KISIM : 4 YEMEK NASIL AZALTILIR? MİKTARI, FAYDASI VE SIRLARI NELERDİR? Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Az yemekten kasıt, şehevî ve hayvanî nefsi zayıf düşürmek ve aklın emri altına almaktır. Maksad kalbi her türlü pislik ve kötü huydan temizlemektir ki bu da ancak açlıkla mümkün olur. Zira açlık, kalbin yağını eritir, kan miktarını azaltır. Kalbi her türlü istek ve arzulardan uzaklaştırır ve Allah’ı zikretmenin yani lrade-i ilahiyi kabule yetkili kılar. Bu aynadan nefse nurların aksi halin­ de kalb Allah’ın nuru ile cilalanır ve nefsin mevcut karanlığı or-, tadan kalkarak aydınlanır. Şehevi karanlıklar gider, sevgi ve mu­ habbet incisi o zulmetleri yorar. İnsandan istenen de zaten sevgi ve muhabbettir. însan o haliyle Allah katında meleklerden daha sevgili olur. Tarikate yeni girenler yemek hususunda nasıl davranmalıdır? Marifet yoluna yeni girenler yemekte orta yolu tutmalıdırlar. Yani ne çok yemeli, ne de çok kısmalıdırlar. Orta derece yemekten kasıt günde 50 ilâ 100 dirhem arasında bir şeyler yemektir. (250 ilâ 400 gr.) Bu kalbin parlaması, temizliği ve ruhun cilalanması için gereklidir. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Karnımızı acıktırın ki kalbinizle Rabbinizi göıebilesiniz.» «İnsanın karnından daha kötü bir kab dolmamıştır.» Çünkü gıdanın bedene yardımı dokunur. Halbuki gıda için be­ dene yerleşen tabii kuvvetler vardır. Bunlar şeytanın askerleridir. Bu askerler gıdadan fazla miktar da pay alırlarsa nefsin arzu ve istekleri hem artar hem de kuvvetlenir. Nefsin karanlığı bedeni sa­ rar. Gıdalardan oluşan nem ve yaşlılık beyin damarlarım tembel­ leştirir. Bu da duyuların hareketini kaybettirir. Uyku geUr. Hatır­ lama düşer.
351

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Yemek az yenirse nefsin bu istekleri yemeğin azlığına göre azalır. Tabii kuvvetlerin karanlığı gider. Şeytanın askerleri zayıf düşer. Kalp parıldar. Kalp temizlenince de parlak ruhunda aklın çahşması daha mükemmel olur. Ruh bedenin hakimi olur ve kişi insanlık derecesine erer. Bundan şöyle bir sonuç çıkarılabilir: Ken­ dini yemeğe veren ve onun emrine giren kimse bitki derecesinde, şehevi arzulannın esiri olan insan, hayvan derecesinde, kendisini ilme ve irfana veren kimse de insanlık derecesinde olur. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Onlar, hayvan gibi hatta hayvandan daha da aşağı (sapık) tırlar.» (A’raf Sûresi, Ayet: 179) Akıllılar bu sözü edilen süfli yani akak mertebede kalmaz. Ça­ lışması ve ibadeti için kendisine kuvvet verecek kadar yer ondan fazlasını terkeder. Tatlı ve lezzetli yemeklere itibar etmez ve on­ ları elde etmek düşüncesinden kendisini kurtarır. İnsanlık dere­ cesini elde ederek Üns derecesine erer. Her muradına kavuşur. Çün­ kü bitki ve hayvan derecesinden kurtulup insanlık derecesine ulaş­ manın en mühim şartı yemek yemeyi azaltmaktır. Kâmil insan olana açlık zarar vermez. Zira açlık sabrın en gü­ zel numunesidir. Onun uzun süre aç kalmasını huzurlu olmasının da uzun süre devam etmesi demektir. KISIM: 5 TOKLUK ALAMETLİRİ, AÇLIĞIN KERAMETLERİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Her türlü kalp hastalıklarının kaynağı yemek isteğidir. Çün­ kü iyi ahlâkı kötü yapan odur. Cennetliği Cehennemlik yapan odur. Cihan ülkesini ruha zindan eden odur. Alim aklı cahil nefse esir eden odur. Açlığın tadını alan doyduğuna üzülür. Çünkü o bilir ki çok yiyen kimse yenilmeye mahkum olur. Akıllı yemek arzusunu terk eden ve nefsini beslemiyen kimsedir. Akıllı insan bedenini besliyerek kabir toprağına yem etmez. Şehvani nefs her ne kadar akla muhalefet eder Ve hakka asi olursa da bu isyankârlığını açlık kar­ şısında sıirdüremiyerek teslim dlur. Zira açlık onu emrine alır. Açlık beden ve ruhun menfaatine olduğu gibi, tokluk da her iki­ sinin zararınadır. Hayatım yalttzca yemeye ve içmeye harcıyan gafil gerçeği bırakmış hayalin ardına düşmüştür. Fazla yiyen as352

MARİFETNAME

lında yemek yemiyor, kendi hayatını yiyor kİ bunun sonu da ölüm­ den başka bir şey değildir. Midesinden mahkum olan biçarelerin akıllan da, kalbleri de olmaz, kulaklan duymaz, gözleri görmez, bedenini besllyen insan tenâsül organına köle olur. Hayatı aynen hayvanlarda olduğu gibi şehevî arzular peşinde koşmakla geçer. Hayvani nefis açlık saye­ sinde zayıflatılsa o kalpdeki ruh kuvvetlenir. Şehevî isteklerinin mahkûmiyetinden kurtulan ruh ilim ve adalet üzere olur. Huzuı? bulur, Rabbının ünsiyetine mazhar olur. Ağzı kapanınca kalbi açı­ lır. Ona aşk şarabı (Rabbani aşk’ın şarabı) içirilir. Azık yerine ken­ disine nur ekmeği yedirilir. Bu ruhun gençleşmesine sebep olur ki ruh gençleşince de bir­ lik âlemine gider. Aşk kanadıyla uçarak velüere kanşır ve peygam­ berlerin ruhlarıyla uçar. Pir olan daima genç kahr, yüzü nurlanır ve gül misali açar. Nur damlalan ve âlemi yaratan Cenab-ı Hakkın sırları, kalbine gece ve gündüzün malum olur. Ağzı açılsa gönül bağlanır. Gönül beden çöplüğünde dertlenir. Çünkü temeli toprak olan maddenin gıdası yine topraktır. Şayet ruh istek ve heveslere esir, kalb de belâların zindanı olur­ sa, bu durumda beyin gece gündüz vehim ve vesveseler içinde kıv­ ranır durur. Hali bu olanın hareketleri kötü işleri de sahte olur. Ruhu hasta eden yemek hayvani nefse kuvvet verir. Çünkü tadı alman her lokma, ruha varılan zincirin bir halkasıdır. Bu durumda akıllı ne yapmalıdır? Akıllı arpa ekmeği ile yetinmeli, yemeği o derece azaltılmalı­ dır ki bir kaç lokmayı kâfi görmelidir. Bu hal onun nefsinin za­ yıflamasını, ruhunun kuvvetlenip kurtulmasını temin eder. Bu külfetlerden kurtulan ruh, aşk ve muhabbetle dolar ve kâmil in­ sanlara ayrılan üstün mertebelere erer. KISIM: 6 TOKLUĞUN AFETLERİ, ORUCUN FAYDALARI Ey Aziz Ehlullah diyorlar ki: Yemeği, onu seni taşıyacağı kadar ye, senin taşıyabileceğin ka­ dar yeme. Yemeği sen ye, yemek seni yiyecek olmasın. Sen yersen yemek ruhuna nur olur. O seni yerse hepsi mahvu perişan olur. Tarikat ehlinden bir zat, bir kâmile gitti ve; — Bana Cenab-ı Hakkı marifeti bildir, dedi. Kâmil sat bu so­ ruyu kendisine soranın çok yemek yediğini bildiği için,
353

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

— Sen evvelâ yemek yemeyi öğren, sonra bize gel de marifet hakkında o zaman konuşalım, dedi. Kazanılan mallar için nasıl zekât vermek gerekli ise beden içinde aynı şekilde zekât gereklidir kİ o da oruçtur ve geceleri iba­ det etmektir. Gönüle giren bir mürşid-i kâmil âbid bir zatın her gününü oruçlu geçirdiğini ve akşamları bir batman yemekle iftar etmeyi yeterli görüp sabaha kadar namaz kıldığını duyunca: — Yann ekmek yese de uyuşa daha iyi yapardı, dedi. Çok yiyenin sıkıntısı çok, sıhhati az olur. Midesine ve şehevi arzularına düşkün olanın değeri barsaklardan çıkan (yani pislik) dır. Az yemek i f f e t ç o k yemek ise israf etmektir. Açlık her türlü meziyetin en üstünü olup beden ve ruh için menfaattir. Sıhhatin temini açlıkla mümkündür. Can az uyumak­ la, akıl az konuşmakla rahata erer. Rasulullah S.A.V. o derece aç kalırdı ki açlıktan adeta büküle büküle yürürdü. Ebu Hureyre R.A. o derece aç kalırdı ki bir mecnun gibi kıvra­ nır dururdu. Yüce pirimiz Fakirullah İsmail Tillavi bu Hakkı oğlunu (yani l.H.’nın kendisini) terbiye için bana hita pederek: — Molla İbrahim, ben gündüz ve gece bir defa olmak üzere hazırlanan yemeği yerim. Yemek çeşidi ne olursa olsun, bir hafta­ lık yiyeceğin yalnızca bir pidedir. Et suyu nefsi terbiyeye engel ol­ maz. 6 gün zarfında iki bardak su içer, yatsı namazından sonra uyur, daha sonra kalkar ve sabaha kadar ibadet ederim. Pazartesi ve perşembe günlerini ise oruçla geçiririm. KISIM : 7 TOKLUĞUN 10 AFETİ, AZ YEMENİN FAZİLETLERİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Kim marifet yoluna girmek, hayvan ve bitki mertebelerinden çıkıp kâmil insan derecesine çıkmak, nefsini yüceltip kalbini te­ mizlemek ve ruhunu cilalamak isterse, ilk önce midesini haram lokmadan muhafaza etmesi gerekir. Marifet yoluna girmenin baş­ langıcım buradan yapmalıdır. Zira midenin korunması bütün uzuv­ lardan daha zordur. Hatta kişi midesini haramdan koruduğu gibi, helâlin fazlasından da korumalıdır. Midenin meşguliyet ve bedene verdiği sıkıntı bütün organlardan daha çok, ruh ve bedene verdiği
354

MARİFETNAME

zarar da bütün azalardan daha fazladır. Mide, kendisi hem hafiflik, hem zayıflık ve hem de kuvvetin bulunduğu bir kaynaktır. Esasen çok yemenin oburluğun zararla­ rın ıanlatmakla bitmez. Fakat bunlar içinde 10 tanesi vardır ki, bunlar helâk edici vasıflara sahiptirler. Onlan şöylece sıralayabili­ riz: 1 — Midenin haddinden fazla doldurulması kalbi katılaştırır, karartır ve nurunu söndürür.
Peygamberimiz buyuruyor ki: «Kalplerinizi çok yemek ve içmekle öldürmeyiniz. Su içinde kalan ekinler nasıl ölüyorsa, kalpler de çok yemekle ölür.»

Çünkü mide kalbin alt kısmında bulunur ve adeta kaynayan bir kazanı andmr. Kaynayan kazanın buhan, kalbe çıkar. Buhar eğer fazla olursa kalpde kararma, kirlenme ve değişme meydana gelir. 2 — Çok yemek uzuvların gereğinden fazla çalışmasına, kısa zamanda yıpranmasına ve gereksiz yere bozulmasına sebep olur) Çünkü insanın mides itıka basa dolunca boş şeylere bakar ve boş şeyleri dinlemek ister. Aynı şekilde dil boş konuşmak, ayak gerek­ siz yere gitmek, eli boş şeyleri tutmak ister. Ferci kabaran şehevi arzusunu dindirmek için cima* ister. Halbuki eğer, mide aç olsa, bütün organlar rahat ve huzur içinde olur. Boş şeyleri konuşmaz, dinlemez ve haramlara gitmez. Mide öyle bir organdır ki o aç olun­ ca diğer organlar tok, o tok olunca diğer uzuvlar aç olur. İnsan yeme ve içmesine göre konuşur ve işler yapar. Meselâ mideye ha­ ram girerse beden haram işlere meyleder ve yapar. Yemek içmek bir nevi işlerin ve sözlerin tohumu olur denilebilir. Yukarıda ifadeye çalıştığımız işler hep onun sebebiyle olur. 3 — fazla yemek ili mve idrâk azlığına yol açar. Ey insan! Dünya ve ahiret işlerinden birini yapmaya ihtiyaç, duyarsan bir şey yeme. Çünkü kaynayan kazan olan midedeki gı­ danın buharı idraki ve zekâyı perdeler. 4 — Çok yiyen kimsenin ibadeti azalır. Çünkü çok yemek be­ dene ağırhk ve uyku verir. Hisler ve kuvvetler durur. Uykuya da­ larak Allah’a itaatten uzak kalır. Bu haldeki insanın atılan leşter^ farkı mı olur? İbadet için kuvvet ve zindelik gerekir ki bu da aş yemekle ve nefisle cihad etmekle mümkün olur. 5 — Çok yiyen kimse ibadetinden zevk alamaz. Hz. Ebubekir diyor ki: «Müslüman olduğum andan bu yana karnımı bir kez olsun tı­ ka basa doyurmuş değilim. Bunu Allah’a ibadet zevkinden mahrum
355

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

«İbadetin en lezzetlisini ve tatlısını açlıktan kamım birbirine yapıştığı zaman tattım.» 6 — çok yemekte harama düşmek tehlikesi vardır. Zira helâl az haram ise sana çokça gelir. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Helâl aana damla damla gelir. Haram ise sel gibi gelir.» 7 — Çok yemenin, yenilecek şeyin kazanılması, getirilmesi, hazırlanması, yenilmesi, sindirilmesi, gereksiz kısmının dışarı atıl­ ması gibi bir çok külfetleri vardır. Ayrıca çok yemenin doğurduğu hastalıklardan kurtulmak için çalışmak gibi hem bedeni hem de ruhu yoran bir çok faaliyetler vardır. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Bütün dertlerin esası çok yemek, ilâcı ise aç kalmaktır.» Bunun dışında yemek ve içmekle vakit harcamak ve dünyaya fazla meyletmek de vardır. 8 — Çok yemek, ölüm hastalığının şiddetli olmasına sebep olur. Peygamberimiz buyuruyor ki: «ölüm hastalığının şiddeti (kişinin) dünya lezzetlerinin azlık ve çokluğuna göredir. Yemek ve içmekte dünya lezzetlerinden sa­ yılır. Bunları çok yapan ölüm hastalığının şiddetini artırmış olur.» 9 — Çok yemek kişinin ahirete olan bağlılığım azaltır. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «(Kâfirlere hitaben) Dünya hayatınızda bütün zevklerinizi ya­ şayıp bitirdiniz ve onlann zevkini sürdürdünüz.» (Ahkâf Sûresi, Ayet: 20) Ayet dünyada lezzetlere kavuşmanın ahirette acılarla karşıla­ şılacağına işarettir. Zira dünyadan ne kadar lezzet ahrsan ahiretteki lezzetini o derece kaybedersin. Çok yemenin dünya nimetle­ rinden olduğu şüphesizdir. Halid b. Velid R.A. Hz. Ömer’i davet ederek çok güzel bir ye­ mek hazırlamıştı. Hz. Ömer ona hitaben: — Hazırladığın bu nefis yemek bizim içindir. Fakat arpa ek­ meği yiyen ve karnı doymıyan fakirler için ahirette ne gibi bir lez­ zet vardır? diye sordu. HaUd b. Velid: — Ey müzminlerin emiri, onlar için Cennet vardır. Bunun üzerine Hz. Ömer R.A. şöyle dedi:
350

kalmamak İçin yaptım. Yine müslüman olduğumdan bu yana ka­ na kana su İçmiş değiiim. Bunu da Allah’ı görme ve ona kavuşma lezzetinden mahrum kalmamak için yaptım.» Kâmil bir zat diyor ki:

MARİFETNAME

— Onlar Cenneti hak ederek kurtuluşa ermişlerdir. Bu yiye­ cek bizim dünyadan aldığımız lezzet olduğundan onlar bizden uzaklaşmış ve selâmet bulmuşlardır. 10 — Çok yemekte arlanma ve kınanma vardır. Çok yemek, şehveti artıracağı gibi faziletleri de terkettirir. Dünyamn helâlinden yenilenler de verilecek hesap haramlar da ise abaz vardır. Dün* ya lezzetleri bir serap ve hayâl, süsü ise zarardır ve yalandır. Çok yemenin 10 büyük âfeti bunlardan ibarettir. Marifet yoluna girmeyi arzu eden herkes kamım doyurmak­ tan sakımr ve âfetlerin kendine ulaşmasından korunur. Gönlünü, az yemeye alıştırmakla kerâmet ve iyiliklerle şâd eder. Az yemenin sağladığı bir çok faydalar vardır. Bunlar arasmda: Gönlün temizliği, kalbin cilalanması, ruhun nurlanması, be­ denin sıhhat bulması, hafızamn kuvvetlenmesi, kıyamet günün­ deki şiddetli açlığı hatırlamak, Allah’a kolayca yönelmek, ibadete devam etmek, abdestli olmak, başkalarına cömert davranmak, fa­ kirlere yardımcı olmak, onlan razı etmek, yetimleri korumak gibi şeyler vardır. Yemek miktarım azaltmak için önce fazla yemenin yukardaki âfetlerini akimdan çıkarma. Az yemenin faydalarım göz önüne alacaksın. Mevcut yemeklerin en iyisini yiyeceksin. Yağlı bir yemekle yetineceksin. , *1 Bunlardan daha da kolayı gecede 1 kez yiyeceksin. Çok yiyen­ lerle beraber durma. Yediklerini tartı ile yap ve hergün bir miktar azalt. 50 dirheme (200 gr.) İninceye kadar bu çalışmaya devam et. KISIM: 8 AÇLIĞIN ÇEŞİTLERİ İLE HAL VE MAKAMLARI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Açlık, aynen uzletin konuşmamayı ihtiva ettiği gibi uykusuz­ luğu ihtiva eder. Açlık ikiye ayrılır: 1 — Kişinin kendi isteği ile aç kalmasıdır ki bu kendini ahiret yoluna veren ve dünyadan geçenlerin açlığıdır. 2 — Hakikate erenlerin açlığıdır. Çünkü hakikate eren kim­ se nefsini koymayı arzulamaz. Üns zamanında arada bir yer. Hey­ ben zamanında ise çok yerler. Ancak sâlikler (tarikat ehli) in had­ dinden fazla yemeleri Allah’tan uzaklaşmalarına ve huzuru İlâhi­ den kovulmalarına yol açar. Nefsin hayvani istekleri ruhlarım sa­ rar. Az yemeleri halinde gönülleri muhabbetullah (Allah sevgisi) ile dolar. Sırları idrak ve müşahede kabiliyetini kazamr. Haddin­ den fazla aç kalmak iyi değildir, zira aklı kanştmr ve sıhhati bozar.
357

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Bu sebepledir ki tarikata yeni giren salik aç kalmak hususun­ da orta dereceyi bulmak zorundadır. Baştan oruç tutmalı ve ye­ meğini böylece azaltmaya başlamalıdır. Daha sonra 24 saatte bir defa yemeye kendini alıştırmalı ve daha sonra da haftada sadece İki defa yemekle yetinmelidir. Eğer marifetullah derecesine erme­ yi dilrse bu yolunu devam ettirir. Tarikate yeni giren sâliklerde açlığın tesiri mütevazilik, sükû­ net ve ihtiyaç halleri görülmekle belli olur. Hakikate erenlerde ise gönül rahatlığı, kalp inceliği, beşeriyetten kopmakla İlâhî saltanat Ue seyretmek hâlleri şeklinde kendisini gösterir. Açlığın makamı öyle yüce bir makamdır ki onun çok acayip halleri ve garib sırları vardır. Açlığın kemâl derecesine ulaşanlardaki faydası böyle açığa çıkar. Açlığın insanlara sağladığı fayda ise bedenin sıhhatine, huy­ ların ve tabiatlerin ıslahına ve sâlim düşünmeye sebebiyet vermek­ tir. İmam zayıf yoksullarda görülen açlık ise bir çok kötülüklere ve hoş olmıyan hallere yol açar. RUBAİLER Açlık ki tok eyler ol kamu azayı Açlıkta bu nefs, terkeder dünyayı. Hem açlık açar rumuz her mânâyı Açlıkta bulur bu can ve dil mevlâyı. Namdan boş olan pür (dolu) hikmettir Gönlü gözü utanık işi ibrettir. Açlık ki tamam hiffet ve iffettir Her derde şifadır ol tene sıhhattir. Hakkı az ye eyle batna (karına) hulku mizan Açlıkta yol ol ziyan ki toklukta ayân Açlıktan olan ziyana peştir (yeter) bir nan Toklukta hastalara gerek çok dermân Hakkı, yemek az ye, az uyu, az söyle Can sağlığı, dil hoşluğu bul sen öyle. Her ne dilesen gönülde bul, zevk eyle Kim iki cihan saadetidir böyle. Bende eyle deham (ağız) bu cihanı seyret Koy hab (uyku)ı gönülde her nihanı (gizliyi) seyret. Aşk aça yürekte çûn dilhanı seyret Deryalar içip safay-ı canı seyret.

HKk-v.

35»

MARİFETNAME

Nefs ehline gerçi açlık olmuş zindan Amma ki gönül ehlinedir hoş seyran. Açlıkta gönül safa bulur lezzeti can pes cu (açlık) dur ehl-i hakka Hak’tan ihsan. Hakka ki taam (yemek) ı enbiyâdır açlık Hem hal ve makam-ı evliyadır açlık.. Hem safvat-ı kalb-i asfiyâdır açlık Her derde deva ve hoş neva (nağme) dir açlık. Hakka ki safayı asfiya cu olmuş Takvâ ve reşâd-ı etkiya cu olmuş. Hem fitnat-ı reyi ezkiya cu olmuş Bel zirve-i cayı irtikâ (en yüksek mertebe) açlık olmuş. Çok uyumak oldu ilm û fadlı hâdim Çok uyuyan, çok yiyen olur hasta ve nadim. Hakla Hak için gündüz gece ol kâim Ölmezden ölüp sen ol gamdan kâim. Oldukça bu nefs hayy, gönüldür nâim Nefs ölse, gönül bulur, hayat-ı daim.

»Ö0

KONU: 2 AZ UYUMANIN FAYDALARI DOKUZ KISIMDAN İBARETTİR KISIM : 1 AZ UYUMANIN FAYDALARININ KUR’AN AYETLERİ VE HADİS-İ KUTSİ İLE BİLDİRİLMESİ Ey Aziz! Cenab-ı Hak lutfu ve inâyetiyle kullarını gafletten kurtarıp huzuru İlâhisine davet etmiş ve geceleri yapılan ibadetin ne derece faziletli ve kıymetli olduğunu Kur’an’ın âyetlerinde be­ yan buyurmuştur. Bu hususta bazı âyetler şöyledir: AYETLER: «Ve yine o takva sahipleri; Sabreden (söz ve iş sahiplerinde) doğru hareket eden. Allah’a itaat eden, Allah yolunda malını har­ cayan seherlerde Allah’tan mağfiret dileyen kimselerdir.» (Al-i İmran Sûresi, Ayet: 17) «Onlar ki şöyle derler, Rablan için secdeler ve kıyamlar yapa­ rak geçirirler. (Namaz kılarlar.)». (Furkan Sûresi, Ayet: 64) «Ey elbiselerine bürünüp yatan, (Peygamber) (Namaz kılmak ve ibadet etmek için) ancak bir azı müstesna olmak üzere gece kalk. Gecenin yansında, yahut bu yandan biraz eksilterek kalk. Yahut o yan nin üzerine ilâve et. Kur’an’ı da ağır ve açık olarak güzel bir şekilde oku.» (Müzemmil Sûresi, Ayet: 1-4) «Gecenin bir kısmında uyamp, sırf sana mahsus fazla bir iba­ det olmak üzere Kur’an ile gece namazı kıl. Umulur ki Rabbin, se­ ni makam-ı Mahmuda (ahiretteki şefaat makamına) gönderecek­ tir.» (İsra Sûresi, Ayet: 79) Zebur’da buyuruldu ki: «Kulum, beni gece karanlığında ara, çünkü beni o zaman ken­ dine daha yakın bulursun.»
30ü

MARİFETNAME
Cenab-ı Hak (Hadis-i Kudside) buyurdu ki: «Ey İnsanoğlu! Çok uyuduğun halde nasıl olur da kalbinin parlamasını istersin? Uyumayı kabrine sakla ve kalbinin nurunu uyumakta ara ve gecelerini ibadet etmekle geçir. Beni sevdiğini söyüyen ve gece olduğu jaman da, benden yüz çeviren ve uyuyan kimse yalancıdır.» KISIM: 2 GECEYİ AZ UYKU İLE VE İBADETLE GEÇİRMENİN FAYDALARI Ey Aziz! Rasulullah (S.A.V.) Ümmeti üzerine merhamet ve şef­ katiyle geceleri kalkıp Cenab-ı Hakka ibadet ve taatte bulunmanın ne derece değerli olduğunu hadislerinde beyân buyuruyor. Bu ha­ dislerden bir kaçı şöyledir: HADİSLER Peygamberimiz buyuruyor ki: «Cenab-ı Hak, gecelerin ikinci yansında dünya semasına iner ve şöyle buyurur: — Bana dua edenin duasını kabul ederim. İsteyene istediğini veririm. İstiğfar edeni (mağfiret olmayı istiyeni) mağfiret ede­ rim.» «Cenab-ı Hak gecenin üçüncü kısmında dünya semasına iner ve: — Dua edenin duasım kabul buyurur, isteyene de istediğini veririm.» «Benim gözlerim uyur, ancak kalbim uyumaz.» Sabah olduğu zaman uyumak, nzkı engeller ve üzüntüleri top­ lar.» Rasulullah S.A.V.’in müezzini Bilâl-i Habeşi Hz.’leri her gece seher vaktinde şu şiiri okurdu: Uyanınız, kalkınız ey uyuyanlar Sabah, gece askerine galip geliyor. Ey uyuyan kalk, uykudan uyan Yoksa gece sen’a galip geliyor. Ey uykuya dalan, sessiz uyuyan Sen uyuyorsun, fakat Rabbin uyumaz. Rabbin seni huzuruna çağınyor İntikam değil, kalk sen de af dile. auı

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

KISIM: 3 AZ UYUMAK, GECE KALKMAK, KIYMETLİ UYKU, AVAMIN DÜŞTÜĞÜ GAFLET Ey Aziz! Ehlullah diyorlar kİ: Az uyku Allah-u Teâlâya teveccüh hususunda dikkatli davran­ maktır. Çünkü halkın uykusu gaflet etmek ve kendinden geçmek­ tir. Gaflet gönülün karanlıklar içinde kalmasıdır. Marifet isteyen kimseye gece uykusu yasaktır. Marifeti isteyen daima ayakta du­ rur. Arif kulun uykusu, müşahede etmek ve murakabede bulun­ mak, ruhlar ile buluşmak, sevilenlerle birleşmek, özenenlere kavuş­ maktır. Gece uyanıklık aşıklar için bir nimettir. Uyku elemlerden uzak kalmak, gece uyanıklığı iki hayattan biridir. Midenin açlığı üe uykusuzluk gönülün dirilik ve canlılığıdır. İbadetlerin esası gece ibadeti, saadetin alâmeti de gece yansından sonraki uyanıklıktır. Geceyi Allah’ı zikir ve anmakla geçirmek iyi ve has kullann ibadet, taat ve âdetidir. Şevh ehli ve aşıkların işlerinin esası gece Allah'ı zikretmek ve uyumamaktır. Velilerin yolu, asfıyanın işi ge­ ce uyanık olmak ve Allah'ı zikretmektir. Gece uyanıklığı, insanlar için ganimet, ebdaller için fırsat, has kullar için bahar çeşmesi, Allah’a yakın kullar için bahçe ve âriflerin hediyesi, kâmillerin hâzinesidir. MANZUME Çün gelir şeb (gece) vakt-i halvetgâh olur Kıble-i uşşak vech-i mâh olur. Hâbı koy mehtâb iken ey mehperest Mâhdan âgah ona yoldaş olur Uyku bahnnda kamu halk olsa Lâ Uykusuzlar vakti İllallah olur. Aşık eder arzu gece halvetin Kim ona gece vuslat-ı nagâh (âniden) olur. Dâne-i can cism ile çûn samandır Cism uyursa da nesi bi kâh olur. Gece indirir çû sultan tahtına Cümle söz Hakkı ol dem külâh olur.

362

MARÎFETNAME

KISIM : 4 GECE KALKMANIN FAYDA VE FAZİLETLERİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Saadet ve selâmetimizin sermayesi, insanlardan uzak kalma­ mız, dost ile birlikte olmamız hep gecelerdedir. Gece, âşıkların dert arkadaşı, âriflerin sırdaşıdır. Gece âşıkların derdine dert katar. Kâmillere parlak bir gün­ düz olur. Güneşi kalp semasına indirir ki o güneş her gece doğar, fakat ne yazık ki insanlar uyku denizine batar. Her muradın hasıl olma saati seherdir. O mübarek saatte kör gibi uyumak çok bü­ yük kayıptır. Saadet ehli o saatte uyanık olur. Aşıklar seher vakti uyumazlar. Arifler de geceleyin gönülün uzağına gitmezler. O sa­ atte rahmet kapıları açılır. O saatte uyanık olanın ruhu büyük bir zevk ve ferahlık duyar. MANZUME Aşk ehlinin gözü bidâr (uyanık) olur seher vakti Gönül ehlinin canı sırlarla dolar seher vakti Gönül şehri yabancı olmadan tenhadır gece Bezm-i can bi zahmet-i agyâr olur seher vakti. Dû kalp uyku içre gafil devlet-i bidârdan Arif-i âgâha devlet yâr olur seher vakti Hakkın ihsân kapısının fethini istersen sana Dil kapısını beklemek hoş kâr olur seher vakti Ol ki yemek içmek olur işi gece gündüz hemân Uyku lazımdır ona hasta olur seher vakti. Hakkı bidâr ol, seher vaktinde tenbel olma Uyumak, insana ayb u ar olur seher vakti. Hz. Ebu Bekir R.A. her gece yatsı namazından sonra ev halkıy­ la 1-2 saat kadar sohbette bulunur, sonra ev halkım yatırır, kendisi de kalkar yeniden abdest alır iki rek’at nafile namaz kılardı. Sonra huşû ve huzur içerisinde seccadesinin üzerine oturur, murakabeye dalardı. Bu haline sabaha kadar bir saat kalana kadar devam eder­ di. Nihayet başını yukarıya kaldırarak öyle bir ah çekerdi ki müba­ rek ağzından çıkan nur etrafı aydınlatır ve hatta duvardaki ça­ mura karıştırılan samanlar bile görünürdü. Sonra kalkar teheccüd namazını kılar ve onun peşine de 3 rek’atlık vitir namazını kılar, sonra da aile fertlerini kaldırırdı. Sabah au3

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.

olunca da sünnetini evde kılar, farzını edâ etmek üzere de camiye giderdi. Adamın biri bir câriye almış, yatsı namazını müteakip cariye İle yalnız kalınca ona hitap etmesiyle aralarında başlıyan konuşma şöyle devam etmiş: Adam:

— Yatağı sar da yatalım.

— Ey Efendi senin bir Mevlân var mıdır? — Evet, vardır. — Sen Mevlân geceleri uyur mu? — Hayır, o hayy ve kayyumdur, asla uyumaz. Cariye: — Sen hiç bir zaman uyumıyan Mevlânın huzurunda yatıp uyumaktan utanmıyor musun? Carlyenin bu sözleri efendisini çok etkiledi. Gece ibadetini adet haline getirdi ve bütün hayatı boyunca yatakta yatmadı. Bu ha­ liyle veliler derecesine ulaştı. Zira velilerin yoluna giren üç hasleti kendisine adet etmelidir. 1 — Çok acıkınca az yemek, 2 — Çok uykusu geldiğinde az uyumak, 3 — Lüzumu halinde konuşmak ve konuştuğu zaman da az, konuşmak. KISIM: 5
UYKUNUN YERİLMİŞ

Cariye:

Adam:

Cariye:

Adam:

VE FAZLASININ ZARARLI OLMASI

Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Gaflet uykusu mezmûm (yerilmiş) ve kötü olup bedene tem­ bellik, uyuşukluk verir, uğursuzluk getirir. Çünkü uyku organlara tembellik verdiği gibi ömrü de kısaltır. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Allahu zül celâl, geceleyin (sizin histerinizi bütünüyle alarak) sizi ölü gibi yapar.» (En’am Sûresi, Ayet: 60), Bu ayette uykunun ölümün kardeşi olduğu bildirilmektedir. Haktan uzak olan hasret ehlinden olur. Uyku onlar için bir musi­
364

MARİFETNAME

bettir. Arif kul ise Hakkın huzurunda olduğundan uyku onun için bir lezzet, zevk ve Hakka dönüştür. Kişiyi huzurdan uzaklaştıran gaflet haktan usakiaşmak ve sonsuz bir pişmanlık duymaktır. Arifin hayatı muhabbet, zevki Hakkın huzurunda olmaktır. Allah’ı sevmenin üç âlâmeti vardir: 1 — Gece uyanık durup ibadet ve taatte bulunmak, 2 — Güzel konuşmak, 3 — Allah’ı hamdetmek ve ona senada bulunmaktır. Bu gösteriyor ki bütün geceyi uyku ile geçirmek Allah’tan yüz çevirmek ve manen vebal altmda kalmaktır. Eğer uyku iyi bir şey olsaydı Cennette de olurdu, halbuki Cennette uyku yoktur. Uyku iyice bastırmadan yatmak ya da uyumak doğru olmaz. Çünkü ke­ mâl derecesine onunla ulaşılmaz. KISIM : 6 AZ UYKU KALBE CİLADIR, BASİRET EHLİNİN GÖZÜNE SÜRMEDİR Ey Aziz Ehlullah diyorlar ki: Gayüret ve mücahade olmadan müşâhade olmaz. Çünkü mücâhade etmiyenin müşâhade (görme) si olmaz ve gönül gözü açıl­ maz. Kim müşahade ederse onun için müşahade .hazır olur. Mücahede eden müşahadeyi istese de istemese de bulur. Bundan müşahadeye erene kadar mücahedeye dvam etmnin gerekli olduğu meydana çıkıyor. Kim mücahedeyi isterse aç kalarak gece uykusuz kalmaya devam eder. Marifeti isteyen kimse az uyumakla ve aç kalmakla bedenindeki faydasız ve gereksiz maddeleri atar. Vücudu hafifler. Allah’ı zikrederek gönlü açılır. Uykuda rahata ermesi gibi uyanık ile uyku arasındaki halinde hem Melekût hem de perzâh âlemini seyreder. Bu hali onu hem saadete hem de huzura erdirir. Marifet ehli uykusunu ve rahatmı terkeder. Gecenin sessizliği içinde âlemin sırlarını seyreder. Orta derecede olan uyku bedene fayda verir. Fazlası zanrdır. MANZUME Sulh ve salâh oldu bu kavgayı şeb Oldu çû sahra bize deryâyı şeb.
.365

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

İstemez uykuyu kaçar gafletten Eylese bu göze temâşâyı şeb. Çok dil-i pur nur ve nice can-ı p&k Oldu kamu bende-i meylâyı şeb. Gündüz oluı gerçibu sevdayı kâr Başka safâdır dile sevdâyı şeb. Bağladı şeb (gece) eli iş cevherinden Hak eder subha elek ihyây-ı şeb. KISIM : 7 UYKUNUN SIRLARI VE FAYDALARI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: İnsan ruhu yüksek (ulvi) âlemden bayağı âleme gelirken ya­ bancı gelmiştir. O hayvani nefsin işlerini görmekle ve onun men­ faatlerini temin etmekle ve zararlarım savuşturmakla uğraşır. Be­ den uyuyunca ulvi ruh kendi âlemine döner ki bu gidişten iki fayda temin eder. 1 — Bu dünyamn her türlü dert ve meşakkatinden tamamen, kurtulur. Bedene ait işleri görmek zorunda kalmaz. O ulvi âlemde ruhlarla görüşür, tanışır, zevke ve huzura erer. Esas vatanında mes’ud ve bahtiyâr olur. 2 — Ruh kendi yüksek vatanına vannca akl-ı evvelden gizli sırlardan birçok şeyler öğrenir ki bu husus şahadet âleminde bir çok misallerle açığa çıkmıştır. Rüya tabiri sim odur ki geçen ha­ dise ve İşleri hatırlatan ve gelecekteki işlerin müjdelenmesi sadık rüyalar sayesinde bilinmiştir. Uyuyan kimsenin ruhu Berzâh âle­ mini geçerek külli ruhla karşılaşırsa arada vasıta olmadan ilham alır ve uyku Ue uyanıklığın arası halindeki gibi düşünme ve mükâşefe deryasına dalar. Beden uyuduğunda ruh ondan kurtulur. Bu âlemde ya da başka âlemlerde gezer ve kendisinin geldiği âlemi görerek oradan geldiğini bilir. Zaten öldükten sonra da oraya gir­ meyecek midir? Artık bir daha bu bayağı ve sufU dünyaya bağlanmaz. Kendi­ sinin yüksek makam ve vatanını sever. Oraya dönmek ve oraya varmak için gayrete girer ve murakabeye başlar. Mücahedeye gi­ rerek müşahedeye erişir. Marifetullah (Allah'ı tanıma ve bilme) derecesine yükseUr. Bu hali onun Allah'ın sevgisine kavuşmasını sağlar. Uyuduğunda ya da öldüğünde Berzah âleminde kalmaz. Melekût âlemine yükselir.
300

MARİFETNAME

Kâmillerden bir zat kendisini ziyarete gelenlerin fazlalığı se­ bebiyle darlandığı zaman onlara: — Ey benim kıymetli dostlarım. Bana bir saat kadar müsa­ ade edin de birliğe varayım, dedi. Sonra da hırkasmı başına çeker uyurdu. Çünkü kalp gözü açık olan kâmillerin sadece bedenleri uyur, ruhlan uyumaz, kendi âlemleri olan ruhlar âlemine döner. Cenab-ı Hakkın huzurunda huşû içinde bekler. Başlangıcı ve sonu olan kulll akla gider. MANZUME Didesin yumdu bu cihanda o can Açkı hüsni nikâbmı canan Evet canan yüzüne, can gözünü Açamaz yummayan cihan gözünü. Yüce canında buldu canmı Yine tahtında gördü sultanı. KISIM: 8 UYKUNUN HAKİKATİ, HALKIN RUHLARININ BERZAHTA KALMASI, KAMİLLERİN RUHLARININ DA MELEKUTA ÇIKMASI Nasıl uyuruz? Gıdaların rutubeti kalp damarlarına gevşeklik virdiği ve mideden çıkan gıda buharı kalp ile beyin arasına perde olduğu ve kalbin beyin üzerindeki tasarrufunu engellediği, duyu organlarının hareketsiz kaldığı, karaciğerin damarlan ile birlikte bedenin bütün organlarını beslediği zaman uyuruz ki bu uyku hali bundan ibarettir. Her insanda mutlaka husule gelir. Gıdalar ve rutubet uykuyu gerektirir. Çok su içtikten sonra ağır uyku bas­ masının sebebi budur. Eğer uyuyanın kalbi nefsine bağlı olursa kemâlini elde etme­ ye yönelmez ve Berzâh âleminde hapsolur. Rüya ve bozuk hayâl­ lerden İbaret kalır. Eğer uyuyanın kalbi nefsine bağlı değil ise Berzâh âlemini ge­ çerek huzura erer ve o kalp asla uyumaz. Beden uyuşa bile kalbin uyanık hali devam eder. Bu yöneliş ve yükselişten bir an bile uzak-

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

laşmaz. Bu uykunun sükûnet yani hareketsizlik ve gaflet hali ol­ duğunu, kalbin nefse bağlı olmaksızın uyunan ruhani uykunun ise hazreti mevlânın huzuru olduğunu bildiriyor. Cahil ve gafilin uykusu, yani dünyaya bağlanış, ârifin uykusu ise esas vatanına dönüştür. Halkın uykusu hakdan uzaklaşmak, kâmillerin uykusu ise Al­ lah’a tam yöneliştir. Noksan olanların uykusu boşuna vakit geçir­ mek, kâmilin uykusu ise tam taat ve ibadettir. Kâmillerden bir zat tekkelerden birine on gün müddetle misâfir olmuş, bu müddet zarfında çok yemiş, çok uyumuş ve çok ko­ nuşmuş. Müritler onun kâmile yakıştıramadıktan bu halini şeyhle­ rine bildirmiş ve hakkında şikâyetçi olmuşlar. Şeyhleri ise o kâmil zatı yanına çağırarak: — Velilerin yolu az uyku, az yemek ve az konuşmaktır. Siz bu yasaklan çiğniyor ve tekkedekilere külfet oluyorsunuz, demiş. Ken­ disine söylenenlerden hayret ve dehşete düşen kâmil zat: — Eğr benden şikâyetçi olan müritler marifet ehlinden olma­ lardı, beni sana şikâyet etmez bilâkis bana teşekkür ederlerdi. Çün­ kü ben yerken yemek değil nur yiyorum. Uyurken kalben uyumu­ yor huzura gidiyorum. Konuştuklarım boş şeyler değil, hikmeti ih­ tiva eden şeylerdir, diye cevap verir. Onun bu sözlerinden son de­ rece müteessir olan şeyh ondan özür diler ve kâmil zatın tekkede kalmasını sağlar sonra kendisi de onun müridi olur. Kâmil zatın verdiği işaretlerle günlerce aç kaldı, günlerce uyu­ madı. Günlerce konuşmadı. Bu hâl kendisinin de hikmet nurunu ve mevlânın huzurunu bulmasına kadar devam etti. Kâmil olmıyanlar için durum hiç de öyle değildir. Çünkü on­ lar çok yer ve çok uyurlarsa hem dünyalarım hem de ahiretlerini kaybeder. Hem maddi hem de manevi büyük zararlara uğrarlar. MANZUME Nim-i şeb (gece yansı) aşk eyledi dilden yana pek fazla Çok itaat etti dedi, âşıksan eyle uykuyu az. Biz seninle geceler ta sabaha dek söz söyleriz Sen ayağım eylemişsin yatak içinde dırâz (uzun). Gündüzün gaflettesin, bizden dahi şeb hâbda Yâ ne vakit eylersin ey âşık bize tatlı niyâz. Sen bizi öyle unuttun ki sanki sen nâz Bir daha dönmiyeceksin aslına, gel etme. Yan gecede kalk, ağla derdimle teveccüh et bana Tâ seni cezbeyleyen kısa ola râh-ı dırâz.
368

MARİFETNAME

Uyku gaflettir, ölüm kardeşi olma aşkla yaşarâz Dinle her şeb sözlerin ma’lumun olsun cümle. Hazır ol her dem demimden bir hayât-ı tâze bul Gece Hakkı, hâbı az et, uykuyu az et, hâbı az. KISIM: 9 UYANIR HALİN KISIMLARI, HAL VE MAKAMLARI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Gece az uyumayı temin etmek ancak az yemekle mümkün olur. Çünkü midede gıda olmayınca insanın uykusu gelmez. Uyanık hâl ikiye ayrılır: 1 — Gözle uyanıklık, 2 — Kalple uyanıklık. Kalben uyamk olmak müşahedeyi tâlep için kişinin gafletten uyanması kendine gelmesi, ahiretini düşünebilmesidir. Gözle uyanıklık ise müşahede talebinde bulunmak ve bu iste­ ğin kalpteki devamlılığını sağlamaktır. Bu Allah’ın kişiyi muvaf­ fak yılmasıyla olur. Çünkü genellikle gözün uykuya dalmasıyla kal­ bin çalışması da batıl olur. Göz uyuşa da gönül uyanık kalsa ve amelini uyamk haldeki gibi devam ettirse bu müşahede hali evvel­ ki uykusuzluk halinin sonucudur. Böyle bir uykusuzluk kalp ame­ linin devamlı olması gibi bir fayda sağlar. Bu, ruhun Allah katın­ daki gizli yüksek derecelere çıkmasıdır. Tarikate yeni girenlerdeki uykusuzluk hali zamanı boşa geçirmemek ve kıymetlendirmektir. Vaktiyle bir hükümdarın hizmetçisi vardı. Hizmetçi kendisine: — Ben seni seviyorum, sana aşıkım diye ilân-ı aşk eylermiş. Merhametli bir kalbe sahip olan hükümdar hizmetçisini bir odaya koydu ve: l» «pr Sen beni burada bekle ben gece yansından sonra senin ya­ nına gelirim dedi. Sonra da odanın kapısını kapayıp gitti. Gece yansı olunca verdiği sözü tutarak hizmetçisinin bulunduğu odaya gitti. Girdiğinde kendisine aşık olduğunu söyliyen ve ekmeğe kul olan hizmetçiyi uyur halde buldu. Sonra onun eteğinden bir par-, ça kesti ve cebine de ceviz ve kuru üzüm doldurdu. Sabahleyin hiz­ metçi kalkınca bakar ki bir de ne görsün? Kendisi miskin miskin uyurken hükümdar gelmiş eteğini kesmiş ve ceblerini de ceviz v.s. gibi şeyler doldurmuş, sonra da çıkıp gitmiş:

——--------------- ---------

JSSSSİS^^'

S

ımiıs ve ondan sonra bütün

hayatı boyunca te^îjttını terketti. »u

Hizmetçi üyud^una Çok P^ ta ^^fonun üns ve hu-

370

KONU:3 AZ KONUŞMANIN FAYDALARI ALTI KISIMDAN İBARETTİR KISIM : 1 KUR’AN’A VE HADİSLERE GÖRE AZ KONUŞMAK Ey Aziz! Cenab-ı Hak kullarına inayet eylemiş ve az konuşma­ nın büyüklerin adeti, işlerin düzene konulması, huzur ve selâmet kazamlması olduğunu bildirmiştir. Bu hususla ilgili olarak bazı ayet ve hadislerin yazılması lüzumu hasıl oldu. AYETLER : Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Mümin kullarına söyle ki, kâfirlere en güzel söz ne ise,onu söylesinler. Çünkü şeytan aralarına fesat sokar.» (İsra Sûresi, Ayet: 53) «Rahmanın o kullan ki, onlar yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler, cahiller kendilerine (hoşa gitmeyecek) laflar attığı za­ man «selâm» derler.» (Furkan Sûresi, Ayet: 63) «Onlar ki yalan yere şahitlik yapmazlar, faydasız birşey konu­ şana rastladıklaıı zaman bulaşmadan yüz çevirip iyi bir şekilde geçerler.» (Furkan Sûresi, Ayet: 72) «Onlar bo şlaf işittikleri vakit ondan yüz çevirirler; «Bizim iş­ lediğimiz bize, sizin işledikleriniz sizedir. Size selâm olsun, bilgisiz­ lerle ilgilenmesiz,» derler. (Kasas Sûresi, Ayet: 55) «Ey iman edenler! Bir kavim diğer bir kavimle alay etmesin. Olabilir ki alay edilenler (Allah ıkatında) kendilerinden daha ha­ yırlıdır. Kadınlarda başka kadınlarla alay etmesinler. Belki alay edilen kadınlar öbürlerinden (alay edenlerden, Allah katında) da*
371

ERZURUMLU İBRAHİM JIAKKI HZ.

ha hayırlıdır. Birbirinizi ayıplamayın, birbirinizi kötü lâkaplarla çağırmayın. İmandan sonra yoldan çıkmış olmak ne kötü bir addır! Kim tövbe etmezse, işte onlar zalimlerdir.» (Hucıırat Sûresi, Ayet: IX) «Şimdi kendinizi temize çıkarmayın. Çünkü o, Allah'dan kork­ manın kim olduğunu çok iyi bilendir.» (Necm Sûresi, Ayet: 32)r «Ey iman edenler! Çok zanda bulunmaktan sakının. Zira zannın bir kısmı suçtur. Birbirinizin nyıp ve kusurlarını araştırmayın. Kimse kimseyi (Arkasından) çekiştirmesin. Sizden biriniz ölü kar­ deşinin etini yemekten hoşlanır mı? Ondan tiksinirsiniz. Allah’tan korkun, şüphesiz Allah tevbelerini kabul edendir, çok merhametli­ dir.» (Hucurat Sûresi, Ayet: 12) «O halde sakın öksüze kötü muamele etme. Ve sakın senden birşey isteyeni azarlama. Sadece Rabbınm (sana verdiği peygamberlik) nimetini (insan­ lara) anlat.» (Duha Sûresi, Ayet: 9, 10, 11) Cenab-ı Hak (Hadisi Kudside) buyuruyor ki: Ey İnsanoğlu! Eğer kalbine kesâvet çökmüş ise, bedeninde hastalık var ise, rızkında mahrumiyet var ise, o zaman bil ki sen mâlâyani, boş sözler söylemişsindir. Ey İnsanoğlu! Çok konuşarak nasıl hikmeti istersin. Hikmeti kalben ve lisanen (dil) susmak suretiyle ara. Ey İnsanoğlu! Başkalarını asla gıybet etme, çünkü kim gıybe­ ti terkederse onun sır ve muhabbeti zahir olur (açığa çıkar) dere­ cesi yükselir. Ey İnsanoğlu! Dilin doğru olmazsa dinin de doğru olmaz. Kal­ bin doğnı olmazsa dilin de doğru olmaz. Benden haya etmediğin müddetçe de kalbin doğru olmaz.» Rasulullah SA.V. de az konuşmanın günahlardan korunmayı, gayeye vasıl olmayı, esrar ve muhabbeti temine sebep olduğunu büdirmiştir. Onun bu husustaki hadislerinden birkaçı şöyledir: HADİSLER: Peygamberimiz buyuruyor ki: «İmanın selâmete ermesi dilini tutmasındadır.» «Ya hayır söyle yahut sukut et.» «Dilin cirmi (yani cisim olarak büyüklüğü) diğer uzuvlardan küçük, fakat cürmü (işlediği ve gördüğü işler) hepsinden büyüktür. «Sükut eden kimse her belâdan kurtulur.» «Yalan söyleyen zarara uğrar.»
372

MARİFETNAME

«Yalan imandan uzaklaşmaktır. Yalanın en şiddetlisi de baş* kasına iftira etmektir.» «Gıybet; sözlerin en kötüsü olup, islâmda zinadan daha şiddet­ lidir.» «Mü’miıı ta’n etmez, la netlemez ve lıayâdan mahrum (haya­ sız) olmaz. İnsanları bir kusuruyla ayıplayan kimse kendisi de o hataya düşmedikçe ölmez.» «Güzel söz sadaka, gülümseme de husenedir.» «Yemek yedirmek, gcccyi ibâdet ederek geçirmek ve güzel ko­ nuşmak Allah’ın nzasmı kazanmaya vsile olur.» «Çok gülmek kişinin kalbini öldürür.» «Mü’min’i yüzüne karşı övmen onu kılıçla kesmendir.» «Kişi dilini muhafaza etmeden imanım koruyamaz. Allah için dünyada zindanda hapsedilmeye dilden daha layık birşey yoktur.» «Allah’ın zikrinden başka sözleri çok konuşma zira kalbin ka­ ranı*, kalp kararınca da Ilak’dan uzaklaşır ve ona isyan eder.» «Biz peygamberler, insanlarla akıllan kadar konuşmakla emrolündük.» «İnsanlara akıllannm ermiyeceği birşey söylersen, bu söz ço­ ğu için fitne olur. Öyle ise o sözü söyleme!» «Sırn açığa vurmak haramdır. Başkalanmn gizli tuttuklan şeyleri açığa vuran mel’ûn yani ayıplanmıştır.» «Birisi başkasına bir söz söylese o söz söylenende emânet olur. Onu kimseye söylemesin. Seçkinlerin kalpleri sırların mezandır.» Hz. Ebu Bekir R.A. ağzında bir taş bulundurur ve gereksiz ye­ re konuşmaktan sakınırdı. Luzum edince taşı ağzından çıkanr ve sonra konuşurdu. — Benim başıma türlü belâlar açan ve kötü cefalar salan bu dildir, der ve yakınlarının bu hususa dikkat etmelerini tavsiye ederdi. Hz. Ali R.A. diyor ki: «Size Ebû Kasım Hz.’lerinin (yani Rasulullah S.A.V.’in) müba­ rek ağzından duyduğum sırları söyliyecek olsam benim yanımdan çıkar ve: — Ali gerçekten yalancıdır, böyle sözü kim işitmiştir? dersi­ niz.» Cenab-ı Hak Kur’an’ın da kişinin bilmediği şeye düşman oldu­ ğunu bildirerek bu hususa işaret ediyor.

373

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

KISIM: 2 AZ SÖZÜN GÜNAHTAN KORUNMASI, İZZETİ VE İHTİRAMI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Eımmnımıg susmaz zamanıdır. Eve kapanmak ve evde durmak zamanıdır. İnsanda önemi büyük iki organ vardır ki bunlar biri kalp biri de dildir. Her ne kadar konuşmak bir kerâmet ise de her türlü belâdan kurtulmak için de susmak şarttır. İnsanın terazisi dildir. Dil, sakınması, sahibine büyük zararlar veren bir arslan gi­ bidir. Az sukut ve kişi için kâr ve vakar elbisesini giymektir. Ey İnsani Konuşmadığın müddetçe sözüne hakim olursun. Konıtsfrğun zaman ise ona mahkûm olursun. Az konuşan ayıplanmaz, kınanmaktan kurtulur. Sukutu çok olan kimsenin kusur ve ayıp­ lan gizlenir ve susan kimse bütün insanlar tarafından sevilir. Gıy­ bet eden ve insanlar arasmda laf taşıyarak koğuculuk yapan kim­ seye ise bütün insanlar kızar. Fazla söz ar, sukut izzet ve emniyet­ tir. Dilin birçok tehlikeleri olduğu gibi kalbin sukutu da kişiyi ma­ rifet ehlinden yapar. Bir misal Ue benzetme yapacak olursak dişler taş, dil çakmak, söz ateş, konuşan ahmak, dinleyen de pamuk dükkânı ya da ba­ ruthanedir. Bu durumda ateşe ya da pamuğa çakmağı çakandan daha büyük divâne olabilir mi? Belâyı getiren üç şey vardır ki bunlar: 1 — Ciddiyetten uzak konuşmak, 2 — Şakalaşmak, 3 — Boş ve saçma sözler söylemektir. Başkalarım gıybet eden, çekiştiren ve insanlar arasmda koğu­ culuk yapmanın cezası çok şiddetli olur. Bunları yapmak inşam hem insanlardan hem de haktan uzaklaştırır. Çok konuşmak dost-, luğu ve sevgiyi zedeler, sahibini alçak düşürür. Gereksiz yere ko-. nuşmak kişinin noksan ve ayıplarım ortaya dökmesine sebep olur. Çok konuşma her bakımdan kötü bir şey olup gönüllerdeki düşmanlıklan tahrik eder. Acı söz söyliyenden bütün sevdiği ve dostlan kaçar ve ondan nefret ederler. Arkadaşını ve yakınlarım gıybet rezilliktir. Akıllı kimse hiç bir zaman tartışmaya ve münakaşaya girmez. Kem (kötü) sözde sahibine iyi sözde sahibine aittir. Sözde belagat, sukutta da selâmet vardır. Şaka heybeti gideren bir âfet, başa kakmak, yani minnet et374

MARİFETNAME

inek de cömertliği yok eden felâkettir. Ey İnsanoğlu! Konuşursan doğru konuş, söz verirsen de dur. Tatlı konuşmak, yumuşak davranmak insanlara bir ikram, çok selâm da insanların sevgisini kazanmaya vesiledir. Güzel. konuş­ mayı nefsi için adet haline getirmeni kişinin maksada ermesine vesiledir. Dil doğru söylerse kurtulan sahibi olur. Fazla söz kulağı bıktırır. Çokça sukut sahibini vakarlı ve ağır başlı yapar. Fazla gülmek ise sahibini hafif meşreb kılar. Fazla şaka cahilliğin alâ­ meti olup töhmeti celbeder. Çok gülmek kalbi öldürür. Boşuna çok konuşmak kişinin cahilliğine alâmettir. Fazla söz de mânâ noksan olur. Sukut akim süsü bilgisizliğin perdesidir. Ey İnsan! Konuştuğunda güzel konuş, insanlara karşı mütebessim ol, asla yalan konuşma, kendini küçük düşürme. Dili güzel olanın kalbi de güzel olur. Çok gülenin ve çok şaka yapanın akimda illet olur. Sözü tatlı olanı sev, çok gülme, gülersen kalbin ölür. Çok ya­ lan söyliyenin doğru konuşması az olur. Doğru söyliyenin cemâli artacağı gib iaz konuşanın da günahı az olur. Gıybet eden uğur­ suz, söz taşıyan yerilmiş olur. Boş sözler söyliyen faydalı olanların­ dan uzak olur. Ciddi konuşmayan kıymet ve değerini kaybeder. İnsanlardan şikâyetçi olan Hak’tan da şikâyetçi olmuş olur ki, şükredici bir kul olamaz. Gizli ayıpları ve kusurları araştıran kimse kalpler de kendisine sevgi bulamaz. Kendini öven kimse kendini kesmiştir. Kendini hakir gören selâmet bulur. Sükût etmek sure­ tiyle kurtulan, söyliyerek nimete nail olana benzer. Kişinin doğru sözlü yumuşak huylu ve güzel hâli onun ikbâline ve sonunun ha­ yırlı olacağma alâmettir. Esasta dil insanın düşmanı olmasına rağmen insan dili saye­ sinde insandır. Cevabı kötü sözlerle olan sonunda pişman olur. Akıllı kimse cahile karşı iyi muamele etmelidir. Doktor hastasına nasıl davranırsa akıllı da cahile öyle davranmalıdır. Boş konuşmaları, dedikoduyu, laf taşımayı bırakan gönül hoş­ luğunun ne demek olduğunun idrakine vanr. Sukut, zinet, yalan ise çirkinliktir. Saymakla bitmeyecek kadar çok faydası olan sus­ manın en küçük faydası sermayenin selâmetle olmasıdır. Ruhun mahvı dildedir. Sırrını kendin sakla, zira eğer sır saklanacak bir şeyse başkasına nasıl emânet edilir? Sırrını başkasına söyliyen ra­ hat bulmaz, sırrını başkasına söyliyen ise rahat yüzü görmez. Sırrı ifşamn sonu pişmanlık duymaktır. Dosttan bir şey kıs­ kanılmaz fakat sır da söylenilmez.
375

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

MANZUME Açma sim ki zûr olmıyasın sen Sıkıntı ve derde y&r olmayasın sen. Sırrım sakla ki başın selâmet bula Sim söyliyen ise melâmet bula. Nice sular var ki gelir dile gele Nice canlar vardır ağıza gele. Devlet yolunda kim ki gence irer Saklamazsa hebar sence irer. Hak olan halkı âşikâr Avlayam der iken şikâr olmaz. KISIM: 3 DİLİ, VAKİTLERİ, AMEL VE HALLERİ, HAYATI KORUMAK SIRLARI GİZLEMEK, AFETLERDEN KORUMAK Amel ve ilimlerin üstünü, Allah’ın hikmeti sükût etmektir. Dil konuşsa gönül sükût eder. Dil susarsa gönül söyler. Söz gümüş olursa sükût altın olur. Çok konuşan pişman olur. Sükût eder kur­ tulur. Sükût konuşmaktan vaz geçmektir. Kalbin sükûtu tartışma­ yı ve itirazı terketmektir. Sükût mü’min için öyle bir güzel vasıftır ki onunla ahiretini korur. Dil susunca basiret gözü açılır, akıl artar ve serbestler. Ey İnsan! Dillini tut, çünkü onun isyanı diğer organların is­ yanından daha şiddetlidir. Diğer organların selâmetini istiyorsan dilini tut. Haberde geldi ki: «İnsanoğlu sabahladığı zaman bütün uzuvlar dile hitap ederek: — Allah için doğru ol. Çünkü eğer sen doğru olursan bizler de doğru oluruz. Eğer sen eğri olursan bizler de eğri oluruz,» derler. Bu demektir ki dil insan bedenindeki organlara iyi ya da kötü yönde tesiri vardır. Cenab-ı Hak (Hadis-i Kudside) buyuruyor ki: «Ey İnsanoğlu! Kalbinde sertlik, vücudunda zayıflık, rızkında noksanlık hissedersen, bil ki sen faydasız şeyler konuştun. Düştü­ ğün bu belâlar da o sözlerin sebebiyledir.» DUİ korumak demek aynı zamanda vaktinde korunmasıdır. Çünkü insan çoğu zaman ciddi olarak değil de sırf vakit öldürmek için konuşur.
370

MARİFETNAME

Dili muhafaza aynı zamanda amelleri muhafaza da vardır, çünkü gafilin çok konuşması onu mutlaka gıybet etmeye sürük­ ler. O zaman da iyi amelleri düşmanlarının olur. Ariflerden bir zat diyor ki: «Eğer gıybet etseydim annemi gıybet eder iyi amellerimin ona gitmesini isterdim.» Dili muhafaza aynı zamanda halleri korumaktır. Çünkü dü* marifet hâzinesini açan anahtardır. Çok konuşunca kişinin gön-j lünden hikmet cevherleri gider. Dili muhafazada aym zamanda dünyamn belâ ve musibetlerin­ den selâmet bulmak vardır. Denilir ki: «İnşam darıltıp kıracak sözleri söyleme. Çünkü dil açılınca onun bozgunculuğu çevreye dağılır. Dil avım bekliyen aslana ben­ zer, sukut ondan emin olmaktır.» Dili muhafaza aym zamanda ahiret afetlerinden korunmadır.
Peygamberimiz buyuruyor ki:

«İnşam Cehennem ateşine yüzü koyun şey ancak onun dilidir.» Dili muhafaza iki dünyada kurtuluşa ermektir. Dili muhafa­ za marifet ehlinin sermayesi ruh ve gönülün sarsılmayan kalesidir. Lokman Hekim Hz. Davud’un yanına geldi ve sert demir ve çeliklerin o nur elinde yumuşak mum haline geldiğini ve Hz. Da­ vud’un ondan halkalar yaptığım görünce hayretler içinde kalmış ve bu yapılan halkaların ne işe yarıyacağım sormayı istemiş, fa­ kat kalbinin hikmet ionu sormasını engellemiştir. Cenab-ı Hakkın halifesi, mucizesini tamamladıktan sonra yap­ tığı zırhı giydi ve: — Bu insana savaşta kale vazifesi gören bir zırhtır, deyince Hz. Lokman: — Bu benim sana sormayışıma ne dersin? diye sormuş, bunun üzerine Hz. Davud şu cevabı vermiş: — Sükut herkesin bilemediği ve yapanının az olduğu bir hik­ mettir. Bütün bu misaller gösteriyor ki, sükût etmek hem kalp hem de ruh için çok güzel bir meziyettir. Denildi ki: Sırrın esirindir, söylersen sen onun esiri olursun.» RUBAİLER Söz var ki, o halk içinde olmuş destftn Söz var ki ağız içinde olmuş pinhân
377

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Gizli sözü dilde sakla hiç etme ıyân Ta kalmayasın nedâmet içre nâlân Sofra üzerinde kanun etme şeb’an Hıfz eyle dilini, çûn görürsün yarân Beş vakti kıl, kalb huzuru ile ey cân Yolda yoluna bak, boşuna eyleme seyrân.

KISIM: 4
AZ KONUŞMANIN İZZET, İKBAL, MAL VE HALLERİ KORUMAYA SEBEP OLUŞU Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Dilini altını saklar gibi sakla ki kalbin üzüntüye maruz kalmg.^n Dilini sen dudakların arasında hapset ki seni zindana atan o olmasın. Konuşmam kısar, susmanı çoğaltırsan, tabii ki selâme­ te erersin. İnsan dilinin altmda saklıdır. Dile gelen her şey konu­ şulur. Bunun için de kişi ne bulursa dilinden bulur. Boş konuşmak konuşan için bir noksanlık alâmetidir. Nice dil­ ler vardır ki sahibine düşmanlıktan başka bir fayda temin etmez. Meclis emânet olup orada konuşulanlan dışarda konuşmak meclise ihanettir, insanın kurtuluşu dilüni hapsetmesine bağlıdır. Evvelâ iyice düşünmek, ondan sonra konuşmak gereklidir. Gafilin kalbi dilinde, akilimin dili de kalbinde olur. Doğru konuşta selâmet^ eresin. Ganimeti bulasın. Batılı konuşma, sus ki zararından koru: nasın.

Bütün insanlar tülleri sebebiyle hesaba çekilirler. Sırn tutmak her murada erişmeye sebeptir. Gecenin birinde bir bülbül gönül haliyle gül bahçesinde ah ve feryâd ile bir şahine haykırarak: — İkimiz de kuşuz. Fakat sen sultanın elinde, ben ise dikenli bir bahçesinde bulunuyorum. Sen kekliklerin kalbim ve böbrekle­ rim yer, her türlü kuşu avlar ve dilediğim alırsın. Sultan katında büyük bir kıymet ve değerin var. Aynı zamanda kuşların da sul­ tanısın. Fakat ben her gece ahu figan ile sabahlara kadar feryâd eder gül tomurcuklarının açümasım beklerim. Ben uyumadan gül açılmaz. Uyuyup uyandığım zaman gülün açıldığını görürüm. Onun açıldığını görmek bana kısmet olmaz. Böylece muradımı alamam. Beni blzâr eden eleme garkeden dikenli güller içinde ağlar duru­ rum. Kanlar yutar, yüreğini dağlarım der. Bunun üzerine şahin
37ü

MARİFETNAME

bülbüle bir cevap verir ki akıllan durdurur. Şahin şöyle der: — Evet ben günde bin tane murad alıyorum. Fakat onlardan hiç birini söyliyemiyorum. Ama sen bir murad almadığın halde bin söylüyorsun. Senin ah etmen ve muradına erememen bundan­ dır. Hayırlı söz, kelimeleri az mânâları çok olandır. Sukut konuş­ maktan daha baliğdir. Nice sözler var ki ok gibidir. Bir çok kim­ selerin helâkine sebep olan uzuv dildir. Nimetlerin fazlasını gide­ ren sözler olup dilin kaynamasından doğan zarar, ayağın kayma­ sından doğacak zarardan çok daha fazladır. Dil yarası kılıç yara­ sından daha şiddetlidir. Senin selâmetini sağlayan sukut, sem pişman eden sözden el­ bette ki daha hayırlıdır. îmanın esası dilin muhafazası ndadır. Çok konuşmak kalpteki Allah’ın nurunu giderir. Kalp kafânr ve katı­ laşır. Dilini tutabilen, kalbim Allah'ın zikrine adayan, Allah’a şük­ reden kullara müjdeler olsun. Hakkı bahs etme o zât-ı paktan Hayrete dal, vazgeç şu konuşmaktan. Dillini koruyan nefsine ikram ettiği gibi sımm saklamayı bi­ len de ruhuna hürmet etmiş olur. Ariflerin göğsü sırların hâzinesi? dir. Cahilin sukutu cahilliğim gizlemek için bir örtüdür. Karısına ya da hizmetçisine sırrım söyleyen onlara kul köle olur. Sırrını başkalarına söyleyen kimse kendini azaba maruz bı­ rakır. Fakirliğini insanlara söyliyen kimse kıymet ve haysiyetini kaybeder. Sırrını sakla fakat malmı kısma, malınla insanlara cö­ mert davran. Sırrına cimri olan çelil, malına cimri olan zelü olur. Sırrını saklamayan ve başkalarına söyliyen gafil ve ahmaktır. Ken­ dini bilmeyenler için de kişinin kendim zelil etmesi ve küçük dü­ şürmesi kadar acaip bir şey olur mu? BEYT: Hem an sır sakla olsun başm selâmet Ki kalbi temiz, sırlarla dolu olandır. Sırn bilmeyen ve önemim kavramıyana sır perdesini açma. Soranların bütün sorularım cevaplandırma. Kimseyi ayıplayarak ve azarlıyarak hitabetme, aksi halde sen de ondan karşılığım du­ yarsın. Cahile aklının ermiyeceği şeyi sakır söyleme, zira sem ya­ lanlar. Sonra unutma ki hikmetin senin üzerinde hakkı vardır. Ehli olmıyandan hakkı koru. Zayi olmasma ancak böyle mani ola* bilirsin.
379

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
Haberde geldi ki: İnciyi köpeklerin ağzına vermeyin, cevherleri domuzların boy­ nuna asmayın. Çünkü hikmetin değeri inciden de cevherden de fazladır. Hikmet inkâr eden ise domuz ve köpekten daha aşağıdır. Sözün gümüş İse sükûtun altındır.

KISIM : 5 SUKUT ETMENİN KALP VE AIIVAL-İ RUHU KORUMASI, MARİFET EHLİNİN DÜNYAYI TERK EDİŞİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Arifin gönlünde gaybın sırları keşfolunur, mânâ güzellikleri görünecek olursa, sakın o esrarı başkalarına söylemesin. O temiz mânâları mahremi olmıyan dost ve yabancılara bildirmesin. Bu hâl velilerin hikmetidir. Onu ehil olmıyan düşmanlarına söyleme­ sin. Hikmet velinin dostudur. Ona zulmetmesin. Hikmeti ehline saklamaktan kaçınsın, eğer hikmeti ehlinden saklıyacak olursa on­ lara zulmetmiş ve vebâl altına girmiş olur. Meselâ, bir sultan kendi maiyetindeki ağalardan birine kendi, cariyelerinden güzel bir kız verse verdiği ağaya da: — Sakın onu başkaları görmesin ve senin olduğunu da bilme­ sinler. Onu odanda muhafaza altma al, gece gündüz onunla hoş sohbetler yap ve böylece hoşça vakit geçir, dese sultanın bu sıkı tenbihinden sonra o âşık kendisi için büyük bir nimet olan güzeli koluna takıp pazara getirse, yüzünü açsa ve onu mahrem olmıyan kimselere gösterip namus ve şerefi ile oynasa, kendisine emânet edilen mahrem sözleri onlara söylese bu onun şahsiyetine uygun düşer mi? Eğer o adam böyle kalabalık yapar da sırlarını başkalarına söylerse, o zaman kendisiyle beraber olan güzel bir daha onun evine gelir, ona bağlanır ve ona iltifat eder mi? Çarşı pazarda gör­ düğü kimselere de meyletmez. Gider sultana olanları anlatır ve o adamdan şikâyet eder. Sultan da kendisine verilen amenete ihanet eden, aşağılık eden adamı yanından kovar ve dilberi de onun şer­ rinden kurtarır. Allah-u Zül Celâl de aynı şekilde seçilmiş kullarına verdiği ba­ zı nimetleri avamından olan kullarına yasaklamıştır. Çünkü on­ lar da hikmeti kaldıracak basiret ve liyakat olmadığını biliyor. Bu demektir ki kim hikmet hâzinesini bulursa onun kıymetini bilsin,

MARİFETNAME
onu korusun ve kendi canından daha aziz bilsin. Allah tarafından seçilen kullar ile avam bu hususta ayn tu­ tulmuştur. Çünkü, avamın değişmelerinden meydana gelen düşmanlıktan, mü’minlerin seçilmişlerinin dikkatli olmalan ve sakınmalan emrolunmuştur. Cen&b-ı Hak buyuruyor ki: «Ey iman edenler; şüphesiz hanımlanmzdan, evlâtlanmzdan bir kısmı, (sizi ibâdetten alıkoymak, emirlerinize karşı gelmekle) size bir nevi düşmandır. Onlardan sakının.» (Tegabun Sûresi, Ayet: 14)

Bu ayette avamın havassa olan düşmanlığına işaret vardır. Bu demektir ki hakim-i ilahi seçilmişlerin söz ve kelimelerinden birini halktan, kendinden, çocuklarından, malından, mülk ve şe­ refinden birine vermiş olsa o kul bu hikmete aykın iş yapar ve kendi ölümünü hazırlamış olur. Çünkü hikmete layık seçilmişlerin hikmeti dinin özünü teşkil eder. Avamın aklı ise dünyamn kabuğu durumundadır. Bu durumda dünyamn özünü teşkil eden havassın hikmetlerinden, dünyamn kabuğu durumundaki avama anlatmak, ziyandan ve gafletten başka bir şey değildir. Çünkü dünya dine zıttır.
İslâm büyüklerinden Hz. Ebu Hüreyre diyor ki:.

«Ben Rasulullah S.A.V.’den aldığım iki ilim var. O ilimin biri­ ni insanlara söyledim. Eğer öbürünü de söyleyecek olsam beninı boynumu vururlar.» Bu sebepledir ki Cüneyd-i Bağdadi müridlerden birine sitem ile şöyle dedi: — Biz tevhid ilmim, sandıklara gizlemiştik. Fakat sen onu âleme açıkladın. Ağızda saklanan sözü halka haber verdin. Fitne­ yi uyardın. Hakimlerden birine mektupla gönülün hallerinden soruldu. O da cevaben: «Soranı bilsem cevabım ona göre olur,» dedi. Havvas (seçilmiş) m irşâd yoluna girenlere olan nasihatleri vardır ki o da şöyledir: Alçak gönüllülük ederek size bir kimse gelir ve her emrinize muhalefet etmeden yerine getirir, size her şyi ile tslim olursa, si­ zin kelime-i tevhidi telkin etmenizi sizden alırsa, sizin için her şe­ yinden geçer ve her şeyini size bırakırsa, sizin için çoluk çocuğu­

381

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

nun sözünü bile etmekten kaçınırsa, kısaca marifet için gerekli bü­ tün şartlan yerine getirir ve hiçbir işinde kusur etmezse o kimse­ nin bütün işlerini görünüz. Size bir kanş gelene siz:

— «Kim bizden olursa biz de ondanız, diyerek bir kanş gicy. niz. Böyle yapmazsanız emanete ihanet edeceğinizden Hakkın hu­ zurundan kovulursunuz. Seçilmiş kulların hikmetlerinden bir kelime ya da sırrı, dün­ yayı seven, velileri inkâr eden ahlâksız ve hayasız casuslar olan münafıklara söylemek onlara verilen kuvvet demektir. Çünkü ve­ lilerin hikmetinin açığa vurulması yasaktır. Havassın sırrının ava­ ma söylenmesi doğru olmaz ve onu söyliyenin sözüne de güvenil­ mez. MANZUME Elâ ey cân-ı pür sevdâ ki, aşk olmuş sana me’va Hitâb-ı müstebabm bil, hazer kıl, etme hiç ifşa. Eğer bir cevher aldınsa muhit-i aşktan, zinhâr Anı cân içre hıfz et söyleme bir kimseye. Sözün sünnetle şer olsun, bulunsa âkıl-ı âgâh Hadis-i aşkı sermed sur bulursun mest-i nâpervâde. O kim doymuş ve sâkindir bu cism-i tenk-i muzlim O dil mülkünde seyr etsin ki dildir gülşen-i zibâ, Bu tenden Adem û Havvâ begayet ruşen ol Veli mânâda akl ve nefs-i küldür Adem ve Havva. O kim nefsiyle kalmıştır, enânlyetle dolmuştur O ehl-i resm-i âdettir, ona söz kalmamış asla. Hadisi aşk emanettir, ânı ifşa ihanettir Ne bilsin gâfil-i hodbin kelâm-ı âşık-ı mevlâ. Gönülden hikmeti nâ ehle izhâr eyleyen zâlim Kalır mahrum o hikmetten dik muzlim olur a’ma, Rumûz-ı aşkı tasrih eyleyen neftundur Ey Hakkı Denilmiş hoş kelâm; el âşıkın yetvî vel: yervâ (Aşıklar açtır asla doymazlar) KISIM: 6 SUSMANIN KISIMLARI NELERDİR? HAL VE MAKAM NEDİR? MARİFET EHLİNİN HALLERİ RUMUZ İLE NASIL BİLİNİR? Ey Aziz Ehlullah diyorlar ki:
Sukut geceyi uyamk geçirmenin sonucudur. Çünkü geceyi iba­

MARİFETNAME

det ve taatle geçiren kimsenin konuşma isteği olmaz. Sukut ikiye ayrılır: 1 — Dil ile susmak, 2 — Kap ile susmak, Dil ile sukut masivayı konuşmaktan tamamen uzak durmak­ tır. Kalp ile susmak ise kalbten Allah’ın dışındaki her şeyi çıkar­ maktır. Dili susan fakat kalbi konuşan kimsenin günahı az olur ve kendisi de rahatta olur. Hem dil ve hem de kalbi susan kimse ise sırrını temizlemiş halde Allah'ına kavuşur. Kalbi sukut eden fakat dili konuşan kimse söylediklerinde hikmeti söyler. Hem dili hem de kalbi konuşan kimsenin bedeni şeytan ülke­ si kendisi de onun maskarası olur. Dilin sukut etmesi tarikate gi­ denlerin kaynakları olup onun mensuplan iyi kullardandır. Kalbin susması müşahede ehline mahsus bir sıfattır ki onlar Allah’a ya­ kın olan mukarreblerdir. Susmanın din yoluna yeni girenlere et­ kisi âfetlerden korunmasıdır. Muharreblerde ki hâli ise Rabbının Üns hitabına muhatab olmaktır. Demek oluyor ki hallerden birine nail olanın susması onun Allah’tan başka kimseyle konuşmaması demektir. Kalbten Allah’ın dışındaki şeyleri (masivayı) giderdikten son­ ra Mevlâ ile konuşmaya geçilir ki bu mukarreb makamıdır. ' Eğer insanın kalbinde masivâ olursa susamaz. Mukarreb de­ recesine ulaşan kendisi sağlam, söyledikleri de doğru olur. O Hakkı1' söyler, doğrudur. Masiva konuşmak hatta doğru konşmak ise susmanın sonu­ cudur. Masivayı konuşmak her bakımdan zarardır. Susmanın makamı vahyin türleriyle olanıdır. Susmanın diğer bir vasfı da Marefe fullah’a götürmesidir. Marifet ehli, kalp hal­ lerini asla sözlerle söylemez, işaretlerle söyler ve yazarlar. Böyle yapmaları halkın o yazı ve İşaretlerin ne mânâya geldiğini anla­ mamaları içindir. Çünkü eğer halkm anlıyacağı şekilde söyleseler halk onlar hakkında kötü düşünür ve «bu adam sapıttı,» derler. BEYT Bilenin sözü orda, gönle hatâ değildir Gönül ehlini duysan, deme hata etmiştir. Marifet ehlinden olanlar kitaplarının bu işe ehil olmıyan ve kendini bilmeyen gafil ve cahillerin o işaret ve ibarelerle marifet ehlinden olacakları iddiasında bulunacaklarım tahmin etmiş ve ferasetleriyle bunu sezmişlerdir.* Marifet ehli, bu yolun kapanmaSttt

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
ması, daima açık kalması ve kendilerinden sonra da bu yola gir. inek isteyenlerin bulunması ve bunların irşâd edilmesi ve dünya­

da kendilerinden sonra da vekillerin bulunması niyeti ve gayesi ile bu hususta bir çok kitaplar yazmış, istilahlannı inciler gibi diz­ mişlerdir. Ona aşina olanlar dizilen incilerden nasiplerini alır, dün­ ya meydanında kalmaz, gönüle girer ve ruh deryasına dalarlar Çünkü, hiçbir ilmin esas ve istilahlan o ilimlerle meşgul olan alim­ lerden duyulup öğrenilmeden bilinemez. Fakat marifet ilmi böyle değildir. Marifet yolunun yolcuları bu marifet yolunun özel işa­ ret ve deyimlerini gönül ehlinden öğrenmeden onun hasıl ettiği zevki ve lezzeti tamamen duymuşlardır, öyle ki sanki o kitapları kendileri yazmış ve istilahlan kendileri vazetmişlerdir. Mürşid-i kâmil olunca nâyâb (bulunmaz) Sana mürşid yeter şimdi kitap. Gönül hallerini işaretlerle yazmıyan marifet sahiplerinin söy­ ledikleri sözlerin bir çoğunu halk anlamaz. Bunun için de onla­ ra kâfir ve zındık gibi sözleri yakıştmr, ondan el çeker ve onların muhabbetlerinden yoksun kalır ve kitaplarından da istifade yolu­ na gitmemişlerdir. Halk bilmiyor ki onlar imân nurunu bulan, hak ile batılı bir­ birinden ayıran, kendilerini bildikleri gibi mevlâlarını da bilen, Hak aşkının şarabıyla dolan ve onun hararetinden yanan Hak aşıklandır. Cahiller marifet ehlinden olanları bazen inkâr etmişler bazen de kabul etmişlerdir. Gerek inkârda ve gerekse kabulde kimbilir ne büyük hikmetler ve surlar vardır? Gönül ehli bu sır ve hikmet­ lerden haberdardır. Arifin muhabbet ve hikmetin sırlanndan cahillere söz açması ve söylemesi asla doğru olmaz. O hikmeti muhibbine söyleyebilir. Bu muhibbi o derece samimi olmalı ki ârif kendi kolunu bozduğun­ da onun kolundan da kan çıksın. Bu derece bir muhabbet ancak kendi ilmi, irfanı, ruh ve gönül halleri ile zevk ve cezbesinden mey­ dana gelir. Kalp ilmi hâl ilmidir, kalbe dolması Allah’ı zikretmekle olur. Akli ilimlerin olluşu ise öğrenmekle ve Allah’ı tekerrürle mey­ dana gelir.

384

KONU:4 İNSANLARDAN UZLET ETMENİN FAYDALARI DOKUZ KISIMDAN İBARETTİR KISIM : 1 VE HADİSLERLE HADİS-İ KUTSİ İLE UZLET (İNSANLARDAN UZAK YAŞAMAK) Ey Aziz! Cenab-ı Hak kullarına inayet etmiş, insanlardan uz­ let etmenin kişiye daimi bir huzur kemin edeceğini bildirmiştir. Bu hususta bazı ayetleri yazmak lüzumu hasıl oldu. AYETLER : Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Ey iman edenler, siz kendinizi doğru yola getirmeye bakın. Kendiniz düzeltip doğru yolu bulduktan sonra sapanlar size zarar vermez.» (Maide Sûresi, Ayet: 105) «Onun için yüzlerine vurmaktan vazgeç ve Allah’a güvenip dayan. Allah vekil olarak yeter.» (Nisa Sûresi, Ayet: 81) «Habibim sen «o kitabı Allah indindi.» de. Sonra onlan bırak, batakta oynaya dursunlar.» (En’am Sûresi, Ayet: 91) «Bir de zalimlere meyletmeyin, sonra size ateş dokunur. (Ce­ henneme atılırsınız.) Allah’tan başka yardımcınız da yoktur. Son­ ra O’ndan da yardım göremezsiniz.» (Hud Sûresi, Ayet: 113) > «(Birbirlerine şöyle demişlerdi): Madem ki siz onlarla ve Al* lahtan başka tapmakta olduklan putlardan aynldınız, o halde ma­ ğaraya çekilin ki, Rabbınız size rahmetinden genişlik versin, işi­ nizde de size bir kolaylık hazırlasın.» (El-Kefh Sûresi, Ayet: 16) «Sabah, akşam Allah’ın nzasını dileyerek, Rablanna dua eden­ lerle beraber candan sabret. Dünya hayatının süsünü arzu edip de gözlerini onlardan (Rablanna dua edenlerden) ayırma. Bizi an3ttS

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

mayı kendisine unutturduğumuz ve işinde haddini aşıp hevesleri, ne uymuş kimseye uyma.» (El-Kahf Sûresi, Ayet: 28)

«Onun için Rabbına kavuşmayı uman kimse yararlı işler yap.
sın ve Rabbma, ibadette hiç bir kimseyi ortak tutmasın.»

(El-Kehf Sûresi, Ayet: 110) «Sizi ve Allah’tan başka taptıklarınızı bırakıp çekiliyorum. Rabbıma dua ederim.» (Meryem Sûresi, Ayet: 48) «Yoksa onlann çoğuna, hakikaten söz dinlerler, yahut akılla, nırlar mı Kanıyorsun? Onlar ancak dört ayaklı hayvanlar gibidir. Belki daha da sapık yolludurlar.» (Furkan Sûresi, Ayet: 44) «Bu yüzden Ey Habibim, Sen bizi, zikretmekten yüz çevirenle* re ve dünya hayatından başka bir şey istemeyenlere bakma.» (Necm Sûresi, Ayet: 29) «Ey iman edenler! Haberiniz olsun ki, hanımlarınızdan, evlâtlannızdnn bir kısmı, (sizi ibadetten abkoymak, emirlerinize uy. ma maki») size bir nevi düşmandır. O halde onlardan sakının.» (Tegâbun Sûresi, Ayet: 14) Cenab-ı Hak (Hadis-i Kudside buyuruyor ki: «Ey İnsanoğlu, kabre konulacağı zaman yaklaştığı halde hâlâ insanlarla ülfet etmenin yollarını arayan insana şaşarım.» Ey İnsanoğlu! İnsanlara ışık vermek için kendini yakan mum gibi olma. Ey İnsanoğlu! İnsanlar günahın kokusunu alabilselerdi seninle tısla oturmazlardı. Ben (ayıplan) örten Settâr ve Halimim. Ey İnsanoğlu! İnsanlar, senin günahlanndan benim haberim olduğu 1 tadar haberleri olsaydı seninle asla konuşmazlardı. Ben ise günahlan affedici Gâfûr ve Rahîm’im. HADİSLER Rasulullah S.A.V. insanlara afetin yine insanlardan geldiğini hadislerinde haber vermiştir. Peygamberimiz buyuruyor ki: «İm anlara kötülük yine insanlardan gelir.» «Koyun, mü’mlnin hayırlı malıdır. Çünkü onu dağlarda ve ovalarda otlatır ve böylece dinindeki fitnelerden (insanların kötü­ lüklerinden) emin olur.» «Devlet adamlanyla oturan fitneye düşer.» «Alimler devlet adamlarına kanşmaz ve dünyaya girmezlerse, onlan kutlar için gönderilen emin elçiler olurlar. Devlet adamla386

MARİFETNAME

nyia oturup kalkarlarsa onlardan uzak durun. Çünkü onlar hain elçiler olmuşlardır.» «Zalime zulmüne yardımcı olacak bir söz söyleyen kimseye Al­ lah o zâlimi musallat eder.» «Benden sonra birtakım hakimler gelecektir. Onlann kapısına gider de yalanlarını doğrular ve zulümlerine yardımcı olursa o kimse benden değildir.» «Başkanlığı seven kimse felâha eremez. Hükümet olmak istlyen rahat bulamaz.» «Cahil kendisinin düşmanıdır. Böyle olunca başkasına nasıl arkadaş olabilir?» «Akıllı düşman ahmak dosttan daha iyidir.» «Kadınlar, şeytanın hayalleridir. Erkekler için can belâsıdır. Kadın eğri kaburga kemiğinden yaratılmış cahildir.» «Kadınlar ekseriyetle cahil ve gafildir. Kadınlann akıl ve din­ leri (erkeklere nisbetle) noksandır.

KISIM : 2 UZLET ALLAH’A YAKINLIK OLUP TAM HUZURA KAVUŞMAYA GÖTÜRÜR Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: İnsanlardan uzak duran Allah’a akınlaşmış olur. İnsanlara yabancı olan Allah’a dost olur. Melekût âlemi ile muttali olmak ancak insanlardan uzaklaşmakla mümkün olur. İnsanlardan uzak yaşamak (uzlet) akıllıların adetidir. İnsanlardan ümidini kesmek onlara yalvarmaktan daha hayırlıdır. Rahat etmek, gezmekte, selâmet yalmz kalmaktadır. İnsanlar­ dan ayrı yaşamanın meyvesi Allah ile Ünsiyet peydah etmektir. Dünyayı tanıyan ondan uzaklaşır yaklaşmaz. İnsanları bilen de onlara karışmaz yalnız yaşar. İnsanlardan uzak yaşayan huzuru ve saadeti bulur. İnsanlara karışan onların Rabbına ulaşamaz. İnsanlardan uzaklaşanlara ne mutlu! Kendi kalbi İle meşgul olana ne mutlu! İnsanlarla birlikte olmak afet fazlaca görüşmek ise sıkıntı ve mihnettir. Ahmaktan uzak dur. Onunla sohbet seni üzer, onun muvafa­ kati delâlet, muhalefet etmesiise rezalet olur. Ahmak’ın insanlığın­ dan sakın, zira onun sana hayrı dokunmaz. Fayda yerine zarar ve­ rir. Zıddıyla ülfet edenin ayıbı meydana çıkar. Cahille sohbet, sı387

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

kıntı ve azabdan başka birşey değildir. Akılsıza

arkadaş olmaktan

beraber maz. Kadın sokması zarar vermiyen yılana benzer. Kadın şerlidir. Ona olan ihtiyacınız ise daha şerlidir. Kadın daima hileye hiz­ met edeceğinden ondan korunmak lâzımdır. Mahremi olmayan ka­ dına bakmaktan kendini koruyan kimse kalbinde imanın tad ve lezzetini duyar.
MANZUME

sakın, yalancıya ve haine güvenme. Akıllı, alim, Allah’tan korkan (muttaki) ve zekilere arkadaş ol. Allah katında günah sayılan şeylerde kullara itaat sahih olmaz. Kadınlarla çok ve yalnız kalanın gönlünde muhabbet kal­

Eğer vasl-ı dildan istersen ey dil Hemen gayn terk eyle ol aşka mâil. Sana aşıktır şehper-i arş pervâz Anı etme şehvetle âlûde kil Senin zirve-i evc-i izzet yerindir Niçin eyledin merkez-i haki menzil Kemâlİt vehmi vû haJât hissi. O vuslattan olmuş sana cümle hâil. O bir posttur kim oldu hılt u hundur Anı canmı sandın ki verdin anâ dil.

Bulursun derununda sen aşkı dâim Ki olmuş cemâli kamu hüsne şâmil. Bilirsin ki aşk aynası olmuş âdem
Oiizeller cemâline durmuş mukâbil.

Her âyineden lutf ve kahrın görürsün Tanırsın cihanda O’dur sâh-ı âdil. KISIM: 3 UZLET BÜYÜKLERİN ADETİDİR, DAİMİ LEZZET TAM HUZUR HALİDİR
VE

Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Uzlet hem ibadet hem de selâmettir. İnsanlara bakmak afet bakmamak rahatlıktır. Bakmıyan rahatı bulur. İnsanlar ile oturmıyan Hakkın dostu olur. Dünya ehli ateş gibidir. Azından istifa­ de edilir, fakat fazlası zarardır. Cahillerle sohbet etmek ruha azab
388

MARİFETNAME
İçinde bırakır. Ahmak arkadaş yılan gibidir. Kişinin insanlarla tinsiyet peydah etmek kişinin iflas etmesinin alâmetidir. Çünkü on­ larla münasebet kurmak vesveseyi arttırır. Hileleri çoğaltır. İnsan­ lardan uzak duran onların kötülüklerinden emin olur. İnsanları bi­ len onlara güvenmez. Bildiklerini başkalarına söylemez. İhtiyacım insanlara bildiren mahrum ve rezil olmuştur. İnsan­ lara muhtaç olmıyanın ise hem nzkı bol hem de kadri kıymetli­ dir. İnsanlardan yüz çeviren Hakkın varlığı ile bir şeye ihtiyaç duymaz. İnsanlardan uzaklaşan hak ile ünsiyet eder. Dünya eh­ line karşı rezil olan takva elbisesini atar. Kendisinden, insanlardan utanan kimse Allah’tan da haya etmiş olur. Ey İnsanoğlu! Dünyaya bağlananlarla görüşme, münasebetini kes, işlerine karışma. Dostuna düşman olana sen de gitme. Ona kıy­ met verme, dostunu gücendirme. Devlet adamlarının kapısına git­ me. Gidersen dalkavukluk yapma. İnsanlara yaklaşırken kendini ateşe yaklaştırıyorsun kabul et. Onlardan haddinden fazla uzak­ laşma. Kıymetini bilen, insanların arasına girmez. Hakkın ünsiyetini bulanın insanlara işi düşer mi? Gönül ehli olanlar her ne kadar beden ve dilleriyle insanlara yakın olsalar da kalp ve ahlâkları itibariyle herkesten uzaktır. İbrahim İbni Edhem’e: — Neden insanlarla ünsiyet peydah etmiyorsun? diye sormuş­ lar. O bu soruya şu cevabı vermiş: — Benden büyük olanların büyüklenmesinden, küçüklerla akılsızlığından, yaşıtlarımın kıskançlığından kaçtım. O zamandan bu zamana kadar da kalbim rahattır. Artık başım ağrımıyor. Hileci iıısn, insan şekline giren şeytan, genç te ise bir çeşit hayvandır. Çok karısı olanın ayıplan da çok olur. KISIM : 5 UZLETİN ALLAH’A İTAATE GÖTÜRMESİ, HUZUR VERMESİ, S1DK VE İHLASA, SEÇİLMİŞLERİN MERTEBESİNE GÖTÜRMESİ y Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Allah’ı bilmek ve tanımak isteyen kimsenin dünya ehlinden ya­ ni insanlardan uzak yaşaması gerekir. Böyle yaparsa insanlar onun yükselmesini engelliyemezler. O da her geçen gün biraz daha Allah’a yaklaşmış olur. Onlarla vakit geçirmesin ve halini, namu­
380

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
sunu onlara bildirmesin. Kapılarına giderek onlardan birşey iste­ mesin. Onlara dalkavukluk, yağcılık yapmasın. Tartışma ve mü­ nakaşalı konuşmalara girmesin. Eğer bu saydıklarımızı yaparsa insanların kendisini görmesi­ ni istemelerini istemez ki bu da onun hak nazarından düşmeme­ sini temin eder. Artık o ne marifetten ne de muhabbetten mahrum olmaz. Çünkü o bilir ki, heKan için bedeninin bütün zerrelerini murakabeeden ve kendisine şah damarından daha yakın olan Al­ lah’ın kendisini görmesini düşünmeyip de, kendisinden çok uzak olan aciz bir kulun kendisini görmesini istemek cehalet ve gafle­ tin ta kendisidir. Bu hal ancak zarar verenlere yakışır. Bu demektir ki kendisine insanlar içinde bir mevki isteyen kim­ se Allah katında bir mertebeye eremez. Denildi ki: «Halkın rızasına sevinen kimse, hakkın rızasından uzak kalır.» Çünkü insanların övgüsü tıpkı bir hava dalgasına benzer. Ağızlarından çıktığı andan itibaren kısa zamanda havaya karışa­ rak kaybolur. Demek ki insanların medih (övme) ve zemmi (yer­ mesi) ni mühimseyen insan onların itikadına ve inkârına itimad eder ki bu da onun Haktan gafil olması ve hakka yüz çevirmesi de­ mektir. Artık o cehalet ve gaflet karanlıklarında ne yapacağını şa­ şırır ve helak olur gider. BEYT Bu acizlikten yüz dön, bul o yüce dostu Sana senden yakın olan bir ve kahredici Allah yetmezmiş. Eğer insanların avamım da seçilmişlerini de aciz bilerek ciha­ nın yaratıcısı olan Allah’a sadık bir kul olarak yönelen bir marifet talibi kendini insanların nazarından korumak için halini gizlemeli, üstünlüğünü açığa vurmadığı gibi, insanların kendisine kıymet vermesini de beklememelidir. Hiç bir hata ve kusur etmemeye ça­ lışır, böylece insanların inkâr ve ayıplamasına maruz kalmaz. İn­ sanlara karışmaz, onlarla boşuna vakit öldürmez. Onlardan uzak yaşar. Kendisine tenhâ bir yer bulur orada hakkı tefekkür ve te­ zekkür ile sadece cumaları ve vahit namazlarına gider. Allah’ı ta­ nıyana ve bilene kadar bu duruma devam eder. Gayesine ulaştığı zaman ise artık onun için yalnızlığın, kalabalık içinde olmanın, uz­ letin ve ülfetin farkı kalmaz, hepsi bir olur.
300

MARİFETNAME

Çünkü ârif kulun uzleti nefsinden çıkıp gönlüne girmesidir. Gönlünden de ruhuna, ruhundan sırrına, sırrından mevlâsına ka­ vuşmasıdır. Böyle bir kimsenin nefsi islâmın konandır. Kalbi ima­ nın, ruhu da irfanın yeridir. O kimse Allah’ın birliğinin sırrına ko­ nak olmuştur.
Denildi ki :

«Uzlet esasen kişinin insani sıfatlardan uzaklaşmasıdır. İnsani sıfatları bırakan kâmil gönül sahibi olur ki artık insanlarla konuş­ sa bile bu kendisine zarar vermez. Çünkü o görünüş itibariyle her ne kadar insanlarla birlikte ise de kalben Allah’ın dışında her şey­ den uzaklaşmıştır. Kâmil kul insanlar gibi giyinir, onlarla bera­ ber yer, akılları kadar konuşur. Şeriâte muhalif olmıyan diğer âdetlerinde onlara uyarak onlarla güzel geçinir. Fakat kalbiyle her şeyden uzaklaşır ve Rabbının rızasına erer. MANZUME Etme yılandan firâr görmiyesin ejderha Karar eyle yerinde, hâline sabreyle hâ. Bunca ki kıldın tavâf yeryüzünü güraf Halk-ı Cihan oldu lâf, hiç bulunur mu vefâ. Kalbi mukallible bil, verme sivâya sebil Gafil söyler kâlû kil, hazır ol eyle sefa Halk ile kaldın geri, ölüyü senden diri Diriden oldun beri, Hayy’dan utan kıl hayâ Bağlarsa eğer halk saf, ev gibidir her taraf Cümlesi olmuş kedef nâzır-ı tîr-ı kaza. Nefsini bilmiş habir bulmuş o, dostu naşir Halk-ı cihandır fakir, verir olandır Hüdâ. Bahr çû mevvâcdır, küllü şey emvâcıdır Hep ona muhtaçtır Hakkı, sen ol aşina. KISIM: 5 UZLET BÜYÜKLERİN ADETİDİR, TAM HUZUR VERİR MAKSADA ULAŞTIRIR Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Devrimiz insanları daima insanın kusurunu arar, maharet ve kabiliyetleri kıskanır, ayıp ce kusurları soruştururlar.
3Ü1

I

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Şeyh Câdi diyor ki:

«Allahtı zül celâl kulların ayıbını bildiği halde örter. Komşu ve arkadaşları ise görmedikleri halde söylerler.»
BEYT:

Mevlâ korusun insan gaybı hileydi Kimse başkalarından raha eremezdi
İbrahim b. Edhem diyor ki:

«Lübnan dağında kendilerini Allah’a adayan insanlarla soh­ bet ettim. Onlann hepsi bana şu vasiyette bulundular: «Dünya ehline döndüğün zaman onlara şu dört hikmet ve nasihati ver! 1 — Çok uyuyan kimse hayatımn bereketini bulamaz. 2 — Çok konuşan kimsenin kalbi ölür. 3 — İnsanlann nzasım isteyen Hakkın rızasını bulamaz. 4 — Çok yemek yiyen ibadetin zevkini alamaz.» Bir kâmile sordular ki: — Neden bizimle oturmuyor ve hoş sohbette bulunmuyorsun? O şöyle cevap verdi: — Sizden bana hayat zevki gelmiyeceği gibi, benden de size zevk ve sefâ gelmez. Ben sizinle nasıl ülfet edebilirim? Eğer sizinle birlikte olsam bana çeşit çeşit yemekler ikram eder ve «ye!» drsiniz. Halbuki ben bir türlü yemekten sadece beş lokma yiyin derim, siz konuş dersiniz. Halbuki ben konuşmam, sukut ederim. Siz, ça­ lış, meşgul ol, dersiniz, ben ise her şeyi terkederim. Siz: — Gece uykusu bedenin sıhhati için gereklidir dersiniz, ben
ise:

— Uyku boşuna vakti öldürmektir, derim. Siz: — BU, dersiniz, ben ise: — Unutun, derim. Artık sizin hâliniz sizin benimki de benim olsun. Çünkü Cenab-ı Hak sizin kalabalık olmanızı benim de yal: mz kalmamı dilemiştir. Birliğe, yalnızlığa alışanın kalabalıkla ül­ fet etmesi görülmüş müdür? Bana mani olmayın da Rabbımla bir saat olsun beraber olayım. Ona secde edeyim ve taatte bulunayım. Çünkü mevlâsma bütün kalbiyle ibâdet etmiyen kimse onun kul­ larına istemeyerek de olsa kul olur. Kötülüğün hepsi kapı dışında­ dır, dışan çıkamn fitneye düşmesi de tabüdir. İnsanlarla beraber olan birçok rezaletleri görür. Meselâ çok güzel ve çok lezzetli olan ekmek ve su bir gece insan midesinde kalınca ne hale geliyor?
302

MARİFETNAME

Kur’an ehlinden olan ve namaz kılan bir erkek kadınlara bir an yaklaşsa kirleneceğinden ve cenâbet olacağından yıkanması ge­ rekir. Cima hali ise kalkan hayâ hissiyle iki edeb yerinin birleşme­ sidir. İnsanın soyunun özünün zayi edilmesi gönülden sevginin alınmasıdır. Eğer bu helalinden olursa bir çocuk dünyaya gelir ki bu da kişi için fitneye sebep olur. Haram yoldan olursa insan için kısa bir leke olduğu gibi hem dünyada ve hem de ahirette zarara; ziyana ve azaba uğramaktır. KISIM: 6 UZLET TEFEKKÜR VE TEZEKKÜRE YARDIMCI TAM MÜTEVECCİH KILICI, ÜNS VE HUZURA KAVUŞTURUCUDUR Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Marifet yoluna giren kimsenin insanlardan, uzlet etmesi, uzak yaşaması iki yönden gereklidir. 1 — İnsanlarla beraber olursa, onlar kendisinin zikir ve fik­ rine mani olurlar ve Allah’a yönelmesini zorlaştırırlar. Ariflerden bir zat diyor ki: «Bir meydanda ok atan bir gurup gördüm. Fakat bir adam onlardan ayrı oturmuştu. Onunla konuşmayı arzu ettiğimde bana: — Allah’ı zikretmenin, seninle konuşmuş olmamdan benim için daha hayırlı ve daha lezzetlidir, dedi. Ben: — Sen burada yalnız başına kalmışsın dediğimde: — Allah benimle beraberdir karşılığını verdi. Ben: — Bu ok atan topluluktan hangisi daha fazla atmıştır, de­ dim. O : — İnsanları bırakan ve Rabbi yla huzur bulan karşılığım ver­ di ve kalktı gitti. Bu konuşma Allah'ı tehekkür ve tezekkür eden marifet yol­ cusunu insanlar yolundan alıkoyar ve hatta helâke götürebilirler. Rasulullah S.A.V. uzlete çekileceği zaman ne zaman olacağım bildirmiştir. Hem o insanlara bizden daha çok öğüt veriyor ve on­ ların dertlerini bizden daha iyi biliyordu. Onun uzlete çekilmenin gerekli olduğunu beyan buyurduğu zaman gelmiş çatmıştır. O bir hadislerinde şöyle buyuruyor ki: «öyle bir zaman gelir ki o zamanda insanlar sözlerinde durmaz, emanetlere ihanet eder, birbirlerinin düşmanı kesilirler. İşte o za­ man fitne zamanıdır.»
303

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ H2.

Ashâb-ı Kirâm sordular ki:

— Ya Rasulullah o zamana yetişen mümin ne yapmalıdır? ResuIullah buyurdu ki: «O mnıanft yetişen mü’minler, insanların işine karışmasın, diline dikkat ederek konuşsun. Evinde otursun, iyiliği alsın, kö­ tülüğü terketsin, yalnız kendi işleri için evinden dışan çıksın.» Selef-i Salihin bunun üzerine kendi devirlerinde dostlarım korkuttular. Herkes kendi aile ve çocuklarına uzlette kalmayı em­ retti. Onların bizden daha hayırlı ve daha basiretli insanlar ol­ duklarında şüphe yoktur. Zaman onlardan sonra düzelmemiş, bi­ lâkis daha da kötüleşmiştir. (İbrahim Hakkı merhum kendi za­ manı için böyle diyor, ya bizim yaşadığımız 20. asrı görseydi ne dersi?) Hz. Ömer R.A. şöyle buyurdu: «Uzlette kötü arkadaşlardan kurtulmak vardır. Öyle ise müm­ kün olduğu kadar insanlarla daha az görüşmelidir. Çünkü onlar­ dan kurtulmak çok zordur.» Kâmillerden bir zat diyor ki: «Bu zaman kişinin dilini tutacağı ve yerini insanlardan giz­ leyeceği zamandır. Bu zaman insanlardan aslandan kaçar gibi kaç­ mak gerekli olan zamandır. Bu zaman kişinin evine çekilmesi ve Hakkın rızasını kaçırmamaya çalışması gerektiği zamandır.» Kâmillerden bir zat diyor ki: «Allah için bu zamanda uzlet helâl olmuştur.» Bu sözleri 200 sene sonra başka kâmil bir zat duymuş ve: «Uzlet o zaman helâl olduğuna göre şimdi vacib derecesine çıkmıştır.» 2 — İnsanlar marifet yolcusunun hizasına bozarlar. Çünkü insanlarla beraber olan marifet ehline gösteriş ve kibir halleri arız olabüir ki bu da onun huzurunu ve huşuunu bozar. Denildi ki: «İnsanları görmek arzusu gösterişin yaygınlaşmasıdır.» Bazı kimseler ariflerden bir zatın kapısına gitti ve ona: — Ziyaret ve bizimle görüşmekle bize ikramda bulun, dediler. Arif, gelenlere içerde cevap vererek: — Sizin arkamzdan size dua etmek, ziyaret ve görüşmekten
304

MARİFETNAME

sizin için daha hayırlıdır, size böylece ikramda bulunuruz, dedi. Çünkü o arif biliyor ki kendisini ziyarete gelenler kabul etse istemiyerek de olsa kalpde bir gösteriş ve süslenme hissi uyanır. Arkalarından dua etmek ise ihlâsa daha yakındır. Selef-i Sâlihinden çoğu kimseler tezyin ve riya korkusuyla ziyareti ve insanlarla görüşmeyi azaltmış ve selâmeti uzlete çekilmekte bulmuşlar ve ölmeyecek kadar yemekle yetinmişlerdir. Gönüle girmek ve bunun lezzeti onları huzura kavuşturmaya yetmiştir. Huzur ve Üns derecesine ulaşmakla seçkin kullardan ol­ muş ve sonsuza dek Hak ile birlikte kalmışlardır. MANZUME Kadr-ı fakrı bil fena ol, yar-ı sultan olma hiç Cemiyyet-i hatır fakr imiş, perişan olma hiç. Halkı avlamak içindir bu güler yüz, güzel söz Madem avcı değilsin, güler söyler olma hiç. Terk-i zevk ve lezzet-i cismâni asândır veli Merd isen lezzât-ı nefsâniyyende cüyan olma hiç. Hırka vû seccade ve imame ve teşbihi koy Evham oyuncağı, şeytan aldatması olma hiç. Hıfzı zahir, mucib-i ihmâl-i batındır hemân Hıfz-ı hüsn-i hulk edip cismi nigehbân olma hiç. îzzet ve rağbette olsan, çok olur hasid sana Yusuf gibi mübtelâı mekr-i ihvân olma hiç. Ger saadet mend isen, tenhaya gel halkı unut Hakkı uns-i Hakkı bul, setr et, pişman olma hiç.
KISIM: 7 UZLET EDEN ARİFLER İKİ SINIFTIR Ey Aziz! Ehlullar diyor ki:

Uzlet hususunda marifet ehli ikiye ayrılır: 1 — Hikmeti söylemek ve ilmi yaymak hususunda insanların kendisine ihtiyaç duymadıkları ariftir. Onun haii çok iyidir. Çün­ kü onun insanlardan uzlet etmesi kendisi için çok iyidir. Allah’ı fikredip zikretmesi onun işlerinin en güzelidir. Mevlânın kula ünsü en tatlı ve lezzetli şeydir. Bu arif kendi evine çekilir. Kimse onu bilmediği gibi o da kim305

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

seyi bilmez. Fakat cumaya, cemaate ve faydalı ilmi toplantılara katılması icap eder. 2 — Bu da ilimde insanlara önder olan ve insanların kendile­ rine ihtiyaç duydukları kimsedir. Bu durumdaki arif insanlardan ayrılmakla ve uzlete çekilmekle rahat ve afiyeti bulamaz. O insan­ ların içinde kalır ve dini ilimlerin yayılmasına çalışır. Fakat onun insanlarla konuşması anında kendisine önemle gerekli olan iki şey, vardır: 1 — Uzun sabır ve güzel ahlâk, 2 — Kendisi insanlarla birlikte iken kalben onlardan uzak olmaktır. Bu vasıfları kendinde toplayan arifle konuşan insanlar kendilerine yetecek kadar cevabı ondan alırlar. Ziyaret ederlerse herkesin durumuna göre ikram eder. Ona dil ile sataşma olursa, arif buna sükut ederek karşılık verir kendisi de mahzun olur. İn­ sanlar ondan uzaklaşsalar o bunu nimet bilir ve çok memnun kalır. İnsanlar hayır üzere olduklan müddetçe onlara iştirak eder. Kötülüğe saparlarsa onlardan elini çeker. Terbiye ve nasihatini tu­ tarlarsa yumuşak ve anlayışlı olur. Kabul etmezlerse onları terkeder. Elinden gelince ziyaretlere, hastalan görmeye, davetlere ica­ bet etmeye çalışır. Bu gibi hak ve hukuka riayet eder. Sürten on­ larla, güzelce geçinir, verecekleri zahmetlere tahammül eder. Muh­ taç olduğu şeyleri onlardan gizler. Yalnız kaldığı zaman ihtiyacım gidermenin yollarını arar. Onlara yapacağı yardımlardan karşılık beklemez, işlerini görürken asla minnet etmez, başa kakmaz. Her­ kese her konuda müslümana ve arife yakışacak müsamaha ve hoş görü ile davranır. Bunu hem halk için hem de Halik için yapar. İnsanların kendisini tanımayan arife onlardan uzaklaşmasım temin eden tedbirler şunlardır: 1 — İbadet ederken bunu gece ve gündüze paylaştırır. Bütün vakitlerini ibadetle geçirmeye çalışır. Çünkü daima ibadetle meş­ gul olursa afetlerden kendini korumuş olur. Bu onun marifete er­ mek hususunda izzet, zevk ve lezzet alacağının alâmetidir. İnsan­ larla beraber duran ve onlarla dostluk kuran kimse iflâs etmiş ve büyük zarara uğramıştır. Hz. Musa A.S. Cenab-ı Hak ile Tür-i Sinada buluşup ülfet et­ tikten sonra geriye dönünce insanlardan daima kaçar ve asla on­ lann içine karışmazdı. Öyle ki insanların konuşmalarını duyma­ mak için kulaklarını parmaklarıyla kapatır. Onlardan köşe bucak kaçar, tenhalarda durur, yalnızlığı seçerdi. İnsanlardan uzak ka­ lıp yalnız durduğunda insanların sesini merkep sesi duyuyormuş gibi bulurdu.

MARİFETNAME

2 — Tedbirlerin biri de insanlardan ümidi kesmek ve hiç bir ihtiyacında onlardan birşey istememektir. Bu, gösteriyor ki arifin nazarında bütün insanların azaç ve taşlardan farklı tarafı yoktur. Hattâ insanlar onun nazarında yoktur. Çünkü faydası ve zaran olamayan bir şeyin varlığı ile yokluğu arasında ne fark olabilir? BEYT : Hakkı, cem’i halktan müstağniyim billahi ben Alemi yaratan varken, halk-ı zamanı neylerim. 3 — Üçüncü tedbirde insanların ahlâk ve huylanm düşünme­ li ve aklına getirmelidir. Eğer arif sözünü ettiğimiz bu hususlara dikkat ve devam eder­ se, insanlarla konuşmayı terkeder, Hakkın dergâh-ı olan gönlüne girer. Hakkın ünsünü bulur, rahata erer ve huzura kavuşarak se­ vinci ve lezzeti devamlı ve kesintisiz olur. Ancak bu da muvaffaki­ yet ve inayet yalnız Allah’tandır. O ne güzel bir dost, o ne güzel bir arkadaştır. Çünkü Sıddîk insanlardan ne derece uzaklaşırsa Hak’ka o yakınlaşır. Allah-u zül celâl bir kulunu huzuruna davet ettiği zaman onun tekrar insanlara meyletmemesi için onu insanlann eziyetle­ rine maruz bırakır. Artık o kul herşeyi terkeder, kalbinden Allah’­ tan başka herşeyi atar. MANZUME Hak Teâlâ am ki ede güzin Dostluk meclisinde, eder nişin (oturur). Bendedir ona bâb-ı esbâbı Başkasına bağlanmaz olmaz ahbâbı. O halde insanların arife verdikleri eziyet ve cefâ onun için bir nimet, devlet ve sevinçtir. Çünkü onun insanlann eziyetine maruz kalışı insanlardan uzaklaşıp yaratanına dönmesine sebep olur. Cenab-ı Hak kendisine seçtiği kullarına adet olarak başlangıç­ ta velilerine insanları musallat eder. Veliler bu cefadan sonra se­ çilmiş (safi) kullar sınıfına yükselirler. Çünkü düşmanın sözü hakkın sopasıdır. Hakkın başkasına bağlanan gönüllere o sopa ile vurur ve kendisine yüz çeviren kullarım yine kendisine çevirir ve huzuruna getirir.
307

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.
KISIM: 8 UZLETİN KISIM VE HALLERİ Ey Aziz! Ehlullah diyor ki: İnsanlardan uzak kalmak (uzlet) konuşmayı azaltır. Çünkü insanlardan uzak kalan kimle konuşacak? Yalnız kaldığı için ko­ nuşmamaya mecbur olur. Uzlet iki kısımdır: 1 — Müriden uzleti 2 — Muhakkikin uzleti. Müridin uzleti dostların haricindekilerle konuşmamak ve gö­ rüşmemektir. Muhakkiklerin, Allah'ın dışında herkesle münasebeti kesmek­ tir. Bu demektir ki muhakkiklerin kalbinde Allah’tan başkasına yer yoktur. Uzlet eden kimsede mutlaka 3 niyetten biri bulunur: 1 — İnsanlann vereceği fitne ve zararlardan kurtulmak ni­ yetiyle yapılan uzlet, 2 — însanlan kendinin onlara vereceği zarar ve fitneden ko­ rumak için yapılan uzlet. Bu ilkine göre daha makbul ve tercihe şayandır. Çünkü ilkinde insanlar hakkında kötü zanda bulunulur­ ken, diğerinde kişinin kendi hakkında sü-i zannı vardır. Zaten nef: se sü-i zanda bulunmakta elzem olan bir şeydir. Bu iyilerin (ebrâre) âdetlerindendir. 3 — Mele’i A’lâ’dan Mevlâ ile sohbet etmeyi nefis üzerine ter­ cih etmek ve nefsinden geçmek niyetiyle yapılan uzlet. O halde uzletin en üstün derecesi kişinin kendi nefsinden uzlet etmesidir. Çünkü arif bu halinde Rabbi ile olan ünsiyeti nefsi üzerine olan ünsiyete tercih etmiştir. Nefsinden gönlüne giren kimse Mevlâsım her şey üzerine tercih etmiş olur. Cenab-ı Hak. ona öyle sır­ lar bildirir ki bunları ancak kendisi bilir. H er ne kadar uzlet tabiî olarak susmayı gerektirirse de kalbin sukutunu gerektirmez. Çün­ kü uzlette olan kimsenin İllâki masivadan geçmesi şart değildir. Onun için sukut altı esastan hasıl olan bir esas üzerine bina edil­ miştir. Uzlete eden kimse insanlardan yalnız kaldığı gibi kendi nef­ sinden de geçerek gönüle girer ve yalnız kalırsa Vahdaniyyet-i İlâhi’nin birliğine erer. Uzlet halleri için de en yüksek derecede olanı halvet derecesidir. Halvet halinin sonucu arifin marifete ve birlik sırlanna (e3râr-ı ehâdiyyet) vakıf olmasıdır. Uzletin hallerinden bir diğeri de kulun dünyayı tammasmı
3tm

MARİFETNAME
temin eder. Eğer insan cismâni gıdaları terketse, bütün insanlann. uyuduğu bir zamanda uyumasa da kalksa uyanık halde Allah’a ibadet etse, Allah’ı zikretse, suk»t edip hem insanlardan hem de kendi nefsinden geçerse ve bu hasletler onda birlikte meydana gelse onun insanlık hali melekiyyet haline döner. Böylece kulluk­ tan efendiliğe, gayb hali, şahâdet haline, bâtm hali zâhir hale ve aklı hisse dönüşür. Artık o kul ebdâUer zümresinden mukarreler (Allah’a yakın olanlar) makamına erer. Devleti ve marifeti bulur, Allah’ın sevgisi ve muhabbetine ulaşır. KISIM: 9 UZLETİN SONU OLAN HALVETE GİRMENİN ŞART, ESAS VE USULLERLİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Marifet yoluna giren ve bu yolda yoluna devam eden ve ni­ hayet Mevlâlannın huzuruna gidecek olan yakîn ehli insanlardan ve kendi nefsinden yaklaşmak ve halvet içinde küçük ve karanlık bir odada oturmalıdır. Gerek bedeni ve gerekse kalbi ile insanlar­ dan uzaklaştığı derecede Rabbma yakınlaşır. Halvete girmenin bazı rükün, usul ve şartlan vardır. Arif eğer bunlan bilirse yolunda kendisine yardımcı ve mürşidi bulmuş olur. HALVETİN ŞARTLARI: Önceden izahı yapılan iman ve iti­ kattaki tereddüdlerini gidermek ve sağlam bir imana sahip olmak­ tır. Abdest ve namaza devam etmek, dünyamn zevkinden geçmek­ tir. Gönüle dönmek, gönülün ve ruhun hakikatine ermektir. Bu şartlar yerine gelmeden halvete girmek sahibi için tehlikelidir. HALVETİN RÜKÜNLERİ: Az yemek, az uyumak, az konuş­ mak »insanlardan uzak yaşamak suretiyle uzlete çekilmek. Allah’ın zikir ve tefekkürüne devam etmek. HALVETİN USULÜ.: İzahı sonradan yapılacak olan, tevekkül, tefviz, sabır ve nzayı kazanmaktır. Bunlar olmadan halvete girmek haram ve tehlikelidir. Halvete girmek için mutlaka bir mürşid-i kâmilin bulunması gerekir. Aksi halde halvet zararlı olup sahibini helâk eder. Halve­ tin şart rükün ve usullerini yerine getiren kimse her türlü tehli­ kelerden emin olur. Halvet ehli hallerin varidâtı, esrâr makamlar ve kerametlerle imtihana tabi tutulur. Halvet ehli çile çekmeyi arzuladığı zaamn

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

kendisinin ihtiyacı olacağı insanlarla arasmda evinin kapısını ka­ patmalı ve onlardan uzak durarak uzlet etmelidir. Önce dışan ile alâkasını keser sonra da odasının kapısını kapatarak kendi aile fertleri ile olan alâkasını keser ve yalnız kalır. Artık yanına kimse girmeyeceği için marifet talibi, odasında kıbleye döner, bağdaş ku­ rar kalbinden gizlice kelime-i tevhide (La İlahe İllallah Muhammedün ResuIullah) ve «Allah» (ism-i celâl) adını zikretmeye gece gündüz ara vermeden devam eder. Dışarıya ancak cuma namazı ve cemaate katılmak için dışan çıkar. Bunun haricindeki zamanlarında halvet üzere bulunmakta­ dır. Bozuk fikirleri atmaya çalışmalı ve böylece kendisini Allah’ın zikrinden alıkoyacak iç ve dış tesirler kesilmiş olur. Bu durumda olan kimse yemesine dikkat etsin, midenin ya­ nsını doldursun. Yani aç kalmadığı gibi tok da olmasın. Mizacım korusun ve boş hayallere kapılmasın. Eğer kalbine varidat sebebiy­ le mizacında bir değişiklik olursa bunu Rabbının bir nimeti olarak bilsin. Bu sayede melekel varidattan da kendi payını alsın. Bu ha­ lin sahibi kendi kalbinde meydana gelen değişiklik ile önceki cismani hali arasındaki farkı bilsin ve ulaştığı manevi lezzetin değe­ rini idrak etsin. Çünkü gelen varidat eğer meliki olursa ondan son­ ra kalbde ilim ve hikmet kalır. Kalb masivadan temizlenir. Beden-' de dert, elem ve hayret kalmaz. Ancak eğer gelen varidat şeytani olursa bunun arkasında be­ dendeki organlarda tahriş, acı ve hayret meydana gelir. Kalbde fesâd, nifak ve tembellik kalır. Bundan son derece sakınmalı ve kişi Allah’ı tezekkür ve tefekküre dalmalıdır. Böyle yaparsa kal­ bini bu belâdan kurtanr ve rahata ulaşır. Kendisini rahata erdiren varidata karşı çıkmamalı ve ona teslim olmalıdır. Halvete girecek olan kimsenin İnanması gereken İki şey vardır: 1 — Allah’ın şeriki ve benzeri yoktur. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Onun benzeri gibi birşey yoktur.» (Şûra Sûresi, Ayet: 11) Allah-u zül celâl bununla suretten munezzel olduğunu bildi­ riyor. Halvette olana nasıl bir suret görünür de, «Ben Allahım» derse ona «Sen Allahsın» demek ve o sureti korumaya çalışıp zik­ rine ve fikrine devam etmelidir. 2 ■— Halveti halinde Hakkı isterken yalmzca Hakkı istemeli ve mâsivaya meyletmemelidlr. Eğer bütün kâinat ona hibe edilse edebini bozmadan kabul etmeli halikına dönerek zikir ve fikrini

MARİFETNAME

devam ettirsin. Çünkü Allah-u zül celâl onu melekülün acaip hal­ leri ile imtihana tabi tutar. Kul eğer onlardan birine meylederse elindekini de kaybeder, fakat mutlu buna kavuşmaya gayret eder­ se her türlü istediğine nail olur. Artık o kimsenin birinin sırrını başkasına söylemesi helâl olmaz. O kimse artık filanca gıybetçi, filanca içkici v.s. gibi sözlerle kendisini ya da başkalarını açığa vurmaz. Ayıpları örten (settâr) adı ile vasıflansın. Eğer o adam kendine gelerek nasihat etmesini isterse ona yal­ nız olarak nasihat etsin. Mümkün mertebe bu hissi keşifi bırakıp Rabbine olan fikir ve zikrine devam etsin! Sonra o zat hayali keş­ fe gider. Artık aklî mânaları hissi suretler şeklinde gprülür. Fakat kul bununla da yetinmemeli taat ve zikrine devam etmelidir. Ken­ disine içmesi için su ve bal verilirse içsin, hayâli keşifte kalmayıp ondan da kaçsın ve Rabbi da ona bu sayede mücessedler âlemini açsın ve kul da onunla üns peydah etsin. Zikreden zikrolunanlan ifna ederse, buna müşahede ya da nevme adı verilir. Bu ikisi arasın­ daki fark müşahedeye şahid olamn yerinde kalarak nihayetinde zevk ve lezzet olmasıdır. Nevme, sahibinde bir şey bırakmamak üzere herşeyi aıır. Bu­ nun sonunda da uyanma, pişman olma ve mağfiret dileme vardır. Cenab-ı Hak bu kulunu imtihan için ona mülk âlemlerini verir. Eğer kul kendini bozmaz ve aym ilerlemeye devam ederse .Cenab-ı Hak ona evvelâ madenlere ait esran gösterir. Eğer kul bu keşfe kendini kaptırırsa onu da kaybeder, hakkın huzurundan Kovulur; ve büyük zarara uğrar. Eğer zikir ve fikrine devam ederse kendisi­ ne bitkilere ait sırlar gösterilir. Bütün çiçek, ve bitkiler kendilerinihas halleri ona anlatırlar. Madenlere ait esrar gösterildiğinde nemi ve harareti çok olan yiyecekler, bitkilere ait sırlar gösterildiği zaman isç hem ve sıcak­ lığı normal olan yiyecekler yemelidir. Kul eğer bu noktada da bağ­ lanıp kalmazsa Cenab-ı Hak ona hayvanlara ait sırları da bildirir. Bütün hayvanlar ona fayda ve zararlarını lisan-ı hâl ile anlatırlar ve onu selâmlarlar. Alemlerin her biri Allah’a hamd ye teşbihini nasıl yaptığını ona beyan eder. . Kul bu noktada da sabit kalmazsa Cenab-ı Hak ona dirilerin hayatlarındaki sırrı bildirir. O noktada da kalmazsa Cenab-ı Hak suretlerin nasıl değiştiğini göreceği şekilde bir dolap kurulur. Bu. dolapla letafetin nasıl kesafete (yoğunluğa) kesafetin nasü letafe­ te dönüştüğünü görür. Kul bu noktada da kalmazsa ona kıvılcımlar saçan öyle nur
401

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

keşfolur ki o nurla örtünür ve gizlenir. Eğer zikrine devam ederse onu hiç bir şey engelliyemez. Hazretin huzuruna girme, huzurunda durma ve huzurundan çıkma gibi hâllerin edebleri çeşitli yollarla bilinir. Devamlı müşa­ hede halinde İlâhî ilimlerin gelişi ile bütün yollar ona malum olur. Kul bu noktada kalmazsa ona ince ilimler ile sadık fikirler keşfolur. Ruhlar alemi ile bedenler aleminde meydana gelen ha­ dislerin oluşunun alâmet ve sebepleri ile inayet alemine seyreden İlâhi sırn bilir. Kul bu noktada kalmazsa, ona tasvir, tahsin ve tezyin alemi bildirilir. Böylece akılların suretini öğrenir, sonra da kendisine kutubluk makamı açılır. Bundan önce keşfettiği şeylerin hepsi salalem olup yeri de kalp idi. Bu alem kula kcşfolunduğunda mevcudalin rızasını ve bedenin onların hepsine birçok kâinat sırlarım bilir. Bu durumdaki kimsenin hafızası kuvvet ehline gördüklerini belirli rumuz ve işaretlerle bildirebilir. Daha sonra yoluna devam ederse kendisine gadab ve hamiyyet alemi bildirilir. Onunla alemdeki gadab, hiddet, hamiyyet ve düşmanlığın kaynaklarını ve şekillerini bilir. Sonra ona gayret, hakkı açığa vurma, mezheplerin doğruları ile kullar üzerine indi­ rilen şeriatler alemi bildirilir. Böylece kâinattaki mevcudatın sırası ile birçok sırları bilir. Her yeni keşif onu vakar sahibi yapar ve daha da yüceltir. Kul yoluna devam ederse kendisine Hayret âlemi keşfolunur. Alem-i İUiyyun olan bu mertebede kendi acizliği ile kusurlu ve noksan oluşunu en iyi şekilde idrak eder. Daha sonra kendisine Cennetin dereceleri keşfolunur. Bununla çeşitli nimetlerin üstün­ lüklerini anlar. Sonra Cehennemin derecelerini, birbiri içinde oluş­ larını ve azablarm çeşitlerini görür. Kul bu keşif üzere de kalmazsa, ona müstehlike ruhları bildi­ rilir ki, onlan hayretler içinde görür. Çünkü onlara vecd sultanı galip gelmiştir. Onların hali kendisini davet eder. Fakat o buna razı olmaz da yoluna devam ederse, ona kendisinden başka bir şeyi göremiyeceği bir nur keşfolunur. Bu nurun lezzeti ona öyle bir vecd hali verir ki, önceleri bundan habersizdi. Bunu görünce artık önce gördüklerini küçümser. Kendisi bu nurun aydınlığı ile lamba gibi panldar. Kul, yine yoluna devam ederse ona yüzleri örtülü ve teşbih­ leri başka türlü olan insan suretleri görülür. Kul kendi suretini onlann içinde görür ve bulunduğu hâli takdir eder. Daha sonra haline devam ederse kendisine Rahmanın sırları keşfolunur. Ora*

MARİFETNAME

da keşfolunan herşeyin suretini bulur. Her işaret ve alâmet onda açığa çıkar. Kendi mertebesinin sonunu idrak eder. Marifet ve Veliliği11 hangi derecelerini katettiğini bilir. Kul bununla da kalmaz ve haline devam ederse ona herşeyin öğreticisi ve üstadı keşfolunur. Onun eserini görür. Bununla da kalmazsa ona önce Muharrik-ı tecelli sonra da Allah-u zül celâl yüce ismi ve sıfatlarıyla tecelli eder. Arif artık bu nurun satvetiyle kendinden geçer, hatta bazan bekâ alemine gider. O halden çıkın­ ca tekrara dünyaya bağlı duyular âlemine geleceği gibi çıktığı lahut-i âlemde de kalabilir. Bu ruhani hal ancak halvete girmekle olur. Bunun müddeti kısa olacağı gibi uzun da olabilir. Masivayı terketmesi çok önemlidir. Masivadan kurtulursa huzura erer. Hal­ vete giren kimse eğer Allah’a tam bir sıdk ve yakîn ile yönelirse fitne ve belâlarla yolundan kalmaz. Allah’ın yardımı, inayeti ve muhabbeti ile hızla ve güvenle onun isim ve sıfatlarının tecellisi mertebesine erer. Şu halde gerçek mürid olamn huzur ve ünsü bulması çabuk olur. Gafiller ve huzur-ı İlâhiden kovulanlar ise insanlarla ünsi* yette kalıp nurani dereceleri elde edemezler.
RUBAİLER

Hak vâr-ı evvelidir, bu nas, sen vehmedilensin Ölülere alâka gösteren yerilensin Hacetin dilesen kimseden mahrum olansın Bağlarsan eğer Hak’a gönlünü o zaman mahdum olansın. Hakkı Hak ile halk arasında dahilsin Hor oldun, eğer halâika nailsin Müflissin eğer bu nasdan sâil (dilenci) sin İnsanların Rabbine dil verdinse nâilsin. Ma’suk-ı mekâni olamaz hendem-i vasi Derdiyle kalır aşık bir merhemi vasi «O seninledir» der, «nerede olsan» Hak Kendiyle bulan onu olur mahrem-i vasi. Halkın nesi var ki, meyledersin ey gönül Kendin gibi bir acizi nidersin ey gönül Kes bi haber peşinden gidersin ey gönül Gel Hakka ki, halkı sen nidersin ey gönül Hakkın mahlûkuna şefkât et rahmet bul Eblehlere hilm ve hürcet et rahat bul. Sen herkese rifk ve rağmet et rif’at bul Ger edemedinse uzlet et izzet bul.
403

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.

Ver Hakka halkı aradan çık git Her işte zulm ve şer ve hayn fehmit Niçin deyip itiraz ateşine yanma Teslim ile seyr kıl Cennete hoş git. Rıfk ile kamuya ol halim-û settâr Bil kadrini, açılma halka çok zinhar Mahlûku yok eyle Hâlıkı bul, ey yâr Her dosta bu söz vasiyyetimdir her bâr. Hakkı nice bin sefâ ki ettin, düştür Her ne görüp, duyup, işittin düştümm Etrâfı gezip cefâya gittin düştür Bu kim oturup nevâya gittin düştür.

KONU:5 ZİKRİN FAZİLET VE FAYDALARI SEKİZ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 DAİMİ ZİKRİN AYETLERİ, HADİS-İ KUDSİ VE HADİSLERLE FAZİLETİ Ey Aziz! Cenab-ı Hak kullarına inayet eylemiş ve devamlı Al­ lah’ı zikretmenin ilhâma kavuşma ile huzura erişmenin sebebi ol­ duğunu bildirmiştir. Bu hususta bazı Kur’an ayetleri şöyledir: Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Siz de beni anın (ibadet edin ki) ben de sizi anayım. Nimet­ lere şükredin, nankör olmayın.» (Bakara Sûresi, Ayet: 152) «O idrak sahipleri ki, ayakta iken, otururken ve yatarken da* ima Allah’ı anarlar.» (Al-i İmran Sûresi, Ayet: 191) «O korkulu zamanda namazı kıldıktan sonra ayakta iken, otu­ rurken ve yanlarınız üzerine yatarken hep Allah’ı anın.» (Nisa Sûresi, Ayet: 103) «Allah’ı çok anın ki.» (Enfal Sûresi, Ayet: 45) «Rabbini çok an ve sabalı akşam teşbih et.» (Al-i İmran Suresi, Ayet: 41) «Sabah ve akşam, içinden yalvararak ve korkarak, fakat yük­ sek olmayan bir sesle Allah’ı an ki, gafillerden olma.» (A’raf Sûresi, Ayet: 205) «Rabbini an ve de ki: Olur ki Rabbim beni bundan daha yakın bir zamanda bir hayra ve başanya erdirir.» (El-Kehf Sûresi, Ayet: 24) «Bunlar iman edenlerdir, Allah’ı anacaklar, kalpleri huzura kavuşanlardır. İyice bilin ki kalpler ancak Allah’ı anmakla huzura kavuşurlar.» (Ra’d Sûresi, Ayet: 28)
405

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
«Kim benim zikrimden yüz çevirirse, ona dar bir geçim vardır ve onu kıyamet günü, kör olarak hasredeceğiz. (Ta-Ha Sûresi, Ayet: 124) «Çünkü namaz, kötü işten ve uygunsuzluktan alıkoyar. Mu­ hakkak ki Allah’ı zikretmek en büyük (ibadet) tir.» (Ankebut Sûresi, Ayet: 45) «Allah’ı çok zikreden erkeklerle kadınlar (var ya) Allah bun­ lara bir mağfiret ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.» (Ahzap Sûresi, Ayet: 35) «Ey iman edenler! Sizi mallarınız ve çocuklarınız, Allah’ı an­ mak ve ibadet etmekten alakoymasın. Her kim bunu yaparsa, (mal ve çocuklarının meşguliyet altında kalırsa) şüphesiz onlar hüsra­ na düşen kimselerdir.» (Münafikûn Sûresi, Ayet: 9) «Kim Kur’an’a iman etmekten yüz çevirip geri kalırsa, Rabbi onu şiddeti gittikçe bastıran bir azaba sokar.» (Cin Sûresi, ayet: 17) Cenab-ı Hak Hadis-i Kudsi’de buyuruyor ki: «Ey İnsanoğlu! Beni zikretmek için ayrıl. Ben de seni anayım. Ey İnsanoğlu! Ben kulumun beni zannettiği gibiyim. Kulum­ la beraberim. Beni kendinde ananı ben de nefsimde anarım. Kim beni kalabalıkta anarsa ben de onu kalabalıkta hayırla ananm. Ey insanoğlu! Benden başkasını unutarak beni anarsan ben de başkasını unutur seni ananm. Beni dilinle an ki ben de seni nzamla anayım. Beni kalbinde zikret ki ben de seni anayım. Ey insanoğlu! Kendini alçalt ve zelik kılarak beni an ki ben de seni yücelterek anayım. Beni nimetlerimle an ki ben de şiddet anında anayım. Sen beni mücalıede ile an ki ben de seni müşâhede ile zikredeyim. Ey insanoğlu! Sen beni fena ile zikret ki ben de seni beka ile zikredeyim. Ey insanoğlu! Beni unutur, başkalanm hatırlarsın, dilinle be­ ni zikrettiğin halde kalbinde başkalan vardır. Eğer sen beni haki­ katen hileydin başkasını hatırlamazdın. Ey insanoğlu! Beni anarsan şükreder, unutursan küfredersin. Ey insanoğlu! Beni zikredersen bol nimete erer, ferahlarsın. Ey insanoğlu! Beni zikretmekten düşmeyen, benim dostluğu­ mu kazanır, zikrim kulumda galip gelirse o bana aşık ben de ona aşık olurum .Ben onun o da benim sevgilim olur.» HADİSLER Rasulullah S.A.V. ümmetine şefkat buyurdu ve Allah’ı zikret40ü

MARİFETNAME

menin en leziz bir şey olduğunu ifâde buyurmuştur.

Peygamberimiz buyuruyor ki: «Allah-ü zül celâl buyurdu ki: «Lâ tlâhe İllallah» benim kal* anıdır. Onu söyleyen kimse kal’ama sığınmış olur. Kal’ama sığman (giren) benim azabımdan emin olur.» Ey insanoğlu! «Beni arayan bulur, bulan hizmet eder. Hizmet eden beni anar, ben de beni ananı ananm ve onun sevgilisi olurum.» peygamberimiz buyuruyor ki: «Melekler, Allah’ı anan bir cemaati tasav ederler. Onlar üze­ rine huzur ve rahmet iner. Cenab-ı Hak, onlan kendi katında bu­ lunan melekler arasında yâdeder.» «Allah’ı zikre ve Kur’an-ı okumaya devam et. Onlar yeryü­ zünde senin için açık bir nur, gökte ise zikr-i cemildir.» «Allah’ı zikretmeyi seveni Allah da sever.» «Allah’ın kuluna tasadduku, ona zikrini ilham etmesidir. «La İlahe İllallah diyenin kalbinden perde kalkar.» «Herşeyin bir parlatıcı cilası vardır, kalbin cilası ise Allah’ı zikretmektir.» «Şeytan burnunu insanoğlunun kalbine koyar. Eğer o kişi Al­ lah’ı zikrederse şeytan geriye dönerek kaçar. Unutursa şeytan onun kalbine girer (kalbini yolar.)» «Sizden biriniz Allah'ı o derece çok zikretsin ki insanlar onun için «aklını zay etti» desin.» «Allah'ı zikirden daha üstün bir sadaka olamaz.» «Allah’ı zikretmek sizin için alim vc gümüş vermekten, düş­ manı öldürmekten, bütün salilı amellerden daha faydalı ve dere­ cenizi daha yücelticidir.» «Rabbini zikreden ile zikretmeyen arasındaki fark ölü ile diri arasındaki farka benzer.» «Bir kimse Allah'ı zikretmekten dalıa kurtarıcı bir amel iş­ lemiş olamaz.» «Bir kimse etek dolu gümüşü fakirlere dağıtsa, başka biri de Allah’ı zikirle meşgul olsa Allah katında Allah'ı zikreden, etek dolu gümüşü dağıtandan daha üstündür.» «Cennet bahçelerine tesadüf ederseniz onu kendiniz için bü­ yük bir nimet biliniz ve onlardan istifade ediniz. O bahçeler Al* lah’m zikredildiği meclislerdir.» «Bir gurup insanlar bir meclise toplansalar da orada Allah’ı anmadan dağılmış olsalar sanki bir merkebin ölüsünden aynlıp
407

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ. dağılmış olurlar. Bu meclis yüzünden onlar kıyamette hasret için, de kalırlar.» «Cennet ehli yalnızca Allah’ı zikretmedikleri saatler için üzülürler.» «Sabah namazım cemaatle kılan güneş doğana kadar Allah'­ ın zikri meşgul olup iki rek’at namaz kılan kimse için tam hac ve umre sevabı vardır.» «Sabah namazından sonra güneş doğıana kadar (Allah’ın zik­ riyle) meşgul olmam bana dünyadan ve dünyada bulunanlardan daha sevimlidir.» «Allah-ü zül celâlin Hz. Yahya A.S. ile Beni İsrail’e emrettiği beş sözden biri Allah’ın zikridir.» «Allah’ı zikreden kimse, kendisini öldürecek düşmanı arkasın­ dan koşarken tam yakalıyacağı sırada, sağlam bir kaleye girip ca­ nım kurtaran adama benzer. Mümin de aynen bu adam gibi nef­ sini şeytanın elinden ancak Allah’ı zikretmekle korur.» Evet: Lâ tlâhe İllallah Cenab-ı Hakk’ın kal’asıdır. Onu bütün kalbiyle söyliyerek tekrar eden ve sessiz olarak çokça söyliyen kim­ se şeytandan emin olur, gafletten uyanır. Cenab-ı Hakk’m ünsiyyetini ve huzurunu bulur. MANZUME Eğer cihanı gönülden cûdâ edersen sen Huzuru zevk ile Hüdayı zikr edersin sen. Nasıl, niçin dikeninden güzar edersen eğer Visâl gülşeni içre sefâ edersin sen. Zuhur ederse eğer dilde aşk’m derdi ve gamı Cemi’i derde deminden devâ edersin sen. Safâ bulursan eğer, nur-ı aşk-ı bâk’den Derûn-ı sinen i bağ’ı bekâ edersin sen. Deruni bahr-ı meânide cevherin bilsen Cihânda kıymetine hoş behâ edersin sen. Riyâset-i âb-ı hayâtı saf asım bulsan Gönül kudretini hep cilâ edersin sen. Heves menzilleri olduysa kat eğer Hakkı Makamım harem-i kibriyâ edersin sen. KISIM: 2 DEVAMLI ZİKRİN FAZİLET VE FAYDALARI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki:
40U

MARtFETNAME

Allah’ı zikretmek marifet yolunun esasını teşkil eder. Allah’ı zikr, Rabbin ünsünü veren, kalbi ve ruhu kavuşturan iş ve sözlerin en büyüğüdür. Allah’ı zikr, onun kapısına varmak, imânın alâmeti, ibadetin özü, marifet kapısının anahtarıdır. En üstün zikir sessizce ve kelime-i tevhid-i yani Lâ İlâhe İl­ lallah sözünü tekrar etmektir. O, kalplere nur, ruhlara huzurdur. Bedene zevk ve lezzet, ruha kuvvet, gözlere cila, sırlara nur olur. Allah’ı zikr irfanın ve mağfiretin elde edicisidir. Allah’ı zikir ve ondan başkasını unutmak arif kulun adetidir. Allah’ı zikir kalp­ lere hayat, sevgiliye kavuşmaya sebeptir. Allah’ı zikir kalbi ıslahın esasıdır. Amellerin en üstünü, hal­ lerin en güzeli, gece yarısından sonra Allah’ı zikretmektir. Eğer Allah’ın senin zikrini ve onu tefekkür ettiğini görebilir­ sen sana müjdeler olsun. Çünkü Rabbin seni sevmektedir. Allah’ı zikretmek kalplerde sevinç olup semeresi hakkın üns ve huzuruna ermektir. Zikre devam etmek kalbe ve ruha nur ve­ rir. Kalbi tatmin eder. Allah’ı zikir kişinin dostu ve en sadık arka­ daşı, bedeninin çok güzel kokusu, ruhunun kuvvetidir. Allah’ı zikir kalbi bütün pisliklerden temizlerler. Zikirlç kalbi mamur olamn işi de, ahlâkı da güzel olur, ruhu ise sevinçli olur. Zikir ruha hidayettir. Bütün dertlerin devasıdır. Allah’tan gayri­ sini zikretmek belâdır. Allah-ü zül celâl kendisini anan kullarım anar. Zikir, basiret nuru, ruhun nimetidir. Allah’ı unutan kulun kalbi katılaşır ve sertleşir. Hakkı zikreden kalbinden Allah’tan başka herşeyi atar. Kalbi daima uyanık kalır. Onun fikri de zikri de Allah’tır. Allah’ın zikrine devam ehlûllah’m âdetidir. Ey insanoğlu! Oyuna dalıp da Allah’ı unutma! Allah’ı zikreden gafil olma. Kalbin ile dilin birbirine uygun olsun. Allah’tan gayri­ yi unut, çünkü bu zikrin esasıdır. Marifet sermayesi, sevginin te­ meli, devlet ve saadetin kimyasıdır. Zikir devamlı olursa Allah sev­ gisi benliği kaplar, gönül onun sevgisiyle dolar ve Rabbini ister. Allah’ı zikr dil, kalp ve ruh ile meydana gelir. Zikr dilden kal­ be ve kalpten de ruha geçerse o kimse seçkin velilerden biri olur ve artık onun bütün organları ile devamlı olarak Allah’ı zikreder ve Rabbinin üns ve huzurunu bulur. Zikr dilden kalbe inince bü­ tün uzuvlar rahata erer. Zikr veliler için Allah’ın nimetidir. Lâ İlâ­ he lîlâllah onun birliğinin ifadesi olur. jeJn faziletlisi kelime-i tevhid’in sessizce ve huzur ile tekrar edilmesidir.
Peygamberimiz buyuruyor ki:

«Zikrin en üstünü La İlahe İllallah’dır.»
100

Erzurumlu ibrahîm hakki hz.
Zikre devam eden mevlâsmın kalesine sığınır. Hem dünyada ve hem de âhirette her türlü korku ve tehlikeden emin olur. Cenab-ı Hak Kuds-i Hadiste buyuruyor ki: «La İlahe İllallah benim Kai’amdır. Ona giren benim azabım­ dan emin olur (kurtulur.)»

Bu kaleye giren ebedi bir saadet ve devlete erer. Bu sağlam kaleye sığınmayan ve bundan kaçınan ise ebedî bir sıkıntı ve aza­ ba gidecek yola girmiştir. Ey Kesim Mevlâ! Bizleri senin metin kal’ana sığınan kulların­ dan eyle. Ona yüz çeviren ve ebedî azaba maruz kalanlardan eyle­ me. Amin. KISIM : 3 ZİKRİN ÖZELLİK VE TESİRLERİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Dil açıktan değil de sessizce ve kalben Allah’a yönelerek La İlahe İllallah kelime i tevhidine ya da «Allah» Lafzâ-ı celâline de­ vam ederse kalp ile dilin zikirleri birleşmiş olur. Böylece zikrin özellik ve etkilerini kendisinde bulur. Zira dilin zikri yakar, kalbin zikri de kalbi parlatır, masivadan temizler. Kalpteki Allah sevgi­ sinden başka her şeyi yakar. Allah sevgisi orada ben varım, ben­ den başka kimse yoktur diye haykırır ki bu Lâ İlâhe İllallah keli­ mesinin mânasıdır. Meselâ bir eve ateş düşmüş olsa, eğer orada odun varsa tabii ki ateş o odunu yakacaktır. Karanlık bir yer ise aydınlatır. Bu devamlı olursa nur ve aydınlık daha da artar. Zikrin kalpteki masivayı yakması ve kalbi aydınlatması da böyle olur. Şu halde zikir­ de sıfatı da hakdır ki dünya zevk ve lezzetlerini giderir. Hak onla­ ra dokunmaz. Zira zikir ile nefsin hakları arasında bir zıddiyetin olması mümkün olmaz. Hakkın sultanı gelince zikredenin bedenindeki bütün batıllar çıkar. Zikreden kimse zikrine devam ederse zikrinin dilinden kal­ be inmesi tabiidir. Kalbe inince onu gafletten uyandırır. Kalp gözü açılır ve mevlânın zikri ile ünsiyet peydah eder. Halvet halini terk etmeyi istemez. Mecburi bir işi çıksa hemen işini bitirir bitirmez, halvet haline döner ve zikrine gece gündüz devam eder. Zikir askerleri arılar gi­ bi zikredenin çevresini sarar, arkasından ona saldırır ateşin odu­ nu yakışı gibi onu yakarlar. Halvete giren kimse geceleyin halve­
410

MARİFETNAME

tinden çıkıp yürürken yan taraflarında büyük bir nur görür ve bunun Allah’ı zikrinden hasıl olan ruh olduğunu bilir. O nur, onun kalbine öyle bir sultan olur ki orada kendisinden başka bir şey bı­ rakmaz. Bazan bu varidat hasıl olduğunda cemâdat halvet sahibi­ nin gözünden kaybolur ve onlan göremez olur. Bu andan itibaren bedenin zevki ve sefası biter. Onun müşahadesine göre beden bil­ lur hâle gelince ruhunun güneşi öyle parlar ki halvet sahibi yer içinde ve gökte bir ateşin parlamakta olduğunu, sanır. Arifin kalbi hakkı zikretmenin ateşiyle yanınca, aşk ve mu­ habbet ateşi dalga dalga onun kalbine iner ve öyle yanar ki arifin bedeni yokmuş gibi olur ve bu halinde kendinden geçer. Onun kal­ bine o anda hakkın nuru tecelli eder ki bu nur diğer bütün nur­ lan yok eder. Zikredici zikrettiği hakkıyla müteselli olur. Beden kalp ile mukallib arasında perde olursa, beden bulanıklık ve bo­ zukluklardan saf olursa gönül ona dost olur. Üns ve huzuru nur olup kendisine hakkın cezbelerinden gelir. Cezbe eğer zikredene baştan ulaşmadıysa onun seyri önce ken­ di bedeninin 4 unsurunu üzerine ondan da ruhunun yedi feleği üze­ rinden gelerek cezbe nurları kendisine ulaşır. Toprak unsuruna geçtiğinde, kendini tozlu, dar ve karanlık yerlerden çıkıyormuş gibi görür. Dağlar gibi yükseklikleri aştığı­ nı bilir. Allah’ın zikri ile toprak unsurunu geçip saf olunca yüksek kale ve büyük şehirlere benzer yerler görür. Suya geçince önce kendini bulanık sularda görür, öyle ki kor­ kusundan onda yüzemez. Bu unsuru zikr ile geçtiğinde duru ve berrak ırmak ve denizler görür. Kendisi de oralarda yüzerek geçer. Hava unsuruna gelince başlangıçta kendini büyük bir feza boş­ luğunda bulür. Zikir ile burayı da geçerse havalarda uçar ve bun­ dan büyük bir zevk alır. Ateş unsuruna geldiği zaman evvelâ kendini koyu ateşler için­ de bulur. Zikir ile bu unsuru da sâf hale gelirse kendisini sâf ve güzel bir ateş içindo bulur ki bu kendisine büyük bir lezzet verir. Oradan kalp ve ruh tavrım geçer, yedi insan latifesinin ender renk­ lerinden geçer ve nur erişir. Bazı veliler bunu belirli bir sıraya koymuşlardır. Her nurun rengini yedi latifeden birinin rengini o latifenin sim olarak kabul etmişlerdir. Buna göre renklerin dağılımı şöyledir: İ — Bulanık olunan sevgi. Nefs latifesinin 2 — Gök mavisi. Kalp nurunun 3 — Kırmızı. Ruh latifesinin 4 — Sarı. Sır latifesinin 4 JI

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.
5 — Beyaz. Sırnn sırrının nurunun 6 — Siyah. Hâfi (gizli) latifesinin 7 — Yeşil, ahfanın rengidir. Eğer arif bu renklerden birine bağlı kalır da o noktada bek­ lerse, onunla İlahi nur arasında bir perde meydana gelir. Bütün nurların altında görünmeyen bir nur var ki o da Muhammed S.A.V.'in nurudur. Kim onu ilahi nur zannederse yanılır. Çünkü bu nuru müşahede edenin idrak ve şuuru yerinde olur. Ne zaman kİ kendisinden idrak ve şuur alınır İşte o zaman kendisine ilahi nur tecelli eder. Fenâfillah demek, insandaki şehvet ve bedenin gitmesi ve. marifetinde susmasıdır. Fakat birçok büyük veliler bu nurların renklerinin rızasını ve tavırları asla açıklamamış, hattâ onların kalpten atılmasını söylemiş ve bu hususta emir vermişlerdir. Çün­ kü o nurlar ile meşgul olmak ve hasıl olacağı vakti gözetmek ki­ şiyi yüce sani’in cemâlinden meşgul eder. KISIM: 4 ZİKRE DEVAMIN SONUÇ, HAL, İSTİĞRAK VE KERAMETLERİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki:

Zikreden kulun nefsi eğer onu bayağı şehvet ve zevklere çe­ kip isyan ettirmese de, kul gece gündüz halvet halini terketmezse, halvete girdiği andan itibaren birkaç gün içinde kalbinde hakkın nurlan parlamaya başlar. Başlangıçta şimşek misâli kısa bir an için parlar geçer. Sonra gelişinde bir süre kalır. Daha sonra kalışı devamlı olur ve gönül de ondan zevk almaya başlar. Sonra konu­ şup ruh kendisinden hikmet alır masivadan geçer. Zikrin dil Ue sessizce yapılmasından üç sonuç hasıl olur. 1 — Bedenin Allah’ın zikriyle istiğrak haline ermesidir. Zikrullah ateşi bedendeki pis cüzleri yakıp lâtif cüzler kaldığı zaman meydana gelir. Bu durumda olan kulun bedeninden davul ve zur­ na sesine benzer seslerle zikir hâli duyulur. Bu sırlann sırrım şöyle açıklayabiliriz. İnsan bedeni yer, gök ve ikisi arasındaki yoğun ve lâtif cevherlerden oluşmuştur. Bu ses­ ler onların sesidir, öyle ise bu zikirleri bedeninde bulan kimse Al­ lah’ı dil ile anmış olur. 2 — Zikirden kulun başından daire vari bir delik açılır ve oradan üzerine bedenin zulmeti iner. Daha sonra da Allah’ın zik­
412

MARtFETNAME

rinin nuru olan ateş iner. Sonra ruhun ve gönülün yeşilliği iner. Sonra Allah’ın rahmeti olan varidatı ünsiyye ve envâr-ı kudsiye iner. Böylece zikreden kulun bütün bedeninin cüzleri rağbet, iman, yakîn, irfan ve Hakkın zikri ile dolar. Gönül ve ruh büyük bir zevk ve sevinç, şevk ve neşe ile üns ve huzuru İlâhi ile dolar. Kul böy­ lece bütün kalbiyle Allah’m cemâline yönelir. Bu hasıl olan istiğ­ rak sebebiyle organlarında yükselme ve titreme oluşur. Aynca an­ laşılmaz mecburi hareketler meydana gelir. Kul Allah’ın zikrini terkedince, ana rahmindeki çocuk nasıl bekliyor ise, Allah’ı zikr arzusunda aynı şekilde kulun kalbinde kalır. Zikreden kul için zikr bir süt gibi olur. Zikr ve cüzler İsti­ kamete esince cüzlerin sesi arı vızıltısı gibi hafif olur. Bundan ev­ vel zikr ateşi başına geldiği zaman, davul zuma sesleri gelmesinin sebebi sultan-ı zikrullah’ın oraya yerleşmesindendir. Zikredici ba­ zan bu hâle dayanamaz ya akimı kaybeder ya da düşerek ruhunu teslim eder. Zikredenin aklı vehmine galip gelirse bu halin ona zararı olmaz. Hattâ bundan zevk ile duyar. Seslerin sırrı, Allah’ı zikretmenin masivaya zıd olmasıdır. Me­ selâ su ile ateş birbiriyle temas ettiği zaman birbirlerini iterler ki bundan da bir türlü sesler çıkar. Zikr ateşi de aym şekilde zikre­ denin bedenini mahveder, yakar ve bunun sesleri de duyulur. Zikr ateşi bedenin diğer organlarına düşünce, ona kendi bedeninin cüz­ lerinden değirmen taşının sesine ve deniz dalgalarının sahili yor­ masına benzer sesler ile, ırmaklarda akan çağlama sesleri, rüzgâ­ rın yapraklara' çarpması sonucu çıkan ses, rüzgâr sayesinde ya­ nan büyük ateşin çıkardığı büyük gürültü sesleri gibi sesler gelir ve zikir (zikreden) bunlardan sonsuz bir zevk ve lezzet duyar. O süt sayesinde gelişir büyür ve nihayet zikrettiğine duyduğu özlem ve ihtiyaç ile elinde olmadan ahu figân ederek ağlar. Kalp ile zikrin sesi arı vızıltısına benzer. Kuvvetli olmadığı gibi çok gizli de değildir. Zikrini çokça yapanlar kalplerinin sesi­ ni duyabilirler. Bunun alâmeti yani' zikrin kalbe geçmesi halinde, zikreden, kendi içinde nurdan bir pınar bulur ve pınarın hızla ak­ tığım görür.' Kalbi onunla tatmin olur, it’minane erer. 3 — Burada artık zikr gönülden sırra iner. Zikreden kul zik­ rettiği mevlâsının varlığı yanında kaybolur. Zâkir zikri bir istiğrak halidir ki zâkir onu bıraksa bile zikrullah onu bırakmaz ve onun içinde uçar. Kulu gafletten uyandırır. Huzura erdirir. Bunun diğer bir alâmeti ise şudur: Mevlâsını zikretmesi onun başım ve diğer azalannı öyle bir
413

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

kuvvetle bağlar ki adeta kul bu bağlantı ile zincire vurulmuş gi. bidir. Bir diğer alâmeti de zikreden kul kendi üzerinde yükselen ve inen nurlar görür. Rabbinin «Beni anın» hitabına muhatabına muhatab olarak «ben de sizi anayım» devletine erer. Kalbin yükselen nurlan Arş’tan inen nurlardır. KISIM : 5 ZİKRİN ÜÇ DERECESİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki Zikrin üç mertebesi vardır: 1 — Dil ile yapılan zikir 2 — Kalp İle yapılan zikr 3 — Sır ile yapılan zikr ki buna gaybi zikr de denilir. Zikreden gaybden huzura gelir de Allah’ı zikrettiğini hisseder-, se bir derece iner. Huzurdan gafil olur daMevlâ nin zikrini sadece diliyle yapmaya kalkarsa iki derece inmiş olur. Zikrullah için in­ kârı mümkün olmayan soltanat vardır. Fakat zikreden kulun be­ deni var olduğu müddetçe o. saltanata ermemesi için arasında bir perde bulunur. Zikreden uyku gaybet ya da bedenin zayıf düşme­ siyle kendi bedeninden uzaklaşır. O zaman da sultan-ı zikrullah oiıun kalbini istilâ eder. Sultan-ı zikrullah büyük bir nur haline gelerek zikreden kulun ön ve arkasından, üzerine gelince onun şid­ detinden kul sarsılır. Elinde olmadan «La İlahe İllallah», «Allah» veya «Hû» der ve aşk ile secdeye kapanarak kendinden geçer. Hare­ ketsiz hale gelir. Aradan bir kaç saat geçince yine kendine gelir. Kul zikrullaha devam ederek zikri dilinden kalbine iner. Sonra sır­ ra girer. Marifet dileğinde bulunan kimse zikrine devamla o derece bü­ yük mesafeler kat eder ki bu dereceler sıra ile şöyledir: Önce dil­ den kalbe sonra kalpden sırra, sırdan üns, ünsden de zikr i kudsi derecesine erer ve burada sona erer. Kul zikrine devam ederek ruhâniyyetini kuvvetlendirirse nefsin hükmünden ve baskısından kur­ tulur. Burada insani ruh hayvani ruha galip gelir mevlâyı tanıma ve bilme sımna talip olur. Zâkir zikrine devam ederse gecesini ve gündüzünü zikrederek ihya ederse hak yolunu hızla adeta şimşek misali geçer. Eğer zik-, rinde ihmalkâr olursa nefsi kendisine galip gelir ve zikirden onu
414

MARİFETNAME

alıkoyar ve insana döndürür. Bu durumda kul üç günlük yolu an­ cak otuz yılda gider. Eğer zikrine devam ederse organ ve eklemle­ rinde ağrı ve sızıların meydana gelmesi tabiidir. Bu sızıdan bir par­ ça kalbinde hasıl olur. Bu ağrı ve sızıdan nasıl bir tat ve zevk aldı­ ğım ancak zikir sahibinin kendisi bilir. Ey Aziz! Bu ağrı ve sızıların sırrım bilir misin? Bu, kulun gaf­ leti halinde aza ve kalbine yerleşen tat ve lezzetleri zikrullah’ın sö­ küp atmasıdır. Kalbin zikrullah tarafından tesir altına alınmasıdır. Zikrin etkisi gönülden ruha ulaşır. Gönül tahtında oturarak harici ve dahili hislere hükmeder. Şehvani nefsi mağlûp eder ve saf ruhun mahkumu olur. Sonra zikir devamlı olunca ruhdan sırra girer ki sa­ hihi arif-i kâmil olur. Onun etkisi bütün organlara dağılıp organ­ lan tesiri altına alınca bütün bedenin cüzleri atar damarlar misali hareketli hale gelir. Bu hal zikreden kul için büyük bir tehlike arz eder. Çünkü nefsine aldanır ve yavaş yavaş zikrini azaltır ve baş­ ladığı noktaya geri döner. Zira kalp penceresi nasıl yavaş yavaş alçalıyorsa, aynı şekilde tedricen kapanır ve karanlık hâle gelir. Böylece Cenab-ı Hakkın: «Beni zikreden yüv çeviren geçimi dardır ve zorlaşır. Onu kıya­ mette kör olarak hasrederiz.» buyurduğu ilâhi emir açığa çıkmış olur. Zira kul mevlâsma yönelse sonra ondan yüz çeviıse mevlâsı onu kahreder ve onu belâların en şiddetlisine uğratır. Bu bilinen ve misalleri görülen bir hakikattir. Onun mevlâsından yüz çevirmesi­ nin suçu mevlâsına dönmediği haldeki suçundan daha büyüktür ve daha kötüdür. Evliyalar nazarında mevlâya yüz dönüp sonra ondan yüz çevirenler müsted yani dinden dönmüş hükmündedir. Bu durumu bilen zâkirin çok dikkat etmesi ve böyle büyük be­ lâlara maruz kalmaması için, gecesini ve gündüzünü zikirle geçir­ melidir. Hakkın zikrinden uzak bir nefsini dahi tüketmemelidir. Bilmelidir ki amellerin en üstünü, hallerin en şereflisi vasıf ve va­ kitlerin en iyisi zikreden kulun kendisini Allah’ın zikrine vermesi­ dir. Masivadan ancak böylelikle kurtulur. Kendinden ve nefsinden geçer. MANZUME Allah Allah adını zikreyle candan bir zaman Ta müsememâ aşkı nurundan dola teyl ve nehar. Bulsa dil sultan-ı aşkı, rehzen-i dinden ne gam Rehber-i din olan ganidir, yok anın cünintizâr.
415

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Aşkı söyle, aşkı iste, aşkı oku, aşkı bil Aşkı dinle aşkı giyin, aşkı nûş el, aşkı hâr. T& ki, aşk olsun, bedenin sende benlik kalmasın Çünkü benlik kalmaz oldun ayn-ı aşk ve şehri yâr. Bir kabâdır kamet-i insana bu şer’i şerif Aşk ona atlas elbise, akl ona nakş ve nigâr İkisi bir cinstir bil, şey-i vahiddir, fakat Aşktır bahr-ı muhit ve akıldır mevc ve bihâr. Akıl burhâm gibi ger hüsn-i aşk olsa ıyan Perde-i vehm ve hayâlâtı ederdi tarumar. Çün nazardan tayy olur, tumâr-ı evhâm ve hayâl Pâk olur âlem aynası cümle kalmaz bir gübâr. Hâr zâr-ı kerret içre vird-i vahdet seyreden Arifin gözünde Hakkı, âlem olmuş lalezâr. KISIM: 6 DİL İLE ZİKRİN SONA ERMESİNİN ALAMETLERİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Zikrullah’a devam etmek mekkut âleminin acaipliklerinin anahtarı ve mevlânın yakınlığıdır. Devamlı Hakkı zikretmek kula dilden kalbe girmeyi temin eder. İnsanlara bağlanmaktan insanla­ ra düşman olmaktan, geçmişi ve geleceği anmaktan ve işlerini yo­ la kazımak fikir ve düşüncesinden alıkoyar. Bu haliyle kul, daima Allah’ı murakabe eder. Onun huzurunda olur, onun zikri ve fikriyle dolar. Evet! Zikr yoluna çıkan kul, zihninden her türlü boş düşün­ celeri çıkarmalı ve kalbini zikrullah cilasıyla parlatmalıdır. Kalbi temizlemeden evvel itikad ve namazlara ait bilgileri öğrenmekle yetinsin ve diğer makulat ve mahsusattan olan şeylerle meşgul ol*, masın. Düşüncelerden kendisini korumakla huzura ermelidir. Çün­ kü bir insan ister evvelki ve isterse sonraki ilimleri ne kadar öğre­ nirse öğrensin onların hayatının sonunda kendisine hiçbir faydası olmaz. Hiç bir fayda temin etmedikleri gibi sonunda idrak levha­ sından da silinip gideceklerdir. Huzur melekesine sahip olup vahdet dairesine adım atan bir İnsan hayatının sonunda can verirken o sahip olduğu huzur mele­ kesi kendisiyle beraber kalacak ve kendisinin en büyük yardımcısı olacaktır. Şu halde kalbi bu halde muhafaza etmek her an için ge­ reklidir. Her arife düşen üns huzurunu bulmaktır.
416

MARİFETNAME

MANZUME Efendim, gönül ehlinin olduğu yerde ol Senin yan tarafında bir gönül hasıl eyle. Sen ezeli maşukun, yüzünü görmek istersen Senin aynan kalbindir, ona dön nazar eyle. Zikrullah’a devam eden öyle bir makama erer ki, onun kalbi­ ne ledünni ilimler keşfolunur ve sahibi ondan büyük bir haz ve lez­ zet duyar. Kula Hakkın, cezbesi nasip olmazsa o ilimleri elde ettiği noktada kalır. Fakat Cenab-ı Hak zikreden kuluna hidayet verirse onu ledünni ilimlerde, kendi huzur ve muhabbetine cezbeder. Zik­ reden kul eriştiği bu yüce derece ile muhabbet yolundan ayrılmaz ve huzur yolundaki yolculuğuna devam eder. Yine zikrederi bu zikrullah ile öyle bir dereceye ulaşır ki ken­ disi «zikreden Allah zikreden kulunun nasıl zikrullahta bulunduğu­ nu görür. Çünkü sen artık yalmz.zikredici bir kul değilsin, aym za­ manda Allah tarafından ebedî olarak mezkûrsun. Fakat senin be­ denin perde olduğundan mezkûr olduğundan haberin yok» denilir. Kul zikrine devam ederse istiğraf haline erer. Bedeninden geçince dil ile zikri bırakır kalbiyle zikre geçer ve huzuru bulur. Dil ile kalbin zikri karıştığından dile zikir yasaklanır ve bu hal aylarca hatta yıllarca devam eder. Yalnızca namazda okur. Zik­ redenin bu dereceye ermesinin alâmeti zikrin sırrına ermiş olma­ sıdır. Kul zikrini terkedecek olsa zikr onun diline iğne batması gibi batar. Yahut da bütün yüzü dil olur ve gelen nur Ue zikrullaha devam eder. Zahirin kalbi saf olunca kalbinde bir himmet ehlinin bulunduğunu hisseder. Kendi hislerinden her gayb halinde kulağımn zarım patla­ tacak kadar şiddetli sesler duyar. Onun hali «Allah’u zül celâl iman eden kullarını sever, onlan karanlık­ tan aydınlığa çıkarır.» müjdesiyle gösterilmiş olur. Allah'ın ihsa­ nı çok geniştir onu dilediği kuluna verir. Marifetullah’a en yakın yolun Allah’ın zikrine devam olduğu denenmiş işlerdendir. Dil zikri ile Allah’ın adım o kadar çok anar ki kalbinden perdeler kalkar ve kul müşahedeye ulaşır. Kalp zik­ re başlayınca dil zikri bırakır. Zira kulun o huzurda mevlâyı dü­ şünmesi uygun olmaz. îsim tekrarı huzurun edebine layık olmaz. Meselâ sultanın huzuruna giren birinin sultanın adım tekrar tekrar anması doğru olmaz. Çünkü onun bu hareketini görenler
417

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

onun aklını zay ettiğini zanneder ve sultanın huzurundan çıka­ rırlar. Zikrullah’m delil, huzurunda me dlûl olduğu malûmdur. Medlûl bulununca delile ihtiyaç kalır mı? KISIM : 7 ZİKİRDE DAİM OLMANIN EDEB, TESİR VE HALLERİ
EyL Aziz! Ehlullah diyorlar ki:

Zahirin yani Allah’ı zikreden kulun zikri rızasında uyması gereken bir takım edeb hâlleri vardır. Bunları şöyle sıralıyabilir: 1 — Kalbindeki her türlü meşgaleyi bırakmalı ve kendini zikrullah’a vermelidir. 2 — Tevbe etmek için gusül abdest ya da abdest olmalıdır. 3 — İki rekatlık şükür namazı kılmalıdır 4 — Kokusu güzel insanlann olmadığı tenha bir yer bulmalıdır. 5 — o tenha yerin karanlık bir yerine itikâf ihramını aşmalı, bir seccadelik yer kesmeli ve hasır ya da kilim üzerine bir seccade yaymalıdır. 6 — Seccadeye yüzü kıbleye gelecek şekilde bağdaş kurup oturmalı, ellerini oylukları üzerine koymalı ve sessizce zikre baş­ lamalıdır. 7 — Gözlerini yummalı ve batını duyularının açılmasını bek­ lemelidir. 8 — Şeyhinin hayalini muhafaza ederek onun himmetini is­ temek için şeyhi ile rabıta kurmalıdır. 9 — Geceyi ibadet ederek, gündüzleri de oruç tutarak geçir­ melidir. 10 — Ne çok fazla aç kalmalı ne de çok fazla karnını doyurmalıdır. İç yağı yehıekten kaçınmalı, yemeklerin normalini yeme­ lidir. öz ifadeyle nefsinin ve bedeninin lezzet ve rahatından vaz­ geçmelidir. 11 — Geceleri ve gündüzleri yatmamalı ve kendini bir iple yukardan bağlamalıdır. Böyle yaparsa bedenindeki unsurların cüz­ leri fena bulur, gönül ile melekût alemi arasındaki perdeler kalkar ve kalp gözüyle melekût âlemine bakar ve üns huzuruna erer. 12 — Zikrullah ile sustuğunda, kalp huzuru ile de susmalıdır. 13 — Gönülde zikrin varidatı için teveccühle bir saat kadar
418

MARİFETNAME

kalmalı ve otuz senede bulunarmyan cezbe devletini derhal bul­ malıdır. 14 — Zikrinden sonra içmekten kaçınmalıdır. Çünkü zikir ki­ şiye hararet ve heyecan zevk ve hâl verir. Zikirden kasıd da zaten bu halleri elde etmek değil midir? Eğer su içerse su bütün bu va­ sıfları yok eder. Uzuvlara titreme verir, hastalık ve baş ağrısına yol açar. Bu halinde zikreden başım hareket ettirerek yardımcı ol­ masını sağlamalıdır. 15 — «Lâ İlahe İllallah» ya da «Allah» ismi celâlini zikretme­ li ve bütün sıfatları kendinde toplıyacağını bilmelidir. Bu sözler­ den hangisiyle daha çok etkileniyorsa onu söylemeye devam etme­ lidir. Marifet yolları çok ise de Allah’ı zikr onlar içinde en doğru olanıdır. 16 Lâ İlahe İllallah derken Lâ’yı uzatmalı i’yi de belli ede­ cek şekilde söylemeli. Lâilahe derken bütün masivayı atmalı, illal­ lah derken de Cenab-ı Hakk’ın kadim ve ezeli olduğunu isbat et­ melidir. Bunu gece gündüz söylemeli ve her söyleyişinde manasının idrakine varmalıdır. 17 — Zikreden, nefsi arzulan benliğine galip geldiği müddet­ çe hem diliyle ve hem de kalbiyle Lâilâhe illallah demelidir. İn­ sanlık vasfı zayıflar zevk ve şevki artarsa diliyle kelime-i tevhid’i söylerken kalbiyle de «Allah’tan başka matlub yoktur» demelidir. Her türlü hatıra ve düşünceyi atıp da batından vahdet-i vücûd ge­ lirse diliyle kelime-i tevhidi söylerken kalbiyle de «Ancak Allah vardır,» diyebilir. Zikreden, zikrine devam edip kalbinden masivayı atınca zik­ rinin tesiri kalbine iyice yerleşir ve oradan da âzalarma geçer. Böy­ lece bütün beden harekete geçer ve titremeye başlar. Kalbinden açılan bir kafes ile yüksek derecelere ulaşır. Kalp masivadan temizlenince oraya marifetullah emaneti ko­ nulur. Denildi ki: «Gafletten uyanan, arif sayılır.» Zikreden bu hale de razı olmamalı ve keşf ve kerametin er­ kekler için hayız olduğunu bilmelidir. Kadınlar nasıl hayızla temiz­ leniyorlarsa zikredenler de keramet ve keşif ile öylece masivadan temizlenirler. 18 — Allah’ı zikirden başka dua ve taat ile meşgul olmayıp namazlardan da farzlar ile sünnetleri kılmalıdır. Zikre sözün su­ reti dilden susup kalbe oradan ruha ve ruhtan da sırra geçene kadar devam etmelidir. Böylece kalbi temizlenir ve ruhu hürriye419

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ. te kavuşarak, sırrı mukaddese erer ve mevlftsına kavuşur. Cüneyd-i Bağdadi Hazretlerine kendilerini irşâd etmesini di. leyen 16 kişi geldi. Cüneyd-i Bağdadi onlann hepsini ayn bir hal­ vete oturtturdu ve hepsine de kelime-i tevhidi söylemelerini em­ retti. Bir hafta soma onlara hitaben: — Kalbinizde neler hissediyorsunuz? diye sordu. Onlar da: — Dünya sevgisini buluyoruz, dediler. Cüneyd-i Bağdadi bunun üzerine onları uyardı ve: — Dünyayı, dünyadakileri ve onun sevgisi ile zevk ve lezzet­ lerini hiç tatmamış gibi bırakınız buyurdu. Bir hafta soma onlara: — Kalbinizde neler hissediyorsunuz? diye sordu. Onlar da: — Kalbimize ahiret sevgisi geldi, dünya sevgisini attık, de­ diler. Cüneyd-i Bağdadi sonra onlara tekrar tembih ederek: — Ondan da vaz geçin, buyurdu. Bir hafta sonra onlara: — Kalbinize ne geldi? diye sordu. Onlar: — Benlik muhabbeti, diye cevap verdiler. Cüneyd-i Bağdadi onları yine tembihle: — Varlığınızdan geçin, dedi. Bir hafta sonra: — Kalbinizi alan nedir? diye sordu. Onlar: — Allah sevgisi diye karşılık verdiler. Cüneyd-i Bağdadi on­ lara ism-i celâl-i zikri telkin etti ve on gün tayin etti. Aradan 40 gün geçti. Sonunda Cüneyd-i Bağdadi onlara giderek: — Kalbinizde kalan nedir? diye sordu. Onlar da: — Allah-u zül celâl diye cevap verdiler. Onlara dua eden Cüneyd: — .'Onda daim olun. Murada erdiniz, kurtuluşu buldunuz. Si­ ze teslim olanları siz de böyle irşâd ediniz, dedi. BEYT Ariflerin tacı dünyada dâr şeyi terktir Dünyayı terk, ukbayı terk, varlığı terk, terki terk. Bu dereceye eren arif Allah’ın ünsünü bulur. Sureti hak ile manası da Hak üe olur. Çoklukta yalnızlığı yaşar. Haktan gâfil olmaz. Onun katında birlik, çokluk, halvet ve sohbet müsavi olur. Zira onun her hali Allah ile üns esmektir. Çokluğu birlikte bulmak, birliği çoklukta Bir ilim ki, bütün ilim ve irfan ondadır. Zikredenin kalbi sözlerin en güzeli olan kelime-i tevhidin de­

MARİFETNÂME

vamla vahdaniyyet nurları ile aydınlanınca kul varlıkların be­ denlerinin gerçekte var olmayıp itibari olarak var olduğunu görür. Bütün kâinatın karanlığı eriştiği müşahede ileyok olur, neyin za­ rar neyin kâr olduğunu oradan bilir. Halk ile bir münasebeti kal­ maz. Her türlü eziyet ve acıları, nimetleri ve insanlann fiillerini ve diğer halleri Hak’dan görür. Hiç bir ezanın acısını hissetmez. Zaten Allah’ın zikri kulun fikrini tamama erdirir. KISIM : 8 KELİME-İ TEVHİD İN FAZİLET VE KERAMETLERİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Kelime-i Tevhid «la ilâhe illallah» kelimesi kelimelerin en bü­ yüğü ve kal’alafin da en yükseğidir. O mevlânın öyle tevhid ilmi ve sağlam kalesidir ki ona giren sonsuz nimetleri ebedi saadetleri bulur. Girmeyen ise ebedî azabı bulur. Eğer bu mukaddes kelime, kalbin çevresine kale olmaz, ruhu bu dairenin merkezi olmaz ve nefsin hevasınm o daireye girmesini engellemezse, sen de o kal’anın dışında kalırsın ve ruhun ona gir­ memiş olursun. Sadece dil ile söylemenin bir faydası olmaz. Ey insan! Öyle ise bu mübarek kelimeden senin nasibin nedir? Bunu, düşün. Nasibin ruh ve mana ise hem dünya ve hem de ahiretin saadetli olur. Adın veli kullar ile bir yazılır. Eğer nasibin zik­ ri sadece dil ile yapmaktan ibaret kalırsa bil ki bu münafıkların nasibidir. Çünkü korunmak için kaleye girmek lazımdır. Adım söylemez yetmez. ; Bu sözün manası bir insan ruhu ile bedenine benzer. Kılıcın nasıl adı bir şeyi kesmez ise sözden ibaret kalan zikir de cansız ceset gibi olur. Ceset nasıl hareket edemezse manası olmayan ke­ lime de kale olamaz. İhsan aleminden olanlar kelime-i tevhid-i su­ reti ve manasıyla birlikte almışlar, sureti ile dış yüzlerini, mana­ sıyla da kalplerini tezyin etmişler ve her iki alemde saadete ermiş­ lerdir. Ey insan! La ilahe illallah diyorsan aile ve çocuklarınla rahat­ ça otur. Malına ve meskenine dayanırsan onu söylemende samimi­ yetsizliğin ortaya çıkar. Çünkü halin anlatması sözün anlatma­ sından daha açıktır. Eğer o sözün senin kalbinde bir tesiri varsa neden hep fanilere güveniyor, onlardan yardım istiyor ve onlardan korkuyorsun? Hakkıyla lailahe illallah dersen, onlar sana bir fay­ da vermiyeceği gibi sen de onlara bir fayda veremezsin. Çünkü,

421

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

«Bir kimse Allah için ise Allah da onun içindir» buyurulmuştur. Kelime-i Tevhid-i söylemenin kalbine bir tesiri olmadıysa se­ nin münafıklar zümresinden olmandan korkulur. Eğer söyleyişinin kalbinde tesiri varsa yani dilin kalbine tercüman olduysa, işte o zaman sen gerçek mü’minsin. Zikrullah’ın yeri ruhun ise, sen bir aşık, sır ise arifsin. Kelime-i tevhiddeki «Lâ» harfi ağyar tozlarını süpüren bir süpürgedir. Böylece arifler illallah arşının tecellisine ve zatı pâke olduklarından mevlâlanmn üns ve muhabbetine ermeyi hak eder­ ler. Mevlâ aşkıyla sarhoş olur daima onun huzurunda kalırlar. Cenab-ı Hak (Iiz. Davud'a hitaben) buyurdu ki: «Benim için bir oda temizle de oraya yerleşeyim.» Cenab-ı Hak bu hitabıyla kalk temizliğini murad etmiştir. Ey insan! Eğer sen Allah’tan başkasına bağlanmışsan, bu bağ­ lılığın deva mettiği müddetçe lâilâhe kelimesinin nefyine muhtaç­ sın. Eğer müşahede derecesine erer, herşeydn gaib olursa o kelime­ nin nefyinden rahat erer illallah kelimesinin isbatını bulur, yeni­ den Allah-u zül celâlin adından zevk alırsın. O zaman da görürsün ki baki olan yalnız Allah’tır ve geriye kalan herşey boştur. Eğer Lâ ilâhe illallah sultanı insan bedeninin şehrini bütü­ nüyle kaplarsa, o şehirde benlik binası olmaz ve orada yabancı bir kimse oturamaz. Sen de buna sabrın olmaz. Böylece beşeri izzetin yok olur. Azı bedenin fena bulmuş, bütün kötü huyların iyiye dö­ nüşmüştür. Bütün sultanlar yok olmuş, ancak La İlahe İllallah sultanı baki kalmıştır. Bu, hükmü öncekileri de sonrakileri de içine alan bir validir ki hükmü ebedi kadar devam edecek bazıları istiyerek bazıları da zorla onun hükmüne boyun eğecektir. Çünkü Cenab-ı Hak insanları tabiat karanlığında adaletli bir şekilde yaratmış, on­ lara kendi nurundan ihsan etmiştir. O nurdan nasib alan her iki dünya saadetine ermiş ihsan ve ihrama nail olmuştur. Bundan mahrum kalan ise adalet aleminde kalmıştır. Hakkın nuru be­ denlere değil kalbe ve ruha iner. Tevhid ateşi kalp ağzında parla­ dığı zaman nefsin adetlerini ve zevklerini yok eder. Beşerî karan­ lıklar aydınlanır. «Yer Rabbinin nuruyla aydınlandı» diyasıyla halk safları «Lâ ilahe illallah» kelime-i tevhidinin altında dizilir. Kelime-i tevhid niyyet, marifet ve meyvesi, birliğin ikrarı olan bir ağaçtır. Kâinat bu devletin varlığı için yaratılmıştır.
422

MARİFETNAME Cenab ı Hak buyuruyor ki: «Ey kulum! Seni tevhidim, herşeyi de senin için yarattım. Gök sana gölge olur. Yer seni barındırır. Üzerinde nurlar parlar, aşağı varlıklar sana hizmetçi oluır. Orası senin için sen de benim içinsin. Fakat sen başkasıyla meşgul oluyorsun, nimetler seni benimle meş­ gul olmaktan alıkoyuyor. Sana verilen her şey seni benden uzaklaş* tınyor.» Marifet yolcusunun üç durağı vardır: 1 — Fena (yokluk) âlemi, 2 — Cezbe (kendinden geçme) alemi 3 — Kabza alemi. Marifet yoluna giren kimse fena aleminde iken «Lailahe illal­ lah» lafzım söylemeye devam eder. Cezbe aleminde ise «Allah» laf­ zı celâlini söyler. Kabza ale minde ise «Hû, hû» demeye devam eder. Kalbin keşfine erenin lailahe illallah, ruhun keşfine erenin Allah, sırnn keşfine erenin de Hû demesinin sebebi budur. Çünkü kalbin gıdası «lailahe illallah» ruh un gıdası «Allah» sırnn gıdası da «Hû» olur. Yani kalbin kuvvet ve mınnatısı «lailahe illallah» ruhun, kuv­ veti ve mıknatısı «Allah» sırrın kuvvet ve mıknatısı da Hû’dur. Kalp ve ruh kafese, sur da kuşa benzer. Eve girmeden kafesi açmak, kafesi açmadan da kuşu almak mümkün olmaz. Ey marifetyolun un yolcusu! Sen de aym şekilde kalbe girme­ den ruha, ruha ermeden de sırra ulaşamazsm. Öyle ise önce kalbe girecek, ruha erecek ve som ra da sırra ulaşacaksın. Eğer «lailahe illallah» ile kalp evinin kapı sim açar, «Allah» ile ruha erersen Hû ile sır kuşunu besliyebilirsin. Her ne kadar bu benzetmelerimiz mecâzi ise de Hû demen senin s ır kuşuna yem serpmendir. Bu demek­ tir ki kalbe girilmeden ruha, ruha erilmeden de sırlar alemine ula­ şılamaz. İşin esası bunun zıd dıdır. Yani benzetmemiz aksine sırlar alemi ruhlar aleminden, rulılar alemi de sırlar aleminden daha geniş ve daha büyüktür. Burnun açık misali en dışta sırlar alemi olmak üzere birbiri içinde üç dairedir. Bu dairelerin en küçüğü kalp alemidir. Buna sebep ale kalb aleminin diğerlerine nazaran şehâdet alemine daha yakın «olmasıdır. Şehâdet alemi beden ve sıuretle alemidir. Orada darlık, sıkıntı, keder, üzüntü korku ve sakınmak vardır. Ruhlar alemi ile sırlar lalemi ise, rahatlık, sevinç, kerariürt, emniyet ve selâmet alemleridir. Ey marifet yolunun yolc usu!
483

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Sen bu gökte bir yıldız mı buldun? Bu denizden bir damla al­ dın mı? Yoksa nefsine mahkum olup beşeri karanlıklara mı gark oldun? Eğer sen beşeri nefisten kalbe girer, kalbden ruha yani nu­ ra çıkarsan gözlerin görmediği şeyleri görür, kulakların duymadığı şeyleri duyarsm. Çünkü nefis beşer ve tabiat alemleri insanı helâk eden aşağı derecelerdir. Halbuki kalp ruh ve sır alemleri ikram ve İhsan aleminin yüksek dereceleridir. Buna göre alçak alemler: 1 — Nefs alemi; gafillerin derecesi, 2 — Beşeri alem; fasıklann derecesi, 3 — Tabiat alemi; münafıkların derecesidir. Bu esfel-i safi­ lin yani aşağıların en aşağısıdır. Yüksek alemler: 1 — Kalp alemi, âbid kulların 2 — Ruh alemi aşıkların, 3 — Sır alemi ariflerin muradıdır. Ey marifet yolunun yolcusu, Zikrullah’a devamla tabiat, beşeriyette ve nefs derecelerini aşar da kalp derecesine çıkarsan Hakka teslim oulr, onun yoluna girersin. O öyle bir Rab’dir ki; kalpleri her an değiştirir. Korkulan ümide, bazen de neşeleri üzüntüye çevirir. Bazen varlıktan yokluğa bazen uyamk halden sarhoşluğa değiştirir. Bazen de bunların zıddinı müşahede edersin. Bazen de seni cezbedip alır ki kalbin bu sayede itminâne erer ve sakinleşir. Zikrullah’m başlangıcı, sonu en güzeli en doğrusu «Lailahe illallah» dır. O, Allah zülcelâlin en büyük kalesi ve da­ vetidir.

424

KONU:6 TEFEKKÜRÜN ASLI VE MAHİYETİ HUSUSİYET, FAYDA VE HALİ KISIM : 1 DÜŞÜNMEK VE FERASETLE KALBİ KO RUMAK Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Allah’ın sanatındaki, nizam ve intizamı, sanatının yüceliğini, güzelliklerini düşünerek bu güzellikleri kalbe indirmek insanı Al­ lah’ı bilmeye ve tanımaya götürür. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «O idrak sahipleri, ayakta iken, otururken ve yatarken daima Allah’ı anarlar.» (Al-i İmran Sûresi, Ayet: 191) «Bütün bunlarda (dağlar, ırmaklar, gece gündüz, erkek ve di­ şiler) düşünen kimseler için ibretler vardır.» (Ra’d Sûresi, Ayet: 3) «Biz bu misalleri insanlar düşünsünler diye veriyoruz.» (Haşr Sûresi, Ayet: 21)) Peygamberimiz buyuruyor ki: «Bir saat düşünmek, bir yıl ibadet etmekten daha hayırlıdır.» «Kalbi Allah düşüncesiyle dolanın yardımcısı Allah’tır.» «Allah’ın yaratıkları üzerinde düşünün, fakat onun zatını dü­ şünmeyin. Çünkü siz onu anlıyamazsınız.» «Mü’minler ferasetinden sakının, çünkü o Allah’ın nuruyla bakar.» Müjdeler olsun o kimseye ki hali Allah’ın zikri ve fikriyle dol­ muş, kalbi masivadan temizlenmiştir. Az düşünce çok ibadet gibi­ dir. Tefekkür gibi ibadet bulunmaz. Onda büyük bir zevk ve lezzet vardır. Allah’ın zatını düşünen zındık, kudret ve hikmetini düşünen ise sıddîk olur. Mü’minin zanm sözlerindeki ferasettir.
425

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Tefekkür ^düşünmek) iyilik ve kötülüğü ayırmak hususunda kendisine muhtaç olduğu bir ışıktır. Tefekkür, kalpdeki marifetin göz önüne getirilmesidir. Tefekkür, kalbin gaflete düşmesini önlemek hali süslemek İçin kalbiyle tasfiye etmektir. Tefekkür, Allah'ın murakabesinin başlangıcıdır. Tefekkür; hakikat ağaçlarının yetiştiği bahçe, eşyanın haki­ katinin aynası, derin manaların terazisidir. Tefekkür, hikmet pınarlarının kaynağı ve cevherler madeni­ dir. Tefekkür, ibret namazının melekesi, kötülüklerin anlaşılması ve maksud olan marifeti istemek mevlânın nimet ayetleri ile se­ vince garkolmasıdır. Tefekkürün sonucu Allah’ın sıfatlarını sevmek ve marifetullah ayetleri, heyecanı gamlı seslerdir. Tefekkürle ruhların hareketi sadece, bedenin alâmeti ise sı­ kıntı ve ızdırabın alâmetidir. Tefekkürle istekleri görmek selâmet, en şerefli meclisler de te­ fekkür meclisleridir. Tefekkür, muhabbet deryasından bir kâse içmektir. Feraset yakîn’in keşfedilmesidir. Feraset taarruz eden hatıra­ dır. Zıddını oradan uzaklaştırır ve kalbi kendine mahkum eder. Feraset, kalpde panldayan bir nurdur. Bu nur eşyanın hakika­ tini gösterir. Feraset sahibi gizli şeyleri görür.
aklın

MANZUME Murakıb ol ki dem-i aşktan eser bulasın O mübtedâya derûnunda bir haber bulasın. Saadet sabahının doğuşunu uistersen, uyuma gece Sipihr-i dilde o mihri iyân seher bulasın. Uzağa gitme, sana gelki şendedir herşey Murakıb ol ki derununda sen neler bulasın. Sipihr-i zir-i kadem eyle cihan göresin Bu hane sakfını geç, ta ki bir makar bulasın. Bülend himmet ol ey dil sen öyle pervâz et Ki beydâ-ı feleki sende zir-i per bulasın. Hayal ve uykuyu ko, ol pür hevâyı aşk ile hoş Bu hâk ve suyu kim düde çok sever bulasın. Aşk şarabı içip, nefsten geç eyle safâ Bu hak ve suyu koy kim dilde çok şerer bulasın.
420

MARİFETNAME çok olsa şevk, o kadar zevk-i vasi olur kİ sudan Ne denlu teşne isen lezzet ol kadar bulasın. Sen ehl-i gaflete aşkın sırlarını Hakkı deme Ki aşk sözlerini dilde çûn şeker bulasın Çok olsa şevk, o kadar zevk-i vasi olur ki sudan Ne denlu teşne isen lezzet ol kadar bulasın. Sen ehl-i gaflete aşkın sırlarını Hakkı deme Ki aşk sözlerini dilde çûn şeker bulasın. KISIM: 2 KALBE GELEN HATIRALARIN DOĞUŞ VE İSİMLERİ, İYİ VE KÖTÜ OLANLARININ ALAMETLRİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Kalbe gelen hatıralar Cenab-ı Hak tarafından gelir. Bunlann geliş şekli de iki yolla olur. İ — Vasıtasız olarak, yani Allah katından direkt olarak kal­ be gelir. Bunlar ve tefekkür ve ibadetin sonunda olur ki kişiyi hay­ ra ve hidayet yoluna götürür. Vasıtasız gelenlere Hatır denir. Bu­ nun sağlam ve kuvvetli alâmeti vardır. Buna aynca Tevfik, Hidâ­ yet, Lütf da denir. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Benim yolumda cihad edenlere, bize gelen hidayet yollarım gösteririz.» Hatıralar eğer işlenen bir günah ve isyankârlığın sonunda ge­ lirse bu ihanet olup sahibine kötülük verir. Buna da Hezelân İdlâl (sapıklık) ve Usk» denir. 2 — Hatıralar eğer kalbe müvekkel olan melek şeytan ve ta­ biat vasıtasıyla gelirse ve kalbin sağ kulağı üzerinde bulunursa ona da mülhem davetine de ilham denir. İlham her zaman için hayır ve iyiliktir. Melekle gelen ilham hayra götürür, şeytandan gelen ise nefse ve şehvete meylettirir, kötülüğe göürür ki buna Vesvese-i Hannas davetine de vesvese denir. Bunun alâmeti de kararsızlık ve ızdırap olup çoğu zaman günahın akabinde olur. Bu kişinin iyilik yapmasına mani olur ve­ ya daha büyük işlemesine sebep olur. Gelen hatır şehvetlere götüren bir tabiatla gelirse buna ne­ fis, onun davet ettiği şeye de hevâ denir. Hevâ daima kötülüktür.
427

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Bunun alâmeti kuvvetli olup zikrullah ile zayıflamaz. Bu hâl üze­ re sabit kalır, değişmez. Allah tarafından gelen hatıraların iyi mi yoksa kötü mü ol­ duğunu bilmek için bu hatıraların alâmetlerini bildiren dört tera­ zi vardır ki onlann: 1. cisi: Kalbe gelen hatırayı şeriat ölçülerine uydurursun, şeriate uyarsa iyi, uymazsa kötüdür. 2. cisi: İlmiyle âmel eden bir alime ya da mürşid-i kamili so­ rarsın. Onlar iyi derlerse gelen hatıra iyidir, kötü derlerse kötüdür. 3. cüsü: Hatırayı salihlerin amelleriyle mukayese edersin. Onu eğer salihler işliyorlarsa kalbe gelen hatıra iyi, yoksa kötüdür. 4. cüsü: Kalbe gelen hatıraları nefse ve hevaya arzedersin. Nefis ona bağlamrsa gelen hatıra kötü, eğer nefis nefret ederse gelen hatıra iyidir. Çünkü nefis kendisinin kararına kalan işlerde daima kötülük tarafım emreder. Kalbi zikrullah ateşi ile temizlenen zikredici kulun kalbi te­ mizdir. Her türlü vesvese ve desiselerden uzaktır. Marifet ve mu-, habbetle dolmuş olup üns huzuruna ermiştir. Çünkü Allah’ın adı ateştir. Çünkü Allah adını tekrar edenlerin kalbinde ne vesvese ne de zir düşünce bırakmaz, hepsini yakarak yok eder. Allah, onun yüce zatının adı olup onun bütün sıfatlarım üzerinde toplamıştır. Allah adı isimlerin en büyüğüdür. Kalbini masivadan temiz­ leyen herkes onun adıyla muhteremdir, hürmete layıktır. Arif ku­ lun bismillah demesi aynen Cenab-ı Hakkın kün (d) demesine ben­ zer. Bu arifteki her türlü tefekkürünü ve elemini ortadan kaldırır. Bu Allah’ın adıdır ki zehiri bozan bir kelimedir. Allah-u zül celâl kuluna yakın olup daima onun kalbini kontrol etmektedir. O, kah­ redici (Kahhar) ve zorlayıcı (cebbar) dır. O herşeyi bilir, görür ve duyar. Allah yoluna giren onu kısa zamanda bulur, masivadan geçer. Allah’a ulaşan onun himayesine sığınır. Hakkı özleyen onun ünsünü bulur, huzuruna erer. Masivadan geçenin vakti daima Al­ lah ile olur. KISIM : 3 KALBİN KONMASI VE LÜZUMU Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Kalbin korunması için büyük bir gayret ve ihtimamın göste­ rilmesi gerekir. Çünkü kalbin tehlikesi diğer organlara nazaran en
428

MARİFETNAME büyük olanıdır. Onun işi ince ve düzeltilmesi ise çok zordur. Kalbin korunmasını beş kısımda anlatmak mümkündür: 1 — Cenab-ı Hakkın kalbe muttali olmasıdır. Kur’an’ı Kerim’de «Allah’u zül celâl kalplerde olanı bilir» buyurulmaktadır. Bu ayet kulun kötülüklere yaklaşmaması ve korkması için bir tembihtir. Çünkü her türlü gizliyi ve gaybı bilenle olan muamele çok tehlikelidir. 2 — Kalbin Cenab-ı Hakkın nazargâhı olduğunu bilmektir. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Allah-u zül celâl sizin suret ve bedenlerinize bakmaz, fakat kalblerinize ve niyyetlerinize bakar.» Kalbin Allah’ın nazargâhı olduğunu bu hadiste bildiriyor. Hal böyle iken görebildiği yüzünü her türlü kirden temizleyen, süs-ı leyen ve insanlar için bir ayıp ve kusur bulunmaması için büyük özen gösteren insanoğlunun bu haline kadar şaşırsa yine azdır. Görünen güzelliği için her şeyini yapıyor da Allah’ın nazargâhı olan kalbini hiç süslemiyor, ona iyi huylan vermede, kötü­ lüklerden temizlenmede hayvani sıfatlan atıp meleki sıfatlan el­ de etmede ve güzel ahlâka sahip kılmakta hiç bir gayreti olmaz. Bütün gaybleri fazlasıyla bilen Allah'ın kalbindeki ayıp ve kusurlan görmemesi için bir gayrete girmez de kalbini karanlık, kötü­ lük ve pislikle doldurur. Eğer insanlar, onun bu ayıp ve çirkinliklerinden birini bilse­ lerdi, kendisiyle konuşmaz, ondan yüz çevirir ve uzaklaşırlardı. Bu demektir ki dinde en önemli iş kalbi her türlü kötülük ve pisliklerden temizlemektir. 3 — Kalbin hükümdar olduğunu bilmektir. Kalp bedenin sul­ tam uzuvlar da onun tebe’asıdır. Eğer sultan iyi yolda olursa onun tebaası da doğru yolda olur. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Dikkat edin. İnsan bedeninde bir parça et vardır ki, o iyi olursa bütün beden iyi olur, o bozuk olursa bütün beden bozuk olur. O et parçası kaipdir.» O halde kalbi korumak bir kulun en önemli görevlerinden ol­ malıdır. 4 Gönül, nefis cevherindeki bütün şerefli manalara mah­ zen olmuştur ki o insanlığın cevherinin başlangıcı olan akıldır. Al­ lah’ı bilmek ve tanımak, iki dünyada saadete ermek bunun en yük-

429

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

sek derecesidir. Ayrıca bunun ahiret hayatı için kemâl dereceler elde etmek kabiliyeti de vardır. Niyet ve inancı güzeldir. Bütün bu ve b.g. cevherlerin hâzinesi esrarın, muhafız sandı­ ğı hatıra ve düşüncelerin kaynağı olan bir yer tabii ki korunmaya değer bir yerdir. Bunun için de kulun, o hâzineyi her çeşit kötü­ lüklerden, pislikten, vesvese, vehim ve cehâlet afetlerinden koru­ ması gerekir. Bu tehlike ve pisliklerden korunan kalbi Allah’ın ke­ rameti doldurur ve kul her türlü afet ve elemden kurtulur. Artık crada hiç bir kötülük yer edemez. 5 — Kalbin diğer uzuvlarda olmayan hallerini bilmektir. Bu haller de şunlardır: a) Kalbe hem düşman hem de dost gelir. Yani Hânnas olan şeytanın ilhamı da oraya gelir. Bu iki zıt davet yüzünden kalbin çektiği sıkıntı son derece fazladır. b) Kalp diğer organlara nazaran çok daha meşguldür. Çün­ kü kalp akıl ile hevânın çatışması sahasıdır. Kalp devamlı olarak bunların çatışma alanı olunca kulun bu büyük savaştan gaflet et-, mesi onun için affı kabil olmayan noksanlıktır. Burasımn nefsin isteklerinden temizlenmesi kalp meydanında güveni sağlar ve kalp marifetullah’a mekân olur. c) Kalpde bir çok arızalar meydana gelir. Çünkü Haktan gelen hatıralar bir ok misali kalbe gelir. Öyle ki gece gündüz yağ­ mur gibi iner. Kalbin hatıralardan korunması Zordur. Çünkü kalp ne yummakla kapanabilen göz kapağı ve ne de dudaklar arasın­ da susmakla kapanan ve tesirsiz hale gelen dile benzer. Kalp ha­ tıra oklarından hiç bir zaman korunamaz. Kalbin hastalığı görülemediği için ona bir musibet gelmedik­ çe bilinemez. O bakımdan ilacı da bilinemez. Bunun için de çok riyaset yapılmalı ki kalp vesvese, hatıra ve tehlikelerden korunabilsin. d) Kalp değişme istidadında olduğundan ona afetlerin gel­ mesi çabuk olur. Çünkü kalbin değişpıesi' kaynayan bir tencere içindeki suyun değişmesine benzer. Gönülde zelle (Peygamberle­ rin işledikleri çok küçük hata) dahi sadır olsa bunun vereceği za­ rarın en küçüğü kasvet ve masivaya meyletmektir. Sonra bu gi­ derek büyük, küfür ve dalâlete 'kaçlar gider. Nitekim: Cenab-ı Hak buyuruyor ki:
«Biz onlann kalplerini tasdik etmekten ve gözlerini hakkı gör­ mekten çeviririz. Onlar evvel indirilen ayetlere inanmadıkları gibi 4j0

I
1
MARİFETNAME

yine de İman etmezler. Onları azgınlık ve taşkınlıkları içinde şaşkın bir halde bırakırız.» (En’am Sûresi, Ayet: 110) Bu tehlikeden korunmak için seçilmiş kullar, kalplerine çok dikkat göstermiş, zikrullah ile meşgul olmuş Hakk’ın inayet ve hi­ dayetine ermişlerdir. Huzura ermiş ve ebedî olarak orada kalmış­ lardır. MANZUME Taşraya meyi etme ey dil sende iste dilberi İçeri gel, sen de bul, ol yâr-ı gar-ı rehberi. Canda bul cananı, dolsun dil efkârı ile İki alemden beri ol, olma sen senden beri. Fani güzelliği alma baki aşkı satma bakiye Bu iki nehri geç andan iç o bâki kevseri. Sen ki ey dildâr-ı vasisin o dildare mudâm Aramam bu cism ve canı hanümânı kevseri Dilberin nakşı can perdesidir. Cihan dilberleri Perdeyi kaldır, seyret dilberin yüz güzelliğini. Hamur ol Hakkı ol gönül ah vâl’in izhâr eyleme Sim ifşa etme, istersen selâmet bu sesi.

4aı

BÖLÜM : 3

TEVEKKÜL, TEVFİZ, SABIR, RIZA DÖRT KONUDAN İBARETTİR KONU:1 TEVEKKÜLÜN FAZİLET VE FAYDALARI YEDİ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 TEVEKKÜLÜN KUR’AN AYETLERİ, KUDSİ HADİS VE HADİSLERE GÖRE ÜSTÜNLÜĞÜ Ey Aziz! Tevekkülün üstünlüğü ile ilgili olarak Kur’an’ı Ke­ rimde nazil olan bir çok ayetler ile Rasulullah S.A.V.’den rivayet olunan bir çok hadisi şerifler vardır. Biz bu husustaki ayet, kudsi hadis ve hadislerden örnekleri aşağıya alıyoruz: AYETLER : Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «İş hususunda istişare et. Ondan sonra karar verdin mi, artık Allah’a güven ve dayan, şüphesiz ki Allah Rabbine güvenip da­ yananları sever. (Ai-i İmran Sûresi, Ayet: 159) «Allah bize yeter ve ne güzel vekildir.» (Al-i İmran Sûresi, Ayet: 173) aOnun için onlardan yüz çevir. Allah’a güvenip dayan. Allah vekil olarak yeter.» (Al-i İmran Sûresi, Ayet: 81) «Eğer inanıyorsanız Allah’a güvenin.» (Maide Sûresi, Ayet: 23) 432

MARİFETNÂME
«De ki: Allah’ın yazdığından başkası başımızagelmez. O bizim mevlâmızdır. Onun için mü’minler yalnız Allah’a güvenip dayan* malıdır.» (Tevbe Sûresi, Ayet: 51) «Habibim, sana inanmaktan yüz çevirirlerse de bi: «Bana Ai* lah yeter. Ondan başka hiç bir ilah yoktur. Ben ancak O’na güve­ nip dayandım. O, büyük arş’ın sahibidir.» (Tevbe Sûresi, Ayet: 129) «Hüküm ancak Allah'ındır. Ben O’na güvenip dayandım. Te­ vekkül edenler de yalnız O’na güvenip dayanmalıdırlar.»

«Öyleyse O’na ibadet et ve O’na güvenip dayan.»

(Yusuf Sûresi, Ayet: €7)

(Hud Sûresi, Ayet: 123)

«Hem biz ne diye Allah’a dayanmıyahm, bize dosdoğru yollan o göstermiştir. Bize yaptığınız eziyetlere elbette katlanacağız. Te­ vekkül edenler yalnız Allah’a güvenip dayanmakta sebat etsinler.» (İbrahim Sûresi, Ayet: 13) «Hak yolunda sabreden ve sadece rablerine güvenip dayanaı kimselerdir.» (Nahl Sûre», Ayet: \T «Aziz ve merhametli olan Allah’a güven.» (Şuara Sûresi, Ayet: 21? «De ki: Allah bana yeter. Güvenenler ancak ona güvenirler.
(Zümer Sûresi, Ayet: 3f

«Kim Allah’a güvenip tevekkül ederse O’na yeter.» (Talâk Sûresi, Ayet: ’ «Allah her şeyi yaratandır, her şeye vekildir.
(Zümer Sûresi, Ayet: €

KUDSİ HADİS : Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Ey insanoğlu! Bana tutun ki sana doğru yolu, hidayeti v yim. Bana tevekkül et ki sana yeteyim. Eğer başkasına tevet edecek olursan yer ve göklerin sebebleri senden kesilir. Ey insanoğlu! Zamana bir baksana! Benim rızam için her den kesilip de kendisini, aziz etmediğim, bana tevekkül ettiği kâfi gelmediğim, yetmediğim kimse var mı? Ben senin her kıldığın namazından razıyım, sen de benim her gün. için sana diğim nzka razı ol. Ey insanoğlu! Benim emrim ve hükmümle olduktan som den feryâd edersin? ~ l‘r * ^İbİİ Ey insanoğlu! Sen bana gel ben sana kâfi gelirim.

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.

Ey insanoğlu! Benim katımda senin tevekkül etmekten daha üstün bir şeyin ve kazama razı olmaktan daha faziletli bir halin olmaz (yoktur.)»

HADİSLER «Ey ümmetim! Siz, Allah’a hakkıyla tevekkül etseniz, kuşların rızkım nasıl veriyorsa, sizin rızkınızı da öylece verir. Kuşlar sabah­ leyin yuvalarından aç çıkar, akşamleyin yuvalarına tok dönerler.» «Sizden efsün yapan kimse tevekkülden uzaklaşır.» «İnsanlardan sağlam ve kuvvetli olmak isteyen kimse, Allah’a tevekkül etsin.» «Allah’a tevekkül eden ve onun kazasına razı olan kimse iste­ mekten kurtulacağı gibi kederden de rahat bulur.» «Uğursuzluk ve fala bakmak şirktendir, tevekkül ise onlan kalbden siler.» «Allah’a tevekkül, insanlardan (birşey) beklememektir. Zira insanlar hiç bir şey veremez ve verilenlere de engel olamazlar. Ne zarar verebilir ne de fayda temin ederler. Onlann hepsi San’i (Allah)’ın aletleridir.» Ashab-ı Kiramdan bir zat devesinden indi ve Rasulullah’a hi­ taben: — Ey Allah’ın Resulü, devemi bağışlayayım mı yoksa salıve­ rip Allah’a tevekkül mü edeyim? diye sordu. Bunun üzerine Resulullah S.A.V. şöyle buyurdu: — Deveni bağla, ondan sonra tevekkül et. Hz. Musa A.S. buyurdu ki: «Çocuğun babasına güvendiği gibi Allah’ına tevekkül etmiyen kimse gerçek mü’min olamaz.» MANZUME Bana helva gerek ey dost helva Bırakma yarına ver helvayı hâlâ 0 şirin nerm helvayı kerem kıl Ki kokusundan dil ve can oldu şeydâ Yerim helva dikensiz misl-i incir Gönülden zevk edip, el vurmam asla. 01 elden diye bu helva çün o elden Ye İç, ey dil. O elden şir ve husmâ.
431


MARtFETNAME
Çû

zâde-i akl-ı külldür misl-i tsâ

Eder da’vet bizi şefkatli baba.
Rücû eder bana der, ey oğullar Sizin çûn mâide kıldım müheyya. Benimle sulh olan hayr-ı haleftir

Onun gözünde cennette bu dünya. Zehî baba aceb hân-ı ilâhî Ki âlem halkı da ondan mûhenna. Gel ey Hakkı, icâbet kıl ona kim Onun misafiri olmuş ehl-i mâ’nâ. KISIM : 2 TEVEKKÜLÜN TARİF, KEMAL, TESİR VE HALLERİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Tevekkül, halktan ayrılmak, Allah’a dayanmak, ona güven­ mek ve ondan istemektir. Tevekkül; insanlarda olanlardan ümidini kesip Allah katında olana kıymet vermektir. Tevekkül; Allah’a tam mânasıyla inanmak ve onun vaadini yerine getireceğine sonsuz iman etmektir. Tevekkül, yarma ait düşüncelere Allah’ı vekil kıhp dikkati ve ihtimam göstermeyi terketmektir. Tevekkül, Allah’a güvenmek, bununla yetinmek ve üzerine aldığı görevleri yerine getirmektir. Tevekkül, saadet ve izzete ermek ve tama’dan kurtulmaktır. Tevekkül, kalbi ilah’a bedeni de ibadete bağlamaktır. Tevekkül, masivadan geçmektir. Korkuyu ve ümidi ortadan kaldırmaktır. Tevekkül, istememek, verileni geri çevirmemek, eldekini tut­ mamaktır. Tevekkül, azlıkla çokluğun kalpte birleşmesidir. Tevekkül, kalbin rahatlığıdır. Tevekkül; amellerin en üstünü, hallerin de en şerefli olanıdır. Tevekkül; yaratıcı Allah’ı tercih, ahlâkı süslemek, imanın esa­ sı, kalbin kuvveti, ruhun rahata ermesi olup herkes için gerekli­ dir. Çünkü Cenab-ı Hak yarattığı yaratıkların rızkım temin etme­ yi üzerine almıştır. Dört şey vardır ki, bunlar velilerin üstün ahlâkındandır: 1) Tevekkül, 2) Tefviz, 3) Sabır, 4) Rıza.
435

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Kim, sağlam bir tevekküle sahip olduğ ve tefviz ile rahata erdiği, selâmet ile selâmet bulur ve Cenab-ı Hakk’m kazasına tes­ lim olursa ve kaderine yani Allah’ın takdirine rıza gösterirse o kim: seye müjdeler olsun. Bir baba nasıl ailesindeki bütün fertlerin rızkını temin ederse Cenab-ı Hak da aym şekilde bütün mahlûkatın rızkını verir. Mü­ tevekkil olan Allah'ın yardımını bulacağından insanlara el açmak­ tan kurtulur. O hakkı ile zengin olmuş ve ihtiyaçlardan kurtul­ muş, herşeyi terketmiştir. Onun için sebebler hazır her türlü güç­ lükler de kolay olur. Zorlukları kolayca çözer, tevekkül eden ken­ disi hür, aklı kuvvetli olur. Onun dünya ehline karşı kibirli oluşu kendisi için güzeldir. Hz. İbrahim A.S. tevekkülün kemâl derecesini nefsinde gös­ termiştir. Nemrdû tarafından ateşe atıldığı zaman kendisine Cib­ ril-! Emin gelmiş ve: ■**- Bir ihtiyacın var mı? diye sormuş. Bunun üzerine Hz. İb­ rahim : Evet, ihtiyacım var ama sana değil, Rabbine muhtacım, di­ ye karşılık vermiştir. Cebrail bunun .üzerine: — Öyle ise ihtiyacım ondan iste, buyurmuş. Hz. İbrahim de. büyük bir tevekkül örneği vererek: — O (Rabbim) benim halimi de ne istediğimi de bilir, buyur­ muştur. Evet, O yüce Resul, ateşe atıldığı anda bile Rabbinden başka­ sını görmedi! Onun bu hali tevekkülün kemâlini teşkil eder. Nemrud’un ateşi ona güllük gülistanlık olmuştur. Tevekkül işe ya da kazanç temin etmeye gitmek olmadığı gibi, işi ya da kazancı terket de değildir. Tevekkül Allah ile mutmain olmak ve kalben ona bağlanmaktır. Tevekkül kul ile Allah arasmda bir sır olup insanları bu sır­ dan haberdar etmek insanlık olmadığı gibi doğru da değildir. Cenab’ı Hak: «Allah’a tevekkül edene, Allah kâfidir,» buyurmuş ve tevekkü­ lün şerefli ve faziletli bir şey olduğunu duyurmuştur. Cenab-ı Hak buyuruyor ki:
«Ey şükreden, nimetlerinin artması senin içindir.» Ey zikreden, sana olan yakınlığımın artması senin içindir. Ey tevekkül eden! Ben senin içinim ve ben sana kâfiyim.» (Hadis-i Kudsi)

430

MARİFETNAME

FARSÇA MANZUME Yeterim sana veririm her türlü hayrı Sebebsiz hem de vasıtasız, bırak sen gayn. Yeterim sana, yemeksiz doyururum seni Askersiz ve subaysız mir ederim seni. Yeterim sana, ilâçsız devâ kılarım A’mâya kuyuyu meydân ederim. it -M Mütevekkil (tevekkül eden) in halk arasmda adı sam bilin­ mez, fakat o Rabbine çok yakındır. Onun hali, mevlasımn kudret kabzasında, ölünün yıkayıcının elindeki haline benzer. Tevekkül Hakka güvenmek ve bugün Ue kuvvet bulmak, Sul­ tandan ya da düşmanın şerrinden emin olmaktır. Tevekkül eden kimse tıpkı bir çocuğa benzer. Çocuk nasıl an­ nesinden başka hiç kimseden bir yardım istemezse, tevekkül sahi­ bi de hiç kimseden bir yardım istemez ve her şeyinde Rabbine yö­ nelir. Tevekkül, alçak gönüllü olmakla nefsi toprak etmek, ruhu da masivadan temizlemektir. Tevekkül, sebeblere değil o sebebleri halkeden Allah’a güven­ mektir. Onu tercih etmek ve herşeyi ondan bulmak ve yardımı on­ dan istemektir. Tevekkül, nefsi arzulara set çekip kalbi masivadan temizle­ mek ve böylece kalbin imarım temin etmekle sahibine huzur ve sevinç veren bir nurdur. ♦Tevekkül, her şeyde esas sahibi bilmek ve ona (Allah’a) güven­ mektir. Tevekkül, hürriyete kavuşmak, itiraz ve istemeyi terkedip al­ çak nefsi atmak ve Allah’a yönelmektir. Tevekkül, elin maldan, kalbin de uzun emellerden kurtulma­ sıdır. Mütevekkil, her şeyi Allah’tan bilir. Onun katında övülmek de, yerilmek de, üzüntü de, sevinç de, bayağılık ve yükseklik de fay­ da ve zarar da birdir. Bunun için hiddet ve öfkeleri bir yana atmış şiddet ve ezalara tahammül etmiştir. Büyüklerden bir zatın: «Tevekkül söz değildir, hâldir» demesi bu hususu en güzel şekilde beyan etmiyor mu? Tevekkül, önce Allah’a güven, sonra ısmarlara, sonra ona tes: lim olma, sonradan onun rızasına ermedir. Hz. Şeyh İsmail (Allah’ın rahmeti üzerine olsun) bu Hakkı. (Erzurumlu İ. Hakkı) oğluna şöyle buyurdu: — Ey Molla İbrahim, Allah’a tevekkül et. İşini Allah’a ısmar437

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

MARİFETNAME

la, O nasıl yaparsa işlerin en güzeli odur. O kullarına yardımcıdır ve Erhamürrahimindir. MANZUME Kimdir o kim yoluna vermez nza Kimdir o kim olmıya mest-i likâ. Kimdir ol kim kalbi yedinde değil Kimdir ol canım vermez sana. Kimdir o kim senin terbiyende değil, Kimdir o kim bulmadı senden nevft tld cihandır sana çûn iki yed El ne verir olmasa senden sehâ Gftfil olan Cevr sanır halktan Halk ise elinde misal-i asa. Cümle âzâ, senden alır cünbüşü Senden her cümleye derd ve devâ Hâce veresiz zahmeti kimdir ağaç Kimdir o kim olmıya bend-i kara. Pes, çubuğun dişliyen it huyludur Anlamadı kendine darbın cezâ Hakkı nizâ etme kaderle heman Minnet-ü derde ve gama de merhâba KISIM: 3 RIZK HUSUSUNDA TEVEKKÜL’ÜN ÖNEM VE LÜZUMU Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Gerek nzk ve gerekse diğer hususlardaki ihtiyaçlarda Allah’a tevekkül etmek, herkese iki şey için gereklidir: 1 — İbadet ve huzurun temini içindir. Çünkü rızık ve ihtiyaç­ ları hususunda Allah’a tevekkül etmiyen ona dayanmıyan kimse bu ihtiyaçların temini derdine düşer ve bu da onu ibâdet ve hu­ zurun uzağına atar. Bu meşguliyet kişinin görünen zahiri tarafı ile görünmiyen'batınî tarafı ile olur. Zahiri meşguliyeti, ihtiyaçla­ rım ticaret ya da el emeği ile kazanmak istemesiyle olur. Batınî meşguliyeti ise kalben dünyaya meyyâl olan zahidler gibi, nefsin isteği, kalbin düşüncesi ve aklın tedbir almasıyla olur. Esasen ibadet ve huzur; yalnızca bedenin dünya nimetlerinden uzaklaşması ve Allah ile hemhâl olmakla temin edilir ki bu da an­
43B

cak Allah’a güvenen ve ona tevekkül eden kullara nasib olur. Al­ lah’a tevekkülü zayıf olan kul aynen kümeste hapsolunan tavuğa benzer. Kümesteki tavuk nasıl bir sıkıntı kararsızlık ve meşakkat arasında sahibinin getireceği yemi beklerse tevekkülü zayıf kul da rızkını aynı şekilde bekler. Onun bütün hayatı bu çeşit vesveseler ile sona erer. Kendini şerefli işlerden çekeceği İçin himmeti kesilir ve ibadet ve marifetullah gibi değerli şeylere kavuşmaktan yoksun kalır. Ancak eğer kulun tevekkülü sağlam ise kalbini her türlü ma­ sivadan kurtarır ve sahib olduğu tevekkül onun saadetinin serma­ yesi olur. Artık okul ibadet ve huzur devletine ermiştir. İlim ve ir-; fan gibi yüce vasıfların sahibi olmuştur. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Kim insanlara muhtaç olmamayı dilerse kendi elinde bulu­ nandan ziyade Allah’ın kudret elinde olan rızkına değer versin ve güvensin.» Büyüklerden bir zat diyor ki: Cenab-ı Hakka hulûsi kalb ile tevekkül edenlere emirler ve sultanlar bile muhtaç olur. Onun mevlası Gani ve Hamid olan Al­ lah’tır. Hal böyle olunca o kul nasıl ol.ur da başkalarına muhtaç olur. Cenab-ı Hak bütün kullann rızkım vermeyi üzerine almış ve tevekkülün herkes üzerine farz-ı aynı kılmıştır. Tevekkül sahibi bir zata: M l£n! Rızkını nereden temin edersin? diye sorduklarında O: — Çeşitli yerlerden temin ederim. Çünkü belirli bir yerden temin etmiş olsaydım şimdiye kadar biterdi, diye cevab verirdi. Başka bir tevekkül sahibine de: — Bu uzun çölleri bineğin ve yiyeceğin olmadan nasıl aşa­ caksın? diye sordular. O da cevaben şöyle dedi: Dört şey vardır ki onlar benim azığımı teşkil eder: 1 — Bütün insanları Allah’ın kulu olarak görürüm. 2 — İki cihanı Allah’ın ülkesi olarak görürüm. 3 — Her türlü rızkı ve rızık sebeblerini kudret-i İlâhi elinde görürüm. 4 — Allah’ın kazasını, bütün insanlara yer ve göğünden nâfiz görürüm. Rızık hususunda tevekkülü terk etmenin büyük bir tehlike
430

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

olduğunu bilmek gerekir. Çünkü Cenab-ı Hak yaratmasıyla rızkı birbirine yakın kılmış ve Kur’an-ı Kerimde bununla ilgili olarak: «Sizi yarattı ve sizi nzıklandırdı,» buyurmuştur. Bu ayet gös­ teriyor ki rızık vermek de aynen yaratmak gibi Cenab-ı Haktan olup başkası tarafından değildir. Cenab-ı Hak rızkı temin edeceği hususunda kullarına kefil olduğunu bildirmiştir. Bununla ilgili olarak Kur’an’ı Kerim’de: «Bütün hayvanların rızkım veren Allah'tır.» buyurmuştur. Cenab-ı Haö kefü olmayı da kâfi görmemiş, bunun için yemin etmiş ve: «Göklerin ve yerlerin lıakkı için beyân olunan âyetler, nzk ve va’d hakdır. öyle kİ sizin söylediğiniz sözde şüphelenmediğiniz ka­ dar doğrudur.» Cenab-ı Hak bunünla da yetinmemiş kullarını kendisine tevek­ kül etmekle emir buyurmuş ve tevekkül etmiyenleri azabıyla kor-* kutmuştur. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Eğer mü’mln iseniz hiç ölmiyen (ve daima Havy olan) Allah’a tevekkül ediniz.» (Hadis-i Kudsi) Allah’ın kur’an’ına kıymet vermeyip onu vadine itimad etmiyen, onun kendisine kefil olmasını yeterli görmiyen, yeminini emir ve tekidini nazan itibara almayıp ona güvenmiyenin hâli çok acık­ lı ve azablı olacaktır. Büyük sıkıntı, azab, âfet ve belâlara maruz kalacaktır. Allah’a yemin olsun ki bir kul için bu büyük bir musi­ bettir. Bundan gaflete düşenlerin kalb gözleri kör değilse nedir? Üveys-i Kami (Veysel Karânî) Hz.’leri bir dostuna hitabla: — Cenâb-ı Hakka yer ve gök ehli kadar ibadet etmiş olsan da onu tasdik etmedikten sonra Cenab-ı Hak senin bu ibadetlerini ka­ bul etmez. Ona sordular ki: — Allah’ı tasdik nasıl olur? O şöyle cevab verdi: — Rızk konusunda Allah’ın sana kefil olduğuna güven, kal­ bini ve bedenini onun ibadet ve huzuru için azad et. (Yani rızık derdine düşmekle kalbini ve bedenini hapsetme). Eğer böyle ya­ parsan Cenab-ı Hakkı tasdik eylemiş olursun. Herm b. Heyyân, Uveys-i Kami (Veysel Karânî) ’ye sordu ki: — Nerede yerleşmemi emredersiniz? Üveys-i Kami eliyle Şam tarafını işaret etti. Herm:
440

MARİFETNAME

— Şam’da geçim nasıldır, diye sordu. Bu sözlerden son derece etkilenen ve hayretler içinde kalan Üveys şöyle dedi: — Rızıklarmı (Allah’ın vereceği hususunda) şüpheye düşen kimselere yazıklar olsun. Onlara öğüt fayda vermez. Kalbi yakin nuru ile dolan kimse her işinde sebebleri halkeden mevlâsına güvenmiş ve hâbnakiz ona dayanarak tevekkül etmiştir. KISIM : 4 TAM TEVEKKÜLÜN SINIR, HAKİKAT VE HİKMETİ Ey Aziz Ehlullah diyorlar ki: Tevekkül, vekâlet kelimesinden gelir ve arapça tefe’ül babındandır. Birine tevekkül etmek demek, işini ona havale etmek, onu vekil tayin etmek demektir. Vekil tutan kimse kendisi zorlukla­ ra katlanmadan işlerini görmüş olur. TEVEKKÜLÜN SINIRI Kalbin Allah’ın dışında herkesten ümidini kesmesi ve yalnız oha dayanması, ona güvenmesidir. Diğer bir görüşe göre; tevekkül, işleri yaparken kalbi Allah’­ tan başkasına bağlamayıp daima Allah ile bir olmasını temin et­ mektir. Başka bir görüşe göre tevekkül, bağlanmayı terketmekür. Bağlanmak ise bedenin kıvamını Allah’tan başkasından bilmektir. Yani bağlanmayı terk Allah’a bağlılık demektir.
\

Büyüklerden bir zat diyor ki: «Tevekkül; bünyenin kıvam bulmasını, zarara maruz kalma­ mayı ve nzkı ancak Cenab-ı Haktan beklemek ve kalbi bu inanç­ la mutmain etmektir.» Eğer Cenab-ı Hak murad ederse hiçbir sebeb ve vasıta olma­ dan kendi kudret ve kuvvetiyle sana yeter. Ey insanoğlu! Bu hususu böylece bil ve kalbinie kesin olarak inan. Böyle yaparsan mahlûkat ile her türlü sebeplerden bütünüy­ le kesilir ve hakiki müessir olanın ancak Allah olduğunu bilir ve bulursun. Ondan sonra da tevekkülün kemale erer. Allah’ı bilen ârif bir kul olur ve onun huzurunda kalırsın. Tevekkülün kalesi devamlı olarak Allah’ı zikretmek olup onun
441

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

surlannın en kuvvetlisi Cenab-ı Hakkın ilim ve kudretindeki celâ­ lini ve kemâlini bilmek ve onun her türlü unutma ve acizlikten uzak olduğunu düşünmektir. Kulun bu şekilde mevlâsım zikret­ mesi ve onun kudretini düşünmesi rızkı hususunda onun tevekkü­ lünün kemâl bulmasını temin eder.
Rızıklar dörde ayrılır:

1 — Allah’ın üzerine aldığı rızık: Bu bedenin gıdası suyu ve kuvvetleri ile buna benzer şeyler­ dir. Cenab-ı Hak bu çeşit rızkı kuluna vereceğini vaadetmiş ve bu­ nu üzerine almıştır. Tevekkülün bu rızkın karşılığında olanı kul üzerinde vacibdir ve vücubiyeti hem aklı ve hem de nakli deliller­ le sabit olmuştur. Cenab-ı Hak bizim kendisine bedenimizle ibadet ve taatte bu­ lunmamızı teklif etmiştir. Bunu yapabilmemizi sağlayacak güç ve kuvvete geçerli olan gıdayı temin etmeyi de üzerine almıştır. Bu rızkı üzerine alması Allah için üç bakımdandır. a) Cenab-ı Hak bizim mevlâmız ve efendimizdir. Bizler onun aciz ve zavallı kullarıyız. Efendiye yakışan kulunun ihtiyacına ye­ tecek nzkını temin etmektir. Kula gereken de kendi ihtiyaçlarım gören mevlâsımn emirlerine tâbi olmak ve emirlerini yerine getir­ mektir. b) Cenab-ı Hak kullannı kendisine muhtaç etmiştir. Fakat onlara nzkı nerden, nasıl ve ne zaman temin edeceğini bildirme­ miştir ki kullar zamanı gelince rızkı istesin ve alsınlar. Rızkın kullara haber verilmeden ulaşması onun hikmetinin gereğidir. c) Cenab-ı Hakkın kullarına ibadet ve taati emrettiğini söy­ lemiştik. Eğer kullar bütün vakitlerini rızık aramakla geçirecek olurlarsa Allah’a olan ibadet ve taatUîrini yapamazlar. Şu halde kullannın nzkını üzerine alan Cenab-ı Hakk’ın bu işinde bir hik­ met vardır. Kulların Allah’a karşı ibadet taat ve zikirleri ancak böylece mümkün olur. Esasen Allah için hiç bir işi yapmak vacib olamaz. Yani o hiç bir şeyi yapmak zorunda değildir. Ancak onun kullarının nzkını vereceğine kefil olması onun hikmetiiıin bir gereğidir.
2 — Dağıtılan nzık :

Allah’ın kullanna dağıttığı ve levh-i mahfuzuna kaydettiği nzıktır. Herkes levh-i mahfuzda kendisi için yazılan rızkı zamanı gelince yer, içer ve elbiseleri de giyer. Vazılandan fazla yiyemeyen
442

MARİFETNAME

ceği g^i, yazılandan az da yiyemez. Ne yazıldıysa onu mutlaka yer. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Rızıklar taksim edilmiştir. Takva sahibinin takvası nzkım artırmayacağı gibi, fâcirin fucuru ile de nzkı azalmaz.» 3 — Temlik edilen (kulların mülkiyetine verilen) nzık: Bir kulun dünyada bir şeye sahib olması ancak Cenab-ı Hakk’* ın takdiri ve rızası sayesinde olur. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Ey mü’minler, size vermiş olduğumuz maldan (fakir ve yok­ sullara) nafaka Ve zekât verin.» (Bakara Sûresi, Ayet: 254) 4 — Va’d olunan nzık: Cenab-ı Hak kullan içindeki takva sahihlerine helâl yoldan ve hiç bir güçlüğe katlanmadan muttaki olmak şartıyla rmklannı te­ min edeceğini va’detmiştir. Cenab-ı Hak va’dlnde haktır. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Kim Allahtan korkarsa ona darüktan genişliğe doğru çıkış yalu ihsan eder. Ve onu hiç beklemediği bir yerden nzıklandınr. Kim Allah’a güvenip tevekkül ederse Allah ona yeter.» (Talâk Sûresi, Ayet: 2-3) Bu ayetler Cenab-ı Hakkın vereceğini vadettiği nzkı, bildir­ mektedir. Rızkın çeşitleri bunlardan ibarettir. Ancak gıda ve be­ denin kıvamı için gerekli olan ve yukarıda Allah’ın üzerine ifade ettiğimiz Cenab-ı Hakkın üzerine aldığı rızkı istemek mümkün de­ ğildir. Çünkü o Cenab-ı Hakkın hayat, ölüm ya da hastalık gibi yaratıkları üzerindeki fiillerindendir. Kul onu ne elde etmeye ne de isteme güç ve kuvvetinde olamaz. Dağıtılan ve levh-i mahfuza yazılan rızkın temin edilmesi için de kulun araması ve bulması gerekli değildir. Çünkü buna gerek yoktur. Bu kulun kendisine ih­ tiyaç duyduğu malum rızıktır. Bu nzkı vermek Allahtandır ve Al­ lah bu nzkı vereceğini üzerine almıştır. Bu öyle bir nzıktır ki bunda çalışıp elde etmek şartı yoktur. Çünkü Allah’a tevekkül eden peygamber ve veliler sonsuz saade­ ti bulmuşlardır. Onlar rızkı temin için devamlı olarak bir yere bağlanıp çalışmamış, hayatlarını ibadet ve huzur içinde geçirmiş­
443

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ. lerdir. Onlar böyle yapmakla hata etmemiş, Allah yolunda gitmiş ve hidayete ermişlerdir. Bu da gösteriyor ki nzık istemek ve elde etmek için sebeblere yapışmak kul için şart değildir. Rızık çalış, makla artmayacağı gibi istemeyi bırakmakla da azalmaz. Müslümanların çalışmaları yalnızca nzkın temini için değil, Allah’ın emri olmasından dolayıdır. Bu husus yanlış anlaşılmama­ lı ve islâmın insanları tembelliğe sürüklediği fikrine kapılmamalı­ dır. Çünkü kulun rızkı levh-i mahfuzda yazılandır. O belirli vasıf­ lara ve vakitlere aynlmıştır. Onun değişmesi imkânsızdır. Zamanı gelince kul nzkını mutlaka bulacaktır. ResuIullah S.A.V. hadisinde Cenab-ı Hakkın yaratma, huy, nzık ve ecel gibi şeyleri tamamladığını bildirmiştir. Çocuğun dün­ yaya gelişinden ölümüne kadar bu hal değişmeden devam eder. Bu hususları nazarı itibara alarak göz önüne getiren kul, se­ beblere değil o sebeblerin sahibine bakar. Bedeni ve ruhi rahatlığa ererek mevlâsmm üns ve huzurunu bulur. Ebedî devlete ve saadete erer ve kalbini her türlü masivadan temizler.

MANZUME Hüdadır mâni ve muti, felekle kâr ve bârim yok Gönül mir’at (ayna)-ı sâfidir cihandan bir gübarım yok. Yüksek ve alçak alemden ganidir himmet-i tabim Ki endûh ve semâ ve arz ve derd-i ruzigarım yok. Gönül kim mevlâ kapısıdır, yok ondan başka bir şuğlum Onun aşıkıdır ancak dilde, bir başka nigânm yok. Tecerrüddür elbisem', takvadır fahrim, bu aşk içre Beden elbisesine o yüzden benim hiç itibârım yok. Heyûla süretin koydum ki, eren leb’i mânâya Heyûladan bu surettir mücerred perdedârım yok. Enâniyyetle hor olmuşken erdi aşktan izzet, Gönül mülkünde sultan oldum, asla itirazım yok. Gönül aşkın himmetinin yüceliğini bulup felekleri geçti Edây-ı izzet ve lezzet-i aşkı iktidârım yok. İki âlemde hem ondan cüda bir yâr-ı görün kim Derun-ı dilde bir aşk-ı Hüdâdır yâr-ı gânm yok. Cihân karar yeri değil ona dil vermem Ey Hakkı Canım aşka fedâdır, bir an onsuz kararım yok.

444

MARİFETNAME

KISIM : 5 TAM TEVEKKÜLÜN TESİRLERİ VE BAZI TEVEKKÜL EHLİNİN MENKIBELERİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Kulun kalbine gelen ve onu sahibi olan Allah İle olmaktan alıkoyan sebebleri ortadan kaldırmak gerekir. Eğer böyle yapılır­ sa kalb o sebeblerden kurtulur ve mevlâsının üns ve huzuruna er­ mekle mesrür olur. Kalbe gelen eşyalar dört tanedir. 1 — Rızık ve külün rızkı kazanmak hususunda gösterdiği dik­ kattir. Onun ortadan kaldırılması Allah’ın rızkını vereceğine kesin bir iman ve tam tevekkül ile mümkündür. 2 — Korku ve güvensizliktir. Bu da Allah’a güvenmek ve ona tevekkül etmekle olur. 3 — Belâ, zorluk ve musibetlerdir. Onun ilacı da belâlara sabretmektir. 4 — Kaza ve kader olup onların meydana getirdiği elem ve kederdir. Onun ilacı da kazaya razı olup takdire rıza göstermektir. Bu demektir ki rızkı hususunda Allah’a tevekkül eden, belâ ve musibetlere sabreden, kazaya razı olup takdire rıza gösteren kimsenin kalbi temizlenip Ve Rabbinin ünsünü bularak huzura erer. Artık o her muradına eren Kâmil ve ârif bir kul olur. Kalbe gelen dört arızamn ilacı yine dört şeyle olur ki bunlar da tevekkül, tefviz (ısmarlama) sabır ve rızâdır. Bunlar kendile­ rine ayrılan bölümlerde geniş olarak anlatılacaktır. Bu arızalar kalbe bir çok meşguliyetler getirir ki bunlar hâle ait olabileceği gibi geleceğe ait de olabilir. Kalbi Rabbinin üns ve huzurundan uzaklaştırır. Bu arızalar içinde kalbi en çok meşgul edeni, en bü­ yüğü en katisı rızıktır. Çünkü rızık bütün insanlar için büyük bir belâ olmuş ve o yüzden bedenler zulmet, meşakkat, sıkıntı ve zor­ luklar içinde kalmıştır. Rızık insanların kalblerini hasta etmiş, akıllarında kendisiy­ le meşgul olmalarına sebeb olmuştur. Rızkın teinini hususunda insanlar zor düşüncelere dalmış, birçok üzüntü, sıkıntı ve keder­ lere maruz kalmış, akılları adeta ne yapacağını şaşırmış, hayatla­ rından bir zevk alamamış ve dünya onlara dar gelmiştir. Bir çok insnlar çaresiz kalmış, çalışmak pahasına Hak huzurundaki hiz­ metleri bırakmış, dünya insanlarının hizmetinde çalışmış ve on­ lara hizmetçi olmuşlardır.
445

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.

Başlangıçta hür oldukları halde kendileri gibi aciz kullara kö­ le oldu ve türlü çeşit alçaklık, zillet ve üzüntülerle karşılaşmışlar­ dır. Onlar bu halleriyle dünyada adeta bir zindan hayatı yaşamak­ tan feryat etmiş, gaflete düşmüş ve ne yapacakları hususunda ümitsizliğe, şaşkınlığa düşmüş, yüzlerce, hattâ binlerce güçlük ve zorluklarla hayatlarını mahvetmişlerdir. Nihayet mevlâlarına döndükleri zaman dillerle anlatılması im­ kânsız bir zarara uğradıklarım farkederek büyük bir pişmanlığa düşmüş, fakat bu pişmanlık kendilerine fayda vermemiş ve gü­ nahlarının fazla olması onlann cehennemde yanmalarına sebeb olmuştur. Fakat, basiret ve himmet eshâbı dünyadaki sebeblere bağlan­ mamış, dünyaya meyletmemiş, semâya çıkmanın yollarını aramış ve bulmuşlardır. Onlar Cenab-ı Hakka sonsuz bir tevekkül ile mü­ tevekkil olmuş ve insanlardan uzak yaşama yolunu tercih ederek uzlete çekilmişlerdir. Kâr etmeyi kazancı bir yana bırakmış gönü­ le girmiş, hem insanlardan, hem de nefislerinden geçerek, muhabbetullah şarabını içmiş ve onun huzuruna ermişlerdir. Büyüklerden bir mütevekkil zat diyor ki: «Çölde yalnız başıma dolaşıyordum. Nefsim bana vesvese ve­ rerek: — Bu kuş uçmaz, kervan geçmez, ıssız köyü ve şehiri olmıyan çölde ne zamana kadar gezeceksin? Açlık ve susuzluktan akıbet halin ne olacak? dedi. Ben de nefsimi terbiye etmek ve ona karşı çıkmak için caddeye yakın olmamaya ve yağ ile bal olmadıktan sonra ağzıma bir şey koymıyacağıma dair kesin olarak karar ver­ dim ve yolculuğuma devam ettim. Aradan belirli bir zaman geç­ tikten sonra bir de ne göreyim? Yolunu şaşıran bir kafile bana doğru gelmiyor mu? Beni görmemeleri için sırtüstü yattım ve göz­ lerimi de kapadım. Onlar yanıma geldiler ve kendi aralarında ko­ nuşarak: •— Bu bir yolcu, herhalde bayılmış olacak, yağ ile bal getirin de ağzma biraz koyalım, dediler. Sonra yağ ile balı getirip ağzıma koymaya kalktılar. Ağzımı açmaya zorlarken benim güleceğim çık­ tı ve güldüm. Onlar benim bu halimi görünce: — Sen deli misin? Aklını mı kaçırdın? dediler. Ben de başıma gelenleri bir bir onlara anlattım. Onlar da bunun üzerine: — Kullarını rızıklandıran ve Kerim olan Allah’ın şanı ne yü­ cedir? dediler. Yine büyüklerden bir zat anlatıyor ki: «Bir defasında yalnız başıma bir seyahate çıkmıştır^ Bir şeh­

MARİFETNAME

rin kenarındaki bir mescide girdim. Nefsim bana hitabla: — Bu cami insanlara uzaktır. Sen yolcusun, yiyeceğin yok, en iyisi şehir içindeki camilerden birine git. Böylece halk seni görür ve seni yolcu zannederek evlerine misafir ederler ve sana güzel şeyler yedirirler, dedi. Ben de nefsimi terbiye etmek için bu cami­ den başka bir camiye gitmemeye ve ağzıma lokma lokma helva konulmadıkça ağzıma başka bir şey koymıyacağıma kalben, kesin olarak karar verdim, mescide girdim ve kapıyı da üzerine kapat­ tım. Yatsı namazından sonra kapıya gelen bir adam kapıyı şiddet­ le çalmaya başladı. Ben baştan kararsızlık gösterdim ise de adam kpıyı çalmakta ısrar edince kapıyı açtım. Gördüm ki elinde mum olan ihtiyar bir kadın yanında zayıf bir çocukla içeri girdiler. Ka­ dın bana dua etti ve önüme bir tabak helva koydu ve bana hitaben: — Bu hasta ve zayıf çocuk benim oğlumdur. Günlerdir, yemi­ yor, içmiyor ve konuşmuyor. Öylece kendinden geçerek yatıyordu. Nihayet gecenin birinde bana: — Anne helva canım istiyor, dedi. Ben de Rabbime şükrede­ rek bir tabak helva yaptım ve önüne koydum. Ben bu işi yapana kadar, oğlum yemin ederek: — Benimle birlikte bu helvadan bir garib yemedikten sonra ben bu helvayı yemem, dedi. Ben de oğlumun eline bir baston ver­ dim, koluna girdim ve: — Şu mescide girdim. Orada bir garibin bulunduğunu gör­ düm, dedim. Birlikte buraya geldik. Neyse Allah’a hamdolsun ki seni burada bulabildik, dedi. Sonradan kadın beni helvaya buyur etti ve bir lokma oğluna bir lokma da bana vererek ikimizi de do­ yuncaya kadar yedirdi. Doyduktan sonra kalkıp gittiler. Ben ise onlardan hayrette kaldım ve şaşırdım. Orada Rabbimin kullarım nzıklandıncı olduğunu yakinen müşahede ettim. Onun üns ve hu­ zuruna erdim. Kalbim onunla mutmain oldu. Artık biraz olsun kalbinde tevekkülden bir parça olan herkese bu iki olay gerçekten büyük bir ibret olsa gerektir. KISIM : 6 RIZIK HUSUSUNDA TEVEKKÜL HERKES İÇİN GEREKLİDİR Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Rızkın temini hususunda dört hususu göz önünde bulunduran kimse eğer onlara uygun hareket edecek olursa, nzık konusunda
447

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

kalbine gelecek her türlü vesvese ve düşüncelerden kendini kurta­ rır. Her yönü ile bir mütevekkil (tevekkül eden) olur Ve tevekkülü kemâle erer. 1. ci Husus: Ey insanoğlu 1 Bir defa düşün ki Cenab-ı Hak Kur’an’ında bü­ tün yaratıkların rızkını vereceğini ve rızık işini üzerine aldığım beyan ediyor. Haliyle senin rızkını da üzerine almış ve sana da rız­ kını temin edeceği hususunda kefil olmuştur. Bu durumda dünya­ daki hükümdarlardan birisi sana: — Bu akşam bize gel ve benim misafirim ol, sana bazı ihsân ve ikramlarda bulunayım, dese, senin bu davet hakkmdaki fikrin ve kanaatin nedir? O sultanı hakkında nasıl bir hüsn-i zanda bu­ lunursun? — O sultan doğru sözlüdür, sözünde durur diye fikrini beyan etmez misin? Davet eden sultan değil de pazardaki tüccarlardan, ya da zen­ gin yahudilerden biri sayılır ve sözü geçer birinin yanında seni da­ vet etse onlann sözüne uyup davetlerine icabet etmez misin? O ge­ ce yiyeceğin yemekleri düşünmen seni onun sözleriyle tatmin ol­ maz mısın? Hal böyl olunca bütün insanları nzıklandıran cömert ve kerim olan Allah, Kur’an’ında senin rızkını vereceğini beyan et­ tiği, yüce şamyla senin nzkına kefil olduğunu bildirdiği ve bu hu­ susta sana va’di olduğu ve rızkım vereceği hakkında yemin ettiği halde sen nasıl oluyor da onun sözüne güvenemiyor ve ruhen hu­ zur ve sükûna ermiyorsun? Neden onu söz ve vaadini doğrulamıyor yeminiyle tatmin olmuyorsun? Onun sana verdiği sayısız nimetlere ve lutfa, türlü türlü ikrâm ve ihsanına neden bir bakmıyor ve bu hususta bir düşünceye dalmıyorsun? Eğer böyle yaparsan, rızkın hususunda nefsinin dikkat ve en­ dişesini nazan dikkate alırsan kalbini maruz kalacağı ızdırab ve sıkıntıdan kurtulamazsın. Bu hal senin için bir belâ ve musibet de­ ğil midir? Ama bunu düşünecek idrak gerek. Bu idrake sahib isen, nzık endişenin senin için bir leke ve ayıb olduğunu anlarsın. Hz. Ali (R.A.) diyor ki: Allah'ın vereceği nzkı sen başkasından diliyorsun. Açlık korkusuyla çok emin sabahlarsın, müşrik sarrafın sözü­ ne inan ve düşünmezsin de. Rabbinin sana kefaletine, o kadar inan­
mazsın.
44B

MARİFETNAME
Bu hususta şüpheye düşen kimsenin imanının zayıflığından korkulur. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Eğer inıaıı ediyorsanız, Allah’a tevekkül ediniz.»
2.

ci Husus:

Ey insanoğlu! Cenab-ı Hak tarafından taksim edilen ve tevh-i mahfuza yazılan rızkın değişmesi mümkün değildir. Sen bu husu­ su inkâr yoluna gider de levh-i mahfuza yazılan nzıklann değişme­ sinin mümkün olduğunu düşünürsen, Allah korusun hak yolu terk eder delâlete düşersin: Eğer Allah’ın kullara olan rızkındaki da­ ğıtımını iyice bilirsen nzkı temin etmek hususunda iki cihanda düşeceğin aşağılık, bayağılık ve zilletten başka nasıl bir fayda bu­ lursun? Herkes için takdir olunan bir rızık vardır ve levh-i mahfuzda yazılıdır. Tevekkül ehli hiçbir zillet ve bayağılığa düşmeden nzıklarını izzetle alırlar. Ancak rızkını teminde hasis olanlar ise zillete düşerler. Çünkü ne çalışmayı ne ihtirası terk, ne de ihtiras ve ça­ lışma rızkı azaltmaz ve çoğaltmaz. Senin için takdir olunan nzk seni mutlaka bulur. Sana düşen zillet değil rızkını izzetle almaktır. Zelil olmanın bir mânâsı yoktur. 3. ncü Husus: Ey insanoğlu! Rızkın yaşamak ve hayatı devam ettirmek için olduğunu bilirsin. İnsan yaşadığı müddetçe nzkı kendisine gele­ cektir. Öyle ki rızıkla hayat birbirlerinin ayrılmaz parçalandır. İnsanın ömrü nasıl Cenab-ı Hakkın gayb âleminde ve kudret elinde ise rızık da aynı şekilde onun kudret elindedir. Cenab-ı Hak rızkı ister verir ister vermez. Bu hususta kimse onu zorlıyamaz. O nasıl isterse öyle yapar. Sen nasıl bir kulsun ki senin rızkını ve ömrünü elinde bulun­ duran sahibinin tedbirlerine inanmıyor ve güvenmiyorsun? 4. cü Husus: Malûmdur ki Cenab-ı Hak kulun rızkını üzerine almış ve bu­ nu temin edeceğine kefil olmuştur. Cenab-ı Hakk’ın üzerine aldığı rızık kulun gıdası* beslenmesi ve âdeti üzere aldığı yiyecekleridir. Ancak kul eğer Allah’a tevekkül eder de onu rızkını vereceğine ke­ fil ederse Cenab-ı Hak yukarıda adı geçen rızkından bir kısmım
449

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

kısar ve o kuluna kendi katından kuvvet verir. Böylece tevekkül sahibi asla zorluklarla ve üzüntülerle karşılaşmaz. Bilakis Rabbıyla olan ünsü ona zevk verir ve mutmain kılar. Çünkü o kul işin ger­ çeğini bilmekte- ve bedenin kıvamı ve yaşaması için Rabbinin ken­ disine kefil olduğuna inanıyor. Rızık konusunda Allah’a tevekkül etmenin mânası budur ki, o da bünyenin kıvamını bulmasıdır. Allah-u zül celâl kendisine te­ vekkül eden kulun bedenini azıksız bırakmaz ve ona mutlaka yar­ dım eder. Kul, bütün hayatı müddetince kendisinde Allah’ın emir­ lerini ifa edecek güç ve kuvveti bulur. Rızıktan maksat, ölünceye kadar bedenin kuvvete sahib olma­ sıdır. Allah her dilediğine erecek ve dilediğini yaratacak derecede kuvveti olan bir kudret-i kâmildir. O dilediği kuluna yiyecek ve içecek verir. Dilediği kullarını da melekleri beslediği gibi yiyecek ve içecek olmadan besler. Kul için esas olan ibadet edecek kuvveti bulmaktır, yoksa yemek içmekle nefsin arzularına uymak değildir. Şu halde sebeblerin bir önemi yoktur. Zahidlerin ve âbidlerin gece gündüz, yemeden içmeden uzun yolculuklara çıkmaları ve uzun müddet açlığa tahammül edecek kuvveti kendilerinde bulmalarının sebebi budur. Onlardan bir kıs­ mı 10 gün bir kısmı 20 gün bir kısmı 30 gün, bir kısmı 60 gün ye­ meden içmeden durmuş ve kuvvetten düşmemişlerdir. Cenab-ı Hak, İbrahim i Edhem kuluna çamuru, başka kulla­ rından bir kısmına da kumu gıda etmiştir. Ey insanoğlu! Bazı hastaların günlerce bir şey yemeden iç­ meden durduklarını ve yaşamlarını devam ettirdiklerini sen de görmûşsündür. Hastanın, sıhhati yerinde olan birinden daha zayıf ve daha bitkin olduğu açıktır. Eğer açlıktan ölen olursa bil ki onun ecelinin sebebi açlıktır. Fazla yediği için ölenler yok mudur? Şüp­ hesiz onların ölümlerinin sebebi de çok yemek olur. Ebû Said Hudri R.A. diyor ki: «Cenab-ı Hak öyle hâkimdir ki beni üç günde bir rızıklandırır ve bana yemek verir. Çölde yolculuğa çıkmıştım. Üç gün bir şey yemeden yolculuğuma devam ettim. Dördüncü gün de halsiz kaldım, öyle ki olduğum yere yığıldım kaldım. O halde iken bir sesin hafifçe bana şöyle seslendiğini duydum: — Ey Ebû Said, sebebi mi istersin? Yoksa kuvveti mi? Ben: — Kuvvet, diye karşılık verdim. Hemen bedenim kuvvet bul450

MARİFETNAME

du. Derhal kalktım ve 12 gün müddetle orada kaldım. Yiyecek bir şey bulamadım, ama açlıktan yana bir zorluk da çekmedim. Ebû Said bu sözleri söyledikten sonra doğru konuştuğunu isbat için yemin etti. Bundan şu sonuç çıkıyor ki; Bir kimse kendisine nzık temin eden sebeplerin ortadan kalktığını görür de kuvvetli bir tevekkül ile Allah’a tevekkül ederse, bilsin ve emin olsun ki Cenab-ı Hak ona kendi katından kuvvet ve inâyet eder ve ona kuvvet verir. Bu haldeki kul asla sıkıntıda kalmaz. Onun için de Allah’a çok şük­ retsin ki kendisine mevlâsımn üns, huzur, lutf, inâyet ve kerameti ulaşmıştır. Zira Cenab-ı Hak o kuluna kuvvet vererek ona lutfu ile yardım etmiş ve onu saadete erdirmiştir. Ondan sebeb ve vasıtayı kaldırmış. Onu esas gayesi olan hu* zuru meclisine kabul etmiştir. O kulunu meleklere benzetmiş ve. melekler gibi avamdan ayırmış ve kendi katma yükseltmiştir. Onun üzerindeki yeme içme âdetlerinin hasıl ettiği bağlan kopar­ mış ve insanı hayretler içinde bırakan acaib kudretine muttali kıl­ mıştır. Demek oluyor ki Allah’a tevekkül eden ve sözü edilen merte­ beleri kazanan kimmsenin kân büyük olur. Onun nzkı çok geniş­ tir. Zira ona rızkı Cenab-ı Hak vermiştir. MANZUME Alem içinde ayân ve pinhân (gizli) Sana gelir elbet kısmetin olan. Kişinin gece ve gündüz talebi Olamaz rızk-ı kesirin sebebi Rızkına kanaat eden ehl-i merâk Oluser mazhar-ı ism-i Rezzâk. Seni yoktan var eden aç etmez Başka kapılara muhtaç etmez Yürü var Hakka tevekkül eyle Hâline sabır ve tahammül eyle. Küne-i kaşânede rahat hoştur Dâde-i Hakka kanâat hoştur. Bilir hâllerini Rezzâk-ı Hakim Rızkım vaktinde eyler taksim.
451

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Mala mevkûf değil erzakın Başka yüzden getürür Rezzâkın. Çeşmini, hâtınnı eyle ganî Kerem et, olma gedâ, çeşm-i deni. Bizi ey Hayy-ı Hudâyı müteâl Rızk için kılma perişân ahvâl. Zikrini dilde ruhun gıdasıyap Canda hikmet kapışım açık tut. KISIM: 7 TAM TEVEKKÜL EDENİN DAİMİ RAHATA ERMESİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Tevekkül Allah’a dayanmak ve ona güvenmektir. O halde dün­ yanın ve ahiretin Allah'ın mülkü olduğunu ve her işin onun kud­ ret elinde olduğunu, bütün insanların kendisi gibi bizce âciz oldu­ ğunu bilen kimse, onların hepsinin rızkım Cenâb-ı Hakk’m verdiği­ ni bilir. Buna inanır ve tevekküle ilk adım atmış olur. Rızkı hususundaki şüphe ve endişeden kendini kurtaran kim­ se, Allah’ın vereceğine inandığı ve kefü olduğu rızık için hiç üzü­ lür mü? Cenab-ı Hak Kur’an’ında: «Yeryüzünde nzkı Allah’ın üzerinde olmayan hiç bir hayvan yoktur» buyurmuş olması bu hususu gerektiği şekilde açıklıyor. Cenab-ı Hak dünyanın ve ahiretin iyiliğini tevekküle bağlamıştır. Şu halde Allah’a tevekkül eden kimsenin hem dünyada ve hem de ahirette saadete ereceği şüphesizdir. Çünkü Cenab-ı Hak ona ha­ yırlı olanı vermiştir. Allah’a tevekkül eden kimse yiyecek ve içecek toplamaz. Yarınki rızkı için endişe etmez ve ne. olacağını merak etmez. Zira o kendisini herşeyi yaratan Rabbinin rızık denizinde bulur. O nzık denizinin balığı olmuştur. Balığın su biriktirmeye ih­ tiyacı olur mu? Tevekkül eden de aynen denizdeki balık gibi herşeyden müs­ tağni olmuştur. Onun nefsi yemek içmek istediği zaman nefsine şöyle hitab eder: — Ey nefis, nzkm elemini yapıp kendini zahmete sokma. Çünkü sen rızkı yaşamak için istiyorsun. Bilmezsin ki nzık ve ha­ yat birbirinin yakını ve komşusudur. Hayat olduğu müddetçe nzık ta vardır. Ey insanoğlu! O halde sen de nzık sevdasını aklından çıkar.
452

MARİFETNAME

Cenab-ı Hak seni, kendisini bilmesi ve tanıması için yarattığı hal­ de sen rızkın üzüntüsü ve elemini çekiyorsun. Allah’a dayan ve her işinde ona güven. Belâlara karşı sabırlı ol, kazaya rıza göster. Böyle yaparsan her işte bir hayrın bulunduğunu görürsün.
Peygamberimiz buyuruyor ki:

«Kendisinde külli hayn bulundurmayan hiçbir cüz-i şer yok­ tur.» Ey insanoğlu! Tevekkülünde sağlam ol. Eğer tevekküle devam edersen, tevfiz, sabır ve rıza makamlarım kazanırsın. Sonra da mevlânın marifet ve muhabbetine erersin. Nihayet velilerden olur ve Allah’a yakın kulların derecesine erersin.

KONU:2 TEFVİZ'İN FAZİLET VE FAYDALARI SEKİZ KISIMDAN İBARETTİR KISIM: 1 TEFVİZ’İN AYET, KUDS İ HADİS VE HADİSLERE GÖRE FAZİLETİ AYETLER : Ey Aziz! Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Allah sana kâfidir. O her şeyi duyan ve bilendir.» (Bakara Sûresi, Ayet: 737) «Ey müminler, hoşunuza gitmemesine rağmen savaş sizin üzerinize farz kılındı. Hoşunuza gitmediği halde hakkınızda hayır­ lı olan ve sevdiğiniz halde hakkınızda şer olan nice şerler vardır. Siz bunlan bilmezsiniz. Allah bilir.» (Bakara Sûresi, Ayet: 216) «Resûlüm de ki: Allah’ım mülkün sahibi sensin. Dilediğine ve* rir, dilediğinden alırsın. Dilediğini aziz, dilediğini zelil edersin. Se­ nin her şeye gücün yeter.» Geceyi gündüze, gündüzü de geceye sokarsın. Ölüden diriyi diriden ölüyü meydana getirirsin. Yaratıklarından dilediğine de hesapsız şekilde rızık verirsin.» (Al-i İmrân Sûresi, Ayet: 26-27) «Eğer Allah sana bir belâ (hastalık ve fakirlik gibi) dokunduriHsa o belâyı ondan başka giderecek kimse yoktur. Sana bir ha­ yırla dokunsa şüphesiz o her şeye kadirdir.» (En’am Sûresi, Ayet: 17) «Hiç uir şey hakkında (bunu muhakkak yarın yaparım deme). Ancak Allah iilerse «İnşallah yaparım,» de.» (Kehf Sûresi, Ayet: 23*24)
454

MARİFETNAME

«De ki; Allah dilemedikçe kendime bile, ne bir zarar ve ne de bir fayda verecek durumda değilim.» (Yunus Sûresi, Ayet: 49) «Göklerde ve yerde ne varsa hepsi ister istemez Allah’a boyun eğerler. Herşey ona döndürülüp götürülecektir.» (Al-i İmran Sûresi, Ayet: 83) «Allah herşeyi yaratandır. O lıerşcye vekildir.» (Zümer Sûresi, Ayet: 62) KUDS İ HADİS : Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Ey insanoğlu! Hidayete erdirdiklerim müstesna hepiniz da­ lâlettesiniz. Benim şifa verdiğim kullar müstesna, hepiniz hasta­ sınız. Benim zengin kıldığım kullar lıariç hepiniz fakirsiniz.» Ey kulum! Sen neyi istersen ben de onu isterim. Benim dile­ diğim gibi dilemiyorsan kendini benim murad ettiğimi murad et­ meye zorla. Çünkü ancak benim murad ettiğim olur. Benim kaza­ ma razı olan vc verdiğim belâlara sabredeni kendi katımda sıddıklardan yazanm. Ey Kulum! Benden seni bu halde tutmamı isteme. Ben bunu yapmam. Çünkü ben seni beni bütün sıfatlarımla bilmen için halk ettim. Eğer seni sıhhat vc âfiyet üzere tutarsam beni iyi bilirsin. Ne dilersen benden dile.» HADİSLER Peygamberimiz buyuruyor ki: «Ya Rabbi! Nefsimi sana teslim ettim, sana yöneldim. İşlerimi sana tefviz (ısnıaılamak) ettim. Sırtımı sana verdini. Rağbetim (ve bağlılığım) sana, korkum da şendendir. Benim başka sığınacak yerim ve bir kurtarıcını yoktur. Ya Rabbi! Senin verdiğini hiç kimse engciliycmez. Sen mani olursan (müsaade etmezsen) hiç kimse bir şey veremez. Senin hük­ münü kimse bozamaz ve geri döndüremez. Senin şer ve kinin yoktur, mülk şenindir, lıamd sana. Hayat ve ölüm senin kudret elindedir. Senin herşeye gücün yeter. Sen herşeye kaadirsin.» Peygamberimiz buyuruyor ki: «İki haslet var ki bunlar imanın zirvesidir.» 1 — Allah’a teslim olmak 2 — Onun kazasına razı olmak.
455

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Mü’min’in üstün meziyetleri şunlardır: 1 — Tevekkül 2 — Tefviz (işleri Allah’a havale etmek) 3 — Teslim 4 — Sabır, 5 — Rıza. Beş haslet vardır ki bunlar tamam olmadıkça kulun imâm ke­ male ermez. 1 — Allah’a tevekkül etmek 2 — İşleri Allah’a havale etmek (tefviz) 3 — Allah’ın emirlerine teslimiyet 4 — Belâlara sabretmek 5 — Allah’ın kazasına razı olmak. «Üzülme! Sana takdir olunan şeyi seni bulur, takdir olmıyan da bulmaz.» Beş şey vardır ki bunlar imandandır. 1 — Allah'a tevekkül etmek 2 — İşleri Allah’a ısmarlamak (tefviz) 3 — Emrine teslim olmak 4 — Belâlara sabretmek 5 — Allah'ın kazasına razı olmak. Hayır, Allah-ü zül celâl’in beğenip halkettiğindedir. Vaki olanda hayır vardır. Allah’a tevekkül eden rahatı, işlerini Allah’a ısmarlayan (tef­ viz eden) selâmeti bulur. Acizlerin âdetini âdet ediniz. ( Yani onlar nzkı temin v.s. gibi hususlarda tedbirle yorulmaz ve Allah’a teslim olurlar.» KISIM: 2 TEFVİZ VE TEMLİM’İN TA’RİF, HAKİKAT, TESİR VE FAYDASI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar kİ: Tefviz (işleri Allah’a ısmarlamak) kulun dünyadaki lıiç bir
şeyi beğenmeyip herşeyi ile Allah'ın ihtiyar ve dilemesine teslim

olmaktır. Tefviz: İtirazı terketmektir. Tefviz: İnsanların ayıp ve kusurlarmı görmemektir. Tefviz: Kâzadan evvel, teslimin gelişinden sonra meydana ge­ lir.
456

MARİFETNAME

Tefviz, bilinemeyen şeyin o şeyi yapan sahibine verilmesidir ki rızadan öncedir. Tefviz, tedbiri terketmek ve kazanın gelişini beklemektir. Tefviz: istekten geçmek ve kazaya razı olarak kazayı gözet­ mektir. Tefviz: Tedbirden ve hevâdan vazgeçmek, her işte Allah’a sı­ ğınmaktır. Tefviz sahibi, kendi nefsi hakkında ümitsizliğe düşen ve Rab­ bine sığınandır. Tefviz sahibi; hareket ve kuvvetten uzak kalır. Her şeyi Al­ lahtan bilir, insanları kendisi gibi aciz bilir, tedbirlerini Allaha ha­ vale eder. Kalbi sükûnete erer. İstemek külfetinden kurtulur. Hür­ riyetini elde eder. Tefviz; bedende teslimiyet, kalbde güven, ruhta rızadır. Tefviz; insanlardan yüz çevirmek, Allah’a dönmektir. Tefviz’in alâmetleri: Tefviz’in 3 alâmeti vardır: 1 — Tedbiri terkedip bunu takdire vermek ve böylece sükû­ nete ermektir. 2 — İrâde ve ihtiyarı Rabbinin tedbirine vermek ve kendisin­ deki irâde ve ihtiyârı çalışmaz hale getirmektir. 3 — Her saat için kazayı beklemek ve gözetmektir. Çünkü kaderden kaçmak mümkün değildir. Kader kulun kaç­ masından evvel gelir. Hasıl olacak işlerde önemli olan takdirdir. Yoksa tedbir değildir. Ey insan! Dileğin olmadıysa, mevcud olanı dile. Kader değişmiyeceğine göre kaçmanın ne faydası olur? BEYT : Hakkın muradına uygun olur-, bütün umur (işler) Muradı terk et ve tarh-ı gönülden bul hûkur. Kulun rahat ve selâmetine sebeb olan tefviz, tevfik ve kera­ metin sonucudur. İşlerini Allah’a havale eden kimse hem dünya­ da hem de ahirette saadete erer. Dünya hayatında da marifet cen* netine girer. İnsanlar dünyada iken nefsin idaresi ve akim tedbirinde idi­ ler. Ancak müminler cennete girip yakını müşahede ettikleri za­ man nefsin idaresi ve akim tedbirlerinden kurtulduklarından Al­ lah’a hamd-ü senada bulunurlar. Teslimiyet; Allah’ın emirlerine boyun eğmek, kazasına razı
457

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ. olmak, belâ ve musibetlere sabretmek, nimetlere şükretmektir. Teslim; belâ ve musibet şerbetini sakınmadan ve nazlanma­ dan içmektir. Teslim; sıkıntı ile rahatı, hastalık ile sıhhati, acizlik ile yük­ selişi yani kısaca bütün halleri ayni ayarda görmektir. Teslim: Belâ anında kişinin kendisini değirmenin alt taşı me­ sabesine koymasıdır. Teslim ikiye ayrılır: 1 — Iztırârî (zorunlu) teslim 2 — İhtiyari (içten gelen) teslim Iztırârî teslim kulun kazaya karşı çıkacak güç ve kudrette ol­ madığını bilmesidir. Yani kaza istese de istemese de mecburi ola­ rak teslim olmuştur. İhtiyârî teslim ise kulun mülk ve tedbir sahibinin yalnız Al­ lah olduğunu bilmesi ve inanmasıdır. Bunu bilen ve anlıyan kul sevgi ve ihtiyari ile alemlerin Rabbi olan Allah’a teslim olmuştur. Mülkü ve emri onu idarecisine teslim eden kimse onun kendisine vereceği fitneden kurtulur. Dünyayı yapan ve ona mâlik olamn Cenab-ı Hak olduğuna inanan kimse binayı yapan kimsenin bi­ nayı herkesten daha iyi bileceğine kesin olarak inanır. Mâlik mül­ küne karşı ondan daha fazla acıyıcıdır. Bunu bilen kul Allah’a da­ yanır. Ona tevekkül eder ve işlerini ona teslim eder. Bu teslim ile de nza mertebesine ulaşır. Tefvize sahib olması, yani işlerini Al­ lah’a havale etmesi ona büyük bir rahatlık verir. Rahata ermek tefvizde, selâmet bulmak teslimdedir. Allah'ın gördüğü kullara ait işlerin hepsi hayırlı olur. Teslimde kurtuluş ve selâmet, tedbirde ise pişmanlık vardır. Zâhid eğer tedbiri ve inadı bırakırsa, teslimiyete erer ve Allah’ın emirlerine boyun eğerse, istediğine kavuşur. Kalk ile kalbi değiş­ tiren Mukallib arasındaki mevcut en büyük engel ve perde, nefsin tedbire başvurması ve bununla meşgul olmasıdır. Sebeblerin te­ mininde kendisi gibi aciz olan kulların yardımına güvenir. Kâmil bir zata: — Nasılsın? diye sordular. O da cevaben: — Kadir olan Allah’ın kabzasında öyle bir esirim ki beni ne yapacağından habersizim, dedi. Geçen işlere hayıflanma ve hasret, gelecekte yapılacak işlerin tedbirlerini almak, şu andaki halin bereket ve faziletini giderir. Al­ lah’ın hükmüne teslimiyet gösterip kazasına razı olan kimse tes­ limiyetin kemaline ermiştir. Teslimiyet Cennet, itiraz, Cehennem, teslimiyet velâ, tedbir ise belâchr. 450

MARİFETNAME

KISIM : 3 TEFVİZ VE TESLİMİN ŞART VE FAYDALARI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Cenab-ı Hak hikmetiyle bir kulunu sebeblerde bulundururken kulun kendi dileği ile ondan tecrid olmayı istemesi ondaki mevcut gizli şehvetler sebebiyledir. Allah’u Teâlâ onu sebeblerden tecrid etmişken onun yeniden sebebleri istemsi onun himmet ve gayret yüceliğinden düştüğünü gösterir. Çünkü Cenab-ı Hak kulunu ne­ reye sokarsa soksun kuluna yardımcıdır. Meselâ kul nefsinin isteğine uyarak girdiği her yerde Allah onu nefsiyle beraber bırakır ve o da nefsinin üstesinden gelemez. Allah kulu hangi halde bulundurduysa rızası kulun o halde kalmasındandır. Kulu bulunduğu hâle sokan Allah olduğu gibi çıka­ ran da yine O'dur. Çünkü kulluğun şanı sebebleri bırakmak değil vazifesi olan sebeb onu bırakana kadar Allah’a teslim olmasıdır. Büyüklerden bir zat diyor ki: «Birçok defa sebebi teıkettim, fakat sonradan muhtaç olarak yine onlara döndüm. Ancak ne zaman ki sebeb beni terketti artık bir daha ona dönmem gerekmedi.» Demek oluyor ki her şeyin Allah’ın takdiri ile olduğuna inanan kimse bütün işlerini Allah’a ısmarlar ve onun kazasma teslim olur. Böylece nefsinin alacağı tedbirlerden kendini kurtarır. Gönül, ted­ biri ve ihtiyarın terki halinde ancak rahata erer. İşlerini Allah’a ısmarlayanın elem ve kederi olmaz. Ey insanoğlu! Teclbiıi teıkedemediğine göre öyle tedbir et ki tedbir etmemeni temin etsin. Çünkü tedbir ve ihtiyârı bırakmak irfanın yolunun esası ve kalb ile ruhun da sermayesidir. Kula düşen, kendini Rabbine teslim etmek, herşeyi ondan bi­ lip güzel demek, isteğine uymayan şeylerde bile hayır görmek, her şeye ibret nazarıyla bakmak ve ibret almak, ilim ve hikmetle dol­ mak, kalbini masivadan temizleyip huzuruna ermek, kendini tanı­ yıp bundan hareketle Allah’ı tanımak ve onun ünsü ile kalmaktır. Ey insan! Cenab-ı Hak’dan seni mevcut halinden çıkarmasını ve daha başka bir halde kullanmasını dileme. Çünkü o dilerse seni bulunduğun hal içinde de dilediğin hâl üzere kullanabilir. Arif bir kul isen onu dilemen ondan gaybetin, başkasını dilemen edebinin az oluşundandır. Başkasından istemen ondan uzak kalışındandır.
458

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Bnuun içindir ki ârifler nazarında her çeşit istek illetlidir. Cahil ve gafil sabahladığında akima gelen ilk düşünce: — Acaba bugün ne yapsam? Düşüncesidir. Uyanık bir arif sa­ bahladığı bir zaman ise aklına gelen ilk düşünce:
— Acaba Rabbim bugün beni hangi düşüncelerde çalıştıracak? düşüncesidir. Câhil birisi sabahladığı zaman ise aklına gelen ilk düşünce yapacağı işleri kendine nisbet ederek: — Bakalım bugün ne gibi işler yaparım, düşüncesidir. Çünkü onun kalbi gaflete düştüğü için nefsi tedbirle meşguldür ki bu hal­ de onu mevlâsından alıkoyar. Bu düşüncelerle o cahilin akıbeti pe­ rişanlık olabilir, işleri hazırdır. Bunun için de sabaha çıkar çıkmaz yapacağı şeyleri yaptıracak? düşüncesine kapılır. Arif daima mevlâsının yaptıracağı fiilleri yapmaya hazırdır. Rabbinden kendisine gelecek kazaları gözler. Zira insan zarar ve kânnm hangi şeylerde olduğumu bilemez. İhtiyar, yalnızca dilediğini yapma kudretine sahib olan Al­ lah’a mahsustur. O, ârif kulunu amellerin tehlikelerinden muhafa­ za eder ve her türlü meşguliyetten kurtarır. Kulunun güzel işler yapması onu en güzel iş ve hallerle razı eder. Bu artık hiçbir ted­ biri ve ihtiyarı gerektirmiyecek derecede yüce bir devlettir. Bu devlete erenin tedbirle ve ihtiyarla ne işi olur. Bu durumdaki ku­ lun sabah kalkınca ilk olarak söyleyeceği şu sözler lisân-ı hâl ile dilden dökülür. — Ya Rabbi, kendim için hiçbir faydayı ve ziyanı, öleceğimi ya da yaşayacağımı hiç düşünmeden sabahladım. — Ya Rabbi! Senin beğendiğin söz ve ameller hangileri ise bana onlan yapmak arzu ve kuvvetini ihsân eyle. Senin ihsânın boldur. Senin katında olanlar bende olanlardan daha sevgili ve daha kıymetlidir. Ben kendi başıma ne yapacağımı bilemem. Ne yapacağımı sen bana ilham eyle. Tefviz ve teslimin kemâli, marifet makamına vesile olan .hay­ ret makamının sermayesidir.

MANZUME Gönül kuşu perrân olup bulsa hevayı hayreti. Can güneşi nuruyla doldurur fezayı hayreti Ger hezarân devlet ve nimet görürse ehl-i dil Gelmez onun gözüne ister revâ’yı hayreti.
Şendeki derd ve bela ve sıkıntıya bakma sakın

Kim bulur kalbin cefâlardan vefâyı hayreti.
460

MARİFETNAME

Can nedir? Bin can feda olsun bu hayret zevkine Koy gubar ve fehm ve fikri bulsafâ-yı hayreti. Hayret-i bihodluk iste, server olmak isteme Kim serverlik sırrı ister, hâki pâ-yı hayreti. Gerçi lezzet ve sefâlar âlemde çoktur lik hiç Bir sefa tutmaz gönül ve can içre cay-ı hayreti. Afitab-ı aşk-ı Hak âşıklara tâbendedir İsterler o zıll-ı hümayı hayreti. Ger dikesen dilde dildarmla olmak daima Nefsine bigane ol bul âşinâ-yı hayreti. Gönül evinin kapısını açmak hayrettir, ey Hakkı tam Hayrete ver sen seni, al mehlika-yı hayreti. KISIM : 4 İNSAN İÇİN TEFVİZ VE TESLİMİN ÇOK ÖNEMLİ VE GEREKLİ OLDUĞUNUN SEBEB VE SIRRI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: İdare-i İlahi, ezeli hüküm, her şeyin bir illeti ve sebebidir. Ku­ lun sonradan istemesi Cenab-ı Hakkın önceden verdiğinin sebebi olamaz. Allah’ın Sur’u her şeyin illeti ve sebebidir. Ancak hiçbir şey onun yaptığının illet ve sebebi olamaz. Onun sana olan yar­ dımı herhangi bir şeye karşılık değildir. Allah neyi dilerse o olur, dilemedikleri de olmaz. Tevekkül ehli bunu gayet iyi bildiği için onlar dua ederken herhangi bir şeyin olmasını ya da olmamasını dilemezler. Çünkü onlar bilirler ki bu âlemde meydana gelen herşeyde bir hikmet ve fayda vardır. Allah’ı zikre, onları istemekten alıkoymuştur. Kâmillerden bir çoğu Cenab-ı Hakk’ın kendileri hakkındaki taksimine güvenmiş ve istemekten vazgeçmeyi edebin bir cüzü saymışlardır. Onlar Cenab-ı Hakk’m kaderi ve kazasıyla takdir buyurduğu şeylere onlar çoktan razı olmuş ve kazasım beklemeye başlamışlardır. Çünkü Cenab-ı Hak kullarının ihtiyaçlarını çok iyi bilir. Arif, Allah’ın takdirine boyun eğer ve ona razı olur. Hatta bir ihtiyacını Rabbinden istemekten bile haya eder. İhtiyacım Rabbinden istemekten haya eden kimsenin hiç diğer yaratıklardan yardım istemesi mümkün olur mu? Arif hiç bundan hayâ etmez nü? Elbette hayâ eder. Bunun için de arifler asla insanlardan bir §ey istemezler. Çünkü onlar bilirler ki kendileri her ne kadar fakir
461

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

iseler de mevlâları zengindir. Onlar bir ihtiyaçları olduğu zaman asla insanlardan yardım dilemezler.
Arif herşeyi yapanın Allah-ü zül celâl olduğunu ve onun bütün kalbleri gece ve gündüz kontrol altında bulundurduğunu ve bir kulununka lbinin kendisinden başkasına döndüğünü bulduğunda ona fakirliği verip işlerini zorlaştıracağını bilir. Ariflerin ihtiyaç, lannı bildirmeyişlerinin sebebi de budur. Onlar ihtiyaçlarını yal. nızca mevlâlarına arzeder *re kalblerini de ona yöneltirler. Hakkın dilemesine uygun hareket eder, kendi dilek ve isteklerinden geçer, ler. Bu hal onlann lahata ermelerini temin edr. KISIM : 5 TEFVİZ VE TESLİM, BÜYÜK BİR İLAÇ VE CENNET İ NAİMDİR Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Saadet ve devleti bulmanın ilâcı; insanlardan ümidi kesmek ve Cenab-ı Hakk’m takdiri ve kısmetinden başkasını istememektir. Ey insan! Kalbinden insanları çıkar, Cenab-ı Hakk’ın takdirin­ den başka bir şeyi isteme. Böyle yaparsan insanlara muhtaç ol­ mazsın. Kişinin çabuk anlaması ya da bir çok şeyleri bilmesi in­ sanın marifet sahibi olduğu mânasına gelmez. Marifet sahibi ol­ manın alâmeti Allah’tan başka kimseden birşey istememek ve Al­ lah'a güvenip ihtiyacım ona arzetmektir ve kalbini masivadan te­ mizlemektir.

Kâmillerden bir zat diyor ki:
«Ya Rabbi, bende hasıl olan değişikliklerden ve içimdeki çeşit­ li hal ve durumlardan anladım ki senin benden muradın, herşey­ de bana bilinmendir. Öyle ki bu hal hiç bir şeyde senden gafil olmayıncaya kadar devam eder.» Kâmil zat bu sözlerinden şunu kastediyor: Bana gelen ve bedenimde görülen hastalık, sıhhat, fakirlik ve zenginlik gib ideğişik haller, bana bazen zilleti bazen izzeti verir. Bende zaman zaman meydana gelen sevinç ve keder, izzet ve ikbâl saadet ve mutluluk, yani gerek bedenimde ve gerekse ruhumda be­ liren değişik hadiselerden biliyorum ki, senin beni yaratmandan kastın her şeyde ve her değişik halde bana bilinmendir. Böylece ben senin bir olduğunu ve büyüklüğünü bileyim. Her şeyde Celâl
46*

MARİFETNAME

ve Cemâlini kudret ve kemâlini, her zamanda müşahede edeyim. Seni bütün fiil ve sıfatlarınla tanıyayım. Bu haller içinde ben şimdi bir yakın cennete ve büyük bir se­ vinç içindeyim. Ben şu an için dilediğim nimetlere kavuştum ve bu nimetlerle huzur içindeyim. Bu nail olduğum büyük nimetleri, beni senden istemekten ve sana dua etmekten alıkoyuyor. Ya Rabbi! Senin açıktan ve gizliden ihsan ve ikramda bulun­ duğun bunca nimetler için sana ne kadar şükretsem azdır. Her tür­ lü hamd ve senâ senin içindir.
KISIM :

fi

TEFVİZ VE TESLİM’İN ETKİ VE FAYDALARI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Kulun kalbini Allah’ın huztrundan alıkoyan şeylerden biri de korku ve güvensizliktir. Bunlar ancak tefviz ile yani işleri Allah’a ısmarlamakla giderilir. İşleri onların idarecisi durumunda olan Al­ lah’a havale etmeye (tefviz’e) iki yönden gerek duyulmuştur. 1 — Kalbin mutmain olması ve nefsin huzur ve sükûna er­ mesidir. İşler tehlikeli ve karmaşık olduğu zaman onun bozukluğu ile sağlamlığı belli olmaz, kalb üzüntü ve keder içinde kalacağın­ dan nefis ne yapacağını bilemez, şaşırır kalır. Herhangi bir kimse bütün işlerini Allah’a havale etse o bu yap­ tığında hayırdan başka bir şey olmıyacağını bilir. Ona hiç bir kor; ku ve endişe gelmediği gibi kendisi güven nefsi huzur içinde olur. Kalbi imtinane erer. Ondaki bu mutmain olmanın ve rahatlığın kıymeti kul için sonu olmıyan bir nimet ve ganimettir. Şeyhimiz Hazretleri diyor ki: «Tedbiri Mevlâna bırak ki rahatı ve selâmeti bulasın.» 2, ■"*- Hayır ve kurtuluş işin sonunda olup işlerin sonuçlarının ne olacağı da belli değildir. Çünkü öyle şeyler var ki hayırlı görü­ lür. Yine öyle hayırlar var ki onlar da şer olarak görülür. Öyle ze­ hirler var ki altın kâsede ya da bal kutusunda olur. Kulun aklı iş­ lerin sonunu bilecek ve sırlarına erecek vasıfta değildir. Öyle ise eğer kul işleri kendi murad etse, kendi ihtiyârı ile işleri görse, hü­ küm verse o kimsenin helâkive mahvı çok çabuk olur. Ne yazık ki insanlar bundan habersizdir. Bunun için de aldan­ makta ve helâke düşmekteler. Eğer kul bütün işlerini Allah’a ıs463

ERZURUMLU İBRAHİM IlAKKI HZ.

ve

marlasa (tefviz etse) ve Allah'ın ihtiyacına razı iyilik bulur. Selâmete ve kurtuluşa erer. Cenab-ı Hak buyuruyor ki:
«İşlerimi Allah’a ısmarladım. O beni korur.»

olsa daima

hav, W

Cenab-ı Hak bu hitaba hayırla karşılık vermiş ve koruması vl yardımı ile kulunun yardımcısı olduğunu bildirmiştir. e Tefviz; kulun bütün hal ve hareketleriyle, bütün kâinatı ida re eden, mahlûkatın bütün işlerinden haberdar olan ve hepsini ter biye eden Allah’a teslim etmesidir. Tefviz’in kal’ası işlerin olumsuz ve tehlikeli taraflarını düsü nerek, işlerin fesada ve helâke uğrayacağını akılda tutmaktır. Ku lun türlü çeşit tehlikelerden sakınmaktaki acizliğini anlaması kalenin temelini teşkil eder. Böylece kul, bilgisizliği gafleti ve aciz° liği ile tehlikelerden kendini korur. Bunların akılda tutulması kul için tefviz'i gerekli kılmış ve işlerinde kendisinin hüküm vermek­ ten kaçınmasına sebeb olmuştur. Esasen Cenab-ı Hakk’m hiç bir işi yapma mecburiyeti yoktur ve onu kimse de zorlıyamaz. Fakat onun ilahi âdeti öyledir ki iş­ lerini kendisine ısmarlıyan kuluna en faydalı olan şeyi yaptırır' Efdâlını yaptırmaz.

(Gafir Sûresi, Ayet: 4<n

Meselâ fakirlik efdâl olduğu halde bir çok kullarına zenginliği ve nimeti takdir buyurmuş ve nice kullarını zengin etmiştir, in­ sanlardan uzak yaşamak efdâl olduğu halde nice kullarına hanıî$ ve çocuklanyla meşgul olmalarını takdir etmiştir. Çünkü Cenab-ı Hak bütün kullarını görür ve hâllerini bilir. O kullarına en iyi, en güzel ve en salih ameli işlemelerinde yardımcıdır. Meselâ hekim hastasını arpa suyu ile iyileştirir. Her ne kadar hastaya bal ve şeker tatlı geliyorsa da, hastalığının tedavisi için arpa suyunu kullanması gerekli olmuştur. Cenab-ı Hakk’m kullan terbiyesinden maksat da budur. Aslolan kulun selâmete ve kur­ tuluşa ermesidir. Asla fesada uğraması ve helâk olması değildir. Bu izahlardan kulun rahat ve kurtuluşunun tefviz ve teslim­ de olduğunu anlıyoruz. KISIM: 7
İNSAN İÇİN

BÜTÜN İŞLERİNDE TEFVİZ VE TESLİM İN ÇOK ÖNEMLİ OLDUĞU

Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki:

m

MARİFETNAME

Tefviz ve teslimde iki hususu gözönünde bulundurmak gere­
1 — Şunu kesin olarak bilmek gerek ki, hiç bir işi yapmada yalnız istemek ve tebdil almak yeterli olmaz. Çünkü o işin sonu­ nun nereye varacağı ve akibetinin ne olacağı bilinemez. Fakat Cenab-ı Hak, hangi işin sonunun nereye varacağmı ve hangisinin ha­ yır hangisinin şer olacağını bilir. Bunun haricinde hiç kimse yaptığı işin faydalı mı yoksa za­ rarlı mı olduğunu bilemez. Meselâ bir köylüye altın ya da gümüş paralar verseler ve ona: — Bunlardan .kıymetli olanları ayır,deseler, o köylünün ya­ pacağı ayırım, o paralan ona verenleri tatmin eder mi, elbette et­ mez. Çünkü köylü bunu kesin olarak bilemez. Şehirlilerden biri ayırsa tam manasıyla ona da güvenilemez. Ancak altının ve gümü­ şün bütün özelliklerine vakıf olan bir sarrafa gösterseler o bunla­ nn iyi ve kötülerini ayırır ve sahipleri de kalben rahata kavuşurlar. Aksi halde tatmin olamazlar. Cenab-ı Hakkın ilmi her şeyi her yönüyle zerresinden kürresine kadar kuşatmış olacağından onun haricinde hiç kimsenin ihtiyârı ve tedbiri geçerli olmaz. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Rabbin dilediğini yaratır ve seçer. Onlar için seçim hakkı yoktur. Allah onlann koştukları ortaklardan münezzehtir, yücedir.» (Kasas Sûresi, Ayet: 68) Peygamberlerden birine Cenab-ı Haktan bir hitab gelmiş ve: — îste benden, ne istersen vereyim, denilmiş. Bunun üzerine Peygamber şu cevabı vermiş: — Bu bir âlimin bir câhile iste vereyim demesi gibidir. Ben bana lazım olanı bilmem ki isteyeyim. Herşeyi bilen sensin her şeyi seçen sensin. Sen bana ne dilersen onu ver ki ben de senin tedbir ve ihtiyârınla selâmete ereyim. 2. Sana göre, cihanın en akıllısı, en merhametlisi ve en kuv­ vetlisi, en doğrusu, en alim ve zekisi olan bir kimse sana gelse de: — Senin göreceğin bütün işleri ben görürüm. Sen bütün iş­ lerinin idaresini bana bırak, sen kendi zevk ve sefana bak, işlerini hiç merak etme, dese sen onun bu candan teklifini büyük bir min­ net ve şükranla karşılamaz ve ona teşekkürlerin en âlâsı üe teşek­ kür etmez misin? O güvendiğin akıllı kimse senin içmen için, iyi olup olmadığı­ nı bilmediğin bir şurup yapsa ve sana takdim etse ona hiç kızum-

kir:

465

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.
dan ve şüphelenmeden o şurubu içmez misin? Tabii içersin henı de kalben mutmain olarak. O halde sana ne oluyor da işlerini alem­ leri yaratan Allah’a ısmarlıyorsun? Yoksa ona güvenmiyor ve kazasma razı olmuyor musun? Bütün âlemleri ve insanoğlunu yaratan ve ona şekil veren o değil mi? Gece ve gündüz İle insanların kalblerini değiştiren o de­ ğil mi? Yağmurlan yağdıran, rızıkları dağıtan, aklı, fikri, ahlâkı takdir eden o değil mi? Yerde ve gökteki bütün yaratıkların işlerini idare eden ve seçen o değil mi? O, Kur’an’ın: «Allah, gökten (melekler vasıtasıyla) bütün dünya işlerini idare eder.» (Secde Sûresi, Ayet: 5) da müjdesini veren o değil mi? Demek oluyor ki Allah-u zül celâl, bilginlerin en bilgini, kuv­ vetlilerin en kuvvetlisi, merhametlilerin en merhametlisi, zengin­ lerin en zengini, doğruların en doğrusu olur. Hal böyle iken nasıl olur da işlerini ona ısmarlamaz, ona teslim olmaz, zevk ve safâ için­ de rahatına bakmazsın? O ilmiyle senin bilemediğin idrak edeme­ diğin işleri, senin için bilir ve idrâk eder. İşlerini ona ısmarla ve ona teslim ol ki kalb o ağır yükü üze­ rinden atsın sevinç ve huzur bularak üns meclisine ersin, sen eğer işlerini Allah’a ısmarlar ve ona teslim olursan, o da senin işlerini ihtiyâr ettiğinde ona canu gönülden razı olursun. Bilirsin ki olan herşey hayırdır ve sen de felâh üzeresin. Eğer hayret ve acizlik sermayesini kendine saadet sermayesi bilirsen kalbin onun tedbir ve terbiyesiyle mutmain olur ruhun da rahata erer.

KISIM : 8 TEFVİZ VE TESLİM NASILDIR? SEBEP ve SONUÇLARI NELERDİR?
Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki:

Kulun Rabbi ile olan hâli, hastanın doktoru ile olan hâli gi­ bidir. Meselâ hasta, mesleğinde usta bir doktorun tıbbın incelikleri ni bildiğini, hastalıklarını anlıyacağını, kendisine acıyacağını ve şefkatli davranacağını bilse ve kendisinin ne ile iyileşeceğini anla­ sa herşeyi ile o doktora teslim olmaz, verdiği tatlı ya da acı şerbet içmez mi? Tabii ki içer. Çünkü bilir ve inanır ki doktorun vereceg acı ve tatlı şurubu kendi sıhhatine iyi gelecek ve acılarını dindire460

MARİFETNAME

çektir. Çünkü doktor hâlini kendisinden daha iyi bilir. Doktor ile. kul arasındaki münasebet nasıl ise kul ile Allah ara­ sındaki münasebet de aynıdır. Kul eğer, Allah’ın ilminin yerde ve gökteki bir zerreden bile habersiz olmadığını, herşeyi zerreden kürreye kadar bildiğini, kul­ larına rahim ve merhametli olduğunu bilse de, kalbinin en büyük düşmanı nefsinin olduğunu, nefsin âfetlerinin kalbinin hastalığı­ na sebep olduğunu bilse ruhunun sakatlandığını, fakat kurtuluşu­ nun sebepleri ile sıkıntısının ve helâkinin illetlerinin neler olduğu­ nu bilmese, bu aciz ve zavallı kul bütün işlerini Allah’a ısmarlamaz ve onun takdirine teslim olmaz mı? Tabii ki teslim olur ve onun kazasına razı olarak selâmeti bulur. Cenab-ı Hak o kulunun gönlünü hoş eder. Kalbini mesrur eder. Kul da kendisini bu derece, acıyan Rabbine şükreder ve kalb şifasının o hâlinde bulunduğunu anlar. Cenab-ı Hak kendisine bir elem ve keder verirse kul Rabbine isyan etmez, bilakis huzurunun o halde olduğunu bilir ve şifasının onda olduğuna inanır. Kul, eğer doktora kayıtsız şartsız teslim olan ve işini ona bı­ rakan hasta gibi, Rabbini yaratıcı ve rızıklandırıcı bilirse Kur’an’ına iman eder ve yüce zatına güvenirse tevekkül derecesini bulmuş olur. Kul, kendisini hastanın doktora teslim etmesi gibi teslim eder­ se ve işlerini ona havale ederse, tefviz makamına ermiş olur. Kul, hastanın doktora güvenip onun mesleğindeki maharetini ve merhametini bilip vermiş olduğu acı tatlı ilaçları içen hasta gi­ bi Rabbinin Rahim ve Hakim olduğunu bilir, nimetlerini kabul eder ve ona şükür ve hamdederek emrine tabi olursa teslim derece­ sine ermiş olur. Kul, doktorun hareket ve çalışmalarının hastalığın tedavisi, sıhhat ve afiyeti için gerekli olduğunu bilerek sevinen hasta misa­ li Rabbinin fiil ve sözlerinde, hayır, ihlas ve hikmet üzere olduğu­ nu müşahede eder de kalbi ve ruhuyla ondan tatlı alırsa ve huzur duyarsa rıza derecesine ermiş olur.

467

KONU:3 SABRIN FAYDA, FAZİLET VE SONUÇLARI 5 KISIMDAN İBARETTİR KISIM : 1 SABRIN. AYET, KUDS-İ HADİS VE HADİSLERE GÖRE FAZİLETİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Cenab-ı Hak Kur’an’ın bir çok ayetlerinde, sabrı öğretmiş ve kullarını ona bağlamak için teşvik etmiştir. Bu ayetlerden bazı­ larını yazmak lüzumu hasıl oldu. AYETLER: Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Ey iman edenler sabrederek vc namaz kılarak Allah’tan yar­ dım İsteyin. Muhakkak Allah sabredenlerle beraberdir.» (Bakara Sûresi, Ayet: 153) «Ey mü’minler, sizi biraz korku, açlık, can, mal ve ürün darlığı ile deniyeceğiz. Habibim sabredenleri müjdele.» (Bakara Sûresi, Ayet: 155) «Onlar ki sırf Rablerinin rızasını kazanmak için sabrederler. Namazı dosdoğru kılarlar. Kendilerine verdiğimiz rızıktan gizli ve açık olarak hayır için harcarlar. Kötülüğü de iyilikle savarlar. İşte bunlar (sözü edilenler var ya) ahiret saadeti onlar içindir.» «Ahirette ulaşacaklan o saadet Adn cennetleridir. Melekler de her kapıdan yanlanna sokulup şöyle diyecekler: Sabretmenize karşılık size selâm olsun burası dünyanın en gü­ zel karşılığıdır.» (Ra’d Sûresi, Ayet: 22, 23, 24)
408

MARİFETNAME

«Fakirlik, sıkıntı, darlık ve genişlikte sabreden kimselerdir. İş­ te sözünde duranlar ve Allah’tan korkanlar onlardır.» (Bakara Sûresi, Ayet 177) «Habibim sabret, zira Allah iyi hareket edenlerin mükâfatım zayi etmez.» (Hud Sûresi, Ayet: 115) «Allah yolunda sabredenlerin mükâfatlarım daha güzel olarak mutlaka ödiyeceğiz.» (Nahl Sûresi, Ayet: 96) «Sabredin. Andolsun ki bu, tahammül edenler için daha ha­ yırlıdır.» (Nahl Sûresi, Ayet: 126) «(Habibim) sabret, senin sabrın da ancak Allah’ın yardımıyladır. Allah’ın va’di Hak’dır.» «Bununla beraber kim sabreder, suç bağışlarsa, işte bu işlerin •en hayırlısındandır.» (Şurâ Sûresi, Ayet: 43) «Elbette güçlükle beraber şüphesiz bir kolaylık vardır.» (İnşirah Sûresi, Ayet: 5) «Ancak iman edip iyi ameller işleyenler, birbirlerine hakkı tav­ siye edenler ve sabn tavsiye edenler (onlar sonsuz saadete nail ola­ caklardır.» (Asr Sûresi, Ayet: 3) KUDS-İ HADİS Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Ey insanoğlu! Benim kazama razı olmayan, verdiğim belâla­ ra sabretmiyen ve nimetlerime şükretmiyen, verdiklerime kanaat etmeyen kimse kendisine benden başka Rab arasın. Ey insanoğlu! Kiın verdiğim belâya sabrederse benden razı ol­ muş olur.» HADİSLER : Peygamberimiz buyuruyor ki: Musibet anındaki gösterilen sabır Hakka teslimiyettir. Her tür­ lü itaatin başlangıcı sabırdır. Musibetlerden korunmanın temeli­ dir. Sabır her türlü ibâdetin aslıdır. Sıkıntı (ve musibetlere) lara sabredene müjdeler olsun. Acı bir söze sabretmiyen kimse birçok acı sözleri duyar. Sabreden zafer kazanır, sabır acıdır. Sabn yutan hürriyetine kavuşmuştur. Sıkıntılara sabretmek hüsn-i yakine er­ mektir. Cenab-ı Hakdan daha çok sabırlı kimse yoktur. Çünkü müş­ riklerin (kâfirlerin) kendisine olan iftiralarını duyduğu halde yi­ ne de onlan nzıklandırmakta ve sıhhat ihsan etmektedir. Sabnn başı acı fakat sonu tatlıdır.
460

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Sabır, Hakkın sıfatıdır, imanın başıdır. İman: Sabır ile cömertliktir. Kimseye sabırdan daha hayırlı bir hediye verilmiş değildir. Sabır, Allah’tan acele şeytandandır. Yardım sabır ile neşe ke­ der iledir. Malına ya da kendisine bir belâ isâbet eden kimse eğer «Ey ümmetim! İman (bir tamın) iki yansıdır. Bu yarımlardan biri sabır, diğeri de şükürdür. onu gizler de halinden şikâyetçi olmazsa, şüphesiz Ccnab-ı Hak ona iman lezzeti ihsan eder ve bütün günahlarını affeder. Hz. Eyyüb A.S. hastalandığı zaman yaralan kurtlanmıştı. Al­ lah-u zül celâl onu her gcce seher vaktinde vasıtasız olarak onun­ la konuşur ve: — Habibim, Eyyüb nasılsın? Belamız sana gelmesinden bu ya­ na ne yapıyorsun? diye sorardı. Hz. Eyyüb, Allah’ın kendisine hi­ tab etmesinin lezzetiyle sabır acılığını unutur kendinden geçerdi. Hz. Eyyüb afiyet kokusunu alınca Cenab-ı Hakkın kendisini yoklamasını keseceğinden korkar olmuştur. Cenab-ı Hakkın kendi­ sini mesteden hitabı kesilince Hz. Eyyüb hastalığın ve ona sabnn hasretini çekti. Kıyamet günü sabredenlere sabırlarının karşılığı verildiği za­ man onlar şöyle derler: Ey Rabbimiz bizi dünyaya geri gönder de, etlerimizi makaslar­ la keselim veac ısına sabredelim dc, kazandığımız sevaplardan da­ ha fazla nasib alalım.» MANZUME Ateş dumana der «ne kaçarsın» uzağa çabuk Bensiz karar yoktur, olur hoş benimle ûd. Oldur bana muhabbet edib kadrimi bilen Zira ki buldu kendi fenasında üd sûd (fayda) Ey yâr-ı şu’le hârıöuz ehlen merhaba Ey fâni-yi şehid mezâ-yı mefhâr-ı şuhûd. Mahu oldu hâk (toprak) nân (ekmek) olup, ol yandı mi’dede Nân oldu tatlı can ki odur zübde-i vücud. Mahvolsa can okur o adem levhini iyân Mahveyle câm koyma cehalette ey vedûd Can aşk ateşine yansa, sakardan emin olur Fakir ve fenâya erse bulur devlet-i hulûd. Aşıklara aşk sımnı der Hakkı olsalar Ashâb-ı kehfi misli hem ikaz ve hem rükû.
470

MARİFETNAME
KISIM : 2 SABIR VE TAHAMMÜLÜN HAKİKATİ, SINIRI, TATLILIĞI, KERAMETİ, TESİR VE FAYDALARI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki:

Sabır, nefsi telâş ve sabırsızlıktan, isteklerinden menetmek, zevklerini engellemek, bu karar ve azmi devam ettirmektir. Sabrın en üstünü musibetlere ve belâlara sabretmektir ki bu sabrı cemildir. Sahibi de büyük ve mükâfata layıktır. Ey insanoğlu! Rahatlığında şükredici, sıkıntılarında sabredici ol. Şiddete karşı , sabırlı, hiddete karşı da halim ol. Sabreden belâ ve musibetin elemini duymaz. Belaya karşı sabırlı olan Hakkın ka­ zasına razı olmuş olur. Zaten rızanın sabırla elde edilmesi kolay olur. Sabırlıya belâ bal gelir. Sabrın sonu selâmettir. Sabreden za­ fer kazanır. İmanın aslı sabır, islâmın aslı da rızadır. Allah’ın sana çeşitli belâ ve musibetler verdiğini yağdırdığım görüyorsan anla ki seni uyarmak istemiştir. Nimete şükür, belâya da sabret. Musibet anında ağlamak, ah vah ederek feryâd etmek musibetin daha da ağırıdır. Feryâd sabırdan daha zordur. Sabır, elemden, belâdan ve musibetten şikâyetçi olmamaktır. Sabır, belâyı rıza ile karşılamaktır. Sabır eden için nimet ile hik­ met birlikte verilir. Belâ hak vergisi, sabır ise güzel alâmettir. Belâ hak vergisi olduğuna göre belâdan şikâyetçi olmak kulun kusuru olur. ' Sabır, afiyet veren mübarek bir şerbettir. Sabun ve tahammülün tesir vc faydaları nelerdir? Kulun kalbini Allah’tan meşgul eden emellerden biri de şiddet ve musibetlerdir. Bunun kişideki alâmeti feryâd, endişe ve korku-, dur. Bunlara karşı en etkili ilaç sabırdır. Bu hususa yukanda işa­ ret edilmişti. Sabırlı olmak iki bakımdan gereklidir : 1 -r- İbadet etmek ve huzura ermek için sabır gereklidir. Zi­ ra bunların yapılması ve elde edilmesi ancak sabırla ve taham­ mülle mümkün olur. Sabırı olmayan ibâdeti ve huzuru bulamaz. Çünkü bu âlem elem, keder, sıkıntı ve zahmet mahallidir. İnsan bu dünyaya geldiğine ve yaşadığına göre bu dünyamn belâ ve mu­ sibetlerine de ister istemez sabredecektir. İnsanın karşılaştığı musibetler nasıl olur? Karısının, çocuklarının ve yakınlarının fakir ve yoksul olma471

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

lan, gurbet, ayrılık, hastalık ve ölümleri, kendisinin başına e çeşitli belâ ve musibetler, düşmanlıklar, hased, taarruz, elem'w1^ der, sıkıntı, acı, korku, vesvese ve kuruntular, etrafındaki! ı küfretmeleri, hakaretleri, malına gelen yanma, çalınma, sel v a bi belâ ve musibetlerden hepsinin başka başka acısı, yakışı ve ?*' sam gam ve üzüntü içinde bırakması vardır.
Kula düşen bu belâ ve musibetlerin hepsine ayrı ayrı sabr mek ve tahammül etmektir. Sabretmelidir ki bu sabrı onun kalhı ni ibadet ve huzur içinde olmaktan alıkoymasın, korku, endişe Ve üzüntüsü onun ibâdet ve huzuruna tesir etmesin.

Denilir ki:
Dört çeşit ölümle ölmiyen kimse ibadetin zevkine eremez 1 — Beyaz ölüm yani açlık, 2 — Siyah ölüm yani insanların kötülemesine maruz kalmak 3 — Kırmızı ölüm, nefsin isteklerine kıymamaktır. ’ 4 — Kazanın meydana gelmesidir. Bu ölümleri tadan ve bun. lara sabreden kimse ibadetin huzuruna erer. BEYT: ?

Ayrılığına tahammül eden vasimi bulur. Sabn ve Sebâtı olan kimseye müjdeler olsun. 2 Sabırda iki cihanın hazine ve hikmetleri vardır. Bu ha­ zine ve hikmetlerin bir kısmı kurtuluşa, fazilete, rızka, arzu ve isteğe nail olmak ve düşmana karşı başarı kazanmaktır. Akran, yakm ve dostlardan üstün olmak, gönüllerde taht kur­ mak, kendine nur ve süstür. Allah’ın rahmeti muhabbet ve sena­ sıdır. Allah katında yüksek derecelere sahib olmak kerâmet dere­ cesine ermek ve hesabsız ecir ve mükâfat vardır. Allah kulunun bir saatlik sabrına bu kadar büyük mükâfatlar veriyor. Şu halde dünyanın da ahiretin de iyiliği sabırdadır. Hz. Ömer R.A. buyurdu ki: «Mü’min kişinin bütün iyiliği bir saat müddetle gösterdiği sab-

undandır.»
Allah-u zül celâl kitabı Kur’an’ı Kerimde sabrın türlü yönle­ rini bildirmesi ve övmesi sabrın fazileti hususunda herhalde sana yeterli fikri verebilir. Sen de bunu ganimet bil ve o sıfatı kendinde bulundurmaya çalış. Çünkü kolaylığı ancak zorluk çekerek bula­ bilirsin. Sonsuz huzur, saadet ve kurtuluşa ancak böylelikle erer­ sin. 472

MARİFETNAME Sabrın güzeli zorluk ve şiddetin zamanını ve derecesini tut­ maktadır. Çünkü musibet geç kalmıyacağı gibi erken de gelmez. Artmayacağı gibi noksan da olmaz. Ağlamanın, feryad etmenin, sızlanmanın bir faydası olmaz. Ancak zararı çok olur. Zira her iş için tayin olunan bir vakit vardır. Herşeyin hakiki yapıcısı da Çenab-ı Hak'tır. BEYT : Siz ey belâlara çok sabredenler Gidiniz, bu yolla Hakka varınız. MANZUME Ey ruh seyr-i âlem-i imkân nene gerek Dilde seyahât eyle bu zindan nene gerek. Vahdet ki meşrebindir, olur halvetin cihân Tercih-i gâr ve kûh ve beyâbân nene gerek. Ğer meşrebin vasi’ ise, bil cennet içresin Seyr ve behâr ve bağ ve gülistan nene gerek. Vaktinde ahd-ı gonca misâli çûn açılır Pes iştigâl-i nâhun ve dendân nene gerek, Çû» derd kâmuran olur, oldur devâ-yı mahz, İzhâr-ı derd ve hâhiş-i dermân nene gerek.

Dil hürrem olsa aşk ile, tez terk eder seni Ol dosdu iste Hakkı, bu düşman nene gerek. KISIM : 3 SABIR VE TAHAMMÜLÜN KISIMLARI, FAYDALARI FERYADU FİGAN ETMENİN AFETLERİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Sabır acı, fakat içilmesi halinde içene bir çok faydalar veren bir ilaçtır. İçildiği zaman sahibine her türlü faydayı temin eder ve her türlü zararı da ondan uzaklaştırır. Akıllı insan nefsini zor­ lar ve o faydası çok olan ilaçtan içer, onun acısına tahammül ede­ rek «bir saat çekilen acı, bir yıllık tatlılık verir» der. Sabır dörde ayrılır: 1 — İbadet ve taate devam etmek hususunda gösterilen sabır,
473

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

2 — Haramlan işlememek hususunda gösterilen sabır, 3 — Dünyadaki gereksiz ve manasız hadiselere karşı gösteri­ len sabır, 4 — Dünyanın belasına, musibetine, afet ve .felâketlerine kar­ şı gösterilen sabır, Bu saydığımız şeylere gösterilecek sabır, insana büyük fayda­ lar temin eder. Bunlar Allah’a itaat, maksada ulaşmak ve istika­ met özere olmaktır. Böyle bir sabrın sahibi ebedi sevaba nâil olur, hem dünyada ve hem de ahirette Allah’a isyanın bela ve musibet­ lerinden kurtulur. Aynca dünyada maruz kalacağı her türlü zor­ luk, meşakkat, sıkıntı ve dertlerinden kurtulur. Ayrıca sabırlı in­ san kasanın kahredici şiddetinden, endişe ve heyecamndan kurtu­ lur. Nefsine gem vurur ve onun istek ve arzularına tabi olmaz. Düş­ manının kendisine vereceği zarardan ve türlü belalardan kendisi­ ni korur. Bu da onun gayeye ulaşmasına hem dünyada ve hem de ahi­ rette saadete ermesine ve rıza makamına ulaşmasına sebep olur. Bir kul için bundan daha büyük mükâfat ve nailiyet olur mu? Kul, eğer maruz kaldığı bela ve musibetlere sabretmez, korku, endişe ve heyecana kapılırsa adı geçen faydalardan hiç birini temin edemez ve onlann hepsinden mahrum olur. Bu da onun zarara uğ­ raması, keder ve üzüntüye garkolması demektir. Çünkü insanın iradesi zayıf olursa ibadetlere devam edemez ve ibadetleri zama­ nında yapamaz. İnsanlarla meşguliyete dalar ve vakitlerini bununla geçirerek gaflete düşer. Yahut da Allah’ın haram kıldığı şeyleri yapar, bü. yük günahlara girer ve dünyanın varlığına aldanır, nefsinin istek ve arzularına karşı koyamaz. Bu yüzden başına bir çok belâlar ge­ lir. Yahut da maruz kalacağı belâ ve musibetlere sabredemez, gele­ ceğinden endişe eder, heyecana kapılır. Bu da onun sabrın fazilet­ lerinden mahrum olmasına sebep olur. Bu telâş çoğu zaman onun musibetlerini birden ikiye çıkanr. 1 — Mekruhlan işlemek, 2 — Sabrın faziletinden mahrumiyet Telâş ve endişe ile elde edilmek istenen maksada ulaşmaktan geri kalmaktır. Denildi ki: «Musibet anındaki sabırsızlık musibetten daha büyük musi­ bettir.» Kaybolan şey gitmiştir, artık bir daha geri geJlmez. O halde musibet amnda sabırlı ol ki bir kaybına İkincisi eklenmesin. En­ dişeye ve heyecana kapılma.
474

M ARİ! ETNAME

Bir zata başsağlığı dileyen Hz. Ali R.A. şöyle dedi: Eğer kaderine karşı sabırlı olursan sevab ve mükâfat kazanır­ sın. Yok sabretmez de endişe ve heyecana kapılırsan zarara uğ­ rarsın. Çünkü herşeyi yapan ancak Allah’tır. Kaza, kader ne ise o mutlaka cereyan edecektir. Tedbir, feryad ve figan etmek afiyetten uzaklaşan gafillerin işidir. Sabır, tefviz ve tahammül ise ârif ve kâmillerin işidir. KISIM : 4 SABIRLA, HER TÜRLÜ KEMAL, SIHHAT VE AFİYET İLE ALLAH’IN RIZASININ KAZANILMASI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Her çeşit ilim, amel, bilgi, maharet, marifet ve kemalin yapı­ illeti sabır ve tahammüldür. Her türlü pişmanlık ve azarlan­ maktan kurtuluşun sebebi sabır ve temennidir. Sabrın acılığı rıznın tatlı oluşunun başlangıcıdır. Rıza ise ki­ şinin dareyn (hem dünya ve hem de ahiret) saadetine ermesine sebeptir. Ebedi sevince vesiledir.

Anlatılır ki: Zamamnda katırcı bir adam vardı. Günün birinde onun kal­ bine ilim öğrenme aşkı düştü veelindeki bütün katırları sattı ve evinde bekleyen hâmile haldeki kadınına gereken ihtiyaçlarım te­ min ettikten sonra ondan izin aldı ve yola çıktı. Başka bir ülkeye gitti. Yirmi sene kadar orada kaldı, Arapçayı ve dini ilimleri öğ­ rendi. Sonra memleketine dönmek üzere yola çıktı. Yolculuğu sıra­ sında bir pir-i fâni olan ihtiyar bir adamm yanında misafir oldu.. Durumunu ona anlattı ve o kâmil zat da: §pfe— Madem o kadar ilim tahsil ettin. İlmin aslı nedir? söyler misin? diye sordu. Alim bu soruyu cevapsız bıraktı ve: — Buyrun, siz söyleyin, dedi. Kâmil zat bunun üzerine: — Sen gel bize biraz hizmet et. Eğer bize biraz hizmet edersen evine ilmin aslını öğrenmiş olarak gidersin dedi. Alim bu teklifi kabul etti ev iki sene o kâmilin hizmetinde bulundu. İki sene son: ra o kâmil zat alime şefkat etti ve ona şunları söyledi.
475

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

— Oğlum, gel sana ilmin aslım söyleyeyim de karının yanma Hayatın boyunca bize dua ve niyazda bulunursun. — Ey Alim! Bilgi her türlü ilmin ve âmellerin, marifet ve ke­ mâlin aslı sabırdır. Bütün bunlar ancak sabır ile elde edilebilir. Ta­ hammül ve temenni sabra dahildir. Bütün işlerinde sabırlı olur­ san her türlü pişmanlıktan kurtulur, hem dünya ve hem de ahi­ rette nasibini alırsın. Sabır gibi kıymetli cevheri kazanasın diye seni iki sene beklettim. Bunun sebebi de sabnn kıymetini bilip onu hiç bir zşman unutmaman içindir. Alim bu kıymetli cevheri elde etti ve o kâmil zatın da hayır duasmı alarak memleketine döndü. Evine akşamdan sonra vardı, girmeden önce aklına: — 22 seneden beri girmediğim ve hiç bir haber alamadığım eve girmeden evvel pencereden bakayım da evde şu anda kimin kaldığım göreyim, şeklinde bir fikir geldi. Evin camından gizlice baktı ki ne görsün? Genç bir delikanlı şakalaşır bir halde karısının boynuna sarılmıyor mu? O anda kıskançlıktan kendini kaybetti ve pencereden atacağı okla delikanlıyı öldürmek istedi. Tam oku ha­ zırladığı sırada akima sabretmek geldi. Kendi kendine: — İki senede kazandığım cevheri birden kaybetmiyeyim, ön­ ce kapıya gideyim, sonra delikanlıyı öldürürüm, diyerek kapıya git­ ti ve kapıyı çaldı. Delikanlı içerden: — Kim o? diye sordu. Kocasının sesini derhal tanıyan kadın, büyük bir sevinç içinde delikanlıya: ' — Git oğlum kapıyı aç, yirmi iki sene evvel sen yokken gur­ bete çıkan baban geldi, dedi. Adam oradaki delikanlının kendi oğlu olduğunu anladı ve sabretmenin mükâfatını görerek büyük bir piş­ manlıktan kurtuldu. Kendisine bu sabrı bahşeden ve büyük bir sevinçle karşılığını veren Rabbine sonsuz hamd-ü senalar eyledi. Hayatı boyunca sabır ile saadeti buldu. Kendisine sabır cevherini veren kâmil zata hayır dualar etti. Hanefi mezhebinin fıkhım ihya ederek Kuduri adlı büyük eseri yazdı. Kâmil bir zat ölmeden evvel oğluna şu nasihati verdi: — Oğlum, sana bir nasihatim var. Eğer o nasihatimi tutar­ san hem dünyada ve hem de ahirette halkın ve hakkın sevgilisi olursun. Saadet ve selâmete erersin.
dön.

Oğlu:

ş — Emret babacığım, nasihatini tutup söylediğin yolda gide­ ceğim. Oğlunun cevabını duyan zat son sözlerini söyledi:
476

MARİFETNAME

— Oğlum mumun fitili ol, diyerek ruhunu teslim etti. Bu hik­ meti bazıları hikmet, bazıları da rıza olarak te’vil ettiler. Rıza ile te’vil edenler o hamilin dediği murada erdiler. Çünkü sabır belâ ve musibetlerin acısına ve kederine sabretmek ve Allah’ın kaderine İsyan edecek şekilde feryad-ü figân etmemektir. Rıza ise, hiç bir şekilde belâdan dolayı üzülmemektir. Bu da rıza makamının sabırdan daha üstün olduğunu gösteriyor. Rıza makamına kavuşan aym zamanda Allah’a da kavuşur. ARAPÇA ŞİİR Dostum, işleri kendi nefsin için kolay kıl Etme feryad-ü figân, sabret kederlerine.
Dostlarımın elem ve dertlerini çok gördüm Sonradan sevinç geldi onlara kalmadı elemleri.

MANZUME Sabret etme işlerinde şitâb (acele) Sabır ile derler olur koruk pekmez. Sabır ile düşmanlar dost olur Sabır ile rehzenler (yolkesen) rehber olur. Sabır esmâ-i İlâhidendir Hikmet-i namutenâhidendir. KISIM: 5 BAZI MİSALLERLE SABIR VE TAHAMMÜLÜN KAZANILMASI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Sözün kısası odur ki, eğer kalbini bağlandığı kötü alışkanlık­ lardan keser, nefsini de aym şekilde kötü alışkanlıklardan men eder, bütün kalbinle ve tam bir tevekkülle Allah’a teslim olur, ona; dayanır ve bütün işlerini ona havale edersen, sabnn şerbetini içer­ sin, kazaya razı olursan, endişeden, korku ve heyecandan sakmır, nefsin istek ve arzularım frenlersen, sonu saadet ve nimetlerle do­ lu olan bir doğru yola girersin. Fakat bu çok zor bir iş ve çok acı bir Üâçtır. Çok ağır bir yük, dikenli ve taşlı bir yoldur. BEYT: Fırsatları kaçırma ki, tehir haraçtır
477

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Sıkıntılara sabret ki, miftah-ı fereçtir. Zengin ve oğluna karşı merhametli bir baba hakkındaki dü­ şüncelerin nedir? Baba oğluna meyve yemeyi yasaklar, ya da mi­ zacı sert ve kaba bir hocaya götürüp teslim eder ve oğluna da: — Bütün günü hoca ile geçireceksin ve asla onun yanından ayrılmayacaksın, der. Şimdi zenginliği sebebiyle aleme ikramlarda bulunan zengin babanın oğluna elma yemejrt yasaklaması onun cimriliğinden midir? Ne dersin? Oğlunu akşama kadar mizacı sert hocanı nyamnda bırakması oğlu için bir işkence ve eziyet midir? Buna ne dersin. Esasen baba oğlunun sıhhati, afiyeti ve hayrı için elinden geleni esirgemez ve oğlunun her zaman için rahat ve huzur içinde olmasını ister. Baba oğlundan kan aldırsa ona düşmanlık mı yapıyor? dersin. Diyemezsin, çünkü o oğlunu esen yelden, uçan kuştan büe kıskan­ maktadır. Nasıl olur da oğlunun zararını ister? Fakat baba bunlan yaparken oğlunun hayrına olduğuna inan­ dığı için yapıyor. O inanıyor ki oğlu ufak tefek sıkıntılara katlan­ makla ilerde büyük faydalar elde edecektir. Yine şu mütehassıs doktor hakkındaki fikrin nedir? Bu doktor kalbi hararetten yanan hastasına bir bardak suyu dahi çok görür ve asla içirmez veya ona öyle acı bir şurup içirir ki bu acılığın tesiri hastanın bedeninde titremeye sebep olur. Hasta şurubu içmeyi arzulamaz. Veyahut da doktor hastasına ishâl ya­ pan bir macun içirir. Şimdi bu doktor yaptığı şeyleri sırf hastasına eziyet olsun di­ ye ve düşmanlık için mi yapıyor? Tabii ki hayır. Doktor hastasının iyileşmesini istemektedir. Bunun için de hastayı daha da kötüye götürecek ve onu öldürecek şeyleriv ermemiş, hastanın sıhhatinin onlardan sakınmasına bağlı olduğunu bilmiştir. Meselâ, bedenin­ deki yaramaz şeyleri atmak için hastasına ishâl veren macunu içirmiştir. Şu halde doktor, hastaya zarar veren şeyleri yasaklamış, acı da olsa hastaya şifa ve fayda veren şeyleri vermiştir. Hasta eğer sabreder de doktora tam mânasıyla teslim olur, onun dediklerini yaparsa tabii ki şifa bulur. Alemleri yoktan var eden, acıyanların en acıyıcısı, ihsân sahi­ bi kullarının hallerine vakıf, âlim, kerim, cömert ve koruyucu olan Cenab-ı Hak da sana istediğin kadar mal, mülk, yiyecek vermemiş ve ihtiyaç duyduğun şeylerde kısma yapmış ise, buna inan ve bil ki Cenab-ı Hak bunun senin ıslah olman ve hayrm için yapmıştır.. Cenab-ı Hak Ktır’an’mda: «Göklerde ve yerde olanlan sizin emrinize verdi,» buyururken
478

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.

nasıl olur da senin hayrına olan şeyleri vermez. Cenabı Hak senin kalbindeki dünya sevgisini atmış ve sana marifeti ihsan etmiştir. O bir Kuds-i Hadiste şöyle buyuruyor: «Merhametli çoban hayvanlarını nasıl kokan ve çürüyen şey­ lerden men ederse, ben de vel! kullarımı dünya nimetlerinden öy­ lece men ederim.» Eğer Allah sana çeşitli sıkıntı ve zorluklar verdiyse, bil ki se­ nin halini senden iyi bilen mevlâ bunları sana, seni imtihan etmek için vermiştir. O Rahimdir ve senin zaaf ve ihtiyacım çok iyi gö­ rür. Çünkü Allah-u Teâlâ’nın kuluna olan şefkati merhametli bir annenin çocuğuna olan şefkatinden daha fazladır. Onun sana ver­ diği küçük bir kötülük senin çok daha büyük hayırlara ermen için­ dir. Fakat bunu ancak o bilir sen bilemezsin. Hadiste buyruldu ki: «İçinde büyük bir hayrın bulunmadığı hiçbir küçük şey yok­ tur.» Zorlukla birlikte kolaylığın zikredilmesinin sebebi budur. Bu sebepledir ki Cenab-ı Hak veli kulları üe kendisine seçtiği asfiyasına çeşitli belâ ve musibetler vermiştir. Eğer sen, Allah’ın dünyaya ait nimetleri sana yasakladığım ve senin üzerine şiddet, belâ ve musibet yağdırdığını bilirsen ve bu­ nu müşahede edersen unutma ki sen Allah katmda aziz ve mülıterem bir kulsun. Allah katında çok kıymetli makam ve derecen selttiği gibi ruhunda onun ikram ve ihsanına ermiştir. Ne mutlu sana! Müjdeler sana! Öyle ise sabredici ve şükredici bir kul ol ki nzanınta tlılığını bulabilesin. İbn-i Sinâ’nın tevekkül, tefviz, sabır ve' rıza ile alâkalı olarak yazdığı şu manzumeyi ibretle oku ve bunlann önemini anlayıp ona göre hareket et. MANZUME (FARSÇA) Gönül değerlidir, o Hakka yardır Onun her sun’unda ince bir hüküm vardır. Derin görüşü olanlar bilirler ki Onun her yaptığında bir hayır vardır. İyi, kötü demek benden şendendir Allah’ın yaptığı her şey hayırdır, vardır. Çünkü Cenab-ı Hak seni veli kullaruım mertebesine yük479

MARİFETNAME

Gönüldeki esrarı Hale iyi bilir Çûnkii hilkasını o yaratmıştır. Alemdeki iyi ile kötüyü Hatta her şeyi ancak o bilir, ölüm ile hayat sana ondandır Mal ve mirasın sana ondandır.
O kullar ki kaderlerinden kaçarlar Onun da kardeşleri olduğunu bilmezler. Hakkın kazasına razı olmıyan Dûn-ı hilkat ve gümrah olan odur. Sen kazaya niçin razı olmazsın? Sen Hakkı niçin Hak olarak bilmezsin? Her gelen belâ ondandır iyi bil Bir değil bin olsa başkasından değil. Acı, tatlı hepsi ondan olunca Hepsi iyidir, kötü sanmaktan. Geçerse adı bulunduğun yerde Derhâl teslim ol bunun var lezzeti O, odur, serkeşlik etme sen ona Ondan kaçarsan, sen sığın yine ona.
Malım ve bedenini ona ısmarla Kalbini hep ona göre ayarla. Canında malında ihsanı onun Neden esirgersin öyleyse onu. Kulluk teslimiyette gayrı değil Yoksa şendeki kalb selim kalb değil. Onlar ki kalbleri uyanıktır Kalbi niçin ve nasıldan uzaktır. Üstüne gelirse yukardan belâ Yözönü çevir Hakka etme vaveyla.
Teslimiyet ateşi silip yağ eder Nemrûd’a derd İbrâhim’e bağ eder. Hakdan gayrisini kabul etme sen Kalbin hepten ağyardan çevir sen. Duydun mu, Halilin havada iken Cebrâile verdiği cevabı teslimden. Başını çıkardı can kapısından Dedi ki ey dostum, çık aramızdan. Sallandı mancemk o (İbrahim) havalandı Toprak misâli boşlukta yuvarlandı.
400

MARİFETNAME Cibril gelip sana celilim dedi daima hayır diledi.

Bu gönlüm sana

Ey dostum! Tehlike hâlinde benden Bir dileğin varsa esirgemem senden. Halil havâle etti kendini Hakka Otuz yedi günlük ateş kalmadı asla. Yakan ateş selâmet oldu ona İndi sanki o bir gülistana. Halil bırakınca ateşe kendini Ateş te bıraktı kendi işini.

Onund ergâhına sensiz hazır ol Gözlerini kapayıp ta bakan ol.

481

RIZANIN FAZİLET, FAYDA VE SONUÇLARI ALTI KISIMDAN İBARETTİR KISIM : 1 RIZANIN AYET VE HADİSLERLE FAZİLETİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki:
Kullarına inayet eden Cenab-ı Hak onlara rızayı öğretmiş ve mahiyetini bildirmiştir.

Bu husustaki Kur’an ayetlerinin bazıları şunlardır: AYETLER: Cenab-ı Hak buyuruyor ki: aAllalı onlardan razı olmuş, onlarda Allah'tan razı olmuşlar­ dır. İşte bu en büyük kurtuluş ve saadettir.» (Maide Sûresi, Ayet: 119) «O halde sen onlar ne derse desin, sabret, güneşin doğmasın­ dan ve batmasından evvel Allah’ı teşbih et. (Sabah ve ikindi na­ mazlarını kıl). Gecenin bir kısmında akşam ve yatsı namazlarım ve gündüzün etrafında öğlen de namazını kılarak Rabbini teşbih et kİ Allah’ın rızasına eresin.» (Ta-Ha Sûresi, Ayet: 130) «Allah’ın vaadcttiğl rızası en büyük kurtuluştur. En büyük sa­ adettir.» (Tevbe Sûresi, Ayet: 72) «Ey itminane eren nefis dön Rabbine o senden razı sen de on­ dan razı olarak.» (Fecr Sûresi, Son Ayetler) «Allah, onlardan onlar da Allah’tan razı olmuşlardır. İşte Al­ lah’ın rızası ve mükâfatı Rabbinden korkan kimselere mahsustur.» (Beyyine Sûresi, Ayet: 8)

HADİS-İ KUDSİ Cenab-ı Hak buyurdu kİ:
«Ey İnsanoğlu! Kim benim kazama razı olmaz, verdiğim belâ­ lara sabretmezse kendine başka bir Rab arasın.» Ey insanoğlu! Sen benden razı ol. ki ben de senden razı ola­ yım, sana sevgi ve muhabbetimi bahşedeyim. Ey insanoğlu! Sen istersin, ben ise murad ederim. Benim mu* rad ettiğim olur. Eğer ben senin istediğin şeyden razı olursam, sa­ na istediğini veririm. Ey insanoğlu! Senin için benim kazama razı olmaktan başka çare yoktur. Ey insanoğlu! Senin her gün kılmış olduğun namazlardan ra­ zıyım. Sen de sana verdiğim her günkü nzıktan razı ol. Ben senden nasıl yanıı kılacağın namazı istemiyorsam, sen de yarınki nzkı (benden isteme. Ey insanoğlu! Beniııı kazama razı olmanın haricinde sevdiğim bir şeyle bana yaklaşmak isteyenler bana yaklaşamazlar. Ey kulum! Bana kazama razı olmaktan daha sevgili bir şeyle yakın olamazsın. Sen. benden arî olursan ben de senden razı olu­ rum. Muhtaç olduğun şeyn yalnız benden istersen onu veririm. Ey kulum! Benim rızam senin benden razı olmandadır. Kaza­ ma razı olursan rızamı kazanırsın.» HADİSLER :

Peygamberimiz duasında buyurdu ki:
«Ey Rabbini, senden kazama razı olmanı diliyorum.» Peygamberimiz buyurdu ki: «Cenab-ı Hak; nefsini bilen, dillini tutan ve kazasına razı olan kuluna merhamet eylesin.» «Allah'ın yeryüzünde öyle (üstün) kullan var ki onların kalb­ leri güneşten daha parlak, işleri de peygamberlerin işidir. Onlar için dünyada ne az ne de çok var. Onlar Allah’ın kendilerine kısmet' ettiğine razı olmuş vc Hakkın rızasını kazanmışlardır. Cenab-ı Hak, rahatı ve sevinci rızada, mihnet ve kederi de kazaya razı olmamak­ ta kılmıştır. Cenab-ı Hak kendisinden az ıızıkla razı olan kimse­ den az amel işlemesiyle razı olur. Bil ki Haktan razı olandan Hak da razı olur. Çünkü Cenab-ı Hak «Onlar Rablerindcn, Rableri de onlardan razıdm> buyurmuş­ tur. En üstün amel Allah’tan razı olmak ve onu sevmektir. Cenab-ı 483

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

Hak kendisini insanların nzasızhğı ile isteyen kuldan razı olur vo insanları da ondan razı eder. Hakkın ıızasızhğı ile insanları razı etmeye çalışana Allah-u zül celâl gadablanır ve insanları da ondan razı etmez. Hayınn hepsi kazaya razı olmaktadır. Kazaya nza gös­ termezsen sabırlı ol. Nihayet sabır nza halini alır. İmânın kemâli kazaya razı olup bela (ve musibetlere) sabretmektedir.» MANZUME Habib-i Hakdan öğren kimya hoş Ne kim, Allah ederse ver rıza hoş. Gelin kalbine çun hüzün ve elem gam Çek anı sen sana bil tanıdık (aşina) hoş. İner hatıralar hep kalbe Hakdan Kabul et hepsine de merhâbe hoş. Misafirdir gam, et izzet ona kim Gide senden Mevlâya her belâ hoş. Seni gam bulmasın, illaki handan Sakın reddetme derdi bil devâ hoş. Mübarektir bu gara her gün tükenmez Ne gamdır bil niamdır, dilrûba hoş. Cefâdan kaçma, namerd olma Hakkı Cefâdan merd-i Hak bulmuş safa hoş. KISIM: 2 KAZAYA RAZI OLMANIN TA RİF VE HAKİKATİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Rıza kalbin her türlü olaylar karşısında sakin durması, kaza­ nın acılığından sevinç duymasıdır. Rıza; kalben beğenmemeyi atarak daimi sur ura ermektir. Rıza; kişinin kendi aklının alacağı tedbirlerden kurtulmasıdır. Rıza; Hakkın takdirine tabi olmaktır. Rıza; kalbin Allah’ın dilemesi ve ihtiyari ile sükûn bulmasıdır. Kalbin Allah’ın irade ve ihtiyarına uymasıdır. Rıza; Allah’ın ezelî iradesine nazar etmektir. Kaza ve kadere karşı gelmeyi terketmektir. Rıza; kazanın hasıl olacak hükümlerini sevinçle karşılamak Rıza; cebbâr olan Allah’ın hükmünün meydana gelmesini buldür. Bunun için de tedbiri ve istemeyi terketmektir.
484

MARİFETNAME

Rıza; kalbin acı ya da tatlı olarak meydana gelen hükümlerle sevinmesidir. Rızâ; kazanın meydana geldiği anda kalbin sükûn bulması ve endişeden uzak olmasıdır. Rıza; Cenab-ı Hakk’m makamlarının en yükseği ve dünyanın cennetidir. Rabbinin kendisi hakkındaki ihtiyânna razı olması ku­ lun dünyada ve ahirette rahat bulmasını sağlar. Çünkü marifetullah derecesinin nza ile elde edilmesi çok kolay olur. Muhabbet ve nza, havf (korku) ve reca (ümit) dan daha üstündür. Çünkü on­ lar Allah’ın sıfatlarmdandır. Bunlar devamlı olarak kulun yanın­ da kalır ve onunla beraber olurlar. Korku ve ümit ise böyle değil­ dir. Cenab-ı Hak bir kulunu sever de ondan razı olursa o kul da mevlâsım sever ve ondan razı olur. Zira o gönül aynasında mevlâsının sevgi ve rızasının aksini müşahede eder. Rıza; zenginlik ve muhtaç olmaktan kurtuluş, aksi ise muh­ taç olriıaktır. lîızk dağıtılmış olup, hırslı olan yoksun kalır. Rıza; keder ve üzüntüyü giderir, rızadan mahrumiyet hem ru­ ha hem de bedene zorluktur. Kazaya razı olan en rahat, belâ ve musibete sabreden ise en üstündür. Kazalara razı olmak, belâlan bala çevirir. Sahibini saadete götürür. Hakkına razı olan muhtaç olmadan yaşar. Rızada daim olana keramet hizmetçi olur. Rızanın esası Allah’a dayanmak ve güvenmektir. îşierin oluşu insanların isteğine göre değil, Allah’ın takdirine bağlıdır. Dört haslet vardır ki hem dünya ve hem de ahiret saadetini sağlar. 1 — Tevekkül, 2 — Tefviz, 3 — Sabır, 4 — Rıza. Kazaya razı olmak kanaatin başı, ibadetin aslı, tefvizin sebe­ bidir. Rıza ve kanaat, saadet ve mutluluğa sermayedir. Kazaya razı olmak, zer zamanlarda da rahat zamanlarda da gereklidir. Kulun kazaya razı oluşu mevlânın rızasını kazandığıma delilidir. îslâmiyetin gayesi teslimiyet olduğu gibi dinin gayesi de rıza­ dır. Bunlardan maksad Allah’ın rızasını kazanmaktır. Zenginliğin her türlüsü kanaat ve rızada olup, her razı olan da rahatı ve sefâyı bulur. Rıza gibi zenginlik olmaz ve razı olan da hiçbir cefâya mâruz kalmaz. Sen razı ol ki Allah da senden razı olsun. timin kemâli bilim, bilimin kemâli de rızadır. Kazaya razı olan ebedî devlete ermiş, sıhhat ive gönül hoşluğunu bulmuş olur. Razının hiç kimseye rızasızlığı olmaz. Razı olan âriftir. Hakkın huTu?uıdadır. Asla ondan ayrılmaz.
4ttS

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

KISIM: 3 KAZAYA RAZI OLMANIN FAZİLET, FAYDA, ALAMET VE ÇEŞİTLERİ Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki; Rıza, öyle bir şeydir ki, Allah’tan isteyeceğim bir şey olmadığı gibi, dertten kaçıp ona sığınmak da değildir. Kazaya gerçekten ra­ zı olan kimsenin sabn değildir. Kısmetine razı olanın üzüleceği hiç birşey yoktur. Cenab-ı Hak, kulların rızasına bakmaksızın ken­ di rızasını kazanmak isteyenlerin maruz kalacakları zemleri de­ ğiştirir. Böylece o kulu zemmedenler övmeye başlarlar. Bir kimse belâ ve musibetlerden ancak teslim ve rıza ile emin olur. Kazaya razı olan da cihânın sultam demektir. Teslim ve nza gibi güzel huylar var mıdır? Teslim gibi İslâm, rıza gibi safâ ol­ maz. Hak’dan razı olmayan onun rızâsını nasıl- isteyebilir? Kaza­ dan evvelki nza azimet, sonraki rıza ise rızamn kendisidir. Rıza, kulun şu şekildeki yalvarışıdır: «Ey Rabbim, bana verirsen kabul ederim, vermezsen senden razı ve hoşnud olurum. Beni çağıracak olursan davetini kabul ede­ rim. Şu üç haslet kimde bulunursa o kimse velilerden olur: 1 — Her şeyden Allah’a kaçmak, 2 — Her şeyde Allah ile beraber olmak, 3 — Her şeyde Allah’ın rızasını istemek, Rıza, nimetten bulduğu zevkin aynmı musibet anında da duymandır. Velilerin ahlâkı, kazaya razı olmak, Allah’ın muhabbet ve ünsüne nail olmaktır. Rıza sabrın sonu olup, kazaya rıza göstermek bütün ibadetlerden daha üstündür. Rıza, acı ile tatlının bir tutulmasıdır. Rıza, nefsi Hakkın hükümlerine bırakmak ve halka merhamet etmektir ki bunlar velilerin mertebelerindendir. Rızamn alâmeti, gaflet karanlığından müşahede semasına çıkmaktır. Rıza, muhab­ betin tarlası ve ebedî hayatın ve cennetin sebebidir. Büyüklerden bir zat yakarışında şöyle dedi: «Ey Rabbim, eğer beni mistediğimi yapmaz isen beni senin dilediğine razı et. Şüphesiz sen dilediğini yapan mevlâsın.» Rıza, bütün amellerden daha üstün bütün huylardan da gü­ zeldir.
466

MARİFETNAME

Rıza, kulun mevlâsmın kazasında (bu ister musibet isterse ni­ met olsun değişmez) adaletini bulması ve onun hükmündeki mev­ cut hikmeti yakinen anlamasıdır. Rıza, Cenab-ı Hakk’ın, kazasım olduğu gibi kabul etmek ve ona karşı çıkmamaktır. Rızanın alâmeti, hastalık halinde sıhhati, fakirlik halinde de zenginliği ve nimetlere nail olmayı istememektir. Bir kâmile; Filanca zat «hastalığı sıhhatten daha fazla seve­ rim,» diyor dediklerinde onun cevabı şu olmuş: — Öyle söylediği için o zattan Allah razı olsun. Fakat ben diyorum ki: — Allah’ın kendisi hakkındaki güzel ihtiyârına güvenen kim­ se onun ihtiyârının haricinde birşey istemez. Mevlânın ihtiyârına teslim olur ve böylece rıza makamına erer. Zira tevekkülün mâna­ sı Allah’a dayanmak ve ona güvenmektir. Tefviz (işleri Allah’a havale etmek) ise tedbirin veihtiyânn olmamasıdır. Teslim de ka­ zanın hükümleri ne ise onlara uymaktır. Rıza ise; Cenab-ı Hakkm ihtiyârı ile rahat, huzur ve sürura er­ mektir. Cenab-ı Hak rızâyı ikiye ayırmıştır ki bunlar: 1 Kendisinin (yani Allah’ın) kuldan razı olması, 2 — Kulun Allah’tan razı olmasıdır. Kendi rızasını kulun rı­ zasından evvel zikretmiş ve «Allah onlardan, onlar da Allah’tan razı olurlar» buyurmuştur. Demek oluyor ki Allah’ın rızası kulun kalbine arız olan, gelen hallerdendir. Kulun rızası ise çalışmakla kazanabileceği derecelerdir. Tevekkül bedenin dayanmasını, Allah’tan bilmek, tefviz, işle­ ri gerçek sahibine havale edip onun tedbirine sonsuz itimad etmek, teslim, mevlânın takdirine boyun eğmek, tabiatıyla zıt olan işler­ de bile ona tabi olmaktır. Rıza ise, kendisine gelenlere de gidenlere de razı olmaktır. MANZUME Bir sefâ geçse senden, olma hiç endûh kin Kim sana olmuşsa suretten gelir hem. bil yakîn Ol safâ bir hamr-ı ma’madır ki her nahşa gelir Kalb o mânâdan bulur hoşluk, koy olsun zarf-ı tin. Şir ve dâye suretinden çocuğa gelir safâ Gitse şir ol tıfl zevkine bedeldir ankebin.
487

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ
Bazan su nakşından gelir bazen ekmek ve etten o zevk Ol sıfatın perdesidir dilber ve zer (altın) esb (elma) ve zin Ol safâ bu perdelersiz gönlüne hoşluk verir Mâsiva mahv olsa, dilden gitse eflâk ve zemin. Beden uyurken can çıkar ondan cihan-ı berzaha Beden olur ma’zulu âtıl başka surettir mubin.

Düşte gördüm kendimi dersin servinaz misali Vechimi gülistan misali, cismimi de yasemin. Suret-i servi koyup, can hem gelir bu suretle Şüphesiz bu tasavvur alemlere ibret içindir. Besdir ey Hakkı emin-i sırr-ı Hak ol tâ müdâim Ruhuna zevk ve safâ bahş ede ol ni’mel muin. KISIM: 4

KAZAYA RAZI OLMANIN TE'SİR VE FAYDALARI Ey Aziz! Ehluliah diyorlar ki: Kalbi meşgul eden anzalardan biri de kazadır. Bunun ilacı rı­ zadadır. Bu hususa yukarda işaret olunmuştur. Kazaya razı ol­ mak iki şey içindir. 1. İbadet ve Hakka vasıl olmak içindir. Eğer sen kazaya razı olmaz isen kalbin devamlı olarak üzüntülü ve kederli olur. Akim meşgul olur ve bunun için de hep hayret ve şaşkınlık içinde kalır­ sın. Ayrıca. — Ben neden böyle oldum? diye üzülürsün. Kalbin bu nevi elem ve kederlerle dolu olursa olsun nasıl olur da ibadet için boş ve ibadete hazır olabilir? Çünkü sen yalnız bir kalbe sahipsin. Onu da. geçmiş ve gelecekle ilgili düşüncelerle doldurmuş vaziyettesin. Artık kalbinde huzura ve ünse yer kalmıyacağı için marifet ve mu­ habbetten mahrum olur. Bu hikmeti bilen bir kâmil şöyle demiştir: «Geçmişteki olanlara duyduğun, elem, özlem ve hasret seni kalben üzüntüye garkeder. Gelecekte olacaklar için alacağın ted­ bir ve hazırlık mevcut haldeki bereketini ve rahatını giderir.» 2. Cenab-ı Hakk’ın nzasına razı olmamak onun gazabım celbetmek gibi bir tehlikeyi celbeder. Rivayet olundu ki: Peygamberlerden, biri başına gelen musibetlerden dolayı mevIâya şikâyetçi oldu. Bunun üzerine Cenab-ı Hak: — Benden şikâyetçi misin? Kimi kime şikâyet ediyorsun?
498

MARİFETNAME

Benden haya etmiyor ve benim halinden şikâyet edenleri sevmedi­ ğimi bilmiyor musun? Benim nazarımda senin kurtuluşa ermen maruz kaldığın belâ ve musibetlerledir. O halde senin hakkındaki kazama neden razı olmuyor ve neden şikâyetçi oluyorsun? Senin için âlemi mi değiştireyim? Bunu mu istiyorsun? Sen istiyorsun diye Levh-i mahfûzda değişiklik mi yapayım? Seni kendi muradı üzere değil de senin dilediğin şekilde tedbir ve hüküm mü edeyim? Benim sevdiğim mi yoksa senin sevdiğin mi olsun? Senin her dediğin yerine getirilsin mi istiyorsun? Eğer bir daha senin kal­ binden böyle bozuk bir düşünce geçerse izzet ve celâlime andolsun ki senden peygamberlik makamım alır, seni Cehenneme atar ve hiç de acımam, buyurdu. Bu, akıllı kulların ibret alacağı çok güzel bir kıssadır. Cenab-ı Hak peygamberlere ve seçilmiş kullarına böyle buyururken, diğer­ lerine nasıl muamele edeceğini var sen düşün. Eğer senin kalbindek ibu bozuk düşüncede devam edecek olur­ sa Cenab-ı Hakk’ın sana nasıl hitâb edeceğim bir düşün. Kalbden geçen düşünceler için bu muameleyi uygun gören Allah-u zül ce­ lâl, insanların içinde dili ve halleriyle şikâyetçi olanlara nasıl mu­ ameleyi uygun göreceğini düşün. O peygamber hayatında bir defa kazaya razı olmadığı için bu muameleye maruz kaldı. Ya bütün hayatı kazaya nzasızlıkla ge­ çenlerin hâli riice olur? Yine Cenab-ı Hak bu muameleyi kendisine şikâyette bulunan kuluna reva görmüştür. Ya kendisinden insan­ lara şikâyette bulunanların halleri nasıl olur? Hülâsa edecek olursak rıza, rızasızlığıcn terkedilmesi demektir. Rızasızlık demek ise iyi ve kötülüğü bilinmeyen işlerde Cenab-ı Hakkın rızasını, bırakıp kulun kendine iyi geleni seçmesi ve tayin etmesidir. Eğer, kötülük ve günah işlemek kader ve kaza ile değil midir? Hal böyle olunca kul kötülüğe nasıl rıza gösterir? diyecek olursan cevabımız şudur: Rıza ancak kaza için gereklidir ve kaza da kötülük değildir: Kötülük yalnızca kazanın sonucu (makza) dır. Bu da kazaya razı olmanın kötülüğe razı-olmak demek olmadığını gösterir. (ARABİ) MANZUME Hakkın benim için taksimine razıyım Ben bütün işlerimi ona ısmarlamışım.
Rabbim, önceleri bize hep iyilik ihsan etti Gelecekte de iyilik ihsan eder, buna inanmıyorum. 480

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKİ HZ.

Rısanın alâmetleri üç tanedir:

3 — Kaza sonucunda maruz kalman belâ ve musibetten se­ vinç ve heyecan duymak. Çünkü sevene göre sevgilinin yapacağı her çeşit hareket beğenilir ve sevilir. BEYT

2 — Kazanın gelişinden sonra acı ve keder içinde kalmamak

1 — Kazadan evvel ihtiyari terkedip Allah’a teslim olmak.

Leylâ, bana sevdiğim için dilerse kıymak Dileğine hoş geldin derim bunda yok korkmak. KISIM: 5
RIZANIN FAYDALARI, RIZASIZLIĞIN (İSYANIN) ZARARLARI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki:

Kazaya razı olmanın elde edilmesi için iki hususun düşünül­ mesi gerekir. 1 — Rızamn şimdi ve gelecekteki sağlıyacağı faydalar. Haldeki yani şimdiki faydası kalbi yersiz ve faydasız keder ve üzüntülerden kurtarmasıdır. Kâmillerden bir zat diyor ki: «Kaza ve kader hak olduğuna ve mutlaka tahakkuk edeceği­ ne göre kulun dikkatli davranmasının ve korkmasının bir mânası yoktur.» Rasulullah S.A.V. Mesud’a hitaben buyurdu ki:
«Düşünceyi bırak, üzüntüyü azalt, kaderde ne varsa o olur, ol­ mayan olmaz.» Rasulullah'ın bu sözleri, çok hikmetli, mânâlı ve ders vericidir. Lafzı kısa ise de mânası çok büyüktür. Geleceğe ait faydası ise, kazaya rıza gösteren kulun Allah ka­ tındaki sevabının çoğalmasıdır. Cenab-ı Hak buyurdu ki:

«Allah onlardan, onlar da Allah’tan razıdırlar.»
Kazaya itiraz edişin ise kula verdiği elem keder ve üzüntü var­
400

MARİFETNAME

dır. Bunlar kul için hiçbir fayda olmadığı gibi geleceği için de za­ rarlı olurlar. Bu da kulun azaba maruz kalmasına sebep olur. Çün­ kü kaza Cenab-ı Hakkın takdiridir. Ona karşı çıkmak, üzülmek, feryad etmekle değişmez. Akıllı kula layık olan Hakkın rızası ile gönül rahatlığına er­ mektir. Yoksa günah ile faydasız üzüntüyü tercih etmek değildir. 2 — Rızaya karşı çıkmanın esasının büyük tehlike oluşunun, düşünülmesidir. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: «Rabbin hakkı için onlar aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem yapıp sonra da verdiğin hükümlerden içlerinde hiçbir darlık duymaksızın tam bir teslimiyet göstermedikçe iman etmiş olmazlar.» - (Nisa Sûresi, Ayet: 65) Cenab-ı Hak, bu ayetini düşünen kullarına yardımcı olur. Cenab-ı Hak buyurdu ki: «Benim kazama razı olmayan, belâlarına sabretmiyen, verdi­ ğim nimetlere şükrctnıiyen kimse kendine başka bir Rab arasın.» Bu, Allah’tan gafil olanlar için büyük ve korkunç bir tehdit? tir.
Kâmillerden bir zat diyor ki:

«Rabbin şanı hükmetmek, kulun şanı da razı olmaktır. Eğer Rab hükmetmez, kul da razı olmazsa ortada ne Rablık ne de kul­ luk kalır.» Ey insanoğlu! Eğer ifadeye çalıştığımız bu hususları düşünür­ sen sen de Rabbinin kazasına razı olursun. Hem söyliyeyim ki sana düşen, Allah’a dayanmak, güvenmek, işlerini ona havale etmek ve sana verdiği belâ ve musibetlere sabretmektir. Onun her emrine uymalı, yaptıklarına razı olmalısın. Çünkü Cenab-ı Hak ezelde se­ nin için ne takdir buyurdu ise o senin hayrınadır. Bunu kesinlikle bilmelisin. O kullarına karşı çok merhametli ve raufdur. Muhab­ bet sahibi bir mevlâdan hasıl olan ise ancak şefkat, rahmet ve merhamettir. Peygamberimiz buyuruyor ki: «Allah’ın kazasına razı olan kimse ebedi saadete kavuşur.» Ey insanoğlu! Eğer dünya hayatında herhangi bir sıkıntı ve zorlukla karşılaşacak olursan Rabbinin sana olan rahmet ve mer­
491

ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HZ.

hametini hatırla. Çünkü onun rahmeti geniştir. Sana verdiği sı­ kıntının mutlaka ferahlığını ihsan eder. Esasen senin başına ge­ len şeyler ezeli ilahide senin hakkında takdir buyurulmuştu. Al­ lah’ın takdirinde ise asla bir değişiklik olmaz. O daima kullarıyla beraberdir. O Kur’an’ında «Nerde olursanız O (Allah) sizinle be­ raberdir.» buyurarak devamlı olarak bizimle beraber olduğunu bil­ dirmişti. O beraberliği bilen insana maruz kalacağı belâ ve musi­ betlerin ne etkisi olabilir? KISIM : 6 ANLATILAN ASILLARIN BİRLİKTE İZAHI Ey Aziz! Ehlullah diyorlar ki: Eğer sen, Allah-ü Teâlânm senin rızkını temin edeceğine ke­ fil olduğuna, her dilediğini yapmak güç v