DR.

RIZA NUR HAYAT ve HATIRATIM III RIZA NUR-ATATÜRK KAVGASI Konularına Göre Tasnif Edilmiş Tam Metin , İşaret Yayınları işaret yayınları: 62 belgelerle yakın tarih dizisi: 3 yayına Hazırlayan Abdurrahman Dilipak İşaret Yayınları İstanbul - 1992 içindekiler Sunuş............................. BİRİNCİ BÖLÜM MİLLİ KIYAM (İÇYÜZÜ) istiklal Harbine Doğru........................................................................... .......................... 19 Samsun'a Doğru........................................................................... ......................................... 22 Rıza Nur ve Nutuk........................................................................... .................................. 25 Türkiye Adını Kim Buldu?.......................................................................... ................ 27 Sinop Hürriyet ve itilaf Cemiyeti Nasıl Kuruldu?..................................... 29 Akif Diye Biri!........................................................................... ........................................... 31 Kongre Günleri......................................................................... ............................................ 31 Sivas'ta Mandacılar Kimlerdi?....................................................................... ........... 36 Hind Askerleri ve Hilafet Meselesi....................................................................... 38 Kurtuluş Savaşı Günleri......................................................................... ........................ 39 Ermeni Meselesi........................................................................ .......................................... 39 Bolşeviklik Modası ve Yeşilordu....................................................................... ..... 41 Intihab ve Anadolu isyanı.......................................................................... ................... 44 İntihabın Ardından........................................................................ ..................................... 46 Mebuslar istanbul'da Toplandı........................................................................ .......... 47 Anadolu Kıyamı.......................................................................... ......................................... 50 Şehzadebaşındaki Baskın.......................................................................... .................... 52

Nutuk'un Mahiyeti........................................................................ ...................................... 52 "Türkiye" Adı Nasıl Kabul Edildi?........................................................................ 53. 31 Marttan Sonra Mısır'a Doğru........................................................................... ... 55 Halide Edip............................................................................ .................................................. 55 Mustafa Kemal ve Arkadaşları..................................................................... ............. 56 Meclisin Açılışı......................................................................... ............................................ 58 Hükümet Teşkili......................................................................... .......................................... 59 I. Cumhuriyetin Siyaseti ve Çeteler...................................................................... 60 ilk Günler.......................................................................... ........................................................ 61 isimlerin Türkçeleştirilmesi.............................................................. .......................... 63 Bir Garip Bürokrasi Macerası........................................................................ ............ 66 istiklal Marşı........................................................................... ................................................ 66 istanbul'la ipler Kopuyor......................................................................... ...................... 68 Hesapsız-Kitapsız Günler.......................................................................... .................... 69 Korku........................................................................... ................................................................. 70 Skandal......................................................................... ............................................................... 70 Antalya'da Olan Olaylar......................................................................... ........................ 72 Roma Kulübü.......................................................................... ............................................... 73 içki Yasağı.......................................................................... ...................................................... 73 Manatof Diye Biri............................................................................ ................................... 74 Yeşilordu ve Komünizm........................................................................ ........................ 76

Sinop'a Doğru........................................................................... ............................................ 7g işgal Günleri istanbul'u...................................................................... ............................. 79 isyanlar ..... ..... 81 j "•«¦¦¦.......................................................................... .................................................. 01 Yozgat Isvanı ..... ................... . .. . so istiklal Mahkemeleri..................................................................... .................................... g3 Nureddin Paşa............................................................................ ............................................ 84 Ankara Günleri »o ""*............................................................................. ......................................... Q-y A. Mecid Efendi.......................................................................... ......................................... qq Sağlık.......................................................................... .................................................................. 91 Van............................................................................. .................................................................... 92 Fransız Siyaseti........................................................................ ............................................. 94 Nahcıvan'da Ermeni Katliamı........................................................................ ............ 94 Sarıkamış Müdafaası....................................................................... ................................. 95 Edirne ve Trakya'nın işgali.......................................................................... ................ 97 Deli Halit Paşa............................................................................ ........................................ 97 O Günlerin Ankara'sı....................................................................... ................................ 99 Ali Fuad Meselesi........................................................................ ....................................... J00 Hileli Yollar.......................................................................... ................................................... 201 Oyun içinde Oyun............................................................................ .................................. 1Q3 izzet Paşa'mn Arnavutluğu..................................................................... ...................... 105

Mustafa Sagir........................................................................... .............................................. 106 Çerkez Ethem........................................................................... .............................................. 106 Moskova'ya Doğru........................................................................... .................................. 108 Celal Arif..... 11 n Kürtler ve Aleviler........................................................................ ..................................... 111 Yusuf Kemal'in Sıkıntısı....................................................................... ......................... 113 Çileli Yolculuk........................................................................ ............................................. 114 Erzincan Ovalarında...................................................................... ................................... H8 Dersim Korkusu......................................................................... .......................................... 120 Ermeni Kırımı.......................................................................... .............................................. 121 Erzurum'a Geliş........................................................................... ......................................... 12i Sarıkamış'ta Donan Onbinler........................................................................ ............ 122 Kars............................................................................ .......... .. 19-1 Kazım Karabekir....................................................................... ......................................... 124 Militarizm Bir Milletin Yıkımıdır....................................................................... ... 124 Mustafa Suphi Nasıl Öldürüldü?...................................................................... ....... 125 Medivani............................................... .... i9< Gümrü............................. . . 1 o & Tiflis, Nahcivan, Karabağ......................................................................... .................... 127 Sarhoşluk ve Bir Skandal!..................................-..................................... ................... 130 Rakü . ... no Takiyef......................................................................... .............................................................. 133

Azeriler'in Misafirperverliği............................................................... ........................ 133 Azerbaycan'daki Komünist Cunta......................................................................... 135 Ermeni Terörü.......................................................................... .............................................. 136 Bolşevik Zulmü........................................................................... ......................................... 137 Azerbaycan'ın işgali.......................................................................... ................................ 138 M. Kemal, Yeşilordu Efsanesi ve Rus işgali.................................................. 138 Moskova Yolunda......................................................................... ...................................... 140 ...Ve Moskova......................................................................... ............................................... 142 Moskova Müzakereleri.................................:.................................. ................................ 142 Enver Paşa............................................................................ .................................................... 143 Komünizm........................................................................ ........................................................ 143 Rejimin Korucuları: Çeka............................................................................ ................ 144 Komünist = Yahudi.......................................................................... .................................. 145 Bizim Hariciyede Bir Rus Casusu.......................................................................... 146 Ruslarla Pazarlık........................................................................ .......................................... 147 Takaların Zaferi.......................................................................... .......................................... 149 Müzakereye Devam........................................................................... ............................... 150 Stalin'le Pazarlık........................................................................ ........................................... 150 Moskova Gezisi.......................................................................... .......................................... 152 Ankara Dedikoduları.................................................................... ..................................... 153 Çiçerin'le Pazarlığa Devam........................................................................... ............... 154

Yusuf Kemal'in Haleti Ruhiyesi........................................................................ ...... 155 Rus-Ingiliz Rekabeti........................................................................ ................................. 156 Görüşmelere Devam: Afganistan'la Muahede............................................... 157 Enver Paşa............................................................................ .................................................... 157 Enver Paşa'nm Serencamı....................................................................... .................... 161 Para veAltm Meselesi........................................................................ .............................. 162 Topal Osman........................................................................... ................................................ 163 Muahedenin Neticesi........................................................................ ................................ 164 Batum'dan Çekildik ve Muahede imzalandı................................................... 166 Muahede Sonrası......................................................................... ......................................... 167 inönü Savaşlarının içyüzü.......................................................................... .................. 169 Bekir Sami Diye Biri............................................................................ ............................ 170 Ankara'ya Doğru........................................................................... ....................................... 171 Çeka Belası.......................................................................... ........................................,____ 173 Polisiye Bir Vak'a........................................................................... ..........................___¦175 Batum ................................... .................................. 17fi Trabzon'da...................................................................... .......................................................... 178 ZiyaGökalp...................................................................... ....................................................... 179 Ankara'va Geliş 170 ^ Wii^r.......................................... .............................. ............................................ X I 7 Azarbeycan Elçisi.......................................................................... ..................................... 181 Ruslarla İlişkiler....................................................................... ............................................ Igl

Kız Öğrencilerin Başına Gelenler........................................................................ ... jg2 Yeni Bir Yunan Taarruzu........................................................................ ...................... 182 Ankara Kayseri'ye Taşınıyor....................................................................... ............... 186 Bir Firar Hikayesi........................................................................ ........................................ 188 inönü'nün Dirayetsizliği.................................................................. ............................... 189 Cephede Durum........................................................................... ......................................... 190 Deli Halid'in Karargahı....................................................................... ............................ 192 Meclis Heyeti Polatlı'da...................................................................... ............................ 192 inönü'nün iki idam Emri............................................................................ .................... 193 Silah Meselesi........................................................................ ............................................... 195 Gizli Celsede Durum Raporu.......................................................................... ........... 196 Fevzi Pasa..................... ............. . ............. 107 Mecliste Kavga Kıyamet......................................................................... ..................... 201 Ev Tezgahlarında imal Edilen Harp Aletleri.................................................. 201 Taarruz öncesi.......................................................................... ............................................ 202 Tartışma........................................................................ .............................................................. 204 Harp Başlıyor........................................................................ ................................................. 206 ishal Olan Yunan Ordusu!......................................................................... ................... 209 Bir Skandal!........................................................................ ..................................................... 211 Altındiş Olayı........................................................................... .............................................. 213 Doktor Adnan ve Halide Edip............................................................................ ....... 214

Sinop Yolunda......................................................................... ............................................. 214 Anadolu'ya Silah Şevki........................................................................... ........................ 218 Eski Günler............. ooc\ Sakarya Zaferinin Ardından........................................................................ ................ 222 ikinci Grup ve Darbe Planları........................................................................ ............ 223 Rıza Nur Bakanlık Teklifini Reddediyor.......................................................... 225 Rıza Nur Teklifi Kabul Ediyor.......................................................................... ........ 226 Yolculuk........................................................ ................... 096 Bakanlık Koltuğunda...................................................................... .................................. 228 Bir Yolsuzluk Dosyası......................................................................... ............................ 229 Sulh Tartışmaları.................................................................... ............................................ 230 Hamdullah Suphi........................................................................... ..................................... 231 Fahreddin Paşa............................................................................ ......................................... 232 Cephede Durum........................................................................... ......................................... 233 Cihada Yapılan Maddî Yardımlara Ne Oldu?............................................... 234 Nevres Manavoğlu....................................................................... ...................................... 234 Kürt Meselesi........................................................................ ................................................. 235 Tekrar Moskova Yolculuğu....................................................................... .................. 236 Rıza Nurun Kardeşleri...................................................................... .............................. 237 Rusya'daki Temaslar........................................................................ ................................. 238 Rıza Nur'un Komünistliği.................................................................... ......................... 240 Moskova'da...................................................................... ....................................................... 244

..................................................................... 263 ............................................................................................ ..................................................................... .......... 247 Rus Eğitim Sistemi................................................................................................... 255 Rusya Dönüşü......... ......................................... 248 Enver'in Ölümü ........................................... 263 Mehmet Vehbi Efendi........................................................................................................... ....................................... .......................... ............................................................. oaü Ah Buhara oao ~*"*~ »*-............................ 254 Moskova Hatıraları.......................... ........................................................ .............................................................. ......................... 249 Komünizmden Menşevikliğe..................... .......................... ... ..................................................................... 253 Zeki'nin Rezaletleri.... ............. ......................... .. 259 Ankara'da ...................................................................................................................................................... 252 Cemal'in Hindistan'ı Fetih Hayalleri........... ...................................... ....... ............................................ 246 Rusya'da Kıtlık................................................................................................................................................................................................. ................................................................. 250 Cemal Paşa..... ..................................... Z...................... ................................................................................ 258 Sinop'ta............... 251 Cemal Paşa'yı Kim Vurdu?....................................... o^n ~"-.. 245 Musa Carullah....................Ali Fuat Krizi................... ...................... ...................................................................................................................................................................................................... 247 Buhara Emiri Enver.................................................... ^yy Nihaî Zafer..t+7 ittihatçıların Hali Pür Melali....................................... 254 Çerkeş Allerjisi.....................................

........ 281 Nasıl Bakan Olunur?................ ...........V***». ...... 279 Vekaletten istifadan Sonra..................................................................................................................... ......................................................... ................................................................................................ .............................. 278 Muhalefet Fikri..................... ..................... 272 Cumhuriyetin ilân Şekli............................................................................................................................ .... .................................... .......... ............Taarruz Başlıyor......................................................................................................................................... 274 B asm Hizaya Geliyor......................... 281 Fikriye'nin intiharı..................................................................................... 273 Memlekette Genel Durum............................................. OSfi J.......................... 275 Hilâfet Meselesi.............................Atatürk ihtilafı................................................... 270 Cumhuriyetin ilânı. 269 ilk Soğukluk.................... 264 izmir'de............ 288 v ........................................................ 276 Rıza Nur ......................... ................................................................................................................... ............................................................................................... 284 • isler Kötü .....1£1V4 *»............................................................................................................................................... .............................................................................. ^ÜU Rıza Nurun Türkçülüğü............................................. ................ . 276 Atatürk Orman Çiftliği............................... ........................................ .............. ........................ ...... 267 İKlNCl BÖLÜM CUMHURİYET DEVRİ................................. .... 280 Rıza Nur Meclisten de Çekiliyor.................................................................................................................................. ............................ 282 Esat Hoca Meselesi..............................................................................................................................

.................. ............................................................................................. 309 Rıza Nur'un Tütün Ticareti..................................................... -JV/Z............................................................. ....... 310 ....................................................................................................................................................................................... Yeni Fırka Hazırlığı.... 308 : Umumi Kanaat.......................................................... ......... .... 293 inönü'nün Köşkü..................Arnavut isyanı.................... 300 ...... 305 Tarikat-ı Salahiye........................................... ...................... 294 Şapka Devrimi................................. ............................................... ................................... ^09 V / "***«........................................._...................................................................................................................... ............................... ............ 309 Yeni Bir Moda................... . ............................................... 295 Şapka Ekonomisi........................ .......... 305 Takrir-i Sükûnun Gerekçesi.............. 289 Süleyman Sırrı.................. 298 Operatör Emin................................................................................................................... 298 Bir Cinayet.................................................................................................................................................................... 307 > Yeni Türkiye......................................... ............................................................................................................................................. ................................... . 297 Şapka isyanları............................................................ ............................................... 307 Mustafa Kemal'in Nutkunun Mahiyeti.................................................................................................. Kürt Meselesi ve Basın............ 293 inönü'nün Kardeşleri.................................................. .................................................................................................................................................. ............................ .......................................................................... 301 Sevh Said..........................................

............................................................ .......................... .................. 312 ¦ Süt ve Yoğurt Kardeşi............... ..................................... .................................................. 324 Bir Rüşvet Olayı..... J £f\J Iş Bankası....... 'vyn ^ i^*VA..................... 11R Kömür Ocağı Meselesi.............................. ............................................... 320 Halit Paşa Meclis'te Öldürülüyor............................................................................................ ..................................... ...... 314 Lâtife Boşanıyor....... 320 Yeni Moda ................................... 323 Kereste Fabrikası.. ..................................................................... ......................... 326 inhisar işi............................................................. 316 Dans Devri ....................................................... .................................................................................................................... ...................................................................................................................................................................... ........... ........................Ankara'nın imarı................... 322 Yeni Para ...... 319 Başka isler .................................................................................................... ............................................... ............................................ 311 inkılâp Modası................................................................................................. ^99 ................................... ....................... 313 ¦ Sansür......................... ....................... 329 ................................... 314 Ata'nm Tahsile Gönderdiği Kızlar.... 325 Yeni Bir Din........................................................................................................................................................................... . 327 Memur Enflasyonu....................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................ -)z<z> Kız isteme............ ................... 101 Bahriye Vekaleti...................................... ...............................................................

.............................. ....................................................................................................................... -j^t............. 3Sfi ................................................................................. Kemal Resmi................................ . .........................Af.................. 34O Rasim Bev............................................ ..... ............ ................ 34i Besmele Yerine M......................... .. .......................................? Yavuz-Havuz Davası........ 1A7 Meb Necati........... »}i+U Ah Şu Bizim Sefaretler.............................Rıza Nur Plân Yapıyor............................................................................ .............. ^4n Üçüncü Intihab.......... ...... .............................................................................................. ............................................................. 352 ........................ ................................... ..................................................................................................... <jq-7 Asılanlar ^a Rıza Nur'un Türk Tarihi...... 34i Sansür..................................... 347 Emanullah Han ....... 345 At Yarısı ............................. .............. ......... 345 Yahva Kemal t...... ................. ................. J^»v/ Harf inkılabı ^1 "***" .............. ................................................................................. ........................ ................................................................. .............. ................................................... ................ ^aı ........................................ 331 izmir Suikastı ............*-»««— .................................. ................................... 343 Rıza Nur'u Ankara'ya Çağmyorlar.............. 339 Yaban Ellere Doğru.......................................... '"'¦j *~ -•........... ................................... 335 Gurbet Yolu..................................................... ......... ...................................................... ....................................................... 331 Yeni Para Meselesi.......................................................... JJ| Inkılab Sonrası Durum...

.............................. 363 Yeni Din. ......................................................... ....................... ..................................................................... 360 Ref'i Cevat................................................. ................................. ................................................................................................... .............................................................................................................................................................................. 369 Ata'nm Manevî Kızları................................. 353 Sefaretler ı^s ........... 357 Tesettür Meselesi.......................................................... ...................................... ............... ............................... ....................... . ......................................................................................................... 37i Yalova imar Ediliyor......................................... 359 Paris Elçiliği.............. 365 Bir Skandal................................................... .................................................................................. 374 Bir Mülakat................................... 368 Bir Komplo.................. 375 .... 368 Kemalizmi Kim Icad Etti............................. .................................................. 370 Peyami Safa ve Hareket Dergisi................... 354 ilahi Mahalle ve Falih Rıfkı......................................................................................... .............. .............................. 363 Abdülhak Hamid... Yakup Kadri Yazıyor.................................................. ................................................... ... ı&f....................................................................................... ..................................................................................... .................................................................................. ...................................................... 361 Lozan Kimin Eseri................. jjo Fuad Diye Biri................................................................................................................. ........................... 362 Tayyare Cemiyeti...................... 365 Bir Komplo..........................................................................................................................................................................................................Harf inkılabının Perde Arkası............................

...................................... ...................................... Kemal Arasında Mukayese............... ........................ .. 397 Mussolini ve M.............................................................. 396 A.......................................................... 389 Sevr................................................................................. .. 401 İsmet ............ ............................................. 376 Reşid Saffet................................................................. 383 Iktisad ve Maliye................................................................................. 387 Umumî Mütalea.................................................................................................................................. ...................................................... 382 İnönü'nün M......................................................... ........................................................................................ ....................................................................................... ....................... acy\ ........................... 380 Gazi ile Anası...................... ....................................................................................................................................................................................................................................... .......................................... .......................... ............................................ ............................................................................................................................................................................................................ .................. 330 Yeni Kâğıt Paralar...................... ............... Hamid ve M........................ 399 PORTRELER Mustafa Kemal......... ...................................................... Kemal'e Sevgisi.... 388 Mustafa Kemal Devri...................... ............................................... 388 ittihatçılar Devri.............. 395 Psikolojik Tetkik... 376 Süreyya Paşa......................................................... 389 Okullarda Dans Mecburiyeti... 378 Barut înhisarı Rezaleti................................................Hatıratı Yazarken....................................................... Kemal........................................ 384 Zincirli Cumhuriyet.......................................................... 386 Boğa Güreşi.. .................................................................................................... 375 Melahat Meselesi................... ............................ ......................

........ .............................................. ......................... M\f............................ 410 Yine Hanım Derdi...................................................... ................................................ *+\/# MUHALİF SİMALAR Rauf...... .... ¦.............................. ................... 406 Hamdullah Suphi............ 415 ..................................................................................... ......................... ........................................................ 40*% ......................... ............................................... ................................................ A(Y1 "*"~*.............. ........................................................................................................ 408 Küçük Cemal............................ ....................................... 406 Tevfik Rüştü ............................. ................ ............................... ... 407 Kâzım Karabekir...................... '¦*-"¦ »•...........«¦..................................................................................... 409 HATIRA DEFTERİ Celâl Arif ................. 405 Recep Zühtü......................................................................... *\\J7 Osmanlı Mücevherleri.. 405 Bozok Salih............................................... 407 Mehmet Emin........................................................................................ ... ......................................................... ^KJJ Meclis Reisi Kâzım....................... ............................................................................................................................................................................................................... .................................................................................................. 405 Nafia Vekili Recep............ H-V/U YumısNadi............. ... 406 Yusuf Akcora............................................................................................................................................................... 411 Boşanma Kararı............ ................................................................ . .................................. tUJ Fevzi ...................................................................... ..................... a(\ü ""........................... ........................................................ ................................................................................ ................................................. ...................................... ............ 412 Bekarlık........... ..........................................................«— •£>........................

.................................................................................................... 430 iktisadî Tedbirler........................ ................................................................................................................................ ..... ................................... ............................... 435 Yeni Türk Tarih Tezi...................... 424 Paris ve Köpek.......................................................................................................................................................................... .... 429 Ankara Haberleri........................................ ..... . 434 Berber Dükkânı........................................................... Köpeklerin Abdesthanesidir.. .. 434 N.......................................................................................................................................................................... ........................................................................................... 435 ..... ............................................................. ............................................................................................ 425 Ah Paris! Çevre Kirliliği........... 422 iktisadî iflas............................... .................. 432 20 Milyonluk Soygun.................................................................................................................................................................................................. .. 426 istanbul'daki Paris.......TL'nin Değeri. 421 Doktor Ahmet Meselesi.... 424 Paris........................... ............................................. 420 Üçüncü Meclisin intihabı................................ ....................................... 427 Harf inkılabı....................................................................... 426 Yunan ihtilafı........... 416 Hesap-Kitap işi........................................................................................... 419 TL............................................. 427 Ankara Dedikoduları................................................................................. Mollanın Başına Gelenler.................................................................................................................................................................................................................. Krizi...... ... .................................. ............................................................................... ............................. 431 işyerinde Kriz............................................................ ...................

..................... ......................................................................................................................................................................................... 44i Gökalp'in Kürt Raporu........................................... ....................... 452 Yeni Partinin Kâtibi Kim?................................... ............................ 463 ................................................................................................................................................ 443 ismet inönü ve Fethi Bey............... 448 M................................................................................................. ...................... 455 Yeni Fırkanın Zamiri.. ............................................................................. .................................. 456 Milliyet Kimin Sesi............................. ................................ ............................................................................................................... ..... 437 Kürt isyanı.............................................................................. 458 Menemen Vakası....................................Fethi Bey Diyalogu........................ 462 '¦ Belediye Seçimleri.............................. ................. 440 Rıza Nur Yine Eşinden Dertli............... ............................................................................................................................................... ....Arien.......................................................... 455 Patlayan ifşaatlar................ ... 453 Almanların Raporu............................................................................. ............ 437 Şeyh Said isyanı...................................... 457 İzmir Mitingi........................................................................... 438 Farslarla Kan Birliği............................................ ......................................................................... . ...' jfc .................................................................................................................................................................................... 461 • Yalova Safası............................................................................ 439 Bulgarlarla Kan Birliği...... ............................ 459 SCF Başkanı Halk Fırkasından Vekil Oluyor....................................... Kemal ................................ .................................... 44i Serbest Cumhuriyet Fırkası.............................

...................... ....................... ..... 476 Gazi Samsun'da............................................................................................................. 469 Katledilen Tarihi Eserler..................................................... ............................... 472 Bir Karşılaştırma......................... 477 Ramsi Villi. 467 Ege Adı Nereden Geliyor?..................... ........................... 466 Yine Kürt isyanı.......................................... 477 İktisadi Kriz: Açlık................ 475 M........................................................... 474 Fazıl Ahmet......................................... 465 Brezilya Darbesi..................... 467 Tekrar izmir Hadisesi.......................................................................................................................................................... ............ Emin (Yurdakul)............................................................................................................................................... ............................................................................ ......................................................... ............................................................................................................................................................................... 480 Menemen Vakasının Muhakemesi........................ .............................................. ... 468 Ankara'da Bir Memur............................. 466 Venizelos Ankara'da. ...................................................................................................... ............................. 477 Dil Dersi. ............................................... ................................. 475 Gazi Samsun'a Gidiyor............... .............................................................................................................................. ................................ ....................................................................................................... .................................. 464 Tapılan Adam!................... ................................................... ..................... 481 ............................................................. 469 Serbest Fırkanın Bilançosu.......................................................... 473 Serbest Fırkanın Sonu............................................Hainler ve Kahramanlar!...................................................................................................................................................

........................................... Hükümet mi Fırkanın?........................................ 491 Masinyon....... 488 Fırka mı Hükümetin... 489 Menemen'de Seçim........... ........... 487 Yağma Hasanın Böreği........................................... 483 Türbeye Mum Diken Kadınların Tevkifi......................................................... 495 Vurgunlar ve Kumar Borcu Hesapları........................ ................... ......................................................... .. ............ ................................................................................................................................................................................... ...................... 483 Ankara'da işler Kötü...................................................................... 487 Menemen'de Karar öncesi............ .............................................................. ............................... 498 Baloda Skandal................ ................. 492 Balıkesir'de irtica ve Menemen irtibatı...................................................................................................... 487 Feci Bir Haber.................Menemen'de Sanık Askerler.. 494 Rıza Nur Nis'te..................................... 499 ................................................................................................................................................................................................... 496 Falih Rıfkı ve Ruşen Eşref........................................ 498 Gazi-Inönü ihtilafı.................................................................. 484 Mah........................................................................................ 48S 150'likler Meselesi............................................................................................................. ..... ....................................................................... ....................................................................................................................... .................................... 491 Rıza Nur'un iran'a B akışı..... .................................................................................................................................................................... _.............................................................................. ............ 484 Maaş isi ... 490 Türkiye-Fransa Kıyası.......... 490 Hilafet Meselesi.............................................................................................................................................. 484 Yakılan Tarih.................................................................

.......... ............................... 518 Rıza Nur'un Heykeli ve Ruh Hali................................................. .. 515 Meclisten Bir Estantene....................................................................................................... ........................................... 515 Rıza Nur Yine Dert Yanıyor...................... 509 Kürtlerin Amblemi........................................... 519 ismail Müştak........................................................................ ................. 502 Türkocağı Neyin Nesi?.............................................................................................. 521 Muhalif Matbuat.............................................................................................................................................................................................................................................................. 517 Kemalizmin Doğuşu....... ... 501 Paris'e Dönüş........ çn£ Türkocaklarının Başına Gelenler.................................................................. ......... sil Memur Tasfiyesi............................................ ......................................................... 509 Türkocakları Kurultayı ve Feshi............................................................ ....... ........................................................................................................................ 500 Meclisin Fesih Gerekçesi............................................................ 505 InkılaDİar ........................................ ............................................................. ................................................................................................................................................................................................ 507 Osmanlıca Belgelerin imhası........................................................... 512 Plân Faşizm .......................... .......... 502 Çelişkili işler..........................................Hamamın Namusu...................................................... ......................... 508 Rıza Nur ve Felsefe.. . ...................................... ............................. 504 Meclis Niçin Feshedildi?..... 510 Müstakiller....................................................................................................................................................... .......... ............................. 521 ........................

................ ....... 529 Türkiye Haberleri....................................................................................................................................... 527 Zafer Bayramı Tebrikleri....................... ................... 545 Tarih Kongresi ..................................................................................................................................... 523 Şirket Kurtarma işi................................ 523 Misyonerlik............................................... *\A£ ..............i........................................................................................... 54i HaşimNahid. . .................... ................. 536 Ankara'da Zor Günler................................................... ........................................................... ^.................................. 535 Rıza Nur'un Kayın Pederinin Ölümü................ 542 inönü Roma Yolunda...................................................... 531 Inkılablar Kimin Fikri idi........Müstemleke Sergisi....................................................... ........................................................................................................... 528 Paris'te Antropoloji Kongresi......... .\J Rıza Nur Leyden'de.................................................................................................................................................................. ............. 539 O Zamanki Fransa............................ 533 Ameleden Mebusluğa.......... ....................................................................................................................................................... 524 Dil Encümeninin Lağvı.......................................... J £........................................ .................................................................................................................................................................................. 531 Tavize Dayalı Dış Siyaset........................ ....... 542 Ömer Fevzi.............................................. ................................................... ...................................................... s^fi ~"~"~" ^VM.... ......................................... 525 Yine Hanım Derdi ........................................................................................................................ ...................................... ........................ 540 Fransa'da Türk Matbuatı........... 544 Rıza Nur Londra'da................................................................................................. ........................ .....

..................... Kuşkusuz gerçek Rıza Nur'un anlattıklarından ibaret değildir............................... Biz Rıza Nur'un iddialarının iddiacısı değiliz.................> ...................................... 552 Dil Kongresi...........................................................JnMn......... JJl Yalova'daki Havuzlar........................................ Yasaksız Türkiye taleplerinin yükseltildiği.................... ............................ .................... ................Ve Rıza Nur Boşanıyor.................... jjj Arz-ı ihtiram <<?¦} Yeni inhisarlar.............. >' :........................ Kâzım Karabekir'in hatıraları ya da başka sivil ve askeri kişilerin hatıratları bu konuda gerçeği yakalama şansımızı artıran birer sıçrama taşı anlamı taşımaktadır Geçmişi olmayanların gelecekleri yoktur.....Kalkınma Politikası............. 551 Güneş Dil Skandali....... Yasakların kalktığı......... .............................. 555 SUNUŞ İ ?ı" TU 5i .......................... açıklık ve yeniden yapılanmanın.................................................. insan temel hak ve hürriyetlerinin tartışıldığı bir zamanda Rıza Nur'un hatıratının yayınlanmış olmasının özel ve önemli bir anlamı vardır........: İ8 ........................................... arşivlerin açılmaya başlandığı bir zamanda Rıza Nur'un iddialarını test ederek gerçeği yakalamak daha kolay olacaktır.............................................. görmediği........ Gerçek dışı iddialar varsa..j ¦•¦¦ (>¦. ssı % ^^ ....... 543 ingilizlerin Kürt Siyaseti...................i/fii........... Resmi tarihin abartılı..... Tarihi yapan ve yazan bir kişi olarak Rıza Nur'un söylediklerinin büyük önem taşıdığını söylüyoruz........ Şu ana kadar herhangi bir hukuki koğuşturmaya uğramamış olmamız da gelecek açısından umut verici bir gelişmedir............................................. 554 Gazi Mükafaatı Gaziye..... duymadığı daha nice gerçekler ..................... ........ Rıza Nur'un hatıratının yeniden yayınlanması konusunda beklentilerimizin ötesinde bir ilgi ve destek gördük.................. ..... bunlar da kamu vicdanında gerçek yerini bulacaktır..... ......... Gerçek geçmişle gelecek arasında biçimlenir............... <......... 550 Rıza Nur'u Jurnalleyenler.............................................................. .. Ancak bu iddiaların görmemezlikten gelinemeyecek şeyler olduğunu söylüyo-uz.... efsaneleşen...............<^ o .............. 555 Hatıratın Sonu....................................................... Rıza Nur'un yanıldığı...................... r.... .............Ve Rıza Nur'un hatıratının üçüncü (son) cildi de böylece tamamlanmaktadır.. 543 M..... gerçeklerden kopuk kalıpları artık toplumsal değişim taleplerinin ağır yükünü taşıyamamaktadır..................................... ..... Kemal'in izmir'e Heykeli Dikiliyor........... ..... 554 ........... unuttuğu kadar bilmediği..............................

Fikirleri ve kanaatları şudur: Türkiye battı. Her yıl anılan Menemen olayının bu yönünü bilen pek yoktur. Yahudi. Zehaplarmca bu kapı Bizans yeniden vücûda gelince . Ermeniler de böyle. Gerçeğin ışığı dünümüzü. Diğer kısımlar Ermenistan olacak. ingiliz ve Fransızların yanlarında Harbi Umumîde tercüman namı ile kullandıkları birçok Rum. kimine göre tüm halkın tehcirini emretmişti.. Aydınlık bir gelecek umudu ve dileğiyle. Ama konu ile ilgili kim varsa tutuklanarak yargılanması ve en ağır şekilde cezalandırılmasını emrettiği bilinen bir gerçekti. 27 kişi beraat ettirilerek 41 kişi ağır cezalara çarptırılmış ve 36 kişi de idam sehpalarında can vermişti. dini muhalefetin bastırılması ve siyasi muhalefetin sindirilmesi ile ilgili idi. bilhassa Ermeni casuslar. Tekrar söylemek gerekirse tarih övgü ve sövgü kitabı değildir. Geleceğin umuduna sahip olmak için geçmişin bilgisine ihtiyacımız var. italyanlar ve Yunanlılar da memlekete girdiler. maskeyi atmış. içindekini bir lâğım pallar gibi meydana vermiş. keza askerler var.. Kuşkusuz gizli kalmış tek gerçek bu değil.vardır. Mustafa Kemal. bütün yurt sathında bir terör havası estirildiğini. derhal istanbul'a soktular. Vaktiyle asılan Patrik vakasında. Türkler'de umumî ve derin bir hüzün... istanbul ve Anadolu'nun büyük bir kısmı Yunanistan'a verilecek. Mütareke olunca bir taraftan ingilizler donanma ile diğer taraftan Fransızlar karadan Trakya tariki ile istanbul'a girdiler. bir yedek subay ve bekçinin öldürülmesi ile sonuçlanan cinayetin ardından kurulan mahkemede 144 kişi yargılanmış 40 kişi serbest bırakılırken.. Avrupa'da da Millî Hareket adı verilmiştir.. Orada da «Mavri Mîra» adında bir istiklâl cemiyeti teşkil ettiler. ruh hastası kiralık bir katille nakşi tarikatının önde gelenlerinin irtibatlandınlarak. birbirinden iğrenen Rum ve Ermeni şimdi birbirine «Hemşehri Millet» adını veriyorlar. Nerede ise bir ilçe halkının tümünün sanık sandalyesine oturtulduğu. Herşey Rıza Nur'un anlattıklarından ibaret olmadığı gibi. Şimdi de istanbul'da bu milletler bunlara casus ve asker yazılıyorlar. Bu sadece bir örnektir. Onbeş asırdan beri birbirini sevmeyen. onun olmadığı bir tarih gerçeği de eksik kalacaktır. patrikhanede kapatılan kapıyı açtılar. Bu yayınlar umarız bu yöndeki talebi artırır ve gizli kalan gerçekler de gün yüzüne çıkar. Olayın siyasi yönü olup olmadığı ile ilgili araştırmalar ise tek partiye karşı kurulan Terakkiperver Cumhuriyetçilerin ezilmesi. Menemen olayında cinayeti işleyen şebekenin olayda kullandığı ipi satan yahudi attar'ın da olayla ilgili görülerek yakalanıp asılması ilginçtir. Tarihten ders alınır. eroinman. Rum Patrikhanesi azıtmış. Kuşkusuz daha bir çok konu yeteri kadar bilinmemektedir. Fener tamamiyle Yunanistan'ın emri altında. 17 Meselâ Menemen olayının ayrıntılarını Rıza Nur'un hatıratında bulamazsınız. Doğru kararlar ancak doğru bilgiye dayalı olabilir. aralarında dinî ve siyasî müthiş kanlı nizâlar olmuş olan. Tarihin belgelerine ipotek koyanlar.. Bizans yeniden doğuyor. bizde de. Rum ve Ermeniler'de fevkalâde bir sevinç. Hakikatte bunlar politika ve propaganda organı. Bilgi ışıktır. Şenlik yapıyorlar. kimine göre Menemen'in topa tutulmasını emretmişti. Abdurrahman Dilipak Acıbadem. Yahudiler de bunlara iştirak ediyor. Bu çalışmamız ve bize gösterilen ilgi ve genel kabul bu yöndeki umutlarımızı artırmaktadır. Yunanlılar insanî sıfatta olan «Yunan Salib-i Ahmeri» ile «Muhacirin Komisyonu» nu. bugünümüzü ve geleceğimizi aydınlatacaktır.. tarihin tanıklığına aday kitaplara gün yüzünü haram edenler toplumun geçmişini çalmak gibi korkunç bir suçun sorumluluğunu taşımaktadırlar. Temmuz 1992 1!İ 18 BtRÎNCt BÖLÜM MÎLLÎ KIYAM (ÎÇ YÜZÜ) ili ¦'M il'¦i'* ÎSTİKLAL HARBÎNE DOĞRU Buna. O zamanki Menemen'in nüfusu neydi? Bir cami çevresinde meydana gelen olaylar bahane edilerek estirilen terörün asıl sebebi neydi? Sözkonusu askeri mahkeme zabıtlarına henüz sahip değiliz.

Mütarekeden bir yıl sonra bizim Ankara'daki millî hükümet koleji basıp evrakı yakaladığı vakit buna ve Ermeni fesat ve icraatına dâir çuval dolusu vesika bulundu. Bu adam Samsunlu idi. Ama muvaffak olmaları mümkündür. Komiteler. Kıyafetinizi değiştirmeyin. Ermeni. Necati'nin (Maarif Vekili) Reis olduğu bu mahkeme pek zayıftı. Abdülha-mit zamanında bütün Çerkesleri Sivas'ta Çukurova'ya toplayıp İstiklâl yapmak istediler. Bu sefer mütarekede büsbütün bu fikrin peşine düştüler. italyanlar Antalya ve Konya'da. Bu komite harpten evvel Merzifon'da Amerikan Kolejinde Rum talebe tarafından teşkil edilmişti.Ingilizler ve Fransızlarsa buraları italyanlara vermek istemiyorlar. . istiklâl isteyin» diyorlar. italyanlar Ereğli kömür havzası ile izmir'i de istiyorlar. Urfa. Top20 . Anadolu Rumlarının yedi milyon. Galiba Sivas'ta. Trabzon Rum papazı başta. Tercüman Ahmet adında ihtiyar bir Çerkeş «Oğlum senin bu sözlerin bizim felâketimiz-dir. Şimdi Kâzım yine devlet hizmetinde. Silâhlanıyorlar. Saçma bir şeydir. ingilizler Türkiye'yi parçalamak bunun için de tefrika yapmak için propaganda yapıyorlar. Papas Fru. Yunanlılar ile bir oluyorlardı. Hem biz burada misafiriz. Hemşiresini şehirde zengin bir Türk almış. Bunlar da Türkün menfaati aleyhinde çalışıyorlar. Beyannameleri ile doktoru yakalayıp Kastamonu istiklâl Mahkemesine yolluyor. Kızları vasıtası ile saraya doldular. El çabukluğu edip Yunanlıları izmir'e çıkardılar. Rum'u da üç buçuk milyon diyor. Müthiş yalanlar. Abdülhamit işin önüne geçti. Çerkeş ihtilâfı yetmiyormuş gibi Ankara'dan Tebriz'e kadar bir şerit halinde uzanan Kızılbaş halis Türkler'e de «Siz Türk değilsiniz. Onda böyle şeyler ve vatan hiyaneti çok. Bu muhaceret devam etti. Samsun ve Merzifon'da!ar. Bütün Samsun havalisi Rumlarını silâhlandırdı. Üstüne yatmıştır. Bize toprak verdiler. Bunlara yer verildi. Kâzım adında bir Çerkeş askerî doktor Si-nop'a köylere geliyor. Doktor Abdullah Cevdet de bu cemiyette. propaganda beyannameleri. Çeteler teşkil ettiler. Bu adam ne ahlâksız biri idi. ingilizler bir taraftan da Türkiye'yi harıl harıl silâhtan tecrid ediyorlar. Türk Çingene cinsinden bir millettir» diyor. Bu propagandalar hiçbir etnik ve ilmî esasa istinad etmez. Türklerin üç milyon olduğunu söylüyorlar. Herkes bilir. Bir Kürt hükümeti vücuda getirmek için merkezi istanbul'da «Kürt Cemiyeti» teşekkül ediyor. ingilizler izmit. Sen buradan git!» diyor. Rum.. Trabzon'dan Sinop'a kadar olan sahilde «Pontus» komitesi teşkil edildi. Türk köylerini basıp yakıyor.açılacaktı. Hürriyet ve İtilâf hortluyor. Çerkesler de bunlara yardım etti. Pontus büyük bir faaliyet gösterdi. Doktoru bırakıyor. Eskişehir. Fakat yapıyorlar.. Sait Molla ve Ali Kemal'ler tarafından idare olunan İngiliz Muhibler Cemiyetini teşkil ediyor. Yunanistan Rumlara silâh veriyor. Adana. Amerikalılar himaye ediyordu. Selçukî'siniz» diyorlar. Komiteye Samsun merkez. Fransızlar bir düziye Anadolu'ya giriyorlar. Çerkesler 1864'de Rus Çarının bir iradesiyle sahillere sürülmüş gemilere doldurulup Türki19 ye'ye getirilmişti. Erzurum'a kadar hulul etmek istiyorlar. Türkten kız alıp vermeyin. Bu çocuk fakir bir Çerkeş köylüsünün oğludur. «Türkçe konuşmayın. bunu da okutup adam etmişti. Çerkeş elifbası getiriyor. bir ırk hattâ ekseriyetle bir din. Bunlar iki milyon kadardır. Misafir gelmişler. Hükümet de haber alıyor. Türkün gafleti hayret edilecek şeydir. propagandalar yaptılar. Bir dil. O gün gelmiş! izciler yapıyorlar. Kürtler de ihanet ediyor. Maraş ve Aymtab'ı Fransızlar işgaline terkettiler. Biz bir avuçuz. katliâm ediyorlar. Hattâ Konya ahalisine «Siz Türk değil. Rumlar oraların istiklâlini istiyorlar. içlerinden paşalar yetişti. Bu matbaa Cenevre İttihat ve Terakki Cemiyetinin idi. Onun bir matbaası vardı. Venizelos bile resmî ağzı ile konferanslarda Türk'ü üç buçuk. Çerkesleri topluyor. Kürt. Abazalardan da geldiler. Bunu tercüman bizzat bana köyünde anlattı. (15 Mayıs 1335). Türkler bizi tükürükle boğar. Bu propagandalardan bir misalini bizzat gördüm. böyle haksız dâvaya kalkmışlardı. Keza Anadolu'daki Türkmen'lere «Siz Türk değilsiniz» diyorlar. Yunanlılar bütün yaptıklarını ballandıra ballandıra Avrupa'da geniş bir neşriyat yapıyordu. İngilizler. İngilizler.

Müzakereler.. ilâh. Manisa ve İzmir civarında bir takım vatanperverler cemiyetler teşkil edip. Hattâ bunların adlarım havi oralarda birer abide dilemelidir. Doktor Adnan. Yazamam. Erzurum'da büyük bir kongre hazırlıyorlar. Bir kısmı Amerika.. Akhisar. Yunanlıların kadınlara tecavüzlerine dayanamayıp dağa çıkıyor.. Her yerde vatan müdafaası için harıl harıl çeteler teşekkül ediyor...) ile Halit Bey (Millet Meclisinde katledilen Halit Paşa) Kumandanlardan Karabekir silahlarını vermiyor. Demirci Efe. istanbul'da Padişah ve Ferid'in başında bulunduğu bir hükümet var. Bu millî kuvvetler izmir cephesinde Yunanlılar. ilâh. Bura Türkleri de müdafaa kaygusu ile (Trakya. Rauf Ahmet. ilâh. Bu teşekküller çok mühimdir. Götüremedikleri tüfeklerin sürgülerini alıp götürüyorlar. Zaten elinden bir şey gelmez ama aksine onlara hizmet de ediyorlar. Yahut kamalarını alıyorlar.. Toplanıyorlar. Bunlar (Küçük Ermenistan da oldu) diyorlar. Dokuz asırlık şanlı bir devlet yok oluyor. Millî Kıyam prosesüsü yürüyor. Türkiye gidiyor. Fakat ingilizlere esir ve âlet. Onun da elinde bir şey yok. Bunları istanbul'da depolara yığıp askerleriyle muhafaza ediyorlar. Hüseyin Avni (Mebus). Mandacıların başları Câmî. Ahaliden Binbaşı Zihni (Sonra mebus. içlerinde bulunmadım. Erzurum. bir kısmı İngiliz Mandası istiyor. Paşaili Cemiyeti)ni yapıyorlar. Rusya'ya Baku'ya adamlar yolluyor. Kütahya. Balıkesir. SAMSUN'A DOĞRU . iskenderun havalisi Türkleri de bunlara katılıyor. Afyon. Bir çok katli olan bir kaçakçı şakî) çetesi. Buralar halkı müthiş telâşa düşüyorlar. kahramanlarının adlarıyla yazılması lâzımdır. Aralarında bulunan biri yazıp tarihe tevdi etmelidir. Ibo. İsmail Safa bunların başlarmdan-dır. Halk bunların zulmünden bîzar oluyor. izmir ve emsali cemiyetler hem silâhlı mukavemet tedarikinde hem de Fransızca neşriyat ile Türk hukukunu Avrupalılara tanıtmağa çalışıyorlar. Cenup cephesinde Fransızlar ile çarpışıyorlar. Bunlar hiç olmazsa Trakya'yı bir Cumhuriyet halinde kurtarmayı düşünüyorlar. mukavemet hazırlıyorlar. Giresunlu Osman Ağa çete teşkil edip Pontus Rumları çeteleri ile çarpışıyor. Cemiyetler yapıyorlar.lan dinamitle parçalıyorlar. Trakya Yunanistan'a verilecek. Bütün tafsilâtı ile fedakârlarının.. hiç olmazsa manda ile bütün devleti kurtarmayı düşünüyorlar. Sinop Mutasarrıfı ve Bitlis Valisi). Giresun'da Pontusçulara karşı Topal Osman. Bekir Sami. Mitralyöz ve tüfekleri toplayıp istanbul'a naklediyorlar. Bazen hükümete hamiyetlisi geliyor. Çerkeş Etem. Görülen ve gittikçe tebellür eden vaziyet inkıraz. Bur-da da mukavemet ve müdafaa teşekkül ediyor. ingilizler Türkler'e çok suimuamele ediyorlar.. işte bu vaziyet Türklere silâhla mukavemetten başka çare olmadığım gösteriyor... Her tarafta hayatî ve millî tehlikenin şevki ile binefsihi bir kaynaşma başlıyor. Zatlar çalışıyor. Orada ordu kumandanı Kâzım Karabekir. Meselâ İzmir'de Demirci Efe. Uursa'da Gökbayrak. Müftü Hoca Raif... Bunlar İstanbul'daki Amerika mümessili ile bu hususta münasebet ve müzakereye de giriyorlar. Yine Trabzonlular da (Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti) ile (Adem-i Merkeziyet Cemiyeti) adında iki cemiyet yapıyorlar. Adana'ya Ermeniler her taraftan doluyor. Ruslar'dan imdat bekliyorlar. Bunlar hep vaziyetin yarattığı binefsihi teşekküllerdir.. Albayrak Gazetesi sahibi Necati. kıyam ilham ediyor. Millî terbiye ve çocuklarımızın kahramanlığa sevk ve Türklüğü müdafaa duygularını yükseltmek için bu kıyam ve savaşlara dair eserler yazılmalıdır. Denize düşen yılana sarılır. izmir işgal olununca bazı gençler. Diğerleri de hiç olmazsa Erzurum'u Trabzon'u kurtarmak fikrindeler.. ilk kıyamı yapan bunlardır. Erzurum vilâyetinin hattâ Trabzon taraflarının Ermenilere ve daha ziyade ihtimal ile Trabzon'un Rumlara verileceği havadisi alabildiğine koşuyor. İsmet Paşa da bunlarla beraber. Rüştü Paşa (Mustafa Kemal astı. Oralarda bazı zabit ve mutasarrıflar da bunlara hiç olmazsa gizlice iştirak ediyor. Halide Hanım. Dağlara çekiliyorlar. vatanperverler kaçıp içerlere çekiliyorlar. Adapazarı ve Sakarya boylarında Yahya Kaptan (Trabzon tarafındandır. 21 İstanbul münevverleri me'yus. Seyirci gibi duruyor. Nihayet (Vilâyet-i Şarkıyye Müdafaa-i Hukuk) cemiyetini yapıyorlar. Sarı Efe. Fırsat buldukça Yunanlıları tepeliyor.

tarihte hangi bahis hakkında çok nazariye veya rivayet varsa o bahis malum değildir. Nitekim fende. gittim. Güya anası bunların metresi imiş.Görülüyor ki. Münir Alımed adında . Nutkunda. Arnavutları Türk aleyhine kaldırmakla itham edip. Neden bilmem? Kendisi kalkıp evine gitmiş.Nihayet halaskarlar meselesinde bize iştirak edip Galip Paşa ile beraber Selanik'te bir takım zabitleri ittihatçılar aleyhine kaldırdılar. Meşrutiyet oluyor.. Bu sözleri şöyle hülâsa edilebilir: Selanik'te akşam birahanede içiyormuş. fakat bir iş görüp kendini gösteremiyor.) olarak Mustafa Kemâl doğar. Enver'i çekemiyor.. Hedyo'da orada Mustafa Kemâl'in babası meçhuldür. başka işlerle meşgul olmuştur. kimi bir Bulgardır diyor. Bunlar Conferencio mecmuasında neşredildi. Mustafa Kemâl babasından kendi bahsetmediği gibi diğer birinin bahsettiğim işitirse ona düşman olur. Hangisi doğru? Bir şeyde ki rivayet çoktur. korkmuş vuramamış. meşrutiyet için kıyam gibi mühim işlerde bulunmuyor. pek çapkın ve sarhoş. Anadoluya sürülünce Padişahından şahsî intikam almak için Millî Kıyama iştirak etmiştir. Yeni çıkan «20. Gelibolu'da Bulgarlara mağlup oluyor . Buna dair vukuat vardır.. «Makedonya da Bulgar eşkiyasınm istîsâli. Nihayet Fransız nazırlarından Hedyo.) ve (. yaptım. Yerine geçmek istiyor.. Mustafa. vurmak istemiş. ' ' ¦'¦.) değilse bile babası malum değildir. Entrikalar yapıyor. Bu esnada hâlâ Mustafa Kemâl meydanda değil..... Yenişehir Tırnovasından ve oranın ileri gelen kabadayılarından Abdoş Ağa Selânik'e gelir. ihtiyar Tesalya'lılarrn rivayeti şudur: Mustafa Kemâl'in anası.. Hakikat şu ki. ilimde. Selânik'de yine (. o şey belli değildir. Hattâ Mustafa Kemâl Anadoluya millî Kıyama iştirak için de gelmemiştir.. Selanik'te kerhanede imiş. Mustafa beş yaşlarında iken Abdoş ölmüş... Bunu dertli dertli anlalırdı.... Bu hastalık frengiden olur.. Mustafa...italyanların Trablus'a tecavüzünde Fethi ve Enver gibi bu da oraya gidiyor. bunu aşikâr söyliyememiş. Çok tuhaftır: Mustafa Kemâl anasından bahseder. fakat babasından bir defa bile bah(*) Gayrı meşru anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı. bunu öğrenince hayret ettiğini söyliyen bu adam. Sclânikte Rıza Efendi admda Gümrük kolcusu birinin üvey oğlu Mustafa Kemâl Harbiye mektebine geliyor. Bunu bana Anadolu'da birkaç defa kendi anlattı. Hasılı rivayetler çok. mektebe girmiş. Mülâzım Abdül-kadir (Sonra astığı Abdülkadir) arkadaşlarıyla gelmiş.. Yine İsmet hiç olmazsa Mandacılar fikrine iltihak etmiştir. erkân-ı harp oluyor. O Anadoluya defedilinceyc kadar bu işlerle değil. alır götürür. Abdülkadir yine karanlıkta önüne çıkmış. yine korkmuş vuramamış. Selânik'e. Paris'te Türkiye üzerine iki konferans verdi. diyor. 12 yaşında iken Mustafa Tırnova'ya gidip miras istemiş ise de (.. çok sarhoşmuş. Orduyu isyan ettirmek istiyor.Orada gözünde iritis hastalığı oluyor. 22 '¦" "¦¦¦" " ' . ittihatçı oluyor. Adı da malum değil. Her anlatışında da başka türlü söylemişti.) söylemişler geri göndermişler.. Mektepte daima onu tutuşturuyor.. Halaskar. Bütün bu işleri kendi yaptığını bir kaç defa söyledi ve adamları gazetelerde yazdılar ama mesele böyledir. Bu işleri istanbul'da düşündüm. Mustafa Kemâl'in babası hakkında çok rivayet var: Kimi bir Sırp. bir aralık Şam'a tayin ediliyor.. Arnavut isyanı bir ve aynı gayede idi. sebebi de şimdi anlaşılacak.. İttihat cemiyeti teşkilâtı. Mustafa Kemal'in. Çünkü kendi arzusu ile gitmemiştir. Anası Gümrük kolcusu Ali Rıza ile evlenmiş. ne ise. Nefyedildiğini kendi de nutkunda söylüyor (S . Madem ki. anası oğlu ile Selânik'e gelmiş.'-. Demek Mustafa Kemâl (.¦¦¦¦ setmemişlir.. asır Larousse» Pomaktır diyor.. masasına oturmuş. bu kadını görür. Orada (. Ali Fuat Paşanın sınıf arkadaşı. ama hakikat sırıtmaktadır.. İsmet'in bunda habbe-i vahide hissesi yoktur. iddiası doğru değildir..» Bir aralık ittihatçılar kendisim öldürmek istiyor.. Benim tahkikatıma göre onun Rıza adında gümrük kolcusu bir üvey babası olduğu muhakkaktır. Nefyedilmiştir. Demek vatanperver değildir.7) ve satırlarda kendine ustalık veriyor..) içinde. Bir kişinin değil binlerce kişinin. Mustafa Kemâl Anadoluya sürgün olarak gitmiştir.... huysuz ve geçimsiz. Beni nutkunda isyan ile. Yine Selânik'e gidiyor. Bilâkis o güne kadar padişahın fikrinde. bu işi o Arnavut isyanı zamanında yapmıştır. Millî Kıyam ve hareket binefsihi ve her tarafta millet tarafından düşünülmüş ve yapılmıştır.

Hem bunları cephede düşman önünde. Ondan istanbul Merkez Kumandanlığım istiyor.. Burayı ingilizler zaptetselerdi. Orada ismet de bir kolordu kumandanı. Cevat Abbas pezevenklik ediyor. fakat bu olacak iş değil. Bana namusun üzerine söz ver.) gibi bir işi yapıyor. Az kalsın esir oluyor.. 23 Kendini kurtarmak için arkadaşlarını yakmak istiyor. Bilmem. Zabitleri isyana teşvik ediyor.. yoksa böyle mi? Askerler tetkik etsin. Sonra durur... Padişahı da tahakküm ve istibdadı altına almak istiyor... Uğraşıyor. bu zafer onun dirayetine mi ait.. Hem de bunu oturduğu evde hazırlamış imiş.bir doktor kendisini tedavi ediyor. olmuyor. Sonra korkuyor. Millî Kıyam o vakit heryer-de çoktan başlamıştı..)tir..... Olur mu?. Ferid'ler fena!. o fırka Vahidettin'in taraftarı.. Perişan Anadolu'ya kaçıyorlar.. Görüyoruz ki. Mustafa Kemâl Şark cephesine tayin ediliyor. Sözünü tutmadı» dedi.... kumandanlarla bir kıyam hareketi yapmak üzere muhabere ediyor... Padişah vermiyor. Harbi Umumî oluyor.. intikam sevdasında. Şeyhin kerameti kendinden menkul. Enver aleyhine İzzet Paşa.. Millet. O gitti. Sonradan uydurma.. Orada da durmuyor.. Bizzat Halep'deki fuhuşlarını bu adam bana anlatmıştı. Ya tekaüt edeyim.. Bu esnada Diyarbekir'de de fuhuş ve içki içinde. Yine kabına sığmıyor. Kendisi.. Cumhurreisi olunca bu Arap Münir Alımed'i Mısır'dan Türkiye'ye getirip buna memuriyet vermiştir...Enver kızıyor.. Demek bu hareketi ile onlarla beraber çalışmak fikrindedir. ya da bir daha siyasetle meşgul olmıyacaksın». istanbul düşecekti. Orada Cevat Abbas yaveri. dalkavukları bu esnada istanbul'da Anadolu kıyamını hazırladığını şimdi söylüyorlar. Mustafa Kemâl namusu üzerine siyasetle uğraşmıyacağına söz veriyor.) ve (. Sonra Suriye'ye tayin ediliyor. bu durmuyor. Vahidettin artık bunun hâlinden bizar oluyor.. Moskova'da Enver Paşa'mn bana söylediği üzere -ki avdetimde Ankara'da Mustafa Kemâl'e anlattım. Vakıa kendisi de Nazım Paşa'ya verdiği sözü tutmadığını unutuyor ama. büyük (..... fakat bu gençliğin bir çağındadır.... Hem de izinsiz ve perişan ordu enkazını bırakarak... Mustafa Kemâl bu mağlubiyetten sonra istanbul'a geliyor. Sonra Çanakkale'ye tayin ediliyor... Bu halde bile akıl edip Anadolu'ya geçmeyi düşünmüyor. (*) Gayrı meşruluk. Paşa olmuştur. Vahidet-tin'den kızını istiyor.. Onunla Almanya'ya seyahat yapıyor... Diyor ki: «Mütemadiyen orduya disiplinsizlik vermekle meşgulsün. bu da uğraşmak için Vahidettin'i buldu. Hani Vahidettin'ler. Nedir bu? Şimdi seni affedeceğim...). Sonra Harbiye Nazırlığı istiyor. Merkez Kumandanı olup Vahidettin'e bir şey yapmak istemiş olsa gerek. Aslı faslı yoktur. Ama Cevat marifetlerini söylüyor zannediyordu.. Mustafa Kemâl'i çağırıyor. . Daha evvel Vahidettin'e yaver.. Birşey yapamadı. Orada Vahidettin'den pekâla intikam alabilir. Bilmem bunu ne için istiyordu? Ahvale bakılırsa Vahidettin'e fena kızmış.. Vehip vs. heryer perişan. Kolordu kumandanı olan Ali Fuat ve ismet kurtuluyor.. Tabii vermiyorlar.. Enver bana: «Bu ne adamdır? (.. Hem de fuhşu çirkin bir surette yapar.. Bu eve bir hatıra olmak üzere şimdi bir levha koydular! Bu kadar tarih dolandırıcılığı az görülmüştür. Hem de istanbul'da ingiliz kuvvetleri var. yine Enver'in yerine geçmek peşinde.. yine kimse ile geçinemiyor. Neyse yıllarca Enver'le uğraştı. bir hakikati söylüyor.. Halbuki bunları o devirde yapıyor. Hiç cevap vermeyip önüne bakmıştır. Bazı zabitler diyorlar ki: «O vakit orada kim kumandan olsa muvf-fakiyet onun olacaktı.. (. istersem seni şimdi mahvederim.. Böyle mühim bir mevkii ona verirler mi? Padişaha söylemeden bir iş yaparlar mı? Kendisi biraz düşünse teşebbüs etmemesi lâzımdı.. Bu ordu ingilizlere altmış beş bin esir vermiştir... fuhşun her nevini yapıyor. fuhuş ve namusla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Hasılı mütareke oluyor.. O vakit eski Konya Mebusu Zeynel Abidin Hoca fırkanın en nüfuzlu adamı. Hemen herkes bir aralık çapkınlık eder.. Bu adamı sonra Tayyare Cemiyeti Reisi yaptı.. Orada Anafarta'da mühim yararlık gösteriyor. ingilizlere müthiş surette mağlup oluyor.. O da olmuyor... (..) karar veriyor. Mustafa Kemal işini kapattı. ayyaşlık. bütün bu muhabereleri Enver'e teslim ediyor. hal-i harp'te yapıyor ki.. Çünkü o zaman lüzumundan ziyade imdat kuvvetleri yetişmişti». Padişahla hırsını tatmin edemeyince Hürriyet ve itilâf fırkasına dehalet ediyor. Bir kalemde elli bin lira çaldı..

Mütarekeden onun Samsun'a geldiği tarihe kadar çok zaman geçmiştir.. bunun ilmühaberinin fotoğrafisini Paris'de Repuplique Enchance gazetesi neşretti. işte bu suretle tard ve teb'it olarak Mustafa Kemâl istanbul'dan çıkıp Amasya'ya varıyor.) Osmanlı Devleti ve onun istiklâli.bundan ileri gelmektedir. Zabitlerce hali malûm olduğundan Harbiye Nezareti kabul etmiyor.. casusluk ve defetmekle ilgili beş kelime metinden çıkartıldı. 7 Nutuk).. Bu kuvvet Anadolu'da ordular ve halktan askerî bir kuvvet yapıp. burada işaret edilen sabite numaralarına göre oradaki asılları da okusun... Demek ki arzusuyla Millî Kıyama iştirak için gelmiş değildir. herkesin ağzına kilit vurmuş şimdi alabildiğine (. Padişah... ihtiyar aleyhindeki büyük buğz ve adaveti -ki nutkunda görülür. birgün emir verilince vaz geçeceğine dair namusu üzerine de yemin ettirmişler..... işte daha istanbul'dan çıkmadan evvel düşündüğümüz ve Samsun'a ayak basar basmaz . (Sh.. Çünkü bu kararların istinad ettiği bütün deliller ve mantıklar çürüktü..Canına o kadar tak demiş ki. tayin ediyorlar. esassızdı. Padişah. Hazine-i Hassa Müdürü Refik Bey ile Padişaha: « Mustafa Kemâl (. Bu projeyi fiile çıkarmak için Mustafa Kemal'i münasip görmüşler. bilmem? Hem de bu vukuatın âmil ve şahitleri binlerce olarak hayatta iken. Şimdi bu adam bu şerefleri nasıl kendisine mal eder. işi söylemişler. Hükümet bunların hepsinin mcdlûli kalmamış bir takım bîmana elfazdan ibaretti.. Halife..... Vahidettin İsrar ediyor. işte Mustafa Kemâl'in bu namuslu ve millete hizmetler etmiş. nice kellesini koltuğuna alarak çalışmış adamlar var. O da «hakimiyet-i milliyeye müste-nid bilâkayd-ü şart müstakil yeni bir Türk Devletini tesis etmekti.. millet ve ordunun padişahın hıyanetinden haberdar olmadığını. Her tarafta Millî Kıyam çoktan vukua gelmişti..) söyleyip övünüyor. Kendisini memur edip eline bir de ferman vermişler. Herkesi asmış. Mustafa Kemâl'a para vermiş. 24 muhalefet ediyor.. milletin başsız kalıp tecelliya-ta muntazır olduğunu. Mustafa Kemâl'in tayinini haber alan bütün vatanperverler telâş edip onun gönderilmesini mene çalışmışlardır. Mustafa Kemâl'in Anadolu'ya geçmesinin sebebi hakkında ortada dönen şöyle bir rivayet de var: Ferit Paşa işgal kuvvetlerine karşı bir kuvvet elde etmek ihtiyacını hissetmiş. Keza hükümet bütçesinden de ona birkaç bin lira vermişler ki. Kimse itiraz edemiyor ki. Bunu bizzat Refik Bey söylüyor. Bunların bir hatırasını bile yadetmeyip. Bunlardan biri de Sadrazam Tevfik Paşa'dır.) Yollamasın... Mustafa Kemâl'i çağırmışlar. bunu işgal kuvvetlerine ve padişaha muarız gösterip bunlara istiklâl talep ettirmek imiş....... «İstanbul'dan gitsin de nereye giderse gitsin» diyor. Sende neler olur!. Aynı zamanda bu işi yapacağına ve kendisine verilen emirleri dinliyeceğine. (1) Bundan sonraki sayfalar okunurken sonuna kadar ayni zamanda Mustafa Kemâl'in de nutkunu kari önünde bulundursun. hem bir katre kanını bile zayi etmeden. kesmiş.. Bu rivayete göre de bu ihtiyacı hisseden Vahidettin'miş. bunun için bir kısmı mandacı. onların kanlan pahasına aldıkları şerefleri bir adam kamilen kendine alıyor. işte Millî Kıyamın başına geçecek olan Mustafa Kemâl'in buraya kadar olan tercüme-i hâli budur. paçavraya çevirmek ve namusla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Demek Millî Kıyamda da âmil değildir. Hür bir memleket olsa çoktan (. herkesin düvel-i muazzamadan yalnız biriyle bile başa çıkılamıyacağı vehminin (!) bütün dimağlarda yer ettiğini...) çevrilirdi.. Bu vaziyet karşısında tek karar var idi.. (19 Mayıs 1335) Bunu kendi de inkâr edemiyor. başka birini yollasın» diye haber göndermiştir.. Alçak dünya!.. 25 mı da umumî halâsı düşünür olduğunu ve yine şöyle (Ben bu kararların hiçbirinde isabet olmadığını gördüm. Dahiliye Nazırı olan Mehmet Ali de (*) ihanet. Millî Kıyam ve milleti kurtarmak uğrunda nice canlarını vermiş.. RIZA NUR VE NUTUK Mustafa Kemâl nutkunda (1) vaziyet-i umumiyeyi tersim ederken teşekkül eden cemiyetlerin mevziî istiklâl istediklerini. . bir kıs(*) Yalan. Padişah ve Ferid. Amasya mıntakasına ordu müfettişi tâyin ediliyor.• .

böyle bir millet de istiklâlini derhal alır. Başka şekle sokmuştur.. Bu vaziyet bugün bile böyle. Bu cemiyetlerin hepsi de hiç şüphesiz bütün vatanın halâsını istiyordu..) de bu muzır unsurlardan biri idi.. böyle bir kanun teklif ettiler.. Hele (Sh. Bu da tamamı ile mantıkî ve meşrudur. Mustafa Kemâl'e mektubunda ne kadar haklı sözler söylüyor. Hattâ sonra da ilk Büyük Millet Meclisinde buna dair ikinci grup.. oradaki komitalar padişahı ve hükümeti dinlemiyordu. Mustafa Kemâl'in bugünkü halini ta o vakit mükemmel görmüş. Çünkü zarurî. Türkten kuvvetli. medenî bir millet meydana çıkardı.. Halâ o fikirdedirler. zabitler yor-: gun. Ötesini söylemezdi. Zaten kendisi bile burada tezada düşmüş.Nitekim Erzu rum'da bu sebeple kongreye kabul edilmek istenilmiyecektir. Bu da tabiî idi. ilh. Herkes düvel-i muazzamadan biriyle bile başa çıkılamıyacağı vehminde diyor. nutkunda hep düzme.. Kongreler Padişaha ve Hükümete rağmen aktolunuyordu. Mustafa Kemâl ise o vakit istanbul'da yaverdi.) Millete içi boş bir cevahir kutusu rüşvet vermekten ibarettir. «Terk ede ede.. Böyle korkarken millet . millete. (. Erzurumlular başta. bazı hatalarına rağmen bir derece hakları vardı. Bu hata da ancak milletleri hâin göstermek de pek insafsızlıktır...» diyerek kendisinin en iyi karan verdiğini söylüyor. Mustafa Kemâl kendisini dahî göstermek için büyük mugalâtalar yapıyor..8-9) Vakıa o vakit cemiyetlerin bir kısmında mevziî fikirler vardı. millet zengin olmuş. Türkün daha belki bir asır yapamayacağı imarâtı yirmi senede yapar.. O halde başa çıkılabilinir mi?!. Bu sözü.. Nitekim o vakit açıkça bundan şahsının kastedildiğini de söylemişti.. Anadolu'nun diğer vilâyetleri de bu fikirde idi.. 26 ' yine yer yer isyan ediyordu. Halbuki hiç kimse muntazır değildi. Millet herşeyi de kaybetmek tehlikesi altındadır. Hatta halk meselâ izmir çeteleri. bilhassa Erzurumlular da bir şey vardı. hırsızlık veyahut sergüzeşt namına yaşiyanlann hırsını tatmin eden hükümet nazariyesi yerine» sözü ne kadar doğrudur. hem safsatadır..tatbikine başladığımız bu karar olmuştur. Zulmü. Mısır vatanı tamamiyle mâmur. Ama ses çıkaramıyorlar. Böyle ve haklı bir ümitsizlik içinde böyle düşünmek bir fikirdir. Bunlar Arnavut. Salıife 9 sonlarındaki sözleri ise büsbütün (. «Tecelliyata muntazırdı» diyerek de kendisi gibi bir «dahi-i müncî»nin zuhur ve tecellîsine işaret ediyor. Mesele budur. millet. soygunculuğu. Otuz yılda nüfusu on milyon kadar artmış. (Sh. Azamete bak!. Padişahın hıyanetinden münevverler pek güzel haberdardı. organize. hükümeti tanıdığını pekâla gösterir. işte İngiliz elinde Mısır. Onun bizce ve Ankara'da buîunanlarca umumen malûm bir gayesi ve düsturu vardı.. O da tabiî Rus'a iltica etmek. Mustafa Kemâl çıldırdı. başka çare yok. Her gün bunu derdi: «Bayrağı bu tepeden şarktaki tepeye dikeceğiz. Askerde silâh bile kalmamıştı. Bunu böyle söylemek için velî olmak lâzımdır. Bu da regionaliz-me dedikleri şeydir. TÜRKİYE ADINI KİM BULDU? .. Diyor ki.. kendi de "Ordu da perişan. hem haksızlık. ecnebi unsurlardan hattâ Anadolu'nun başka yerlerinden memur istemiyorlardı. (*) Bir İslın metinden çıkartıldı. Bu vehim mi? Bundan doğru ne var?!.» Bu gösterir ki. milletin padişahı. mes'ut eder.... Harıl harıl müdafaa ve mukavemet teşkilâtını yapıyorlardı. sümmettedârik sözler ve kendisi de o vakit ümitsizdir.. hep bunu derdi.. Hem de bu kadında keramet varmış. bir fikrin baş düşmanıdır. Fakat herkes ümitsizdi. Rus hududuna varmak. Meselâ Halide Hanım..57) de «birbirini ifna eden menfaat.. Türkiye'yi baştan aşağı mamur. tasvir ediyor. Vakıa esaret cennet de olsa pek kötü şeydir. Silâh varken mağlub olmuştuk. Bunda da yerden göğe kadar haklan vardı. fırsat bulunca devlete. Çünkü yabancı unsurlardan bu millet şimdiye kadar çok çekmişti. "Eğer umum vatanın kurtulması mümkün değilse hiç olmazsa kendimizi kurtarmağa çalışalım" diyorlardı. herşey bitik" diyor... Yalnız bunların. Amerika mandayı kabul etse.. zengin. Ne yaptı yaptı mâni oldu.. başsız kaldığını görmüştü. hattâ mandacıların bile. haklı ve dürüst hareket etse. Halide Hanım ve irfan Bey aleyhine bunu kullanarak onlan hıyanetle ithamı.. hıyaneti bunlar yapıyorlardı.. Şahsına dokunduğu için Mustafa Kemâl.

.. Etrafına ecnebi unsurları topladı. Bunları sonra vukuat hazırlamış ve bizi oraya sevketmiştir ki... 10 cu sahifede millete rüşvet. Türklük ne demektir...........v kuvvettir.ilah..raf ediyor... ilah) Hele Hilâfe akkanda söylediği şeyler ne kadar (saçma!). Görüyoruz ki. 28.unları yapmağa memuren gönderildiğini ifade eder gibi Padişahlara deli diyor Ve öyle ama. Demek u muazzam işte kendisinden aşağı olmadığımızı ve sâde ondan sonra Cumhuriy...... Sonra «Ben millet vicdanında ve istikbalinde ihtisas ettiğim büj ik tekâmül istidadını bir millî sır gibi vicdanımda taşıyarak peyderpey bütm heyeti içtimaiyenize tatbik ettirmek mecburiyetinde idim» diyor..... Bu ne dava?..tir).. Bu b.. Cumhuriyet maskesi altında yaptığı Hakimiyeti Milliyeyi de!... Padişah ve Halifenin ise medlûli kalmamış olması tamamiyle saçmadır.. Sh. Allah tarafından . Bunu sırf kendileri devlet kurmuş olmak şerefine mâlik olmak için yaptılar...... Hem buna mukat.. hiç diyecek idi...... Neden yeni devlet oluyor? Selçukluların yerine geçen Osmanlı Hanedanı devleti de o vakit «Yemdir» dediler. ll'in basınç^... Padişahlığı lâğveden yine benim. Zavallı millet neden.. takriri ben yazdıktan sonradır ki..... bütün kuvvetiyle duruyordu....Şimdi tırnak içine aldığım sözlerine geliyorum.. Hakimiyet-i Milliye zaten Meşrutiyetle olan bir şeydi. 10.) havsalamızın almadığını ı .. Medlûli kalmamış şeyler....bittikten sonra muhassala vukuata bakmış ve vukuatın yarattığı hakikatleri al. 27 den sonra yani iş»». s. iddiası baştan aşağı (...... muhafaza j istiklâliyet ilâh... Güya bunları İstanbul'dan çıkmadan düşünmüş... «Millî Mücadeleye beraber başlıyan bu gibilerden bazıları... aı bari. her mebus gibi o da imza koydu.... denâet ve yalanla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı... Şu azamet Jîm (. tâmebdede kendi malı olan fikirler gibi kaydediyor.... (... Mustafa Kemâl'de böyle bir hırs için zavallı salhorde devletin ömrünü beş yıla indiriyor. Nitekim Mussolini de set m gibi (müstebit) olmasına rağmen papayı kuvvetlendirmek ile meşgul. İhtisas diyor... . gurur.kendisi onlardan daha (.. ileride tetkik edeceğiz.. Lozan muahedesin(*) Saçma.. Kendilerinden başlattılar Devlet bugün dokuz asırlık iken o sebeple altı asırlık oldu.. «Osmanlı Devleti ilah...... istanbul Meclisinde de söylemiştim... .. Bu medlul.. benim takririmle oldu ki.....» miş!. adı aldinda başladığı (.... Bu da saçmalarla dolu.. Ondan de .. ....... Kendisi bu iddiasını bugün iyice gösterdi...... «Tek karar Hakimiyet-i Milliye'ye müstenid yeni bir Türk Devleti» imiş... (Sh... Vatikan'a bak be adam.... Neyse bii kendisinden Lozan muahedesinin imzasından iki ay sonra ayrıldık.. içimizde.. Kabul için de uğraştım. Mustafa Kemâl'in takriri yazdığımdan bile haberi yoktu...)lara yaklaştırmaktadır...... olan vukuatı «vicdanında millî bir sır» diye gösteriyor... Sanki kendi bütün kabiliyetlerin üstünde imiş!. hırs. millî hayatın bu».. Ve halâ duruyor.... hem de kendi terkibi imiş......... Nitekim bunu daha istanbul'da Akşam gazetesinde bir makale ile yazdığım gibi.. Meselâ senâveri yerine sena verane.).. neye düşüyoı Hem bu adam Türkçeyi de iyi bilmiyor....). Türk.-ier tarih mi diyor.. ilk fikri tatbikte kademe bideme hasıl olmuş imiş?!.. isteyen zabıtnamelere müracaat etsin. bu benim fikrimdi. Yeni bir icad değildi...Bu bir (... işte görülüyor ki. Mustafa Kemâl'de dahil..jnki Cumhuriyete ve Cumhuriyet Kanunlarına kadar gelen tekamülâtında keı<Ji fikriyat ve ruhiyatının ihatası hududu gittikçe bana muhalefet ve mukavemet geçmişlerdir» diyor. Şeyhin kerameti kendinden menkul.. Bu hususta deliller saydım...... Sen bilir miydin?! Büyük Millet Meclisi kurulduğu vakit seninle hususî müzakerelerimizde devlete «Türkiye» denmesi teklifini yapan benim. Amırn bunu bu vukuat olduktan sonra yazıyor!.26.... aleyhte olmak..ı..) sonradan uydurma.. o vakit onların if-nâsım düşünen yoktu. Türklük (. kuvvetlendirilirdi. O yıkılmaz ıslâh edilir... Zavallı İslam Dünyasını başsız ümitsiz bıraktı....ve. Bu nutuk a böyle lisâni yanlışlıklar da çok...

. P. Bu dedikleri tamam ile doğrudur. memleketin birçok tarafı ilk hamlede Ankara'ya muhalif olmuş iken onları zikretmiyor da sade Sinop'u zikrediyor (Sh. Trabzon'da kahvelerde Rasim Bey'in bana söylediğine göre gençliğinde kırkparaya köçeklik eden. Sinoplu değildir. müfti vekili ve Hürriyet ve İtilâf Fıkrası ikinci Reisi. Halbuki bu teşkilât.. katil. Sinop'a intihap için gittiğim vakit bunu öğrendim. bütün teşkilâta baş olmayı. kamerüla rezalet.. istanbul'dan Vahidettin'in yaveri Zeki «bizim mahut Çerkeş Zeki» de işe karı şıp . fakat intihapta Mustafa Kemâl'in (. Nasihat ettim.. Zaten Sinop ehalesi ilk meşrutiyetten beri muhalif. Bu da. bir şey yapamıyor diyor. Fena kandırılmış. Bunu da kendine mâl ediyor. nemrut. Mustafa Kemâl Anadolu'ya gelince vaziyetten istifade etmeyi. Ondan istanbul'da istediğini alamayan Mustafa Kemâl Anadolu'ya sürülünce intikam peşine düşmüş ve alacaktır. Akif idhâle devam etmiş. Bu esnadadır ki Mustafa Kemâl Anadolu'ya henüz yeni gelmiş bütün bunları^ basma oturmak istiyor. hapsetmişler. göbek atan biridir... Yunanlılarla çarpışıyorlar.. Akif Sinop'ta «Ruslar çiğneyip geliyor. Mütareke olunca derhal Sinop'ta Hürriyet ve İtilâf fırkasını teşkil etmiş. Bu bir intikam. Bizim eşraf namuslu insanlardı. firavun vo delilikle ilgili 26 kelime metinden çıkartıldı. Ve yine mugalâta mugalata üstüne olarak Mustafa Kemâl s. İttihatçılar Devleti sattılar» tarzında ittihatçı Hükümet aleyhine propaganda yapmış. Sinop Hürriyet ve İtilâf Reis-i Sânisi dediği adamm adı Akif dir.. oralardaki ordular da bunlara iştirak etmiş. Onları iblis gibi iğfal etmiş. : Birincisi Sinop'a garezidir.. Hürriyet ve itilâf ikinci Reisinin adım zikretmemesidir. bu seferde halkı Anadolu kıyamı aleyhine İngilizlere teslim olmağa teşvik etmiş.anca Rum çetelerine karşı millî teşkilât yaptığım söylüyor. bu suretle Vahidettin'den intikam almayı kurmuştur. Bu hususta fazla birşey söylemiyeceğiz. söylüyor.Samsuna ç. Padişahı ve Avrupamn nezaret ve murakabesini isteriz diye bir miting yapıp karar vermişler. O vakit Mustafa Kemâl istanbul'da Va-hidettin'in yâveriiu-.. 15). bu mitingi yaptırmış. fakat her yerdeki gibi cahil idiler..he yapmış. Harbi Umumide epeyce Ermeni malı vurgun vurmuş. Bu esnada herkes ittihatçıların aleyhide. Trabzon'un Rumlar tarafından istilâ olacağım görünce bir kayıkla vurgunuyla beraber Sinop'a gelmiş. Şurasını kaydetmeli ki.) tekrar galeyana getirdi. Garezi de sırf intihap meselesidir. ikincisi işde (. Rasim Bey'i reis yapmış. bütün orduları idaresi altına almağa (*) Zulüm. bu tezada ne demeli.. inkılap. Zaman geçti. Şimdi Musı afa Kemâl ordular ile temasa girdiğini söylüyor.. darbe.. halk mâsumdır. irtikap. Bu vaziyetten istifade edip Rasim Bey. istibdat. o*. Demek ordular. ben o vakit henüz Mısır'dayım.. Her taraf millî teşkilât içinde. biz istanbul'dan Ankara'ya gittik. dahi Mustafa Kemâl den evvel iarekete geçmiştir. oportünizm. SÎNOP HÜRRİYET VE İTİLAF CEMİYETİ NASIL KURULDU? Bu adam Sinop'u hiç sevmez. getirdiği mallar arasında kıymetli halılar varmış. Adı saklıyarak başkası hakkında şüphe uyandıracağını zannediyor.cü fırka Afyonkarahisar'ında Yunanlılara karş müdafaa hazırlığmdadır.. izah edelim.. Bu zikir ve kaydma göre mutasarrıf millî harekete aleyhtar.14) Aynı zamanda valileri de emri altına sokmağa gayret ediyor. Köhne derecede ihtiyar ve dünyadan habersiz bir zavallı. Her taraf kıyam halinde izmir'de millî kuvvetler cej. Halbuki bu teşkiLt ile onun münasebeti yoktur.) var. (4 numaralı vesika) pekâla gideriyor ki.. fuhuş.kılmadan daha evvelki yapraklarda ordu âciz. Evvelce zikrettik. rüşvet.. o henüz Haziran iptidalarında Amasya'dan her tarafa millî teşkilât yapılmasını emrettiğini söylüyor.. Demek ki. Ali Fuat'a mensup 23.. ehali aleyhtar.. Müftü de Boşnak. Sinop ahalisinden öğrendiğime göre bu adam. bunu müfti ile ikinci reis de imzalamışlar. Türk harsı.^ soygun. Edirne'deki dumandan Cafer Tayyar Bey'e talimat yazıp teşkilât yapması emrini bildirdiğim. 28 çalışıyor. kendi ikinci reis olmuş.aŞaİI! kemiyeti -ok evvel yapılmıştır. (Sh. Dizdarzade Hakkı ve Kemal ile münasebete girmiş. vurgun. Hele en nüfuzluları olan Öküzoğlu Rasim Bey bir ümmî idi.

Herkes onu seviyordu. aksine üçüncü Millet Meclisine bu Akif i mebus yaptı. Hem eşrafı.. Bu mektupta beni başlarına geçmek için istiyorlar!.) ediyordu.. Ahali yalvardı. işini yapardı. 29 göndermeyi taahhüt etmiş. iptida Tercüman Ahnıed'e uğradım. Ses çıkaramadı.. Yanlış yolda olduklarını söyledim.. Köylerden geçerken o adamlara bu mektupları vermeye başla dedim.. Derdini dinler... Sinop'ta Cemal Bey adında bir Binbaşı şube reisi var. «Sinob'un şerefine yazık olur..dinlemediler. Tehdide başladım. yerleşti. .. Beni de etmek istiyor.. Oradan bir saat mesafede olan Rasim Bey'in köyüne gittim.. bir kulp takamadı: Has (. Bu adamı çok severim. Akif iptida bunu öldürtmeyi teklif ediyor.. Bunlar işleri. Gitti. «Değil sizinle olmak. mebusluğu gidiyor.. Düşündüm: Oraya iyi bir mutasarrıf ister ki işi düzeltebilsin. Bu mektuplarda eşrafa nasihat ettim. Erzurum mebuslarından Binbaşı Zihni Bey var. Hakkı. ne kadar iğfal edilmişlermiş. üzerinize gelecek fırkanın başında gelip sizi tepelerim» dedim. Eşraf gelir bir tarafına.. Tereddüt etti.. maaş azalıyordu. Beni vasıta etti.adam) olsaydı böylece yazardı. Onu ikna ettim. Zihni'nin dediklerini tamamiyle göstermiştir... vaz geçtiler. yi de oraya davet ettim. millî davaya bir hatırı sayılır hizmet ettiğime sevindim.. millet menfaati aleyhine kaldıracak. pek telâş ettim.. vatandan başka bir şey düşünmiyen hal . O da istifa etmiştir. Hem Sinop'un şerefini. Zavallılar ne kadar gafil. Gitti. Sonraki Kürt isyanı. Ben ise Ankara'da Maarif Vekiliyim. Bunlar iki kardeş ve Türk fakat bunları da iğfal etmiş. 30 AKİF DlYE BİRİ! . Bu onun için fedakârlıktı. Akif yalnız kaldı. işlerini düzeltmeye başladı.. Türk Çerkeş birleşmiş Zeki İngilizler vasıtasiyle Sinop'a bir gemi silâh ve mühimmat I (*) Habislik ve sû-İ hal ile ilgili iki kelime metinden çıkartılmıştır. Toplandık. Akif'i de azarladım. deliller getirdim. Bin rica ile mutasarrıflığı kabul ettirdim. Hüsnü Ağazade. Onu da yaptılar..Gitti. Şehirli ve köylü Sinop'a toplanıyordu. Mâni olduk. Yine Ankara'da hükümet haber aldı Sinop'tan da bana malûmat geldi. İçtik Yine iknaya devam ettim. pek namuslu. bilâkis o Dahiliye Vekili ağır bir ceza görürdü. Dahiliye Vekili Recep dinlememiş. Böyle iki tarafı birden memnun eden mutasarrıf asla görülmemiştir. yalvardım. Şimdi zavallı Kars'ta aç bir haldedir. pek yiğit sözü özü doğru ve pek dirayetli bir adam. Artık mesele kalmadı. baş ol!» dediler.. Neyse Zihni'ye mutasarrıf olmasını rica ettim. Sinop'ta eşkiyadan eser bırakmadı. Onunla Çerkesler ikna edilmiş demektir. Akif e karşı müdafaa tertibi alıyor.. Zavallıyı Fethi Bey dahiliye vekili iken Bitlis'e vali yaptı..ı. Derhal arabaya atlayıp Sinop'a vardım. Âkife uymamalarını söyledim. Akşam oldu. Kabul etti.. Eline 8-10 mektup da verdim. Kemâl. Yalnız bu adam Anadolu zaferini tutuyor.. Bitlis'te Kürt isyanını evvelce görmüş tedbirini söylemiştim... Galiba bunun içindir ki utanıp admı zikredemcmiştir. tertibi bana anlattılar: «Hazır geldin. Nihayet yollarının yanlış olduğunu anladılar.Sinop Çerkeslerini iğfal etmiş. Halbuki. Akif adında bir namussuz zavallı. Hamdi Efendiler vs. Ben de onlara vaziyeti anlattım. Karılarına talâk-ı selâse ile vazgeçtiklerine dair yemin istedim. hem bunların ve halkın kanını ve Ankara'yı yeni bir isyandan kurtardığıma.. vatan hizmeti dedim. Zekinin şehirde eşraftan iki eniştesi (hemşirelerin kocası) var. Başka devlette olsa bu zavallı aç bırakılmaz.¦••¦. Olmuyor... Ehali beşyüz atlı hazırlamışlar. Telgraflar yazdım. Mebus yapmasının sebebi şudur: Mustafa Kemâl Lozan'dan sonra namuslu hizmet görmüşleri birer suretle (. Ankara aleyhine kıyam edecekler. Bana inanmak istemiyorlar. onu da bir tarafına oturtur. size yazık olur» dedim. işte Mustafa Kemâl'in yazdığı mesele bu ve böyledir. Halk yine fikrinden vazgeçmedi. bu da Sinop için tarihi bir leke olacak.. Ve kendi eniştesi Doktor Şerafettin'i vazgeçmesi için istanbul'a Zekiye gönderdi. hem halkı memnun etmişti... ayağı çarıksız fakir bir köylü gelir. Halis bir Türk. Bunu Mustafe Kemâl bilir: (. Sinop'a gittim. giderim. Yine olmuyor. zekî...)larmdan Recep Zühti'yi Sinob'a mebus yaptı.

Karar verince de yapar. Ruslar bana vermezler. öldürtmeye karar vermişti. Recep Zühti ile beraber vurgun vurmakta. Yüzüm olmaz» demiştim. bana gelmiş. Bunu anlayamadılar. Ferit Pa(*) Namus. Maatteessüf böyle bir çok adamlar ittihatçılardan çektiler diye diğer tarafı tutmuşlardır. Herbirinde bir iki saat uğraşarak vazgeçirtmişimdir. İşte o zaman halkın bir kısmı kıyamlar yapıp harici düşmanlarla uğraşıyor. Zaten böyle vukuatı eksik değil. kötü şey demiştim. Raufu öldürmeye kalkıyorlar. O ısrar edince: «Yapamam. Bu hal ilk devrede Millî Kıyamın inkişafım çok men etmiştir. ben de yapamam. Aile hayatım bile söylerdi. Rıza Nur gelir söyler veya bir kart gönderirse müsaade veririz dediler. intikam meselesi değildi. bir kısmı da sessiz oturuyordu. çünkü bunu istersem Ruslar verir. Peki. Nitekim Ali Kemâl'de ittihatçılık düşmanlığıyle vatan işini birbirinden ayıracak derecede dirayet gösteremeyenlerdendir. Bu esnada Rauf Bey İzmir'e gidiyor. imha ve eşkjya ile ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Sivas'a gidiyor. O vakit bu mühim bir ticaretti. Ali Galib de Mustafa Kemâl'in tevkifi peşinde! Bu esnada istanbul da Mustafa Kemâl'i azlediyor. pek revaçta idi. Yunus Nadi. Şahsî. işte böyle nice vatandaşlar sırf bu hata ile can ve şereflerim kaybettiler. 17 ve 18) de münderic şifresinde Mustafa Kemâl. Bir akşam zevcem ve bir takım kadınlar kardeşimin refakatiyle komşuya giderler. fakat cinayet fena şey. namussuz hırsız biridir. Recep Zühti'nin himmetiyle Akif evvelâ Belediye Reisi oldu. Bin bir vatan meselesi. kendilerini kaybediyorlardı. Geçerken bir kurşun refikamla kardeşimin başlan arasından geçer. bu adam zabittir. Rasim benden hiç bir şeyini sak-lamazdı. O . oradan da izmit mebusu Abaza Süreyya ile Sivas'a geliyor. Böyle birçok adam yine hükümete ittihatçılar gelecek diye onları koruyor. Sahte vesikalarla Rusya'ya limon yolladı. Harput Valisi Ali Galip de orada. Buna mükâfaten mebus yapıldı. Ona. Ben de yapamam. Bir kısmı böyle iblisler tarafından iğfal edilip milli harekete muhalefet ediyor. ittihatçılardan çok çekmiş biri idi. Bunun için karantina idaresinden bile tehditle sahte patent aldı: Fakat kan dökülmesi hiç hoşuma gitmez. gelirken yangın yerinden geçmesi lâzımdır. O da. (Kaçmak) peşinde. Şimdi Mustafa Kemâl Sivas'ta duramıyor. Hatta istiklâl madalyası da aldı. Şimdi Ferid tarafını tutmuştur. Halbuki o zaman cemiyetler. Beni birçok ölümlerden bu ihtiyat kurtarmıştır. Maksadım Akif i himaye değildi. Kendi bizzat bu tezadı yapmak (gafletinde) bulunmuştur. deni. Paris'te soluğu aldım. Çok ihtiyatlı yaşamış bir adamımdır. KONGRE GÜNLERİ Nutukta (Sh. Sivas'ta bir içtima yaptırıp reis olmak fikrinde. Ankara'ya Ali Fuat'ın yanına. Sinop'tan hemen istanbul'a geldim. fakat kimseyi toplamak mümkün değil. biz Rus sefirine sorduk. O eski Akif derhal Mustafa Kemâl'ci oldu. Recep Zühti'ye beni öldüreceğini vadetti. büyük mikyasta neşriyat ile İttihatçı hareketi göstermesinin büyük tesiri olmuştur. Bunda Ali Kemâl'in Anadolu hareketini. Bunu Akif kendi de bilirdi. "Bize Rusya'ya yüzbin liralık mal ithaline müsaade alsın diyorlar" demişti. iş iyice anlaşıldı. Yahut bilerek hâindir . Şerir. böyle çok para vuruyordu. Rauf korkup kaçıyor. O vakit öyle bir şeyi benden Prens Sabahattin de Ahmet Bedevi'yi göndererek istemişti. Bunun üzerine Akif benden ümidi kesmiş.O da Akif'i buldu. Şimdi Akif. Mustafa Kemâl Amasya'dan Sivas'a gitmek. halk savaşa düşüp belediyeler protesto yağdırmışlardır. Bu Akif Lozan'dan dönüşümüzde idi. fakat sonra devletin Ruslarla bir işi olur da beni gönderirlerse ben milletin menfaatini Ruslara veririm. Demirci ve emsali çeteler Raufu istemiyorlar. hele. Bense Mustafa Kemal'in ne olduğunu iyi biliyordum.ikinci şık doğru olsa gerektir. Nemlizâdelerden beşbin ingiliz liralık bir çek getirmiş. Eşyamı toplayıp. Herkesin gözü Erzurum Kongresinde. 31 şa'nın Ermeni muhtariyeti yapacağını Şark vilâyetleri halkının duyup istizah ettiklerini söylüyor. ihtiyat olarak geceleri sokağa çıkmıyordum. işte bunun üzerinedir ki. Sivas Mustafa Kemal'in aleyhinde. demiştim. Bu propaganda Ali Kemâl'in en büyük ihaneti idi. meselâ Gerze Ormanlarım almışlar. evvelki sahifelerden birinde halk hükümetin hıyanetinden gafil diyordu. Yirmibin liralık irtikâp yaptı. Recep Zühti'ye çatmaya tevessül etmiş ve çatmıştı. demiştim. imha ediyorlar. Bununla büyük hıyanet etmişti. Akif i öldürteceğini muhtelif zamanlarda iki defa bana söylemişti. demiş. Halbuki Rasim Bey son zamanlarda Âkife pek düşman olmuş.

Hem istanbul'a gittiyse yine gelmiştir. Kendine kul.. evlenip yumuşak yatakta mı yatmak lâzım? Onu da yazıp zemmetsene be adam. bunlara birçok sahifeler hasretmiş. Kongre de olacak. bu sebepledir ki.. Neyse kandırdığı Rauf un gayreti.. mâkul fikirler var.. çocuklarını. Trabzon Mebusu izzet. Kim vatana hizmet etmişse... Fırsatını bulursa yok eder. Sivas'a gir-mesi. reis de olmuştur. Bunu dcrcetmesinin sebebi. O öyledir. Heyet-i Temsiliyye dokuz kişilik olup Mustafa Kemâl. çünkü onda aynı zamanda Selâhattin'in ingiliz gemisiyle geldiği var.Çünkü Deli Hamit köle takımından değildir. Bunlardan biri Gümüşhane Mebusu Zeki'dir. bunlar neşredilmiştir. Erzurum Müftüsü sonra mebusu Hoca Râif. Bundan ne çıkar.ve. Ondan böyle sıyrılmak istiyor.. ismet (Sağır îsmet) hâlâ gelmeyip istanbul'da kaldı ya.. Nitekim öyle yapmıştır. Birtakım müfid kararlar verip bir beyanname ve nizamname yapılmış..âleti)dir. Sonra bunları da tepeledi. hem pek namuslu insandır. Onu neşrediyor. İyi adamdır. fakat o vakitten çok evvel onlar bu işe başlamışlardır. hakk-ı mahz'dır. Bu da mı yazılacak şey? Belki de mühim ailevî zaruretler var. Ve bunlara düşman kesilir. diyorsun ama. Olur ya İngilizleri aldatıp kolayca gelir. hatta kim kendisine iyilik ederse. reis yaptıklarını söylüyor.. mim kor. Bu suretle başına belâ da getirdi. Bekir Sami (Tokat Mebusu). En kötü adamlar göstermeye çalıştı. evlerini bırakıp dağlara kaçarken. köle. o vakitten Rafet'le aralarında münakaşa olduğunu göstermektedir. Refet'i tezyif ediyor.. Bununla umum vatan müdafaası için icabında muvakkat bir hükümet teşkili esası konup işlerin idaresi bir heyet-i temsiliye intihap olunup bu heyete tevdi edilmiştir.. Altı gün dinlenmiş!. 28 de Erzurumluların kendisini davet ve hakkında büyük muhabbet gösterdiklerini. Kâzım Karabekir'le Hoca Raifi ikna edip bunların himmet ve nüfuzuyla girmiş. Halbuki öyle olmamıştır. Nitekim onu da aynı sahifede (Sh. Pekiyi Refet imza koymaktan korktu. Kini de sönmez bir kindir. Bu yazıların içinde bilâkis pekâlâ. Bütün bu sahifeler adam tahkir etmeğe münhasır. Biraz sonra Samsun Mutasarrıfı Deli Hamid'ide tezyif ediyor. Bu adamın âdeti böyledir. Kendisine olan muhalefetin şiddeti bu sahife ile bile anlaşılıyor. sırf şahsiyet. bunu da Ömer Fevzi'nin üstüne yuvarlamak için yazmıştır. Hapis de oldu. Ruslar ile daima ve pek dosttur. Kongre 23 Temmuz 1335 de açılmış. Orada hazır.. Amma ne ise usta davranıp ölümden kurtuldu. âlet olmıyanları çekemez.. Erzincan Nakşibendi şeyhi Fevzi. istediğine vasıl olmak mümkün. Sh. nitekim evvelki sahifede de Raufu. O aralık koca bir millet batarken herkes müdafaa için karılarım. Heyet-i Temsiliyenin Vilâyet ve Sancakların intihap edecekleri azadan mürekkep olmasını teklif etmişlerdir ki.kaçmak istediği vakit hep Şarka kaçar. uncu sahifede Mersinli Cemâl Paşa (Küçük Cemâl) ile Miralay Selâhattin Bey'i (Çolak Selâhattin) batırmakla meşgul. .. Veya bir tetkik yaptı. Bitlis Mebusu Sadullah. Mutkî Aşireti Reisi Hacı Musa'dır.. 29. paşa istemiyoruz» diye bağırmışlardır. Ağustos'ta kapanmıştır. Rauf. Bunlar daha vaktinden. Trabzon Mebusu Servet. münakaşa çekemez bir (müstebitti). Sahife 24-26 da Rafet'in yazdıklarını tezyif ediyor. Fena mı etti? Geldi ya mühim olan budur. Demek âzâ Mustafa Kemâl'in hususî emeller peşinde olduğunu o vakit pekâla anlamışlardır. Zeki sonra Mustafa Kemâl'in çok hakaretine uğradı.. Bunlara tahammül eder mi? Sonra Refet'e yapacağını yaptı.. Canım bu iki adam mezuniyet alıp istanbul'a gitmiş. Mustafa Kemâl Heyet-i Temsiliyye'nin her birini bir .. fırsatı gelince (tepeler) Bu esnada Rauf onun en iyi âletidir. 27) yine kendi itiraf etmek mecburiyetinde kalmış. Demek bir işi vardı.. Hatta son satırlar ne kuvvetli ve ne aşikârdır. Fakat onca yalnız kendi şahsı var. Yazar mı? Çünkü ismet Paşa en sadık (. «Hatta kordonlu insan. Bunu sahife 40 da nasılsa itiraf ediyor. mebuslar o koca nutukda koyun kaval dinler gibi bunları dinlemişler. Hamit sonra alenen Mustafa Kemâl'e muhalif de oldu.. Mustafa Kemâl fikir. Sebebi de evlenmesidir. üç gün sonra da istanbul'a gitmeyip istifa ettiğini setredememişsin. Bir kısım aza Mustafa Kemâl'i kongreye bile sokmak istememişlerdir... 32 milli harekete çok hizmet etmiş biridir. Sade entrikaya kuvvet vermeli. Nutkunda Erzurum Kongresini kendi toplamış gibi gösteriyor. Erzuruma varıyorlar. Sırası geldikçe göreceğiz. Halbuki Mersinli Cemâlde (*) Köle ve kötü işlerle ilgili iki kelime metinden çıkartıldı.oradan çıkması âni oluyor.

Hele Fas'a kadar neden ve nasıl istiyor.hiç yazmamıştır. (Biri sağ yanına öbürü sol yana bakardı. Güya vilâyetlerdeki insanlar Erzincan şeyhi gibi imiş. Erzurum kongresi Ferit Paşayı istanbul Hükümetini telâşa düşürüvermişti. ci sahife badeheva. millî cidalin muhtelif buhranları esnasında en mühim ve felâketli zamanlarda Mustafa Kemâl kaç defa Ankara'dan kaçıyordu da ne güçlükle önüne durabildik. Halbuki Türkiye'de Harb-i Umumîden evvel Ermeni istatistikleri bile -ki pek mübalâğalı idi. namussuz.. Sade Rauf ve Bekir Sami ile Sivas'a dönmüştür...Bunlarla Türk Milletinde yalnız bir tane adam.. Bunu teşkil edenler Refet ve Rauf müstesna diğerleri ve Erzurum mebuslarıdır.. içini çekerek bahsederdi... hadi Salahattin fakat bir sürü insanlar mı? Yoksa Mustafa Kemâl mi? Bu esnalarda Sadrazam Ferid Avrupa'ya. korkusudur.. Eğer Erzurumda kumandan olan Kâzım Karabekir. Nasılsa idam edemedi. gözleri (şaşı) olurdu. fakat Mustafa Kemâl'in kini sönmedi. Bu işlerde kim haksız? Hadi Rafet. kâh Salahattin. Söndü.. 41. körlük ve sersemlikle ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Hem de bu potu kırıyor! minelacâib. onu hapislere soktu.. Nutkunda olsun bu kıymetli hizmeti bir defa zikredivcrseydi ya. kâh Rafet ile ve daha bütün temasta bulunduğu adamlar ile olan bu haller. büyük meselelerde muvaffakiyet için kabiliyet ve kudreti lâyete-zelzül bir reisin vücudu elzemdir ilâh.» diyor. Yanına Heyet-i Temsiliyye diye kıymetsiz ve kendi gibi birkaç kişi almıştır.Sonra teşekkül eden Hürriyetperver Cumhuriyet Fırkası da teşekkülü menşeini yine bu zamanlardaki ihtilâftan almaktadır ki. mümcssisleri Kâzım Karabekir. j-j .. Bazı böyle şeyleri -ki pek çok.Bunu da yalnız kalıp keyfe ma yeşâ hareket etmek için yapmıştır. iş oldu bitti.. Babası hakkındaki rivayetlere bakılırsa kendisinin Türklüğü de şüphelidir. uzaklaştırmıştır. Bir insan bunu kendi için nasıl . denmiştir. Bunu Mustafa Kemal kabul edemiyor. Şaşardım.!. Bu adam herkesi kör âlemi sersem mi sanıyor? Ama böyle sanan kendi.. kendisi hükümsüz kalır.. Sonra buna zamimeten «İki milyon ermeni öldürdük» demiş. Mustafa Kemâl bunu asla çekememiş. Öyle kızardı ki... Mustafa Kemâl'de bunların içinde giderdi: Zavallı bunların mükâfatını Mustafa Kemâl'den pek iyi gördü. Bu ne. Kara Vasıf a hakaretler etti...) Bu çok kızma alâmetidir.. Rauf. Sırf bu garezledir ki.suretle dilgîr etmiş... bağlar. Bu cemiyet Anadolu'ya adam kaçırmak millete ümid vermek gibi bazı hizmetler yapıyordu. sonra mecliste ikinci gurubun teşekkülüne sebep olmuştu.. asılsız kibri gurur ve hırsını örtmek için yazılmış satırlardır.îstanbul hükümeti kongreyi dağıtmaya ve azasını yakalamaya teşebbüs etmiş. Sahife 42 ve 43 de karakol cemiyetini zemmediyor. Hangi kudretle? Bir de hem itilâf devletlerine hoş görünmek istiyor. Böyle eşek diplomat görülmemiş.. Bu hususta her tarafa emirler vermişti.. Karabekir İstanbul'a dayatmıştır.. Bu adam buna niye bu kadar kızıyor.. Sonra hikmetini öğrendik: Mevki-i hırs. Buna mukabil ise Fas'a kadar devletin mevcut bir hukukundan bahsetmiş.. Amma hakikat şu ki. Kastı idamdı. Sarhoş olunca da böyle olur..33 söyler?!. 34 mevcut olduğunu söylüyorlardı...hepsini yakalar. ve. tarih gayri kabili itiraz bir suretle ispat etmiştir ki.. Yine bu sahifede kendi için «Efendiler. konferansa çağrılmış güya müdafaa diye Suriye'yi Toros dağlarından itibaren göstermek gibi bir coğrafi cahillik ve Türk menfaatine pek muzır bir ahmaklık gösterir. Mustafa Kemâl bundan bana ve herkese aklına geldikçe. ama bilmem neden yapamadı? işte tâ bu gözlerde başlayan. kâh Kara Vasıf. onun da Mustafa Kemâl olduğunu başka dirayetli insan bulunmadığım ispata çalışıyor. Kâh Rauf. Sebebi Bunlar baş olur. ne vahim hatalar yapıyordu da önünü aldık. Ali Fuat..halbuki her vilâyette bence yüksek tahsil görmüş dirayetli insanlar vardır. Rafet ilah.derhal yıkmak için teşebbüs etmiştir.. Suriye'yi Toros . istanbul'a yollardı... Sırf bundandır ki Kara Vasıf a sönmez bir düşmanlık bağlamıştır. vatansız biri olsaydı.birbuçuk milyon Ermeni (*) Şarlatanlık..

soymak için vurmuş deyip geçti. Eşkıya önüne çıkmış. Oldu.... Rivayete göre arabadan eşkiyaya silâh atılmıştır..¦. Talih. Kendi iştirakini iptal için böyle diyor.. Heyet-i Temsiliye karar versin. I (*) Bir şahıs ve bir il İsmi metinden çıkartıldı. Meşru ve alenî surette . azimsiz insanlarmış. Zaran yok. karışık. fuhuş ile meşgul bir sahış. Halbuki bu müzakereler usulü dairesinde ve meşru değildir.. gökten ayak ucuna düşmüş bir kudret oluyor. Bekir Sami...larla kendi istediğini terviç ettirmeye çalışır. istemiyorlar. Mektup yazılıyor.. Bunların teşkilâtını ve bu babta Mustafa Kemâl'in neşrettiği vesikaların doğru olup olmadığını bilmiyorum. Mustafa Kemâl kendi rivayetine göre bunu istemiyor. Bunlar bir harisin işine gelir mi?!. Rafet. Onunla herşeyi yapmakta kendinde salâhiyet buluyor. Ekseriyet oldukları halde Mustafa Kemâl'i hırsından mahrum edememişlerdir... nefsülemre muvafık teklifler yapıyorlar.. Yahut Mustafa Kemâl'in entrikadaki meharetine mağlup olmuşlar. Dalgalar bu odun parçasını.. Halbuki Anadolu eşkiyası vurmadan soyar.» (Sh. keyfi gibi hükmetmek istiyor. Millet can kaygusuyla her yerde düşmanlarına karşı canım dişine alıp ayaklandığı vakit İstanbul'da hırs. Ekseriyet mandacılarda. Müzakereler oluyor. nazırlık.. (Ali Fuat'ın babası) Rauf. «Re'sen bir şey yapma... Ve makul nasihatler veriyor. Müdafaa görürse vurur. Tatil edince azayı hususi görür.. Bu.. Türk Milletinin hem halâsı hem vefatını yazmıştık. Muvaffak olsalardı... Sonra Büyük Millet Meclisinde de daima böyle yapmışlar... 82) çocukça aldatma mugalâta ve kendi imzasını koymak için bir ısrardır. Etrafındaki zayıf insanlar» entrika kuvvetiyle dağıtıp reis oluyor.. padişah damatlığı. içtima-lar da onun usulüdür. Sivas'ta Mustafa Kemâl.... Derhal istirahat vesilesiyle celseler tatil ediliyor. böyle vak'alar esnasrnd asivrilen şahıslar hemen umumiyetle tahakküm ve istibdat yapıp milletleri kasıp kavurmuş-lardır. Diğerleri bunun hırsını biliyorlar.illâ reis olup... imam bildiğini okur. (bir kelime okunamamıştır) atıp kırdığı.. Arabadaki adam müdafaa yapamaz.. 35 SİVAS'TA MANDACILAR KİMLERDİ? i Sivas Kongresinde manda meselesi uzun münakaşayı mucip oluyor..'a atıyor. kendi namına tamim neşretme. Bu itirazı en ziyade yapan Trabzon mebusu Servet'tir.. Zaten Suriye'ye bu hududu Fransızlar veriyor... Kara Vasıf. işte bugün.. Bursa murahhası Ahmet Nuri. Bu neticeye göre manda demek. O zaten Erzurum'da alacağım aldı. bu millet inim inim inlemezdi.. Rauf.. En mühim zalimler böyle yetişmiştir. Sürgünlük buna hırsının tatmini için en müsait bir meydan. resmi fuhşunu yapamaz. manda aleyhine söz söylüyorlar... bir gün bir sahile attığı gibi bunu da... Sonunu düşünüyorlar...17) Müsveddeyi yırtınıştır. Cami... Bu millete bir kara gün daha yazmış imiş. Nihayet Amerika'dan Türkiye'yi tetkik için bir heyet davet edilmesine karar veriliyor. Bunda bil-miyerek Kâzım Karabekir'in de Rauf un da büyük bir mes'uliyet hissesi vardır Millet düşmanlarla uğraşırken içte Sivas'ta da riyaset entrikaları kaynıyor.. Yine riyaset meselesi çıkıyor... Kâzım Karabekir'e bu babta verdiği cevap (Sh. Bu.. Hâmî. İsmail Fazıl Paşa... Riyaset için birer hafta her azanın sıra ile reis olması ve riyasetin tecridi gibi gayet makul.. Mustafa Kemâl bugünkü zulmünü soygunculuğunu.. manda lehine. Bosfor'dan Karadenizin dalgalarına atılıp teslim ediliyor.. Tarih bir misâlini göstermiştir ki.....Hoca Raif. Bekir Sami.. Bu zatın arkadaşı İzzet de böyle İzzet bir müddet sonra Samsun'dan Ankara'ya gelirken Havza civarında yolda öldürülmüştür..dağlarından farzetmek Fransızların ekmeğine yağ sürmektir.. öteden beriden gelmiş birkaç murahhas ve hiçbir sıfatı haiz olmayan Hüsrev Sami gibi bazı adamlar var. Bir de alâkadar zatlar ve orda bulunanlar yazmalıdır.. O nama yap!» diyor. Zavallı coğrafya böyle siyasî maksatla tahrif edilir. fakat kudretsiz. Nitekim her taraftan itirazlar yağıyor. Derken Sivas'ta taslak halinde bir kongre olabiliyor. Âdeti böyledir.. Bu adamları cidden tebrik etmelidir. Mustafa Kemâl'e kâfi... Kâzım Ka-rabekir'de itiraz ediyor.. sürülüyor.... Mustafa Kemâl nutkunda «Bu mektubun gönderilip gönderilmediğini hatırlamıyorum..

Sivas Kongresinde Mustafa Kemâl'e ileride hiç bir memuriyet kabul et-miyeceğine dair yemin ettiriliyor.» diye bize ve herkese propaganda yapardı.kendi-ne muti ve âlet bir meclis toplamak için gayrete başlıyor.. Avrupa Amerika mümessillerinden mürekkep bir heyet izmir'e gitti. Hamdi Eskişehir'e geliyor. Ta iptidadan beri hergün Karabekir aleyhinde «Aptal. Sebebi Kırşehir Mebusu Rı( za'nın hizmetini söylememektir. Halbuki madem karardır. onlardan birkaçını bir ingiliz zabiti ile oralara gönderiyorlar.) gayretiyle neşriyat yapıp. bu babta ısrar eden Kâzım Karabekir'in de başvekilliğini kabul ettiğini söylüyor. bu Yunanlılar'm İzmir'de Türkler'e yaptıkları katliâmlar oranm teknik vaziyeti hakkında tetkikatta bulunmak üzere. Bunlar Türk lehine rapor verdiler. Tabiî çizmesini çekiverenler gibi uşak değil. Bu gibi şeyler de lüzumsuz. Onu Karabekir de diyebilir ve derdi. .İkisinden birinin tercihi için Fevzi Paşa'yı hakem tâyin etmiş. dolan. Kuzu Paşa der. Bir kısmı da bunu az görmüş Öküz Paşa derler. iyice tafsilât veren Mustafa Kemâl nutkunda bunu üstü örtülü geçiyor. Bunlar kaçıyorlar. Bu mesele böyle değildir. Fevzi Paşa bu adama her entrikasında kuşu gibi âlet olmuştur. gülerlerdi. Ali Fuad Eskişehir'i kuşatıyor. Uşak gibi hizmet etmiştir. Bu esnada Ali Fuat Kolordusu dahilinde icraatta. Ufak bir çarpışma oluyor. Fethi de ben daha iyi yaparım. hiçbir şeyi vereceği yoktu. softa. (Sh. 1335 yılı Eylül iptidalarında aradaki muhabere. Güya Başvekilliğe Fethi ile Kâzım Karabekir münasip görülmüş.istediğini yapamazsa o istemediği kararı gayri meşru ve gizli surette iptal eder.. hain olmaktan kendi kendisini beraet için. tezvir ve entrika ile ilgili beş kelime metinden çıkartıldı. Bir defa bir adamın ben daha iyi yaparım demesi delil olamaz. Harbiye Nazırı Süleyman Şefik ve Dahiliye Nazırı Âdil'in emri ile Sivas'ı basıp Kongre azasını tevkife memur edilmiş ve Sivas'a vali tayin olunmuş idi.134) Bu mazeret teşkil etmez. Gördük ki. Bu esnada Ankara valisi Refi Cevad'ın babası Muhittin Paşa tevkif edildi Nasıl olduğunu evvelce yazdık. Böyle hırsızlama işleri Büyük Millet Meclisi ve Hey'et-i Vekile kararları hakkında yüzlerce yapmıştır. mevcut Rumların da son asırda Yunanistan'dan gelmiş olduğuna dair neşriyat yaptılar. eşek ilah. Ali Galip Halep'te soluğu(*) Yalan. siyasi âlet yapıyor. fikrine uymazsa kendisi istifa etmek lâzımdır. Mustafa Kemâl bunları ve Harput Valisi Ali Galib'i tevkif için oralara emir veriyor. Ferid Paşa hükümeti Mcbusan Meclisinin intihabı için her tarafa emir vermişti. Tevfik Rüştü'de Kiraz'ın evrakını çalıp Ali Fuad'a kaçıyor. Çok teessüfe şayan ki. Kuvvetin çoğu Hintli asker. Milli harekete iştirak etmeyen vali ve emsali hakkında şiddet tatbik ediyor. imiş. 36 nu alıyor.. Yani başvekil tayininde Erkan-ı Harbiye Reisini Hakem yapıyor. demiş Fethi'ye vermiş.. istanbul Ali Fuad'ı azledip yerine Kiraz Hamdi'yi (Hamdı Paşa) tayin edi yor. Eskişehir'de İngiliz askeri var. Bu sebeple ilk Millet Meclisinde "f" nin üzerine iki nokta koyarak bu adama Kuzu Paşa adını koymuşlar.. tehdik. siyasî uşak. Bunda maatteessüf diğer gayet vahim bir şey görülüyor: Askerleri siyasi entrikalara karıştırıyor. Mustafa Kemâl intihabı Heyet-i Temsiliye'ye rabtedip kendi avucu içine almak. millî ahrar ilah. istanbul'daki münevverlerin. Bu adamlar mallarını cidden iyi biliyorlarmış. Mesele sırf Karabekir'i de başvekillik kabulüne tama ettirip kendisini yeminini bozarak Meclisi. Yemininde. münasebet de kesiliyor. Amerika mümessili Amiral Bristol bu heyette azadır. Bu suretle Heyet-i Temsiliye ile istanbul'un arası büsbütün gerginleşiyor. Meclisi de toplar. izmir'de nüfus tetkikatı yapan ingilizler de ekresiyetin Türk olduğuna. Karabekir'e başvekillik değil. Bir vaiz vazettiğinin aksini yapıyor diye halkta öyle mi yapsın?... Hem Fevzi böyle şeye ne karışıyor. Hint askeri çekiliyor. Orduları ele almıştır. millî cemiyetlerin (millî kongre. bu hizmeti zavallının idamına varmıştır. namuslu adam için onu icra. Tevfik Rüştü de istanbul Hükümetinin adamı olarak Kiraz'la beraber oraya gelenlerdendir. Bu rapor bizim Türk tarihinde dercedilmiştir. Hintliler bizimkilere kurşun atarken mahsus havaya sıkıyorlar. İngilizler de Hanzâdeler vasıtasiyle Kürtleri ayaklandırmaya çalışıyorlar. Cumhurreisliklerini almak için mazur göstermek için tertib ettiği bir desisedir. ele alırsa tamamdır.

Ingilizleı Merzifon'daki kuvvetlerini de Samsun'a çekiyorlar. İngilizler Harb-i Umumide çok Hintli asker kullandılar. işte Hindliler'in bu yardımlarından biri de Türkiye'ye getirilmiş olan Hind askerlerinin Türk'e karşı silâh istimal etmemeleridir ki. Hatta Sivas'ta kongrede Mustafa . Samsun'dan Soldors adında bir ingiliz zabiti Sinop'a geliyor. Demek ki. Kastamonu halkı şiddetle ittihatçı aleyhtarı idi. Lloyd George Türkün en büyük düşmanı kesilmişti. Eskişehir'de de vâki olmuştur. her parçayı bir devlet alacak. Mecid ve emsalidir ki. ingiltere aleyhimizde daha hafif harekete mecbur olmuştur. Harb-i Umumî sonlarına doğru Alman BaşvekHi Bedman Holveg resmî bir nutkunda Türklerin büyük bir hayatiyete malik olduklarını göstediklerini söylemişti. «Türkiye'nin bir karış toprağına dokunamayacaksınız» dediler. Halbuki ingiltere Askerî Partisi Türkiye hususunda Lloyd Geor37 ge'dan başka türlü düşünüyordu. Bu suretledir ki. Millî kıyama iştirak eden ve Samsun'dan kaçıp gelen Osman Bey'i (Mebus Necmi'nin kardeşi) tevkif etmek istiyor.. Bu da 1 büyük bir gürültü ve o nazırın istifasını mucip oldu. Rafet oraya gönderilmiş ise de daha varmadan Cemâl kaçmış. Hint de büyük bir hareket başladı. Bunun müsellah şa\ hışlan Mehmet Ali.aşikârdır ki. fakat mütareke olunca İngilizler işi değiştirdiler. Lloyd George sıkışmış idi. Orada da bir yolsuzluk olamamıştır. Meşrutiyetin iptidasından beri bu böyle idi. Nasıl yapabilirler?. Alâ şeyler. ittihatçılar o vakit bir takım eşrafı bilhassa Salim Efendizâdeler'i hapis ve nefyetmişlerdi. siz Almanya ile harb edeceksiniz» diye kandırdılar. her yerde Türkiye aleyhine kullandılar. Bu para macerasına tekrar geleceğiz. Bu mesele her şeyden mühim olmuştu. Mecusî Hintliler de bunlara iştirak ettiler. Hükümet konağına oturup ahaliyi tehdit ediyor. Ahali o adamı köylere kaçırıyorlar. Halife aleyhi ne harbettirdiniz» dediler. Lloyd George sözünü derhal unutaverdi. Ingilezler bunları «Hayır. Venizelos bunları türlü türlü yalan ve düzme şeyler ile kandırıyordu. millete sarf etmemiştir. Türkler aleyhine büyük bir düşmanlığa başladı. Bu halk bu sefer de Mustafa Kemâl'i ittihatçı zannederek millî harekete muhalif bir tavır alırlar. etmediği takdirde kendisini tevkif edeceklerini söylüyorlar. Yarım milyon ingiliz lirası kadar olan bu paraya da Mustafa ne diyecek ki. hilâfetin faydası oluyormuş. Çünkü hür ve müstakil değil. Mütareke olunca Hintliler İngilizlere «Siz bizi aldattınız. Bunlar Halife ile yâni Türkiye ile harb etmiyeceklerini söylediler. HÎND ASKERLERİ VE HİLAFET MESELESİ Hindu hareketleri ile herhalde ingiltere hükümeti üzerine lehimize büyük bir tesir yapmıştı. O zaman Harb-i Umumi neticesi millet kamilen ittihatçı aleyhdarı olmuştu. Fakat yine aldırmıyordu Montagü'nün raporunu İngiliz nazırlarından biri matbuata verip neşretti. Şevket Ali. Ve ingiliz zabitine hemen Sinop'u terketmesini. el'an kendi yed-i ihtilas ve sirkatindedir.. Bir aralık Konya'da Vali ve Ferid Paşa'nın adamı olan Cemâl mahpusları silâhlandırıp millî ha' rekete karşı gelmek istemiş. Zabit gelmişken Rus Konsolosunun kalmış eşyasından kıymetli halıları alıp gidiyor. Fakat ona hiçbir şey dinletemiyordu. Fransız Başvekili Klemanso da böyle. Hilâfetin hiç bir faydası yok diyen Mustafa Kemâl buna ne diyecek? Bu babta çalışan Hind Komitesi (Hilâfet Komitesi)dir. Nihayet Hindistan Vali-i Umumisi (Montagü) de halkın arzusunu teyiden ' İngiliz Kabinesine bildirdi. Hükümetin önüne toplanmağa başlıyorlar. Lloyd George bilhassa Venizelos'un tahrikine kapılmış idi. Hindliler bize birçok para yolladılar. Türkiye parça parça taksim olunacak. Irak vs. bu işin de başında Rasim Bey var Akif in iğvaasmdan evvel Sinop ahalisi işte böyle. ' Harb-i Umumide aleyhimize silâh istimal etmelerine ve bize yardım etmemelerine gelince -ki Mustafa Kemâl'in hilâfet aleyhine yegâne silâhıdır.tngiliz Başvekili Lloyd George da «Anadolu ve Trakya'nın Türklerin anayurdu ve atalarından kalma mirası olduğunu» itiraf etmişti. 1 edemezlerdi.

Sivasta Mustafa Kemâl'le görüşmüş. Ermenilerinki ne kadar? Şimdi ben söylemeye-yim. Kimbilir ne kadar da adam ölmüştür. Zavallı açlık içinde deli olup öldü. paltosunu çıkarmış. Yağmur var. Cemâl ve Osman cidden büyük gayretler ve fedakârlıklar göstermişler. mermileri örtmüş kendisi sırsıklam.Hiç bırakır mı? Çünkü vatana hizmet yapanlardandır. istanbul ile tekmil muhabere ve münakale kesilince İnebolu yegâne ve mühim bir iskele olmuştu. Çünkü söyledikleri sözlerde mantık bile yoktur. Sonra diğer zabitler toplanıp Osman'ı kurtarırlar. mühimmat. Küçük bir yer Generale demişki: «İşte tarihî ve maddî şahit. Belediye Reisi zeki ve ince adammış. Orada da morfin kaçakçılığı yaparken yakalandı. Vali Vekili ve Jandarma Kumandam birleşip Osman'ı hapsederler. Şim39 di size Ermeni mezarlığını da göstereyim» Götürmüş. Bu Türkte bu hamiyet nedir? Millî harekette böyle menkıbeler binlerccdir. Çamurda. O da «. Oraya cephane taşıyayım. General onun bu cevabını Mustafa Kemâl'e göre takdir ile karşılamış.. Türklerinki ne kadar. ERMENİ MESELESİ Harbord'a ait bana Erzurum'da bir menkıbe söylediler. buralarda bir . Bunlar asırlardan beri mevcut mezarlıklar. i Millî harekete büyük hizmetler etmişlerdir. Bu da.v Kemâl'e de ittihatçı olmadığına ve olmıyacağına dair yemin ettirmişlerdi.Millet berhayat oldukça ve teşebbüsat-ı fedakâranesine devam ettikçe adem-i muvaffakiyet mevzuu bahis olamaz» (Sh. Demiş: «Bunlar Türk mezarlığıdır. Onlar tabii gömülü. Nihayet Muhiddin Paşa oraya kumandan olmuş ise de Mustafa Kemâl'e jurnal göndermekten başka birşey yapmamıştı. Harbord'u gczdiriyorlarmış. Şu mübarek Türk mermiyi canından ziyade düşünüyor. Zaten Abdülhamid'in de hafiyesi idi. Bir kağnı iki büyük top mermisi nakledebiliyor. istanbul'un casus38 lan bu yol ile girmek istedikleri gibi İstanbul'dan millî harekete iştirâka gelen insanlar. O da bu sefer Vali Vekili ve Jandarma Kumandanını tevkif eder. Gözlerimden yaş geldi. Kadın ağlamış ve: «Bırakın! Bunun babası gâvurun karşısında öldü. Bu hal bu yolun ehemmiyetini. Cemâl bu işi gayet güzel idare etmiştir.» demiş. lüzum kalmadıktan sonra bu Cemal'i de tepeledi. Anadolu'yu geziyor.. Bu hususta malûmatım yok. Harbord «Bunlar ne kadar çok?»dcmiş.kar kıyamette bu Türkler bu yolu bin kere geçmişlerdir. bu yolda edilen emek ve çekilen zahmetleri. Kastamonulular muhalif vaziyette olduğundan Ali Fuad oraya Miralay Osman Bey'i gönderir. Cephane gelmiş. Bu heyet AnıerikaMar'a Anadolu'da bir Ermenistan ve Ermeni olmadığını. kağnıları toplamışlar. Kastamonu'da birşey hikâye etliler. bilhassa Çankırı ve Kastamonu arasında öküz. verilen kurbanları gösterir.Arabada yanında Erzurum Belediye Reisi varmış. ¦)¦' KURTULUŞ SAVAŞI GÜNLERİ Bu yollarda giderken mühimmat nakleden kağnılara rastgelirdim. Meselâ bir kedi ne kadar sağ olsa ve gayret etse bir arslanı parçalayabilir mi? Vaziyet ve zaman yardım eder başka. Nakliyat kağnılar ile bu yolda oluyordu. Ben bu yolu millî kıyam esnasında 8-10 defa geçtim. Yine bu esnalarda Amerikalı General Harbord Ermeni meselesini tetkik etmiş. Sonra buraya sabık Kütahya Mebusu Cemâl Bey vali tayin ediliyor. Bir kadın da sırtında birkaç aylık çocuğu ve kağnısı ile gelmiş. siz hükmedin. Galiba General Mustafa Kemâl'le alay etmiş. Sonra Mustafa Kemâl her şeyi kendi yapmış oluyor. Erzurum'un etrafında geniş ve birçok mezarlıklar var. Galiba Miralay Osman Bey'i de tepeledi. at iskeleti üc dolu idi. İhtiyar bir köylü. Mustafa Kemâl Defterdar Kör Ferid'i Vali ' Vekili tayin eder. Bir milletin sağ olması ve fedakârlık etmesi adem-i muvaffakiyeti giderebilir mi? Mesele kuvvet ve kudret ölçüsü ve vaziyet meselesidir. Bu memleketin asırlardan beri Türkü mü çokmuş. Yol Ankara'dan inebolu'ya kadar. Aynı zamanda oradan birkaç defalar asker tertip ve talim e-dip edip cepheye sevketmişlerdir. General ona: «Ya muvaffak olunamazsa» demiş. silâh ve emsali de hep buradan geliyordu.103) demiş. Herkes acımış «Kadın sen köyüne git!» demişler. işler bittikten. Her otuz adımda bir iskelet yatıyordu. ben de bu uğurda ölelim. Er-menisi mi? Bu memleket hangi millete aittir?» General tereddütsüz «Türkün» demiş. Sonra Mısır'a sefir oldu. Biri toplayıp yazsa.

. işler daha yolunda gider.. Taşnaklar artık Amerika'da para toplamıyorlar.. protestan ve bunlardan da papaz olan Ermeniler yıllardan beri Amerika'da gayretli ve hummalı bir propaganda yapıyorlardı.» diyor. Neler yazmadılar. Nihayet! Kaç yıl var ki. Kars'ta. bütün Ermeniler'e yiyecek. Bu bir hata(*) Deli mansı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. Türk Milletinin ölümü hayali gözümde sallanıyordu. Erzurum'da. Amerikalılar da Ermeniler'i ve hakikati anladılar.Demek ki bu adam vatanın kurtulmasını değil kendi şahsi kuvvetini düşünüyordu. Muşta fa Kemâl bu muhaverede «Abdülkerim. ingiltere ve Fransa'da bu hususta aleyhimize yüzlerce risale ve makale neşredildi. istanbul'un millî gayeye itaat ve o yolda yürümesi şartını koş. Bunlar namuslu adamlardı. Halbuki. (. Hatta Harb-i Umumîde Ermeni katliâmı diye ilk yaygarayı koparanlar yine bu Ermeni Protestan papazları idi. Bizim ordu yetişip kurtarmıştır. Dünyada her şeyin hakikati bir gün olur meydana çıkar. Bu da sırf Mustafa Kemâl'in âmir-i mutlak kalmak hırsından dolayı idi.. Merzifon'da. Hiç bir tane de kusuru yok. kuvvet heder edilmezdi. Bu halde Bolu. istidadının fevkalâde olduğunu söylüyor.. bu kadar kan dökülmez. Nihayet üç gece uyumadık. Ermeniler'in mazlum istiklâle lâyık olduğunu Anadolu'nun eski asırlardan beri kendi öz yurtları bulunduğunu.Ermenistan yapmak haksız olduğu gibi mümkün de olmadığını söylemiştir. sahih zannedilmiş. hakemler darüleytamlar. Bunun da öyle. kabul ederlerse bu suretle kuvvet elbet artar. Bolu isyanında kumandanlarımız. Bana da "Kutb-ül-aktab" derdi. Bu esnada istanbul Anadolu ile müştereken çalışmak için Kerim Paşa tarafından Ali Fuad'a ve onun vasıtası ile Mustafa Kemâl'e müracaat ediyor.. Halbuki bu teklifi yapan hükümetler Ali Rıza ve emsali kabinelerdir.. Tuhaftır Kars'a bizim askerin gideceği zaman Ermeniler oradaki Amerikan heyet ve doktorlarını öldürmek istediler. Düzce. Bunlar olmasa idi. Bereket versin ki. hastaneler açtılar. Tabiî bütün bunlar Ermeni aleyhine Türk lehine tesir yapıyor. Hep medhi ve gururu. Bunlar neticesindedir ki. Canlarım kurtarabildiklerine yine şükretsinler. O vakit Amerika. Konya ilâh. (sahife 104) Kendisine böyle tarikat-lerce yüce bir paye verdiğini zikretmeden geçmiyor. şükran-ı nimet olarak tepeliyor. Kabul et.. 40 dır. hırsını tatmin ediyor.Artık Ermeniler'i eskisi gibi himaye etmiyorlar.) bu adam. Hayır. vatan ve millet kurtuluyor. Böyle her âdi vesileden bu babta istifade ediyor. dirayetine göre herkese bir unvan verirdi. Ölümden kurtulan bu heyet bunu imzası altında neşretti. Millet birbirini kırmaz. Yani Amerikalılar Ermeniler'e milyonlar sarfettiler.. BOLŞEVİKLİK MODASI VE YEŞİLORDU . Türkler zâlim olup mezhep hürriyeti vermediklerini. istanbul galip gelmiş millî tayam bitmişti. Bu sayede Mustafa Kemâl de şahsen nice nimetlere konuyor. bu Merzifon vesâir Amerikan Kolejlerinde okuyup. Şimdi bu vaziyette görülüyor ki. Rafet'le Çerkeş Ethem yetişti işi kurtardılar.. Bunu da bu iki şahıs yapıyor. bununla iftihar edip. Yine ayıların kırk türküsü varmış hepsi de ahlat üzerine imiş mazmunu. Bu nutukta sade gurur ve öğünme var.. yanaşır mı? Sonra âmir-i mutlaklıktan düşme ihtimâli var. gönderdiğimiz takviye kuvvetleri mağlup oldu.Bunları basan millet parasına da yazık demedi. Ermeni çocuklarım. isyanları belki olmaz. mümtaz bir yaradılışı olduğunu isbat için. Erivan'da Amerika'dan gönderilen heyetler. Yine bu sayede idi ki. hastalarım topladılar.. Kayseri'de.. Ferid Paşa ise hiç böyle bir teşriki mesai istemedi. Bunları dinletmek için mebuslarının ömürlerine acımıyor.. Baktılar. elbise ve çamaşır dağıttılar. fakat hepsi de Mustafa Kemâl'in meddabı. Zamanla bunlar yer tutmuş. Ayı'nın kırk türküsü varmış hepsi de ahlat üzerine imiş. Amerikalılar da Ermeniler'e karşı büyük bir teveccüh hasıl olmuştu. Artık herşey bitiyordu. Halife orduları tertib edilmez. mütakere olur olmaz. Amerika Türkiye'de bir Ermenistan teşkil ve himaye etmekten vazgeçmiştir. Zaman geliyor. Bunların hepsi de bu papazların raporuna istinaden yazılıyordu. Lozan Muahedesi'nden beri dalkavukları da aynı şeyi yapıyorlar.. Müslümanlığın Hristiyanlar'ı kesmeyi sevap yazdığı Türkler'in Ermeniler'i katliâm yaptıklarını söylüyorlardı. Mustafa Kemâl istanbul ile teşriki mesaiyeye hiç yanaşmıyor.

hem de kabinede Ahmet. Anadolu'ya gelip/Türkiye'ye yardım edecek. Bursa'ya da girdiler. Kabinede iken millî hareket aleyhine de hiçbir şey yapamamak dirayetsizliğini göstermişti. Ruslarda bilittifak Erzurum'a dönmüş. Mustafa Kemâl Yeşilordu hakkında büyük bir propaganda yapmakta berdevam. Refik. istemiyor. Türkiye'yi Bolşevik.. Mesele bundan ibaret.. Sonra «Ali Kemâl. tevkif edin.» diyor.. Bu adamlar henüz mevkîye geçmişler. izmir etrafında bilfiil vatan müdafaası. Kendini topladı. Nihayet Ankara'ya geldi. Büyük bir tehlike idi. Abuk Ferid'in düşmesini zaruri bir hale koymuştu. ordusunun elden gideceğini gördü. Güya ordu Azerbaycan'dan geçip. Fakat Mustafa Kemâl bu yalnış fikre saplanmış hâlâ ısrar ve devamda. Adamlar gönderiyor. mademaki daima fenalığım görüyorsun. Hem de Rafet kötü imiş. Bu Şark cephesinde hapsedilmiştir.. Yalnız o şiddetle komünistlik aleyhinde. Mademaki ilk günden beri söylüyorsun. Pekiyi ama.. Kendisi de asker.. Derhal oraya koşacağına Erzurum'a kadar gidiyor. Mustafa Kemâl. Türkiye bu sistemle yaşamalı. Onun vatan meselesiyle alâkası ikinci derecededir. Nutkunda Mustafa Kemâl. Halil ile muhabere tesis ediyor. Halinde bir zaptı rapt görünmüyordu. Mecüc mü» geliyor! Bakü'de yapılan bir kongreye Erzurum ve Trabzon'dan Rus-lar'dan yardım ümidiyle birkaç kişi gitmişti. Bedri. Hâlâ Sivas'ta hep İstanbul Hükümeti ve padişah ile uğraşıyor..Işte Rusya'dan böyle gelenler temas oluyor.. Öyle ukde-i hayatiye halinde olan bir yere onu niye yo Ihıyorsun?!. Yapacak işi. Bunu kendi de itiraf ediyor. «Yecüc. kendisim reis yapmak fikrinde. ora ile temasa girmeye çalışıyor.. Cemâl Paşa. Derken. Hakkı var.Fuad adında biri Rusya'ya gidip Bolşevik olmuş. seviniyordu. Halid'i ilah.Bu aralık Bolşeviklik Rusya'da alabildiğine gidiyor.. çarpışmalar oluyor. Ferid Paşa kabinesi düştü yerine Ali Rıza Paşa kabinesi geldi. Zanmnca Bolşeviklik ve komünistlik çok iyi şey. Yeşilordu masalı Azerbaycan'ı Ruslar'ın işgal etmesini kolaylaştırmak için ihdas edilmiş bir ya41 landı. «Cemâl'i. emsalini meclis açılınca Divan-ı âlî'ye verin!» diyor. Sonra Bolşevik aleyhtarlığına dönmüştür. Halil Paşa. Mustafa Kemâl Bolşevikler'e ümit bağlamış. Bunun adını da Yeşil Ordu koyuyor. Enver Paşa onun peşinde Doktor İbrahim Tali' (Dürzi). Nihayet Yunanlılar Manisa'ya. Anadolu'da hükümet teşekkül etti de niye bu adam izmir cephesiyle alâkadar olmadı. Keza Erzurumlu Dr. 117) den itibaren okuyunuz. o vakit teklif . Herkes hayrette.. Bu yeni kabine mevkiye gelir gelmez onunla da kavga aramakta olduğu görünür. Bu havadis her tarafa yayılıyor. Ferid'i... Bunu kendi de biliyor. İlk hamlede Şark vilâyetleri ehalisinde Komünistliğe büyük bir muhabbet uyandırılmıştı. Çekilmesi tabiî idi. Telâş arttı.. Ruslar Azerileri böyle aldattı muharebesiz Azerbaycan'a girecek ve oturacaklar. Tehlike Ankara'ya yaklaştı. Daha belki sandalyelerine bile oturmadılar. Kâzım Karabekir de bu fikre yatmış. Be adam Rafet eğer alçaklık ettiyse adamın köküne kırağı mı girdi.. Fakat kavga çıkaracak.. Çünkü şahsî hırsını tatmin bu yoldadır. O da hırsına alet olduğu için lâzım.. Manastırlı Baha da o esnalarda Azerbaycan'da.. Namuslu bir kabine istiyor.. Bu adamlar Ingilizler'in pençesi altında bunu nasıl yapsınlar? Yapamazlar. fakat Ferid esasen Avrupa'ya gidip yaptığı büyük pot ile kendim bitirmişti. acelen ne? Bir defa meclis açılsın. Küçük Tal'ât gibi bir takımları Rusya'da Bolveşikler ile beraber. şimdi namuslu bir kabine geldi ne yapacak? Ne yapmalı? Rıza kabinesinin namusundan şüphe etmek vicdansızlıktır. Şark mıntıkalarımız komünist yapılmak isteniyordu. Mecliste kıl-û kâl oldu da Mustafa Kemâl bu cepheyle meşgul olmaya başlamıştır.. Fakat kabahati Rafet'e veriyor. (Sh. Mustafa Kemâl kabine ile de (. Bakalım.. «Bolşeviklikle Ruslar müslüman oluyor» diyor. gelmiş idi. Keza Baha Sait admda biri Rusya'da Bolşevik olmuş. Kerim Paşa ile olan muhaberesinde bunu kendi dirayeti olarak gösteriyor.). ilah. hiç bir yüzü ve ümidi kalmamıştı. 173). Hattâ ordusunda rütbe ve nişanlara dair Bolşevikçe bazı tadilât yapmış. aklınca Rusya'daki Türk ve Tatarlardan Ruslar'ın iştiraki ile yardıma bir ordu getirecek. Ruslarla birleşmeli.. Şark cephesine aksettirilmiş oradan Anadolu'ya yayılmış idi. Karabekir onu bu fikrinden dolayı hapsetmişti. Bizde Ankara'ya gittik.. Yeşilordu palavrası da Rusya'da Ruslar tarafından uydurulmuş. Başka birini yollayaydın. Nutkunda dercettiği mukabeleyi (Sh. Millet Meclisi toplandı.

.. Mustafa Kemâl'in haklı taleplerini kabul ediyor. saçma.. Bu telgrafta galiba birşey var. Bunda ne mahzur var? Casusluk ederler demek istiyorlar. her teklifin. Meclis değil. henüz evlerinden Bab-ı Ali'ye gelmişler... (Sh. bu... Böyle bir (.. Haddin varsa sen onların yerinde ol da kurtar bakayım.. o da Ingiliz-ler'in kendisine bir şey yapmıyacaklarına emin olsaydı. en muktedir adamları olsa ve kerâmetkârane bir darbe ile itilâf devletleri istanbul'dan tard ve harpten evvelki bütün hudutlarıyla Türkiye'yi müstakil yapar bir muahedeyi de imzalatıverseydi.. Kim olsa buna dayanamaz. ebleh. . bunu isteme.)ve(. Kabine tamamiyle millî bir kabine.. . Bir emir halinde Sadrâzam'a harbiye ve dahiliye nazırlarına telgraflar çektiriyor ve çekiyor. Ancak yine bu adamların izzet-i nefsine bir kurşun sıkıyor.. millet meclisinin reyine bırakmak fikrinde.. Harbiye Nazırı Cemâl (Küçük Cemâl) in telgrafı da pek yolunda (Sh.....** . 119-120) deki cevabı okusun. çocukların bile inanmıyacağı mahiyette bir mazerettir... Çünkü Sadrazam. gayet. Bu olur iş mi?Iasan teklif etmeye utanır. Sh... usulü. fakat biz bundan... mer'î terbiyeyi düşün.. Bu nereden çıkar? İnsaf be yahu! Bunu nereden bildin..... Kavga arıyor. Asıl nokta ise. Sözleri o kadar iyi ki.) Mustafa Kemâl bununla derhal bu kabinenin de hıyanetine hükmediyor. küstahlık... Halbuki bu maddeler fevkalâde güzeldir.. Kavga çıksın.. Sahife 135'de Cemâl Paşa'nın dört maddesini beğenmiyor..). bunları keenlemyekün eritsin. Mustafa Kemâl yine onların aleyhinde olacaktır. Mustafa Kemâl artık muhaberelere kendi imzasını atıyor.... illâ kavga çıkmalı.. Sivas'ta uzun münakaşalar ve her taraftan vâki olan itirazlar oluyor. Yine öyle iken Ali Rıza Paşa ne iyi ve ne hazımlı adammış.. Nereden (*) Argo bir kelime metinden çıkartıldı.. Bir şey hüsnüniyetle ve muvaffak olunması istendiği vakit terbiye dairesinde yazarlar. Gayet vatanperverâne ve haklıdır . henüz intihap başlamadı ayol. Mustafa Kemâl'in millet namına aldığı tavırdan.. . fena bir beyanname ise o vakit muhalefet et. akan sular durur. Böyle püsküllü (... Sadrazam kendisinden Erzurum ve Sivas Kongreleri kararlarını istiyor. onlardan iyi kimse olmazdı ve hemen istanbul'a giderdi. ..128). t * n... her noktada mutabakat var.tatbik edemiyeceği tabiî idi... padişahlık vaziyetinden vazgeçmesini istiyor. Müteakip sayfalarda te(*) Edepsizlik. senin tekliflerini kabul ediyor...... Bu adam millî dâvanın bütün esaslarını.) olmalıdır.) azdır. Onları hâin addedecek.intihabı süratle yapıp milletin mukadderatını.. O halde ne? «Matbuatı Ecnebi sansüründen kurtar» emrini veriyor....) Madem ki. memleket ile meşgul ve işgal tanımayan bir kuvvet merkezi olduğumuzu düşmanlarımıza da bildirmekte fayda gördük.tir. Etme ayol. fakat Mustafa Kemâl durur mu? Cevabında muvafakaten. Mustafa Kemâl bunun böyle olacağını tabiî biliyor... teşekkürden başka bir şey bulamıyor. resmî ve gayrı resmî muhaberenin bir âdeti.. Sen Anadolu'da onlara müzahir bir kuvvet olsana.<. Bunu zaten Mustafa Kemâl mahsus yapıyor. bela. bir nezaketi. .. Mustafa Kemâl buna da kızıyor.. zaten bilirler ya diyorsun ya!. 131'de izmir'e tebliğ yaptığını söylüyor ve bunu şöyle izah ediyor: «İzmir valisinin ne hal ve şart içinde olduğu malûmumuz idi. hattâ mütereddi diyor ve onları hâin yapıyor.. (Sh.rtj* ~*~ . Hattâ bu kabine Türkiye'nin itiraz götürmez. Derhal beraber çahşsana. Yahu bu kadarı.. Muvafıktır. biz de bilmiyoruz. Hayır.~. «Hükümet. Yok böyle olmasa ve Türkiye'yi en son haddine irca eder bir surette verecek olsalardı da Mustafa Kemâl'i kendilerine sadrazam yapsalardı. (. daima daha evvel kavgayı çıkarmaya hazırlanıyor ki. :.Buna «Yeni ve Şeytanatkâr terbir ve iğfal» diyor. Tutuyor..... bir terbiyesi vardır.. Tebliğimizi alacağı meşkûk.. Teklif-i mala yu ak.» Şu son cümleler kadar (....Kendi dercetmemiş. haya ve şerle ilgili yedi kelime metinden çıkartıldı. 42 bilsinler. Bunlara dil uzatmak için insan ne derece (. Allah mısın? Diyor ki «Bu mukarrreratı bilmese olurlar mu?» Bilmezler ya. Mesele o değil.. Sonra her talebin.et. hem ne lüzum var.) olur mu? Aferin dâhi?!... beyannamesini bize göstermeden neşretmesin» diyor. Bak.l 19 bunun aşağısmdaki satırlara da bakılsın. izzet-i nefislerini. Bu zavallılara (Ali Rıza Kabinesine) mahdut fikirli. Fakat bunlar onca sıfır... Böyle yapacağına gönderiver. Hayır.

. iki taraf taassubunda mûsır. Anzavur adındaki bir Çerkeş Bandırma cihetlerinde müsellah faaliyete geçiyor. Buna verdiği cevapta istanbul'daki fırkaları «Politikacıları millet istemiyor. Küçük Arslan... ikinci de kabahattir. işi ayna gibi gösterir.. hele şurası (. İNTİHAB VE ANADOLU İSYANI Sahife 145-149. Buradan kıyamet yine kopacak. gitme! Yola gel!»diye yazıyor. Mustafa Kemâl'i istemiyorlar. Yok ikinci kabahat değilse. Bu kadarı yapılamaz.Gümülcineli İsmail de Bursa'da vali olarak bu tarzda faaliyet yapıyor. Mustafa Kemâl Amasya'da iken Şeyh Receb başta olarak Sivas ahalisi ayaklanıyor. tri WfU». Bunu sh. Mustafa Kemâl bunu millî harekete isyan diye gösteriyor. Malûmatlı. Bu aralık Adapazarı tarafında millî hareket aleyhine Hürriyet ve İtilâf Nigehban Cemiyeti (zabitlerden mürekkep) ve Sait Molla tarafından kuvvetler teşkiline başlanmıştır. bu müzakereye aittir. Mustafa Kemâl.. istanbul'dan Said Molla İngiliz Muhipler Cemiyeti namına İngiliz Papası «Fru» ile beraber Anadolu'da millî hareket aleyhine bir kıyam çıkarmak için gayret ve teşkilâtta. Bahriye Nâzın Salih Paşa'yı bizzat görüşmek üzere Amasya'ya yolluyor. Heyet-i Temsi-liye değil... Kocaeli mıntıkası Yahya Kaptan.» diyerek tahkir ediyor. Bunlar arasında «Hey 'et-i Temsili-ye» nin intihaba müdahele etmiyeceğini söylüyor. Receb devrin asır kadar evvel yaşa(*) Senelik ve eşkıyalık anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı.. Ankara'dan da kaçıverdin. müdahale vücuda getirmek gayesini güdüyorlar.43 cavüzleri de böyle. (. çeteleri adında bir takım çeteler ile kaynıyor..' s ii^rii. Günahtır. birinci de değildir. 138 de kendi de itiraf ediyor. Bununla beraber Mustafa Kemâl şiddetli müdahalesine rağmen. Nitekim Sh. Cemâl Paşa iyi. Binaenaleyh aynı kabinedir diyor vesselam. fakat bunlar da var. Zabıtnamelerdeki bu müzakerelere bakılsın. ayyaşlık ve fuhuşlarından dolayı olmuştur. Eğer birinci kabahat ise. fakat Mustafa Kemâl.it\£uı. sen de o harpte idin.. Kara arslan. Ali Rıza hükümetin istediği sade Mustafa Kemâl'in istanbul'a yardım etmesi. Yavuzdur!. gayrimeşrû işler yapmaması. Şimdi fırsat gözlüyor. bizzat Mustafa Kemâl şahsî düşünceler ile intihaba en fena şekilde müdahale etmiştir..'i : . haksız mugalâta. istediğini ancak yüzde 20 miktarım intihab ettirebilmiştir. Burada sıkışınca müdafaa olarak kullandığı şu prensibi sonra aleyhtar olarak tepeleyen bu adamdır. pek tebiyeli biri idi. Kendi sinesindeki öz vatandaşları meb'us yapıyor. Kendisine nasihat ediliyor. Mustafa Kemâl'in yüzünden menkûb yas ve keder içinde hem de genç olarak öldü. Sonra sen de koca Suriye'yi verdin.. Sâdık. Sinop intihabını evvelce yazdık. bir padişah gibi her işe karışmaması. Halbuki sırf şahsı aleyhinedir. Kendi tabiri veçihle böyle alçaklar ile itilâf edilir mi? Ne çare mecbur edilmiştir.) ile şehir bile basarak intihaba müdahale etmiştir. Her yerde buna benzer şeyler olmuştur..Jl>xi . kimi . 170'deki Cemâl Paşa'nın şikâyeti de bunun derecesini göstermektedir.. Bekir Sami Amasya'da buluşuyorlar.1: > ' i 44 mış büyük bir hürmet ve nüfus kazanmış Sivaslı Akşemseddin adındaki Şeyhin sülâlesindendir. Güya bu kabinenin sözleri de Fe-rid Paşanın sözlerinin aynı imiş.) ki. Kullandığı sebükmağzan gibi âdî tâbirleri insan okurken sıkılıyor. 18 Teşrinievvel 1335'de Salih. Halkın vaki isyanlarının bir kısmı sırf bu adamın yolsuzluk.. Delili: ikinci grubun her vilâyetin kendi ahalisinden mebus yapması için verdiği kanun lâyihasını büyük gayretler sarfederek hakaretlerle reddeden kendisidir. Hele sen İsmet'le beraber Eskişehir'de hiç yoktan yere Yunanlılaramütefevvik ve arslan gibi bir orduyu mağlûp ettirip kaçtın. istanbul'da hükümet artık Mustafa Kemâl'in iz'açlarmdan tamamiyle bizar. Bunlar bilhassa Hıristiyanlar'a bir şey yaptırıp bütün cihana millî teşekkülün Hıristiyanlar'ı katliâm ettiğini yaymak. Bunların bütün hülâsası şudur. Sonra böyle dediği kabineyle itilâf da etmiştir. Millet Meclisini ayaklandırıp arkama alıp seni kaçmaktan ben menettim. suî tefsir. zaferin de var. Bunlar kimi Arnavut. Evet.... Rauf. Mustafa Kemâl'in ise istediği kendisinin merci-i âm ve has olup kabinenin dahi kendisinden emr alması. Onu söylesene. Sahife 140'da Ali Rıza Paşa'yi Makedonya'yı vermekle tayip ediyor. iyi bir kumandan kaydedilmiştir. istanbul'dan İzzet Paşa da «Etme..

Türk vatanının da asayişini bozan daima bu ecnebi unsurlardır.) lerini nutkunda «Arzu-yu millîye muvafık mebus yapmak maksadiyle» diye . Yolcu soyuyorlar...).. Sonunda da teslim olan Topal Osman'ı 8-10 arkadaşıyla (. Arada muhabereler oluyor. (. mazisi katil ve cinayetle dolu bir şakiye bu kadar büyük sahife tahsis etmesindeki hikmeti anlamak güç değil. Mustafa Kemâl....205) «Taki-bat-ı Kanuniyeyi kail olan hükümetin bizzat ele almış olması. O dinlemiyor.. bu cümleyi yazmağa eli varsın. -fakat efendiler. Kabine «iki hükümet olduğu manzarasından. iki evvelki itham doğru. ben yazıyorum. Ankara'ya gelecek. dağa kaldırıp fidye alıyorlar... yalnız kocasının cenazesinin olsun.. Yahya Kaptan için (Sh. Bunlar Kartal'ın Paşa köyüne kadar geliyorlar.. o vakit buna karşı bir şey yapmak da mümkün değil. Bu muhabereler Harbiye Nâzın Cemâl Paşa va-sıtasiyledir.. Yol kesiyorlar. bir gün yine zamanı gelecek. Ali Fuad'ın himayesi vaadini bir .. örtmek istiyor. zaman her şeyin her haI (*) Yalan. Birinci kadın katillerin cezaiandırılmasını istiyor. Fakat yakalanır diye de korkuyor. Buna ne diyecek... insan ne müthiş bir şaki... Nutkunda bu telgraf mevcut.. istanbul Hükümetini. Sh. Ama (.)larla basarak (. Mustafa Kemâl'in bir hükümet gibi resmî ecnebi mümessillerine tebligat yapmasından. İstanbul'daki millî arkadaşları (Vasıf. Mustafa Kemâl Sivas'ta duramıyor. istanbul'a geçmektedir.istediğini intihab etsin. cinayetlerini de işte zaman geldi. Burada dikkate şayan bir şey daha var: Bu çeteler hemen umumiyetle Türk değil. Bunlar tamamiyle doğrudur.... nitekim Topal Osman'ın haremi de Giresun'dan bana bir telgraf çekmişti. Giresun'a götürülmek üzere verilmesini istiyor. fakat işgal altında bunları yapamıyacağı da aşikâr... teslim olduktan sonra öldürüldüğünü teessürle yazıyor. Kendi yaptığı işleri ne güzel bilir.) çürütmek için... 191-205 Yahya Kaptan meselesine tahsis edilmiştir. hükümeti dinlememesinden. Mebus intihabatında büyük (...).. Zaten Yunan işgali ve orada çetelerin teşekkül ve faaliyeti ile izmit'ten itibaren Eskişehir ve Uşak'a kadar olan hattın garbı pek mühimdi.. istanbul'da toplanacak artık işlerin merkezi garbî Anadolu. fakat aynı satırda. Kimi ve sözde hepsi millî kuvvete taraftar.. Birçok misallerinden başka Ali Şükrü-Topal Osman meselesinde de böyle yapmıştır.. tarih hırsızı ve hayasız olmalı ki.. kimi Abaza ve Çerkeş..) etmek mazeret kabul eder mi? Madem öyle... Hem sen millî arzu namına ne hakla ve ne sıfatla söylersin? Onu ne bilirsin? Halk kendi yurdundan bildiğini mebus yapsın. binbir cinayeti vardır.. Bir milleti kendi arzusuna muvafık mebus intihab et diye (. Bu kadar âdî. Evet. köy basıyorlar. ÎNTİHAB'IN ARDINDAN Mebuslar intihab olundu.rehavetle. Son itham tamamiyle haksız ve tezvirdir. Mustafa Kemâl (sh. Bunu bilen Kâzım Karabekir ve emsali.. Adam kesiyorlar.. ikinci kadın bunu istemekten korkmuş.)..... hatta Ferid Kabinesi tarzında yürüyerek hâin olmakla itham ediyor.. Buna ne diyecek?!. kendi eliyle bizzat yazıyor.. bizzat Mustafa Kemâl. Yahya vaktiyle Sinop'ta bektaşı babası Ahmed Baba'yı soymak için öldüren adamdı. Evet bu bir hakikat. Mustafa Kemâl bu(. Aynı sahifede Yahya'nm haremi Mustafa Kemâl'e tazallüm telgrafı çekmiş. lâkin bunu birçok masum kanıyla al kızıla boyalı. Mustafa Kemâl'de kabineyi bir takım müfsidleri tevkif etmemekle.. Kâh birbirini vuruyorlar. 188) tekzib ediyor. Rauf ilah.. bırak. tarihin samimi sinesinde mütalâasına zamirdir.... seni de..Lâz ve Gürcü. Çetelerin soygunculuğu doğru ama.. herkes okuyacak. bir kanlı curcunadır gidiyor.. milleti kendi reyine bırak... Ali Rıza Paşa kabinesi ile Mustafa Kemâl arasındaki didişme devam ediyor.. daha nice kimseler de yazacaktır..) söylüyor. Sivas'tan hareketini istemiyorlar.diyor.. Pek şerirdir.. Onu temiz eller yazabilir.. Mebus Ali Şükrü cinayetini (. çetelerin Anadolu'da soygunculuk yapmasından» şikâyet ediyor.) yaptı.. Neticeyi görelim.) ile ve (.. Bilhassa istanbul'daki Meclise reis olmak sevdasında.. yapmak ve öldürmekle ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. 45 kikatin. İstanbul'a kadar gidecek. cinayet faillerinin meydana çıkmayacağına delil değil miydi?» diyor.

vak'ayı ondan dinledim. Kaymakam Halit (Paşa). Oradaki kuvvetler efeler ile birkaç hamiyetli zabitin askerleriyle bunlar arasına karışmalarından mürekkep binefsihi bir kuvvettir. Bunlardan hükümet. Gidenler 20-30 kişiden ibarettir. sana emniyeti olan. Kara Vasıf. himmeti sayıyor.'V '/<¦• . Sh.¦: -i'. bir kuvvetle gitmişler.ı suyla pek kısa geçiyoruz. Bu vakıada taburiyle binbaşı Zihni Bey bulunmuştur ki. diyor. Nureddin Paşa'ları kötüdür diye almıyor. 220'de sonlarına doğru «Şayan-ı teşekkürdür ki. beş tane yoktur. Şimdi Meclis açılacak. . rezalet. böyle der de yine onu Cemâl Paşa gönderdiği vakit istememiştir!. Şeyh müridleriyle beraber müdafaa tertibi almış Herkese kendisine kurşun işlemez itikadını vermiş imiş. hükümete müracaat etmişler. Bu da onların vatanperverliklerini. Onun bu satırlarına uzun cevaplar vermek . ihtimal hepsini cebren orada alıkoymak fikri idi. Nurettin Sivas'ta millî kıyama büyük hizmetler etmiştir. Buna dair bir şey tereşşüh etmedi. Hükümet elli kişilik bir kuvvet göndermişti. doğru amma..1 '>!>. sonra tabım müşkil kılmak korku. tevec. Buna «Hart meselesi» derler. Bunlar hakkında Mustafa Kemâl'in söylediklerinin yaptığı mütalaaların haksız ve insafsız şeyler ve mugalâtalar olduğunu sade bu göstermeye kâfidir. Sonra da izmir'e yürüyecek olan orduda ikinci Ordu Kumandanı tayin etmiştir. katil. Ona göre her iyi şey onundur. Ahmet Fevzi'yi bilmem. fakat müsademe olmuş. istanbul Hükümeti pençe altında ve fena sıkıştırılmaktadır. Bunlar Mustafa Kemâl'in bu hallerine bakıp kızmayarak Anadolu'ya harıl harıl cephane göndermişlerdir. işitmedim. intihabı sırf kendi eseri. eykıya ve tezyif manalarına gelen sekiz kelime metinden çıkartıldı. Ali Fuat.ıi'ı.daha alarak gidiyor. (*) Hıreız.Ilk iş olarak Mebusları bir müzakere için Ankara'ya davet ediyor. Şeyh bu kuvvetin silâhlarını almış. Hele İstanbul'daki işgal Kuvvetleri Kumandan ve mümessilleri bilhassa Cemâl'in aleyhindedirlcr.f.i.Iıİı. Rauf. ilah. hizmetlerini vazıhan gösteriyor. 216-222'dcki yazılar. V i.(Sh.213). Artık kendini lider yapıyor... istanbul hükümeti bundan pek korktu. Hiç doğru . kendine mehdi unvanı verip etrafa beyannameler göndermiş. Hart Bayburt'a dört saatlik mesafede bir köydür.. MEBUSLAR İSTANBUL'DA TOPLANDI Mebuslar İstabul'da toplandı. lâzımdır. sonra şeyh kurşunla ölmüş. Ankara'da istanbul'daki mebusun şahsî masuniyeti için bir tedbir almak mümkün müdür? Nitekim olmamıştır. Evet.. Sh. Bu esnada Bayburt'ta bir vaka oldu. harp cephesine yetiştirmiştir ki. Bunlar bilhassa işgal kuvvetleri kumandanlarının ve komiserlerinin hükümete verdiği müşterek takrir gösteriyor ki. müridleri de dağılmış. tehdit. Mustafa Kemâl Ankara'ya geliyor. Siyasî değil iken mesele siyasî olmaya başlamış. Mustafa Kemâl'in kendine göre istanbul'a gidecek mebusların masuniyetine müteallik tedbirlerin temini maksadiyle Ankara'ya davet etmiştir. istanbul'a toplandılar. Şeyh Eşref adında biri şiilik propagandasına başlamış ahali kızmış.->.lı. Mustafa Kemâl buna yanıp yıkılıyor. Karabekir. 212.. Erzurum Mebusu.. Vasıf gibi arkadaşın olan mebuslar bile senden en çok korkan ve hiçbir sözüne iti-mad edemiyen kimselerdir. Cemâl'in harbiye nezareti yaveri Salih (şimdi Salih Paşa ve Fevzi Paşa'nın damadı) gönderdiği muhaberattır. Neyse mebusların bir çoğu gitmedi.!'. Benim bildiğime göre. Cemâl Paşa'nın Anadolu'ya tayin ettiği Ahmed Fevzi. sonra Bitlis Valisi olan zattır.Fakat eserimizin hacmini büyültmek. Pekiyi.i 46 cühü olan kaç mebus var. Hâlâ Mustafa Kemâl cepheyle meşgul değildir. Bu Zihni Bey. Sh. fakat bu saçma bir şey. «Mebuslar kendi liderleriyle görüşmeli değil midir?» .. haya. değil. Mustafa Kemâl bunlara yardım edecek yerde o da sıkıştırıyor. Binbaşı Zihni. Rafet ve emsalinin de hatıratlarını yazmaları tarih için lâzım ve onlara zarurî bir vazifedir. Fakat bu Kuvva-yı Milliye şerefi Mustafa Kemâl'e ait değildir. fikrini bu surette kuvveden fiile koyacaktı. kabine Kuvva-yı Millîyeye karşı âciz olduğunu ecnebi komiserlerine söyliyebilmiştir» diyor. Bunu da alâkadarlardan dinlemek lâzımdı. Hattâ Rauf. büyük hizmet olmuştur. Cemâl'in ecnebi kuvvetlerinin arzularını yapmadıkları mümkün mertebe ve red ve tağvik etmiş oldukları görünmektedir. fakat aylardan sonra Anadolu'ya geçen Nurettin'i kendisi bizzat kabul edip Sivas'a tayin etmiş. O adam o esnada bir düzine fırkalar yapıp talim edip. Bilâkis Cemâl'i takdir etmek lâzımdı.

yahut müthiş bir düşüncesiz ve kasıtlı olduğuna hükmetmekten başka çare bulamaz. kapıp topladığı şeyleri âleme. şükür ki. istifa ediyor. Ve zarurî istifa ediyorlar. habis. bunlar sütnmettedarik şeylerdir.. Sh. Kabineye tahakküm ve tasallutuna alet olmak değil. Cemâl'i cebren alıp Malta'ya götürsünler. bir rakip ortadan kalksın . Onu kötülemek için yaprak kımıldaması görse aleyhine delil olarak alıyor.. Şimdi çalım satıyor. buna mı yansın?!. onların fikirlerini toplar..Ancak bizimle beraber Meclis açıldıktan sonra Ankara'da aylar geçecek de meclis bu cephe ile meşgul olabilecektir. Hem dene emir «Vazifenizden çekilmek suretiyle İngilizler'in talebine iktifa etmeniz öyle vahim bir vaziyet husule getirir ki. iyi... Cemâl az kaldı canını kaybediyordu. Yine olmadı. Mustafa Kemâl'in tedbiri Sadrâzam'a. Söyliyeceği bir nutku yazmak için bir iki ay uğraşır.... Vatanperverliğinden. Mebus oldu. Çünkü. Hattâ yıllar ile bu ahali mebuslar ve millî hareket ile temas bile etmemişlerdir. Cemâl'in kabahati Mustafa Kemâl'e kul köle olmaması.). Bunu nutkunda da görüyoruz: «Cemâl Paşa'ya şu emirleri verdim» diyor (Sh. Esasen benim fikrimce fırkaya lüzum yoktu. nutukları bile böyledir.. Meclis yekpare vücut kalsın? Niye tefrika çıkarıyorsunuz. Maksadı şudur.. Bu ahali ne Mustafa Kemâl'i. Burada bir şey vardır: Cevad'a niye hücum etmiyor da Cemâl'e hücum ediyor? Bunun cevabı da kolay? Cevad mutî çıktı. Siz cebren vazifeden ayırmaları. hattâ mani olmak istemesi. nede bizi asla istememişlerdir. Bundan zavallı hainliğe kadar götürülmüştü. galiba.. malûmatından istifade edilmedi.227). Aman anlamayan oluverir diye altma not olarak bililtizam «Şeddeli yazmıştır. (Sh. ingilizlerin pençesi altında. diyeceğim. Bu nutkunda da muttasıl onunla meşguldür. bu sefer kul köle olur zannetmişti. Bizler ile bir meselede hususî müzakere eder. Cemâl'i mebus yaptı? işte iki muamma! işte Mustafa Kemâl'in cürmümeşhut halindeki tezatları. Ankaralılar'ın kendisini büyük istikbal ile karşıladıklarını birkaç de47 fa söylüyor. Bu adama acırım.. 223 u Ankara'ya gelen mebuslara verdiği ders ve nasihatlere tahsis etmiş. başka fırka teşkil etmek. tedâbir-i seria aldığın nedir? Bu ne martaval? Ne yapabilirsin? Kendi de bilir bir şey yapamaz. hattâ muzırdı. Sh. Bu kadar yalanı söylemek güçtür.. Muamma değil! Mesele basit. Pekiyi! Cemâl millî kıyam aleyhinde hâindir de niye düşmanlar azlini istediler? Sonra niye bizzat Mustafa Kemâl. bin yıl sonra da bunu yapmaktan men-i nefs edemez. bir tehdit ve itham telgrafı çekmekten ibarettir.. Zavallı Cemâl iki ateş arasında. 228) bunda da yine hükümeti millete karşı ve bir yeni taahhüdü . ilah. Bunun içinde bulunduk.. korku içinde Mustafa Kemâl ona yani Harbiye Nazırına emirler veriyor. Maatteessüf Ankara'ya geldikten sonra Mustafa Kemâl ne emretti ise öyle yaptı. ikinci meclise mebus yapılmadı. Bu işleri. Olmamıştır. lüzumlu değil.. Hayatta kaldığına bakıp bir yesin bin şükretsin.. Nitekim bunları sırası geldikçe söyliyeceğiz. 48 sit bir insan halinde. Aldığı tedabirde yoktur ve olamaz Atıyor.Mesele bu kadar şahsî ve (.. Fakat bu adam keder içinde ve inzivada öldü. Yine bu gurup baldırı çıplak olsun. Yapmayay-dı göreydiniz.. pekâlâ hizmete çalışıyordu. bin yıl yaşasa. hattâ bize de satardı. Nihayet işgal kuvvetleri Cemâl Paşa ile Cevat Paşa'mn millî kıyama yardım etmeleri cihetle istifalarını talep ediyor. Ne adla olursa olsun. bu meclis vatan meselelerinden bir kitle olmuş. 20-30 kişiye birşey sezdirmeksizin mübaheseler açar. Onu heder etti.... bir yeni General ve Harbiye Nâzın ona mı yansın. yazardı. Vâsıf ve emsaline cahil. veya vatanî yoldan ayrılmak gibi şeyleri asla hatırına getirmemiştir. Bu adamın hırsı ve hıncı o kadar müthiştir ki. Çünkü niçin İstanbul'da mecliste «Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti» kuruldu adıyla fıkra yapmayıp da Felâh-ı Vatan diye tahkir ediyor. hakaretleri savuruyor. Tedabir-i seria alınmış. Halbuki Mustafa Kemâl bütün memuriyet ve mevkilerden muarrâ ba(*) Doğru söylememek anlamında bir kelime metinden çıkartıldı. 224'de Rauf. Fakat o vakit hiçbir şey bilmiyordu. Halbuki Mustafa Kemâl'ce Cemâl âdete hâindir. Bu hal bu iki zatın vatanperver olduğunun kat'î şahididir. Mebuslarda onu döndüre döndüre okunacak neticeleri vardır.» Sonra bunla şeddeli eşek de demek istiyor.. Yaman garezgâr..)..» insan bunu okuyunca Mustafa Kemâl'in (.. Be adam. Şimdi ne ise Mustafa Kemâl'in ağızdan dolma toplar gibi kulaktan kayma birkaç basit malûmatı var.

. Nitekim Meclis reisliği için «Ben Meclis reisi intihab olunmayı. Asıl (. Sonra dini baltalamıştır. Anadolu'da Mustafa Kemâl hükümet yerine geçsin. Halbuki o vakit teakkul edemediği şüphesizdir. diyor. Adnan ve Rauf un kendisini istanbul'a gelmemeye. İstanbul'da Meclis toplandı. hükümeti alenen iskat etmesini teklif ediyor. Mustafa Kemâl'in yaptığı budur. Hep bizzat kendi istemiştir.. Böyle bir hal hırsa delildir. Dâvası. Nutkunda reis olmak için izmit'e kadar gittiği.. 234) diyor. Bu esnalarda ingiliz ordusu kumandanı General «Milne» Yunanlılar'ın izmir'de işgal ettikleri araziye bir hudut yapmış. Meclis basılınca her şehirden beşer kişi olarak intihabı gayri meşru.si'nden Ankara Meclisi'ne gelen mebusların adedi takriben kırkı geçmemiştir. Bütün vukuat olup bittikten sonra vakaların sonraki bazı kısımlarına istinad (*) Aklı zaaf. Bir yerde Meclis dağılınca reis sıfatıya Anadolu'da toplamak için diyorsa da bu sonradan akıl edip yazdığı şeydir.. Bu telgrafın son cümlesi pek mühimdir: «Istiklâl-i Millî uğrunda müca-hede-i millîye ve diniye ilân etmek.. lüzumlu bir tedbir telâkki etmiş ve icabeden zevata nokta-i nazarımı bildirmiştim» (Sh. Mecdî Reis vekilleri intihab olundular. Şimdi Mustafa Kemâl'e bir hücum hedefi daha çıktı. Halbuki reis olacak ve İstanbul'a gelecekti.. Şimdi bu iki istifaya karşı tedbir olarak Meclis'in Anadolu'ya çekilmesini.. özürden ibarettir. insanın kendisi için rütbe ve mevki istemesi ayıp sayılır. Mustafa Kemâl... Meselâ İstanbul'daki Meclis basılınca onu kapatan benim. ingilizler bütün hükümeti yakalayıp Malta'ya götürsün. diyor. Sadrazamın müteakip telgrafı da dikkate şayandır..) ve tahakkümden ibaretti. Ya tam bir fesih kararı verseydik kimi çağırıp nasıl meclisi toplayacakti! Çünkü reislik sıfatı kalmazdı.. cehalet ve ihanet ifade eden dört kelime metinden çıkartıldı. Ve bu telgrafında «Meclis-i Mebusan filhakika toplanır ve ifâ'yı vazifeye başlarsa hükümete hiçbir şey için müracaat etmiyeceğimiz tabiîdir» Yani artık size müdahele etmeyiz. öldürür müsün dedikleri işte budur.. Bunları da bir gün alâkadarların kalemlerinden öğrenmek lâzımdır.. Meclis Reisi sıfatıyla meclisi Ankara'ya çağırabilmek için reislik istedim demesi sonradan akıl edilmiş bir tertibden. Hüseyin Kâzım ve Ab-dülâziz. Sonra da bunları «vatan müdafii için lüzumlu gördüğünden istiyorum» diyor. milyonlarla lira nakdi mükâfatı ilah. Halkın çoğu bu dâvayı kabul ediyordu.. Mustafa Kemâl «İlle beni Reis yapacaksınız» diyor. kısmen sokaktan toplama mebuslar getirtmiştir... Demek bu adam şahsî hırsı için çalışıyor.. (. 49 ederek mütalâa yürütmek ve onları lehine kullanmak pek kolaydır. Demek ki. Bir gün yine din lâzım olursa ne yapacağız acaba. adilik. Müşirliği.) işte budur.» Bu adam bununla dinin böyle zamanlarda işe yarayacağım söylüyor demektir.. Başkumandanlığı. Hani Meclis açılınca .... Buna hacet var mıydı? Bu sözüne göre millet kendisini ve teşkilâtını kabul etmiyordu. Reşat Hikmet Reis.ifa etmemekle itham var. Ve hükümeti mes'ul tutuyor.. Okunsun...... Amma bu lüzum neden? izah edilemez.... Derken ve buna rağmen Yunanlılar Salihli istikametinde bir taarruz yapmışlardı] Artık istanbul'da Meclis toplanıyor. Onun âdeti. yine yerlerine başkası hem de Ferid gibi beterini korlardı. reislik istememeye ikna için izmit'e geldiklerini itiraf etmeye mecbur olmuş. 230) Mustafa Kemâl'in ona verdiği cevap yine aykırıdır... muhabereleri yazmamıştır. bazı fevâidine binaen. muvakkat bir tatil yaptım. Bu hudut «Milne Hattı» adıyla meşhur olmuştur. lâkin bu babtaki mükâleme. Zaten böyle olduğu halde bile istanbul Mecli. Bu da Meclisi Mebu-san'da kendisini reis intihab etmediler ya! Onlara da düşman oldu. (Sh. icraatı. bu hududa bizim millî kuvvetlerin tecavüzünü men'e çalışmıştır. ingilizler onu yakalayacaktı. Bu nokta çok mühimdir. demek bütün fuzulî. etmeyecek mi? Edecek..Halbuki ingilizler öyle de yapsalar. Bakalım edecek mi. Hep teklifi mâ lâ yulak.. Riyasete intihabının lüzumu sebebinin biri de «Kuvva-yı Milliye'nin millet tarafından kabul edildiğini teyid etmek» dir. kendi ister. Rauf ve Adnan ona bunu söyliyerek vazgeçmişler. meselâ sonra Gazi unvanını. Mesele böyle basit tir. Halbuki buna lüzum yoktu. Zavallı Ali Rıza Paşa da ne yapsın? ölür müsün.. Bu telgraftan vazıhan anlaşılan şudur: Hükümet mukavemet etsin.

ilah. millet kıyam etmiş onlar da Fransızlar ile çarpışıyordu. Bunlar esasen Türkiye'nin idi. Demek ki. Nutkunda mevcut. Fransızlar'a bırakmışlardı. Onun için lâzım olan bunlar. Urfa ve Aymtab evvelce. telgrafı keser. Sonra buraları ingilizler. Bunu haber alan istanbul Hükümeti telâşta. 238 deki «Kuvva-yı Millîye'nin işgal mıntıkalarında açtığı muharebeler» cümleleri dikkate şayandır. Bunu Mustafa Kemâl hayasızlıkla tarif ediyor. «Bunun da hakikati bütün bu cephelerin binefsihi millet tarafından yapıldığı ve kendisinin on paralık meddali olmadığıdır.» ahlâksızlıklar veriyor. Bunu da «bizzaru-re» kaydiyle kabili icra olmadığı cevabını vermiştir. Bütün silâhı ve cephaneden geçirebildiğini kayıklar ile Anadolu yakasına geçirir. Halbuki hiç değildir. ingiliz (35. Asıl budur ki. silâh ve mühimmat getiriyorlar. Adana'ya Fransızlar gelmiş. ikinci ise bu cepheleri kendi teşkil etmiş gibi cümleyi ustalıklı yazmış. Onlar da Türkler'e türlü zulüm ve katliâmlar yapıyorlardı. Maraş. 235) Mecliste tefrika çıkarmak için ekalliyet halinde bile bir fırka yapılmasını emrediyor. Bizzat bulunsaydım bu menkabeyi en ufak tafsilâtana kadar yazmayı kendime şeref sayardım: Köp-rülülü Hanıdi admda bir fedakâr Çanakkale boğazından Rumeli yakasına geçer.) . sen mütehassis mi idin? Buralar ile meşgul mu idin? Bütün meşgalen istanbul Meclisine reis olmak. Yalnız kendi şahsî tahakküm ve tagallübüne karşıdır. hased. Muhafızı olan Fransız askerlerini esir eder. Sh. Milletin ahdelini bozmak diye tavsif ediyor. Hükümet bu teklifi yapamayacağını bildiriyor.. istanbul Hükümetini avucuna almak gibi şahsî hırsını (*) Meşru olmayan manasında bir kelime metinden çıkartıldı. Tam bu esnada Anzavur kuvvetlenmiş. Nutku işte böyle birbirini nakzeden yalanlarla dolu. yahu. 50 tatmin idi. ikbâl. istanbul Hükümeti kımıldayamaz bir halde idi. (Sh. Hükümeti düşürün diyor (aynı sahife) hepsi de kötü. Bunu Heyeti Temsiliye'ye darbe sayıyor. Türkleri ateş içinde yakıyorlardı. 241 de «Hükümetin Meclisi Milli'deki guruba karşı bir vaz'ı tehdid alması» diyor ki asla böyle birşey olmamıştır.. Yunanistan'dan asker. Meclis kendi şahsî emeline hizmet etmiyor ya. diyor. Artık mebuslara türlü şeyler ezcümle «Ubudiyet.. Bu esnada büyük bir kahramanlık numunesi olmuştur. Yine bu esnada Yunanlılar izmir'de taarruz hazırlıklarındalar. 236 dadır. ANADOLU KIYAMI Ali Rıza kabinesi mecliste beyannamesini okuyup itimad aldı. vatana hıyanettir. Birinci kizb-i mahz.» diyor. Yunan (2. istanbul'un Harbiye Nazırı kabinenin tensibi ile izmir'de orduları seferber ederek. Sh.hiçbir şeye karışmıyacaktı!. adam (. makul bir tamimdir.000). İşgal kuvvetleri bu silâh ve cephaneyi Varangel ordusuna vermek istiyorlardı. «Akbaş» da bulunan cephane deposunu zapteder. Bu tamim nutkunda sh. Fransızlar Adana'da olduğu gibi buralarda da Er-meniler'i silâhlandırmışlar. Biga'da millî kuvvet ile çarpışıp onu mağlûp etmişti. Mahvolmalılardır.. Adana.. Halbuki gayet haklı. Cemal Pa-şa'nın yerine Fevzi Paşa Harbiye Nazırı yapıldı. çetelerin daha geriye alınmasını tebliğ ediyorlar.000) kişilik bir işgal kuvveti vardı. Urfa. Bu gurubun aleyhinde vaziyet alan Mustafa Kemâl'in kendisidir. ingilizler tarafından işgal olunmuştu.000).000). Hem Meclis var iken bundan doğru ve meşru bir şey olur mu? «Hükümet Aydın. Millet bu sebeplerden buralarda ayaklanıp Fransızlar ve Ermenilerle çarpışıyordu. olmak üzere (81. Mebuslar. Yalan uyduruyor. Muntazam bir müdafaa teşkilini lüzumlu görüyor ve bunu ismet (ismet Paşa) vasıtasiyle Mustafa Kemâl'e şifre ile haber veriyor. istanbul'da Fransız (40. İtalyan (4. Olmaz.. pek hamiyyetlidir. Nutkunda Mustafa Kemâl bu şerefi kabineden nezredip Fevzi (Müşir Fevzi)ye veriyor. Bu esnada millet izmir'de Yunanlılar ile çarpışıyordu. insaf et. Aymtab'daki çarpışmalardan asla mütehassis görünmüyordu.000). işgal Kuvvetleri hükümete bir nota verip. 237 okunurken Mustafa Kemâl'in «Cemiyetimiz Meclis-i Mebusanı açmağa muvaffak oldu» cümlesiyle Sh. Zararı yok. Mustafa Kemâl neyse bari bir defa bunlara hamiyet verse be. Hele fırka çıkarmak hepsinden beter. vehim. Rumlar ve Ermeniler ingiliz ve Fransız hizmetinde. Kabine bütün vilâyetlere bir tamim yazdı. Maraş.

Meclisi basıp Kara Vasıf.. işte uzun zamandır.. Yine mühim bazı vakaları işine gelmediğinden meskût geçmiş. Artık istediği. yerine Celâl Arif reis oldu. Zabıtname Mart 1336 Bizi de Salih Paşa Kabinesi Ankara'ya yolladı. telgraf merkezleri işgal edilmiş. Celâlettin Arif. Bu zamanlar için Mustafa Kemâl'in nutkunu da tetkik edip bildiğim kadar yanlışlarını tashih ettim. o da olamayınca meclisi Ankara'da toplayarak baş olup devleti eline almak isteyen Mustafa Kemâl'in bu darbe şimdi ekmeğine yağ sürmüş oldu.. kötülemek ve bu suretle kendisini yükseltmeye münhasırdır. Rauf u tevkif ettiler. bir düziye kavga aramak ve çıkarmağa mahsustur..). Yine bu sahifeler Kâzım Karabekir. Avrupa ve Amerika'ya da beyannameler neşrediyor.. başladılar. NUTUK'UN MAHİYETİ işte evvelce sırf kendi yaptığımız ve içinde bulunup gördüğümüz şeyleri Ankara'ya gitmemize kadar yazmıştım. Ben İstanbul Meclisi muvakkaten tatil ettirdim. Bunun içinde türlü (.Bunlar hep Yunanlılar'ın izmir'de işgal mıntakalarını genişletmek için İtilâf Devletleri'nin yaptıkları hazırlıklar ve Yunanistan'a yardımlarıdır. Niye bu sahifeler bu adamları âdi gösterip Türkiye'de yalnız yüksek tek bir dahi olduğunu ve onun da kendisi bulunduğunu bu adamların hiçbirinin bir şey yapmayıp hepsini kendisinin yaptığını göstermeye ve ispata matuftur. ingilizler Türk Ocağını basıp binayı eşyasıyla beraber aldılar. 51 ŞEHZADEBAŞINDAKÎ BASKIN Nihayet 16 Mart 1336 da İstanbul'u resmen askerî işgal altına aldılar. Mustafa Kemâl artık her tarafa. Mustafa Kemâl'in nutkunun bu bahislerinin tetkiki bize vazıh surette göstermiştir ki. Kabinede eski azanın çoğunu ibka etti. O günü sabahleyin erken İngiliz askeri Şehzadebaşı'ndaki Mızıka Karakolunu bastı.. Anadolu ve istanbul arasında kesilmiş muhabere ve münakale tabiatiyle büsbütün kesilmiştir.. O günü İstanbul'da bir yerden bir yere gitmek mümkün olamadı.... herkesi pençesi altına almak. sümmettedarik fikirler yapılmıştır. Yatakta bulunan askerlerini süngülediler. gibi. ahmak olduklarım anlatmak. Nitekim 3 Mart 1336 da Yunanlılar taarruz edip bir takım yerleri daha işgal etmişlerdir. istanbul'daki hükümet ve ricale de tahakküm etmek davası ve bunun için türlü entrikalar. Harbiye Binası. fakat yapmıştır. vesikalar da (. Sırf bu garezle yazılmıştır. Vatanperverler zaruri Anadolu'ya yığılıp Mustafa Kemâl'in riyasetini kabul edeceklerdir. Bundaki gayeleri İstanbul'u Türkiye'ye bıraktıklarım bildirerek iğfal ve en büyük maksadları ise iğfalleri ile Anadolu mukavemetini yaptırmamak idi.Doğruyu söylemelidir.. tezvirler yapmak. ilme doğru vesika vermek herbirimize vazife ve borçtur... oraya gelince millî hareketi kullanarak istanbul'da bir baş olmak. Bu müşkilât içinde Ali Rıza Paşa istifa etti.. Bu nutukta bu mebhasde adları geçen birçok zat da ayrıca kendi bildiklerini yazmalıdır.. Bunları Malta'ya yolladılar. Salih Paşa kabine teşkil etti. Ali Fu-ad'ın babası.) rötuşlar. Neden sonra askerimiz müdafaada bulunmağa başlamış ise de altı şehid ve onbeş mecruhumuzla iş bitmiştir. Bu esnalarda vatanperverlik ve hizmetler etmiş olan birtakım insanları haksız çı52 karmak. intihap usulü ve kanun harici idi. Bir de bütün umumî vakaları başından bu Ankara'da toplanmaya kadar millî kıyam adı altında yazdım. daha bir takım mebuslar da Ankara'ya geldiler. Millî tarihe. Reşat Hikmet öldü..Bu takririm Avrupa dillerine tercüme edilerek her tarafa verildi.. Bunun için bazı şimendifer köprülerini de attırmıştrr. kudret helvası gibi ayağına düştü. Onu da işgal edip Ocağı sokağa attılar. Bu intihapda. aykırı tefsirler. münakalâtım kesmişlerdir.. istanbul'da bir mevkiye geçmek. Ocak bir başka binaya geçti. İngilizler işgali bir beyanname ile de ilân ettiler. Buna da zaruret elbet hak verir . sonra Anadolu'ya sürülmek.. Yani sh. küfürler. bütün bu sahifeler baş olmak hırsı.. Ali Fuad illi. Vatanperverler akın akm Anadolu'ya geçmeye. 277 ye kadar bu kitap hülâsa edilir ve cevheri alınırsa sade şahsiyattan ve temedduhtan ibaret gibidir. Derhal her sancaktan beş mebus intihabını ve bu suretle selâhiyet-i fevkalâdeyi haiz bir meclisin toplanmasını her tarafa yazmıştır. aleyhine olan birçok vesikaları ..

. Doktor Adnan. Kışlahan koyduğumuz Dârülmualliminde yatıyoruz. Bu Türkçenin ahenk kanununa mugayirdir. Türkiye kabul edildi.. Devlete ne ad konacak? dedim: «Koymağa lüzum yok. . Bu asırda bu maskaralıklar yer tutabilir mi? Amma nutkunu yüzbin nüsha bastırmış. Amma asırlardan beri Avrupa bize Türkiye demiştir. Yine bu sahifelerden görünüp duruyor ki. Düşünüyorum.. meclisin adı ne olacağını. altı gün dinletmiş. Yolunda bulunmalı.. Lâik bir hükümet yapalım. Birçok mühim şeyleri. zannıni veririz. Hatta daha ziyade olarak içindeyim.... o zaman bu işte âmil olan insanlar. resmî ve gayrıresmî vatanperverler. Bunlarda da sonradan tashihler yaptığına hükmetmek bu adamın ruh ve ahlâkını bilenler için yanlış değildir. itiraz ettim. Bu vesikaları başka yerlerdeki ve hükümetteki asılları ile kontrol etmek lâzımdır. namuslu hükümet ricali.«Vekil». Celâlettin Arif ve Camî'de var Hepimiz on kişi kadar oluyoruz... Bu büyük bir fırsattır. sahtekârlık.)de atlarını alabildiğine kırbaçlayıp arabasını sürüyor. "TÜRKİYE" ADI NASIL KABUL EDİLDİ? Artık yine işlerin merkezindeyim. Eğer bir itiraz olursa «Meşihat yüksek bir mevkidir.. Bizimkiler Devlet-i Aliye-yi Osmaniye diye asırlarca bağırmışlardır... Bütün bu sayfalar insana şu hissi ve manzarayı veriyor: Mustafa Kemâl azılı iki at koşulu bir arabadır. Lâkin bunun için silâh. Vekil onun müfredidir. Nazırlara ne diyeceğiz?.. Hükümeti nasıl teşkil edeceğimizi. Ben şu teklifte bulundum: «Hepsi iyi ancak şu vesile ile dini devletten ayıralım. Bir insan şahsî hırsı ve menfaati için neler yapıyor. Burada onu ihdasa cesaret . Korkaklık. Orada toplanıyoruz.. Bunu İstanbul'daki Mecliste söyledim. Eğer bunları imha etmediyse. Sonradan bunu ukalâlık ve cahillik edip.... Yahut hırs o kadar gözlerini bürümüştür ki. Adıyla şimdi bir kelime. Ve bu hususlarda namus üzerine Mustafa Kemâl'den söz de alıyorlar. devletin adı ne olacağını. Bu adam zayıf akıllıdır.. hepsi boş. dedim....... iktisat Vekâleti ihdasını... Mustafa Kemâl tarih (. Hiç ol. başka miletlerde işitilmemiş. mazsa vazifemizi yapmış oluruz: Demek çalışmalı. kuvvet yapmaya çalışmalı. cephane. itiraz ettiler. fakat başka çare de yok.. orada işgal altında meclis ve hükümet yapıyoruz. pislik ve adilik ifade eden sekiz kelime metinden çıkartıldı. istanbul'daki. Tarihte. Vekil bir şeye vekil demek. Türkiya yazdılar. teşkilât işlerini müzakere ediyoruz. Ayrıca neşriyat da yaptım». Sıhhiyye Vekâleti yapılmasını da söylediler. Bu hakikatler izah olunurlar ve olunuyor.. ^ v ^t. tahakküm ve âtide yapacağı zulüm ve istibdattan müthiş korkuyorlar. Bu iç-timalarda gâh Halide Hanım. Millet kurtulursa kuvvet ve mukavemetle kurtulacak. kaçırmayalım. Yemin de ettiriyorlar.zikret-meyip.. Türkiye. Yine bunlardan tebarüz ediyor ki.. .. Bunun için reis olmamasını.) görülmüş birşeydir. Nihayet mühürleri de düzelttiler.. para hiç bir şey de yok. Altı gün nutuk dinletmek de sade bu (. ümit zayıf... Gün doğmadan neler doğar. Diz boyunda bir (...... korktukları mükemmel bir surette olmuştur...sade işine gelenleri kaydetmiştir. Şeyhülislam'a Umur-i Şer'iyye Vekili denmesini teklif ettiler. Anadolu'daki ordu kumandanları ve herkes Mustafa Kemâl'in hırsının dehşetinden. Hem de biz ilk hamlede milleti ve İstanbul'u hatt-ı azamide köpürtmemeliyiz. O sokakta yaya kaldırımlarında ne kadar insana rast geliyorsa (..Ankara'dayız. (*) Yalan. 53 Mustafa Kemâl beni ve Yusuf Kemâl'i sık sık davet ediyor.. Kendisi tepedeki Ziraat Mektebinde yatıyor. Anlattım. O zaten mevcut. Olmazsa ne yapalım. . ilah. Fransızca'da neşretmiş. Âlemi kör herkesi sersem sanır.) yapmış bu (. Yok amma vazife çalışmaktır. Belki olur..) yapmıştır.. Öyle bir zan vermeliyiz ki. Resmî mühürleri de böyle yaptılar. Sade milletin kesesinden bu neşriyat için yapılan masrafa ve mebusların altı günlük ömürlerine yazık olmuştur. . Bu kelime iki cihetle de münasiptir» bu da kabul edildi.... Tarih eskisi gibi padişahların vekanüvisleri mahsûlü müdür? Eskiden bile bazı tarihçiler çıkıp nice hakikatleri tesbit etmişlerdir.. Bunlar hep boşa gitmiş..) savuruyor. Birgün İsmet de bana Türkiye ve Türkiya'dan hangisinin doğru olduğunu sordu.. Hükümette kaç aza olacak? Saydılar. ileride hükümete geçmemesini istiyorlar.. izah ettim: «Vükelâ demiyor muyuz... Bunları tedarike. nazırlara ne ad verileceğini.

Vapurda Kemâl Atıf ı gördüm. Bu vakayı birbirlerine hatırlatmış ve gülmüş olmalıdırlar. Kendisini ilk defa burada tanıyordum. Bizim hocamız Salih Zeki'nin karışıdır.etmedik der. Isrâiliyatın aleyhindeyim ve din ile devletin beraber olmasına ise şiddetle muarızım. Adnan uzun zaman ittihatçılık 1 etti. Celâl Arif. kaçıyor. «Halide Hanım dz burada. Baktım âdeta deli gibi olmuş. Kaçması lâzım olan benim. Belki bir şeye lüzumu vardır. Maamafih bu meclis pekâla bu ada lâyıktır. Demek Halide Hanım da vaziyeti kavrayamamış. Böylesi hoşuma giderdi. Mustafa Kemâl lâik tabirinden birşey anlamıyordu. Yalnız onu ilk defa vapurda uzaktan görmüştüm.. Adnan ile hayatını birleştirdi. Onu zahiren büyültür. Şer'iye Vekâleti de ihdas olundu. «Dünyaya bak! Ne cilveleri oluyor. Yardım ister diye söyledim. Bununkisi sırf din kaygusu ile idi. Hamdullah Suphi'ler ile can ciğer arkadaş oldu.) olduğunu görmüştük. Can korkusuyla adetâ aklına bozukluk gelmiş. basit bulurlardı. Buradada mı bana musallat oluyorsunuz?» dedi.. dedi. Sevdiğim bir adamdır. Adnan. dedim. kaçıyorum. Bu müzakerelerde bu adamın pek (. «Nedir bu hal? Nereye gidiyorsun?» dedim. Yazıya başladığım günden beri.» dedim. Yanından kaçtım. saklanmış. Bu sayede sıhhî büyük memuriyetlerde bulundu. Murdar softa!» Yüzünüzden vatanı bıraktım. Fırsat bulup Mısır'a gitmek üzere vapura atlamış imiş. 1 Halide ile görüştü. Büyük bir millî iş görmüştür. Halide Hanım'm adını ve bazı yazılarını biliyorum. Kemâl Atıf m hısımıdır.. Güldüm. Pire önlerindeyiz. Onun usulü budur. Kemâl dedi ki. Ben de bu eseri mahsus birçok lügatli 1 olarak yazmıştım. ben Türkçeyi pek sade yazardım. Meğerse zavallı sarıklı olduğu halde kıyamcılardan korkmuş. itiraz ettiğini söylediler. Meşihatın olmasına hep birden itiraz ettiler. Tıp Fakültesinde muallim . Fakat bundan sonraki ikinci ve üçüncü meclislere de büyük unvanını vermiştir ki ne kadar haksızdır. Acıdım. 1 Fakat kimse beğenmez. «Serbin verem kâzib-ı iltihabîsi» adındaki Witting ile müşterek eserimi Almanca neşrinden sonra Türkçede neşretmiştim. cidden dindar bir müslümandı. Başka Halide Hanım uzun uzadıya bunun muvafık olmadığını söyledi. Hareket Ordusu İstanbul surlarına gelmiş ben Mısır'a kaçıyordum. 31 Mart olmuş. nekre bir adamdır. Yalnız din diye cahillerin yaptıklarının. ahlâklı olarak gördüm. Beni büyük bir hakaretle kovdu. Meclise zahiri büyük unvanlar vermek istiyordu. Halbuki iki gün daha dursa ittihatçılar İstanbul'a girecek bunu hesap edememiş. Mebusan pek Arapçadır» dedim. Hepsi birden teklifimi reddettiler. iki çocuğuyla. Zeki. ' Adnan Almanya'da tahsilini yapıp gelmiş. Bu babta birçok yazılarım ve icraatım bunu ispat eder. o vakit ben Gülhane'de Wit'*¦ ting'in muavini idim. Eskiden beri tanırdım. işin içinden çıkarız. bunu tedbirli bulmamak düşüncesiyle itiraz ettiğini zannediyorum. Tarihimiz bunun müthiş zararlarının şahidi. (*) Cehalet ifade eden bir kelime metinden çıkartıldı. Adnan'ın eserimi beğenmediği. fakat ben din aleyhinde değilim.. Ad¦ nan adında birinin olduğunu o vakit öğrenmiştim. ikinci itiraz eden Celâleddin Ariftir. Bir müddet ¦'•' Hüseyin Cahid'le samimî fikir ve kalem arkadaşlığı etti. Bütün kuvvetlerine kendi tesâhüb eder. Tabii Kemâl. Şiddetli ittihatçılık etti.» HALİDE EDİP ¦> Halide Hanım kocasından boşandı. Şimdi biri diğerine hakaret ediyor. Benim de devleti asrileştirmek gayem idi. yakışmamıştır. Hakikaten benim dinim yok.. 54 31 MART'TAN SONRA MISIR'A DOĞRU Câmi'yi ilk meşrutiyet meclisinden tanırım. Vakıa muamelât ve tatbikatta asla müslümanlığı yaptığı yoktu. Meclisin adı «Millet Meclisi olsun. Mustafa Kemâl buna bir de "Büyük" kelimesini ilâve etti. Bu daha şiddetle itiraz etti. dürüst. Onun din kaygusuyla değil. zeki. Derken Doktor .. gene itikadı berkemâldi. Harb-i Umumide Suri-"'¦ ye'ye gidip Cemâl Paşa'nm patromarşı altında Türkçülük ve ittihatçılık propagandaları yaptı. Sarıklıdır. Oldukça tetebbu sahibi. İkisi de ittihatçı ve aynı halde. Çünkü şiddetli ittihatçı idi. Celâlettin Arifi ne vakitten beri tanıdığımı bazı vak'alar dolayısıyli evvelce yazdım.

hepimize kan kusturur. Birgün erken uyandım. o da öldüğü için Celâl Arif reis olmuşlardı. Bilhassa nükteyi ¦ derhal anlıyor. Bu eserin düşmanıdır. Bizim Türk Tarihinde.yaralılara bakıyordum. ağızlarına burunlarına bulaştırırlar. Zaten olamayacak ve bilhassa kendi hakkında fena fikir hâsıl ettirecek bir şeydi.. Bunların hepsi de onun şiddetle aleyhinde idiler.. işte o esnada onunla tanışarak görüştük. Ben bütün vekillerimi hep sade bu mebus maaşıyla yaptım. Evvet zeki. Ne yapayım deseler. Hüzünlü idim. Ankara'ya geldi. Nitekim 13 ve 14. Hakikaten öyle. Çünkü İstanbul'daki meclisin reisi idi. Bendeki ümitsizliği arttırı-yordu. bu adam başa geçmiştir... Hüseyin Avni (Mebus). (21 Nisan 1336) Mustafa Kemâl kendisini reis intihap ettirdi.. Faaldir. Birkaç saat yalnız orada durdum. Öyle olmasa bu adamla iki dakika yanyana durmazdım. Nice adamlar vardır ki. herşeyin ruhu» başka türlü yazamadım.. Orada onun için şu cümleyi yazdım. Millet talihsiz imiş ki. Bunu açıkça ifade ediyordu.. Kendisine hüsnü muamele ettim. Yalnız şu var: Bunun zekâsı entrikada. Düzenbazlık yapar ki. Henüz şafak sokmuştu. devleti kurtaisa böyle. Arkasından Harbiye Nezareti yaveri Salih. ahmağın büyüğüdür. Yusuf Kemâl oturuyorduk. Bunlara «Ben size birşey söyliyeyim mi?: Bu adamın ruhu habis ve süflidir. kazanılan herşeyi berbat eder. Bunu derk . Zevcemin adı İffet'tir. Ne çare vatan işi var.. Bir aralık Adnan geldi.-. Hiç olmasa istanbul'daki gibi reislik maaşı al. Mustafa Kemâl'den bahsediyorduk.¦ mağa kalktı. Halbuki ikisi de ayrı ayrı şeylerdir. fakat Mustafa Kemâl adama av verir mi? İstanbul'a gelemediği için Reşat Hikmet. Celâl Arif kendisini tabiî reis sayıyordu. Pek entrika yapar. Yoksa istanbul'da hazır olsaydı. îşte perişan vaziyet. Fakat ne yapalım çalışmak lâzım. 58 Celâl Arif parayı da çok severdi. amma pek yumuşak başlı.. Celâl Arif buna kızdı. şayanı hayrettir. Doğru. en ufak entrikayı yapamaz. «Zeki. cevval bu doğru. Ve güzel nükteler söylüyor.»dedim. (*) tki kelline metinden çıkartıldı. Bu akıllı işi mi idi?!. Çok hoşuma gitti.oldu. Halbuki mebusların. Bu adamla çalışmak güçtür. zeki bir adamdır. bir millî vazife.). Mustafa Kemâl onu bol medhetmediğime kızmıştır. Giyinip indim. Böyle bir teşebbüste bulunmamalı idi. Baktım ki. birgün bu adam millete. . Şimdi de Ankara'da beraberiz.. Gayrı resmî devam etti.. herkesle hoş geçinmek ister. Vakıa hak öyle. Bu kadarcık ta yazmasam kitabın neşrini men eder diye korkuyordum. Başka işlerde öyle titizlik eder ki. riyasete kendi otururdu. «İffetime» unvanlı şiiri yazdım. Fakat her şeyin ruhu amma(. Bir zaman sonra İsmet. gözümün önüne iki direk gibi dikiliyordu. zekidir. Inşaallah hepsini neşredeceğim. Atinin karanlığı. « Adnan'la istanbul'daki mecliste beraber bulunmuş j idik. Sevdim. O gün bir mektupla bu şiiri kendisine yolladım. Koğuşta duramadım.) çuvala girmekten başka bir şey değildi. MECLİSİN AÇILIŞI Meclis açıldı. Aklı se* lime müsâid bir adamdır. reislerin hattâ vekillerin hepsinin maaşı seyyanen yüz lira idi. Bilâhare şiirimi kamilen bir deftere geçirdim. Pek haristir. (. istanbul'da bıraktığımız karımızda aklıma geldi. Bir bu. bunun ise siyah listesidir. Balkan Harbi'nde Fakülte idareme verilmiş. Bizde entrikayı zekâdan addederler veya onunla karıştırırlar. Minder parçasının bir kenarında oturdum. Okumuş bir adam değildir. Sonra nice akıllı ve âlim insanlar vardır ki. Yazık bu işin başına geçmiştir. Nitekim yerlerinde göreceğiz. meçhuliyeti. bir de bu adamın böyle oluşu beni derin ve elîm bir surette düşündürüyordu. çalışmak. Artık Nisan ortalarmdayız. Şimdi meselâ birini söyliyeyim: Az kaldı memleketi Bolşevik yapacaktı. Onun arkasından da Fevzi Paşa geldi. Sözlerini de sakınmıyorlardı. cü ciltleri nihayet men etmiştir. Zekâ ve entrika dimağda ayrı ayrı merkezlerin mahsulüdür. Muvaffak olsak.¦>:¦ ¦ ' 55 rumlu Nafiz (tüccar).. Tabiî bu iş olamazdı.cevval. Bu iki adamın nefsaniyeti buradan başlar. insan hayret içinde kalır. Bununla beraber yaşamak.

Sh. Demek bu millet dindardır. Hem bir millete din ve itikat behemehal lâzımdır. demektir. Böyle bir buhranda ona sığınması onun ne büyük kuvvet olduğunu kendi de itiraf ediyor. bir hatâ yapıldı.. hem ic.. lardan sonra bunu büyük ve dahiyane icad olarak gösterip gururlar saçtı ve kendi. Din harstandır. olacaktır.» der.. istibdat ve tahakküm alâmeti idi.. padişah din diyor. sade bunlarla Mustafa Kemâl'in eline âla bir bıçak verdi. Amma o bu suretle iki şeye de reis olmak şıkkını düşünmüştü. padişaha mutî. hiçbir ecnebi Türkiye'ye gire-miyordu. . ilme sığmazdı... Bunu yapan Mustafa ' Kemal'dir... devleti kurtaracağız.. milleti. tahakküm ve düşmanlıkla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı.Buna rağmen bu işi yaptı. Bir şey elde edemedi.. Asıl bunda şu nokta mühim. Hükümet İstanbul'da düşmanlar elinde esirdir. Onca hükmü yoktur. istibdat.. Ey Millet! Yunan gibi asırlardan beri kölemiz olan bir millete nasıl boyun eğeceksiniz?!.)ıdır.! ri Heyeti denildi.! raî selâhiyet verildi. Biz vekilleriyiz. sefalette. Hem buna hacet de iyoktu. CUMHURİYETİN SİYASETt VE ÇETELER Şimdi tuttuğumuz siyaset.edemedi. Yani bu bıçakla kesilip can vermişti. Bu halde (. Parayı pek seven Celâl Arif nitekim birkaç ay sonra da Fago adında bir Italyam Antalya tarikiyle Ankara'ya getirtti.. 273 de meclisin açıldığına dair bir tamimi var... Zonguldak'ı istiyordu. Yusuf Kemâl'e İktisat !¦ Vekâletini verdiler.' luktu. Kabinenin adına İcra Vekille. Ne yapılacak? Bu millet harbi de din kuvve. Bu adam bu ve (*) Tepişmek. Bu millet buna dayanamaz. Bir harb zuhurunda ne olacak?!. Gülünç iş ve çocuk.. Madem ki sen onunla (. bu adam Türk Milletinin (. «Bakkal Yorgi başınıza vali.. Meclise Mustafa Kemâl'in teklifi üzere hem teşriî. işin içinden çıkar. Büyük bir anomali idi ki. parasız.)yorsun.' ni medhetti ve ettirdi. elimizdeki düstur şudur: «Padişah . ' ' 59 '' I emsali Türk harsını yıkmakla meşguldür.. mutasarrıf.' dir. dahidir desinler diye şahsî bir şöhret hırsı ile yapmaktadır. din değiştiremez.hem hükümeti ' elinde tutmak için İcra Vekilleri Reisi de oldu. Çünkü gayesi (. Gayrete geliniz.. Hâlâ yine tamamiyle öyledir. böyle vesileler versen a..bitmiş. Yıl•. Ya yine birgün lâzım olursa ki. Onunla Zonguldak'daki bir kömür ocağım kendilerine mal etmeğe çalıştı. taşçı .Halife. tiyle yapıyordu. Bir milletin temel taşları harsıdır. O zaman İtalya.. . Amma milletin temel taşlarını söküyormuş. Halbuki Hukuk-u Esasiye âlimleri kuvveti ikiye ayırarak muvazene çaresini bulmuşlardı... Sonra dini siyasete âlet etti. Halbuki kuş uçmuyor. Yoksa bu müthiş bir militarizm idi. dini.... Bu devlet ve milleti dâhiyane bir surette mükemmel bir Avrupa milleti yaptım. Çünkü ilk hamlede dinine musallat olmuştur. ne emekler verdim.. Bu tamim dikkatle okunmaya lâyık ve ibretli bir şeydir.. Halbuki kendi yaptığı şey.)dir: Fakat bence bunları sırf büyük inkilâplar yapıyor.. Tutunamadı. diye patır patır adamlar asacaktır. Mustafa Kemâl bununla nihayet onu tepelemiş. Buna «Vahdet-i kuvvâ» adını verdi. Bunun işleri insana öyle bir zan veriyor ki. Mustafa Kemâl aynı zamanda hem meclis. Ona sığınmıştır. bu haldeki bir milleti kolay kolay yeni bir harbe hazırlamak da mümkün değil.. O da âciz kalıp gitmiş. Bunu kendi yazmıştır.). İsmet Erkân-ı Harbiye Reisi oldu. Bütün dini ele alarak siyasete âlet etmiş. Roma mümessilliğini teklif edip teb'id etmek istemiş... Harpten de yorulmuş. başka birşey bilmiyor.Bana Maarif Vekilliğini. Bunun için Rumlar ile izzeti nefsini gıcıklıyoruz. Hattâ kendi sağ iken millet batsa derhal «Ne yapayım ben ne gayretler. Buna rağmen Celâl Arif bir İtalyan ile böyle iş yapıyordu. Bir millet bir günde .. dine merbut.. I.. Demek millet kâbiliyetsizmiş. Reislik rekabeti ile başlıyan iş bu surette bitmiştir. Öldü.Ona anlatmak mümkün olmadı.ve... HÜKÜMET TEŞKİLİ i Hükümet teşekkül etti. Yaptı. Erkân-ı Harbiye Riyaseti kabineye dahil edilmek gibi -. Çünkü bütün millet âdeta istisnasız. Onları. Fevzi Paşa Müdafaa-i Miliye i Vekili yapıldı.. O halde üç beş yıldır bu adam bir düziye bu dini nasıl tepeledi?!. din gayreti lâzım»dır.

Bolu. halı ve emsali de satmışlardı. Mustafa Kemâl. bunları bütün bu vurgunlarla yapmıştır. Bir de «Hürriyet ve İtilâfın iç yüzü» diye neşrettiğim eser için de «İttihatçılardan yirmi bin lira alarak yazdı» demiş. Biz istanbul gazeteleri falan görmüyorduk. çalışması lüzumunu. Fakat bu paraların çoğu ihtilas edilip çete sergerdelerinin cebine iniyordu.. Dosya yok. Ismet'in Erkânı Harbiye-i (*) Hainlik ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Almanya'da otuz kadını birden toplayıp zevk yaptığını işitiyorum. Hakkındaki fikri. kaç defa ağzından işittim ve işitenlerden işittim. «Fazla maaş vereceğim» dedim. Baktım oknuyor. iş görmek müşkil. dağların borcu vardır dersin dedim. Otururken daima düşeceğim hatırımda durur. İLK GÜNLER Maarif Vekili oldum. 60 Umumiye Reisliğine tayinine itiraz eden Rafet ve Ali Fuad'a Fevzi Paşa'nın İsmet'i münasip görmüş olmasını delil olarak gösteriyor. Memur lâzım. Bana «sürüden ayrılan uyuz koyun» ve bu gibi şeyler dermiş. iptidaî mektep ve tedrisat. Düzce..» deyip böyle külliyetli paralar alıyorlardı. daha istanbul'da Mustafa Kemâl ile teşriki mesai etmesi büsbütün yalandır.. emirber nefer demektir» Fevzi de mutî bir memur. elbise için yol da lâzımdı. Adapazarı.. «Birgün nasıl olsa sizi asarlar. 279'da Ismet'in evvelce Anadolu'ya geldiğini görüyorsak da bir defa gelip gitmesi doğru olsa bile. bu tarz şeyler yazdım.. Sonradan bana hikaye ettiklerine göre ikide bir aleyhime yazmış. tetik otururdum.» Korktu. bugün Türkiye'nin en zenginidir. Aleyhime de döşenmiş. ilk.. Yanında öteden beriden sürüp getirdiği iki bin kadar koyun vardı.). memur yok. «Korkarım» dedi. Bu iki adam el'an onun (. yaşadığımız anın pek mühim olduğunu. Bir milyon lira kıymetinde bir kereste fabrikası yaptı. gelmesi Ali Fuat'tan evvel değildir. Vakıa bunlara yemek.. Bu da pek müessir oluyordu. Pazarda elmas. Bu ve emsali tamimlerim Maarif vekâleti dosyasında mevcuttur. mektep ve tedrisatı.. Bu tamimi Bolu tarafı Maarif müdürlerinden biri istanbul'a yollamış. Tehdit ettim... Kabul etmedi. «Kur'an-ı apteshane kağıdı yapacaklar. Anadolu'da bu esnadaki seyahatlerimde bizzat böyle propaganda yaparken bu sözlerin herşeyden müessir olduğunu görüyordum. harab olursun. Bina lâzım. . Hele İsmet de ona kör âlet olmayıp itiraz edenlerden olsaydı. yapmağa başladım. ağladı. Hakikaten Türk buna tahammül edemiyor. Sh. Bilmem delil olur mu? Bundaki hak ve sebep İsmetin köle gibi mutî olmasıdır. Bu adam müthiş bir servet yapmıştır ki. Bu çeteler katil ve cinayet yaptıkları gibi bilhassa müthiş soygunculuk yapıyorlardı. ben de gürültüye giderim» Saf bir adamdı.. Şudur: «İsmet demek. Atî için korktuğun şimdi basma gelir. yok. Mustafa Kemâl. taraflarında aleyhimizde epeyce zaman evvelce başlamış olan Abaza ve Çerkeş hareketleri artıyordu. Bunda milletin beni Maarif Vekili yaptığını.. şapkayı sonuda Mustafa Kemâl'in eliyle giydiler!.. çetesiyle Ankara'dan geçti. yok. Meselâ bu esnada Çolak İbrahim. Dedim ki: «Çalışmazsan ben sana öyle bir şey yaparım ki. Ali Kemâl küplere binmiş. şimdi bunların birini sağ.Bir masa ve kırık sandalye buldum. Bizim çetelerin hali de müthişti. Bir eseri o tarihten sekiz yıl evvel Paris'de yazmıştık. Ortalığı haraca kesmişlerdi. tşte Mustafa Kemâl bu ikisini.. Darülmuallimin binasının bir odasını Maarif Vekâleti yaptım. olmadı.. Üç ay sâde bu bir memurla çalıştım. idadî.ve. Merkez teşkilâtın.Vasil Jandarma Zabiti olacak nasıl dayanacaksınız?» diyoruz.. Şehirlere «iki günde elli bin veya diğer bir miktar para vereceksiniz. Dokuz ay bu kırık sandalyede vekillik ettim. Fevzi de yardakçı aleti. Asla âmir değil. diğerini sol kolu yaptı. «Yanımda çalışacaksın» dedim. Kuvvetimiz bunlarla biraz askerdi. ilah.. Talihe bak ki. Sebebini sordum. herkesin elinden gelen bütün gayretle millî hükümete zahir olup. Hele. Hükümette para yoktu. Müteselli oldu. Aldığımız para da makale başına beş liradır..... Bunlar ötede beride kendi kendine teşekkül etmiş ve ediyordu.. Ismet'i Harb-i Umumîde Kafkas cephesinden tanıyor. Aynı zamanda dini de ele alıyorduk. İlk iş Maarif Müdürlerine bir tamim yazdım. Sonra teselli ettim ve Biz harab olursak sen korkma! Beni ölümle tehdid etti: Zora. Maarif Müdürlüğü'ndeki Mehmed Efendi adındaki Ankaralı kâtibi çağırttım. Size şapka giydirecekler» diyorduk. mütehassıs yok. Yalvardı. bugün onun hakkında da bu nutukda ne müthiş ithamlar bulunurdu.

Maarifte en mühim teşkilât hars teşkilâtı olacaktır. yolda kaybolmuş» dediler. Azametli efendiler. Ben gittikten sonra bunları da bilmem kimler yağma etmiş. Bunları bir cemakân yaptırıp içine koydum. sonra apdest alıp namaz kılardı. Bizim memurlar tuhaftır. Haklarında malûmat ve fotoğraflarını aldırıp. kendilerine çok söyledim. En yüksek memur olarak tayin ettim. Neyse kurtuldu.Bu para ile daha şümullü işler değil. Hayret şu ki. âdet. Bunu menetmek istedim. Ne diyeyim: Böyle oluyor. Cevap bile vermediler. kimse ve kendisi de. Şimdiye kadar hars kelimesini yalnız Ziya Gökalp yazılarında telâffuz etmiş. takdirle kabul ettirmiş isem de ne o vakit. Ötekilerin ne olduğunu sordum. istanbul'daki maarif memurlarından işe yarar birkaçım getirtmek istedim. birşey kalmamıştır. 61 ti. Bugün daha geniş bir halde büyütmüşlerdir. Liselerde nebati. gümüş. Bursa. her tarafın elbiselerini getirtip bir etnoğrafi müzesi yapmağa teşebbüs ettim. Sonra Hey'et-i Vekilede de karar verdirdim. Pek kıymetli şeylerdi. vekâleti celile gibi tabirleri yemden ihya. Memleketteki bütün mimarî âbideleri tescil ettirdim. Bu sebeple ona Vehbi Molla adını takmışlardı. Arapça ve Acemceli dili yazıyorlar. ne bu sefer mebuslar vaadlerine rağmen elbise getirmediler. Bilâhare ve yıllardan sonra ben tetkikat için vekâlette aradığım vakit yalnız bir defter kalmış. kollan sıvar. Hattâ namaz zamanları meclise gelir.Defter ve emsalinden birçoğu da geldi. Uğraştım olmadı. Derhal lügat. Elkabı kaldırdım. kahve ve sigara içerler. ondan sonraki maarif vekili Vehbi Bey (1) lağv kararını vermiş. Derhal tahriratın sade Türkçe ile yazılmasını emrettim. Şaşılacak şey. O. Ele geçen eski altın. getirttim. «Hamdullah Suphi. İstanbul. bazı yerleri silinmiş idi. paralarla vekâlette bir müze esası kurdum. İllâ lügatli Türkçe Tuhaftır. ikisi de iyi insanlardı. (1) Balıkesir Mebusudur. Mebuslara rica ederek. Kâzım Nami Bey'in teklifiyle Muallimler Birliği Cemiyetini yaptım. kendi aralarında muhabbet ederler. Bu adamlar ana dillerini yazamıyorlardı. terbiye meselesi. Vekâletin sicilini onun gayreti meydana getirmiştir. halk türkü ve şiirlerini toplatmaya başladım. ittihat Cemiyeti merkezi umumisinde nâfizülkelim müdüriyeti yaptım. Düşündüm. Bu devlette ilk olarak İstatistik Müdürlüğünü bu suretle teşkil ettim. tesisini emret-tim. Sakarya Harbi arifesinde Kayseri'ye kaçarken götürülmüş. Lozan'dan sonra zatı devletiniz. din perdesine bürünürdü. Benim zamanımda vekâletin bütçesi dörtyüz bin lira kadar birşeydi. bunu getirdiler. Kalemlerinde iş görmez. Yanlarına eş dostta gelir: Lâklâkiyyet ve keyif ederler. Gülünç iş. Elkab ve nişanları da meclis ilga etti. Bunları vekâlette yapabilirdi. Her kalemde işleri gören ancak bir iki memurdur. Birkaç kalemimiz var. Benden sonra Hamdullah Suphi bu müdürlüğü lağva kalkışmış. Buna herkes. Memurin ve istatistik Müdürü tayin ettim.bunları bile yapmak güçtü. O vakite kadar bunun kıymeti bilinmiyordu. bakır. spor. Bunu ilk meşrutiyet meclisinde de yapmış. Üzerlerine demir levhalarla numaralar koydurdum. Bunlardan dosya yaptım. koridorda böyle bir iki volta vurur. Mustafa Kemâl de itiraz et(*) Alet ve kör değneği olmak anlamında iki kelime metinden çıkartıldı. atasözleri. Getirdim. Oralardan vergi alınmıyordu. Sırf gösteriş olsun diye mecliste yapardı. İbrahim Hilmi ciddî. Bu da su görmüş. Paralar cepheye veriliyordu. millî oyun. Pek sofuluk satar. Herşeyden ziyade mükâfaata lâyık olan bu adam birşey görmemiştir. Bizim teşkilât ilerledi. Bu esnada Kâzım Nami'yi buldum. hiçbir memur yazamadı. Ondan sonraki maarif vekili bu müdürlüğü lağva kalkışmış. izmir gibi yerler işgal altında idi.orta keza âli tedrisatı yüksek mekteb ve tedrisat olarak birçok istilâhları Türkçe-leşlirdim ve sultanîlere lise adını verdim. En zengin yer de oraları idi. Maattessüf benden sonra devam ve neşredecek yerde hepsini kaybetmişler. «Ne yapalım gele62 . Bu hal bizde de oldu. Mektup yazdık. hayvanı cemadî asar-ı atikayı hâvi mahallî müzeler. İbrahim Hilmi Bey'i tavsiye etti. Adam gönderdik. dinlemedim Anlamıyorlardı. çalışkan ve iş ehlidir. Lozan sulhu olunca bunlar akın akın Ankara'ya gelip mühim yerlere yerleşmişlerdir. resmî tahrirata idhal ettiler. lakunya giyer.

başlarıyla et. Geri aldım. Gelenler yine ayakta kalıp çok duramadılar . Kıstalyevm yapacağım dedim. onu devirirsen hepsi kaçar. Sonra madunlarımın yüzüne nasıl bakarım» dedi. roman okuyorlar. işinizden kontrol ede-mezseniz derhal yine eski haline geliyor. bütün muallim ve talebeye Türk adları koymuşsun bu adlarla söyleniyorlar» dedi. demek muvaffakiyetle yürümüştü. Kâzım Nami yarım saat sonra geldi. Dedim ki: Burada millet size gazete okuyasınız diye para vermiyor. «O halde bana haber verin ben kovarım» dedim. Onları makine haline getirmek. Mekteplere. deyip hiç bilmedikleri ve yapmadıkları bu şeyleri yapıyorlardı. Haber vermediler. fakat kontrolü gevşetirseniz derhal eski haline avdet ederler. Böyle alışır. El sürme! ilk günlerde en mühim dert iyi memur ve muallim bulmak idi. Cetveli istedim. «Hediye diye başlar sonra yumurta çalan deve de çalar» dedim. Kendisinin de bulup listeyi çoğaltmasını söyledim. Bu listeyi tamim ettim. Bunu işiten adam kaçıp gitmiştir. Demek ki. herif bize kızmış» dedim. 63 I Bir gün bir muallim bir mektebe talib oldu.iyisi mi evvelinde dikkatli olmalıdır. münasip tayin ettim. insan tuhaf mahlûktur. Bağırdım: Şimdi kavunları alıp kafasında parçalarım» dedim. orada üç günü geçmiş tahrirat bulursam o memura ceza ederdim. Evime sıkı tenbih etmişimdir. Kapılara misafir kabul edilmez diye levhalar yazdırdım. «Niçin?» dedim. Ve kontrol sıkı bir surette devam edip gitmelidir. «Ne yapacaksın. Memurlarla mektep çocuğu ile uğraşır gibi uğraşmalıdır. Tuğrul gibi Türk adlan koymasını emrettim. «İnsan böyle azar» dedim. Korkudan yaptılar. haysiyet meselesidir. «Para meselesi değil. Bizim hükümet daireleri adetâ atâlet yeridir. Birkaç gün aldırmadım. Bal tutan parmak yalar. en ufak yiyecek bir hediyeyi de kabul etmedim. Yanıma memur gibi Mebus Besim Atalay'ı almıştım. Türk millî adları yayıldı. An'anevî bir mükâfat olarak beni sevindirdi. Geldi. yoğurt her ne gelse asla kabul edilmezdi. kontrol hükümet dairesinde en mühim bir şeydir. «Yapma» dedi. bakardım. Mustafa Kemâl bir seyahatten döndü. Ben rüşvet almam dedim. Öte tarafı hiçtir.Bir iki defa ansızın gezip misafir getirenler varsa dışarı çıkardım. Sokarsınız. bana Beypazar'dan kavun getirdiğini söyledi. Dosya yok. Bir işin. Dedim: «Daha iyi ya sana yapınca ötekiler tam korkar».ni kovamayız» dediler. Bu bizde müzmin bir hastalıktır. soruşturdum. Cedveller yaptırıp imza ettirdim. Geç gelen başkaları da var. Zahir şerrine lanet. Bunun verdiği müşkilât müthiş idi. iki yıl sonra idi. Beni gördüğü vakit dedi ki «Sen neler yapmışsın be?» içimden «Yaptıklarımdan hoşuna gitmeyecek birşey öğrenmiş. Bu gayet iyi bir tabiyedir. erken gidiyorlardı. Talib olanları ne olduğunu bilmek için hiçbir sicil yoktu. Sahte imza koyamadılar. Onu iş saatleri haricinde okursunuz. Onları da yasak ettim. aile adlarına da koymalarını emrettim. maarif vekâletinde 3 günden ziyade durmıyacağı hakkında şiddetli emirler verdim. Bu sebepten para işlerine de asla elimi sür-memişimdir. Bir tamim ile bütün mekteplere muallim ve talebeden herkesin kendisine de Oğuz. Ömrümde. Ona bir takım adlar verdim. Beypazarı'nın kavunu nefis ve meşhurdur. hediye derken haberi olmadan rüşvete kayıverir. nizam ve intizama sokmak pek güçtür. Bilhassa Konya'da epeyce kalmıştı. Geç geliyor. Kolayına «Beylik yasağı üç gün sürer» demezler. İki gün yolunda gidiyor. Besim Atalay bu listeyi kendi namına neşretmiştir. Devam fena idi. Beş on gün sonra Kâzım Nami geldi. Herif İsrar etmiş ve yalvarmış. Gitti. «Canım rüşvet olur mu?» dedi. Zaten birçok adamla döğüş edeceksen. Süt. Pek yalvardı. İSİMLERİN TÜRKÇELEŞTİRİLMESİ Memurlara tıraş olup da geleceklerini ve kaput. Yılanın da başım ezmek lâzımdır. Şimdi misafir yok ama bu sefer de gazete. Yiyecek. Memurlar artık benden titriyorlar. Tamim. Ne yapmışım? dedim. Kâzım Nami'den kıstalyevm yaptım.Bu ders oldu. Oralarda memur adedinden fazla sandalyeyi yasak eltim. Hattâ kontrol üstüne de kontrolünü iyi yapıyor mu diye bir kontrol koymak lâzımdır. O hocanın geldiğini. Birgün işe başlama saatinde daireye gittim. Böyle bir talib olunca çaresizlikten . Arada keyfe mettefak bir masanın çekmesini çeker. Böyle şeyler tatlıdır. lâstik ve feslerin kapının yanındaki odaya bırakacaklarını tenbih ettim. Bu sayede adları dahi Türkleştirmeye doğru büyük bir adım atılmış oldu. Çünkü hayretli ve telâşlı bir tarzda söylüyordu. insanın hoşuna gider. Bu haber beni keyiflendirdi.

Dolaba konmam pek gücüme gitti. Takrir kabul edildi. Birgün geldi.. alâ. Kalktım. Çocuklar «Gitmeyiz!» dediler. Ders zamanı dersaneye girmiyor. Arada geliyordu. ahlâk ve faziletten bahsettim. dünyaya gelmemiş demek olduklarını. Diyor ki «Falan adamı yanına almışsın.. Çıktı. müdi-rin muhalefetine rağmen cebren sokağa çıkmışlar. Beş yıl hapis yattı. itaat. Derken çete reisi Çolak ibrahim. dedim ki: «işte siz kötü çocuklarsınız. Muallim. Bana bir mektup göndermiş. olmadığı takdirde her yerde haylaz talebenin böyle . Bu mebus propaganda da yapmış. Nizam. sokağa gezmeğe gidiyorlardı. müdür haber verdi: Tahkikat yaptık. olmuyor . Beş dakika sonra şâb-i emred bir çocuk geldi. Medih ede ede ayyuka çıkardı. Bu benim çocuğuma fiil-i şeni yaptı. Ben hemen Ankara mektebi vak'asını. «O oh. Arası biray geçti. «Sana. Merkezde açık bir yere tayin ettim. Gitmek istemedi.muallimleri toplayıp halka ettim. Gel zaman. Ertesi günü bir de baktım. Ankara mektebine tâyin ettiğim adı iyi hatırımda değil. Otuz kadar mebusu kandırmış. Kıyamet kopardı. Bu çocuğun müzekker fahişe olduğundan bahsediliyordu. Hâlâ mebustur. Bir derece Türkbilik ilmine dâir de malûmatı vardı. hem de bir de bir çocuk gece evinde kalmış. Gitti. Leylî talebeden gece gezmeye gidenler bazen hiç gelmeyip geceyi dışarıda geçiren gençler de oluyordu.Oluyorsa da tam değil. Derhal çocuğu azlettim. «Aman beni rezil etme! kendim savuşayım» dedi ve hemen gitti. «Masum çocukları sokağa attı. Benim de istediğim şeydi. o mebus düştü. Talabeyi. Attılar. binaenaleyh disiplinden. «Sen onu nasıl azlediyorsun? Ne hakla?» dedi. Baktım vak'a da güzel: O mebus. Mebusun çocuktan biraz evvel gelmesi tertib imiş. Demek muhterem mebus bana olan garezini kuvveden fiile çıkarmağa çalışıyor.. müdür. Bu hal müterakeden beri herşeyde ve talebelerde de vardı. Herkesi fantazi hislerle ve gözlükle görüp methetmesidir. «Yarın gel!» dedim. çetesiyle Ankara'dan geçiyormuş. Sükûnetle «iyi değilmiş. Ve âsilerin isimlerini okuttum. Silifke Maarif Müdüründen bir mektup aldım. Mebusa bu çocuğu tanıyıp tanımadığını sordum.. Hüsnü şahadet ederlerse tayin ederdim. bir tertip ile beni dolaba koyup edebsiz sırrını bana kolay yaptırmış. Hem de pür hiddet. Millete yaramazsınız.. Darülmualli-minden mezun. Fevkalâde müstaid ve ahlâklı bir çocuktur» dedi. atarım» dedim. emirle olmıyacağını biliyordum. istidasını verdi. Diyor ki: «Bu çocuk en rezil biridir. Enerjik bir adamdı. Sizi kovuyorum.» Müdüre dönüp «bunları şimdi dışarı atın!» dedim. . Talebenin henüz rahmi maderdeki çocuklar gibi olup. Bir mühim hâdise yapmak lâzımdı. oturuyoruz. Hamdullah'm en büyük kusurlarından biri de adam tanıyamaması. Mebusun (Hüsnü şahadet eden) hem fail ve hem mefûlü-dür.. usûl. Haberi yok. mâni olmak isterse üste fena sözler. Bunların önünü almak lâzımdı. evvelce söylediğim mebusun istediği şeydi. hakkımda istizah takriri verdiler. düşürürüm» Ben de kızdım: «Siktir şuradan defol!» diye kovdum. Bu mebus Maarif müdürlüğünden mebus olmuştu. Uğraşıyor. Hocaları dinlemiyorlardı. Birgün Hamdullah Suphi birini getirdi. Üç gün sonra iki muhtelif mektup aldım. hakaretler de savuruyorlardı. O esnalarda herşeyin şirâzesi çözülmüştü. ilk zamanda hem bir memur yok iken mebuslardan birine «Bazı günler gel. on çocuğun kovulduğunu.. insaniyetten. Geldi. yardım et!» dedim. her yerde her şeyden evvel disiplin olacağım. Köpürdü. Nitekim Meşrutiyetin iptidasında da herşeyin şirâzesi bozulmuştu. Adını söyliyemiyece-ğim. onun için» dedim. Meğerse bu cebren çıkma da o mebusun teşviki ile imiş. dersten başka bir şeyleri olamıyacağını anlattım.bizim memurların şahadetine o adamın memleketinin mebuslarına müracaat ederdim.. Nasihatla. Bu. işte sicilsizlik ve hüsnü şahadetler. inkılâp iptidalarında böyle haller oluyor. Bu zat evvelce Sinop'ta mektep müdürü idi. herşey 64 kalkmıştı. Mektebe devama başladı. Haydar Bey adında bir zata mektebin disiplinini iade etmesini tenbih ettim. «Kolundan tutar. Baktım Ankara'da muallimlik istiyor. bak neler yaparım.» Bunu öğrenince fena halde kızdım. Titredi. Size yedirilen millet ekmeğine günahtır. Fakat yüzüne vurmadım. Tayin ettim. Önüne getirttim. Bu adam merhametsiz bir canavar!» demiş. tamimle. «Polis çağırıp şimdi atın! burada bekliyorum.» dedim. Bir gün on leylî talebe. istizah yapar. «Git!» dedim. müdürleri aleyhinde isyan ettiler. git zaman Ankara Orta mektep talebesi. Rezil etmedim. Derhal mektebe gittim. içlerinden bir genç geceyi mevzubahs mebusun evinde geçirmiş.» Hemen memuru çağırdım «Sen böyle etmişsin dedim.

kendi de beni kürsüde müdafaa etti. Yunus Na-di Ankara'da Yeniğim Gazetesini çıkarıyordu. İstizahta kürsüye çıktım. Arası biraz geçti. yerine korsunuz» dedim.kovulacağım bir tamim ile bildirdim. Tuhaftır. Bu sebeple ağır ve pek monotondur. Şimdi ne olduğunu yüzüne vurmak zamanı idi. ittifakla itimad reyi aldım. 65 BİR GARİP BÜROKRASİ MACERASI ¦. bu ve emsali adımı «Sert Adam»a çıkardı. Buna müsteşar olmak istemesi için yüz isterdi.. O vakit ondan iyisini bulur. Bir aralık bazıları onu azledip işi bitirmemi teklif ettiler. Bu yolsuz harekettir. Halbuki ben sert değil bilâkis yumuşak insanımdır. Biraz evvel meclise gittim. Bunun başı eski Tanin gazetesinde müdürlük eden Muhiddin idi..ben ise bunları erbabından mürekkep bir komisyona verip onlara seçtirecektim. Bu vakadan sonra bu mebus bana karşı daima mütî hayırhah tavır takınmış. Eskiden beri bana hissî düşmandır. hamiyyetimden takdir ile bahseden bunlar yine «Cemiyete çok fenalık yaptı. «Hayır dedim. Nadi. Mecliste ne dalaveralar olur. Muhiddin benden müsteşarlık istedi. Ve bana hâlâ yan bakarlar. Vekâlet yalancı mevkiye düşer. hamiyetimi görmüş.Onlar da müzakere edip hazırlanmışlar. işte devlete. Bu adam gayretimi.. Bu mebusu buldum. ikinci istediğim bu mebusa darbe idi. Daima fena şeylerine itiraz ettim.. Mecliste beni.» dedim. Ben Rusya'ya gidince Hamdullah Suphi bunları hiç nazara almayıp. Halbuki marşların güfteleri . «illâ bunu azledeceksin» dediler. Yalnız haksızlığa karşı bütün kuvvetimle kıyam ederek idarede de hatır gönül bilmem.. Şiri nizamlı şiirdir... Bana bir şey isnad edemiyorlardı.)suz benim namuslu olmamdan gelir. Neyse itimad olarak bu işi de bitirdik. Çolak'ın mektubu ile o husustaki diğer mektupları da okuyacağım. istizah başladı. işde görmüş. Bir istizah fakat içyüzü ne!. Ben onunla nasıl çalışırdım fakat ben bunlara bakmıyordum. «Pekiyi» dedi. Malûmatlı. Düşünülmemiş. Hem de Muhiddin Tanin'de vaktiyle aleyhime neler yazmıştı. Ben cevap verdim: O da otuz arkadaşım vazgeçirmiş. Bir memur burada hedef olamaz. Bu surette beni atmak istiyordu. Bunlar o vakte göre fantazi idi.. Dedim ki. Mahmud Esad da Yunus Nadi'mn adamı olmuş gazetesinde yazı yazıyordu. Yine bir istizah yaptılar. Mustafa Kemâl benden bizar idi. öğrenmiş bir takım insanlar da vardı ki söylüyor-lar. Mektep vakası. Daima defetmeye vesileler aramıştır. birkaç beste gelmişti. Hem iyi adamdır. O da fena korkuyordu. bana birşey yapamayınca bu sefer Kâzım Nami'yi hedef eltiler. istizah günü oldu. Ben orada kaldıkça Kâzım Nami kalır. Maatteessüf biz de daima böyledir. fakat bir kısmı illâ sevmemiştir. Teşviki sen yaptın. Mehmed Akif'in bir şiirini mecliste (*) Namusla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Yine kendisine Maarif Müdürlüğünü verdim. Meclis hınca hınç dolu idi. Beni düşürürseniz. Çok namusluları beni sonradan sevmiştir. Bu tarz ile erbabında gayret kalmaz. Birinci istediğim bu idi. Bir köşeye geldim. Den orada iken otuz kadar güfte. Mustafa Kemâl'in teşviki idi. Bunlar o otuzlar'dan. İSTİKLAL MARŞI Millî hareket devamda. Kül gibi oldu. Mahmud Esad (Adliye Vekili sonra) Nadi'mn yetişlirmesidir. fakat asla beni sevmemiştir.» demişlerdir. Hücumları Kâzım Nami'ye idi. Yüce ihtilâl ve savaş günleri. millete iyi iş görmek de ne belâlı şeylerdir. Başka vekillerden müsteşar tayin.. Çünkü o vakit milleti böyle bir masrafa sokmağa lüzum yoktu. Mahmud Esad Yenigünde aleyhimde şiddetli makaleler yazmağa başladılar. namuslu bir memurdur. «Eğer istizahta davam edersen bunları kürsüden söyleyeceğim. Ben yapmadım. Bu ittihatçılık acûbe bir şeydir. Çocuğu gece evinde alakoydun» ve evvelki vak'a hakkındaki Çolak İbrahim'in mektubu müfadini de söyledim. Huzurunuzda mesul varsa ben olabilirim. kalemi mahsus teşkil edenler vardı. 66 okuyup kabul ettirmiş. Onun himayesiyle vekâlete germiştir. Bu da ittihatçılıktan ve galiba onun (. Bu adam ile aramızda birşey yoktu. Akif'in bu marşının gütfesi arûzlu ve hece adedi çok vezindedir. Derhal her tarafta disiplin teessüs etti.. «Sen fail ve mefulsün. Neler ve kimlerle uğraşmalı.. Vermedimdi. Böyle olmazsa iyi idare mümkün değildir. Sen şimdi bizzat çıkıp beni müdafaa edeceksin. Böyle zamanlarda milletler en güzel millî marşlarını yaparlar. Bunu o da körüklüyordu. Zavallı pek fakir. Ekmeğinden olur diye telâşta idi. Hattâ gayretimden. Bir millî marşın güfte ve bestesini en iyi yapana beşeryüz lira nakdî mükâfat vereceğimi ilân ettim.

Halbuki orada sefir iken. Mustafa Kemâl ile Halide Hanım'm arası pek iyi idi. Yani fırsat kaçtı. bir fetva yapıp istanbul'u itham etti. Ferid Paşa. Biz hükümeti tekil edince Padişah ve ingilizler her ne yapabileceklerse derhal yapmağa teşebbüs ettiler. Mustafa Kemâl'in hususî etrafı. Galiba hâlâ öyle. iyi vuruyordu. İSTANBUL'LA İPLER KOPUYOR Bu esnalarda Halide Hanım bir nefer ceketi giyerek orduda da uzun müddet kaldı ve dolaştı. Mustafa Kemâl kızmıştı. Yalnız gördüğüm ve sezdiğim bir şey vardı. Para yoktu.Güfte de yüksek bir şey değil. Bankaların paralarını cebren alıyorduk. Hakkı Behiç sonra deli oldu. idamımıza karar verdiler. hâlâ ecnebilerden onun vaktiyle Maarif Vekilliği ettiğini söyliyenler görüyorum. yani yaverleri. Avrupa'da resmî memuriyetlerde millî marşlar çalınmak âdetine binaen insan lüzumunda bu noksandan utanıyor. Türkiye'den mehcur yaşayan Adnan'a fena muamele yapmıştır. evine misafir etti. Ferid gelince işleri yoluna koydu. çok geçmedi. O devrede gitti. Bir iki ay geçti. Şunu söyliyeyim ki. Bu ise Mustafa Kemâl'in en sevmediği. mahvolmaları mukarrer iken. araları açıldı. Amerika gazeteleri yazmış. Ferid de orada yiyip içiyordu. Hoca Mebusların imzalarıyla falan. Halide Hanım.. Böyle yüce ilham verir gün. kâtipleri Halide Hanım'ı sık sık ziyaret ediyorlar. hem de körükörüne itaat etmeli. nişan talimleri yapıyorlardı. Maatteessüf Fransız büyük inkılâbında olduğu gibi bizde de biri çıkıp ta Marseilles gibi bir millî nefis eser vücuda getiremedi. bana da bu yediğim idam cezası kuru sıkı bir tesir yaptı. Baktım idama mahkûm olan diğer arkadaşlar da hiç müteessir görünmediler. Herkes ona itaat. Hasılı idam cezasını yedik. Hattâ bir defa biz de Halide Hanımla mavzerle nişan attık. en işine gelmeyen şey. Halbuki hal böyle iken. Ferid'in Adnan'a ebedî bir minnettarlık meselesi lâzımdır. Adnan yalvardı. Daima görüşüyorlardı. artık münasebet hemen de büsbütün kesilmiş olarak vücude gelen vaziyet sulha kadar sürmüştü.serbest şiir olmak lâzımdır. Mustafa Kemâl. Abdülhamid'in marşı ki güzeldir ve diğer Avrupa'da mevcut «Alaturka» marşlardan alarak bir millî marş bestesi yapmak hepsine müreccahdır. Mustafa Kemâl ile Halide Hanım'ın arası açıldı. Sonra buna iyi bir güfte de yapılabilir. Tabiî iki tarafınki de bir kuru sıkı idi. Şeyhülislâm Dürrîzade'nin imzasıyla bir fetva neşrederek bunda bizi yani Hey'et-i Vekile âzâsıru huruç alessultan töhmetiyle itham edip.. Mustafa Kemâl de Ankara Müftüsünü kandırdı. her şeyde kendisine rey sorulmasını istiyordu. O zaman Halide. Besteside iyi değildir. belki başka sebepler de inzimam ederek. Adnan söyledikçe o da Ferid'e müthiş küfürler savururdu. Salih Paşa'yı atıp Ferid Paşa'yı Sadrazam yaptılar. kendisinin Maarif Vekili olduğunu Amerikalılar'a söylemiş. «Halide Onbaşı» adım takındı. işler çorba idi. Halide Hanım müzakerelerde âdeta müstebit. Adnan. Salih (Salih Paşa. Nihayet meclise mebus sıfatıyla kabul ettirdi. Bu seyahatlerine dair Ankara'da ve Millet Meclisinde dedikodular yapıldı. Mustafa Kemâl aleyhinde söylenmeye başladı. Bu sebeple bugünkü Londra Sefirliğini de ona medyun demektir. Ferid (Eski Kütahya Mebusu) Ankara'ya geldi. O halde mühim müzakerelerde bazen hususî surette iştirak ediyordu. Ferid istanbul'da Ferid Paşa kabinesine girmişti. eski Harbiye Nezareti Yaveri) onun pek müdavimlerinden idi. Aralarındaki dostluk az sürmüş. yüksek buhran ve heyecanlı millî vak'a bir daha ne vakit bulunur? Hem bulunmamış. Galiba birbirine tahakküm meselesiyle bağlıyarak. Ferid'i meclise kabul etmek istemedi. hemen daima kendi fikrinin kabulünü. Sıkılırdım. atik ve akıllı davranıp herkesten evvel Avrupa'ya kapağı atmışlardır. Zaten .Muariz fırkaya girmişler. Bunun iç yüzünü bilmiyorum. Böyle yapılacağına Mozart'ın pek nefis olan «Türk Marşı». Pek aleyhinde idi. Hâlâ da iyi bir marş yok. Bu rivayet o kadar kök salmıştır ki. Millî marş pek lâzımdır. uğraştı. Nihayet Halide ve Adnan Türkiye'nin yedi başlı ejderhasına muhalif harekete başlamışlar. bizim çaldıracak marşımız yoktu. ilk Maliye Vekili Hakkı Behiç idi. Herkes marşım çaldırır. Ricamızın bir kaçında ben de mevcut idim. Sade onun fikri hüküm sürmelidir. Avrupa'da diplomatik memuriyetlerde de bulundum. At gezintileri. Sonra ne yapıp yapıp Maliye Vekili de yaptırdı. Ferid yanlarında misafir iken Halide ve Adnan Ziraat Mektebini] aşağıdaki binalarından birinde oturuyorlardı.

Cami haklı. ne yapayım cebren Ankara'da alı-kondum diyeceği görülüyordu. HESAPS1Z-KİTAPSIZ GÜNLER Meclis. oradan silâh. Tabiî bir surette. terbiyeli ve ahlâklı bir gençtir. Galiba teşvik eden. Bunu da biliyorduk. Orada daha iyi görüp daha ziyade sevdim. Ikiyüz elli bin kişi kadardırlar. Bunların Çerkcslerle ırkî hiçbir münasebetleri yoktur. bunun suyu nereden gelecek? Bizde on para yok. Cami buna dayanamadı. Perişan olup ele geçersek ben işlere karışmadım. yani izmir'de. Câmi'nin ömrü kısa oldu. Ermeniler de bizi Sarıkamış'dan tehdit ediyorlardı. Fakat Mustafa Kemâl. Bize Ankara'ya giderken dedikleri şey ne kadar doğru imiş. Şimdi istanbul bütün kuvveti pazuya vermişti. Hakkı Behiç Maliye Nazırı. Dilleri de Çerkesccdcn tamamiyle ayrı bir dildi. Bizim askerler bunlara sıra ile Garb yahut izmir cephesi. Maaşlara. Vali olmuştu. Çünkü Yahya Galip bu kadarına cesaret edemezdi. Adnan bana prezante etti. Lozan'da da beraber bulunduk. Bekir Sami Hariciye Vekili idi. yola geldi. Para buldu. Çünkü Mustafî Kemâl kavgasız duramaz. Şikâyet etti. Bekir Sami iri boylu bir zattır. Dahiliye Vekilini âmir gibi tanımıyor. atacak. Hesap. kıymetleri anlaşılıyordu. Nihayet aşikar olan bu haksızlığa dayanamayıp Mustafa Kemâl'e gayet dürüst bir surette söyledim. illâ böyle hükümet olmaz. Erzurum'da birer cephe teşekkül etmişti. para ve emsali alınmak düşünüldü. Bu adam dirayetli adamdır. Bu çocuk yolda giderken bir baştan öbür başa kadar Çcrkeslik propagandası yapar. Anadolu'nun muhtelif yerlerinde aleyhimize kıyamlar tertib ediliyordu. Hem rakib kalmasın. işler arap saçı. Ha. Aklı başında namuslu adamı çekemez. Cami. Asetin-dir. vergilerden birşey yok. Değirmen kuruldu amma. Bismillah dedik. sonra kördüğüm oldu kaldı. . Arkadaşlar bunun hâline gülüyor. daha ilk adımda esaslı bir buhran çıkacak. paraları alıyoruz. Yunanlılar da izmir'den taarruzlar yapıyorlar. askere sarf ediliyor. Sevdim. Dahiliye Vekili idi. Tabii itten beter korkuyordu. Yahya onun adamı. Bunların hepsi birden bir plân dahilinde mütekâsif bir tazyike başladılar. biri gitti. Cami istifaya kalktı. Yusuf Kemâl ne vekil olduğu vekâlete gidiyor. Irak'ta. Yüzelli bini Hrıstiyan. aleyhinde söylüyorlardı. Fransızcası pek kuvvetli hem de baktım ki. kitap yok. ne de Heyet-i Vekile içtimalarmda alınan kararlara imza koyuyordu. Cenup yahut Adana cephesi. Halife Orduları (Kuvvay-ı İnzibatiye) teessüs etti. Kabiliyetli insanları çürütecek. Nihayet Mustafa Kemâl. defedecek. Onun riyasetiyle Yusuf Kemâl berabe: olarak Ruslarla bir muahede yapmak ve onlardan yardım almak üzere yollandı. işte Ali Rıza Kabinelerinin olmamasının tesiri görülüyordu. Hoppala. Câmi'de artık meyus oldu. Bankalar ve müesseselerde de müsadere edilecek para kalmadı. Heyet-i vekilede uzun müzakereler oldu. Bilâkis kendisi ona emrediyordu. Hem de kalburun üstüne gelenleri. Cermânî nesil ve dilleri de o zümredendir. Vaziyetimiz buhranlı olmağa başladı. Geldanî kuvvetleri iz'aç ediyordu. ya hep istifa 68 edelim» dedim. Elcezire cephesi. Adana'da. bir müddet sonra oradan da azletti. Ferid Maliye Vekili oldu. Hariciyeye memur ettim. Fakat mebus yaptı. Elcezire cephesinde bizi Asûri. Sonradan Mustafa Kemâl onu haksız yere irtikâbla ithama kalktı. mesele ihdas ettiren bizzat Mustafa Kemâl idi. Asetinler Hindi. Neyse baktı ki. Bu onun en baş huyudur. Bu da reisin istediği şey. ilk iş olarak Heyet-i Vekilede Rusya ile temasa gelmek. Yahya Gaüb'i himaye ediyor.ele geçersek bu idam cezasız da idam edileceğimiz muhakkak idi. Bu esnada Kâmil Paşanın torunlarından Hikmet geldi. Daha ilk adımda bu ne iştir? Ya bu adamı Valilikten çıkarmağa razı olunuz. Asetinler böyle iri olur. Mustafa Kemâl Fransızca muharreratta vekillere Bolşevikler gibi "Commisaire" diyordu.. hükümet hepsi oldu. Ziraat Bankalarına vaziyet edip. Bu millet Kafkas dağlarında oturur. Şark cephesi adlarım verdiler. zaruret sebebiyle mevkıye gelmesine mani olmamış veya olamamış. Yürüttü. Maliyeyi yoluna koydu. Eski vali vekili Yahya Galip. Hizmetleri. Anlaşıldı ki. Bu kararlar deftere yazılmıyordu. ilk adımda curcuna. Ben Hariciye Vekâletine de vekil edildim. Zaten o maliyeden habersiz. Sonra sefir ve Mustafa Kemâl'e başkâtip oldu. Fransa'da okumuş. şimdi birer birer tepeliyecek. fakat bu zat tamamiyle hakan. Roma Mümessili sıfatıyla Câmi'yi yolayıp def. Yahya gitti. Bekir Sami'nin oğlu da Rusya'ya heyetle beraber gidiyor. cenub mailedeki diğer kısım müslümandir. Ahlâkı da böyle olsa ne olurdu.

. merdiveni çıkıyor. Çeçen. başka bilmiyorlar. pencereleri kapatın! Hayır pencereler fora. Bu gibi şeylerin halkımızca ne kadar fena gözle görüldüğü malûmdur. Fakat benim içimi kurt yiyor. imiş. Onlar ile oyalandık. gelen kadın Fikriye adında bir (. Sonra Rusya'ya gittiğim vakit bunlardan istasyonlarda vagonumuzun penceresine yaklaşıp etrafına bakındıktan sonra mazlûmane «Bizi ne vakit kurtaracaksınız?» diyenleri keza bir yerde arkamızdan bastığımız toprağı öpeni gördüm.)in türlü çığlık ve . keçi.. Hiç biri de diğerinin dilini anlamaz.ve. Abaza hep Çerkeslik davası ederler. Babası. Bari (.. Bursa Valisi bana telgrafla haber verdi. «Paşa'nın İstanbul'dan hemşiresi geldi.Tuhaf. Ben de Kuybaym'nda bir bağ kiraladım.. düşün çare yok. Bir yavru tiftik keçisi var. hükümet tarafından Kuvva-yı İnzibatiye (Halife Ordusu) adıyla ordu tertip ediliyor.)sızlık.. Her tarafta aleyhimize isyan hareketleri daha ziyade kaynıyor. Ansızın Ankara'da bile aleyhimize isyan çıkması pek mümkün. 69 KORKU Artık her tarafta aleyhimizde isyanlar başlıyor. Atî karanlık. Olmuyormuş.. Türkiye'ye gelen Lezgî.. Zevcem diyor. Bana da haber vermeden 10 yaşındaki bir hizmetçi kızı alıp bir vapura gizlice atlıyor. Kazaya rıza. parçalanacağız.. 37 70 bir karı da var. Hattâ haremi ile Mustafa Kemâl'in yanma yerleşmiş beraber içiyorlar. Muhtemel tehlikeyi bilmiyorlar... Bizi taşlar.. Mustafa Kemâl'in adamlarına sordum. Harb-i Umumîde Bükreş'e giden ordumuza iltihak etmiş... Romanyalı bir müslüman zabit imiş. Akşamdan sabaha kadar istasyon binasında vur patlasın çal oylasın gidiyor. Türkiye'yi yıkmağa çalışırlar. istanbul bilhassa Düzce ve Bolu cihetleriyle temasta... Padişah diyor. Asetin. O halde ben de naçar kalacağım. hayatımız.. Yine şaşılacak şey.. Artık hanesi orası. Rusya'daki bütün bu milletler Türk'ü canı gibi severler. Benden habersiz ve babasını dinlemiyerek geldi.. nasihat ediyormuş. alm yazısı ne ise olacak. Bizim hanım ise istanbul'da duramıyor. Çünkü bunlar istiklâl ve hürriyet alabilirlerse almaları ve onun devamı mutlaka Türkiye'nin sayesinde olabilir.Halkı bize ısındırmak dava için lâzım. Bu sebeple bunlara da itimad edemiyoruz. ata binemez. Hükümette Hey'et-i Vekile müzakere odasının yanındaki odalar mahrem bir vaziyet almış.Inek... Ya bir şey çıkarsa karıyı ne yapacağız? Şişman. hükümet konağı. Böyle feci ve eğreti bir vaziyetteyiz. oradan da Ankara'ya geldi. Neyse bir müddet sonra kadın hükümetten kayboldu.adında biri var.. Oradan araba tutuldu... herşey tehlikede. millî gaye.) olasılar. Ankara'da S. Yanında güzelce (*) Metres ve ahlakla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Garp cephesinde Yunanlılarda da faaliyet ziyade.. Heyet-i Vekile odasının yanına misafir edilir mi? Başka Hey'et-i Vekileyi teşkil eden onbir mebus ve nazır efendiler olmak üzere koca bir vilâyet. Avrupa'da da böyle şey müthiş bir skandaldır.»dediler. oraya yanaşılmıyor.. Düşün.Alıştı. Çerkeş.. Dâvamız ne? Bu iş ne? Perhizimiz ve bu lahana turşusu tam birbirine uygun. memur ve ahalisine böyle boynuz takdırılır mı? Bu müthiş bir (. Halbuki Rusya'dakilerin hakkı vardır. Binmesini bilmez. istanbul'un faaliyeti daha arttı.. amcası. Ankara ahalisi ise tamamiyle düşmanımız. Hem de ne küstahça bir cesaret!.. Şaşılacak bir cesareti var.. koyun. Halk geceleri evin etrafına toplanıp rezaleti seyrediyor. Kadm Macar imiş.) imiş. Oraya yerleştik. bağırıyorlar. Aptal gibi inandım. tavuk aldık. Bizdekiler ise aksine Türk düşmanıdır.. Bile-cik'e. oynuyorlar. Halâsım ve hürriyetlerini bizden ümid ederek yaşarlar. Hemde fahişe hemşire olsun. Bizim karının. Bu da dürüst hareket ve ahlâk ile olur.... Mudanya'ya geliyor. (. kaçıramayız.. Şimdi onun sırası mı? Hem bu kadın hükümete. iğne üstünde oturuyoruz... İnguş. Ne oldu bilmem!.. Ortalıkta lâf çoğaldı. Bizimle ihtilâf bile etmiyorlar.. Bizde değil. Mevsim yaz. fakat ya halk duyarsa. Hemşiresi değil.. Bunlarla iş patlak verdi. Seviyorum. Birkaç yüz askerimiz var. Eh. SKANDAL Mustafa Kemâl Ziraat Mektebinden Istansan Binasına göç etti. Bir de baktım.. keçinin de vaziyetten haberi yok. Gelip boynunu dizime koyup duruyor.. Elbet gelmemesi lâzımdı. Yahu!. Hadi bunu da sineye çekelim.

işret. Ona söyliyeyim de nasihat etsin.... Yusuf Kemâl de «Azlederim» dedi. (.) kıymetli bir şahıstır.) olsa yine neyse. Düşündüm.)'nin Ziraat Vekâleti müsteşarlığına tayin edildiğini öğrenmiyeyim mi? Al sana işte!. posası atıldı. onları kocaya verirlerdi...) nin şu tarzla müsteşarlığına tahammül edemeyiz..) âletiz. Artık bıkılmış. Neyse muvaffak olup azlettirdik: Herif ve kadın kayboldular.. Rusya'dan dönüşümde Hey'et-i Vekilede (S... Ahvalden malûmat almak için oradaki Türklerden. «Galiba karımı koynuna koyamadım. mühim bir servet peyda ettiğini söylediler. kemâli safiyetle anlattım. Hiç olmazsa bu işler gizli kapaklı yapılsın» İsmet'i buldum.... Vatan için güya hükümet kurduk..) kâhyası mıyız? Yapar ya... Birden hiç ummadığım bir cevap aldım... Benim bir vazifem de Rusya'daki sefarethane ile şehbenderliklerimizi teftiş etmekti: Novoroski'ye çıktım. dedim: «İsmet'in bu adama söz anlatması mümkündür. Derd yanıp. İsmet kızdı. Suyu içilmiş.)yor. Bir ağarım mevkiine.. Bu yekten müsteşar yapıyor.la ilgili oniki kelime metinden çıkartıldı. Bazıları bana şu adama söyle de yapmasınlar dedi... Beni başına belâ aldı demektir. sokağa atılabilir mi? Mustafa Kemâl onu Novoroski'ye konsolos tayin edip göndermiş imiş. Cehlini. Bu kocasının gözü önünde karısını (. ahlâksızlar diye kesecek. Muhterem Reisimizin bir huyu vardır: Çok kadm sever.. Sert bir tavır aldı. Tamamiyle makul ve benim fikrimde olması lâzımdı: Zannımca yaranmak için İsmet hemen ona gitmiş. yapsm.. (S) beni hanesine misafir etti. şehvet.. Meğerse bana kızmış imiş. İsmet'i saf bir adam sanarken içinden kurulu..... Ben de Mustafa Kemâl'e kızdı zannettimdi... Mükemmel yapar. adamları da şahit olarak getirdiler. demek biz burada vatan için falan çalışmıyoruz. Vay halimize!.... mühim sanat görmüştür.. Gittim. Hariciye Vekili Yusuf Kemal idi. Çeşnicibaşıdır. zeki. pek güzel halıları ve karısının kulağında fındık kadar pırlantalar var. Yahya Galip işinde de bana kızmıştı.. Şeytanlar tepeme çıktı. Birbirimize derd yanan birkaç kişi bizim de ödümüz koptu... mebuslarda bir dedikodudur koptu.) m sui istimalini anlattım. fakat (. Böylesi de görülmemiştir bile. Hiç olmazsa onlar kızı bir nefere verip... azlolunacak» dedik. bir (.. Bir Erkân-ı Harbiye Reisinin hükümet reisine âdeta böyle endirekt (. Bakalım!.. Bana ne cevap verse beğenirsiniz. bu esnada bunlardan sakınılmak lüzumunu söylesin. (S)'ı ta-kib edelim. Ertesi günü tuhaf bir şey oldu. Sen misin rezaletin önünü almak isleyen?.. Halk bizi dinsizler. dürüst olmayan biri olduğu fikrine doğru vardım. bu işten anlayamıyacağmı söyledim... Halkda. buna mükâfaten de kocasını yekten müsteşarlıkla çırağ buyuruyor. Baktım. 71 I ortaklık ettiği. Ben bönledim. herkese ve kendine söylendi. fakat birkadını çok sevmez.. türlü hırsızlıklar. Düşündüm....Çünkü mazereti var» demek istiyordu. Arası birkaç gün geçti. Fakat azletmedi. Biraz sonra te-şehhüd . zevkine. «Herkesin (. Çabuk değiştirir..... Daha ilk gününde başa gelen adam birinin karısını (. Zaten beni sevmeyen Reis. Bari malûmatlı.. Millî davaya zarar verebilir birşey olduğunu..nefeslerini dinliyorlar.Tabiî bunda da pek kızmıştır. Bu arada (S) nin de halâ orada konsolos olduğunu. Bir takım işlerde (*) Körlük. teveccüh kazanmıştır. Heyet-i Vekile azline karar verdi. demek.... Mustafa Kemâl'e bunun tayini münasebetini sordum.)lik edeceğini zannetmezdim. Dünyada zannim-ca hiçbir koca misafirine böyle bir mazeret beyan etmemiştir. benimle olan muhavereyi de anlatmış. Romanya'da çiftliği var... Neye hamledeceğimi epeyce zaman kestiremedim... Herkese ne oluyor?» dedi. onu mülâzım yaparlardı. Padişahlar cariye düzer. Refikamın aybaşısı var» Şaşaladım. sonra da onlara oyun ettiği.... Alâ! Alâ! Her yerde.. irtikâb ve ticaret yaptığını. (S. müslüman Gürcülerden birkaç kişi topladım.)yor. «Azli lâzımdır»dedim. O da değil. Adam kıtlığı diyelim.. Çünkü şikâyete akan sular durur. Akşam yemekten sonra karısı odadan çıktı ve durup dururken (S) dedi ki: «Kusura bakmayınız.. Mütehasıstır.. Bir de (S. gönderildi....fuhuş.. ikinci defa Rusya'ya gidişimde Batum'a çıktım.....

Yapamaması bize büyük bir keyif verdi. Bunu mutasarrıf telâşla yazdı. Terbiye dairesinde sert ve gayet cesur ve sebatlı olmalı. hükûmetde ka-atili hapsetmiş. Galiba Arnavut. mukabele ederim) cevabını ver» dedik. işte devlet işinde dürüst oldu mu böyle şeyler de başına geliyor. beni sokağa dökeceğini. Galib Kemâli ve daha bir takım eski nazır ve sefirler. İki muallimi ve bundan haberdar olup menetmediği ve vekelâlete vermediği için mektep müdürünü ve yine aynı sebeple maarif müdürünü azlettim. Bu sebeple eski devlet ricalimizin nezâket ve yumuşaklıkla iş görme prensipleri tamamiyle bâtıldır.Ulûmu diniye muallimi olan müftü de varmış. Gördüm ki tamamiyle doğru. Müftü bunu Maarif Vekâletine yazdı. öldüreceğini söyledi. Hey'et-i Vekilede müzakere edip mutasarrıfa şu emri verdik: «Kuvvetlerini topla! Generale (kaatili veremem. Sonra kayboldu.. Biri. Bu Avrupalılar böyledir. (S. Siz işi yapamazsınız. Bence dini ve her nevi kanaat ve r düşünce şahsa aittir.» Bir müddet üzerimde dolaştı. Bunlarca dünyada muhterem şey sade kuvvettir.. Bize danışın! Al bundan da. Bunu her tarafa tamim ederek çocukların dinî akidelerini bozmamayı bilâkis takviyeye çalışmalarını tavsiye ettim.)i elimle yazarak azlettim. birini öldürmüş. Bunu yapanların başı Ali Şükrü idi. italyan kumandanı General hükümete bir nota verip kaatilin italyan teb'ası olduğunu. Ankara'dan gidip sesini kesti. bir milletin harsı meyanmda ve ne gibi faydaları bulunduğunu evvelce zikrettik. Rakıyı yasak etmeleri. Yâni bu adamlar Ankara'ya geleceklerine Roma gibi emin ve rahat bir yerde oturacaklar.. Hemen (S. Lozan'da yüzlerce misalini gördüm. ANTALYA'DA OLAN OLAYLAR Antalya'da heyecanlı bir hadise oldu. Nihayet Dilâver İskân Vekâleti muhacirlere arazi . Doğrusu iyi küstahlık. Derhal şiddetli tedbir aldım. italyan askeri de azdı. Yine kapitülâsyon. Ve bu husus şiddetle takip edildi.Ikinci derecede Şair Mehmed ÂkiPdi bunlar mecliste dinî bir parti yapmak peşinde idiler. Adamı ölümle bile tehdit ediyorlar. Türk nesilleri bu dersi kulaklarına küpe etmelidir. Tezvir olmasın diye tahkikat yaptırdım. Kestirme yoldu. fakat hükümetin takibatına rağmen kati surette önü alınamamıştır. Daha ne yapacak?!..) Ankara'ya geldi. Bu defa onlar da askerî kuvvetler gönderebilirlerdi. hele o esnada maddî ve manevî çok iyi bir iş olmuştur. hapishaneden çıkarılıp kendisine verilmesini talep etmiş. Nevalesini düzmüştü. Dilâver Rumelilidir. Mutasarrıf öyle yaptı.General talebinden vazgeçti. Bunların ikisi de Mustafa Kemâl'in gözdeleridir. diğeri şimdi Bursa Valisi olan Fatin'dir. saçma ve taassup derecesinde olmamak 72 şartiyle behemehal dindar olmalıdır. Onlar da dağıldı. Fatih Giritli. İÇKİ YASAĞI Millet Meclisi içkiyi yasak etti. Peygambere sövmüş. kuvvetli görürlerse işi dostluğa dökerler. oradan bizi idare edecekler. iş bitti. amma bazı nüfuzlu memurlar hükümetin muhafazası altında bulunan bu imbiklerden bir kısmını alıp evlerine yerleştirdiler. Bir tanesi leh ve aleyhe karışmamış.. Zaten böyle olmasalar meyhanecilik yapamazlar. Biz Roma'da toplanan bu adamlar ile hiç münasebetimiz olmadığını ilân ettik. Kararlar vermişler. yapmak marifet. Eğer kuvvetle gelirsen. Mustafa Kemâl küplere bindi. Birgün idadi mektebinde üç muallim otu< ruyorlarmış. Aleyhimde gazete çıkaracağım. diğeri de iştirak etmiş. imbikler toplandı. Bana da böyle haber yolladı. Mustafa Kemâlin rakılarını da bunlar yaptılar. Ben bunun. Bu ağır bir şeydi. Roma'da toplanmışlar.. Ancak millet kitlesi. Vakıa orda. ROMA KULÜBÜ Bize Roma'dan bir tebliğ. Mükemmel rakı çıkarıp iyi ticaret yaptılar. Muallimin biri müslümanhğa küfretmiş.Korkak bulurlarsa derhal adamın sırtına binerler. Mahmut Muhtar Paşa. Dedim: «Söylemek marifet değil. Bunların biri Ankara Polis Müdürü Dilâver. Zaten bu suretle bu devlete diplomaside pek çok şeyler kaybettirmişlerdir. bize bildiriyorlar. Dinin. Cavit. ama italyanlar umumiyetle bitaraf ve yumuşak duruyorlardı. Muallim olacakların mekteplerde böyle şeyler yapmaları vahim hatâlardandır. Antalya'da diğer bir vak'a oldu. Hem de insafsızca binerler.miktarı hariciyeye ben vekâlet ettim.. Askerle gelse bir belâ daha çıkacaktı. Reşit Saffet. istediklerinin hülâsası şu: Vatanı kurtarmak için toplanıp bizim iş'arımiz üzerine hareket edin.

beyler için harp edip kendinizi öldürtüyorsunuz. Programı gördüm. Herifin programının düzme bir şey olduğu kanaatini hasıl ettim. Kapağın bir kenarından içine bir boru geçiriyor. lâkin biz Bolşeviklerin en mühim düşmanı olan İngilizler'e karşıdır ki. zürriyetini bitiriyor. Vermedim. Bu memleketin her tarfına yayıldı. bizi aldatıp Türkiye'ye girecek ve bizi Bolşevik yapacak ve Rusya hükmü altına koyacak. Heyet-i Vekilede tevkifini ta-leb ettim. Baş edilemiyor. Bu adamın Türkiye'ye gelişinde bir maksat var . Mustafa Kemâl birgün rakısız kalmadı. Mustafa Kemâl dedi ki: «Bu adamın Turan ittihat ve istiklâlini hâvi mühim bir programı var. Sordum. Biraz para verdim. ordunun talebesi. Tarihde içki yasağı misalleri vardır. Muhtelif tarzlarla halini. Borunun iç ucunu kaşık gibi. Başkırt imiş. işte rakı. Bu ötekinden müthiş şeydi. Bu sebeple iştirak edemeyiz».Yeşilordu hikâyesi galiba. Zaten muhali işlemek. Galiba bu. Yapmadılar. Hiç birinde de baş edile-meyip içki men edilememiştir. tasanın sıhhatini ve dimağım. Yeşilordu dalaveresine benziyordu. Bu yasağın neticelerini kendisinden sordum. Astarı yüzünden pahalıya geldi. Baş-kırt.Daha ziyade zehirleniyorlar. Halkta derhal iptidaî bir imbik uydurdular: Bir büyük tencereye tenekeden bir kapak yaptırıyorlar. Bunda: «Ey askerler! Ankara'daki paşalar. Lâkin yasak edilirse daha mızırı-m yapıp içiyorlar ve içenler yüksek fiatlarla alıp keselerini de deliyorlar. orada da askere ve ahaliye bir beyânname neşretmiş. Tatar. tencereye tahummur etmiş üzümü koyup ısıtıyorlar.*¦¦¦ uydurup yine votkalarını yapıp içiyorlar. Dedi ki: «Hiç!. Maarif Müdürlüğü. yine vermedim. MANATOF DÎYE BÎRİ Birgün Mustafa Kemâl bir tavsiye ile Şerif Manatof adında birini bana gönderdi. sıhhate muzır bir rakıdır. isyanlara. Yunanlılar'a. Ankara civarında birkaç çiftlik alıp ağniyadan oldu. idam bile ediyorlardı.ve emlâk verirken sahte vesikalar yapıp Ankara'da onbeş. sonra hocalık istedi. Herif bizi Halife ordularına. ve adi. sana yolladım müzakere et! Bir netice çıkacak şey mi. yeşilordu bizi kurtarmağa gelecek değil. Herifin programı neydi. fakat takdirin fenalığından yüksek küûlleri çok. Bu adam mühim şeyler görüşmek istiyormuş. Üzüm bulamıyanlar başka şeyleri. birleşmişler. Sonra böyle birşey yapacağız.. Köylü ve halk imbik gibi şeyler 73 ¦ . Çocuğa üç celseden sonra şu cevabı verdim: «Böyle bir mesele ile bizim alâkamız yoktur. Bir defa böyle bir şeyin Rus pençesi altında imkânı yok idi.» Bizde de aynı şey oldu. Bolşevikler de ilk devrede içkiyi yasak etmişlerdi. Rusya'daki Türkler namına gelmiştir. İçki vakıa beşeriyet için bir felâket. Silâhlarınızı atıp evlerinize gidin!» diyor. istiklâl etmişler. Kendisine randevu verdim ve Mustafa Kemâl'i gördüm. asıl müdafaayı ya- . bununla izah edilmeli. Bu Rus dostumuzun aleyhine birşeydir. bu menfaatimiz aleyhine. bu sözleri ne? Şimdi iş daha iyi anlaşıldı. Hem biz Ruslardan yardım almak için bir heyet gönderdik. Haber aldım. Türkiye'deki kardeşleriyle de birleşme ve Türkiye'ye bu buhranında yardım etmek için Manatof u (Mana-toğlu) göndermişlerimiş. Bu yasak o kadar şiddetli idi ki. Mustafa Kemâl'e de işin düzme ve saçma olduğunu. yirmi hane ve dükkân. Arası bir hafta kadar geçti. Meselâ İlhanlılar zamanında. Yasak. Küûl ve su tebahhur edip kapağa çarpınca üstteki soğuk su tesiriyle temeyyü ediyor ve borunun kaşığına oradan harice akıyor. muahede yaptığımız zaman bize bir ziyafet vermişti. Yine hemen herkes içti. Son yılarda Amerika da yasak etti.Bu sefer benden vekâlette memuriyet istedi. Çünkü yaptıkları votka fena cinsi oluyor. Moskova'da Çiçerin.. Nihayet: «Açım» dedi. Herif tekrar geldi. hatta kocayemişi ta-hammur ettirip rakı yaptılar. Yasağı kaldırdı. fikrini tetkik ettim. bilâkis muzır oldu.Kırgız.verdiğim cevabı söyledim. ilâh. Şerifle konuştum. Manatoğlu hemen Eskişehir'e savuşmuş. fakat Eskişehir'de yaptığı nedir? Vakıa o da komünizm esasıdır. itilâf devletlerine karşı müdafaasız bırakmak istiyor.. kapağın üstüne de soğuk su koyuyorlar. Ankara'daki nutku Bolşevik casusu ve propagandacısı olduğunu gösteriyor. mebuslardan bir kısmını toplayıp komünizmin büyüklüğünden ve faydasından bahsederek Türkiye'nin kurtulmak için Bolşevik olmasını teklif etmiş. Bu işleri iyi bilirsin. Onun gibi bir Rus oyunu olması lâzım. bak!» dedi. Şerif ahaliyi.

. Sonra siz çekersiniz. en kötü cevaplar da Çolak Salâhattin'den geliyordu. kanun.. (. propaganda usullerine dair derseler verip. Haber aldım trenin bir köşesine sıkışmış kolundan tutup attırdım.. Sonra tahkikat gösterdi ki bu adam Rusya'dan İstanbul'a gelmiş. Nihayet biz muahede yapmak için Rusya'ya gidiyoruz. Zaten onların havadisçisi.maksadı sırf bolşevikliktir. Salâhattin'i meşrutiyet zamanından beri tanırım. Merhamet veya iltimasa kulak vermek pek fenadır. Vakıa bu gayet yolsuz militarizm sistemi bir işdi.. Mustafa Kemâl buna ilk nüve ve kuvvet olmak üzere Çerkeş Ethem'i aldı. Hayır. ne felâket bu?» diyorum. Hakkı Behiç.. nizamnameler yaptılar.. Ara sıra da «Memleketin kurtulması ancak Bolşevik olmakla mümkündür» diyor. Bunları Heyet-i Vekilede okurdu. Meğerse Stalin'in adamı ve hafiyesi imiş. Bilhassa programlarında gizli komite hali. Fazla olarak yolda İngilizler'e de casus yazılmış. köy köy.74 pıyoruz.. onun için sıfırdı. Rus adamı olsa bunu yapmıyacaktı. Beyannamesi kanunen idamını müstelzimdi.Beş altı ayda mühim mahsuller verirdi. Güya millî müfrezenin millî maksadı daha iyi anlamaları buna sebep imiş.. yaralanmış. Salâhattin'ir yazılarında biraz huysuzluk da var idi.. Trenimize gel-di. Ve Mustafa Kemâl onu sade Rusya'ya iade ile iktifa etti. Lâkin ahval dolayısıyle kabil-i müsamaha idi. onlara rey sorardı.. Nitekim. Onun bir müfrezesini kırmızı tepeli kalpaklılar ve yeşil bayraklar ile Ankara'da dolaştırdı.. sulha kadar orada tutulması fikrinde bulundum. hoca ve ilâh. bu kumandanlardan daima en iyi. Böyle halk kitlesinden olur. Ders: Düşmanı ele geçirdiniz mi derhal onu muzır olamıyacak hale koyunuz. Ankara'ya o göndermiş imiş. Bu esnalarda Mustafa Kemâl'in en mühim meşguliyeti: Yeşilordu ve Komünist teşkilâtı. Mızrak çuvala sığmadı. demektir. Programlarını yaptım. Karakol cemiyetinin bu halde oluşuna nutkunda kıyametler koparan Mustafa Kemâl bunu şimdi kendi de yapıyordu!. Bastırdılar..... Fakat icra ettirmedi.. Köylümüz memurlara inanmaz. Tepesi kırmızı kadife kalpaklar giydiler. İstanbul'da İngilizler'e casus olup Ankara'ya gelmiş imiş. soytarıca şeyler yapıyor. Ve içimin yağı eriyordu.. Adnan. namuslu adamdır. Şunu söyliyeyim ki. Sonra birbirimizi kaybetmiştik.Elimi sıkmak istedi.. Her yerde her mecliste Türkiye aleyhine propaganda yapmayı kendine âdet edinmiş. Hele Tevfik Rüştü hararetli bir komünist oldu. şekillerde dolaştıracaktım. Hakkı yoktu amma. Sırf kendi işidir. de Mustafa Kemâl bu işi başka kalıba koyup kendi yapmadığını söylüyor. Ekseriya onlarla içiyor. Şimdi onunla resmî muhaberedeyiz. Tevfik Rüştü ve daha birkaç kişiyi başına topladı. bir serseri imiş. katırcılardır. tacir.. «Seni İngiliz Casusu!» dedim..)o zaman devletin komünistlikle kurtulacağını zannediyordu. başınızı verirsiniz. Muhalefet edenlere katil ve idam cezası da vardı. çocukça. Mustafa Kemâl'in bir âdeti vardı. iyi de görüşürdük. Millî maksadı anlatmak için bizim davamıza göre olan prensipler ile yolunda ve kuvvetli bir propaganda teşkilatı kâfi idi.. Mühim meseleleri kumandanlara yazar. 75 Sh..)dır. mâkul cevaplar. «Ne oluyoruz. Zaten böyle bir yere daha birçokları için lüzum vardı. Nihayet Moskova'da Tatarlardan tahkikat yaptım.. 293 ilh. Korktum. Türlü propagandalar. Bunları bir iki ayda prensiplere. Rusya'ya ikinci gidişimde işittim. Programlar. Onun kırmızı kadifeli kalpağı hâlâ gözümden gitmez. oradan çolak olmuş. Elimi vermedim.. Mustafa Kemâl Ankara'daki Ruslarla pek sıkı dost idi. şehir şehir. Balkan Harbi'nde Çatalca müdafaasında teftiş yaparken pusuya uğramış.. . Ben idam olması veya hiç olmazsa Sivas taraflarında bir esir kampı yapıp. Yunus Nadi.Tevkif edildi.. hükümet. Türkiye'yi Bolşevik yapmak.. Kendisi de münasip gördü. katırcı. sabahlara kadar evlerinde kalıyordu.. Karabekir'dcn. Sarıkamış'ta karşımıza çıkıt. ben millî yolda propagandacılar yetiştirmek için bir mektep açmağa teşebbüs ettim. Acaba acemice yapılmış ve mahallî tatbiki bilinememiş bir Rus propagandası mı? Yoksa Bu adam doğrudan doğruya İngiliz casusu mu? Bu sefer ne ise Hey'et-i Vekilede tevkifine karar verdik. sözüne inanırlar. İhtimal Rus mümessillerinin tesiri iledir ki. Baktım bu kelimeden çok korktu. gazetesi. iyi. Tamamiyle (. Müstakilen yapardı. Bu adamı Rusya'ya iade etmek pek muzır olmuştur. böyle yapmıştır.

Nizamnamelerinde idam ce(*) Yalancılık. Kimse bir şey demiyor. O da evet der. Bununla bu dava muhakkak suya düşecektir. Sizinle çalışmıyorum». Bir muvaffakiyetleri yok. Dilimle. Ethem'in kuvvetleri. Bu Fevzi'nin günahları çoktur. «Demek karar verildi» dedi.YEŞlLORDU VE KOMÜNİZM Derken birgün Hey'et-i Vekile içtima etti.. Şimdi bu vaziyeti de kurtarır» demiştir. Ayağa kalktım. Yunan ordusunun veya Halife ordusunun yanına bir iki fırka da İngiliz askeri gelirse. Belâyı başımıza kendimiz almayalım. Celâl Arif kendisini açılacak meclisin tabiî reisi sayıyordu. kaldı. Gelirler mecliste iptida reyini ona sorar. İşte Çerkeş Ethem ve kardeşlerinin Yunan ordusuna geçmeleriyle biten hadise buradan başlar. kuvvetimle.Hem millet bolşevikliği dinsizlik diye tanımıştır. herşeyini yaptık. amma içi doldu. Müthiş telâş içinde başladım: «Komünistlik bu millete gelmez. Öteki ise ne vakitten beri istediği ve elde etmek için türlü entrikalar yapıp da muvaffak olamadığı bir şeyi pençesi altına almıştı. Siz götürmezseniz ben şimdi meclise gidiyorum. Bunu derken yumruğumu şiddetle masaya vurmuşum: «Eğer ilân etmekte ısrar ederseniz. «Dünyada bu kadar büyük bil hata işlenmemiştir. Bu ilân ile millet kamilen aleyhimize kalkar.Kömür ocağı dalaveresi yapmak için İtalyan Fago'yu Ankara'ya getirtmiş. nedir? Yüz. Düşmanla muhatız. Derhal «Hayır. Hem de ingilizler bolşevikliğin şiddetli düşmanı.. Millet ve devlet bu müthiş belâdan kurtuldu. Hele Çerkeş Ethem şimdi adamı ve bolşevik kuvveti. vekiller hepimiz de donduk. Bütün milleti aleyhinize kaldıracağım. Ne . Verir mi?. Sonra Mustafa Kemâl bunun kıymetini takdir etmiş ki. «Meseleyi Millet Meclisinin hakemliğine götürmek kanunen lâzımdır. Korku içindelermiş. verilmedi. Meselenin ruhu rekabet ve mevki daha ve kaygusu-dur. Millet zaten aleyhimizde. Kararınızı verin. Bir müddet sonra Fevzi'ye reyini sordu. Hiç ses yok. zavallılık ve akılsızlıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Galiba. Sözleri doğrudur. O «Muvafık» dedi. Şimdiye kadar aleyhimize bilfiil ordu göndermeyen İngilizler. Ne yapıyoruz?!. Daima bu usûlü kullanmıştır Bu hizmetim Türk milletine en büyük hizmetimdir zannediyorum. hangi patron. kaldık. Mükemmel bir kuvvet olarak Yeşilordu'yu vücuda getirdik.. işimiz derhal dumandır. Hatta haber bile nâdir. Berikinde de hırs kavi. Şimdi hazır düşmüş. Türkiye'nin bolşevik ve Komünist olduğunu cihana resmen ilân edeceğim» dedi. fakat ses çıkaracak halde olmadığını takdir ediyor. Bunun üzerine Mustafa Kemâl «Kalsın!» dedi. hangi servet ve fabrika var ki bunu yapacağız? Dükkânları mı kapayacağız? Küçük burjuva sınıfı nerede. Çerkeş Ethem ve kardeşleri Tev-fik ve Reşid'lerin yeşilordu ile kuvvetlendiklerin görüp mevkii elinden gidecek diye telâş etmiş. işte bu adam bu utanacak hali şimdi nutkunda inkâr tevil ediyor. Çünkü kitabımızı neşrettirmez-di. 76 zası da var. O kalsın.Arkamdan Rafet (Dahiliye Vekili) ayağa kalktı. bolşeviklik ile kurtulur. Karşınızda ilk saftayım. Artık zamanı gelmiştir. Sür'atle başkalarına soruyor. Beni dinleyin eledim. Bu memleket ancak. Mustafa Kemâl birşey yapacak mı? Meclise gelmeden evvel Fevzi'ye söyler.. Burada sırası geldikçe iç yüzünü bildiğimiz kadar yazacağız. Türkiye'yi bolşevik yapamazsi-nız»dedi. biz komünist olunca mutlaka göndereceklerdir. Biz bu vak'ayı Türk tarihimizde yazamadık. Yuttu. Ve başkalarının üstüne atıyor. Yeşilorduyu ve teşkilâtı lağvetmiş. Biraz sonra Mustafa Kemâl. herşeyimle bunun olmamasına çalışacağım. Bunda da iyi güçlük çekmiştir. Ve iftiharım sebebidir. Bu şiddetim çok tehlikeli idi. Celâl Arif Adliye Vekili idi. Size düşmanım. Mustafa Kemâl'in yanında beş on kişi ve Lâtife Hanım'ın babası Muammer Bey varmış. Öyle bir vaziyette böyle bir inkılâp pek tehlikelidir. iki yüz liralık sermaye sahipleri mi? Bunları da kapatırsan memleket tamtakırdır.. Bu adam herşeyi yapar. Yeşilordu dediği.» dedim. Bu defa itirazımdan dolayı karar verilememiştir. önüne konmuştu. Meclisi ayaklandıracağım. Oh olsun. Tarih bizi mes'ül edecektir». Mustafa Kemâl «Korkmayın! Orada Rıza Nur var. biz Lozan'da iken had bir buhran zamanında Ankara'da herkes yeniden harp bağlıyacağı korkusuyla telâşta imişler. Mustafa Kemâl söze başlayıp şunları söyledi: «Arkadaşlar! Biliyorsunuz çok zamandır komünist teşkilâtı ile meşgulüm. Meclis açılacağı vakit Mustafa Kemâl ve Celâl Arif arasında rekabet başladığını söylemiştik. Bekir Sami ve Yusuf Kemâl hâlâ Rusya'da. kalemimle. Şiddetle «Rıza Nur'u tasdik ediyorum. O vaktiyle devleti komünistlikten de kurtardı. Böyle diğerlerini tesir altına alır. canımla.

Celâl Arif. (. Güldüm. farz-ı muhal olabilse bile yıllar ister. içten kaynayan rekabet gitgide düşmanlık halini bulmuştu. Bir de din kuvvetine istinad lâzımdır. «Sanki bu herif âmirimiz. öldürdü. Hind müstakil değil ki. Mustafa Kemâl de Malta'dakiler ile mübadaleyi teklif ediyordu. Yeri gelince bu altmış üç numaralı ocak işini yazacağım. millete verdik. Mademki. Artık kinli. fındık gibi kafadır. pişirdi. dedim ki: «Paşa! bende böyle şey yok. Birkaç kişi italya'ya kaçıp Karadağı ihya etmek hülyasında. Derhal yanıma geldi. Benim böyle şeyim olmadığını o da biliyor ya. Hatta dünyada bir dikili kazığım yok. Bekliyorum.. bitirdi. Mustafa Kemâl ve daha 5-6 vekil var.haldeyiz? Ne düşünüyoruz? Mustafa Kemâl ile aralarındaki gizli. Bizim hanım başımda bir derd idi. Ders veriyor. Nasıl tahammül etmiş. Amma. Papayı da zahir yapmalıdır». Celâl'in ibretli bir dersi şudur.. fakat bu suretle beni tehdit ediyordu. boşuna yorulma! Beni böyle yere vuramazsın. Hem de reisliğe lâyık değildi. Hükümete gidiyoruz.. Onunla aramızda biri vardı.. Hem birbirine zıt şeyler: Müslümanlıkla ve Papa ile ittifak yapılacak. Sonra Karadağ batmış. Bir benim ağırlığım. ingilizler almak için çok gayret ediyorlardı. Celâl Arife öyle bii darbe vurdu ki. Adı Ravlinson'dur. SİNOP'A DOĞRU Aleyhimize istanbul'un tertib ettiği isyanlar arttıkça artıyor ve şiddetleniyordu. İsmet müstebit ve haris bir adam. on dakikada ben hepsini bitirdim. Bunu da bilmiyordu. nasıl ittifak etmeli?!. Müttefik lâzımdır. Hakikaten o vakit dünyada birkaç sandık kitap. İsmet fena kızıyor. Bizim yanımızda bağda oturuyorlardı. bir de sırtımda bu ağır yük ne olacaktı? Ankara'da bile emniyette değiliz. engel oluyor. Derken patlak verdi.). Bir saf halinde yürüyorduk. davul gibi karın.» Yine beni bırakıp başkasının yanına gitti. Demek sıra bizim. O kadar çalıştı. içini söylüyordu. Bize ise kuvvet derhal lâzım. Arabaya . Arnavutluğun ittifakından ne çıkar? Mısır. Kötülüklerine Rıza Nûr derhal itiraz ediyor... Erzunım mebusları ile bilhassa Hüseyin Avni ile pek iyi idi. Bir hal olsa nasıl kaçacağız? Uğraşa uğraşa nihayet istanbul'a yollamağa ikna ettim. O da Roma'da mümessil. Bu zai büyük bir aileye mensup imiş. safderun. ilk Rusya seferine giderken bu zabiti Erzurum'da mevkuf olarak gördüm. Belki de Celâl Arifin göz diktiği aynı ocaktı. Celâl'i kömürle yere vuran adam. işte onun fikrince Lozan'da bu politika ile Avrupa'nın yedi devletini yeneceğiz! Bu. sulhtan sonra Zonguldak'rn en mühim kömür ocağını vurdu. Bize bir düziye tahrirat yazıyor. Mustafa Kemâl ise. Sonra namusumla ve alın terimle kazandıklarımı da kütüphane yapıp. Bir iki ecnebi tevkif olunmuştu. Müslümanlık Âlemini ar77 kaya almalıdır. Koluma girdi. senin de Celâl Arif gibi böyle bir kömür ocağın filân yok mu?» Güya şaka ediyordu. Bir mektubunda diyor ki «Sizin tuttuğunuz yol doğru değildir. hocamız» diyor. Fakat doğru. Şimdiye kadar hep çarpışıyoruz. Hele son Bolşeviklik meselesi.. Türkiye Dünya karşısında tek kalmıştır. Bakalım bana ne yapacak? Mustafa Kemâl nedense Malta'daki ittihatçıları kurtarmağa çok ehemmiyet veriyordu. bu adamla uğraşacaksın. Bu işler. Mustafa Kemâl aleyhine söylenmeye başladı. enerji ve tahsilden tamamiyle mahrumdu. Küfür ediyor. Hey dünya!.Doğrusu Celâl hem kel hem foduldu. Meselâ şunu söyli-yeyim: Biz Lozan'dayız.. Şunlara bakılırsa derhal Fransızlar'in kelime salatası dedikleri şey olduğu görülür. Artık sıra benim. Bir tanesi bir ingiliz Miralay'ı idi. ufak bir ev eşyasından başka bir şeyim yoktu. Artık anlatması bitmişti. Bana şunu dedi: «Yahu. Böyle şey en tahammül edemiye-ceği şey. Bunu Erzurum'da Kâzım Karabekir tevkif etmişti. Vakıa yüzelli kilo kadar bir adamdır. Bilâkis pek mağrur bir adamdı. Hem de ne sahtekârlıklar ve cinayetlerle. niye para dalaveresine giriyorsun.. Mustafa Kemâl derhal Fago meselesini eline aldı. Herkese Celâl Arifi nasıl imha ettiğini. diğer taraftan Mısır ve Hind ile ittifak edip. Yere vurulacağız.. Çünkü bu milleti bilhassa böyle zamanda idare edecek zekâ. Bunun için Karadağ ve Arnavutlukla.» Dedi ki: «Canım senin de bir şeyini bulamıyorum. Büyükten atardı. gururlu gururlu ve keyifli keyifli anlatıyor haa. Zihniyeti de pek koline idi. Taş hanı geçmek üzere idik. O günlerde bir gün Heyet-i Vekile iç-timaına gitmek üzere meclisten çıktık. Paraya göz diken bir insan değilim.

iyi cins Ankara kedisi böyle oluyor. kızı da. Anası kaçtı. içlerine girilemez. Konak yerlerinde han diyorlar. O vakit Kuleli Askeri idadisini ingilizler Ermeniler'e Darüleytam yapmışlar imiş. Hanım «Ermeniyi de götüreceğim» dedi. İŞGAL GÜNLERİ İSTANBUL'U Hanım Ankara'ya gelmeden evvel ben idam cezası yeyince emvalimi haciz için eve memurlar gelmiş. mesafedir. Asma köprü gibi. Ahşap köprü var. çırçıplak. çamur atların dizlerini geçiyor. bu millet ne alçaktır ve ne iş yaparlar. Bulmak mümkün değil. Ne dedimse. Hanım «illâ bunu götüreceğim» dedi. «Etme.atıp yola çıktık. Bana bunlara da baktırdı. topraktan yapılmış. Bir şey yok. hakkı da var. Ingilizler'de görülen zihniyet mucibince Ermeni sözünü derhal incil Sinyoru gibi doğru kabul etmekti. Amma bilerek. Pazarlığımız buraya kadar» dedik. Darüleytamdan alıp götürüp. Hayvanlara şiddetli vurdu ve atladık. ne yaptımsa olmadı. «Birşey yapamayız. Öte tarafı dağ. Bembeyaz tüylü. Kalecik. Bereket versin arabacı atik imiş. Şimdi Sinop'ta bu karıyı da. yuva yapmış buldum. Köprü sallanıyor. Hanımın mücevheratından bulabildiklerinden alıp doğru Kuleli Darüleytam'a girmiş. zeminde şeyler var. hastalıklı. fareler didik didik edip. ilâç alıp. Bu yolu giderken hep düşündüğüm ya karşıdan başka bir araba gelirse ne yapacağız? ikisi de kalır. Çırçıplak soy da bak» dedim. ne ağaç. amma bilmeyerek. Yolda araba kırıldı. Bu kadına söz dinletmek mümkün değildir. Konak araları otuz beş kırk kilometre kadar. Yolda uzun boylu olursa ne yapıyorlar. Haram açıkgözlük edip kitapları mahzene sokmuş.. O da korkmuş. Onbeş günde Sinop'a vardık. Taşköprü. Amma. Bereket versin beni her yerde hükümet resmî surette askerler ve ahali ile istikbal. Yanımızda bir Ermeni kadm hizmetçi de vardı. Taşköprü'den Boyabat'a giderken bir büyük ırmağa geldik. Pislik. Ufak çalılıklar var. vakıa dönüşümde kitapları rutubetten ciltleri sökülmüş. ortaları avlu. Ayakları yok. Yavrunun kulağını sıktı. İndik yaya geçiyoruz. Elmasları istemiş «Sesini çıkarma yoksa seni Ingilizler'e haber veririm. Ama ne köy. ne adam. Yeniden yerleşmişler. koku. bit içinde. Köprü geçerken arabadan iniyoruz. Memurlar geri gitmişler. Meğerse yolun orası uçmuşmuş.» demişler. Orası bir hırsız melcei imiş demek.» demiş. iplerle bağlayıp öyle yola devam ettik. Hanını hükümete söylemiş. Hanım evde yok iken. Anası miyavlıyarak geldi. göstermek içindir. Kocası Ankara'da benim çocuklarımı kesti derim. Nasıl tutturmuşlar şaştım. Ne oldu ise bizim bir-iki bin . tedavi etlikdi. Yemek vakitleri inip yemek yiyoruz. Ankara'da ermeni darüleytamında.» demiş. Bunu yazdığımın sebebi Ermeniler Türke ne hâindir. İstanbul'a gittiler. Muhakkak bir ölümden kurtulduk. Hanım birgün kadma o civarda tesadüf etmiş. Sebebi malarya. Dese. Yakaladı. Neyse araba da geçti. Derken Hanım bir yavruyu aldı. Olmadı. bilmem. işte bu eve inmişler. 78 ruz. Arabalarda seyahat eden evvelâ vasiyetnamesini yazmalı.. gideceğiz. iyi bir hanede misafir ediyor. Hele Çankırı civarında çaylar ile sulanan öyle güzel ziraat arazisi var ki. Vaniköy'deki evimize inmişler. ödüm koptu. Ankara'dan Kastamonu'ya kadar olan yerler. Halbuki biz çocukları besliyor ve tedavi ediyorduk. Bunların avluları hayvan gübre ve sidiğinden müthiş bir şey olmuş. Ermeni'nin iki çocuğu da var. Yazm iyi gidilirse de kışın çamur sebebiyle günde yirmibeş. Hele Kastamonu ve Sinop'ta pek büyük istikbâl gördük. Eşyayı da kısmen saklamış. yirmi kilometre yapmak bile bazan müşkil oluyor. dedik. Çankırı. Başları kel. ormana girdi. biri mavi. Dağın eteğinde yol var. Yollar bozuk bazı yerlerde hiç yol yok. Ormana girdi. 79 Birgün Ermeni karı. hanımı vapura koyup istanbul'a yollayacağım. Ne ise bize böyle bir belâ çıkmadı. Yavru bağırdı. birşey yok» dedi. Ben de Ankara'ya döndüm. bir gözü sarı. hiç olmazsa haciz belâsından kurtulmuş. Rıza Nur'un bir şeysi yok. Şu ingilizler mütareke esnasında neler yaptılar. Ne tehlike. Kastamonu. Yolda doğurdu idi. hizmetçi kızı aldatıp dolaba sokmuş ve kilitlemiş. ancak bir araba sığıyor. Köprüler bozuk. Araba ile geçmeye korktum. Bir aralık teker boşa gitti. Diğerlerini de «Bunlar benim. Murabba şeklinde. indik. Aşağısı beş metre ve ırmak. Hanım bir Ankara kedisi almıştı. «Bak üstünde istanbul'a götürmesi muhtemel mektup falan birşey vardır. Öyle yerler oluyor ki. Bir müddet sonra «Baktım. insan bayılıyor. Boyabat tarikiyle Sinop'a gidiyo(*) Şeytan anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı.

Hele He-yet-i Vekilede çok şeyde en iyi fikir söylediğini gördüm. Soğuk. aleyhimize ilk sıkı hareket Anzavur'un hareketidir. Onu da pusuya düşürüp öldürdüler. Arif bir daha takviye kuvveti aldı. işi bitirildi.. iki taraftan birçok masumlara kıyılıyor. Devletin perişan vaziyeti konuşulurken Fethinin bana ne. Göbeğim çatladı da yine söz dinleteme-dimdi. hısım akrabası Abdülhamit zamanında Amavutluklarıyla övünür-lerdi. Sakin ahali iki taraftan da paraca. Düzce. Fakat aklım başıma geldi. Padişahın Kuvva-yı tızibati-yesi (Halife Ordusu) da gönderdiği adamlarla buna iştirak etmişti.. «Aman beni kurtarın. Bravo. izmit'e asker çıkardı. ben islâv'ım» dediğini yazdı. Beni ne masraflara.. gider.Nallıhan ateş aldı. Bandırma.. Arş borusunu çaldılar. Bütün kuvvetini esir ettiler. Bolu'ya propaganda ile işin önünü almak için mebus arkadaşlardan Hüsrev (Sofya sefiri ve Boşnak'tır).. Dûrendâne bir kadınla daha evlendi. Çünkü iyi dalkavuktu. Bunların kumandanı Süleyman Şefik. Bunlardan Koç Bey adında bir abaza avanesiy-le Beypazarı'na kadar geldi. Bizim çeteleri birkaç defalar bozdu. Vaziyet fenalaştı. «Lanet olsun. zararsız. ikisi kurtuldu. Hüseyin Cahit de hususî bir surette kurtulmuş italya'ya çıkmış başındaki fesatmış. Karakeçili aşiretinden mürekkep bir çete kuvvetini Kaymakam Arif Bey kumandasında gönderdik. 80 İSYANLAR ı ingilizler ve istanbul hükümeti aleyhimize plânlarını yapmışlar. Bunların Malta'daki hayatları hakkında uzun hikâyeler söylerler. Sinop'ta iken bizim Altınoğulları Hasan Fehmi'nin istanbul'da olduğunu söylediler. Kendisinden işitmedim. Aklına her geleni yapan ve bu babta söylenen makul ve mantıkî sözleri dinlemeyen bu kadın benim başıma neler getirmiştir. Bu kuvvetler de sıfır oldu. çok şeyde uyuşuk. Aşkolsun. Aynı zamanda Yunanlılar izmir'den tecavüz ettiler. Yine bozuldu.. Onu da bozdular. Hendek. Beraber Hey'et-i Vekilede bulunduk. Gönen. Sıra emini oldu. hoca. Aleyhimize çıkan isyanların en mühimrni de bu idi. Nasıl kurtulduğunu sordum. Nihayet Anzavur bozuldu kaçtı. Miralay Mahmt Bey'i (Geyve'de bizi tevkif eden) muntazam bir kuvvetle gönderdik. Pangaltıda bir meyhane açtı. Bizim için saded haricidir. Derhal Hasan Fehmi'yi tahliye etmişler. Gitti. Bu adam ne işgüzar adammış. Oralar önce Kuman Türkleri'nin yurdu idi. Ticaret edip. Kir-masti. Sonra Türk değil.. hadsiz hesapsızdır. Derken. isyan yapan ahali de ekseriyetle Çerkeş.liralık mücevherata oldu. Bundan böyle Rumluğa.. Bolu. mebusun meyhane açması pek müthiş çirkin şeydi. Öteki ittihatçılar hâlâ yatıyor. Ateş Adapa-zarı'ndan. Şimdi de Malta'dan kurtuldu. Kırklareli mebusu Doktor Fuad'ı yolladıktı. Bilhassa namuslu adamdır. Meselâ. kendisi Manastırlıdır. Beypazarı Ankara'dan altı saat kadardı. Şahsına çok güzel bakıyor. Bilmem doğru mu? Halbuki Fethi ittihatçılar zamanında onların mâkulü idi. Benim birinci Rusya seferinden döndüğüm esnalarda idi ki. Patrikhaneye hizmet ederim. Artık önlerini boş buldular. Ankara'nın teşebbüsü ile diğer ittihatçılar da Malta'dan kurtuldular. Bu sefer bir gece çadırında öldürüldü. Paralar kazandı. Karacabey ve Biga taraflarını ateşe verdi. Ve bön durur amma bu adama ısındığı vakit terbiyeli.. rahatça büyük zararlara uğruyordu. Derhal onlara hadim oldu. ben ittihatçılık ettim. Patrik ingiliz Kumandanına söylemiş. Tevbe ettim. müslümanlığa. Yazdık.. Zaten bunun müslümanlığı bir addır. müftü olduğu halde kanundan evvel şapkayı giyivermiştir. bilhassa Abaza idi. Amavuttur. Amma iyi oldu hanıma. canlar yanıyordu. Bu askerlerin. Evvelâ intihabına ittihatçılar mâni idi. Şarka doğru sarıyordu. fakat. Patrik'e mektup yazarsanız beni derhal kurtarır» dedi. Adapazarı. zabitleri çoğu Çerkeş. Arnavut ve emsali ecnebi unsur idi. Bizi telâş . zararlara sokmuştur. Diğer ittihatçılar Malta'damihman. Kanlarla paralar yedi. Bolu'da mutasarrıf olan Haydar Bey'i (istanbul Şehremini) dövdüler ve hapis ettiler. Hikâye ettiler: Malta'dan bize mektup yazdı. isyanlar başladı. Asiler bunları tutup tevkif ettiler. Düzce ilah. Islâvlar sonra gelmişlerdir. Rumlar'a düşman oldum. Yalnız Fethi (Şimdi Paris Sefiri) için Süleyman Nazif. Sonra Mustafa Kemâl de bu adamı mebus yaptı. Sonra Ankara'da tanıdım. Rize Mebusu Osman. Gerede. Kötülere karşı sözünü de esirgemez. Hakkı da var. Karıncaya basmayan müftü!. Bu fesi bir daha başıma koymam» demiş. O vakte göre bir hocanın. Türklüğe. malûmat sahibi olduğu görülür. Söyledi ise yazık. öldürüldü.

Bunlar gittiler. Yapacak yok. askerî efelerden mürekkep olan Binbaşı Nazım'ı. Aralarında şahsi münafe-ret varmış.. Asi81 lerin kuvvetlerini çok eksiltiyordu. fakat hak budur. Sefer'i alıp derhal asmış. Hükümetten ben bir manga aldım. derhal asıyordu. Ben derhal Seferle telgrafla görüştüm. vapurda beklemişti. Bu telgrafı alır almaz ben herşeyin mahvoldu-ğunu zannedip telâş ettim ve bağırmağa başladım. Sefer millî hareketin ittihatçı olduğunu. Neyse. Hüsrev ve Fuad deli gibi olmuşlardı. Bu kara günü kurtaran Rafet. halife ordusu ortadan kalktı. Hile ile kumandanımızı aldılar. Aklıma geldikçe aynı o vakit gibi canlanır. Askerimiz dağılacaktır?!. kendi karargâhına bildirdi. Memleketinde. Buna Çapanoğulları da iştirak ettiler. Bunu yapan Postacı Nâzım adında biridir. uykusuzlukla başım da sersem olmuştu. Bu vaka ile Hilâfet Ordusu falan bitti. Asilerin başlarından biri Abaza Sefer Bey imiş. inzibatsız bir eşkıya kitlesi. Bu esnada pek fena birşey olmuş. Mustafa Kemâl bu adamı itin kıçına sokuyor. Çolak İbrahim'i. işte bu suretle yeniden ümidimiz uyandı. Allah razı olsun Koç ilerlemeyip geri döndü. rüyasını da. Doğrusu kolay iş değil. Maiyetimle teslim olurum demiş. Şimal. Haklı haksız demiyor. Mühim an yaşıyorduk. böyle tehlikelere atılmış. Pontus Rum çeteleri de pek . Mebus arkadaşlardan bir otuz kadarımız Koç Bey'e karşı bizzat müdafaaya karar verdik. imtihana giriyorum. En mühim isyan hâdisesi. Nitekim mektepte imişün. Yahut silâhı atıyor. Bu elim intibah o kadar şiddetli olmuştur ki. Amasya'dan Cemil Cahid. görülüyor ki Ali Kemâl'in neşriyatı ortalığa ne fesat salmıştır. Derhal Düzce'ye Rafet'i. Eskişehir'den Çerkeş Ethem gönderildi. Ben şahsen Rafet'in dostu değilim. Aylarca bu halleri devam etti. Ethem. Bizim tarafa geçmesini söyledim. Üç gün üç gece Ziraat mektebinde (Erkân-ı Harbiye Riyaseti) telgraf başında idik.Rafet asilerle uzlaşmak üzere onların karargâhına gittiğini bildirdi. Ali Fuat Paşa kumandasında ve Eskişehir'de duran ordumuz onbin kişi kadar. sallandığı gözümde tecessüm ediyordu. böyle büyük hizmetler görmüştür. fakat emniyet mümkün değil. Süleyman Şefik onunla tepişiyordu. Nişan talimi yaptım. emri vâkiy-di. bütün hayat ve mazisiinn yıkılmakta olduğu. Mustafa Kemâl ve diğerleri hiçbir şey söylemiyor. Kızdım ve acıdım amma. Ethem'in bu işi alçakça bir işti. Ama çoğu Çerkeş Ethem'in çetelerinden mürekkep.Gözü-müze uyku girmiyordu. Rafetle muhaberede idik. Erzurum'dan Ankara'ya gelen çetesi de yetişti. Hüsrev benim Ankara'da vekil olduğumu delil getirerek ittihatçı hareketi olmadığını söylemiş. izmit mutasarrıfı İbrahim admda bir Çerkesti. aym zamanda Çerkeş Ethem'i koşturduk. Derken Bozkır. Sabaha yakın bir zamandı. Fakat asker «Padişah baba» diyor. Tanırım. Bunlar da benim telâşımdan müteessir olup büsbütün meyus oldular. Rafet asîlerle temas etti. Ne çare iş başa düştü. Dava mahvolmak üzereydi. İbrahim'in gönüllülerini dağıtmak istiyordu.aldı. Çorum. Erzurum Mebusu Binbaşı Zihni bize kumandanlığı deruhte etti. Zaten kumandan Süleyman Şefik izmit'e karaya bile inmemiş. «Bu bir hiledir. isyan ta Erbea. Bu mühim bir mesele idi. Ve silahıyla geçip gidiyor. Ondan nasıl korkarsam bunun rüyasmda da öyle korkuyorum. Zavallı devlet ve milletin. Sefer bu doğru ise ben isyandan vazgeçerim. YOZGAT İSYANI Derken Yozgat'ta da isyan oldu. Bu yüzden istifa etmiştir. Ankara'da ikiyüz kişilik kadar asker kuvvetimiz var. Muvafakat etti. bu suretle de davamıza yardım etmiş. Hüsrev telgrafla bunu bize haber verdi. Bu adamın huyu buydu. muhakeme falan bilmiyordu. Şark ve Cenup'ta âsiler. bu sebeple harp ettiğini söylemiş. Konya ve havalisinde de patlak verdi. Bazen rüyama girer. Hayatını temin ettim. O tarafa geçiyor. Artık sevincimize nihayet yoktu. Sanki bu yıkılmayı görüyorum gibi geliyordu. Aleyhimizde Yunanlılar. biri aşılamazdı. Doğrusu büyük cesaret idi. Hüsrev ve arkadaşları geldiler. Kumandan nasıl gider?!» deyip dövündüm. Sefer'dir. Teslim olmuş. Uzun bir gayretle bu iş de bitirildi. Amma. İleride de yazacağım. Ethem. Önce Mısır'da idi. halâ dimağımdan gitmez. Saatlerden sonra Rafet işin muvaffakiyetle bittiğini. Kimsenin ağzını bıçak açmıyor. evinde soluğu alıyor. Biraz geçti. Sefer hapishanede Hüsrev ile görüşmüş. Zile'ye kadar sardı. halâ ara sıra görürüm. Çok adam asmıştır. tam bir çenber içinde idik.

faaliyette idi. Demek İstanbul işi iyi tertip etmiş imiş. Afyonkarahisar'dan Derviş Bey (Paşa) Konya'ya gönderildi. Konya'da Vali Haydar Beyi ve Kumandan Hayri Beyi (Mebus ve Paşa) yakaladılar. Konya isyanının başında Delibaş adında biri var82 di. Beşyüz asker firarisini toplayıp isyan etmişti. Rafet altıyüz kişilik bir süvari kuvveti yapmıştı. Bunu Ankara'da kendi yapmış. Kendi talim etmiş, iyi yetiştirmişti. Ben de talimlerini de görmüştüm. Bu esnada Dahiliye Vekili olan Rafet'le bu askerler oraya koşturuldu. Bu kuvvetler de Konya isyanını bastırdılar. Zavallı Rafet; en kötü bir adam bile olsa bu kadar mühim hizmet görünce ona hüsnü muameleden başka birşey yapılamaz. Bütün bu isyanlarda birçok mühim vak'alar, hikâyeler, teşekkül işleri, fikirler, dâvalar, zihniyetler, kahramanlıklar, menkıbeler vardı. Tafsilatıyla yazılmaları, tekspitleri lâzımdır, içinde bulunanlar yazmalıdır. Hem tarihtir, hem bence millî roman, piyes mevzuları olur. Hemde bir millete böyle günlerdeki kahramanlarının hâtıralarım ortaya koymak, evlâda yadigâr ve ders etmek vazifedir. işte bu istanbul'un yâni Vahdettin ve Ferid Paşa'nın kat'î mağlûbiyetleridir. Bu iki adam, bilhassa Ferid kabiliyetsiz, pek ahmak idiler. Mağlûbiyetlerinin sebebi budur, isyanların hepsini birden yapamadılar. Cahil, amelimanda şeylerdi. Hilâfet Ordusunu kullanamadılar bile. Bu ahmak gerek sivil ve gerek askerî işte, nerde kendi gibi ahmak varsa onları seçmişti. Bereket versin böyle bir surette millî galebeye büyük hizmet etmiştir. Bu esnada Urfa taraflarında milli aşireti isyan etti. Fransızlarla iştirak etmişti. Viranşehiri aldılar. Üzerlerine sevk olunan kuvvetlerin önünden kaçıp Cenuba, Fransız arazisine gittiler. Bu da böyle bitti. izmir işgalinde ilk günlerinden beri Miralay Ali (Kel Ali) alayı ile Ayvalıkta, Miralay Kâzım (Meclis Reisi Kâzım Paşa) Balıkesir'de idiler. Yunanlı-lar'a ilk askerî darbeyi vurup kovan Kel Ali'dir. İSTİKLAL MAHKEMELERİ Bu esnada isyanlar, asker kaçakları ve Ingilizler'in yolladıkları casuslardan dolayı Mecliste İstiklâl Mahkemeleri tesis edildi.Bunlar casusları, hâinleri, âsileri, asker kaçaklarını muhakeme ediyorlardı. Eskişehir'den Samsun'a, Konya'ya kadar hemen hertarafa birer istiklâl Mahkemesi gönderildi. Bir tane de Ankara'da vardı. Bu aralık Antalya'ya Dişçi Sami adında biri gelmiş, ingiliz casusu imiş. Yakalayıp Ankara'ya getirmişler. Sami mahkemeye beni Mısır'dan tanıdığım söylemiş. Mahkeme şahadetinle müracaat etti. Hakikaten Mısır'da Türk bir dişçi Sami işitiyordum. Yüzünü görmüş değildim. Orada maaşlı ingiliz Casusu olduğunu söylüyorlardı. Hattâ şimdi, Mısır kiralının mabeyincilerinden olan İhsan Bey birgün bana «Dişçi Sami'ye ben yüz veriyordum, meğerse ingiliz casusu imiş. Kovdum» demişti. Bir müddet sonra da bu adamın casusluğu terk ettiğini, bir Türk kızı ile evlendiği şayi olmuştu. Mahkemeye bunların hepsini söyledim. Mahkeme reisi Topçu İhsan idi. Dişçi Sami'yi astılar. Adana Cephesinde Tufan Bey diye şöhret alan Yüzbaşı Osman büyük kahramanlıklar yapıyordu. Halk keza. Bilhassa iskenderun Türkleri... Fransızlar, hile ile vakit kazanmak istemiş olacaklar ki, bir heyet gönderdiler. Mustafa Kemâl ile meclis binasında görüştüler .Ben de yanlarında idim. Celâlettin Arif de vardı. Fransızlar mütareke istiyorlardı. Vakit kazanmak istedikleri anlaşılıyordu. 83 I Razı olmadık gitti. Sonra tekrar adam gönderdiler. Bununla bizzat Mustafa Kemâl görüştü. Bizden gizli tuttu. Nihayet bize «Mütareke yapacağız» dedi. Mütareke yaptı. Millet Meclisi bu mütarekeye kızdı. Kabul etmek istemedi. Mütareke hakikaten hatâ idi. Sh. 286 da Mustafa Kemâl bunu tevil etmek istiyor. Hem de keramet satıyor, amma, hiç te öyle değil. Fransızlar şüphesiz vakit kazanmak istiyorlardı. Meclis bu sebeple kabul etmek istemiyordu. Nitekim o mütareke isteyen Fransızlar mütareke esnasında asker çıkarıp Zonguldak'ı işgal ettiler. Mütareke yaparak Mustafa Kemâl büyük bir hatâ yapmıştı. Hem de ben Hariciye Vekili olduğum halde, ne Hey'eti Vekileye söylemeyip hodtehod yapıvermişti. O, usûl ve

(......)lük bilmez. Her işi böyledir. Fırsat bulsa bütün işleri re'yi hoduyla yapar ve berbat eder. isyanlar İzmir Cephesini zayıflattı. Çünkü müfrezeler oradan alınıyor, âsiler üzerine gönderiliyordu. Yunanlılar da bütün cephelerden tecavüz ettiler. Ve ilerlediler. Milen hattını çok geçtiler. Birçok arazi işgal ettiler. İngilizler Anadolu'ya çok casus yolluyorlardı. Haber almağa pek muhtaç idiler. Gönderdikleri casusların hemen umumu, Arap, Arnavut gibi unsurlardandır. Çok tekerrür eden bu hal Türke büyük bir intibah dersidir. Ordudan neferlerimiz de akın akın kaçıyorlardı. Gerek casuslar gerek bunlar hakkında istiklâl Mahkemeleri şiddet göstermiş ve o esnada bu suretle büyük hizmet görmüştür. NUREDDİN PAŞA Yine Haziran içlerinde istanbul'dan Nurettin, Diyarbakırlı Kâzım ve Nihat Paşalar geldiler. Galiba Fransız tayyaresi ile geldiler. Eczacı Hüsnü bunları tanıyormuş. Bağına yemeğe çağırmış. Yusuf Kemâl ile beni ve Erzurum Mebuslarını da çağırdı. Bu zatları orada tanıdım, içlerinde Nurettin Paşa'nın halü tavrı dikkatimi celbetti. Normal değil, büyük bir kibir ve azamet gösteriyor. Grup halinde fotoğraf çıkardılar. Nurettin geldi. Ortaya oturdu. Hiç olmazsa beklese de bizler teklif etsek... Yahut nezaket icabı kendisi bize teklif etmeliydi. Çünkü Yusuf Kemâl de, ben de nazır bulunuyoruz. Ondan üstünüz, ehemmiyeti yok. O ortada resim çıktı, amma adamın hali, hiç olmazsa terbiyesizliği dikkatimi celbetti. Derken Mustafa Kemâl kendisini cephede kumandanlığa tayin etmek istemiş. Nurettin memuriyet kabul etmek için «Hükümetin her yapacağı işi evvelâ kendisine sorması, sormadan bir iş yapmamasını» şart koşmuş. İşittik. Mustafa Kemâl bu işi de bizden, hükümetten habersiz yapıyordu. Doğru mu diye birine sordum. Doğrudur. Ha tamam. Bu adamda «Cinnet-i taazzum» dedikleri hastalık var. Çok görüşemediğinden mi, tenezzül etmemekten mi neden bilmem hiç lâf söylemiyordu. Bu sebeple zekâ ve malumatı derecesini anlayamadım. Sonra Eczacı Hüseyin'de Nurettin'in bir kartını gördüm. Üzerinde şöyle yazılı: «Nurettin Paşa, Kûtülammare Muhasın» gülmekten katıldım.. Bir anormal kart evvel görmüştüm; Nursin idi. Bu ikinci kart. Bir yerin muhasırı olmak bir şeref ve hattâ memuriyet de değildir. Zaptetse idi. O da ayıp ya, hadi yazaydı, diyelim: Bunun manâsı şudur: Bu adam çok kibirli ve mağrur. Bunu ispat edecek sermaye de yok. (*) Dürüstlükle ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 84 Bula bula Kûtülammare'yi muhasarayı bulmuş. Zaman geçti. Nurettin'i iyice gördük; pek azametli, fakat pek cahil; zekâsı da olmayan biri. Her işte din borusu altında, taassup içindedir. Nurettin, Mustafa Kemâl ile uyuşamayınca gidip Taşköprü'de uzun zaman oturdu. Damadı Taşköprülü'dür. isyanlarla beraber başlıyan Yunan umumi taarruzu bir taraftan Bursa'yı, diğer koldan Uşak'ı zabtederek hitam buldu. Milen hattı falan gitti. Demek İngilizler'in bu hattı yapmaları Yunanlıların ilerlemesine mani olmak, Yunan işgal arazisine intihaî bir hudut çizmek değil, onları bizim çetelerin tecavüzünden men ile rahatça taarruz hazırlamaları için imiş. Bizim asker, çeteler, zayiatla çekilip Eskişehir, Afyonkarahisar'ı ve civarlarına doldular. Bu vaziyet Yunan tehlikesini haddi azâmiye kadar büyültmüş idi. Millet Meclisinde Bursa'nın Yunan ile düşmesi büyük perva ve belâdır kopardı. Birçok Mebuslar Bursa Valisi Hacim ile Kumandan Miralay Bekir Sami'yi idam ettirmek fikrinde idiler. Güya bunlar lüzumu derecesinde müdafaa işine gayret etmemişler imiş. Doğrusu budur ki, bu iddialar tamamiyle saçma idi. Felâket önünde sırf hissî bir galeyan idi. Vakıa hamiyet galeyanı idi amma, böyle idi. Muntazam bir ordu önünde iki buçuk çete, silâh ve cephanesi pek kifayetsiz olan bir avuç asker ne yapacaktı?!.. Bunu düşünen yoktu. Neyse mesele kapandı. Mustafa Kemâl, kapatmak için, doğrusu çok uğraştı. Esasen mes'ul edilmek lâzım olsaydı asıl Mustafa Kemâl'di. Fakat onun da kabahati yoktu. Neyse Bekir Sami'yi işten çıkardılar. Hacim mebustu ve meclise gelmişti. Bu kıyamette hazırdı Yunan umumî tecavüzünden evvel cephede bu taarruz sezilmiş, cephe Erkân-ı Harbiyeden imdat kuvveti, cephane ve silâh istiyor, yalvarıyorlar, bar bar bağırıyorlardı. Mustafa Kemâl bunların herbirine bir yalan savuruyordu.

«Gönderdim, gönderiyorum, ilah...» diyordu. Halbuki hiçbir şey gönderdiği yoktu. Zaten gönderecek bir şey de yoktu ki, bir tanesini gözümle gördüm. Salihli tarafındaki kuvvetler Necati (Maarif Vekili) yi imdat ve cephane için Ankara'ya yollamışlardı. Ziraat mektebinde Erkân-ı Harbiyede idim. Oraya geldi. Cephe namına matalibini söyledi. Mustafa Kemâl buna bir nutuk çekti. Bu nutku da lâfla Yu-nan'ı bozdu, izmir'e tıktı. O kadar yalan ki, kendimi tutmasam kahkahayı salıverecektim. «Bu kadar da yalan olmaz, biraz mübalâğasını yap!» diyecektim. Baktım Necati yutmuyor. Yalanlarının bazısını yakaladı. Derken Mustafa Kemâl kızdı. Siyah tahtaya cephenin resmini yaptı. Mevhum kuvvetler işaret elti. Bir yere toplar koydu, işte böyle bitireceğim dedi. Necati «Burada top yok» dedi. Bu sefer daha şiddetle: «Sen asker misin? Ne anlarsın? Git onlara söyle her işi yapmı-şrmdır.» dedi. Necati üstüne bir de azar yedi. Bu bana bu adamın hiç sıkılmadan (.....................) söylemekte olduğunu, bir daha kati surette ispat etti. Vakıa bu esnada Yunan taarruzunu durdurmak elden gelen bir şey değildi. Ancak bu kadar palavraya, yalana, dolaba da lüzum yok idi. Kendisi bunları cephenin maneviyatını yükseltmek için yaptığı suretiyle tevil ediyordu. Amma böyle yalanlar aslı çıkmayınca maneviyatı daha ziyade kırar. Çerkeş Ethem Düzce ve Bolu'da ettiği hizmetten dolayı, herkes tarafından (*) Kuyruklu yalan anlamında iki kelime metinden çıkartıldı. 85 takdir edildi. Millet Meclisi kendisini alkışladı ve hatırımda kaldığına göre kendisine resmen «Millî Kahraman» unvanını verdi. Bir Çerkeş millî kahraman oldu! Hem de bir eşkıya. Mustafa Kemâl zaten Ethem'in nüfuzunun büyüdüğünü görüyor. Bunun kendi mevkiî ve nüfuzuna zarar vereceğini tahmin ediyor, ondan korkuyordu. Hemen Yeşilorduyu kaldırmıştı. Ethem'in nüfuzunu kırmaya çalışıyordu. Bu sefer bilakis Meclisin Ethem'i alkışlaması, Mustafa Kemâl'in aklını aldı. Ona böyle bir unvan verilmesini asla çekemedi, hazmedemedi. Bu unvandan sonra Ethem Ankara'dan geçip Yozgat'a isyan bastırmağa gitti: Bastırdı. Oradan isyanın Ankara Valisi Yahya Galib'in seyahati neticesi olarak zuhur ettiğini beyan ederek hükümetten Yahya Galib'in Yozgat'a gönderilmesini istedi. Yahya Galib titredi. Çünkü Ethem'in şakası yok, hemen asıyor. Yahya'nın işte ne derece zîmedhal olduğunu bilmiyorum. Bu babta iyi bir tahkikat yapılıp neticesi bize bildirilmeli. Fakat Mustafa Kemâl, Yahya'yı vermedi. Bir defa tama-miyle muti adamı, sonra onu Ethem'e vermesi o zaman Ankara üzerinde de nüfuzunu kabul etmesi demek idi ki, kendi nüfuzuna müthiş bir darbe idi. Bu da bu iki adamın (Mustafa Kemâl - Ethem) arasını daha ziyade açtı. Artık alenî birbirleri aleyhine küfürler savurmağa başladılar. Ethem, Yozgat'tan Eskişehir'e geçti. Orada Yeni Dünya adında bir gazete çıkarttı. Bunda komünistlik, hem de kapalı bir şekilde Mustafa Kemâl'e hücum vardı. Bu gazeteyi Arif Oruç'a çıkarttırıyordu. Biraz sonra Ethem hastalığı dolayısıyle Ankara'ya geldi. Yanında erkânı harbi gibi bir mevkide Giritli Kâzım adında biri vardı. Eskiden tanırdım. Bu adam Maarif Vekâletine geldi. Mustafa Kemâl aleyhine söylendi. Ve Ethem'le beni tanıştırmak istedi. Buyursun!» dedim. Ethem geldi, görüştük. Ben Ethem'e bu en mühim buhranlarda ettiği pek kıymetli hizmetlerden dolayı gıyaben hürmet : etmekte idim. Kendisine riayet ettim. Biraz da Mustafa Kemâl hakkındaki fikri-ni öğrenmek için gıdıkladım. Açılmadı; fakat aleyhinde olduğunu aşikâr gösteriyordu. Meğerse Ethem'i bana Mustafa Kemâl «Git, Rıza Nur'u tehdit et. Maarii vekilliğinden istifa ettir» diye göndermiş imiş. Öyle ya Cami ve Celâl Arif den sonra sıra benim. Bana mecliste istizah da yaptırmış, düşürememiş idi. Şimdi teh^ ditle yapacak. Bunu nice yıllar sonra Ethem'in yanında zabit olan Eczacı Sami'den işittim. Ethem beni tehdit etmedi. Herşeyi doğru söylemek lâzım Ethem çok cana kıydı. Bu doğrudur; fakat millî davanın kazanılmasındaki âmillerden biri de olmuştu. Sonra Yunan ordusuna iltihak etmese idi. Çok iyi idi; bu suretle mahvoldu. Fakat o adamı o akıbete sevkeden Mustafa Kemâl'dir. O hale getirdi ki; can kaygusuyla kendini Yunanlılar'm içine dar attı. Bu işte İsmet'in tahrikatı büyüktür Ağustos içlerinde (1336) bağda komşumuz Celâl Arif ve Hüseyin Avni birgün bana geldiler. Şu sırrı tevdi ettiler:

«Mustafa Kemâl ile bu iş sökmiyecek. Bu adam birgün milletin başına felâket getirecektir. Bunu atmak lâzımdır. Biz ikimiz Erzurum'a gideceğiz. Halkı ayaklandırıp bunu düşüreceğiz» dediler. Ben de «Doğru. Ancak nâzik iş. Bunu memlekette tefrika çıkmadan, ona tecavüz ve mukavemet imkânı bırakmadan yapmalı. Yoksa dahil zayıflar, düşmanlar kuvvet bulur. Millî dâva suya düşer. 86 Karabekirle görüşürsünüz. Muvafakat ederse kumandanları elde eder. Mustafa Kemâl'in çekilmesini her taraftan isterler. Biz de «Ne çare çekil!» dcriz.Olur. Yok, Karabekir istemezse birşeye siz de teşebbüs etmeyin.» dedim. Ben Mustafa Kemâl'i asla istemiyorum. Bu adamın (......) ruhunu, hırsını görmüştüm. Milleti inim inim inleteceğine kanaat getirmiştim; fakat öyle bir buhrandayız ki; birbirimizle uğraşmaya vakit yoktur. Böyle birşey pek tehlikelidir. Herşeyden evvel, elbirliğile düşmanları tard .edip, devleti kurtarmak lâzımdır. Bazıları onun aleyhine kıyam yapmak, yahut öldürtmek lüzumunu söyler daima onlara Aman sırası değil, der, böyle şeylerin önüne geçmeye çalışırdım. Yoksa iskatı farz bir adam olduğunu ben de öğrenmiştim. Komünistlik gibi haltlar karıştırıyor. Birgün kimbilir daha ne (....) yer. Dâva elden gider. Böyle buhranlarda yetişenler ekseriya müsetbit olurlar. Kıyam teşebbüsündekiler ben nasihat ettikçe «Sonra inleriz» derler. Ben de Evet, milleti kurtardıktan sonra başımıza (....) olacaktır. Nemrutlara taş çıkaracaktır; fakat bir defa devlet kurtulsun da bakalım, o vakit mümkün olursa birşey yapılır. Olmazsa başa gelen çekilir derdim. «O vakit pek kuvvetlenir, düşürülemez» derlerdi. Bu da doğru amma, vaziyet tefrika, kavga istemiyor. Bu iki adam «Pekiyi!» deyip gittiler. Arası bir müddet geçti. Celâl Arif kıyameti koparmaya başladı. Heyeti Vekileye, Millet Meclisi'ne telgraflar yağdırıyor: Dâva: oradaki orduda suistimaller var. Ahali galeyanda imiş, bir irtikâbın mü-sebbbibi olarak da Erzurum Vali Vekili Miralay Kâzım (Palavracı Kazım, Şimdi izmir valisi, Arnavuttur)ı gösteriyor. Bunun azil ve tecziyesini, yerine bir vali tayini, vali gelinceye kadar da halkın arayı umumiyesiyle valiye bir vekil tayinini istiyor. Karabekir'dcn bir teklif var: O da Celâl Arifin Vilâyat-ı Şarkıycye Vali-i Umumi tayinini istiyor. Biraz sonra Celâl Arif kendi kendini Erzurum Vali Vekili yapıyor. Bunları görünce kendi kendime: «Karabekirle uyuşmuşlar. Demek iş oluyor, fakat Celâl orduda suistimalden bahsediyor. Bununla Kâzım Karabekir'in aleyhine hareket ediyor, demektir. Bu ne demek oluyor?» dedim. Bu da Celâl Arif ara-yı umumiye ile vali istiyor. Sonra kendisini vali vekili yapıyor. Bunlarsa tamamiyle kanun harici, ihtilâl alâmetleri. Pekiyi. İhtilâl ise danışılmaz, yapılır. Niye buraya soruyor. Demek bu adamlar bir iş yapayım dediler; ağızlarına, burunlarına bulaştırdılar. Hele hem Karabekir'den imdat bckliyerek gittiler; hem onun aleyhindeler. Demek kafasız, tedbirsiz adamlar. Bu işin ehli değiller. Derken, Celâl Arif hırsızları (palavracıyı) himaye ediyor diye Karabekir'in aleyhine döşendi. Hattâ onu da hırsız sırasına koymak istedi. Demek cıvıttı. Nutukta sh. 295 ten itibaren bu mesele yazılmıştır. Celâl Arif bu işte pek liyakatsizlik göstermiş. Hem de çirkin şeylere düşmüştür. Meselâ Vilâyat-ı Şarkıyenin müstakil bir idare teşkil etmesini istemek gibi. Buna tabiî meclis, hükümet ve herkes kızacaktı. Sonra Erzurum'a gittiğim vakit, ahaliden, eşraftan tahkikat yaptım. Hiç kimse Karabekir'e hırsız diyemedi. Ondan şüphe bile etmiyorlardı. Fakat Palavracının herkes aleyhinde olup hırsızlığını söylüyorlardı.Ordu levazımında çaldığı gibi hattâ, bir hıyanet-i vataniyedir. Zaten bu adam umumi harpte Suriye'de (*) Habislik, halt ve belâ ile ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. 87 Cemâl Paşanın levazım reisi idi. O vakit hırsızlığı ayyuk tutmuştu. Celâl Arif bu adamı şiddetle himaye ediyordu. Heyet-i vekilede Celâl Arif meselesi esnasında bütün heyet-i vekile azli için çok ısrar etti; yapmıyordu. Nihayet mecbur olup kaldırdı. Kaldırdı zannettik amma, ne yapmış? Gizlice Tiflis'e mümessil tayin etmiş!: Heyet-i Vekileyiz haberimiz yok. Rusya'ya gittiğim vakit Palavracıyı Tiflis'te görünce şaştım. Bir şey de zikredeyim: Tiflis'e gittiğim vakit mümessilhane-de güzel halılar vardı. Nereden aldığını sordum. Çünkü para yoktu. Ora Türklerinin hediye ettiğini söyledi. Rusya'dan dönüşümde mümessilliği

tamtakır buldum. Mümessil şimdi Vaşington Sefiri olan Muhtar idi. Ona halıların ne olduğunu sordum. «Kâzım giderken alıp gitmiş» dedi. Halılar gitti. Celâl Arifin şu yolsuz hareketine fena kızdım. Bu adam vali-i umumilik istiyor. Şark vilâyetlerini müstakil yapmak fikrinde demek. Şahsını düşünüyor; hele ikinci taleb bir cinayettir, içimden küfürler savurdum. Derken Celâl Arif, Maarif Vekâleti şifresi ile bana da yazmağa başladı. Birinci telgrafında kendi hakkında Heyet-i Vekilede ne cereyan ettiğini soruyor. Beni adeta casus olarak kullanmak fikrinde. Benim ise en kızdığım şey. Ben onun Karabekir aleyhindeki şikâyetini görünce zaten herkesten ziyade aleyhine kalkışmıştım. Çünkü Karabekir'e gıyaben hürmet besliyordum ve hem de iş suya düşmüş demekti. Muvaffakiyetin ukde-i hayatiyesi o idi. Hele Hüseyin Avni'nin bana yazdığı şifre baştan aşağı yanlış idi. Harp için tekâlifin aleyhinde nasıl olur? Çok fenama gitti. Nitekim vukuat aksini göstermiştir. Meselâ Celâl Arif, Karabekir, Ermenilerle harbi başaramaz diyor. Başarmıştır. Vakıa Mustafa Kemâl de nutkunda « Celâl Arifin dediğinin aksine ordu Ermeniler'e muzaffer oldu.» diyorsa da bize Heyet-i Vekilede o esnada defalarca Karabekir'in bu işi başaramıyacağını kendisi de bizzat söylemişti, ileride zikredeceğiz. Bu adam işte, sırasına göre lâfı değiştirir. Yazıları sümmettedarik-tir. Bu şifreleri de Heyet-i Vekileye verdim. Karabekir de Celâl Arifin aleyhine yazmağa başladı. Mustafa Kemâl herşeyde muarızları aleyhine ahkâm çıkarmak âdetinde-dir. Bu huyudur. Sh. 303 de « Celâl Arifin Heyet-i Vekile arasında müddeiyatını takrir edeceğini zannettiği ve makamının şifresinden istifadeye kıyam eylediği zat (Rıza Nur), kendisinin mahremi olmak istememiş ve Meclis riyasetini haberdar eylemiştir.»diyor. Bununla şifreleri kendisine verdim gibi göstermek istiyor. Ben Heyet-i Vekileye verdim. Çünkü dürüst hareket budur. Zaten bana yazdıkları şeyleri Hey'et-i Vekileye yazıyorlarsa da bana tebliğ-i vazife kalıyor. Bana düşen onları Hey'et-i Vekileye bildirmektir. Heyet-i Vekile Celâl Arifin Ankara'ya avdetine karar verip kendisine kararı tebliğ etti. Celâl Arif iki ay daha kalıp dönmüştür. Ankara'ya Ali Cenanî'nin oğlu geldi. Meğerse ingiliz casusu imiş. istanbul'da anası ve iki hemşiresi varmış. Evlerine daima İngiliz zabitleri gelirmiş. Ali Cenanî'yi ise Malatya'da yakaladılar, istiklâl mahkemesine verdiler. Asıyorlardı. Doktor Adnan kurtardı, istanbul'a iade ettirdi. Bu Adnan da böylelerini kurtarır, devlet ve millet aleyhine şahıslara iyilik eder. Dost kazanır. Böyle vukuatı çoktur tur. 4 ANKARA GÜNLERİ Bir müddettir Ankara'da Rus memurları var. Mustafa Kemâl yine bunlarla sıkı münasebette, bunların yanlarında Rus kadınları var. Sabaha kadar onların evinde içiyorlar. Bu esnada Ruslar'in Mustafa Kemâl'i telkinat ile kendi maksatlarına kazanmağa çalıştıkları, o kadınları takdim ettikleri, körkütük sarhoş edip cebinden vesaik çaldıkları söyleniyor. Mustafa Kemâl bir gece Rus sefarethanesinde o kadar içmiş ki sızmış. Sabah şafakla dört Rus onu kollarından bacaklarından tutarak arabaya koyup evine yollamışlar. Mustafa Kemâl'in evi şimdi Çankaya'da, bu köşkü ahaliye kendisi hediye ettirdi. Bu usûldür. Nitekim böyle Ankara, izmir, Bursa, Adana ve istanbul'da kendisine birçok mal, çiftlik, hane hediye ettirecektir. Kendi ister, güya ahali düşünüp hediye etmiştir, şeklini verir. Bu havadisler ortalığa yayıldı. Nice zamandır her taraftan Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri'nin zulmü, hükümete müdahaleyi ve hele soygunculukları hakkında müthiş şikâyetler geliyor. Heyet-i Vekileye bunların muzır oldukları zaten devlet, ordu teşekkül ettiğinden vücutlarına lüzum kalmadığı kanaati geldi. Eskişehir'de Ali Fuad Pa-şa'nın kumandasında on bin kişilik, bir derece muntazam bir kuvvet vücuda gelmişti. Hey'et-i Vekilede bu cemiyetlerin ilga edilmesini mevzubahs ettik. Lağvını istedik. Mustafa Kemâl bir türlü yanaşmadı. Bunları asla lağvetmek istemiyordu. Çünkü şahsına kuvvet görüyordu. Amma zulüm, soygunculuk... Bunlar onun için ehemmiyetsiz şeylerdi. Bu sırlarımız çok uzun sürdü. Birçok celseler tekerrür etti. Adeta göbeğimiz çatladı. Bütün hey'et bunda müttefikti. Nihayet «Pekiyi» dedi. Bir tebliğ lağvedildi. Sonra işte bunları yeniden ihya etmiş ve bundan

Halk Fırkasını yapmıştır. Sırf şahsına hadim bir fırka olarak hâlâ kullanılmaktadır, isyanlar alev aldığı, Bolu isyanları zamanında olan mühim bir teşebbüsü zikredeyim. Nutkunda Mustafa Kemâl işine gelmeyen birçok şeyleri geçmiştir. Celâl Arif daha Erzurum'a gitmemişti, isyanlardan çok ürkmüş idik. Asıl halkın ve askerin daima «Padişah baba, Halife» demesi mühim bir nokta idi. Mustafa Kemâl'in de (......)lığı, (... .)iyatı yayılmıştı. Halkça itibarı kalmamıştı. Düşündük, böyle bir vaziyette Padişah ailesinden birinin başımızda bulunması çok mühim tesir edecek. Millî dâvayı kazanmamıza yüzde seksen yardım edecekti. Meselâ Veliaht Mecid Efendi Ankara'ya gelse derhal «Padişah ve Halife İstanbul'da esirdir. Lâkin Veliahdı kaçırıp yolladı. Padişah'a vekillik ediyor» derdik. Bunun tesiri Ekber-i Azam gibi ojur.Isyan kalmaz. Onunla Mecid Efendi'yi getirmeye karar verdik. Birgün Celâl Arif Heyet-i Vekilede Mecid Efendi'yi getirmek teklifini yaptı. Mustafa Kemâl derhal küplere bindi. Köpürdü. Şiddetle reddetti. Böyle makul teklife köpürmesine hayret ettik. Halbuki gayet güzel ve mühim bir tedbirdi. Yahu memleket gidiyor be. Adam, millet işi düşünmüyor ki.. Sade atideki hırsım düşünüyor. Mecid'in gelmesi ilerde reis-i cumhur olmasına mâni idi. Ben de Celâl'e iştirak ettim. Maliye Vekili Ferid de bize iştirak etti. Ötek vekiller bitaraf durdular. Günlerce, celselerce uğraştık. Menafimi saydık. Nihayet Mustafa Kemâl kabule mecbur oldu. Mecid'e bir davet mektubu yazıldı, istanbul'a casuslarımız ve giden gelen adamlarımız vardı. Gönderildi. «Gel, başa (*) Ayyaşlık ve fuhuşla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. 89 geç!» diye. Mektup gitti. Ben de Sinop'a gittim. Orada adını şimdi hatırlıyamaya-cağım Trabzonlu birini buldum. Motoru vardı. Dirayetli bir gençti. Ona işi açtım. Mecid Efendiyi kaçırabilir misin! dedim. Bunlar kaçakçılıkta mahir idiler. «Giderim motorumla Sakarya ağzına çıkarırım. Alın, ne isterseniz yapın, bundan kolay ne var?» dedi; Gitti. Bu kaçakçı Trabzonlu ve Rizeliler o küçük motorlarıyla millî harekete büyük hizmetler etmişlerdir. Rusya'dan aldığımız silâh ve cephaneyi 24 saatte Sakarya ağızlarına çıkarıyorlardı. Bunlar olmasaydı bu nakliyat yapılamazdı. Mustafa Kemâl Nutkunda bunlardan da hiç bahsetmiyor. Bütün şerefleri kendi alıyor. Herkesin hakkını vermelidir. A. MECİD EFENDİ Mektup Mecid'in eline varmış. Fakat Anadolu'ya gelmedi. Bunu da örtmek için İngilizler'e söylemiş, evinin etrafını abluka ettirmiştir, işgal kumandanları o vakit Merkez Kumandanı olan Emin Paşa'ya emir vermişler. O da mülâzım Çerkeş İşkenbeci Rıfkı'yı bir müfreze Türk askeri ile gönderip Mecid'in Beşiktaş'taki sarayını abluka etmiştir. Fakat bu abluka bir-iki gün devam etmiştir, izmir zaferinden sonra Mecid; «Ben gelecektim. İngilizler duydu. Evimi abluka ettiler. Sonra olmadı.» demiştir. Ve oğlu Ömer Faruk'u inebolu tarikiyle yollamış ise de tabiî Prens geriye iade edilmiştir. Artık lâyık olan muamele bu idi. Mecid'in bu işi beni pek kızdırdı. Hanedanın, tereddi etmiş bir aile olduğunu bilirdim. Fakat Mecid'e itimat ve hürmetim vardı. Çünkü birkaç Avrupa dili bilir. Ressam, musikişinas, münevver bir adamdır. Bu hareketi beni kendisinden iğrendirdi. Demek bu ailede bir fert bile kalmamış... Bunlar yalnız rahat ve keyif düşünüyorlar. İşte bu vak'adir ki, o gün beni Osmanlı Hanedanını bu milletin başından atmak lüzumuna tamamiyle kani etmiştir. İşte bu vak'a-dır ki, sonra padişahlığın ilgası takririne rey vermekliğime saik olmuştur. Biz onu davete muvaffak olmak için ne çektik? O ne yaptı?!... Şimdi Nis'te, hiç şikâyet etmeyen bu ailenin mahvına birinci sebep, Vahdettin, ikinci sebep kendidir. O vakit gelse idi bu iş olmayacaktı. Millet de bugün (...............)'in zulüm ve rezaleti altında inlemeyecekti. Bugün ayyuka çıkan millet ahıda onun yüzündendir. Teklifi yaparken hem dâvayı kazanmak, hem de âtide Mustafa Kemâl'in yapacağı müthiş tahakküm ve istibdada sed çekmek gibi iki nimeti bir den kazanacağımıza sevinmiş idim. Bir taşla iki kuş vuracaktık. Lâkin bu adamlarda kabiliyet demlen şey yok ki... Bunu anlayamadı. Anladıysa da biraz zahmet ve fedakârlığa katlanamadı. Saraydan başka yer de yaşıyamıyorlardı. Kadınlaş-mış şeylerdi. Gelip de millet için çalışır mı? Atisi karanlık bir işe girer mi? Yıllar geçti. Ben Paris'teyim, Nis'ten Reşid Bey geldi. Bu adam Mecid'in yanında imiş Bana dedi ki: «Mecid Efendi, İsmet, Rıza Nur İngilizler'den iki milyon lira

alıp hilâfeti lâğvettiler, bana bir Rus diplomatı söyledi, diyor.» Ben de sonra bir kış Nis'e gitmiştim. Orada Kıbrıslı Şevket vardı. Onu Mecid'e yolladım. Ve şunları dedirttim: «Rıza Nur diyor ki, bugünkü perişanlıklarını bizden bilmiş, bütün bu ailenin bu halinin sebebi kendisidir. Onu istedik. Gelseydi bunlar olmazdı. Böyle milyonlarla tezvirat yapmasın. Ben hilâfet lâğvedilirken ne (*) Bir isim metinden çıkartıldı. 90 vekil, ne de Ankarada'ydım. Ben Padişahlığı lâğvettim. Hilâfeti ibka ettim. Padişahlığı lağvıma da bu mesele sebeptir. Çünkü görüldü ki, artık bu aileden hayır yok.» Şevket söylemiş, «Rıza Nur'un dediği doğrudur. Kabahat babanım. Mektup geldiği vakit babam, ben ve getiren adam vardı. Bu sır nereden duyuldu. Hâlâ şaşarım» demiş. Ali Fuad Garp Cephesi kumandanı idi. Çeteler de muavin kuvvet sıfatıyla kumandası altında bulunuyordu. Yunanlılar, Bursa ve Manisa'yı işgal ettikten sonra Ali Fuad Eskişehir'i karargâh yapmıştı. Gediz'de Yunanlılar'a taarruz etti. Perişan oldu. Ali Fuad'ın bu muharebede Erkân-ı Harbi Binbaşı Saffet idi. Şimdi Halk Fırkası kâtibi umumîsi ve Mustafa Kemâl'in göz bebeği olan Saffet'tir. Buna Gediz Muharebesi derler; fakat duyulmuş, şöhret bulmuş değildir. Mustafa Kemâl, Ali Fuad aleyhinde fena propaganda yaptı. Nutkunda (Sh.31O) Mustafa Kemâl bunun mesuliyetini sırf Ali Fuad'ın sırtına yükletmek istiyor, amma, Erkân-ı Harbiye Reisi İsmet, cepheye gitmiş, taaruza beraber karar vermişlerdir. İsmet öyle bir adamdır ki, Mustafa Kemâl taarruz istemese o da asla istemezdi. Demek mesuliyette hepsi müşterektir. Kötü oldu mu yüklet başkasına, vur abalıya... Hazır batırılacak adamlar, hadi onların sırtına... Be(.........)! Millet Meclisinin • intihap ettiği Dahiliye Vekilini (Nazım) kovmak cesaretini yapan bir müstebit '• sensin, niye bu taarruzun önüne durmadın?!... Istesen derhal dururdun. Bilhassa ' Erkân-ı Harbiye, emr-i müsaade vermeyince bir kumandan harekete geçebilir ; mi?... Halbuki taarruzu kendi münasip görüp emir vermiştir. AH Fuad'm ordusu ' öyle perişan oldu ki, yalnız Ali Fuad ve Saffet kalmış, onlar da güçlükle kaçmışlardır. Birçok yaralı vardı. Orduda hekim az olduğu gibi operatör hiç yokmuş. Ya- -raların koktuğunu söylediler. Feci hal. Heyet-i Vekilede mevzuu bahis oldu. Ben giderim dedim. Muvafakat ettiler. Ali Fuad'ın babası beni pek severdi. O da oğlu-: na gitmek istiyordu. Biraz da hasta idi, evine gidiyor, tedavi ediyordum. O günler- • de Mustafa Kemâl bu adamla da uğraşıyordu. Kendisine tebdil hava, istirahat tavsiye etmiştim. Teselli ediyordum. Oğlu Mehmed Ali ile eski dostluğumuz hâtırasını unutamıyordum. Beraber trene binip Eskişehir'e gittik. Ali Fuad'la gö-; rüştük. Derhal hastaneye gittik. Sertabib Binbaşı Haşim, iyi bir meslekdaşım. Eczacıbaşı Rüştü bu benim evvelce hikâye ettiğim, Tıbbiye Idadasinden kavurma çalıp da «Aman benim yerime sen hapis yat,» diyen ve sonra bana düşman olan Rüştü'dür. Görünce bunları hatırladım. Unutmuş gibi durdum. O da bana dalkavukluk etmeye başladı. Haşim gayretli bir insan. Tahtadan karyolalar, Amerikandan çarşaflar yapmış, hastahane temiz, hastalar yatıyor; fakat başka doktor yok. Ameliyathane dedim, «Yok» dedi. Şaştım. Bir alet de yok mu? dedim «Yok» dedi. Cephede bu yegâne hastahane idi. Artık sıhhî hâli düşününüz!... Ali Fuad'ın ordusunun Sertabibini gördüm. Bizim sınıf arkadaşlarındandır ve benim çok ahbabım olan Kemâl, alâ. Fakat Kemâl en haylaz talebe idi. Hekimliği sıfır Şimdi Miralay ve ordu sertabibü... t SAĞLIK ¦•' Yaralara baktım, hakikaten bir kısmı kokuyor. On gündür değişmemiş yara (*) Utanmakla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 91 JilLJ bile var. Haşim «Cerrah olmadığından, bilhassa pamuk ve sargı bulunmadığından değiştirilemediğini» söyledi. Şimdi birkaç alet lâzım. Fakat nereden bulmalı?!... Düşünüp konuşuyoruz. Eczacıbaşi Rüştü dedi ki: «Depoda ilâçlar arasında açılmamış bir sandık var. Nedir bilmiyoruz». Şuna bir bakalım dedim. Sandığı getirttik. Bir de ne açalım,

birçok alât-ı cerrahiye bulunan zengin bir turus. Mal bulmuş mağribiye döndüm. Sertabibe dedim ki: Bir oda göster de ameliyathane yapayım. Bir odayı sildirdik. Bir masa kıvırdık. Bir tencereyi de alet kaynatmaya tahsis ettim. Mangalın üstüne koydum. Ameliyathane oldu. Ameliyatlara başladım. Bir zavallı omuzundan kurşun yemiş. Mafsal ve kemikler parçalanmış. Bakılamamış, kangren olmuş. Kangren kolundan ayağına kadar bütün vücudunun her tarafına sirayet etmiş. Bu zavallının mafsalını neşrettim. Kangren yerlerini açtım. Bir bileğine kadar, bir de sırtından ta buduna kadar bir şak yaptım. Bu kadar geniş gazlı kangren görmemiştim. Derisinin altı cerahat dolu idi. Müvellid-ül-humûza ile ıslanmış bezlerle yaraları doldurdum. Ateşi düştü. Kurtuldu. Bütün yaralıları elden geçirdim. Lâzım ameliyatları yaptım. Bu iş on gün sürdü. Eskişehir'i gezdim. Şimendiferimizin tamirhanesini silâh fabrikası haline koymuşlar. Bir usta burmuşlar, tngilizler'in kamalarını alıp bıraktıkları büyük küçük otuz kadar topun kamalarını bu adam yapmış ve yapıyordu. Bize bu kadar top kazandırdı ki, o zaman bunun kıymeti fevkalâdedir. Bu tamirhane çok işe yaramıştır. Bu bir ecnebi malı idi;böyle işe yaradı. Demek ecnebi müessislerinden korkmak boş şeydir. Ne kadar mümkünse onlara memleketimizde fabrika ve emsali yaptırmalı. Varsın milyonlar kazansınlar. Asıl istifade eden yine biziz. Ve sonunda bize adam yetişmiş olur. Meselâ Anadolu şimendiferlerinin hele Eskişehir ve Afyon kısmının harp hareketlerinde ettiği hizmetler son derecedir. îsmet Paşa ecnebiden müthiş korkar. Cumhuriyet bu prensip içinde; bundan büyük hatâ olmaz. Kömür yoktu. Bu şimendiferleri odunla işletiyorduk. Ankara'ya döndüm. Heyet-i Vekilede timara devam için bir operatöre ihtiyaç olduğunu söyledim.Operatör yok. Mecliste Operatör Emin (Şehremini olan) var. Onun gönderilmesini tavsiye ettim. Gönderdiler. Emin de 15 gün kadar kaldı. Döndü. Gelir gelmez, Millet Meclisi'ne bir pusula verip tedavi ücreti istemiştir. Pek aykırı bir şeydi. Para verilmedikten başka, üste de hakaret gördü. Hakikaten ayıp bir şeydi. Benim aklıma bile gelmemişti. O istedi. Arnavuttur. VAN Bu esnada ordular tanzimi ile meşgulüz. Silâh, cephane ve paraya şiddetli lüzum var. Bunlar, muahede ve yardım için Rusya'ya giden Bekir Sami heyetinden hâlâ bir haber yok. Bekir Sami'yi telgrafla Moskova'da, şurada burada arıyoruz. Yok. Nihayet Yusuf Kemâl çıka geldi. Elinde muahedeye ait parafa edilmiş iki madde var. Niye geldin? dedim. «Canım Ruslarla muahede yapılamaz, imkânsızdır» dedi. Konuştuk. «Hem Ruslar Van'ı Ermenilere vermemizi teklif ediyorlar. Çiçerin bunda mûsır. Van'da ne çıkar? Verip işi bitirmeli» dedi. Rusya ahvalini sordum. Bilhassa komünistliği merak ediyordum. Bana komünistliği medhetti «Ben iman-i tam ile komünistim. Türkiye ancak bununla kurtulur,» dedi. 92 Sonra öğrendim. Meğerse Yusuf Kemâl motorlar ile Gerze'ye gelmiş. Orada komünistlik propagandası yapmış. Boyabat, sonra Kastamonu'ya gelmiş. Kastamonu'da aynı şeyi yapıp, hattâ Kökmiş admda bir kahveciyi de komünist yapıp teşkilâta memur etmiş imiş. Yusuf Kemâl'in sözleri beni tereddüde saldı. Çünkü ben şimdiye kadar komünistliğin aleyhindeyim. Vakıa bu işi derin bilmiyorum. Amma, bildiğim derecesi beni bu mezhebe düşman etti. Yusuf Kemâl'in ise okumuş, ı ki bir adam olduğunu bilirim. Halbuki bu meslek benim asla zihnime y atmıyordı Millet Meclisi muahede hakkında kendisinden izahat istedi. Bir hafi celsede söyledi. Ve sonunda «Muahede yapmak için Van'ı Ermeniler'e vermek lâzımdır. Ruslar istiyorlar. Başka türlü mümkün değildir» dedi. Mecliste bir tufandır koptu. Bu meclis câhildi, amma, vatanperver, hem de gayet fazla aklıselime mâlikti. Yusuf Kemâl'e hücum ettiler. Yusuf Kemâl, kürsüden nasıl ineceğini bilemedi. Korktu ve kaçtı. Bereket versin ki, kendisinin de o fikirde olduğunu söylemişti, ihtiyatlıdır; fakat ne de olsa Meclis bunu kendi teklif ediyor. Taraftardır, fikrinde bulundu. Mustafa Kemâl Nutkunda muahede parafa edilmişdi; sonra yapıldı, diyor. Birinci cümle yanlış; farkında değil. Parafa olan sade iki maddedir ki, o da sonra çok değişmiştir, ikinci kısmı asla zikretmiyor. 543 büyük sahife olan bu koca nutkun 350 safihe kadarı bir takım hizmet etmiş adamları batırmağa hasredilmiştir de bu muahededen ki, herşeye esas olmuştur, bir cümle ile geçiyor. Vakıa Mecliste, matbuatta olan vakaları zikretmiyeceğim diyorsa da bu mesele oralarda da pek

«Eğer Esetinler'e istiklâl verirseniz ben de Meclis'i ikna edip Van'ı Ermeniler'e veririm» demiş. fakat tevilleri pek çürüktü. Bekir Sami'yi tekrar aradık. silâh. En nihayet Nuslarla muahede yapmamıza mani olmağa bile gayret etti. Sebebi. kendi cinsi olan Asetinler'in istiklâli için çalışıyor. Sonra muahede yapmak için bir yola çıktığımız zaman Rusya'ya gidiyoruz. para yok.. dilimizi. Ruslar'a kızdı ve şimdi intikam peşinde de hem biz ne haldeyiz?!. Geri dönün» dedi.. çok zaman bizi Fransız ile Ruslar aleyhinde gizli bir ittifak yaptığımıza zahib olup bize emniyet edemediler. Adam Tiflis'te yaptıklarını hükümete haber vermiyordu. terbiyemizi tamamiyle aldığı halde bile bakın ne yapıyor?!. Moskova'ya varınca öğrendim. cephane. Bekir Sami de. Demek Van'ı kapmak için Bekir Sami'yi aldatmışlar imiş. vahim bir hata idi.Ankara'ya gelmiş.geçmeyen bir meseledir. Telâşa düşmüşler. var. ingiliz. onu alacaklar. Bana geldi. Tevil etti. paraya şiddetle lüzumumuz olan bu zamanda Bekir Sami'nin ne müthiş bir iş yaptığı düşünülsün!. işte ecnebi unsura büyük vazifeler vermek.. Pek küstahlık! El malıyla dost kazanmak. Romanya. Yusuf Kemâl de razı olmuş. Sonra Tiflis'e. Bizi beygir.. dileniyoruz. Ruslar aldırmamışlar. O Türk'ün işini bırakıyor. Ermenileri defedelim. Bekir Sami işitmiş. Yusuf Kemâl'e. Tepemizde Yunan. Müteessir olmuş. yegâne ümidinden (Ruslardan) da mahrum ediyordu. O vakit Tiflis'e Millî Gürcü Hükümeti ve onun nezdinde İngiliz. Bekir Sami. Bunlar Ruslar'a öyle tesir etti ki. Ve yırtındı. Çiçerin Van'ı Ermeniler'e istemiş. Bu babta «Briyant» ile de müzakereler yaptı. Avrupa'ya gitti. Bekir Sami Asetinler'in araşma gideceğini soy-¦ leyip Yusuf Kemâl'e «Bekle!» demiş. Hem de Rusya'dan silâh. Kafkasya. Bize.. Tiflis'e geçmiş.. Hicret de ettirememiş. Ordu. hayatından hükümete haber verdi... Yok. Ancak. «evvelâ Büyük Millet Meclisi'ne soralım» demişler. Ankara'ya telgraflar yağdırdı. demiş • Aralarında bundan ihtilâf olmuş. Baku'ya. Hiyanet. Bekir Sami de bu aralık Asetinler'e külah kapacak. durdu..Türk'ün aziz yurdundan toprak veriyor! • Van. Sebebi sevmediği birkaç adamın mühim hizmetlerini ketmekmektir.Türk'ün terbiye ve ekmeğiyle büyümüş birini yi' ne Türk parası ile Türk Devleti en kara gününde bir imdat olur diye gönderiyor. ilah.. Ermeni ilah. içimizdeki ecnebi unsur. Yani bu muahedede ki benim hizmetimi. ben geri döneceğim. Bu müzakerenin mevzuu Polonya. Erzurum'dayız Bekir Sami Tiflis'te imiş. istiklâl verin» diye Moskova hükümetini tehdit etmiş. Rusya'dan dönünce bunu ben söyledim. NAHCIVAN'DA ERMENİ KATLİAMI . işte Bekir Sami. Hem de vatan hıyaneti idi. cephane.. Bize ise bir faydası yok.. Sonra Bekir Sami. Rusya aleyhine döneceğiz de Yunanlılar'ı ne yapacağız?!. Bekir Sami deyince tanımıyorlardı. Yusuf Kemâl'de adeta kaçar-casma yola çıkmış. Hattâ Moskova'da da Rus hükümeti bilmiyor. Bekir Sami «Asetinler'i hicret ettireceğim.. «Sen gidip Meclis'te Van meselesini hallet! »deyip gitmiş. «Galiba Kafkas dağlarında Asetinler'in içinde olsa gerek» diye tahmin ediyor. Gayesi ' oraya prens olacak.. ağır şey. bunun için ve ancak bu suretle vücudundan. Bu büyük ' ibret. Rusya Fransa'ya karşı olan borcunu inkâr etti. Ailesinin adı Konduk imiş ve prens imişler. Yusuf Kemâl. Rusya'da soruyordum... Fransız. Bekir Sami Rusya'ya gidince adını bırakmış «Prens Konduk» olmuş. Orada Fransızlar ile Gürcüler ile Türkiye namına (Amma böyle hiçbir salâhiyeti yoktu) müzakereye girmiş. Tasdik etti.. Fransız. Türkiye birleşerek Fransızlar'ın yardımıyla müştereken Rusya'ya ilân-ı harp edecekler. Yusuf Kemâl'le benim hareketimi haber almış. Yine aynı işe çalıştı. Ruslar Tiflis teşebbüsünü duymuşlar... Tabiî dinlemedim. «illâ gitmeyin! Ruslarla muahede yapılamaz.. inanmışlar. Türkiye'yi az kaldı. Bu işten haberdar olduğum vakit içim ağladı.. Türk nesli artık aklım basma alsın. Hem de bu adam bunu almak için. Bu bizim işlerimiz mi? Elimizden gelirse Yunan'ı. Silâh. Bekir Sami'nin yaptığı gayet aykırı. iptida Ruslar'dan vaad olan Bekir Sami buna kızmış. Nihayet Bekir Sami. Fransızlar bunu pek istiyorlar. Türk için. itilâf devletleri mümessilleri vardı.. katır gibi kullanacaklar. 93 FRANSIZ SİYASETİ Derken Ruslar Asetin istiklâline yanaşmamışlar. Artık yapacağı kalmamış. Bunu Çiçerin'e de sordum.

Ermenistan'daki Ermeniler bir müddettir pek azdı ve şımarık olmuşlardı. Ermenistan'da, Nahcivan'da, Kars'ta Türkler'i katliâm ediyorlardı. Nahcivan'da kırk köyün ahalisini kesmişlerdi. Her köy en aşağı bin hanelikti. Demek, iki yüzbin kadar Türk kesmişlerdi. Nihayet ora Türkler'i silâha sarılmış, Ermeniler savuşmuştu. Rusya'nın mağlûbiyetinde Kars Türkleri de bir devlet kurmuşlardı. Mütareke olunca İngilizler oraya girip hükümeti dağıtmış. Erkânı, Malta'ya götürmüş, Kars'ı Ermeniler'e vermişlerdi. Ermeniler, bura Türklerini de kesmişlerdi. Sanki Rus ordusuyla çekilirken Bayburt, Erzincan, Erzurum, Kars yolunda kestikleri yüzbinlerce Türk yetişmedi mi? Amerikalılar 94 İngilizler, Ermeniler'e yiyecek, giyecek, top, tüfek, fişenk, para gibi her şeyi de vermişlerdi. Ordularına İngiliz zabitleri de gönüllü girmişlerdi. Hattâ Iialdonikoğlu da Ermeni ordusunda idi. Ermeniler otuz bin kişilik bir ordu vücuda getirmişlerdi. Artık gurur getirmişler. Atıp tutuyorlardı. Hele harbiye nazırlarının bize verdiği bir notası, Ermenilerin Türkiye'ye hücuma hazırlandıklarını isbat ediyordu. Vaziyete baktık. Garpta Yunanlılar, Şark'ta Ermeniler.lki cendere arasındayız. En mühimi Yunan, itilâf devletleri de caba. Fakat Ermeni'yi sırttan atmak lâzım. Ermeniler nasıl olsa bir gün taarruz edecekler. Onlar hazırlıklarını bitirmeden biz, taarruz edelim dendi. Bu mesele Heyet-i Vekilede uzun uzadıya müzakere edildi. Ermenileri aradan çıkarmak lüzumu olduğu hemen ittifakla kabul edildi. Fakat ne suretle? Bir kısmımız «Harp etmek lâzımdır» dendi. Bir kısmımız «Ermeniler'e karşı muharebe açsak, Amerika ve İngiltere derhal üzerimize ordu gönderir. Harp etmiyelim» dedi. Bilhassa Ferid (Maliye Vekili) «Harp edersek İngilizler bize hücum eder» diyordu. Ben şu fikirde bulundum: «Beklesek, nasıl olsa Ermeniler bize hücum edecek, iyisi mi vakit vermiyelim. Biz hücum edelim. İnisiyatif bizde olsun.Amerika ve İngiltere'den korkmağa mahal yoktur. Bence Amerika ve İngiltere asker yollayıp da Ermeniler için milletlerini kırdırmazlar. Hem itilâf devletleri bize azamî yapabileceklerini yaptılar. Daha ellerinden gelseydi, yaparlardı. Böyle bizim Ermeniler'e hücum etmemizi beklemezler. Bu milletler harpten yorulmuş ve çıkmıştır. Bugünkü vaziyet aleyhimizdeki hareketin muvazene ve tevafuk devri manzarasını göstermektedir. Binaenaleyh hemen harp ilân edelim» Birkaç celse hararetli münakaşa oldu. Nihayet harp ilânına karar verildi. SARIKAMIŞ MÜDAFAASI Mustafa Kemâl harp taraflısı değildi. «Orada ordunun zayıf olduğunu, ancak dört bin kişilik olan kuvvetin bu işi yapamıyacağını söylüyordu. Israrımız üzerine «Bir defa Karabekir'e sorayım,» dedi. Sordu. Cevabı Heyet-i Vekilcye okudu. Karabekir: «Ben bu işi başarırım» diyordu. Gıyaben sevdiğim bu adama daha ziyade muhabbet peyda ettim. Hem bunu kat'î ve kahramanca söylüyordu. Mustafa Kemâl bu telgrafı nutukta dercetseydi ya!... Mustafa Kemâl yine harp istemiyor. Biz Karabekir'e tecavüze geçmesi için emir verilmesine karar verdik. Bir hafta on gün geçti, bir şey yok. Mustafa Kemâl'e sorduk. Emri tebliğ etmemiş. Sıkılmadan da söyledi. Adam hükümet tanımıyor. Yine kanaat vermez bir şeyler söyledi, durdu. Celse sonunda Mustafa Kemâl'i bir köşeye çektim. «Niye emri vermiyorsun?» dedim. «Canım Karabekir sersem bir şeydir, eşeğin biridir. Bu mühim işi becerecek bir iktidarda değildir» dedi. Fakat bu adam Hey'ct-i Vekile ile oyuncak gibi oynuyordu. Hükümetin emrini icra etmiyordu. Bu gayrimeşrû idi. Müstebitlikdi. Nihayet uğraşa uğraşa harp emrini verdirdik amma bir ay da geçti. Halbuki geçecek zaman değildi. Çünkü Ermeniler'in bir gün nasıl olsa üzerimize çullanacakları aşikârdı. Ve buna hepimiz kaniydik. . Mağlûp olursak, zaten harp nasıl olsa olacak. Ne yapalım?!... Hem batmış geminin direği olur mu?... Karabekir önce silâhlarını İngilizlere teslim etmeyip bü!¦ > .- ¦..¦-¦ .:¦¦ .¦..,>./•;-.i¦•! v, , '.-., , 95 yük bir dirayet ve hamiyyet göstermişti. Şimdi işte lâzım oluyor. Harp emrine şöyle cevap verdi: «Birkaç gün müsaade ediniz. Hazırlığımı yapayım. Biraz da sivil muavin kuvvet teşkil edeyim. Bunları yapınca hücum edeceğim.» Muzip. Bu suretle hepsi altı bin kişilik bir kuvvet yapıp Sarıkamış'tan hücum etti. Orada edilen harpte Ermeniler'i bozdu. Ermeniler kaçtılar. Şimdi ingilizler Gür-cüler'i, Ermenilerle aleyhimize ittifaka zorluyorlardı. Bundan

korktuk. Bu sebeple ordu sol yanında Gürcü taarruzuna maruz kalmamak için ilerlemedi. Bir müddet durdu. Mustafa Kemâl ne adamdır. Bunu Celâl Arif vakasına veriyor. Halbuki Celâl Arif vak'ası bir sıcak alev gibi parlayıp sönmüştü. Erzurum'da kendisine elli, yüz kişi bulabilmişti. Bundan ne çıkar?!... Ordu'nun bundan dolayı tehir etmiş olması asla doğru değildir, işte bu adam böyle (.........)dır. Muarızını kötülemek için mühim hakikatleri böyle yazar. Her vak'adan onlar aleyhine ahkâm çıkarmaya çalışır. Fenalıkları hep onlara yükler. Gürcüler bunu yapmadılar. Ya korktular, yahut Ermeni'yi hiç sevmezler. Bundan dolayı fırsattır, ezilsin, dediler. Bir ay kadar bir tevakkuf ve tahkikat bize Gürcüler'in bîtaraf kalacağı kanaatini verdi. Gürcüler teminat verdiler. Bizimle dostluk ve muahede yapmak üzere de Medivani adında bir generali Ankara'ya gönderdiler. Ordu tekrar harekete geçti. Ermeniler Kars istihkâmlarına sığındılar. Top, tüfek ve cephaneleri bol idi. Aded-leri ise bize çok faik. Mustafa Kemâl bunlardan hiç bahsetmiyor. Çünkü Kara-bekir'i mehd olur. Kars istihkâmlarını Rusya'da giderken gezdim. Çoğu bizim zamanımızda yapılmış, Ruslar daha tekemmül ettirmişler. Bir kısmı hâlâ bizim koyduğumuz adları taşıyordu. Gayet yüksek ve sarp tepeler üzerindeler. Araba ile çıkmak için bir saat uğraştık: Tepelerde türlü mahzenleri, mazgalları, kışlaları ve hastahaneleri var Hayret içinde kaldım. Bu tepelerden Kars Suyu ve Araş alabildiğine görülüyor. Bu istihkâmları hücumla çıkıp almak mümkün değildir. Ka-rabekir ordusuyla Kars'a dayanıp suyun bir yakasında cephe yapmış, muharebe başlamış bir gece mahir bir manevra ile bir kısım askeri Halit Bey'in (Paşa) ku mandasında suyun öteki yakasına geçirmiş, bu kuvvet şafakla Ermeni ordusunun haddi ric'ati üzerine sarkmağa başlamış. Bu yüzden Ermeniler korkup çil yavrusu gibi dağılmışlar. Kars'ı bu surette zaptetmiş. Mustafa Kemâl «Kars'ta mukavemet etmediler» diyor. Doğrusunu söylesen a... Biraz daha kaçmasalar esir olma-.ları muhtemeldi. Ne yapsınlar?!... Bunu Karabekir'e bir liyakat vermemek için böyle söylüyor. Halbuki o Ermeniler'i manevra kuvvetiyle perişan etmiştir. Bu istihkâmlarda altı yüz kadar top vardı. Fakat çoğu eski toplar idi. Ağızdan dolma bile vardı. Hele dumansız barut o kadar çoktu ki, asker cibre yerine fûlkoton kullanıyordu. Kışlalarda, evlerde sobaları onunla yakıyorlardı. Ben fûlkoton ateş görünce patlar zannederdim. Bunlar jelatin plâklarına benziyor. Çıra gibi yanıyor. Oradan Gümrü'ye girdi. Ermeniler'e ağır bir muahedeyi «Gümrü (Aleksandra-pol) Muahedesi» imzalattı. Bu sayede sırtımızdan ağır bir yükü attık. Geniş bir nefes aldık. Bu muahede Ermeniler için çok ağırdı. Silâhtan tecrid edildiler. Bu sefer Paris'te o vakit ki Ermeni Harbiye Nâzın «Dermin Asyan» benimle görüşmek sitedi. Görüştük. Bu adam tuhaf kafalı bir adam. Türke yüzüme karşı hakaret ediyor. «Sizde yalnız askerlik var, iyi askersiniz» diyor. Güldüm, içimden «Darbeyi hâlâ unutamamış» dedim, inkâr edemedi. Ancak Ruslar bize hü(*) Yalancılık ithamı ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 96 cum edeceklerdi. Kuvvetimizin bir kısmını oraya ayırdık da ondan böyle oldu diye tevil etti. Bu sayede oradaki Türkler de katliamdan kurtarılmış oldu. Artık serbestledik. Önümüzde sade Yunan var. Bütün kuvveti oraya vereceğiz. Bu esnada istanbul ve izmir gazeteleri benden bahsediyorlar: «Rıza Nur'un Mustafa Kemâl ile arası bozukmuş. Kaçacakmış, kaçmış, tevkif edilmiş, ilâh...» tarzında haberler. Bunun sebebini anlıyamıyorum. Sonra öğrendim. Refikam istanbul'a gidince Amasya Mebusu İsmail Hakkı gelmiş, beni sormuş, o da: «Ankara'nın yaşanacak bir yer olmadığını, canı sıkıldığını, benim Mustafa Kemâl'den şikâyet ettiğimi» söylemiş, O da: «Oh olsun! Ben ona gitme dedimdi» demiş. Hakikaten ben Ankara'ya hareket edeceğim vakit, o adam bir de Miralay Zeki bana gitme diye çok ısrar etmişlerdi. Bunların bence bir zekâ ve dirayet kıymetleri yoktur. Hele Zeki'nin ahlâkça da değeri yoktur. Asla kulak vermemiştim. Refikam, İsmail Hakkı'nm sözlerinden ağlamış, kadındır, zayıftır.Demek İsmail Hakkı, benim Mustafa Kemâl'den müşteki olduğumu hemen yaymış. Demek bu gazete havadisleri onun yalan yalnış aksi idi. Bu sefer karımın babası bizim hâlimizi ümitsiz görerek, kızını istanbul'dan almış. Nis'e götürmüş. Refikam oradan bana Antalya Maarif Müdürü vasıtasiyle mektup gönderdi. Bu işi bana sormadan yapmıştı, isabet, karı düşünce ve yükünden kurtulduk demek. EDİRNE VE TRAKYA'NIN İŞGALİ

Temmuz içinde Yunanlılar kolayca Edime ve Şarkî Trakya'yı istilâ etmişlerdi. Buna dair iyi malûmatım yok. Nutuk'ta Sh.306, ilâh... yazılmış. Fakat Mustafa Kemâl, Cafer Tayyar'a kızgın olduğundan mesuliyeti onun üstüne yüklüyor. Peki böyle de Mustafa Kemâl! Cafer Tayyar Atina'dan esirlikten dönüp A nadolu'ya geldiği vakit neden tekrar onu kumandan ve aynı zamanda mebus tayin ettin?!... Bu işi Cafer Tayyar ve diğer alâkadarlarından da dinlemedi. Cafer Tayyar'a ben sordum.Anlattı. Mustafa Kemâl'in tavsif ve tefsiri ile çok fark var. Yalnız Mustafa Kemâl bir yerde şöyle diyor: «Askerler, siyasî mülâhazalar tesirinden uzak bulunmalıdır. Siyaseti cihetinin icabını düşünen başka vazifedarlar olduğunu unutmamalıdır.» (Sh. 307). Bu tamamiyle doğrudur. Mühim, esas bir kaidedir. Fakat kendisi de bu hatayı daima yapmıştır. Millî kıyamda dolaşma yaptı. Kendine gelince kaide bu kadar. Alâkası şu ki, bu sahifeler de şimdiye kadar olan sahifeler gibi Mustafa Kemâl'in refiklerini, ezmek, küçültmek, tahkir etmek gayesine münhasırdır; sırf onun için yazılmıştır. DELİ HALİT PAŞA Mustafa Kemâl'in bir âdeti vardı. Bu âdete sonuna kadar devam etmiş ve nihayet atmış, değiştirmiştir. Bu sahifelerde askerlik ve siyasetin içtimamına şiddetle taarruz eden Mustafa Kemâl, bütün kumandanları aynı zamanda Mebus yapıyordu. Orduyu kendine âlet etmişti. Bu suretle onu siyasî olarak Mec'-ste de âlet etmek fikrinde idi. ilk devrede bundan istifade etti. Evet fevkalâde bir devirdi, olabilir, ikinci Mecliste de aynı işi yaptı. Bir defa zikredeyim. Deli Halid (Paşa)'e 97 Mustafa Kemâl mebusluk teklif ettiği vakit, ben yanında idim. Zavallı Halid «istemem» dedi. Zorlandı. Diğeri de zorlandı. Nihayet Halid: «Ben mebusluk yapamam, pek asabi bir adamım, kürsüye çıkar bir şey söylerim. Bir mebus itiraz eder. Ben itiraza alışmamışım. Tabancayı çıkarır vururum. Beni yapmayınız!» dedi; fakat olmadı. Zorlandı, kendisini biliyormuş. Sanki başına geleceği de biliyormuş. Yalnız bu yüzden kendisi başkasını öldüreceğini zannediyordu; Halbuki bizzat (...............) kendisini öldürttü. Burasını bilemedi. Halid deli derecesinde asabî idi. Şark cephesinde, sonra Arap cephesinde birçok zabitleri muhakemesiz, kabahatli ve kabahatsiz tabancasını çekip kendi eliyle öldürmüş, katil olmuş bir adamdı. Sakarya boyunda zabitler bana bundan çok şikâye tedip misaller söylemişlerdir. Hele şu hikâyeyi unutmam. Oraya herkesin sevdiği, hamiyetli bir genç mülâzımı kızıp eliyle vurmuş, yaralamış, yere devrilen zavallı genç «Sen zâlim ve kaatilsin? Ne haksızsın?» demiş. «Vay geber-medin» deyip tekrar ateş ederek öldürüp bitirmiştir. Fecidir. Hiç bir katil katilsiz kalmıyor. Gördüğümüz daima katilin cezası aynen katildir. Sonra Halid'de katledilmiştir. Bu zat câhil, deli idi; Fakat pek namuslu ve hamiyetli idi. Millî harekette evvelâ Şark, sonra Garp cephelerinde hizmet de etmiştir. Hele pek kibirli idi. Bütün askerler böyledir. Sanki küçük dağlan onlar yaratmıştır. Yanlarında siviller köpekten aşağıdır. Tahakküm, diktatörlük ilk işleridir. Onun içindir ki, bütün dünya militarizmin aleyhindedir. Asker ocağı modern de olsa yine bir Yeniçeri ocağı, zabitler birer zorbadır. Bir zabitin zihniyetini göstermek itibariyle de Halid'in sözleri pek mühimdir. Orduyu siyasete karıştırmak en büyük tehlikedir. Tarihte misâlleri çoktur. Bizde de bir çoktur. Ordu ateşe, kızgın demire benzer. Ona dokunmaktan korkmalıdır. Bugün sana âlet olur. Yarın ise seni keser. Yani, o siyaset elinde patlar bir bombadır. Nitekim avcı taburları ittihatçılar'in elinde patladı. Hasılı nihayet ordu. Mustafa Kemâl'in de elinde patlıyordu. Atik davranıp kumandanları mebusluktan çıkarmak istedi. Muvaffak oldu. Bu da Karabekir, Ali Fuad, Cafer Tayar, Rüştü ve Rafet Paşaların hadisesine sebeb oldu. Bunlar mebus kaldılar. Fakat kumandanlıktan uzaklaştırıldılar. Yunanlılar'ın bazı yerler kazanmalarını da hazmedemiyorduk. Bir gün yine birkaç kişi Mustafa Kemâl'in yanında söylenip teessüf ediyorlardı Mustafa Kemâl: «Umdemiz budur. Bu tepeyi kaybettikçe, bayrağı Şark'a öteki tepeye dikeceğiz.» dedi. Zaten her felâketimizde bunu derdi. Düsturu buydu. Pekiyi, amma, sonu ne olur bunun? Onu demezdi. Bir kere Sivas'a vardık mı herşey bitmiş olurdu.

Ermeniler'i tepelemekten bir gayemiz de Turan yolunu açmaktı. Fakat bu yol açılmadı Bu olur bir iş değildi. Geride Rusya ve Iran vardı. Sonra an-lamışımdır ki, o vakit çocukluk ediyorduk. İlk Mecliste Mustafa Kemâl'in aleyhine ilk aylarda başlayan bir hareket bu esnada kuvvetlenmişti. Bunlar Nâzım adında bir mebusu dahiliye vekili yaptılar. Mecliste Mustafa Kemâl'in şahsının muhalifleri ekseriyeti bulmuşlardı. Bu adam görüştüğüm bir adam değildi. Fakat sosyalistlik yapıyor. Başka dâvada bulunuyordu. Bana karışık bir adam hissini veriyordu. Ne kendisini, ne de işlerini (*) Bir isim metinden çıkartıldı. 98 yakından bilmiyorum. Mustafa Kemâl casus olduğunu da söylüyor. Ona inanmak da güçtür. Çünkü bir adam kendisine kul olmaz, muarız olursa onun hakkında her (......)yı yapar. Bu adamı kovdu. Sonra istiklâl Mahkemesine de verdi. Fakat hatırımda kaldığına göre beraet etti. Muhalifler sonra bir aralık da Sırrı (Kocaeli Mebusu)'yı vekil yaptılar. Mustafa Kemâl onu da kovdu. Sırrı değersiz, seviyesiz biri idi. Muhalifler de bula bula böylclerini buluyorlardı. Bu onların büyük kabahatları, muvaffakiyetsizliklerinin sebebidir. Bu vakite kadar vekilleri Millet Meclisi bizzat intüıap ederdi. Mustafa Kemâl şahsî istibdadını tehlikede görüp, Teşkilâtı Esasiye Kammu'nun o maddesini intihabdan evvel kendisinin namzet irae etmedi ve intihabın bu namzetler arasından yapılması suretinde tadil ettirdi. Artık vekil intihabı lâzım gelince Mustafa Kemâl Meclis'e beş-on ad veriyor. Meclis onlardan birini intihap ediyordu. Bu suretle muhalifleri intihap olunmaktan men ediyordu. Nazım meselesi hakkında Sh.313 te nutkunda bir felsefe yapmış, bir ders çıkarıyor. Diyor ki: «Mebus ve vekilleri fırka yapmalıdır. Şahsî olanlar itimada lâyık olmaz. Çünkü vatansızlar da mebus olur.» Bu adam, partide yersiz hiç bir söz söylemez. Yazı yazmaz. Nutkunu yazdığı vakit elinde kuvvetli bir halk fırkası var ya, böyle diyor. Elinde böyle bir fırka olmasın derhal zıddıru söyler. Ve zıd ders verir. Tezada bak! Irka yapmalı ise buna rağmen bugün bile niye bu işi Halk Fırkasına bırakmıyor. Sen bizzat yapıyorsun?!... O GÜNLERİN ANKARASI Ankara'da çok sıkıntı içindeyiz. Çok defa Heyet-i Vekile müzakeresinde karanlık basıyor. Bir lokanta bulmak mümkün değil. Hattâ peynir ekmek bulamıyoruz. Çok aç kaldığımız oldu. Rahattan, rahat vasıtalarından eser yok. Çok mültim bir iş oluyor. Gece yarısı, sabaha karşı bizi uyandırıp, Heyet-i Vekile içtimama çağırıyorlar. Sokaklarda fener yok. çarpıla çarpıl a gidiyoruz. Çamur çukurlarına batıyoruz. Fazla çalışma, vaziyet kötü, sinirler gergin, keder... ,,, Mustafa Kemâl, Ethem'in kazandığı şöhreti bîr türlü hazmedemiyordu. ; İçini kurtlar yiyordu. Ethem'i kendisine tehlike görmeğe başladı. Onu imha fikrine düştü. Ali Fuad'm Ethem'le beraber olduğuna kani idi. Ordu kumandam Ali Fuad ve Ethem'in kuvvetleri o vakit Şark cephesi müstesna, yegâne kuvvetti. On bin kişi kadar idiler. Bizimki bundan titremeye başladı. Telâş içinde. Etrafımızda gizli kapaklı bir şeyler olup duruyor. Amma ne? Anlamak mümkün değil. Heyet-i Vekileye haber verilmiyor. Bir gün Fevzi Paşa'ya sordum. Bana ağzından kaçırdı! «Ali Fuad ve Ethem ordu ile Ankara'yı basacaklar!» ilâve de etti: «Bütün tertibatı yaptık. Gelsinler» dedi. Hakikaten sonra öğrendim ki, Ankara etrafında bazı yerlere hendekler kazılmış, toplar konmuş, kendisi muhabereci imiş. Ali Fuad, Ankara'daki kuvvetleri istemiş. Mustafa Kemâl, vermemişti. Onun gayesi, demek Ankara'nın yâni kendi şahsının muhafazası imiş. Bir de Ali Fuad mağlûp olsun da gözden düşsün, olabilir. Mustafa Kemâl, bunu yapacak bir hilkattedir. Vatan işi onca tâlidir. Eğer vatan saadeti kendine mevkî temin ediyorsa, iyidir. Etmiyorsa, derhal aleyhine çalışır. Bu vazıyet tıpkı Rumeli Şarkî'nin (*) iftira anlamı ifade eden bir kelime metinden çıkartıldı. .v/ııi _ . ,p w , * 99 Bulgarlar tarafından istilâsında Abdüllıamid'in şahsî düşünce belâsı olarak istanbul'dan asker göndermemesi gibi idi. Ali Fuad kendisi de perişan oldu. Çok telefat verdi. Ali Fuad, Erkân-ı Harb Saffetle beraber bir yerde yalnız kaldı Ne

asker ondan, ne o askerden haber alabildi. Ve dar kaçtı. Mustafa Kemâl nutkunda bunlardan hiç bahsetmiyor. Bermûtâd (......) söylüyor. Hakikati atlayıp geçiyor. Ve mugalâta yapıyor. ALİ FUAD MESELESİ Ooo... Yine her şey sallanıyor ha! Mustafa Kemâl'le Ali Fuad arasında biı çarpışma olursa, Yunanlılar'ın ekmeğine yağ sürecekler. Allah'tan buhran süratle bitse, içimden Ali Fuad'in muvaffakiyetini istedim. Fakat yanında bir eşkiya, cahil ve Türk olmayan biri var. Ya altı büsbütün berbat olursa... Bu kaygular altoda niyetim eziliyor. Bizimki, entrikada, usta, Ali Fuad ise cidden içi saf bir çocuk. Çabucak onu dolaba koydu. Yani mühim askerî bir müzakere için (!) Ankara'ya davet etti. O da ayağıyla geldi. Gelince kumandanlıktan azledip Moskova'da sefir yerine de İsmet'i kumandan tâyin etti. Neyse bu tehlikeli zamanda, Yunan karşısında bir çarpışma, bir sarsıntı olmadı. Sefirlik, eskiden beri tarihte her millette görülen bir sürgün ve teb'id usulüdür. Bu suretle Ali Fuad teb'id ediliyordu. Bu usulü sonra Mustafa Kemâl üç dört defa bana datatbik edecektir. Ben kabul etmeyip faka basmadım. Şimdiye kadar Necati'ye, Celâl Arife yaptı. Onca sefirliğe yolla mak, tabuta koyup mezara yollamaktı. Çünkü biraz sonra da azlediliyordu. Câmi'yi azledip, Celâl Arifi yolladı ki, onu da sonra azletti. Sıra benimdi. Halbuki şimdi Ali Fuad üç numara oldu. Ali Fuad'a, Ethem'i de beraber götürmesini teklif etti. Ethem böyle bir şeye yanaşmadı. Mustafa Kemâl, cepheye emin olduğu îsmet'i kumandan yaptı. Hem de Erkân-ı Harbiye Reisliğini yine uhdesinde bıraktı. Bu da anormal idi. Amma yaptı... Böyle birçok memuriyet ve makamları bu üç adam, (Mustafa Kemâl, İsmet, Fevzi) kendi aralarında taksim ediyorlardı. Her birinin üçer dörder mühim memuriyeti vardı. Ethem'i ordudan ayırıp, cephenin Cenup kısmında Rafet'i kumandan yaptı. Ethem, Rafet kısmında. Bu sayede İsmet, Fevzi rahatça toplanıp tertibat alacak, Ethem'i tepeleyecekler. Rafet'i de hem kumandan yaptı; hem de Dahiliye vekilliğini uhdesinde bıraktı. Bu daha anormal ve sakat. Zararı yok. Bu suretle gönlünü alıyor. Ethem aleyhine sadakatle hizmet etsin fikrinde. Bunlar hep Ethem'i tepelemek için tertibat, işte bu suretle tertibatı ikmâle başladılar.Çalışıyor-lar. Ethem tabiatiyle kuşkulandı. İsmet, orduda çalışıyor. Mustafa Kemâl de me buslara, herkese Ethem aleyhinde propaganda yapıyor. Türlü tezvirler uyrudu-yor. Heyet-i Vekilede, mecliste de söylüyor. Ali Fuad'ı derhal yola çıkardı. O Kars'a vardı. Sonra Moskova'da Ali Fuad'a: «Ankara'yı basacağını, hendekler kazıldığını» söyleyip sordum. Bana evet veya hayır demedi. Sade müdâfaa tertibine şaştı. «Sefirlikle sevinme, o senin sürgünlüğün» dedim, ihtimâl bu Ankara'yı basma vakası vâki idi; yahut mevkî korkusuyla Mustafa Kemâl'in vehmi idi. (*) Yalan isnad eden bir kelime metinden çıkartıldı....... ' Vâki ise Ali Fuad böyle işlerin recülü olmadığını göstermiştir. Bir defa Ankara'ya gelmiyecekti. Sonra ordu kendinin, hazır elinde Ethem de var. Süratle Ankara üzerine yürüyecekti. Derhal muzafferen iş bitirirdi. Mustafa Kemal zaten korkak. Çabuk kaçardı. Öyle olmasa da kuvveti kâfi değildi. Bana öyle geliyor ki, Ali Fuad'ın Ankara'yı basması meselesi doğru değildi. AH Fuad ailesi ile Ethem arasında bir vaka, büyük bir husumet vardı. Selanik Mebusu Rahmi, AH Fuad'ın teyzesinin damadıdır. Yani Hüsnü Paşa'nın damadı, İzmir'de vali iken Ethem onun oğlunu dağa kaldırmış, hatırımda kaldığına göre elli bin lira altın fidye alarak bırakmıştı. Hattâ istanbul Meclisi'nde Hüsnü Paşa birkaç defa bana gelmiş. Kızının sefaletinden bahsetmiş, o vakit Meclis'te mebus olan Reşit (Ethem'in kardeşi) den bu paranın hiç olmazsa beşbin lirasının istirdadına delâletimi rica etmişti. Ben de uğraştım. Reşit yanaşmak istemedi. Nihayet vaad etti, fakat vakit kalmadı. Anadolu'ya geçtik idi. Belki de vaadi beni oyalamaktan ibaretti. Neyse böyle bir şey var, bilmem. Bu halde olan bu iki adam öyle bir meselede birleşir miydi? Vakıa siyaset denilen şey ne büyük dostları can düşmanı eder. Bir de Ali Fuad'ın büyükanası Çerkestir. Çerkesler birbirini hısım sanırlar. Derhal bağlaşırlar. Anası Çerkeş olanlar da Çerkeş sayılır. Çerkesler-ce Çerkeş zihniyeti AH Fuad'ın işlerine de mahsustur. Kendisinden ne ben, ne de kimse Çerkeslik davası işitmemişizdir. Fakat Çerkesler'e muhabbeti çoktur. Meselâ Moskova'ya giderken yanına aldığı zabit ve memurların hepsi

Çerkeş'tir. Sade Erkân-ı Harbi olan Saffet Türktü. Onu ataşemiliter olarak götürdü. Hâsılı Ali Fuad gitti. Ethem'in vaziyeti fenalaştı. HİLELİ YOLLAR Bir gün Mithad bana geldi; açlığından bahsetti. Memuriyet istedi. Bir müddet sonra da birkaç defa gelmişti. Bunu yazıyorum, çünkü âtiyi izah için lâzımdır. Mithad, Van valisi idi. Ferid Paşa'ya istanbul'a taraftardı. Irak'daki.Iran'daki in-, gilizler'e âlet oluyordu. Heyet-i Vekileye bu hıyanet hakkında her taraftan malûmat geliyordu. Kaldırılmasını zarurî gördük. Azletsek kabul etmez; yerinde kalıp istanbul namına daha şiddetle aleyhimize hareket eder. Ne yapmalı? (.........) üstadımız Mustafa Kemâl: «Ben bu işi hallederim. Bana bırakın!» dedi. «Nasıl?» dedik. «Evvelâ yemlerim kandırırım. Sonra mühim bir müzakere için Ankara'ya davet ederim. Gelince azlederiz.» dedi... Üstad pehlivanımızın bir oyunu var. Bir tane amma, herkese onu tatbik ediyor. Kündeden atıyor. Daima muvaffak oluyor. Yine aynı oyun. öylece yaptı. Mithad faka bastı, geldi, azlettik. Ali Fuad'ı da Ankara'ya getirmek için böyle yemledi. Faka düşürdü. Bilmiyorum kendi de o işi pek gizli tuttu. Mithad Ankara'da aç bîilâç kaldı. Hakikaten kara bir sefalette idi. Memuriyet istiyor, vermiyorduk. Bana geliyor, yalvanyordu. Bu adamı meşrutiyetin ilk günlerinde inebolu kaymakamı iken tanırım. Yaman adammış. Biz Rusya'ya gittik. Sonra ne yapmış yapmış, yolunu bulmuş. Samsun'a reji müdürü olmuş. Orada Nemlizâdelerle birleşip kaçmış, ölmüş Rum tacirlerin kalmış tütünlerini Nemlizadelere yok bahasına vermiş. Onlardan iki üç yüz bin lira rüşvet almış. Moskova'dan avdetimde taht-ı muhakemeye aldılar. İşi I (*) Entrika anlamı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. 101 100 tahkik eden Maliye Müfettişi Remzi idi. Bu adam namusludur. Ona sordum. «Aşikâr bir irtikaptır» dedi. Sonra Fethi Bey'i (Sefir) yollamışlar. O da tahkik etmiş, bizzat ağzından işittim. «Müthiş ve açıktan açığa çalmış dedi. Bu adamlar usta oluyor; derhal kurtulmanın yolunu buldu. Kılıç Ali'ye bacanak oldu. Hemen mahkemeden kurtuldu. Kılıç'a küllî bir para vermiştir. Derken Mustafâ Kemâl, Mithad'ı mebus da yaptı. Derken Mithad türlü imtiyaz işlerine girdi. Büyük ağniyadan oldu. Tokathyan otelinde bir apartman emri altındadır, ister otursun, ister oturmasın, kira işliyor. Ankara'da en büyük ve debdebeli bir konak yaptırdı, içine öyle eşya koymuş ki, masal mevzuu gibi imiş. Hattâ Afgan Kralı Emanullah Han Ankara'ya geldiği vakit onun hanesine misafir ettiler. Bu da orada onun kadar güzel, muhteşem bir ev olmadığını gösterir, istanbul'da bir iki, Ankara'da iki üç otomobili var. Şimdi Mustafa Kemâl'e sorarım. Bu hırsızı, hadi onu kendi ayıp saymıyor, fakat vatan hainini ki bir takımlarına nutkunda hain diye yapar, bar bar bağırıyor; neden ne sebeb icbariyle mebus yapmış, mal-i karûn'a garketmiş? Bu esnada çeteler temizleniyor, iyi iş. Demirci Efe bir şehre girmiş, sokakta eşrafı koyun boğazlar gibi boğazlamış. Bu adam büyük servet yığmış, üzerine asker gönderilecek. Rafet: «Ben gideyim, sulhen işi bitireyim» dedi. Gitti, bitirdi. Fakat Demirci'ye bir ceza yapılmadı. Refet'in Demirci'den mühim bir para altığı rivayeti yayıldı. Ve Heyet-i Vekilede de söylendi. Ferid Paşa, isyanlar ile Yunan tecavüzü ile de muvaffak olamamış idi. Tabiî düştü; yerine Tevfik Paşa geçti. Bu kabinede izzet Paşa Dahiliye, Salih Paşi Bahriye Nazırı idi.Ankara ile görüşmek, uyuşmak istediler. Nutukta Mustafa Kemâl bermutad çamur sıçratarak bunları da hıyanet ile tavsif ediyor. Bu teşebüs silâh ile olmayınca, millî hareketi, vatanı içinden yıkmak için bir suikast imiş. (Sh. 315) Bunu canım sana göre, Ali Rıza Paşa kabinesi de yapmış, olmamış idi. Bir daha yine yapıyorlar? insanın Tevfik Paşaya böyle bir itham yapmak için pek vicdansız olması lâzımdır. Arada böyle tedbirler kullanıyorum. Hiç istemem; fakat bunları başka kelimelerle yazmak, tarif etmek imkânı yoktur. Hattâ daha kullanılması bihakkın lâzım çok kelimeleri kullanmıyorum. Maksadımın hakikatleri olduğu gibi derece ve şiddetleri neyse öylece kaydetmektedir. Bu halde bu tabirleri kullanmak zaruri oluyor. Ali Rıza hiçbir vakit öyle hâin bir fikirde değildi. Hele Tevfik Paşa'ya böyle bir isnada kimsenin dili varamaz. Ömrünü namuskârana devlet hizmetinde geçirmiş, dost ve düşmanın hürmetini kazanmış,

salhorda bir adam. Biz Ankara'ya gideceğimiz vakit Yusuf Kemâl ile yanma gitmiştik. Ağlayarak: «Gidin, Ankara'da çalışın, başka ümid yoktur.» diyen yine bu adam. Hâlâ bu manzara gözümün önünde. Bu adama böyle isnat nasıl yapılır? Büyük (......)lık... Niçin yapıyor bilir misiniz? Söyleyeyim: Tevfik Paşa namuslu adamdır. Bir gün mevkîye gelmek ihtimali vardır. Binaenaleyeh Mustafa Kemâl'in şahsına rakib, amelîne, zevk ve (......)na, (.........)ına mânidi. Sebep bu. Ve bir de Mustafa Kemâl, Anadolu'ya yollanırken Tevfik Paşa, Padişaha, Hazine-i Hassa müdürü Refik vasıtasiyle bu haberi göndermiştir: «Onu yollamayın, (.........)dır,» Şimdi intikam alıyor. r, (*) Alçaklık, fuhuş, irtikab, ahlak ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. , 102 ,v,..¦¦..¦¦¦*«.• ¦¦«¦-- '¦¦•".X" ¦¦¦'¦¦¦ ¦-' OYUN İÇİNDE OYUN Mustafa Kemâl bu teklifi Heyet-i Vekileye bildirdi. Muvafık dedik. Bile-cik'i mülakat mahalli olarak tayin ettiler. Mustafa Kemâl, Bilecik'e gitti. İzzet Paşa, Salih Paşa da geldiler. Bunların yanlarında Hüseyin Kâzım (Şeyh Muhsin-i fani), Rasathane Müdürü Fatih, Cevat, (Şimdi Tokyo Sefiri), Münir (Şimdi Paris Sefiri), Bahriyeli zabit ve yaverler vardı. Kalabalık idi. Maksatları neydi bilmem. Fakat adeta bir muahede yapacaklar gibi her şubede bir mütehassıs ile gelmişe benziyorlardı. Depdebeleri de yolunda idi. Mustafa Kemâl, bunları (......) edip Ankara'ya getirmiş. Heyet-i Vekile içtima etti. «izzefcPaşa'yı, hepsini birden dolaba koydum; getirdim. Bunları geri yollamayalım. Her birisini, her vekil bir memuriyete tâyin edilsin.» dedi. Bundan evvel maksatlarını, geçen müzakereyi öğrenmek istiyorduk. Sorduk. «Bir şey yok, saçma,» dedi. Ben Fatin'i değerli biri bilirdim. Anadolu'da kalmasını istedim. Derhal Ankara Rasathane Müdürlüğüne tayin ettim. Kat'iyen kabul etmedi. Salih Paşa tayini geri almam için yaverini yolladı. Münasip bur suretle savdım, İzzet Paşa tezkere yazdı; dinlemedim. Bunlara nisbeten iyi bir konak verildi. Müzakere edeceğiz diye bekliyorlar!... Mustafa Kemâl bir telgraf tamimi ile bu heyetin bize iltihak ettiğini her tarafa bildirmiş. Bir müdet sonra tevkif edildiklerini anladılar. Hele bu telgrafı da haber almca kıyameti kopardılar. «İstanbul'a döneceğiz» dediler. Bu aralık Heyet-i Vekilece Rusya'ya yeni bir heyet gönderilmesi tekarrür etti. Mustafa Kemâl, Heyet-i Vekilede «Yusuf Kemâl Bej Rusya'yı biliyor, gitsin» dedi. «Muvafık, bir kişi daha lâzım» dediler. Mustafa Kemâl durdu, durdu bana baktı. «Sen de gider misin?» dedi. Simasına baktım, hiç ümitsiz bir teklif, ısesi de öyle. Ben derhal Giderim deyince öyle bir (............) güldü ve keyiflendi ki... O farkında değil, ben dikkatle simasını okuyordum. Şüphesiz içinden «Ha, bir belâmı, bir engeli daha başımdan atıyorum,» diyordu. (Nasıl keyiflenmez? istihzalar yaptırarak, Çerkeş Ethem'i tehdit ettirmek gibi şeylerle def edemediği insan, hiç memur edilmezken böyle kolaylıkla def oluyordu) Zaten ne Yusuf Kemâl, ve ne ben hoşuna gitmiyorduk. Bizim fena şeylerin aleyhinde olduğumuz, namuskârane hizmet istediğimiz, önce bir temas ile iyice anlaşılmıştı. Onu gitmez zannediyorduk. Bir taşla iki kuş vurduğuna fevkalâde sevindi. Gülmesini bir türlü zaptedemedi. AH Fuad'i daha dün Hariciye memuriyeti ile def etmişti.iBizi de bugün'demek. Biz dört numara olduk. Halbuki ben buna iki sebeple can.atıyorum. Biri bu adamın (.........)lanndan bıkmış, usarumştım. Sabredemiyordum. Diğeri Rusya'da pek çok Türkler var. Eski Türk yurtları., Ruslardan mühimiTürk bilgiç âlimler yetişmiş. Mühim neşriyat yapmışlar. Türk tarihi ile meşgul olanlar için Rusya'ya seyahat edip foraları, ordaki Türkleri, kütüphaneleri, müzeleri görmek, oradan kitaplar toplamak zaruri idi. Böyle bir vesile ve nimeti nereden bulacaktım?!... Nitekim bu suretle çok istifade ettim. Rus • ya'dan güzel kitaplar getirip bizim Türk tarihine malûmat kattım. Askerî işler için bir de asker lâzım olduğundan Ali Fuad'ı da murahhas yaptılar. Üç murahhas olduk. Ali Fuad zaten yolda idi. Kendisine murahhaslığı ve bizi yolda

beklemesi yazıldı. Sonra Kars'ta birleştik. Yusuf Kemâl reis olmamalıydı, istedi, oldu. Çün¦ ¦ --'—..1.1. i ; ' yazıldı. „---------(*) İğfal, pislik ve yolsuzlukla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. 103 kü bir defa gitmiş, muvaffakiyetsizlikle dönmüştü. Neyse bir şey demedim. Elverir ki, ben Ankara'dan bir müddet uzaklaşayım ve Rusya'yı göreyim. Yusuf Kemâl'e ve bana beşer bin lira verdiler. Bu para azdı. Fakat çok gezdik. Sebebi Rusya'da yol masrafı etmediğimiz gibi, başka masraf da edemedik. Çünkü bir tane açık dükkân bile yoktu. Alış veriş yasaktı. Yiyeceği de herkese Rus hükümeti meccânen veriyordu. Bize kâtipler, şifre memurları vesaire de verdiler. Artık yol tedarikindeyiz. Anadolu seyahatini bilenler dediler ki: «Kara kış, bir kürk almalısın. Yoksa yolda donarsın. Hem de kurt derisi olmalı. Çünkü bit tutmaz.» Hakikaten hakları varmış. Kürk aradık yok. Acele bize de iki kurt derisi buldular. Paltomun içine geçirdim. Eğer böyle yapmasa idim mutlaka yolda donardım. Sonra yolda kollarımın içine de kürk koydurmadığıma pişman oldum. Çünkü yolda kollarım bütün donardı. Ne müthiş soğuk ve seyahatmiş. Her yer bit içinde idi. Anadolu'da, Rusya'da bit yüzüyor. Bu sehayatte bana bir tane bile bit gelmedi. Demek Kurt derisine bit gelmiyor. Sade bu derinin fena bir kokusu var. İhtimal ondan kaçıyor. Bunu tavsiye ederim. Rusya'da tifüs gibi salgınlıklar da vardı. Ölüm kaynağına gidiyorduk. Başımızda her türlü ölüm tehlikesi vardı... Bu sayede olacak, tifüse yakalanmadık. Bir de portatif karyolam vardı. Yolda onda yattım. Yusuf Kemâl: «Bir defa gidelim de îzzet Paşa ile görüşelim» dedi. Ben tanıdığım adam değil, ne yapacağım? dedim. «Canım, fikirlerini öğreniriz» dedi. istifade edecek bir şey olmadığını zannediyorum dedim. «Belki, vardır, bir kere gidelim» diye ısrar etti. Makul, gittik. Heyet hepsi evde, suratlar asık, hele Hüseyin Kâzım müthiş kızmış, can sıkıntısı içinde adeta yerinde duramıyor. Zaten asabi bir adam. Bize hâin bir manda gibi bakıyor. Fatin'in suratından düşen bin parça olacak. Bana bir kere yıldırım gibi bakan bir gözle baktı. Bu Ankara'ya tayininin hısımı beni âdeta çiğ çiğ yiyecek. Salih Paşa, sükûnetli, fakat üzüntülü bir simada; centilmen ve terbiyeli, hiç bir şey sezdirmemek istiyor. İzzet Paşa ise bilâkis şen görünüyor. Neyse, İzzet Paşa ile oturduk, konuşuyoruz. Salih Paşa da beraber, diğerleri ayrı ayrı oturuyorlar. Ben hiç bir şey söylemiyorum. Ve sonuna kadar söylemedim de. Mülakat bir iki saat sürdü. Hülâsası şudur. Yusuf Kemâl: «Muahede yapmağa gideceğimizden re'yi devletlerinden istifade edeceğiz» dedi. Sözü bu suretle açtı. Ve teşriflerinden hayırlı bir netice çıkabilecek mi, diye ilâve etti. İzzet: «Evet, İngilizler amalimizi tatmin edecekler» dedi. Yusuf Kemâl: «Bunu neısuretle size anlattılar?» dedi. İzzet söylemek istemedi. Yusuf Kemâl zorlattı ve; «Bir tahrirî ve resmî taahhütleri var mı?» dedi. İzzet bu sefer şunu söyledi: «Hayır!» ve devam etti. Söylediğine göre meğerse İstanbul'daki ingiliz ordusu kumandanının yaveri bir yüzbaşı, îzzet Paşa'ya, İngiltere'nin Türkiye'nin lehine hareket edeceğim söylemiş imiş. Sade bu! Şaştık, kaldık. Şu mühim vaad bundan ibaretmiş. Siyasette böyle şeylere inanılır mı? İzzet, bundan bihaber. Bu adam çocuk gibi bir şey, bilmezdim. Böyle bir lâfa ehemmiyet verilir mü... İmzalanmış kâğıtlara, muahedelere bile bel bağlanamıyor, iş anlaşıldı. Ben kalkmak istedim. İzzet, lâfı âdî sohbete döktü. Kalkmağa mecbur olduk. Ben İzzet Paşa'yı mühim bir şahsiyet zannederdim. O sade dil, cahil biri imiş. içimden Yazık, bu adam bu kadar şöhreti nasıl kazanmış! Bu kadar askeri ve mülkî hizmetlerde bulundu, kimbilir işleri ne berbat etmiştir. Ah... diyordum. 104 Derken İzzet Paşa bir şey söyledi. Bu menkıbesini mutlaka kaydetmek lâzımdır ki şudur: Yani ikisi arasında şöyle bir muhavere oldu: İZZET PAŞA'NIN ARNAVUTLUĞU İzzet Paşa - Sen çok zekisin. Seni çok sevdim. Sen mutlaka Arnavud olacaksın? Yusuf Kemâl - Hayır. İzzet Paşa - Yok, yok Arnavudsun.

. parayı da onlar vermişlermiş. akılsız biri olmuştu. Biz gittik.. mutlaka onu Arnavud görmek. Birbirimize «Bu ne safderun adam?»dedik. Şüphe ettim. Türkün mühim mevkilerine çıkmış. Bu sebeple bir iki gün teehhürle hareket ettik. Madem ki.. . Herif güzel yüzlü. dirayetsiz. Ve onlara göre hiçbir işimi yapmadım. şu adam uzağa gideceğine bir kere kendisine baksa ya!. Türklerde. Bunun ondan farkı ne? Ben kış münasebetiyle bağdan inmiş. Ethem'i bitirmek için uğraşıyorlar. tahsiline itimadım vardı. «Misafir geliyor. ecnebi unsur aleyhinde beni dolduruyordu.. düşündüğün şeye bak!. Zaten nihayetsiz vakalar. 14 koyduralım» dedi. Bizim muahede için selâhiyetnâmelerimizi yazmışlar. Anam babam da oralı. Şimdi ise heriften iğrendim. Müslümanlarınkinden bile bir tane yok. Evi eşyasıyla ona emaneten bıraktım. Bunu söylediğimin sebebi sonra Kara Suat (şimdi Roma sefiri) hakkında bir menkıbe söyliyeceğim de onun için. uyku uyuyamıyacak. İstiklâl Mahkemesi asmış. Sebebini sordum. Hayır. eşrefi saat bekleyip düşmanı vurmayarak fırsatı kaçıran. Mustafa Sagir diyordu ki: «Az amma şimdilik bu kadar gönderebildiler».. saçma adamsın be!. demek bir zeki adam buldu mu. Verdiği cevap birbirini tutmadı. Şu hale bak? içimizde büyümüş bir Arnavud. Lakırdıyı kestim. istanbul'da Mustafa Sağir adında bir Hindli'nin. Havranın karşısında bir yahudi evi105 nin üst katını tutmuştum. Müsaade verildi. yer yok» dedi. vakit yok. Çünkü ben de Garbınki değil. Fena kızdım. Hatırımda kaldığına göre otuzbin ingiliz lirası idi. Evi vardı. İzzet Paşa . Mundar. Bir menkıbe daha zikredeyim: Hariciye Vekili bir müddettir Muhtar Bey. sonra mağlûb olan atalarımız kumandanlar gibi olacak. yemden yazdıralım. bu rakam uğrusuzdur. Müslümanlarda. ben Boyabatlıyım. Ha!. ona göre demek zeki bir adam mutlaka Arnavuddur? Türk zeki olamaz.. tahsil görmüş birine benziyordu. dinlemiyor. düşünceli. Evvelce Hind'den gelen paralar gibi onu da yuttu!. tahsili bizim mekteplerde. Gözümden epeyce düştü. Mustafa Sagir öteki dünyaya gitti. meğerse ingilizler yollamış. Adnan. Ne yapsın adam? Gönlü öyle istiyor. evi kendisine bırakmamı rica etti. Dalgın. Hindli geldi.. olmamış. Yusuf Kemâl: «Ooh. ilimsiz. korkulu bir siması vardı. O vakit Ankara'da en iyi ev bu ev ile yanındaki yine bir yahudinin evi idi. Bu parayı Mustafa Kemâl aldı.Hayır efendim. Arnavud'u mümtaz ve Türkü gabî buluyor. üste bir de gavur hurafatı mı alıyorsun? Ne . cü günü imiş. bizim terbiyeyi almış. Hind müslümanları namına geleceği hakkında İstanbul Hilâl-i Ahme-rinden malûmat geldiğini söyledi. Arnavud zeki. babadan miras aldık. tutturdu illâ yeniden ve başka tarihli selâhiyetnameler yazdıracak. Kavgaya başladım. Bize gönderdiler. milletin mukadderatına dair muahede aktedecek adam böyle hurafat ile ne hatalı işler yapar?. Halbuki öbürsü günü hareket edeceğiz. Tarihini 13 koymuşlar. Ethem ve kardeşleri de boş durmuyor. illâ değiştirmek için İsrar ediyor. zeki. Olmaz» dedi. yahut hattâ zorla Arnavud yapmak istiyor. Zaten gözümde küçülmüş. Bu da bunlardan birisi oldu. ün uğursuzluğu hayali altında inliyecek. Hayatımda öyle şeylere asla ehemmiyet vermiyordum. Bunlar yetmiyor da. Türkten itibar görmüş. Bir devlet diplomasisini idare edip. Gitti. hâdiseler Hristiyan ve Müslüman ne olursa olsun.. Oradan çıktık. fakat gördüm ki. Bir miktar para da getirmişti. Kanunievvelin 13. Sonra Sagir'in casusluğu meydana çıkmış. Yanımdakilere şüphemi söyledim. bu adam Hindliler'in kendisini yardım için yolladıklarını söylüyor. Tertibat alıyorlar. Tehdide. başka türlü gidemiyecek. Modası geçmemiş olsa. ingilizler kurtarmak için çok uğraşmışlar. MUSTAFA SAGÎR Biz yol hazırlığmdayız. Biz de gördük. Nelere ihtiyacımız olduğunu soruyordu. Dedim ki: Yahu sen bi münevver adamsın. herşeye başvurmuşlar. Şarkta binlerce hurafat var. devletin. yeniden yazdırdı. Yalnız şu oldu: Yusuf Kemâl'in bu halini bilmezdim. «Yok gidip.. onun nimetini yemiş de Arnavutlukla övünüyor. Zekâsına. Bunları anadan.Yusuf Kemâl . ÇERKEZ ETHEM Yine biz yol tedariki ile meşgul iken Mustafa Kemâl ve ismet. Bazı şeyler sordum. Hasta olacak ve hergün 13.. Hadi sen de.Yok sen bilmiyorsun? Ecdadın mutlaka Arnavud olup orada yerleşmiştir.

ve.. bu vaka bu halde iken.. Bu harp esnasında ismet ve (. O her meseleyi kendi arzusuna göre değiştirir. Nitekim sonra bunu izmir Suikastı'nda da yaptığı söylendi. bahtın garip bir cilvesidir.. Sebebi: Meselâ .)sız adamın Türk Millet Meclisi'nin yıllardan beri reisi olması kara bir baht. ayağını denk atmasını da söylemişler.. Meşgul olmaya da vaktimiz yok... Bu işin bir iyiliği oldu. Eğer evvelkiler kabahatlıysa Ethem gibi hizmetler etmiş. Bu meseleyi içinde olarak bilenler tenvir etmelidir. Düşmanla uğraşacak yerde ismet ve Mustafa Kemâl kuvvetlerini Şimalden Yunan karşısından Ethem aleyhine sevketmişler. Hâlâ da gözdesidir.. Vakıa can kaygusu Ethem'i mazur gösterir... Ittihatçılar'ın. Meclise. Fakat vatanı düşünen kim?!. Ethem tarafını iltizam ediyordu. Nitekim Yunanlılar derhal taarruz ettiler. Hele Yunanlıla'ra ilticadan sonra ordumuza karşı harp etti ise. anlayamıyorum. işi bitmiştir. Bu meselede galiba Rafet ve Ethem tarafını iltizam etmiştir. Evvelâ şahıs. Bu esnada biz Eskişehir'e vardık.. Kılıç Ali. Ve kendi etrafında gösteriyor. Şimdi onu dercediyor. Harp başlıyacağı bir zamanda böyle bir iş ne tehlikeli bir şeydir. Mustafa Kemâl. Yunan saflarına iltihak etmişler.. Kendisiyle beraber iltica edenler. Hâl de onu gösteriyordu. pek düşünceliydi. Bu Kâzım'ın aleyhinde de bir yığın dosya vardı. Kâzım. Suratı çamur gibi berbat. Eski komiteci!. Diğer kardeşleri Tevfik daima ordularının başından ayrılmıyor. Başka türlü yapmak mümkün değildi. Yanındakiler. O vakit Ankara'da bulunan Ethem. Kaymakam Hacı Şükrü'yü de beraber alıp gitti... işin iç yüzün bilmiyorum. Şükrünün riyaseti altında bir vakit birçok katiller yapmış olan Serez komitesinin âzasından biridir. Zahirde Mustafa Kemâl ona fena kızıyordu. Alâkadarlar yazmalıdır. Nihayet Moskova'ya vardık.. Bir harekettir yar amma.Yıllardan sonra Ismet'in bana söylediğine göre Ethem Eskişehir'de Ismet'in ka rargâhını basıp kendisi öldürtmek istemiş. ismet pek korkmuş.. Avrupa manda ile zaten Ethem'in efradını evvelce elde etmişlermiş. Ancak ve bunu zatı mesele için yapıp rekabet ve tahakküm hırsı ile yapmamalıydı. Kitabımı neşrettirmezdi. Meselâ Kâzım'ın Ethem'le beraber olduğu tevâtür halinde idi.. Onun yanma gitmişler.)'in böyle hareketleri şahsî emellerini vatanî menfaatlerin ne kadar üstünde tuttuklarına delildir. Ankara'dan Moskova'ya hareket ettik. Ethem'de o esnada bir şey yapmak istedi ise o da aynı şey ve hıyanettir.. Mustafa Kemâl Eskişehir'e gitti. fakat herhalde çirkin bir netice.. Ne tehlikeli oluyor!. Yahut casusluğun sayesi.. Türk Milletine büyük lekedir. Ya bunu Ethem iltica etmeden evvel ordular yerlerini Ethem aleyhine hareket etmek için terkettikleri zaman yapsalardı.. Bir iki yüz askerden ibarettir. Bu cahil. tabii idi. Bu da gösterir ki. Bu elbet yapılmalı idi... Sh.. Görünüşte Kâzım. Kâzım. kardeşi Reşit. muntazam bir orduya malik olunmuştur. Ethem'i haklı çıkarıyorlardı. Bir aralık kaçmayı bile kurmuş. Yıllardan sonra idi ki. turfa olduğu halde sonra yine işi düzeltip Mustafa Kemâl'in gözüne girmiştir. (. Bizim Türk Tarihinde bu vakayı bir satırla sade Ethem aleyhine yazıp geçtim. Şimalden. Cenuptan sıkışınca bir iki ufak müsademeden sonra üç kardeş can kaygusuyla bir elçi gönderip bir kâğıt imzaladıktan sonra. Heyet-i Vekileye Mustafa Kemâl'den yanındakilerden telgraflar geldi. Kâzım (Meclis Reisi) Hakkı Behiç. Ethem ve Reşit bir gece Es106 kişehir'den kaçmışlar. Mustafa Kemâl'e casusluk ettiği söylendi. Bu komisyonun reisi Miralay Sadık Sabri idi. Kâzım da Eskişehir'den bizim trenle hareket edip Kütahya'ya çıktı. O da çetelerden kurtulup. Hele Yunanlılar'm hücum ettikleri bir zamanda asla yapılamazdı. Birinci inönü Harbi oldu. Ankara ve Eskişehir'e giden Ethem'e kuvvet oluyordu. Affolunamaz. hem de Mustafa Kemâl'e casusluk etmiştir. 318 den itibaren bu meseleyi yazıyor.. pek beyinsiz. Ethemler buna mukavemet ederlerse kırılmalı idi. Bir de herhalde alâkadarları dinlemek lâzım. Yunanlılar bunları bilâkayduşart kabul etmişler. Bugün Paris'te hürriyet içinde yazıyorum. Kâzım hem Ethem'le beraber görünmüş. böyle Yunanlılar'a iltica etmek gibi fena ve hainane bir şeye mecbur ettiklerinden mesuldürler.. Hem de usulü dairesinde olması tamamiyle mümkündü... Bunlar Ethem'e gizlice de mahvı mukarrer olduğunu.. millî kıyam mahvolurken kurtarmış bir adamı. Güya uyuşuldu. Biz. Eyüp Sabri..

bu bir zarurettir. Mustafa Kemâl bu taarruzu Ethem'in Yunan Ordusu'na ilticasından birgün sonra oldu diyor. yani orduyu ikiye ayırıp (. Bir de baktık ki vagondan Çolak Selâhattin bakıyor. (Sh. Buna lüzum yoktu..tecavüzün Mustafa Kemâl tarafından olduğunu. Rumlar aleyhine nasıl tahşid ettiğini bizzat hikâye ediyor. Bereket versin ki. berikilerin müdafaa telâşında bulundukları Kütahya'da Mustafa Kemâl'in kendi adamlarının çektikleri telgrafında da yazılıdır. Mustafa Kemâl (Sh. Kafkasya'dan. MOSKOVA'YA DOĞRU Bu karakışta Anadolu ortasından. «Mühim bir mesele varmış.. Paşada da emirberde de aym şeydir. vasıtasızlık iki kara belâ. Mustafa Kemâl onun müzakeresi için telgrafla çağırdı.)mak işini meclise bile danışmadan kendi kendine yapıyor.. Az bir vatan (. taarruz işin sonlarına tesadüf etmiştir. Ethem üzerine tahşi-dat dolayısıyle Şimalde açık bırakılan cepheden Eskişehir'i zapt için hücum etmemiştir. Koyun kesilmek için salhaneye kendi ayağı ile gidiyor.. bir şeyden haberi yok. Herhalde bu iş büyük bir cesaret idi. Şahsı ne olursa olsun mesele bunda değil ki. Düşman karşısında böyle bir vaziyet ne tehlikelidir. Diktatör! Kâfi. Sence ne farkı var. Bu esnada bizim şimendiferlerde teshinat böyle oluyordu. Yunan donanmaları öyle dolaşıyor ki. Ne yapacaksın? dedim. Halbuki heyet mevkuf olmadığı gibi Ethem'in (*) Bir isim ile cinayet ve ahlakla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Şurası feci: Sh 339 da: «. Bir de Mustafa Kemâl bunları nutkunda millî hükümeti yıkmakla itham ediyor (Sh339) Halbuki şu muhakkak ki. Selâhaddin'e Ne haber. Zaruri karadan gidiyoruz. Diğer yolcular çivi kesiyordu. diktatör olmadı da bu belâdan kurtuldun mu? Bir emirber öldü bir paşa diktatör oldu. 108 1 kötü olsun bir sobamız yok. Bir birimizi gördük. yandaki ağılda bekliyor. mesele diktatörlükte. Ethem'in kuvvetleri sırf Mustafa Kemâl'in şahsı aleyhindedir. bu iş hüsnü suretle de olurdu. Bizim için sahillere yanaşmak mümkün değil. Borusu pencerenin yanından yukarı çıkarılmış.. Mesele henüz bitmeden Yunan Ordusu bütün cephelerden taarruza geçmiştir. Böyle bir tehlikeli vaziyyete lüzum kalmazdı. Bereket versin. O vakit Sivas'ta kumandan idi.Moskova'ya gitmek pek müşkil iş. Eskişehir'e geldik. Vakıa denebilir ki. Selâhattin'i de bir türlü çekemiyordu... işin daha fecisi. 107 lehinde Millet Meclisi'ne telgraf çekmişlerdir. yola düştük. Mustafa Kemâl'e istizah yapmıştır. Ama ne yapalım? Heyetimizle trene bindik. Mustafa Kemâl kendi bunu diyor. Ethem kuvvetleri inhilal unsurudur. Böyle vagonlar da kumandanlara mahsus idi.337) de üç kardeşi tepelemek için cepheyi boş bırakıp adetâ bütün orduyu Kütahya üzerine. Vekiliz ama böyle (*) Kırdırmak ve hislc ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Evvelâ onları tepelemek lâzımdır.. Ben vagonumdan inip onunla görüştüm. Kendisinde vatan kaygusu herşeyin üstünde olan birinin yapacağı şey değildi. Bir gün Heyet-i Vekile'de dolaylı bir surette onun kumandanlıktan azlini teklif etti.. nereye? dedim. Ben bilmem. Başkaları daha evvel olduğunu söylüyor.îzzet Paşa heyeti bir müddet sonra dönmüş. Makas değiştiriyor. Ve buna bile bakmayıp bu işi yapmıştır.. Ve karar aldı. Tuhaf oluyor... diktatörlüğün kendine mahsus idaresinde. Yunan Ordusu'nda taarruz alâmetleri varmış. Güldüm.» diyor. Bir de düşman. Moskova dedik. Fakat şu da muhakkak ki. Vagonunda adi ir dökme somba bozulmuş. Kış. Mustafa Kemâl. Hem de bu müthiş işi.» dedi.. «Ankara'ya» dedi. Fransız. seyyar bir karyola.) olan buna cesaret edemez. nutkunda bu heyetin Ethem tarafından tevkif edildiğini söylüyor. Yani biz de soğuktan titremekte idik. Hâsılı Mustafa Kemâl bu rakibini de ez-di. O doğrudan doğruya bu işi yapardı. Yunan kabiliyetsiz bir düşmandı. Selâhattin aynı zamanda . Bunu daima gösterdi.. Amma. Fakat Karadeniz'de ingiliz.emirberlikten gelen Ethem'in koskoca Türk vatanında diktatörlüğünü kabul etmek. Yalnız Münir Bey'i Ankara'da alıkoymuşlar. Nitekim Millet Meclisi haber alınca bu işe kızmış. denizden gitmek yakayı ele vermektir. O. Zavallı millet! Sanki Ethem.334) Mustafa Kemâl.

bozuldu. Kımıldanacak.. yer kalmıyor. Bir Kayserili babasının eşeğini başka bir renge boyayıp babasına satmıştır. Oradan Anadolu'nun orijinal ve esaslı treni. aldatmalı bir ticaret olmuştur. Meclise girer. Kendisi Moskova dönüşünde Kastamonu'dan bir parça getirmiş imiş. Demek içini kurt yemeğe başladı. Zaten sonunda bu mesuliyet gelmesi muhtemel işleri daima Heyet-i Vekile v eMeclis'e yaptırırdı. Akşam da yaklaşıyor. O halde bu iki şehrin Türklerini ayıplamak mümkün değildir. yarısını ben vererek Belediye 109 Reisi vasıtasıyla bir koca sandık pastırma aldık. Kayseri'de de Yahudi yoktur. Şu farkla ki.Kızdı. Biri dedi ki: «Bizde Yahudi yoktur. Türk'e tacir değil diyen. Adeta mahalle çocuğu olmuştuk. hırçınlığı var. Konya'ya geldik. Herhalde bir huysuzluğu. Bu sandığı Moskova'ya kadar taşıdık. Dayanamadım. Yusuf Kemâl oraya gelmiş iken pastırma alalım dedi. bugünkü ticaret Avrupa'da da umumiyetle dalaverali. Hodbinlik!. Gittik. çirkin şey. Ve istedikleri parayı da pazarlıksız vermiştik. Olmadı. iftihara değermiş. Anhyamadık. amma ne yapsınlar. insanı kavgaya sevkediyor. O da gitti. Bunların otomobili varmış. bu ne gaflet? Seni kumandanlıktan azlettiler de inanmak istemedin. zaruri verdiler. Bermutâd aynı künde oyununa müracaat etmiş. Eski bir arkadaşlık ve hem bu kere yol arkadaşıyız. Tuhaf herkes de bu dolaba girerdi. söyledim: Ayol. Hasılı hep sinir. Zahir orada barınamıyorlar. Mağrur bir hal ile: «Yok. Daima odun gibi kaskatı durmak mümkün değil. Evvelce görmüştüm. Ticaret âleminde ya-hudiyi barındırmıyorlar. Arabada müthiş sallanmadan kitap da okunamıyor. Buraya Yahudi gelemez.Bir sebep mi var. Bir halısı varmış. severdim de. Sessiz düşünmekle asla vakit geçmiyor. Meşhurdur. Yüzü bozuldu. Kayseri'de Amerikalilar'ın Ermeni çocuklarını besledikleri Dar-ül-eytamları ve bunun için mükemmel hastahaneler de yapmışlar. Benim ne menfaatim olacak ki. Vakıa bu ticaret dolapçı işi. . Burası çerçöpten yapılmış beş on binadan ibaret. Otomobil çürük çarık bir-şey imiş. Bizar kaldı. Barınacak yer de yok. Vakıa yolda vakit geçirmek için hiç de fena bir vasıta değilmiş. Bakü'de birgün Bakülüler ile konuşuyorduk. Kırkar yaşlarımızda adamlarız.» dedi. mühim bir müzakere için davet etmiş. Hem de pastırmaları Belediye Reisi vasıtasiyle aldık. Mutlaka eller cebinde durmalı. Selâhaddin'i muhalif safta buldum. orada bir şey karıştırır. Arada kımıldanmayınca da olmuyor ki. Kımıldansam söyleniyor. ona bu yalanı söyleyeyim. yiyeceğiz. Yalnız zekâsı mahdud ve pek asabı. Ben de bir kenarını örttüm. Yahudiler'in adedini soruyorum. Vermek istemediler. Yaylı müthiş bir şey. ikimize de yetiyor.. Ne vakit ki. Hem kitap tutmaktan. bu kadar bilmezdim. istedik. Güzel löp et. zaten inanması lâzımdı. sinir. Hareketsizlikten bilhassa ayaklar donuyor. Çok soğuk. hırçın bir adamdır. Nasıl olur? Böyle şey olmaz» dedi.. Kayseri'ye geldik. kabahati Heyet-i Vekilenin üstüne atsın. Belki de bu pastırmadan iki lokma yiyemedik. Muahede yapmağa gidiyoruz. yoksa böyle huysuz mu? Eskiden biraz huysuz olduğunu bilirdim amma. Cidden iyi. Demek elinde iken azledememiş. Bana da vermiyordu. Ordan Ulukışla'ya indik. iyisi mi. Gezdim.Bakü ehalisinin âdetlerini. Belediye bizi misafir etti. Demek ticaret böyle imiş. dizlerine örtüyor. Fakat biraz sonra baktım. sinir. Yusuf Kemâl ile ikimiz uzun yatıyoruz. Yanında idi. Rengi değişti. Namuslu tacirler varsa da azdır. fakat demek yahudiden daha madrabazlar.. güldük. Sivas'a doğru yollandık. Hem de eldivenle beraber. Hem de tehlikeler göze alıp millete büyük bir hizmete gidiyorduk. el donuyor. Sanki bir tabuttayız. Kayserililer'i görsün. Şehri gezdik. «Kayserililer bizi iyi boyamışlar!» dedik. bir parça getirttik. Rusya'dan avdetimde dediğim olmuş. Yusuf Kemâl ile bir arabadayız. «Halımı berbad ediyorsun. vagonu olan yaylılara bindik. Kavgadan kolay yapılacak bir şey yok. Azledince olur ki ordusuyla hasım bir tavır alır. Şüphelendi. onu ben kendi canım için aldım.. insanın bir yeri ağrıyor. başka parça.mebustu.» Hayret edin sebebini sordum. Vaziyeti değiştirmeli. Ben de ona türlü muziplikler yaptım. Şoför bir iki saat uğraştı. yumuşak bir pastırma idi. «Çünkü bizde barınamaz» dedi. Lâkin itiraf edelim ki. Hâlâ aksine bir halini görmedim. Çünkü namuslu bilirim. pek tatlı bir davet ile geliyorum. Bunlar bizi boyamamalı idi? Çünkü misafirdik. Çok gafil adamdır. Onun mühim dolabı bu mühim müzakere idi. yalnız iki kişi bir tabutta. Zaten işsizlik ve başka bir şey yapamamak.» Demek azeri Türkler yahudiden baskın. Daha izah etti: «Biz var iken yahudiler ticaret yapamazlar. Ne yapalım. Neyse paranın yansını o. Buna da kızıyor.

Fakat Sivas'ta epeyce kar bulduk. üstü de çırçıplak. Sivas yolu soğuktu. teshin ve yemek pişirmiye mahsus. Burası askerî bin binadır. Müthiş direkler ve kubbeler. Öyle aykırı teklifler yaptınız ki. Ayrıldık. Lazımsa sonra onu da tepelerdiniz dedim... «Nasıl olacak. Binayı yaptırmak için dağın o eteğini. Halis Turgut bizi evine davet etti. Yeniçeri ağasını tepelemeli idiniz. yazm cehennemdir. Bunada cevap yok.. tehlikesi de nisbeten az. Bunun içi kenarda fırdolayı bir taştan set. mektep. Erciyes dağının eteğinden gidiyoruz. Mustafa Kemâl. Sanki muazzam bir taş kitlesi. Incesu'ya geldik. amma her vasıtadan emin. ' CELAL ARlF Kayseri'den henüz açılmıştık. Ankara'da soğuk vardı. Bizde tıkır tıkır gidiyoruz. Ben de damarına basıyorum. Yusuf Kemâl yine huysuz ve bana hakaret ediyor.. yüklü deve katarlarına da rast geliyoruz. Bunlar birşey değil asıl kagir mühim bir ahır var.. Konya'da daha çoktu. Devam ettim: Siz bana Mustafa Kemâl'i düşüreceğiz diye gittiniz. Bu . Gelen mevkili birine. bizi resmî bir surette yâni asker. toprak da kül renginde birşey.Bazı yerler kardan beyazdı. çok sağlam bir bina.dedim. Mimarlarımız. gelen de istikbâl olunmasını pek severler. Bunu meşhur Merzifonlu Mustafa Paşa yaptırmıştır. Rivayet ettiler ki. ağzınıza. Belediyede misafir olduk. otomobile müreccahtır.Bereket versin henüz Kayseri'den iki üç saatlik bir mesafedeyiz. o da cana minnet bilmiş.Derhal onların kamyonuna gittim.. adeta öyle bir azamet duydum. Celâl Arifin işi de bitti. «Yahu! ne yaptınız siz be? Bir çuval inciri berbat ettiniz. setler de askerlere mahsustur. Her muhitin kendine mahsus bir şeyi vardır: Orada en iyi şey odur. Kışın buz. hiç ağaç görünmüyor.. KÜRTLER VE ALEVİLER Sivas'a geldik. «Orası nasıl? Bu işi nasıl telâkki ettiler?» dediler. herkes şiddetle aleyhinizde. vaktiyle Mısır'da büyük Ehramın içine girince nasıl bir azamet duydumsa. Zararsız bir yol. Bereket versin.Sivas'dan doğru bir kamyon geliyor. Deveyide unutmıyalım. Pekiyi öyle olsun. onlar da durduk. Ocaklar. Gitmişvyani tabuta kendi ihtiyariyle binmiş. Bu Hazreti Nuh'u da taşımış olan yaylı ta-butdur. Birgün yıkılıp bu da mahvolur.Hemen her yerde istikbâl ediyorlar. Tetkik edilip. Kayseri'den Sivas'a kadar şose var. Döndük. Galiba Anadolu'da yaylı. Ben size Karabekir'le uyuşun demedim mi? İkisi birden dediler ki: «Ne yapalım pek kötü adam».. Bizde bu bir hastalıktır. Şimdi Paris'te benim gibi mihman gezer.» Yüzlerine baktım. memur ve ahali ile istikbâl etti-ler. Türk mimarîsini tetkik ettiler. Dağ kamilen kayadır. hiçbiri teklif olunur şeyler değildi. Baktım Celâl Arif. yaya olarak tekrar Kayseri'ye geldik. Siyasi hayat-ı müsteardan alem-i bekâ'ya irtihal etti. bir başka yaylıya bindim. Bir müddet sonra oradan da azletti. evler. Yolda. Halbuki Karabekir'le uğraştınız. Ertesi günü yine yaylılara bindik. Bütün bu yol bir düzlükten gidiyor. Çünkü birşey yapalım dediniz. Biz de. Tabiî herkes sizi kabahatli buldu. koca bir şey. Bu ne mantık? Ne beceriksizmişsiniz. içine girdiğim vakit.. artık Celâl Arifin vaziyeti tutunamaz bir hal olmuş.Seninle beraber gidemem deyip. arada. insan bu binayı görünce atalarımızın en mühim himmet sahibleri olduğunu anlıyor. memur ve halk istikbâl yapmasını. orayı düzlemiş ve çıkan taşları da binada kullanmıştır. Günde ancak otuz kilometre katediyor. derhal Roma mümessilliği ile yollamış. Ulukışla mutedil idi. Ankara'ya gitmişler. Orada birkaç metrede bir ocak var. polis. Hüseyin Avni. Binanın bir yanı dağdır. Somurtup durdular. fakat maksadınız için önce onunla hoş geçinip işi görmeli. plân ve fotoğraflarıyla beraber bir eser yazılması lâzımdır. Yaylı ve kağnı Anadolu'nun şimendiferidir. Orta yeri süvarinin atlarına. Meğerse orada mühim binalar varmış. Bu bina herhalde mühim inşaattandır. Bir aralık bunalacak bir hale geldim.meyus oldular. edemezseniz işe başlamayın demedim mi? cevap yok. Eteğindeki. Dedim: Ayol ben size evvelâ Karabekir'i elde edin. bur110 nunuza bulaştırdınız. Bence bu eser millî mefahirden biridir.. Henüz bu abideden bahs etmemişlerdir. tıraş etmiş. harb-i umumide orada üç alay süvari atlarıyla barınmışlardır. Kayseri. Güzelce bir cami. Muntazam koca bir mahrut. Bunlar eski meşhur kervanların bakiyesi. Sivas'ta Cemâl Bey (Eski Kütahya Mebusu ve Kastamonu Valisi) vali. Bir mola verdik..

Nihayet izmir'de yapılan suikast bahanesiyle Mustafa Kemâl tarafından asılmış. Mustafa Kemâl Trabzon'a seyahat etti. Burada ticaret yapıyor. Bir takım Türk Kızılbaşlar iştirak etmişler. Türküz. Zaten böyle neler kaybettik. Çok zaman sonra hizmetini bilen dostlarının ikramıyle Trabzon'a vali olabildi. Bunlar düzelmeyince de derd daima mevcuttur. siz Selçukîsiniz. vicdanî ve şahsî bir mesele olduğunu anlatmak olmasını teklif ettim. Eski evlerden. Koçgiri Aşiretine dair konuştuk. Bu tecrübe gösteriyor ki. Kürt değiliz. Koçgiri Kürt'tür. Sıhhiye Vekili iken çok teklif ettim. Lozan'da frenkler ve ekalliyetler meselesinde ırkî. Ve mebus da yaptı. Rum'u. Bu iş pek mühimdir. Çünkü ingilizler. Yapmak mümkün olmadı. Mustafa Kemâl'i sevmez.«Biz Şiiyiz amma. Bunların cehaletinden Şiilik sebebi ile Türkler'e Hnstiyanlar'dan daha fena bir nazarla baktıklarından bahsettiler. Fakat bunun kıymetini. Biz gittikten sonra bizzat Halis Turgut beş on köyü dolaşmış. Belki mektepte okumuş ilk Türkçülerden idi. Bu hal devam etse bu Kızılbaşlar.zatı ilk görüyordum. Namuslu biri. Bunlara münevverlerden heyetler gönderip propaganda yapılmasını propagandanın esasının kendilerinin de halis Türk olduklarını. bakınız. diye propaganda yapmışlardı. Kürd'ü kışkırtıyorlardı. Fakat Halis Turgut'un dolaşıp propaganda yaptığı köyler onlara şu cevabı vermişler. Ben de bu müthiş tehlikeyi bildiğim için bu tabirleri kaldırmak hususunda inat ettim ve muvaffak oldum. Oralarda esası bu olacak ilk mektepler açmalıdır. Anadolu'da isyanlar çıkarırken.. dimağları. Kızılbaşları. Bu adamlar askerdir. dinî (gayrimüslim. Türkmenleri de Türkiye'den ayırmaya çalışıyorlardı Hattâ Konya'da Mevlevi Çelebi Ab-dülhalim. dinin bir olduğunu. Sivas'tan geçiyor. cebir. Bu suretle hasım olmaktan çıkarılabileceklerini söyledim. bunun bir vakaya müncer olmasından korktular. Anadolu'nun bu mıntıkalarında ve Kürtler içindege-niş mikyasta propagandalar yapmalı. sonra ikinci Millet Meclisi'ne me111 bus olmuş. Tefkira'yı müthiş yapıyorlardı. Ankara civarından başlayıp Şark'a giden ve Azerbeycan'a dayanan bir Kızılbaş. Teşvik. Oradan . içi güzel ve orijinal. Ermenisiniz. Oranın başımıza iş açacağını temessül için teşkilât yapılmasını söylemiştim.. Top. ne Mustafa Kemâl'e ne Ismet'e anlatamadım. Bu iş Türkiye için hayattır. Bu ufak tecrübe bu tarz propagandanın vatan ittihat ve kuvveti namına en mühim bir vasıta olduğunu ispat etmektedir. Mustafa Kemâl azletmiş. Zora dağların borcu vardır. Hattâ. Sünnîlere isyan edeceğiz. Halis Turgut millî harekete hizmet etmiş. Çünkü bu vekâlete isyan işleri de merbut idi. Ermeni'yi. Zavallıyı Mustafa Kemâl Sivas'tan da tepelemiş idi.». O gece onun evinde. Sivas'm eşrafından. Kızılbaş köylerinde Halis Turgut tarafından yapılan propagandayı. diye kandırıyorlardı. Bilhassa mükâleme Alevî Türkler üzerinde idi. Demek öyle heyetler. Rusya'dan dönerken Samsun'a geldim. Nakzetmek için fırsat bekler. Ben böyle bir propaganda teşkilâtını sonra. evleri büyük bir konak halinde. Sivas ahvaline. ailesi eski bir aile. herşeyi top ve tüfek ile halletmek zihniyet ve peşindedirler. Reisleri Alişan'dır. Kızılbaş Türklere. Biz Moskova'da iken Koçgiri Aşireti isyan etmiş bu aşiret isyana kalkacağı vakit bütün kızılbaşlara adamlar göndermiş. ingilizler Konyalılar'a Türk değil. Ermeni olup gideceklerdi. sizinle birleşemeyiz. onları. Yörüklere de Türk değilsiniz. amma zorun devamı müddetincedir: Fırtınadan ağaç eğrilir.tüfek. Elan en mühim olarak yapılacak işlerden biridir. Muvaffak oluyorlardı. mühim neticesini bizzat bana o anlattı. bu tarzda propaganda yapmış. Vali Cemâl'i orada buldum. zihniyetleri düzeltemez. O esnada bu aşiretde millî kıyam aleyhine kaynaşma başlamış imiş. «Biz Şiiyiz. müslim) ve lisanı ekalliyetler tabirinde israr ettiler. Çerkez'i. sonra Mustafa Kemâl onu çıkardı. Türk şeridi vardır ki. Bu adam Ankara'ya getirtilip hapsedilmiş. muallimler gönderip. Bilhassa teklifim Kürdistan içindi. italyanlarla Selçukî Devletini teşkil etmek için sözleşmiş. ufak bir himmet bunları kazandırır. istanbul'dan gelmiştir. Buna sebep olarak çirkin şeyler söylediler. Vali ile beraber Halis Turgut. mezhep farkının ehemmiyeti olmayıp. bana söylediler. bize iştirak edin! demiş. fakat geçince yine doğ112 rulur. Abdülhamit zamanında Ermeniler bu Kızılbaş Türkler'e musallat olmuş.

epeyce malûmat sahibidir. Darılır. Ne olursam olayım. fakat ona ehemmiyet vermemiştim. Yahudi elin nurdan kopsun. Suratı ekşidikçe ekşidi. Ankara'ya giderken Bolu yolunda birşey yapmıştı. Gökmedresenin önüne gittiğim vakit büyük bir azamet ve haşmet önünde olduğumu duydum. Daha ne istersin? Lâf yok. Adetim bir şeyle bir adamın ne leh ve ne aleyhinde hükmetmem. Şimdi görüyorum ki. zekî denilen adamlardandır. Seyredenlerden biri merak etmiş. iki yıl kadar açlık içinde kaldı ve tecennün etti. Refahiye. Vakıa ekseriya zeki. Çünkü mesuliyetten korkar. sonra beraber çapkınlık. Ve böyle bir şeye de lüzum yoktu. Ankara ile muhabereni elinden alıp ben mi muhabere ettim. Hırçınlığı da yolunda. Münakaşa edelim. Hem de Mustafa Kemâl beni. ilâh. De... Çünkü evvelce gitmiş. Dedim ki: « Yusuf Kemâl! Bana amirlik taslama! Aklını başına al ve şuna iyi kulak ver. lüzumsuz» demişlerdi. En büyük millî işlerde de şahsî hırsı. «Arkadaşlar var mı?» diye sormuştum. Bu huylarını eskiden bilirdim amma. Dedim ki: Bu sözüne şaştım. Böyle bir teklife nasıl dilin varıyor. Olamamıştı. Iblis'e yaraşır derler. Kızdım. reisliğin bana verilmesini isteseydim muhakkak ben reis olurdum. Natûkdur. ve kimse sevmez. Pek çok egoisttir. Heyet-i Vekile'de tayinimiz esnasında ben bu sebebi söyleyip. Ben böyle şeyi aklıma getirmedim. Sivas'tan kalktık. namuslu olanlar vekâr sahibi olurlar. Bu sefer giderken eğer ben Reislik isteseydim bana vermeleri tabiî idi. Buna da cevap bulamadı. Hem maiyetini uşak menzilesine koymak istiyor..». Mektepte arkadaşlık. Hepsi «Hiç. insanlar tuhaftır. yani reis olmak istemişti.. hizme tedelim. Hak benimdi. Tarihte misâlleri çoktur. En ufak ve lüzumsuz bir şeyden alınır. Bu da böyle.. Kimseden bir şey isteyememişimdir. Muvaffak olamıyor. Geri geldin. bir yaştayız. Hakikaten de böyle ilâve ettim: Hemşehriyiz. falso ile dönmüştü. Nitekim Hariciye Vekâleti'nde bulunduğum zaman vekâlet umuru leyteleâlle'de. Orada ölmüş. Bundan da çok defa millî iş zarara uğrar. Yere göğe sığmaz. Nitekim Lozan'a giderken de bunu göreceğiz. Hem sıkılmıyor. böyle haris olduğunu bilmezdim. azametlidir. Nihayet Yusuf Kemâl ağzındaki baklayı çıkardı. Türkün bu millî hazineleri giderse bir daha yerine koymak mümkün değildir. Dargınlığı çok uzun sürer. Bize bir reis tayin etmemişlerdi. Yazı ve neşriyat ile münasebeti yoktur.adamda reislik mono-manisi var.. askıda kalmıştır. Oğulları Kütahya'ya götürmüşler. Mecliste uğradığın tufanı da unutmuşsun galiba. Bunlar harab oluyor..da azletti. demek bu . müthiş haristir. Ben senin reisinim. Bu adamı bilirdim. iyi haslet değildir. Zor mu imiş. Ne istiyorsun? Sana uşak mı olayım? Merasim oldukça sen başka yürüyorsun. Hakka bakarsan bu sefer reislik benim hakkım idi. Kendisi yüksek bir zekâ değildir. Hele hafızası iyidir. söylendim ve kendi kendime düşündüm. Yahudi. baş olamaz. fazlalığının sebebi varmış. Sonra Yahudi'ye sormuş. Ayıptır. Derhal reisliği bana verirdi. iyi çalıştı.. Bilhassa Mustafa Kemâl beni def için ne vakittir nelere baş vuruyor.. âmirinim». herşey yüz üstü kalmıştır. Halbuki Yusuf Kemâl asla reis. fıtrat halindedir. Hırçınlığının. ilk hükümet teşekkül edince Yusuf Kemâl . inattır. Malûm. Çünkü inisiyatif sahibi değlidir. biz de millî işe zarar verebilirdik. Bakan yok. Kibri azamet. Evvelce söylemiştim. fakat. Eğer zekâ ve malûmat hususunda bir riiçhan görüyorsan izah et. Ben doğrusu 113 I I böyle teşebbüsü ömrümde yapamadım. Sonra mesuliyet geliverir. Ağzında bakla varmış. Sen Bekir Sami ile Rusya'ya gittin. Bir şey yapamadınız. malûmatlı. Yine bu sebepledir ki. Ha. Ben ise bunu aklıma bile getirmedim.. Tek ben gideyim..! di ki: «Rıza Nur! Sen bana itaat etmelisin. Yahudi'yi biri döğüyormuş. Sivas'ta Selçuklu mimarîsinin incileri var. Eğer ben de bunun fikrinde olsaydım. mevkilerini düşünürler. Onda hilkat yoktur. kendi ağzı ile istiyor. Ancak bundaki vekâr derecesini aşmış. korkusuyla hiçbir iş yapmaz. def olsun diye sade reislik değil. Hiçbir iş çıkmamış. Erzincan'a doğru gidiyoruz. ne istesem verirdi. bir türlü çıkaramıyormuş. YUSUF KEMAL'İN SIKINTISI Artık Yusuf Kemâl azametli bir tavır takındı. dermiş. «Eli kopsun da neden koparsa kopsun» demiş. ¦ Karıştığım bile yok. Elverir ki.. Keza hırçın ve huysuzdur.

Anamdan emdiğim süt burnumdan gelmeğe başladı. Arkadaşlar farkına vardılar. Sebebi Anadolu hareketinden ümitsiz olup birgün uğrayacağımız mesuliyet korkusudur. şişesinin üst kısmı koyu bir is ile simsiyah bir ufak petrol lâmbası. Aşağıda bir Jandarma Karakolu varmış. ÇİLELİ YOLCULUK Sivas ve Erzincan. Mavzerleri boynumuza asamıyoruz. kara. Başladık gitmeye. Soba değil. Burası daima eşkıya baskınına mâruz olduğundan kendimizde birer mavzer aldık. duman fıskiyesi. sen niye itmiyorsun? Bu kadar hanım evlâdı.Rusya'ya gidinceye kadar vekil olduğu iktisat Vekâletine uğramamıştı. Bir odalık zeminde bir bina. Ortada saç bir soba. Yapmak mümkün olmadı. asker otomobili önden çekerek. Eldivenin hiç faydası yok. arkadan iterek bu dağa çıkarmağa başladık. Ve ondan kurtulmak çaresi tedbirini işten evvel alır. Alâ. Elinde tüfek de yok. Şose uzun gidiyormuş. Şehirlerde misafirlikte bize iyi. kâtip. Kurdum. iki geçilmesi güç dağ var. Bazen ayağımın altından toprak uçup kayıyor. Ayağıma ağaç kökleri bulaşıyor. Bir aralık bu yolu tuttuğuma pişman oldum. Benimki. Bu delikler kül çamuru ile sıvanıp tıkanmış. Kestirme keçi yolu varmış. Sobayı feryab ettik. Yorgunlukla alâ uyuduk. «Gitme! kaybolursun»dediler. Buna rağmen Yusuf Kemâl böyledir. Tuhafız. Halâ Sinop'ta kütüphanemde durur. ne kara bahtlı millet efradıyız? Elin memleketinde otomobil insanları taşır. Çardaklı. Iğin-ti'den sonra Karabayır'ın eteğine geldik. Ellerim donuyor. Böyle yerlerde ise benim kabil-i nakil yatağa yatıyordum. Hasılı pusulasız ve körebe tarzında kaybolmadığıma. Bakü'ye kâtip giden biri var. Sanki hüngür hüngür ağlıyor gibi olduk. Mevkii de müsait idi. Heyet-i Vekile'de de imzasını koymadıydı. Sık ağaçlık bir yer. Onunla Moskova'ya gittim. Artık yukarı çıkmak da mümkün değil. Neyse bin belâ tepeye çıktık. Gittik. Karabayır. Dedim ki: Ne memleket. Göz gözü görmüyor. Dinlemedim. Herkes şunu itiyor. Varsın zahmete girmesin. Koçbey hadisesinde Ankara'da aldığım filintadır. bu şişenin bir yeri de kırılmış. Burası sıcak ama dumandan durmak mümkün değil. bir müfreze asker var. Bir raddeye geldim ki. Bunu da düşünüyorum. Bunda mesuliyet hissi o kadar fazladır ki. Fakat her tanaftan duman fışkırıyor. Çünkü insan gibi bir kıymeti kalmadı. elbise ile yattım. Bir taraftanda eşkıya basma tehlikesi var.. bir elimle otomobili arkadan itiyorum. Kurt derisi kürkü üstüne aldım. Felâketimize sahiden böyle ağlasak yeri vardı. Yusuf Kemâl de halâ görememiştir. Ben artık canımdan bıkmışım. Yanımızda bir otomobil. sıkıştırdılar yine imza koymadı. Yerlere oturup tutunuyorum. fakat otomobile de yanaşmadı. Hemen eşkiya. Bu adam daima böyledir. Nihayet sobayı söndürmeye mecbur olduk. Bir eseri yoktur. ananın koynunda duraydın dedim. Bir elimde mavzer. canım burnuma geldi. Ona mukabil cesaret asla yoktur. belki otuz deliği var. muhallebici isen. kâğıt yanmış. sarı. Yapacağımız muahede onun eseri midir? Biraz sonra görülecek. Otomobil. Cam gibi keserek esen bir soğuk rüzgâr ile hafif bir kar 114 düşüyor. delik. o otomobili. Kestirme yolu tuttum. Şimdi ineceğiz. Karanlıkta tamam oldu. zabit. Ses verdiler. geceyi orada geçireceğiz. Bizden sonra yoldan yürüyenler de geldiler. orada mesuliyet mürg-ı anka'dır. Karakol orada imiş. evham ve hayalât ve cinnet halindedir. fakat nadiren bu kere de cesareti olup. Borular da öyle sıvalı. Otomobili brrakmaksa mümkün değil. Ve beraber döndüm. Karakolunyanı orman. bu uçurumdan yuvarlanmadığıma bin şükür ettim ve hâlâ şaşarım. Bir taraftan da karanlık basıyor. bir aralık kurtulsa arkada olan bizleri çiğneyip aşağı uçacak. biri daha bana katıldı. Şoför uğraştı. O hiç cevap vermedi. oraya kâğıt yapıştırmışlar. zuhuruna muntazır olduğumuzdan elde tutuyoruz. işi yapmalı. Bu kadar yıl millî hareketin içinde bulundu. Murahhas. birkaç yaylı. Ben de bir memleketteyiz ki. Bu dumandan gözler yaşardı. Lâmbanın isi de buna karışıyor. Ne yaptıksa olmamıştı. Kaybolursak gece bizi kurtlar da yer. Bu kadar işlerin civcivli zamanında hiç bir iş göremedi. yol görünmüyor. Göz gözü görmüyor. . Otomobil bozuldu..Üzerlerinde birden rengi belirsiz olmuş ve pire tersi başka bir benek vermiş birkaç yorgan. Her yapacağı işte evvelâ me'mûl veya mevhum bir mesuliyeti düşünür. Böyle adamlar hayatlarında hiçbir iş göremezler. Bağırdık. Ben de artık söylemedim. temiz yatak verirlerdi. Karakola girdik. O donan insan. Baktım. itmiyor. Ayağıma taş takılıyor.. İnsanda mesuliyet büyük mikyasta olmalı. biz burada otomobili taşı-mıya mahkûmuz!. şimdi kanter içindeydim. Bir tane bile fenerimiz yok. Öyle kızdım ki. tahtadan kiremitleri var.

Ben öndeyim. Sordum. kâh rüzgârın aksi istikametine dönüp soluk almağa mecbur oluyorum. Tam bu esnada Karakol tarafından bir süvari göründü. «Ben geliyorum» dedi.Arabaların atlarını alıp bavulları yükletmişler. Disiplinin bu kadarı galiba ahmaklıktır. Rüzgâr yerdeki karları savunuyor. «Aman! »dedik. yerlerdeki karları bir kısmım toz duman edip havaya savuruyor. Arabalar kara dayandı kaldı. Bu akşam onu kurt yer veya donar. Geçmek mümkün değil. Ve ne dedikse olmadı. Valiye emir .Karakola varır. Kimse de lâfa takat yok. Bu bir müthiş hodpesentliktir. Kar yağmıyor fakat bazen bir sağnak geliyor. Sade kendini düşünüyor. Bir nefer dedi ki: «Bir efendi arabada oturuyor. bir de şefre kâtibi Mehmet Ali yok. binlerce masum askerleri burada kurşuna dizmişti. dedim.» «Hadi!» dedik. O da geldi. Yusuf Kemâl «Hayır. Yüzmetre kadar gittim. Kimi eşyayı da amele omuzlamış. Atı ve diğer oradaki amele ve jandarmayı da yolladım. Büyük kafile. Harb-i Umumîde Kafkas Cephesi Karargâhı olarak şöhret alan Suşehrine geldik. Oraya kadar hiç kar yoktu. Yusuf Kemâl'e dönüp. Ya bazı yerde kar pek çok ta boyumca batarsam çıkmak mümkün olmaz. Ben tipiyi havadan şiddetli rüzgârla kar yağması zannederdim. Bu tehlike. fakat artık . «Çardaklı tepesinde kar ve tipi vardır. Bereket versin güneş yok. Jandarma zabiti imiş. açılan yolu örter. Akşam. Doğrusu bu tedbirsizlik-ti. Maiyetinden birini ölüme hem de hiç lüzumsuz terkediyor. ağaç falan yok. in cin hiç bir şey yok.Aferin Reis bu mu. Hem de şu gencin terbiye. Yürüdüm. Bir de o olsaydı tamamdı. Arkasında kürklü bir sürü amele geldi. kar gözlere dokunmuyor.» Çardaklının tepesine yaklaştık. her taraf bembeyaz kar. O kadar ki. Baktım telgraf direkleri var. Ne yapacağız?!. Yalılara bindik. Çırçıplak. Yemin etti. Ben ileride idim. Dediler ki. Lâkin onu takdir daha doğrudur.. Toplandık. Sonra öğrendik ki. Demek benim arkamdan gelmeye karar verdiği zaman o zavallıya da bu emri vermiş. «Bana Reis Bey burada kalıp her ne pahasına olursa olsun ayrılmamaklığımı emretti. Arkadaşlar için «Aman bunları nakledin»de-dim Atla Karakol'a gittim. Arkamdan Yusuf Kemâl bağırdı. civar köylerden Jandarma vasıtasiyle elli adet amele toplayıp şevketsin.. inanmak istemedim. Terledim ve yoruldum. Evvelâ «Hızır gibi yetiştin». Artık iyice karanlık olmuştu. Muhit dağlar ve aralarında dereler. fedakârlık ve disiplinine şaştım. Ben gece burada kalınmaz. Bu esnada kurtlar açtı. Ava hepsi birden saldırır. Bu mevsimde geçilmez. Bir ışığımız da yok. Ben gidiyo-rum. sanki hiç açılmamış gibi olur». Direkler var. Belâlı Geçit. Dedi ki: «Yarım saat evvel açtırdım. Pek takdir ettim. Alıklaşma devresi geçince bir kısmı geceyi orada arabalarda geçirmemizi söylediler. Yusuf Kemâl'e pek canım sıkıldı. karakola varmak mümkün olur. 116 işin fecaatine bak!. Bir yere geldik ki. Hızır mısın be adam? Biz deki sevinci görmeli. Kaldı. ilerlemek mümkün değil. Yine yürüdük. başka yerdeki karları alır.Bir fenerimiz olmalı idi. Bizimle beraber olan Baku mümessilliği kâtibi. insanın nefisini tıkıyor. zifiri karanlıkta karakola girdiler: Akıl ettim. geldi.Buradan da yola çıktık. Atını bana verdi. dedim. Kumandan Vehib Paşa. «Reis gelsin diyor» demişler. Yahut amele çıkarıp yolu açtırmak. Hemen fenerlerle iki takım adam yolladım. size imdat yollarım dedim. Ümitsizleştim. Düşündüm.. Mehmet Ali orada duruyormuş. Meğerse tipi başka şeymiş. nihayet pek yoruldum. öğrendik. Diğer Akba.ıU5 verdirin. tamamdır. Birde kurt baskınına uğrarsak. Kar diz boyunda. Bekledim. «Gidemem» dedi. Dinlenmiştim. ortalık da kararıyor. Çardaklı. Ortalık bi-' raz kararmış. Bu güvendiğim şey. imkânsız şey. o da görünmüyor. Tepede bir Jandarma Karakolu varrmş. Bunu kaybetmem. Burada gördük. Gece hepimiz değilse bile bir kaçımız mutlaka donup ölürüz. dirayetin? Zavallıyı hangi düşünme ile ve ne tedbir diye bu emirle oraya mıhladın. Askerlerden orayı bilen varmış. Burası bu dağın tepesi imiş. burası böyledir. Sürü ile gezerler. burada kalacağız» dedi. «Tamam ' mıyız? Hele toplanın» dedim. hakikaten öyle imiş. Herkes somurttu durdu. Her yer ak pak kar. Soğukda ve karda yürümek inşam pek yoruyor. Derhal bir bora eser. Herkes geldi. Gitmeye karar verdim. artık otomobil sevdasından vaz geçtik. Karakolun bir kilometre kadar uzakta olduğunu söyledi. Bir takım ona gitti. kalmak tehlikesinden pek azdır. Göz görür iken vakit kaybetmeden bu direkleri takip ederek gitmeli. Düşündüm. Sonra «yolu yine açtırınız?» dedim. Ufka kadar her taraftan böyle. Direkleri takib ediyoruz. Ata Yusuf Kemâl'i bindirmişler.

Yerimiz pek yüksek yer. sade bu adam sallana sallana yürüyordu. başımıza yeniden iş çıktı.meselâ bavuldan ekmek çıkarmak. ötesi başaşağı ve karsız imiş. . Doğrusu Yusuf \ Kemâl bu buhranda da egoist ve tedbirsiz bir insan olduğunu iyice ispat etmiştir.» demiştim.. ilerlemiş bir kalp hastalığı var demek. Kara batmayan bir baston yaparlar. fakat insan halini anlatır. Hepside ak. Sabah erken kalktık. kâh siyah eteğimi tutup elimle gözümün önünde bulunduruyorum. demek kurban vermedik. Yola çıktık. Hakikaten harika idi. bu hal devanı ederse.keyifli zannederken. Karakol sıcak. Bundan dolayı yürümek.Bir kilometre kadar kar içinde gidecekmişiz. aman yıkılacağım. Sonra odaya al-dım. Maddî ve manevî bitik bir haldeyiz. Gece oradan geçecek insan da yoktur ki çalsınlar. Tıbbiye mektebinde hıfzıssıhha derslerinde gözlerin karda. Şimdi tam lâzım. «Yahu! sen ne miskin.» Dediler ki: «Onlar karda yürümekte ustadırlar. Fransız askerinin gözü kör oldu derler. beline kadar kara batmış. gözlerin kör olduğunu bilirdim. Gözünü açtı. Lâkin pekte yorgunuz.. t Kendimizi herşeyden emniyette. Ayaklarına kalbur ve ona benzer şeyler bağlarlar. öylece kalmış.Dimdik getirdiler. yine başım ceketin altında. Zavallı tamamiyle donmuştu. menkıbelerini anlatıyorlar. bilhassa güneşli havada böyle olduğunu. insan değil... kol ve bacaklarını karla ovdum.canıma tak demiş olacak ki. Bu kadar nazlı idin de niye buralara geldin? Annenin kucağında oturaydm. ne hodbin ¦. bu dağ başında insanlara acı! Bu bavul. Ben böyle bir şeyi ta Ankara'da düşünmüş. müthiş bir egoist tesirini vermişti. Yâni muhtelif renkler. Burası biraz sıcaktı.. vücudumuz yumuşadı. Bavulu kurt yemez. Yüz metre kadar ilerledim. Sade ayağımın ucuna bakıyorum. herkes faaliyette ve canı bumuna gelmiş. onu da tutup atmış. berrak bir hava.. Bir yere bakamaz oldum. burası bir çok defa gazi imiş.» işte bu fena!. kar. Birşey dememiş. siyah gözlük almış idim. ateş yakmak gibi iş oluyor. Yürüdük. İki de bir karakolu Dersim eşkıyası başarmış. bize halinden hiç bahsetme-diydi. Sustu. «Canım. her birimiz bir tarafa serildik... Biz karanlıkta bu yaraları görememiştik. Bu ise. yiyor yatıyor. Kucağında tutuyormuş. molalarda elini bir işe sürmüyordu. iş görmemekte hakkı varmış. Karabayıra oto-mobili çıkarırken. kimde takat kaldı! Kaç sefer oldu? Bu zifiri karanlıkta. Buna Napolyon'un Moskova seferini misâl getirirler. Dışarı çıktım. Artık tepem atmış. Bizler jandarma. Azarladı-ğıma pişman oldum. Bu süratle bu mıntakayı geçtik. rüzgâr kesilmiş. Artık zavallıya hüsnü muamele ettim. heyetin parası vesair mühim şeylerin bulunduğu ufak bavulu o muhafaza ediyordu. Az zamanda uyuyup gitmişiz. Biraz da bu otomobile sen dayansan a. Yalnız bu olsa. Yine alâim-i sema. tipide.. Baku kâtibi trende. Herkes deli mi? Yarın erken gider alırlar. bir adım atmak ta mümkün değil.dedim. Pek keyfimiz kaçtı. Kurtuldu. Bana nazlı bir ha-nım evlâdı. Bunlar Dersim dağları imiş. Kurşun yarası içinde. Uçuşup duruyor. Kalpte daraban da duyamadım. Görüyordum. ondan sonra bizimkinden alçak bir takım dağlar var. geldiler. Baktım teneffüs hissedilmiyor. Birden gözümde alâimi semâ hasıl oldu. Yolculuk.. Her arkadaş diğerine yardım ediyor. Karakola baktım. Bu sefer de Yusuf Kemâl bavulu tutturdu. sonra da güneş de doğdu. Biçâre karanlıkta yolu kaybetmiş. Hemen karakolun avlu gibi yerinde vücut. fakat hangi bavulun hangi köşesinde? Bulmak mümkün değil. Hapı yuttuk demek. Sordular: «Meselâ bu akşamda basılabilir mi?» Cevap «Hay hay!» ben inanmadım ve dedim ki. Bu çocuk sade oturuyor. «Bu karda Dersindiler nasıl bir dağın tepesine gelebilirler? Olamaz. herifsin be?. ne nazlı. Amelenin parasını biz verdik. amele. Önümüzde bir çukurluk. Bir müddet sonra çıkarıp baktım.. Fena kızıyordum. Şimdi Karakolun hikâyelerini. [ daima. Demek bu gece burayı da basabilirler. Başımı ceketimin altına soktum. Bir saat kadar da burada sun'î teneffüs ve masaj yaparak uğraştım. Dış tarafında bir çok kurşun yaraları varmış. arabada. Yıllarca evvel okuduğumuz bu şeyi de gözümüzle gördük. şifre. Şosede yürür gibi yürürler. Böylece bu karakola sığınabildiğimize bin şükür ettik. Şimdi muayenede gördüm ki. Bin şükür. zavallıda pek . fakat yine bildiğinden dönmemiş idi. Diğer takım da Baku kâtibini bulmuşlar.. Demek bu adamlar ski ve emsali kar âletlerini kendilerine 117 mahsus bir tarzda biliyorlar. «illâ getirsinler» dedi.

Hareket edip. müdafaa görmezse cana kıymaz. silindir şapka giyeceklerine o paraları.. Ovadayız.. yel gibi akan bir su. yıkık duvarlardan biraz örüp üstünü toprakla örtmüş. Zabit ve neferler. i Ne nimet? Avruya'da böyle şey bulmak mümkün değildir.. Reisliğine pek sahip olmak isteyen Yusuf Kemâl. Elli amele tuttuk. En taş yüreklileri ağlatır. Daha neler var?!. Bir ukbe. Elimi soktum. sizi bize muhafız diye . buralarda olmuş olsa gerektir. Bu kadar bilmezdim. O zamana göre şu iş insanî.. Bu fena. Tabiat şurada bol akan bir banyo suyu ile mideler için mükemmel bir sofra suyu olan kalevî suyu yan yana koymuş. Birçok gün sürermiş. Cidden kan ağlatıcı bir manzara görülüyor. içine girmiş. Dersim eşkiyasında.. çanlar konmuştur. Biz Türkiye'nin fevkalâde bir heyetiyiz. Evler varmış. Hükümet jandarmasını bizim için harekete geçirdi. Üç buçuk ahşap evmiş. Bakalım.Dedim: «Ayol. önümüzde bir geçit daha var. Bu sayede kurbansız geçtik. bizim elimizde hâlâ buralara bu kadar iptidaî olsun bir tesisat konamamıştır. boğaza gireceğiz. Bir gece de boğazda yatmak lazımmış. Canı dişe alıp buna da gireceğiz. Sağ kalan bir iki aile şimdi gelmiş.. sonra soymak imiş. Biraz ötede bir de yerden kaynayan bir su var. Yolun kenarında bir su şarıltısı duydum. yani kemiyetçe. Viranade baykuştan başka bir şey değil. Hazırlandık. Bağırır. indim. İlerledik. Tuhaf. Mustafa Kemâl danslara revaç vereceğine. Bunun dehşeti coğrafi teşekkülünde değil.Bu dağlar eski tarihte meşhurdurlar. On adım kadar yoldan öteye ilerledim. Yapılarda çanları çalarlar -mış. Henüz bir kulübe bi•¦ le yok.. Şehre geldik. Gidip gördüm. Dediler: «Ağaçları da söküp yakmışlardır. Bunlar Türk köyleri imiş. ateş yakıp ısıtırlar. Bunu söyliyen şey. ocaklarından duman tütermiş. Demek her yıl buralarda nice vatan evlâdı mahvolup gitmektedir. Suyu. Kars'a kadar iki geceyi böyle viraneler arasından geçiyoruz. ikide bir gördüğümüz ¦ birçok yıkık duvarlardan mürekkep viraneler. Erzincan'da yeniden bir jandarma zabit ve çavuşu kumandasında on kişilik jandarma kuvveti vermişlerdi. fakat çırçıplak. dumanı çıkan. pusu arkasından yolcuyu evvelâ vurmak. vatanımız ne zavallı harap topraklarmış!.» Artık. Köyleri de yakmışlar. fakat başka yolcular bunu yapamaz. Buralar geniş ovalar. Geceyi geçirdik. fakat kükürtü çok az. Ermeni faciaları. Sade kalevî suyu var. Boğaz uzun imiş. Ermeniler ahaliyi kadın. bir belâ-yı berzah imiş. Pontus Kralı Midad ve Romalılar zamanında burada kulübeler yapılmış. Teessüf ile söyliyelim ki. «Davranma» d«f.Imar edilse bir kaç «Mısır» yapar. Artık Ermeni tahribatını görüyoruz. mühim bir iştir. Kükürt kokan. Halbuki Anadolu'nun diğer taraf eşkiyası geçidi tutar. Bize ise hilkat herşeyi bir arada vermiş. Ve anlaşılıyor ki bir müddet evvel buralar mamur imiş. evlerinin önünde oynarlarmış. Ksenfo'nun meşhur seferleri. ERZİNCAN OVALARINDA Erzincan ovalarına düştük. Adı Sansa Boğazı. koyunları varmış. Erzincan şehrini de birşey zannederdim. Gördüm. efendim» dedi. Boğazın ucuna geldik. Zabit: «Bize müsaade. Sordum. Fare gibi bu deliğe gireceğiz. Boşuna akıp giden şu suya baktıkça baktım. Askeri kırılmıştır. keyfiyetçe sıfır bir şehir. kükürtlüdür. Bunlar ise önce öldürüp sonra soyuyorlarmış. Buz gi118 bi tattım. Çocukları. Acıdım. çaylar da var. ne kadar zamanda!: Bunlara sorunuz.. Bu suretle yolcu varsa çan sesine giderek yolu kaybetmezlermiş. Çardaklı vakasından beri hiçbir şeye karışamıyordu. Bu eş-kiyanın fenalığı. inekleri. kızları varmış. Gittim. delikanlıları. erkek ve çocuk kesmişler. in. Konak yeri var. Daha doğrusu çörden çöpten bir büyük köy. kalevî bir su. Burası imar edilse ne mükemmel bir su şehri olurdu.. Yüreğimin yağı da beraber aktı. Harb-i Umumi sonunda Rus ordusu Bayburt. zehirli hikâyeler.. cin yok. kanlı. Buradaki insanların hikâyesine bakmaya lüzum yok. harareti de azdır. böyle işlere sarfetse ya!. Hep hayret ettik. Nadiren bu harabelerde de dumanlar görüyoruz. Fakat istifade ettiğimiz yok. soyar. Fransa'nın Dix-les-Bains banyoları meşhurdur. Koca ova. Düşündüm. melerlermiş. Köy bununla mı eski haline gelecek. buralarda pek bir ağaç da yok. bir sıra dizildiler. idare üstüme kalmışü. Muhafızlarımızı değiştirmişler. Erzincan taraflarından çekilirken Rus Ordusu'n-daki Ermeniler müthiş katliâmlar ve emsalini yapmışlardır. Fecidir. «Beğ»'i kaldırıp «Bay» koyacağına biraz bu yolcuları düşünse ya!. Gazı bol.

Kumandan. dedi: «Efendi! Biz canımızı bedava bulmadık. tehditle götürmekte bir fayda yoktur. Beş on kişilik saçma birşey olduğunu öğrendik. Bunun üzerine kumandayı kendi deruhte edip. Yokturdan başka cevap alamadım. Tif' lis'te olduğu zannediliyordu. nasıl olur siz emir kulusunuz. Hele bir müzeyi gezmek için çok zorlandım. Herkes namusundan bahsetti. Hem de mert adamlardır. Beni görünce «Gel ulan Doktor» dedi. Bir milletin başına böyle ehliyetsiz. böyle bir kuvveti zorla. Hoş beş derken. Enver Paşa'nın Sarıkamış hücum emrini. Usulca Kimdir!? dedim. Belediye reisi.verdiler. Biz 119 £ o '60 H I—I I j S fe-i 4 <N t» İ <N içinde mücessem taştan koçbaşı resimleri var. Bir gün evden çıktım. Bir türlü gezdirmediler. Zavallı mektupçu yere düşen kâğıdı alıp bir de kandilli temenna edip çıktı. Bize çok şeyler hikâye ettiler. Ordu yüz bin kişilik en dinç ve en seçme bir ordu imiş. kazık olmuş. galiba Hoca Raif Efendi idi. Şişman. Dedim: «Hamid bu olur mu?» «Siktir et. eşraf ve emsali halk ile görüştük. Bu rezalettir. Askersiniz. redingotu daralmış. Düşündüm. Orada müzeleri dolaştım. demiş. Fakat valinin adı üstünde. oraya gelmiş. hücum emri vermiş. Biri de. asker nizamına tabisiniz» dedim. bir çuval badem ve dut kurusu aldı. bütün halkı kamilen ve şiddetle komünizmin aleyhinde bulduk. Celâl Arif meselesini sordum. askeri hücum ettirmiş. Karabekir hakkındaki Celâl Arifin it. Ayaklarını masanın üstüne uzatmış.» «Öyle amma döneceğiz» dediler. Siktir!» dedi. Çünkü emir öyledir. Demek bu rehberin fırçası. SARIKAMIŞ'TA DONAN ONBÎNLER Eski ve yeni Rus istilâ harplerine dair bazı hikâyeler söylediler. Bu belâ gelse Erzurum'dan doğru gelecekti.» iş anlaşıldı. nasıl olsa gireceğiz. Burada iyi bir iş yaptı. Sonra ben bu çinilerin peşine düştüm. kelli felli biri önünü ilikliyerek içeri girdi. Soğanlı dağında hepsi donmuş. Yusuf Kemâl Erzurum'da süt dökmüş kedi gibi. Biri kendini tutamadı. Ve kımıldamadı. Eşrafın dedikleri bunlardı. Enver. Bu cevap hep «Evet» dir. Allah'a bin şükür. Vazifeniz asıl bu boğazı geçirtmektir. Ermeniler kaçar iken bu caminin çinilerini söküp götürmüşler. bütün askerlerin donup. Keza bir iki çuval pirinç. Sade onbaşı «Efendim ben sizinle geleceğim. esnaf. Hükümet konağım da yakmışlar. Hamid'i görmeğe hükümete gittim. böyle lâflar heriflere vız. dinsizlerin gelmesiyle olurmuş. Odasına girdim. Bunları gözüyle görmüş. Ve kâğıdı da avucunda suyunu çıkarıyor gibi sıkıp buruşturup adamın suratına attı. Erzurum istihkâmlarını gezdik. Mektupçu bir kâğıt sundu. Yanına vardım. madem öyle. Erzurum ahalisi insana canlı bir insan olduğu hissini veriyor.. Buna çok sevindim. Camiin bu hali pek acınacak birşeydi. Buraya giren sağlam çıkmaz. Vali okudu ve pür hiddet «Böyle boktan şey olmaz. O milleti nasıl ve bedavadan pırasa gibi doğratı-yorlarmış.' hamlarını sordum. Zabitten itibaren birer birer «Dönmek istiyor musun?»diye sordum. hücum yapılmaz. Vali yine aynı vaziyette. Belediye Reisi vasıtasiyle üç beş koyun aldırıp kavurma yaptırdı. Sandalyesinin yanına oturttu. sandalyesinde yarı yatar gibi. Hükümete sordum. Enver'in tek basma kaçışım hikâye etti. Bu da hüngür hüngür ağlanacak bir hikâye. Biz demek canımızı bedava buduk. Parayı . «Mektupçu» dedi. Ve rivayete göre bunlar da hadsiz hesapsızdı. Bu muameleye hayret içinde kaldım. bunlar âdi heriflerdir» dedi. Ancak yine herkes Palavracı Kâzım'in hırsızlığını söyledi. Bu olmaz şey. «Pekiyi. Baktım. iliklenince potlar yaptı. redingotlu.. Israr ettim. gösterir bir ibret ve ders. Tüccardırlar. Eşraf. Varsın geri dönsünler. Erkân-ı harp olan Alman dahi öyle demiş. yolu tıkanmıştır.

Erzurum'da şiddetli idi. Bu adam meğerse içki. notlar aldık. Kavurmayı soğanla suda pişiri122 yordu. Erzurum'dan Sarıkamış'a Rusların Harb-i Umumi'de yaptıkları ince hat. Bunlar tetkik heyeti imiş. bir de akşam odun atmak kâfi. KAZIM KARABEKlR Karabekir'i ilk görüyordum. Erzurumlular Kayserililer gibi değilmiş.. Bizi boyamadılar.. Yüzü güzel ve sevimli. kimin kimden nüfuslu olduğunu. ecel beşiği. Tevfik Rüştü geldiler. Dosyaları verdi. Ne vezin ne kafiye gibi en iptidaî unsurlar bile yok. O da her vakit yoktu. hem bir soba üç dört odayı birden ısıtıyor. Rus şimendiferi pek geniştir. Bir iki çuval un almadı. Yalnız bir kusur etti. Keski memleketimizin her tarafına tamim edilse. Karabekir'i gördük. ilâh. dedim. kârgir ve pencereler iki katlıdır. Modeli oradan almalı. Belçikalılar bu Rus sobasını isl-âh ve tekemmül ettirmişler. kimin ne fikirde bulunduğunu. şişmanca. onu idare eden şahsi123 yetlerinin mahiyetini. Razı oldular. Şimendifer ile gittik. Kars'ta daha müthiş bir soğuk bulduk. der. istedim. Rusya'da bir iş görebilmek için Rusya'nın vaziyetini. sekiz on günden evvel gidemeyiz. Su sobalar çok iyi şeyler. Kendisi galiba musikî ile de bir derece ünsiyette. Herkes küçük dağları ben yarattım. okutmuş. Biraz çamur ve güzel köşkler var. küçük küçük binalardan mürekkeptir. bir kısmını Yusuf Kemâl tetkik edip. Bir sabahleyin. Gayet güzel kavurma yaptırmışlar. Bu şimendifer ile rahat rahat ve ölüm kaygusu olmaksızın Kars'a geldik. Soğanlı dağlarından gidiyor. Ali Fuad bizi Kars'ta bekliyordu. onları toplamış. Bundan sonradır ki. Soğuk. Şiir değil. Bizim Kars. Birleştik. yemekleri sıcak olarak muhafaza etmek içindir. işte bu mükemmel ormandır ki. Vagona girince insan villâya girdim zannediyor. Yetimhaneler yapmış. Gördüm. Yenir şey değildi. Moskova'da neferlerden biri de aşçı çıktı. Evvelce Moskova'nın halini görmüş olan Yusuf Kemâl bu işi çok iyi yaptı.yarı yarıya verdik. Besim Atalay. Bu iş on gün kadar sürdü. Ne yapalım? Buna da bile bile bindik. Bir yere geldik. Kars'ın elimize geçmesine olan manevrayı da bize istihkâmın tepesinden gösterip anlattılar. telefat veriyormuş. O halde güftesini başkasına yaptırmalıydı. Bunun için Şark cephesi kumandanlığının bu babtaki dosyasını tetkik edeceğiz. Rusya'da ilmî tetkikat yapacaklar imiş. Kıt'al arı var. Neyse kavurma ile pilâva kuvvet verdik. Güzel bir hava idi. sonra güftesini gördük. Bu esnada istihkâmları da gezdik. Sordum. Erzurum'un mahrukat ve kerestesini veriyor. Bereket versin evler kaim duvarlı. yanaklarında sıhhat alâmeti vardı. öğrenmek lâzımdır. arasından Kars Suyu geçen iki dik tepenin böğürlerine yayılmış. Asker bizi istikbal ederken bir hava çaldı. Orada Rüştü Paşa'nın (izmir'de asıldı). Daha iyiydi. ikide bir devrilip. sigara. Bunlar tuğladan yapılmıştır. Karabekir bestelemiş. Bizim arkadaşlar «Gidelim!» dediler. Hiç bilmezdim. bir şey yok. Eşkıya değil amma. Onlara baba olmuş. Tabakları da ısıtır. Yerine bir nevi darı veriyorlardı. «Hayır. Zabitler. Taze et gibi oluyordu. Demek şiir nedir bilmiyor. fakat görmeyeydim. Doğrusu büyük hizmettir. Her taraf güzel ağaçlar. Ayıp değildir ki. Kâzım Karabekir yetim çocuklar ile çok uğraşmış. Güzel bir beste. Erzurum'da gördük ki. güzergâhı da çok arızalı. Avrupa'da o kadar geniş şimendifer yoktur. Kars'ta Ruslar düzlükte Avrupa şehri gibi yeni bir şehir meydana getirmişler. Rusya'ya girebiliriz. Amma bizde işte böyle. Hepimiz kibirliyiz-dir. Sobaların yukarı kısmında bir yerde var ki.. Ruslar simsiyah ve adam başına yarım dilim bir ekmek veriyorlardı. Her evde yerli ve bina yapılırken duvara yapılmış koca soba var. Ekmeksiz kaldık.. Bizden sonra intihap edilip gönderilmişler. Yoksa Rusya'da açlıktan bir deri bir kemik kalacağmız şüphesizdi. Bir kısmım ben. Bunlar bize Moskova'da o açlıkta kudret gibi oldu. . Bizim zamanımızdan kalma eski Kars da duruyor. Orta boyludan biraz daha kısa.. Burada Ruslar'm geniş şimeniöfcri var. ikisi arasında büyük bir zıddiyet var. Hem az odun yakıyor. Manâda da bir yükseklik. Bu aralık mebuslardan Soysalh tsmail Suphi. Bu adam tahsil ve terbiye işini seviyor. KARS Sarıkamış'a geldik. Bu şimendifer sağlam bir şey değil.

Nihayet Trabzon'da Kâhya. Muahede yapacaksınız. Bu mülâhaza iledir ki. evvelce gitti. Ona hakaret edilse. Bana: «Seni şimdiden tebrik ederim. istanbul'dan tanırdım. Türk ordusu Almanlar tarafından terbiye edildi. sivilleri iyi bir surette yetiştirmek herhalde münasip ve lâzımdır. Dosyalarda iyice malûmat bulduk. Bundan da istibdat ve müstebit doğuyor. . Hiç olmazsa neticeyi elde ettikten sonra yapmak dirayetini gösterseler idi. Millî hareket esnasında hemen hepsini gördüm ve görüyorum. Hepsini de öldürüp denize atmış. Muvaffakiyetin temel taşıdır. Bu aralık Mustafa Suphi ve arkadaşları olarak 14 kişi Rusya'dan Kars'a geldiler. Kendi kendime «Demek Ruslar muahede yapmağa razıdırlar. Türlü sözler ile bunlara hakaret etmiş. Terbiyeli. Çok iyi bir görüş. para ve silâh dilenmeye giderken bu iş fena bir şeydi. Bunlar bu sanatın terbiyesiyledir ki. Yalnız bu tablo içinde bir şey bariz bir surette dikkate çarpıyordu. Bilhassa Deli Hamid'in çok parmağı vardır. istihbarat böyle işlerde ve her işte en mühim bir şeydir. «Tam yerinden haberim var» dedi. «Militarizm bir milletin yıkımıdır» demişler. Ruslar. bizi çok tenvir etti. Disiplin. Meşrutiyetten beri de bizde yine ihtilâllerin başında asker. kafamız boş.» dedi. bu mühim tefavvük. Zaar her şeyi halleden kılınan kendi ellerinde olması onlara gurur. orduyu ihtilâlden kurtarmış. şüphesiz bir surette müreccah iseler de böyle yapılacağına. hattâ genç birkız gibi de utangaç. Şimdiye kadar ben bizim asker takımıyla bu kadar temasta bulunmamıştım. sivillerimizde asla yoktur. filozoflar bu sebepledir ki. Komünist propagandası yapacaklarmış. Çünkü Yusuf Kemâl. Bu sahada da halkta komünistlik aleyhine şiddetli bir aksülâmel hâsıl olmuş olduğunu görüyorduk. Karabekir de aklını başına almış. Deli Hamid ise komünistliğe müthiş düşman. Suphi'nin yanında bir Rus kadın da varmış. bunu yaptıran kısmen hükümet idi. Yâni zabiti sivriltmezler. îttihatçılar'a muhalif idi. Bu şeref sırf sana ait olacak. siyasî ve diplomatik bir işi yapacak mı. 124 Henüz Rusya hakkında hiç malûmatımız yoktur. Biz de Rusya'ya geçtik. Yapamadı. birinin diğerinden eksiği yok. Tuhaf hepsi azametli. Görüşmesi de nâzik. bizim yeniçerilerin yaptıkları malûm. Kendisine sahihten muahede yapabileceğimizi ve bu babtaki haberinin mevsuk olup olmadığım sordum. Mim koydum. Moskova'ya muahede yapmaya. itimad-ı nefs veriyor.kahve dahi içmemiş. Erzurum'dan itibaren Trabzon'a kadar merhale merhaleahali toplanıp bunların yüzüne tükürmüş. Yalnız şunu söyliyeyim ki. Ruslar kendilerine para ve mücevherat da vermişler. keza general rütbesini lâğvetmişlerdir. Bu dahi onlarda umumî bir sıfat gibi mevcut ve aynı derecede. bunları bir motora koyup biraz uzağa götürmüş. Bu güzel bir haberdir. yola çıkmıştık. Trabzon'un kabadayısı idi. Şaşılacak şey. Suphi. Zabitlerimiz intizam ve nizam altında çalışır. bütün milletlerde askerlere mahsus bir illettir. Moskova'da bize bir düziye söylendiler . tehlikeli bir maddedir. beni buldu. hukuk-u esasiye âlimleri. Bu suretle Alman usulleri. Bu Kethüda'yı tanırım. MUSTAFA SUPHİ NASIL ÖLDÜRÜLDÜ? Suphi ve arkadaşları gitti. Bomba gibi patlayıcı. Fuhuştan eseri yokmuş. Olmadı. Azametli. Giderken de elimiz. İnsan. MİLİTARİZM BÎR MİLLETİN YIKIMIDIR Bu hal sade bizde değil. Pek doğrudur. Bolşevik aleyhinde. Heyet-i Vekile bize bir talimat bile vermemişti. Bu da militarizmi millî uvziyetin ciğerine kadar sokuyor demektir. Hükümetin de hiç bir dosyası yoktu. Bu sebeple onlara. Nitekim Kars'tan itibaren istihbarata başlamıştım. evvelâ mükemmel istihbarat yapmalıdır. İsviçre'de orduyu adeta milis tarzına benzer bir hale koymuşlardır. yağlı memuriyetlere geçiyorlar. Asker milleti siyaset denilen şeyin yanına asla yanaştırılmamahdır. vakayı haber aldılar. Çalımı da pek severler. kâfi değildi. ben buna çok ehemmiyet veriyordum. Roma'nın Protoryenler'inin. Türkiye'ye gidiyorlar. Askerlikte de böyle. çok talihli adammışsın. Ve bunun önüne geçilmesi için çareler aramışlardır. iyi bir usuldür. bunlar ihtilâlin muvaffakiyetinden sonra da büyük mevkilerin üstüne çöküyorlar. emirlerin derhal icrası usulü onlara kendilerini bir şey zanettiriyor. Her biri kendinden başkasını beğenmez kurum ve çalım sahibidir. amma.Katilleri meydana çıkarttırmak için pek uğraştılar. metodları girdi. Ankara'da Rusya hakkında hiçbir haber yoktu. İstedikçe istemekte mahzur yoktur» dedim. Suphi'yi. azametli oluyorlar. Tafsilâta girmeyelim.

Hâlâ Paris'te o komiteyi idare ederler. Gayet nasyonalist bir hükümet. kabine reisi Hadis-yan. Ba-tum'a gelip Türkiye'ye geçmek istedikleri zaman. ne görmüştüm. alınacak. ilâh. Uyandım.. Gece oldu. Bakalım onu katledenler ne olacak?.. Asla. Enver lehinde Trabzon'da tertibat yapmış.. O soğukta bir çok adamın ayağı çıplak dolaştığını hattâ bir takım insanların çıplak olup vücudlarına bir çuval örtmüş olduklarını gördüm. Bunun sererine fener alayı bile tertip ettirmiştir.. Sta-lin'e müracaat ediniz. yine yürüyor. Şehrin dörtte biri ise Şeytanpazarı adında olup. KARABAĞ Bu esnada Gürcü Cumhuriyeti var. Zengin de olmuştu. En iyi otele indirdiler. Gece yarısı bir müthiş tarraka. Bize suikast yapmaları mümkün. Yaşa!» diye bağırtmış.Kayıkçılar kâhyası idi. Ancak üç dört yıl sonradır ki. Tünelin üst kısmında stalâktit halinde o kadar buz olmuş ki. Yine koç gibi bir baş vuruyor. Taş-nak Ermeni Hükümeti yerinde tutunamayıp düşmüş. Rusya'dan dönüşümde bana ikram da etti. Ve komite sandığından yeyip içerler. Katil katlolunur. Suphi. Bu da «Muahede yapmağa muvaffak olacaksınız. Böyle böyle delikten de geçtik. GÜMRÜ Trene bindik. Yüzleri de kaşeksi halini almıştı. Bizi misafir ettiler. Tren duruyor. Stalin'in muahede yapmak fikrinde ve isterse yapacak kadar kuvvet ve nüfuz sahibi olup olmadığını sordum. Ermenistan'a girmiş. Bu tarafta kükürtlü sular ile güzel banyolar da yapılmış . Bir şeye inanmak için çok vesikaya istinad etmeli. Üs-tünekorku da caba. Bu hükümeti idare edenler Menşevik Gürcüler. iki kardeş düşman. 126 TİFLİS. Ermeniler'den de korkuyoruz. Kardeşi general olup Ankara'da Gürcü Menşevik ve millî hükümetinin sefiri.» dedi. Uyuduk. Stalin de Gürcü'dür.» dedi. öyle bir iki söze kanıvermek felâkettir. Şehiri gezdik.. Su testisi su yolunda kırılır. Bizim coğrafyacılar eski Türk adlarını bulup haritalarını yapmalıdır. Ermenistan Moskova'ya merbut Bolşevik bir cumhuriyet oldu. Mustafa Kemal'in emri tertibiyle yapılmıştır... Bu düşüş Taşnaklar'm düşüşü demekti. Ruslar bu eski Türk şehrini imâr edip güzel bir hale koymuşlar. Ben bunları işittiğim vakit daha henüz kimse Stalin'in diktatör olduğunu. Kâhya. tamamiyle Azerî Türkler ile meskûndur ve ti-caretgâhtır. Trene bindik. Nazım. yine biraz kırıyormuş. Bunlar Taşnak komitesi reisleridir.» Buna büyük bir mim koydum. güzel biri. dünya bunu öğrenmiştir.. O da her şubede bu suretledir.Vaktiyle Ruslar zabtedince buraya Alek-sandrapol adını koymuşlar. İri şişman.. Daha tetkikat lâzım.. Vazife böyle olur. Vurduran Trabzon askeri kumandanıdır.. Bir müddet sonra meçhul bir katil tarafından öldürülmüştü. Moskova tarafından Ankara'ya gidiyor. ilâh. bütün kabine azası iran'a kaçmış. İyi bir bina. Meğerse bir tünele girmişiz. Yerine Komünist Ermeniler geçtiler. Medi-vanî'ye göre Bolşevik recüllerinin en nufuzlusudur. Neyse malûmat aldık. Medivanî'nin şu küçük sözleri Şark Cephesi dosyalarındaki yüzlerce vesikaların topundan mühimdir. Üzerine bir fonüküler ile çıkılan ve altında bir yaya tüneli de olan dağ onların karşısında görülüyor. Moskova'dan ta Kırım'a ve Kafkasya'ya kadar binlerce şehir ve yerlerin adını böyle değiştirmişlerdir. Sen niye göremiyorsun? diyorum. Demek muahede olacak. Tiflis'e doğru gidiyoruz. Önündeki cadde geniş ve güzel. Gümrü'de hâlâ bizden bir ufak müfreze asker var. bu muahede. yine geri gidiyor. Gümrü'ye geldik. Tiflis'e geldik. bir kısmını kırıyor. Rusya'yı onun idare ettiğini bilmiyordu. Dedi: «O istiyor ve o istedi mi yapar. katlolundu. Bana birşey söyledi ki mühimdi: «Eğer bir güçlüğe uğrarsanız. Tren bir vuruyor. kestiği kestikti. Kendisi ise Bolşevik ve Rusya'nın mümessili. Kâhya da katildi. Sebebi Enver. fakat inanalım mı? Diplomatlık bu. treni geçirmiyormuş. Bize mağlûp olunca diğer taraftan bir Rus ordusu da gelmiş. Sanki vagonların üstlerini söküyorlar. Birşey yok. 125 Gürcü. bir kıyamettir koptu. fakat uyku da gitti. O esnada astığı astık. Yusuf Kemâl «Ne diyorlar?» diye bana soruyor. Harbiye Nazırı «Derminpasyan»... Hele hayale kapılmıyalım.. Bu ne demek? Manâsını bir türlü anlıyamadım. Ermeni ahalinin hali perişan. MEDİVANİ Moskova'dan gelen «Medivanî» de Kars'a vasıl oldu.Vazifelerin en mukaddesi millîdir. îyi haber. «Enver Paşa. Bu adama sordum. Böyle şey de ne işitmiş. Istiyebildiğin kadar iste. NAHClVAN.

Moskova'da içtik. Ermenistan orayı ve Karabağ'ı istiyor. Yahudi gibi her yerde murabahacıdır. Burada da tetkücata devam ediyorum: Bolşevikler Demirkapı. ötekilere göre. onu da kendi içer. boka nisbetle tezek. Adı Ramişolli. Gürcü ve Ermeni arasındaki düşmanlığa nisbetle meğerse yağ balmış. bazı haberler veriyorlar. Rum da murabahacıdır. Ermeniler'in mallarını ellerinden alıyor. anber halindedir. Gittim.Ermeniler Gürcüler'in. Güftesi ve bestesi pek güzeldi. ileri gelenleri kimi ölmüş. Türkler'le Ermeni arasındaki düşmanlık. iki şey daima bana çok tesir eder. Hiçbir Rus da Ermeni'yi sevmez. Çocukların başlan açık. Burası da halis Türk. Çocuklar yetiştirmişler. Mezarı otelimizin karşısındaki dağın öbür yüzündedir. her şeyi nasyonalize ediyor. Asetinler'in ve Çerkesler'in yerlerini almış. ikibiner hanelik. Ermeni demez. Sünnî. Ermeniler. ihtilâl ile birçok mahsul kalmış. içip dans ediyorlar. Asılardan beri birbirini yiyen bu iki mezhep Türkler'i bugün Tiflis'te adeta uyuşmuş. Tuhaf bir şey oluyor. gördüm. Köyler biner. Kendimi bir türlü tutamadım. bunları bilemez ve yapamazdık. Bunları da böyle tarzlar ile halledecek. Mektepler açmışlar. Çok şarap içiyorlar. Burada toplanmışlar. Türk hayatında saz şairleri içtimagânı olmakla meşhurdur. Bu sebeple de Nahcivan'ı muhtariyetli bir hale koyup Azerbaycan'ın tabiiyeti altına verdik.. istihbarat yapmasaydık. Bu adam Ermeni meselesini zikrettiğim gibi hallediyor. Azerbaycan ile Gürcistan bu sebepten ihtilâfa düşmüş. Bunlardan da işe yarar bazı malûmat aldım. Müslüman Gürcü denen Acarlar meselesini de bunları Acaristan'dan kaldırıp. Hocaları çocuklara bir ağızdan millî bir şarkı söyletti. Ardahan tarafları da halis Türk. Gürcü hükümeti. kimi Tiflis'e kaçmış. Eğer tetkikat. Türkçe ve Türk duygularıyla burada şarkı işitişim beni pek sevindirdi. Nitekim Nahci-van vakalarını Kars'ta dosyalarda görmüştüm. Gürcüler de Ermeniler'in can baş düşmanı. Gürcüler Ermeniler'i hiç sevmiyorlar. Ticaret ellerinde. Ermeniler bunlara çok tecavüz etmişler. Tiflis. bu pek az ömür süren cumhuriyetlerin ricali. Üzüm yetiştirir. konyak ve emsali imal ettirirlermiş. Bulunduğu yeri insafsızca soyar. şampanya. fakatErmeniler birçok köyü yakıp büyük mikyasla katliâmlar da yapmışlar. o adı söyler. Tiflis'te iki müftü var: Biri Şii. Türk ahali bizi camiye davet ettiler. Bu haldeki bir şişeden şarap ve şampanya içmek pek lezzetli oluyor. Tiflis'in cenubunda da Borcalı denilen halis Türkler var. Çok nefis şeyler imiş. Gördüm ki. Amma. hükümet satıyordu. çok şükür. Burada Türklerden muharrirler. Ağladım. Yakında plânını tatbik edecek Zakagal tarafları da hep Türk.. Bizi müftüleri ile beraber karşıladılar. Bu camiin içi . saçları taralı. Yusuf Kemâl de birçok şarap. Beni bir Türk idadi mektebine götürdüler. sanat sahibi değildir. Tuhaftır. Gürcüler zevkine düşkün bir millet. içlerinde mercimek tanesi kadar buzlar hasıl olmuş. diğeri asker çocukları.bu iki millete mahsustur. dost bir vaziyette. Bunlar silâhla müdafaa etmişler. Tiflis çarların son devrinde de bir Türk harsı ocağı olmuş. Galiba sekiz on sandık idi. Bunların içinde Haydar Bomakof adında biri var. diğeri Sünnî müftüsü. Şimdi Paris'tedir. şampanya aldırdı. Ondan şarap yapar. • 127 Bu sanatsız milleti Ermeniler fahiş faizler ile soyup sovana çevirmiş-lermiş. Bunlar bize geliyorlar. Bu hal. İşte bu adamın bu dehşetli fikri ve icraatıdır ki. Azerbaycan. Şarap. Başka millet yok. Ona hakaret ifade eden bir ad takmıştır. Bu millet çalışkan. bana Moskova muahedesinde bir muhtar Acaristan teşkili için maddeler koydurmak fikrini vermiştir. Hattâ Çarlar burada büyük bir fabrika yaptırmışlar. Aşık Ga-rib'in yurdudur. Şiî hep beraber Şiî camiine gittik. Şeytan bir başvekil ve dahiliye nazırı var. gazeteler çıkarmışlar. hem Gürcü'den ziyade. Tıpaları yarı fırlamış idi. elbiseleri temiz. Bunlar çarların kavlarını teşkil edermiş. cidden nefistir. Beni ekseriya ağlatır: biri Türk mektep çocukları alayları. Ermeniler Kafkasya'da bu dağların şimalindeki Rusya'daki Ruslara da aynı şeyi yapmışlar. Bu gazetelerin en meşhuru «Molla Nasreddin» (bizim Nasredin Hoca) adındaki mizahî gazetedir ki. Şarapları güzeldir. Bu boynuzlar bizim dervişlerin zefirlerine benziyor. Gürcistan'ın diğer mahallerine serpiştirerek kökünden halletmek istiyor. muallimler yetişmiş. Şarabı boynuzlara koyup içiyorlar. hem de zengin. Aradaki düşmanlığın bir sebebi de bu imiş. Yolda şişeler donmuş. Ermeni. Sade biraz zürradır.diğer ahâli Hristiyan Gürcü ve Ermeni'dir. Ermeni de hicrete mecbur olup gidiyor.

Etrafımızda pervane gibi dönüyorlar. Nereye. Ne diye aleyhlerine söylersin. Yıllarla nik-bette kalarak bunun cezasını çekti.. Doğrusu çok beyinsizlik idi.bütün duvar ve direkleri çini yerine aynalarla süslenmiştir. ticaret ve sanata çalışılma lüzumunu söyledikten sonra Gürcü hükümetinin iyi olduğunu Türkler'i.. Ruslar ile aramızı açmak istiyorlar ya. Çiçerin'in bize muahedenin ilk devrelerinde şiddetle saldırması ihtimal Yusuf Kemâl'in bu ve biraz sonra göreceğimiz diğer hatâsından ileri gelmişti. hiçbir şeyi yoktur. Aklı. havada bir değişiklik gördü mü hemen dümeni kırar. Oradan çıktık. Yine bocalıyordu. impulsif bir adamdır. fakat benim her defasında hemen tashih ettiğimi söyledi. Ruslar'dan şikâyet etti. Ruslar'in Gürcistan'da pekçok adamları var. keza Ruslar'ın da çok iyi insanlar olduğunu. Zannedi-yorlarmış ki. Nitekim Moskova'da bir128 gün Çiçerin bana Yusuf Kemâl'in Rusya aleyhinde sözler söylediğini. Artık mantıkî. mantığı derhal kaybetti. Hattâ Gürcüler bizim heyetin Moskova'ya gidişinden pek ziyade hoşlanmışlardı. Yusuf Kemâl hilkaten pek irritable. aklî. nitekim Gürcüler.. Bu adamlar pek dirayetsiz idiler. Ben söze başlayıp Şiilik ve Sünnîliğin hükmü olmadığını. kederleri aşikâr görülüyordu. Rusya'daki Türkler'e çok iyi baktıklarını söyledim. Sebebini biraz sonra söyliyeceğim. Başka türlü lâkırdı söylemeleri mümkün olamazdı. Böyle anlarda derhal insiyatifi alıp işi düzeltmeli. Yusuf Kemâl'in bu hareketinin saiki sırf onun hilkatidir.Müftünün sözleri mutlaka Gürcü hükümetinin sözleri idi. Mesele kâr. Müftünün sözleri hiç şüphesiz onu aldı. Hem de Yusuf Kemâl komünist idi. O esnada Ruslar Azerbaycan ve Ermenistan'ı almışlar. impressionnable. dedim ya Yusuf Kemâl gibi söylemek için insan deli olmalı. Bir vak'a ve sözden âni bir suretle müteessir olur. Şimdi camide müftünün sözlerinden müteessir oldu. Bizim reis neler söylüyor. Sıra Gürcistan'a gelmişti. Bir defa söz dinlendi. Fakat Erzurum ve Kars'taki zihniyeti görünce. Güzel. Ittihatçılar'ı zemmetmiştir.. çocukların bile bileceği bir hakikat. Ruslar şark-ı şimaliden biz cenub ve garptan hücum edip Gürcistam zaptedeceğiz. Şayanı hayret bir şey. komünistlikten vazgeçmiş gibi fikirler söylemeğe başlamıştı. Bilâkis zarar var.Telâşları. işte bu bir iki gün sonra oldu: Tiflis'te öğrenecek bir şeyimiz . Be adam bize Ruslar lâzım. Tabii böyle bir yere evvelâ pek çok casus gönderilir. Böyle adamı karşısındaki müteessir eder. bundan böyle kardeş gibi geçinilmesi. istediğini söyletir. Gürcüler ise Ruslar ile aramızı bozmak istiyorlardı. artık o da odur. Birşey öğrenemiyorlar. Sırrını alır. Müftü bir nutuk verdi. Yusuf Kemâl de ne haltlar etmiş. Ve elbet burada casusları vardır. Yusuf Kemâl'e bu yolda söz söyletecekler ve sırrını almağa çalışacaklar. para dilenmiye gidiyoruz. heyecana düşürür. Mutlaka adamcağız deli oldu. Bunu Gürcü hükümeti biliyordu. zarar veya düşünülmüş bir siyasi tabiye. dizimle ittim olmadı.. niye gidiyoruz.. Muhitte bir başkalık. Gürcistan'ın istilâsı için Ruslar'm bize ihtiyacı olur mu? Hem bizi iştirak ettirip de bize avlarından bir parça verirler mi? Böyle bir maksat yoktu. götürdü. kızdırır. Gürcistan'ın zabtına karar vermişler. Ruslar. düşmanlık dostluk değil. Bütün cemaat ve Şiî müftü de beraber Sünnî camiine vardık. Onların tevehhümü idi. hepsinin ana dili Türkçe olan Türkler olduğunu. Ruslar ile ittifak yapacağız. Dirseğini dürttüm. Bu. Şah Abbas camiidir. Kolayına ilk gidişte muvaffak olamamışlar. harsında serbest bıraktığını memnuniyetle gördüğümüzü. Nitekim Ittihatçılar'rn gözdelerinden iken 31 Martta askerin karşısında isyanı medh. Bizim Heyet namına Yusuf Kemâl reis sıfatıyla cevap verdi. Bekir Sami Asetin istiklâli ile uğraşmış. Baktım Yusuf Kemâl de Ruslar'm aleyhinde söylüyor. Orada da Sünnî müftü nutuk söyledi. maarif.. Sade o vak'anrn tesir ve ilhamı ne ise. Bu adam dünyada diplomat olamaz. Bunlar Yusuf Kemâl'in potunu düzeltmek için idi. çıldınyorlar. Bunu tarif için iyi Türkçe kelime yok. Sözü yine ona bıraksam bu sefer tüy dikecek. Oraya silâh.. heyecanlı söz söylüyordu. Tiflis'e girerlerse halin harap olacağını söyledi. Hem onların aleyhinde bulunmaktan bize bir kâr yok ki. Tüylerim ürperdi. Bu vaziyette burada Ruslar aleyhine bir şey söylenir mi? Mutlaka kulaklarıma gider. Fransızca tabirleri zikredeceğim. Bolşevik yapmışlar. Çünkü çok impulsifdir. Bundan fena telâşta idiler. Yusuf Kemâl'e usulca «Ne halt ettin be? Bu sefer ben nutuk söyliyeceğim» dedim.

Türk. Dünyadan haberi yok. Herif bütün kulak kesilmiş. Ben kolay kolay sarhoş olan bir adam değilim. Başka ne yapayım? Çare yok ki.. Onun sözleri hilâfına olarak Ruslarla pek çok dost olduğumuzu. Biraz sonra Ali Fuad da söyledi. Yine aynı mealde ateşli bir nutuk söyledi. Sofra kurulmuş. Ayıklığında olan huyu sarhoşlukta birkaç misli artar da. Nihayet bir odanın kapışım açtım. mesele bir vahim pot kurmak meselesi. Hah.. Yusuf Kemâl öyle değil. O da içiyor. sar129 hoş edip sonra sırrı almağa çalışacaklar. reislik meselesi değil. Dedim ki: «Arkadaşlar! Bunlar bizim ağzımızdan sırrımızı kapmağa kalkışıyorlar. Bina başıma yıkıldı. Onlara da acıyorum. iş yolunu aldı. Canım karışma meselesi değil. Düşündüm. Ağzı kızmış. Yusuf Kemâl arka üstü yatmış. Bu nutuk biter bitmez. fakat bir aralık baktım ki. Ali Fuad karşısında. bizi Gürcüler'in tabiî dostu gösteriyor. Şehiremaneti namına bizim heyete bir akşam yemeği ziyafeti verdiler. Yeniyor. Sakın içmeyelim. lüzumunu bildiriyorlar. Çünkü askerdir. içiliyor. Ancak o vakit farkına vardılar. İnsanın cibilliyetini meydana kor.Mürettep bir şey. fakat fena bir şey söylemedi. «Hiç olmazsa içimizde bir ayık bulunsun» dedim. Derhal kalktım. Bir düziye bize rakı sunacaklar. bu nutukların tesiri altında. SARHOŞLUK VE BİR SKANDAL! Derken Gürcü Dahiliye Nâzın Ramşvelli geldi. bilhassa sarhoşlukta böyle yapmaması mümkün değildi. Hazinin arasında Rus casusu da olması muhakkak... Yusuf 130 Kemâl söylüyor. Ramşvelli de başının yanına oturmuş kulağı Yusuf Kemâl 'in ağzında. Yusuf Kemâl'in yanına oturdu. Ben de uzaktan göz ettim. «Sus. Yanımda. diğeri bizi Ruslar aleyhine söyletmek ve onlarla muahede yaptırmamak. aman söylediğim tashih et!» dedim.. kafasına vursan duymayacak.koştum. «Defol! Ben . Gürcü herkes de adamakıllı sarhoş. Binanın taksimatım da bilmiyorum. Yüreğim titriyerek dinliyorum. Şarapla kafası da kızmış. Gürcüler yine bir halt edecekler. şu manzara karşısına çıktım. Ben söyledikçe köpürüyor. tıpkı onun gibi. Yusuf Kemâl de içmeğe başladı. ben senin âmirinim» demez mi? înnallahe maassabirin. Saffet'i odama çağırdım. Sarhoş da olmuştu. Nutuklar. Gürcüler ile de dost yaşamak istediğimizi ve bu tarzda şeyler söyledim. ilerleyip yanlarına vardım. Yusuf Kemâl yok. «Pekiyi çok sarhoşsun. mahsus cin gibi gelmiş amma. Sade Başvekil ve Dahiliye Nazırı olan zat yok. Henüz buraya gelmeden evvel söz de verdik. Ruslar aleyhine ateş püskürüyor. Gittik. Biri ölü gibi sarhoş.. Bu adam şeytan çekici gibi bir şey. aldırmıyor. O bitirince ben kalktım. uzun ve manda derisi kanepe. Çünkü hilkatini biliyorum.Hiç içmemek de olmaz. bu halde politika konuşulur mu?» dedim.. Yusuf Kemâl'e: «Burada ne yapıyorsun?» dedim. Hükümet azasının ekserisi var. Fransızca. «Politika yapıyorum» dedi. «Sen bana karışamazsın. hilekâr ve fena şeylere meyyal bir hali var. Yusuf Kemâl zıpladı. Birçok içme bilirim. Ben hiç içmiyorum. Gürcüler. Derken nutuklar başladı. Bunlar iki şey peşinde: Biri Moskova'ya niçin gidiyoruz.. Dinlediği yok. Yahudiler'in Sina Çölü'nde pusulasız dolaşmaları gibi odadan odaya giriyorum. Eee. Kalktı ve başladı. varsın azamet satsın. Onun ağzı ile Gürcü'nün kulağı arasında ancak ' bir arpa boyu mesafe var. Ben içmemekte sebat ettim. Bana içmediğimden şikâyet ediyorlar. «içme» dedim.. generaldir. Yusuf Kemâl'in zayıf kalbi ve siniri de malûm.kalmadı. Ali Fuad'ı. Tiflis Şehremini de eski komitecilerden. dinliyor. Sinirli sinirli eteğini çekiyorum. Başının altında bir yastık. o dinliyor. zorlandım. Ruslar aleyhine şiddetli bir bombardıman açmasın mı? Bu bence iki kere iki dört eder gibi belliydi. Biraz kendini medhetti. Hem nutuk söylüyor ve derhal her birimizin çenemize bir bardak şarap dayıyorlar. Derken Saffet'i bardak bardak içer gördüm. sır kapmak hırsından o kadar mestolmuş ki. Ruslar'a karşı ittifak etmemiz. Gürcüler hareketimizi geciktirmek istiyorlar. Ziyafete gideceğiz. Bizimkiler de az içiyor. içti ve oldu. üstüste nutuk veriyorlar. Onu. Elli altmış kişilik bir sofra. Her verdikçe bir yudum içip bırakınız! Camide olan şey tekerrür etmesin» Herkes «Muvafıktır» dedi ve içmemeğe söz verdiler. Onun. Biraz durdum. Şimdi sarhoş da. Beni görmüyorlar. Öyle iken içmedim. Gideceğiz. öğrenmek. Bir büyük binada deli gibi odadan odaya koşuyorum. Rakı mihenk taşıdır. Kafalar kirişlenmiş. Şaraplar da pek nefis doğrusu. Dalmışım. Diğeri sarhoş değil.

sakın zannetmeyiniz ki. Yusuf Kemâl şifreyi. Sabah oldu.. efendim» dedim. Baktım ki gidecek. Ona sertçe. Şakası yok. git!»dedi. Ve bilmediğim bir binada aradım. Elleriyle yüzümü tırmaladı. Hâlâ geçmiyor. bilâkis azıyor. gel! gidelim!»dedim. Dahiliye Nazırı da Yusuf Kemâl'i alıp savuşmuş. Nihayet sırtüstü yere çaldım ve üstüne bindim. soyun yat! Kapını kilitliyorum. Yol hazırlığına başladık. gık diyemedi. Gitti.» dedim.. Bana eliyle sataştı. Benim bu yaptıklarım bir diplomata yakışmaz amma diğerleri de tuzakçı.» dedim. Büyük bir nedamet ve samimiyetle «Doktor! Beni büyük bir rezaletten kurtardın. İşin tertib olduğu aşikârdı. Zannımca henüz bir sır da söylemeğe vakit olmamıştı. Gürcü Hariciye Nazırı geldi. Allah senden razı olsun!» Şifreyi kaptırmamıştık. Bir müddet sonra Ramşvelli'yi Paris'te bir Gürcü vurup öldürdü. Sustu: Yusuf Kemâl'i aldım. herkes otele gidiyor. Otomobilden inmiyor.... «Ya ağzından bir şey kaçıraydın.. tertip veçhile Dahiliye Nâzın sofraya gelince Gürcüler sağımdan beni lâfa tutmuşlar. hayatım mahvolabilirdi. «Etme. Affmızı dilerim». Belki de bir çeyrek böylece tuttum. Dedim: «Haydi. Konuştuk. Bu Hariciye Nâzın pek genç ve henüz toy biri. gitme Yusuf Kemâl!» Hayır. «Zararı yok. Uğraştık. Aşağı indirdim. Yaptığım tehlikeli bir cesaret idi de. Çarmıha gerilmiş gibi bir vaziyet aldı. Dahiliye nazırının vaziyeti de henüz birşey alamadığını gösteriyordu. nihayet bu vak'ayı söyleyip «Bizi Tiflis'de dolaba koyuyordun» dedim. Çünkü derhal farkına varıp şimşek gibi dönerek aradım. geldi. Amma da impulsif adammış. benimle beraber gel! Ziyafet bitti. diyor. Ağzımla da burnunu ısırdım. Sekiz on arkadaş var.<¦¦'•¦'-¦ •• ¦¦¦¦¦¦ ¦¦¦¦¦¦. Ankara'ya ilk gittiğimiz zamanlarda Eczacı Hüseyin Hüsnü bizi bağma davet etmişti. illâ gidecek..senin âmirinim. Bıraktılar. Ellerini açıp yere uzattım. Hiç bir şey söylemeyip yanımdan kalktı. Yusuf Kemâl'i otomobile koyuyorum. kimseye inanmıyor. Nihayet arkadaşlar beni de üstünden aldılar. gittim. istikbâl. Dedi ki: «Mösyö. git şimdi politika konuş!» durdu. Bir an tereddüt edersen seni burada eşek sudan gelinceye kadar döveceğim» dedim. Anahtarı alıyorum. O da sarhoş. Hadi in!» indi. . Ben de kucakladım. Adam avını pençesinden bırakmak istemiyordu. işte Gürcüler bizi bir dolaba koymak istediler. siyasî mühim müzakereler yapacağım». Kusura bakmayınız. kararını vermiş bir adam tavrıyla: «Mösyö görüyorsunuz ki pek sarhoştur. Yine Yusuf Kemâl ile muaraza ettik. Dedim ki.. Ondan pek kuvvetli olduğumu biliyor. buldum. Kafalar. Odasına çıkardım. ¦. Üçümüz bindik.» dediğim zaman tıpış tıpış gelmiştir. Bu kuvvet tecrübesi çok iyi ¦¦• ' ¦•¦¦. Bu halde politika konuşulmaz ki. Bu da gidiyor. Hakkı var amma. Hayır. O esnada Gürcüler başıma birşey getirebilirdi. «Derhal kalk. O da benim. benim de hakkım var. Bereket versin çabuk farkına vardım. bu işi mahsus tertip ettik. Çalmasınlar diye korkuyordum. Ya cebindeki şifreyi çalaydılar. hararetlendi. Yedik ve içtik. «Dokunmayın! kendi kalksın bakalım!» dedim. Meselâ oka bir kiriş darbesi vurursun bu yana gider. Birgün de kuvvetimi denemek istemiş idi.. Ali Fuad'a haber yolladım. Vaktiyle Ankara'da yanımda onu yere yıkıp altıma alışım ne iyi olmuş. Nice yıllar sonra Paris'te Azerbaycan'ın istiklâli günü merasiminde bu Ramşvelli'ye rastgeldim. Zaar.Süt dökmüş kediye döndü. Sabah konuşursunuz. Şimdi Ramşvelli söylenmeğe başladı. kilitledim. «illâ gideceğim. 131 olmuş. sarhoşluğun tesiriyle de hakikati söylemiş oldu.•v>"^ ¦'•¦ ¦¦¦-¦¦¦ . Tuttturdu. «Haydi. Yusuf Kemâl ile her hususta rekabet halinde idik. koynunda taşıyordu. Arkadaşlar korkup tabancamı cebimden aldılar.. Sözleriyle de bunu te-yid etti. Bu tehdit pekiyi oldu. Kaldırmak istediler. kapısını açtım. Namusum. hadi otele. Sabah gelip ben açacağım.. Elinden tuttum ve şiddetle çektim. Akşamki işlerini söyledim ve sordum. Yüzümü tırmalamıştı. Fakat koyamadılar. Otele geldik. «Etme Yusuf Kemâl. Şimdiye kadar sakin olan Yusuf Kemâl otelde tekrar azdı. Baktım şifre cebinde ferahladım.» Yatağına yatırdım. Dedim ki: «Vallahi seni şimdi vurur öldürürüm. Kalkmağa uğraştı. baktım yatağının üstünde. Artık burada da bir işimiz kalmamıştı. Kalkamadı. sana emrediyorum.. Burada «Hûd! Şimdi döverim. vaziyeti başka türlü kurtarmak mümkün değil.

Bâkü ise daha sıcak. Düşmez kalkmaz bir Allah. Ufak kapıya yanaşmıştık.. Galiba hepsini de geri alamadı. Burada kıtal ve harp olmuş. et. Sabahları alâ havyar ve hem bol. aman ne hoş! ömrümde böyle güzel havyar yemedim. Kendi evinin bodrumunda oturtuyorlar. Dediler: «Evi bu idi». Tiflis'de Kars gibi soğuk yoktu. Epey de terakki olmuş. Âdet yerini bulsun. gaz. Bâkü'ye vardık. tereyağı vardı. Evvelce bizden muallim getirtmişler. güzel tereyağı. Dârülmuallimini gezdim. havyar da getiriyorlar. Millet neyle uğraşıyordu. Meşhurdu. Allah görünür görünmez belâdan saklasın derler. Birgün Bolşevik denen adamlar gelecek. Avrupa şehirleri gibi. Bana. Halılar da seferethanede kaldı. Bu pek nefis pilâvın yanına. BAKU Yola çıktık.. Bu pilâvdan da çok yedim. hepimiz de havyan oburca yiyoruz. Petrolü kuyulardan tulumba ile çekiyorlar. iskeleti duruyor. Buraların iklimi mutedil. ısıra ısıra yiyorum. Hasta oldu. Bizi takdim ettiler. Ankara'ya dönüyor» daha ilk adımda hayret e-dilecek şey.. Bir pula. herkesin malını elinden alacaklar. AZERİLERİN MİSAFİRPERVERLİĞİ *\ Azerbaycan hükümeti bize gayet güzel yemek veriyor. Bir hanım. istediğim kadar yedim. Yazın ise çok sıcak oluyor. Ne imişler.. Bizim ordu gelip harbetmiş. Burası uzaktan sinai servilerden bir orman halinde gibi görünüyor. artık yiyemedi. Yusuf İzzet Paşa kumandasındaki bu ordu.. Çok yerinde duadır. Malını Türkler'e sarfeder. Gittik. bir tarafına da üzüm ve saireden yapılmış tatlı ilâve ediyorlar. ne çare söylenecek. Petrol ocaklarını gezdik. ilâh. vazelin. Ermeniler rahatça. Azerbaycan hükümeti misafirperver insanlar. öğlen ve akşamda sofrada yine havyar.» Çok münasip idi. Vagona bırakıp gitmişlerdi. benzin. Şehir bu harplerden biraz müteessir olmuş. Beş altı basamak merdivenle yer altına indik. fakat yavan lâftan ne çıkar. ilk topraktan çıkan çamur sarı renkte. «Takiyef Hanım» dediler.. 132 TAKÎYEF Petrol zenginlerinden meşhur bir Takiyef vardı.. ne olmuş?. Bir daha da bu fırsat ele geçer mi? Bazen tane tane. görünce insanın buna maî altın diyeceği geliyor. Hattâ Moskova'da giderken gocukları (kırk kadar) şimendifere getirmişler. Bâkü'yü almış. Ne yapalım. Takdir kazanının dibinde mazot kalıyor. Bolşevikler girince bütün malını elinden almışlar zavallı biraz sonra kederinden ölmüş. iyi adamdı. Böylece döndü. şükür bir şey olmadı. Bize astragan deriler. Takdir fabrikalarını. Sebeb şöyle imiş: Hastalığı bahane ediyormuş.) ayrılıp muhtelif musluklardan akıyor. Bizim istanbul'daki Selimiye kışlasının bir cephesi kadar bir azametli bina. Bir çok musluklar var. Kafkas dağlarına kadar varmış. Dönüşte komiserlerden Behbupşah Tahtenski'ye teslimen iade ettim. işte. Zavallı Hanım'a pek acıdım. Bir kısım Türkler Harb-i Umuminin sonlarında ve mütakere iptidalarında ingiliz ordusunu çağırmışlar. bir çuvala muhtaç edecekler. Yerindeyiz. «Haremim ziyaret edelim. Ali Fuad da böyle çok yedi. Doğrusu pek nefistir. hiç tuz görmemiş. Bu kargaşalıkta zengin olmuşlardı. Teselli ettik. Pek zengindi. Böyle bir kısım insanlar ticaret ve para vurma ile meşgul olmuşlar. büsbütün taze. Ekmeğe kalın bir tabaka tereyağı üstüne parmak kalındığında havyar koyup. fakat Ruslar gelince mektebe darbe vurmağa başlamışlar. Cıvık çamur gibi yerden çıkan petrol takdir ile muhtelif mahsullere (petrol.Dediler ki. Türkler'i kurtarmış. Sonra Millet Meclisi bu parayı ona iade ettirmek için birkaç yıl uğraştı. Nadiren kendisi fışkırıyor. Dinsiz de bunu demeli.. Ben almadım.Işte görünmez bir kaza. «Besim Atalay. Türk milletini . onlar için mektepler hastahaneler açar. erbabına gazete çıkarttırırdı. Şehiri gezdik. fakat zavallı midesini bozdu. îyi bir eve yerleştirdiler. herbirimize ikişer güzel Acem halısı da hediye etti. bunun gibi bir takımları da ne yapıyorlardı. Dediler ki. Bir odada basit eşya. Kaşıkla yiyorum. Bizi askeri merasimle karşıladılar. Ve epeyce sıkıntı çekti. Anberyo pirinci gibi uzun bir pirinçle çıplak pişi-riyorlar. bunlarla birçok emtea-i ticariye satın almış. bilhassa Nobel'in fabrikasını gezdik. Ermeniler Türkler'e hücum etmişler. Bilhassa Ermeniler Türk Ce-miyet-i Hayriyesinin mühim bir binasını yakmışlar. kıyamet kopacak. Kimin aklına gelirdi. Fakat hakikatte Ali Fuad'dan bütün tahsisatını zamanı gelmeden aldığı gibi fazla da para almış. derler. Büyük ibret!. Pek taze. tavuk.

bizimle Bâkü'ye kadar gelmişti.Amma.. Azerbaycan. piyesler de yazmış bir zattır. Yılışık. Malûmatlıdır. ona bizimle muahede bile yaptırmadılar. söyledi. Leylâ ile Mecnun gibi gülgûlü opera yapmışlar ve bunu bir Türk bestelemiş. Ve pek sevdim. Epeyce. işte bu adarr ibrahim Abilof dur ki Ankara'ya dönüşümüzde onu Azerbaycan sefiri. Bu eserlerden toplayabildiğim kadar topladım. Arşın Mal Satan ve daha birkaç piyesi seyrettim. zamanla en mühim Türk tiyatrosu burada olacak. muharrirdir. «Rus casusudur» dedi. Nitekim bu zavallıyı bir müddet sonra azil ve hapis ettiler. Hem bu Ruslar'ın. Birgün Nerimanof Türkçe için lâtin harfleri kabul ve tatbik edeceğini. Bundan maksadımız Azerbaycan'ı müstakil tanımak olduğunu söyledik. Bu suretle harf tebdili üç dört yıl geri kalmıştı. fakat herşey iptidai bir halde. Adeta casus hissini veriyordu.. Dansları. Bir güzel tiyatro var.. şakaları yok. Kendisine iki saat kadar vazgeçirmek için söz söyledim. Ukranya. sarhoş. Biz Türküz. Bolşevik olup. oynuyorlar. Demirhaşura. Buna pekrtaraftardı. türküleri bizim oyun ve havalardır. Bunun sözleri de Stalin'in hâkim ve mutlak vaziyetinde olduğunu gösteriyordu. Fakat hü-kûmetin elinde hiçbir iktidar yok. Şimdi de Bolşevikler'in turfası olmuş biri Baku'de dolaşıp duruyor. herşeyi millîleştirmek istiyor.. Harbiye Komiseri tamamiyle Rusiar'ın adamı. Açıldı ve dedi ki: «Bolşeviklik ne? Bu rezalet bize gelmez. Ona da göbek attırıyor. içiyorlar ve sofradan kalkıp kalkıp kadın erkek dans ediyorlar. Kendisine itimad telkin ettim. Buhari ve emsali devlet değil. Olamıyacağını söyledi. Yiyorlar. Baktım ki. Komiserler bizi yemeğe davet ediyorlardı. Giritlidir. Mektep ise milliyetperverliği aşılamağa başlamış. Türkler arasına tefrika salmak için istedikleri şeydir» dedim. Burada biri dikkatimi celbetti. Hiç sefir göndertirler mi? Bize emniyet vermek için casuslarını bu sıfatla yollamışlar. Sinop'ta kütüphanededir. Türkiye ve Azerbaycan arasında muahede yapmayı teklif ettik. Azeriler çok çalışıyorlar. Bu umumî bir kongre ile yapılır. Gitgide terakki eder. ince bir adam. Leylâ ile Mecnûn. Türk grameri ve lügati yapıyormuş. Zavallı bir adam. ikisi de ayyaşlar şahı. ilâh. Ve minel garaib!. Kendisine. Ahmet Ce-vat adında bizden ne sebepten ise buraya kaçmış. Komiserlerden mürekkep bir hükümeti. Tataris-tan. milliyet ile yaşarız. Zannederim ki. birer Rus kolonisinden başka birşey değildi. iyi bir adam. Şimdi Türkiye'de Mustafa Kemâl'in gözdelerinden imiş. bunun başında baş komiser olarak Doktor Neriman Nerimanof var. Bu zat aklı'başında bir adam. Hive. Bana Neriman. Resmî muamele Rusça. Yedik. Şah ismail adlı ve diğer roman. Elbet karı. Bu seyahatte sade Afganistan ile muahede yapabilmişizdir. için birçok selâhiyetnamelerimiz vardı. Ruslardan fena korkuyor. sıkı sıkı ve başbaşa görüştüm.. ama fayda vermedi. Biçare de öldü. Bize bir düziye şunu bunu soruyordu. Kaani oldu. Çok hoşuma gitti.istemiyorlar. Bu halleri çok hoşuma gitti. Onda milliyet falan yok. Bizim yanımızda Gürcistan. içtik. Uzun. Oynadılar. rakı varken fayda verir mi? 134 AZERBAYCAN'DAKİ KOMÜNİST CUNTA Azerbaycan'da hükümet var. Hatırlarım. Neriman'a sordum. Derhal insanı öldürüyorlar. Hükümet dairelerde resmî muamelâtı Türkçeleştirmek. Hakkı da var. Genç Türk kızlarından artist yetiştiriyorlar. Can attı. Azerî hükümeti Komünist bir cumhuriyet. hararetli bolşeviklik etmiş. Bir defa da Nerimanof davet etti. Iran. Halbuki bizim hükümet hayâl içindeydi. Zakataldan itibaren trenimize binmiş. Buhari. tiyatro. Moskova hakkında iyi malûmat verdi. 133 Zararı yok. Bu adam. Fevzi Paşa'ya bunları söyledim. De-mirhanşura. Mustafa Kemâl her gece Azerbaycan Sefarethanesinde sabahlıyor. Bu suretle Azerî hayatım da görüyorduk. . Maarif komiseri bir taşçı imiş. bir düziye göbek atıyor. nereye başvurduysa vurdu. Ve nihayet «Türk yalnız siz değilsiniz. Bunları nerede bulursak hemen muahede yapacaktık. geldi.». Vazgeçti. Mustafa Kemâl'in en baş ve mahrem dostu olarak buldum. İdare dizginleri Moskova'nın ve Bakü'deki Ruslar'ın elinde. bu sebeple yapamazsınız. Çaldılar. Afganistan. Azerbaycan müstakil değil bir koloni. Herifin yanında birkaç da güzel Rus karısı var. Yanında bir kadın da var.

Halbuki Harb-i umumide bu adam sağlam elli bin Ermeni'yi muhakkak bir ölümden kendi eliyle kurtarmıştı.. Anladım ki yediğimiz şey de Buhara kavunu imiş. Türk gençliği de aynı şeyi Ermeniler'e yapmalıdır. eski zalimler.. İşte dirayetli Azerî recüllerini Ermeniler birer birer öldürüyorlardı. güzel yüzlü. Bu. Genç. Yanında paraları vardı. diğeri Gürbüz Topaç gibi adı Urgenitçese iki Gürcü tayin etmişler. Civanşir'e halâ yanarım. Doğrudan doğruya Stalin'in adamları. misk. Sonra Talât ile Türkiye recüllerinden de bir o kadar öldürdüler ki. mazlumu. Eğer Ermeniler bu sistemde devam ederlerse. tıknaz. ticaret yasak edilmemiş amma uzaktan ve saireden ne varsa talan şeklinde toplanıp Moskova'ya sevkediyorlar. O vakit istanbul'da ingilizler divan-ı harbi vardı. vaktiyle Buhara'dan develer ile kendilerine kavun karpuz giden Bağdad Halifesi gibi bir şey olmuş. mâkul. aldılar. Halbuki halk açtı. Gürbüz adam. Herşey bunların elinde. Elimin içinde birçok nasır olduğu da hissediliyordu. Onu oradan petrol ticareti için istanbul'a yolladılar. İkisi de kara cahil. Buraya Topal İlvavof adında. Petrol taktirhanelerini kimse dürüst işletememiş. Behbut Civanşir admda birini tanıdım. Azerî hükümeti de tabiî buna karşı koyuyormuş. Vakıa Azerbaycan'da dükkânlar kapanmamış. Henüz ömrümde bu kadar güzel kavun yememiştim. Evvelce Ruslar'dan kaçan Millî Azerî Cumhuriyeti'nin başvekili Nasib'i Araş ırmağı üzerinde öldürdüler. O vakit Ruslar Gürcistan'ı almışlardı. Sefih ve safasına düşkün Padişahları hiddetten mezarında ağlatır. ilvavof gururla anlattı: «Ben kavunumu Buhara'dan getirtirim!» Ee. başlar kara kışta kavuna kadar bulup yiyecek!. Amma bilmem öyle midir?. Herkes hak davasıyla fakirleri. Buna adalet denmez. Er135 T meni'yi beraat ettirdi. vaktiyle nazır iken Ermeniler Karabağ'a hücum etmişler.. Cemâl'i Ermeniler'e Ruslar öldürttüler. Bunlardan da Stalin'in nüfuzu. Alçak boylu. Bu meşhur kavunu tadmış olduğuma memnun oldum. Sofrada en nefis yemekler vardı. Yetişmemiş bir halk. O da işi yoluna koymuş. muahede yapmağa muvaffak olacağımız anlaşılıyordu. Milyonlarca halk aç inliyecek. mazlumları kayırmak iddiasıyla kalkar. Halbuki iş başka. Vaktiyle Almanya'da mühendislik tahsil etmiş. Bu malûmat Ruslar'ın ileri gelenlerinin kendi yanında sohbet ve sarhoş âleminde söyledikleri sözlerdi. Civanşir'i Moskova'dan avdetimde Tiflis'te gördüm. Feci. adaleti herşeyi tepeler. Bolşeviklik aleyhinde imiş. Bu öldürülenler Civanşir ile altı kadar olmuştur. Yedim. Topal Gürcü. Civanşir zaten onların arasından sıyrılmak istiyordu.. Güya Civanşir Bâkü'de nazır iken Ermenileri katliâm etmişmiş. Onlara kaldı» dedi.. Ruslar gelince kendisini hapsetmişler. fevkalâde zeki ve malûmatlı biri. dünkü aç amele. eski zenginler gibisin keyfini çıkarır.. Bu el değil. Mühim bir Türk zayi olmuştu.Hem bu işleri görecek adam yok. Böyle zeki. edepsizlik denir. vatanperver. içime derhal ve tabii surette şu düşünce de geldi: «Komünistlik. Kavun da vardı. Bunlar da birgün bizi davet ettiler. . sonuncusu Cemâl Paşa'dır. Beraata sebep budur. Ruslar'dan evvelki millî Azerbaycan Cumhuriyetinde Vezir imiş. mengene idi.. herhalde Nasib'i Ermeniler'in öldürdüğünü gösterir. Bana mühim malûmat verdi. Bu adam pek Türkçü ve vatanperver. ERMENİ TERÖRÜ Ermeniler meramlarım söktüremeyince terör yaparlar. hayat hakkı kalmamış. ne iyi şeymiş!. Böyle memur bulamıyorlar. Bir daha elimi ona korkarak ve ufak bir miktarda verirdim. hükümeti elde edince haklı. aferin.. Gülünç şey!. zengini. Civanşir'i çıkarıp oraya koymağa mecbur olmuşlar. Bu adam ilk görüşte bir elimi sıktılElim koptu zannettim. Halbuki biz Bakü'de iken bu katlin üstünde karanlık bir örtü vardı. Eski anayurdlarımızın. haksız fakiri. Azerî Türkü görmedimdi. Kara kıştayız. Hey gidi dünya!. Civanşir de asker gönderip Ermeniler'i. maaşallah!. Türkler'i katliâm etmişler. tenkil ve Karabağ'ı istirdat etmiş imiş. Istrınca bütün su oluyor. Tetkikata devam ediyorum. İstanbul'da Beyoğlu'nda Perapalas'ta oturmuş. eşkıya suratlı ve hâili biri. Ağızdan taşıyor. Derminasyan Paris'te bana: «Paraları alamadık. Ruslar yetişti. Yapmazlarsa Türklük ölmüş.. Kimse vazıh bir şey göremiyordu. Bal. Bu sebeple birgün Ermeniler Otel'in civarında zavallıyı vurup öldürdüler. Ermeniler Azerbaycan'ı hiç olmazsa Karabağ'ı istilâ etmek istiyorlarmış.

Bilhassa Azerbaycan Halk fikir ve teşkilâtı. Başkirt. ilâh. Hive. Dağıstan. Halkın iyice teşkilâtları var. Bunun sebebi birinci takımda yetişmiş adamlar olmaması. Her evi soymuşlar. Belki buna coğrafî vaziyetin de tesiri olmuştur. Cakalar kanlı faaliyetler yapmışlar. halk her sırlarını gelip ona söylüyorlar. Yapmak da işe yarar. Azerbaycanda da açlık başlamış.tahsil görmüşler o hale gelmişler ki. Polonya gibi şimal-i garbî silsilesinin istiklâlini mahvedemediler. Türkiye aleyhine hareket etmiş. Ruslar gayretlerine rağmen Finlandiya. istiklâl edersiniz. yahud bu tehlikeden Türk çocukları cahil kalsın herhalde evlâdır. Henüz devlet recülü. okumuş. idareci. katliâm ederler. 136 Ruslar'dan evvel Müsavat Fırkası adında bir fıkra iktidar mevkiinde imiş. Ele geçenleri de hapsedilmiş. maarifçi. Moskova'ya . Kafkas dağları cumhuriyetleri (Asetin. kimini öldürmüşler. Kırım. Buhara. Bir isyan yapabilirler. O da yetişmiş adamlarla olur. Bu manzara çok ibret vermiştir. büyük bir kahramanlık. Memduh Şevket hepsine vakıf. ikinciler de devletlerini idare edecek adamlar bulunmamasıdır.. Şimdi Ernıeniler'de oniki tane değerli adam hakkımız var demektir. Ermeni.) Azerbeycan. Kabul ediyorlardı. Kimseye elmas ve emsali bir şey bırakmamışlar. Bir çok münevverler ve halk mahvolur. Feci şeylerdir. Halkın arasına girmiş. yüce bir meziyettir. hele Avrupa dili hiç bilmiyor amma. maliyeci. Demek Rus Çar idaresini ve onun Ruslaştırılma siyaseti daha elli yıl devam etseymiş Kafkasya'da da Türk kalmayacakmış. orada işleri pek iyi döndürüyor. Oradan İstanbul'a geldi. çarşafsız sokağa çıkmış. Şimdiki Ukranya ve emsali yerler gibi olacakmış. makul. onlara kendini sevdirmiş ve o derece itimad hasıl etmiştir ki. Bir vaka zikrettiler: Kırk yıl kadar evvel Bakü'de bir mollanın kızı Rus mektebine gitmiş. aklı selim sahibi bir adam. O da Memduh Şevket'i buraya tayin edişidir. Bir de İttihat Fırkası varmış. Yetişin. Hakikaten bunun Rusya'da millî misali var.» diyordum. O da birşey yapabileceklerini tasdik ediyor. büyük milliyetperverlik. Gürcü gibi şarki cenubî silsilesi hükümetleri istiklâlini kolaylıkla mahvettiler. Fevkalâde bir mazhariyet. Bunların mevkilerde bulunanlarının bir kısmı çalmış. Bu ikinci takım iki müstesna ile Türktür. fakat esas şart olarak Türk kalmalı. Hoşuma gitti. Bu sebeplerle halk kendilerinden soğumuş. Birşey söyliyeyim: Bunlar böyle amma. Azerî lehçesiyle konuşuyor. Orada mahbus gibi. Evet okuyup da Rus olan bir kız veya oğlan mevcut olacağına ölsün daha iyi. Yoksa sonunda Ruslar sizi ezerler. çırpmış. Rusça kendilerine ana dilleri olan Türkçeden kolay geliyor. Burada Memduh Şevket adında bir mümessilimiz vardır.. Fırsat ve zaman gelir. Moskova'ya yollamışlar. Gördüm ki. Bu vaka çirkin bir cinayettir. Ruslar bunları çil yavrusu gibi dağıtmışlar. Halkı okutup adam ediniz. Yeni Kafkasya adında bir mecmua çıkarıyorlar. kendi aralarında dahi Rusça monolog söylüyorlar. Evvelâ sizi idare edecek adamlar yetişsin. Hepsine daima şu nasihati verdim: «Sakın bir ihtilâl yapmayınız. Halâ İstanbul'dadır. halk üzerine üşüşüp kızı öldürmüşler. Üç gün için istiklâl yapmak pek güç değildir. Baktım ki. Kazan. Muvaffak da olsanız başedemezsiniz.haysiyetsiz bir millet olmuş demektir. Siz kuvvetinizi maarife veriniz. Halbuki Tatar.. Evleri basmışlar. Muhtar yegâne bir iyi iş yapmıştır. sahiplerini sokağa atmışlar. Türkiye ile birleşmek isterlermiş. Azerilerden yukarı tabaka. Kara Kemâl'in adamı olmakla meşhurdur. iyi bir tahsil görmemiş. kumandan ilâh. Biraz sonra Ruslarda aksülamel hasıl olup bunları imhaya kalktılar. böyle mazlum olanları milletler severler. Emin'i sonra Tatarlar Finlandiya'ya kaçırdılar. BOLŞEVİK ZULMÜ Bolşevikler'in girince yaptıkları şeyleri hikâye ettiler. Eston-ya. Ne derse öyle yapıyorlar. halk sade bunu seviyor. Türk çocuğu tenevvür etmeli.. Yine onun vasıtasiyle bir takım Azerilerle de görüşüyorum. Ondan öğüt alıyorlar. Rus ihtilâli Rusya'daki bütün milletlerin istiklâline sebep oldu. Memduh Şevkeften de iyi malûmat alıyorum. Hiçbir adamınız yok. Fakat diğer bir cephesinden bakınca halkın binefsihi ve sevk-i tabiî ile mevcudiyet ve beka müdafaasıdır. Bunlardan Resûlzade Emin Moskova'ya götürülmüş. Güç olan o istiklâli idame ettirmektir. Sonra köylünün elindeki zalıireyi almışlar. Muhtar Hariciye Vekili iken tayin etmiş. Bunlar pek Türkçü olup. Bu sebeple cinayet değil. Litvanya. Anlaşılıyor ki.

Nuri ise vaziyet alıp. öyle çevirmişizki. Bunu söylerken adeta ağlıyorlar. bi lemezsiniz. Şunu eğelim de ufkî vaziyete getirelim. Azerilerin bir ordu ve generalleri varmış. Fakat Moskova'da tamamiyle anlatacağım. Bunu burada bir derece anlatıyorum. Bize istiklâl erdi. alış veriş vardı. Hussusî hayatından bazı safhalar bildiğim bu adam hcrşeyi yapar. Azeriler birşeyden acı acı şikâyet ediyorlar. Çar ve adamları elinin emeğiyle yaşayanlar ve edebsiz güruhu aym seviyede bulunsunlar. O general olur muydu? Olursa böyle olur. Mebus Meclisi fevkalâde içtima etmiş. Vaziyeti fevkalâde tasvir eder. birgün gelmiş onlardan beter olmuşlardır..gidince Baku'nun cennet olduğunu anladım..» dedi. mevkie geçer geçmez. Azerileri aldatıp ellerini ayaklarını bağladı. Bir vahim tarihî cinayet. Halil Paşa meclise gelip: «Müdafaa etmeyiniz. Zannettim ki.. bunu kendim yapmadım ya. Bana amcasından pek dert yandı ve ezcümle şunu söyledi: «O benim amcam olan herif. Ordumuz vardı. Gence'de Ruslar ile harbetmiş.. Müdafaa edecektik. Ankara'dan istanbul'a geliyorum. Geçsin kazaya rıza. Kandırıp müdafaa ettirmeksizin Ruslar'ı buraya soktu. Bu.. fabrikalarda çalışıyor. Ruslar'a teslim etti. Müsavi olsunlar. Beni dehşet kapladı. diyor. açık dükkân. öyle namussuz ve alçaktır ki. Bu ordu buradan geçecek. Pek meşhur olmuş. vaktiyle Samim'in vurulmasından biraz evvel bana getirip müstakbel katili diye takdim ettiği Halil 138 I Ruslar'a alet olarak bu işi yapmıştır. Bir büyük millî hıyanet!. Belki de muvaffak olup istiklâllerini muhafaza ederlerdi. AZERBAYCAN'IN İŞGALİ Bu işin bütün hakikatini öğrenmeye çalıştım. Anlattıkça da hep bu kazık hikâyesini hatırladım. Sonra Halil Paşa bizi Türkiye böyle istiyor. Türkiye'deki kardeşlerinize bir yardım ordusu gönderecekler. YEŞİLORDU EFSANESİ VE RUS İŞGALİ Filhakika bu mesele böyle olmuştur. Müdafaa tertibi almışlar. kendisini babasını. Mesele şöyledir: Ruslar Demirhanşurâ taraflarına gelmişler. üstü altına altı üstüne geldi. Öteden beriden konuştuk. Bunun altında namuslu halk yani biz alın teriyle yaşayanlar. Ettirmedi.» izah ediyorlar: Vaktiyle Türk ordusu geldi.rezil biri. Her kimle görüştürme bunu söyledi: «Bizi siz vücuda getirdiniz. Lozan muahedesinden sonraydı. onların tabirince boğazlanmış. Enver Pa-şa'nın kardeşidir. Bu adam demiş ki: «Çok zamandır tepemizde çarlar ve onun etrafı vardı. cani. edepsiz. Birer kanepeye uzandık. Azerî halkınca da . bizim altımızda da edepsiz vardı. Halil Ruslar'ı Bakü'ye sokmuş. Ruslar geçip Türkiye'ye yardım edeceklerdir. Mebus kompartımanında benden yer istedi. kardeşini. Enver. İşte yeniden Rus boyunduruğuna düştük. «Buyurun!. Nuri baktım cahil bir adam ama. Bakü'de yine yiyecek. Kars'ta. Fakat harp edip vazifelerini yaparlardı.. Bu vakayı bana bir miktar Kars'ta Nuri Paşa da anlatmıştı. M. «Oo-oo. Nihayet bu meseleyi açtım: «Azeriler size lanet okuyorlar» dedim. Uzun münakaşalar olmuş. Bunu bana Mustafa Kemâl Paşa yazdı. Çar ve adamları alta düştü. Enver'in amcası Halil Paşa'yı Bakü'ye yollamışlar. Bunu bilmiyordum. Böyle şeyler aleyhinde olarak Abdülhamit idare sine isyan etmiş olanlar. ilâh. Lâkin Halil cahil. Birşey anlattılar: Bu amele başlarından birinin sözü imiş.» dedim. Mustafa Kemâl bana emretti. fakat 137 mesele. Halil de geldi. şedid. Aferin bu gayreti de göstermiş. Ruslar'a mağlûb olurlardı.» demiş. Bize ne pis leke. feci bir şey. Belki de Azeriler müdafaada muvaffak olamayıp. nihayet meclis: «Mademki Anadolu'daki kardeşlerimize kûmel (yardım) götürecek.Başkası yok. KEMAL. Milleti eziyorlardı.» Bu pek manidar ve büyük bir hakikattir. Bu bir gelenek halinde idi. Biz yine eskisi gibi ortada kaldık. Edepsizler üste çıktı. Ruslar buraya yerleşmek için gelmiyorlar. Müdafaa etmesinler. paşa yapmıştı. namussuz. Sonra da siz boğazladınız. Bende yaptım. Yine vatanları istilâ altına girerdi. Gel git zaman. Evvelâ bir Türk milletinin hayatına kastedilmiş. eğdik. Vakıa vakanın safhalarında görünüyor. sonra bunu yapan Türkiyeli bir Türk ve Türkiye namına yapmış. El işlerinde kabiliyetli bir adam. Nuri. amcasını.» Gözüm faltaşı gibi açıldı. Moskova'da ise bunlardan eser yoktu. makûl ve namuskâr görünmektedir.» demişler. Fakat mağlûb olmuş. artık yeter. Dedik.

Halil onun evinde misafirmiş. yok. işte bu babta Halil ve Ruslarla muhabereleri vardır. Fakat muhaberelerden hiçbir haberimiz yoktu. Hakikaten bir defa da Mustafa Kemâl Hey'eti Vekilede: «Başka çare olmadığını. hatırımdan geçmedi değil. Hükümetler heyetler gönderip bunları almış. Vaziyet dimağımda iyice tebellür etti. ihtilâlden sonra çekilmişler. kendi başına yapmış imiş. Bu Türkler kamilen şiîdir. Mustafa Kemâl «Ne kardeş gibi. bir de on yaşlarında bir kız var. Burada güzelce ameliyat yapabilirim. Teyzesi imiş. Mustafa Kemâl o vakit Halil ve emsali. Halil Hanımını telgrafla istanbul'dan getirtip kendi eliyle Çankaya'da ona teslim etti. neyle ispat edersin?» dedim. Bu adama ben çok iş yaptırıyorum. Birkaç yıldır deha ve ilhamlarından bahseden ve ettiren. Türkiye de Azerbeycan gibi boğazlanıp mezara konacakmış. ikisi de ölü benizli. «Eee. Moskova'ya tâbi olmak demektir. Yani hekimce söyliyeyim: Şimdi ameliyat yapacağım nahiyenin teşrih fotoğrasini. Demek Azerbeycan cinayetinin asıl faili Mustafa Kemâl'dir. bu mesele. Bunlarda muvakkat nikâh var. Bunu ancak siz yaparsınız. Ve az kaldı Türkiye'yi de beraber öldürüyormuş. Bu zaruridir. Ne kafasız adamdır. demek. Bunlar Avusturyalı imiş. Teslim ederken haremine «Paşa seni kardeş gibi öpsün» demiş. Bismark gibi meşhur diplomatlardan. Eğer bolşeviklik ilânına mani olmasa idim. Bir tek Rus neferi hududumuza ayak basamaz. Bu işleri hükümetten sıkı sıkı gizlemiştir. Halil. Rus askeri Anadolu'ya da girecek. Bu zat Azerî'dir. «Doğru değildir» dedim. Bu vaka tam Ankara'da Yeşilordu yaygaraları. Bir iki gün yemek yeyince renkleri düzelmeye başladı. Başka türlü göndermek mümkün değildir.. Bu işi mutlaka yapmalısınız. Karaaydın-da iyi bir maaşla aza yaptı.» demiş. «Telgrafları bende mahfuzdur» dedi. Tetkikatım kemâlim buldu. Halil de bende misafir kaldı. Oradan da Türkiye'ye sokacakmış. Kadın «öyleyse kız geri dönsün» dedi. Yusuf Kemâl Bey'e söyledim. teşrih-i marazi sebebini iyice biliyorum. kendisini Peygamberlerden. Can her şeyden evvel. Napolyon ve Moltke gibi meşhur kumandanlardan yüksek gören şu adamın işlerine bakınız. Demek Mustafa Kemâl Ruslar'ı Bakü'ye sokuyor. Mustafa Kemâl onları da musikîsine almıştır. Fakat böyle bir şey yapmağa cesaret edemedim. Memduh dedi ki: «Polis müdürü bunları Moskova'ya sizinle göndermemi pek rica etti. Zaten Halil ile temasta olduğu hükümetçe malûm idi. Biraz sonra Memduh Şevket geldi. Kadın kızı almak istemedi. Yapacağım dedi. Sibirya'da birçok Alman ve Avusturya kolonileri varmış. Karısının takdimi tafsilâtım Ankara ve istanbul'da çok dinlediğim gibi bu sefer de Paris'te Ali Sultanof tan dinledim. Hanım üç gün üç gece orada. Şurası da vahim ki. Mustafa Kemâl'in Türkiye'nin Bolşevikliğini ilân etmek istediği zamana tesadüf ediyor. Mustafa Kemâl'in ahmaklığı ve alçaklığı sayesinde Komünistlikle Rusya tarafından kolayca zaptedilecek-ti. . Diyor ki: «Ne pezevenkmiş? Karısını telgrafla getirdi. Yanında bir kadın. Ve onların esas şartıdır. Kız müthiş ağladı. Acıdım o da gelsin. Artık burada da yapacak bir işimiz kalmadı. fiziyolojisini. Şu kanepede ikisi birden yatsın. Ana baba günü. Bunu bana orada hazır olan biri anlattı. Aman ne müthiş bir tehlike altında imişiz. Hiç olmazsa birini sigaya çekmek. Bizde yani hükümet: «Rusya bize para ve silâh versin. böyle mühim bir işi hükümete ve meclise haber vermeden. Şimdi alâkadar olan bizzat söylüyor.» Vagonda yer aradık. Çarların top tüfekle zaptedemediği Anadolu.» Havyar bizi burada azdırdı. Adına sîga diyorlar. Ruslar'dan bir ordu getirtmek lüzumunu söylemişti» Halkta da Rusya'dan yeşilordu geliyor diye müthiş bir şayia dolanıyordu. Aldı Çankaya'ya götürdü. Trene girdik. Zaten bolşevik olmak. Hazırlandık. Bunların çamur gibi renkleri açlıktan imiş. «Doğrudur» dedi. keza doğrudan doğruya Ruslar ile temasta idi.. O vakit Halil ile beraber Ankara'da Petrol imtiyazı için uğraşıyormuş. Bunları Mustafa Kemâl imha etmediyse içinde böyle mühim şeyler olacaktır. Halil'in dört tane ve pek genç ve güzel kayınbiraderleri var139 -İL mış. Buna mükâfaten Mustafa Kemâl Halil'e birkaç bin lira ihsan-ı şahane verdi ve Balya. Bayağı öpsün. Demek ki. bunlar birbiriyle alâkadar idi.söyleniyorsa da Mustafa Kemâl'in bu işte bir dahli olmasına ihtimâl veremiyorum. bilmem bir gün bu telgrafı meydana çıkarır mı? Çünkü son zamanda Mustafa Kemâl onun haremini Çankaya'ya aldı.

bu sayede belki muahedenin yapılmasına mani olmak istemiş olacak! Telgrafımıza cevap geldi. trenimiz geri geri kaçmış. Yine oradayız. «Hemşirem» diyor. Vakıa Rusya'da bolşeviklik intizamsız ama. Ermeniler'i sokmak istemiyoruz.. Birgün daha geçti. ona göre hareket edeceğiz. Her taraf bembeyaz kar. hattâ kapı kilitleri de olduğunu görmüştüm. müslümanlar ise kesmez. Gidiyoruz. Vakıa Yahudiler sünnette «Lecan» denilen haşefenin altındaki deriyi keserler. Ama o anda çetebaşı karıya . Bir ay bur-da kalsak. Bunu gizlice bize söyledi. Onu da Moskova'da öğrendik. daha ertesi gün de. Sebebi Azeriler'i Rus idaresinde kabul etmiyoruz. Anlaşıldı Metresi. hatta hekimler. Şef telgrafı da kabul etmemiş. Dolaştı.Arkadaki istasyona gelip başka bir yola alarak Moskova'ya doğru yollandık. Özür dileniyor. vaktiyle hürriyet edip. mütehassısım ve vücudum o anda burada bir nimet. telgraf gitti. Yusuf Kemâl'e söyledim. Bu sefer Behbut'a söyledim.Gümrü muahedesi tadil olunur. Aynı hal Rusya'da da var. Bunu herkes bilmez. Müslüma-nız desek dinlemeyecek. gümüş çatal bıçak. gümüş takımları. «Reis sensin. trenleri başarmış. Bu ağır muahede şimdilik Ermenilerin sırtında durmalı. Birgün masasının üstüne bir takım kutular konmuş. Gideriz. Vagonlar bit içinde evlerin kapılarının kilitleri bile sökülüp çalınmış. Müthiş Behbut'un düşmanı imiş. Harkof civarlarında bir Rus kadın türemiş. Kalıplı güzel bir kadın. Bizden evvel hareket eden bir treni basmış. Vakıa Bolşeviklik ile Rusya'da herşey alt-üst olmuş. Bu da bizi burada hiç olmazsa bir iki hafta tutmak..» dedi.Sebebini anlayamadık. Bunda da pek kıskançsın. Şimendiferlerin kanapelerinde kumaş veya derileri bile kesilip kesilip çalınmış. Bilâ istisna Ermeniler bu fikirle meşbu'dur. Karı bizide muayene edecek. Demek işte bir suîniyyet. Halbuki bu hususî tren idi.. bize eza. «Ne yapayım?» mı diyeceksiniz? dedim. «Ben ne yapayım?» dedi. Yusuf Kemâl'e: «Gidip istasyon şefinden izahat iste!» dedim. Her halde mühim bir sebep olacak. Behbut'un yanında bir Türk kadm var. işte bu da Türkler'e mühim bir derstir. Ben alâ bilirim. sünnetli bulduğunu Yahudi diye kesermiş. Dağm şimaline geçince Garba doğru yollandık. Nahcivan namıyle bir ufak şehir de meydana getirmişler imiş. söyledi. iyi malûmat.Tren de kalktı. MOSKOVA YOLUNDA Azerbeycan komünistlerinden Behbut Şahenski de bizimle beraber trende meğerse Moskova'nın emri üzerine bizimle yapılacak muahedede Azerbaycan'ı temsil için geliyormuş. Sağımız Hazer Denizi solumuz Kafkas Dağları'nın ucu. Biz ise Ruslarla olan muahedeye Azeriler'i.» dedi. Erkeklerin tenasül uzuvlarını muayene eder. Onun da sebebini öğrendik: Bir müddettir. geldi. Bize belâlar varmış! Ne felâketli bir işe girmişiz! Vatan yolunda bir tehlikeden ötekine koşup duruyoruz. Bir aralık yolun ortasından geri gitmeğe başladık. «Öyle ise niye reis oldun? Bunda korkacak ne var? Heyetin reisi sıfatiyle Çiçerin'e telgraf çek!» Ne ise zar zor Behbut'la gitti. cefa etmek. sünnetli bulacak. Acayip şey!. Bizim askerler harp esnasında hangi hanede otururlarsa onun kapılarını söküp yakarlar. Ertesi gün de. Burada Ermeniler çokmuş. Maazallah büyük bir belâdan kurtulmuşuz. Yine «Bu işe bir baksan» dedim. hasılı üç gündür duruyor. Öteyi. üç gün bir istasyonda beklemek normal bir şey değil. Meğerse istasyon şefi Ermeni imiş. kıtır kıtır kesecek. Bunların içinde halılar. Ve derhal hususî tren olarak yola çıkarıldık. «Ne olacak? Bir mâni vardır. bizim trene haber yetişmiş. ikisi de aynı şekildir. başına adamlar toplayıp çete teşkil etmiş. Ermeniler'i müzakereye alırsak. Ermeniler Türk'e ezelî ve ebedî düşmandırlar. Trenlerde intizamla sefer edemiyoruz. Sabahleyin Türklerin yüzlerce defa yukarıdan aşağıya. Şimendifer için bu dağlarda başka geçit yok. Ne ise herif mes'uliyet ile korkutuldu. Rusya'dan Karadeniz sahiline bizim kaçakçılar 140 motörleriyle eşya getirip satıyorlardı. Raskof a vardık. nizam ve intizamdan eser kalmamış. yahut hiç olmazsa yanlışlık. aşa-gıdan yukarıya geçtikleri meşhur Demirkapısı'ndan geçiyoruz. beriyi. Bizim trenin başına «Marşandiz» diye bir levha yapıştırılmış olduğunu görmüş. Tren Raskof ta bir gün durdu. Ruslar Moskova'ya bir Ermeni delegesi de getirmişler. tesadüfen gözüme ilişti: «Bohenbin» denen meşhur bir azıtman ilâcın ampulleri. Herhangi bir neferine nerede ve ne zaman olursa olsun fırsat düşerse Türk'e fenalık yapar. «Ben yapamam.

Karahan ise muavini amma. ben de doğrusu sonra güldüm. namusuz.. Ermenilerle muahede zaten var». Ermeniler'de böyle Türk adı çoktur. Rus delegelerini tayin ettiler. Kız yemiyecekti. Vahim bir iş. «Ulan bu ne?» dedim. Hazret ter içinde yüzü gözü kıpkırmızı çıktı. yine sefarethaneye ait ve keza kaloriferli ve banyosu olan bir diğer bir binaya yerleştik.. diğeri Hariciye komiserliğini yapıyor. Adı Türkçe ama. Anlaşıldı. Kız karının yanında garanti idi. iki gün sonra murahhasların Çiçerin ile Celâl Korkmazof (Korkmazoğlu) olduğunu bize tebliğ ettiler. nasıl gelmiş bilmem. Bir zenginin imiş. Kompartmamma döndüm. bütün duvarlar Eski Acem halıları ile örtülü Enver Paşa da bu binanın bir kısmında misafir. Baktım kan da yanımızda. Reddettik ve dedik ki: «Biz yalnız Rusya ile muahede aktine geldik. Karahan Ermeni imiş. Bedri burada. ilh. MOSKOVA MÜZAKERELERİ Şimdi Ruslar ile başabaşa konuşacağız. Ali Fuat adamla-rıyle buraya yerleşti.bunları anlatmanın ve gösterip bizimki başka diyerek kandırmanın imkânı var mı? Ne ise verilmiş sadakamız varmış. Yusuf Kemâl'e: «Van işini ortadan kaldırmak için evvelâ bu Karahan'ı murahhas kabul etmeyelim. Olur iş deği Kafkasya dağlarından sonra Moskova'ya kadar Rusya dümdüz. . delegelerinin konferansta hazır bulunmasını teklif ettiler. seslendim. Böyle bir teklif vahim olabilir. Yusuf Kemâl: «Nasıl söylerim. Cemal Paşa burada imiş. Adetâ Hariciye'de iki komiser var. Galiba Bekir Sami Erzurum'dan götürmüş.. Çiçerin'e söyledim: «Biz buraya Ermeni ile değil. bizim için onu murahhas olarak kabul etmek mümkün değil. Türk Sefareti binasına vardık. Dürzüdür. Hiç cevap yok. . Keza orada Miralay Seyfi'yi bulduk. herkes güldü. Cevap bile veremedi. Bu adam.Baktım gidiyor. Öyle mükellef ki. Meselâ amcası Halil burada.. Her taraf ekili veya orman. Ruslar Enver Bey'e çok iyi baktılar. Bir gün yemek salonuna geçtim. Tuhaf şey? Dolaştım. Celâl Ku-muktur. Meğerse Ermeniden domuz Ermeni imiş. İbrahim Tali'den başka daha bir takım ittihatçılar da var. Burada şimendifer inşası ne kolaydır.. Rusya ve Ruslar ile müzakereye geldik.VE MOSKOVA Moskova'ya geldik. Hele Karahan komünist Merkez-i Umumisinde nüfuzlu bir şahsiyet... Karahan da pek nüfuzlu. Kaloriferine varıncaya kadar var. işi görmüşler. Bu. Vakıa da doğrudur. Biz de Yusuf Kemal ve adamlarımızla bu binanın yanında. Rusya. Bizim kapı kilitli. ağzıma geleni söyledim.» Ne itiraz etti. Memduh Şevket'in yüzünden bir boynuz takmış olduk. Cevat adında binbaşı yanında. hafiye askeri müşaviridir. Fikrine müracaat ettiğimiz. Yemek yedim.. fakat bizce en mühim olan Ermeni işi için de lâzım. Karahan Emenidir. Yusuf Kemâl'in Van'ın Ermeniler'e terki hakkında getirdiği Rus teklifi ve uğradığı akıbet malûm. Ruslar. Ve hem izharı mahiyette bir kaç müzakere yapılmasını rica ettik. Bunlar Hariciye nezaretinde oldu. Hükümet zaptetmiş. eskiden yaveri imiş. Cebeli Lübnan'dan gelmedir. karşı tarafın müracaatına karışmağa hakkım da yoktur. Bir müfreze asker ile istikbal edildik.edepsiz ilh. Hükümete gidip (Aste de presence) yaptık. durdum. Çiçerin ve Karahan. Vakıa Hariciye komiseri Çiçerin. Şükür bu müşkil de kolayca hallolundu. ne de bir şey söyledi.» dedi. iyi bir asker. Herbirimiz için miktar-ı kâfi odalar vardı. Herkese söyledim.» dedim. fikrimizi kabul ettiler. şeylerde gayet güzel fikirler serdetmiştir. Şekil ve usûle dair konuştuk. epeyce uğraştılar. Göreceğiz.Karı yok. Muahedeleri de hep bu iki adam yapıyor. Kim yollamış. Onu yemek vagonu141 na defetmişti. Kaçtı. Biri bir yere giderse. Biraz bekledim. Bunu gördükçe bizde de böyle olsaydı diyordum. galiba mütareke iptidasında Enver Rusya'ya kaçınca arkasından birtakım adamları da oraya gelip etrafına toplanmışlar.. Trendeyiz. Görüştük. Menfur. Bu sebeple delegenin birinin Ermeni olmasından korkmuştum. 142 ' n:x-' '¦¦'•¦¦ENVER PAŞA Moskova'da Dr. Bu. Afganistan'a gitmiş. Gayet güzel bir bina. herif pişkin. bir step (bozkır). Karahan'ın karısının da Enver'e âşık olduğu söyleniyor.. Türkiye için sefarethane yapmış. Azarbeycan ve Ermeni. baktılar olmuyor. Diğer asıl celseler için Moskova Çayı kenarında ve Kremlin Sarayının karşısında gayet mükellef saray gibi bir binayı tahsis ettiler. Teşkilât yaptık. ibrahim Tali var.

Rutubet olmayınca sıcak ve soğuk çok tesir etmez. Hiç de hastalık yapmıyor. kömür yok. Enver başına topladığı bu adamlar ile çalışıyor. ne başka eşya satın almak mümkün değil.. Ruslar bunları kendilerine minnettar kılmışlar. Herkes avurdu avurduna geçmiş çökmüş. Korkunç. vurucu.. kahvehane lâzım şeymiş. Bu adamlar müthiş. On yaşında çocuk. yok. Daha bu kadar şiddetli bir kış ömrümde görmemiştim. Evvelce istanbul'da iken omuz. Karın üstünde ve altında saatlerce bekliyorlar. perişan olduk. Celseye giderken bu dükkânların önünde yığılmış ve hat halinde ikişer ikişer dizilip elli metre kadar bir insan dizisi olduğunu görüyoruz. KOMÜNİZM Açık hiçbir dükkân yok. Hafiftir. yüzü gülen adamlar vardı. Ruslar işletemiyorlar. Döndüğümüz vakit bu diziyi ancak. Ne ise sırrı öğrendim. 1919 kışının bir kısmım Anadolu yaylasında geçirdik. Akşamları halkın yemeği sâde şekersiz çaydır. Bunun sebebi rutubetten eser kalmamış olmasıdır. Ne yiyecek. Vaktiyle fizik okurken suyun muhtelif billurlar halinde buz olduğunu okumuştuk. Bu da aşikâr görülüp duruyor.. titriyorlar. Hep Kahire sayesinde galiba. insan bazan yorulursa yorulur. Hattâ bir aralık Enver'i bir süvari fırkası (Budinyo kumandasında) ile Kafkasya'dan içeriye bile sokmak istemişler. Böyle bir isyanda baş olanlardan üç beş kişi idam ve beş-on'u da hapsedildi. Halka da parasız da143 ğıtıyor. 30. dışarısını görmek mümkün olmadığı gibi. Dış kat camları kamilen buz tutmuş. Gaye bu. her cinsten var. Üç dört saat sonra dönüyoruz. Şimdi aslını görüyoruz. Bir kaç defa odunsuz kaldık. beş yıl Mısır cephesinde yandıktan sonra istanbul'a geldim. Burda kimsenin yüzü gülmüyor. Ne güzel manzara!. Bir nezle dahi olmadım. Koca Rusya müthiş bir iktisadî buhran içinde inleyip ölüyor. Herkes kederli. Yine eski romatizmalar nüksetmedi.20 metreye kadar inmiş buluyoruz. Romatizma gibi bir şeyler de yok. Bunlar dört beşyüz ameleyi tevkiften sonra birden katliam etmişler. Köylünün mahsulü elinden alındıktan. Dondum. yetmişlik ihtiyar. Bu hal bir yabancının derhal gözüne çarpıyor. Bir milletin şu azîm felâketine içim acıdı. Hükümet köylünün zahiresini parasız alıyor. Moskova'nın bu kışına da mutavaat ettim. ekim satım yasak olduğundan hasıl etmiştir. Kahire'de bu ağrılar tamamiyle geçmişti. Kalın fanileler giyinmek suretiyle barınabilirdim. Arada bunları seyrederdim. Adetâ binbir şekil. On sene şiddetli bir kış oldu. Tutunmak için (kominterm) in yani merkez-i umumisinin Çinliler'den askeri var.. orada karnı tok. birgün Türkiye'ye bunları bir kuvvet ile yollayıp Mustafa Kemal'i devirecekler. Moskova'da gülen bir adam görmedim. kol ve baldırlarımda kışları asabı romatizma ağrıları mevcuttu. Rivayet ettiler ki.. Müzakere mahalline otomobille gidiyoruz. Don havzası kömür dolu iken... Sıfırdan aşağı yirmi derece ve daha ziyade.. Kış derecesi her yerden ziyade.. Bunları Rus hükümeti besliyor. Şimdi anlıyorum ki. Demek ormanları kırıyorlar. Ama hoş şey. Parasız veriyor. Tuhaf. Bu ahval tabiatiyle halkı bir hükümet sitesinden tedirgin etmiş. Türkiye'yi Bolşevik yapacaklar. kadın. .. Ancak arkamdaki kurt derisi kürk bir vestun gibi arkamda.. Hepsi bu. tırnaksız doğuyor-muş. Ö mahalleye burası yiyecek veriyor. Pencereler iki kat. pek dirayetli ve azametli yaşıyormuş. Meğerse Baku cennet imiş. erzak koymuş. Moskova çok soğuk. Sonra ne alsalar beğenirsiniz? Bir veya iki avuç bir nev'i darı.Cemalin maiyetinde bizim Rusya'daki eşberlerden neferler. bunları kazıyıp çıkarmak da mümkün değil. Bereket versin kalorifer var. Bunlar da komünist olmuş. Komünistlik bu mu? Tüylerim ürperdi. Halk aç. hattâ bizzat amele hükümetten nefret etmektedir. Bizdeki aynı hal. Her yerde adet böyledir. Hiç kimsenin benzinde kan yok. Odun yakılıyor. Fabrikaları da patron malı diye harab ettiklerinden ve patronları öldürdüklerinden dahilî harpler ve salgınlarda birçok mütehassıs ameleyi ifna ettiklerinden bunlarda da mahsûl yok. zabitler ve yaverleri varmış. komünistliği ilân ettirmemişim. Lâkin hiç müteessir olmuyorum.. Ama niçin? Bu bir sır. fakat bunun yanında sıfırdı. Her mahallede hükümet bir dükkân açmış. üşüyor da. anaların gıdasızlıktan çocukları ekseriyetle cansız. Aman iyi olmuş da Mustafa Kemâl'in önüne durmuşum. yarım veya bir dilim hiç mesabesinde hamur gibi bir ekmek. yüzü kül rengi olmuş. buraya geldik.. Bir kahvehane arıyor. Hattâ biz orada iken amele isyan etti. bu asker ile te'dip ettiler.

hikâye ettiler. mesele halloldu. ne diye bir kaç çuval da un getirmedik. Votkaya pek düşkün ve pek sarhoş olan Rus köylüsü ve halkı bu yönü terketmişler. Somurtmağa gelmez. Ben böyle olursam. Etler o kadar da zayıf ki. Ali Fuat piliç seviyor-muş. Hain bizim piliçleri de yedi. nice insanlar öldürülmüştü. Bize halktan iyi bakıyorlar. Her şey onların elinde. Sebebini sordum. Birbirinden ayrılmamalıdır. Ankara'daki hanesini ona (.. hem hâkim. duvara çarpsan yapışacak. hem de bazısı kokmuş çıkıyor. Düşündüm. doğrusu Moskova'da bulunduğum müddetçe diplomatik mesahasına rağmen kendimi kurulmuş. istedim. Yusuf Kemâl bunu da bilmeli idi. Hepsi birden. ânî (Bomba) üstünde oturuyordum zannettim.. Çiçerin'in bana söyleyişine göre. Biz güya diplomatik bir hey'etiz. REJİMİN KORUCULARI: ÇEKA Halkta bu kara sefalet var. Bir de Çeka'larm bu tarzından dolayı nice şalısî garezler kazanı kaynamış. Doğrudur. insan daima ezilir. bir cehennem. bir kadid. Yaşasın Tevfik Rüştü. Bana böylesine nümûne gösterdiler. Böyle bir zamanda fırsat zuhur ederse erkek baştan çıkar. hem cellâd. ona veriyorlar. eğer bir gün inkılâp olursa öyle doğrarlar ki Rusya'da ilâç için tek Yahudi kalmaz. Fuhuşu şiddetle yasak etmişler. cehennem.hüküm veriyor. Zavallı Marksizim nazariyeleri kitapta pek cazip iken. Hükûmetleride umumiyetle idamdır. isticvap ediyor. karıyı alıyor. . Ruslar'ın ağzından bir çok defa böyle işitmiştim. Rus ahalisi Yahudiler'e öyle bir diş biliyor ki. Bu darıdan Ruslar çorba yaparlarrmş. iki şahitle hükümete gidiniz (Yirmi gün için evleniyoruz) deyin. hem polis ve jandarma. O vakit Rusya'da Yahudiler hiç bir vatandaş hukukuna malik değillermiş. Kendisine kadınsizlıktan şikâyet etmiş. Niye aşkolsun diyeyim Ruslar. Bu.. meselâ Hariciyeyi görüyorum. Bunun da cezası çok ağır.hem müstartik. Yahudi kırmızı kadife tepeli bolşevik kalpağı yine kafasında. Ağlamalı. insanın tüyleri ürperiyor. fakat hem az. Yahudi demektir.. istemeli imiş. Bir gün bize Tevfik Rüştü gelmişti. Ağlamayan çocuğa meme vermezler derler. Hükümette aksine büyükbir şiddet var.. Söyledim. Bu memleket değil. Ah. Evlerinde imbik gibi bir şeyler yapıp votkaı istihsal etmişler. ufalanıyor. zarar hasıl olmuş. Bize can verdi. işte karı koca hesaplarını buna göre yürütmeli. «O -ondan kolay ne var?» diye ve hakikaten akşama iki kadın ile geldi. Fuhuş yapıp idam olunmağa ne hacet var. Ekmek o kadar kara ki.. Düşmez kalkmaz bir Hariciye Vekili oldu.. sonra da tabancasını çekip öldürüyor. ya zavallı halk ne haldedir.. derhal kocasına bir leke sürüp öldürüyor. Yirmi gün sonraları da. Bu da işleri alt üst etmiş. içtik.. Kayseri nin pastırması sırım. Meselâ bir Çeka bir adamın karısını severse. (Çeka) diye bir şey var. Yâni Çeka denen 144 adam. Birgün haber aldım. yine içmişler. Yedik. Böylesini görmedim. çünkü bu votkalar aşağı ve zehirli votka imiş. Çünkü yakaladıklarını idam etmişler. Daima gönül yapar. Eski memurların çoğu Çar'cı diye azledilmişler. Sanki Hariciye Tanrısı!. hiçbir yerde görülmemiştir. Hükümet daireleri. Böyle adalet hiç bir asırda. Bir de bu dairelerde çocuk memurlar çok. Bazen balık konservesi veriyorlar. Sosyetenin selâmeti böyle mi olmalıdır? Komünist fikirlilerin aklına şaşarım... bu çocuklar gelmişler yerlerine. Bu kadınlarla yattık. bir şehirden diğer şehre bile gidemezlermiş. bundan kâr değil. Tatarlar bize böyle türlü vak'alar.. Kadm da böyle olsa gerek. Bir memur yerine beş-on çocuk. birbirini yakalıyor. Bir tane bile kerhane veya hususi fuhuş yeri yok. amelî hayata tatbikinde açık ve böyle nice ve ne feci vaziyetler yapmaktadır. onlarla dolu. Uzun zamandır kadın gördüğüm yok. Moskova'da komünist demek. resmen böyle ayrılıp başkası ile yine böyle resmî fuhuş yapmış. arada piliç de veriyorlaşmış. Hem de elde tutulmaz. Gelsin bizim kavurma ve pilav. nadirde olsa et verdiler. Çarlar zamanında da böyle imiş.. Ruslar Yahudiler'i hiç sevmiyorlar.. Nitekim üç beş yıldır da Mustafa Kemâl'in gönlünü yapıyor. İçki de yasak. muhakeme edi-yor. iyi adamdır.Bize her gün her birimiz için bir avuç darı yarım dilim o çamurdan ekmekten veriyorlar.)hane yaptı. KOMÜNİST = YAHUDİ Ben eskiden kalma burjuvazi ameleler ve aileler ile temaslar yaptım. Hattâ onun ak ekmeğinden de yedik. Temaslarım bana gösterdi ki. Yiyor demek. Dünyanın adeti bu.

otelden bile dışarıya attılar. Ben Soysallı'nın kendisini pek iyi tanıyorum. O vakit bizimkiler için İstanbul'a gitmek büyük bir nimet idi. Çiçerin celseye riyaset ediyor. Demek hakikaten vazifesini yapıyor. ahlâkına da itimat etmek mümkün değil. Bu raporlar bizim Hariciye'den çalınıp Ruslar'a verilmiştir. Komünistler ile temas arıyor. O sırada Ali Fuad'da hiddetle geldi. Söylemedi ama şu olsa gerek: Bu adam gayet hafif meşreptir. Bilhassa Tevfik Rüş-tü'den korkmuştum. Soysallı Ruslarca turfa olmuştur. saldırır bir insan gözüküyor. Yüzü de kızardı. Yusuf Kemâl yine gülmedi. ilk muahede celsesine gittik. müzakere Fransızca oluyor. Sözü sohbeti on para etmez.. Bunu hiya-net diye yapmaz.. Birgün bunlara bir azizlik yapmak aklıma geldi. Kime ne?!. Ne ise Soysallı Buhara'ya doğru bir turne yaptı. Siz pencereden seyredin. Eğer Ankara emir verirse pek âlâ.. Ama herkesde onun ahlâksızlığına dair ittifakı ârâ var. Hiçbir sözünde durmaz. hiç sır saklamaz. sessiz dolaşıyor. Ciddî ve ilmî malûmat elde ediyoruz. Tabii penceredeki-ler gülmüşlerdi. Zaten yüzü tenazursuz. Beni sağda görünce durdu. Evraka öyle yazıldı. Ali Fuad da güldü ve bana Ali Fuad: «Komiteci seni!» dedi. Çünkü ne görüşürsek gidip Ruslar'a söyleyecek..» «Sizin böyle bir vazifeniz yoktur. ben onların karşısında oturuyorum. sağa oturdum. Kendine ediyor bana bir şey söylemiyorlar ya. soluma oturdu ya. Sade komünistlik taslıyor. Ali Fuat ne kadar olsa babacan.. Boşboğazlığı pek meşhurdur. sağa oturamazsa suratını asıyor. Hem de hırçın. marifet yapmak malûmat satmak gibi şevki tabii ile yapar. Hem de renginin siyahlığı dudaklarının iriliği ve morluğu. Yusuf Kemal ve benim aramda alt-üst rekabeti var. Oralarda Türkler kendisine birçok halı. Şeref yerine. Soysallı sonra Ankara'ya gelmiş. Hem mühim mühim işler yapıyoruz. Soysallı mühim tarzda yürür. Ali Fuat. Sonra ben güldüm. Tevfik Rüştü sade. Basit bir tahsil. Bu hali herkese hafif meşrep. Sen ona bak. ilk ihzari muvaffakiyet memnunuz. Buharalılar gibi Türkler ile temasta bulunuyoruz. Nihayet Merkez-i Umumiye azasına ait otelde yatak da aldı. Acele koşar halde Yusuf Kemal geldi. fakat biraz sonra komünistlerden hakaret görmeğe başladı. Ona kaniyim.saçmacı bir adam olduğu fikrini verir. kendisine sordum. cimcimesi pek bozuk. bir yumaşak eğilir. bir şeye uğramamıştır. demek satıp iyi bir ticaret yapmış. Bir gün Soysallı ile bize geldi. «Bizde muahede müzakerelerine iştirak etmeliyiz dediler. Hele bir hali var ki hepsinden baskın. bükülür hali gibi tatlı dilli bir dalkavuktur.. deri hediye etmişler. bazı sağa oturmak hususunda ikisi rekabet yapıyor ve birbirinden evvel gidip sağa oturmağa gayret ediyorlar. Sonra ne olmuş bilir misiniz.(*) Bir hece metinden çıkartıldı.» dedik. yüzünün hali ile çingeneye benzer. BlZlM HARİCİYEDE BlR RUS CASUSU Soysallı buna nisbetle pek ciddidir.. Biraz durduktan sonra: «Çık soluma otur! Kibrin kırılsın! dedim. hem de ne çocuğuz? İnsan âdi mahlûktur vesselam. Nemrut suratı ona nisbetle gül yüzü. Bunun sebebini. çünkü izahı ayıp. Rivayet ettiler ki. fakat onun sözüne. Normal değildir. oradan gizlice istanbul'a geçmiş. Ne yapacak? Önüme oturdu. Bir mühim meselede şimdi söylediği bir fikri beş dakika sonra yine aynı adamlar arasında tamamiyle aksi olarak söyler. Ne ise Yusuf Kemâl benim Maarif Vekili olmam dolayisiy-le üst olduğumu Ali Fuat'a kabul ettirdi. Tevfik Rüştü ise ateş görmüş balmumu gibi. Ben «helâl olsun» dedim. bir vagon dolusu olmuş. Bakın ben ne yapacağım? Gülersiniz» Yusuf Kemâl ve Ali Fuad'dan evvel indim. Galiba bu halleri oradan kovulmasına sebep olmuştur. Batum'a getirmiş. hiçbir fikir sahibi değil.. Tatarlar. yalan. 145 Tevfik Rüştü. Ben de içimdem güldüm. Çiçerin'in sağında Kork-mazof. Müthiş şarlatanlık. solunda sıra ile Yusuf Kemal. dedim ki: «Halas Dönör için büyük bir rekabet vardır. Muahede müzakeresi celsesine Sefarete mahsus otomobille gidiyoruz. bir şey de söylemiyor. Hem de zıddı ile bütün kâtipleri filân topladım. Bundan hiç sıkılmaz. Uğraştılar. yine somurtuyor suratı sekiz karış. Bunları Hariciye'ye raporlar halinde vermiştir. dolan. melek yüzü. Boşboğazlık. Zaten çalmamış hakkıdır. Beni en alta koymak istiyorlar. mütereddi bir insandır. Baktılar ki olmuyor. . Yusuf Kemal öyle 146 değil. ben ve Ali Fuad varız. Çünkü oralarda güzel malûmat toplamış. Soysalli dolaşıyorlar. üç gün görünmüyor. vazgeçtiler.

Cevap veriniz! Türk.» dedi. Troçki de mühim bir kafa. ona bir zabar-ta verdi. diğer taraftan Ali Fuad dizleriyle dizime vurup duruyorlar. Bu mühim simayı bir defa görmeyi pek arzu etmiştim. Görüşecek halde değildir. adetâ titriyor. îbnolizif. Ama evvelâ Ermeniler'e empoze ettiğiniz Gümrü Muahedesini feshediniz. renkten renge girmiş. katliâmlar yine Rus Müslümanlarının kalbinde yaralar açmıştır. Önüne bakıyordu.» Diyerek hakikati gizlediler. Hem de zalim diye haksız söylüyor... artık ne cevap verdi. adetâ bizi dövecek!. Bana söylediği vakit hayret ettim. Keza Türk. Celse bitti. bir millî ders vermek. Al 147 bundan da. Çünkü Avrupa'da hemen umumiyetle bizde şair olduğuna bile inanmazlar. Ben söz aldım. katliâmlar ufacık olsun yüreklerinize te'sir etmedi mi? Evvelâ bu tesir etmeli idi. Altmış yetmiş yıl evvel Çar emperyalizmi bizden almıştır. Bir çok söylendikten sonra o bıraktı. Ondan sonra muahede yapabiliriz. bu aile bir asır kadar evvel Polonya'da iskân etmiş imiş. Nahcivan. Bir emperyalist devlet böyle muahede yapmağa nasıl gelir? Sizin Ermeniler'e yaptığımız zulümler. Bir Türkün ağzından bunları işitmek çirkin ve ağır. Biz de hiçbir şairimizi Avrupa dillerine tercüme eylemedik.. Yusuf Kemâl telâş içinde. Kars ayrıdır ve Baku Türkle-ri'ne yaptıkları zulümler. hududu Kars'dan kesmek. Burdan kaçmaktan başka çare yok. Gidiyoruz. Çiçerin orta boylu. Türklük hususundaki bu halimi bilen arkadaşlar yüzümün rengini görünce derhal büyük bir gaf da yaparım diye korkmuşlar.. sürüsüne hıyanetin cezasını göstermek lâzım. Türk Tatar arasında zerre kadar fark yoktur. yapmamışızdır. hastalığım da halkdan gizliyorlar. Gelelim müzakereye: Çiçerin öyle hiddetli ki. Bu akşam hazırlanıp gidelim. Karapapak'lar. Tabiî onları buna Çiçerin öğretmişti. Karabağ. Tabansız.. Bizim Ermeniler'e yaptığımız dedikleriniz sizin hayalinizden başka bir şey olmayan zulümlerden gönlünüz sızladı diye de Ermeniler'in Türkiye. para silâh ve cephane almak fikrindeyiz. Merdiven başındayız. Bizi âdeta uşakları gibi azarlıyor. Kabahat. Bu adam müzakereler neticesine kadar bir daha bir tek lâkırdı söylememiştir. Zeki ve hilekâr bir simada biridir. Ben Çiçerin'e pek de aldırmamıştım. bora . Al bundan da!. Hâlâ bunun ehemmiyetine akıl erdiremedik. bize verilmesi lâzımdır. Böyle Türk milletine ait şey beni pek ziyade alâkadar eden.. Dedi ki: «Sizin Ermeniler'i mağlup etmeniz bir emperyalizmdir. Ama. Yusuf Kemâl: «Ben demez miyim. Esas noktalar bunlar. İptida bunları yapın. Tatar ayırıyor ve Kafkasya Müslümanlarını istisna ediyorsunuz. Bir taraftan ben bir taraftan Ali Fuad. Kumoklardan. fakat şimdi tepem attı. Lenin' görmek için çok uğraştık. ne de söyledi. hasta. bu Korkmazof a bir korku dersi. Cidden zeki adam.RUSLARLA PAZARLIK Sonra kâtipler filân var. Kimseyi yanına sokmuyorlar. Sözlerini bitirdi. ağzı kapandı. Sonra hudud 1914 hudududur. Baktım. ilk ve en mühim iş Ermeni işi oldu.» Bu sözler Korkmazof a pek tesir etti. Ruslar ile muahede yapılmaz. Yani İblis gibi. Al işte... Tehdit ediyor. Ruslar'a tasdik ettirmek. Esasen ailesi İtalyanmış.. Ankara Türkiyesini. Sekiz dil biliyor ve hepsini de ana dili gibi. Hem tetebbu sahibi.Çünkü Türk ve Müslümanlığınıza sorarım. hiddetlendiren bir şeydir. Çar Rusyası'na olan borcumuzu silmek. Bir taraftan Yusuf Kemal. O. Hem sizin Kars'da Ardahan'da ne işiniz var? Oralar ahalisi Türk değil. Korkmazof aldı. yüzü biraz Avrupa şanoUarmda mefistolosi tersim ettikleri simada.. bana gözdağı verdiği hissini vermişti. Bu yerler zaten bizimdi. Çiçerin gayet yüksek bir yerden tutturdu. İşe bak ki.. Bozcapurlar. Sabrımı tüketir.. Zaten Çiçerin de zehirli yılan gibi şahlanmış dilini uzatmış. Biz Türkler'e karşı Ermeniler'i Türk müdafâa ediyor. Utanmış bir vaziyet aldı. «Bir şey söyleme sakın!» diyorlar. bizi inletmiştir. bunlar tam Türklerdir. Tarihi sizden iyi bildiğimi görüyorum. «Pek hastadır. tüy gibi olmuş. Dedim ki: «Siz bir Türk Müslümanısınız. Çiçerin o usta diplomat demek evvel ki seferinde Yusuf Kemâl'in seciyesini tesbit edip öğrenmiş. Siz de Kumuk halis Türksünüz. Bizim Şair Ba-ki'yi bile okumuş. Türlü bahanelerle bizi atlattılar. Tatar ayrıdır diye kendince gayrî ilmî bir delil de serdediyor. ilh. Bolşevik ricali arasında mühim bir adam. Bu halk bizdendir. Sözlerinin ruhu şu: «Siz bizim ile muahede yapmak istiyorsunuz.» Biz ise hiç Ermeniler'i mevzu-ubahs etmemek. Tatardır. olmadı. Yüzüm sararmış. Biz Ermeni işini Karahan'ı da atarak ortadan kaldırıyorken. Şu Korkmazoğlu Halis bir Türktür. Lenin bu esnada felce uğramış.

Doğru ama. Rize'den Giresun'a kadar olan sahilde kaçakçılar vardır. Meçhul asker heykeli yok. Sefarethâne148 ye kadar devam eden sözlerim tesir etti. «Korkmazof! Buna bak! Karını getir!» diye bar bar bağırmış.. «Bu sefer hayatımızda tehlike doğacak. başka türlü yapamayız» dedi. «Ne yapalım. Sırf Ali Fuad'm himmeti. Mazeret ve af diledi.» Ne ise Ali Fuad'ın ona iştirak etmemesi. yattım. 149 Bu cephane vaktinde yetişmiştir. muahede olmayacaktı. Sivastapol'da beş milyon mavzer fişengi varmış.gibi esti işini bitirdi. Olur mu?» Hâla da bunlarla muahede yapılmaz. Oralardan da kadın. Bir aralık yanına gitti. şişirir.D.kayığm omurgası görününceye kadar yana devirir. Bana sorsalar bu zaferin şerefini . içti. bir de bizim şehidlerin kanı ile yoğurdukları bu ataların topraklarındaki halini görmeli. (*) Komünistlerde aile ve namus kavramı olmadığına ilişkin kanaat bu tür rivayetlerin eseri olsa gerekir. Akşam Ali Fuad'm odasında oturuyorduk. yiyecek verirler. Benden sonra Halil türlü rezaletler yapmış.. Yiyip içiyoruz. Ne tabansız. omuzunu tuttu: «Korkmazof! senin karın çok güzeldir. ona lâübaliâne muamele ediyor. gidip. istersen kadın bile verirler. Başka memlekette olsaydı evvelâ bunların. Amerikan ilh.» diyor. Tulumbacı dedim ama. Meçhul askerin yerine. Buna koca bir yelken takarlar TAKALARIN ZAFERİ Yelkeni rüzgâra verir. Teskin edebildik. Korkmazof geldi. cephane aldık. Yunanlılar tecavüz ederse. Korkmazof da önüne baktı.» dedi. Adetâ harb hududunda düşman ordusunun başkumandanım ilk hamlede yere sermiştir. Garp cephesine cephane yetiştirmekti. Ufak bir kayıkları vardır. Dışarı çıktım. Dedim: «Sen deli mi oldun? ilk duruşmada firar edeceğiz. Umumî harpte ve sonra biz de bir otomobil veya deniz motörü ele geçirdilerse bunu takaya yerleştirmişler. Türk köylüsünün. Hem de çirkin oluyor.» dedi. Mahcup ve kabahatli bir çocuk tavrı ile oturdu. Bu cephane bizim kaçakçılar vasıtasıyla adetâ 24 saatte Sakarya ağızlarına kadar döküldü. Tek tek bizi sefarethaneye hapsederler. Bu vatan hizmetleri o kadar büyüktür ki. uğraşmıştı. Telâş içinde ısrar ediyor. Yerlerine Mustafa Kemâl kendi heykelini dikti.. Halil Korkmazof u eskiden beri tamrrruş.. Zaten yatmak istiyordum. malûm Mustafa Kemal'in heykeline çelenk koyup merasim yapıyorlar. A. ben de kendisi gibi olsaydım. onlar da böylesini yapmazlar. İngilizler muahedeyi görür görmez. (*) Moskova'ya geldiğimiz vakit ilk iş. Dedim ki: «Hayatımıza kastetmezler. bunsuz zafer mümkün olamazdı. Bir de baktık. Bunlar deniz kurdudurlar. Burada da bu seciyesini mükemmel gösterdi. Millî harekette Rusya'dan aldığımız cephane ve silâhı itilâf devletlerinin dolaşan zırhlıları arasından geçirip aşırmışlardır. hemen dönecektik. kurşun yemiş köpek gibi bağıra bağıra ağlamalı. istanbul'a ingiliz. Hiç unutmam merdivenlerden iniyoruz. Halbuki bu muahede millî harekâta temel taşı gibi bir esas olmuştur. Bu dediği doğru. Biliyordun da öyle ise niye tekrar geldin? Madem geldin niye kaçıyorsun? Haydi çocuk olma aklım başına al» dedim. Halbuki bunu kendisi her şeyden evvel yapacaktı. o kadar üstüne gitmemeli idi. biliyordum ben daima söylüyordum. Bize. şunu getirsen. Rusya'dan birçok zahire. giderler. Bunlar eşkıyadır. Hiç olmazsa meçhul asker namına bir heykel de yapsaydı. Sabahleyin hikâye ettiler. Ona da rakı verdik. Merak etme!. Vusulünden iki gün sonra Yunanlılar hücum etmişler. Ankara'dan ve İstanbul'dan muahede yapmak için hey'et istediler. erkek köylü nineler ile taşıdılar.adı «Taka»dır. Mustafa Kemal men'etti. Vicdansız. Sıkılırlar. hükümet değildir. gayreti ile bu fişekler alındı. Talebe cemiyeti Çanakkale'de şehidlere bir âbide yapmak istedi. Bunların hiç biri olamıyacaktı.. Hattâ üç gün evvel Gürcü sefirini de sefarethanesinde basıp haps ettiler idi. Birinci inönü Muharebesi olmuştur. Lâkin bizim hayatımıza kastedmekle ne faydaları var? Hiç. harb gemileri geliyor. hodperest. Ayıp ayıp!. Enver Paşa'nın kadrosu ile general olan böyle tulumbacı olur. cephane yoktu. Bu. zevkleridir. empulsif adam.. kadının heykeli dikilirdi. Fena halde utandım. hattâ âlet-i mahudesini medrese ıstılâhınca mâlayu kaimi çıkarıp meydana çıkarmış. silâh. Ali Fuad bunu iş edinmiş. Halil Paşa geldi Ali Fuad'm rakısı da varmış. usûl ve âdet üzerine çelenk koymaları lâzımdır. Oradaki İngiliz mezarlığının haşmetine bakın.

tut yukarı. Stalin Kremlin Sarayı'nda oturuyor. yalnız bir iyi alâmet görüldü. Gördük Çiçerin'le bu iş olmuyor. Müthiş. Biz de bunu bilmez görünüyor. Bu adamların bütün dâvaları ağızlarında dolaşan moda lâkırdı «Emperyalizm aleyhine hareket» tir. Bu da sizin emperyalistlere karşı olan cephenizin bir kısmı yıkılmış demektir. Ne ise vur aşağı. Çiçerin şaşaladı. Yunan ordusu harekete geçmiş. Dedim.. Çi-çerin fena azgın.. Stalin: «Ne kadar para lâzım?» dedi. Hususî hal çaresine. Bulmak da mümkün değil. bir milyon altına sulh olduk: Stalin'e dedim ki: «Sizden çok memnunuz. Stalin'in odasına vardık. Arkadaşlarımın ikisi de «Biz istemeyiz» Ben isterim. Bu fena amma. biz de masanın kenarında onun sol tarafında biraz öne doğru oturuyoruz. Bunda Sovyet Rusya'nın bir ordusu rolünü yapıyoruz. Ben: «Otuz milyon altın!» dedim. Galiba adam beni. Bu muahede demek sırf sizin işinizdir.» Bense «Asla kâfi değil. Odası gayet basit. Fakat Çiçerin'in suratı fena. delikten deliğe. 6 Kânun'sani. O. «Nedir o» dedi. Mustafa Kemal ve îsmet Ethem'in imhası ile meşgul. Kapıdan kapıya. iki saat içinde her şeyde uyuştuk. bitti. O yaparsa iş bitmiştir. Yolda aldığım haberler yalancı idi. konuştuk. bu yoldan geçilemiyor demek. iş kötü ben de tereddüde başladım. Çiçerin pasaportları vermem dedi. Yarım milyon verebiliriz. Harp masraflarını vermelisiniz. «Ben demedim mi? Bunlar ile muahede olmaz.. Sizsiz muahede olmıyacaktı. Buna cevap vermedi. vursun. Demek sendeledi. Millete istiyoruz. Tabii lâf yok. Ve dedi ki: «Bu kadar para bizde yok. Adi bir masası. bir de iskemlesi var. Usulcacık Yusuf Kemâl'e: «Diğer celse için vakit tayini iste!» dedim. Ondan sonra Ankara'ya yazarız başka çare de bulamazsak o vakit döneriz.» dedim.. övündükleri şey bu.Ali Fuad'a veririm.» dedim. Sağ yanında da duvarda bir telefon aleti. Şimdiye kadar askerlik hayatı hep mağlubiyet olan ismet. Şimdi başka yoldan gideceğiz. Alındı. çıktık..» dedi. Yalnız muahedeyi yazıp imzalamamız kaldı . Yusuf Kemâl tutturdu. Dedi. Ben fazla isteyeyim de onlar utanır. Güldü. STALÎN'LE PAZARLIK Tuhaf bir şey oldu.. Üçümüz başbaşa gelip: «Ne ist eyelim?» dedik. «Otuz milyon altın. Stalin'e: «Biz İngilizlerle harb ediyoruz demektir.. «Celse bitti. Randevu verdi. birkaç telörgü. Pasaportlarımızı vermenizi rica ederim de» dedim. ben. Bunda utanacak ne var... Yok o da bu halde ise.. sekiz bin tüfek kuvvetiyle iznik'ten Gediz'e kadar olan ikiyüz kilometrelik bir cephede hücum etmiştir. Ali Fuad. Para istiyeceğiz Stalin'den. hayatını pek saklayan birinin yanına gidiyoruz. Cephanemiz de yetişmişti. ilk olarak muzaffer kumandan. Galiba Ruslar muahede yapmak istemiyorlar.» dedim.» dedim. Ruslarla muahede yapılamaz der dururdun. o yapacak. Bunu zannetmiyorum. siper ve menfezlerden de geçtik. Eğer cephane yetişmeseydi Yunanlılar tüfek omuzlarında yürüyecek istedikleri yere kadar geleceklerdi. Bereket versin sersem Yunanlılar pek zayıf kuvvetle gelmişler. iyi alâmet.Çıkarken Yusuf Kemâl'e: «Ne haber? Ben de medim mi. mağlûp oldular. Bayrakları bu.. Adam bizi burada bekletip sürütecek. Kalktı. Otuı duk. Asli yumuşadığı yok. daha buna hükmedile-mez. işte» Bizim Reis hep kehanetten dem vuruyor. Baktım. Arzularımız oldu. Birkaç deneme ile aynı halde kaldığı görülürse onda da ümit yok demektir.. baş vuracağız. Fırsatı buldu. vermeyen iki dilenci. Kısa müzakere. Kalenin bir tarafı Moskova ırmağı. MÜZAKEREYE DEVAM Şimdi Yusuf Kemâl ümitsiz. izbe koridorlarından geçtik.» dedim. Görülüyor ki. emperyalizm aleyhine veryansın ediyoruz. «Stalin'i göreceğiz. 337 de Yunan ordusu yedi. Resmî murahhas Çi-çerin'dir. Yusuf Kemâl'e: «O halde muahede yapmak istemiyorsunuz demek. Bize çok para lâzımdır. onunla konuşacağız. Yoksa harbe devam edemeyiz. vereceklerinden biraz fazla verirler.. Dedim ki: «Dur bir celse daha yapalım bakalım!» Celse istedik baktım Çiçerin'de yine aynı nakarat. bıktıracak.. «Vakit de tayin edemem» dedi. Mesele de yüzde doksan suya düşmüş demektir. altın nedir bilmez zannetti. fakat kendileri maske altında birinci emperyalist. ye150 rinde. Dedim ki «Acele etme. Şimdi sen Stalin'den hey'et namına randevu iste!»dedim. Ordunun başında bilfiil Garp Cephesi Kumandanı İsmet. Yusuf Kemâl gittik. isteyen bir dilenci. Kendime istemiyorum. . Bizim daha ziyade kuvvetimiz vardı.» Zannediyorum ki. Sarayın etrafı kale. Geri gidecektik.

Köpürttük. Rusça bir müddet bir şeyler söyledi. Dedim: «Yine Stalin'e gidelim de Çiçerin'den şikâyet edelim. öyle hissediliyordu. Güzel şimali..S ¦ ca '3 =3 g S !3 .» Teşekkür ettik çıktık. Bu söz büyüktü. bir şey yapılamaz. Bu hal doğru bir iş değildir. Hal ve lâkırdısında çok zeki bir adam olduğu hissini veriyor. «Hassas teline basmışım. Öyle köpürttük ki. Ve bize de dedi ki: «Gidiniz sizi Çiçerin çağıracak.Ş p Q O US us z "İ "^ H «" ' 3 E >6o > :3 3 ¦4-S *^H ¦« tfl ^* >v » J3 *"H r-1 5 « w •¦!¦ m •—3 T3 cA* yJ >-^ *^ N tâ O < o t/3 O K -w tL ' ™ ^> ^ . Telefonu aldı. Gözleri gayet zeki gözü.. uzun boylu bir adam. Demek Stalin bize madik attı. gittik. A.Ü 5 -O . ilerliyor. Hem muahedeyi yapıyoruz. Fakat şimdi elinde Stalin'in izzetinefsine basıp Çiçerin aleyhine sevketmek var. on .» Diyecek bir şeyim yok.O yine eskisi gibi hareket ederse. «Ben şimdi ona emrederim. O derhal yapar. Dediklerimin hepsini derhal yapacak. Demek yollarda aldığım haber doğru. Demek hükümet azasının fevkinde her emri veren metah bir kuvvet var. Celse oldu. Galiba Çiçerin'le Stalin arasında bir zıddiyet vardı. Çiçerin'den müzakere randevusu istedik. o tj 'y J^ 'iÜ 1 3 "". Kızdı. cesaret kalmadı. Bana dedi ki. yine sert. hem parayı aldık. Bu esaslar üzerine muahedeyi yapar» dedi. İyi ki. Vakıa eskisi gibi sert değil ama. Hasılı Stalin bende fevkalâde bir te'sir hasıl etti. Stalin Gürcüdür. cevap alıp öyle kabul etmek istiyor. Anlattık. 151 ¦O ~™ (ö & . hem Rusya'nın Bolşevik idaresinin halini de gözümüzle gördük.» sözü tastamammış. Demek Kars'da bana Medivanî vin söylediği doğru imiş. Yusuf Kemâl'in hakkı var. Yazıyor.ti 7? 'S -a p'-p S pq ^ J3 'S ^3 Ö =g "S S.ti ^3 -S -g 73 ¦§ıııpÇİÇERÎNLE PAZARLIĞA DEVAM Muahede müzakeresine devam ediyoruz. işler daima böyle hususî konuşmalar ile daha iyi hallediliyordu. Kendisinin insiyatiften mahrum olduğunu yine gösteriyor. iş yürümezse Stalin'le görüşün. Kars'dan beri Stalin hakkında edindiğim malûmata ehemmiyet vermiştim. Onun da mümessili şu önümüzdeki şahıs.£ W . adam yine üst perdede. Şimdi ben de me'yüs oldum. Yusuf Kemâl büsbütün ümitsiz. fena köpürdü. İyi şey. Yine randevu istedik. Adetâ âmir-i mutlak diktatör. Yine üçümüz gittik. Stalin mağrur bir tavır aldı. Ancak Yusuf Kemal her şeyi Ankara'dan sormak. «Aldın mı? Nasıl muahede olur muymuş? Ben bilirim. Bizimle eğlendi. 4? . Çiçerin'i bir mangal dolusu ateşe tutulmuş balmumu gibi yumuşak bulacağız zannediyordum. Ben de teselliye mecal. Keyifliyiz.

Gelse de şifre o halde ki halledince bir. Paşa «Hayhay.gün. Alif Fuad'a hitaben: «Paşa sen ne dersin?» dedim. Kabul edildi. Nutka öyle yazıldı. Ve ekseriya kabul ettiriyoruz. Kendimiz müzakere eder bir şeye karar veririz. Ondan da aynı cevabı aldı. Benim onu cerhedecek halim yok. Hakikaten en mâkul fikir. Bu müsait vaziyet gider.. verdik.. Ama. Ali Fuad'a sordum. Nihayet: «Madem ki öyle bu senin fikrin olduğuna dair bana imzanla bir . Mustafa Kemal nutkunda bu muahededen bahsederken. Bitti.. bir iyi pastırmasını çıkar. Bunu Ruslar telgrafhanelerinde mahsus yapıyorlar.» Cevabım. fakat çirkin bir şeye başladı. Ben sade «Olmaz» diyorum. cevap gelmiyor.» dedi. Artık bu kadar da miskinlik olmaz. muahede geri kalır sonra» diyor. onbeş gün geçiyor. Sonra Yusuf Kemal'e dedim ki: «Ben bu fikirde değilim. Dedim: «Böyle şeye lüzum yoktur. Şeytan diyor ki. bu adam bizim ikimizi okkanın altına verecek.» dedim. millet hizmetinde neler çektik.» Aklı yerinden oynamışçasına. Mâkul bir neticeye vardık. Bununla arkadaşlık olur mu? Bununla çalışılır mı? Asla çalışılmaz. Nuh dedim peygamber demedim. Hattâ bizi tay için evvelden parafe edilmişti diye Mustafa Kemal'e söyledi. Sıkıldı. Çok canım istiyor. Sefarethanede bir maddeye karar verdik. Mesuliyet yoksa takdir varsa. fikrimden caydım. «Evet!» . Evvelce parafe edilmiş sade iki madde vardı. Kâğıdı cüzdanına yerleştirdi. «Benim kabahatim yok.» diyor ki. Bu adamla burada muahede yapıyoruz. «Etme diyor. «Vaktimiz yok. böyle olur. Şimdi bu adam çok iş istiyor. Müzakereye başladık. Bir gün kendisine bir mesuliyet tevcih edilse derhal çıkarır. Nitekim bu muahedeyi de sonra sırf kendi hüneri gibi gösterdi. Yoksa çıldıracağım. Ruslarla celsede onda İsrar ediyoruz. muahede yapılmayıp kalır. hem de müthiş bir egoistlik ve cür'et idi. «Evet öyle idi. YUSUF KEMAL'İN HALETİ RUHİYESi Birkaç gün sonra diğer bir madde müzakeresinden evvel. Bu hususta hiçbirşeyden haberi yok. Yusuf Kemal beni iknaa çalıştı. tamamiyle yanlıştır. «Hayhay» dedi. Fakat gayet tatlılıkla sanki teklifinin rotasını anlamamış gibi dedim ki: « Yusuf Kemal sen bu fikirde değil misin?» Cevap yok. Yusuf Kemal bana dedi ki: «Sen demek bu fikirdesin.. Bilmem Ali Fuad ne oldu? Çünkü ona bakacak halim kalmadı.» dedim. Onda da tadilât yaptık. Fakat içim-den«Iş bitsin. Bu adamda böyle bir çok vesika vardır. Yusuf Kemal. demir tavında dövülür. Onu tavsif için şu vak'ası karakteristik. «Eğer sen muhtemel bir mesuliyete göğüs gere-miyorsan işi bize bırak git. «Mutlaka imza vermelisiniz. mana çıkarmak mümkün değil. Kıvranmağa. bütün işleri kendi malı gösterir. Demek bir gün bir şey olsa. Şimdiden kendisini düşünüyor. «evvelce parafe edilen muahede vardı. Dondum kaldım. Ali Fuad'a da aynı şeyi sordu. karar verdiğimiz şeydi. Kimseyi yanımıza almıyoruz. Bir şeye karar veriyoruz. Şu bizden kâğıt almaşım bir türlü hazmedemiyorum. Yusuf Kemal: «Ya sonra bize bir mes'uliyet gelirse» dedi.» Yusuf Kemal zaruri yola yattı. Kabahat filâncılarm. Sen benimle beraber ol! dedim. Görüyoruz. Yazdık. Bizim Ankara'da verdiğimiz şifreleri de karıştırıp verdikleri muhakkaktır. saklanıyor. Böyle bir suale lüzum var mı? Müzakerede söyledik. Bu iş beni yüreğimden yaraladı. Güzel güzel güldü ve: «Peki» dedi. Saklar durur.» dedim. Bari şuna biraz muziplik edeyim.» dedim.» der. Sizin fikriniz. hem müthiş bir terbiyesizlik ve küstahlık. Maksadı başka. Ben bir olmazdır tutturdum. ilâve ettim. Ali Fuad'a: « Yusuf Kemal'e ben biraz ezâ edeceğim.» dedim. Benim vermeme lüzum yoktur. Şu muahede olsun. Böyle bir teklif yapabilir miydi. ıkınmağa başladı.» dedi. Dedim ki: «Arkadaşlar böyle Ankara'dan cevap beklemekle bu iş sökmez. Ben size uymağa mecbur oldum. şunu ayağının altına al. göbeğimiz de çatlıyor. «Peki yazıp veririm. Kabul edilen maddeyi parafe ediyoruz.» Bu telâş içinde: «Şimdi bu fikirde idin ya. Buna oynanacak çok oyun. Bu. «Siz ekseriyettesiniz. Ali Fuad ve ben müzakere ediyoruz. Sözleri doğru ve mantıkî.» dedi. Her şeyden evvel bu lâzım.» dedi. imzaladık. «Kalsın» dedim. yapılacak çok muziplikler var. Bir gün yine aramızda.. Öf. Kendisinin de o fikirde olduğunu müzakere esnasında görmüştük. «Sen de bize bir kâğıt ver.. Olur ki bin hâdise çıkar. «Eh öyle ise bu fikirde olduğunuzu yazıp imza ederek bana verin. Ama düşündüm hatalı buldum.» dedi. 154 Bunada «Peki» dedik. Şunu tezelden bitiriverelim. Her defa celseye gitmeden bir gün evvel Ruslar'in verdikleri proje ile bizim yaptığımız projeyi.

Senden kâğıt istemiyoruz. Ayrı gayrı yok. Çünkü ben ruhunu görmüşümdür. Bir kere ortada dâvamızı kazanalım. Hükme geldi mi sana derhal: «Dur. Enteresandır.. Muahedeye kuvve-i kurbiyeye geldik.kâğıt ver. kendi bir kılı için en canciğer arkadaşının kafasını verir. Sen onun nüshayı saniyesi. Nihayet «Biz senin gibi değiliz. mesul olmamak için vesika saklar. O da senin gibi idi. Bilirim veremez. insan şaşar. İngilizler bizim Ruslar ile dost olmamızı asla istemiyorlar.» dedim. Cevap yok. illa Anadolu istanbul yerine tanınsın. Zaten benim isteğim de bu işi idi.» diyor. yeter. hem kendi fikrince yapmak istiyor. «Yusuf Kemal. Biz de sizin fikrindeyiz. âtide muhtemel bir mesuliyete karşı vesika yapar saklarsın. Yusuf Kemal bunları hiç sessiz dinledi. Bizden buna dair kâğıt aldı. Bir mesele hakkında güzel söz söylersin. hattâ hiyanete rağmen yine gelip yerine oturan Hariciye Vekili Bekir Sami'nin . Müthiş bir hodperestsin. birgün mesuliyet tereddüp ederse «Ne yapayım ben ekalliyette kaldım. En iyi arkadaşlarını bile menfaatına kurban edersin. hükümlerin en fenasmı verirsin. Razı olurum. Mustafa Kemâl işe bakacak yerde Ali Rıza kabinesiyle filan yaptığı gibi Tevfik Paşa ile dalaşmağa başlamış. Sen hiç bir işte ve asla reis olacak vasıflara malik değilsin. Daima reislik mevki gözündedir. Hiçbir işte karar veremez. daha iyi tabirle ikinci tabi «Küçük 155 Sait'sin» Bu ad tamamiyle sana lâyıktır ve sana ad olarak kalacaktır. «Sen ekaliyyettesin. Halbuki Yusuf. Çok ezâ ve cefa ettim.Olur adam değilmiş.» «Ekseriyete bakalım» dedi. Ali Fuad da affeder zannediyorum. Bizde mesuliyet olan görülmüş mü? Hem iş başuıda bulunan mesuliyetten korkarsa. işte vesika diyeceksin. Hırsın büyük. mantığın kuvvetlidir. Nitekim sen böylesin. Şimdi bunun sırası mı?Nutkunda Sahife. Tevfik Paşa «Canım bunları bırak. istanbul ortadan kalksın.. bu eski bir macera. Hem de yeni değil. Seni affediyorum.» dedim. Başkasma verdirir. Alçaklıktır. Güzelce dinle.. Bazı müelliflerin o babtaki fikirlerini zikredersin. İstanbul hükümetini ve aynı zamanda Ankara'yı 21 Şubatta Londra'da bir konferansa davet etmişler.»dedim. ne duruyorsun. Sözün cezbelidir. Bu adam. Sen geçen defa bizden kâğıt aldın. Sen sade bir hukuk müşavirisin. bir iş hakkında on türlü şık veya araz gösterirdi. Sen işte bu kadarsın. Derhal Ali Fuad'a «Zannedersem siz de benim fikrimde olsanız gerek. Eğer fiili bir iş ise. hiç bir iş yapamaz. Tevfik Paşa Sadrâzam Mustafa Kemâl'e bunu tebliğ etti. Tabii o da bana diş biliyor. Sonunda fena oldu ve «Doktor bana çok şey seyledin. Adetâ insanı sürükler götürür. hükmü de vermezsin. öyle bir hodperest ki. Alırsında niye vermezsin? Bu ne adiliktir? Bunu istemeğe bile utanmalıydın. Elbirliğiyle çalışmalarda böyle şey düşünülmez. Arkadaşlarım ateşe atacaksın. Ne ise.kessen veremez. Bütün bu yapılacakları arılamıyordu. nasıl oldu da en kötüsünü seçti der. Ayol. «Veremem. Bende: «Çok söyledim fakat hakikati söyledim. Artık deşildim. O vakit ekseriyette biz idik. işte gayet cebîn bir adamsın..» dedim. Yalnız bu menhus adı verme. işte bu. cismi yoktur bir zümrüdü ankadır. RUS-İNGİLİZ REKABETİ Doğrusu artık bu adamdan soğudum. İstemez. Seni davet etmişler.343 ten itibaren muhabereler dercedilmiş. Hiç bir iş yapamıyorsun. Çünkü kendisi hükümetin başında olacak. kararı başkasına verdirirdi. Böyle istiyorum. Beriki dinlemiyor. Böyle bir adı aldırışa bu da kendi kabahatindir dedim. Fakat kendini bilmiyorsun. bir umacı var: Mesuliyet. Şimdi bununkisi evvelkinden müüıiş. Şiddetle dedim: «Haydi. Dünyada sade senin menfaatin vardır. Sen bu hususta tıpkı Said Paşa'ya benzersin. O da «Evet» dedi. bizim memlekette bunun ismi var. Bize kâğıt vermelisin.» demeli. Şimdi bak sen nesin? Sen müthiş bir harissin. o hem ekalliyette. fakat hükme geldi mi. Derhal hoşafın köpüğü kesildi. Her işinde evvelâ kaçamak yolunu arar.» dedi. Konuşmak bile canım istemiyor. Şimdi bize vermiyorsun. Seni tasvir edeceğim. Öbür tarafı o vakit halledecek dahili meselelerdir. Beni Küçük Said yapma dedi. Beni zorladılar. Bir mesele hakkında seni söyletip fikirlerini dinlemeli. Mustafa Kemâl Rusya'daki muvaffakiyetsizlik ve hatalarına. hattâ vesika hırsızlığı ve sahtekârlığı yapar. Bizim Ruslar ile muahede yapmamız İngilizler'i tahrik etmiş. Moskova Muahedesi'nin bir te'siridir.» Hem de kendinin bu fikirde olduğunu inkâr etmek denaetini yapacaksın. Hasılı sen ikinci tabı Şapur Çelebi'sin dedim ve ferahladım. Seni benim kadar hiç kimse tasvir edememiştir. Bizden kağıt istiyorsun ki. Gözünde bir hayal.

Bir memuriyetinde bütün potları kıran ve muvaffak olmayan bu adamı bir daha göndermek doğru mu idi? Bekir Sami söz de söylemiyordu.. Bir hali var: «Ve» deyince diline kolaylık gelir. Kalpağını çıkarmadan sofraya 157 156 da oturdu. Romanya. Bu hatâ yetmemiş. Demek kadın hısım akrabasını da oraya getirmiş.Orada Fransa Hariciye Nazırı Buil-lion mahut Tiflis Muahedesine devam etmiş. Fakat Acemceyi yüzde seksen anlıyorum. Enver Paşa'da davetli idi. bunu Ruslar'a teslim etmiştir. Ve nasılsınız? Ve iyi misiniz?» Onunla konuşurken kuş diline alışık insanlar gibi hareket edip «Ve» leri toptan tarhetmelidir. Karabekir yapmıştır. Kalpak astragan değil. «Bu gün zâtâlinizi görmeğe gelecektim. ikna ettim. Bunu anladı ve Acemce yazdı. Biz imza ederiz. Bu konferanstan bir şey çıkmamış. kurşun işlemesin diye kollarına pazubend takarlar. Fakat hiç karışmadı.Türkiye illi. Bekir Sami Londra'dan Paris'e geçmiş. Kendisine mahsus bir şey. Çok sâf insanlar. Kolunda pazubendi de vardır. Şu adam Ruslar'ı bu suretle kızdırıp bizim muahedeyi yaptırtmıyacaktı. iyi tercüme edilmeyen yerleri Arapça anlattım. Hey'et dönmüştü. Bu Suriyeli da Acemce yazmağa çalıştı. Bu esnada Mehmet Velihan adında geniş selâhiyeti haiz bir Afgan mümessili Moskova'da Ruslarla muahede yapıyor. Bu adam hakikaten büyüktür. Baktım başında bir kalpak geldi. Muahedeyi ben Türkçe yazdım. Afganlılar'ın kendi dilleri varsa da resmî hükümet dilleri Farisîdir. Çıkarmaz. Acemce yazıp söyleyemiyorum. Türkiye'nin memuru Moskova'da yaptığı gibi. Bizde kendisiyle görüştük. Bazılarına sordum: «Niye kalpağını çıkarmıyor?» dediler: «Çok dindardır. Bu suretle birkaç gün uğraşarak Acemcesini de yazdık.» dedi. Meselâ size rast geldi. Bizim hey'et konferansın teklifi üzere Yunan işgali altında izmir'de yapılacak bir nüfus tahkikatı neticesini kabulü va'detmiş. bir başka deriden ve başka türlü bir şekilde.Sevr Muahedesi'nde ufak bazı tadilat yapacaklarını beyandan ibaret kalmıştır. Bu büyük bir cinayetti. «Muahede yapalım» dedik. Yarıdan ziyade mutabık değil. Müthiş bir kekemedir. Fakat kâfi değil. Onun için her lâkırdıya «Ve» ile başlar. Bizce bu bir hatâ idi. Arapça imdadıma yetişti. Bizi de halife adamları diye pek muhterem görüyorlar.» «O niye» dedim. Tevfik Paşa Londra Konferansında sözü «Söz sahibi bunlardır» diye Bekir Sami'ye bırakmış. Onlardan biri Suriyeli imiş. Kral Emanullah'ın haremi Suriyeli. Ruslar ile aramızı açmak için. Yâni Fransa'nın partonajı altında Polonya. t ENVER PAŞA Afganlılar büyük bir ziyafet verdiler. Artık cümlelere lüzumsuz yere bol bol «ve» doldurur. Yazdıklarını okudum. Elli kişilik kadar bir sofra. Yusuf Kemal önce yapmak istemedi.riyaseti altında istanbul ile iştirak etmemek üzere müstakil bir he-yet-i murahhasa yapıp oraya göndermiş. bunun üstüne Bekir Sami Lloyd George'a Ruslar aleyhine bir çok şeyler f söylemiş. . Birinci Gümrü dür. Bırakmak büyüklüğünü de yapmış.. «Vücuduna kurşun işlemediğine kanidir» dediler.. Afganlılar bile baş açık idiler. Güldürücü bir şey. Bu benim hayatımda yaptığım ilk muahede idi. Ona Türkçe anlatmağa çalıştım. Çünkü Yunanlılar süngü altında kendi lehlerinde bir tahkikat yaptırırlardı.İstiklâl olunca kendisi kral olacak zaar.. birleşip Rusya'yı mahvedecekler. Samatya'nın tulumbacıları seviyesinde. «Müsveddeyi yazın. o da Bekir Sami'nin haberi olmaksızın arkasına bir stenograf koyup sözlerini zaptettirmiştir. Bekir Sami bu işe pek düşkün. Şaştım. bereket versin Yunanlılar red etmişler. Acemceye tercüme edemiyoruz. Ase-tinler'e istiklâl verilecek. Yâni bunlar Türkiye için değil. şimdi Londra'da ve Paris'te de aynı gayrette. Muahedeye devam ediyoruz. imza ettik. Londra Konferansı'nda itilâf devletlerinin teklifleri. Nasılsınız? lyimisiniz? Diyecek değil mi. GÖRÜŞMELERE DEVAM: AFGANİSTAN'LA MUAHEDE Gelelim bize. ilerliyor. Çünkü prenstir. Oradan resmen Londra'ya davet edilmiştir. Onlar da bıçak. şöyle söyler: «Ve bugün zâtâlinizi ve görmeye gelecektim. Biraz Türkçe biliyor. Tecviz edildi. Bir tarafa Türkçe diğer tarafı Acemce olacak. Asetinler için. Yeni Türkiye'nin de ikinci muahedesi idi.

Elinde mavi kurşun kalemle hudud çizilmiş bir harita da var.» Halbuki bizim istediğimiz hudud. Bu esnada bu adamın iktidar ve dirayet derecesini iyice gördüm. ben oturduk. «hilâfete sahip Türk'e Afganistan tarafından mübihil iktidâ tanınır. Reis sıfatıyla bizim müzakeremize iştirak edemezsiniz. Gelirse ne diyebiliriz?» dedi. Hayret ettim.» dedim. Bize birçok arazi kaybettirmek istiyor. âcizmiş bu» derler. Enver kafasız. Ve bu hususta daha bir çok şeyler söyledi. tadil etmişlerdir. Afganlıların Enver'e büyük hürmetleri var. Sanki kızgın bir dağ demiri geçti. İnsanı öyle görünce sevinirler. Hayırlıdır dedim ya. Ama ısrar ediyor. Hiçbirinde mâna yok. Afgan Muahedesine verdiğim ruh şudur: tngilizler'e anlatıyoruz ki. Ruslar'm adamı. «Öyleyse ben söylerim» dedim. Bana haber verdiler. O derece de insana tatlı olur ve bir şey verirler. Bu muahedeye bu maksatla. Biz Türkiye'nin vekilleri sıfatını haiz bir hey'eti murahhas ayız. Yusuf Kemal. Halbuki Yusuf Kemâl'i şahsen de tanıyordu. Devlet için hayırlısı budur. Bizi müzakereye davet etti. Neden hayırlı olduğunu bir türlü ispat edemiyor. «Sen reissin. şehirlilerin evlerinde Enver'in resmi vardı. Onunki kadar sade bir mantık henüz görmemiştim. Her dükkânda fellâhların. «Ha. Baktım sözleri bende basit bir çocuk sözleri te'sirini yaptı. Orda da pek fazla itibar görmüş. Beynini oyar. Dedim: «Enver Paşa. Rus tezini müdafaa ediyor. Ankara'dan tadilini istemiş. Seyfi'nin verdiği stratejik noktalan havi. insaf ve merhamet dilenmek. Enver'i henüz yakından tanımamıştım. Gitti. Sonra Kral bunu istiklâline müna-fi görüp. niye bu dediğimiz hududu kabul edelim? Bu bizim zararımıza. bu adamlar bilmezler. Afganistan hilâfete tabidir. Yusuf Kemâl: «Ben bu sözü söyliyemem» dedi. Bu hudud çizilmiş ve boyanmış. keyifli keyifli yerler. Yusuf Kemal sinirlendi. Bunlar da Umumî Harpte yediği binbir halttan sonra oluyordu!. dersin»dedim. Yoksa lehimize dön! Zaten Cemal Afganistan'da çalışıyor. Vaktiyle Mısır'da görmüştüm. Bir daha bunu kabul etmeyeceğiz.» «O. bilhassa Müslümanlık âlemini tutmuştur. Hakikaten Enver dünyanın en bahtiyar adamlarındandır. Afgan vasıtasıyla Hindistan'a darbe vururuz. Türkiye aleyhinde bizi kandırmaya çalışıyor. Türlü kahramanlıklar yapmış biri diye. Şimdi ikinci defa Enver karşısında duyuyorum. İngilizler Afganistan'daki bu hareketten pek hassas. Bizden evvel Bakü'de olan kongreye gelmiş.» deyip teskin ettim. sefarethaneye Enver geldi. Bunun da diğer askerler gibi kibr-ü azameti müthiş. çekişiyoruz. Enver'le ilk karşı karşıya gelişim. Bizim her şeyimizi onlara haber vermiştir. Arkadaşlara dedim ki: «Bu ne diye bizim müzakeremize karışıyor. hayırlıdır. Ve derhal tepesine binerler. Ve bize kabul ettirmeye çalışıyor.» cümlesini koymuştum. Yine böyle bir meselede. Birçok insanlar çocuklarına Enver adını koymuşlardı. Arada ihtilâf var. biz Af-ganla tecavüzü ve tedafüi ittifak yaptık. Onu ölçerler. eninde uzun bir şerit halindeki toprağı kaybediyoruz. Kuvvet ve tehdide bakarlar. O da halife damadı.» «Neden hayırlıdır?» dedim. İngilizler ve bütün Avrupalılar başka şeyden anlamazlar.. Bir Türk. Bunu ben bir defa da evlendiğim vakit Serasker Rıza Paşa'nm karşısında duymuştum. Halbuki onun hiçbir resmî sıfatı yok. Yusuf Kemâl: «O geleceğe benziyor. Buna Ruslarla da yardım ediyor. Bize selâm bile vermeye tenezzül etmedi. AH Fuad. Karadeniz'den Gökçe Gölü'ne kadar yirmi km. bastığı toprağı öpenler olmuştu. Yoksa bizim eski diplomatlarımızın zanları ve yaptıkları gibi yalvarmak. Yandı. Enver. Ali Fu-ad'ın yanına gittim. yâni aramızdaki hudud işinde idi ki. Sonra bize karşı bir Rus delegesi olarak gelmişti. Bir ordu vücuda getirmiş. Enver'in elinde yine bir harita. Ve içimden acı bir duygu geçti. «Ben diyorum.» Dedi: «Kabul edin. Bu da gücüme gitti. lütuf istemek tarzı siyaset değildir. Baktım. Ruslarla muahede daima ilerlemekte. Ama hepsi birden bir incir çekirdiğini doldurmaz. Demek işin fiili kısmı da mevcut. «Adam ne olacak. Ruslarla cenubî Gürcistan hududunu tâ Arpaçayı'na doğru münakaşa ve tesbit ediyoruz. Enver yine düştü.Afganlılar Enver'i sofrada bizim üstümüze koydular. Bu da vatan hiyaneti idi.» dedi. siz ne hatâ etmişsiniz? Bu adam aşikâr görülüyor ki. Şöhreti bütün dünyayı. Behemehal kabul ettirmek istiyor. Yüzü gerilmiş yay gibi. Dimağı adetâ mefluç ahmak . Bazı noktalarda takışıp. Diyor ki: «fllâ bu hududu kabul edin. Ne diye bununla müzakere kabul ediyoruz?» Yusuf Kemal dedi ki: «Evvelki se158 ferimizde daima bizim müzakerelerimizde bulunuyordu. Enver'in hududu ile.

» dedim.. hapsi ve her zulmü reva görmüş. buna tenezzül bile ettiğim yok... Arası birkaç gün geçti. Doğrusu bu değil mi? Yalan mı söyleyeydim?» «Evet doğru. Öteki de üstüne tuz biber olmuş. «Enver Paşa dedim. Bana düşmanlığı nedir?» demiş.. Muhakkak on yıldır. fakat cevap vermeyeydiniz daha iyi olurdu. Vah. Derken bana dert yanmağa. vücuduna kurşun işlemez kanaatinda olan bu adam kül gibi oldu. en gizli işlerinden bahsetmeğe başladı. Ne ise. Derhal telefonla kendisinden randevu istedim.biri. Enver Ruslar'a Anadolu hareketini kendisi yaptığını. bizim sözümüze Enver fena kızmış. Kızardı. bize yer terkettirmek istiyorsunuz. birkaç milyonluk ordularım idare eden. bu suretle itibar görürmüş Mustafa Kemâl bilse gazabından hafakan boğar.» dedim. Kaçtı. İndimde on paralık haysiyeti kalmadı. Hiç de propaganda yaptığım. umumî harbe girmek talihini eliyle yapan bu adamdır ha!. insanların başlarından en büyüğünü azarladım ve terbiyesini takındı. kendini mümtaz bir mahlûk zanneden. Kerametim yok ki. şimdi böyle kuş beyinli. hiddetlenmiş. Gördük. güzel bir helvacı kabağı. Fakat bu adamı. «Benim aleyhimde Ruslar'a propaganda yapıyor. Gidip muahede müzakere binasının bir dairesinde mihman olan sabık hürriyet kahramanını gördüm. Pek yumuşaktı. Sözleri nutukları tamamiyle çocuk söz ve mantıkları. Bu kafa değil. Böyle 159 gelip bizi iz'aç ediyordu. Bir daha ağzı açılmadı. Şu koca hem de biçimli güzel kafadaki akıl ne kadar mübalâğa ile cömert davransam bir armut çekirdiğini doldurur. Troçki'nin muavini Enver'in suratına çarpmış. Aramızda neler neler olmuş. Bu adam cidden sadedil.» Ittihadçıların bana yaptıklarına göre Enver hakkında hüsnü zarınım olmı-yacağı şüphesizdir. Tamamiyle gözümden düştü.. Mesele şudur: «Biri sordu. Perşembenin geldiğini size büyük bir hikmet ve hazine gibi söylüyor. «Sana banyo dairemi göstereyim. ben de hakikati söyledim. çarşambadan sonra perşembe gelir. Çenesi kilitlendi. Memnunum. Hakikaten görülecek şey. hem böyle olmaz ki.. benden birçok şikâyet etmiş. Seni harb-ı umumiye sürükleyerek inkıraza götürdü. Askerliğini de Sarıkamış'ta göstermiş. Çünkü. Bir daha gelmedi. Çok zaman ye haksız olarak bana ezâ ve cefa etmiş. Enver sanki gururla babasından kalma banyosunu gösteriyordu.Ilim ve tahsilden de hiç behresi yok. böyle değil. kara cahil ve hele Rus tezini tutar görünce büsbütün sıtkım sıyrıldı. Dedim ki: «Siz Yusuf Kemâl'e şikâyet etmiş. Anadolu harekâtını sizin idare ettiğinizi söyledi ve doğru mu diye sordu. Yusuf Kemâl bana söyledi. Meğer Anadolu'yu ben idare ediyorum diye Ruslar'a çalım satar. Tabii bu ahmak ve cahil kafadan bu gelir. savuştu gitti. hadi sükût eder işinizi bozmayı verirdim. iki daha dört eder. Ne banyo ne banyo. Kızdım. onların on yıllık siyasî düşmanlarıyım. Ben de «Hayır ne münasebet.. Halbuki sonra biz bu hududu bizim istediğimiz gibi Ruslar'a kabul ettirdik ve devlete büyük arazi kazandırdık. bunun yüzde biri nisbetinde az söz işitmemiş. İşittiği sade dalkavukluk. yazık sana! Seni berbat etti. Ben de: «Sizin bunlara Anadolu'yu idare ettiğinizi söylediğinizi ve bundan menfaat gördüğünüzü ne bileyim.. Meselâ iki. Yüzbinlerce evlâdını doğradı. Kurtulduk.. Ben ki. Bana neler neler yapmışlardı. Enver hak kında bazı şeyler sordu: «Anadolu hareketini buradan idare eden Enver değil mi?» dedi. Troçki'nin muavini ile görüşüyordum. Enver'in bizimle hiçbir münasebeti yok.. çatlardı. Bana karşı şimdi Enver'in kibri yoktur. bozardı. Ben ne kadar namuslu adam da olsam bana dert yanmak akıl kârı mıdır? .» dedi. Yusuf Kemâl'i bulmuş. Ben de hayır doğru değildir dedim. Hattâ sadedil bir milletin sâffı derünane medih ve alkışı idi. Moskova'dan idare ettiğini söylüyormuş. siz Türk müsünüz? Rus musunuz? Gelmişsiniz Ruslar'ı müdâfaa ediyor. Hem öyle. Siz bana evvelden söylesenizdi. Demek muahede müzakeresinde ettiğim tekdir kâr etmiş. Ve ancak beş altı dakika durabilip. Asıl onun kızgınlığı müzakerelerden kovmaklığımdır. İçimden geçen şudur: «Zavallı Türk! Yıllarca mukadderatına hükmeden. Bana Troçki'nin muavini. daima alkışa alışmış olan. Bütün güzel çinilerden yapılmış. Hattâ Türkiye'ye gelmek istese Mustafa Kemâl onu sokmaz.» dedi. Sizin bizimle veya Ruslarla müzakere için bir resmî sıfat ve selâhiyetiniz var mı? Bir daha böyle işlere karışmayınız!» O azametli general. Meğerse bu a-dam politika dolandırıcılığına kadar inmiş biri!. beni aleyhinizde propaganda yapıyor demişsiniz.

Namusu üzerine söz verdi. Evet namusu üzerine söz verip yine yapmak namussuzluktur.. Siyasetle uğraşmayacağına namusun üzerine ona söz verdin. Ancak bunları Enver'e söylemedim. hem bir ay sonra Babıâli'yi basıp zavallıyı öldürdünüz. İçimden: «Buna bu sözleri Allah söyletti. yerine geçer zavallı milleti hırs ve cehaletine yine bir defa daha gırtlaklayıp kurban edersin. Önüne bakıyor ve solmuş bir yüz. Yoksa canını almak da elimde. Bana öyle söyleyince. Daima orduyu fesada verip ayaklandırmak isterdi... Beni vatandan sürdünüz. Sen politikacılıktan hiç vazgeçmiyorsun. Böyle bir şey hiyanete iştirake kâfi sayılır.) öyle. şöyle: «Ben Ruslar'a komünist görünüyorum. Taşkent. Görülüyor ki. İsyan ' yaparsanız üzerinize faik kuvvetler gönderirler. Mustafa Kemal beni memlekete sokmuyor. Derken bunlar geçti..» ENVER PAŞA'NIN SERENCAMI trt Şimdi teşkilâtını anlatıyor. Bunlardan bana birkaç nüsha verdi. ordularını iyice yoluna koymuşlar. daha iyi.. Gurbette dert. Nitekim ben. Vurmalı idim ya. Ayağıma kapandı.. 161 '.. Ve: «Aman sakm ihtilâl yapmayınız. Buhara. Bir defasında harbin (Harb-ı Umumî) ve kızgın zamanında yine orduyu isyana teşvik ediyor. önünüzde canlımisalim. îçim başka..» dedi ve anlattı. Bu hususta basılmış bir takım fırka programlan da var.» Bu adam cidden aptal. Fergana taraflarında bir çok yerlerde teşkilât yapmış? Bu teşkilâtın bir çok kısmını Kuşçu-başızâde Sami yapmış... Memlekete girdim. Yahut bir daha politika ile uğraşmayacağına namusun üzerine söz ver. haber aldım.. Yalan. Bugün burada onun mühim bir muahedesini yapıyorum. hasret çekerek yaşadım. Her vatandaş yardıma koşmalıdır. Bunda güya mahsus konmuş komünistlik de var. (. Bu askerlikle kabili telif değildir... Sizin gurbet devriniz de geçer.» diyorum. Hive.. Sinop'taki kütüphaneye koymuştum.. Lâkin Nazım Paşa seni yanına aldı. oralarda kalmış olan Türk zabitleri de teşkilâta dahil. Galiba sözlerimdeki te'dibi anladı. bana zaten denaetle-rini yüzlerine vurmak fırsatını verdi. Yaveri Cevad'a söyledi.. Haricî harpleri bitirmişler.' ni yüzüne vurmak elimden gelmedi. Sonra hem siyaset yaptın. Sonra da geçip gidiyor. belki de bugünkü vaziyet ona böyle leke veremez. seni yine affedeyim.. Şimdi Ruslar bütün dahilî fesatları bastırmışlar. Bir gün vatana girersiniz. Bir nefer gibi hizmet etmek isterim. Sen de Mustafa Kemâl'in eline geçsen sana yapacağı budur. ona karşı büyük bir hıncı var.. Umumî Harpte Ruslar'a esir düşüp.» Bu adam cidden ahmak. Batum vakasından sonra beni de Mustafa Kemal onlarla beraber diye bir şey yapar mülahazasıyla imha ettim. Hem (. Ben kendisini af ederdim.. Ancak. Bana söylediği sözlere bak! Nezaket ve kinaye ile iyi bir intikam almaktan kendimi men'edemedim. tabii böyle cevap alınır.Dedi ki: «Vatan bugün bana çok muhtaç. Ben de gayet keyifliyim.)'in vaziyeti ahlâksızlık ise. Şimdi seni tekaüt veya tardedeceğim. Dedi ki: «Gidince kendisine söyleyiniz! O hergün politika ile uğraşırdı. kendisi de ahlâksızdır. Bak şimdi bana ne yapıyor? Bu lütuflarımı unutmuş. Dedim ki: «Paşa müteessir olmayınız! Dünya bu! Böyle şeyler oluyor. • J-r«i •':i Yalnız teşkilât ve kıyam meselesine geçtim. Yine döndü Mustafa Kemâl'e. Mustafa Kemâl'i tepeler. Affettim. Sizi imha .. Var eksik ol... Buralar müstakil olacak. Memleketime sekiz yıl giremedim. Yakında aleyhine kıyam yapacak. Birçok yerli Türkler de dahil. Türkiye'ye getirdim. Hükm-ü karakuşidir.. Bu nasıl iş? Ben vatanıma da giremiyorum..» Yüzüne baktım. Sizin inkıraz halinde bırakıp gittiğiniz vatanı kurtarmağa çalışıyoruz. Bana cemiyetiniz ha160 in-i vatan dedi. Çünkü devlet batmış. Seni terfi ettirdi. ama öyle. Başka yerlerde kütüphanelerde yaprak parçası bile zayi edilmez.. yapamadım. Gidip hizmet etmek istiyorum. Ben içimden diyorum ki: «Sen nefer gibi hizmete razı olur musun? Derhal komplo yapar. Çağırdım. Ben korkular ile pek çok vesikaları yakıp imha etmişimdir.. Artık üst üste adamcağızın kusur ve denaetleri(*) Bir isim metinden çıkartıldı. Bu iş belki bir yıl evvel olabilirdi. Fakat yine politika ile uğraşıyor... Mahvoldun demektir.

yoktur. Koçgiri'den biraz bahsetmiştim. diğeri sola kaydı. İkinci Rusya seferimde de darphane âletleri için çok uğraştım. yakmışlar.) ayağa (.. Ben de zaten suratına vurmak için memnuniyetle bu elçiliği kabul etmiştim.. Mustafa Kemâl ise zabit olduğu halde eline emanet verilen orduyu harpte her taraftan kuvvetli düşmanlarla çarpışırken sırf mevki hırsı için ayaklandırıyor. Halil bize de haber vermeden gizlice gitmiş.. Sıkışınca yüze dayanamayıp vaad ediyorlar. Nutkunda benden intikam alıyor. Yüzü kızardı. Mustafa Kemal'i de onun verdiği bir kaç yüz adamıdır ki. Bu işi sonra yapmıştır ki. mallarım yağma ederler. «Paramız böyle kalsın. Yine vaad ettiler. Eğer yeniden kâğıt bassa idik Türkiye'nin iktisadiyatı malî itibarı tamamiyle vefat etmiş olacaktı. Biz muvaffak olmuşuz. bütün vekiller bilaistisna bunun aleyhinde hüküm vermiştik. Yapmayınız! Israr ederim. Fakat ihtilâl yapmayacağına bir türlü söz vermedi.. Pontusçular'a oralardaki Çerkez köyleri de iltihak etmişler. Giresun civarından bir düziye gönüllü asker toplayıp onlara zabitlere talim ettirmiş. «Rıza Nur Arnavutlar'ı isyan ettirdi. o olamamış. Ankara'da basmak mümkün değildi. PARA VE ALTIN MESELESİ Ruslar bize bir iki defa külçe halinde altın vermişlerdi. Halil musir.» diyor . Haber aldık. Hiç insafı yoktu... Bu esnada Enver'in amcası Halil hastalık bahanesiyle Trabzon'a geçmek istiyor. Rumlar çok canavarlıklar yapmışlar.. yüzüme bakamadı. Ankara dönüşümde bana emanet ettiği sözleri Anadolu Lokantası'nda baş-başa olarak Mustafa Kemâl'e teslim ettim. * 162 TOPAL OSMAN Biz Moskova'da iken Ümraniye ve Refahiye taraflarında Koçgiri aşire^ ti isyanı olmuş. Bu kadar . Türk köylerini basıp katliâm etmişler.. Lâkin on-onbeş gün geçti cevap gelmedi. Hadi galip geldiniz. Kan dökücü bir adamdı.» Halil buna razı oldu.. Cephaneniz biter. Söz bitince kalktı. Çok hizmetler etmiş bir adamdı. Bu işte hiçbir fayda ümit.. orduya vermiştir. Ruslar oldukça yalancıdırlar. Ruslar'sa bize bir düziye kağıt para basmamızı tavsiye. bozardı. Red de edemedi. Milyon ve milyarlarımızın kıymeti bir-iki manata mukabil idi. Nihayet «Bari Ankara'ya yazayım da izin versinler.. Fakat Türk'ün düşmanları da böyle idi... Nerden bulacaksınız? ikinci harpta mahvolursunuz. yıllarla ve kemal-i sadakada muhafaza etmişlerdir. evvelce Hey'eti Vekile'de bu meseleyi görüşmüş. Mustafa Kemal hiç olmazsa bunun bir şükranını gösterecek hareket yapmak merdliğini göstermedi. alet edilerek Mustafa Kemal tarafından ona bir meb'us öldürtülmüş. Topal Osman bu işi de temizlemiş. Bu iş Hey'eti Vekilenin en mühim işlerindendir... ilerde zikredeceğiz.. Bir kuruşluk dahi para basmıyalım. 20-30 yıl doğrulamaz.)tür.. gördüğünü kesermiş.. Ruslar'm darphânesindeki aletleri istedik.)ması sayesinde af olunmuş. Osman Ağa: «Siz Türk'e kılıç çekersiniz ha?!.» diyordu.) Osman Ağa'yı da kendi (. Hem Mustafa Kemâl sana bir şey yapar. Sonra Ruslar birçok Türkler'i katliâm ederler.. bu işi yapmayınız! Vakti bekleyiniz.» dedim... Sözlerimin sıhhatini kabul etti.. işi kapatmak için (. Bu sebeple istifade edilemiyordu. Sakarya ve izmir harplerine de bilfiil iştirak etmiş. hamiyetli bir binbaşı vardı. Galiba bu hareket sonra Batum'da vâki olan toplanma ve Trabzon'a geçme hare ketinin mukaddemesi idi ve Ruslarla müşterek yapılıyordu... Moskova'da bedava basıvereceklerini vaad ediyorlardı.. te'dip olunacağı zamanda (. Sonra hep önüne baktı. ama vermediler.ederler. (*) Zelillik ve kapanma ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. savuştu. Oradan Topal Osman Koçgiri üzerine gitmiş. Bunlar Pontusçular işini bitirmişler. Gözünün biri sağa..Ama Enver de ne diyor? Ben Türk tab'asmdan bir kısmı sulh zamanının zalimleri aleyhine ayaklandırmışım. «Gitme! Gidişin iyi olmaz. Öyle git.. O da taburuyla diğer askerî kuvvetler de gönderilmiş. Gördüm ki utandı ve bildiğimi istemiyordu. Biz ise. Dikkatle dinledi. fakat vaadlerlni yapmıyorlar. Giresun'da hikâyelerini dinledim. Ali Fuad bir düziye nasihat ediyor. Pontusçular azmışlar... Sonra fecî bir surette aldatılarak. ihtimal ilerde bir fırsat zuhur eder. Ruslar bol kağıt para basıyorlardı.» der.» dedik.. Size çok rica ederim. Bu zavallı Türklerin beli bükülür... ikna ettim. Avdetimde Samsun'da. Keza yanında arkadaşı Alparslan adında gayet Türkçü. Bu adam. Samsun havalisinde Topal Osman Pontusçular'a dehşetli satır atmış.

.» dedim. bundan bir destan yapmak istedim.. Sinop'ta işittimdi Ağa bir gün Giresun'dan motoruna binip. Tamamiyle doğrudur. Bunlar kanlı katil. orada sizin ordu Batum'a giriyor!» . Bu esnada Ruslar Gürcistan'ı istilâ ediyorlar. «Sahi öyle yapalım. Devlet şimdiye kadar bunlar için on para verdi mi? Masraflarını verin gâvur malına da dokunmayayım. Onda insanî hisden en ufağı bile yoktur. Ağa'yı jandarma ile teh-did ederek mani olmuştur. Gerze'de epeyce de Rum vardı. Osman Ağa Pontus ihtilâlinin iptidalarında nerede bir Pontuscubaşı varsa oraya gider. Osman Ağa şu cevabı verdi: «Beyefendi. «Onları da yık. âlemi yakar. açılmış. Sinop ve inebolu'yu da temizlemiştir. Fakat halâ vakit ve fırsat bulup tamamiyle yapamadım. Sinop'ta Pontuscubaşı eczacı Altunoğlu Vasil'i de haklamak için Sinop'a gelmiş ise de Mutasarrıf Zihni. Ferid anlamak istemiyor. Topladığım malûmat da halâ Sinop'ta kütüphanemdedir. Gerze'ye gelmiş.. Benim başımda binlerce haşarat var. Korkma!» dedim. gâvurlardan kurtarmak için çalışıyorum. Harbioğlu merdivene çıkmış.) yalnız kendi şahsı ve menfaatini düşünür.vatan ve kendi şahsî hesabma ait hizmetlerinin mükâfatı ve mukabili olan bu kahramanı (. onu öldürürmüş. Ben bu işleri iyi yapıyorum diye yapıyorum. kendisiyle bu vakalarda bulunmuş adamlarını bulup hikâyelerini zapdetmek.. Memnun oldu. yaralanmış. Haklısın... Çok şeyler yazıldı. canlarını almak helâldir. Bu kadar akıl edemedim.). Ne yapalım?» Osman Ağa cesaretlendi. Çoktan beri niyetim vardır. giyecek ve harçlık istiyor. o vaktin yadigârı imiş. bir daha burada kilise vardı diyeme-sinler. «Harbioğlu kim?» demiş.. Hem dindar.. iyisini söyleyin. Ağa tabancasını çekip ateş etmiş. «Şu kumaşı ver» demiş. «Ağa. Paralarını. Meğerse bu. Vasili'yi sonra meçhul başka biri öldürmüş. Orada gayet zengin «Harbioğlu» adında bir Rum manifaturacı vardı. Bunun için her şeyi ayak altına alır ve cihanı kurban eder. Harbioğlu «Benim!» demiş. Verin masrafını o vakit yaparsa derhal ceza edin.. Müslümamm. Topallıyor. Ağa da gidip motoruna binmiş. Ne olur ne olmaz. Bu Rumlar bize neler yapıyorlar. «Temizliyorum» dedi. Ferid. Topal Osman yeni bir Köroğlu'dur. Vatana büyük hizmetler etmişsin. hattâ taşlarını uzaklara yolla. Sonra bilfiil büyük bir cesaretle harpler ediyor. Umumî Harpte Rus cephesinde gönüllü olarak bulunmuş... bir fiil ve canavarlık. Ben cahil bir adamım. dini. Bu lâzımdır. arkası Ağa'ya dönmüş...» Adam müteessir oldu. Samsun. «Öyle yapıyorum ama. herif devrilmiş.. Kötü ise. eşkıya. Çünkü Ağa onları reislerinden mahrum etmişti. genişlememiştir... Zaten Ermenistan'ı istilâ etmişlerdi. Bu sebeple adı Topal Osman'dır.. zarar vereceklerine toplayıp düşmanla harp ediyorum. Ferid Osman Ağa'yı halkı soyuyorsun diye azarladı. Ve Kendisine: «Ağa! Sen Ferid Bey'e. dağıt. Yalnız bir gayretim var: Türküm. iki-üçyüz kişilik tüfekli. Yâni şerefli topallık. Yanında idim ve daha birkaç vekil de vardı. Yanıma çağırıp oturttum.. fakat bir Müslümanın bir habbesini almamışımda*. hem Türkçü. Millî bir kahramandır. ikisi birden bu cahil adamda.» dedim.. Bunlar yiyecek. alçaklıkla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. 163 bakma! Yaptığın yanlış değil. Bu (. Aldığım hep gâvur malıdır.. Derhal öyle yaparım.. Dükkânına girmiş. Pontuscuların orada başı imiş. Ruslar bize: Bu ne iştir muahede mi yapıyoruz. Osman Ağa geldi. Giresundakiler'i birer ikişer öldürmüş.» dedi.» Osman Ağa'nın bu sözü bana çok te'sir etti. bilmem kime (*) Bir isim.. ihtimal bu sayede Pontus ihtilâli tamamiyle yapılamamış. Söze karıştım ve dedim ki: «Ağanın hakkı var. Telâşlı bir haber. Türkiye Rusya arasında hudud da tesbit edildi. Maliye Vekili idi.. MUAHEDENİN NETİCESİ Muahede bitiyor. Hem millî bir kahramanı ebedi kılmak vazifemiz. kiliseleri ve iyi binaları lâzım olur diye saklıyorum» dedi. Burada böyle. «Bu gâvurlardan hayır yoktur... «Ben senin tarafındayım. Başımı bu yola koydum. Pontusu iyi temizle!» dedim. Dağlarda dolaşıp millete.» dedim. Mükemmel şey. Evet Türkü. Halk kahramanıdır. Bildiğin yolda devam et. Bizimkiler de Batum'a girmişler. «Rum köylerinde taş taş üstünde bırakma. hem müstakbel Türk nesillerine vatan gayreti ve fedakârlığı için numune bir iş olur. Rusya'ya gitmeden evveldi. evet para topluyorum. «Ya bunlar sonra bir şey yaparsa?» dedi.

Burayı muhafaza için daima orada elli bin kişilik bir ordu beslemek lazımmış. Türkiye Batum'u alıp daima harbe hazır olmak. Biz Ardahan. Bizim ordu. Bu esnada Moskova'da neler çektiğimi ben bilirim. Ruslar'ı teskin ediyoruz. Miktarları kâfi olduğu halde kaçıyorlarmış. Gürcü askeri pek kıymetsiz bir askerdir. Erzurum'da kabahatli değildi. yoksa Ruslar cebren girecekler.) geri çekilmiştir.. Rus ordusuyla çarpışacak. Mustafa Kemal nutkunda Batum'u Moskova Muahedesi mucibince tahliye ettik diyor. Sandıktaki diğer şeyler de beraber gider. (*) Rezillik ve yalancılıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Batum Türkiye'ye belâdır diyoruz.) adam ve ne kadar açık (. yardım meselesi suya düşecek deriz. illallah!.» Şaşıyoruz.Bu biraz ahmak. Al şimdi. bunu bana Hey'et-i Murahhasa yazdı. Ne (. Rus ordusu bizim işgali dinlemeyip cebren Batum'a girmiştir. Cevap yok. Az kaldı ölüyordu. imza edeceğiz.. Hakikaten mücessem bir palavradır..... harp esnasında Gürcü Başkumandanının yanında Ruslara karşı harbediyor. Gürcüler ile beraber. Bunların hepsi gidiyordu. O vakit ne yapacaktık bilmem?!. Bu şenlik haberi de Moskova'ya geliyor. Ankara'da Batum'un zaptı şerefine şenlik yaptırıyor. yardımlar temin etmiştir. Kanaatimizce Batum'u bize Ruslar vermezler.. Oradan Türkiye'ye geçmiş. Bu bir karışık salata.. Ruslar'ı tepeleyeyim.Ankara'ya şifre yazarız: Batum'dan çıkın. dinlemedim. bize bırakmıyacaklar...» dermiş.. Biz Batum'u istemiyoruz.. Batum. Gürcü ordusuyla Batum'a kadar ric'at etmiş. Gürcü kumandanı Kâzım: «Aman bana iki tabur Türk askeri getirin. Çünkü mümessilhânenin halılarını da aşırıp gitmişti. Tiflis'teki mümessil Mustafa Kemal'in adamı Arnavut Kâzım. Diğer taraftan Mustafa Kemal de (23 Şubat) emir veriyor. Hatalarından biri de budur. Muahedede bu tesbit ve kabul edildi.. muahede yapıyoruz? Biz ne yapıyoruz? Palavracı zât ne yapıyor? Ustabaşı Mustafa Kemal ne yapıyor? Mustafa Kemal'inki hepsinden delilik.. Tahliyeye mecbur olup rezil olduk diyemiyor. Bu mâni gidince muahedeyi de bitirdik. arada harp olacak.. vaziyet şöyledir ve bizde bu esnada üç türlü birbirine zıd vaziyet vardır. Batum'u istemiyoruz.. Yine kabahatli değil.. Ordumuz. Bu meyanda en mühim şey Yunan'a karşı Ruslar'dan yardım. Hasılı bu Batum işinde rezil olduk. Batum öyle 164 bir yer ki. yardım meselesi suya düşecek deriz. Ruslar'la aramızda birkaç ufak çarpışma da olmadı değil! Nihayet bizimkiler Batum'u Rus ordusunun tazyiki karşısında üç-beş gün sonra terketmeğe mecbur oldular. Bilmem aralarında ne var? Bu adamın adı «Duvar Arslanı» «Palavracı Kâzım» dır. Ruslar'in can evi. Cevap yok.» diyoruz.Avdetimde Tiflis ve Batum'da öğrendiğime göre. Artvin ve emsalini aldık. Kâzım da buna teşebbüs edermiş. ne yapıyoruz. ne istiyoruz. büyük faydalar. Ardahan ve Artvin'i işgal ediyor. Bu delilik az kaldı. Nutukta (Sahife 306) Batum'un işgalini kendisinin bir zaferi gibi gösteriyorsa da halis bir deliliktir. «Siz Muahedeye balan. En feci. (. Bizi selâhiyet-i kâmile ile göndermişler.. Muahede. Nihayet Ruslar önünde Kâzım. Ruslar iyi bir şey düşünmüşler. Bu sefer derhal Mustafa Kemal onu Türkiye'de mühim bir memuriyete tayin etmiştir.. Tiflis'e mümessil yapılmıştı.) söylüyor. Palavracı da Gürcüler'in Ruslara zaferini istiyor . Tahliyenin sebebi Rus kuvvetlerinin bizimkiler ile müsademeye girmeğe başlamış olmasıdır. İşgalimiz hatâ idi. büyük bir ordu beslemek gibi aptallık yapamaz. Dediler ki: «İngilizler İstanbul'u 16 Martta bastılar. O vakit henüz bu muahede imza bile edil memişti. Bu kadar yaptıklarımız mahvolacak. Başka hiçbir kıymet ve dirayeti yoktur. illallah!. Biz böyleyiz. Nasıl olsa Ruslar birgün Batum'u alırlar. Biz de Ruslar da memnun olduk. Moskova muahedesini bozuyordu ki. Yâni Türkiye'nin işi anarşi ve gülünç manzarada: Biz Moskova'da bir hudud yapıyor.. Ruslar bize haber veriyor. Batum'u da bunlar ile bir sandığa koymak istemiyoruz. Bir yıl sonra 16 Martta Moskova .... Ruslar diyorlar ki: «Batum'a girdiğinizden dolayı Ankara bayraklarla donandı. Nasıl ki... 165 BATUM'DAN ÇEKİLDİK VE MUAHEDE İMZALANDI Ne ise Batum'dan çıktılar. bu muahede bu devlete. Türkiye yardımsız kalacak.

Arada teati edilecek muahedeye zeyl mektupları müsveddeleri de yaptım. beraber götüreceğiz. Üç nüsha yazdırdım. Memnun idiler. Bu esnada Moskova'da acele birer mühür yaptırmıştık. dik. Toplandık. Ruslar muahedenin akdini telsiz ile Dünya'ya verdiler. Kötü bir bavulum var. Yusuf Kemal de bir nutuk hazırlıyor. Muahedenin başında TRATTE DE. Bir nüshayı biz aldık.» Vakit de yok. Oh.Muahedesi yapılmış olsun. Birkaç kâtip yanıma aldım. Gelmişken kendimi/. bitti. Tekrar ettik. Gülmeğe başladım.. Ruslar'a götürdüm. imzaladık. ne âlâ kırk yılda bir defa böyle bir cömertlik yaptı. ne mânâsız şeyler çıkarmak istiyorsun? Sanki kılı kırk mı yarıyorsun? Gidip de bari kendine Ruslar'ı da güldürme! Çok cahilsin. MUAHEDE SONRASI Rusya'da hiç para sarfedemedik. Majüskül. Sıkışmaktan terledim.» Pek muvafıktı ve öyle yaptık. iple bağladım. Millet Meclisi'nde tasdik edilip. Fransızcada majüsküllerin üstüne aksan konmaz. Dediler hükümetten istemeli. Bizde Rus'u koz yapıyorduk. Benimki Moskova'da kalmıştı. Bu Traeti Blanche demek oluyor. Bir harf bile eksik ve yanlış değil. Yusuf Kemal dedi ki: «Bunun sonundaki (e) nin üzerinde aksan yok. Ne yapalım işe yarıyor. verdiler. Ruslar'm hazırlayacakları iyi kâğıt üzerindeki imza olunacak nüsha ile derhal karşılaştıracağım. gördü. Muahedeler bir de murahhasların mühürleriyle imzalanıyor. «Ben de bir göreyim. Baktım açmıyor. Yusuf Kemal bu gayretimi takdir ederek yüzüme söyledi. imzalanacak nüshayı benimki ile kontrol ettim. Ruslar'dan bu meselede bitaraf kalmaları için bir mektup istedik. bizi ingiliz ve Fransızlar'a karşı «koz» olarak kullanmak içindi. Biz kendimize gülüyoruz. Fakat peki de diyemiyordu. durdu. Hükümete . Lüzum oldukça kıracağız. Bağırdı: «Tamam diyorsun bir âdi hatayı bile görememişsin. O da para kabul etmiyor.. hemen. bizdeki nüsha onlara gönderilecek. Tekrar yaz. böyle evhamlı adam görmedim. Biz Baku'yu işgal etmek istiyorduk.. daha biz orada iken tasdik de ettirdiler.»dedi.. Fakat. Çünkü bununla Türkler ile emperyalistler aleyhine ittifak etmiş olduklarını göstermek gayeleri idi. Bize verecekler.. Şimdi eller de mi gülsün?!. Ankara'da almıştım. Bizim ise mührümüz yoktu. Kontrol ettim. ilân yaptılar. Parafe ettikçe maddeleri saklıyordum. Bir iki gün bekleyelim de 16 Mart günü imza edelim. Bavulu kırdım. oldu. Rusya güzel kürk yeri.Ruslar bekliyor. Zaten bizimle dostluk yapmak istemeleri. Canım bu adam bir belâ çıkarmayınca edemiyor. Mutlaka tashih edilmeli. Bizi onlar aleyhine harbe sevketmekle onlara korku ver166 I mek istiyorlardı. yazılmış. imzalanacak nüshayı verdim. Onlar ile de kırmızı mumların üzerini mühürledik. bir nüshayı onlar aldılar. Biz diplomatlar böyle olursak. Bir virgülle ömür tüketecek medrese hocaları gibi. Bu «tret» okunur. uğraştık. Bu bizim için de kârlı idi. hakarettir. Hadi. Resmen yazdık. Günü geldi. hükümetten alacaksın. Bir harf bile noksan olmasın. Hadi bir mesele!. Gelirken yollarda büsbütün perişan oldu. Ensesinden yakaladım. Bir kılı kırk yaracak! Ve hiç lüzumsuz yere bir çarık kadar kağıt elinde.» dedi.» «Olamaz. Mutlaka bir aksan koymalı. yok.e. Verecekleri paradan yarım milyon altın lirayı hazırlıyorlar. haremlerimize filân kürkler almak lâzım. Dedim ki: «Tret olursa ne olur? Senet mânası oluversin. Kimsede : zâten para yok. Ne ise. Ben alayı artırıp «öyle olsa yine bir şey değil. Bir şey alacaksan. Ancak anahtarı kaybolmuş. Muahedeyi . Ve dedim: «Sen ne abes herifsin? Ne saçmalardan. Sakladığım maddeleri makine ile yazdırdım. Bu serlevhadır. artık hiçbir şey söyleyemedi. Çilingir . istihzama kızdı. onu sükûnete getirdi. Fakat arkadaş ve reisimizin bu basit cehaleti galiba sinirime dokundu. . bu halk ne âlemdedir? Allah acısm. Metin Fransızcadır. Bir daha da çilingir getirtemedik. Aceleyiz.Sarfedecck yer yok. Başlıca sebebi de Turan yolunu açmaktı. Her şeyi bir iki günlük mesai ile hazırladım. Asıl bu fena» dedim.» Şapa oturdu.» dedi. Kalktı tashih ettirmek için Ruslar'm yanına gidiyor. Baktı. Lâkin bulmak mümkün değil. Ve: «Vazgeç öyle kalsın!» dedim. o söz. On gün sonra bir çilingir geldi. Yusuf Kemal'e: «Tamam»dedirn. düşündü. alıp. Adamcağız bir anahtar uydurdu gitti. Çünkü açık dükkân yok. gittik. Nihayet elinden çekip. Senet demektir. Bir de onlar gülecekler.Biz ne ise ikimiz yalnız olarak bir odadayız. onlardaki nüsha bize. Aferin komünistliğe.

Bulmak mümkün . Bense topuz yemiş gibi oldum. Biz beyin eskisini. Birgün bunu rüşvet addelcr-ler. Rusların aletidir.yazmalı Yusuf Kemal bana «Yazıver. dim. Artık yerlere basamıyor. Bana da pek fena muamele ediyor. Bu millet tarihlerinin şanlı zamanlarında ve el'an ahlâk bozukluğu içindedir. değil.»dedi. Halbuki İsmet ondan daha yüksek imiş. Mustafa Kemal bir müddet bu kürkü giymişti. ben bunu alayım. şimdi onun şereflerini kendi üstüne alıyor..» Ötekim sırtına giymiş. Başım arkaya eğer. orada Rus Türkologlarının Türkler üzerine yapılmış mühim neşriyatı var. Abdurrahman'a «Kendim için.» dedi. «Pek'âlâ. kadın için kürk isterim. Ben zaten: «Ben alayım» da demedimdi.» dedim. Yusuf Kemal yazmıyor. Oraya gitmeden dönmek benim için mümkün değildir. Dedim: «Niye sen yazmıyorsun? Reissin?» «Canım ha sen. Hususî bulmanın çaresine bakmalı. Lozan'dan dönünce Millet Meclisin'de resmen «muahedenin dörtte üçünü Rıza Nur yapmıştır. Bunu görünce Yusuf Kemal demezmi ki: «Bu daha iyi.» dedi. Yusuf Kemal muahede imzalandıktan sonra müthiş bir azamet peydah etti. Veya bunları söylemeden alıver vesselam. alnı.» dedim. Burnu kaf dağında derler ya. hem nasyonalist ve dindar. Yusuf Kemal hemen buna yapıştı ve bana: «Bu iyi kürk. Bunlar benim için kıymetli hazinelerdir. Diğerleri âdi şeyler. burnu ufkî bir hat istikametine gelmiş. Parası tarafımızdan te'diye edilmek üzere kürk vermenizi rica ederim. Hükümet bizi bir depoya yolladı. kötüsü bana? Gü. yüzü. Kürkler t var.ha ben. Yusuf Kemal'e Petrograd'a gidip bir müddet kütüphanede kalacağımı söledim. Çarın yatak odalarını ve hususî kütüphanesini gördük. bunu ben ala-1 yım. Yazıver!» dedi. bulurum. Yakası kamçatka. «Hayhay. «Canım bu lüzum neden? Hiç mânası yok?» dedim. Innellaha maasabirin. Gözleri havada olarak yürür. bu adam nasıl adam? Abdurrah man refikam için de hermine astragan iki kürk buldu. Abdurrahman yine bir gün bir kürk getirdi. Ruslar'ı sevmiyorlar. Yusuf Kemal'inkinden yüz defa güzel ve kıymetli.. kalpağı da kamçatka ve zonto. sen dön. Halbuki kaçıyordu. Kıymetli kürk. Sefarethanede tercüman olarak Abdurrah-man adında bir Moskova'lı Tatar var. Asıl bu da bir şey değil. Ama iyi bir şey değil..görüştük. pek açıkgöz şeyler. yüzünü ufkîye yakın bir surette göğe çevirir. Yusuf Kemal «Ben alayım» deyip kalktı. çabuk dönmemiz lâzımdır. Ruslar'a alet olurlar.. tamamiyle bu. Bir tane ethol gris dedikleri kürk var. Müslüman. Daima aynı hikâyedir. Onları almak lâzım. ben yalnız giderim. Bu ne hodpesentlik? Bari şunu insanın gönlünü yaralamadan al. Şunu başka türlü söyle. Bunun da yolunu bilmeyecek derecede nobran. havada. sen benimkini al. Asya Müzesini (Etnoğrafik) gezdik. Neden iyisi ona da. Oturuyoruz. iş oldu ya. Ruslar saf insanlar. «Ben gitmem» dedi. yıllardan beri erilmez bir hayâl gibi düşündüğüm şey. Mühim bir kütüphane. Gün lerce giydi.. Çarların bu sarayı muazzam bir şey. cüme gitti. Başkırt ve emsalini hükümleri altına almağa kalkışmışlar. o kadar eğer ki. Rusya'daki Türkler'e ait pek kıymetli eşya var.. Türkistan Türkleri'ni idlâl için Ruslar bu Tatarları kullanıyorlar. Esnaf bunlardır. Hükûmet'ten Ali Fuad da yine parasız bir kürk alıp Mustafa Kemâl'e hediye göndermiş. Bu adam gururunda böyle olur. Gayet iyi tacirler. Ta-tarlık dâvasını ileri sürmüşler. Ama kendi benimle beraber kürkü alacak ve aldı. Onları da satın aldım. Kafası ensesine doğru eğilmiş. beğenmediğini giyeceğiz. Koleksiyonları gördük. Petrograd kütüphanesi Paris'in Bibliyotek Nasyonal'inin yarısından zengin. «Olmaz. ihtilâl . Ordan refikama bir kürk aldım. Küfrettim ve kürkü alıp giydim. Mesuliyet gelirse Rıza Nur mesul olsun. Rus akademisi umumî kâtibi bu Türko-loglardan Oldenberg'le. Kış sarayını gezdik. Bu sefer «ben de gelirim» dedi. Bana epeyce kitap verdiler. Tatarların bir kısmı ise dindar ve milliyetçi. «Kürk istiyoruz. Tatarlar'ın bir kısmı bolşevik olmuş. Gösterdiler. alâ şey. Yahudi gibi bu işin 167 erbabı. Rus inkılâbının iptidasında Tatarlar bir devlet kurmuşlar. Onları dolaba koyariarmış. Moskova'da epeyce Tatar kitapları topladım. Mühim otelleri evvelce bunlar idare ederlermiş. Gezdik.» dedi.» dedi. Türk tarihi için bence. Mühim ticarethaneler evvelce bunların elindeymiş. Bundan da oradaki muhtelif Türk uyruklanyle Kazan Tatarları arasında epeyce şiddetli nizalar olmuştur. Bir gün sonra bir kürk getirdi. Petrograd'da büyük bir kütüphane.. Abdurrahman. Kitaplar istedim. Galiba Nemrut da böyle yürürdü. Asıl benim mühim bir işim var.» de. Türk olduklarını. Yazdım.. Rusya'da Tatarlar. Canım.

o zaferi kazanmıştır. düşünüyor. O esnada bizim ilk hattan bir zabit Yunanlılar'ın ric'atini görüyormuş. pek büyük. ismet ihtimal bu mesele duyulmasın diye. hem Yunanlılar. Düşman binlerce maktülleriyle doldurduğu muharebe meydanını silâhlarımıza terk etmiştir. Hayır illâ benimle dönecek. Şimdi de buz içinde. geri dönmesinden ibarettir. Felâkete bak. Ancak bir kaç gün daha oyalayabildim. şu cevabı verdi: «Zafer siniri kuvvetli olanındır. zafer bizde kalmış. bizim ordu çekilecekti. Bütün bir hafta mağlûp olan bir ordunun bir ftaftadır zafer içinde olan bir orduyu bir taarruzla ve beş-altı saat içinde mağlûp ve müthiş perişan etmesi şaşılacak şeydir. Sonunda ismet Paşa'nın taarruza geçip düşmanı mağlûp ettiğini söylüyor. korkmuş. Hem ismet ric'at ediyor. muzaffer olmuş olacaklardı. Nihayet tafsilâttan vazgeçip. Yunanlılar bunu görüp yeniden dönecekler. Bu işi o harpte bulunan zabitlerden dinledim. Kim daha çok mukavemet ederse. Mütemadiyen mağlûp olan ismet. Duvarlarda mükemmel yağlıboya tablolar var. Bizi mütemadiyen mağlûp etmişlerdi. vaktiyle haber vermeseydi. Bizim umumî ricat emrini alınca hemen hızla adamlar koşturmuş. Moskova'ya geldik.» Ben hikâyeyi biliyorum. Bereket versin. kanat çırpıp övünmüştür. Güzel bir limanı var. bunlardan hangisi daha evvel vaziyeti görüp vaziyet alırsa. Bu. Askerler girmiş. Ruslar'in uzun zaman Türk hükmü altında kalmalarını temsil etmektedir. zaferi nasıl kazandığım sordum. bu zabiti harcamıştır. Ismet'e bu harp ve zaferi hakkında malûmat sordum. Eğer bu zabit farkına varıp.Moskova 168 arasındaki şimendifer pek mükemmel. Anadolu'da da böyle yapılmalı. ric'at eder. Ciddi bir kumandana. ismet de meşhur telgrafında döğüşte galip çıkan horoz gibi.. Bu zafer üzerine Mustafa Kemal. işte bir zabit o vaziyeti kurtarmış. öylece bıraktılar. mükâfat verirler. iki çit yapmış. Bu pek güzel bir yol. resmî . Döndük. neşelendik.. Kara haber. Başka bir memlekette olsaydı bu zabitin rütbesini birkaç defa ilerletirler.. Bize gelen mağlûbiyet haberi yanlış değilmiş. Bir şey söylemek istemiyor. zafer onundur. birkaç gün bu kedeı devirden sonra bizim galip olduğumuz anlaşıldı. iki taraf da mağlûp oldum zannedip. Burası güzel şehir. Hattın iki tarafına gayet sık olarak köknar ekmişler. iki salon. Vapur işleyemiyor. Ne kadar kar yağ-sa hattın üzerine teraküm etmiyor. Sorunca siması düşünceli bir vaziyet aldı. İnönü savaşlarının İçyüzü Sonra Ankara'da öğreniyoruz. işte bu sayede muzaffer olmuş169 t tur. Kumandana (Ismet'e): «Aman ric'at emrini geri alın. halbuki düşmanda bir haftadır devam eden muvaffakiyetine bizi de bir takım mevkilerden püskürtmüş olmasına rağmen tamamiyle sök-türemeyince zaten yorulmuş.» demiş. Adı bile kimse tarafından duyulmadı. ismet Paşa telgraf çekip. Bir telgraf çekiyor. Mağlûp ohnuşuz.günü ne olduysa. bıkmış imiş. Yusuf Kemal bir düziye dönelim diyor. umumî ric'at emri vermiş. Ateş yakılmış. Hepimiz sevindik. Ancak buz tutuyor. son günü büsbütün mağlûp olduğunu zannederek.» diyor. bir kısım koca tabloları kasaturayı sokup zarp işareti halinde kesivermişler. pek süslü. Dışardan kurşun sıkılmış. durdu ve ilâve etti: «Bazı olur ki. Bir tablo dikkate şayan: Bir Tatar ve Türk ordusu. İsmet'i ayyuka çıkararak methediyor. Bu sarayın merasim dairesi pek güzel. Kütüphanede daha işim bitmedi. Bir körfezin dibinde. Tamam. camların bir kısmı kırık. Yunanlılar ilk inönü'ne bizim kuvvetlerden az bir kuvvet ile gelmek hatasını yapmışlardı. o da ona öyle:bir cevap veriyor. Bu zabitin hüviyetini tesbit edip hatırasını ihya etmelidir. heykelini yaparlardı. Petrograd'da Yunanlılar'ın yeni bir hücumunu işitmiştik. Gayet güzel tablolar var.» Durdu. ben İsrar ediyorum. kendisine para. bunun başında ve sonunda: «Metristepe'den gördüğüm vaziyet: Sağ cenah grubunun taarruzuyla düşman gayrîmuntazam çekiliyor. Şimdi kendi ağzından da bunları işitiyorum.. Lozan'a giderken bu harbin olduğu mıntakadan geçiyorduk. Bunlar büyümüş. Yatak odasında çıplak kadın yağlıboya tablolar da var. ric'ate başlamış. Petrograd. Bu harbin neticesi düşmanın yeniden arazi istilâ edemeyip.. Böyle yapılmış. «Sen git» diyorum. bir Rus dukası ateşin önüne diz çöktürülmüş tapınıyor. Bu sefer yâni ikinci inönü Muharebesi'ne mühim kuvvetlerle gelmişler Harp yedi-sekiz gün sürmüş.. Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 361) bunları itiraf ediyor.. geri aldığınız kıtaatı ileri sürün! Zaten düşman çekiliyor.

Bütün şoförleri askerdir. Mevsim yaz. Paris'te Gürcü. Kendi kendine bunlara nasıl cesaret etmiş bilmem. fakat ne yaver. Bu da nasıl olur bilmem? Rey-i hoduyla Mustafa Kemal . Fransızlarla. Mustafa Kemal de onu alkışlamış. muhafız kıt'a. Ankara'ya avdetimde meb'uslar bundan şikâyet ediyorlardı. Yunanlılar Konya'ya doğru ilerlemişler. hem de sonra yine Bekir Sami'yi bu husustaki temas ve müzakerelerine devam için ve hususî bir surette yine Hükümet ve Mec-lis'den habersiz tekrar Avrupa'ya yollamıştır. Kömürünü. Bekir Sami Hariciye Vekâleti'nden istifaya mecbur olmuş. masraf. ne saire. kömür atan. Bu sefer yazdığı telgrafın cümlelerinden biri: «Zulüm.odun yaran diğer hizmetçiler hep neferdi. Orda bulunan askerler izah etmeli. İkinci İnönü'nün diğer bir safhası daha var: Cephenin cenup kısmına Refet kumanda ediyormuş. Sonra da ric'at etmişlerdir. Bu da devleti bir çiftlik gibi kullanmak demekti. Onu bulamadığımız. Biz vekiliz. aç yattığımız günler de oldu. Bu adamlar böyledir. Hattâ adî bir uşağımız yok. Buraya gelmiş. Dalkavukluk edip. Ermeni ve emsali Rusya'dan kaçanlar ile de bu babda görüşmüş. mevki kazanacak.Kalorifere varıncaya kadar koydu. Sonra da yazdı. Mustafa Kemal'e yazması yolsuzluktur. Nutukta da Mustafa Kemal "mağlûp oldu" diyor. Hepsi devletin kesesinden. Meclis Bekir Sami aleyhine galeyan etmiş. Kalorifere bakan... İsmet ilk dalkavuklardan ve bugünkü halin en mühim mes'ullerindcndir. ona göre çadır. ingilizlerle. Paris'e götürdüğü Hey'et-i Murahhasa kamilen aleyhine kıyam etmiş. Londra Konferansı'ndaki hatalarıyle artık iyice anlaşılmıştı. Mustafa Kemal de onu tekrar Avrupa'ya yollamış. Hey'eti Vekile'de aramızda bunlardan var.. Burası inebolu Kastamonu yolu üzerinde çam ormanlı bir yerdir. Bekir Sami'nin kanaatinde ve onu takdir ediyor. gizlice göndermiş. Bu adam ki. Ve bu halâ böyledir.Bilhassa bir beyânla Ruslar aleyhine bir koalisyon tertibine çalışmış. BEKİR SAMİ DİYE BİRİ Bekir Sami çok cesur bir adamdır.. Hükümet ve Meclis'in ise bunlardan hiç haberi yok. yasının en zalimane hücumlarına karşı. Onlar hayat tehlikesi altında iseler bizde öyleyiz. muhafız ve hizmetçi neferleri ile beraber gelirler. Kendisine Antalya Mal Sandığından sekiz bin lira kadar da bir para vermiş. Müdâfaa-i Milliye vekâletini kendi çiftlikleri zan eder ve kullanırlar. Lâkin onun usulü böyledir. Şimdi bundan bahsetmiyor ve kabahati Bekir Sami'ye atıyor. erkânı harbiye. Çünkü siviliz. teveccüh. Bu sahiden böyle mi. Bizim kumandanlar. Mustafa Kemal bu hususta (S-366) Bekir Sami'nin aleyhinde. Dumlupı-nar da galip gelmiş. yalnız ve şaşkın kalan milletimiz maddî ve manevî bütün kabiliyet ve kuvvetlerini datnarındaki ateşe toplayan ve harekete getiren Büyük Millet Meclisi'nin Reisi Mustafa Kemal Paşa» işte insan böyle kendini bir şey sanır. Altlarında askerî otomobil var ya. nakliye vasıtaları. Ecevit'e gidip olurmuş. Kumandanlıktan azletmişler. Bizim muhafızımız da yok. Londra'da muahede olmayınca. Vur abalıya. Bu yanlış yolda idi. vardır. Ankara'ya vardığımızda Millet Meclisi'nde ağızdan ağıza bu debdebeden bahsediliyordu..bir ağza yakışmayan tabir ve cümleleri zaten evvelden de yazardı. Halbuki vazifesi sade Hariciye Vekili'ne yazmaktı. Nemrud olur. Bir villâ yaptırdı. Meselâ Mustafa Kemal'in en mükemmellerinden olarak 18 otomobili var. Taşnak. ve istibdad dün. Böyle bir adamı bir daha Avrupa'ya göndermek olur mu? Demek o Mustafa Kemal. Şimdi yine bu adam Avrupa'ya gönderilir miydi? Göndermiş. emirber neferler. Ama ne gelmiş?!. Meselâ İsmet Lozan'dan sonra başvekil oldu. odununu taşıyan kamyonlar da askerî kamyonlardır. Galiba Mustafa Kemal'in şahsî emriyle yapmıştır. Şurası muhakkak ki. Çok defa Hey'eti Vekile'de geç kalıyoruz. hayrete şayan şey ve pek garip. Ankara'ya geldiğimde öğreniyorum ki. Haber aldım ki. Mustafa Kemâl'in de bütün uşakları halâ neferdir. Bizim as-kerlerdeki azamet kibir müthiştir. Ekmek peynirle karnımızı doyuruyoruz. yoksa İsmet rekabetinden kurtulmak için adeti üzre bir dalavere mi yaptı da azledildi bilmem. Refet kızmış. Maiyetlerinde yaverleri. Maiyetinde yaverler. Rusya'da uğradığı muvaffakiyetsizlik ve yaptığı delice muzır işler. Böyle ama. italyanlarla bir takım itilâfnâmeler yapıp imzalamış. Lozan'dan Mustafa Kemal'e böyle elkab ve serlevhalı telgraflar yazardı. Sonra «Hayır mağlûp oldun» demişler. Romanın azametli devirlerinin muzaffer kumandanları gibi. yaptığı itilâ170 flar muzır şeyler.

Yüzüne vurmak sırası geldi. Zaar muahedenin yapılmasından. Trene bineceğiz.» dedim ve sebebini sordum.. Bilmem ne idi hatırlayamıyorum. her yaptığı şeyin şahsî olduğunu ilân etmeğe mecbur oldu. ilh. Bana kızdı ve «Tabağı alır. muahedenin ruhu ve gayesi. gider. Ben bir gün Meclis koridorunda Mustafa Kemal'e: «Bekir Sami gibi biı adamı nasıl bir daha Avrupa'ya gönderdiniz Yine orada potlar kıracaktır. Bunlar da muhtelif yerlerden sevkediliyor.000 lira teslim ettiler. Lehistan. Bir gün bir istasyona geldik. Otuz kırk kişilik de müsellâh bir muhafız müfreze verdiler.. Almıyor ve duruyor. «Hadi!» diyorum «Ne duruyorsun?» Nihayet: «Ya-pamıyacağm» şeyi ne söylüyorsun?» Bak ben sözümün eriyim» deyip kendisine ağzıma gelen küfürü ettim ve sonra da «Hadi bir lâf söyle! Seni şimdi tepeleyeyim.. konuşuyoruz. Bekir Sami'nin diplomatlığı uğursuzlukla doludur. Bu adam yeni Türkiye'nin ilk diplomatı ve bütün hasılatı muvaffakıyetsizlikten ibaret biridir. Parayı sandık sandık vagona yerleştirdiler.» dedi.. Biz Rusya'da bu kadar ay ve koca bir muahede yaptık...» dedim. Beni bıraktı. Yusuf Kemal ile ben: «bize böyle hiçbir iş'ar yoktur. Hattâ istasyonda kendimiz. kendisine uzattım. Sinirlendikçe sinirleniyorum.Hattâ Antalya Mal Sandığından sekiz bin lira harcırah da verdiniz. İşte bu ilânla onun hayatı bitmiştir. «Yok. Baku'den Rostov'a kadar bunu işitirdik. Ve artık Yusuf Kemâl'le selâm ve sabahı kestim: Bir vagonda. Bir gün yemek yiyoruz. Hem pek fazla... yerde bastığım toprağı eğilip öpeni gördük idi. kafanda parçalarım. Bunlar Çerkez. Çeçen... Başımı da uzatıp tuttum ve: «Al! Hadi bakalım. Bu miktarı-Yusuf Kemal imza etti. parçala!» dedim. veremeyiz. ben. 171 yüz bin lirasını kendisine bırakmamızı. ilh. Ama nasıl yapıldı? Onu unutmuş gibi duruyor.»dedi.. Sade yüzüne baktım. Rostov'dan itibaren Bakü'ye kadar istasyonlarda ora halkı Müslümanlar geliyorlar. Biz Ruslar'a da: «Yarım milyon Ura tesellüm ettiğinizi imza edemeyiz. Bekir Sami bu sefer de yine Türkiye işi yerine Paris'te sırf Asetinler'in istiklâlini mucip olacak ve evvelce Tiflis'te başladığı Rusya aleyhine Türkiye. Vagonlarımızın penceresine yanaşıp: «Bizi ne vakit kurtaracaksınız?» diyorlar. Asetin. Rıza Nur'un notu: Buraya Sinop'taki notlar ve muahede dercedilip.. tüfenk. bir tabak aldım. Müthiş bir gurur. Moskova'ya gidişimizde de Tiflis'den Bakü'ye. Nihayet kendileri bize 400. «Göndermedim. Çerkez.» dedim. savuştu. ne olacaksa olsun. Şaşılacak şey. Nahcivan.. Ali Fuad yarım milyon altından (*) Yalancılık ve yolsuzluk ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı..) izamı ve inat ile devam ettiği siyaset neticesini göstermekte gecikmedi.. bilhassa Çerkez ve Abaza baş düşmanımız. Bakü'ye yaklaşmaktayız. 1921 yılı Nisanı içinde süratle Bakü'ye doğru iniyoruz. inkâr etti.. Sorduk. mitralyoz. parayı muhafaza eden Rus askerlerinden biri iki kurşunla herifi yere yıkmış. Baku ve mektuplar dercedilecek..» deyip.»dedik.. Yağma Hasan'm böreği.. Lezgi... Acera. Yusuf Kemal artık büsbütün azamet satıyor. dört bin lira aldık.) adamdır!. ittifakı siyaseti için uğraşmağa başlamış. Seyfi de bizimle beraber.. Bunlar gazetelere geçmiş. bununla Almanya'dan cephane alınacağını söyledi. Müslümanlardı. gülle. Halinde büyük değişiklik var. Seyfi. Bu iş böyle bitti. Bana pek fena muamele ediyor. Mustafa Kemal'in böyle (. Bu da siyasetimize muzır bir şey. o. Ne (. bu halde bulunmak güç oluyor. Bir çok top. Derhal başını kaldırdı. Hem yanaşsa da ne olur? Gitti.» dedik. Gönderilmedi. Nihayet Hükümet Bekir Sami'nin resmî bir vazife sahibi olmadığını. Bizden habersiz Ruslar'a gitmiş. ilh. Devlete. Silâh patladı.. ANKARA'YA DOĞRU Moskova'da hazırlandık. Zavallı ne bilsin! Bilse yanaşmaz. millete zarar olacaktır. siz yolladınız. Asetin. Ama fena sinirlendim. Ruslar Türkiye'nin dostluğunda şüphe ve Fransızlarla aleyhlerine ittifak yaptığımıza kanaat edip Ankara'yı sıkıştırmağa başladı. öyle tavırlar takındı ki. almış. Fena kızdım ve içimden «Tamamdır. Ruslar tabiî fena alınmışlar. Bizde muhacir olarak gelip yerleşmiş Abaza.devlet malım nasıl verir?. Biri şimendifere yanaşmış. Bir lâf dahi yok.. Türkü öldürmek .. «Nerden öğrendin?» dedi. Cevap vermedim. tahammül mümkün değil.Kendi gitti. fişenk de alındı..

Gidiyoruz. Sokakta kalıp misafir edilmişler. iskambil oynuyoruz. Fakat bizi yıkmakla istiklâl almak şöyle dursun. Türkiye de onlara yardım etsin. Hüsanıeddin adında bir binbaşı göndermiş. Gürcüler'in en iyi müverrihi imiş. Ne çare mesele hayat meselesidir. zevceme aldığım kürklerden başka bir şeye malik değilim. Türkçe söylemek. Yusuf Kemâl parayla Kars'a gitti. Düşündüm. En mühim işler Ruslar'da. Hemen Batum'a ineceğim. Üçdört silâhlı adam. Bir gün sonra kadın mümessilin kartı ile otele geldi. Yaptığım şey çok haksızdır. bizi soyacaklar mı?» dedim. Pek terbiyeli adammış. Gürcüler'in asıllarının eski Arnavutlar olduğu fikrinde. haremini istiyormuş. kadın bindik. «Kars'ta bir Gürcü mühendis vardır. «Ne istiyorlar?» dedim.» deyip af diledim Bakü'ye geldik. haklarıdır. Moskova ve Petersburg'dan topladığım kitaplar ve kendime. İstiklâli Kafkasya'da asıl vatanlarında istesinler.» dediler.istiyorlar. Makulü bunun. «Bunu beraber götürür müsünüz?» dedi. Gittim. Şimdi ev sahibine: «Sen defol! Evde biz oturacağız. Terbiyeli bir zabit. £ski nasyonalist hükümeti istiyorlar. Öylece oldu. Hakikatte Ruslar'ın elinde. Ve bizden meded bekliyor. Ben artık meşgul bile olmuyorum. Bizdekiler müthiş hatâda. Seyfi ile konuşuyoruz. sokak .» diyorlar. kolayını bulup göndermekliğimi emrediyor.Bunlar denkler teşkil etti. Gürcü milleti pek nasyonalist. Celbettikleri Behbud Şah Tahtenski'yi celselere sokmak için uğraşmışlar. Bunun imkânı olmadığı evvelce anlaşılmıştı. ama yaptım. Çünkü. Yusuf abes ile meşgul oluyordu. Düşündüm. Azerilerle muahede tabii olmadı. Siz de yarın şu saatte hazır bulunun. O kadar fena şey söylediğim halde Seyfi hiç birşey söylemedi. yüzü iyice fark olunamıyor. Halbuki Kafkasya'dakiler bastığımız toprağı öpüyor. Rize. ona Rus dolayısiyle ebediyyen veda ederler. Ben sinirli bir adam oldum. Ruslar'dan kaçmıştı. Bir gün oynarken hiç yoktan adamcağıza fena sözler söyledim.» dedik. Trende vakit geçiremiyorum. Sebep hep Yusuf Kemâl'e kızgınlığım. «Çeka idaresine götürecekler. Ben Tiflis'te kaldım. tabancaları elde otomobile sıçradılar. Ben. Türkiye de oturunca. Bir aralık otomobil durdu. Eşyanızı buraya yollayın. budur. Hem ne hakla Türk toprağında istiklâl isteyebilirler? Henüz ellialünış yıllık bir misafirdir. Yusuf Kemâl birşeyler yapıyor . iyi bir adam. bizsiz onların istiklâli olamaz ve yine istiklâlleri bizimle devam edebilir.Anladık. «Affet Kabahat benimdir. Ruslar Azerbeycan'ı Moskova'daki muahedeye iştirak ettirmek istiyorlardı. Şark Cephesi yazıyor. Yahut Çerkezler Türkiye'den hicret edip gitmelidir. mümessillikten Ba173 jf. sonra Trabzon. Bir millet ve devletin selâmeti bundadır. hemen gidip. Sordum. Oradan da Kavak-Çorum-Anka-ra yolunu yapıp bu mıntıkayı da görmüş olacağım. başka türlü yapılamaz. Hayret içinde kaldım. «Peki! Yarın gideceğiz. Vaktiyle Batum limanı mühendisi imiş. Batum'a inip. Stalin'in akrabasından imiş. Oradan hareketle Tiflis'e geldik. Yusuf. Biz mâni olmuştuk. Düşündüm. Hayat ve baka kaygı ve şevki tabiisi ile Türkiye bunu istiyorsa Çerkezler hak vermeli ve kabul etmelidir. Buraları henüz görmemiştim. Hükümet hesabına çalışıyor. Bu sarih bir haksızlıktır. Azerbaycan'la muahede yapmak istiyor. Palavracı Kâzım kaçınca yerine Şark cephesi. istiklâl istiyorlar. Memduh Şevket vasıtasıyla bir çok halı satın aldı. Bu zât geldi. Yusuf Kemâl'in suratına bile bakmayıp ayrıldım. «Çeka» dediler. Bize hizmet eden birinin haremi. Tiflis'te yapacak bir şeyim yok. «Peki!» dedim. kadîm ahaliden değiller. istasyona Hariciye Komiserinin otomobili ile gideceğiz. Hem de Seyfi'nin terbiyesini bozmaması beni büsbütün utandırdı. Ordu ve Samsun'u göreceğim. Baku. Batum. Gücendirdiğime pişman oldum. Tamamiyle haksız olan benim. Türk gibi düşünmek lâzımdır. Ben Tiflis. Buna diyecek yok. Hariciye komiseri Şivanitze adında bir Gürcü. fakat çare yok. «Acaba eşkıya mı bastı. haksızdım. Bu hususlarda görüştük. Başka vasıta yok. ÇEKA BELASI ' Şimdi Gürcistan bolşevik bir cumhuriyet. Harb-i Umumide Sankamış-Erzurum şimendifer hattını da bu yapmış. Herhalde bîtaraf düşünen biri Kafkasya'dakilere hak verir. 172 tum'a giden bir mülâzım. Bir iki kat tüle bürünmüş.

. ne yapayım?. «Biraz oturunuz. Doğru zabitin olduğu odaya girdim. Kadını ayrı bir yere almışlar. Benden nasıl kâğıt alabilirsiniz? Hem siz kimsiniz? Size Merkezi Umumi emrediyor. Diplomatik muafiyetim var. Kadın bana otomobile binmeden evvel iki açık mektup vermişti. Koridorda tabancalı bir takım herifler dolaşıyor. Bu da bir ümit. Kusur diledi: «Yanlışlık olmuştur. Hayat ile ölüm arası gözüme gözüktü. «Bu değil kendi kağıtlarınızı» dedi. hısımım akrabaya selâm sabahtır. Aldırma!» dedim. 174 POLİSİYE BİR VAK'A c ' ' -• r. Buradan çıkmak ve bavulu kurtarmak lâzım. Heyhâd!. Namus meselesidir. Doğru yandaki binaya gidip Hariciye Komiseri Şi-vanitse'yi gördüm ve ağır bir lisan ile bana yapılan işten şikâyet ettim. Açtı. Bütün evrakımı alırlar. Şiddetle göğüs vurup birbirinden ayırdım ve kapıdan çıktım. «Evrağmı ver!» dedi. içinden bu kâğıdı alıp. Bizi Hariciye Komiserliğinin yarımda olan Çeka dairesine soktular. Şimdi kadının mektupları aklıma geldi. Elbet arasınlardır. Bunda ne var? Eşyasını da aldılar. Muahedeye muhabereye ait bende ne kadar evrak varsa. müthiş bir contre revolutionaire'mış» dedi. Bu da cesaretle olacak. yanınızdaki kadın içinmiş. okudu. Benimle geliniz. Zabiti. İçin hop hop ediyor. kâğıdı gördünüz. Kadının bir sandığı var. «Bunları saklayın. kulpuna yapışmış. Bavulu dizlerinin üstüne koymuş.» Dediler: «Tevkif etmedik..». Ben Türk-Rus dostluğu için bu . Baktım tabancaları ellerinde değil. Uzun bir merdiven. Kimseye vermemiş. muahede esnasında olan muhaberatı öğrenmek ve şifremizi halletmek olacak. Cebimde rovel-verim var.ortasında rezalet. sorayım. bizim zabite benim el çantasını verdim. Ama ölünce alırlar. Ben bir murahhasım. Çeka'dakiler ya ben giderken önüme dururlar ve tabancaya davranırlarsa. Ama bunlar Ruslar'dan kaçmış olduklarından yazanlara mes'uliyet gelebilir. «Peki. Oradan çıktım. «Aferin! Ben şimdi geleceğim. Bunu vermemek de benim vazifemdir. kağıdı herife sundum. nasıl dokunuyorsunuz?» dedim. Çünkü bu şimdi Türkiye Devleti'nin izzeti nefsimeselesi oldu. «Bende başka kâğıt yoktur. Moskova hükümeti bize Komünist Merkez-i Umimi'sinden kılımıza hatâ gelmemek suretiyle bütün Rusya'da serbest dolaşacağımıza dair birer vesika alıvermiş. Yukarıda beni bir odaya soktular. siz beni tevkif ettiniz.»dedi. Hepsi Yusuf Kemâl'dedir. Onu da tahliye etsinler.» dedi. Bir kaç kelime türkçe biliyor. durdu. Oturan herif Fransızca bilmiyor. Zorları evrakımı alıp. işin vahametini asıl şimdi anladım. Tabanca ile önüme dururlarsa çekip «Dokunmayın. Eğer bu adamlara teslimiyet gösterirsem.'"c Sert sert dedim ki: «Gidiyorum!» ve yürüdüm.» dedim. Belki vesikayı vermek diye elimi uzatıp mezkûr kâğıdı alıp cebime koydum. Dokunmayın diyor. Dedim: «Oturmam. ben hazır olmadıkça bu bavulu kimseye verme! Bunda devlet esrarı vardır. Ötekiler aşağıda bir odada kaldı. Ben de ceketimin cebine koymuştum. kan olacak!» diyeceğim. Önüme iki kişi durdu. «Ben gideceğim» dedim. Ucunda ölüm dahi olsa bile vermemeliyim. «Ha şimdi tabanca sesi gelecek» diyorum. bir şey yok.» dedim. o vakit geri dönmek de pek rezilâne olur. Ben de kabul ettim.» dediler... Gitmemek olmaz. Bunun hesabım soracağım. benim Rusya'ya ait notlarım. Moskova'dan çıkacağımız vakit. Kadının bir şeyi varsa diyeceğim yok. Biraz ferahladım ve zemin kata indim. Bir herif oturuyor. Cüzdanımı çıkardım. bir şeyi yok ise. Bavullarımızı da oraya koydular. Koridordan yürüdüm. Acaba fena bir şey mi var? Yoksa bu işe bu kadm mı sebep? Nihayet «Baht işi! Hayatın bir geçit yerindeyiz. düşündüm. Yarıya kadar indim. lüzumu olur» demişti. Zabit hakikaten erkekmiş. Bu ân hayatımın en mühim ve nâzik anlarından biridir.. Yerinden hiç kımıldamadı. Olsa bile vermezdim. sizden bu kadını da isterim. eşyamızı verdiriniz. Maatteessüf adı hatırımda kalmadı. Kadın bayılıp yıkıldı. Bir kapıyı geçeceğim. Benimle Batum'a gidecekti. Beni yukarı çıkardılar. Ondan bile korkuyorum. durdu. Hemen oradan inmeğe başladım. param hep bu bavulda: «Her ne pahasına olursa olsun. Ne yapalım?» dedim. Galiba bunda bir şey var dedim. ceplerimi ararlar. Baktım beni takip eden de yok. «Gidemezsin!» dediler. Öteki odaya gitti. Dedim ki: «Size rica ediyorum. Seni göreyim. yine cüzdanı cebime koyduktan soııra. Türk zabiti olduğunu ispat et! Başka eşyayı ne yaparlarsa yapsınlar. «Fena bir şey değil. Fakat bu adamlara pek zorunu gösterirsem belki cesaret edip cebrî bir iş yapamazlar. üstüne eğilmiş duruyor. Başka çare yok. Biraz oturunuz. Ve bavulu açarlar. Düşünmeli ki. Sizin cebinizde dursun. Güya sordu: «Sizin için değil. O. Haricî bir mesele çıkmasından çekinirler.

Akşam da olmuştu. fakat aynı zamanda nasyonalist bir Gürcü. Bizde Acarlara Gürcü derler. Bakü'den petrolü bu boru ile Batum limanına akıtıyorlar. Bir kısmı gitti. Ruslar'dan da yerleşenler var. Fransa'nın Nis'ine benziyor. bir kısmı gitmedi. Beni Ahmet Bey adında birinin evinde misafir ediyorlar. Ahmed Bey'in yeri var mı? Ailesiyle beraber oturtabilir mi?» «Vardır» dediler.» «Peki» dedi. Otele geldik. istiklâl veya iltihak istiyorlar. Ertesi günü Şivanitze'yi yakaladım. Sançakbeyzâde Mehmed Bey Tiflis'te. Bu kadını bıraksınlar. Bir de teneke ve tenekelerin konduğu sandık fabrikası var. Muz ağaçlan her yerde var. diğer bavulları aldım. Güzel sokakları ve evleri var. Şimdi Batum'a izin almalı. Saffet ırzına geçti. kadının bana verdiği mektupları yırttım. Batum'a yollamı-yorlar. Eve vardık. Suyu çektim. Limanın rıhtımında boruların musluklarını açıyorlar. Derhal yazacağım. Bu kelimeyi büyük hakaret sayarlar. Bir sürgün gibi. Tenekeleri gaz ile doldurup hemen yine orda vapura yüklüyorlar. Fakat muz ve hurma meyva vermiyormuş. Sahiden acar insanlar. Bunlar. Ruslar onu Batum'dan Tiflis'e götürmüşler. Ölümü göze alıp cesaretle yürümeseydim. Geldiler. Burada bunlara Gürcü derseniz size kurşun atarlar. hele villâ ve bahçeler. istanbul'da idi. kadını bıraktık. şimdiki . Batum'a vardık. Ruslar öleceksiniz teslim olun demişler. Aynı yol boyunca kaim borular da döşemişler. Ruslar imar etmişler. fakat Gürcüler Türkçeyi kaldırıp. Zabiti. Geçen sefer Memduh Şevket bir kadın verdi. Bunlar yine harbe devam etmişler. Çay yetişiyor. Devletin esrarı. güller ve çiçekler içinde. Batum iki dağ arasında olduğundan sert rüzgârları görmüyor. muallimi gördüm. Türkiye aleyhine orada gazete de çıkardı diyorlardı. Ben gezmeğe çıktım. Batum cidden güzel bir şehir. Bunlar silâhla mukabele etmişler. Ruslar başıma bu işi getirdiler. rezil-ü rüsva olacaktım. Güzel bir liman yapmışlar. BATUM Anlattılar: Bizimkiler Batum'a girince arkasından Rus askeri de girmiş. Esasen Batum'un eski ve büyük bir ailesindendir. Türkçe mektep açmışlar. Bizi aldılar. Bu zâtı çok yıllardan beri tanırım. Nihayet mülâzimleri gelip neferleri alıp götürmüş. Bir Tarafı türkçe. «Nedir bu başıma gelenler» diye kızdım. Eskiden Batum kamilen bunlarla meskûndu. Portakal. Kışı yok gibi. Ruslar bunlara teslim olun demişler. Gayet Müslüman adamlar. Sonradan Hıristiyan Gürcüler de gelmiş. Gürcüce ve Türkçe de biliyorlar. limon. bir mülâzım beş nefer koyup gitmiş. Beraber Çeka'ya gittik.kadar çalışmış bir adamım. Bir eve. Bahçelerinde memaliki harre nebatatı ve çiçekleri bile yetiştirmişler. Af diledi. Sonra Itlihadçılar gücendirmişler. Batum'a getirmek lâzım. Mektebi. Kenefe attım. Yine aldırmamışlar. Ahali ekseriyetle Acar. Moskova'dakileri tanıyorum. Suyu çektim. Ruslar Bakü'den Batum'a yâni bir denizden bir denize şimendifer yapmışlar. pehlivan adamlar. bilhassa şifre ellerine geçecekti. Onu işbaşında olan Gürcü ve Ruslar'a yolladım. Keza hurma ağaçları. su yok. İmanlı bir Müslüman. Bu sefer Çeka'nın başı bizi karşıladı. Bu gazetelerin koleksiyonlarını kendisinden aldım. Ruslar bunları bir taburla muhasara etmişler. Bastonumla onları da uğraşa uğraşa lağıma yolladım. Bu bahçelerde dilber villâlar var. gürbüz. Hemen apdesthâne-ye girip. Batum'a kaçmış. «Bir sızıltıya meydan vermeyiniz. Şimdi kadını almak. Hasılı kadının benimle Batum'a gitmesine müsaede de aldım. Şehirdeki evlerin çoğu. Onu da çıkardılar. Bu sefer Tiflis mümessili verdi. mandalina dolu. Aşırmak çaresini orda düşündüm. Hele etrafı bahçeler içinde. Bastonun ucu pislendi. bavulu. Eşyayı. Bu da pek fena neticeler verirdi. bir tarafı Gürcücedir.»dedim. Sinop'ta kütüphanededir. tedrisatı Gürcüce yapmak istiyorlarmış. Hemen kadını ve eşyasını 175 alıp yine aynı otomobille trene vardık. Buna Menşevik hükümet çalışmış. Konsolos'a telgraf çektim. Bindik. iyi işliyor. Konsolos Deli Fahri. Kendisi bu babta mazeret beyân ediyor ve aleyhdarlık etmediğini söylüyor. iri boylu. Gürcü Menşevik hükümetiyle iyi olduğundan şimdi. Bizden de muallim getirmişler. Batum'a doğru yollandık. Bu sebeple bizim Karadeniz sahilindeki bütün şehirlerimizden daha sıcak. Birkaç Rus askeri öldürmüşler. Dedim: «Böyle bir kadın da var. Aynı zabit de beraber. Hasılı Batum.

Misafiriyim. siz delâlet edip karısını istetmişsiniz. Dünyanın en güzel kadınları.. ticaret yapmış. Cevap: «Mühendis mahpustur» Meğerse sonra bolşevik olduğu şüphe edilerek tevkif edilmiş. büyük zengin olmuş. salgın hastalıklar içindeymişler. Bu karşımdaki kadında ise kaşlar yay. Pet-rograd'ta bir opera verdiler. üçer. Güzel bir evdi.. Misafir olduğumuz hâne de babasından kalma imiş. birçok binaları varmış.» Bu zât bizim Arhavi'li. Hayran oldum. Eşyayı. Ve birkaç tülden görünmüyordu. Tiflis mümessili tarafından refakatimle gönderildi. Bari şunları müsadereden kaçırsam. fakat buradaki hepsine üstündü. Kaatil insanlar. millet meclisleri olacağını. «Biraz altınım. öldürür müsün? Bu adam Ruslar'dan kaçmış. mavi gözlü ve sarı saçlı olanlarda kaş ve kirpik az oluyor. Anlattılar: Ruslar girince hapishaneleri nasyonalist Gürcülerle doldurmuşlar. Ve başımıza geleni bir nebze anlatıp. valilerin ve emsalinin kendilerinden yapılacağını söyledim. pek kolay oldu ama. Heyecanlı bir saatten sonra vapur kalktı. Olmaz dedi. Meğerse Rus imiş. kirpikler ok gibi. Ne güzellik! Galiba Rusya'nın en güzel kadını bu imiş. Sevindiler. Hele ana ve babasından biri Lehli ise emsalsiz güzel olurlar. Uzun boylu. Muhtelif milletlerden seleksiyone olanlardır. Konsolos Deli Fahri ile kadının kaçırılmasını konuştum. Babası vaktiyle Batum'a gitmiş. Bu tiyatroda bir pek güzel kadın. O esnada Ruslar hudutta sıkı tarassut yapıyorlaşmış. ak tenli. açlık. kadın. Mahpuslar. ingilizce de biliyor. sarışın. . Konsoloshanede becerikli ve Tatarlar'dan biri var. Gittik. Ben kocamı çok severim.. koridorda bir zabitle geziyordu. Buradadır. fiyatlar fırlar. Hiç dikkat etmemiştim. Dedi ki. Sofraya yüzü açık geldi. öteye beriye koşuyor. Parası yok. Şehre çıktık. birkaç da halım var. Harpten evvel Viyana'da idi. Adetâ kuş gibi uçuyor. Şehirler de kısmen öyle. Gürcistan'da 176 " da dükkânlar kapanmamış. babası Rusya'daki milletlerden biri imiş. Kadmı bir Rum dul kadının evine pansiyoner koydum. Ahmet Bey'in bir ticarethanesi var. Bolşevikleri hiç sevmem. Sülün gibi boyu.. Adetâ âşık. diye yazdım. Ben de bakıyorum Ahmet Bey de hayran. En iyi vasıtanın benimle ve vapurla olduğuna karar verdiler. ya şimdi vapuru basarlarsa. Kocasını itham edip öldürdü. bir hükümet reisleri.Bolşevik Gürcü Cumhuriyeti de çalışıyormuş. hem bir Türke bu hizmeti yapmak vazife-dir. Tiflis'te bu kadının üstüne güzel yokmuş. beyaz. Kadın da yanımda. sarışın. kadınları fevkalâde güzel. Derhal Kâzım Karabekir'e telgraf çekip «maiyetinde çalıştırdığın Gürcü mühendisin haremi. Bir taraftan da Çeka kmyormuş.» dedim. Sonra da herifi hapsetmişsiniz. Selâmet. Bu da böyle. rıhtıma geldik.» Trabzon'a geldik. Diyor ki: «iyi ticaret ediyoruz. Büyük bir palet oynadılar. bununla bolşevik olmadıklarının aşikâr olduğunu söyledim. fakat arada hükümet bir ticarethaneyi basıp ne kadar altın para bulursa müsadere ediyormuş. Anapa'ya kadar sahillerde şubeleri. Dediler ki bu adam Çeka'dır. Moskova'da da güzel kadınlar görmüştüm. Tetkik ettirdi. Tuhafı şu ki. Tuhaf. Kadın sevincinden çıldırıyor. Bizim eski şairlerin tarifi: Âfet-i devrân..«Peki» dedim. iyi ticaret yapıyor. beşer-yüz altınını almışlar. Acarlar vasıta-sıyle karadan yollamayı münasip gördü. dolgun etli. Görmüştüm.. hele yüksek tabaka var ki.» dedi. Ahmet Bey'in de bir iki defa. Ben en güzel kadının Viyanalı olduğunu zannederdim. Şimdi ölür müsün. Fakat kazandığımızı elimizden alıyorlar. Anası Polenes. «Siz olmasaydınız benim hayatım tehlikede idi. Karıyı aldı. Sonra öğreniyorum ki. Bunları Trabzon'a filancaya götürür müsünüz? Başka türlü yollanamaz. Ahmet Bey ilk yemek yiyoruz. Oradaki gümrükçü ve nöbetçilerle işi düzeltti. Ahmet Bey'in parasını üstüme aldım. Rus köylüsü Tatar suratlıdır. Bir de ne bakayım. Harpten sonra açlıktan. Sizin muafiyetiniz var. Kadın Fransızca. Ahmed Bey'in evinde ben. Bir kavuşsam. Bunu severdi. sanki süt. Edebiyata âşinâ. Şimdiye kadar kalın tüller içinde idi. Bizim Moskova Muahedesi'nde kendilerine muhtariyet verdiğimizi. beni ve kadını da geçirip vapura koydu. fakat bir sınıf. sefalet. Herkes koşar. italyan vapuruna biniyorum. zaruretten bunların kaybolduğunu Viyana'da gördüm. Sordum anlattı. Eşyasmı eşyama kattım. süt gibi bir deri. Zavallılara türlü engeller çıkarıyorlarmış. Paris'te operada arada Rus balesi olur. 177 Kendini almak üzere zevcini gönderiniz.

fakat pek sinirli. Günlerce ağlamış. halâ bunları besliyor. çirkin. O da güldü. Bir otele indim.Ufak yabanî çilek. Seni Ankara'ya götüreyim» dedim. halis Türktür. Ağa tertibini yapmış imiş.. Öyle tabiî söylüyor ki. O esnada Türk doktor kaza ile gitmiş. Birçok yerleri yıkmış. Çünkü ben Ankara'ya gittim. Daha Giresun'da böyle şey olmamış. Kadın.. Yüzü hiddet şeklini alıyor ve söyleniyor. Aferin. «Peki» cevabını aldım. Ağa'nın menkıbelerinden olarak zikredeyim: Bir gün Ankara'da Ağa'ya rast geldim Ağa... Heykelin hepsini alıp götürdü. masallar anlatıyor. benim kendini kahramanca müdâfaa ettiğimi. Ziya. beraber Ankara'ya gidiyoruz. Aileleriyle memleketlerine gidiyorlar.. Zavallı!. Kadına el harçlığı da bırakıp vapura bindim. Inebolu'lu. Kâhya da debdebesinde Müdâfa-i Hukuk Cemiyeti bana bir ziyafet de verdi. Ahmet Bey'in para ve halılarını da bir sened mukabili birine teslim ettim. Kitapları. Bu böyle devam ediyor. biraz vereme müsait galiba. «Ha. Orada duramadım. şişmanca. Giresun'dan Samsun'a geldim. Bir yere geldik. Kıymetli adamları iş başına koymalı. Eşrafı gördüm. kürkleri. Bu da kâr. O. Kadın eciş. Ya Gerze'deki Harbioğlu'na ne oldu?. Ziya Gökalp'i şahsan da şeklen de ilk görüyorum. fakat misk. değirmi çehreli. bunların cebine para koyuyorsunuz?!. firar etti derdi..)lerine tahammül edemeyip mebusluğu terkederek bu memuriyeti almıştı. motor tamirhaneleri yaptırmış. Kurnaz Rum emniyetini te'min için bir Türk doktorunu da alıp beraber gelmiş. zararlara da uğrar. Ben de bu hallere gülüyorum. Siz sormazsanız. müşkülât karşısında bırakıvermediğimi. Lâf ağzından damla damla çıkıyor. Osman Ağa'nın burada da dirayeti gözüküyor. Ziya kızıyor. lşiürdim.. Bu kadın gittikçe bana te'sir etti. alnının ortasında kurşun yarası olan. Tereddüt etti. dalgın. kıyametler koparmıştır. Reisi Ahmet Bey'dir. Tiflis Güzeli diye bir şiir yazmama sebep oldu. muntazam sokaklar açmış. Tabii Türkler hakkında iyi bir fikir hasıl etti. Eşyamı evrakımı karıştırmış. Heriften sıkıldım ve iğrendim. sanki kesilen bir serçedir.. hareketleri yavaş biri. o sizin Giresun'daki âbide ne oldu? dedim. Giresun'da Rumlar'in harpten evvel yaptırdıkları muazzam bir âbide varmış. Bu adam öldürdüklerine öldürdüm demez. Kim olduğunu sordum. ZÎYA GÖKALP Otelde Ziya Gökalp ile sabık Adana mebusu ve îttihadçıların sergerdelerinden Ali Münif var.Tahliye ve izam edilmesini rica ettim.. Giresun'a mahsus. bir deve kervanı. Halbuki ben kadınla bir münasebete vakit bile bulamadım idi. O evde Rum'u öldürmüşler. Sinop'a gelmiş. gözleri sönük ve derin. Sonra ikna ve razı ettim. Osman Ağa bunu hastayım diye evine çağırmış. Pandomima. Oğlu vapura dağ çileği getirdi. Geniş bir rıhtım yapmış. bücüş. Bunu yapmak için insan ahmak olmalı. minyatür Avrupa şehri olmuş. Ama vatan işi başka. Giresun'da azılı bir Pontuscu doktor varmış. îşte insan bir taahhüde girerse. Bu zât pek iyi bir adamdı.. Yalnız pek az konuşuyor. «Delidir» dediler. Meclis'te ikinci grupta idi. İnebolu mebusu olup Samsun reji müdürlüğüne gelmiş olan Rüştü Bey ile görüştük. evrakımı Sinop'a yolladım. Arada haremi yorganı Ziya'mn üstüne iyice örtüyor. Bir takım zırvalar. Kadın yine örtüyor.» dedi. Vakıa on yıl muhasım saflarda bulunduk. esmer. haremi ve kızıyle bir yaylıda. Bu şiir sonra refikamın eline geçmiş. Daha on metreden misk gibi kokuyor. Ramazan imiş. Giresun'a çıkıp gezdim. Samsun'dan Ankara'ya Hilâl-i Ahmer'in . Ziyalttahadcılar'ın içinde yegâne bir düşünür kafa ve âlim bir adamdı. Giresun'da Ağa'nın kardeşi bana ziyafet verdi. Üstlerine bir yorgan örtmüşler. yorgam tepiyor. hep somurtuyor.. Sordum «Osman Ağa dinamitle yıktı» dediler. Göremedim. TRABZON'DA Trabzon'da bir iki gün kalabildim. Alçak boyluca. «Dehşetli bir deniz oldu. Ziya açıyor. Ben de güldüm. Sorduk. Bir aralık belediye reisi olmuş. Hazırlara: «Şu fellâhlar bize bu Harbi Umumîde neler yaptılar da halâ bunların mavallarını dinliyorsunuz. Bir daha bu dürzüleri şehrinize sokmayın!» dedim ve^ çıktım gittim. Ufak bir bavul ileyim. Kendisine: «Diyarbekir'e gidip ne yapacaksın? Vatana hizmet lâzım. Giresun bir küçük. önümde uzanmışlar. Bir iki defa yemeğe davet etti.. Yaylılarla.. Benim duracak vaktim yok. Memleket ondan istifade etmeli.. namuslu yürüyünce böyle belâlara. Bu Topal bizden daha iz'anlı nasyonalist. bu şiiri bulmuş. Mustafa Kemâl'in (. Baktım ziyafette bir de Arap var. bir bir zevcine söyledi. Malta'dan kurtulmuşlar. Şehri gezdim. firar etmiş!» dedi..

Oraya yerleşti. Hilâl-i Ahmer bazan bunların arasında mitralyöz dahi göndermiştir. Mebuslardan birini yolladım. Kalktım. iktisad Vekilliği etti. dedim. bir de işi takip için avukat tutarım. Haber yolladım: Ev bana da lâzım. Aynı zamanda pek cahildi. Peki dedim Gitti. dedim. Bir saat sonra da halı geldi.» dedi. Muhtar Bey getirtmiş. Vermiyor. Doğrudan doğruya müdürleri çağırıp onlarla görüşüyorum.» Üç-beş mavzerle ilerlediler. isteseydim geçen seferki vekâletimde yapardım. Şimdi sevdiği haricî işler. Rica etti. Bu yetmiyor mu? Yine: «Veremem» demiş. iş için de bir defa çağırmadım. rezil olduğunu bilseydim şimdi derhal azlederdim. bu adamla uğraşmalı. Ankara'ya vardık.. Adamcağız şaşırdı. Mesele şahsıma ait. Yusuf Kemâl'in mesleğidir. Başımı kalduıp yüzüne bile bakmadım. Sonra dinsiz diye zavallıyı atmışlar. Önceleri Iktisad Vekâletim seviyor. oradan uzun bir zaman sonra mebus olarak gelmişti. Böylelerine mahsus muamele vardır. Bana haber vermeden hanemden almıştır. kendisi bağdadır. Anladım. eve Suat'ı oturtmuş. Bir mahsûl meydana getiremedi. Bir avukata gittim. Ev benimdir. o da büsbütün edepsizleniyor. Hadin artık gidebiliriz. hem eşyamı kullanıyorlar. . Bir büyük halı eksik. Artık yolladığım adamları onlara gönderiyor. Bunlara tesadüf etmesek. Adliyeyi bırakıp Hariciye Vekili oluyor. eşya benimdir. Beraber gittik. Beni açığa çıkarmışlar. O benim süt ninemin oğludur. Ev sahibini çağırttım. Dediler ki: «Gitmeyin. Gel zaman geç zaman Hariciye Vekâletine vekil oldum. «Beyefendi böyle iş olur mu?» dedi. kira da vermeyerek şimdiye kadar bedava oturmuş. ANKARA'YA GELlŞ Bizim eve geldim. Suad'ın halıyı bağa götürdüğünü söyledi. «Ben anahtarı veremem. Lâtife hanım: «Siz Suat Bey'i sevmiyormuşsunuz. Suat onu Hariciye'ye kâtip yapmış. Anahtarı yollasın. Ankara'ya geldiğim vakit Hariciye ' Vekili idi. Sonra tekrar yine vekil oldum. Hariciyeye müsteşar yapmış. «Türkiye'nin iktisad mütehassısı olacağım. Ev bana lâzım» demiş. Maarif Vekiline Ziya Gökalp'i te'lif ve tercümeye almalarını söyledim. Bizim evde.» diyordu. 180 . «Yapamazsanız. 178 179 adıyla meşhur olan bu zatı. Cevapları «Ev ve eşya bize lâzım» Ha. Olmaz olur mu? Malımı istiyorum. bilmiyorum. Derhal polise ve adliyeye müracaat ediniz. Gönderdiğim adamlardan da sıkılmıyorlar. «Hariciye Müsteşarı. içeri girdim. Evi Muhtar Bey muvakkaten benden istemişti ya. Bu adam sefirdir!. Bir saat sonra döndüler. Galatasaray Lisesi'nin en gabi talebesi olarak meşhurdur. Doğrusu çok hizmeti oldu.» dedi. O kim? Nerede? dedim. Azletmem. fakat Adliye Vekilliğini hiç sevmez ve istemez. Aramızda şu hususî mesele olmadan evvel ben bu adamın böyle âdi. Yanında birisi de varmış. Allah Allah. Adliye. İkisi çifte kumru gi-bilermiş. hem ev sahibi ben. Baktım olmuyor.. Anahtarı istettim. «Ben bunu yapamam» dedi. Hem parasız oturuyorlar. Yapmadım. Sahiden iyilikten maraz hasıl oluyor. Ben henüz bu adamı tanımıyorum.»dediler. demek bunlar zorba ve eşkıya. Bir iki aydır da Paris sefiri.. Bizim evi de kış için alıkoyuyorlar. eşkıyanın avucuna düşecektik. geldi. «Anahtar Suat Bey'de» dedi. «Beş dakika oturunuz. sokakta kalmışım. Sonra Lâtife onu Roman'ya sefiri yaptı. Halıyı verir» dedi. Nasıl olmuş. Bu vaka bu adamın mahiyetini gösterir. bağda beraber oturuyorlarmış. muvakkaten buyurun denmiş. Onlar bağda keyifte. dedim. kışın oturacağım. Ben kendisini göreyim. Etmeyiniz.gönderdiği malzemeyi götürüyor. «Kaçtılar. Sordum: Ben gidince Kara Suat ve Acem Sual (*) Rezaletle ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Kendisine: Merak etmeyiniz. Hariciye Müsteşarı Suat Bey hanemden bir halı çalmıştır. Ne biçim adammış. o da Diyarbekir'e gitmiş. Rusya'dan dönünce Yusuf Kemâl'i Adliye Vekili yapmışlar. Talihimiz varmış. Galiba ondan da hevesi geçti. Azledecekmişsiniz. istanbul'un Samsun'a gönderdiği malzeme imiş. Baktım odalar kilitli. Suat bir namussuz adam demek. Şimdi sayfiyedeyim. İlerde eşkıya var. Ona bir iyilik edilmiş. Lâzım gelen vekâletnameyi şimdi size vereyim. Yahudi. Şimdi ben polisi haberdar eder ve adliyeye bir istida verir. avukat yalnız siz değilsiniz ya. Suat yanıma gelip ayaklarıma kapanırcasına dalkavukluk ediyor. Aç şunları! dedim. dedim. Eve gidip asma kilitlerini kırdım.

Çankaya yolunda Mustafa Kemâl'e yakınca bir hâne kiralayıp yerleşmiş. Muhalif bir grup meydana gelmeğe başlamış. Halkı hiçbir işe karıştırmıyorlar. anlamadım.) geçmiş ve onun hayat ve namusunu kurtarmak için çalıştığını iddia eden şu adam. Gürcü ve Ermenilerle birlikte muahede yapmağa karar vermişler.) bunu başka şekilde gösteriyor. Ertesi günü Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey'e gidip şikâyet ettim. Yusuf Kemâl Acar'lara verdirdiğimiz muhtariyet işine bakmıyor. Biz Moskova'da iken Ukranya General Frunze'yi göndermiş. Hemen herkes Mustafa Kemâl'den soğumuş. Mustafa Kemâl'e biri aleyhine bir şey söylemek de doğru değildir. olur ya.. söylendim.» dedi. daha neler oluyor?.). Ama «Ne yapalım. ahlâksız biri olduğunu haber aldığım adam. KIZ ÖĞRENCİLERİN BAŞINA GELENLER Ankara'ya geldiğimin ikinci günü Darül Muallimat Müdiresi Şahende Hanım geldi.. Bu vaka çok çirkin ve namussuzca bir iştir. Kendisine şu tezkere ile cevap verdim ki. Sefirin adı İbrahim Abilof. Talebeden bir kızı alıp götürdüler.. o da almış. Rusya da hep bu dâvayı gördük idi.) korkup kızı birkaç gün istimalden sonra yaverlerinden bir zabite nikâhla vermiş.... Yusuf Kemâl Tiflis'e bir Heyeti Murahhasa gönderiyor. Mustafa Kemâl. Bir gün de gördüm. Nihayet izmir'de apandisitten öldü de kurtulduk.. istizah yapmak istemişler. dedim...AZARBEYCAN ELÇİSİ ' Azerbeycan bir sefir göndermiş.... Yusuf Kemâl'de kuyruk acım var ama. Çünkü Azerbeycan'ı Rusya eczasından sayıyorlar. Sonra zabiti terfi ettirmiş. Bu çocukların babası o demektir. Mebusları Yusuf Kemâl'i vazifesini ifaya davete teşvik ettim. bir Rus vilâyeti imiş gibi teşkilât yapıyorlar. Birresmî tezkere ile bana murahhas olarak bu muahedenin müzakeresine iştiraki teklif etti.. ne sırlar alıyorlar.. Pek ziyade tahammür. Onun bir çok foyaları meydana çıkmış...) Doktor Nerimanofun evinde göbek atan... Elbet bir te181 siri olurdu. Derhal o adama anlatır. Bir vaka anlattı. İbrahim'in istediği şey. Fevzi Paşa'ya Mustafa Kemâl'in kendisine İbrahim'in ca sus olduğunu söyledim. Beraber kör kütük sarhoş oluyorlar. Kimbilir Mustafa Kemâl'den ne evrak çalıyorlar. Nutukta (S. Ruslar orada muahedeye hiç bakmaksızın türlü zulümler ediyorlar. Yine eksi hamam.. kabul etmediğim prensibime mugayir olmasmdandı.. Söyledim. kaynaşma var.. Tabiî Mustafa Kemâl karılara da tecavüz ediyor. hepimiz aleyhinde casusluk eden. O (. Şimdi Mustafa Kemâl ve Yusuf Kemâl Kars'ta. almış. «O olsaydı kıyameti koparırdı. Kızı sevmiş.. Bu hal yıllarla sürdü. Sebebi: Herkes birbirine düşman olsun. Kendimi men edemedim. Bu bizim prensibe mugayir. Celsede Ruslar da bulunacak. Hayret içinde kaldım. RUSLARLA İLİŞKİLER Moskova Muahedesi esası dairesinde Ukranya ve Kafkasya Cumhuriyetle -ri'yle muahedeler yapacağımızı Moskova'da Ruslarla kararlaştırmıştık. Kimdir. Bu sebepledir ki. Düşündüm..... Baktım. Bu muahede yapıldı. Meclis'te şikâyet ettim. Biz herbiriyle ve Rus'suz muahede yapmak istiyorduk.. (.. Sizi hatırladım.. Bu perhiz ne. 369 ilh.... Ruslar bu işi nasıl yapmışlar?!.. hiç tesiri olmadı. Yanma bir kaç güzel Rus karısı da almış. mektepten milletin . Ne olurdu bari bir defa bile bir nota ile Ruslar'a bunları hatırlatsaydı ya. Abilof. mektebin kapısına geldiler.. eski tas.. Demek Ruslar onu Azerbeycan'lı birinin bizimkilerin emniyet ve itimadını celbetmesi ziyade ihtimali olduğunu düşünerek İbrahim'i o sıfatla göndermişler.. fakat devlet ve millet işi. onlarla muahede yapılmış-mış. Meğerse biz Rusya'da iken pek çirkin bir vaka olmuş Diyor ki: «Bir gece yarısı bir otomobille (. Şimdi sefir göndermişler. Mustafa Kemâl'in en mahrem dostu oldu.» Mebuslara sordum... Azerî. Bu iş Meclis'te gürültüyü mucip olmuş.. Bunları Allah bilir. Millet Meclisi'ni eskisi gibi bulmadım. yaveri Salih. Mustafa Kemâl Abilof un evinden çıkmıyor. bu turşu ne!. bizimle münferit muahede yapmasına da mâni oldular... Devlet ve milletin (. pek ağır yazılmıştır:» Rıza Nur'un notu: (Tezkereyi buraya) Hasılı red ettim. gece gündüz tbrahim'ir evinde İbrahim de çok içiyor. Biliyorum. Merak ettim. meb'uslar yüzde seksen Mustafa Kemâl'in aleyhinde. Azerîlerden Rus adamı.

Karabekir'in de böyle bir müdahalesi pek çirkindir.. Demek yine muharebe şimaldedir. Bu mağlûbiyeti güya bilerek yaptığı. galip idiler.. bir ciddî ve nizamlı bir harp görmemişlerdi.. YENİ BİR YUNAN TAARRUZU Millet Meclisi hiç tatil yapmazdı... Demek merak edecek bir şey değil. gösteriyor. yaptığımı ve bildiğimi yazıyorum: Biz Mustafa Kemâl'in sözlerine kanıp taarruz yok. Heyecan ve meraktayız. Bu iş. mesafeleri bile tesbit edilip nişanlar konmuştur. Bu sözleri kaydediyorum.. Düşündüm: Bu adam böyle söyledi.. (inönü) Askerimiz fevkalâde intizamlıdır. Bu öyle bir hezimetti ki. En şiddetli taarruz sol cenabımız üzerine.. Artık harp emrivaki. mühim bir hareket yapıyorlar. koyun ve keçi sürülerini sürüp getirmediler. Oralardaki sığır. tarihi (. Bir de bu arada Karabekir'in Teşkilât-ı Esasiye Kanununu rical-i askeriye ve mülkiyeden sormadığı itirafına şöyle cevap veriyor. Mustafa Kemâl dedi ki: «Yunanlılar ordularını Bursa'y a yığmış. Sakarya Harbinde bu sürülerle beslendiler..). Şimale kadar bütün cepheye sirayet etti. Yahut akıl etmediler.)lığa mükemmel vesika ve numunelerdir. grubu epeyce vahdete getirmiş. bir çok mühim vukuatı zikretmeden geçmiş. Hasılı Eskişehir. Yunanlılar oradan bütün şiddetiyle taarruz ettiler. 182 keşfi de yaptık. Bu harp ve vakaları içindeyim. Ama. Şimdiye kadar Yunanlılar iptidada çeteleri püskürtmüşler. Al belâyı. Çünkü.. Yunanlılar'ın yeniden taarruza başladıklarını söyledi. Blöf yapıyor. Bu sürüler olmasa Sakarya'da yirmi gün duramazlardi.. bir hükümet şeklinde yaşıyoruz. İlk inönü'de az bir kuvvetle gelmiştiler.. Ben hakikati.. sevkülcey şi bir ric' atmış gibi . Temmuz iptidalarıydı. Yunanlılar bu hattan güzel istifade ettiler.» Söyledikleri aynen bunlardır... şimendifer köprülerini. Hem o halde İnönü'nde evvelce niye galip gelmiş?!. rayları bile atmağa vakit bulamadılar. Hükümet teşekkülünden beri nice müddet geçti. Anlaşıldı... kıralları da başlarına geçmiş. (S-372) «Mâlûm-u devletleridir ki. Değerli bir düşman olmadıklarım.. Bu harplerde Yunanlılar askerî hiçbir di~w rayet gösteremediler.. Mızrak çuvala sığmaz. belki bizim daha çok askerimiz vardı. top.. Bir gün Mustafa Kemâl Meclise geldi. Afyonkarahisar'ı taraflarında hiçbir hareket yok.. patladı. bu muharebenin âtisini izaha yarar mühim sözlerdir. Kanunun Hey'eti Umumiyede tebellür edecek şekli üzerine uzaktan telâkki edilecek efkâr ile icrayi te'sire imkân olmadığı elbette teslim buy-rulur. eşkıyalık ediyor. tüfenk. gördüğümü..masum kızlarını cebren alıp fiili şen'î yapıyor. Gördüm ki... Kız kaçırıyor. Yâni Kütahya hizalarından Afyonkarahisar ve Seyidgâzi istikametine doğru. o vakit hükümet şeklinde yaşamıyor muydun?!. Birkaç saat daha sabredebilselerdi. Eskişehir üzerine yürüyor.. Onun bütün mefhumlarına tebaiyyet mecburiyetindeyiz. Yazdıklarını da tamamiyle başka kalıba koyarak yazmıştır. Bu sahifeler. iki gün sonra geldi. Çok yerde beton siperler. Ne biçim asker. hendekler bile yapılmış. oradan inönü. sözünde hiçbir mantık yoktur. O vakit ki vaziyeti anlayamadıkları anlaşılıyor.. Şimdi bütün mebuslar aydık. Bütün (. Yunanlılar neden blöf yapsınlar? İş eğlenmeye kalmış da nisan balığı oyunu mu oynuyorlar?!...) mutlaka.... Bizim (. Bizim kuvvetlerimiz de ikinci inönü'nden beri adam adedince. Şimdi büyük kuvvetler yapmışlar. Afyon cephesinde müthiş mağlûp olduk. Ufak bir takım kıt'alar başka bir şey yok... Her işi kumandanlara soran. Bu sahifeleri okudum. İkinci İnönü'nde yine kuvvetler müsavi idi.... silâh . kıymetli bir askerlik hassasından mahrum olduklarını ispat etmişlerdi. Çünkü iki taraf da ric'at ediyordu... Bütün mebuslar tabiî fevkalâde telâş ettik. Bir kaç fırka sevkedip niye çekilsinler? Bunda ne faydalan var? Bunlar birer istifham işareti. «Keşifler yaptırdık.. öyle bir kaçış kaçtılar ki. Nutukta (S-337 den itibaren) Sakarya Harbi'nden bahsediyor.... birden Afyonkarahisar tarafından bir patlayıştır.. Şimdi sormamışsın. Tayyare (*) Bir isim ve argo bir kelime metinden çıkartıldı. Elbette itiraz eder.» Mübarek muz gibidir. mes'ele kapanıyor sanırken. Hususî bir içtima yaptı. bunu âdet eden sensin. .

Halâ geliyordu. Nihayet ric'at mecburidir. kalır.. Bazan hiç mânâsız bir şeye fevkalâde ehemmiyet verir. Biz de düşman kuvvetine müsavi bir miktarda idik. Fevzi Paşa'mn bir iki hizmeti vardır ki. Olmuyor. Mustafa Kemâl'in rey ve emri hilâfına. Hendekler kazınmış. yalan-dolan anlamı taşıyan dört kelime metinden çıkartıldı. asıl harp inönü'nde olacak fikrine saplanmış. 183 metrisler yapılmış. Ondan sonra sol cenahımıza pek faik kuvvetlerle çullanmıştır. Hacıbayram Veli'de gömüldü. 184 kırıldı. orduya ihtihak etmişti. Yunanlılar on . inanmak lâzımdır. Bunlar da delice. sahtekârlık. iki gün. Yunanlılar hakikaten blöf yapmışlar. kendisinin ve bizim kumandanın (ismet) Yunan ordusu hakkında hiç bir malûmata malik olmadığını. Bari ihtiyatlı davranarak ortalık bir yere alsa ya. Ama ne kadar saçma olursa olsun. Ona bir şeye ehemmiyet verdirmek için evhamım gıcıklamasını bilmelidir. harp orada değildir. Zaten izmir. ismet resmî kumandan ama. tan buraya gönderilmişti. Meğerse Mustafa Kemâl blöf yapıyorlar dediği vakit. Hattâ üç gün süren sol cenahın şiddetli harpleri de bu adamı saplandığı bu hatâ batağından çıkaramamıştır. Sivas'a Çolak Selâhaddin'in yerine kumandan yapılan Nureddin Paşa biı düziye orada fırka yapıp göndermişti. fakat ne yapacaklar? Pek faik düşmana bir gün. ihtiyatlarımızı oraya çekmek istiyor.. Nâzım'm sağında Çolak Kemal (Kemaleddin Sami) vardı. Hasılı düşman bizi aldatmağa tamamiyle muvaffak olmuştu. Sonra cenazesi Ankara'ya getirildi.. Yunan ordusunda başlayan hareketi asla anlıyamadıklannı göstermektedir. Lozan'da da bu halini daima görür ve gülerdim. tam bir (. (*) Palavra atmak. Bu uzun cephenin cenubunu adetâ boş bırakmış... Ermeniler'den zaplolunan şeyler de Şark. mit-ralyöz menzilleri ölçülmüş ve nişanlar konmuştu. Hattâ onlara şu tefevvukumuz vardı: Üssülharekemizdeyiz. harbin sonraki cereyanı.Ihtiyatla-n da Eskişehir'e ve şimaline almış.. onun sağında Miralay Nâzım var. Bu kuvvetin arkasından bütün şimaldeki kuvvetlerini gizlice Cenuba kaydırmışlar. Fevzi Paşa bu iki adama daha harbin iptidasında taarruzun Afyon üzerinden olacağını söylemişti.. Bu bir setr hareketi imiş. kahramanca mukavemet ve müthiş harpler yapıyorlar. Ben kumandan dedikçe İsmet ve Mustafa Kemâl'i beraber anlamalıdır. Afyon'daki taarruzun şiddetine rağmen bizim kumandan harp yine inönü'de olacak. Ermeni Harbi'nden sonra Şark Cephesi kıt'alarmdan ve silâhlarından da bir çoğu Garp Cephesine nakledilmişti.^ met'de tuhaf bir hal vardır.. askerlikte Mustafa Kemâl'e de. Bunlar ismet'ten imdat istiyor. Ama gayrîresmî ve hakiki kumandan Mustafa Kemâl'di. Afyon arasında şimendifer olduğundan kuvve-i külliyelerini bu hat ile Afyon civarına getirmişmişler. . . Rusya'dan da 1( birçok silâh ve mühimmat getirmiştik. Resmî Kumandan îsmet'ti. bizim kumandanı aldatmışlar.» diyor ve göndermiyor. fakat onun dediği gibi değil.ve cephanece çok terakki ettirilmişti. Nâzım'ın yeri boş kaldı. Mustafa Kemâl'in Meclisteki beyanatı. Benim gibi onunla çok temas edenler bilir: Bu adamın zihnine bir şey yerleşti mi bir daha onu çıkarmak imkânsızdır... Askeri kamilen (•) Gaflet anlamı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. Yâni inönü'ye hücum edecek bir hareket gösterip. fakat dinlememişler. Bir nefer dahi gönderemem. Şimdiye kadar hizmetler etmiş. Derken zavallı Nâzım kahramanca döğüşerek şehid düştü. ona saplanır. değerli bir zabitti. Is. Düşman orada (yâni sol cenahımızda) nümayiş yapıyor. ondan emir almadıkça hiçbir şey yapmaz. Çünkü. Çok müvesvis ve vehimli bir insandır.. yırtınıyorlar. O vakit Fevzi Hey'et-i Vekili Reisi ve daha bir kaç memuriyeti de vardı. Dediler ki. Balçığa saplanır gibi. tsmet'e de pek faik olduğunu göstermişti. beş gün dayanabilirler. Topal Osman da Giresun eşkıyasından bir fırka kadar asker yapıp. Tabii Mustafa Kemâl de bu fikirde olmasa onu döndürürdü. ismet «Hayır. Yâni delik açıldı. Bir türlü bundan çıkamamıştır. top. binbaşı Alparslan'ın refakatiyle tanzim etmiş. Şimal kısmımıza Bursa'dan getirip az bir kuvvet koyup durmuş. Sol cenahımızda Deli Halit. buralara askerin içeceği su fıçıları bile yerlertirilmiş. bu bir nümayiştir diye bütün kuvvetleri inönü'de toplamış. Bu harpte de zihni sağ cenahımızdan gelecekler. bazan da mühim bir şeyi hiç kale almaz. Yunan ordusu bunları kırıp doğruyor. ötekiler yine yırtınıyor.) içinde olduklarını.

sağ cenahımızda bir şey yok. Bunları oradan kaçırmış. Az kaldı esir oluyormuş. bunun beyni de sağırmış. Çünkü gece gündüz yürüyüş. ayakta duramıyor. itfaiyecibaşı: «Size hayâl olmuş. Delik büyüdü. dumanı tüten yangın yerine gidiniz. bîsut. mülâzım gibi bir çok zabitlerden dinledim. küçük kumandanlardan. Yâni ha varmış. Gayeleri bizim ordunun . Hakikaten ordumuz hiç harp edememiştir. fakat ağalara dinletememişlerdi. bunun tehlikeli bir şey olduğunu söyleyip itiraz etmişler. Sakarya arkasına kaçınca.» diyor. Millet Meclisi'nden orduya gönderilen tahkik heyeti içinde idim. istirahatte. Harp yerine geliyor. Derken günler geçiyor. bir bid'at yapmışlardı. belki terazinin gözünü lehimize çevirir. Asker uyumaktan kendisini alamıyor. sade ordan oraya dolaşmıştır. Bu iş düşman mevzii karşısında oluyor. Mağlûp ordu. Hadi tulumbalar binaları yanıp. aşağı sevkedildi. o kadar aç ve hele uykusuz ki. Yolluyor. tüfek ve her türlü mal ve servet gidecek. Aklı eren askerler diyorlar ki: Harp böyle olunca. sol cenahımızda bulunan yalnız beş fırkadır. Bunlardan harbe iştirak eden.. Fakat yekmeal olarak bu harbi şöyle tarif ediyorlardı: «Harp değil. ikinci haftasını oradan oraya yürümekle geçirmiştir. ismet gaflet uykularından uyandı. Hele böyle harp esnasında bir orduda yeni teşkilât yapmak çok tehlikeli olurmuş.. içindekiler «Aman itfaiyecibaşı tulumbaları acele yolla!» diyorlar. Bu harpten evvel İsmet ve Mustafa Kemâl orduyu gruplara ayırarak. Hiçbiri harbe iştirak edemeden gerisin geriye döndüler. yalvarıyor. Bari kuvve-i külliye sağında. Çünkü Yunan kuvvetleri hep solumuzdaydı. Cephemizin sol cenahı mahvoldu. artık ihtiyatları da aşağı yollamak da hatâ idi. Çünkü bu hatâ harbin sonuna kadar sürer. Hemen harbe iştirak etse. Kumandanlardan. strateji hatâsı müthiş bir hatâdır. Hayır. Az kaldı dâva da bitiyordu. Yapacak bir şey kalmamış. hem Seyidgazi'ye doğru ric'at ediyor. Galebe pek mümkündü. nice yerler kaybedeceğiz. düşman ilerliyor.. kaçırdılar. bitmiş. yangın orda değil.. 13 fırkamız körebe oynar gibi iki gözü bağlı. Uykuya yatıyor. Harp bitmiş. Yine dörtnala geri dönüp. Zabit menedemiyor. bina yanmış. Kaç gündür harp oluyor. Nihayet sol cenahımız müthiş bir satır yeyip parçalanınca anlıyor.da tepelediler. Hem vuruşuyor. Askerler diyorlar ki.Afyon hattında oluyor. Yunanlılar soluna hücum ederken. Sağırın kulağı duymaz ama. Fakat bade harâbül basra.Canım iş işten geçti. kara toprakların altına girecek. Hasılı yukardaki kuvvetler. Ismet'in yapüğı budur. Şimale yığdığı ihtiyatları ve diğer kuvvetleri şimdi cenuba sevkediyor. yanıyor.. Harbe iştirak etmeleri mümkün olmadı. Kimse tashih edemez. Harp olmadı. ağlıyorlar. Bu bir gülgülü -ağlamalı sahnedir.Şimdi ihtiyatlar hadi cenuba: Bir süvari fırkası dörtnala şimalden cenuba koşturuluyor. Bir takım zabit ve kumandanlar. Kuvve-i külliyemiz orda. başka yerdedir. yalnız beş fırkalı bir askerle harp edip muzaffer olmuştur. Bu fırsatı da kaçırmıştı. Yunanlıları perişan etmesi muhtemeldi. Kumandan vaziyeti kavrayamıyor. kül olmuştur. kaçmağa çalışıyor. Bunlar Kütahya . ahmakça bir hareket mecmuası. onları kurtarmak için sen de onun soluna çullansana. Bunu da anlamıyor. Bu gruplarda 18 fırkamız vardı. Harp bitmek üzere. Bunları ayrı ayrı bana söylediler. Bereket versin yanında oralı bir nefer varmış. Bunu harbin iptidasında irtikâp eden kumandan felâkettedir. Başka yerde ise bir kıvılcım eseri bile yok. Fakat o kadar yorulmuş ki. Eğer bunu yapsaydı. Hali perişan. Dağda bir yol biliyormuş. binlerce vatan evlâdı ölüp. top. Cezasını millet çe kecek. Diğer 13 fırka İs-met'in. soluk soluğa geliyor. O evvel gerekti. Ben bunları şu. ha yokmuş gibi olmuştur. bu rivayetlere göre söylemiyorum. Sade 185 bîmana bir yol yürüyüşü oldu. harbin ilk haftasını istirahat. Bir piyade alayı cebrî yürüyüşle. işte ancak bu esnadadır ki. tabiî Mustafa Kemâl'in vahim hatası yüzünden harbe iştirak edememiş. bağırıyor. Ev ateş almış. Bir hortum bile göndermem. Yâni Yunan ordusu. işte bu harpte. Hasılı dar geri kaçıyorlar. Çünkü esir düşebilirler.» ra Z ' Ben de bu harekete: «Sina çöllerinde pusulayı şaşırmış Yahudiler'in kırk yıllık seyahatleri»diyorum. Halit sol cenahın ucunda ayrı kaldı. cenupta. Hakikaten Yunanlılar şimdi Seyyidgazi'den Ankara istikametine doğru zorlanıyorlardı. binbaşı yüzbaşı.

.. Diyorlar ki. eşekler.. Ümit yine söndü. bazısında üç dört tavuk da asılı. Bu adamlar. pazar insan dolu. kötü adama. . panik gelmiş. Eşyayı nereye sığdırmalı?! İnsanların benzi. kan ter içinde.. oraya İzmir'den şimendifer var.. Bu harpten iki ay kadar evvel Temps Gazetesinde General Delacroi adında bir Fransız generalinin bir makalesini okumuştum.. (S-377) müthiş bir hezimettir. Nihayet İsmet Eskişehir'den bir mukabil taarruz yapıyor. Hem de ve hattâ böylesi Mustafa Kemâl gibi birine kul. Tanrı böyle bir günü hiç kimsenin başına vermesin. Ankara mahşer. Ankara'ya geldi.).). Mustafa Kemâl. Bir öteye bir beriye koşuyorlar. 186 Vekili Hamdullah Suphi ve Yunus Nadi. memur ve zabit ailelerini Kayseri'ye yolluyor.. Bir sürü insanlar koşuşup duruyorlar. Kimi bir endam aynası gezdiriyor. uydurma ve kaçmak ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı.. bu da pek hatâ idi.. Oraya atılmış bakiye artık bitmiş demektir. düşmanıma vermesin. Çocuklar analarının kucağında ağlar. Hepsi (. Bizde mesuliyet yok ki.. yollamak istiyor.. Vermese de ordu bozulmuş. şaşkınlık eseri. satmak istiyor... azık ve cephane nakliyatını temin etmek lâzımdır. Kimi cebren araba zaptedip ailesini yerleştiriyor. Sebepler gösteriyor. Bari bundan ders alsalardı. Herkes yas içinde.. İsmet'in bu harpteki mesuliyeti pek ağırdır. Hükümet. fakat yine alan yok. bir tarafında bir oturak.bakayasını Bolu Dağları'na atmak. Hem de o gün mü?.. Hazırlanıyorlar. Her vakitki gibi yalan da söyleyemiyor. Mustafa Kemâl cepheden (. Kim başına dert alacak? Herkes canını taşıyamıyacak halde. şaşkın. öküzler. Yâni bir asker böyle bir hücumun ancak Afyon'dan olabileceğini iki kere iki dört eder gibi ...) ve sonradan (. çözülmüş.. Kimi sırtına bir dolap almış... Yalnız gâvur geliyormuş.. diğer askerler de alabildiğine kaçıyor. Bunun için muhakkak bu hücumu Afyon'dan yapacaklardır. gücü yetene Hükümet mebusları tahrik ediyor. Hükümet bu sevkıyatı idare ediyor.. Bundan çabuk vazgeçip. Ne ise şükür ki. Millet ve Devlet yeniden batıyor. askere ihtiyaç var. derhal kurşuna dizerlerdi.» Sonra Sakarya'ya kaçan ordu enkazında tahkikatım esnasında İsmet'in İnönü'nde harp beklemek hatasını öğrendiğim vakit bu makale hatırıma geldi. Fevzi de orduyu Yeşilırmak'm arkasına nakletmeye karar vermişler. Palavra da atamıyor.. Yunanlılar'a karış karış ölçerek yer veriyor.... Hükümet Ankara'yı bırakıp acele Kayseri'ye nakle karar vermiş.. Allah için gayret ediyor. Mustafa Kemâl buna ric'at diyor. onu yapacaklar. silâh. dalkavuk olursa bu hatası tedbir ve zafer suretinde bile gösterilir.. Ekseri yürüyüşler mânâsız.. telâş ve acele içinde. Böyle bir kumandan başka millette olsaydı. Bu adam asla (. Fiyatlar ölü pahasına. Kimsenin bir bildiği yok. Diyordu ki: «Yunanlılar büyük bir hücum yapacaklar. Sokaklarda. Doğru. Eyvah. Fakat iyi. Gülen yüz kalmadı. arabalar. Kaçmayı düşünüyorlar ve acele. Kadınlar eşyaların üstüne oturmuş. doğru bir lâf yok. Dosyaları oraya taşıyorlar. bari bu makaleyi okusalardı. Bunların bir kısmı yollarda zayi olmuştur. Hey'eti Vekile'de Mustafa Kemal bu kararı verdirmiş. ölü benzi. İsmet. Kayseri'ye ilk kaçanlar Maarif (*) Yalan.)ma şeylerdir. insan.. Taşınır ve saklanabilir. umumî ric'at emri verdi. Kiminin elinde veya omuzımda halılar. Araba az.. Yalan. Harp mıntıkası ve civarı ahalisi olan askerler savuşup köylerine gidiyor. süt dökmüş kedi gibi. Sokak. Dö-ğündüm. Önüne bakıyor. Dâvaya hizmet edecek karınca bulsak alıyoruz. Elhamdülillah sekiz on mebus daha kaçtıysa da başkası kaçmadı. ANKARA KAYSERİ'YE TAŞINIYOR Kara haber Ankara'da yıldırım gibi beynimize indi. müşteri arıyor. bizim kumandan işi anladı.. Bir iş yapacaksan harici düşmana karşı yapılmalı. atlar. Herkes meçhûlât içinde. Eşyalar arabalara yüklenmiş. utanma. Hattâ derler ki. Gücü. bir ana-baba günü oldu... Para küçük ve hafif şeydir.. Böyle büyük bir hücumu yapabilmek için. Yaptığı iş çocukça bir iştir. şaşkın. Başka yerden yapamazlar.)mıyor. Bir tarafında bir kafes.. kağnılar. Bu insanların çoğunun elinde eşya var. Süngüsü düşük. Çünkü. Onun bu sahifeleri kamilen (. bu kadar emeklere nice tehlikelerden atlatıp meydana getirdiğimiz kurtulma hareketi bitiyor. Hemen şimdi şu ikisini mahkemeye çekmek lâzım ya. Halit.

Gayet fena da iki şey yaptılar. Çorum taraflarına yolladılar. Sebebi Müdâfaa-i Milliye vekâleti para istemiş. Türk askeri müdâfaa azminde yekta bir askerdir. Böyle devam ederse bütün milleti giydireceğim. Bekir Sami. Siz de ona göre para verirsiniz. ilh. fena kaçıyor. bir gün Hey'et-i Vekile'de Maliye Vekili söylendi. Görüp tahkik edelim. bu nasıl lâkırdı anlamadık.Ankara şimendifer raylarını ve köprüleri atmadılar. Son zamanlarda bunun önünü bir derece istiklâl Mahkemeleri alabilmişti. Asker artık harplerden bıkmış. fakat orduyu giydiriyorum. Bizim asker bozgunlukta. Arkadaşlara «Biz de. Hükümet de.» Şaştık.» dedim. Hem de kaçmak peşinde. Pek münasip gördüler.. İçimizde Çolak Selâhaddin. Elde bir ordu kalmış mı. Bizimkiler bu kadar basit bir şeyi bilememişler. Mevcut koyun. Vakit kârdır.bilecekti. Halbuki Sakarya'da bozulduktan sonra Yunanlılar kaçarken bu rayları öyle atmışlardır ki. izah etti: «Yalnız orduyu giydirsem fazla para istemem. Ric'atte bir şeyi iyi yaptılar. bana: «Ne yapalım? Sen ne dersin?»dediler. Adeta her ray parçasının altına bir dinamit koymuşlardı. Şimdi bozgunlukta ise dağılıvermişlerdi. yolluyor. Düşünün zavallıları. O. Hemen resmî celse yapıp bir meb'us tahkik heyeti ve beni de intihap ettiler. hem de müteessir olduk. Yaralılar geldi Askerî Sıhhiye Reisi İbrahim Tali. Bunu ne yapıyorsunuz?» Fevzi Paşa şu cevabı verdi: «Eh. Mustafa Kemâl'e sorsak bermutad yalan söyleyecek. Ekserisi Adana ve Mersin mebusları İsmail Safa. sefaleti. Beni de intihap 188 edin. 14 kişi idik. Hangi hamiyetli zabitler ise onlar ne yapıp yapıp cephane sandıklarının çoğunu şimendifer ile nakledip. Yaya yollanıyor. Bunun için: «Hemen celse yapın. Elbiseyi de beraber götürüyor. Arkadaşlardan bir Tahkik Heyeti teşkil edin. Bunları da giy-dirmeli. ben ne yapayım? Bütün milleti giydirmeği taahhüt etmedim ya. Arada Mustafa Kemâl mebuslara hasbıhâl kılıklı hususî bir şeyler söylüyor. Pek kahramanız diye övünmeyelim. Yerine yeni efrad getiriliyor. Azlettiler. ümit varsa yapılacak şeyin ne olduğunu tâyin etmek mümkün olur. Konya'lı Vehbi Hoca. bir kısmı da silâhiyle kaçıyor. Bunlar çıplak. ne olacağını ve ne yapılması lâzım geldiğine dair kimsede bir fikir. korkudan Ankara'da bırakılamıyor. askere elbise lazımmış. Bunu da herkes biliyor. top. Bu işi çabuk yapın. Mustafa Kemâl de birşey bilmiyoruz. Bunlara bir türlü münasip surette bakamadı. Sonra aylarla tamir edemedik. Sakarya'nın arkasına sade yirmi bin kişi gelmiştir..» Buna hem güldük. Hepimiz: «Nasıl?» dedik. Erzurum'lu Durak da vardı. parça parça idi. bitmişti. Meclis'in haline baktım. Hangi orduyu? 120 bin kişilik bir ordu dağılmış. Sonra bunlar Sakarya Harbinde düşmana gıda olmuştur. Onun da elinde bir şiş yok. Mustafa Kemâl'de de sadre şifa verecek bir haber yok. Ankara'da mebuslar vaziyetten hiç bir şey bilmiyor. fırsat buldukça silâhını atıp. Yaralı yaya gidiyor. keçi. Zaten harpten evvel de bir düziye kaçıyorlardı. Oralarda pek çok koyun ve keçi sürüleri vardır. Abdullah Azmi. bir rey yok. otuz mebus konuşuyoruz. Çankırı. gelip size söyleyelim. Hattâ ayağından yaralılar. İptida bunları bilmeli. Bu firar hâdisesini izah eden bir hikâye söyleyeyim: 187 BÎR FİRAR HİKAYESİ Bu bozgundan evvel. kalmamış mı. Orduya gidelim. Maatteessüf hakikat böyle idi. Düşman hat ile de Sakarya üzerine âlâ nakliyat yapmıştır. tüfenk hep zayi olmuş mu? Bildiğimiz yok. Tenakuz içinde ve çocukça avutmalar. Yunanlılar elbet Ankara üzerine yürüyeceklerdir. rezil olmuşlar ve olmuşuzdur. Zamir. Bilince bir şeyin yapılıp yapılamayacağım kestirmek. Fakat mağlûp olunca adetâ sıfır oluyor. Eskişehir . bir kaç ayın içinde o neferler tedricen kaçıyor. Şimdi bu ağalar orduyu Kızılırmak arkasına alacaklar. Mustafa Kemâl eşyasını denk denk toplatmış. Anlaşılan o da bütün ümidini kesmiş. Yeniden yine istiyor. Dedim ki: «Vaziyet nedir? Bir bileniniz var mı?» «Yok» dediler. Fevzi Paşa'ya dedi ki: «Daha bir ay evvel elbise parası verdik. Şimdi darbe yiyince ordu erimiş. Bu yaralıları araba ve bazılarım yaya olarak. Herkes şaşkın tavuğa dönmüş. sığır sürülerini sürüp bizim tarafa getirmediler. Malzemenin çoğu düşman eline geçmiştir. Nallıhan'da Kızılırmak'm arkasına yığdılar. hükümet Ankara'dan kaçma telâşmda. . Başka şeyi düşündükleri yok.

Bir yerde kimi yüksek rütbeli dört zabitle müctemian görüştüm.» dediler.. Canım niye telâş ediyor? Biz oraya gidip kumandayı alacak değiliz. Bilhassa zabitlerin hamiyeti galeyanda. Malûmat istiyorum.. Demek tahkikatta artık devama lüzum yok. Elinde bir de kırbacı var. Evvelce tasvir ettiğim gibi. Dediğimizi yapın! Yunanı burda mutlaka tepeleriz. ihtilâle de teşvik etmiyeceğiz. Bir yerde o mıntaka harita mütehassısı bir binbaşı var. Disipline mugayirdir. Daha türlü manzaralar gördük. Selâhaddin: «Ha.» diyor. böyle şey düşünülebilir mi? Ama kabahat ve rezaletleri meydana çıkmasın da ne olursa olsun. Büyük bir gayretle .Hükümete tebliğ edildi. Ismet'e yazmışlar. Anlattıkları yine aynı şeyler. bizi âlimâne idare edecek bir kumandan ve Eskişehir -Afyon hattındaki o eski silâh ve kuvveti de verin. Şimdi bize ne diyor. İsmet razı olmadı. gözümüze gözükmedi de. Ama biz yola çıktık. karı veya bacılarını alacağından bahsedin». Tabii biz bir şey anlamıyoruz. yanında asılı askerî haritasını çıkardı. Böyle günde. öbür basma gidiyoruz. çok fedakâr ilk bir defa gönlüme ümit girdi ve doldu. yüzümüz yok. neferlerin önünde döğdürmiyeceğiz. Binbaşı izahat verdi. Cepheyi bir başından başladık. Mâni olamadı. Her grupta hepsinin sözü müttefikti.» Hele bu son cümle ve âlimâne tâbiri bir parola gibi herkesin ağzında idi. hem söylüyorlar. Devam ediyorlardı: «Bize. O (. Dinden. Cepheye vardık. Dolaştık. Zabitleri. Askeri. Vaad ve teselli ettim. Sizler askeri küme yapm. Bu lekeyi temizleyeceğiz. Bu adam yaman adamdır. Tespih ile oynar gibi.. Biz. Yaman hırsız ev sahibini bastırır. Muharebeye giremedik. Mustafa Kemal şimdi Nutkunda onun hatâlarını örtüyor. yazık oldu» demiştim. Çolak Selâhaddin.» işte Ismet'in orduyu teftişimizi istememesinin hikmeti. Hendeklerimiz mükemmeldi. anladım» dedi. Felâkette. Yine onlar da ben de ağladık. Birden binnefsihi: «Ah. İsmet bizi kabul etmek istemedi. Bunun için kanımızı akıtacağız. Ben muhtelif rütbedeki zabitler. Zabitler çok hamiyetli. Bize mevziyi gezdiriyor. O günde miyiz? Salahaddin günü ve vaziyeti takdir edemiyor. Bir koca orduyu sıfıra indirmiş. Neferin düğmesi çözülmüş veya yokmuş ne çıkar. Hakkı değil midir?» dedim. Çünkü işte müşterektirler.. Mağlûbiyetimi189 zin sebebi cahilane sevk ve idare edildiğimizden. ismet kumandan olamaz. İNÖNÜ'NÜN DİRAYETSİZLİĞİ Geziyoruz. Bu anarşidir. Sebebi. Allah'ın kâfire karşı cenk emrinden. panoramasını görüyoruz. «Bunların sırası mı? Millet hali görmek istiyor. Tahkikata devam ettim. bir kenara çekip konuşuyorum. tüfek ve sair kuvvetimiz düşmandan aşağı değildi. hatâ ve rezaletleri meydana çıkacak.. Selâhattin kıpkırmızı oldu.Düşrnanı burada mutlaka tepeleriz. öyle yaptılar. Hep anladık. Hem ağlıyor. Hem kel. Ben de ağlamağa başladım. Hem milletvekillerini nasıl men eder? İsmet: «Asker işine mebus. Sanki bütün ordu bir ağız. Bunlara dedim: «Sarıklı mebuslar askere din gayreti versin. Bilakis insan bir yardım olur belki diye ister. gayret etmezseniz gavurun geleceğinden. Hasılı şiddetlendik. Yaptığı bu. haritayı arazi üzerine tatbik edemiyor. Neler yapmış?. Diğer arkadaşlar bitaraf. «Düğmeni ilikle!» diyor. Bu tepelerden cephenin vaziyetlerini. Zabitler ağlamağa başladılar. Fakat. Tebellür etti ve tebellür eden şudur: «Ümit zail olmamıştır. bu kara günde yine en iyi işimize yarayacak olan din. Böylece safları dolaşıyor. Mağlûbiyetlerinden utanıyorlar.) Erkânı harp zabiti ve kolordu kumandanlığı etmiş olan bu zât. Tuttu. Yine dine sarılırız. Lekeyi temizlemek istiyorlar.. Haritayı ufkî yapıp çevirdik.. harbi anlattılar. Dünyada mağlûp olmazdık. onunla tuhaf ve daimi saplayarak oynuyor. hem fodul!. Baktım binbaşı dikkatle Selâhaddin'in yüzüne baktı ve elini tutup haritasını çevirdi. Müttefikan diyorlardı ki: «Bizim adedimiz. âlimâtıe idare isteriz. Geceleri kâh toprakta yattık. Bilhassa iyice yerleşmiştik. Artık hep aynı şeyi dinliyorum. Ordu Sakarya'nın şark kısmmda muhtelif tepelerde. sivil karışamaz. Boşuna rezil olduk. Bense bunların hiç birine kanşmayıp gizli gizli zabit ve neferlerle konuştum. istedikleri yine eski kuvvet ve âlimâne sevk ve idare. Bunun için böyle merasime lüzum yok. Harp erlerinin bilhassa böyle günde ve ordugâhta ağlamaları dertli ve müthiş bir manzara oluyor. hattâ çavuş onbaşı ve neferler ile de. Bize izahat vermeğe başladı. Selâhaddin ise askerî merasim yapıyor.. Utanıyoruz. ısrar ettik. «Bize ne yapıp yapın eski kuvveti ve iyi bir kumandan verin! Milletin yüzüne bakacak halimiz.

ölecek gibi oluyoruz. Bir mendil bile insana öyle zamanda pek ağır gelirmiş. Bu. CEPHEDE DURUM Ordu vaziyeti şöyle idi: «Yüzyirmi bin kişilik ordu dağılmış.» Buralarda köylerde bir tane bile ağaç yok. Hepsi gitmiş. Bu bir şey değil. Köylüye: «Niye ağaç dilemiyorsunuz?» diyorum. Cevap vermedi ve somurttu. Türlü eriklere kadar var.» «O asker nerdc?» dedim. Askerin ayağında çarığı var zanediliyor. Fakat bari o azamet bu hezimette olmasa. Niye gidip köyüne çoluğuna çocuğuna bakmadın da. Buraya niye geldik Selâhaddin bilmiyor bir halde. Hattâ çoğunun tabanı da paralanmış. Şimdi Berlin Sefiri) karargâhını anlatayım. toplan. Kaldık. Hastalık da anlaşıldı. Zabitler bunu söylüyor. Çolak Kemal'e: «Canım niye bu casuslar. Yerli Türkler bundan da ibret ve ders almıyorlar.harp edecekler. Zümrüt gibi ağaçlar içinde. Buralar ağaçsız çır-çıplak yerler. Oraya gidelim. Bakıyyetü's-süyûf ordu ile harbcdebi-lir mi hiç? Onu harbeder bir hale koyduralım»dedim.. Selâhaddin: «Henüz gezmediğimiz. Anlattılar. Babası Sinop'ta hapishane gardiyanı bir Arnavut idi. Bu neferi gösterdiler. Çolak Kemal da Arnavut'tur. Boşnak. Bu da benim sinirime dokunuyor. ziyaret etmediğimiz fırka var. Vatanın her parçasını yemyeşil görmek istiyorum. Nasıl kaçabildiklerini sordum. Harp tarihinde bu sür'at nadirdir diyorlar. Kendisine verdim. orduyu kaçırmağa çalıştın?» dedim. Tabiî teşvik olur. hatta caketini atarlarmış. Gittik. Vakit vardır. Sonra . Gayret ettik. Bununla beraber yine lâzım. Ne diyorsun? Gidip Ankara'ya iş yapalım. Aferin oğlum! Allah senden razı olsun! Senin köyün orda imiş. Bizim neferlerde âdet. Başka param yokmuş. Birkaç süvari alayı yok. Cüzdammı açtım. Hemen hepsi düşmanı yeneceklerini söylüyorlar.. Gâvur önümüzü tutmuştu. hatır ve gönül yapmağa gelmedik ki. Neferlere şunu bunu soruyorum. kumandanı kurtardı. Çolak da kibir ve azamet yolunda.. Asker ya!. harp etmek felâkettir. O gece mebuslar üst üste zemin katından ibaret bir evde ve toprak üstünde yattık. asıl feciî şu ki. Bu daha büyük ibret!.» Mesele bundan ibarettir. Yunanlılar'a casusluk ediyorlarmış. Bir gün yine aynı mıntakada bir köye yaklaşıyoruz.. Şimdi bunlara âlim bir kumandan ve eskisi kadar ordu. Hele süngülü tüfek pek az. Bunları yapmak için hemen Ankara'ya gitmeli. Öyle kaçmışlar ki. Güzel sözler de söyledim.. ama hiçbirinde kılınç da yok.» dedim. Tuhafı. «Efendi! Köy. top. «Canım biz buraya eğlenme ziyaretine. Asker dedik ya. Gidip gördüm de. Üçer-beşer etrafıma toplanıyorlar. Alları Anadolu'nun küçük atları. ibret!.. Birçok asker yığılmıştı. Ama neyse 190 Ağustostayız. tüfek. Tabii. Oraya gidip gelmek için üç beş gün lâzım. Gündüzün bir cehennem sıcağı var.» Bu fırka Eskiheşir önlerinde Piştar makamında. Ya Yunanlılar harekete geçer vakit bırakmazsa. Bu köylü Rumeli'den gelme bir Türk muhacirmiş. Bir köyde.. Cevap verdi. Casuslar tutmuşlar ve hapistir. Topları o yoldan çıkardık. Yirmibeş liralık bir kaime varmış. Selâmete erdik. Çolak Kemal'in (Kernaleddin Sami Paşa. «Olmaz» diyorlar.. «Beş altı topu da beraber alabilmiştik. Sonra çocuklar gücenir. Zabitlerin anlattığına göre kaçarken askerler kaputunu. Bütün orduda hepsi hepsi belki yüz çadır görmedim. bu kumandan da Arnavut.» Bu sözle gözlerim doluktu. «Sen orduyu kurtarmışsın. hafif olmak içinmiş. Çolak Kemal'in askerleri arasında dolaşıyorum. Bunlar Eskişehir civarında yerleşmiş Amavutlar'mış. Esir olacağız. yirmidört saatte seksen kilometre yapan nefer var. Askerde üstte başta yok. çoluk çocuk ne olacak? Önce millet kurtulsun. «Getirin. Gece de pek serin. Şu Anadolu köylüsü pek perişandır. Hem de bunlar süvari. ayağını kaldırttın mı altı yok. Demek pek acele lâzımdır.. Casuslar hep böyle. Kaçıyorduk. yeter. pek sıcak. Hikâye ettiler. Dağda gizli bir başka yol gösterdi. böyle ecnebi unsurlar?» dedim. Bir nefer oradaki köyden imiş. Ama. köyü yakın ise behemehal köyüne savuşmaktır. «Burda» dediler. Yirmi-yirmibeş bin kişi kalmış. Çerkeş gibi şeylerdir. Bu sebeple ora ahalisinden askerle. Ağaçsız gördüm mü hiddetleniyorum. Türkte aile muhabbeti çoktur. Bu asker bizi. Askerin bir kısmında tüfek de yok. cephane vermeli. Fakat atlar açlıktan ve yoldan bütün lagar. Arnavut. Bu yapmamış. Askerde bir tane bile çadır yok. yıkılacak gibi. Hakikaten kahraman imiş. Halbuki fevt edecek dakika yok. Arkadaşlara «Gidelim!» dedim.

Meclis'de bir âni darbe ile vaziyeti anlatmak. Bu. Bu battaniyeyi Paris'e de getirdim. işin önüne durdum.. Onu gördükçe bu günleri hatırlarım. Dedim: «Gitmemiz lâzımdır.' nüyorum. Sesinin hali fena idi. ismet Paşa'nın karargâhında. yâni.. süse. Halid'in karargâhında zabitler. Benim tatlı ve iftihar ettiğim bir hatıramın ve hizmetimin nişanıdır. Bu harplerin nice büyük menkıbeleri olsa gerek. Geceyansı yaklaşmıştı.«¦ Derken İsmet Paşa bizim eve geldi. işte şimdiki maddî ve manevî vaziyeti. pek zalim. Hoca dediğin zaten bir nevi avanaktır. arkadaşlar birer birer dönmek fikrine geldiler. ne hatıratlarda adını basit bir surette bile zikretmezler. Hiç lâkırdı söylemiyor. Burası umumî karargâh. Hâlâ yanımdadır. Böyle vakaları çokmuş. Oturduğumuz odanın dört çevresinde sedir gibi minderler var. Onlar da aralarında para toplayıp bu nefere verdiler ve kendini güzel sözlerle de taltif ettiler. millî vazifedir.. Selâhaddin dönmek istemiyor. Kalktık kendi evine gittik. deyip bir de beynine sıkarak öldürmüş. Bir şey olmadım. Hoca ısrar etse. cesur zabite bir kurşun sıkmış. Yalnız adı değil. ¦-. merhametsiz bir katil imiş. illâki Piştar'daki fırkaya gideceğiz. daha gebermemiş. yaptırmak istiyorum. Halinde bir endişe. Gözü döndü. ismet yanıma oturdu. Meğerse bu adam. Kulağıma: «Seninle görüşmek istiyorum. Vehbi'ye: «Sen ne yapıyorsun? O delidir. Muhtemel felâketi giderdik. Kabul ettim. Böyle neferleri altın yazı ile tarihe yazmalıdır. Yapacak mühim işimiz var. hakiki deli. Ankara ve civarlarında çimen nevinden dikenli tohum gibi bir şey veren bir ot var. s işte ordunun geçirdiği felâket. Burda şimendifer var. Hattâ yanlarımın ağrısı bile beni pek izaç etmedi. Derhal lâkırdıya karıştım. Çalışalım. Bize gidelim» dedi. Sakın bir daha bir şey söyleme!» Anladı. beriki belki de tabancasını çeker vurur. Bunları yıllarla temizleye temizleye bitiremedik. Vakit gece. Bunları bilenler risaleler halinde ve gazetelerde neşr . Ömrümde ilk defa açıkta toprak üstünde yatıyordum. resmî geçide. * DELİ HALİD'İN KARARGAHI ' Deli Halid'in Karargâhı: Gece Halid'in çadırmdayız. Buraya eğlenceye. Münakaşamız kavga halini aldı. Bir genç. Gidip gitmemek için münakaşa ediyoruz. bir ucunu üstüme alıp yattım. bir mağrur kumandanı. illâ gidelim diyorum. Vehbi'yi susturdum. Tuhaf!. Ankara'ya gidelim. bir karış kadar büyüyor. Bekârlığımdan beridir. Yaka silkiyorlar. Derhal bir ayın içinde sapsarı oluyor. ne duruyoruz? Siz dönmezseniz ben şimdi dö. Battaniyeye batıp içinde kalmış. Yarın mutlaka hastayız diye diye uyudum. kahraman bir nefer kurtarıyor.. Vakit yok. Mustafa Kemal Nutkunda böyle şeyler yazmaz. Halid kızdı: «Hoca! Öyle lâf atıp durma!» dedi. Sen ne haksızsın diye yaralı zabit söylenmiş. Bir Tatar evinde misafiriz. Beni teskine çalışıyorlar ve sabır tavsiye ediyorlar.. işte bir orduyu. Şaşırdı. Ondördümüz sıralanmış oturuyoruz. haysiyetleri kırılır diye vakayı örtbas ederler. Vehbi Efendi Ha-lid'e mağlûbiyetten dolayı serzenişli lâkırdılar söylüyordu. Hele söyledikleri bir vakadan pek müteessir oldum. Yazık ki. Bir sarı battaniyem vardı. Divan-ı Harb filân bilmezmiş. Ne harp tarihinde. bizde kumandanlar. ifşa edip bir falso olmasın. Yanıma onu almıştım. Bu zabite hepsi acıyorlar. Bu ottan orda da vardı. Bana bir düzi-ye muhtelif sualler soruyor: . zeki. Bir iki hoş beş lâkırdı yaptı. O gece açıkta ve toprak üstünde yattık. Ya Yunanlılar gelirse. Bir ucunu altıma. Zabit kabahatsizmiş. fakat yavan. Karargâh-ı Umumi'deyiz.bizim arkadaş mebuslara da anlattım. bir ihtiraz var. 191 retmelidirler. Herif deli. Hem pek kanlı ve zalim. çalım satmaya gelmedik. Ben tetkikatımm neticesini ne yapacağımı kimseye söylemiyorum.. Öteki de çıkıp gitti. Vehbi Halid'in ne deli olduğunu bilmiyor. Vay bok. i MECLİS HEYETİ POLATLI'DA Polatlı'ya geldik. Diğerleri de onunla beraber. yapılması ' 192 lâzım gelen şeyleri söyleyip. gizli gizli bana Halid'in zulüm ve cinayetlerini anlattılar.» Durak Bey de bana iştirak etti: «Dönelim!» derken.

beni evine götürmesi. insandan kurban kesiyor.» Vakayı ben unutmuş değildim. Tamamiyle doğru. Yatağıma oturdum. Şimdi demek orduyu eski hale koymalı. o zaman.' lamasın. Onu öğrenecek. Benden aflarını rica ettiler. Lozan'da bir gün bu konuşmaları unutmuş. Dedik bu . Yüzbaşı (Adını hatırlayamıyorum istanbul meb'usu Ali Rızanın kardeşidir. Hele bir şeye pek kızmıştım. tüfek patlamasında kaçarlar. ilh. Sonra tamamiyle masum imişler. Açtım ağzımı yumdum gözümü.» dedi. seni tutar. Biz yazdık. Şimdi bizzat İsmet tenvir etti. «Onu da asarlar. Nutuk söylemek için notlar hazırladım. idam edin dedim.. İNÖNÜ'NÜN iKi İDAM EMRİ Şafak söküyordu. İsmet dinlememiş. hele evvelâ Ismet'i kurşuna dizmek lâzımdır. Orada bir şeyden de şikâyet ettilerdi. diyorsun. Nişan atamazlar. bu mesele. Bunun da sebebi herkes korkup. Konuştuk.» dedim. Meclis bana bir şey yapamaz. Dediler ki: «Bunlardan fayda yoktur. Tabiî ismet haberdar imiş demek. Misâl olarak bu iki zabit vakasını söyledi ve dedi ki: «Mevzilerini terket-mişler. Benim ağzımı arıyor. Ankara'ya döndük. Yâni beş-altı saat hararetli münakaşa ettik. Bununla ordu açığını ikmal etmek istiyormuş. Diğer iyi askere de korku verip panik husule gelir. Şimdi azametinden yerlere sığmayan îsmet'i görenler. Fakat bunu nasıl yapmalı. Cahil bir idare ile bu hale geldik. Zabitin biri pek değerli imiş. Müdâfaadan ümitvarım. Mustafa Kemal Paşa'nın emirlerini yapıyorum. Demek bunu İsmet gözdağı vermek için yapmış. Meğerse biz cephede dolaşırken Ankara'daki mebuslar bu hezimetin faili olan Ismet'in Divan-ı Harb'e verilmesini istemişlermiş. zarar vardır. kurşuna dizdirmiş. bu lekeyi temizlemek için bütün gayretleri yapacakları anlaşılıyor. Bunun için iki cana kıyıyor. Çünkü zabitlerin maneviyatı yüksek.. «Ordu bütün senin aleyhinde. ilk top. anlatamıyoruz. mevkiinden düşmesin diye.. Şimdi Ankara'da ikmal Şubesi Müdürü imiş. ismet yaptığı işlerden telâşta. Alimâne idare isteriz diyorlar. Bir tarafı tenevvür etmemişti.. Demek ona itiraz edip hataları meydana çıkan193 ı. evime Binbaşı Mehmed Said.«E. Tamam.. Misafir olduğum eve döndüm. yâni Polatlı'da görmüş olmalı idiler. böyle kurşuna dizdirmek lazımsa hepimizi. Bu babta kur'a işlerinde mütehassıs olmuş biri imiş. Ordu Sakarya'ya gelince yeni Kur'a efradını silâh altına almış. Ben zannederim ki. Bunu da acı acı söyliyerek suratına çarptım. Erkânı Harbiye Reisi Fevzi. Orduda ne gördünüz? Ne intiba hasıl ettiniz? Meclis'e ne diyeceksiniz? Mebuslar benim çok aleyhimde mi? Bana bir şey yapabilirler mi sanki?. «Ben yalnız değilim ki. Sakarya'ya vâsıl olunca ismet iki genç mülâzımın. Yanımıza gelmiş.. Bu adam cehaleti ile kırdırdığı binlerce vatan evlâdı yetişmiyormuş da. Bu adam bunları ne akılla yolluyor. Meclis'in kapısına asar bile. Bütün ordu zabit ve kumandanları tsmet'e yalvarıp affını istemişler. herkes kaçan kaçana olmuş. Çünkü disiplin meselesi. Dişimi sıktım. Anlaşılıyor ki. Bunlar da kaçmışlar. O vakit orduya bir ders vermek lâzım. Acaba biz de onun Divan-ı Harbe şevkini mi istiyeceğiz? içini kurt yiyor. Hemen bütün ordu bu zabitlere acıdı. Idâm ettim. Bunu bana iki zabit pek acıklı bir surette anlatmıştı. Bilakis.» dedim. Derhal geri alsınlar. Diyorlardı ki. Yoksa mağlûp olmazdık. Terter tepirliyoruz.» Şimdi Müdâfa-i Milliye Vekâletinden de malûmat toplamak lâzım. çözülmüş. Zavallı ölmüş) geldiler. Bu ceza pek haksız imiş. Hezimetten utanmışlar. disiplin bilmezler. Kendi kendime: «Allah yolladı. Halbuki bu vaziyet tamamiyle şecaat arzederken merd-i kipti sirkatin söyler idi. Binbaşı Han. Meclis'ten korkuyor. Çünkü ordu mağlûp olmuş. Söyledik. Harb-i Umumide Almanlar ile ordu dairesinde çalış-mışmış. Dinlemedim. bunu bana Lozan'da kendi kumandanlık meziyetini medih için anlattı.. Hâlâ Levazım işlerinde imiş. Bu kahkarî hezimetin mesulü sensin. Tamam. bana bir kumandanın merhamet tanımaması lüzumunu anlatıyordu. Said. Tabiî Mustafa Kemal de müşterek olduğundan mani olmağa çalışmış. isabet oldu. kimse sesini çıkarmasın.» böyle şeyler. O.» dedim ve yanıma aldım. Hattâ hırsı uğrunda insan ona serçe gibi geliyor. Yanlış işler yapılıyor. üstüne bunları da yollamış. Benimse bunlardan haberim yok. Öteye beriye başvurduk. gösterilen mevzide durmadılar diye idam edilmelerini emretmiş. Hep kaçtık. orduya bu acemi efradı sevketmeğe başlamış. Halbuki sabah erken ve ben yatakta iken. Said dedi ki: «Biz müşkülât içindeyiz.

tüfeğin namlusuna geçirsinler. Ben zaten bunu öğrenmek istiyordum. Eğer derhal yürüseydi.» dedi. Bu adamlar titriyorlardı. ölecek gibi telâşta idiler. ümitleri bende idi. lâzım. böyle kara günlerde belli oluyor. diğer ucunu da halka yapıp.. Ben yarın Meclis'ten bu kararları alırım. işin can alacak yeri idi. Halâ severim. Şimdi iş tamam. bu sefer de iyice gösterdi. orduyu da bozar. bin şükür. Bana büyük bir ümit. insanın içi. «Siz işe hemen başlayın. Bunlar harp görmüş. Bu adam mutlaka Hızır. Her dediğimi yapacaklarını vaad ediyorlar.Afyon hattındaki tüfek. aşağı derecede bir kumanda heyeti imiş. «Bu ne olacak?. Halit «Bu da benim isimdir. Bu efradı on gün içinde orduya yetiştirebilir misiniz?» dedim.. ne çare. Askerin yiyeceği ne olacak? Para yok. Vakit de var. 97'liler var. Çok sevindiler. «Teahhüd ediyorum. bilenlere vazifedir. Halbuki bu adamların hizmetlerini tesbit ve millete ilân etmek. Sizde ümidimiz var. Tahkikat yaptım. Bunları derhal cepheden çektirip ordu arkasındaki efrad depolarına aldırın. mühim zaferlerin temellerini kurar. O da iyi adammış. Süvari kılına. Bütün Meclis arkamda.Sordum. 96. Zararı yok. Allah'a bin. işte bazan koca vakalar içinde böyle nâçiz bir kaç şahıs ne mühim işler görür. bez kumaş. Derhal bunları silâh altına aldırınız. Bu lekeyi kanımızla temizleriz» diyorlardı. Bize pek kıymetli bir vakit verdi. diğerlerinden daha mühimdi. mal yerin dibine batsın. Sakarya boyunda zabitlerin bütün istedikleri oluyor: Yâni «Eskişehir . askerî bir tenezzüh yapar gibi gelecek. üste. Henüz Yunanlılar da harekete geçmedi. hiçbir mukavemet görmeyecek.. Halkın elindeki silâhlar da toplanınca yüzbine çıkacak. Bu iş benim vazifem. Derhal Keskin'e. Hakikaten bu adamlar ki. Bu vazifeyi şimdi yapmakla vicdanım müsterihtir. Çankırı'ya doğru menziller yapacağım. Erkân-ı Harbiye Reisi ve Müdâfaa Vekili Fevzi'nin haberi bile yok. Orduya ikmâl neferi olarak gönderiyor. Derhal bu adamları büyük bir muhabbetle sevdim. Bu da ne yapalım. Vatan ve devlet olmayınca. Teşekkür ettim. Bu da te'min olundu. Ne kadar himmetli ve vatanperver oldukları görülüyordu. hattâ mukavemete iman geldi. Felâket. Kabul edileceğinden eminim. Ne âlâ.»dedi.000 Rus tüfeği olduğunu öğrendim. Nutuk için hazırladığım notlara yapılacak tedbirleri de ilâve edip. Yarın bugün Yunanlılar harekete geçer. işin canalacak noktası da bu. Bunları Meclis'e kabul ettirip Hükümete yaptıracağım. Hele Mehmed Said Bey'in ki. Hattâ hiç tanımadığım Said Bey'i ondan sonra en iyi dost saydım ve Ankara'daki bağıma meccanen oturttum.. kahve. Mustafa Kemal olur. Fevzi Paşa acemi kur'a efradım aldı. yok. Yoksa mahvolduk. Bunu. Fakat bilfiil kumandan olsun. mühimmat işi var.» dedim. Bunlara orada sade nişan atmasını öğretsinler. Menba yok. Hükümetin karşısında eski bir hamamda bizim Rusya'dan getirttiğimiz 35. Hasılı biz de ordunun erzakını yetiştireceğiz. Ölenin tüfeğini alsın.. Mal bulmuş Mağribi'ye döndüm. onlan toplatalım. Ailelerde yatan ve bilhassa atalarımızdan kalma eski kılıçlar vardır. Demek her şey yolunda. şeker. Pişkin efraddır.işi siz yaparsınız. 95. her şey mümkün. SİLAH MESELESİ Şimdi silâh meselesi: Tüfek yok diyorlar. Bu felâkettir. Bütün dükkânlardan askere lâzım ne varsa cebren müsadere edilsin. Büyük bir fırsatı kaybetti. Çünkü mebuslar bana bakıyorlar. Size geldik. Bir de Ismet'in yerine kumandan. Bizi bozup Eskişehir'e girdikten sonra bir ay kadar hareket etmeyip boşuna vakit kaybetti. ateşe başlasın.. Fena zulüm ama. Hamiyetlerine hayran oldum. «Peki vakit dardır. Yunan ordusu kumanda heyeti. Bilir. o da oralara gider. cephaneyi verin. ikmal neferi olarak 94. evvelâ vatan lâzım.nutkumu yazdım. samimiyeti. petrol. cidden dirayetsiz. ilh. sonra da Mustafa Kemal ve ismet gibiler.» dedim. Çorum'a. ilk hatta biri ölünce derhal bunlardan bir tane yollasınlar. Sakarya ordusundaki perişan bakiyeyi Eskişehir-Afyon önündeki muntazam ordu ve o miktarda olacak neferleri ve yiyeceği vermiş ve zamanında yetiştirmişlerdir. Ayağıma geldi. Ekmek. Ama bir daha çıkmayacakmış. Neşelendim. Ali Rıza Bey (Mebus) da levazımdan yetişmedir. Aman bir çaresine bakınız. Yetiştireceğim. Bu da oldu. n 194 I en mühim noktayı haletmişlerdir. ben Avrupa'ya çekilince zaruretimi düşünerek kendi arzusu ile kira vermişti. işte verilebilecek. fasulya. Bunlar bir şeye yaramaz. Ama buna çare kolay: Bir demir çubuğunun ucunu sivriltsinler. . silâh omuzda.» Bu malûmat pek kıymetli. Süngü? Düşündüm. Bakalım yiyecek. bu zaferleri kendilerine mal ederler.

Bize eski aded asker. orduya en seri bir surette sevkedilecek. celseyi açtı. Krallarına ve kumandanlarına ne kadar küfredeceklerdir. Ankara'yı da zap-tedecekti. Lübbü (özeti) şudur: j 1-Ordunun hal ve vaziyeti . evlerdeki eski eğri kılıçlar toplanacak.. Bunlar: 1. İmdad bekler bir gözle baktı. Bunlardan biri öldükçe depodakilerden biri gidip. Allah'a şükür.Süvariye kılıç için. Sakarya gerisine gelebilen bakiyye 20. Çadır yok. hele süngü pek az. Silâh altına alınıp cepheye sevkedilecek. Ve bana söz verdi. Gidersek inhilâldir. Sapsarı bir beniz. Çok büyük ümit vardır. Kurduğumuz hükümet. 3. diğer ucunu halka yapıp süngü haline koyacak. Bunlara sade nişan tâlimi gösterilecek.Yapılacak tedbirler. istediklerini vermek de mümkündür. 5. 2. Yunanlılar benim bu satırlarımı okuyup öğrenince kimbilir ne kadar dö-ğünecekler.. silâh ve cephaneyi veriniz. «Cahilane bir idare bizi bu hale koydu. Hükümet ve biz de Ankara'da kalacağız. Bunun tedbirleri de en mühim ve fevkalâde tedbirlerdir. Halk derhal İstanbul tarafım tutacak. Süvaride kılıç yok.Erkân-ı Harbiye. Ordu büyük bir mağlûbiyete uğramış. Bu işi başarmak için bize vakit verdiler. ve bunda çok suiistimal olacak. Yunan ordusu böyle büyük bir fırsatı kaçırdı. Herkesin nesi varsa.. Askerde üstte başta yok. kaçan kaçana olmuş. Yunan ordusuna karşı koyacak bir ordu yoktu. yerimiz iyi idi. Meclise koştum. Dedim: «Hafi celse yapalım.. Zabitler mağlûbiyetten utanıyor.. 94.Ordu harbi Sakarya'da yapacak. dükkanlarda neler varsa derhal Hükümet tarafından zaptedilip orduya verilecektir.. Hasılı. Iki-üç saat kadar süren bir nutuk söyledim. Bir de âlimâne idare edecek kumandan koyunuz.Mustafa Kemal bilfiil Başkumandan olsun. Sonra da mağlûp oldu. 97'liler var. petrol.::'. ilâh. Siz hemen celseyi açınız ve bana söz veriniz» «Peki» dedi. çil yavrusu gibi dağılmış. . Koştu. 95. sizi kesecek ve kovacaktı» dediler. lâzımdır. GİZLİ CELSEDE DURUM RAPORU ' Ben işimi hazırladım.. millet kurtulsun da ne olursa olsun. 4.Ankara'yı da zaptedecekti. ilâh. müsadere edilip. Zaten bunu Sakarya Harbi'nden sonra Anadolu'da ¦. Arkadaşlar: Bahtiyarım.Her vatan ferdi. 196 6. Kızılırmağın arkasına çekilmeyecek. Bu nutuk birkaç kısımdır. Sakarya'da düşmanı bozmak imkânı var Alınacak tedbirler: Millî hayatta en mühim ve fevkalâde ânı yaşıyoruz.. Bu büyük bir hatadır. Tüfekleri eksik. Mustafa Kemal beni koridorda bekliyormuş. Muhakkak surette Yunanlılar'ı püskürtürüz. 10. Hey gidi günler!. yüzü yerde. Alimine idare isteriz. 25 bin kişidir. büyük bir manevî tesiri haiz olacaktı. 195 yaptığım seyahatte. Büyük bir perişanlık. bize yeni bir ordu yapma için vakit verdi. nakliyat işine tahsis edilecektir. Bizim için artık tutunmanın imkânı yoktu. henüz Yunanlılar da harekete geçmemişlerdir. 93. ilah. acemi efradı cepheye şevke başlamış.Herkesin elindeki mavzer ve emsali tüfekler ve fişekler derhal toplanıp. Derhal bütün demirci dükkânları çubuk demirlerin bir ucunu sivriltecek. Kâfidir. Tetkik ettim... Nakliye işleri. Bu da bizim için inhilâldi. bunlar harp görmüş askerdir. Yoksa mağlûp olmazdık. onun silâhını alarak harp edecek.. 3. sabun. eşraf söylediler. 9. 2. benden istimdat ediyor.¦. Adedimiz kâfi. • -i :¦. Ümidi asla kesmeyin. Kürsüye çıktım.Bütün kağnılar. 7.. Topların bir kısmı da zayi edilmiş. Ne yapalım. atlar. Ankara'nın zaptı. Kuzu gibi olmuş. her yerde vali. Vakıa bu ağır. yaptığımız ordu bitecekti. «Ankara'yı tahliye etseydiniz..Süngü de azdır. Derhal bunlar geride depoya alınacak. telâşla karşıladı.» diyorlar.Orduya yiyecek. Me'yus olmayın.Zabitlerin istedikleri ve bu lekeyi temizlemek için verdikleri vaad. «Ne yapacağız? Ne yapacaksın?»dedi. öküzler. her şey bitmişti. Yunan ordusu gaflet edip. Millet giderse malı ne yapacağız.96. her işi bırakıp Sakarya'da müdafaa için bir hizmet görecektir. çünkü askerde maneviyat yüksektir.

Haberin yok. hem Erkân-ı Harbiye Reisi. «Galiba paşa uyuz oldu» dedim. Fevzi Paşa'ya hitap ediyorum ve soruyorum. harp başlayınca Erkân-ı Harbiye Reisi olduğu halde ilk hatlarda Kur'an elinde dolaşmış. Zavallının hali perişan. «Demek Kabineyi de tanzim etmek lâzımdır. Bu Fevzi tuhaf bir adamdır.Bu işleri derhal karar altına alınız. kaput giyer. Sade resmî işiyle meşguldür. Mehmet yerine Mihal diyorlar. Üstünebaşına hiç bakmaz. Sen düşünür bir madde değil misin? Bu kadar emir kulu bende misin? Vermek hata. Silah nerden bulayım diyorsun. Kavaklı Fevzi derler. Fevzi: «Ben size de hizmet ederim» demiş. Bu yaver. başka ahali var.. bir uyanıklık gösterdiğiniz yok. Ittihadcılar Fevzi'yi yakalayıp tevfik etmişler. Cesaret edemedim. Atıf. biraz hırsını yen! Sen durmaz çalışırsın. hali fena. .Hadi. Mühim bir andayız. Bu Hükümet atalet ve uyuşukluk içinde. Derhal Hükümet tatbik etsin. Kimse ile konuşmaz. Bunlar da onlar gibi derin bir uykuda uyuyorlar. Bu hal ile yüzü tuhaftır.. Bıyık sarkık ve birbirine karışık. Yaver bir gün bana anlattı: «Bizim Paşa bir iki aydır kaşınır.. bir şey yaptığı da yok. Mükemmel uyuyorsun. fakat bir şikâyet ettiği. Nihayet baktım ki.11. tanıdığım Demokrat Mustafa adında birinin kardeşi idi. Sen yalnız Erkân-ı Harbiye Reisi ol! Sade ordunun işini düşün. Meselâ Fevzi Paşa. bir düziye harekette. Bu hırsın nedir? Üç beş mevkii birden pençende tutuyorsun? Orduyu yeniden tanzim için hâlâ bir iş. Ben uyku uyuyamıyorum» dedi.. şişmancadır. bunu da al. kalın üç dört fanila. hırka ve elbi-. Bunu bilmiyor musun? Uyumuyorum diyorsun. Uyandıkları vakit. birden nasıl yapıyorsunuz? Muhakkak yapamıyorsunuz. Abdiilhamid tarafından gönderilen Boşnak Şemsi Paşa'nın evinde yetiştirdiği biridir. Galiba saçını bile taradığı yok. Hiç dostu yoktur. seden vücudu hantal. onu da aldım. Ay olur traş olmaz. Hikâyeyi bilirsiniz. Sesi af diler gibi... cepheye gidip bir nefer gibi harbetmesini de bilirim. Uzunca boylu. Ben ne yapayım?. Hele kat kat fanila. Dedim ki: «Fevzi Paşa! Sen istemedin. Kaşınıyor.. Hakikaten sonra Sakarya Cephesine gitmiş. Gittikçe fazla kaşınır. «Ben. Porsuk bir uzviyet ve söz. Meşrutiyetin ilânı zamanında Manastır'a hürriyetperverleri vurmak için. aldım. Sen bütün mevkilerini bırak. Bu kadar yükü nasıl taşır bilmem. Bir mağarada yıllarla uykuda kalmışlar. dedi. bakacaklar.» dedi. Beş vakit namazmdadır. Hâlâ uyuyorlar.. Şuradaki hamamda otuz beş bin Rus tüfeği var. Devam etti: «Ben orduya nerden silâh bulayım. 197 git al!» Zavallı daha fena oldu. onun Erkân-ı Harbi olarak Manastır'a gelmiştir. Haline acıdım.. fakat bu kadar işe yetişemezsin. Çok üşür. Bu tedibe gelen Şemsi Paşa ile beraber. esmer. Düşmanı da yok galiba. Arkadaşlar! Ben bunların halini şöyle görüyorum: Yeni bir Ashab-ı Kehf!...» Bu sözü doğrudur. porsuk bir manzara alır. Acıyorum da. FEVZİ PAŞA! «Maatteessüf bunlar bu Hükümet ile yürümez. bu kadar işi. Bak söyleyeyim. Fevzi Paşa. hem Müdâfaai Milliye Vekili. gittikçe fazla kaşınmağa başladı. ceket. Müdâfaai Milliyeyi başkası alsın.. Mustafa Fevzi de aynı arabada. Şemsi Paşa'yı orada arabasında vurduğu vakit. Dedi: «Ben haris değilim. Meselâ onu Refet Paşa'ya verin. Tırnakları uzun ve içi simsiyah pislik. Dudakları morardı. kahve. bilirim. içki içmez. Sigara. Kış oldu mu. düzelt! Resmî evrakı bitirdikten sonra şöyle bir sırtüstü yat! istersen ayaklarını da havaya dik! Yunanlılar'ı nasıl mağlûp edelim diye imâl-i fıkr et! Saatlerce düşün! tmal-i fikir çok mühim şeydir. fakat hatalı bir işi kabul etmek de hatadır. Bu esnada insanın aklına mühim tedbirler gelir. Aklıma geldi. Fevzi Paşa pek az lâkırdı söyler.. hem bilmem daha ne ve neler? Bu nasıl şey? Sade Erkânı Harbiye işi bir adamın vaktini alır.» Fevzi kalktı. Kendisine söylemek istedim. dediler. Bir hikâyesini anlatayım: Bir yaveri vardı. Adı Mustafa Fevzi'dir. hırka.Uyandıkları vakit Ankara'da. Kaşındığının farkında değil gibi duruyor. neferleri teşci etmiştir. hem Heyeti Vekile Reisi. üstüne yelek. Bu Hükümetin mümeyyiz vasfı budur. Ben kendim istemedim. Şemsi'nin yanında idi. Çenesi titremeğe başladı. Bu mevkileri sana verdiler demek. dünyayı kamilen değişmiş gördüler. Artık uykudan uyanın. Sana haber vereyim. serbest bırakılmıştır. Vaktiyle bir Ashab-ı Kehf var imiş. ülfet etmez. şunu uhdene al. Bana emrettiler. Ben gerisindeyim. Bir adam kâfidir. Hele geceleri iki vücudunda kürek çeker gibi. sırasından bana cevap veriyor.. Pislik içindedir. paralara kuruş yerine drahmi diyorlar.

«Sahi. aldım. diyor. Sonra Öküz gibi kafasız değildir. Mebuslar daha evvel Fevzi'nin seciyesini kısmen öğrenmişlerdi. Hem uyuz kaşınması müthiş şey. ordan Kızılırmak'm arkasına varınca ise. Kendinizi hekime gösterseniz iyi olur. Bu günah büyüktür. Siz.. Nutkuma devam ediyorum. Bu esnada galiba Mustafa Kemal aleyhine bir kıyamdan korkuluyordu. Nitekim Sakarya Harbinde de hakiki vaziyeti o görecektir. Sade Erkân-ı Harbiye Reisi ol. Kanaat ettiği şeyi.. Ankara'da kalacağız. Mustafa Kemal Eskişehir'de Temyiz Mahkemesi azasını da tehdid etti. şer âleti.» dedim.) adamın kuvveti.Ordu Sakarya'da döğüşecek. Lâkin birkaç gün sonra dediği yapılmıştır.. Adı artık budur. fakat her şerre alet olur. Yâni yine yap dediler. Övendüreden korkar. ama. Sonra bırak diyor. yapmıyor. Böyle olursa bir şeye yarar. izzetinefs yok.. Farkında olmamak. Doktor uyuz olduğunu söyledi. Bir kısmı buna kanaat etmeyip. ona Kuzu Paşa diyorlardı. iş görmemekte. Eskişehir'den Sakarya arkasına gelen ordu. Uyuz bütün vücudunu dehşetli kaplamış. Ben diyorum ki. Vakıa bazı halleri öküz gibidir. bu felâkettir. lâkayd. oluyor.) aleti yapmaktır. Bir söyler ve susar.Bir gün: «Paşa. Fakat bu sefer yine dediğini kabul ettirememiş. vurdumduymaz. Yine Mustafa Kemal ona: «Sen şu mealde bir telgraf gönder bana» demiştir. fakat kuzu gibi sâf olsaydı. Şerir bir adama benzemez. (. sadakatle ve itaatla hizmet etmiş olsun.inisiyatifsizlikte Fevzi'nin eşi.. o geri aldırmıştır. terkediyor. demek Fevzi. Fevzi'nin de bu telgrafını neşretti. farkında değil. Sonra şu198 nu da al diyor. Değildir. kör değneği. Zannetmem ki. Ve yine zararsız akl-ı selimi vardır.. Ruhunun samimi bir aksidir. Bir efendiye kul.Tehdidini ikaa muktedir olmalıdır. Fevzi'yi gayet iyi tasvir ve tahlil eder: Bu adam iki aydır kaşınıyor da. o da yazıp göndermiştir.. asıl kâr olmamışsa da büyük bir zarar ve felâketten kaçınmak suretiyle mühim kâr olmuştur. O sözleri âni bir buhran ve yeisli bir heyecan içinde söyledi. Bu bapta bazı şeyler okumuşa benzer. Hükümet bu kararı vermiş. Daha ileri gidiyor. müdafaanıza hazırdır» diyor. yine onun gibi düşüncesiz ve insiyatifsiz. gayet duygusuz. ha bilmiş. siz çok kaşınıyorsunuz. Fevzi'ye şu vekâleti al...Afyon harbinde taarruzun sol cenahımızda olduğunu bilip. Keza milleti tehdit etti. Hakikaten bütün işlerinde hayatında böyle bir adamdır. yapma diyor.. yapıyor. Bunda öyle şeyler yoktur.. mevcudiyet. Son zamanda Mustafa Kemal'e olan bir telgrafını gazeteler neşrettiler. Bunları izah edeceğiz. insan.» Bu vaka şayanı hayret bir şeydir. Bu hiç övendüresiz itaat ediyor. orduyu bir (. Yusuf Kemal de bu Kabinede Hariciye Nâzın. böyle bilgiden bir fayda yoktur ki. Biraz tarihten dem vurur.. Orduyu Sakarya'dan Kızılırmak'm arkasına kaçıracaksınız. Amma iyi bulmuşlardır. yirmibeş bin kişi kalmış. Yani Mustafa Kemal'in ric'at emrini.. O da ihmalde. kabul ettirmesini de bilmelidir . Bunda: «Ordu sizinledir. Kuzu Paşa aşağı...... ama öküz pek de muti değildir. Hakikaten Eskişehir. Mustafa Kemal'e de böylesi lâzımdır. Ne yapayım. ikibin beşyüz kalacaktır. Bu. iz'aç olmamak mümkün olmaz. verdiği cevap da onun ruhunu gösterir bir aynadır. bırakıyor. itaati vakıa kuzu gibidir. söylemiş ve fakat ağalar dinlememiş. zararsız bir zekâdır. Şunu yap diyor. İsmet'i. Derken.. Hakikaten Mustafa Kemal. Kurtuldu. Buna göre. Binaenaleyh pek doğrudur: «Verdiler. kurun-u kadîmde. Büyük bir hatadasınız. Emrinize.. Zekâsı yüksek değil. Fevzi'yi tam bulmuştur. mebusluğu da terket diyor. ihmalci inisiyatifi olan âri bir adamdır. yapıyorsunuz. ikisi de emirber nefer. ben de bu adı münasip görecektim. Kükürt merhemi verdi. sonra Öküz Paşa adını verdiler. köledir.» Çok doğrudur.. esirlik devrinde bir orduya esir düşüp köle olarak satılan hiçbir şahıs bile o vakit efendisine Fevzi kadar. Burada muzaffer . Bu adamda zerre kadar benlik. Kuzu Paşa yukan. Çağırdım. yaptı. Bu hallerinden Fevzi'nin (F) si üstüne bir nokta daha koyarak. ha bilmemiş. Sanra hemen herkes askerlikteki liyakatini söylüyorlar.diyor.. Nutkumun son kısmı şöyledir: «Siz Ankara'yı bırakıp kaçıyorsunuz. alıyor.. Ben kaşınıyorum değil mi? Bir doktor çağır!» dedi. Hasılı halini güzel ve kendi ağzı ile tasvir ve kabahatini itiraf etmişti. alıyor. bir işin farkında değil. Bugüne kadar hayatı hep budur. Ben kendisine Ashab-ı Kehf siniz diye hücum ettiğim vakit.

pek asabileşti.) bir adama çatmışız!.. Artık müzakere devam etti. O gün ve sonraki günlerde Meclis tamamiyle arkamda idi. 199 nıma geldi: «Yahu! Sen ne yaptın? Sen ne müthişsin be!. Geri durduğum yok ki. Başkumandan harbi başa çıkarmak için lâzım. işleri kumandan. Sen beni rezil olsun. Hulusi ve daha bir takımları Mustafa Kemal'e hücum ediyorlar.). kabinede sen de bir mevki almalısın.. Resmen celsede şu teklifi yaptı: «Eğer Meclis bütün teşrii ve icraî selâhiyetlerini bana verirse Başkumandanlığı kabul ederim. Bütün Meclis de buna kızıyor.olacağız. ne (. Hüseyin Avni. Kızmışım. Mustafa Kemal Riyaset mevkiinden indi. Selâhiyetlere zaten maliktir ve . Meclis mu'sır. San'atı bu dedim.» Derken Mustafa Kemal Başkumandanlığı kabul etmem.. Tekrar celse açılınca.» Meclis bütün sözlerimi alkışlarla ve ittifakla kabul etti..... «"Onun kudreti. Bunu kim yapabilir? Hiç olmazsa insan haya eder de bunu söyliyemez. Ben de: «Yok. diyor. işte bu andadır ki. Ne (. Bu ne müthiş adammış. Ya(*) Zalim. Başkumandanlığı asla istemiyor. hevesim yok. şeref olursa kendine alıyor.» Bu söz bana öyle müthiş geldi ki.. ona büyük bir kin beslemeğe başlamıştım. Yok. bu adam ne istiyor? Bu nasıl iş? Bu verilir mi? Bu istenebilir mi?» diye bağırmışım. yirmi-otuz mebusun içinde bana: «Peki. Doğru.» diyordum. şerefi düşünüyor. Gittikçe münakaşa alevlendi. kabul etmem diyor. Burada ve Sakarya'da kalacaksınız. Dedik: «Yahu! etme. ordunun Sakarya'da kalması için söyledi. çıldıracak. Of!.. Güldüm. Topal Osman'ın kendisine verdiği muhafızları Meclis'e getirmiş. Ne olursa burada olacak.. cani ve şer anlamına gelen dört kelime metinden çıkartıldı. O vakit daha iyi gayretle çalışırsın. kabul et!» «Ben zaten daima idare ediyorum. Kürsüden indim. Halbuki vakit dar. 200 siyeti kalmayacak. Meclis.. Mağlûbiyetin mesuliyetini sırtına yükletiyorlar. Anlamadı. kabul ettiremiyoruz. Galiba niyeti bozuk. Sade güldüm. Ekseriyet zaten aylardan beri aleyhine dönmüş. elde ordu diyecek bir şey yok. hacivatla karagöz gib oynatmaya alışmış. Mustafa Kemal tamamiyle ümitsiz. Şimdiye kadar perde arkasından elindeki ismet ve Fevzi admdaki iki kuklayı. Mustafa Kemal de bundan sinirleniyor. Çünkü onca mağlûbiyet muhakkak. Resmen ve bilfiil kumandanlığı kabul etmeğe asla yanaşmıyor.. durmuşum. Baktım kudurmuş köpek gibi olmuş... Müdâfaa-i Milliye yapacaktır. fakat kumandanlık meselesi hâlâ olamıyor. Benim bütün tekliflerim kabul edildi... olacak şey değil. kuvveti muhalefette ve hücumdadır" işte gördün. kabul etmezse hiçbir hay(*) Adilik ve belâ anlamı taşıyan iki kelime metinden çıkartıldı. Sizi Millet Meclisi men edecek. Sizinle taban tabana zıddrm. Ben istemem» deyip oradan savuştum. dedi.. "Hest dans son ansiyete"» dedim. Bilmezdim.» dedi. Kendi kendime düşünüyordum. Ve: «Eyvah. beni başkumandan yapacaksınız?» dedi. Kayseri'ye gitmemek. Eğer Hükümette yapılacak vazife olsa kabul ederdim. Onlara güveniyor. Çolak Selâhad-din.. Şeref!. Mesuliyetli iş olursa onlara veriyor. hırsız. Ertesi günü Doktor Adnan bana dedi ki: « Mustafa Kemal sana şaşmış. bu adamdan tam nefret etmiş.» dedi. haklan var. imalı bir surette onlarla Meclis'i tehdit ediyor. Her söyleyen ile dalaşıyor. Her iş oldu. başka şey bilmiyor ve dinlemiyor. Bunlardan birçok herif Meclis koridorunda. çıldıracaktım. Ben de «Sen onu henüz spesialitesinde görmedindi. Celse bitti.. Kızılca kıyamet koptu. «Yahu bu ne adam! Koca bir millet gidiyor. Ben farkında değilim.» Her şey bitmiş. Galiba benim bunları bir mevki kapmak için yaptığımı zannetti. Mustafa Kemal bana kürsüden küfürler ve tehdid yağdırdı ve bu arada yine dedi ki: «Mağlûbiyet muhakkak. Sanki Suriye'de mağlûp olan da bendim.. Ne lüzumu var. Üç gündür uğraşıyoruz. resmen ve mesul olarak başkumandan olmalısın. Bu müthiş bir şey. Herkes de bir şey söylüyor. bu. Ankara'da kalmak. Ve bunda temerrüd etti.. Çünkü. Mustafa Kemal Meclis'te o günü.» Ben bunu işitince iki yumruğumu küt küt diye kafama vurmuşum. Sonra yammdakiler söylediler. Başkumandan olmak için böyle bir selâhiyete lüzum yok ki. kendisinin bütün işleri mevki içindi. şerefim gitsin diye başkumandan yapmak istiyorsun. Durak kürsüye çıktı. Nihayet bakmış ki. Ne desem yapıyorlardı. Bir aralık: «Peki! Senin vücudun âleme rahmet mi? Ne güne duruyorsun? Hangi işe yarıyacaksın?» diye bağırdım. O. «Benim mevki ile işim. Geldi. Başkumandan olursa kendi mağlûp olacak.

ölenin silahını alıp harbetmiştir. Yunanlılar da Eskişehir'den hareket ettiler.. düşmanı defetsin. Şimdi bu hatanın neticesi olarak yeniden değiştiriliyordu. Zaten harp cephesinde eski sistemi bırakıp.. Büyük bir müstebit olmak. Bu suretle cephelerde hiç eksiklik olmamıştır... tecrübe tahtası. Adnan bana.» dedim... onları da verelim de gitsin. grup teşkilâtı yaptı. Bu benim için çizmeden yukarı çıkmaktı. Şunu bunu asıp kesecek. Çünkü Is-met'in Eskişehir'deki ağır hatâsı içimize kızgın çivi gibi işlemişti.. tehlikeli bir şeyse de yaptı. Bu kâfidir.95.. milleti inim inim inletmek istiyor.. şimdi de bunu bozup eski teşkilâtı yeniden kurdu. Said Bey'i gördüm: «Yolunda..). domuzluk ve küstahlık anlamı taşıyan üç kelime metinden çıkartıldı.. Galiba Ankara'da başka da yok. Bu selâhiyetleri vermek istemiyorlar. Herkes de böyle söyleniyor.. Kendine köle gibi itaat etmiyenleri imha edecek. Yapar mı? Yapar. Tarihte bunun yalnız bir misali vardır. Ama. şu adama ne istiyorsa verelim de Yunan'ı def edelim. Adnan ısrar etti. Bir de meclis Başkumandanlığa merbut mebuslardan mürekkep bir teftiş heyeti teşkil. Bütün benim teklif ettiğim tedbirleri de Meclis aynen kabul edip. atlar geliyor. Bu da buna benziyordu.) vardır. Orada nişan talimi siper almak usulünü öğretiyorlar. bir intizamsızlık. Demek öteki türlü sökmeyeceğini şimdi anlamış.. Mustafa Kemal grup sistemini de ilga edip. Bu halleri gördükçe ümidim daha arttı. grup teşkilâtı yapmak hatâ ve pek sersemlikti. Başkumandan bunları bir seri numaralı emirler ile tebliğ ve icra etti.onlar kâfidir.Demirci dükkânlarında demirlerden süngüler yapılıyor.... Bunları mı istiyor. Zavallı millet. Kendisi ve keyfine göre kanun yapacak. Bilmem bunun sebebi ne idi? Ne düşündü? Ben «Canım.. Kendi kendine kanunlar yapacak.. Sonra mümkün olursa çaresine bakarız. Mustafa Kemal Anafarta'da iyi asker olduğunu göstermiş.. Mustafa Kemal'in idi. kendisini ona «Yarı Tanrı» tanıtmıştı. Onunla istediğini mahkûm edecek. tevellüdlüler. yüzde kırk nisbetine karar verdi. Böyle bir şeyi istemek ne müthiş bir (. Demek bu adamın zamiri (.» dedi. millete kıran salacak.96 ilâh. Meclis kendi selâhiyetlerinde pek hassas ve kıskançtır. Vahim bir iş ama... Nihayet Meclis kabul etti. Kendisi de başka bir şey diyemedi. Böyle bir zamanda orduda teşkilât sistemini değiştirmek.. Birkaç güne kadar orduyu eski haline getiriyoruz.... beni de bu heyete intihap etti. Ve Meclise: «Zararı yok. Yunanlılar gelinceye kadar. Büyük bir faaliyet. «Peki!» dedim ve imzaladım. Sandıklarla tüfekler. Silâh ve saire de böyle. Meclis bu kanun lâyihasını aynen kabul etti ve istediği selâhiyetleri de verdi. Roma Senatosu'ndan selâhiyetlerinin bir kısmını almış. Bir taraftan da efrad akın akın hâlâ geliyor. Bir iki gün sonra her taraftan askerler sökün etmeğe başladı.. içinde kimbilir ne (. ordunun tertibatı ikmâl edildi. vermeyecek. bu da bu şekilde Başkumandanlıktan kurtulacak. Şaka değil. Yahut bu adam bunu mahsus istiyor. doğru cepheye sevke-diliyor. kılıçlar geliyor. «Başkumandanlığa nasbi kanunu sen imzala!» dedi. 201 Bunlar 94... Yalnız ben herkesin bütün malım müsadere demiştim.. Hiç merak etme! Allah senden razı olsun. Akın akın geliyorlar. Meclis bunu çok görüp. Fevzi bir kumandan olamaz.. şimdi böyle şahsî meselelerin zamanı mı? Vakıa teklif benim ama. kim imzalarsa imzalasın» dedim. Bundan münasibi yok. Tabiî bu Adnan'ın fikri değildi. emir ve kumandada anarşi yapabilir. Biliyor ki. bunlarla sonra bize.). Hasılı evvelâ bu teşkilâtı bozup. eski usulü tatbik etti.. Nihayet düşündüm: «Canım ismet askerliğini gösterdi. Meclis'te artık askerliğe de karıştım ve: «Allah aşkınıza sol cenahınıza dikkat edin ve ihtiyatları merkezî bir yere alın! »demekten kendimi alamamıştım. Sonra harpte biri öldükçe bunlardan göndermişler. icrasını Başkumandan'a havale etti. Bununla orduda iki defa teşkilât sistemi değiştirilmiş oldu. MECLÎSTE KAVGA-KIYAMET Artık mecliste kavga kıyamet kopuyor. zaten hepimiz zıvanadan çıkmıştık.» teklifini yaptım. Acemileri depolara çektiler. (*) Kötülük.. Jül Sezar. Her kafadan bir ses. TAARRUZ ÖNCESİ . Kağnılar. Müthiş çorba olduk. EV TEZGAHLARINDA İMAL EDlLEN HARP ALETLERİ icraat başladı. Yahut Meclis verirse..

Korkup. Hâlâ bu adamları severim. Başkumanda'na bildirelim. Ferahlandım Allah razı olsun. Diğer askerî hastahaneleri de dolaşır. Mebuslardan birinde at varmış.» «Merak etme. içinde işe yarar bir şey olur . Birine ben. «Araba buldur gideyim» diyormuş. Ben bu buhranda burayı bırakıp Sinop'a nasıl giderim? Bu vatan hizmetine karı koynunu tercih demek olacak. Bunlarda büyük hamiyet gördüm. Hüsrev (Bulgaristan sefiri) de bu heyete dahildi. Benim gibi daha bir çok mebus var. Acele beni buldu. ona göre benden ona cevap uyduruverirsin. Ve hele buraya gelmesine mutlaka mani ol! Bana yazacağı telgrafları. Pek sinirliyim. Haber alıyoruz. Fakat arabayı kullanıyor. Hey'et-i Vekile odasının yanma çağırıp. Derken. orduya ekmek göndermiştik. «Olmaz» diyor. Zihni yazdı.. Allah'a havale ediyor. Böyle bir deliliği yapar. «Herif! Daha hâlâ Allah'a havale ediyorsunuz. Bir de nefer verdiler. Müdafaa-yı Milliye'de dolaşıyoruz. Bu sebeple bunları sönmez bir muhabbetle içimden sevdim. Gelir mi gelir. Bir raddeye geldim ki. şunu avut. Ben de: «Korkma. telgrafhaneye emir ver. iki at satın aldım. Harpten anlamam. on gün içinde biter derhal gelirim. birine nefer biniyor. «İsmail Besim'i çağırıp al!» demişlerdi. Böyle günde burayı terk edemem. Biz de icabına bakalım. halktan öteden beriden haber topla-smlar. zafer verir» dedi. Bir tane muhafız bile yok... Bunu da bana. Şimdi mebus olmuş. çalışırım. Gece sabahlara kadar sokakta dolaştığımız. Ona yazdım: «Birader! Böyle bir kara günde ben vatan hizmetini terkedemem.» «Hayır. Birçok mebuslar bu kara günde. oradan Sinop'a gelmiş. Bana dolaşmak. Bu sefer «Ben geliyorum» dedi. Bu iş bizim değil. Parayı almış. Bu esnada idi ki. Yazıp zarfa koyuyorduk. Sen onun telgrafını alır. Çankırı Mebusu Hoca Hacı Tevfik Meclis'te: «Allah iyi eder. vereyim» demişti. Böyle sevme de görmedim. bir iş yapacağına. Cephede askere erzak verilecekmiş. istanbul'a. Derhal sigarayı terket-tim. gel!» diyor. «Aman gelme! Herkes burdan kaçıyor» dedim. bir intizam veririm. Fakat her gün veremiyorlar. «Sen yap!» dediler. Hey'et-i Vekile'de Hilâl-i Ahmer'in parasını alalım dediler. Burayı bırakıp Sinop'a gelemem. Onunla geziyor. Hüsrev askerî vasıta ile Başkumandan'a yolluyordu. Aileleri Ankara'dan çıkardılar. Ne yap yap. Dedi: «Aman mühim. Madem müfettişim. ne ile harp . Fakat. Biraz sabret.Yazsam büyük bir liste yapar. söz anlatacağız. Elbet çok yaralı gelecek. Hilâl-i Ahmer'in bir arabası var. bir taraftan da bu püs202 küllü belâya telgraf çekiyoruz. Ne işitirlerse bize söylesinler. Onu da zorluyormuş. Ne yapayım? Herif çalışacağına. Hilâl-i Ahmer'den maaş da alıyor diyorlar .. Bilhassa Adana Mebusla-rı'ndan İsmail Safa. Yahşıhan'dan geçerken gelmiş. Bende pek iyi ve silinmez bir iz bırakmışlardı. Hastahanelcr yapar. Cihet-i Askeriyede birkaç at var.Alırsa meşru değildir. bu buhranda hamiyetlerini gösterdiler. Cephaneyi dağlar gibi Yahşıhan'da Kızıhrmak'ın Şark geçidi köprüsünün yanına yığmışlar. Dolaşıyoruz. Öyle yapmış. Hizmet günüdür. Bir taraftan harp haberleri bekliyoruz. «Derhal Sinop'a gel. Hilâl-i Ahmer Reisi ismail Besim Paşa. Dedim ki: «Vaziyet buhranlıdır. Zamir Bey ölüp-bitiyorlardı.Böyle haberler geliyordu. Kalktım. Çalışamam. Lâkin fena lâkırdılar söyledim. «Siz şahsen teahhüt ederseniz. Muhtar. Nis'te duramamış.. Para da yok. Telâştayız. Onun gelmesi de olamaz. Bir mebus arkadaş geldi. Kendi oturuyor. bir de şunu yaparız: Mebus arkadaşlara tenbih ettik. Sonra parayı Hükümet iade etmişti. Adnan'ın işi yolunda.» dedi. Dehşetli sigara içiyorum. Gece uyku uyuyamıyorum.Harp başlıyacak. Beş. bilhassa hastahaneleri gezebilmek için bir at lâzım. Neticenin ne olacağı malûm değildir. Tehlike filân bilmez.» diyor. zehirlendim gibi. Serbest kalınca ne yapabileceğimi düşündüm. iki ordu manevralarla meşgul. Allah babanızın uşağıdır. Sinop'tan zevcemden telgraf. Ona da lâzım. Adnan'ı. zangır zagır titremişti. Ne var bilir misiniz? Hep Rum'lardan mürekkep bir amele taburu. Rusya'ya gitmeden evveldi. «Nasıl vereyim?» demişti.. Ah bu yobazlar. Ya hıyanet edip. Beni müteessir ediyor. az kaldı adamı dövüyordum. «Ne kadar para varsa ver» demiştim. cephaneyi berhava ederlerse. Onların da işleri var. «Hayır!» dedi.» dedim. Hazırlanmış. bana göndertme. Bereket versin araya girdiler de fenalık olmadı. Kendisine sordum. Al şimdi bir belâ daha. Mecliste buluşup kötü bir petrol lâmba ile dertleştiğimiz oluyor.iade ederiz» demiştim. Hükümette. Henüz harp başlamamıştı. Gelirse ne yapacağım? Sinop'ta Mutasarrıf Zihni.

Onu bir şey zannediyordum. Bu adamın Müdâfaa-i Milliye Vekili olmasını Meclis'te ben teklif ettim. Hiç aklıma bir şey gelmiyor.» dedim. Mühim bir hizmet yapıyorum zannediyorum. Efe'den . onlar düzeltecek. Böyle yolsuzluklar gördüm mü senin gibi vazifesini yaptıramıyanlara yaptıracağım. O: «Çok geliyorsun?» Ben: «Az gelmekteyim.Bunlar işittiler. zulmü. azametli. Onlardan bu saklanır mı? Zaten bu işi sen emredeceksin. Seni istiklâl Mahkemesine vereyim de görürsün?» Ben: «Sana gelip. Bunu yapamadığın anlaşıldı. Mustafa Kemal'i bize kıçı kırmızı balmumu ile arattırırdı. «Aman paşa. Doğrudur. milletin beynine de kan otururdu. Konuşması. Hani. Gittik. Vekil için de binanın yanına ufak bir bina yapılmıştı.» O: «Böyle mühim bir sırrı faş ettin. üstüne general. Kemali sadakatle koştum. Bir müddet sonra sersemliğim gitti. Efe bir şehrin ileri gelenlerinden yirmi . Bunun için beni itham ediyor. Sade saf bir vatan gayretiyle haber verip maslahatı selâmete erdirmek istiyordum. müthiş şarlatan. Refet'e haber vereyim de tedbir alsın. Namusumla temin ederim ki. Hem de müthiş olan şu kabahatim bastıracak. Müdâfaa-i Milliye Vekili yaptırdık ya. Sonra iyilik edip. Baktım ki. Ya bütün cephaneyi ateşleseler ne yapacağız? Düşman silâh omuzunda gezinti suretinde mi Ankara'ya girsin? Buna da sen sebep olacaksın! Büyük mesuliyetin var. biri gökte. fakat daha belâsı var. istibdadı. asıl kendisi. «Ne bekliyorsun?» dedi. Gel bizim arabayla gidelim» dedi. Allah kış görmüş yılana gün göstermesin derler. nezaketi. Bitince Refet biraz durdu. Gayet azametli ve şiddetli bir tavır aldı: «Sen çizmeden yukarı çıkma!» Alıklaştım. Adnan arabasıyla geçiyor. Palyaço. Demirci Efe'yi tedibe gönderdik. tavırları tamamiyle anormal ve sahte. böyle mühim bir şeyi haber vermek.» Ortada bir müttehim varsa. Ben: «Asıl o vakit faş olurdu. Bu binada Refet'i gördük. vurgunu aleyhindeyiz. Anlattım. Onu da beceremiyor.edecekler?» Hakikaten mühim haber. «Refet'e gideceğim. tedbir almak senin en mühim vazifendir. geldim ve söylüyorum. fakat ithamı saçma. karikatür. Ben. derhal tedbire tevessül veya bana teşekkür edecek zannındayım. At bekliyorum. Bunu görmek. Dedim: «Şu ne âdi yürekli ve ne dirayetsiz adam. Refet Müdâfaa-i Milli203 ye erkânından beş altı miralay oturuyorlar. Bu. bu da bütün askerler gibi nemruttur. «Müdafaa-i Milliye'ye gideyim. Hem de bunlar arasında azametiy-le meşhur. Hakikaten bu adamın şimdiye kadar bir iki şeyini bi204 lirdim: Tamamiyle. Cephane ile amele taburunu bir yerde tutuyorsun. Şimdi neden faş oldu? O: (Yanındakileri gösterip) . Azamet taslıyacak. Sonra hırsı büyük ve içi fena. herif hiç sebepsiz bana kuruluyor.-tun. yengeç gibi olur ve bu esnada yüzü sahteliği akıp duran ve müfrit bir gülme içindedir. cahil. Hepsi vatan için. kedi ile peynir tulumunu bir araya koymağa benzer. «Ben de ona gidiyorum. Onu sevinecek. Daha sonra daha da gördük: Mustafa Kemal'in azameti. sır ifşa oldu? Nasıl yapmalıydım? O: «Telefonla söyleyeydin. Anlaşılıyor ki. mühim bir şey var» diyerek hitaba başladım. Dedim: «Sen ne dedin? Bana hakaret ettin?» Aramızda şöyle ve şiddetli bir kavga oldu: TARTIŞMA O: «Kendinden büyük işlere karışma!» Ben: «Bu iş benden çok küçük. Asker. fakat olur ya haber alamaz. omuzunun biri yerde. Hep kan kusardık. Ben onu hiç itham da etmiyorum. bilmek. sır ifşası mıdır? Sen casus musun ki. Yüz değil. Öküz altında buzağı arıyor. Atları istedim. Canım ağzıma geldi.otuz kişiyi şehrin meydanında yere yatırıp gıcır gıcır kesmişti. Sokakta bekliyorum. O vakit Müdâfaa-i Milliye Vekâleti Ankara Lisesinde idi. kötülük edecek. Şimdi azametinin dehşetini de öğreniyorum. Hemen kalk. insan halinden utanır.» dedim. Meclisin intihap ve tayin ettiği Başkumandanlık Heyet-i Teftişiyesindenim. Allah fırsat verip de Mustafa Kemal'in yerine o otursaydı. Haksız insan da. insanın bir elini sıkar. böyle şey aklıma bile gelmemişti. Ben: «Onlar burarım müdürleri. Bununla görülüyor ki. Hem bu benim vazifem.

Dedim: . Hilâl-i Ahmer'den birkaç makas. Talaş da buldum. gelmişim. Bunları yatak çarşafı yaptım. yün ve samandan bir mahlut yapıp bin yatak oldu. Ne hekim var. O masanın bir ucunda oturuyordu. «Adi herif!» dedim. bir tencere. «Eğer sen namuslu bir adamsan. Müda-faa-i Milliyeden de bir takım bezler aldım. Bir odayı ameliyathaneye tahsis ettim. Arada Adnan var. O. Oraya t sen gitmelisin. Sen kendini her vecihle benimle bir mukayese et! Bakalım. Müşahade kâğıtları da oldu. Yaranlar gelecek. Bunlarla bera. Bez kırıntıları.. Bu tarziye idi.. ne yatak var. ne eczacı var. iki bin kadar yatak tedarik etmeliyim..Isyânlar zamanında Çarıkın'ya gittiği vakit şeh. siz zeki. Duruyor. Ben size hürmet besliyorum. Alet yok. ben masasının önünde-. Bana sarıldı. Bunları sakat neferlere giydirdim. Refet yerine oturdu. Ben de oturdum. Her yatağın basma astım. Yana ittim. Bunları Sanayi Mektebine yerlere serdirdim. nelere maruz olduk. Adnan. birkaç âlet bıraktım. Refet geldikçe selâm vermesini bile gönlüm istemezdi ve çok defa vermezdim. Burası yara değiştirmeğe mahsus. çizmeden yukarı çıkma gibi hakaretine fena kızdım. Müdâfaa-i Milliye hin marangozlarına kerevetler yaptırdım. Adnan artık bizi barıştırdı. Refet çekildi. bilirim. beni tstiklâl Mahkemesine vereceksin. Bunlar benim bildiklerim. Başka çare yok» dedim. Adnan cılız adamdı. . Tahtadan bir pansuman masası yaptırdım. Millet Meclisi'ne gittim. cesur. Adnan beni teskine çalıştı. Ancak Millî Harekette ilk devrede aleyhimize olan isyanlarda cidden çok hizmet etmişti. Zabitleri ve ağır yaralıları da buraya aldım. istasyon civarında. Alet takımı için tencere ve mangal bulup koydum. Su-i tefehhüm oldu. Muallim kadınlar ve talebe kızlar birçok çarşaf ve havlu diktiler. Darül Muallimin de öyle.Ilâç nerden alacağız? Para da yok. «Arkadaşlar! Bundan bana iki bin tane yapın!» dedim. yerinde. Gözüm kızdı. Gözüm kızdı. Kerevetlere yaptırdığımız yataklardan koydum. işte vatan için neler çektik. Adnan yine geldi. Ben ne samimî ve ne hizmet için zahmet etmiş.^ yün. Diğer zabitler oradan çıkıp gittiler. ne âlet var. Ayağa kalktım ve: . Orada da pansuman malzemesi. beni mahkeme ile korkutmasına. Ben de onun üzerine yürüdüm. Refet'le göğüs göğü-se geldik. duruyor. Refet: «Doktor..«Hadi! Göreyim seni! »diye bağırdım. hiçbir şey yok. Refet üzerime yürüdü ve elini cebine soktu. penset gibi şeyler aldım. Çalıştılar ve yaptılar. Sanayi Mektebi büyük bir bina. Hele pek cahildir.şıkır şıkır birkaç yüz bin lirayı alıp. Her koğuşa ve onun hademesine aynı numarayı koydum. Bir müşahede varakası çizdim. talaş. ilerisine gitmedim.» dedi. Kör. «Aman doktor» dedi. merd adamsınızdır. «Hadi!» dedim.. Artık bu adamla iyi konuşamadım. çarşaf buldum. Blüzler ve bunların üzerlerine numaralar diktirdim. re elli bin lira cizye koymuş ve almıştır.Aradan çıktı. Darül Muallimat mektebinden birkaç muallime ve kız aldım. Bezleri yatak halinde diktirdim. ber.. ben duruyorum. topal olan kur'a efradını aldım. Baktım. Hilâl-i Ahmer'in de bir seyyar hastahanesi var. Yumruğu şiddetle masasına vurdum. Birkaç gün sonra harp başlıyacak. ne ilâç var. Her yatağın başına bir numara koydurdum. işi tatlıya bağlatmıştı. Bu iki binayı hastahane haline koymağa karar verdim. kendine ne meziyet buluyorsun? Sen bir sıfırsın ve benim kunduramın altındasın. Ne lahana turşusu idi.. Ne olursa olsun dedim. Tabanca çekecek vaziyet yapıyor. Sanayi Mektebinde bezler buldum.» (. 205 ilâh. Hattâ ilâç koymak için şişe bile yok. Biraz yün de buldum. Bir tencere buldum. şimdi bu ne perhiz. Bir tane de tahtadan ameliyat masası yaptırdım. Refet'in sağ eli cebinde. Bir mangal. Ameliyat lâzım olanlar için Darül Muallimin'i hazırladım. Orada bir odayı da pansuman odası yaptım.«Bana çizmeden yukarı çıkma diyorsun. Hademe oldular. Şu adamın beni böyle saçma ithamına. Benim de tabancam var. istanbul Eczahanesi sahibi . Millî Harekette böyle ne günler geçirdik. zekâca ve iktidarca Mustafa Kemal'den yüz kere aşağıdır. Sokaklarda terzilerde yığılan bez kırıtışı var. Hadi bakalım beni istiklâl Mahkemesine ver. Bunlar karyola. Birçok da kumaş kırkıntısı. Her yatağa üç yedek çarşaf yaptım. Bu bana ne muamele ediyordu. pens. Refet'in bu hali beni kendisinden iyice iğrendirmişti.

» dedi.. böyle şeylerle meşgul olduğu yok. Darül Mualliminde beşyüz kadar yatak. hem de kâh tavana kadar sıçrıyor. ahlâksız.. gittikçe cenuba yayılıyorlar ve Katranderesi boyunca şark'a ilerliyorlar. Soytarı denilen bir veya birkaç şahıs olur. Bazan ciddî ve facialı bir takım tiyatrolarda bir Piyerro. Sakarya ile bu dere bir kavis teşkil ediyorlar. Bizimkiler Sakarya'nın şarkında mevzi aldılar. Şimdi parayı bekliyoruz. Eğlence tarafım tutmuş Dedim ki: «Peki.» «Fakat şişem yok» dedi. Bizimkiler de derhal cenuba doğru yayıldılar. Bu suretle hastahane de oldu. Herkes gülüyor.. Cepheyi yine garptan şarka uzanır bir hat haline getirmeğe çalışıyorlar ve âdeta getirmek üzereler de. Meclis'in Erkânı harbi oldum diye alay ediyoruz. okurken de deli gibi zıplıyor. bizimkiler ihtiyatları da merkeze yığmışlar. Askere su taşımak için bir şey yok.» «Ya!. sarhoş adam bugünlerde azgın ve çılgın bir halde. «Ne bilirsin!. lar: Sağ cenahımızda gözüktüler. Beni bir odaya götürdü. Otuz kişi kadar topladı. Keyiflendik. Kapının önüne durdu. Anlamıyorlar. Bizimkiler yine aldanır. Hem okuyor. kâh yere oturuyor. dünya düğün bayram içinde keyfediyor. Şunun halini gören mutlaka zırdeli olduğuna hükmeder. Bu kanlı sahnede de var: Tuna'lı Hilmi. Bunları bulup yolluyoruz. «Hepsini odaya doldurunca kapıyı kapa! Önüne dur! Öyle oku!» dedim. şimale atmak. Oradan her tarafa aynı mesafe var. Yunanlılar. mebusları topluyor.. Gitti. Elimde Erkân-ı Harbiye Haritası var. Derhal getirdiler. «Allah razı olsun. Sersemler bize toplanmak.'. iki pehlivanın diğerini iyi bir yerinden yakalayıp oyuna getirmek için yaptıkları harekete benziyor. Bu hallerine güldükçe gülüyorum.Kâh ayaklarıyla dehşetli bir surette yere vuruyor. Okumak zahmetine değmez» dedim. Okuyayım» dedi. geldi. Sonra getirdiler de. Daima vaziyetten haber alıyoruz. «Ben meccanen veririm» dedi. «Bu gece bir şiir yazdım. Bir kâğıt çıkardı. Sen okurken birer birer kaçıyorlar. topluyorsun. Herkes de . Müteharrik bir sistem takip ediyorlar. hazırlanmak için bol zaman vermişlerdi. Mebuslara söyledim: «Sizden rakı içenler çoktur. Yine aynı oyunu oynuyorlar.Afyon hattında yaptıkları aynı plânı tatbik ediyor. HARP BAŞLIYOR Yunanlılar sökün ettiler. Anladık ki. Bu ikinci hastahane muntazam oldu. «Bekle! Başkalarını da getireyim. kâh küt diye kendini yere atıyor. bizimkiler bu sefer gafil değil. Sakarya Harbi-nebaktığı. Cephe bir kavis halinde olduğu için. Derken Yunanlılar birden Porsuk'un cenubunda gözüktüler. fakat Porsuk Suyundan şimale doğru. vermişti. Ismet'in aklı yine oraya saplanır diye ödümüz kopuyor.«Kafaları aşağı» dedim. Azli lâzımdı. Arattım. Yunanlılar yine şimalden geliyorlar. Bir gün beni yakaladı. okuyor. evvelki muvaffakiyeti onlara aynı plân. Bugünlerin bir eğlencesi de var. Ona işaret ediyorum.» dedi. Bizimkiler de Sakarya boyunca şimale doğru yayıldılar. Diğer ucu Haymana ovasının üstüne yayıldı. Yüz kadar şişe oldu. Hâdiselerle zaten hepimiz yarı asker olmuştuk. Herkesi güldürür. Yunanlılar.Hüseyin'e söyledim. Bir şiir okuyor. «Sahi. kâh tepiniyor.» dedi. değersiz. Düşmana göre vaziyet alıyorlar. Bu dalkavuk. Alâ. Zaten Yu206 nanlılar da buraya geliyor. Şunları bana getirin!» dedim. Şiir yazıyor. iki ordunun karşı karşıya gelişi. iyi akıl!» dedi. Gelecek yaralılara vermek için ilâç koyacak şişe yok. Alâ! Ferahlandıkça ferahlandık. İki ordunun da şimalî ucu Porsuk hizasına indi. Ankara'da şişe bulmak mümkün değil. sol cenahımıza toplandılar. Olur şey değil!. Arkadaşlar etrafıma doluyor. Alâ. Milletle uğraştığı.«Kaçıyorlar. Ama pek iri şeyler. Yâni sağ cenahımıza taarruz edecek gibi bütün kuvvetlerini oraya yığıyorlar. Eskişehir . Bunu bütün mebuslar söylüyor.. Hattâ daha şimalden de gözüküyorlar.. . Lüzumlu yere kolaylıkla ihtiyat sevke-dccekler. «Ne yapayım?» dedi. Rakı şişeleri evlerinizde yığılmıştır. Zorları yine sol kolumuzu bozup bakıy-yetü's-süyufumuzu şarka değil. işte bu devre.orada onları da armut toplar gibi toplayıp işi bitirecekler. Zararı yok. Bir taraftan da orduya su fıçıları lâzım. Keyiflendikçe keyiflendik. Yahut der ki. Elbet o büyük muvaffakiyet hoşlarına gitmiş. İsmet yine orduda. Kimin şarap fıçısı varsa aldırıp yolladık. Paskal. Bizimkiler de onlarla beraber cenuba ve şark'a kayıyorlar.

Ismet'in Eskişehir'deki cehaletini kanlarıyla yıkadılar. Sonunda bu dağların en yüksek yeri olan Çal Dağını da aldılar. Mustafa Kemal ata binmiş. Fena sinirliyim. Böyle haller içinde sekiz-on gün kadar harp pek şiddetli oldu. Bunu zaten harp başlamadan evvel Ankara'da adetâ çocuklara varıncaya kadar biliyorlardı. bir şey yiyemiyorum. Kanlan ile o lekeyi temizlediler. Burada kınlıyorlar. Yunanlılar bunun boyunca yayıldılar. sarhoşmuş. Ve şark'ta daha ileri de gittiler. Artık hep ölü halindeyiz. Bildiğim şey değil. Hattımızı ötede beride parçalıyor. Mustafa Kemal'in i eşyalarmı denk yaptı. Perhiz. Nihayet dereyi geçtiler. masraflar az kaldı boşa gidiyordu. fakat ismet Eskişehir . ilâç ne yapsam kesilmiyor. ben sonra tâ Sinop'a varıncaya kadar kesilmedi. Vaktiyle Balkan Harbi zamanında Haydarpaşa'da Tıp Fakültesi Hastahanelerinde yaralılara ameliyat yaparken. tutuna-mıyorlar. Bir ishaldir beni yakaladı.Afyon hattında bilememişti. biraz geri gidip yine harp ediyorlar. Bu ishal. 23 Ağustos 1337'de başladı. Bunun üzerine Mustafa Kemal umumî ric'at emri vermiş. Teslimiyet ile beklemekten başka çare yok. onun Arnavut ve hususî hizmetlerinde kullandığı yaveri Salih de cepheden geldi. Kaçmak yok. Yunan'm Çal üzerine ve sol cenahımıza son şiddetli çullanması meğerse 10 gündür söktüremediğini gören Yunan ordusunun ümitsizliğe düşüp ric'ata karar vererek.. yeniden ordu meydana getirmek için edilen 208 bu kadar emekler. orduya gidip bir şey yapmak iktidarını haiz değilim. Düşmüş. Bu lekeyi kanımızla temizleyeceğiz. Ordumuz. Hakikaten öyle yapıyorlar. Bilhassa sol cenahımızı sıkıştırıyorlar. Birer ikişer kaçmak istediler. Hayatımın en fahra değer işi budur. Bizi tozarlarsa. Hele Ağustos'ta suyu kuruyor. Bunu yapabilmekle Türk Milletine pek büyük bir hizmet ettim ve bununla iftihar ederim.. bu kadar kanlan. fakat Fevzi aym zamanda başka bir teklif daha yapmış: «Düşman ric'at ediyor. Sağ cenahımızla Sakarya üzerine bir . Kaçıyorlar. Onun gibi Bu Çal Dağının düşmesi bütün ümitleri bitirdi.. Bırakmadı. Meclis'te ne kavgalar ettik. Bu manevralardan sonra harp. kaburga kemiği de kırılmış. beriki de dinlemiş. Alınan tedbirler hep benim tedbirimdi. ordumuzu öteden -beriden vuruyor. Birçok yaralı birden geldi.. hep gittik. şehidleri. Bana cephede gezerken: «Eski kuvveti verin. Katranlı-dere ehemmiyetsiz bir dere. Arkalarını Haymana'ya verdiler. Bu harbi zabitler kazandırmıştır. Yer veriyorlar. Sakarya Harbi diye anılan bu mühim harpte. zabit telefatımız müthiştir.Vurup kırıyor ve geriye itiyor. Zabitlerimiz arslan gibi döğüşüyorlar. Neferler de aşağı değil. : Ben orduyu harbe hazırlamak için büyük bir gayret yaptım. Ne haldeyiz. hürriyeti. Her taraftan 207 hücum ediyorlar. Fevzi bunu söylemiş. Ankara'da hastanedeydim. Böyle yapıyor. fakat harp için bir iş yapamam ki. Bereket versin Fevzi'ye. Ric'at emrini geri al!» Ne ise Mustafa Kemal ric'atı durdurmuş. Ağzımızı bıçak açmıyor. insan bu hale uzun zaman tahammül edemiyor. bunu setr içinmiş. ölenin silâhını alıp harbedi-yor. Bekliyoruz. Bu haber de geldi. iğne iplik oldum. tşte Fevzi gayet vahim akıbetli bir vaziyeti kurtardı. Ana baba günü yaşadık ve şimdi nasıl bir iğneli fıçıda oturuyoruz. insan tuhaftır. Gece uyuyamıyorum. Bunu Fevzi sezmiş ve Mustafa Kemal'e demiş: «Aman ric'at etme! Çünkü düşman ric'at ediyor. gidiyor. Yeniden Türk milletinin istikbali. bir taraftan da ağırlıklarını Sakarya'nın garp cephesine alıyormuş. fakat mütemadiyen şimale atılıyor. sonra böyle de güldük.gülüyor. Nefer öldükçe yerine depodan geliyor. Düşmanı atacağız» demişlerdi. hayatı tehlikeye düştü. Artık harp meydanı Ankara'ya bu kadar yanaştı. Zabitlerin kahramanca döğüşüşleri. Gündüz hastahanelerde meşgulüm. Nihayet biz adım adım çekile çekile Ankara'nın cenubu garbisindeki dağları Yunanlılar tuttular. doğru Ankara'ya girecekler. Düşman. Artık çalışırken top sesleri işitmeğe başladım. karış karış. neferlerden verilen binlerce şehidler. Çatalca'daki top seslerini de işitmiştim. Bu harpte zabitlerin gayreti adeta işitilmemiş bir şeydir. Haber geldi. Bu da onların gayretini gösterir. «Hadi siktir» dedik. Zayıfladıkça da insan sinirleniyor. fakat karış karış. Kimsede can kalmadı. Bunu Mustafa Kemal yapıyordu.

fakat Sakarya'da ordumuz öyle perişan olmuştur ki. Bizim ağa bunu dinlememiş. Bir bomba patladı. Keçi eti ishal yapmış.. Hemen aşağı indim. Doğrusu pek mahirmiş. Bizimkiler sağ cenahımızdan Yunan ordusunun ric'at eden dündarına hücum ediyorlar. manı olduğu bir mevsimdi.. Ağırlıklarını götüremez. İstasyonda vagon tutuşmuş. Darülmuallimîn'de ameliyat yapıyorum. Ordumuzun on günlük mukavemeti. perişan olurdu. Geçenlerden biri: «Ayol. şimendifer hattından da uzaklaşmışlar.) miyeti. {J Salimen kurtuldular. hayvan gibi nakliye vasıtaları yok. Atları istedim. Bir iki gün . Yaralı zabitler balkona koşmuşlar. fakat büyük ümit ile tâyin edip gönderdiğimiz Başkumandan bunun farkında değilmiş. kaçırıldı. Darülmuallimîh ile Millet Bahçesi arasındaki sokaktaydım. şimendifer hattından uzak kalır. yine sözünü kabul ettiremeyip susmuş. yemişler.. Yunan ordusu Porsuk suyunu takip ederek Eskişehir'e doğru ric'at ediyordu. millî cidalin dönüm noktasıdır. Millî dâvada en mühim harp. 13 Eylûl'de bittiğine göre t bu harp yirmi gün sürmüş demektir. İSHAL OLAN YUNAN ORDUSU! Meğerse Yunanlılar on gün yaptıklan büyük gayretle cephelerini Ankara'nın cenubuna kadar sürdüler. ken raylara adetâ her adımda bir dinamit koyup hattı harab etmişler. Bir defa yirmi gün sürmüş. derhal müthiş korktum ve içeri girdim. Bir yer bulup saklanmış. Halbuki Yunanlılar bütün ordularım zaten geçirmişler. Millî dâvayı.. arkadaş ve . Ekmek bulamıyorlarmış... Ancak yanlarda iki fırkaya hareket kabiliyeti verilebilmişti. Bu gazetenin o esnada orada bulunan bir muhabiri yazmış. Cenub'tan giden kuvvet Yunanhlar'dan bir takım esir ve eşya aldı. ric'atları esnasmda Ankara'dan sevkiyat yapamayalım. Harbin son günleriydi. Bu taarruz yapılıp Beylik Köprü bilhassa Kavuncu Köprüsü'nü tutsaydık. bıçak sırtı kadar kalmış iken izmihlalden kurtarmıştı.» demiş. Nihayet beş altı gün sonra Mustafa Kemal t de anlamış ki ric'at ediyorlar. Meğerse Yunan tayyaresi bir yangın bombası atmış ve istasyondaki trene tam isabetle indirmişti. harp yok. kimse yok. Hattâ rivayetler ettiler: Kumandan da orada imiş. Araba. kımıldamıyorlar. Ordularına yiyecek ve mühimmat yetiştirememişler. Bizim Eskişehir ric'atında gaflet edip bıraktığımız ve onların girip topladıkları keçi. şimalden bunların sağ yanma. mes'ele de o vakit bitecekmiş. Şimendifer bu suyu takip eder. Çok defa bir insanı cesur veya korkak yapan. kımıldamaya hali kalmamıştır. Yunanlılar'da hiç bir taarruz yok. Meydan muharebelerinin üç-beş günde bitmesi lazımmış. gayet yüksekte bir tayyare. orada harp oldu. harbi bize kazandırmış-mış. gın halinde ishal zuhur etmiş. Malarya da bunları perişan etmiş.. On günden sonra bir sükûnettir başladı. maneviyatını kırmıştır.. Eğer cepheden de iki fırkacağız tahrik edilebilmiş olsaymış. Herkes müthiş yorgun. Hayret! Anlıyamıyoruz. tayyare bomba atıyor. bu harptır. Böyle giderse bütün vagonlar yanacak. Saniyen ehem. Tam sıcakların şiddetli ve malaryanın da za. Meğerse Yunanlılar boyuna ağırlıklarını ve sağ cenahlarını Sakarya'nın garbine naklediyorlarmış.Hiç . Kemafissâbık bu da kuzudur. 209 Bizim bu takibimiz Yunan ordusuna panik vermiş. Bununla onun nükbeti başlamıştır. Yukandan giden bir şey yapamadı. Fevzi'nin dediği taarruzu bu sefer yaptı. büyük bir fırsattı. Bu suretle Sakarya Harbi de bitti. denize döküleceklermiş. Bunu sonra Times Gazetesi'nde gördük. Düşmanın hamlesini. ric'at emretmiş.taarruz yapıp düşmanı geçirmiyelim. Hatt-ı . otomobil. Halbuki askerler diyorlar ki.. diğeri Haymana Ovasın'dan cenuba yanlanna ve arkalarına doğru sarktı. ric'atlerine vaki olması muhtemel bir hücuma karşı orada kuvvetli bir dündar tu-tuyorlarmış. gittiler. Herkes kaçıyor» dedi. âti zaferin müjdecisidir. Onlar da ırmağı geçtiler. .. bir tane de lisenin yanına düşnllçeri gir. Hiç bir korkum yoktu. koyun sürülerinin etlerim . Felâket.Havaya baktık. Yunanlılar bir yıl sonra Afyon ve İzmir'de uğradıkları tam hezimete o vakit uğrayıp. düşman Haymana Çölüne düşer. Gider. yanıyor. Maksatları demek. Bu taarruzdan bir fayda çıkmadı. Bizimkiler de intizar halinde duruyorlar . ben de koştum. Yunan Kumandanı'nın eşyası da bu meyanda imiş. bize kalır. İnsan işte böyledir. Ama. Yunan askerinde sal.j tür. bizimkiler gidince yoluna devam etmişti. Fırkanın biri . Bizimkiler derhal iki fırka tertip ettiler. Naçar ric'ate karar vermişlermiş. Tren yanıyor.

Tayyarenin bir tanesi amudî bir surette istasyondan ötede kıra indi. Çıkardığım kurşunlan bir camekâna koydum.Ora ahalisi bu tayyare üzerine her pencereden tüfekle ateş ettiler.Havada üç tayyare var. Hiç unutmam yirmi yaşlarında gürbüz bir nefer vardı. bizim tay¦: yareyi bilmiyor. Dedik: «Bu da gitti. Bir lokma ekmeği ağzına koymuş imiş. Refet de gelmiş. Derken haber geldi. onlar da yanacak.» Alkışladık. Bunda ayıp bir şey var: Topçumuz. Cenazesini kaldırttık. hedefe isabet etmemiş. bunun da bu milletin böyle vasî arazi zapt ve idare edecek iktidarda olmadığını ispat ettiğini. Zabitlere bunun ne olduğunu sordum. «Bu kaçtı» dedik. hem de yaralı tadavi ediyor» diyor. misket. Bütün harp müdde-tince yaralılar ile meşguldüm. Bizim yaralı zabitler de orda. Meğerse tayyareler bizim imiş. Hiçbiri vurulmamıştır. Havada ötede beride beyaz duman oluyor. «Peki» dedim. Sağlam vagonları uzaklaştırdılar. geceli gündüzlü üç gün yedi. Başmakale olarak neşrettiler. Kurşunu çıkardım iyi oldu. Doğrusu çıkmağa tereddüt ettim. işlerine yarayacak müesseselerin yerlerini biliyorlarmış. kayboldu. patlayan şarapnellerdir» dediler ve ilâve ettiler. Bîçare ekmeğin yansı ağzında yarısı dışında öylece ölmüş. şarapnel parçası çıkardım.Bunları sonra Tasviri Efkâr Gazetesine gönderip neşrettirmişler. uçuruyorken topçusuna haber vermiyor. Bu iki vagon yandı. Muhtelif nâsiyelerden birçok kurşun. Tayyarelerde işaret yok. bir bomba da bir tavlaya atıp savuşmuştur.» Bir tanesi yükseldi. büyük bir cesaretle uğraştılar. Yunanistan'm istiklâlinden başlayıp bir asırdır besledikleri malûm helenizmayı kendi elleriyle Haymana Çölüne gömdüklerini. «Beni çabuk iyi et! Gideyim gâvurlarla döğüşeyim» diyordu. Anadolu ortalarının müstevli orduları uğursuz geldiğini nitekim Haçlıların mühim bir kısmının da Kılıç Arslan tarafından bu Haymana'ya gömüldüğünü bu uğursuzluğa dair tarihin çok şahitleri olduğunu yazdım. Dörtnala vardım. Fakat artık harp bitmişti. Yanan vagonların kancalarını çıkardılar.Müdafaa-i Milliye Vekâleti idi. Bunda Yunanın dâülmezebe uğramış. Cepheye gidecek misin?» dedim. Bombadan bir parça kaburga kemiği arasından girmiş.yanındakilerdir. Bu kadar top ve tüfek yaylım ateşi beş para ! etmemiştir. Bir bomba da liseye atmış. Birkaç kişiyi toplanmış buldum. Tasviri Efkâr resimlerin altına benim için «Bu adam orada hem siyasî çalışıyor. Eğer bunlar diğer vagonlardan ayrıl-mazsa. Gösterdiler. bu iş bina allında da olabilir. midesinin alamıyacağı kadar yediğini. intizamım takdir etti. «Üç Yunan tayyaresi gelmiş. Ameliyat yaptığım zabitler fotoğrafçı getirtmişler. Biraz sonra at geldi.Makasçılar ve diğer bir kaç amele. Yunan tayyaresi bir daha gelirse harbetmek için tecrübe ya{wcaklarmış. BİR SKANDAL! Bir şey daha zikredeyim: Yunan ordusunun gelip gittiği gün bizimkiler derhal Ankara'nın etrafına havaya atar bir takım toplar koydular. Pek alçakta. Bu bomba mektebin yanına düşmüş.iki grup çıkarmışlar. Dediler: «Bu vuruldu. orası delik. İnsan böyle askerlerle iftihar ediyor. Ne göreyim: İçindeki zavallı memur çay içiyormuş. Herkes bu hastahanelerin yoktan böyle meydana gelmesini. bunlar kendi maharetleri. «Hadi iyi oldun. Topçular bunları düşman tayyaresi zannedip ateş . Ortalarına aldılar . Şükür iş bununla bitti. «Nihayet. O da hayretle söyle210 miş. Beynine kurşun girmişti. «Makasçıları arattım. fakat midesi pek küçük bir mahlûk olduğunu. Demek Yunanlılar Ankara'dan haberdarmışlar. Bana da rica ettiler. Orası o vakit. bizimkiler bombardıman ediyor» dediler. «Yerden atılıp. ilerledi. Sonra bu işi tertip eden Müdâfaa-i Mil-liye'dir. Adetâ evlerin damları üzerinden uçuyor. Ertesi günü ise bir bombardımandır başladı. Tayyare. iştihası büyük. Bu da orada indi. Hele istasyona koşayım» dedim. Bir makale yazıp Hâkimiyet-i Milliye Gazetesine gönderdim. bu dumanlar nerede? «Bu tayyareler nedir?» dedim. bir de topçuların maharetsizliği sayesinde salimen yere inip kurtulmuşlar. Sevindi. Bunların işlerini görmek.«Hiç nişan alamıyorlar» Hakikaten tayyareler nerede. Yandaki vagona girdim. «Hemen yolla efendi!» dedi. Binden ziyade yaralı birden geldi. İki vagonun işi bitmiş. bu sebeple hasta olup kustuğunu. Tayyaresine işaret konmamış. Bir tanesi Etlik tarafına doğru gitti. «Oğlum! Hacet kalmadı. Balkona koştum. Bu Yunan ordusuna mersiye makamında idi. . Pansuman değiştirmekle meşgulüm.» dedim. etmişler.

Artık benim işim de bitti.. Diyecek yok.)imahzdır. birine ben bindim. Mustafa Kemal'e mürailik eder. Para ne olacak?... Dünya bu!. Şimdi Eskişehir .). Benden ' hiç bahsetmiyor. Büyük bir istikbâl ile karşılandı. Başkumandanlık meselesi hakkında söyledikleri de (. Va-. şan kazandı. Bu filinta güzel bir tüfektir.. adetâ sıfıra müncer olmuştur. Hemen Sinop'a gideceğim. Mebuslar yine köpürdü.. Türkiye yeniden kurtuldu.. Fakat hepsi (*) Söylemek.. emirleriyle tedbirler aldığını söylüyor. Fakat dipçiği yara içinde. Koç Bey Ankara'yı basacağı vakit almıştım. Sinop'lu Hacı Ömerzâde Hacı Murat da Ankara'da asker. Bu ne vahim yalan.Afyon bozgununa. Kendisi Meclis'in kararı ile bunları icra etmiştir... Onu kullanan kaç kişi ölmüş. Nutkumda mevcuttur. Bu tüfek filintadan daha iyi..... •. Başkumandanlığa tayin işine.. Her işi böyle ise.. Zafer şerefine ona da izin aldım. Gazilik hadi. Bu ric'at emrini Ismet'e kendisinin verdiğini söylüyor. Moskova'ya götürmüş ve yine ge-1 tirmiştim.. Biz de bunun böyle olacağını Meclis'te söylemiştik. Bize birer tüfek verdiler. Sonra Yunan Tüfeği ile de Sinop'ta ve Ankara'da nişan attun.. O dersle Ankara'nın kargaları bile öğrendi. Hem de dört milyon lira. Millet Meclisi'ndeki müzakereye.. Pek hastayım. Aferin Refet'e!... O da kendini beraber sılaya götürmemi rica etti... Mustafa Kemal Ankara'ya geldi. Bunu daha Yunanlılar Sakarya'ya gelmeden evvel Ankara'da çocuklar bile biliyordu.. Afyon -Eskişehir bozgununu Yunan Ordusunun üssülharekesinden mahsus uzaklaştırmak için bir tertip olarak gösteriyor.Onu sen Eskişehir-Afyon harbinde bilmeliydin.. Mebuslar bu zafere ait hatıra olmak üzere Yunan tüfeği istediler. Düşmanı üssülharekesinden uzaklaştırmak için böyle müthiş bir bozgunluk mu yapılır. Ve ordumuz in-hilâl edip.. Mustafa Kemal bu sahifelerde (.' neli tüfeği verdi. Imalât-ı Harbiye dipçiğine adlarımızı yazmış. Tunalı Hilmi. Kimbilir neler 1 görmüş? Kaç harpte bulunmuş. sonra da ric'at emri verip kaçmağa hazırlanan. Müthiş bir yekûn!... Başkumandan olmak istemeyen. Bizim atın birine o bindi..> Buna derler kör döğüşü. Aleyhime bir şey olsaydı bağıra bağıra bahsederdi...) bunu te'vil etmek istiyor. Tebdil-i hava ve tedaviye muhtacım. Yeni oldu. Fakat para vermediler. saçmalamak ve yalanla ilgili beş kelime metinden çıkartıldı... o kaç kişi öldürmüş? Sinop'ta dipçiği düzelttirip cilalattım. vah yazık!.. Fakat edemiyor. Nihayet gaziliği aldı. Bunlar bütün benim tedbirlerimdir.. O mühim müzakerede ne olduydu. Etmez... Şiir yazdığı için Mustafa Kemal ona bir Luis maki...» diyor.. kendine şeref vermek. Benim zaten bir filintam vardır.. bir kumandanı uşak gibi oynattığını da itiraf ediyor. Zaten bizim hanım da sabırsızlıkla beni bekliyor.. (. 1..).. Tak-ı Zaferlerden geçti.. Bu bir müthiş bozgunluktur. Yola revan oldum.. Onun hatırası idi... Bununla bir de askerî işleri de yaptığını. 212 ALTINDİŞ OLAYI . Kendi kendine istiyor. Sakarya Harbine Mustafa Kemal ne diyor? Bir de ona bakalım..ayî isabetimizi gösterdi... Ne yüz!. Meclis'ten gazilik unvanı ve dört milyon lira mükâfat istedi.. Aynı zamanda bu hezimetinin kendi eseri olduğunu da itiraf ediyor demektir.. '" Sahife 282 de «Sol cenahımızdan ihata edeceğine hüküm vermiştik. Bu adam doğruyu (.. Bir kumandan mesuliyetini deruhte ettiği bir ordunun işini resmî bir vazifesi olmayanın keyfine nasıl bırakır? O adamda hiçbir izzetinefs yok mudur? işte ismet de böyledir. şimdi ne oluyor? Binlerce insan öldü. Diğer sahifelerde hep kendini medh. Millî Cidalin iki aziz hatırası olarak bunları Sinop'ta saklıyorum.2 ilh. Yunanlılar'in tü211 fekleri pek iyi imiş meğer... Mustafa Kemal şimdi döner dönmez... Bu iki tüfeğin birçok fişekleri de var. Nutkunda sahife 388 den itibaren bunlardan bahsediyor. Adetâ ayakta duracak halim yok..

istanbul'dan Milliyet Gazetesi geldi. Aklım. Mahmut'un ki de şarlatanlık. Bu adam Ankara'nın şarkında ve pek yakınında yolları kesti. Onlar için kanlarınızı dökmeyin.Beni Padişah yolladı.» adında bir Çerkeş baş olup.. Zavallı Türk'ü rezil edip duruyorlar. Bir takım casuslar ve aleyhimizde hareket edenler tevkif edilmiş. O celselerde Meclis'te asla düşmanı mağlûp edeceğim dememişti. behemehal onda kanaatim vardır. Yaptığı budur. Hakkı Beli ic. yapabiliriz dediğim zaman.-. Siirt Mebusu Mahmut bunlara bol propaganda yapıyor... Mahmut onun bir mahlûkudur. Bir aralık Tevfik Rüştü. Mustafa Kemal.. hem de şerir değil. DOKTOR ADNAN VE HALİDE EDÎP Doktor Adnan iptida Sıhhiye. Bir daha Ankara'dakiler için harp etmeyeceklerine dair karıları üzerine talak-ı selâse ile de yemin ettirip geri yolluyor. Yaptığı hep dalkavukluk.. beni rezil olsun diye Başkumandan yapmak istiyorsunuz» demişti. silâh ve eşyayı da zaptediyordu. Bu sözümü şöyle böyle ortaya atılmış bir söz telâkki edenler olmuştur. Fakat.. ama burda tam kibr-ü azamet içinde. Dalkavukluk vazifesidir. Firarı asker buldukça kendine uyduruyordu. Mustafa Kemal'e âlet olarak müthiş komünist idi de. milletin zulümden. herkesle hoş geçinmek isteyen bir adamdır. Onunki de. milletteki bu istidadı görmüştü».. Asıl beriki utanmıyor. üzerine kuvvetler gönderildi. Ve ne (. oradan Çorum'a sevkediyorlarmış.. ferasetim. Bu adam kendisine propaganda yapmakla»meşgul. Galiba yakında eski Roma'lıların diktatörleri gibi Tanrılığını ilân edecek. Hiç bir noktada en ufak ve en büyük meselelerde milletimi sözlerimle ve hareketlerimle aldatmamış olmakla müftehirim.» Hakikati ben yazdım. Düşmanı mağlûp ettim. bu damı yalan? dedikleridir.Galiba bir iki yıl daha geçerse bu adam aksınnca. Koca Türkiye'yi inkırazın uçurumuna atan beş-on ittihadçı kodamanına bu adam on yıl dalkavukluk. Ankara'yı Kayseri'ye nakilde devam etselerdi. sonra Millet Meclisi ikinci reisi. behemehal düşmanı mağlûp edeceğiz demiştim.. Hem Bursa'da bunlara ne lüzum var. İtiraf etmek lâzımdır ki. Bir çete teşkil etmişler. Gelen cephane. Yapacağım. )ce sinir(. Ne derse onu yapmak. inkıraz felâketinin. ona muhalefet edenleri yumuşatmak ve yola getirmeğe çalışmak. yâni bu satırları yazdığım esnada.. Bunlara «Altındiş. Bil'akis. Fakat zeki ve oldukça malûmatlı. Ben ise o insanlara behemehal muvaffak olacağız diyordum.. Velinimetine hizmet ediyor. Bakalım nereye kadar varacak. ümitsizlikten Ankara'dan kaçıyordu. Evinize dönün» diyor. Dahiliye Vekili. onu da büyük hikmetler diye yazacaklar. Efendiler. âletlik etmiş. Sakarya üzerine bir nutuk imiş.. zahîr olmuş.). ortalıkta büyük bir bedbinlik vardı. harpten çektiklerinin mesuliyetini sırtında taşıyan bir adam. fikir sahibi bile değil. Yunus Nadi ile beraber. Şu «Aklım. Şimdi. gördünüz. bir noktayı hatırlatmak isterim. yapacağız. «Türk tarihi için mühim vesikalar» diyor! Hepsi sıfır.Burda diğer bir vak'ayı zikredeyim.. Bunları harp başlayınca Ankara'ya. gece ansızın muhafız jandarmaları yakalayıp silâhlarını almışlar. Yaptığı daima Mustafa Kemal'in suyunda gitmek. Başında kırmızı güneş şualarıyla süslenmiş ve çerçeve içinde bir yazı var «Büyük Gazi'nin henüz neşredilmemiş hasbıhâl ve nutukları» deniyor. Eskişehir Hastahanesinde imiş. 213 Bu ne gurur? Hem de kof (. Güçlükle tenkil edildi.. Kibri her gür artıyor. Ayyuka çıkarıyor.. «Ankara'dakiler gâvurdur. Müdâfaa hazırlığına büyük sekte vuruyordu. Baktım Mustafa Kemal Bursa'da bir nutuk da söylemiş.. Beni ilk Başkumandan intihap ettikleri gün düşman ordusu Sakarya'ya geliyordu.) Nutkunda bu kadar azmamış. bizi bu adam kesecekti. onu da görüyorsunuz. Akın akın gelen kur'a efradını tutup. «Ümid yok. Bu adam burda ne diyor.. Ne ise... Bu adam yumuşak başlı. Bunu da buraya ibret için hulasaten naklediyorum: «Millet'le temasım benim için en kıymetli bir feyiz ve ilham şulesi oluyor. Ve Başkumandanlığı kabul etmemek için günlerce uğraşmış. (*) Şeytan anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı. Elâleme karşı ne çirkin şeyler. O sözü heyecandan mütevellit bir lâftan ibaret zannedenler bulunmuştur.. Elinden . Deveyi tuttu bir yılan. ferasetim Milletteki bu istidadı görmüştü. Başka bir marifet ve iktidar göstermedi. Eğer hükümet. Bu adam başımıza bir belâ idi. Zaten lltihadçılara da aynı şeyi yapmıştır. Böyle gittikçe büyüyordu. Kimseye fenalık etmez..

'"•'' Orada ateş yakar. Zabit şaşaladı.. Yüzündeki kanları yıkadım. bir fiske vurmağa hakkın yoktur. Yerde yatan yaralı ayağıma sarılmış.. Mustafa Kemal de. Bunlar Ankara'da herkesin ağzında. Hepsi bir şey değil. Ben: «Sen kim oluyorsun. Halide Hanım Ankara'da pek durmuyor. «Bunu arabanın yanına götürün» dedim. Adnan ile yaşamıyor. Hem de tırnak kakıyor. Bütün müntehib-i sârülere imza ettirememişler. Gözgözü görmü(*) Yalan ve maskaralıkla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı.. intihap gizlice olmuştur. Sütten başka bir şey yiyemiyorum. arabaya uzandım. Bizim atın iyisi Çankırı'da kaldı.O. o çadırdan o çadıra gidiyor. Bir çukura düşüp gitmek mümkün.» diyorlar. Halimi unutmuşum. Zabite dedim ki: «Bu nedir?» Cevaba vakit vermeden bütün kuvvetimle suratına bir tokat aşkettim. Karını ordudan buraya getirt de. Bu eşkıyadır. 214 yor. Kâfi görüldü. . Bir aralık bir kıyamettir koptu. «Böyle lâkırdı ile uğraşacağına. Mebuslar en ziyade onun orduda dolaşmasına kızıyorlar. Koştum. Mecrûhda ses yok. ekmek. Bir hanın önünde durduk. asker rahat harbetsin!» diye bağırdılar. Baktım benim adamların ikisi de gelmiş. Münakaşa ediyorlar. Fethi'yi derhal istanbul'dan mebus yaptırdı. kılına dokunamazsın. Yanımda. Adnan'ın da bunlara şahid olduğunu söylüyor. Hele «S» nın peşini bırakmıyor. peynir. Öğle oldu. Zaten Anadolu'da bütün seyahatlerde öğlen üzeri dururduk. bir adamı kafasının pekmezini akıtıp bu hale koyuyorsun?» dedim. intihap yolunda değildir. Kara Vasıftır. Baktım bir adam koşup kaçıyor. Bilmezsiniz ne hınzır eşkıyadır. bir de baktım ki.. Mendilimi çıkardım. bizim tarafa doğru geliyor. SİNOP YOLUNDA Murat'la Sinop'a doğru gidiyoruz. Mazlumu zalimin pençesinden kurtarmak hissi tabiîsi bende galeyan etti.. O başka. Mustafa Kemâl'den onbaşılık almış. Götürdüler. Kimi Halide ile birleşince Adnan'ı ailesinin reddettiğini. Bu adam Çer!' -kes Tahsin eşkiyadandır. Nenin nesidir bilmiyorum. Usul budur. Üç kişi olduk. Halide orduda. Neferler de gittiler. Kastamonu'ya geldik. «Zevcesi olsa Halide Edip diye babasının adım taşımaz. şimdi de Halide Adnan olurdu. içtim.» dedi.. Aldım. herifin kafasından avuç içi kadar bir deri (serime) ayrılmış. seni utanmaz. arkasından bir jandarma zabiti elinde kalın bir sopa koşuyor. Bunlar Fethi. hiç danlmadı. Herif arabanın hizasını geçti. Maiyetinde Sinoplu neferler var. Halide defantazi ve (. Bir karışık ism-i fail.) meşguller.. kan yüzünü... ölüyor... Biraz da sıcak tutan hususi kaplara koruz. Adnan geniş adamdı. Kafası bu deyip sopasını vurdu. Murat'la Tahsin de yemek yemek için gittiler. kafatası kırıldı ve öldü. Müslümanlığı kabul edişini hikâye ediyor. «Aman beni bu zalimlere teslim etme» diyor. Zabit kaçtı.» ile macerasından bahsedİ3'or. Orada bıraktık. can kurtaran yok mu?» diye bağırdı ve yere yuvarlandı. Süt buldurdum. Herifin kafasından kan fışkırıyor..» dedim. Metresidir. Muhid•'' din Paşa (şimdi Mısır Sefiri) orda kumandan. Kimi Halide'nin babasının yalıudi olduğunu. Vaka ve manzara aklımı başımdan aldı. «Seni zalim!» dedim.C. bir daha.. Deriyi yerine getirip sıkı bir surette bağladım. Zabitse boyuna hem küfrediyor. Sakarya Harbinden evvelki meşhur celse-i hafiyede Adnan dalkavukça ters bir lâkırdı söyledi. kimi değil diyor. Şimdi aramızda Malta'dan yeni adamlar gelmişti. Benden elli adım kadar bir mesafede zabit yetişti. Pek V hammış. Ben: «Senin vazifen eşkıyayı yakalamaktır. Ötekiler zaten mebus. Gülünç şey. her tarafım kıpkırmızı boyamış. Rauf. Arabadan atladım. Seni zalim.bana bin dua ediyor. Mebuslar türlü türlü bundan bahsediyorlar. Kimisi Halide'nin «H. pastırma gibi şeyler yeriz. Biraz sonra: «Sen kim oluyorsun ve ne hakla beni dövüyorsun?» dedi. Mustafa Kemâl. Bir araba tutup yola devam ettik.Görüyorum. Yürüyemiyor. Götürürsün adalet onu lazımsa asar. Benim • ¦ hâlâ ishalim var.gelirse iyilik eder. Çay yapar ve içeriz. babacan. Jandarmalar da yetişti. Kaçan adam: «Öldüm. . hem vuruyor. Canım ağzıma geldi. onun arkasında da ellerinde tüfek beş altı jandarma koşuyorlar. Zannettim ki. «Ben jandarma zabitiyim. Ne ise şehre girdik. Eski kocası zamanında nasıl Halite Salih adını taşımış ise. Bir tanesi izin alıp kendisini de Sinop'a götürmemi rica etti. Geceye kaldık. Sonra yolda içeriz.. senelerce görüşmediğini söylüyor.. Taşköprü'den geçtik. orduda zabitlerin arasında. Kimi Adnan'ın zevcesi.

Dedi ki: «Siz benim mülazımı dövmüş. O gece rahat bir uyku uyudum. iki üç gün sonra ishalim kesildi. Merhum Adliye Nâzın Abdurrahman Paşa Kastomu'na Valisi iken başında bulunarak bu yolu yaptırmış. Ankara Sinop yolunu çok yapüm. Af ediniz. «Siz kimsiniz?» dedi. Birçok köprüleri İtalyan ustalar getirtip. Güzel yemekler yedirirler. Sinop'lular da bizi bütün halk kale dışına çıkmış. Yazık ki. Ve «Afediniz beyefendi! Fakat bir zabiti halkın önünde döğmemeli idiniz» dedi. Bizi çok yormuştur.» Dedi: «Beyefendi. Ama vaka o kadar müthiş ki. Boyabat-h'lar bizi ağırladılar.» «Rıza Nur» dedim. Bir tulum peyniri vardır. Oraya mahsustur. Şimdi elli yıl var çok yeri bozulmuş. bir eşkıyayı elinden kurtarmışsınız. Derken bir yüzbaşı geldi. bize tahsis etmiş. Her yerde büyük eşkıyalar gördüm. Boyabat'dan Sinop'a bir şose var. Patlıcandan. Sonra anlatıyor: «Seni tanımadım. silâha davranırsa ne yaparız? dedik. Çamaşırlarımı değiştirdi. O da midemi düzeltti. Pek alçak uçuyordu. Beyannameler attı. Ani oldu. Evden gördüm. pislik içindeyim. etrafı çamlıktır. Mazlumu zalimden kurtarmalı» dedim. karşıladılar. Eve girdik. biz sonra ve hâlâ onu tamir edemiyoruz. Mağlûbiyetler. bir fiske bile vurdurmayacaksınız. Taşköprü'den Boyabat'a kadar şose yoktur. oyluklarım yara olmuş. ben de şimdi anlıyorum. ölü gibi sönmüş idim. Bu suya acı su derler. Rica ederim. Siz ne cesurmuşsunuz. Hem de ilâçsız. yeşil fasulye ve sâireden bir turşu yaparlar. Hastalar gidip istifade etmeli. Bunların da başı eşraftan Şimşir/ide Hüseyin Efendi'dir. Bu su mide rahatsızlığı için fevkalâde bir sudur. Ama pek rahvan. Evet iğne iplik olmuş.Şimdi düşünüyorum. Beni bir iki saatlik mesafelerden karşılarlar. elimde ihtiyarım kalmadı. Bu adama 215 . Ve deniz ayağının altındadır. Suyun çıktığı yer bir tepede olup. Beni soydu. büyük adammış? O. Bunlar sterilize edilse konserve halinde kutulara konsa ne güzel bir ticaret ve servet olur. Bir rahatlık duydum. çoluk çocuklar ve babam var. Yalnız henüz tabiatın bize ihsan ettiği şeylerden istifadeyi bile bilemiyoruz. Oraya oteller ve emsali ile Avrupa menba şehirleri gibi bir hale koymalı. «Ne yapacaksınız? Meseleye ba-kın»dedim. Ata binmekten de kıçım. yolu yapmış. Pek korktuk. Avrupa'nın en nefis peynirleri gibi güzeldir. boşuna akıp gidiyor. Arabadan ziyade ata biniyorum. yıkadı. Köhne bir at. Güzel hindileri. Atın kafası filân yok. Dağ başında böyle iş yapıyorsunuz? Ama bir daha yapmayınız» «Haksızlığa karşı insanın vazifesi budur. Bu adam hınzır bir eşkıyadır. Zahmetlerine yazık!.» «Evet yaptım. Boyabat'a geldik. Derim simsiyah. Ya şimdi zabit ve jandarmalar . Arabanın devrilmek ihtimali var. bu zabiti kumandanlığa ihbar etmeyiniz. böyle bir su Allah vergisi. Fevkalade nefistir. Bir iki saatlik mesafelere kadar teşyî ederler. güzel kavun ve karpuzları vardır.» '. Saçma şeyler zikre bile değmez: «Padişaha itaat edin» diyor. İsterse mahkeme assın. Bu sudan çok istifade ettim.. bir zalimin elinden kurtarmak. Siz jandarmalar insanları dövmeğe mi memursunuz? Bu adamın kafasını yarıp işini bitirmiştir. Hanım evin üst katını pek iyi süslemiş.»Dedim: «Peki siz de namusunuz üzerine bana söz veriniz. Bol ve güzel yemekler yedim. Arabadan bin kere rahat. Diyorlar ki: «Zabiti döğdün. Sinop'a vardığım gün bir İngiliz tayyaresi şehrin üzerinde dolaştı. Başkası zannettim» diyor. Kaç aydır Ankara'da yıkanmak mümkün olmadı. Üstünde kahve iç. Yoldaşlarım meğerse pek korkmuşlar. Dedim: «Doğrusunuz. Bu kadar rahat at görmedim. Görünce dondu. Yatağıma uzandım. Vaziyetini değiştirdi. 216 . Hâlâ sap sağlam duruyor. Bunu şişelerle her eczahanede bulundurmalı. her vatandaşın vazifesidir. Çok iş yapmıştır. «Peki» dedi. «Hayır isminizi bilmek lâzımdır. Hem yol yok. Boyabatlı'lardan gördüğüm misafirperverliği unutamam. karğir yapmış. Herifi aldı gitti.Biz de biraz sonra yola düzüldük. Bir mazlumu. Sinop'a vardık. Bizim karı beni bir yıla yakındır görmemişti. Cumhuriyet ricali utansın. hekimler hastalarına vermeli. bu adamı ne yapacağım? Eşkıya imiş. alt katları da diğer iki kardeşim. Boyabat küçük bir Mısır'dır! îmar edilse pek zengin bir memleket olur.Of ne hale gelmişim. Bu adam ne himmetli. Adliyeye teslim edin. Siz vazifenizi böyle mi yapıyorsunuz? Kanun bu mudur?» dedim. Gerze'den acı su getirdiler.. harbin buhranları beni bitirmiş. kaldı.

Kolundan tutup atmışlar. Sevdim. İki tarafıma oturttum. Yanımda idi. Demek alafranga musiki. ben öğreneyim. Çok şey noksandır. Sandal ile de geziyorum. Türk'ün tabiatına. Bunlara bakıyordum. Faust gibi edebî ve musikisi yüksek bir eserin parçasını Sinop'ta sokakta oynarken çocuklar söylüyor. Yerlerde çimenler zümrüd gibi. Henüz sonbahar iptidası. Hususî kız mektebinden yirmi kadar kız talebe getirttim. bana itimadı pek fazladır. Çocuğun 217 zekâsına hayret ettim. kimseyi sokmuyorlar. bana lâzımdır. Hakları var. Bizim şarkıları işittim. Konferanslar esnasında bir şey de oldu. Kârgir yaptırmasını çok tembih etmiştim. salon dışardaki sofa dolmuş. Dediler: «Bize çok hoş geldi.» Çocuğu bırakmışlar.On gün içinde kuvvetim geldi. Zikretmeden geçmiyeceğim: Bir akşam. Bir gün sokakta gidiyorum. Faust'u Türkçeye tercüme etmiştim. Basılan nüshaların diğerlerini de oraya gelen samiine dağıttım. beni bırakın ki. Girmek için zorlanmış. Meşrutiyet iptidasında hükümetten tahsisat alıp yerlere linolyum döşetmiş. Bunlar orda söylenen sözlerden ne anlarlar? Sonra bir takım ihtiyarlar giriyor onlar ne yapacaklar? Yarın bir gün ölecekler. Evim gibi severdim. Tellâl çağırttım. Hükümete yakın ilkmektep binası geniş ve müsait. içeri bırakmamışlar. klasik musikiden daha muvafık geliyor. Burda mühim bir şey anlatayım: Sinop'ta yegâne olarak bizim evde piyano var. Diğer kısmı sonra ben gidince Sinop Sıhhiye Müdürü Sait tashih etmiştir. Bir kısmı basıldı. Ama hastalardan kendimi kurtaramıyorum. Ameliyatlar yapıyordum. Halbuki Türk Klâsik musikisini sokakta çocuklar asla söyleyemez. Bunları gece konferans yerine getirttim. Teşvik edici sözler söyledim. Alâ! Artık ata binip gezinti de yapıyorum. Getirttim. Hattâ bir takım hastalar. Çocuklar bir ağızdan söylediler.Keyiflendim. Bu en sevdiğim şeydir. Bu konferansların bir kısmını Sinop gazetesi neşretti. bir kısım halkı sokmuyoruz. Bu sebeple ameliyat yapmak güçtü. Ve Türkçe güfte ile bu iki şarkıyı söylediler. Halâ söylerlermiş.Ben de düşünüyorum. Keza Ermeniler ve tarihlerinden de bahsettim. Dışarda kalıyorlar. Üç defa meşketmekle öğrendiler. Konferansları orada yapıyorum. Boş durmayayım dedim. Zevcem piyano ile bunlara musiki öğretti. . Hem mükemmel söylüyor. Samson ile Daliia'yı bastırdım. Bu hastane benim isimdir. Sebebi bu havaların çok hoşlarına gitmiş olmasıdır. bizim klâsik şarkıları bilmezler. «Hastalar sabahları hastahaneye gelsin. Janet'in Düğünü'nü de matbaaya verdim. Isıtması da güç oluyordu. Fakat bu aletleri iyi tutmamışlar.» Halbuki bu halk millî türküleri sever. havalar da güzel. Ahaliden bazısı da yarım yırtık iştirak etti. «Şarkı söylenecek. Niyetim bütün kışı Sinop'ta geçireceğim. Sinop'ta bunlar yapılmıştır. Bina belki çöker diye korkuyoruz. Sekiz-dokuz yaşlarında bir çocuk gelmiş. Orta mektepten birkaç çocuğa da öğrettik. Ve oynarken bu şarkılardan birini söylüyor. Bu sebeple onda birkaç fena tertip hatası vardır.çatma yapmış.» dedim. Çocuk demiş ki: «içeri bir takım insanları koyuyorsunuz. Sinop ahalisinin hekimliğime. Ameliyathane ve laboratuvarına kadar her şeyi ikmâl etmiştim. Sakarya Harbine dair de bazı şeyler anlattım. O vakit Said memurdu.Alafrangayı da hiç işitmemişlerdir. Boyabat. Söylenirken bu kâğıtlardan siz de okuyunuz!» dedim. Yeniden ameliyathane binası yaptırmıştık. Bu da pek sevdiğim şey. Okudular. Baktım üç çocuk sokakta oynuyor. La paratomiler de vardır. Kızlara birer tane verdim. Sonra ahaliye: «Bu şarkılar size nasıl geldi? Hoşunuza gidiyor mu?» dedim. Geceleri Türk Tarihi üzerine muhtelif bahisleri halka anlatıyorum. Gündüzleri eve hastalar doluyordu. Halk hıncahınç doluyor. Her sabah hastahaneye gidiyorum elli-altmiş hasta geliyordu. işte böyle epeyce konferans verdim. Zaten sür'atle yayılması da bunu gösterir. elimle âlet listelerini yapıp ısmarlamıştım. Sinop'ta bu sonuncuyu bilenler r belki üç kişiden ziyade değildir . Demek alafranga musiki bizim halka yabancı gelmiyor. Bir de Sinop'ta doktorlar sızlanıyorlar. İyi bir şey. Ayancık. Jandarmalar koyup. Hem de çoğu paslanmış. Başındaki köylü kız şarkısı ile meşhur Zafer Marşını matbaada yüzer nüsha olarak bastırttım. kapıya jandarma koymuşlar. Alt katın kârgir üstünü derme. Ben Sinop'ta iken hiçbiri para kazanamıyor. Bana söylediler. Konferanslar tertip ettim. Söyledikleri halk türküleridir. Kabiliyetlerine hayran oldum. Köylerden. Bu bir müşahadedir. Her şeyi yiyorum. Arası bir müddet geçti. Gerze şehirlerinden hastalar vardı. ameliyathane akıyor.

Yatağımı kaldırdılar. Halbuki bunlar. Halktaki himmet ve gayreti görmeli. Paraca da sıkıntı çekmezsin» demişti. Refikam anlattı. silâh da cephane de bulacaklardı. Uzaktan bir Yunan zırhlısı gözükmüş. her şey yolunda gitti. kardeşi Yuvan ile beraber beni kandırıp istanbul'a kaçırmak için pek ziyade uğraşmıştı. Diyor ki: inebolu'ya yanaştık. Sinop'ta çok rahatım. O da: «Ben hekim değilim» der. ders ve vatan yolunda gayret için yazılmaları lâzımdır. Evvelce hikâye ettiğim Ziya Gökalp'le beraber Samsun'dan Ankara'ya giderken gördüğüm kervan. Sinop'u bombardıman etmiş. Eczacı Altınoğlu Vasil. Ödüm koptu. inerken yük alıp verirler. Top şeklinde ağaçlar koymuşlarmış. tüfek. bu kamaraya giremezdim bile. Bu millî harplerde şu milletin gösterdiği ve her müessesenin ettiği gayret pek çoktur. Hilâl-i Ahmer'in bu hususta çok hizmeti vardır. Bir zarar vermemiştir . «Canım bu kadar yıl Lokman hekim'in karışısın elbet bir iki şey öğrenmişsin» derler. zabit aramışlar. Hilâl-i 218 Ahmer'in pamuk. Bir defa garip bir şey olmuş: Refikam Sinop'a gittiydi.» Birşey yapmayıp zırhlılarına gitmişler. Anadolu'ya gönderilirdi. Bunları sür'atle karaya çıkarmışlar. Benden evvel bir gün Yunan donanması gelip. Böyle mitralyöz bile yollanmıştır. İnsanın hoşuna gidiyor. Bütün ahali de koşmuş. Onlara sordum. Bu hamiyetli vapurcular böyle çok silâh ve cephane taşıdılar. ANADOLU'YA SİLAH SEVKÎ İstanbul bize bir düziye silâh. Çarşaflara sıkıca sarıldık. Kayıklar yanaştı. millî mefahirimizdendir. Refikam diyor ki: «Pek korktuk. Her biri götürebildiği kadar yüklenmiş. Patrik'e yazarım. Anadolu'dan İngiliz'lerin topladıkları. Büyük dalgalarda kayıkları bir vapurun küpeştesine kadar yükselir. inebolu kayıkçıları da dünyanın en cesur kayıkçılarındandır. Para ile nöbetçilerden. insanın diyeceği geliyor ki. zabitler de. «illâ seni kaçırayım» diyor. Bunu da Ali Rıza Paşa. Vapurun her tarafı ve kömürlük de silâh ve cephane dolu imiş. inebolu kısmen yüksek bir dağın arkasındadır.Acele «Kalk!» dediler. Hepsini yarım saatin içinde inebolu'nun dağının arkasına taşımışlar. Fakat çok uzaktan atmış. Artık beni âciz bıraktı. Bu suretle bu sözleri bana söylemekten de korkmuyordu. Sonra karaya çıkardılar. Acele bunları kayıklara yerleştirdiler. Türk'ün kurtulması mukadder imiş. Bu adam eski aile dostu ve kendisi de cidden namuslu adam. Orası pek dalgalıdır. bir saat evvel gemiyi muayene edebilselerdi. Yolcuları sormuşlar. Zorları zabit imiş. top. Vasil «Ben seni kaçırırım. Harbiye Nâzın Mersin'li Cemal gibi zâtlar gönderiyordu. fişek dolu. Gülleleri sahile düşmüş.. Denizin sakin zamanı da pek nâdirdi. Galiba onlardan korkmuş. mitralyöz. cephane ve emsali yolluyor. İngiliz ve Fransız askerlerinin muhafazası altında idi. ömrümde adetâ böyle rahat yüzü görmemiştim. Keyfim yolunda. sargı.Bizimkiler eski bir istihkâma ki. Bu vapur Karadeniz sahili adamlarının vapurudur. Şimdi bu hizmetleri hep ve sırf Mustafa Kemal kendine mal ediyor. fişeğin küllisi İstanbul'da depolarda. Korkup yanaşmamış. zabitlerden alınır. Bir motorla zabit ve neferler gelip vapuru muayene etmişler. Bunu işiten iki hasta kadın Sinop'a gelir.kendilerini hekime göstermez. Saatlerle zorlandılardı. Eğrisi doğrusuna rast geldi. Ben yokum.Tabiî dinlememiştim. Fevzi ve ismet gibi en iyi iki dalkavuğuna bile pek hisse vermiyor. tüfek. bu yatakta uyumak değil. Bu sefer yine tutturdu. Refikamın vapuru kalkmış. Ne göreyim. kurtuldu. Liman yok. Dünya bu!. Bir düziye bu yoldan Ankara'ya bu nakliyatı yaparlarmış. Ben bir seferine rast geldim. insana ibret. Kamarama gemiciler geldiler . Zevceme «Bize bak» derler. rövelver. Benden bahsetmiyen yalnız Şükrü Paşanın kızı olduğunu söyliyen bir kâğıtla bir Türk vapuruna binmiş. Kalktım. Yunan gemisi işaret edip durdurmuş. İstanbul'da da itibar görürsün. Ben de bir fena şey söyleyip kalbini kırmıyorum. «Canım . Benim de namusuma emin. Sinop'a Rusya'ya gitmezden evvel gelişimde. Mustafa Kemal nutkunda böyle şeylerden hiç bahsetmiyor. Bilsem. ilâçları arasında yolluyordu. Idare-i maslahat ediyordum. Sinop'a gelirken başlarına neler gelmiş. Tuhaftır bütün Anadolu Millî Hareketinde milletin işi daima rast gitmiştir. Ya bizi esir diye alıp götürürlerse dedik. benim Sinop'a gelmemi beklerler. içinde bir top bile yoktur. bir denizin dibine kadar iner. Talih. Yolcuları da denk gibi yakalayıp kayıklarına sokarlar. iftihar ettim. Hakikaten sonradan haber aldım.

kadm erkek Türk'ler de ağladılar. Bunları bırak. Mühim işleri sen yapacaksın.Yerinize kimi tevkil edersiniz. hattâ oğullan da. Adetâ ağlayacaktım. bıçakla vurmuş. Aralarında benim de bir çok reçetelerim varmış.» diyorlardı. Bir Türk'üm.. Hattâ benden evvel Topal Osman onu öldürmeğe gelmiş. teşrif buyurunuz. Sen bir Rum'sun. Harb-ı Umumi'nin o dehşetinde ihtiyar babama kardeşlerim bakmamış. Tebrik ederim.). Ve yine «Galiba bu adam padişah olmak peşindedir. Mezarına kadar gittim. Vasil de böyle gitti. Eczacı idi.. Çok zorladım itiraf etmedi. Kaatili bulamadılar. birbirimizi ihbar ve imha etmiyoruz.. Nadide meyveler ve çiçekler yetiştirirdi. Bu sefer ben evde iken. dedi. Mütarekede ben Sinop'a gelince borçları kanuna bakmayıp yine altın olarak te'diye etmiştim.Vasil efendi! Niye zorlanıyorsun?» dedim. biz seni biliyoruz. bu kanaatin doğru değil. Pontuscuları temizliyordu. Vasil onlara meccanen vermiş imiş. «Sen Ankara'ya gitme! Bu adamların içinde bulunma! Bunlar iktidarsız adamlardır. Evine gittim. onlarla meşgul olurdu. Yüzü nadir gülerdi. Sen bunların hatalarım düzelteceksin. Belediye Eczahânesinden almamışlar. Şimdiden onlar gibi tuğrasına «el gazi» yazmak için bu unvanı istiyor. Ben bütün kışı Sinop'ta geçirmek istiyordum. Fakat pek dostuz. Bir şey yapmak da mümkün değil. Pek ciddî idi. Derhal Ankara'ya . Biri mide civarında.Hazır fırsattır diyor. Bunun için seni kaçırmak istiyorum. Fakat ben Rum değilim.. Ve Nutkunda «Meclis bana gazi unvanı verdi» diyor. Beni çağırdılar. Şu adam müthiş bir (. Mutasarrıf Zihni mân 219 olmuş. Pontusçularm başı imiş. Rum'u. Sen olmazsan iki günde iflâs ederler. eker.» 'j İmza ı! Hey'et-i Vekile Reisi ¦<• Fevzi . Orda çok muktedir adamlar var. Birbirimize hürmet ediyoruz. Meclis'ten kendisine gazi unvanı ve müşirlik verilmesini istedi. Zannedersem Vasil'i şube reisi Cemal Bey öldürttü. Benden ne çıkar.» Dedim: «Vasil efendi yanılıyorsun. Oraya Paris'ten çiçek tohumları getirir. Ama bildiğimden müthiş imiş. Herkes «Canım bu adam ne oluyor? Neler istiyor? Bunları ne yapacak?» diyordu. Türklük için çalışırım. «Büyük Millet Meclisince yapılan intihapta sıhhiye ve Muaveneti İçti. Bu dostluğu hiçbir Türk yapmamış. Yunanistan kazanır. Evlenmemişti..'/ i ESKİ GÜNLER Sakarya harbi bitince ben hareket etmezden evvel iki şey olmuştu. Nasıl minnettar olmayayım? ölünce eczahanesini Boyabat'lı Eczacı Naci Bey aldı. Halbuki böyle şey kimsenin aklına gelmedi. insanlık ve insanların münasebetleri gariptir. Sensiz onlar muvaffak olamaz.» Büyük cesaretti Adam beni Rumluk için kazanmak istiyor ve bana para vaad ediyor.. Bu adam pek zeki idi. Yine içini döktü. Bugün Ankara'dan bir telgraf geldi. Vasil'i bilirdim. Sinop'un Müslüman'ı. Defterinin arasında yüzlerce vesika çıkmış. Tarih ve epey şey okumuştu. Sakarya Harbinde ver(*) Mahluk anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı. milliyetçe taban tabana zıddız.:t maiyye Vekâletine tayin buyruldunuz. Fakirlere Müslüman da demez bakardı. Vasil'e gelmişler.» dedim. Vasil «Hayır. Ben hudud hârici ve Mısır'da iken. Şahsan pek iyi adamdı. Cenazesinde bulundum. Dört aydır Sinop'ta idim. 220 . Ben olmasam da Yunanistan'ı bitirirler.. Mustafa Kemal hareket etmeden evvel. erkeği. Evvelce de bir Rum'u öldürtmüştü. Bunlar hekimlerin fakirlere Belediye Eczahânesinden alınmak üzere verdikleri reçeteleri imiş. Fikirce. başka şey var. Eczahâneye yakın bir bahçesi vardı. birgün eczahânesine biri girmiş. ölümüne sade Rum'lar değil. Vasil her ay kendisine lüzumu kadar para ikraz etmiş. Rum'luk için çalışıyorsun. En mühim işleri sen göreceksin.» Dedim ki: «Vasil efendi. Beş altı yerinde yara var. öldü.. kadını kendisine hürmet ederdi. karnında nezef var.

I diği ric'at emri. âdeti budur. taraftarlar bulmuştu. itilâf iyice hazırlanmış. konuştuk. Enver gözden kaybolmuş. kaçmak için yaverini yollayıp eşyasını denk yaptırdığı da herkesin malûmu idi. Diyorlar ki. Beni de davet etti. Şeref ve haysiyetinden bir şey kalmaz. arkadaşlarına da nereye gittiğini söylememiş.» dediler . bitmiştir. Mustafa Kemal bir milyona indi. Yâni hükümeti ele alacak. «Canım şu adama söyleyin. Ben de hattâ îsmet'e Adnan'a söyledim. Lozan muahedesi zamanında Fransız'lar Ankara ttilâfnâmesi-ne tutundular. Olamadı.lttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Avrupa'da mevcut parasıyla kendisinin kalpol alıp Anadolu'ya yollamak istediği halde Talât'ın «para bize lâzım» diyerek razı olmayıp yollatmadığını sonra Nâzım'ın da onu bırakıp kendisine iltihak ettiğini söylemişti. Moskova'da Enver bana Talât'ın aleyhinde pek çok söylemişti. Ve Enver'e Rus hükümeti Moskova'da 700 Rus Altını vermiş. Enver. Doktor Nâzım. Mustafa Kemal. Maraş Ayintap işgalden kurtuldu. Yok. Hem böyle şey lazımsa Meclis kendi verir. içimden «Kimbilir Yusuf Kemal'i ne kadar dolaba koymuştur» dedim. Fransız'lara bırakmıştır. Enver Ruslar'a tamamiyle komünist görünüyordu. Kendisine gidip «isteme! Bütün haysiyetin gidiyor» dedi. «Ankara ttilâfnâmesi» adıyla yâd edilen Itilâfnâmenin müzakeresine devam ettiler. vazgeçti. Orda zaten. Bu işin gayesi: Enver arkadaşlarıyla Trabzon'a geçecek. «Bizimle hudud işiniz halledilmiş. Meclis ise «Olmaz» dedi. Sonra yoldan çevirip dediğini kabul ettiler. Baktım Buillon fevkalâde zeki bir adam. Bu esnada ben Sinop'ta idim. Mustafa Kemal bir müddet uğraştı. Halil zemin hazırlamış. Ruslar aleyhine isyan . Fakat evvelce de söylediğim gibi zamiri başka idi.Trab-zon'da yapılacak kuvvet ve Ruslar'ın kuvvetiyle Enver hükümeti ele alacak ve Türkiye'yi komünist yapacak. Batum içtimai Nâzım'ın bu hareketini tasdik eder. Hattâ sonra Rusya'da öğrendiğim üzere «Budinov»'un kumandası altındaki süvari kuvvetleri hududumuza 221 tahşit edilmişti. Ekseriya Fevzi. Ruslar gelirler ve bir daha çıkmazlardı.Bu sebeple ellerinden İskenderun Türk'lerini kurtarmak. Herkes Meclis'te bir daha kızdı ve köpürdü.Afyon hezimeti üzerine Enver. Müşirliğe itiraz etmemişlerdi. Rustov civarında hırsızlar Enver'in bu parasını çalmışlardır. Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti de bizzat azâsıyla vaktiyle Trabzon'da benim görüşüp anladığıma göre Mustafa Kemal'in şiddetle aleyhtarı. Ama İskenderun havalisi Türk'lerini kurtaramayıp. Tuhaf ve nedense Hamdullah Suphi de telâş ve çok itiraz etti. Sıkılmaz. Enver'in muhibbi idi. bu kendisi ister. Nihayet tehdid altında ve kendi adamlarının takrir ve şunu bunu ile gazi unvanını aldı. Fransızlar da oralardaki kamyon. Bu itilâfın bir iyiliği oldu. Batum'dan dağıldılar. ölür» dedim. Talât'la Enver'in arası pek açıktı. Kendi istedi. Sakarya harbi esnasında Fransız delegesi Franklen Buillon Ankara'ya Yusuf Kemal ile müzakere yapıyor. Eskişehir .Adana. Ezcümle Kâhya adamlarıydı. Mustafa Kemal (Sahife 386) da bu itilâfnâme ile çok şey kazandığını söylüyor. Enver lehine bu esnada Trabzon'da fener alayı bile yapılmış «yaşasın Enver» diye bile bağırılmış idi. Kuşçubaşizâ-de Sami.Halbuki bu benim emellerimden biri idi. fakat millî dâva bitip Yunan Anadolu'yu alırken bu adam ne dâvada? Hem de bir ecnebi kuvvetle böyle şey yapmanın tehlikesini bilmiyor. Birkaç gün geçince de «bana Meclis dört milyon lira nakdî mükâfat versin» dedi. Fethi. Baktı olmuyor. Batum içtimai Ruslar'ın iştiraki ile yapılmıştı. Küçük Talât ve daha bir takımları Batum'a doldular. 21 Teşrinievvel 1338 de imza etmişlerdir. Ateş gibi. Çok kafasız idi. Hasılı Meclis «para veremeyiz» dedi ve vermedi. fakat sonunda Buillon «imzalamam» deyip gitti. Ferit. Hattâ sonra Enver'i de imha ederlerdi. Kıyamet koptu. Yusuf Kemal. Sakarya zaferi üzerine geçmediler. çadır gibi eşyalarını ve biraz da silâh bıraktılar. Anadolu'yu te'dip etmek şartıyla sadrıâzam olmağı kabul edeceğine dair İngilizler'e söz verdiğini. Hattâ Talât'ın İngilizler'e adam olduğunu. Bu para aleyhine çok propaganda yaptı. Bir gün Mustafa Kemal Franklin'e ziyafet vermiş. bu itilâfnâme yüzünden bir türlü mümkün olmadi.Franklin Buillion yemek yedik. Bütün Meclis «01maz»ı bastırdı. para filân istemesin. Nutukta bu para mes'elesini hiç söylemiyor. Yine «Olmaz» dediler. Küçük Talât da Trabzon'da u zun müddet kalmış. lehine çalışmış idi. Fethi ve Mustafa Kemal de müzakereye karışıyorlar.

işlerin hakikatini Hey'eti Vekile'den saklar. Uğraşıyor. Mustafa Kemal yine emretmiş. Mustafa Kemal yine Millet Meclisi Reisi. tkinci Rusya seferimde bu vak'anın tafsilâtını öğrendim. istanbul'da böyle. «Artık uyudunuz. Ruslar'a oyun edip. fakat hareketleri hiç öyle değil. Bu kadar mühim anlarda yapılacak işlerin pek bol olduğu zamanda aramızda. Ondan hizmet bekliyorlardı ve icap ettikçe sevkediyorlardı. Rauf un hayatı da Mustafa Kemal ile rekabet ve zıddiyet. ordu işlerine bakmıyorsunuz. Bunu daima yapıyor.çıkarmak için gizlice Türkistan'a kaçtı. Fevzi gibi biri Hey'eti Vekile 222 ¦ Reisi olacak ki. Bu bir sarahatti. Nitekim sonunda ikinci Grupu da onlardan görünerek aldatmış. SAKARYA ZAFERİNİN ARDINDAN Sakarya zaferinden sonra yine işler eski hamam. Hattâ büyük değil. öyle de adını çıkartmış. Rauf ise yine iki yüzlü kılıç halinde. Refet de Müdâfaa-i Milliye Vekâletinden istifa etmiş. «al!» demiş. Refet'in de zoru daima Erkân-ı Harbiye Reisi olmaktır. hemen mümkün olmayan bir şeydir. Sonuna kadar da böyle olacak. ona dalkavukça güler. Bu ümidi zail olunca Basmacı hareketine iştirak etti. şimdi Ankara'da da böyle. Üç istifa mühim. hükümet Mustafa Kemal'in avucunda dönsün. Fevzi yine hem Erkân-ı Harbiye Reisi. Fevzi'yi yine Hey'et-i Vekile Reisi yapmış. Yine akıllanmamış. Bolşevik idaresinde Batum'dan Fergana'ya gizlice gitmek. Bir taraftan da Mustafa Kemal ile hoş geçinmiş. Enver yerinde duramayan. didiniyor. Enver hazır oraya varınca. ikinci Grup iyice tebellür etmiş. cehli de derin. hem Hey'et-i Vekile Reisi. Bu adama meşhur celse-i hafiyede söylediğim vakit ettiği itirafı kusurunu. eski tas olmuş. Mustafa Kemal'in yüzüne gülüyor. Sebebi: Aklı zayıftır. O da bermutad emri kabul etmiş. Nihayet ikinci Grup-çular anlamışlar. Nihayet ikinci Grup alenî bir surette teşekkül e-dip meydana çıkmış. Hey'eti Vekile'yede istediği vakit riyaset ediyor. Türkiye'ye geçemedi. evvelce ben Rusya'da iken bana söylediği tertibatı ve teşkilâtı ile işe başladı. ona âlet oluyor. Rauf u Nafıa Vekili yapmış. İki yüzlü. Hem de çirkin bir şekilde. anladığını ve aczini gösteriyordu. Türkiye'yi istilâ içinBatum'a yolladılar. Demek bu adamda mertlikten eser yok. Kendisi «Merdim» der. Orduyu yoluna koyup. Enver'in nüfusundan istifade edip. Hakikaten bu adamda açık iş hiç görmedim. yine almış. Fethi'yi Dahiliye Vekili yapmış. İKİNCİ GRUP VE DARBE PLANLARI Sonra Rauf la epeyce Hey'eti Vekile'de beraber bulundum. taarruz etmiyorsunuz. Bunlar çoktan beri Rusları iz'aç ediyorlardı. Biraz sonra Rauf istifa etmiş. Şu adam müstesna bir mahlûk. Bize ne söylüyor Mustafa Kemal'e ne söylüyor ve yaptığı ne? diyorlardı. buraya gelmiş keyf ediyorsunuz?» diyorlar. Orda zikredeceğim. Hele Enver gibi yerli olmayan. iki tarafı da kesiyor. Bu adam böyle.. Meclis'te Mustafa Kemal aleyhine muhalefet arttıkça artmış. Bunlar Rauf a «iki Yüzlü Adam. Kara Vasıf ı Fırka Hey'et-i idaresine koymuş. Hey'eti Vekile içtimaında Mustafa Kemal'in yanına oturur. Orduyu bırakıp. Yedi başlı ejderha. Özbek gibi bir takım şiveleri ve yollan bilmeyen biri için asla mümkün değildir.Bunlar Mustafa Kemal'i fena sıkıştırıyorlar. Türkmen. Bunun hakikati şudur: Ruslar Enver'i kör besler gibi beslemiyorlardı ya. Demek bunlar Mustafa Kemal'e muarız. Azerî. O da Fırka Hey'et-i idaresinden istifa etmiş. Mustafa Kemal'e öyle lâzım. Benim Sakarya taklidi olarak yine ordunun ahvalini tetkik ve kontrol için bir hey'et intihap ve teşkil ettiler. Meselâ biz Moskova'da muahede yaparken. îllâ bir baş olmak istiyor. Bunu yine istemiş. bunları nimet ile teskin etmeği düşünen Ruslar Enver'i oraya yolladılar.. fakat hiçbir şeye muvaffak olamıyor. diğer taraftan da el altından şunu bunu Mustafa Kemal aleyhine kışkırtıyor. Mustafa Kemal'in üç tane kocabaşı var. Hem de İkinci Grupa girmemiş. ikide bir onun kulağına bir şeyler fısıldar. Hakikatte her şey onun pençesinde.. Eski saltanat çok hoşuna gitmişti. fakat Mustafa . Şimdi de Fergana'ya yolluyorlardı. fakat daima mağlûp. bir tane küçük bile yapamadı. Bu sefer fazla olarak bir de Başkumandan. işbaşında bulundu da hiç büyük bir iş yapamadı.. kabına sığmayan bir haris idi. Bu Sivas'ta böyle. Fergana da sarp dağlarda Basmacılar adında Türkler'den Ruslar aleyhine kıyam etmiş bir zümre vardı. hududu kendi lehlerine yaptırmak için bize yolladılar. Mustafa Kemal yine vermemiş. Kara Vasıf da bunlara iltihak etmiş.

.. böyle olmaz. Bu pek sersemce ve hem de pek tehlikeli bir iş idi.. Benim bunlardan haberim yok. Mütehakkim-i vahide halini almış olan evde telâş ve bu vaziyet 223 içinde.... sulhsüz bir ân yaşıyoruz. hırs ve yalanda ondan hiç aşağı değil. dalavere ve kötülüklere alet olmak anlamına gelen altı kelime metinden çrkartıldı. «Orduyu oraya sevkedip Irak'ı zapdedelim» diyorlar.. iş bir günde biterse bal şeker. Başkumandanlığı zorla kabul ettirmişiz. Meclis onun namzetini reddediyor... Böyle bir vaziyette Mustafa Kemal'e darbeyi vurmak kolay ve mümkün. işi mükemmel yapm.. Sivillerden (*) Ayyaşlık. Yalıut istinkâf ediyorlar. Darbe-i hükümeti iki üç kişi düşünür. Aciz kalmış.. bir takım askerî kuvvetleri buna hizmet ettirir. fakat hep söylenmiş şeylerdir. O da Mustafa Kemal'e âlet.) olmuş.. Sonra bu herif en can alacak anda ricat emrini vermiş.. Hırs ateşinde o da onlar gibi yağlı paçavra halinde yanan biri.. Hususî ahlâkında da öyle şey var ki.) ve emsailini de biliyorlar... uyuşuk..Kemal'e muarız bir çok meb'us daha var... eşyasını bağlattı kaçıyordu. Meclis istizahla Sıhhiye Vekili Refik'i düşürmüş. Ordunun Irak'ta bir şey yapabileceği de kat'î değil. Yapsa da faydası yok. insan öyle bir günde derhal kabul ederdi.... ekseriya saçma şeyler ile uğraşıyor. Bunun usulü budur.. Mustafa Kemal ne derse iyi veya kötü reddediyorlar. Denmesi lâzımdır ki «Ne nankörlüktür?» Fakat meselenin iç yüzü var. fuhuş. önüne durdular. kendime. Bir vekil intihap olunacak. Zabitlerin kanları pahasına Yunan ordusu def edilince Meclis'ten gazilik. O da namzetliğimi kabule mecbur olmuş.. Meselâ Yunan cephesini bırakıp «radikal (!) bir hükümet olmak üzere Ingilizler'i Irak'ta vurmak lâzımdır» diye tutturmuşlar. iştirak etmiş. cehliyle beraber entrika. Ya kuvvet.. Rauf ikinci grupu darbe-i hükümete teşvik ediyor.. bir kuzu.. o. Mustafa Kemal namzet gös termiş... ikinci Grup da Meclis'te seve seve işin kanunî kısmını yapar. müşirlik.. Muhalifler ekseriyeti yapıyorlar. Zekâsı Mustafa Kemal'den aşağı. bir mülâzimlik bile ona çok. Sakarya zaferi gibi mühim ve hayatî bir zaferin arifesinde Başkumandan'a böyle yapılıyor.Fakat daima ben kendim düşündükçe..Çünkü. rezillik. lekeli biri. Refet mi? O bir palyaço.. Meclis istediğini intihap etsin» demiş. Yazık ki bu hale gelmiş olan İkinci Grup makul işler yapacağına... Fevzi mi? inisiyatiften ân. Sonra Ankara'ya dönünce öğreniyorum. Mustafa Kemal gidip de yerine kim gelecek? ismet mi. Teşriî bir grup bunu nasıl yapacak? Siz birkaç kişi bir taburluk kadar bir kuvvet elde ediniz.Tabiî böyle bir adamı nasıl sever? Ona yapacağı muamele tıpkı budur.. kurar.. Fakat ordu ikiye ayrılır ve çarpışma uzun sürerse işte o vakit millete innellahi ve inna ileyhi raciûn'dur.. Bu iş aklımdan geçmedi değil. bitmiş bir iş fakat... Hem Mustafa Kemal'in (. Namzet gülünç bir halde kalıyor. Hasılı ekseriyet şimdi Mustafa Kemal'in şiddetle aleyhinde. Son haddinde (.. Bundan pek korkuyorum. O esnada ben Melis'te bulunmadım. .. ordu iki takım olur birbirine vurursa.. Hasılı Meclis Mustafa Kemal'in tahakkümünden kendini kurtarmış. Bu âcizleri görünce insanın kalkıp böyle bir işi kendisi yapacağı geliyor. Başkumandan lâyık bir adam değil. iyi ama.. Askerliği de pek aşağı. isterlerse Erzurum'a bile varırlar. Namzeti intihap etmemişler. olmuş..Sonra mebus arkadaşlardan dinledim. bu şerefe lâyık değildir. bilâkis çok geçti. milyonlarla paralar mükâfat istedi... Hem pek aşağı biı kabiliyette.. bitirir. Binaenaleyh lekeli. biter. Rauf mu? Ismet'ten de aşağı... Sonra bir mühim şey daha var. kanunen namzet göstermek Mustafa Kemal'in hakkı.. «bu haktan vazgeçiyorum. .Işte bunlar da böyle.... Haricî düşmanla muhatabız. yapar. işte bu esnadadır ki. başta herşeyden evvel Mustafa Kemal'i izale edeceğine. Orduyu Yunan'm önünden alıp ve bir kısmı çeker Irak gibi uzak bir yere yollarsak Yunanlılar Anadolu'yu bir baştan öbür başa istilâ eder. ve iki yüzlü.. Meclis beni intihap etmiş. Bir defa herkes bundan dolayı Mustafa Kemal'den buz gibi soğumuştu.... muhalefet edenler içinde değerli bir reis yok. soytarı. . bunu bana başkaları söyledikçe onlara: «Aman böyle bir şey yapılmasın!» Nasihatini verdim. Bilmem bunlar ne dereceye kadar doğru.. Bunları Meclis biliyor. Gösteriyor.. Cehilde onlara üstâd.

Onun üzerine Mustafa Kemal'den şu cevabı alıyorum: «Sıhhiye Vekili Dr. Hastalığınızdan pek müteessirim. Gittikçe de kızıyorum ve «Kuzu.rı 28. Ben istemiyorum» diyorum.1337 . Ciddî bir tedavi ihtiyacınız lüzumunu da kabul etmekle beraber Hey'et-i Vekile meyanında ifa buyuracağınız vazife-yi mühim ve vaziyet-i hazıramızda sebkedecek hizmet ve muavenetinizi elzem gördüğümden Ankara'da mümkün olan her türlü tedavi ve istirahatınıza rüfekaca da yardım edilmek üzere her halde teşrifinizi ve hareketinizin 225 makine başında inba buyrulmasını rica ederim efendim..) bu hususlarda bir takım safsatalar söylemekte. Ben de «istemiyorum» diyorum.» isterse beklesin.224 ortada kimse yok. Herkes ise buna can atıyor. iyisi mi böyle gitsin. Günler geçiyor. Tabiî onlar da mutasarrıftan hasta olmadığımı öğrenmişlerdi. Halbuki tahmin-i âciziye göre tedavim en az iki ay süreceğinden bu vazifeden affımı ve evvelce arzet-tiğim gibi dört mah müddetle Avrupa'ya azimetime müsaade buyrulmasını istirham ederim efendim. Aldırmıyorum. Bahane ediyorum. Vekillik red edeni hiç görmedim» diyor. 26. Kararım kat'i. fakat onu da ben yakından bilmiyorum. Küçük Said (Yusuf Kemal) gibi insanlar ile çalışacağım da ne çıka-cak?»diyorum. Benim niyetim uzun zaman Sinop'ta kalmaktı. RIZA NUR TEKLİFİ KABUL EDİYOR Arası iki gün geçti. Rıza Nur Beyefendiye mahsusdur. Bu da üç günde olacak imiş?!. Gözümde Ankara bir lâğım halini almıştı. Askerlerden belki Kâzım Karabekir lâyık. Bu sefer Adnan meydana çıktı.1337» Benim hastalığım filân yok.12. Hele Kuzu'nun riyaseti altındaki bir kabinede azâ olmak nefsime hakaret gibi geldi. RIZA NUR BAKANLIK TEKLİFİNİ REDDEDİYOR Gelelim bizim Sıhhiye Vekilliğine. Hasılı Mustafa Kemal atılınca kimin geleceği ve onun ne olacağı malûm değildir. Mustafa Kemâl'in İsmet'in yüzünü görmek bile canım istemiyor. Mustafa Kemal (Sahife 392 ilh. Mustafa Kemal ısrar ediyor ve makine başında mutasarrıfı sıkıştırıyor ve benden makine başında cevap bekliyor.1337 şifreye. nihayet Mustafa Kemal'e şu telgrafı da gönderdim: «Mingayrül yakaza namzet irae edilmek suretiyle hakkı âcizânemde izhar buyrulan teveccüh ü sâmilerine arz-ı teşekkür ederim. Güya hikmet saçıyor. cevap vermiyorum. Fakat maatteessüf rahatsız ve ameliyata muhtacım. «kabul et» diyorlar. Böyle bir şey gelmiş. milletin kafasını düzeltecek. «İcra Vekilleri Hey'eti Reisi Fevzi Paşa Hazretlerine Müstahak olmadığım halde bu âciz refikinize karşı ibzal buyurduğunuz iltifat ve tavsiyeden pek çok mütehassis ve müteşekkirim. 26. Kabul etmem» diyorum. Meclis Reisi hep ısrar ediyor.12. . ders veriyor. «Yahu sen ne adamsın? Vekillik veriliyor da atıyorsun. Mustafa Kemal bir telgrafla kabul etmemi rica etti. işte bu hususta ki mülâhazam hep bu idi. Cevap bile vermedim. Diyorlar ki: «Vekilliği kabul et» «Canım size ne? Bu benim bileceğim şey. «Olmaz» diyorum.. Vekil olman Sinop'un şerefidir.» Büyük Millet Meclisi'ne de Sıhhiye Vekilliğini kabul etmediğimi bir telgrafla bildirdim. Ahaliden eşraftan bir takım insanlar bizim eve dolmağa başladılar. «Ayol adam makine başında bekliyor. Bu suretle kurtulurum diyorum. Çoğu zekâsı basit ve yobaz ruhlu diyorlar. Mutasarrıf Zihni uğraşıyor. ben diyeceğimi dedim.. Bir düziye telgraf çekiyor. sizi biz meb'us yaptık. Az zamanda çalışabilecek hale gelebileceğimi bilseydim sade bir müddet-i kasîre için daha ruhsatınızı rica ederdim. Bütün Millet Meclisi ri-yaset-i sâmiyesine de arz ettiğim gibi muhtac-ı tedavi oluşumun beni maiyeti devletlerinde i'fayı vazife şerefinden mahrum etmesine pek müteessifim. O meyancı damı? Her vakitki gibi «ille kabul et.12. gel!» diyor. Cevap ver» diyor.y Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi ^ Mustafa Kemal» r< Zihni beni sıkıştırıyor. . «Hayır. Aldırmadım.

Kabul ettim. Sonra anlattı. Dahiliye Vekili Fethi. «A. Memleketine hizmetler edersin. simsiyah bir keçe.» diyorum. ben burada yatamam!» dedi.Ama cendereye sıkışmış gibiyiz. Bizim hanımı da eşraftan hanımlarla ikna ettirmiş imiş. Altımız rahat değil. bir taraftan da yağmur ve at. kimseye müyesser olmayan bir şeydir. Ve arabamızda geceleyeceğiz. Arabaya böyle sığabiliyoruz. kabul etmiyörmüşsün. Olur mu? Hakkın yoktur. Telgrafta: «Kabul ettim. Her ırmak üzerinde köprü yok. katırlar. Dirayetli adamdır ve çok sevdiğim iyi bir insandır. Kızları kendi arabalarında yatırdık. «Hakkın var. iki hizmetçi kız. diğer takımı geliyor. Köprüsü yok. Topraktan ve sade. Kar da yağıyor. Ahali bu adamı canını verircesine severdi. Rüzgâr da var.. Zavallı istemedi. Arkasından Bitlis'e vali tayin edildiği emri geldi. Gitti. şuna bakın. Döneceğiz. Fakat Sinop'un mutasarrıflığı Bitlis'in valiliğinden çok yüksek idi. çektirdi. Arabaları avluyu soktular.. Şu telgrafı çekiver. Arka üstü yatmak mümkün değil. Dönmek . Sinop'ta hem eşrafı hem halkı memnun etmişti. Dedim: «Kabul ediyorum. Yattık. Odayı gösterdim. Hak bizimdir. ortası avlu. Fakat kışın iş başka. araba çamura saplanıyor. Zihni'nin ipkasmı isteyeceklerdi. Yarım saatlik mesafede bir su var. Bir taraftan at gübre ve sidiği. üstünde pis. Bir kerevet. hattâ insan pisliği. Hakkı var. Bu hanlar hep böyle olurmuş. Gidiyoruz. Geliyorum. Hanımı arabadan indirdim. yırtık. Aciz kaldım. Hanımla yanyana uzandık. Mutasarrrıfı çağırttım. iyi hanelerde misafir ediyorlar. öyle bir mezbele halini almışki. Su fazla geliyor. «Kabul et» demeğe ve zorlamağa başladı. Arabacılar «Geceyi handa geçirelim» dediler. zemin katı bir şey.Bu mühim bir mesele. Düşündüm: Açıkta sabahlamak daha iyi. uyuz ve sair hastalık almaz. Ben de yazdım. Battaniyelerimiz vardı. Yol da müthiş. Ömrümde böyle pislik görmedim desem caiz. güçlükle yol alıyor. Ekseri yerde yol yok. Bulunduğumuz yerde eski bir han var. Hele ahali hiç. Galiba bu işin mükâfatı. Zihni beni kabul ettirdi. Hana yanaştık. Yazın bir konaktan öbürüne altı saatte gidilirse şimdi çamur yüzünden 10-12 saat sürüyor. Hası226 lı bin zahmet ve meşakkat. Bu bir terakki idi. Karakıştayız^ Anadolu'da yazın nasıl olsa seyahat edilebiliyor. ben de şişmanız. Baktım hakları var. Onu geçeceğiz. Gelen vapura gizlice binip. Söktüremeyip kalıyor. bacak da kazık gibi. «Niye deyip hiddetlendim. Şoseler de bozuk. Meğerse ben adem-i kabulde ısrar edince ve kendi ısrarını dinlemeyince Ankara ile sözleşip halkı bana musallat etmişler imiş. Yollarda bizi yine istikbal. Trabzon'a savuştu. Köprü-süz ırmak. Bu adam çok dirayetli validir. Daha kapısından girip görünce ok gibi dışarı fırladı. Bilhassa eşrafın dediği doğrudur. Karakol sudan sonra yarım saat ötede. Bizim hanım da işe girişti. Bir takımı gidiyor. Benim bir muşamba paltom vardı. Burda yürümek mümkün değil. Aldırmadı. basmak değil. Bazan atlar çamura karnına kadar batf^or. Karanlıkta bu suyu geçmek pek tehlikelidir.arabalar dolu. Hanım. köprü üstünde pek çok. Müslüman temizdir deriz ama. Zihni kıs kıs gülüyor. Bu ne pislik? Ötede beride sidik ve yağmurdan hasıl olmuş gölcükler de ocaktan caba. ben bindik. Ortalık kararmağa başladı. Zifirî bir karanlık basınca olduğun yerde kalmaktan başka çare yok. onu da bizim arabanın üzerine ilâve ettim. bin hayat tehlikesi. Memnun idi. insan arabanın hareketleriyle bütün avlu yoğurulmuş. Hancı bir oda gösterdi. Ne yapacağız? Bir dılıdan diğerine ip gerip de ona asılarak gitmeli. Günler de kısa. Zaten soğuktan kol. Nerede yatıp geceyi geçireceğiz? Hanın her dılında odalar var. Murabba olup. Bu. Ona Ahali telgraflar yağdırdılar. O da. manzarasını görmek insana gasiyan veriyor. Bir gün erken yola çıkıp. Biz suya varıncaya kadar zifirî karanlık olacak. Bunlardan geçilenÜyor. Sonra hepimiz boğuluruz» dediler. Baktım mezar gibi basık bir şey. gel de dön bakalım. Arabaların üstünü bunlarla iyice örtüp bağladık. Avluda atlar.. Tuhaf bir şey oldu. arabada yatalım» dedim.Çıktı.. Zihni bunu da istemedi. Şehirliler de dükkânlarını kapatıp telgrafhaneye gidecek.yalvarıyor. Oraya telefonla haber verildi. Kabul edeceksin. Dinlemedi. YOLCULUK İki yaylı ısmarladık. Yan yatıyoruz. az zamanda yanımız ağrıyor. Becerdi ve beni kabule mecbur etti. Hiç olmazsa insan bit. Çankırı'ya bir konak mesafede bir jandarma karakoluna varıp geceyi orada geçireceğiz. Köylüler şehre dolmağa başladılar.» diyor ve ısrar ediyorlar.

Bana bir takım pomat. Hemen kolundan tutup hudut haricine atınız. Şarlatanlığına hele cesaretine bak. Saatlerce sabrettim. Şimdi yazayım. vazifesine dikkatli ve gayretli insanlara da son derece yumuşağımdır. hısım akrabasını Hariciye Vekâletine doldurdu. Atiden . Sonra aç kalmış. mesuliyetten korkar. Belki de casusluk için geliyor . Derhal hudud haricine def ettim... İskân ve Sıhhiye Vekâletine ait Adana şehrinin etrafında Nasirîler var. Bir bakıma doğru. işler yüzüstü durur. Ama ne çektik. cahil. Bir yerde ki iş bozuktur. Yazmağa unuttum. iki şiir yazdı. Gazeteler bizim Sanıson ile Dalila'dan bahsettiler. Adana valisine şu emri verdim ve kendisine de aynen tebliğ edin dedim: «Türk vatanının ekmeği. işte Anadolu seyahati nedir bu. Baktım. Sen git Arnavutlar'ına hizmet et!» Aynı zamanda Valiye de emir verdim. Meclis'te herkes Yusuf Kemal'den şikâyet ediyor. hizmet istiyor. Bu makule doktorlar varsa onları azlettim. Ne ise.. fakat pislikten basacak yer yok ki. Bunlar da icadı imiş.Askerî Tıbbiye'de bir sınıfta idik. Bu Hilmi'yi tanırım. Yahudi. Ahirette sırat-i müstakimin başında duracağım. Yine eski evimize yerleştik. Oradan bir iş çıkmasının imkânı yoktur.. hakaret edermiş. Emri icra edemedi. Ben Maarif Vekili iken Konya'da muallimlerden bir Arnavut Türkleri sevmez. bize geliyor.Arası biraz geçti. Mustafa Kemal nutkunda bunun aleyhinde söylüyor. uzatmıyayım. Gayet ahlâksızın biridir ve mükemmel cahildir. neye onun hizmetinde duruyorsun? Mademki onun nimetini yiyor nasıl ona böyle düşmanlık besliyorsun? Demek alçak bir adamsın. fakat kendisi bundan bir ân hali değildir. Mustafa Kemal'e sulh yapılmasını teklif etmiş.. Hilmi adında bir doktor Suriye'den Adana'ya gelmiş. bir bakıma yanlıştır. Tetkikat yaptırdım. meseleler.. Ona da yollamış imiş. Bir gün o kadar ileri gitmiş ki. Bizde adam olmuş. belki de Türkiye aleyhinde ve Harb-ı Umumî esnasında olan isyana iştirak etmiş. Arap. Oraya gelen de böyle bozuk iş yapmaya mahkûmdur. Türk geldikçe itip Gayya kuyusuna yuvarlayacağım. Doğru. onun için hiçbir iş yapmaz. hırsız ve edepsizlere karşı cidden sertimdir. Bu muallimi derhal azlettim.» Dediğim gibi yaptılar. böyle türlü vartalardan sonra Ankara'ya vardık. Türk evlâtına mahsustur.vaktiyle bizim mektepten çıkmış. Ve kendisine şunu da tebliğ ettirdim: «Mademki Türk'ü sevmiyor. Mustafa Kemal da bana aynı şeyleri yolladı..Bunlarda Adnan'la da alay ediyor. Suriye'ye hizmet etmiş.için adetâ curgat istiyor. Aka Gündüz o vakit Ankara'da. ilh.Arabanın arkasından işedim. . 228 Ben Sinop'ta iken ikinci Grup. Türlü saçmalarla beni oyalıyor. Sıhhiye Vekâletinde işe başladıktan bir müddet sonra idi ki. Mustafa Kemal de işi pamuk ipliği ile bağlamak istiyordu. Şakam yoktur.» demiş.Keza Celâl Nuri bir makale yazdı. Fakat namuslu. Gerçek. belki Araplar'ın istiklâli zamanından beri orda. Burasını tasrih etmiyorlar. Hakikaten ben böyle tanınmışımdır. Nihayet arabadan ineceğim. bir şeyler de göndermiş. Hariciye öldü. Evrak arayıp bulmak da mümkün değildir. Ben de hana bir gölcük hediye ettim.. Halâ Arapça konuşurlar.. Bu şiirler mizahîdir . Bu şiirde beni şiddetli bir insan gösteriyor. Şam'lıdır . Tabii uyku yok. Ne ise söylene söylene dönüyoruz. herşey uyur. Bana haber verdiler. Zaten Maarif Vekâletinde de böyle yapmıştım. O ke-şifleriyle Araplar'ı ihya etsin. Diyorlar ki: «Kayınbiraderlerini. Araplar kendi yerlerinin ekmeğini yesin. fakat Suriye'ye gitmiş bir doktor şimdi Adana'ya gelmiş. Hizmet istiyor. Geceyansı beni idrar sıkıştırdı. Sabahladık. Haksızlık ve 227 kanunsuzluğa. Halide Edip bunun için medihkâr bir makale neşretti. ilh.» Soruşturdum. işte bu böyledir. ibret olur. Basarsam o ayakla arabaya girilemez. BAKANLIK KOLTUĞUNDA * işe başladım: ilk iş olarak Sıhhiye Vekâletinde ne kadar Arnavut. Hilmi gibi Arap şarlatanlarına hele bir lokma yoktur. «Dünyada Türkler'den hıncımı almak kafi gelmez. anlatır. Valiye bunları «Kaldır. başka yerlere serperek iskân et» dedim. Vali Ref'et (Şimdi Meclis Reis Vekili) miskin bir şey. Hüsnü muamele ve mükâfat ederim. Hariciye'de hiçbir iş görülmüyor. Bunu biz biliriz. Türkler'i istifade ettirecekmiş! Saçma şeyler. Onu da hudut haricine attılar. Hakikaten böyle imiş: Evet o. Hudud haricine defetsin.

iğfal olunmak da kötü ya... (. Bende mühim malûmat var» dedi. Kendisine içmemesi.. Hattâ Rumeli ve istanbul'dan da vazgeçmek fikrinde idi. Frenkler mütareke esnasmda ordumuzu itilâf Devletleri Askerî hey'etlerine kontrol ettirmeği teklif ediyorlar. Lâkin Yunanlılar ve itilâf Devletleri bu şartı kabul ederler miydi. Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 398) izzet Paşa ve arkadaşlarının Yusuf Kemal'i iğfal ettiklerini söylüyor. Arkadaşlar: «Ne olsa gerek?» dediler. Yine aynı hale devam etti. Mustafa Kemal hem (. O da kayınlarım alıp istanbul'a gitti. Mütareke teklifini havi Avrupa notasında bir iki yanlış tercüme yapmıştı. O. Söyledik.. Canım bu adam karıncaya bile bir kanncalık miktar bırakmıyor. Saffet Almanya'da bu Nuri ile birleşmiş. Ben de ona fena (*) Yalanla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. kendi fikri olduğunu söylüyorsa da kamilen (. Bunsuz ise sulh muzırdı.).. Bu adam içki ve (.. Orda da Hey'et-i Vekile'nin yazdığı nota kabul edildi. Biz Heyet-i Vekile karar verip ona tebliğ ettik. O vakit Hariciye'de Tevfik Kâmil vardı. Bunu kabul etmek. Bu adam her vakit böyledir. çünkü reddetmek âleme bizi sulh istemiyor diye itham etmek için bir vesile vermektir. Roma'mn en büyük otellerinde yaşamış. ama iyi bir adamdı. Arif Miralay ve Fırka Kumandanı ve karargâhı orada. Mustafa Kemal Sivrihisar'da Ayıcı Arifin misafiri.. Askerî bir doktor tedavi ediyor.. Mustafa Kemal. Bir oda dolusu eşya idi. Türk'ün ölümü idi.. Bundan Arifi pek seviyor. Ankara'da bile değildi. Kararlar verdik. Ben: «Ne olacak. 229 bağırdım. Tevfik Kâmil'in bir kusuru vardı... Bizi Sivrihisar'a istedi Oraya gittik..ümidi yoktu. ordumuzun ciğerini onlara göstermekti. SULH TARTIŞMALARI Kararımızın bir esası mütareke ve sulh teklifini reddetmemek. «Bu hastalığın bunlar pek zıddıdır. Hata üstüne hata yapar. Yeni bir idrar tahlili yapmışlar. Hiçbir şey yapamadı. Ve yine bu sebepledir ki. Kusuru Ankara'dan savuşmak için uğraşması idi. O henüz Ankara'ya vasıl olmadan Avrupalılar bize Yunanistan'la mütareke yapmağı teklif ettiler. BÎR YOLSUZLUK DOSYASI Biz Ruslar'dan parayı aldığımızda. Bu bahsi ileride göreceğiz. Hey'et-i Vekile'ye çağırdık. En kıymetli bavullardan birçok bavul vardı. yüz bin altını Ali Fuad almıştı. şimdi Kütahya mebusu Nuri'dir. Sonra yatağa düşer kalkamazsın» dedim.. Saffet Berlin'in. Kızdı. gizlice Bekir Sami'yi bir düziye Avrupa'ya yolluyordu. Sarih de.. «Nam alalım derken. Kıyamet koptu. Vakıa memleketimiz tahliye edilmek şartıyla sulh elbette iyidir.. Çünkü Arif muhalif olmuştu. Bu yaptığı Hey'et-i Vekile'ce. Saffet'in böyle en âlâ cinsinden bavullara malik olması mümkün olacak bir şey değildi.. Yusuf Kemal Paris ve Londra'ya gitti. Meselenin zaten beklemeğe tahammülü yok. Bahusus bir diplomat için en büyük kusurdur.. Orada padişahla görüşmek için müracaat etti. Mustafa Kemal Ankara'da değil... bu altınları son santimine kadar mükemmel bir yemişler. Bunu kabul etmiyoruz. Yine böbreklerinde şiddetli ağrı var. Meclis'ce büyük bir pot sayıldı. Ben ikinci seferimde Moskova'da sefarethanede Saf-fet'in eşyasını gördüm. gonekoklar yine dolu imiş. Nitekim Ismet'de bu fikirde idi. Bunu gazetelerde gören Yusuf Kemal Hey'et-i Vekile'ye acele bir telgraf çekti: «Ben gelinceye kadar sakın bir şey yazıp göndermeyin. hem çok içiyor. Nuri adında bir zabiti de Almanya'da bulunduruyordu.) ne de olsa kendisini alamıyor.. Beraber çapkınlığın her nev'ini yapıyorlar.. Mustafa Kemal Meclis ve Hey'et-i Vekile'yi kandırarak.. Bu kadar âdi tuzağı . Sivrihisar'da Mustafa Kemal hasta. sonra işi paçavra etmi-yelim» diyorlardı.. Hep kendi yapmıştır!... Bunları yapan adam nutkunda İkinci Grupun sulh istemesine kızıyor.. Sonra bu Arifi izmir Sui-kasdı bahanesiyle astı. Hiçtir.. Bu Frenkler de sersemdir.).. Paris'in. Mustafa Kemal (Sahife 399) da bunları kendi yaptığım. bize bağırdı. Avrupa'nın her tarafında gezip dolaşmıştır.) meşgul olmaması için nasihat ettim. Evvelce söyledim. Bizim bugünkü kâğıt para ile bir milyon yüzbin lira eder. Biz işimize bakalım.. Hattâ Fransızcaya tercümesini Fethi ile ben yaptık.. olmazsa.»dedim. Silâh ve saire alınsın diye bu parayı Saffet'e verip Almanya'ya yollamıştı. sulh için Yusuf Kemal'i Avrupa'ya gönderdi. Bu Nuri.

sîne-i millette serbest bir fert olmak istediğini söyleyen bu adam.Kayseri'de memleketimizin her tarafını dolaşıyor. Muhabereyi kesmedik. Bizim şartları kabul etmiyorlar. konuşuruz dedik.) ile elde etti. Diğer sulh şartlarını da diğer bir nota ile itilâf Devletleri bize teklif ettiler. Lozan'a giderken bize «Bir şey zuhur eder de Edirne ve istanbul'u alamazsanız zorlanmayın. Memurin ve sivil kalemini tanzim ettim. Onlara bakmıyorlardı. Mustafa Kemal bunları kendi kendine düşünür. Faydasız bir surette devam edildi. Bu işler oldu. insan değil.. kalem-i mahsuslar teşkil etmişlerdi. Bunu kabul etmiyoruz. istanbul'da Padişahın. Canla başla kabul ettim. Sebebi illâ iyi kötü bir sulh yapmağa azmetmişti. Cevabı önüne attım. Biz mütareke notasına yazdığımız cevabî notaya mütareke şartlarımız kabul edilirse sulh için derhal murahhaslarımızı gönderir. Hepsi bu imiş.. yapardı. müsteşarlar.. Uzun müzakerelerden sonra yine Başkumandanlığını temdid ettirdi.). Halbuki şimdi «Yunanlılar'ı tâ İstanbul'da iken izmir'den denize dökeceğim dedim ve döktüm!» diyor. bu sözlerini Allah için ne güzel ispat etmiştir....insan zahmet edip de kurmaz. Bu da çirkin idi. inletiyor.. Yusuf Kemal'in de Fethi'nin de Avrupa seferleri lüzumsuz şeydi. Yunan dostlarının ordusunun vazifesinden bize haber vermeyecekleri malum. Puankare notalanndaki şartlan kabul etmemizi dostâne kabul etmemizi tavsiye etmiş imiş... Yusuf Kemal Ankara'ya geldi.. Ankara'da. başka şey yok..» diyen ve altı çizgili satırlarda mevki istemediğini.. İskân Müdürlüğü ve Darül Eytamlar Sıhhiye Vekâletine bağlı idi. Amerikalılar açtılar.Anadolu'nun derhal tahliye ameliyesine başlanmasını şart koyuyoruz. Söyledi... Bizim orduyu görüp şüphesiz Yunana haber verecekler. Hattâ bu sefer celsede alenî tehdidler yapmıştı (Sahife407) de söylediği sözler bütün (. yanlışı varsa söyle. Bu sefer de temdid etmek istemediler... orada Türk yetim çocuklarına bakacaklarmış. Amerikalılar şimdiye kadar sade Ermeni çocuklarına bakıyorlardı. HAMDULLAH SUPHİ .»dedim. 15 Nisan 1338 tarihli olarak Avrupalılar'ın cevabî notası geldi. Adnan.. Fakat birgün sonra Mustafa Kemal Meclis'e gidip mebusların bir kısmını yine (. Okudu.. Sıhhiye Vekâletinden bina. kimini (. Millete masraf açmaya lüzum yoktu. masrafa iştirak ettiler.yâverler almış.. Amerika Şark-ı Karip Cemiyeti ile uyuşmuşlar. bir kâtib-i hususî (sekreter) ile işleri idare ettim. Bugün milletin tepesine (. Vakıa bunu Maarif Vekâletinde de yapmıştım. O kadar paralar boşuna gitti. «E. hiçbir şey söylemedi. işte Yusuf Kemal'in bu diplomasi seferi de böyle.) gibi yapışmış.. kanunun temdidi teklif edilmiş ekseriyet yapılamamış.. biz de yardım edersek Kayseri'de bir Dârüleytam açıp.. Müsteşar almayıp... Halide. Hem de ikinci Grupu sulh istediğinden ayıplıyor. sanki zavallı birkuşcağız.. Üçüncü temdidde istemeyenler o kadar çok idi ki. Yine Ermeni yurdu da istiyorlar. Ben sâde bir araba ile iktifa ettim. O zamanki bütçe ve ahval icabı nem'alandıramamıştım. Her vekilin otomobili vardı.Trenden Hey'et-i Vekile'ye koştum. "' 230 Mustafa Kemal Başkumandanlığı bırakmıyor. (*) Fuhuşla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı... Harplerden birçok Türk yetimleri kalmıştı. para temin ettim. Sevr Muahedesi'nde size birazcık tadilât. Sen Puankare'nin sözüne inandın mı? Cevabımızı oku. nedir bakalım mühim haberin?» dedim. Sıhhiye Vekâletinde biraz teşkilât yaptım.). Mustafa Kemal sonra Fethi'yi de Avrupa'ya yolladı. Yusuf Kemal'le Rusya'dan beri halen dargınız. Türkiye hükümetinde ilk defa olarak ve müstakil bir şube halinde ve bir müdürün idaresi altında istatistik ve Neşriyat Şubesi yaptım. bu sırf Ermeni için. Müddeti bittikçe temdid ettiriyor. Bundan da bir şev çıkmadı.. Başka vekil arkadaşlar ise. Yüzü pek bozuldu. Her temdidinde Meclis'te kıyamet kopuyor. kanun demek reddedilmiştir. Ağır şeyler. iş bitmiş demektir. ismail Besim de Hilâl-i Ahmer namına olarak bana geldiler.. Paris'te Puankare'nin fakına basmak.. Hey'et-i Vekile içtima halinde idi. terkedin. Musul'u verin.. «Biz cevabı yazdık. Kâfi geliyordu.

Ankara'daki Rum Mektebini benden Türkocağına istediler. Halbuki bu yıkılan işler nasıl edilecek. âdice işler yapıyorlar. Ankara'ya muvasalatımın ertesi günü Çolak Selâhaddin evime geldi. haksız. Sonra diğer bildikler de grupa girmemi teklif ettiler. Kastamonu'da gazeteye beyanatta bulunmuş. Kusuru da olsa. tam odur. Bu salonda yapılmış tertibat ve süsler «Türk tarzında oyma.. Harb-i Umumî'de Medine'de Faysal'a 30. vekil olmuştur. «Peki» dedi.. fırkalara girmekten. Mustafa Kemal Hey'et-i Vekile'yi dinlemedi. Muhalefeti arada bir yapın..Sanki anadan. FAHREDDİN PAŞA d Afganistan'a Fahreddin Paşa'yi sefir yaptılar. bu koca müesseseyi Mustafa Kemal'e siyasî alet yapar. «Gazetecilere filân hilâfetten bahsetmemesini. Esasen böyle süslere lüzum yoktur. Kendisine okuduk. hatiptir. fişek ve para verdi.Birgün İsmet gelmiş. Bunlarla aleyhimize isyan yaptı. Fransızlar farcaıns derler. ezberlemiş. ne zararı var? Bir müddet öyle gider. Görüştük. Mustafa Kemal emretmiştir. Bu adam iyi söz söyler. fakat pir yapın!» dedim dinlemediler. Haklı şeyleri tasdik edin. tehdit ve ahtapot anlamı taşıyan dört kelime metinden çıkartıldı. Kaç defa Maarif Vekâleti'nde bulundu ise. Ne olmuş? Hamdullah orduya gitmiş. Diyor ki: «Ben Afganistan'a Hilâfet namına çalışmak için gidiyorum. dolaşmış. yemekte kalmak için Türkocağmı. yolladı. Bu sayede Türkocağının tepesine çıkmıştır. Diğer tarafı ilim ve emsali cihetiyle bir incir çekirdeğini doldurmaz. Doğrusu da bu idi. Halbuki pek âla idi. Her nutkunda hemen hemen bunları söyler. Beğenmemiş beyim. Türkocağı yapıldı. Hakikaten Hamdullah'ın başka bir işi yoktur. Galip . Yer. Bizde buna sahte vakar. Bu bab-da neler söylediler. Bu adam.. Tembih de ettik. «Hamdullah Suphi Bey geldi. içi. Gitti. işleri çorba etmiştir. Bunların haline bakıyordun ı Ekseriya cıvıtıyorlardı. Anlattık. Bu da tuhaf!. Fakat bu idare müthiş. Hattâ Mustafa Kemal'in Müdâfaa-i Hukuk Firkasi'na da girmemiştim. Öyle bir zamandayız ki. Bunları toplamış ve kendi de uydurmuş. Henüz orta mektebi bitirememiş. beğenmedi. babadan yedi silsilesince Türk'tür. Çok defa kendilerini küçük düşürüyorlar. Fenalıklar yapıyorlar insan da manevî mesuliyet altında kalıyor. Talimatnamesini hazırlamıştık. cahil. Herif Mekke'ye gitti.. Türkocağının parası onun (*) Yalan-dolan. Yenileri yapılıcak» dediler. Bunlar fantazik sözlerdir. Azline kalkıştılar. haklı. Meb'us olmuş. Hep kendisini meth ediyor. Hepsi mevki içindir..000 tüfek. Fahri Paşa çok müslünıan ve çok ahmak biri olmasa böyle yapmazdı. Bunu sırf şöhret ve mevki kazanmak için yapar. İçlerinde zeki. böyle işlerde tecrübeli hiç kimse yok. dirayetli. Rusya'dan dönüşümde Batum'da gördüm. müthiş şarlatan bir adamdır. mantıklı mantıksız demiyorlar.» dedi. bana Hamdullah Suphi'den şikâyet ediyor. Pek de cebindir. Verdim. fırkalar yapmaktan çok canım yanmıştı. «Ne olacak? Orduda nutuklar söylüyor. Yüreği Türklük için ateş içindedir.. Hakikaten şimdiye kadar. bir lira kimya. Hayret edip sordum.» dedi ve memlekete gitti. 231 kesesidir. Bana İkinci Grupa girmemi teklif etti. âlim. Ne yaptı? Ya tembih etmeseydik ne yapacaktı. işte bu adam böyledir. Ayçı nakışlar ve emsali» yıkılıyor. yapmacık yapan gibi tabirler söylerler. Bundan sefir olur muydu? Yusuf Kemal de Buhara'da sefirlik ihdas etmiş. Sordum. «Gezmeğe geldim. Süs yapar.. Herşeye itiraz ediyorlar. Hattâ birkaç defa bunlardan bazısına nasihat ettim: «Öyle her şeye muhalefet etmeyin. Mazeret beyân ettimdi. Türkçü olur . ingiliz'lerin bundan kuşkulanacağını söyledik.» Herkes gülüştü. Yüzü kül gibi ve titriyordu. Altında bir konferans ve tiyatro salonu yapıldı.» Hey'et-i Vekile'de bu beyanat için münakaşa oldu. Mevcudiyeti malay aniden ibarettir.Orduda propaganda yapıyor.Tabii Yusuf Kemal kendiliğinden bir şey yapamaz. Girmedim. Ittihadçıların eski Emni232 yet-i Umumiye Müdürü Galip Paşa'yı sefir tayin etmiş. dışı tamir edildi. Aklı fikri fantazi-dcdir. hemen dönüyorum.. Dedim ki: «Bu adama anlattık. İsmet de kolundan tutup ordudan kovmuş «Ne oldu?» dedim. neler yapar!. Mevkide. Galip adamıdır. Çocukça. Sakarya Harbi'nde Ankara'dan ilk kaçan da o idi. Yirmi kadar cümlesi vardır. Bir gün gittim geziyordum.. Türk harsını cam gibi sever gösterir. Hey'et-i Vekile'ye çağırdık.tdare kabiliyeti de hiç yoktur.

Hem de Ruslar memnun olur.Afyon hattında oturuyor. Bu adamı Rusya'ya sokmazlar. Bu söylenir mi? Böyle ise sakla. bize esas siyaset olması lâzımdı. istanbul'dan ve emsali yerlerden daha böyle bir çok paralar gelmişti. Kumandanlar buna kat'î nazarla bakıyorlar. Boş duruyor. binaenaleyh. istedik. bizimki zamanla mutlaka dağılacak. Ne toy. Cava'dan. Amerika Muslümanla-rı'ndan. « Mustafa Kemal'den Hindliler'in gönderdiği parayı alalım. Rus sefirini de çağırmış. Bu azilden tabii Ruslar da memnun olmuşlardır. Şimdiki paramızla on milyon lira yapar. etmedim. Fevzi Paşa da bunu Hey'et-i Vekile'de açıkça söylüyor. Etti. Ziyafetinde nutuk söylemiş. Yunan ordusu taarruz etmiyor. Doğrusu bu işe çalıştı.. Nevres'e Ankara'da rast gelmiştim. Bursa'dan ayartmış. Batum'a vardı.. hem köpürdü. Bunu biz azledelim de babayiğitlik bizde kalsın.» Verdiğim bu emri Hey'et-i Vekile'ye bildirdim.» demişler öyle göndermişlerdi. Heriflerden para. Ve bu da bilinmeyecek bir şey değildi. Buhara'daki üç-dört muallimimizi bile çekemeyip bize iade ettiler. Evet Hindliler onun namına göndermişlerdir. Ben Rusya'ya gidince Hükümet bu parayı almış. Fakat Ruslara rezil olduk. Yusuf Kemal de milletin parasını veriyordu. NEVRES MANAVOĞLU Eskişehir bozgunluğu olduğu vakit. Türkçü olarak gidiyorum. u CEPHEDE DURUM Ordu'dan fena haberler var: Yine asker adetâ tabur tabur kaçıyor. Sefir cenaplarının keyfi keka idi.Okuyunca hayret içinde kaldım. Ben de onun davetini kabul edemezdim. Yanında da bir çocuk vardı. silâh. Bu muhakkak. Oldu. geri iade ettiler. Halbuki bu paradan başka O'na. Galip gitti. yap! Bunu söylemek için pek ahmak olmak lâzım. fakat icra edilmedi.» dedik. Para da yok. Emrivaki yaptım. Trabzon'a gidip oturdu.. Düşündük. Orduyu besleyemiyoruz. Doğru. Politika orduya da girmiş. Hepsini yuttu. Daima Ruslar'i mümkün mertebe memnun etmek. Bu adam Cemiyet-i Hafiye meselesinde bana yaptığı şeyden sonra beni davet edemezdi. Bu iyi haber ama. himaye ediyor. Bir mektepli çocuk imiş. Dedim ki: «Bunun işi bitmiştir. Burasını söylemiyor. Veda ziyafeti yapıyor. Ama onlar da memnun oldular. Ve bundandır ki. Hem Rus-Türk münasebatmı zehirler. Ders acı. Görüyorum. Bu sayede devlet bu belâdan kurtuldu. Sonra aç ve elbisesiz. Böyle bir ordu bir daha taarruz yapamaz. Eskişehir . Maliye Vekili Hasan Fehmi. Sebebi. Ne diye Hindliler Mustafa Kemal'e para yollasınlar. Bu iş ikinci Grupun ağzına düştü.»Gazeteyi okudular onlar da hayret ettiler. Göbeğinin suyunu aldı. Hem. Beni de davet etti. Yan gelmişti. Hey'et-i Vekile'ye dedim ki: «Bu adam Fahreddin Paşa'dan müthiş diplomat tiptir.» demiş.. Ama hükümete rağmen Mustafa Kemal göndermişti.» Sözümü tasdik ettiler. ama olduğu yerde oturması kâfi. Bu açık ve büyük mikyasta bir (.. Aylarca orada sefaret hey'etiyle oturdu. mebus davet etmiş... Bu uğurda fedaîyim.. Çünkü tecrübesini yaptı. Vermedi. Böyle giderse bir kaç ay sonra ordudan eser kalmıyacak.. memuriyetiniz hitam bulmuştur. Askerler «işsizlik orduları iğfal ettirir» derler. Zorlandık. yakın var. Fakat beş-on gün sonra Maliye Haznesine ilk para girince Mustafa Kemal Maliye Vekili Hasan Fehmi'den parayı yine geriye almıştır.. Hindliler bana gönderdiler» dedi. Yunanistan'da politika kazanı dehşetli kaymyor.Muhtacız. Sa'yim bu istikamette olacak.). Aylar geçti. Gazeteler nutku aynen dercetmişler. Hepsi de bir milyon altına yakındı. Türkiye'ye büyük bir hakaretti. Sefirimizi Rus toprağına ayak basar basmaz tekrar vapura götürüp iadeleri. Mustafa Kemal'e turfa olmuştu. yine Hind'den.. alıyoruz. yanında .. Hemen Galip'e şu emri tebliğ ettim: «Buhara Sefirliği lâğvedilmiş. Tabii Rus sefiri de bunu dinle-miş. «Ben oraya bir Türk milliyetperveri. O. Bir takım vekil. Taarruz edeceği de me'mul değil. iki taraf olmuşlar. 233 CİHADA YAPILAN MADDÎ YARDIMLARA NE OLDU? Bir taraftan da askerin hakkı var. döndüm. Bu Ruslar'ın en sinirlenecekleri şey. Yapamaz. akıl var. O da iki parti.gidiyor. Hey'et-i Vekile'de «Bu para benimdir. Ne yapacağız. Meclis'e koymağa teşebbüs ettiler. Mustafa Kemal hepsinin üstüne yattı. Bir aralık Yusuf Kemal'e vekâlet ettim. Bunun önüne durmak mümkün değil. Olmadı.. Ruslar kabul etmeyip. Yusuf Kemal Galip'i azletmedi. Ben Rusya'ya gittim.. Mustafa Kemal hem korktu. söyleme. Sefir maaş ve tahsisatı alıp yiyordu. Fakat «Türk Milletinin bu buhranlı ânında en mühim olduğuna hükmedilen mahalle sarfediniz. Mustafa Kemal'in adamıdır.

Taarruz etmezsek. . O dediğini yaptirabileydi. KÜRT MESELESİ Kürtler meselesi beni üzüyor. Oradan çıkmıyormuş.. Müzakerelerin hulâsası şudur: «Yunanlılar taarruz yapmıyacaklar. Bütün sırrımız da düşmana faş oldu. Hey'et-i Vekile'de yine söylendim. işi böylece bırakın.Askerler ile ordumuzda bu taarruz kudretinin mevcut olmadığını söylüyorlar. Sonra Ürdün'e gidip.. Dört-beş ay içinde Türk ordusu kendi kendine dağılacaktır. Yapamadım. 234 miş. Eskişehir bozgununda Ankara'ya gelmiş. Herif tam görmüştür.» Bunu işitince bomba gibi patladım: «Size bu adam casustur. Diyarbekir'de olan Ziya Gökalp'e de para yollayıp Kürtler'in coğrafî. Bu hamiyetli fedakâr adam Nevres'in raporunu çalıp kopyesini Ankara'ya Erkân-ı Harbiye Riyasetine yollamış. Aç ve açıktır. sonra Hey'et-i Vekile'de tevkifi için uğraştım.). içtimaî ahvalini tetkik ettirdim.» diye bar bar bağırdım. Nevres Geyve'den gittikten sonra Bursa Sanayi Mektebi Müdürü olmuş. Pek dirayetsiz adam. it ahvalizimi ne kadar iyi tetkik etmiş? Neticede onlara şunu tavsiye ediyor: Yunan ordusu taarruz etmesin.. Nevres'i yine Ankara'da buldum. Dedi: «Nevres burdan istanbul'a git(*) Hırsızlıkla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Şükür ki. Sözüme kulak veren olmadı. Bu çocuk ora talebesinden imiş. Mustafa Kemal'e çocuk takdimidir. Mustafa Kemal'e de çocuk takdim etmiş.. Ya taarruz yapar. İyisi mi taarruzu yapalım. Şerif Abdullah'a Harbiye nazırı olmuştur. Tahkikat yaptım. Muvaffak olmak da mümkün. Malumunuz. Belki onu bana düşman olsun diye Mustafa Kemal söylemişti. Tetkikata başladım. birgün millî davaya kalkacaklar. Rıza bana onun cevabî mektuplarını gösterdi. taarruz edeceğimizi Hey'et-i Vekile'den başka kimse bilmiyordu. Dedim: «Alâ! Herif iyi malûmat topluyor. İngiliz Kumandanına bir rapor vermiş. Ben Nevres'i dolaba düşürüp bir daha Ankara'ya getirmek istedim. lisanî. Kırşehir mebusu Rıza'yı vasıta ettim. Müzakere. «Ne yapacağız» suali var.. Bir şey yok ama. Nevres ayrıca İstanbul'da camilerde de Ankara aleyhinde de konferanslar verdi. Kimse beni dinlemedi. Kendine Manavoğlu adını takmış. Orada Rıza Nur vardır. Nevres diyor ki: «Ben bir daha oraya gelemem. Çıldıracağım. içimizi dışımızı öğrenmiştir. dinlemediniz. Eskişehir'de istiklâl Mahkemesi bunu tevkif etmiş. Keza hergün Müdâfaa-i Milliye Vekâletimle imiş. zorlandım. müzakere taarruz etmemizden başka çaremiz yoktur. Bir rapor gönderdi. gözümüzü açtık. Bunları temsil etmek lâzım. Meb'uslar ile ahbap. Kürtler hakkında kitaplar buldurdum. Bir şey yapılmamış. kökünden mes'elenin halli idi. İngiliz Kumandanına bizim ahvalimizi musavver bir rapor vermiş. sade kemiklerim kalmıştı. istanbul'a varır varmaz. Maksadım oranın bir Makedonya olmadan.» demek mel'un benim Hey'et-i Vekile'de söylediklerimi bile haber almıştı. Bir gün Hey'et-i Vekile içtimaında Fevzi fevkalâde bir tavırla dedi ki: «Yahu. şunu hapsedelim diye kaç defa söyledim ve burada yırtındım. Raporun kopyasını bizim casus bize gönderdi. Dursak da zaten ordu dağılacak ve her'şey bitecek. Yalnız bizim taarruz edeceğimizi bilememiştir. Bir lâf dahi söyliyemedi.. Biraz sonra Dahiliye Vekili Fethi'den resmen izin alıp istanbul'a gitmiş. şimdi benim etim toprak olmuş. kavmî. Çok büyük (.. Bu yüzden kendisine bir şey yapamadım. Hasılı it ve hain kurtuldu gitti. perişan olursak. Sinop'a gittim geldim. Vaktiyle Geyve'de Mahmut Bey'e söyledim. Temsil usullerine dair kitaplar getirttim. Ordunun hali Hey'et-i Vekile'de âti kaygısını arttırdı. nihayet (*) Alçaklıkla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Bir kaç defalar uzun ve hararetli müzakereler oldu. Buna çare taarruzu bizim yapmamız-dır. dedikleri tamamiyle doğru idi.. Fena şeyler olmuş.. Çocuk vasıtasıyle kurtulmuş. ordu ve Müdâfaa-i Milliye'deki zabitlerden dost ve vatanperver sıfatıyla en mühim malumatı toplamış. Bursa düşünce Eskişehir'e gelmiş. Canım bu herif casus. Aldınız mı? işte bütün sırrımızı faş etmiştir. Mektuplaştılar. Fevzi Paşa kafasını önüne eğdi..gezdiriyormuş. Demek Hey'et-i Vekilemizde de sır yok. Bari bunu ben var iken söylememeli idi. «Ne olmuş?» dedik. İngiliz Karargâh-ı Umumisinde bizim de casusumuz vardı. Hal istiyor. ne olmuş bilir misiniz?» Hep birden kulağımızı. Bu adamın kurtulmasının asıl sebebi. böyle durursak bu sonbaharda bizim ordu dağılacaktır. içimizi iyice öğrenmiş ve düşmana haber vermiştir. öldürteceğini söyledi.

. Bu esnada pek fena bir hadis zuhur etti. Buna tâ nisan içlerinde Hey'eti Vekile karar vermiş idi. normal münasebet iade edilsin.. Yol masrafları. değersiz adam. isterlerse ayaklarına demir çarık çekip gitsinler. Ve beni Rusya'ya Hazirandan çok evvel yollamıştı. Evrakı almak için. Adamları hep Mustafa Kemal'e adam oluvermişlerdir. «Bunu şimdiden hazırlayalım» dedik. verdi.. 236 tir. Şimendifere bindirmişler. para kazansın diye Rauf onu murahhas yaptı. Memuriyetimiz Meclise kondu. Rauf milletin gayretini görüyor. bir defa bile lâkırdı söylememiştir. Dudakları da onlar gibi kalın ve siyahtır. Bu Süreyya da sonra Rauf un turfalığı zamanında aleyhine hareket etmiştir. Tam parazit tipi. onlar sefirimizi kovuyorlar.. Resmî evrakı almışlar.. her gece beraber içer. Ukrayna Muahedesi de var.. Yunus Nadi baş dostudur. Beş-yüz Ura kâfi.» Gülünç ve çocukça şeydi..) bir (.. silâh cephane alıp yolla! Fransa ve İtalya'ya da zabitler yollayıp oralardan da silâh ve cephane alalım dediler".. Bir hey'et-i fev-kalâde-i murahhasa teşkiledip.. «Devletin haysiyet ve izzetinefsi kırılmıştır.. Rusya tarziye vermedi. vururlar da. Rusya'nın halini biliyorum. Sinop'lu bir eşkıyadır. Süreyya kendisini Meclis'te müdâfaa etmeği benden rica etti. Kendisinden onu da istedim. Bunların yalnız muahede mübadelesinden haberleri olacak. Bu adamın yüzü hazâ çingenedir. Süreyya murahhas olamadı ve bundan bana kızdı.. Sonra onu bırakıp Mustafa Kemal'e geçmiş(*) Yalan ve hayasızlıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı.) yazıyor. Onlar dediler ki: «Murahhaslara çok para veremeyiz.. Evvelâ Abaza.. Cahil.. Hey'et-i Vekile'de bana dediler ki: «Bu işi sen halledersin. Ordu meb'usu Recaî'yi de murahhas olarak tayin etti. Kendine adam bile yapamamıştır. galiba bin lira kadar bir paraya mal oldu idi. Bu vak'a mühim bir vak'a idi. Rusya'dan tarziye istemek lâzımdır» Derhal Rusya'ya bir nota verip tarziye istedik. . Sade poker oynar. götürüp hapsetmişler. Biz ne düşünüyoruz? Ne çıktı? Rusya'dan silâh para alacağız... Bu kadar yıldır meb'ustur.. Bu iş ve tahkikat mes'elesi Meclis'te uzun sürdü. Ya herro. Bana «Sen Rusya'ya git. Bu sebepledir ki. TEKRAR MOSKOVA YOLCULUĞU Mustafa Kemal (Sahife 408 de) bu taarruza haziranda kendisinin karar verdiğini ve bu babda (. Meclis Süreyya'yı sevmiyordu. Bir de Yakup adında binbaşı ve esasen ana dili gibi Rusçayı bilir birini de tercüman yaptılar. Çok (. izmit Meb'usu Süreyya ile. O da îsmet'e pay oldu. Bu sayede Ittihadcılara Mustafa Kemal'e daima medyundur.. 6-8 ay sürmesi lâzım gelen bir seyahat. sonra on yıldır Ittihadcılara dalkavuk ve alet! Sonra cahil. O vakit para ve silâh iste» Rusya'daki sefarethane ile konsoloshanelerin teftişi ve Moskova Sefarethanesinin muhasebesinin hesabatının tetkiki memuriyetini de verdiler. Sonra Lozan'a muhasebeci diye Fuad'ı kayırdı. kıymetsiz bir adamdır. Vak'anın sebebini de bilmiyoruz. Bu adamları tanıyorsun. Adamlarının birisi de Recep Züh-tüdür. Kabul etmedim. Ukranya'nın payitahtı olan Harkof ta memuriyetleri bitecek. Yaptığı hiçbir vazife de yoktur... Bu olsun ki.). Sefarethaneyi basıp bir kaç zabitimizi almış..» dediler. Zahirde onun mübadelesi diye git. Bu Manastır çingenesidir. Sen derhal git.tarafeynin birbirine vereceği resmî ziyafetler ilh. böyle şeyler yapıyor ama. Fevzi'nin bir muhafız neferi var. onu kabul etmediler. Rus'lar Moskova sefirimiz Ali Fuad'ı kolundan tutup hudut haricine atıyorlar. Keza İtalya ve Fransa'da silâh mubayaasına hey'etler gitmiştir. Meselâ HarkoPta verdiğim ziyafetlerden büyüğü hatırımda iyi kalmadı... gabi..235 taarruz yapmamıza kat'i olarak karar verdik. Bir kâtip ve şifre de verdiler.. geri dönecekler. Bir çok masraf var. Ve adamlar yollandı. Hakikaten bu adam bir sıfırdır. Rauf. abazadır. Adı Beyti. ya merro?.. Fakat gayet dalkavuktur. Zaten hiç sevmediğim bir adamdı.. bunlardan sonra kendisi de hep zarar ve düşmanlık görmüştür. adamı soyarlar. kumar oynarlar. beni reis yaptılar. ilk işin budur. Dendi ki. Tarziye verdir. Meclis'te pek kafasız adamlar da vardı. Ankara'dan Moskova'ya demir çarıkla gideceğiz. Hey'et-i Vekile'de hararetli müzakereyi mucip oldu. ben Moskova'ya gidip öteki mühim işleri yapacağım.

Mehtapta güzel bir safa içinde Sinop'a vardık. paraya el sürmem. inebolu'ya telgraf çektik. Onlara «Bir şey çıkmadı» demiş. fedakâr. Babamı da götürmek istiyor. evlâd yetiştirmiş. Yaz.» dedim. Çünkü buranın denizi meşhurdur. Çok yaşamış. Bir gün kendisine «Baba para isteme! Sende para dolu. Rusya'dan avdetimden beri Rusya'da tahavvüller olmuştur. Her yer bit içinde. Sinop'tan hemen gideceğim. iki vaziyeti öğrenmek lâzım. namusu ile yaşamış.» dedik. Yumuşakbaşlı. o vakit iadesi müm237 kün değildir.tki günde inebolu'ya indim. Kardeşlerimden Şükrü bunları iç etmiş. uğrattılar. terbiyeli bir adamdır. Para yemiyor. «Peki!» dedi. Benim de beş . cezamdır. ama hakikati söylemek insana vazifedir. Seyahat tehlikeli. Ne çare? Biz zaten millî harekete karıştığımızdan beri bir düziye ve türlü şekillerde hayat tehlikesi altındayız. fakat babadır. Deniz pek sakindi. Bu adamlardan utandım. Akşam da İnebolu'dan bir motörle Sinop'a hareket ettik. Ölümüne acınmaz. Hattâ Si-nop'a avdetimde Şükrü cenaze masrafı diye benden yüz elli lira da aldı. mehtap gece de gidebiliyorduk. bir memura teslim ettiler. hayat vazifelerini kamilen yapmış bir adamdı. yola dayanamaz. Bu paralar Rus altını idi. Sonra Rusya'dan avdetinde kendisini sıkıştırıp diğer biraderlerin hakkını iade ettirdim. Güya ahlâksızlığı izale edip temizledim. Diğerlerine beni Samsun'da beklemelerini söyledim. istanbul'a gidecek. ufak para. Buna kardeşçe muamele ettim. Samsun'dan hey'etin bir kısmı. Yığıyorsun iyi sonra oğulların yiyecek. sonra babam hastalanmış. Kabul etmedim. Artık buna insan muamelesi edilir mi? Ben de sersemim. Batum konsoloshanesini teftiş ettim. tapu memurunu getirip babamın emvali gayrimenkulesini de kendi zevcesi üzerine yaptırmış. Recaide Ordu'dan bindi. Üçümüz görüştük. değerli. O da bildiklerine gidip namıma para almış. üşür. Çürük şey. Bu kadına ömrümde bir defa söz dinletemedim. Nitekim ölünce birkaç yüz altın. Çok domuz şeydir. halktan itibar görmüş. bir takım mecidiye. Babası Rusya'dan Türkiye'ye hicret etmiş imiş. Ya şimdi bir fırtına koparsa.Ne ise herşey oldu. sokağa attırmıştır. onları iade mümkün değildi. Kendi hissemi Şürkü'den almadım. Hasılı Rusya'da iken babamı da kaybettim. Kardeşim. O esnada Şükrü malı düşünmüş. Ama ben gidince yine götürmüş. Kendi üstüne yaptırsa kanun marazı mevt diye karan sahih ad etmiyor. yığıyordu. amcasından da istemiş. Memduh da geldi. . hastalanır» dedim. Benden de boyuna para isterdi. Bu alçak evlâd da zavallıyı ölümle uğraşırken. Eline paralar teslim ettim. Cevap veremedi. Maliye'de hey'etin paralarını bana teslim etmek istediler. Ne ise iki saat çalışarak motörü işlettiler.Tiflis'te mümessil Eski Hariciye Vekili Muhtar. Kaatili de bizim karıdır. Bu zât Orduludur. Bahriye zabitlerindendir. gayretli bir zabitti. Refikamın babasından. Bunu da en ziyade Memruh Şevket haber verebilir. Bunda da kurnazlık etmiş. «Vesikalarla geliniz. Derhal otomobil ile ailemi de alarak yola çıktım. RIZA NUR'UN KARDEŞLERİ Refikamı Sinop'ta bıraktım. «ilk gelecek Türk vapurunu Sinop'a uğratınız. «Buna dokunma! ihtiyar adam. Kendisini bir telgrafla Tiflis'e davet ettim. Sen ye» dedim. Fakat Inceburun önünde motor durdu. Ödüm koptu. Bunu yaptırmış. Vapur yok. kardeşim Ahmed'e gitmiş. Ona da haber verdim. Baku'ya kadar gitmeğe vakit yok. Adamcağızı reyim hilafı istanbul'a getirmiş. istanbul'da aldığı paraları sonra ben ödedim. Trabzon'a oradan da Batum'a vardık. Yatağında aylarca kalmış. Sinop'a gelmiş. tşte insanlar ne kötü şeylerdir. Bizim hey'eti Ba-tum'da bırakıp Tiflis'e gittim. babayı kovunca. Bizim Harbiyede okumuş. 75 yaşında bir adam. Sonra zavallıya istanbul'da fena muamele de etmiş. Bir vapur inebolu'da hazırmış. Tabiri ile kellemiz kolduğumuzda.altı bin liramı dolandırdı. ona güzel bakacak yerde kartal leşin tepesine biner gibi binmiş. RUSYA'DAKt TEMASLAR Rusya'da bu esnada bilhassa tifüs salgını var. Çok alçak bir adammış. Bizim karı. birkaç bin kâğıt parası çıkmış. Zavallı biraz bu-namıştı. Mademki sersemim. Haremi üstüne yaptırmıştır ki. Tercümanım Yakup. Babamın nakit paralarını da Şükrü iç edip diğer kardeşlerden saklamış. Böyle bir adam en alçak insanlardandır ve bu işle alçaklığını ispat etmiştir. Halbuki yirmi lira bile sarfetmemiş olduğunu tahkik ettim. Sade kendiminkini aldım. Yalnız Tiflis'i görebileceğim. Kendisi o vakit küçük imiş. beni utandırdı.

Zavallılar zulüm altında inim inim inlediklerinden şikâyet ettiler. Dost görünüp canına kastetmişiz. Arkası bir dağ. Bunları öğrenince vazifemin güçleştiğini anladım. fabrikayı gezdim. En korktukları şey. Batum'dan kalktık.Bu da tarziye ister. Sefirimizi kovmuşlar. Şimdi öğreniyorum. Büyük üstüvaneler var. hapsetmişler. AH Fuad'i da trene bindirmişler. Hayalât içindeyim.Novorovski'ye vardık. itimatları zail olmuş. Ne yapacağım? Silâh. Sefir bulunduğu mahalde muvaffak olamamak için bundan daha kötü hareket edilemez: Görüşülecek başka sefirler yok mu? Neye ingiliz ve Polonya sefirleri ile dostsun. Halbuki kabahatli biziz. Bunu geçen defa Rusya seyahatimizde temizlemiştik. Ali Fuad işinin içyüzünü Ankara'da bilmiyorduk. Ah. dönüyor. Konuştum «Hats ettin» dedim. devletin haysiyetini bitirir. evrakı. ingiliz'lerle Polonyalılar baş düşmanları. Polonyalılar ve Fransızlarla birlikte hücum edeceğimizi zannediyorlar. Tarziyeden vazgeçmek. Mühim bir şey varsa o da yalnız Ruslar bize emniyet etmiyorlar. yeni bir zaferle memleketi kurtaracak mıyız? Zihnimde bunlar. Gürcüler Türkçeyi kaldırmağa uğraşıyorlar. Kendisini Batum'a dar atmış. Pis bir vapur. bak ne mel'un tesirler vücuda getirmiş. Burada deniz kenarında bir çimento fabrikası var. Moskova'da ingiliz mümessili ile dost. Oradaki hikâyeyi evvelce yazdım. kamilen çimento mâdeni. Beti benzi kül gibi. Demek Rusların bize itimadı yok. Yâni konsolos Sabri mes'elesi. Sefarethaneden hariç bir evi ateşemilitere tahsis etmiş. Bir Rus vapuruna bindik. Buna sebep Bekir Sami'nin işleri. Hem de müthiş bir kabahat. Batum'a döndüm. Bu iş de şu imiş: Ali Fuad. Hem Rusya'nın askerî vaziyetinden bize ne? Bizim şimdi işimiz Yunan ve ingiliz Bilakis Ruslar bize yardımcı. bu hain. iptida öğütüp eliyorlar. Bunu Ali Fuad'ın emriyle ve 238 I Polonyalılar ile müşterek yapmışlar. kendisi bizzat Rusların aleyhinde bulunuyormuş. Bizim Fransızlar. korkudan ödü kopmuş. onunla sıkı temasta imiş. Rusların bu fikri esasen Bekir Sami'nin ektiği fesad tohumudur. Gece mehtap küpeşteye dayandım. Polonyalılar ile Rusya aleyhine gizli bir ittifak yaptığımıza. halâ duruyor. Yer yer yakmış. Ruslar da haber almışlar. yollamışlar. bakıyorum. Diğer bir delil olarak da Ruslar şimdi Ali Fuad işini zikrediyorlarmış. bu zât diğer bir iki zabitimizle bu evde oturuyor-muş. Tarziye alacağım. Bana «Aman bu ne memleket! Aman memleketimize gideyim» diyor. Şimdi Polonya ile beraber evrak çalmamız yeniden diriltmiştir.Mühim bir tebeddül yok. Rusların hakkı var. Doğrusu Ali Fuad'ın yaptığı pek vahim bir hatadır. Bu iş muazzam bir iş imiş. Demek Bekir Sami'nin namına şimdi Ali Fuad tüy dikmiş. zabitleri de alıp götürmüşler. Silâh-para alacak mıyım. Gösterdiler. Tiflis'e kadar gidebilmiş. Bu Rus'ların can damarı. sonra bu silindirlerden geçiri239 . Harb-ı Umumi'de bizim donanma burasını topa tutmuş. Tiflis'ten avdetimde Ali Fuad'ı Batum'da buldum. para da lâzım ve hayatî mes'ele halinde. melekler oynaşıyor gibi geüyor. Casus eve girip vesikaları teslim ederken kapıyı kırıp eve girmişler. Bizim ateşemiliter casuslar bulmuş. Gözüme denizin içinde nurdan. Keza Polonya sefiri ile de pek sıkı münasebette imiş. periler. Batum'da birtakım tahkikat daha yaptım. Novorovski Konsolosu Sabri'nin irtikâplarını anlattılar. Zaten oraya çıkacağım Ordan şimendüferi alacağım. Rus Erkânı Harbiyesinden Rus Ordusuna dair vesikalar ve haritalar çaldırmış. Deniz kenarında büyük bir fabrika. Hamdullah Suphi Batum'da Rusya'da seyahat yapmak istemiş. Ruslar Acara muhtariyetine tatbikatta metelik vermemişler. beraber Rusya'ya hücum edeceğimize kanidir-ler. Deniz nur içinde. zabitlerimizi dövmüşler. casus ve bizim zabitleri yakalamışlar. Muhabere mümkün değildi. hepsini hapsetmişler. döğmüşler. Telgraflarımıza Ali Fuad'dan cevap gelmiyordu. Dalgın dalgın düşünüyorum. üstüne bizim evrakı da. Çimento fabrikası görmemiştim. Tarziye alamayınca da münasebet bozmak olamaz. Plân düzmekle zihnim meşgul.

beyaz ve siyah şarap. Bu kâfi değil. Bizim Recai de benim nutuklardan ve Ruslara kendimi sevdirmemden pek sevinmiş. Sabahisi oralı bir kaç Türk geldi. Bu seferimde Rusya'da istasyonlarda. sofra tenhalaşmış idi. Gönlüm rahat. Bunların dediklerine göre.. Gece gündüz yatıyor. içiyoruz. Ruslar bizimle içme yarışı yapmak istediler. Fransızlar ve Lehliler ile ittifak yaptığımızın aslı olmadığına Rusları inandırmak. silâha muhtaç. bana sundu. Yazık ki. para ve silâh çekmek. Sonra. Türkiye de öyle. ona bir şey olmadı. hükümetin asla haberi olmadığını Ruslara anlatmak. Ruslar beni sevdiler. Nitekim kazandım. ebedî dost olduk. Beraber seyahate devam ettik. Kendiliğinden vazifesini yapmadığı gibi. bana «Bravo! Sen mühim hizmetler ediyorsun» diyor. . Nutuklar da söyledik. ziyafetlerde bir çok nutuklar söyledim. Rusya emperyalizm aleyhinde. Çarlar ile Sultanlar asırlar ile bu iki milletin biribirini tanıyıp sevmesine mâni olmuşlar. Bir kahed şarap alıp devam ettim.yorlar. Ruslar demişler ki «Bu adam demirden mi? İçkide bizi mat etti. Böyle nutuklar ile onların muhabbetini. beni sedye ile götürürlerdi. Ne yapayım? Türkiye paraya. diğer ucu Akdeniz'de olacaktır. Ben de «Pekiyi» dedim. Bunların bir kısmına dair bir fotoğraf albümü yapmışlar. Bizim arkadaşlar sarhoş oldular. Alıp bir iki yudum içtim. beni çıldırasıya alkışlıyorlardı. Bununla hareket ettik.» RIZA NUR'UN KOMÜNİSTLİĞİ Ben buraya gelinceye kadar düşüne düşüne Rusya'da tatbik edeceğim plânı tertip etmiştim: Her yerde müthiş bir komünist gibi. Rus-Türk dostluğu ebedîdir. Yine âdetleri Sofrada bol nutuk da söylerler. Bir Rus şarap diye bir büyük bardağa konyak doldurdu. Ali Fuad'm bu işi kendi kendine yapmış olmasını. Bunu bana Rus'lar haber verdi. Gündüz de elinden düşmiyecek»dedim. Tatlılık. Diyarbakırlı biri. Sofrada votka. Tabii dostuz. Bir akşam bir istasyonda böyle bir sofrada ziyafet verdiler. Yalnız bu nutuklardan dolayı Varşova'da Polonya matbuatı aleyhime ateş püskürmüş. sarhoş olan çekiliyor. Diplomatlık zaten iki yüzlülüktür. Derken hepsi körkütük olup birbirini götürdüler. Öyle yapıyor. Üçüncü işim. Bunlarda muvaffak olunca. Cıvıklık yok. Hakikat da böyle. Artık tanıştık. Bu adama vazifesini gördüreme-dim. söylenen işleri de yapmıyor. sefarethanenin basılması esbabını bile hükümet bilmiyordu. Bir düziye bize veriyorlar. hükümet hatıra olarak sonra bana verdi. Ruslar yemek yerken sigara da içerler. Önüme koydum. merasimde. Eğer konyağı bilmeyip içeydim. Sinop'ta kütüphânemdedir. bunun bir ucu Baltık. bu bavul gitmeyecek. çuvallara dolduruyorlar. Bu fabrika Rusya'dan başka istanbul ve Türkiye sahillerine de çimento vermektedir. Ben Türkiye'den hareket ettiğim âna kadar. Bunlar bütün bu esaslar dahilindedir. dışım böyle. Binaenaleyh beraber olup emperyalistlere karşı bir cephe yapacağız ki. müthiş Türk milliyetperveri. Bir gün kızdım. Ruslardan da sarhoş olan olana. Bütün işler bittikten sonra da «Sen bu devletin en mühim recûlüsün. Harkof a vardık. Sade yatıyor. içtik. İstiklâlini kurtaracak. birini diğerine kırdirmışlardır. trene atıp geri yolladım. iki millette de bütün menfaatler müşterek. mekteplerde. İçim komünizm ve Rus'luk düşmanı. Bir kaç tabur asker ile büyük bir istikbâl yaptılar. Hemen bardağı sofrada önümdeki büyük bir çiçek kümesinin içine sokup sakladım.. Ruslar keyifli. Ben de buna çok 240 memnun oldum. demek onlarla beraber değiliz. kışlalarda. yerleştik. ikinci işim. Ama iyiler. Birinci plânım oldu. Hiç bozmadım. sertlik para etmedi. Onu da buldum. Uyurken de bununla uyuyacaksın. Yiyor ve sigara da içiyoruz. O beni hepsini içecek zannedip daldı. Ukranya Hariciye Komiserliği Protokol Müdürü ve saireden mürekkep bir hey'et karşıladı. konyak. Yemek zamanlan ise istasyonlarda mükellef ve çiçekler ile süslü bir sofrada ziyafet veriyorlardı. biz de içiyoruz. Ölü gibi bir adam. itimadım kazanacağım. Ukranya hududuna gelince bizi. Sağlam ben kaldım. nutuk vereceğim ve söz söyleyeceğim. tekrar öğütüyorlar. Ruslar pek keyifleniyor. Ben evrak ve para bavulunu Beyti'ye teslim edip «Canın gidecek. istasyonlarda bizi asker ve musiki ile karşıladılar. demek Lehliler aleyhimde. Sırası gelecek söyleyeceğim. Ruslar bir hususî tren hazırlamışlar. Hepimiz fena sarhoş olduk. Bizim kâtipden pek müştekiyim. Bize bir hâne verdiler. sonuna doğru idi. Gidip trene yattım. şampanya var.» demiştir.

Rahofiski'ye müthiş bir tesir yaptı. Hemen Ali Fuad'ın işini söyledim. zabitlerimizi dövüp hapsetmek. Bekir Sami ve Ali Fuad'ın yaptık241 lan böyle müthiş bir vaziyet yapmıştı. aynı zamanda cesur da olmalı. «Biz iktisaden ingilizler ile uyuşmağa mecburuz. Bu mümkün değil. Sibirya'ya sürüp harcadı. Bilâkis Fransızlar ile Rusya aleyhine ittifak ettiğimizi söyledi. inanmıyor. Biz ingilizlerle ittifak yapıp sizi bırakmayız. Böyle yalanlara nasıl inanıyorsunuz? Düşmanlarımız aramızı açmak için uyduruyorlar. Poligrad. Ali Fuad bu işi kendi kendine yapmıştır. Fransızcası güzel. Yalnız ben evvelden biliyordum ki. böyle bir ittifak yapamazlar. Bir cevap vermedi.Ancak ingilizlerle süretâ hoş geçinmeğe mecburuz. Sefarethaneyi basmak. yâni bu tehlikeli işi. plânımın birinci kısmı oldu. Memduh Şevketin söylediği gibi tahakkuk etti. Lâkin tehlikeli bir tedbir idi. büsbütün cesur oldum. Bekir Sami'den ve Ali Fuad'dan bahsediyor. Adamları kabahatli çıkardım. iki gün geçti. Bunun izalesi için mühim bir tedbir hazırlamıştım. Bize tarziye verilmeli. Moskova'ya da yazayım. Dedim ki: «inanmıyorsunuz. doktordur. Bekir Sami'yi Millet Meclisi düşürdü. Ah. Hükümetin haberi yoktur. Bu cesaretle iyi bir iş yapmış oldum. Memleketinde Türkler çok olduğundan Türkçe de biliyor. Başka ne desem lâf idi.Muahede nüshalarının teatisinden evvel tarziye verdirmek için Ukranya'lıyı Rusya nezdinde alet yapmak istiyorum. O vakit Fransızlar ile de ittifakımıza tamamen inanırlardı. Rahofiski'nin sözü yüreğime su serpti. Bunu bana evvelki seferimde Bolşevik ricalinden çoğu da hususî sohbetlerimde aşikâr söylemişlerdi. Fakat meyus bir tavır alıp «Pekâlâ! Biz Fransızlarla ittifak etmiş miyiz? Galiba sizin ingilizlerle bir gizli ittifak hazırlığınız var. Dedim: «Bunlar bu işleri sırf kendi fikirleri olarak yapmışlardır. Bir delinin yaptığım dünyanın akıllıları bir araya gelse tcmizlcyemez derler. Diplomat iki yüzlü olmalı.. Ne yapayım. Bu iş her şeyden evvel hal-lolmalı. Eh. Bu olunca öte tarafı kendi kendine olacak. Bu kuvvetli ve kat'î idi.» dedim. buna güvenerek yapmıştım. îstisaden ingilizler ile uyuşmak. Ferahladım. rezil olurdum. .» Bu. Çorapta sökük ucunu bulduk. Hekim. «Yalandır.Ukranya Reisicumhuru ve Hariciye Komiseri Rahofiski kumandan Tronze. Şimdi üste bir de böyle ocaktan caba taarruz ve tehdid yapıyorum. Başka türlü yaşayamayız. «Hayır. Sonra cevap verdi. Masal gibi geliyordu. ittifak yapamayacakları cevabını alınca ben. ittifak teklifimi. fakat şimdiden diyebilirim ki. Ali Fuad da menkûb olacaktır. Fransız meselesinde bu adamları tamamiyle mutmain etmek için başka çare yoktu. Ben de buna mim koymuştum. ele aldık ve biraz da çektik.» Zaten ben yapıverirler diye ödüm ko-puyordu. zeki. şimdi benden mazeret diliyorlar. Hükümet beni böyle bir şeye memur etmemişti. Böyle ise biz sizden evvel ingilizlerle uyuşalım» dedim. Düşündü. bunlar için hayati bir zarurettir. Ruslar ingilizler aleyhine harp edemezler. Bunu mutlaka yapacağız. Hadin bunu yapalım. Yapamazdım. Başka türlü olamaz. hayır. iki devlet arasında normal münasebet tesis etmeli. Yüreğim hopluyor. Çözdük. Onların böyle bir ittifak "e nutuklarımda dediğim gibi bizimle Baltık'tan Akdenize kadar bir cephe yapacaklarına yüzde seksen ihtimal vermiyordum. sefirimizi kovmak izzetinefis meselesidir. Selâhiyetim olmadığı gibi. bir türlü kanmıyor. böyle bir ittifak yapamayız. Hükümet kızdı. artık gider.Sizin Fransızlarla ittifakınız olmadığını şimdi tamamiyle anladık» dedi. Rahofiski ile görüştüm. «ittifak yapamayız» dedi. Sonra Stalin bunu. Rahofiski'nin halis Ukranya'lı bir genç muavini var. Rahofiski Romanyalı bir Bulgardır. Bizi bir gün bırakıvereceksiniz.. Hattâ o bize elektrik lâmbası vermezse karanlıkta kalırız» demişlerdi. düşündü. Ama yine fena korkuyordum. Çok uğraştım. şüphe etmeyin. Bu ittifaka yanaşmamanız bunu gösterir. Ankara'da kimsenin de böyle bir şey hatırından bile geçtiği yoktu. Bunu bizzat böyle kendilerinin açığa vurmasına memnun oldum. «Buna cevap veremem. ne desem nafile te'sir etmiyor. münevver adam. ben hükümetim tarafından sizinle İngilizler ve Fransızlara karşı tedafüi ve tecavüzi askerî bir ittifak da yapmağa memurum.» Hayır. Bu düğüm noktası idi. Tarziye işini buna anlattım. Anladım ki bu fikir bunlarda esaslıdır. Bir kere komiserler ile müzakere ederim. Kabul etseler. Hükümet haber alınca onu zaten geri çekmeğe karar verdi idi.

Bunlar bu mektepten yetişmişler. Tıbbî müesseselerini gezdim. Bunlar mühim şeyler. doğrudan doğruya kendileri sarfediyorlarmış.Ukranya'da en nüfuzlu adam. Birçok müesseselerini. kütüphaneler. Köyler zararsızdır. Rusya'da büyük terakki vardır.. Harbiye Mektebine davet ettiler. Takla atmak. «Tarziye verilsin» dedim. amelelerini gördüm. At yarışları. içki yasağı da kalkmış.Moskova Ukranya Cumhuriyetine şunu tebliğ etti: «Rıza Nur beye söyleyiniz. Rus köylerinde bir hususiyet var. «Evet. Bu da pek mühimdir. Harkof güzel bir şehir. Rahofski'nin genç muavini ile çok ahbab oldum. sefirimize versin. Bir celse yapıp merasimle onu da yaptık.. Tayyareler uçtular. Stalin'le aralan pek iyi değilse de Stalin'in ondan çekinip müma-şaat ettiğini biliyordum. Avrupa'da dahi iş buluyorlarmış. Biz Moskova'ya Ukranya hükümeti namına yazalım da tesir icra edelim» dedi. Rusça değil. Sıra şimdi muahede teatisine geldi. Dükkânlar açılmış. Mahir tayyarecileri var. iki gün sonra. Bundan iyi malûmat aldım. Bu suretle köyler.. Ukranya'da bana çok itibar ettiler. Türkiye hükümeti ne tarzda istiyorsa. Bu haritada sülün. Bunlardi onlar ve ben gayet dostça ve ben bir mükemmel komünist gibi nutuklar verdik. müzeler. Bolşeviklikleri de sahtedir. ticaret. o tarzda yazsın. Bunun için Harkof tan geçen ırmaktan bir kanal ile su getirmişler. Fabrikalar vardır. istiklâl istiyorlar. Mühendis mektebini gezdim.mektep ve kışla-lannı gezdirdiler. Bir kütle halindedir. Deşildi. Gıcıkladım. Bu mektep bir büyük ve orman halinde bir bahçe içinde. Bu terakkiyat son altmış243 yetmiş yıldan beri olmuştur. ilim terakki etmiştir. Beni her yerde merasimle karşıladılar. Cidden mükemmeldir. işlettiler. müstesna bir hali var. Fronze'yi gördüm. Ukranya hükümeti bize. askerlerini. Meselâ su ile türbin göstermek için bir binada bilfiil bunu yapmışlar. Bir opotherapie müessesesi var. Rus'lar hemen her şeylerini yapmış.Ben bugün yazar yaptınnm»dedi. Rusya'da iyi mühendis yetişmiş. Nasyonalist olduğunu sezdim. tanzim etmişlerdir. Mekteplerden Rusça'yı kaldırıp Ukranya dilini koyuyorlar. Moskova ağır bir muamele yapmıştır. Kışlalarını. Rusya'ya eski seferimde gördüğüm haller Harkof ta yok. Şehirler Avrupa şehirleri halini almıştır. Mektepler. Hey'etimiz şerefine bir tayyare şenliği yaptılar. o da imza edecek» 242 Oh. Komünistlikleri lâftan ibaretmiş. pek sür'atli giden meşhur atlanyla araba yarışları yaptılar. bu mühim iş de istediğimizden âlâ olarak halloldu. istiklâle doğru mühim adımlar.Rahofiski. '"'J . hayvanların resimleri bulundukları mıntakalarda haritaya resmedilmiştir. Sefiri Polonyalılar iğfal etmiştir. Türbini işletiyor. Birinci gelene saatimi verdim. Fronze dedi ki: «Şimdi meseleyi anlıyoruz. biz de onlara büyük bir ziyafet verdik. Tarziye verilmelidir . Bilhassa tiyatro çok terakki etmiştir. Ankara'daki sefirimize emir verdik. Su bu binanın içinden geçiyor. Hasılı mühendislikte her şubesi için ayn ve mühim bina ve her aleti ile beraber mühim laboratuvarlar var. Mühendis mektebi yapınca böylesini yapmalıdır. Bir düziye Moskova'yı sıkıştı-rıyorlarmış. Bu suretle Ukranya'nınparasını. yiyecek var. zahiresini artık Moskova'ya yolla-mıyor. Bu adam bunları bana anlattı. Mühim artistler yetişmiştir. Bu şarkılarda Rus'lar aleyhine sözler de varmış. Fronze de kendi işi olan bu muahedenin teatisi merasiminde bulundu. Ukranyalılar Rusları hiç sevmiyorlar. samur ilh. Gördüm. hepsi vardır. Ağaç ve bahçe içinde. Pek nasyonalistler. tarziye verelim.. Meselâ Rusya'nın av haritası bile yapılmıştır. Elektrik kısmı için mühim binalar su kısmı için mühim ve ayrı binalar.. Harbiye talebesi Ukranya'ca şarkı söylediler. Ona da aynı şeyleri söyledim. Sinop'tadır. Evleri yolun iki kenarında yaparlar. Fronze'nin Moskovaca pek nüfuzlu bir adam olduğunu. Türkiye'nin bunda bir kabahati yoktur. Bunlar kıymetli mühendislermiş. Meğerse Ukranyalılar hep nasyonalistmiş. Rusları sev-miyorlarmış. Ben de bir şifre ile bunu Ankara'ya bildirdim. Talebe bana hatıra olarak resimli bir ufak defter verdi. helezonvâri inmek gibi türlü hareketler yaptılar. iki hâne halindedir ve uzunca oluyor.

«Şimdi sefirimizden telgraf aldım. Mısır'ın saadeti de böyle ilmî tetkik neticesidir. Daha birçok Türk âdetleri var. kaldım. Ukranya dilinde bizim dilde bulunan kelimelerden bir kısım ile.» dedim. Görüşeyim size söylerim» dedi.» dedi. Sır söylüyor. ziyafete bizim sefiri de davet etmiş. iktisadî şubelere göre tetkik ettirmiş. Ukranyalılara bilhassa Fronze'ye söyledim. Hasılı hele birkaç görüşmeden sonra Karahan'la pek samimî dost olduk. Son defa kiliselerdeki altın ve mücevheratı aldık. Fransa ve Almanya'da. «Paradan ümit kesmeli. Maarif matbaası yok. Karahan Corps diplomatique'e bir ziyafet vermiş. Bir hususî trenle ve Yakup ile Moskova'ya gittik. Harbiye Komiseri Troçki ile görüştüm. Beni Erkân-ı Harbiye Reisi ile temasa koydular. Bizden onlara çok şey geçmiş. Ben de Sinop'tan bir takım el işlemeleri almış. Bana bu hususta Moskova üzerine mümkün bütün kuvvetleriyle tesir edeceklerini vaad ettiler. Karahan. Yok. Bu sefer Karahan'la mükemmel ahbap olduk.» dedim. Yemek bitince beni bir köşeye çekti. «Aman» dedim. Bir asır evvel öyle idi. iptida Alman âlimlerine memleketimizi her hususta tetkik ettirmekle olur. Sinop'ta bizim kütüphanededir.. Karahan var. MOSKOVA'DA. Böyle şey olamaz. Hemen silâh ve para meselesine başladım. Gönderilmesi esbabına tevessül ettiler. Anladım ki.. Yine oraya koydum.» Al . yola çıkıyor. Erkân-ı Harbiye Reisiyle bunları tesbit etmeğe başladım. Recai ve diğerleri döndü. memleketi selâmete ve saadete götüremez. Rayonlar filân böyle. Çok Türk Ukranya'lı olup. Avrupa. Tam bu esnada idi. yanlış ve temelsizdir.. Karahan «Bizde para yok. Zemin hazırlandı. «Ali Fuad yine sefir olarak buraya geliyor» dedi. Şimdi Moskova'dan para ile silâh dileneceğim. İngiltere. Listeleri tertip ettik. hediye çok gönül alıyor. bütün ilmî. Sivastapol'a indiler. Listeler tertip ediyoruz. Karahan «Para veremeyiz» dedi. Ancak.. Dedim: «Yalandır. Vekâlette kendileri basamıyordu. Bunlardan Harkof ta hediyeler vermiştim. Yemek yedik. Bu bizim kopuz'dan alınma olacaktır. Millî çalgıları var. Adına kopnera diyorlar. Baktım benimle samimi görüşüyor. olma 244 memnuniyetle verirdik. Fakat silâh verecekler. bilhassa bugün bulunmayan eski Türkçe bir çok kelime vardır.Dondum. Milleti. insan denilen mahluk hediyeye karşı zayıftır. işletildi. Mehmet Ali tatbik etmiştir. Bir şey değil ama. Har-kofun iş'aratı. hattâ Mısır'da. Gözümün önünde ambalaj yapıp trene koydurdum. «Sonra Yunanlılara yâni İngilizlere mukavemet edemeyeceğiz. Samsun'da da on bin kadar güzel sigaralar yaptırmıştım. benim nutuklarımın tesiri olacak ki. Bizimkilere şifre ile bildirdim. Japonya'nın terakkisi de Alman âlimleri sayesinde olmuştur. Paramız yok. Harkof ta son zamanda basılmış birçok Rusça neşriyat da topladım. Bizim Anadolu'daki cephemiz. Hariciye Nazırını ziyaret ettim. Çiçerin Moskova'da değil. Fran-sizlarınkine yüz kat fâiktir. Rusya'yı ilimce.» Durdu. Kuruldu. ziraatçe. hududumuzda tutup. Sefarethaneye yerleştik. hakaretle iade edeceğim. Karahan'a da verdim. Fakat o vakitten beri Alman âlimleri. Harkof ta işlerim bitti. Bu makineler Ankara'ya vardı. Karahan beni sofrada sağma aldı. beni de davet etmişti. Silâh verecekler. Hattâ Rahofski'nin muavini de bu iş için benimle beraber Moskova'ya yollayacaklar. sonra bunlardan çıkan neticeleri tatbik etmişler. O da bitmek üzere. Bu paranın çoğunu da Komünist propagandası uğrunda. Telli bir âlettir. Nitekim Moskova'dan da getirdim. Görüştü. Afganistan'da. Bütün davetlilerin ortasında idim. Zaten el'an Rusya'nın meşhur âlimleri Baltık sahilinde Rus teb'ası olarak bulunan Alman cinsi insanlardır. Bunların tertibi epey sürdü. Şeklini de gördüm. Karahan beni pek iyi kabul etti. ilâh. Rusya bu hale gelmiş. Başka da müsadere edecek bir şey yoktur.Bir akıllı vezir Alman âlimlerini getirmiş. kaybolmuş.durdu ve şiddetle dedi ki: «Geldiği anda. Halılarında. Hindistan'da eritmişlerdir. Hattâ Ali Fuad veda ziyafeti vermiş.» «Hayır» dedi. bu millet ile biz çok beraber yaşamış. «Fakat silâh verebiliriz zannederim. işlemelerinde Türk dekoratif motifleri var. Hepsi de muvaffakiyetle oldu.sizin ingiliz ve Fransız'a karşı cepheniz demektir. Bence Türkiye'yi ihya etmek. Hakikaten böyle yapmışlar. Bizim Maarif Vekâleti için Harkof ta Hükümetten iyi bir matbaa da aldım. Bunsuz ne yapılsa. birbirimize yaklaşmışız. bunu Fransız âlimleri yapmışlar.

ALİ FUAT KRİZİ Düşündüm. iş yaptırdık. «Fazla içmem» diyorum. «Oraya gelmem lâzımdır. devlet milletin işinin üstünde. Beni yemeğe davet ediyorlar.. Yine def ediyor. Müşirdir. Mustafa Kemal'in şahsî işi. Ge. Bir taraftan yenip. Hem ortada taarruz işi. Hakikaten hemen o akşam bir şifre yazıp gönderdim. Ali Fuad belâsını def edemeyince. mevkii için. Bir kerpeten gibi bir şey var. Karahan'ı «Ben şimdi yazarım. bu kadar işten sonra Ali Fuad'ı tekrar yoUasmlar. Aman yollamayınız. Bu sefer Tatarlar ile daha ziyade temas ettim. Bu.Halbuki değil. ne bildikleri.. Ruslar kovmuşlar. i MUSA CARULLAH t . Böyle birçok kaynatıyor. Simsiyah koyu bir şey oluyor. Bizim Yakup ise çayı bunlar gibi içiyor. Bu sefer tam yaz. Bir parçayı onun dişlerinin arasına kıstırıp çay içiyorlar. Yazamam.. Birbirinden uzak. Memnun oklulardı. bir taraftan pişmişler getiriliyor.. Gel de çatlama bakalım. Tarziyeyi alınca. Bana gülüyorlar.. bir de Mustafa Kemal böyle yapıyor. Bunlardan başka muhtelif memleketlerde de oturan dağınık Tatarlar var. Kaynar suya çayı fazla koyuyor. Sıcak da oluyor. Sıcak sıcak içtikçe terliyorlar. Doydu mu. Bir düziye terlerini siliyorlar. Rus sefiri de söylemiş. Bunun neticesi budur.Meselâ ben Rus'lara ne dedim? «Türkiye işi bilmiyordu. Ama bunlardan da beter. haysiyetsizlik. Fakat bu akıl mıdır? Başka yer bulamamış mı? Çocuk daha iyi düşünür.. Başka türlü çay içmiyor. Şeker bittikçe yeni bir parça koyuyorlar. Her şey altüst oluyor. Mustafa Kemal derhal fırsattan istifade etmiş demek. Yine Türkbiliğe dair kitaplar topladım... buyurlatmışlar. her şeyi unuturmuşlar. Ali Fuad'ın yaptıklarını yazdık. bunun için de silâh meselesi var. Güzel bir yemek. şahsî menfaatlerini düşünen insanlara sefir olmak da iyi şey değildir. Çaya şeker koymuyorlar. Eğer bana inanmazsanız yollayınız. Birinin imamı Vedûd Hazret. sıcak sıcak getiriyorlar. başka yere gönder bari. hakaret gibi şeylere daima mâruz olur . Tatar mahallelerinde birer cami de var. Aynı zamanda Moskova Sefirliğini bana teklif ettiler. O vakit görüşürüz» dedim. Ali Fuad'da tuhaf! Canım o gönderse bile sen nasıl gidiyorsun? Başına gelenleri. Bir şifre ile de bildirdiler. Tatarlar da Ruslar gibi çok çay içiyorlar. ne de düşündükleri var. hakaretleri unutmadın ya.. Bir müddet de bırakıyor. iki devlet münasebeti gerildi. Dedim ki: «Bana Karahan Ali Fuad'ı tekrar yolladığınızı şimdi söyledi. öğrenince zaten AH Fuad'ı azletti» dedim. şimdi Ankara ne yapıyor?! Silâh işi de suya düşecek. artık içmem demektir. çen sefer kışta Moskova'da idim..gözünü duman değil. El içi kadar açılmış hamura çiğ ve kıyılmış et koyup pişiriyorlar. Akılları başlarına gelmiş. Onların yüzünden muvaffakıyetsizlik. Nazikâne bir surette reddettim. vesselam. bulut bürümüş bir adamdır. bari Rıza Nur belâsını def edeyim demiştir. işte Mustafa Kemal hırsı. Ben bir ve nihayet iki tane içebiliyorum.. Eğer yollarsanız.. bir daha sefir olarak oraya gönderilebilir mi? Yok Rusya'ya düşmanlık etmek istiyorsanız bundan alâ yol olmaz. Başkasının bir iş yapabildiği yok. Bu kadar işten sonra Ali Fuad'ı nasıl yolluyorsunuz. Ben de onlan Sefarethaneye yemeğe çağırıyorum.» Ne ise bu telgraf üzerine yollamadılar. bunu yapan tabiî Mustafa Kemal'dir. Ali Fuad'ı Ankara'da istemiyor.. Bunlar sonra o. insan böyle kafasız. Ben de birkaç defa resmi ziyafetler verdim. yollamazlar. doldurup doldurup içiyorlar. Herkesin elinde uzun bir peşkir var. Onunla şekeri gayet ufak parçalar halinde kesiyorlar. Biz neler dedik. Söyleyecek mühim şeylerim vardır. Sonra bunu bardağına koyup dişlerinin arasında şekerle içiyor. Evinde ziyafet verdi. Her halde bir yanlışlık 24var. artık çay bardağını ağzı aşağı kovuyorlar.belâyı şimdi. Canım şunu Türkiye'den def etmek istiyorsan. hududumuzda kolundan tutup kemali hakaretle atacağım diyor. Sofraya semaveri koyuyorlar. yağ koyuyorlar. Moskova'da iki Tatar mahallesi var. Adını unuttum. Emin olunuz!» diyerek tatmin ve teskin ettim. Tabiî hiç aklıma gelmedi ki. Bana içmiyorsun diye zorluyorlar. Bu haber üzerine yerin dibine geçtim. Ali Fuad'ın gelmeyeceğini Karahan'a müjdeledim. ama onu nasıl aldım. Kovulmuş bir adamsın.

Hayatta bunlar çok lâzımdır. Eserini öylece Sinop'taki ' kütüphaneye koydum. fakat kendisine istediğini yapmadığımdır.babası ölmüş çocukları toplayıp şehirde büyük binalara yerleştirmişler. öldüreceklerdi. Başka türlü iaşesi mümkün değildir. Lâkin asıl kabahat bizdedir. Tatarlar hükümet nezdinde pek çok uğraştılar. Bir tanesinin önünden geçiyoruz.» Rivayet ediyorlar ki. Muvaffak olamadılar. Böylelerini burada hizmete alamayız.» Vaadimi yaptım. Bana danlmış.' yi göremeyen bir kimse olsa gerek. Tevzi edilenler Rus'tur.Volga boyu ahalisi Tatardır. bana selâm verdi. Son zamanlarda Rusya'dan bir hey'etle istanbul'a gelmiş. bizden bir adam bile kırılmazdı. Cidden güzel yapılmış bir san'at eseri.» Hayret.Petersburg camiî imamı Musa Carullah geldi. Kendisine riayet ettim.Ankara'da basılmak üzere bana üç dört sayfalık bir eserini de verdi. Bu bahçenin içinde birçok bina.. sefarethaneye davet ettim. Bu çocukları kurtarmak istediler. hisse tabi ve hiddetle ileri. önlerinde kü çük çocuklar var. Bir çocuk bayrağı görünce durdu. Rus yapıyorlar. Dinî ve Rusya Tatarlarının istiklâline dair bir şey. Kalan kimsesiz çocukları da Ruslar aldılar. Bizim Selçuk mimarisinde.toplanan çocukların bir kısmına tahsis edil247 I diği anlaşılıyor. Onu ve camii evvelki seferimde görmemiştim. Bu memlekette takriben her on yılda bir kuraklık ve bunun neticesi kıtlık olurmuş. Ruslar çocuğu kalemden ziyade çekiç için yetiştiriyorlar. beni avutuyordu. Mektubunda tuhaf ve iyi anlaşılmaz. Bir kaç yıl sonra dilini de. Ne ise. Ruslar da ona fena gözle bakıyorlar. RUS EĞİTİM SİSTEMİ . Moskova'nın parkında gezinti yapıyorum. ama ben de onları ziyafete. hapishaneden çıktı. Açlıktan çok adam kırılmış. Bu da benim Tatarların ziyafetine gittiğimi. Sefaret vasıtasıyla bazı istediği eserleri de. içinde elektriği ve kaloriferi de var. Selâmı diliyle de söyledi. Orda Çarlar.Ona da memuriyet ancak bu vekâlette olurdu. Bense ona vasıta buldukça intişar eden cildleri gönderiyorum. Yüreğim sızladı. Rus Hükûmeti Volga boyundaki zahireyi cebren çekip almış. bir mektupla benden bizim Türk Tarihinden istiyor. beni aratıp bulmadığı gibi. kalem tutar. Gayet amelî ders veriyorlar. Bunun üzerine Ruslar tevkif etmişler. Rusları sevmiyor. Muvaffak olduğum takdirde derhal iş'ar ederim. Ne fena şey. evinde bir çiviyi çakamaz. Bolşeviklerin mekteplerini gezdim. başka yerlere tevzi etmiş. hem de Ruslar kendisini orda takip edecekler. Asabî. Nitekim sonra kendisi Almanya'ya yollayıp bastırmış. Fakat hem bizim yobazlar hücum edecek. O. Rus'lar bu sahalarda kadid halinde bulabildikleri anası. Bunların içinde birçok muhtelif Rus Türkleri çocukları var. son zamanda bir cami yaptırmışlar. orada hizmet etmek istiyor. . kâfirdir. Bir gün asıldım. Otomobilde Türk bayrağı var. Halini matbaasını. Hiç olmazsa kendisine biraz paraca yardım istedik. Bundan. Eserini kendim masraf edip bastırmak istedim. canını kurtardı. Bu adam âlimdir.. Kaçıp Türkiye'ye gelmek. Ben Tatarların ziyafetine gittim. Halbuki kendisine Alman-ya'daki Tatarlar vasıtasıyla Fillândiya tarikiyle bunları izah eder mektup da gönderdim. Rus terbiyesiyle büyütüyorlar. dinini de unutacak zavallı. milliyetini de. iyi usûldür. bu kıtlıkta beş milyon insan ölmüştür. Cidden fecî. Tatarlar diyorlar ki: «Zahire elimizde kalsaydı.' Bir gün Sefarethanenin otomobiliyle. Tatarlar bundan kan ağlayarak bahsediyorlar ve diyorlar ki: «Kıtlık en ziyade bizi kırdı. RUSYA'DA KITLIK Rusya'da büyük bir kıtlık olmuş. Musa Carullah galiba biraz tuhaf adam. Anladım ki. Bunlara Rus adı vererek. Bizde mektepten çıkanlar. Bu yetimhanelerden bir kaçını gezdim. Bu da elden gitti. Ne dese beğenirsiniz? «Musa Carullah içtihad kapısını açık tutan biridir. Adliye Vekili Abdullah Azmi idi. rumuzlu hem de saçma ve gayrî vaki şeyler yazıyor. Lâf-ü güzaf sözler söylüyor. Ben de bizim Hariciye ile buna çalıştım. Tatar çocuğu. kitaplarını bolşeviklerin zaptettiğini söyle-di. buraların da. Tatar komünistler zahirelerin saklandığı yerleri arayıp. bulup Rus'lara teslim ettiler. Türkçü ve Müslümancı. Kendisine: «Ankara'da bu istediğiniz 246 şeyler hakkında teşebbüsatta bulunurum. Hakikaten Ankara'da bu hususta çok uğraştım.

BUHARA EMİRİ ENVER ifa ri Fergana'da Ruslar aleyhine kıyam eden Türkler var. Basmacı bizim kelimenin mânasında değildir. Şimdi mektuplar aksini ispat ediyor. Yapma! demiştim. Berlin'deki karısı ile olan muhaberesi mührü. Çok zaman inanmamışlardır. zabitleri oradan kovmuşlar ve mektepleri kapatmışlar. Enver Batum'dan bunları teskine gönderiliyor. ENVER'İN ÖLÜMÜ Birgün Karahan bana dedi ki: Enver vuruiup ölmüş.Ben Moskova'da iken iş bu halde. millî kıyâmcılar. Enver çekileceğine Fergana dağlarına varı-yor. seksen bin kişi-' lik bir kuvvet gönderiyorlar. Rusları çok zamandır iz'aç ediyorlar.. Sovyetlerden deüil heo Ruslardan bahsedivnr. Çocuklara Türk Millî ruhu vermişler.¦•. fakat İttihadcılar asla inanmıyorlardı. Yanında Harb-ı Umu-mi'de esir olup. Evvelki Rusya seferimde Enver bu plânını bana açıkça söylemişti. Herkes. mühürde kendisine Halife'nin damadı ve Buhara Emiri unvanını veriyor. İlk zamanda önünü boş buluyor. Ruslara esir olan zabitlerimizden bir kaçı Taşkent'te mektepler yapmışlar. Hem de Türk Milletini perişan edersin. Kalpağını bile yekta bir şekilde yaptırmıştı.A n 248 Enver için «ömründe asla fuhuş yapmamış» derlerdi. bu da eşkıya demek. Bunlarla görüştüm. Enver'in iffet hususunda gayet temiz olmak şöhreti vardı. Türkiye'ye döndüğüm vakit bu haber gelmiş. böyle memuriyetlere tayin . Yaptığı iş deli işi idi. Diyorlardı ki. Karısının imzasıyla olan Türkçe mektuplar tabiî sade kendi üzerinde bulunur. Meğerse Enver Berlin'de ateşe militer iken bu hanede pansiyon kalmış. Beyannameler neşrediyor. Tacik çocukları bile hanelerinde kendilerine farisî söyleyen ana ve babalarına Türkçe cevap verir olmuşlar. Profesör de karısını ve o çocuğu hiç sevmiyormuş. Hive'yi de zaptediyor. Ben de ona şöyle söylemiştim ve çok yalvarmıştım: Ruslarla başedilemez. Dikkat edilirse Rıza Nur. Ruslar böyle eş kıya diyorlar. Bunlara Basmacı diyorlar. Mühür de keza. Reisleri aklı başında bir adamdı. Yine inanmak istemediler. bilhassa Ittihadçılar Not: Bugün bu uygulama SOS çocuk köyleri adı altında Türkiye'de ve yine benzer biçimde İsrail'de uygulanmaktadır. İptida Basmacılarla Buhara ve Hive'yi bastı.. Nihayet ona Enver işini sordum. Bunlara millî şarkılar ezberletmişler. Cesedi bulunan adamın Enver olduğunun tahakkuk ettiğini söyledi. terbiye etmişler. Şimdi ziyaretgâh olmuştur. Buhara'yı. oralara sevkedilmiş ve oralarda kalmış Türk zabitleri de var. «iyi tahakkuk etsin diye bekliyorum.iki ay sonra Buhara'dan bir hey'et gelmişti. Basmacılar orda Enver'e bir türbe yapmışlardır.. O da teskin edeceğine başlarına geçiyor. Rusya'da böyle kalpak yoktu. Enver olduğunu ispat ediyor: Kalpağı. Enver 5-6 bin kişilik bir kuvvet yapıyor. Bir yeri basan demek. Mahrem olarak konuştuk. Halbuki bunlar eşkiya değil. * Tabiî bu muvaffakiyet muvakkat idi. Pazubend takıp kendisine kurşun işlemez zanneden. Bizim kalpaklar gibi değildi. iptida basmacılar Enver'i Rus casusu zannedip. Bunu gören Ruslar telâş edip. Rus'lar Enver'in üzerine. Ne ise sonra anlaşıp itimat ediyorlar. askerî talimler göstermişler. Profesörün küçük çocuğu Enver'indir. Bunlardan üç bin kadar çocuğu izci elbisesiyle ve şarkı ile sokaklarda dolaştırmışlar.Tatarlar hikâye ettiler: Bizim Harb-ı Umumide. Ben teyid ettim. pek cesur olan ve Harb-ı Umumi'de Türkiye'ye büyük fenalıklar etmiş olan Enver akıbet üç misket ile öteki dünyaya gitmiştir. Sonra bana Berlin'de Profesör (S) Postdam'da hanesinde ziyafet verdi. «Niçin gazetelerde neşretmediniz?» dedim. öldürmek istiyorlar. Burda şimdi bir şey var. Profesörün karısı ile sevişmiş imiş. Bunlarda kendi nâmına büyük bir mühür var. Perişan olursun.¦. aşk mektupları.. Çok akılsız adam idi. Üç gün sonra Erkân-ı Harbiye Reisinin yanında idim. Bu . Bu iş çocuğun bile yapamıyacağı bir işti. Bir . Şimdiki halde dört delil var ki. Şahsım tanıyanlar gönderdik. güzel şeyler okutmuşlar. Üç mitralyöz kurşunu yemiştir. Bizim yetişmiş adamımız yok. Şunları söyledi: AH BUHARA «Enver bize çok büyük zararlar verdi.» Hakikaten bu adamın kalpağı tuhaf bir şekildeydi. Biraz okuryazar bir Türk bulursak Nahiye Müdürü yapıyorduk.

Bu adamın Buhara Türklerine ettiği kötü lük çok büyüktür. Bu paralar bu adamların yed'i irtikâbında kalmıştır. Sonra Ruslar geldi. meselâ Hariciye. Ce249 haletinden Sarıkamış'ta mühim bir orduyu kırdırıp. Fransızlara satarlardı. ikide birde hükümet ticarethaneleri. borsayı basıp altın ve elmas yakalıyarak zaptediyor. Fakat. Bu mes'elede Basmacılar kâfir. Hattâ Borsa bile var. Enver din ve taassupla bu adamları azdırmış. Ittihadcılar niçin düştüler.. Bir mektepte yüz kadar çocuğu. Türkiye'ye de neler yapmıştı. solculara söylemiş ve sağa gidilmesi lüzumunu bildirmişti.» dedi. Şimdi fi'len sağa gidilmiştir.Hendeseyi kendilerine tahtadan şekiller yaptırarak öğretiyorlar. Yaveri Şakir Nimet bir çok altın almış. talan eşyayı pazarlara yığdılar. ahmaklığı yüzünden hem kendi kafasını yemiş. Ecnebi tacirler metalarım Rusya'ya getirince ancak hükümete satabiliyorlar. . yahudilerin avucunda idiler. niçin memleketi inkıraz mezarına koydular? işte recûlleri böyle ahmaktı. KOMÜNİZMDEN MENŞEVİKLİĞE Moskova eskisi gibi değil. Çürüyecek mal çürüyor. Herkes korku içinde. terör. Enver bu mevkide kibir ve azametinin en son raddesine varmış. Hem de dönmelerin. tacirin malını kapatma. Ruslara komünist görünüp bu işleri beceriyorduk. Ötede beride tamir ve inşaat var. Bunlar büyük ve millî cinayetlerdi. Şimdi bir de Niştork diye haricî ticaret yapmışlar. Enver Harb-ı Umumi'de Harbiye Nazırlığında müthiş bir irtikâp yapmıştır.. mahvetmişti. beyannâmelerinde bile taassuba ateş veriyor. ticaret var. medeniyet ve yeni usûller aleyhine tahrikat yapıyor. Meselâ çocuğu doğunca kendisine gümüşten banyo takımı hediye edilmiştir. Yapacağını bunlara sorardı. şehir civarında yapmışlar. Nitekim. Meselâ Talat'ın en baş müşaviri ve sırdaşı Yahudi Metrsalem idi. Maarif Komiserlikleri de kendi namlarına ticaret yapıyorlar. hem de cahildiler. Lenin amelî hayatta komünistliğin bütün kaidelerinin sökmediğini görüp. Basmacıları kırdı. Hükümet de istediği fiyatı veriyor. Sonlarında ağlamağa başladı. Ordu muntazam bir hale konmuş. Yahudi Karasu idi. disiplin yeniden konulmuş gözüküyor. Bunlar da geçtikleri yerlerde halkı soydular ve kestiler.. Bu sebeple hariçten mal gelmiyor. Moskova'da dolaşıp duruyorlar. Adetâ rejim. Masraflarını bununla temin etmek istiyorlar. Her komiserlik. mücevherat bile hediye edermiş. komünist akidesine zıd. Bunları sırf kendi emriyle Harbiye Bütçesinden vermiştir. En baş dostu. Bu da daima malın ser mayesini korumuyor. Rusya bütün değişmiş. Çocukları buralara doldurup sırf bir pratik amele halinde yetiştiriyorlar. Mektepler açtık. İkisini de müthiş zengin etmiştir. hem ora Türklerine büyük fenalık etmiştir. komünistlikten çıkmış. kahvehaneler açılmış. Küçük çocuk keser ve çekiçle işe başlıyor . Bilhassa bizim tacirler çok zarar ve şikâyette. komünist diye imha ettiler. Bazan tüccarın malını da. Enver hırsı. Çünkü. kâfir oldular diye boğazlayıp öldürdüler. sattılar. Emniyet yok. Yalnız para değil. Bunlar ticaret değil. Bu suretle memleketten iki çekirge sürüsü geçti. Şimdi dükkanlar. Bu Yahudilerin ikisi de İtalyanlara. Trabzon tarafından böyle felakete uğramış birkaç adam da var. Şuna buna binlerce altm vermiştir. İttihatçıların hali pür melali Enver bizi tam kırk yıl geri attı. Biz terakki yolunu tutmuştuk.demokrat) olmuş. su gibi herkese caizeler dağıtmıştı. Yalnız kendi şahsına Harbiye Bütçesinden bir milyon altın almış. niçin mahvü perişan oldular. Zavallı bunları bin elemle anlatıyordu. püskürttü. ne yapalım? Enver Basmacılarla geldi. ilk mektepleri ekseriyetle bahçeler içinde. Bilhassa dönmeler çok paralar alıp yemişlerdir. Bolşevik mektepleri gezdim. Benim de gözlerim yaşardı. Enver yalnız Ali Heba adındaki bir Mısırlıya üç milyon altın vermiştir. motorunu müsadere ediyorlar. Bu mühim bir şeydi. Bu nasıl adammış? Bu tahrik neticesi Basmacılar girdikleri yerde ne kadar münevver Türk buldularsa kestiler.ediyorduk. Hele öyle soygunculuk yaptılar ki. Elimizde birkaç münevver vardı. Getirenler de pek şikâyette. Kafasızlığından Türkiye'yi harbe sokmuştu. Çocukları yeni usûlde okutuyorduk. Hem ahmak. iş bununla bitmedi. Menşevik (Sosyal. Çeka yine ayni. Bunlar cahil ve müteassıp adamlar.. Aynı zamanda bunları komünist akıdeleriyle meşbû ediyorlar. Yahut tacir malını ölü pahasına verip işin içinden çıkıyor. Kendisi de başkalarından kıymetli hediyeler kabul etmiştir.

şimdi göreceğim. emirber neferi var. Hayatınızı kurtarmak lâzımdı. Evet bir zamanlar bir düziye Cemal... emirber nefer ve muhafız yapmıştır. dedin. hem de şimdi görecek. Gazi ile mektuplaştığını biliyordum. Ben de soyunmuştum. Azametinden yere basamaz. Fırsatını bulursa Mustafa Kemal'i iktidar mevkiinden atar. küçüklük bizde kalsın!» dedim. General. Bizim generallerdeki umumî hastalık. girse dahi Mustafa Kemal birgün onun başında çorap örer diye kendisini siyaneten Tiflis'e gitmemesini çok tavsiye edip ısrar etmiştim. Böyle düşünse. sizi görmek istiyor. serum şırınga ediyoruz. Biraz beklerse banyoyu alıp. Vatana büyük hizmetler ediyorsunuz. pek nazik bir tavır ve cümle ile: «Paşa! Bak! Vaktiyle suratıma kaleminden zehir ve kan damlıyor. Kaleminden zehir değil.» dedim. Cemal'e nasihat ettim: «Boşuna gidiyorsun. Gazi'ye mektup yazdı. banyoyu hazırlatıyordum. Dedim: «Görüyorsunuz ki.. Bizim cemiyet size pek düşmandı. CEMAL PAŞA'YI KİM VURDU? .. Evvelki sözünü unutan Mustafa Kemal bir gün bize. Tahminimde aklanmamışım. Gazi ik muhaberede olduğunu Tiflis'e gidip cevap bekleyeceğini söyledi. Onun için sizi Avru251 pa'ya yolladım. hem de kızıp gitmiyor. «Bak. Bunları kendisine yaver. «Cemal Paşa geldi. Böyle dediğiniz adam bü'akis vatanına nâfı imiş. Dinlemedi. Bana Ankara'dan sordu. mektuplaştığım da söylemişti. insanları o yaratmıştır. Bir gün sizi sokakta öldüreceklerdi. Ben sizin kıymetinizi biliyordum.» demiş. Bu cevabı da zekâsına işaret eder. Mustafa Kemal cevap vermedi. Herhalde şahsan aleyhinde bulunmağa hakkım yok idi. Birgün bu memlekete büyük hizmetler eder diyordum. Bu adam vaktiyle beni doktor Nazım'a karşı himaye ediyordu. Ben hiç zannetmiyorum ki. Firavun mudur? Allah mıdır? Sanki yeryüzünü. Gazi ile pek seviştiklerini ve memlekete girmesine behemehal müsaade geleceğini söyledi. Hattâ bir mektubunu bize göstermişti. geldiler. pek nazikâne muamele etmişti. kerata benden cevap istiyor» demişti. kaleminden kan ve zehir akıyor demezdi. o da bana mektup yazmış idik.Yakıştırdı.. gitti. Kral mıdır. Bulunduğu odaya indim. Adam «O büyük olsun. kendini görürüm» Gittiler. Banyo almadan giyindim. Sırasını getirip. Bununla beraber beni hapishaneden çıkarırken. sonra cevap vermiş. Bu mektupta Cemal «Yahu! Bir satacağız olsun bana bir cevap yaz. Mustafa Kemal seni Türkiye'ye sokmaz» dedim. Böyle dedi ama.Pratik kısmı doğrusu bizim mekteplerde tatbik edilecek bir güzel usûldür. «Bekliyemem. Yanında yaveri.. Boşuna zahmet ediyor. Şimdi boyuna sun'î teneffüs yapıyoruz. Misli görülmemiştir. Meğerse bu adamın başında bizim esir ve zabit ve neferlerden on beş kişi varmış. Bununla iftihar edeceğim» diyor.$ . Cemal beni dinlemek istemedi. Hem bek-leyemiyor. Şu adama bari biraz tarizde bulunayım dedim. Vatan öldü. ilâç akarmış. Adam Türkiye'deki rakiplerini temizlemek ve izâle ile meşgul. fakat ben de intikam alayım.. Bu adam da pek tuhafr adamdır.. Hepsini Ruslar besliyor. Beni hudud haricine sürdünüz. Gökte uçacak.-„ Moskova'ya vardığım gün trenden sefarethaneye inmiş. Bunda da mükemmel var: Azamet ve kibir. soyunmuşum. Fakat yine bu adam vaktiyle Bahriye Nazırı iken Paris'e gelmişti. beni vatandan kovarken böyle düşünmüş olsun.*. Hattâ Türkiye'ye giremez. Ama şüphesiz Ittihad-cılar içinde en zekilerden idi. Ben ona. Avrupa'ya yolladıktan sonra da Doktor Nâzım'in mümanaatına rağmen bana talebe maaşı bağlatmış ve kestirmemiş idi. Kendini görmek için bir mektupla randevu istedim. Mustafa Kemal de bermutad Cemal'e ağız dolusu yakası açılmadık küfürler etmişti. Düşündüm. Derhal bana şu cevabı verdi: «Fena mı ettim? Bil'akis iyi ettiğim işlerden biri de budur.» Yaman adam!. Aldırmadıydı. diriltmek için başına koşanlardan biri de benim. Kendisini başka bir odaya aldım. İşte. 250 CEMAL PAŞA . Cemal câhil idi. fakat komiteci. Ne çabuk ve ne güzel de buldu.. Nihayetinde Ankara'ya gitmek istediğini ve Gazi'ye yazdığını. Şimdi ayağıma gelmiş. bir müddet mektuplaşmışlar.» dediler. kabul etmeyeyim. Hele bu adam bu hususta hepsinden hasta. imparator mudur? Nemrut mudur. Yâni Moskova'da da karargâh halinde. Beni vatanımdan kovdunuz. Basma Cemâl gibi bir adamı alır mı hiç? Cemal'in hizmet için askerlik ve ne de sairede bir kıymeti yok. Hüsnü muamele ettim..

Son zamanda eski izmir valisi Rahmi'yi Rusya Türkiye'ye veriyordu.. Sivastapol'da bir gece sekiz-on bavul ve sandık çalınıp götürülsün de hükümet haberdar olmasın.. 252 Rahmi'yi kurtarıp Almanya'ya yolladılar. talim ve terbiyeli. Recai Rusya'ya gelirken onu almış. Ruslar bunlara bir hâne vermişler. Hayır. Bunlar arasında şifre de varmış.. daüssila ile perişan bir adamın hah' idi.. Troç-ki'yi İstanbul'a yolladı.. Ruslarla Mustafa Kemal arasında müşterek (. Hikaye ediyor: Sivastapol'a inmişler. Kendisine bu hususta gayret edilmesini rica ettim. Bu suretle Türklerden intikam alıyorlardı. Vapura bininceye kadar orda misafirler. Evvelce haberdar olsaydım. devrin beş recülünü vurdular. Cemal'in de Enver isyanında malûmatı olduğu bence şüphesizdi. Burası Sibirya'dan daha âlâ ve emin bir menfa olmasa. Bahaeddin Şâkir ilh. Fakat bu adam Harb-i Umumide Ermeni'lere hiçbir fenalık yapmamış-tı. Bu babta hiçbir rivayet de yok.. Lâekal elli bin Ermeni'nin canını kurtarmıştı. Evvelce hikâye ettim.thtimal Enver vak'asıyla Rusların bunlardan tamamiyle itimadı kalkmıştı.. iyi de kötü de Hükümet eliyle olurdu. Ruslara Cemal'i izale ettirdi. «Çok müteessiriz Katil bulunamadı. Sivastapol'dan Orudu meb'usu Recai'den bir telgraf geldi. bir müddet Karahan'a gittim geldim.. Hayret ettim.. Çünkü Cemal mutlaka memlekete girmek istiyordu. Sebep nedir? Bunun halli güçtür. Nitekim bir kaç gün sonra şifre kağıdını bir çocuk getirip Recai'ye vermiştir. Bu da işin istihzası. Hey'etin şifresi bendedir.yedi recûlü vurmuşlardı. Recai'yi şifre ile muhabere eder görünce. Bereket versin Almanya ve Fransa'daki nüfuzlu Yahudiler. meşru' ve gayrimeşru ne servetler kazandırmıştır. vesika hırsızıdır. O vesikaları çalmak için bütün eşyayı çaldılar. teslime asla hakkı yoktu. Yahut Mustafa Kemal Cemal'in Türkiye'ye girmek istemesinden telâş etti. Bir gece haneyi hırsızlar basmışlar. yahut insanları katle tasaddi etsin mümkün olamayan şeydi. Bunu yapan Hükümettir. onlarla muhabere edermiş!. Muhabereyi ve muhaberenin şifresini de ancak reis yapabilir. Kimbilir para işlerinde onlara ne yardımlar etmiş. Malûmat istedim. . Karahan'a gittim. Nitekim vaktiyle Tiflis'te benim de evrakımı alacaklardı. Yahudiler (*) Cinayetle ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Rus Hükümeti evrak. Bu ordu ile Emanullah Han Hindistan'ı zaptedecekti. O zamanda Rusya'da Çeka kaatilleri bulamasın. Kıral da tahammül edemeyip. İş anlaşıldı. Hakikaten Afganistan'da ikiyüz bin kişilik. Bizde bir iki Rus öldürüldü. ihtimal Ruslar bunu da öğrenmişlerdi.. Ne şifresi diye sordum. adetâ kendisini kıral yerine koymuş. bu mümkün değildir. Sonra hususî malûmat aldım. Stalin onu Türkiye'ye emanet etmezdi.Vurduran da Rusya hükümetidir. her şeyi mevcut bir ordu olursa Hindistan'ı zaptedebilir... Kaatil bulunamıyor. muhakkaktı. Cemal'in sonra zoru hep Türkiye'ye girmek olmuştur. Beş altı Ermeni müştereken yapmışlardır.» dedi. Cemal'i Afganistan'dan kovmuş. şüphesiz kendisinde vesikalar olduğuna hükmettiler. Ve bunu kendime iş edip. Bu halde Ermeniler ne diye bunu vuruyorlar? Bir muamma! . Hali. Recai Sivastapol'da bunlarla da meşgul olacaktı.. Bir hey'ette böyle iki şifre olması ve diğer murahhasın da şifre ile muhaberesi olmaz şeydir. Ukranya'lılardan tersaneden bazı şeyler alacaktık. Arası pek az geçti. Trabzon Liman dairesinin bir şifresi varmış.) olduğu hakkında büyük şüphem vardır.Bil'akis birçok Ermeni'Ieri Suriye'ye alıp onları ölümden kurtarmıştı. Bütün eşyalarını kaldırıp götürmüşler. elbise ve çamaşırları iğneden ipliğe kadar hep gitmiş. vaad ettilerdi. Afganistan'da ordu vücuda getiriyordu.Ermeniler Azerî Türk'lerden altı. Bu havadisin doğru olması lâzımdır.. Moskova Yahudilerine adam gönderdiler. Zavallının paraları. Fakat Cemal orada o kadar azamet satmış.. Yine son zamanda Stalin. Türkiye Türklerinden Talât. işte İngiliz'lerin ölümü de böyle olur. CEMAL'İN HİNDİSTAN'I FETİH HAYALLERİ Halbuki Cemal evvelce Rusların pek keyfine gidecek bir iş peşinde idi. Cemal'i de ima ettiler. Kendi kendime «Ermeniler yapmıştır» dedim. Vuranlar Ermenidir. Rahmi Yahudi'lerin adamıdır. Halbuki siyasî bir cürümdür.. kaatili meçhul kaldı. Bir tanesi de ekmekçi imiş. Başından büyük bir kaza geçmiş. kirala o kadar tahakküm etmiş ki. Cemal'in Tiflis'te vurulduğunu ve öldüğünü işittim.

Haber aldım.. Recai bunun cezasını çekti. Ama çok uğraşmadım. hiç doğru söz de söylemiyor. Zekâsı da basit. Bu mes'ele de failleri meçhul olarak kapandı. Haline baktım. Tatar şairi Abdullah Tokayef i tetkik ile meşgulüm. Bana hareketini bildirdiler. Büsbütün iğreniyorum. Bunu bildiği halde Zeki trenin vusulü mutadından bir saat evvel «Ben döner. Bu adama mim koydum.y. Yâni Ruslar aleyhine olmak için. Gidersin.. ihtimal ki. Böyle adam memur..lğneden ipliğe kadar nesi varsa verdi. zaten politika kendi vazifesi olmadığını. Oynak bir şey. Bana da bu siyaseti tavsiye etti. yok. buradan atarım. ilh. Vakit geçiyor. Şimdi bu adamı ben vurup öldürsem günah mıdır. Kendisini iskandil ettim... Size kadın getireyim» diyor. Bu malı kim buraya göndermiş!. «Burada kadınsız yaşanmaz. . herif mükemmel pezevenk de.•¦ :ilV'i i İTİ)» 7 l'. bizim Bahriye idaresinin Rusya'dan gönderilmiş. Vakit geçti: Zeki bir saat sonra geldi. Fronze çoktan gelmiş. imha ve kendisini şifre ile muhabereden men ederdim.'. Ben de resmî bir-iki ziyafet verdim. onlar ile yatarmış. Bundan hayır olur mu? Bu iş görür mü? Sefarethanenin bütün esrarım üç buçuk kuruşa satar. Failleri meydan çıkaracağını vaad etti.» Otomobil ile istasyona koştum. Ve sonunda dedim ki: «Bir daha Polonya Sefarethanesine gidersen. Meğerse fuhuş içinde yüzermiş. Ne ağzı. içimden aferin dedim. Anlaşılıyor ki. MOSKOVA HATIRALARI!.:)!'!•> ti!» 253 ZEKİ'NlN REZALETLERİ Sefarethanede. Karanlık basmış ki. Polonya Sefarethanesinde. Ama pijamasının her tarafında değil. Tabiî istasyonda istikbaline gitmem lâzım. Kapı açıldı. tabiî Rus telgrafhanelerinden geçmiş bir takım şifreleri ve bunlar arasında mühim malûmat vardı. Fakat herif utanmıyor ki. :İW ftSÎîi . onların siyasetindedir. Zavallı iyi adamdı. Bizimkilere otomobili hazır bulundurmalarım tenbih ettim. gitmiş. Câhil de. Herkes kahkahayı koyuvermiş.. Güzellerini getirir.. Zeki'nin hayatım oradakilerden sordum. Herifi yoldum. Yine içimin bu derdi kalktı. Lehistan Sefarethanesine gitmemesini söyledim. Bir vak'asını hikâye ettiler: Birgün sabahleyin pijaması ile herkesin içine gelmiş. içkiye de pek düşkün.' masamın üstünde elektriği yakmıştım. Sefarethanenin otomobiline binmiş. Ama. Polonya Sefarethanesine gitmiş. Fakat zekâsı pek basit idi.İnce.üç defa söyledim. Al damgasıyle meydana çıkmış. yetişirim» deyip. . Türkiye'nin haline acıyorum. hepsini söyledim. Nelerini anlattılar. Ben de «Ayıptır. Zeki. Yirmisekiz yaşlarında biri. Moskova'da kolaylıkla başka nakliye vasıtası bulmak da mümkün değil. Bize verilecek silâhların teslimini bekliyo254 rum. rakı. In-cin yok. Ruslar bize ziyafet verdikleri gibi.» diyorum. .. iki . Vakit geldi. ne yüzü kaldı. Görüyorum ki. Şehvete. bilhassa hariciye memuru yapılır mı? Artık bana köpek gibi yaltaklanıyor. Zavallı Türkiye! Çok defa böyle adamların elinde. Başka şey bilmez. Biz bunu temizlemekle meşgul olduk. Birgün Harkof tan Fronze gelecek. karı. zayıf uzun. Iran ve Afgan sefirleri de vermişti. Yine gidiyor. hokkabaz mı hokkabaz. Bu bey de hâlâ o politikayı takip ediyor. Hizmetçide aybaşı varmış. Bu işte biriki bin altın parası gitmiştir. Ordan da Rus kızım evine götürmüş. Sebebi pijamanın önü kamilen kan imiş. Hergün geliyor. Çünkü bu adam bu dört şeyin adamıdır. yoksa sevap mıdır? Yine küfürler ettim. otomobili iste-dim. Hadi. belki para da vardır. Polonyalılar dostu.. Dün Polonya Seferathânesi yüzünden... Yanlarında bir kadın da . Rus'lar Recai'den aldıkları miftah ile bunları kamilen halletmişlerdir. Civa gibi kaypak bir mahlûk.gündüz Polonya sefarethanesinden çıkmıyormuş. Yalancı.Işi anlattılar. . Bize silâh verilmesi hususunda teşebbüs yapacak. Fakat ben va'da asla inanmadım. Bu evvelce söylediğim askerlerin eşek ve katran hikâyesine benzer... bir Zeki adında ikinci Kâtip var . iğrenç. yine. yemek. Ali Fuad mes'elesi ve iki devlet münasebatında müthiş bir gerginlik oldu. Anlaşılmış. böyle şey olmaz. gece . gözleri loş velfecri okuyan bir adam.şifreyi alır. tepiniyorum. seni kolundan tutar. Kendisine Polonya politikası yapmamasını. hem sık sık. Bence bunun hükümet tarafından yapıldığına asla şüphe yoktu. Bunun için de Karahan'a söyledim... Hizmetçi kadınlar ile meşgul imiş. Bu esnada resmî işim yok. sahtekâr. Sefarethanede bir memuriyette olan Feridun adında bir çocuk girdiler.

Hükümetle siyasetinizi bozmaz mı?» diyorlar. Çerkesleri memur yapar yollarsan. Sordum ve işi için uğraştım. O adamı çağırttım. olurlar ya. Türkiye'den kaçmış. Zavallı Türk Çer-keslerin millî gayretlerinden kendi Türk'lüğü galeyana gelmiş. Zühre Masley» diye bir şiir yazdım. Dedi ki: «Efendim. Tahkik ettim. Böyle sürgün gibi Moskova'ya toplanmış. ÇERKEŞ ALLERJISl Sefarethanede bundan başka bir hal var ki. ' Kadın Fransızca bilmiyor. O da bir Rus karı yakalamış. doğru. Tatarlar dert yanıyorlar ve bana diyorlar ki: «Burası Türk sefarethanesi mi. Kitabın sahifesini bitireyim diye mazeret dileyip devam ettim.'" 255 Bunun bir misali de şu: Birgün Fuad geldi. Bu da fuhuş içinde. hem de Hıristiyan Çerkesler bizim Sefarethane memurları Sefarethaneye topluyorlarmış.' o akşam Sefarethanede yatırıldı. beni de kendi işlerine bulaştırmak. Her gün yanında bir başka Rus veya Tatar kızı veya kadım var. «sefarethane değil. Muhasebecinin bir gün ansızın basıp kasasını teftiş ettim. asıl kendi işinizdir. Fakat. vaktiyle Çar sarayında hizmet ve zabitlik etmiş. durdum. Cevap yok. daha mühim daha muzir. Bitirdim.Neferin bu müracaatı pek manidar ve mühimdir. Siz Türk'sünüz. azledilmişti. Bana bir ricada bulunduydu. . Sefarethanede yatıyor.. böyle yaparlar. Tabiî haber alırım diye korktu. Demek bizim Sefarethane Çerkes komitesinin mahfeli halinde.var. başkasına hizmet ediyorlar.Bunlar Türkiye tab'ası değil ki. Sabahleyin erken yerine gönderildi. Sefarethanenin bu fuhuş hali bana ilham verdi.. Tahkik ettim. Sefarethane. Yalnız o bu işlerde değil. sonra nasıl oluyor da cevaz-ı istihdam kararı verip tekrar kullanıyorsunuz? Bu cevaz-ı istihdam denen şeyi yakmahdır. onlar Türk'e değil. Bu adamlar siyaseti bizim memurlardan daha iyi görüyorlar.. onunla. Raporum üzerine bu adam azledildi.. Niye buna bakmıyorsunuz? Böyle şeylerle uğraşıyorsunuz?» dedim. Usta Pezevenk. Çerkeş olduğu için buna bir hademe maaşı yapmışlar. Savuşmuşlar. çirkin bir adam. Zeki'yi diğer çocuğu arattım. kendisine zarar veremeyecek hale koymak. Dediler ki: «Bu madam sizinle biraz görüşmek sitiyor!» «Peki» dedim. Vazifem değildi. içimden «Sen görürsün. Hem de Türk'e muzır oluyorlar. Oturdular. Mademki bu adam hırsızdır.» dedim. Fuad'a «Motorcunun işi. Siz de bu Türk'ün işine bakın!» demişti. Kendisi ise.. Yalnız kadın var. Bu ne muzır siyaset! Aklım çıkacaktı. Yıllar geçti. Yine bir doktor var. Başımı kaldırdım. Çıktım. yoksa Çerkeş sefarethanesi mi?» «Niye?» diyorum. Kül edip savurmalıdır.. Hem bunlar Çar taraftarıdırlar. Gidip yerlerinde kalmağa ikna edeceğim. çiçek bozuğu. Ne dersiniz?» dedi. Zeki defalarca teklifine şiddetle mümanaatıma rağmen bana . bize ne? Ne isterlerse onu yapsınlar. Şüphesiz bununla maksadı. Fakat Çerkeslere karşı gayrete geldim. Sefarethanenin Tahsin adında bir muhasebecisi var. Çerkeş olursa bakıyorlar. Abaza Fuad meb'usluğu bıraktı.«Ruslar kırk hâne Asetin'e ezâ ve cefa etmişler. Çerkes Çarcıların Sefarethaneye geldiklerini bilmezdim. Bunlar Ankara'dan Ali Fuad'ın getirdiği Türk neferleridir. Hepsi de seçme güzel şeyler.. Başkâtip Aziz bey var.Aklı başında olsa bunu hem yapmaz. Onlar da Türkiye'ye hicrete kalkmışlar. Hem bunlara niye enterese oluyorsunuz?» dedim. kapattım.. Hattâ bizim sokağa çıkmamız tehlikelidir. «Memurlar hemen umumiyetle çerkes ve sonra burada ne kadar Rusya'lı hıristiyan çerkes varsa Sefareth-ânedeler. Kendi vazifesinde. Açığı çıktı. hem yapacaksa bile benden gizlerdi. Çerkeş.» dediler. v Askere «Kadını yerine yollayınız» dedim. Trabzonlu biri var. bizim bir müfreze silâhlı askerimizle muhafaza ediliyor. Birgün istanbul'da iskân Muhasebecisi olarak dairesinde tesadüf etmeyeyim mi? Bu bizim devletin hali böyledir. Türk! Kabahat senin. «Ne diyeceğim. Demek ki. Moskova'ya konsolos oldu. Motorunu Ruslar zaptetmişler. Bunlar ile millî müzakereler yapıyorlarmış.. Buraya gelip-gidiyor. Zavallı aylardan beri burda uğraşıyor. Kadım ne yapacağız? Kadın '. Kendi sefarethanesinde gariplik duymuş. bir de oda .. İki gün evvel de neferlerden biri geldi. Umurlarında mı. Benim gibisi böyle şeyden anlamaz. pezevenklik etti. Efendilerden hiç biri bunun işine bakmıyor. Sen halâ akıllanmadın. söyledi. Zeki ve arkadaşı yok. ZavallıTürk maaş veriyor. memur gönderiyor.Tamamiyle doğru. Alıklaştım. «Karanlıkta göndermek müşküldür.

Kafkas Dağları asilzadelerinin. Şimdi gel de çıldırma bakayım.. Bil'akis bundan müthiş zarar görebilir. «Dediğini kabul ettim.Türk'ü kötülemekte ne mâna ve buna ne lüzum var?. Bu Tahsin de böyle yapmış. ne yatacak yeri varmış. Ne de şimendüfere binebiliyormuş. Nasyonalist bir abazadır.Çerkeslik gayreti artık bu kadar da ileri gider mi? Bu kadarına insan utanır. Bunlar utanmıyor.Kadın Rusça. Sonra haksız insan. Tahsin buna cevap bulamamış. Bilhassa çocukları alıp Rus ve Hıristiyan yaparak büyütür-müş. Kızlarını da alıp. ne kartına bir Abaza adı. istediğin kadar methet. Yatıyor. bilhassa Çerkeş beylerinden bir çoğunu Saraya zabit. Bu sefarethanede diğer bütün Çerkeş memurlar. Ağlıyor. asil. Sefarethanede bir oda.. iki gözü çeşme. Fakat onu meth için. Moskova'ya bir tekaüt maaşı alabilmek için gelmiş imiş. Vaktiyle Çar sarayı mükemmel bir siyaset tutmuş. Haline acıdım. kendisinin eline bir şey geçmez. ona izzet ve ikram etmiş.. 256 Abaza. Aç ve açık imiş. ziyafetlere davet etmedim. Ne parası. Gitti. ne Türk'ü tahkir. nefer vesair hizmetlere alırmış. Kadın Karun'a anasının yanına gidecekmiş. Kırım'lı imiş. O vakit istediğini yapmakta ve demekte serbesttir. Kartlarda bizim bildiğimiz adlarının kıçına birer Çerkeş adı takmışlar. el etek öperek alıyorlar. Anladı. Sonra ahlâksız adam ekmek yediği yere hiyanet ediyor. korktu. aşağılığı kendisine bağlı. Be adam. fakat. Rusya'da da ayniyle öyle imişler. Ve burası otel değil deyip. Hakikaten Rusya'da seyahat böyle müşkil imiş. Yalnız Aziz böyle yapmamış. Çünkü Türk'e hakaret ve düşmanlık etmekle. Mekteplerimizde yetiştirdiğimiz. ahmak ve kafasız şey.Insan bunu yapamaz. Bu Tahsin'e o günden itibaren büyük bir garez bağladım. Sen de Müslümansin. Hemen maaşını kestim. . Meselâ. Tahsin adını istemiyor bile. Hem memuriyeti kabul ediyorlar. memur. oradan bir takım Tatar aileleri. Kırım Rus eline geçince. Demek bu hal.. bütün bunlardan beri. Çerkeş'in yüksekliği. Ruslardan istesinler.Adı Tahsin Rüştü. Türk'e hiyanet suretiyle alçak. kendini niye küçük düşürüyorsun? Bunların ekmeğini nasıl kabul ediyorsun?» demiş. sen böyle âdi bir milletin memurluğunu kabul edip. yemek verdirdim. Bu cevap cidden yerinde. yakışan o vazifeyi dosdoğru ifa etmektir.Utanır. hepsi bir kart bastırmışlar. Keka. iş de yok. Bu adam. işte bu kız da küçüklüğünde Saraya alınıp büyütülenlerden biri imiş. biraz Tatarca da biliyor. Yok eğer o milleti âdi görürse memuriyetini kabul etmez. Bundan daha fecî bir tecelli oldu: Birgün bir takım geldi. Çerkezce. Türk'ü aşağılatmak. ihtilâlde Saraydan dışarı atılmış ve kocası kesilmişti. bu milletin kendi kanında olan bir şeydir. Bunu bana aynen anlattı. hakaret ettim. Onlar nihayet buna: «Burda Müslüman Sefarethanesi var. Demek ki. Bir gün de Çerkesleri methederken şunları söylemiş: «Biz Çerkesler. büyük bir milletiz. İşte bu hal Çerkesliğin büyüklüğünü gösterir. işte Çerkesle Türk! Çerkeş karılarını çarşafla kapatmaz.. konsolos Fuad. namuslu insansa. Bir insan birinin hizmetini kabul ederse. sarayda hıristiyan olarak büyütürlermiş. kabul değil. hem de nimetini yedikleri millet ve devlete hakaret ediyorlar.vermişler. içlerinde bir adam var ki. çıkar. Git sana Türk'ler yardım etsin» demişler. Çerkesler bizde ve Osmanlı Sarayında kadın ve erkekleri ile ne ise. Zıp zıp sıçradım. dalkavukluğa başladı. Müslü-manmış. Ne fuhş. Bunlar Çar'ın Hassa Alayında mühim yerler sahibi olmuşlar. mevkilere çakardiğımız herif bunu yapıyor. Türk hayvan gibi çuvala kor. Tahsin Çerkeş diye kadınlar görüşmüş. Canım bu Çerkeslerin azgınlığı nedir? Türk bunların kıçlarına kazık mı sokuyor? Köylü Çerkeş böyle değil... Bu kadın bana bir şey anlattı. Yüz vermedim. zabit yaptığımız. Para verip biletini de aldırdım. Kabartaylar ve Çerkesler içine kaçmışlar. Elâlem insana bu kadının dediğini söyler. Türk çok aşağı bir millettir.. Aralarında yalnız Çerkeş adı ile söyleniyorlar. Bu da onlardanmış. yiyip içiyor. dışarı da attım. Başkâtip Aziz'dir. Kadın ona iyi cevap vermiş. Eğer bu istiklâlleri için ise. Orada yerleşip Çerkesleşmişler. Hem de doktor. necip.» Kadın geldi. çingenedir. Hepsi vahşidir. Fakat bir şey vermemişler. bizden ne istiyor? Gitsinler. Bu Tahsin olacak. Çerkesi yükseltmez ki. Sefarethanenin bir evrak memuru var. sen Çerkesi evc-i âlâya çıkaracaksan.

içinde on kadar kadın erkek pansiyoner var. Israrda devam ettim. mutlaka ecnebi unsur aleyhinde olmazdım. Bunları okuyor. Kendisiyle görüştüm. Sivastapol'a geldim. Bizi güldürüyor. Her Çerkeş ve Abaza. Biz size göndeririz veririz deyip beni aşırdılar ve sonra da göndermediler.. Metrisleri çitlerle tutturmuşlarmış. Bu kadın şakalar da yapıyor. Hoşuma gitti. Yâni evlendireyim diyor.yazma bilmeyen adetâ yok. Kız birden ağlamağa koyuldu. canına çengel takar. Yapacak bir şey yok. Aziz'e bende halâ devam eden bir muhabbet ve hürmet hasıl oldu. Ortalık da çok sıcak. Bir müze de yapmışlar. beni sür'atle yollamalarım rica ettim. Bilhassa Malakof Tabyasım olduğu gibi muhafaza etmişler. Bir gün dediğim kız ile bir ırmağın kenarında oturuyoruz. O. Pansiyon gibi imiş. Fransa ve Sardunya müştereken buraya asker çıkardığımız vakit. Benden imdat umuyor. Sivastapol'da bir tahtelbahir hazırlanacak.Ingiltere. odasına sokmuş. insan ortadaki yüksek yere çıktı mı kendisini tam muharebe esnasında. Kadınlar ile veya kadın erkek geziyoruz. Bunabir şiir yazdım. Hüngür hüngür ağlıyor. bu müstesna. İki-üç günde başım yerine geldi. Türkçe huruf ile okuyup-yazıyorlar.. Ben «Ne var?» dedikçe daha ziyade ağlıyor. iç tarafta Rus donanmasının bir çok vapurları duruyor. Şaşılacak şey. Burda diğer bir şiir daha yazdım. bir kırda biraz vakit geçirmek lâzım olduğu anlaşıldı. insan ve emsalini koymuşlar. Biz. Abazadır ama. Yakurgan'ı Kesikbaş. Hele gözleri! Ne müthiş!. anasına söyliyememiş. Moskova civarında «Pastaraçarin» köyü. Tatar kadınlarında okuyup.. Bir çok uğraşmadan sonra söyledi. Tufan'm mezarı Sinop'ta Seyid Bilâl'dedir. hattâ Arnavut. büyük ormanları olan ve yanında bir ırmak geçen bir köy. Tatarlar buldular. Aziz gibi olsaydı.Orda bir de güzel bir şey yapmışlar . Hemen Karahan'a gittim. Ne yapayım ki. herkese va'z veriyor. Hepsi de Tatar. Sinop'ta mevcut iki taştaki kitabeye göre bizim yanan donanmanın amirali Tufan Paşa imiş. Zeki ile beraber Sefarethanede benim odaya kadın getiren Feridun bunu bir gün Sefarethaneye götürmüş. muharebe meydanını bu istihkâmı seyrediyor zannediyor. Sordum. Bir sayfiye sordum. Muhammediye başta olmak üzere Ahmed Yesevî'nin Hikmetleri. Kenarlarına bütün bu harpleri yağlı boya resmetmişler. Eğer bunu alabilseydim ne iyi idi. Bahriye Dairesinde en büyük memurun odasına girdim. Yüreğim hopladı. Avdet hazırhğındayım. Baktım ki. Sordum. Şöyle bir dönüp yan gözle insana bir bakarsa. malûmatlı bir adam da. aklıbaşında ağırbaşlı. Kaç göç yok. ilh. Bir de mücessem top. Meğerse çocukluğunda babası ile beraber istanbul'da bulunmuş imiş... Bir de bunun beş yaşlarında çocuğu var. Onaltı yaşlarında bir Tatar kızı var. Rauf imzasıyla bir şifre aldım. ne mahfuz liman. ilh. Otomobil ile bir saat kadar gittik. yaşlıca bir Tatar kadın. Orada bizi büyük merasimle istikbâl ettiler. Artık işler de bitti. Bir tanesi Mişer imiş.îzdivaç va'diyle iğfal edip. Bizim şive ile de konuşuyor. Mişer bir kadın da var. Bizim sırf hakikat ile meşbu ve müteharrik olduğumuzu bu da gösterir ki. etrafı . Yakup ve neferim Beyti ile trene bin-dim. Bunlar çürüklüğe çekilmiş. o vazife ile meşgul.. Bir büyük bahçe içinde bir ev. Bir taraftan siyasî. kitapları var. zeki. tarih için vesika olurdu. itirafa mecbur oldu..Hiçbiri bunda yok. Güzel. bir taraftan Türk tarihi için bir düziye çalışmaktan bir 257 aralık fenalaştım. kızlığını bozmuş. Bahriye Dairesini ve Tersaneyi de gezdim. fakat evlenmem dedi. Diğer şehidler hükümetin yamnda bir yere gömülmüş. Tatar evi. Ne güzel. «Dünkü gün taarruza başladık» diyor.Büyük. Zeki. Manzara güzel. Türk olmasa da itiraf ve takdir ediyoruz. Öylece duruyor. haber verdim. bu levha. Masasının arkasında bir tablo nazarı dikkatimi celbetti. Şiirin adı «Mişer Güzeli» dir. Böyle güzel kadın nâdir olur. Bu tabloyu fotoğraf ettirmek istedim ve çok rica ettim. Babası bilmiyormuş. Limanı gezdim. üstü örtülü. iyi gördük mü. Bil'akis Türk memurunun vazifesi ne ise.Galiba iki günde idi. Fakat ne yapabilirim? Moskova'ya dönüşte çocuğa söyledim. Merak ettim. Ev sahibi. RUSYA DÖNÜŞÜ Sayfiyeden döndüm. harbin cereyan ettiği mevkii tabyeleri gezdim. dairevî bir yer. Okuyup yazmayı bırakıp bir sayfiyeye gitmek. Rus Donanmasının Sinop'ta bizim donanmayı yaktığının yağlıboya resmidir..

«Eşya?» «Veririm» dedi. «Yukarda dursam olmaz mı?» dedim. Hemen sandala atlayıp karaya çıktım. neferler. Sanki gireceğim. Ağustos ayı. giremedim. Hep biz. Artık sevincimiz son dereceyi buldu. Son yangından sonra orası yola geliyordu. Yıllarca öyle kalmış. Onlar yine Rusya'ya gittiler . Yâni eski hayrata da ettiler.» dedi. 8-10 küçük. bu şehidlerin basit bir nişanesi işi hâlâ duruyor. Ziyafette konuşurken diğer bir sürü zabitiyle aralarında münakaşa zuhur etti. Konuştukları Türk'lük ile Rusluk mes'elesi imiş. Orada geceyi geçirdik. «Ne alırlarsa para almayın. Devam etti. Ortalık pislik içinde. Bu böyledir. ANKARA'DA Hasılı Moskova'dan Ankara'ya beş günde geldim. Fakat sonra bayrağı görünce tereddüt etmişler. Vakıa telgrafla hareketimizi haber verdik. Ekser Anadolu'da şimendifer veya muntazam şoseler. Baktım. Meydanda bir şey kalmadı.Ben başkasında misafirim. Hakikaten bu bilinmeyecek bir şey değil. Sinop'taki istihkâmlar bizi düşman zannedip bombardıman etmesin dedikti. Dükkâncılara da tembih ettim. Ben eşyamı evde bırakıp hiçbir şey almadım. 19 saat sonra sabah erken Sinop limanına girdik. üstüne bir âbide yapmak istedik. Eski duvarlarım da yıktılar. Paralarını ben verdim. Neferler küpeştelere dizilmiş. Bana «gir!» dediler. Birkaç alay asker. Boyabat'a uğramadık. Ama ihtiyat olmak üzere büyük bir Türk Bayrağı açtık. Dörtnala gidiyoruz. Ev sahibi Yahudiye sordum. Şerefimize manevra yapıyorlar. 258 259 Sonunda sordum. Bir insan sığar bir delik. Hakikaten Sinop'ta tahtelbahir gören zabitler önce Yunan gemisi zannedip topbaşma gitmişler. Ve ilâve etti: «Rusça bir darbımesel vardır: Bir Rusu biraz kazırsan.duvarlarla örülmüş. Ben vereceğim» dedim.Anlattı. Baktım. «Kira verdi mi?» de-dim. Halâ yapamadılar. bombardıman tehlikesine mâruz kalmışız. yolda ingiliz'lere. Zarurî indim. Ranzalar masa ve sandalyeler var. Toplar da attılar. Bizim eşyadan eser yok. gece yatağında olacak. Dağ içinde bir kestirme patikadan Taşköprü'ye civar bir yere indik. altından ya Türk ya Tatar çıkar der. Kuyu gibi derin. Oradan motörle tahtelbahire gidiyoruz. Muvellidülhumuza aletleri var. «imkânı yok» dedi. . Dibi görünmüyor. Telgrafla Kastamonu'ya yazdım. belki üç güne indirmek mümkündür. Tahtelbahir vermelerinin sebebi. Bir tehlike daha geçirdik. Gireyim dedim. Sade evrak ile Beyti'yi aldım. Eşyayı Emin Paşa'nın beraber götürdüğünü söyledi. Halktaki sevinci görmeliydi.Telgrafla oraya bildirdik.. Tahtel bahre geldik. Sinop ile Sivastapol arası Karadeniz'in en dar yeridir. Bu fevkalâde bir rekordu. Bir günde Ankara'ya geldik. yoksa gülmeli mi? Sivastapol'da Yunanlıları mağlûp ettiğimiz haberini verdiler. biz. demir çubuklardan bir merdiven. Meğerse telgrafım gelmemişmiş. Bir araba pislik var. Eve gittim. Evrak bavulunu Beyti'ye verdim. hapis kalıp bir daha çıkamaya-cakmışım gibi bir his geldi. Emin Paşa'yı buldum. Bavullarımızı bir delikten aşağı indirdiler. Öyle yaptı ve muhafaza etti. Bu tahtelbahir kumandanı bir yüzbaşı idi. Korktum. Denizin dibindeyiz. Sinop'tan Emin Paşa'ya hanemden çıkmasını telgrafla bildirmiştim. Aman. Vapurlar düdükler çalıyorlar. Sivastapol-Sinop arasında sür'atli gemiler olsa bunu dört güne. çaldırmayacaksın dedim. «Taşköprü'ye bir otomobil yollayın! Yarın orada hazır olsun!» dedim.Onu da vermemiş. Hakikaten bu büyük bir bayramdı. Çünkü Rusların evrak hırsızlığı malûm! Gündüz elinde. Bazı şeyler almışlar. Öleceksin. Rus donanmasının kabil-i istifade kısmı hareket etmiş. Mustafa Kemal'in heykelini diktiler de. Ordumuzun İzmir'e girdiği haberi geldi. Alelusul kıtaları dolaşıp selâmladım. Biz de o vakte kadar limana iyice girmiştik. Deliğe yanaştım. Yunan donanmasına rastge-lip ellerine düşmemek içindi. bunu öğrendiğime ne memnun oldum. 3-4 büyükçe gemi var. Fakat şaşırmışım söylüyorum. Bunlara orada bir meydan yapıp gömmek. Hepsi harekette. Gemiler bütün bayrak içinde. Ağlamalı mı. Otomobile atladık. Geminin zabit ve neferlerine parkta bir ziyafet verdim. iki ata bindik.eşya bir aradayız. Biz geçtikçe «Hurra!» diye bağırıyorlar. Elektrik tenviratı var. Zabitler. Olanca sür'atle gidiyorlar. Bazı bavullar zorlukla geçti. bir Türk ve Tatar'dan Rus olma insanlarız. Günler pek uzun. iskeleye yakın meydanda beni selâmladılar. SİNOP'TA!.

bundan dolayı ihmal veya tâdil edilemez. Zararı yok. Herkes sevinç içinde. Ali İhsan da ordusunu pek tanzim etti. Yusuf Kemal'e icrasını havale ettiler. Millet ve Devlet işinde asla böyle bir düşünce ile vazifemde tadilât yapmadım. Yorganı hâlâ sıkı sıkı ' tutuyor.iki cambaz bir ipte oynayamaz herhalde birinin onların yerine göz dikmesi. mal sahibine düşer. Devleti düşünen yok. öyle mi? Senin hiç insaf ve vicdanın yok mu?» dedim. bu da pek haklıdır. kabul ettiler. Bir taraftan da Rus sefarethanesinden çıkmıyorlar. Sana bu kadar iyilik ettim. «Bu ne?» dedi. türlü fenalıklar yaparlar.. Şimdi ikimize lâzım olunca. Bizim ordu. Harb-ı Umumi'de iran'da ve Irak'ta iktidar göstermiştir. isterse olmasın. rakibine göndertir. üşürüm.«Niye?»dedim. Sen sıkılmadın mı? Bu kadar eşyamı buraya nasıl getirdin? Ben ne yapacağım? Kaç gündür el evinde misafirim. ' Emin Paşa denen adamı da gördük. Rauf Hey'et-i Vekile Reisi. O da «Peki» dedi. Aksini de düşünmedim. Eşyamı kullandın.. İsmet ve Ali İhsan arasında ihtilâf olduydu. «Bari bunu alma!» dedi. Evimde oturdun. Böyle teşekkür ettin. Bu sefer de başımıza bu geldi. Bir kaç saat sürdü. «Paşa burda mı?» dedim. Malsa benim. Sizin Hariciye vekâletinizin bütün dosyalarını Ruslar çalıyorlar. Dedim: «Yazı ile 260 : bir şey veremem.» Yusuf Kemal Hariciye vekili. Uşakları içeri aldım. Böyle teşekkür ettin. Galiba düşünüyorlar ki. Mustafa Kemal Sahife 408'den itibaren olan sahifeleri bu harp ve zafere tahsis etmiş. Benden seyahat ve teftişlerim hakkında rapor istediler. Dağda. vazife. Bizim eşya bütün tencere ve tabaklara kadar arabaya nakledildi. Hele Tahsin'in bir daha devlet hizmetinde kullanılmamasına karar verdiler. Sustu. olmaz» dedi. Dedim ki: «Görüyorsun senden kuvvetliyim. Arabanın yanında eve kadar gittim. ben Rusya'ya gitmeden evvel iki orduya taksim edilmişti. Yine çekememek mes'elesi miydi? Çünkü İsmet muktedir ve hâkim birini görürse derhal tepelemeğe kalkar. ruhu söylenmedi. Ben de «Bana da lâzım. Kapıyı bir hizmetçi kadın açtı. Bir lâf dahi söyleme! Ve kımıldama!» Çektim yorganı da aldım. şu yorganı bırak» dedi. Yatağı. Zeki. Bana fenalıklar yapmak istediler. Sabri. Emin Paşa geldi.» dedim. varsın olsun» dedim. Mustafa Kemal'i kandırır. Belki hayatına da kastederler. Dedim: «Göç ediyoruz». Çünkü kendisine düşman kazandırır mı? Bu zihniyet bizim bütün memurlarda vardır. Birincisi Eskişehir'de. Yorgana sarıldı. Bazıları dediler ki: «Ali İhsan haris ve huysuz bir adamdır . Eşyamı kullandın. Bana lâzım» dedi. Hey'et-i Vekile Moskova sefirliğini bana yeniden teklif etti. Dinlersiniz. «ihtiyarım. keza şehirde de hırsızlık. diğerine Ali İhsan Paşa kumandan tayin edilmişti. O'na kendisini himaye eder ve ağır yazılar yazdırıp. Nitekim ben de böyle düşmanlar kazandım. Bu adam muktedirdir. Sırtüstü karyolanın üstüne vurdum. Suratımı astım. Birine Yakup Şevki Paşa. «Düşman olacakmış. Hiç bir söz dahi söylemedi. Yapmadı. Ama. Belinden yakaladım. Ben artık yazı ile rapor verir miyim? Bütün işleri anlattım. Moskova'da Rus ricalinin ağzında. kaldırdım. Yatak ve karyolayı da naklettirdim. Çünkü. «Eşyayı toplayıp arabaya doldurun. Evimde oturdun. diğerlerinin aman bunun yerimizde gözü var .Gün geçiyor. karyolayı kaldırıyorum. işin kolayım da bilir ve bulur. Fakat haftalar geçti. burada bir şey olursa Rusya'ya sığınırlar. Fakat yapamadılar. Yine red ettim. Yakup Şevki kıymetli bir askerdi.Dost olacakmış. «Sus!» dedim. Makine gibi bir hale getirdi. Herkes diyor ki. vermiyor. Hey'et-i Vekile içtimaına iştirak ettim. Artık rakip tepelenmiş demektir. Yâni rakibini Mustafa Kemal'e şahsî düşman gösterir ve rakibini o yola sevkede-cek şeyler de yapar. Meclis'e gittim. işin esası. Bilmem ne oldu.diğeri Afyon civarlarında idi. Sefir Kara Sait ile eş. Birgün bir araba ve iki uşak alıp Emin'in evine vardım. Yusuf Akcoraoğlu(*) ile Ağaoğlu Ahmet kendilerini Hariciyeye Müşavir gibi tayin ettirmişler. Kadın «Ne demek. «Yok» dedi. Rakip Mustafa Kemal ile de takışır.ve arkadaşı ile Tahsin'in azillerini zaruri görüp. bundan dolayı âmirlere şahsî. Yine «ötekiler ne ise ama. Korktu. Ne yapalım. Bu iki adam hakkında herkeste şüphe var. iki tarafla hoş geçiniyorlar. Soysallı'nın Rusya aleyhine bizim Hariciye'ye verdiği raporlar. bu da tam İsmet'in istediği şeydir. Çerkeş adeti. Benim evimi soydun.

Nasıl oluyor da insanların içinde bulunuyorlar? Hiç olmazsa iki adam yüksekliğinde. Zafer oldu. Bu azametli adamın orada burnu kırılmıştı. yarı kürsü. Nureddin zaferi kendine maletti. beyanat yapıyor. "3 Taizı Siyaset" kitabının yazarı. böyle adamı nasıl bu mühim mevkiye tayin ediyorsun? Milletin talihini kat'i olarak tayin edecek mevki. Ali îhsan'ı ben şahsan tanımadım. Demek yalnız yere düşünce terbiyesini takmıyor. îsmet'e de yollamıştım. Halit o vakit Kastamonu meb'usu oldu. O vakit yüzüne «Herkes senin için pek kibirli ve azametli diyor. en mühim mevkilerde oturmuş olan büyük ilâhlar (Mustafa Kemal.» dedim. İsmet'i Mustafa Kemal'i fiilen tepelemeli idin. Nureddin.. işte bu asker ilâhlar yıkıldıkları vakit insana benzerler. Oldu. İsmet. biraz da aklı zayıf galiba. Kendisi ile görüştüm. Taşköprü'de iken ben Ankara'dan Sinop'a gidiyordum. Mustafa Kemal bir karınca gibi bile rakip kabul edemeyen (. Benimle görüşmek istiyor. bu miktar taarruza kâfi değildi. Derhal azlettiler. ilâhlar çıldırdılar. kumandan oldu ya. O.. Nihayet Ali İhsan tepelendi. ateşiyle yanıyor..)! Ateş püskürdü. Kıpkırmızı oldu.jfT • NİHAİ ZAFER Harp şöyle olmuş: Ordumuz yine düşman ordusuyla hemen müsavi vaziyette idi. Hem iptidaî terbiye mes'elesidir. Mustafa Kemal bu sahifelerde Ali İhsan'ı çürütüyor. Fakat geçti Bor'un pazarı. izmir zaferinden sonra izmir'e gitmiş. mevki ve hased meseleleridir. Bu tamime göre Ali İhsan adetâ isyan vaziyetine geçmiş bir halde idi.. gören insan. Kitaba teşekkür ediyor . Küçük ilâhları tepelemeye karar verdiler. Bana gayet tatlı bir mektupla teşekkür ettiydi. (*) Bir kelime metinden çıkartıldı. Namuslu bir adam gibi de duruyordu. yarı araba bir şey yaptırıp onun tepesine oturup.ü-. Sonunda Izmit'de Nureddin'i tepeledi. Birçok kusurlarınızı da söylüyorlar.. Bizimkiler gizlice bütün cephelerden kuvvetleri .. derhal azameti yine kabardı. Lâkin bu da asker değil mi? Kibrü azameti öyle ki. o halde daha evvel ordunu alıp. Yerine Nureddin Paşa'yı tayin ettilerdi. daha yüksek mevkide. Onda kendisine yollamış olduğum kitaptan bahs ve teşekkür ediyor. Kaymakam Halil Bey'in Ali İhsan aleyhindeki raporunu neşrediyor. Bu da meslekî ağalan gibi iblis azameti savuranlardan. herbiri en mühim makama geçmek hırsı. Pekâlâ. o vakit ben ondan aşağı değil. İsmet Ali İhsan'ın âmiri idi. Bu sebeple kat'i söylemiyorum. İsmet) de aman yerimizi kapmasınlar diye bunları tepelemekle meşgul. Halbuki hayatımda iyi kötü gelen mektuba kabul veya red. sür eşeği Niğde'ye. Yol üstünde olan Taşköprü'den geçiyordum. Mustafa Kemal. «Bu şüphesiz bir tanrı teâladır.Bir yıl sonra mektup yazıyor. Bütün bu azametli paşalar en mühim iş olarak birbirini çekemiyor.. yazıyor. yâni vekil idim. Nezakettir. Bu raporun ithamatı ağırdır. neferlerine çektirerek insanlar arasında gezseler. hiç sesini çıkar(•) Yusuf Akçura: Türkocağının kurucularından. Yâni insana iki satırlık bir teşekkür mektubuyla teşekkür ederler. Bunu görünce doğrusu bu adama gıyaben hasıl ettiğim itibar zail oldu.» der. ama derhal Mustafa Kemal aleyhine döndü. Mustafa Kemal Nureddin'ir aleyhindedir. 262 . hattâ komünistlik yapıyor. Sivas'taki beceriksizliğini ballandırarak. cevap vermemek nadiren olan şeydir. 261 manialı idin. Zeki bir adamdır. Gazetelerde makaleler yazıyor. Birini uzun uzadıya tecrübe etmeyince. Mademki böyle yapacaksın. Mektubuna cevap bile ver medim. Uzun zaman Nureddin Taşköprü'de inzivada yaşadı. Çünkü vaktiyle ben bu zâta benim Sanıson ile Dalilâ'dan bir tane göndermiştim. Burnunun kırıldığı görülüyordu. Böyle mes'eleler hep hırs. yine İsmet ve Mustafa Kemal ile aralarında benlik dâvası zuhur etti.deyip tepelemiş olması lâzımdır. Bundan başka iş yoktur. Bu halinizle hiç kimse sizi sevmiyor. Herhalde Ali İhsan o tarza dökülmekle pek akılsızlık etmiştir. Şimdi bu mektubu om nazarımdan daha ziyade düşürdü. hiç cevap vermediydi. Ali İhsan'ın ordusuna yaptığı bir tamimi Millet Meclisine verdiler. Bunu yapamıyacaksan.. Derken bana bir mektup geldi. Meseli mazmunu vaki olmuştu. namuslu veya namussuz demek doğru değildir.. Hem şeref bunlarca mevki ise.

Fevzi Paşa'ya derdi ki.» dedim. Çünkü ordumuz durmakla eriyordu. . Nihayet cephede bulunan kumandanlardan. Diyorum ya. Yunanlılar için ana baba günü idi. görülecek bir manzara idi. Şaşırmışlar. Vaktiyle kiralın setr yaparak bütün kuvvetini sol cenahımıza toplayıp bizi perişan ettiği oyunu. Başkumandan işi İzmir'den idare etmek istemiş. Şu adamlar ne derin bir uyku içindelermiş. Hem de akrabasını memuriyetlere kayırıyor diye leke sürmek şartiyle ve Meclis'te istizah yaptırarak düşürdü.bu sefer bizimkiler onlara oynamışlardı.. Bir parça aklı başında olan kumandan bunu yapamaz. Bir aralık Şer'iyye Vekili idi. Diğer cepheler tâ Marmara'dan Afyon'a kadar bomboş kalmış. 130 bin kişilik bir ordu kilometrelerce sahadan kaldırılsın da. Oyun aynı oyundur. Askerlikçe öyledir. Kaçacak bir delik yoktu. Biz Afyon'da düştük. fokurdatıyordu. Yunan ordusu etrafı dağlar ile muhat bir dere içinde kalmıştı. Ya altı. dünya nedir. Bereket versin ki. bir noktaya yığılsın. düşman açık cep-heden. dedikleri hareketti. insan düştüğü yerden kalkar. başka çare yoktu. Ya harp sıkı bir surette tutuştuğu vakit. iyi bir mektep tahsili görseydi mühim bir adam olurdu. ordan kalkacağız. düşmanın arkasına düşmüş ve hatt-ı ric'atı kesmiştir.Fakat sözleri kuvvetli.» Bu ta-mamiyle doğrudur. bir milletin bugünkü ihtiyaçları nedir bilmiyorsunuz. Büyük Zafer kazanıldı.Asker gece yürür. MEHMET VEHBÎ EFENDİ Bizim Konya meb'usu Vehbi Hoca büyük bir akıl-i selime sahiptir. Trikopis başkumandanlığı deruhte etmiş. gündüz ağaç altında otururmuş. Sözünü saklamaz söylerdi. Kendi medrese hal263 lerini de bilir ve saklamaz söylerdi. Dağlar bizim asker ile tutulmuş.Sezseler de bir mukabil taarruz yapsalar.. Kendisine: «Siz cahilsiniz. sözünün eri adamdı. mahvediyorsunuz. Talih üstünü verdi. Bu adamı da Mustafa Kemal az zamanda tepeledi. herif izmir'de ve ordan kumanda etmek istemiş!. İki taraf olmuş. Yunan ordusunda tereddüd hasıl olmuş. deli gibi ordan oraya koşuyorlardı. Yoksa sizin sarıklarınızı biz sarıp yerinize geçeceğiz.İsmet sehpası bunu deli gibi yapmışlardır. namuslu. İlim öğrenin.. Bu adam. Sonra yine politika sebebiyle Yunan ordusuna cahil bir kumandan tayin edilmiş. Mustafa Kemal . Taarruzu mutlaka ordan yapın!» derdi. Birgün kendisiyle medreseliler ahvalinden bahsediyorduk. bunu karşısındaki düşman ordusu hissetmesin. İlim nedir. Yine nargilesini kurmuş. Zaten orduları politika hastalığına tutulmuş. Sade yobaz zihniyetti idi.Şivesi Konya şivesidir. TAARRUZ BAŞLIYOR Taarruz 26 Ağustos 1338. karşımızda kötü bir düşman vardır. Türk'te cibilli olan ve herkesin tastik ettiği aklıselim adetâ onda tekasüf etmişti. Politika ordular için taun ve veba gibi bir şey. Bunu söyliyen askerler Hey'et-i Vekile'rtin. Mustafa Kemal'in de aleyhinde idi. isterse trenle olsun bir heybe taşır. Bir kism-ı mühimmi de imha edilmiş oldu. Hakikati söyliyen biri idi.. O geçti. Fakat zarurî idi. nargile içerdi. Hocalar zaten inkıraz bulmuş bir nesildir.. Yunanlılar ne körmüş. felâket idi. Aklınızı başınıza alın. hoştur.. Olmıyacak şey. Dedi ki: «Kendini yorma.. İsmet Paşa'dan bekledim.. sabah erken topçu ateşiyle Kocatepe'den vaki olmuştu. Bu dediklerinin hepsi doğrudur. askerin firarı hakkındaki telâşını ve verdiği taarruz kararını bilmiyorlar.Fakat işin hakikati da böyle idi. ya üstü.Fevzi . heybesinin bir gözünde nargilesini yerleştirirdi. İyi asker ve erkânı harbler dediler ki: «Böyle bir hareket cinnettir.meselâ Eskişehir'den bir taarruz yapsaydı bizim ordu mahvolurdu. Daha da beter olsunlar. işimizi Allah yapıyordu. Asrî bir hale gelin. Bu hareket ya herro! Ya merro!. Millî Harekette işimizi Allah yaptı diyordum ya..alıp düşmanın sağ cenahına (Afyonkarahisarı) yığmışlar. Şimdiye kadar Anadolu harplerinde daima liyakatsizlik gösteren Yunan ordusu. Ordu bulunanlar diyorlar ki. birbirini yiyordu. Bizim adam olacağımız da yok. Seyahatlerinde de. Demek Yunan ordusu çorba halinde imiş. Demek millet yaşayacakrmş. bu defa daha büyük bir liyakatsizlik göstermiştir.Bu sevkiyat onbeş gün sürmüş. Buna da bin şükür. Hey'et-i Vekile'de taarruzdan bahsoldukça. Bu adamın bir eğlencesi vardı.» Vaziyeti görür adamdı. Beş günde Trikopis ve Yunan ordusunun bir kısmı esir düştü. Şu milleti cehalet ve taassuba sokup. işte bizim Balkan Harbindeki ordu. Esareti yapan süvari fırkalarımızdır ki. Yukarıdaki askerimizi alıp Afyon'a yığmışlar .. Aferin! Yunanlılar hiç görmemiş. dürüst.

Türk'ü tahkir ile ömür geçirdiğim. Rusya seferim hakkındaki izahatı verince. Bizimkiler Bursa'ya da girdiler. Fakat bu.Bu vak'a esnasında öyle korktuk ki. Kendi elimle Sabri'nin irtikâplarım yazıp azlettim. Yusuf Kemal. Dere ölü. Zeki için siciline: «Bu adam yalancı. Sabri ve Tahsin Rüştünün azillerini icra etmemiş idi. Bu zafer. Tanassur etmeğe başladılar . atılmış silâh ve cephane ile doldu. Hemen bu emirleri mahalline tebliğ ettim. Mustafa Kemal Hariciye Vekili Yusuf Kemal'i izmir'e çağırdı. Fakat toprağımızı işgal altında bırakamayız. fuhuş ve zevkten başka bir şey bilmeyen biridir. İngilizlerle harp pat264 laması hiç işimize gelmiyordu. İngiliz'ler behemehal Boğaz'ı ellerinde tutmak istiyorlar. Müşkilât başladı. Sade silâh patlatmasınlar. Böyle birinin bir devletin Hariciye memurluğunda bulunması tehlikelidir. Çekilin» diye de bir nota ile cevap verdik. haysiyetsiz. Orda İngiliz kuvvetleri var. Adapazarı civarından da 12 bin Abaza Yunan ordusuyla kaçtı. . İzmir'e girildi. Fethi ve Rauf da beraber gittiler. Hey'et-i Vekile Hariciye Vekâleti idaresini muvakkaten bana verdi. Boğaz'ı almak ve ingilizlerle vuruşmak istiyoruz. Bu işi bitirince ordumuz sür'atle İzmir üzerine yürümüş. Maliye Vekili Hasan Fehmi de muhasebeciyi derhal azletmiş imiş. çekilirler» Aynı zamanda «Biz sizinle harbetmek istemiyoruz. hâlâ unutmam. Lloyd George İngiltere'yi tekrar aleyhimize harp hareketine başlamak üzere sevketmek istemişti. İngiliz Kumandanlığı. Hey'et-i Vekile'nin azillerine karar verdiği Zeki. Lloyd George'u bundan dolayı ben düşürdüm. Bunlar Hey'et-i Vekile'de görüşüldü. Fakat öyle parlak bir netice vermiştir.Kırıldılar. kırık araba. Bizimkiler izmir'e girdiler. hepsinden evvel geldi. Verilen karar: «Müfrezelerimiz ilerlesin. Fransa'dan da bir harp gemisiyle Frenklen Buillon izmir'e çıkageldi. Biz ise. Bunlardan üç alay süvari yaptılar. Bunlar başlarında Said Bey olarak evvelce Yunanın mandası altında Adapazarı taraflarında bir Çerkeş Devleti istemişlerdi. Anadolu'yu. büyük zararlar ika eder. izmir şimdi. ilk iş olarak dosyalarını getirttim.Türkiye ile harp yaptı. Derken kabineden düştü. bu da izzetinefs mes'elesi olur. İngiliz'ler çekildi. Bir cesaretle orayı da işgalden kurtararak işi bitirdik. Ben İzmir'e girişimizden üç gün sonra Ankara'ya vasıl olmuştum. Gürzon'un Türkiye ile harp istemediği de şüphesiz idi. Bununla bu talih itmam edilmiştir. bir müddet sonra Ankara'ya gelmişlerdi.Türk Milletini kurtarmıştır. Tahsin için de Çerkes'lik ettiğini. «Gelmeyiniz! Vururuz. diplomasi hareketi merkezi oldu.Vurursunuz. Evet.Binaenaleyh bir daha Hariciye memuriyetinde bulunmamak üzere azledilmiştir» diye yine kendi elimle yazdım. O. sahtekâr. Bir kısım da Bursa üzerine çekilen Yunan kuvvetlerini takibe koyulmuş. Çünkü teşekkül eden yeni kabine -ki yine Gürzon Hariciye Nâzın idi. Ben mâni oldum. Mustafa Kemal de orda. Binaenaleyh Türkiye ile dostluk taraftarıyım» demişti. Çünkü faik kuvvetlerin gittikçe tazyik dairesini sıkıştıracağını görünce harbetmez. esir düştüler. daha ziyade fırka mes'elesidir. Çanakkale Boğazına doğru ilerliyorlar. büyük bir zaferdir. işte bu esnadadır ki. Hakikaten Lloyd George'u düşüren Lord Gürzon'un manevrasıdır. Zannediyoruz ki. Eğer o esnada iki Yunan taburu yetiş-meseymiş. at leşleri. Bunları sonra Yunan'Iılar garbî Trakya'ya serpme suretiyle iskân etmişlerdir. Yusuf Akçura ile Ağaoğlu Ahmed'e «Artık hacet yok» diye izin verip ayaklarını Hariciye'den kestim. tek kimse kurtulamıyacakmış. Hele ilerde büyük makamlara gelirse. Yusuf Kemal Hey'eti Vekile-de. Sonra bana Lozan'da Lord Gürzon: «Lloyd George İngiltere'yi Türkiye ile yeniden harbe sokuyordu. Nice zaman oldu. Fransız Fevkalâde Komiseri general Pelle istanbul'dan izmir'e geldi. İngiliz'ler de patlatamaz.Bir müddet sonra Yunan'lılaşıp biteceklerdi. İşgal sahasında ne kadar yerli Rum ve Ermeni varsa bunlar da Yunan'Iılar ile beraber kaçmışlar. Hepsi azlolunmuş. İngiltere yeniden bizimle harp eder» dediler. mümessilliği bize notalar mektuplar yolluyor. Şimdi önümüze İngiliz kuvvetleri çıktı. Bu hususta ingiliz Askerî partisinin de tesiri olmuştur. evvelce zikrettiğim veçhile siciline yazıp azlettim. fenn-i harbe mugayir bir plândır. Bu sayede bütün Yunan ordusundan bir fırka kurtulmuştur. Talihlerinin dönmesi Sakarya iledir.

İşte bu da hükümetin hali. Yunan askerlerini oradan geri çekeceklerini söylüyor. Ne yapacaksın bakalım?» dedim. Bize nota nota üstüne yağdırıyorlar. Tam kendisine biçilmiş kaftan. Kadından memuriyet aldı. en mühim işleri Boğaz mes'elesiydi. Bunu işitince dedim ki: «Aferin Vasıf a. Siciline rağmen. «Hariciye Vekâletinde Memurin Müdürü söyledi. Anladılar -sa. Ne de bulmuş. Paris'te casus teşkilâtı yaptı. bıra-kıverdiler. ben azlettim. Avrupalılar notalarında bizi sulh konferansına da davet ediyorlardı. Nihayet«Peki. azlinin kararını biliyor. Terfih ile. Orada Mudanya mütarekenamesi yapıldı..Para. Bunu da zikrediyorum. Çünkü faydası yok. Bu da tabii ingiltere'nin işi idi. Mustafa Kemal'in evlâdlığın-dan biri ile evlendirilmiş. Metelik vermedik. Siciline de yazılmıştır. Netice yalnız kendine düşman kazanmaktan ibarettir.»dedi. Alâ. fakat birgün Vasıf in da gözdelerinden birine kendi de fiil işlemiş. «Hayır» diyerek savmak istedim.» dedi. Yunan onlar için bu kadar kan. Bunu zihnime iyice yerleştirdim. Misali yok değildir. Çünkü bu da bir derstir. sonra Londra'ya. Demek vazifenizi bihakkın ifa etmekle başınıza belâ alıyorsunuz. Hakikaten Zeki Prag'da Vasıf'a kadın ve çocuk bulmak hizmetinde pek dirayet göstermiş. İngiliz'lerden ingiliz İşgal Kuvvetleri Kumandanı general Harington ile bir Fransız ve bir de İtalyan generali murahhas olarak Mudanya'da toplandılar.. Böyle bir adamı onun gibi bir adam sırf hususî hizmetleri için alıyor. Sen yaparsan bozarlar. gitti. ismetle bana: «Bu Avrupalılar kötü insanlardır. Bir şey yapamadı ve diyemedi. Bizi İzmir'e yolladılar. Venizelos anlamıştır. Avrupalılar. Bir suretle savdım. biz Trakya'ya sekizbin kişilik bir jandarma kuvveti gönderdik. Bu adam pezevenklikte sabıkalıdır. yardım vermediler. görün! Ben doğrusu bu tayini işitince me'yüs oldum. Bekir Sami'ye de Londra'da bir akşam bir kadın getirip odasına bırakıp gitmiştir. memuriyete. rezil olmuş. Mustafa Kemal'e jurnal gönderdi. Bu hiç caiz olmayan bir şeydir. Paris'te işi budur. Kızıp. Vasıf kurttur. vaktiyle Nevres'i tevkif ettirmek için yaptığım teşebbüsleri Nevres haber almıştı. Tabii bunu ona söyleyen Hey'et-i Vekile azasından biri idi. Hey'et-i Vekile'de Rauf da vardı. Bu kuvvet askerdi. Bu adam gözüpek biri olsaydı. Zeki'yi azletmiş. açıkça demektir ki. Tahsin'i Meşhed'e konsolos tayin etmiştir. Hergün ona kadın getirir... Biz Lozan'a gidince Hariciye Vekâleti işleri. öldürebilirdi.» demiştir. Müzakereye mahal olarak Mudanya kabul edilip bizden İsmet Paşa. bilhassa ingiliz'ler telâşta. Yaptığınızı oradaki memurlar alâkadarlara söylüyorlar. Ecnebi unsurlar her tarafı tutmuş. Yunan'dan bahseden bile yok. Bu Yunanlılara büyük derstir. Israr ediyor. Bu yine bir şey değil. Gönlümün dileği oluncaya kadar bırakmasın. Bu.» Bu da yeis verici şeydi. . Bir şey yaptırmazlar. Bil'akis böyle mükâfata lâyıktır. vekâleten Başvekil Rauf a havale edildi. Vasıf Prag'a sefir giderken Zeki'yi bulup. Galiba Türk idi.» dedim. «Kim söyledi?» dedim. memuriyetsiz kalmış. Fakat. «Beni siz azletmişsiniz. işte Rauf açıktan Türk düşmanlığını himaye etmişti. Dinledi. Yunanlılar şarkî Trakya'dan çekildi. Hattâ Trakya'yı bile bize iade edeceklerini. Derhal Başkâtipliğe Viyana'ya yollanmış. Feridun bir hami bulamamış. Siz tayin ettiriniz» dedi. oradan Paris'e müsteşar oldu. Yine geldi. dökmüş. «Bu devlete hizmet de etmek doğru değildir. O da gitti. Türk Devletinin iyiliği ile ne alâkası var? Sonra işittik.Bu işin yürekler acısı fecî ve bu millete ders ve ibret bir sonu var. oraya asker sokmamamızı istiyorlardı. Anlaşılıyordu ki. Bu adam sonra Meş-het'ten irtikâbından dolayı Ankara'ya gelmiş. Su testisi su yolunda kırılır.Fakat gayret yine beni bırakmadı. Tutundu. ancak Boğazlarda gayrî askerî bir mıntaka ihdasını. Sabri de beni vurmak. IşteTürk evl265 âdı! Ecnebi unsurlar ne yapıyor. «Siz azlettiniz. beni vurur. iş bununla da kalmadı. hem de terfian tayin ettiriyor. mal. Şimdi bu kanlar hiç olmuştu. Türk'ü tahkir eden bir çerkes azledilemez. Bu hem de birkaç kademeyi atlatarak terfihtir. Çünkü Lozan'da muahede bittikten sonra. öldürmek ile tehdid etti. Bu felâkete uğradık. Vasıf duymuş. Neden sonra bana geldi. Mu266 danya veya izmit'te bir mütareke yapılması için tarafeynin müzakere etmesini de teklif ettiler.. başkâtip olarak almış. Halbuki bu adamın bu halini ben hikâye ederken. Bir daha ortada gözükmedi. kadından azlolundu. Rauf derhal Abazalık gayretiyle kaynamış olacak ki.

azamet satmıştır... yanına bir bilen memur alsana.Jandarma dedik. Bir taraftan da Tevfik Rüştü'yü teşvik ettim. Moskova Muahedesini kendi dirayetine mal etmişti. Padişah'tan sadaret mührünü alacak. şimdi demek Itilâ-fcılar Yunan'ın yerine geçiyorlar. Mustafa Kemal Trakya'ya geçecek kuvvete Refet'i kumandan tayin etmiş. nihayet Fethi yazmış.. Kendi kendine kararlar verip icra ediyor. îşte sade bu.. kaçan kaçana olmuştur. Demek artık Meclis'te. Bu ne tegallûp.. Bu kuvvet ve Refet istanbul'da halk tarafından hiç misli görülmemiş tezahürat ile karşılandı. Meclis'in haberi olmadan yapıyor. «Beni Harbiye Nâzın yapsınlar. Ermenileri de silâhlandıracaklar. Ali Kemal ve emsali bir içtima yapıp kuvve-i askeriyye ile bize karşı koyup.» dedim. Sonra Lozan'da bu topları istedik. Sersem adam. bizi istanbul'a sokmamağa karar vermiştir.. .. artık yeter. istanbul'da türlü delilikler yapmış. Yusuf: «Hem müthiş yaptın. Bunlar olmamış gibi bir tavırda. Şimdi Meclis'te aleyhine hareket şiddetlendi. Hey'et267 i Vekile tarafından tebliğ edildi. bana çok yaptm. . O topları çalmıştınız.» Dedim: «Pes mi?» Dedi: «Pes» «Bir daha bana azamet satmıyacaksın! Tövbe mi?» dedim.. ilerde tafsil edeceğim. notalar yazıyor. Tedbirsiz.. Bunlar da bizden korkmuş.. Ne hiyanet!.) kendisi de (S .. sadrazam olacak. İZMİR'DE Şurası da pek garip idi.. Alçak. yâni çiftliği gibi idare etmek hevesinde olduğunu gösterir. bombalarla şimendiferi atacaklar. oraya gidiyorsun. Hürriyet ve Itilâfcıları istanbul'da telâşa düşürmüş. Yusuf Kemal bunları öğrenmiş: nihayet bîzâr ve âciz kalınca. Bu adam da ne hayindir ve ne müthiş dolandırıcıdır. Gel barışalım» dedi.... Eşi yoktur. Kibirli ve azametli Refet bunu kendi şahsına yapılmış zannetmiş. Benim bu kadar hizmetimi unutmuştu. kendin Franızcayı iyi bilmezsin. yaptıkların ne idi. Saçma şeyler yapıyor. Hoca Mustafa Sabri. Böyle misâller çoktur. Ben onları tepelerim» demiş.. hiçbir şey yoktu..Zaten Meclis'te meb'uslar Yusuf Kemal'in Hariciye'deki idaresizliğini öğrenmiş. aleyhinde imişler. Birgün o azametli Yusuf Kemal Meclis bahçesinde yanıma geldi: «Doktor. meb'uslara Yusuf Kemal'in yolsuzluklarını. Türkiye bir çiftliği mesabesinde oldu.) makamına koydu. Ankara'ya gelmesi. Hele Lozan sulhûnden sonra bunu tamamiyle yaptı. Barıştık. Tevfik Rüştü'yü de aleyhime kışkırtıyorsun.. Mustafa Kemal'in nezdinde Yusuf Kemal'in işi b: misti. Mustafa Kemal. Hey'et-i Vekile'de de sırası geldikçe kendisine darbeyi vuruyordum. Bizimkiler vapur ile otuz top da gizlice göndermişler ise de bir İngiliz harp gemisi bu vapuru yakalayıp topları zaptetmiştir. Mustafa Sabri. Ben olmasam Moskova'dan kaçıyordu... Mustafa Kemal pek kızmış. Bunu (. beni mahvettin. memurları. Anadolu askerini istanbul'a sokmayacaklar. O da Yusuf Kemal'in aleyhinde müthiş uğraşıyordu.. İngiliz murahhası Rombolt bize «Hırsızsınız. Halkı da(. Bu esnada Ali Kemal tevkif olunmuş... Asker toplayacaklar. Bu ne egoist adam. Kendisine askerî vazifesinin hitam bulduğunu. Fransızca yazamamış. Ankara'ya gelince Mustafa Kemal'in hâlâ Yusuf Kemal'e küfrettiğini gördüm. tehlikeyi görmüş. aleyhinde Millet Meclisinde propaganda yapıyordum. bu ne ibtibdâd? Burası senin çiftliğin mi? Tabii Hey'et-i Vekile kızdı. Mahmut Muhtar Paşa da Çankırı meb'usu Ziya'yı Mustafa Sabri'ye yollamış.. Sanki hükümet. Meclis.416) itiraf ediyor.. Padişahı.. «Tövbe» dedi. idaresizliklerini söylüyor. bu ne?. Yusuf Kemal'e «yaz!» demiş. O vakit istanbul'da Kolçak denilen bakayası pek çok Ak Rus var. Hele Refet'in askerle istanbul'a girmesi bunları titretmiş... Ben Rusya'dan avdetimden beri. meb'usları. Kâmil Paşa'nın torunu Fuad tdris'de bunlarla beraber. izmir Zaferi. siyasî vazifesinin Hükümete ait olduğu. fakat içim iyi barışmadı. izmir'de general Pelle'ye bir nota yazmak lâzım gelmiş.. Mustafa Kemal kendi kendine izmir'de diplomatlık ediyor. Pişman oldun mu?» «Pişman oldum» dedi. Muahede kalacaktı...diğerleri derhal hayatları kaygısına düşüp. Bilmem orası doğru mu? Fakat çok kişiden işittim. Kibri artmış.. Türkiye'yi keyfî gibi. burnu kafdağmdaydı ve yine o sayede Hariciye Vekilliği ediyordu. bunları hep Hükümetin... «Sana ben de yapabilir miymişim? Nasıl?. Bana yaptıklarının intikamım alıyordum. küfretmiş.» diye hakaret etti. Dedim ki: «Senin bana azametin.. vekilleri. bu adamın dürüst olmadığım. Biz Yunan'ı memleketten attık. Bunu Fethi'den de işittim.

. bu kadar hizmet etti. derhal haremimi çağırtmıştır. Benim mezuniyet almamdan da telgrafında istifade ediyor.ingilizler vasıtasıyla Türkiye'den kaçmışlar. Mustafa Kemal'in ağzından.. iki yıl sonra. ona da devam etmiyorum. Demek onun kuvvetini elinden almış. kendisi isteyip orasını bırakarak mı geldi. kimse ile de ihtilât etmiyor. Onu onlar pek iyi bilirler. Almasa idim de. Bu kanaatim. Bunlar rakiptir.. Daha diyecek var mı? Ama utanmaz. içi dışı başka adamdır. şahsi mevkiini düşünüyor... huyu müthiştir. Mustafa Kemal bana: «Paşa'yı istikbâl edelim. Onu getirmişler: «Sinop Meb'usu Muhterem Doktor Rıza Nur Beyefendi Hazretlerine. Onlar evvelce İsmet'le başbaşa listeyi yapmışlardır. Demek Ali Kemal'i tevkif ettirmemiz keramet gibi olmuş. Yalnız meb'usum. en iyi delil bu. Karabekir meb'us.. entrikalarını örtmek için böyle şeyler de bol yapar. Ne yapsın sonra şeref kazanırlar. bir kısmını da Mısır'a. Bir şey de sızmadı. büsbütün uzaktan ve kulaktan. Not: Metin içinde geçen parantez içinde italik açıklama ve notlar tarafımızdan eklenmiştir.. Otuz kişi kadardık. Mustafa Kemal'in Cumhurreisi. İsmet» Büyük medihli telgraf. Bu babta hiç malûmat yoktur. Artık. Mühim işler yok zannediyorlar. ben onu idare ederim» dedi. Zararı yok. Vapur inebolu'ya geldiği vakit. Daima muhabbet ve müzaheretinize arz-ı ihtiyaç ederim. Yunan cephesinde yukarıdaki teşkilât ve tertibat yapıldı. Hem de artık İsmet beni suyu emilmiş.) 269 Fakat mes'ele bu kadar değildir. Ismet'in Başvekil olduğum söylediler. böyle en mühim kumandanları iş başına koyacak iken Karabekir. Herif bizi Hey'et-i Vekile'den atmıştır. iki saatlik mesafeye kadar gittik. Malımı bilirim. devletin iyilik ve kötülüğüne dair benim hiçbir dahlim yoktur. Methi ne kadar çoksa. Karşıladık. Herif millet işi değil. Bana dalsmet'ten şifre olmıyarak şu telgraf çekilmiş. 268 IKİNCÎ BÖLÜM CUMHURİYET DEVRİ Cumhuriyet devrinde milletin. Ama iyi karşıladı. hamamın namuslu gösterilmesi şeklindedir. İsmet olmaz dedi. siz bana bırakın.. Aldığım ve kaydettiğim haberler de sade meb'usluk sayesinde.. Lozan'da ve Hey'et-i Vekil'ede arkadaşlığımız zamanından daha sağlam ve samimidir. İsmet «olmaz. (*) Utanma. İkisi de beni isteyemezlerdi. Vapurda miralay bir asker doktor vardı. Yanıma geldi. Çürük ve gayri samimidir. Gazi. Birçoğunu bir ingiliz vapuru Selânik'e götürmüş. artık zevk ve safa. (AD.devlet kurulmuş. hayvanlık ve dalavere île ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Bilhassa gözlerinizden öperim kardeşim. yoksa Mustafa Kemal onu (. Methedince. Mezuniyetiniz zamanının hitamına muntazınm. Bana dert yanmağa başladı: «Mustafa Kemal ve İsmet pek haris . Bu adam. posa kalmış zan ve farzetmiştir. derhal beni kuşkulandırdı. Meclis'te bir sırada oturuyor. Gazi ve ben ısrar ettik. asma kesme. ettiği fenalık da o kadar çok olduğuna hükmetmek lâzımdır. Bu iş de suya düşmüş. İsmet de ısrar etti. Meselâ: «Sağlam ve samimidir» diyor. Doktor Rıza Nur gibi nâdir evlâd-ı vatanın istinadına müftakırdrr. favoritzm. İsmet Mustafa Kemal'in reyine muhalif asla bir şey yapamaz. bitirmiştir.. Mustafa Kemal Karabekir'e bir vazife vermedi. Lâtife'nin hikâye ettiği şey. oranın memurlarından geldiler. Cumhuriyetin terakkisi ve vatanın dahilen ve haricen selâbet ve itilâsı.Sen de gel!» dediydi. onunla çalışmam dedi. fuhuş ve vurgun. Cumhuriyet ilân edildiğim.. hiç sesi çıkmıyor. Salıâ açık. Ona söylediği şeyler arasında şu davardır: «Hey'et-i Vekile intihap edilirken. Vaktiyle Kâzım Karabekir Şark'tan vazifesini bırakıp Ankara'ya gelmişti. Mustafa Kemal Benim için ben Rıza Nur'u da korum. zulüm dörtnala gidecek.) getirip kumandanlıktan kaldırarak sıfıra mı müncer etti. Bu işler benimle olmaz. sen isteme demiştir.. Buna en maddî. Gazi canım Rıza Nur bu kadar arkadaşınız. başka vesile bulurdu. Mektepte benden iki sınıf aşağı idi. Sonra yüzüne nasıl bakarız dedi. fenalık etmiştir ve edecektir. Ne adamdır? En mühim muharebeyi yapacak. Lâtife boşandıktan sonra istanbul'a gelince. Posayı attı. Ali Fuad ve emsalini koymamıştır. ilk zamanlarda kâh da Is-met'in.. Daha iç yüzü vardır. Rıza Nur Bey'i yine listeye koydu.

Adnan Bey'den sordum. Çünkü onların zaten ve tabiaten benimle olduklarına şüphe etmiyordum. Bu sıfatla Meclis'e ve Hey'et-i Vekileye .. Zaten ikisi birdir» dedim. Zaten evvelkisi bir anomali idi. Sihhatimiz iyidir. Derhal Mustafa Kemal'den şu telgrafı. 22 teşrin tarihli bir mektuptan memnun olduğunu anlattım. Beni ilk hangisi attı. samimi değildir.. 270 Gazi Paşa'ya mektubunu göstermiş idim. tamamiyle hukuk-u esasiye kitaplarında mevcut Avrupa'daki devlet tarzına girmiştir.» 1 Kanunî evvel sene 39 İsmet Bunlarla bu noktayı halletmek mümkün olmadı. Rıza Nur nasıl Ittihadcıların ve Itilâfcılarm foyalarını meydana koyup.. Hanımefendi hazretlerine arz-ı tazimat ederim. Tâ çok yıllardan beri hayâlini kurduğum kütüphaneyi yapmağa teşebbüs ettim. bu hâkimiyeti. Görüştüğümüz zaman nokta-i nazarma göre bir suret-i hal buluruz (*) Namusla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. istirahat ettim. Oldu. Onlar da çok sevinecekler. samimiyet gösteriyordu. Çünkü Mustafa Kemal son zamanlarda bana çok ısınmıştı. Çok teşekkür ederim kardeşim. Nihayet istanbul'a döndüm. Telgrafınız hem Sinop'a ve hem istanbul'a gelmiş idi. Çok sevindim. Meclis'in kuvvetini azaltmış. devletin başına çöktüler. ne kadar meşgulüm. Teehhür ederse mufassal yazacağım. Sonunda «Adam bu da bir şey mi? Hangisi olursa olsun. İsmet'ten de şu mektubu aldım: «İstanbul'da Sinop Meb'usu Rıza Nur Bey'e. Övünmesinde berdevamdır. Birçok tereddütten sonra henüz almış olduğum İsmet'in bu telgrafını çıkarıp gösterdim. Reşid Bey için üzülme kardeşim. Sizi istemezler» dedi. bellerini kırdı ise. Hey'et-i Vekile Reisi Başvekil unvanını almış. Okudu. bize mahsus ve benim kadimdir diye nasıl övünüyor bilmem. hâkimiyet milletindir diye haykınrken. Herkes diyor ki.. der'akap size bir telgraf çekti. Gazi Mustafa Kemal İsmet'in mektubu: «Kardeşim Rıza Nur.. Türk Tarihi müsveddelerini aldım. Halâ merak ediyorum. Ben yağmurdan kaçarken doluya tutuldum. devam etsin. Ankara'ya geleceğini yazdığına göre.» Cumhuriyet ilânı için Teşkilât-ı Esasiye Kanununun bazı maddelerini tâdil etmişlerdir.. teveccühünden galiba düşmüş olduğumu yazdım. Riayet ediyor. «Türkiye Reisicumhuru. İsmet Paşa hazretlerine olan mektubunuzu okudum. Bulamamakla beraber. Bu söze cevap vermedim. uğraştım.. Milleti inim inim inleteceklerdir» dedi. Mektubunuzu aldım. Sıhhat ve afiyetinize daima duacıyım.. Bugün aldığım. Düşün ki... Şerefeddin Mağmumî için yazdığını da anlayamadım. Cumhuriyet ilânını söylerken Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 488) sahi-fenin sonlarına doğru ne kibir ve azametle atıyor: «Yemek esnasında yarın cumhuriyet ilân edeceğiz.». Beni ihya ediyorsun. Bu suretle Mustafa Kemal övündüğü ve kendi icadı olan Türk Süijeneral devletini rah-nedâr etmiş. verdiğim talimatı şimdi göreceksiniz». «Tesbit ettiğim program. 1 İLK SOĞUKLUK i Ben de yine inebolu'dan Mustafa Kemal'e ve İsmet'e Cumhuriyet ve yeni mevkilerini tebrik eder birer telgraf çektim.) adamlardır. Devam etti: «Sizi elbet istemezler. Çok üzüldü. «Bu doğrudur ama. diğeri vermedi. böyle olacaktı. Hakkı var.. İsmet'e bir mektup yazdım. fakat herkesin ümidi sizdedir. Artık Meclis vekil intihap edemiyor.Muhabbet ve istifsarınıza teşekkür ederim... Maahazâ. Gözlerinden öperim.» dedi. inebolu'dan tarafınızdan telgraf aldığımı hatırlamıyorum. Gazi'nin tebrikime cevap vermediğini. bunları da yine o rezil edip yıkacaktır.(. Bu akşam göstereceğim. Bu doktor görüşlü adammış.. İsmet derhal cevap verdi. Siz onlar gibi değilsiniz.... Devletin Reisidir. Bu tadilâtta.. fakat yine bizim cumhuriyet... Bu suretle Hey'et-i Vekile kabine şekline ifrağ edilmiş. işlerim pek çok. yine kendisini kuvvetlendirmeyi unutmamıştır. yazmak istediğim bir çok şeyleri yazmıyorum. Sinop'a geldik. Telgrafı arattı. Gözlerinden öperim sevgili kardeşim. Şimdi cumhuriyet de yapıp.. Bahusus hiçbir mes'elede pamuk ipliği ve benim tedbir ile hareket niyetinde değilim. «Karar vermek için bütün arkadaşları davete ihtiyaç görmedim.

....)... CUMHURİYETİN İLÂNI Meclis'de Cumhuriyet kabul.. öğretme olmasa nerden bilecek.... Mustafa Kemal zaten şimdiye kadar müstebidâne idareye uğraşıyor.)» diyorum.. Bunun birinci kısmı mahz-ı (.Riyaset eder» cümlesini koymuştur. Bu adam daima herşeyi pençesi altına sokmuştur.. Bu tuhaf bir şey olur.. Biz evvelce 12 Teşrinisani kararını izah ederken Raufun ne tahalûkle bu takrire imza attığını söyledik.... Millet zavallı aç kamını düşünmekle meşgul. Bu onların fikirleridir... Aynı zamanda ismet kabine teşkiline me'mur. Sonra Nutkuna fırkadaki müzakeratı dercetmiş. Raufun Padişah tarafdarlığı asla varid değildir. Vekâletlerin kapılarına da aynı imlâda levhalar astılar.) adam!. Çekilmesi sebebi de bu ve yerine kuvvetli kabine gelecekmiş... Mitolojide böyle bir (. bunların adamlarının sözlerine göre Fethi kabinesi zayıflık ile itham edilmektedir.. ne (. .. gerek Rauf ve gerek diğer bir takımları. Çünkü tezahüratı yapan hükümettir.. Beş-on dakikada bir Teşkilât-ı Esasiye değiştirilebilir mi? Mustafa Kemal sonraki sahifelerde Cumhuriyet ilânı üzerine yapılan gazete tenkidlerine cevap vermeğe savaşmaktadır. Köprülüzâde Fuad da büyük bir cehalet yaparak neşrettiği kitapta «Türkiya» yazmıştır.. Bu iş de Mustafa Kemal'in istediği matbuatın ağzına kilit vurmak içindi.îstanbul gazeteleri diğer taraftan Cumhuriyetin ilânı tarzını tenkid ettiler. Halbuki. Frenkler Hydre derler.. Nihayet bu bir mes'ele oldu... Müthiş tenkidler yapıyorlardı. ordaki Necati. Fuad'ın kitabının adı.. Vasıf. Edilince Mustafa Kemal bir nutuk söylüyor. Şimdi tam yapmıştır. ismetin (Sahife 493) sözleri benim kendisine dediğim «münhali kapatmak lâzımdır» sözümün izahıdır. Şekil dediği Cumhuriyettir. Fethi de Millet Meclisi Riyasetine intihap olunmuş... 271 Kemal öyle talimat vermiştir... İsmet benden sordu.. Yunus Nadi. Şimdi sade adı telâffuz ediliyor... Hamdullah Suphi ve Kemaleddin Sami'nin Sözleri hep müretteptir. Mustafa Kemal Reisicumhur intihap ediliyor. Bunda Allah'ın inayetinden bahsediyor (Sahife 495) Kedinin sirke içmesine şaşılır.. Her tarafta parlak tezahürat ile ilân-ı şâdümanî edildi» diyor. Zalemenin işi böyledir. Nitekim Recep şekilden bahsediyor. Onlara Mustafa (*) Ejderha ve hayvan anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı. Nutukta «Bütün Millet Cumhuriyetin ilânına mesrur oldu. Raif ve arkadaşları bir taraftan. Fethi'yi büsbütün atmamış.... Adı «Türkiya Tarihi» Münderecatı Türkiye'ye ait değil. Bunda da yerden göğe kadar hakkı vardı.. Malum... Bilmem bu adam nedense herkesten çok Rauf la uğraşıyor ve onu bilhassa bu itham altına almağa savaşıyor. ahenk kanunu mucibince «Türkiye» dir. Şimdi niye?. Recep. Kara cahilin biridir. Ne koca (.ikinci kısmı doğrudur. Eski arkadaşlık var.. münderecatına da uymuyordu. O vakit istanbul matbuatı gemi azıya almıştı.. Devlet Reisi. saçma. anlattım. cumhuriyet benim padişahlığı ilga eden takririmle benim tarafımdan yapılmış demekti... (. Fethi nasıl olsa yine ona yâr.) vardır. Kendisini hâkem yapıp davet etmişler. tâ Erzurum ve Sivas'tan beri Mustafa Kemal'in tahakküm ve zulüm yaptığından ve yapacağından korkmuşlar ve bu korkuyu izhar et(*) Yalan ve utanma üc ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Kâzım Karabekir. ilh__Ben bu adama «Yedi başlı (. Hadi böyle yalanları millî hareket zamanında vaziyet müsaid olmadığından yapardın. Mustafa Kemal bununla büyük bir inkılâp yaptığı Ekinde.) alenen yazıyor . Gerek Kâzım Karabekir.. hep o yola yürüyordu. Bir de bu müzakeredeki.). Şüphe yok ki.. Bu maddede Türkiye'yi «Türkiya» yazmıştır. Umum Türk'lere aittir. «Türkiye>: yazdılar. Hükümet ve Hey'et-i Vekile Reisi. Yine bu sahifelerde Rauf u padişahlık tarafdarı olmakla itham ediyor. Anlatayım: Resmî kâğıtlara da böyle damgalar koydular. Buna «Türk Tarihi» demek lâzımdı... Nâm odur. Sade Raufun endişesi Mustafa Kemal'in «Saltanat-ı ferdiye» kurmasıdır.. Fakat cevabı zayıf. iyi ad koyduğumu zannediyorum. Mustafa Kemal matbuatı Fethi vasıtasıyle kanun harici şiddetle susturamıyordu. isticali mazur göstermeğe çalışıyor..

.. vesikalar. illâ dediğim der.272 mislerdir ki. O vakit bu ihtiras Padişahlık makamı için değil. Orada Ressam Asaf Muammer de vardı. Nihayet sebebini izah etti: «Padişahlık kalkınca Reisicumhur olmak için ihtaras meydan alır.. onu kafeste kuş yapmış. padişahcı olmuştur. Mustafa Kemal doğru söylüyorsa. Cumhuriyetin.Nitekim gördük..... O da her şekilde aynen mevcuttur. Ancak.. Zaten fırkada ve hak huzurunda mağlûp olsa. deyip işin içinden çıkıyor. mütereddi bir aileden kurtuluyoruz. Rauf un gazetelerde aleyhdar beyanatı üzerine Mustafa Kemal Rauf u fırkadan atmak istedi.» işte bu doğru... Gazeteler Hilâfetin ilga edilmemesi lüzumu hakkında harıl hani neşriyat yapıyorlar.. Mevkiin.. Fakat tam doğru değil.. Kurtarmak istedim. o makamın kuvvetlerini kamilen ve keyfemayeşâ kendileri kullamyorlardı. Silâh da onda.. bilmiyor. Cumhuriyet aleyhinde ve Padişahlık lehmdedir. Bu da büyük 273 bir kârdır... Bir gün Lütfi Fikrinin yazıhanesine gitmiştim. Cumhuriyet ilânı gününe kadar ben işlerde doğrudan doğruya methaldar idim. Hindistan gibi bir takım kısımlarını da getirtmeğe muvaffak oldum.. Mustafa Kemal'in bile Nutkunda neşrettiği vesaik bunu isbat eder. ya söylemedim.. hissem. Benimle Cumhuriyet ve Padişahlık mes'elesi hakkında uzun bir münakaşa etti. Çok defa cevap bulamıyor. şeklin ne hükmü var? Mühim ve muzır olan ihtirastır. millet birbirini yer. Ben ekseriya istanbul'dayım. Fakat padişahlık buna mâni olmuyor ki... derhal silâha müracaat eder . Arada Ankara'ya gidiyorum... Nice avanesi de var. Hattâ kavga ettik.. bunun için nasihat ve hattâ tehdid ettim: «Lütfi Fikri! Çok rica ederim... fakat çok ileri gidip. fırkadan kendin çık da kabadayılık sende kalsın. Raufun bu sözü saçmadır. CUMHURİYETİN ÎLÂN ŞEKLİ Gazeteler Cumhuriyet'in ilânı tarzı aleyhine. Ittihadcılar Padişahı bütün kuvvetinden tecrid etmiş.. Fakat çok şeyler meb'uslar arasında kulaktan kulağa dolaşıyor.). Cumhuriyet ilânından meb'usluğumun sonuna kadar üç-dört yıl zarfında Ankara'da cem'an yekûn üç-beş ay ya oturmuşumdur. Mustafa Kemal bu fikre başlamış. Rauf. ya oturmamışımdır...... Yine Rauf: «Rauf.. Hiç olmazsa Cumhuriyet makamına okumuş.. dünya görmüş insanlar gelebilir. bir gün kendisini mahve getirecek.)drr. Mustafa Kemal'i anlamıyor. Ayrıldık. ... İşte Ittihadcılar devrini seninle bir safta yaşadık.. Vaziyeti bilmiyor. Bir iki saat sürdü. ihtiras durmuş değildi. mantıklar ile ilzam etmek mümkün değildir. Mustafa Kemal ne (.... Onu en muknî deliller. bir kaç gün kalıp haberler alıp dönüyorum. Bir takım işlerin içyüzünü bilmiyorum. şeref veya mes'uliyetim vardır. Fırka demek o demektir.. Lütfi Fikri çok münakaşacı bir adamdı. Vallahi seni imha eder» dedim. Rauf da bir şey yok. Demek Cumhuriyetten beri olan şeref veya mes'uliyetlerde asla hissem yoktur..Sade bu sefer. Kendisini severim.. Bunları bilmeyecek ne var?. Tuttuğu yol. Mustafa Kemal'in Cumhuriyeti bunu te'min edemezdi. Rauf da «Fırkadan çıkmam» dedi. Hiç olmazsa mevki..» Suna yine hakkı teslim etmemekle beraber tamamiyle sustu. fakat Padişahlık iyidir. iyisi mi...milletin saadetinin müemmen olacağına itimat etmiyor». Türk Tarihi'nin tab ve tashihlerini yapmak ve eksik kısımlarını ikmal etmekle meşgulüm... madem ki iş bu hale geldi. nasılsa buda ağıza düşmüş idi.. Değerli ve namuslu bir adamdır.Nitekim emsali var. Bu güne kadar bu devlete iyilik ve kötülükten ne yapıldı ise. bu fikirden vazgeç! Hiç olmazsa dilini tut! Sen Mustafa Kemal'i bilmiyorsun. edemedi.. Hilâfeti müdâfaa ediyor... Hiç olmazsa cahil. Meclisteki müzakerelere karıştığım alâkadar olduğum yoktu. Bundan sonra sade meb'us olarak işleri yalandan görüyorum..... Apaçık basit şeyler.. Bu müddet zarfında söz de on defa ya söyledim. Dedim ki: «Bu sebep çok doğnuve çok mühim.. Bu adam cidden akılsızdır. Harb-i Umumi esnasında Mısır'dan gelirken orada saklatıp bırakmağa mecbur olduğum bu tarihin Mısır. Demek ilzam olmuştu. Lütfi Fikri de işe karıştı... fakat başvekillik ve vekillik için oluyordu. eski fikrinden dönmüş. hilâfet Makamının muhafzası lehine yazıp duruyorlar. Şu halde Padişahlık veya Cumhuriyet rejiminde fark yok.. Aynı ihtiras yine oluyor. Bu hususta bir risale neşretmişti. ihtiras bu mevki için de olacak. şu var ki.(. tevellüd imtiyazından kurtuluyor.... Haklıdır.

Sebep: Ben son zamanda Sıhhiye Vekili iken Esad doktor ismail Besim Paşa ile beraber Ankara'da Vekâlete geldi. ismet küplere bindi. Her gidişimde bir çok ziyaretçiler vardı. muhalif fırka da yaptı. Ne kötü!. elimi uzattım. Velid beni Cumhuriyetçi olduğuna dair şahid göstermiş. cürüm denecek bir şey olmadığını söyledim. Çok canım sıkıldı. Hatırımda kalmayan bir şeyler söyledi. Bu defa hatip gibi söz söylemiş. Velid'i tevkif etmişler. Bil'akis Lozan'da yakından tanıyıp. illi. Ama dindar olmak lâzımdır. Cahid.. şimdi el vermemek değil. O da fırkadan çıkmayacağını. nevrasteniktir deyip. sevdim. Velid diğer beyanatımdan memnun oldu. tsmet: «Bak. Bu darbe ile matbuata biraz sükûn geldi ise de bir müddet sonra tekrar başladılar.. Cevdet'i Velid'i grödüm.. yapar. asıl. ne emirleriniz var. Ben çıkarken herkesin elini sıkıyordum. Mahkeme Fındıklı'daki Meclisi (*) Canavarlık. Hem de belki bunlarla kurtulamaz diyerek. Hülâsatan bu mektupta dedim ki: «Bunları bırakın. o vakit benim ayağıma ricaya gelmemeli idi. Tabii bir şey demedim. Lütfi'ye ettiğim nasihatlar boş değilmiş.. İsmet bana cevabında affını kabul ettiğini yazdı. Bu münakaşalarda ismet müthiş bir surette Raufu mağlûp etmiştir ve yine diğer cihetle Ismet'in Rauf a nisbetle çok yüksek olduğunu göstermiştir. Halbuki o adam o kadar ihtiyarlamıştı ki. Birisinde göz hekimi Esad Paşa da geldi. Ama buna canı sıkılmış. turşu gibi idi. Baktım ihsan da o fikirdedir. istanbul'a gideceğim. istanbul'a ve matbuata bir korku vermek lâzımdı. adetâ kusur diler gibi. Kabul ettim. hekimce söyledim ki: O halde bununla kurtulur. Yine bu hapishanede de bir kaç defa zeyaret ettim. Bunları neşrettiler. hunhar ve mahlukla ilgili altı kelime metinden çıkartıldı. BASIN HİZAYA GELİYOR. Paşa hazretleri. Lütfi Fikri hapse mahkûm oldu. gayretli lttihadcı olup bana saldıran bu adam. Yapmadım. ismet Rauf a: «Fırkadan çıkıp muhalif fırka yapacak mısın. bir kısım beraet etti.» dedi.. ikisi arasında uzun münakaşalar olmuş. Ben bu esnada Ankara'dayım. Müzakere salonunu terketmiş... ihsan! Hüseyin Cahid'i asıp bu işi bitirmeli!» dedi. Kendisine sonra izah ettim. Benden birini Hamidiye Etfal Hastahânesine müdür tayin etmek-liğim için ısrar etmişti. muhalif fırka yapmıyacağını söylüyor. beraet ettirin. Fakat bunlardan birisi hatırımda kalacak şeydi yanından çıkınca defterime kaydettim. Millet Meclisine affını verdiler. Topçu Ihsan'ın riyaseti altında istanbul'a gönderdiler. Ismet'e bir mektup yazdım. Kızmış. elini çekti. ismet iyice dalına binmiş..¦ di. Dindardır. Lütfi Fikri'yi. Sade yüzüne bakıp yürüdüm. vicdan. Bu sefer kendi ilerledi. Rauf yine hatâda.. Beni Tıbbiye'de muallimlikten atan. 274 Meb'usan binasında içtima ediyor.. Ben orda iken ihsan geldi: «Gidiyoruz. Biraz bunda ifrâd eder. yoksa fikirlerinden dönüp fırkada kalacak mısın?» diye sormuş.Mustafa Kemal Raufu tepelemek için Rauflaîsmet'i fırkada bir hususî içtima yaptırıp tutuşturdu. Ayol ben sana seni sevdiğimden elimi uzatmadım ki. Gazetedeki beyanatından bir takım fikirleri inkâr etmiş. içimden dedim ki: «iş müthiş. Ne hakaretti. Cavit. Raufun bu neşrolunan sözleri yavan. Bunlar ekseriye Küçük Said'in damadı Nuri'nin evinde toplanıyorlardı. Gidip resmen müdafâa ettim. Şimdi matbuatı imha için bunu vesile yaptılar . Af olup çıktı. Bu esnada Tanin Ağahan'ın beyanatını neşretti. Teselli ettim. Orası muhalefet mahfeli . Okudum. ismet şimdiye kadar iyi söz söyleyemiyordu.. Bilmem neşrolunan zabıtnameye rotüş mü yapmış? Adeti böyledir. namus. Hattâ. Buna da sıra geldi.. Umumî nezaket diye ve senin elini sıkmasam hakaret ve terbiyesizlik olur diyedir. Lütfi'yi mahkûm olunca mehterhaneye nakletmişlerdi. Topçuya bu işi hüsnü surette kapatmasını. Gidip tevkifhanede Lüt-fi'yi. Bir başka fikrim yoktu. Ahmed Cevdet'i.. meb'us intihabım aleyhine çalışan. Cahid'i.. lttihadcılann enkazı vardı. perva. tsmet'e veda ettim..» Ne ise. Sonra da çıktı.» MEMLEKETTE GENEL DURUM Şimdi istanbul'dayım. Elimi tutmak iste.Bir istiklâl Mahkemesi teşkil edip. Yine Ismet'e bir mektup yazıp Lütfi Fikrinin affmı rica ettim. işte bu tamamiyle oldu.

Buna vesile arıyorlar veya kendileri vesile yaratacaklar. Ittihadcıların kökünü kazımak lâzımdır. bahr-i muhitlerden biri şeklinde havuz yaptırmak isterse.. Felâket/Türkiye'yi suya bastırır».. Nuri'ye fena kızıyorlar. binalar elde etti. yiyip içiyor..deniz şeklinde havuz yapma (. Alişanzâdeler bizzat bana anlattılar. Bunu bana Konya meb'usu Hoca Musa Kâzım yana yakıla anlattı..... Bunun için istida ile Ziraat vekâletinden bile elli bin lira aldı.. ilh. Mustafa Kemal bir şey söylemeyip çekilmiş. Bu esnada Konya meb'usları traktörlerin alınmasına söylendiler. Ankara'daki çiftliği cebren halkın elinden arazisini alarak yaptı.. Üç-dört yıldır o saraylarda yerleşti. Mustafa Kemal gelmiş: «Bu yer benim. dedim ki: «Ya bu adam bir gün de aklına eser. . Nuri Meşrutiyet İptidasında Ittihadcılara şiddetle aleyhtardı. Parayı alın. modernize edilecek bir müessese idi.. imzayı basmışlar. Ama ne fayda?!. bunu söyleyen adam!. Onlar razı olmamışlar.Sade lttihadcı döküntüsü var. ismet. Bunu haber alınca.. Her yerde çiftlikler. Birgün Salih tapu memuru ile gelmiş. Çok müteessir oldum. Ben de arada kendilerini ziyaret ediyorum. içinde kayıklar geziyor. takriri verin!» demiş..)la meşgul..Bun-dan pek korkulmaz. «Çiftliğiniz iki bin lira kıymetinde imiş. ATATÜRK ORMAN ÇlFTLtĞI j Bu çiftlikte Marmara Havuzu adiyle ve o şekilde bir havuz yapmış. Ankara Ziraat Mektebinin talebe ve muallim hey'etini çiftliğine nakletti. Mustafa Kemal ile münasebetimizde henüz dışa vurmuş bir fenalık yok.. Her işin başı Cavit ile Kara Kemal'dir. Onun evinde yatıyor. kızmış ve dönmüş: «Paşa. Paşa! derenin ortasındayım ve başkalarının bu kadar yerlerini parasız zaptettin.» Heygidi.olmuştu. Bu fecî bir şeydi. Osmanlı Bankasına âzâ. Hanedandan kadın. îsmet'e olan telgrafındaki şu cümleler nazarı dikkatimi celbet-ti: «istanbul'da milletin boğazından kesilmiş paralarla yapılmış bir çok saraylar ve içindeki bir çok eşya. Razı olmamışlar. Birgün istanbul'da gazetede baktım. Bana bunu sarih bir surette çok defa ifade ettiler: «Aleyhimize hoca kitlesi var. Hilâfeti ilga etmişler. Nuri'nin adamıdır. Onların kuvvetini görünce. erkek ne varsa. «Sonra mahvolursunuz!» demiş. Orada amele gibi çalıştırıyor. yağlı kuyruklar kapıp keyfine baktıydı. benzin hep Vekâletten. Yanımdaki (*) Soymakla ilgili bîr kelime metinden çıkartıldı. boyu 280 metredir. parasını Bahriye Vekâleti bütçesinden tamirat-ı bahriyeye ait göstererek sarfettirmişlerdir... Çiftliğin uzunluğu önünden geçen şimendiferle yarım saattir. Bu içtima ve konuşmaları görüyor. Bozok Salih gelip çiftliklerinin Gazi'ye satılmasını söylemiş. Şimdi bunu da mı? Bununla bir lokma ekmek yiyorum. O esnada Cavid'le canciğer olmuştu.sen ne hakla tuğla yapıyorsun?» demiş. 276 adam gülmekten öldü. Adamcağız. Bu adamda da. Dereboyun-ca şimdiki cephaneliklere yakın bir yerde yerliden biri toprağında tuğla yapıyormuş. Ekmeğime dokunma bari!» demiş. Mustafa Kemal. Başta bunlar olarak Ittihadcılardan beş-on kişiyi imha etmek. ilh... Şair Yahya Kemal.. Gizli duruyor. Ziraat Vekâletinin bütün traktörlerini Konya Ovasında halk için çalışırken. Benim kanaatimce Hilâfet bilakis kuvvetlendirilecek.) var. Ankara'ya gittikçe ikisi de beni yemeğe çağırıyorlar. Bunların kuvvetli teşkilâtı vardır. HÎLAFET MESELESİ Mustafa Kemal Hilâfet meselesini ve ilgasını nutkunda Sahife 511 den itibaren izah ediyor. hepsini âni bir surette toplayıp hudud haricine attılar. nâm ve nişanları kalmadı. Vekâlete 20 bin lira nakliye masrafı yaptırarak çiftliğine getirdi. derhal lttihadcı oldu. Gelip İsmete haber veriyor.. Keyifler içinde milleti (. Bu ölü bir sınıftır. Suyunu uzak bir gölden getirdi.» Şimdi bu fikri takip ediyor-lar. memur.. O esnada Mustafa Kemal'le İsmet'te bir fikir vardı. 275 tsmet'le. Sonra da Karadeniz şeklinde ve daha büyük bir havuz yaptırdı. Mallarını da birisine mühlet vererek tasfiye ettiler.. iki yerli hanedandan. Ankara'da o koca çiftlik gasplar ve milletin parası ile meydana geldi. Amele. Müthiş masraf oldu. Ittihâdcılan imha ettik.

. Ve bizi kayırdı. ! Halbuki Seyyid mükemmel bir yobaz ve bütün yobaz seciyyesine haiz dalkavuk biri idi. Onu kabineye almadı. Süveyş'e taarruzumuzda Mısır topçusu bize kıyasıya ateş etti. Hele biz. Kime olsa hizmet eder.. Nutkunda delili de Hind'lilcrin Harb-ı Umumî'de aleyhimize harbetmeleriymiş. Bu savaşlar. cerci yobaz idi. Mustafa Kemal kabul etmişti. Meb'uslukton istifa edip.» Seyyid Bey. işi eline aldı. Padişah ailesinin Türkiye'de ikameti bir kanunla men'edildi.. . Hemde aldatılmışlardır. Bunları güya şer'an ispat etti.Mühim para toplanıyordu. ne yapabilirler. Mustafa Kemal'e göre. Cezasıdır. Montagü Mes'elesi meşhurdur. 34 yılda Yıldız'da ancak bir havuz yaptı ki. Nihayet Recep'i Müdâfaa-i Milliye Vekili yaptı. Halid'e.. Bu manevî te'sir büyüktür. Bana dert yandı: «Bize Hindistan'da çok hürmet ediyorlardı. Çaremiz kalmadı. Bizden öğrendiği şeyler. Yine lehimize çok yardımlar yaptılar. Hilâfetin ilgasından on-onbeş gün sonra geldi. Ya satın alın veya fabrikalarınızı kaldırın!» dedi. Rumlar ve emıeniler dükkânlarına bu sebeple «Istanbulî» yazarlar. Darülfünuna profesör oldu. Bu nokta âti için de çok mühimdir. bu tabii idi. Bize bir çok para yolladılar. O milletin boğazından kesilerek yaptığını söylediği saraylarda. Bu da ne mühim fayda idi. Hem bütün Islâmlara ait bir başı ne vicdanla. Çünkü Ittihadcı hadımlarından diye ondan şüphe ediyordu.. Şeriatı. kaçıp geldik» dedi. tacir bir millet olsak. Vekâlet telâş etti.. Din ve devlet ayrılınca.. Hilâfetin ilgası zamanında Hilâl-i Ahmer'e para toplamak için bir hey'et ile Hindistan'da idi. Ama işte.. Fikir benimdir.. Mussolini bilakis onu kuvvetlendirdi. daha ilk Ankara'da Hükümet teşkilinde söylemiştim. Arası az geçti. bütün Müslüman memleketlerinde bizim malımız geçerdi. Mısır'da Türk malına rağbet büyüktür. dedi: «Çok haklısın. portakallıklar.. Mükemmel bir yobaz olduğu halde. bunun farkına varıp. Adana'da Bursa'da.. çalgı ve (.. Safsata. Hilâfetin ilgasında en çok Seyyid Bey'i kullandı. Vekâlete «Toprak benimdir.Zavallı Abdulhamid. onu ümid-siz bırakmıştır. Hadi sen ol da yap?!.. istifade etmeliyiz. Hilâfetten hiçbir fayda yokmuş. maddî de olurdu. ingiltere'yi lehimize imaleye çok çalıştılar. 277 muhakkak te'siri olmuştur. Hilâfetle beraber Şeri'ye Vekâletini de ilga ettiler. Biz Eskişehir'den İngiliz'leri tard ederken. Zavallıya bu darbe ağır gelmişti.. Bu adamlar esirdir. Hilâfetin ilgası telgrafı gelince Hindistanlılar perişan oldular. Çok keder ettiler. Mustafa Kemal bunları da kendi arazisi ad'etti. kendi zevk. Bir kipti zabit. bilemedim. Ama bu kadar teceddüd etmiş. işte Ittihadcıla-rın bu büyük adamı da. Daha ne istiyorsun? !. Ankara'ya gelince. sonra da hadi hadi dört bin lira etsin. Padişahtı.. Zaman gösterecek. Yağma. Kabine tebeddül etti. Şu Ittihadcılar da ne maskara şeylerdi. dilgir olmuştu. Millet Meclisindeki resmî beyanatımda da daima teknik bir tahsil ve terbiye diye bunu ileri sürmüşümdür... Avrupa.. Bil'ahare bu. Hele hür olsunlar da gör. dini de böyle idi... Bir defa arazi onun değil. Celâl Arif itiraz etmiş. Recep bu araziyi Mustafa Kemal'den ikiyüzbin liraya hükümete satm aldı... Hind'li taburlar kurşunları havaya sıktılar. Papa'yı kaldırmıyor. lüzumuna göre her şeye âlet ederdi. ne hakla kesersin? Zavallı Âlem-i İslâm başsız kaldı. Yalova'da ve her tarafta çiftlikler.. Milli hareket zamanında istasyon civarına Müdâfaa-i Milliye vekâleti cephane fabrikaları yapmıştı. Hilâfetin aleyhine ve lüzumsuzluğuna dair söyledi. Bu iş bütün âlem-i islâm'a derin bir tesir yapmış. Konuşuyorduk.) içinde. Ne vahim bir hatâdır. Antalya meb'usu Hoca Rasih. Bunların bizim iyi bir sulh yapmamıza (*) Fuhşiyat ve delilikle ilgili iki kelime metinden çıkartıldı.bize de hakaret ettiler.» Dü¦ şündü. haneler hesapsız. Bu kadar da açık ve vazıhı görülmemiştir. Seyyid'e dedim ki: «Zavallı! Bu kadar gayret ettin. bu kadar seni kullandı. Bunu ben. böyle âdi bir dalkavuk. Halbuki Padişahlığın ilgasma âlem-i islâm hiçbir şey dememiştir. mükâfat olarak kabineden attı. dairevî ve iki oda kadar büyüklüğündedir. Öldü. Mükemmel Müslüman görünürdü. Tedrisatı tevhid de ediyorlar. izmir'de. Bilhassa Hilâfet sayesinde umum Müslümanlar bizi büyük bir muhabbetle seviyordu. Bu da benim Maarif Vekili iken yapmağa çalıştığım bir iştir ki.

Eğer Meclis'in ağzına kilit vurulur.Mustafa Kemal yine (. her istediklerini körü körüne kabul etmemelerinden sinirleniyorlar. Meclis'te birçok arkadaşlar büsbütün çekildiğimden şikâyet ediyor. Diyordum ki: «Bu bir zarurettir. isyanlar.ATATÜRK İHTİLAFI Ben Sinop'ta kütüphaneyi çok emekle vücuda getirdim. gaflet değil... Bunu böyle millî bir düşünce ile değil.. benden faaliyet talep ediyorlardı. gurbete çık.müthiş istibdattır. ingiliz'ler Lozan'da İsmet'le Rıza Nur'a hilâfeti ilga ettirmek için iki milyon altın vermişlerdir. İki günde maskara ederler.. bunsuz demokrasi ve cumhuriyet olamayacağını söyledim. . işte kör talih buna derler. Korkmasa-lar.şad'a mabeyincilik eden ve şimdi Nis'te oturan Reşid Bey Paris'e gelmişti. Patlak vermedi. içine dörtbin cild kitap koydum. öteki fırkanın hükümetini korsunuz. onu ingiliz aleyhine sevketmek için mahsus söylemiştir. bilhassa ingiltere dahildir. Meclis'te bazan fikir imbisatları olmaması mümkün değildir. matbuatın dili kesilirse. Kendinizi fırkanın fevkinde tutun! Bir hükümet düşerse. suikasdler olur. İyi ders olur.. Bir Rus diplomatı demiş. RIZA NUR . Ne aykırı mantık? Bu sözde Avrupa devletleri.. Amele gibi çalıştım. Meclis'te bir muhalefet partisinin teşkiline mâni' olmamalarını. O vakit.. Necmeddin Molla daha ben Türkiye'de iken arada bana «Şu hilâfed ilga etmek için İngiliz'ler iki milyon ingiliz lirası verirlerdi ya» deyip dururdu.. Bir gün sabık halife Reşide demiş ki. Ben Paris'te üç yıldır nasıl yaşıyorum gelsin. Çok para sarfettim. Aman bu sahaya girilmesin. Sonunda o da düşer. Sebebini bundan bir yıl evvel öğrendim: Sultan Re. Müslümanların istinad direğini yıktırmak için İngiltere ve Papa milyonlar verirdi.. İş başka safhaya dökülür. Bir müddet Abdülmecid ile Nis'te sıkı temasta imiş. onlara da verin. Bununla beraber hafif çapta itirazlardan da hali kalmayanlar da çok..çek. Devlette artık işler fena gitmeğe başlamıştı. O da söyleyeni sormuş. refikamı alıp Ankara'ya gittim. O vakit bihakkın düşerler. Devlet menfaati (. görsün. Cumhuriyetin yegâne direğidir. galiba hususî bir imâ ile söylüyormuş. Bu imbisat tazyik ile mukabele edilirse imbisat kuvveti artar.. patlar.. mevsuk malûmattır.Bil' akis. 278 '•¦-' İsmet ve Mustafa Kemal'le aramız gittikçe soğuyor. fakat henüz bir şey yok. Yazıktır. çalmayıp memleketi terket. yine evvelki geçer. Bu sebeple tafsilâttan vazgeçiyorum. Hem memleket. Meclis'te muhalif bir fırkanın olması. Bir hâne tuttum. İnsan içini dökünce sinirleri gevşer. Bir defa bu adamlar beni Hükümetten atmışlardır.. Meclis'in dörtte üçü. fakat korku dağları bekliyor.. beni gördü. mühim yerden haber aldım.. Hilâfetin ilgası işinde Ankara'da bile yoktum. kendisine el'an Hind Nizamı ayda beşyüz ingiliz Lirası maaş veriyor... Bu kütüphane hakkında ayrı bir kitap neşredeceğim. hâkimiyet-i şahsiyedir. Fakat söylenirse hafifler. sırf kendi mevkii korkusuyla. Ona bina ve çiftlik olarak irâdlar da yaptım. Rus diplomatı aşikâr ki. İstibdada doğru müthiş bir hareket görünüyordu. Zaten Cumhuriyet de böyle olur. Acaba ingiliz'ler onun aleyhinde olsalar Maharaca Hâlife'ye maaş verebilir mi? Hizmet et.Bir gün Mustafa Kemal'e «Size ne? Sizin mevkii-niz yüksektir. ikinci Meclis'in ikinci yılı esnasında. Aşikâr olarak Meclis'i mutî' bir alet haline getirmek lüzumunu söylüyorlar. bunun pek lâzım olduğunu. Bilememiş. Muhalifleri Hükümetten ted'ib hiç tedbir değildir . Bunu men'ederseniz bu cumhuriyet değil. İşleri hep şahsîdir. iş meşru'iyetten çıkar. üste böyle bir de desinler. bir emniyet supabıdır. Halbuki bence Hilâfeti ilga ettirmek. Ne sıkıntılar çekmekteyim.. Mustafa Kemal ve İsmet de Meclis'in kendilerine metbu' olmamasından. Mustafa Kemal İkinci Meclis'i istediği gibi intihap ettirmişti.) yapıyor: «Hilâfetin bakası Tükkiye düşmanlarının oyunudur» diyor. Gaflet. Mustafa Kemal bunu bâd-ı heva yaptı.. Ama içinde çok namuslu adamlar vardı. (*) Safsata ve düşünce ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı.» Baktım asla kulak vermiyorlar . Sersem bu adam.). Meclis'e devam ediyorum.. hem de sizin selâmetiniz için de bu lâzımdır.. derhal aşikâr surette muaraya başlayıp Mustafa Kemal'i ve Ismet'i devirecek... Olmaz hayâl! Ne adamdır şu?. MUHALEFET FİKRİ Bu esnada bu iki adama hiç durmadım.

. Adliye yeniden Fikriye'yi oraya getiren arabacıyı bulup. Necati. Demek klik teşkil ediyordu... Ali Hikmet Paşa açıktan önüne gelene söylüyor. Talât Almanya'ya kaçtıktan sonra «Çok hatâ ettim. Dirayeti de ona göre. Çirkin şey. Her ne suretle olursa olsun. kimse bu işi aramadı.» demiştir.. Bir kadın sesi: «Aman beni vurdular. Hattâ Yunkers Şirketi Kemaleddin'e yazdığı bir mektupta «Yakamızı bırak! »diye bağırmıştır. NASIL BAKAN OLUNUR? Artık Mustafa Kemal'in yeni adamları (klik) arasında Millî Harekette hizmet etmiş hiçbir kimse yok. Tuhafı şu ki. Halbuki Eskişehir'e kumandan İsmet de kardeşi Kambur Rızu'ya müteahhidlik yaptırıyor...).» bu söz müthişti.. Tıpkı Ittihadcıların sistemidir. Dalkavuk. İşte demek defi lâzım gelenlerden biri daha. Recep Zühdü'yü de.. kapatıyorlar. Alman şirketleri Alman Hükümetine şikâyet ediyorlar. Geçti.. Nusret'i.. pencereye koşnA. Bir defa da yakalanıyor. Değil böyle yapmak. gitti. Bir yüzbaşı idi. Tabii yağlı kuyrukları İsmet kardeşine verdiriyor. Bu adamlar fırkada «Gazi şöyle istiyor» deyip kötü şeyler yapıyorlardı. kardeşine askerî müteahhidlik yaptırıp. Diplomatik koli nâmıyle ticaret eşyası kaçırıyor. zorla içeri giriyor.. Vurdular.. Oturmazdı bile.. Kemaleddin Sami orduda irtikâbı olan -ki. Hakikaten de onlar Gazi'nin talimatını fırkaya yapıyorlardı. ' Çankaya'ya yakın bağları var.... Adam yetişmesine mani' olduk. Demek çare yoktu.. Recep Zühdü. Bu mühim bir skandaldir. Nuri'yi de meb'us yapmıştı.. Namuslu muhalifleri te-pelememeliydim. Artık bu bahsi bir daha tekrarladım. fırka reisliğinden bile çekilmedi... Fakat Lâtife böyle cinayete cesaret etsin zannetmem. Divan-ı Harbde.. mahkeme. keza komşulardan tahkikat yapmıyor.kavga ediyorlar. Bu sefer Kemaleddin Sami.. uşak mâkulesi. Sinop'taki evlerini de . Yakup Kadri. O hanım hikâye etti: Bir tabanca patladı. Bu 279 O « cc tii bici Mahallesinde bir komşumuz var. Meselâ Recep'i Dahiliye Vekili yaptı. Demek Şeref sokağındaki gibi «Merkez-i Umumî» teşkil etmişti. Sesi biraz sonra kesildi.. oluyor.» Buna cevabı şu oldu: «Muhalif bir fırkaya değil... Mustafa Kemal etrafına da Falih Rıfkı. Hey'et-i Vekile içtima halinde iken. Berlin sefirliğine de Kemaleddin Sami'yi tayin ettiler. Konsolos... başka işi yok.. yerlilerden. Bağırıp çağırıyor. (. Meselâ bir hamala müşir forması takıyor. İşin fenaya gittiğine hükmetmemek için pek sersem olmak lâzımdı. Hazin hazin âtiyi düşündüm.. Kâzım Paşa'mn itibarı daha fazla idi. ya Lâtife (. Bu suretle fırka kararım veriyor. Kardeşi Türkiye'de zeytinyağı fabrikaları açıyor.. Hemen Berlin'e sefir yapıp sürdüler.. Bizim hanımla iyi ahbablar. Ama sonu ne oldu?!.)liğini eden Fikriye de Gazinin cinayetleri listesine girdi. Orda sefirlik değil. Eskişehir Ordu merkezi iken... Hükümet Dairesinde İsmet'e gidiyor. bu kadar (. Kemaleddin Sami de yerini buldu..» Demek Fikriye intihar etmedi. Kılıç Ali gibi adamları doldurmuştu. İş sarpa sarmıştı. Verince de Meclis'in hey'et-i umumiyesinde kabul.. Tamam. vaktiyle bunu Talât da dediydi. Sefirler böyle şeyle meşgul olmaz. Türkiye ile bir imtiyaz ve satış işi müzakere edebilirsiniz» diyor. fırka azasına zarurî idi.. Cankurtaran yok mu?»diye feryâd ediyor. Bir gün de Kemaleddin adetâ hükümeti basar gibi.. Murahhaslığı ben kabul etmeyince. Ruşen Eşref. İsmet köpürüyor.Hapishane gardiyanı bir Arnavud'un oğludur. Kardeşi İstanbul ve Berlin arasında mekik dokuyor.. Şimdi devleti eline teslim edecek adam yok. Babaları ölünce..... Recep.. Hizmet etmiş olanların hepsini attı. Bunu ya Mustafa Kemal.. Görüyordum.)du. Eski kaatil yaveri Salih'i de.. Bir takım irtikâbından evrakı. Mantık böyle. satardı... yine selâmla çıkardı. Meclis'te bir muhalif sese tahammül edemem... Hepsini de kendi yeniden yetiştiriyor. sırtında çarşıya getirir. Saffet.Tıktıkıyı keserler. Vasıf. Alman fabrika ve şirketlerine «Ancak bana müracaat ederek. Buradan aralarında zıddiyet başlıyor. evet. Mustafa Kemal bunu da düşünmüyor. Eskiden bu adam bizim yanımıza geldiği vakit.. Klik âzası ve Hükümet âzası hep derme çatma şeyler. askerce selâmla bekler.. Anaları evlerinin bahçesine zerzevat eker. hâlâ tacirlik yapıyor. bu suretle para vuruyor.

İsabet. ' * Kemaleddin sefirliğinden evvel Sinop'a gelmiş. sırf askerlikte bırakmak potilitikasını tercih etmiş. Karısının eski kocası olan Abdülhamid'in oğlundan bir kızı var.) Fevzi'ye söylemiş. Nitekim göndermedi. askerlikte kalıp. Bu suretle Cevat sonradan dönmüştür. Mustafa Kemal'de hak. çekildi. Onu göstererek diğerlerine de teklif etmiş. Kaldı. Fahreddin.. derhal istifa etmiş. O kuvvetten başka bir şeyle gitmez. yapıversenize. etmişti. casus. işte bu akıbete düştünüz. Mustafa Kemal'in adamıdır. Kendi kendini rezil etti. Ne tedbirsizlik! Senin nene lâzım?!. Sefarethane Türk toprağı demektir. Bu gayet vahim bir işti: Ordu bir meb'usu Meclis'e girmekten men'ediyor. Cafer Tayyar. İzzettin. Canınızı kurtardınız». Refet kabul etmeyip. Meclis binası sizin türbe-nizdir. Biz gayrîmeşru' bir (*) Bir hayvan ve bir insan ismi metinden çıkartıldı. Ahaliye damızlık at hediye edeceğini söylemiş. Bir sefirin söylemeyeceği bir şey varsa o da budur. izmir Suikastında hapsolup çıktıktan sonra Ali Fuad'a bunu söyledim ve dedim ki: «Ayol madem ki mücadele engagedir. Birgün Meclis'te Kâzım Karabekir. «Çerkezleri imha edeceğim» demiş. ama buna mani' olmuyorlar. Cafer Tayyar Paşalar da bu meyanda. O esnada içimden şu geçti. Karabekir.. Bunlar hem meb'us hem de orduda Ordu Müfettişliği gibi vazifeler yapıyorlardı.. işi ordu ile bitirsenize» Dedi ki: «Ne bilelim. Buna rağmen onu da yapmıştı. Dediğim olmuştur. Bunlardan başka sefirlik işini de iyi yapamadı. Ahali bunu bana sordular. Şükrü Nail'le. Ve Kemaleddin.. Arnavutları kim imha etsin bilmem. Ali Fuad.. ordular elinizde.. Böyle adam artık sefirlikte duramazdı. Yaman adamdır. Sonunda herhalde aranızda can pazarı olacak. O. Mcb'uslukta kolayca ve mutlaka mağlûp olursunuz. Üç adam Mustafa Kemal ile uyuşamıyorlar. Kemaleddin çok akıllı şeymiş. iptida muti' (. Mustafa Kemal askerleri Meclis'e doldurmuştu. Tıpkı prenstir. bu kadmla da evlenerek yağlı (*) ftızevenk. (bir isim) bunu hem yaptı.. Her işte olduğu gibi. Mustafa Kemal bu mes'eleyi kemafissabık ve bir miktar kendine göre . Hattâ Halit Paşa mebus yapılmaması için benim yammda Mustafa Kemal'e çok ric. bu mühim bir meseledir. Tabii uyuşamazlar. durdular.. Bunu şimdiden askerlikte kalıp. Şu adamı meb'usluğu için de adam sanıp bütün eşrafa defalarca tavsiyelerde bulunmuştum. orda nutuk vermiş: «Fransızlar zulmediyorlar. Bunu da yine Erkân-ı Harbiye Reisi vasıtasıyla yaptı. Şu adamlar kendi ayaklarıyla mezara geliyorlar. bil'akis askerlikten istifa ederek meb'usluğu tercih ettiler. meb'us sıfatıyla dolaşmış. Bununla elinde Meclis'de mühim bir kuvvet olacağım zannediyordu. Vaadinden utanmak adeti yok. Cevat. hem de utanmadan nutkuna dercetti. O. O da sefarethanede. 282 kuyruğa konmuştur. cahil anlamına gelen dört kelime metinden çıkartıldı. kaatil. At göndereceği yok! Söylemiş. Ama Ankara'dan uzak durması İsmet'ce matluptur. 283 şey yapmıyalım. Dedim: «Gördünüz. Bu kanunu bu efendilerimiz yaptılar. Bir aralık Ren tarafma gitmiş. Bu suretle müthiş bir militarist idare hasıl olmuştu. Başka yerde olsa Erkân-ı Harbiye Reisini parçalarlardı. Bu adamı siz bu kadar vakittir yine tanımadınız. Ali Fuad ve Refet in meb'us kalmak üzere askerlikten istifaları okundu. Nihayet Mustafa Kemal bunlardan korkmağa başlamış. AH Hikmet.. Bunlara teklif etmiş. Cevat Paşa iptida meb'usluktan çekilmedi. Bu numunedir. usûl yoktur. Hiçbir şeyden haberim yoktu. Kıcırı bükme yapar. bilmem ne yaptı. Galiba askerlik vazifesinden azlettiler. ama nedir? Sonra anladık. Bu nutuk günlerce Fransız matbuatına sermaye oldu. Zarurîdir.fakirliğe numune olarak görmek lâzımdı.. Ne ise kıl kalmıştı.. Müzakereye iştirak ettirmedi. Baktım. Millî Hâkimiyete müthiş bir darbedir. hepsini siyasî sahadan kovmuş. Bunlar ordunun bariz sunaları idi.. Yazık.yazık size Almanlar! Bizden ibret alıp isyan edip bunları atamadınız» demiş. Fakat bunlar sersem. Bu işi usulü dairesinde Meclis'de görelim dedik». Bu aileye Türk toprağında oturmak kanunen yasaktır. Sonra Mustafa Kemal'in Ankara'da icbarı ile. meşru' yol bilir mi? Silâha aynı silâhla mukabele edilir. Onları da bu müzakere esnasında Meclisten dışarı çıkardı.

Ben de neme lâzım sual yapacağım dedim. Değer mi? Evvelâ mevki entrikası. Anlıyamadık.) bir tiranî altına girdik. imdi Nutukta bu Vekâletin ilgasını tavsiye ettiğini söyliye-rek bu hatâsını dirayetine delil haline koyuyor. Necati işi...) ile zikr ve tasvir ediyor. Bu adamı kendi sevketmiştir. katil ve haya ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Ben de bu fikre iştirak ettim. Bu kadar aşikâr yalanı herkes söyleyemez. Rumların bıraktığı evlerin çoğu. Gelen muhacir açıkta kaldı.... Bu üç adam (Karabekir. Halbuki Vasıflar ve Necatiler grubundan ve İsmet'in pehlivanlarından idi. Kendi de eskiden Rumeli'nden gelen muhacir olduğundan bu işle alâkadar oluyordu.. O tarafta asayiş yoktu. içi temiz safderun dost bir adamdır.)cılar içinde İsmet.) yok.. Bunu Hey'et-i Vekile kabul edememiş ben de deruhte etmemiştim. Ancak ben bu işi deruhte etmek için lüzumu kadar para istemiş ve paranın evvelden elime teslim edilmesini.. Kabul edilmişti. Hem de hiç (. Hattâ bir kere anlatırken ağladı bile. Beni dahi müteessir etti. Hattâ bu hususta şiir bile yazmıştı.. Zaten o da kızıyor ve pek şikâyet ediyordu. Meğerse Nutka göre istifayı Rauf geri aldırmış imiş. Kendisine söylemiştim: «Yazıktır bu masrafa» demiştim de. izmir havalisinde bunların perişanlığını gözüyle görmüştü.. Dosyalar da oraya devredildi. Bunun Geldânî işi ile komplosu ne?. ESAT HOCA MESELESİ Elcezire hududumuz açık idi.. Beni çok severdi. Hamdullah Suphi şimdi böyle söylüyor. Bu büyük bir fırsattı. Böyle (. bunu ihdas eden sizsiniz. Peki ama. komplo böyle mi olur? O askerlikte kalıp yapılırdı. Esad Hoca. Hattâ birgün Meclis'de benim yanımda Hamdullah Suphi bile. İsmet Başvekâlete geçti. iskân Sıhhiye Vekâletinde idi. Hey'et-i Vekileye vermiştim. Mustafa Kemal (Sahife 518) iskân işlerinin bozukluklarını seyahatinde gördüğünü ve bu Vekâletin ilgasını söylediğini söylüyor. Ve ilâve etti. Felâketti. Demek efendisinin yıkılmak üzere olduğunu hissediyor. 284 edildi. Bu çocuk oyuncağı mı? Niye yaptınız? O vakit buna ne lüzum olduğunu da söyledik idi.» Mustafa Kemal ne (. Bana «istizah yap!»dedi..)!. Fethi bu işi benim yapmamı teklif etmişti... Ali Fuad. Bu mes'ele esnasında bu istifasını geri aldı.. Bütün Meclis aleyhinde meb'uslar birbirlerine şikâyetler ediyor. Ah. tefsir ve tağlit ve hattâ uydurma (. Muhacirler aç kalıp ölecek. Bunlar böyledir.. Mühim mes'uliyet. Ve Fethi'ye Gazi'ye gidip anlatmasını ve memleketi kurtarmasını bile söyledi. Yavuz adam. Necati'yi iskân vekili yapmışlardı. bilhassa izmir'de şu bu tarafından yağma (*) Yalan. Necati ve Gazi dahi vardır. sonra da bu yüzden turfa ve perişan ettir. Refet evvelce meb'usluktan istifa etmişti. bunu Sıhhiye vekâletinden almışlar. mademki Necati böyle halt . Bizim devletin hali malûm. Acıdır. Refet) dirayet gösterip bu işi beceremediler... Hocayı sok. bütün vasıtaları hareket ettirebilmek için askerlere ve valilere emir verebilmek selâhiyetini istemiştim. Bana okudu. iktidarsızlığını gösterdi. iriliyoruz. Çünkü.Tuhaf oldu. Fethi de Gazi'ye söyleyeceğini vaad etti. Nasturîler.. Peki. Nutkunda Mustafa Kemal bunları hep bu komplo ile alâkadar gösteriyor. Necati'ye vekâlet bulmak için bu Vekâleti lüzumsuz olarak İsmet ihdas etmişti. iskân işlerinin pek fenalığından bana şikâyetler ediyordu.. Geldanîler harekette idi. sonra millet işi.. Bîçâre bu sual yüzünden meb'usluktan da oldu.. sürgün yarına atılacak. birden yüzbinlerce adam gelecek.. iskânı Sıhhiye'den aldılar. Fethi'ye İsmet ve Hükûmel aleyhinde uzun şikâyetlerde bulundu. «Bunları Gazi'ye anlattım. Çocuk gibi bir adamdır.. Paraya lüzum olacak.. Mes'eleyi biliyorum: O mübadele ile gelen muhacirlerin perişan halinden pek müteessir idi. Esad Hoca bunları bana acı acı anlattı...... Fakat işleri alt-üst etti. Bu esnada Meclis'te de meb'us Hoca Esat isyan hakkında bir sual yaptı.. Bu (.. (Sahife 506) Hem de buna komplo diyor. yüzüne bulaştırmıştı.. iskân için bir vekâlet yapıp.. Hemen dönerler..te'vil. Tahsisatı vermek için. Ben Vekil iken Fethi kabinesi zamanında bir proje de hazırlamış.. ağzına.

Sağ tarafa ön sıraya Kılıç Ali. Hatipleri birer birer söz aldılar. tabancalarının bellerindeki kayışını bir.yiyor. kamilen Ölmüş. şu idi: «Bataklık mahalle her ne bahasına olursa olsun. Mustafa Kemal derhal tertibat almış. Birçokları söylediler. Niye onu tekrar sonra birçok vekâletlere vekil yaptın? Bu vekâlette fecî hırsızlıklar. Pek cahil adamdır. Tebrik etti ve: «Biz seni artık sönmüş zannediyorduk. ertesi günü Meclis'e geldi. Baktım. 285 cana goldi. hemen söz aldım. Halbuki benim yaptığım ve iskân Vekâletine devredilen proje ve nizamnameye bir madde koymuştum ki. diğer paşa ve kumandanların da meb'usluktan istifaları bunu takip etmişti. Herkes görüyor. Salih. Aleyhimize türlü yalan ve tezvirler söylediler. oralarda şimdi yalnız mezarlıklar bir nişane olarak kalmıştır. Yazık!. na-tuk. Sarioğlan dediği Mustafa Kemal.» Çünkü Çerkeş ve Abaza muhacirlerin bataklıklar kenarına iskân edilen kısımları. eğer o anda rey toplansaydı muhakkak Hükümete ademi itimad verilmişti. âcizdir. Okundu. Hattâ benim öldürdüğüm çocukların adedini de söyledi. Sonra Tasviri Efkâr'da gördüm. Baktım gözleri şaşı olmuş. Koridorda muhalif meb'uslara çatıyorlar. koridorda avazı çıktığı kadar bağırıyor: «Yapmayın! Yapmayın! Siz bu Sarıoğlan'ı bilmez misiniz? Kızarsa bütün Türkiye'yi ateşe yakar» diyor. Yine eski nakarat. suali otoma-tikman istizaha tebdil etti. Hele Sinop'ta Çakıroğlu'na muhacir yerleştirmişler.. iş fena. Tehdid müthiş. muhacirler perişan ve mahvolmuştur. Yok.. Feci. Müthiş bir yekûn. Kâzım Karabekir. Ben de bir ay evvel Sinop'ta muhacirlerin perişan halini görmüştüm. Gazi tertibi. Demek fena gazapta. Kabahat onda değil. izmir'de asılan Abidin. Tabancaları görünüyor. Birgün bunların hesabını görmelidir. Recep gibileri de söz aldılar. Bunlar onun hatipleri. zavallı.Nutkum bittiği vakit.. muhacirlerin bir kısmı ölmüş. yâni mezara yolluyor!. Elimi sıktı. alçaklıklar olmuş. Hemde üste ocaktan caba olarak Hükümet bunları iskân yerinden kaçıyorlar diye. Tabii her yerde her yıl telefat . Necati. bir kısmı da Sinop'a kaçmış. yine on yıl evvelki Rıza Nur» dedi. Meclis sarsıldı. bir tarafa. fakat benim cinayetim değil. Birçokları bana geldiler. Mustafa Kemal harcadı. Tulumbacı takımları tabancalarını takmışlar. Locasında oturdu. Onu sırf bir kabadayı. Başkasının da değilmiş. Darüley-tamların te'sisinden son güne kadar olan vefat yekûnu imiş. Meclis Esad Hocanın beyanatından o kadar müteessir olduki. Heye(*) Yağma ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Arasıra kalkıp geziniyorlar. Yunus Nadi. Harb-ı Umumi'de teessüs etmiş. Çok müteessir olmuştum. icabında komitecilik eder diye oraya koyanlardadır. Bu yekûn doğru imiş. icraatında da cesur. hukuk tahsil etmiş bir gençti... Zavallı Abidin iyi. köyleri sönmüş.. Bu kadar yalan söylenir mi? diye hayret ettim. Çünkü orası bataklık. Çünkü iş çıkarıp onlara darbe vuracakmış demek. Bizim aleyhimize. Muhalifti. yıkılmış. Bunu söylemek için pek namussuz olmalıydı. O gün bunlardan biri Raif Hoca (Erzurum) ya da koridorda tabanca çektiydi. Topçu ihsan. anlamaz. Necati bu maddeyi ka'le almayıp muhacirleri sıtma ile kırdırıyordu. ceketlerinin eteğinden. Bunlardan bir kaçını da ben Sinop köylerinde görmüştüm. Benden sonra Yusuf Kemal de Hükümeti hukukî şekiller ile tenkid etti. Sarkan tabancalar gıcırdıyor. Erkân-ı Harbiyeye ait idi. Sual istizaha kalbolunca dayanamadım. yanına geldi. Hattâ Esad Hoca'yı istizaha teşviki de bunu gösterir. Hele mübadele işini Lozan'da ben yaptığımdan ve bu hususta pek çok zahmet ve emeğim geçmiş olduğundan alâka ve teessürüm fazla olmuştur. dışarı çıktım. Buna pek kızmıştım.. kıçlarından gözükmek üzere sarkıtmışlar.. Sade martavalcı idi. zeki. birincilerinki lüzumsuz. Kürsüden indim. Meselâ Vâsıf ve Necati benim yetimleri öldürdüğümü ve kör ettiğimi söyledi.daha ziyade Rauf. Yüreğim yandı. ]'¦ İşler kötü Ağalar bakmışlar ki. kavga çıkarmak istiyorlar. hallerini anlattılardı. Vasıf. Bir çok şeyleri izah ve iskân Vekiline ve Hükümete şiddetle hücum ettim. Ve belki görmemişlerdir diye.. Ali Fuad ve Refet'in askerlikten istifaları Meclis'te okunurken. Ali Saip (Urfa) gibi tulumbacı takımı oturmuş. zorla yine Çakıroğlu'na. bir diğer tarafa çekiyorlar. ikincilerin Meclis'te okunması doğru. muhacir iskân edilmeyecektir. Ve bir tarafta durdular. Refet aleyhinde ateş püskürdüler.. Galiba bini geçiyordu. Darüleytamlar. perişan.

.» Lâkırdı söyletmediler ki. Sen de bu fikirden vazgeç!» Bu çocuğu bir derece severdim. Ali Saip beni severdi. halis bir Tulumbacı koğuşu olmuştu. tehdid. gürültü.. Bu mes'elede Mahmud Esat. Rauf bu işte de kabiliyetsizlik gösterdi. Kılıç Ali de bir düziye. fenalıkların başı. Tabii haklı ve pek münasip idi. Tertibi yapan ve şimdi boğuşmayı seyreden bu izaha keyiflenmiş. Türlü safsatalar söyledi. Ve hiç sadette olmadığı halde «Reisicumhur'a veto da. Tütün sulanırsa yaprakları lahana yaprağı gibi olur. Halbuki bunlar muhalif idi. Ben yine söz söyleyeceğim. vaktiyle Teşkilât-ı Esasiye Kanununun müakeresinde Reisicumhura «Veto» hakkı ve Meclis'in feshi hakkı verilmesi aleyhinde çok güzel sözler söylemiş. Meclislikten çıkmış. Kaşar oluyordu. Mahmud Esad. Kapak vurma. Demek Gazi'ye dalkavukluk etmek. Oranın meb'usu ise. isviçre'de tahsilini bitiremeden Anadolu'ya gelmiştir. istizahın teşmilini istemiyor. Sırf Rauf ve Karabekir'lere tevcih edilmiş bir şekil aldı. kürsüye çıkmağa fırsat bulabildim. Vekil olmak istiyor. bağırıyor. uyuz almış yürümüştü. Nitekim iş ortaya döküldü. Bataklığa muhacir yerleş-286 turnenin fena olmadığını ispat için «Sinop'ta tütün çıkar. surda izah etsin... fakat Gazi'ye fena diyemem.. Şunu söyledim: «Bizim bir şeyden haberimiz yok. vazgeç!. Zaten onları ilk hatta yerleştirmişler. Bunu kendi bilmeyecek adam değil. Halbuki Vasıfın vekâleti zamanında Darüleytamlarm hali müthişti. fakat Mustafa Kemal'e de turfa olmuştu. Daha ne hücum edecekler?. Hükümet yanaşmadı. Kel. Çocuk dedim. biz Lozan'da iken. söyletmiyor. Sıkıda. Hattâ bir aralık kürsüye çıktım. fakat rica tarzında ve nazikâne bana «Rıza Nur Bey. Sefaleti müthiş tasvir ediyor. Tütün sulak yer ister . Meğerse bütün bu tertip bunun içinmiş. Zavallı muhacirlere acıyıp. Saraçoğlu da Hükümet lehine işe karıştılar. fırtınada ya tornistan ediyor. Recep de kürsüye çıktı. zaar ki güldü. hakikatler nedir ve şu Millet Meclisinde ne haltlar edilir. Haris çocuk. Vazifeleri bu ve tehdid. O esnada Kayseri meb'usu Ahmet bana gizlice bir rapor sundu. Çocuklar açlıktan. Bunları herif hep benim hesabıma geçirmiş. fesih hakkı da verilmelidir. sendeliyor.. Bocalıyor. asıl habis (bir isim)..Tabii muhacirler öyle sulak yere iskân edilmiştir. Ferudun Fikri mes'elenin «Anket parlamenter» ile hallini teklif etti. Tütün ziraatını da bilmiyor. başı küçüktür. Ben bir aralık. Turfalık yemeğini kusuyordu. Diyecektim ki: «Recep Bey Kütahya meb'usudur. 287 . Çini nasıl yapılır bilir mi. biz de ikisi arasında imişiz. Bu adam zayıftır. ilh. kapak vuruyor. Geldi: «Beni Gazi sana yolladı. tütün ziraatı bilmiyor. Diğer arkadaşlara da Rıza Nur bizim arkadaşımızdır. Ah.. Çünkü. küfrediyor. ona hücum etmeyiniz diye tembih etti. yâni istizahtan evvel. Meğerse iş başka imiş.. yanaşmak fikrinde. lâkırdıyı boğazımda bıraktılar. Mütekabil bombardıman başladı. Hükümetin fenalığı üzerine dertleşiyorduk. imkân yok. Gittikçe iş bizi ve istizahı bıraktı. Benimle bu esnalarda. gülleler başımızın üstünden geçiyor» diyebildim. Bunu celsede okuyacaktım. Salih ise yerinden bana kudurmuş gibi söyleniyor. hastalıktan ölüyordu. Tulumbacı takımı söz vermiyor. Mahmud Esat bu istizahta kürsüye çıktı. birazda onlar için söyleniyorduk.. Pek edepsizlik yapıyorlar. ya kendini baştan vuruyor.Körlüğe gelince: Bu çocuklarda ilk trahomu bulup ayrı bir hastahâneye tecrid ve bir doktor tayin eden benim. Birgün ona demiştim ki: «ismet ve Mustafa Kemal de hepsi fena. Bu rapor vaktiyle benim te'sis ettiğim Kayseri Darüleytamı-nın müdürünün Vekâlete.» dedi. Hem de hâli de öyle.. Mes'elenin ruhu sadece bu imiş. Bu da cevap istiyordu. Artık söz söylemesin diye rica ediyor. Bu da Hükümetin kabahatini itiraf etmesi demekti. Meclis. Söyleme!» diyor. Mustafa Kemal'in de locasından güldüğünü gördüm. Hem de bunları söylerken ne ka(•) Bir isim metinden çıkartıldı. ama söyletmiyorlar ki.» Dedi ki: «İsmet çok aşağı şeydir. Bu sözü üzerine soğudum... yâni Vasıf a verdiği rapor. Bu sebeple meb'uslar kendisini seviyordu.» dedi. Hükümeti müdâfaa etti. Buna itiraz ediyor» diye beni techil etti. Vekillikten düşmek ağır gelmiş.olur. iki hasım ordu var imiş.

Hattâ «Böyle adamların kafası ezilir» de dedi. Mustafa Kemal'in hatipleri (Ekseriyetle vekil) bizim hükümette sorduklarımıza hiç cevap vermediler. bu Meclis'in Hükümetten istizahı değil. Bu. Aferin. Kasten öyle diyorlardı. Bunun acısını çıkaracak. Demek bu noktayı ele alıp muhalifleri hiyaneti vataniye ile itham edecekler. orada yine rumca konuşulduğunu söyledimdi. O yok. fakat verilir de. Daha evvel değildi. Şöyle demişti: «Veto... Ben o Yanyalı dedikleri adam.. «Ben tükürdüğünü yalayanları sevmem» dedim. Buna ıttıla hasıl olunca. utanıyordu. vücuda gelmesi onbeş yıllık bir iştir. Hakikatte hiç de cumhuriyet aleyhine kimse yoktu. İzmir'e Arnavutları dolduruyordu.» ARNAVUT İSYANI Ben Türkiye'yi terkedip Paris'e çekilmesem. aleyhime bu sözleri almış bil'âkis kelimesinden sonra da bir«Türklük aleyhine» kelimesi ilâve etmiş.. 288 Söyleyemedim. Demek namusluca bir müzakerede değildik. Fakat bu kadar da saçma ve mugalâta az görmüştüm.. Ben ilk sözlerimde Pendik taraflarına Yanya'lıların yerleştirildiğini. Yavuz hırsız ev sahibini bastırır. Meclis'in havası yıldırım dolu idi. Her gören de anlar. sefirliğini. onu da doğrayacaklar. bu istizahtan sonra.. kendileri bil'âkis Arnavutları isyana teşvik ediyordu. Buna en iyi cevap izmir Valiliğinde onun orada bir Arnavutluk yapmak teşebbüsünü söylemektir. Hep güldük!. Şunu da söyleyeyim. memleketin rejimi. Bunlardan biri de Türk Tarihi ki.. tamamiyle Tulumbacı ağzı takınmıştı. iki türlü kör kılıç. sahrada.. Mustafa Kemal bunu dercetmiş.. Bu. Bunları açıkça söyleyen Yunus Nadi.. Unutmam. Hükümet Meclis'i istizaha çekti» dedi. fesih hakkı verilmez. tam izahtı.. izah ediyor. Aleyhimde şunu söyledi: «Yanyalılan Arnavut yapıyor.» Mustafa Kemal nutkunda. Fakat Türk'lerin Rumelinden çıkarılması gibi. (Sahife 536) altına da yine böyle bir adamın sözünden istifadeye yeltenmiş. Bundan sonra. Hükûmetciler. Demek dalkavuk mevkii harisi. Müfessirinî kuramdandır!. şu satırları ilâve etmiştir: «Filhakika Rıza Nur Bey'in siyasî hayatta bir çok mücadelâta iştirak ettiği malûm idi. dalkavuk. Büyük Millet Meclisini hakiki bir hayret ve dehşet istilâ etti.. Bu iştirakleri milliyetperver olarak Büyük Millet Meclisi devrinde ona hizmet ve faaliyet sahaları gösterilmesine mani telâkki edilmemişti. benim eski bir Türkçü olduğumu ispata kâfidir. dağda bilfiil harp meydanı değil.. Herkese korku geldi. RIZA NUR'UN TÜRKÇÜLÜĞÜ ] Ben altı yıldır Türkçü değilim. Türk'lük için silâhla mücadele ederken. bunları söylerken vicdanı muazzepti. Bu hırs için denaet yapmak kabiliyetinde. resmî muhaberatla sabit idi. Bunları çok zamandan beri intişar etmiş eserlerimde yazmışımdır. Cevap verecek yerde başka meselelerle bizi ithama çalıştılar. müthiş bir sözdür. Alâmeleinnas. Müdâfaa edcek yerde. Bir kanlı sahne kokusu idi. Abdülhalik'inruhu olmuş. öyle mücrim bir arkadaşım ki... samandan adam. Bu istazahta Recep çok uzun lâf söyledi. Meclis'te Kars meb'usu Vehbi güzel bir şey söyledi: «Canım. mukabil taarruz yapıyorlardı. Sade bu. Almazsanız... Böyle bir cürmümeşhut halindeki bir Arnavut. aleyhinize söyleyeceğim» dedi.» Demek ki. yine aynı kürsüde ve az zaman evvel bunların şiddetle aleyhinde söyleyen biri idi. Meclis aleyhlerinde hüküm verse. Koridorda bana geldi: «Sözlerinizi geri alın. Şu adamlar daha düne kadar alenen Arnavutlukları ile övünürler. Şu adamların yaptığına namussuzluk ve edepsizlik derler. Hali.. Söz söyletmediler. nihayet her şeyi bıraktılar: «iskân değil. bu adamdan artık tamamiyle soğudum. altı senedir müteassıp bir milliyetçi olmuştur. Birisinde şaşırdı. Çıktı. her Türk'ün kalbinde ebedî ve elîm bir hicran yaşatan o büyük felâket hâdisesinde müfrit milliyetperver Rıza Nur Bey'in Arnavut âsileri ile beraber Türk'ler aleyhinde faaliyette bulunduğunu bilmiyorduk. selâm da vermedim.. Bir daha münasebette bulunmadığım gibi. Hem kim yapıyor? Maatteessüf. yalancı. daha sonra verecekleri Maarif Vekilliğim kabul etsem. Çünkü. E. Burda evvelâ cevap vermek lâzım.. cumhuriyet mevzuu bahistir» dediler. o kadar işi azıttılar ki. . Fakat burası. Herkes bunu hissediyordu. Bu cümleyi bir kaç kere tekrar etti. Mustafa Abdülhalik evvelce söylediğim gibi.. Şiddetle muhalefet etmiştim.dar olsa kekeledi.

Demek Mustafa Kemal de Arnavutlarla teşriki mesai etti. istanbul'da da halaskarları yaptık. Bu eseri herkes okudu. ismet ona bunları söylemiştir ya. Esasen Rumelini elimizden gideren Balkan Harbidir . Bu halde bunları nasıl söylüyorsun?!. şimdi de eskilerden daha kanlı zalim ve pek namussuz olan Mustafa Kemal aleyhine milleti isyan ettirseydim. mum söndürmeci olsaydım. ne babadan kanma hiç bir damla başka unsur kanı karışmamış bir Türk'üm. Hakkım Ittihadcıların memleketi Harb-ı Umumî sonunda ne hale soktukları ile sabittir. Hem de sonunda komployu arkadaşlarım yakmak için Enver'e haber vermiştir.mürtekip.... Umumî ve alenî ve askerî bir içtima yaptılar. Hem Arnavutluk isyanının Rumeli'nin elimizden gitmesiyle hiç bir alâkası yok. Bugün de bununla iftihar ederim. Mustafa Kemal'in bana Sinop'a çektiği telgrafa bakan şaşar kalır.. her şeyin hal-i tabiisine avdetinden nice zaman sonra olmuştur..).. Bu eser mütâreke iptidasında neşredilmişti. muvaffak olup onu devirseydim.. Bu hakikati ben on sene evvelinden beri görmüş ve bir düziye söylemiş ve yazmıştım ve yine o vakit Arnavut'lar ecnebi değildi ki. bir değil. 289 rm isyanı bu Hükümete karşı. O isyanla ben ne kadar haklıymışım. Bu isyan Ittihadcı Hükümetin yolsuzluğuna karşı olmuş. Bunu ben «Hürriyet ve itilâfın içyüzü» adındaki eserimde bizzat yazmıştım. Bu mümkün mü? Bunu yanındaki bir Arnavut bile sarahaten söyleyemiyor da. daha vahim Harb-ı Umumî gibi bir tehlike zamanında da yapmıştır. asla Türklüğe karşı yapılmamıştır. Selanik'te de Galip Paşa ile Mustafa Kemal Halaskarlara dahil oldular. Mustafa Kemal ne Abdülhalik'in sözünden bahseder ne de bu satırları ilâve ederdi. Harb-i Umumî akıbeti Ittihadcıları izâle için benim gayretlerimin ne kadar yolunda olduğunu ve benim ne kadar Türkçü ve vatanperver bulunduğumu göstermiştir. Buna rağmen bana millî hizmet verilmiş. âsiler lehinde bulundular. Demek ki. Zaten her böyle vak'ada o. Bu içtimada Mustafa Kemal bizzat ispatı vücud etmişti.. Belki de bu sözleri ile siyasî mazimi.. Adi casusluk etmiştir. Şimdi bunu Mustafa Kemal uyduruyor. Selânikli biri. peki niye kullanmış?. ben bu isyanı körükledim. Öyle ise.. Hadi kendi okumamış. ailesi malûm.. Milleti kurtarsaydım. Devletin mühim işlerinde bulundum. ne anadan. külah kapmak için.. Evvelden bildiğine şüphe mi var? Nitekim Tanin gazetesinde Arnavutluk isyanı zamanında Hüseyin Cahid dahi benim Arnavut âsilerle olan bir telgrafımı ele geçirip neşreylemişti... itiraf ediyorsun ki. Nitekim Meşrûtiyetten beri Arnavutlar Ittihadcılara birçok isyanlar yaptılar.. Ben birçok mücadelâta iştirak etmişim. Hattâ ismet de okumuş. Kendi de okumuştu. Hem bunu o vakit yaptığı gibi. Demek Türk Milleti için çalışmışım. Zalim bir hükümeti devirmek için yaptım ve muvaffak oldum. işte bu adam her şeyde böyledir. diyelim. Enver Paşa'nın dediği gibi hazırdır. hizmet vermek haltını nasıl yaptın. (bir isim)'m babası malûm değil.. Bu ne mugalâta?!. isyan ettirmeğe çalışmıştır. Neticeten o da benim gibi Türklük aleyhine hareket etmiştir ve Rumelinin elimizden gitmesine sebep olmuştur. Hükümet aleyhinde. Sonra yine Enver'in Moskova'da bana dediği ve benim de Ankara'ya avdetimde aynen Mustafa Kemal'e tebliğ ettiğim ve âlemin de bildiği gibi Mustafa Kemal daima orduyu siyasete sokmağa. Ben Türk aleyhinde hareket edeyim!.. Felek ne tersine dönmüş!... Amavut'la(*) Sahtekârlık manasına gelen bir kelime ve bir isim metinden çıkartıldı. Amavudun sözünden bir «Türk aleyhine» sözü ilâve ederek söylüyor.. Asıl hıyanet budur. Arnavut'lar Türk aleyhine . devletin muahedeler gibi en mühim işleri bana havale edildi. bir çok ve çok zamandan beri geliyordu. ikiyüz yıldır Sinop'lu. Dahası var. Ittihadcılarm Dahiliye Nâzın Hacı Adil'i yaptığı teskin seyahatinde az kaldı öldürüyorlardı.. O vakit ve sonra kimse de bunları Türklük aleyhine dememişti. Ben ki. Yazdığı gibi birçok mücadelelere karıştığımı biliyordu.Balkan Harbi Arnavutluk isyanının bitip. mazimde leke ve hizmete mâni' bir şey yoktur. Niye edildi? Buna bir de ben Sıhhiye Vekâletini kabul etmeyince. Bana büyük şereftir. Alem de bilir ki. Keski o vakit ki gibi. Hem de canımı dişime alarak. «Hizmetlerde kullandım» diyor.. Benim Arnavutları isyan ettirdiğimi o vakte kadar bilmiyormuş?!. bu devletin teb'ası idi. hem ben Arnavutları. Rumeli'ni düşmanlar alsın diye isyan ettirmedim ki. bu istizahtan evvel Lozan'da «Hürriyet ve itilâf gibi bizim de birgün içyüzümüzü yazarsın» demişti.. hayatımı lekeli göstermek istiyor. Bunları bilmeyen mi var? Sade Mustafa Kemal bilmiyormuş?!.. sadece bunu mu bilmiyordu? Ne (. genç olsaydım da.

. dilini.. Hakimiyeti Milliye.. (bir isim)'m yüzünde Cumhuriyet ve Hâkimiyet-i Milliye maskesi içinde. Sıkılmadan nasıl söyledi bilmem. Gazeteler Meclis'len daha cesur çıktılar. şirket....yapmak. Yanlış değildi. Bari dövüyorsun. Ve Ittihadcılar devrilince dağılıp evlerine gittiler.. Bu söze göre. Teşekkür ederim ki. Ne ise. Istibdad rejimi.. Sade hüneri.. Bir şey de demiyordu. (. Birgün Paris'te Fethi ile konuşuyorduk. istiklâl istemediler.. iblis. Calıid'le beraber lttihadcılar da böyle idi. Millî Hareket zamanında benim Türkçülük icraatımdan pek sıkılıyordu..» Dedi: «işimiz dumandır. Ittihadcılar çekilsin» dediler..). «Zalim hükümet istemeyiz. Meclis artık bir çocuk oyuncağı olmuştu. milleti baştan aşağı. tehdide. İsmet bunu resmî nutkunda da söyledi: «Bu vatanın mukadderatını kime inanabiliriz? Hükümeti kimseye vcıemeyiz. Şurası da var: Isyân başlarından Yakovalı Rıza Abdülhamid'i tahtına çıkarmak istiyordu. demek ondört milyon Türk'ün içinde ikisinden başka vatanperver. Muhalifleri vatan hainidir... Dedi ki: Sevinscne.... Yoksa bu en saklanacak vahim bir suçtur. Gördün mü?» dedi. Vatan. Tabiidir ki. Demek bu kadar kanlar ve emekler boşa gitmiş. Bunu da men'eden ben idim. millî müesseselerini.. bırak ağlayalım. derhal zannediyorlar ki. tegallûp. itimat reyi ile bu istizah bitti.. milletin hayatıdır.. Neron suratı vardı... Onun ruhunu. oligarşi sistemi idi. hem dövüyor. demek yüksele yüksele ancak bir tulumbacı koğuşu yapmışız.. demek kurtulmadık.. dövülen ağlar.. Bu kadar da mı insafm yok?!. Bunlar Abdülhamid'in tüfekçileri yerine geçtiler. Bu mu onun milliyetperverliği?!... gayreti. Vali. Cumhuriyet duman olup uçmuştur. bir tulumbacı koğuşu yapmış. Milletin sözünü boğazına tıkamak için.. Vah zavallı millet!» dedim. kuvveti kalmamıştı. emek... bunu bulabilmiş. Hem de bu öyle zalim ki. Tanin. Vaziyeti. Bu nedir ki. Tasviriefkâr ve emsali gazeteler istizahı ve Meclis'in bu halini tasvir ettiler. kendileri millete hizmet eder. Mustafa Kemal yüksele yüksele bu koğuşun damına çıkarılmıştır....padişahlığı attık dedik. zeki kimse yoktur. yazısını âdetini. Kendisi Türk (. (bir isim)'in bir tulumbacı koğuşu yapması içinmiş.. düğüm noktasıdır.. istizahta olanları iyice gördük.. Abdülha-nıid Selânik'de Alâtinî Köşkünde hapis idi. inhisariye. taramış. ne dersin?. aramış. her şeye. bana müfrit milliyetperver diyor. fikrimden şunlar geçti: «Demek (bir isim) bir cumhuriyetle Hükümet yapmamış. Gaflet edip söylemiştir. mimarî âbideleri olan camilerinin ihya ve muhafazasına dair henüz ne yaptı? Soruyorum. Bu hali tamamiyle klik.. edebiyatına.) meşguldür.... İşte Anadolu Hükümetinde hürriyete ilk büyük darbe bu istizahtır. âlim... tezvire. Adnan yanıma geldi: «E. sonra güldüm. Hani Türk'ün dinine....kıyam etmediler. Bizde mevkı-i iktidarda bulunanlar. Hiçbir hükmü. Ancak Cahid bunu Ittihadcılar zamanında da deseydi... Demek aleyhine ithamlar yapmak islemiş. ..Bundan bahsettim. Susmadılar.Iftihar ederim.. hırsım ve her şeyini izah eder... ağzından öpmek lâzımdı. karanlık oda... doğrudur. Yükselttik eledik. zalim bir canavar milletin tepesine çökmüştür. Artık bu ad meşhur oldu. Sonra düşündüm. Tanin bir nüshasında şöyle diyordu: «Vatan düşüncesiyle hareket etmek yalnız mevkii iktidardaki zâtlara mı.. Bu sebeple bu devletin Cumhuriyet ve teşrii hayatında bu hâdise pek mühimdir. mintarafıllâh inhisar şeklinde balışo-lunur bir fazilettir?» Ne doğnı.. hem de ağlamaya hakkın yok diyor. öyle ise (*) Üç isim metinden çıkartıldı... bir çiftlik gibi onlara vermiştir. an'anesini her şeyini (. Salih ve Kılıç Ali takımına «silâhşörler» adım koydular.. Hattâ.» Bu cümle pek çırçıplaktır. Bugün kendisi Türk'ün dinini..» Düşündüm. Daha kanlı.» Mcb'uslar.. Bu satırları okuduğum vakit önce kızdım. Bunlar harstır bir milletin. devleti Allah onlar için vücuda getirmiştir. folkloruna.. tahakküm.. Cahid bizlere ne kadar vatan hâini dediydi.. Kurtulduk dedik... Dedim ki: «Bu kadar gayret. Bu iş de böyle kapandı.. yalana.. ne doğru. demek daha kara bir istibdada girmişiz. Meb'usları susturuyordu. Bunun için işgal ettiği Üsküp'ten Selânik'e iniyordu. İçim sızladı... her şeye tevessül ediyordu.. Maalesef bu nokta bizim siyasî hayatımızda mühim bir noktadır.

.*-. Demek haris. Bakalım ne olacak!. mevki:i iktidara geçenler vatana yalnız kendilerini (iki üç kişi) sadık bilip.¦: :.. Kumandanları ve ihtilâl yapmış şefleri asla bu mevkiye getirmek değil. O gece Çankaya'da toplanıp mükemmel içtiler. Cumhuriyet nâmı altında. Bildiği halde arkadaşlarını men'etmemiş. hükûmet-i mutla-kaların... Neden bizden olsun öğrenmemiş?! Bilip de arkadaşlarını yola getirip de. kendisinin menfaat veya zararına. eskiden men-faatma hizmet etmedim. Hükümet adını değiştirmek faydasızdır. Avaneye mükâfatlar verildi. işte Mustafa Kemal. ismet buna pek kızmış. Of. bu da pek doğru. kardeşi oğluna para verdirmedim. eh. keyfemâyeşâ idare-i hükümet eder. Bu zihniyetin ve militarizmin milletler için ne belâ olduğunu çok yerde ve bu eserde de söyledim.. bu zihniyet. daha dün bana yalan yere. binbir yalanla onları müdafaa eder. Mustafa Kemal ailesine hıdremat-ı vataniye tertibinden bol maaş bağlattı ve nakten toptan külliyetli bir para ile verdirdi. Bugünlere kadar bütün hücumunu on beş yıldır. vesile bulurlar. Nitekim isviçre'de istibdâd ve diktatörlüğe mâni olmak çin generallik bile lağvedilmiştir. Daha nice vahimleri olacak. Ben de bir mektupla red ettim. Yine Cahid «Cumhuriyet. ediyor.. yalnız susar değil. Üsküdar Gaz Şirketinin gizli hesap defterinde bunun aidatı olduğunu bilirim. cıvık. Cahid demek bunları pek iyi bilir. Şimdi beni müdâfaa menfaatına. Ve yine bu sözler isbat eder ki. Fakat idrak sahiplerine meçhul değildir ki. Bilhassa «Canım ben sizden bir şey istemiyorum.¦. Sanki hizmet-i vataniyesi için bu tertipten maaş?!. Ittihadcılar zamanında gördüğüne şüphe yok. .. askerî rüesa yüzündendir» bu da mahz-ı hakikat. istizah bitince pek sevinmişler. Cahid bu esnada böyle çok güzel şeyler yazdı. zaten Amavut-tur. para peşinde samimiyetsiz biridir. yâni vatanı başka ellere emanet edememek samimi değildir. hiyanet. Mevkiye geçenler. anlamamış. Cahid vatanperver değildir. Derken beni de müdâfaa etti. Türk ve Türkiye'yi düşünmez. ¦... Bu adam Selânik'lidir. ismetle aramız tamamiyle açılmıştı. Bu pek manalı idi ve tayinimin ruhu da benden hizmet değil. Fakat Selânikli ve Mustafa Kemal'in akrabası imiş. Bu bizde müthiş bir dimağ hastalığıdır. Harb-ı Umumî akıbetine devleti uğratmasaydı ne büyük hizmet etmiş olurdu. Bir hükûrndar-ı mutlak gibi. muhalif vatan haini oldu. 292 SÜLEYMAN SIRRI Nafıa Vekili Süleyman Sırrı öldü.. Ne diye Ittihadcılar zamanında bilmemiş. «Irsî hükümdar yerine. Mahmud Esad bile derhal mükâfaatını gördü. ¦. Değersiz biri idi. hükûmferma olması. Cahid'in şu sözleri isbat ediyor ki. sarhoş dedi.. hep bana tevcih eden. Zorunuz ne? Beni niye böyle memleketten uzaklaştırmağa çalışıyorsun?» dedim. Müdâfaası güzeldir. (*) Bİr isim metinden çıkartıldı. Zaten meb'us ve vekil yapan da odur. temasına göredir. Zavallı aç Türk Milletinin parasından ihsanlar. gayesine muvafıktır. istizah sebebiyle.Halbuki biz muhalifler bunları Ittihadcılar zamanında bin kere söylemiş ve yazmıştık. Cahid'in şu söyledikleri tamamiyle mevcuttur. Mes'ele iştedir» diyor ki. işte vaziyet bu.. peki!. Anadolu'da Millî Hareket zamanında yoktu. Menfaatine uygun olunca susar. Fakat bunu yapmamalı idi. Avane bu vaziyetten keyf içinde. Yahut mahsus mevkide kalmak için böyle diyorlar.. demek para ve mevki için millete hıyanet etmiştir. Cahid görür anlar bir adamdır. «Yine O. diğer bütün milleti hain sanıyorlar. Yine Cumhuriyette de ittihatçılar zamanındaki gibi muhalefet. Ne güzel ifade etmiş!. keyif ve hevesinden başka bir kanun tanımaz» diyor. 291 millet «ört ki ölem» desin. Yine mürtecilik bunların elinde silâh yapıldı. reisicumhur adını taşıyan bir müstebit. pek güzel anlarmış.. Tedavisi lâzım. işte.. sarhoş diyen biri artık beni müdâfaa edemezdi. favoritizmler de yolunda. Ben istanbul'da iken bir mektupla bana Londra sefirliğini teklif etti. Sulhtan sonra geldi. sırf mevkiyi bırakmamak için böyle bahane.vak'aya. Demek bu adam hiç samimi değildir. Şimdi. politikaya bile sokmamalıdır. Bir mektupla «Böyle bir fikrimiz ve buna .. Yine O. Zem-mi de methi de zamana. istanbul'da Nafia Nezaretinde itrikâbı dolayısıyle kovulmuştu. zorla riyaset-i cumhura çıkmış bir mütegallibe. bu idi. Adliye Vekilliği ile çerağ buyruldu. Biraz sonra biraz düzeldi. Mektubum ağırca idi.

Şimdi bu paraları nerden bulduğunu düşünmek tabii hatıra ilk gelen şeydir. kendi nasbetmeli. Zavallı devlet!.. içerde de kadın hizmetçiler vardı. Çünkü (bir isim) vekillerine Abdülhamid gibi. Bez ve kumaşları arşınlar. Askerlikle alâkası kalmamış. Ismet'i atıp yerine Fethi'yi koydu. küçük kardeşi de kokain çeker. Demek ihtiras kazanı daha ziyade kaymyordu. abdeshâneler. Zaten o vakit düşmesi lâzımdı. imtiyaz. \ İNÖNÜ'NÜN KÖŞKÜ I ismet istanbul'a Heybeliada'ya. Nitekim Ittihadcılar devrinde de olmamıştır. Hiç olmazsa onu kendi almıştır. Mükemmel bir bina yaptı. Bu sefer başta Vasıf ve Rıfkı olan Ismet'in adamları «yine biz geleceğiz Bu intikal kabinesidir. Müstebidler için iyi usûl. Şirketlere kanca takıp para alıyorlar. Fakat (bir isim). O vakit düşmesine mâni oldu. Bu kabineyi yaşatmıyacağız» demeğe başladılar. Ancak rüştiye tahsili görmüş. iltizam işleriyle meşgul. Elhamdülillah bizim vekilliğimiz zamanında bunlar yoktu. bayağı bir adamdır. Hattâ birgün bana şikâyet etti. bir gün bana Molla'nın dediğine göre. askerî kamyonlar kullanıyordu. Sonra almaması parasız olmadığını gösterir. biliyorsun bana da lâzım. Lâtife Hanım da artık haremimi aramıyor. Benden para istemesi. irtikâp ve emsali ayıpları ve bunlara dair kendi elinde vesikalar olanları işbaşına kor.. Değirmenin oluklarından ceplerine un halinde altın . Bu parayı benden niye istedi bilmem. halâ asker hizmetçi. yoksa böyle bir şeye sokup lekeler. Galiba parasızlığını göstermek istedi. beni kendisinin parasız olduğuna zahip etmek içindi. Bunda biraz yanlışlık olsa gerek. ihsan. Unkapanındaki o muazzam un değirmenini müzayedesiz aldı. Kalorifer hepsi var. taahhüt. Müthiş bir masraf idi. istizahtan sonra pek az bir müddet geçti. Biraz geçince. iyi bir tamir yapıp yanına da ilâveler yapacağım. Hâla Cumhuriyet tarihinde Meclisin âdem-i itimadı ile düşmüş bir hükümet vak'ası yoktu. bir kardeşi topal. Necmeddin Molla'ya Fethi'nin söylediğine atfen. Evine ise. Müteahhitlik ettirdi. «Sade kalorifere haftada yüz liralık kömür gidiyor» dedi.. O vakit onun sadakatinden emindir.. onun Malta arkadaşıdır. ya hakikaten yoktu. Yahut (bir isim) verdi. Şimdi ise Rıza avukat Resai'yi yanma almış. Tamamiyle Avrupa tarzında. Ama hakikaten ismet ve hükümet paçavra olmuş. Kötüleri. Öyle ise derhal inşaata parayı nerden buldu? Hakikaten şimendifer hattından dolayı Ankara'da bir ton maden kömürü veya kok elli liradan aşağıya mal olmuyordu. Hem nimet hakkı. hem de bir nevi irtikâp ve yolsuzluk olduğundan vekiller sesini çıkaramaz. Halbuki bu adamın aldığı maaş sade bu kömüre yetmezdi. satardı. villâ verir. kimi kamburdur. Gazinin bu da sistemidir. kaloriferci. Bu vakte kadar haremlerimiz de muhavere ediyorlardı. Mahmud Esad'ı da bu kabineye Mustafa Kemal sokmuştur. istizah onun kötü idaresi ve vaziyetini çırıl çıplak ortaya dökmüştü. Şuraya buraya adam tayin ettirip para alıyorlar. Bunlar neferdi. Sana iki bin lira verebilirim» dedim. Bana para verebilir misin?» Verebileceğimi söyledim. kardeşi kambur Rıza'nın köşküne çekildi. Fethi'nin kabinesinde Diyarbekir'li Fevzi de Nafıa Vekili oldu. aşçı. iki tane ayak hizmetinde uşak. Birgün bana dedi ki: «Bina oturulacak gibi değil.kimi topal. kabine teşkilinde âzâyı kamilen Mustafa Kemal intihap etmiş.. Bu. Meclis'in bir hükümet düşürmesine tahammül edebilir mi? O müstebit kendi düşürmeli. «Ne kadar?»dedi. Rıza pek cahil. sular. Bağda pek entipüften bir bina vardı. Mütareke bidayetinde direkler arasında bir manifa-turacanın yanında ayda on lira maaşla bir işçi idi. ismet Paşa'ya hastalığı bahane edilerek istifa ettirildi. Bu aile mütereddi bir ailedir.da hacet yoktur» diye bana cevap verdi. «Kütüphane yapı(*) Bir isim metinden çıkartıldı. ismet Lozan'dan avdetinde Çankaya'da Mustafa Kemal'e yakın bir yerde bir bağ aldı. Onu da kestik. Vakıa itimat reyi aldı. Param yok. 293 yorum. Hattâ binaya kapı gibi bir takım malzemeyi Viyana'dan getirtmiş. Sonra bu parayı benden istemedi. İsmet Eskişehir'de kumandan olunca onu oraya aldı. onları bu suretle medyun ve kendine boynu bükük kılar. bir kardeşi kambur. Banyolar. maaş. İNÖNÜ'NÜN KARDEŞLERİ Ismet'in Rıza adında kambur bir kardeşi vardır. otomobiline şoför vardı. İsmet sağır. Kimi sağır. Ismet'in ve Hükümetin tutunacak bir yeri kalmamıştı.

yine Zihni bu tezi şiddetle ileri sürmüş:«Ben sana emrediyorum. Bunları yakalayım. din gidiyor diye en ufak. 294 bii kurtluk de buna yardım etmiştir. ta(*) İki isim metinden çıkartıldı. Fethi söyledi. Bizim dağılmış mahut hizip Fethi'yi tutmağa karar verdi. Vekâlet vazifesini hüsnü ifa edecek dirayet gösterememiş.Ben böyle şeylerde değilim. Maltepe'de. Hükümet aleyhinde müzakere ediyorlar. Hattâ kanundan sonra bir gün müze müdürü Halil Bey bana: «Sen ondan evvel bunu kitabında söyledin. Her kabahatini. Bizim kitabı okumuş. bunu kendi marifeti gibi yapmıştır. keyf ve hevesine serbest yol bulmuştu. O. Kürtlerde kaynaşma var. VasıFın yakın hısımı ve onun gibi İzmirli Süreyya Harb-i Umumi'den beri Mısır'da Kürdistan Gazetesini çıkarır. Biz de kamburluk uğurdur derler. Dahiliye Vekili de aldırmı-yormuş. Fatih'in ve diğer mühim padişahların. Onun elinde . Bu sefer soygunculuk vak'ası olunca. yahut kambur olacağı geliyor. Bunlar arasında Vasıf in resmi en büyük levha olarak salonun en mutena bir yerinde. Elcezire Cephesi iyi değil. Hattâ tuhafı şu ki. Başka memlekette olsaydı. kumandanların şapka olan miğferlerinin resimlerim de koyarak. Galiba öyle.. Büyükada'da. ŞAPKA DEVRİMİ Takrir-i Sükûndan sonra idi. kabinesinde Mahmud Esad'ı çok seviyor. Mustafa Kemal seyahate çıkarken Ankara istasyonunda ilk şapka giymeyi buna teklif etmiş ve bir şapka da vermiş. Demek bu işte Recep'in büyük bir kabahati vardı. yine reddettim. Ben bunu yazdım ama. Fakat onun Mustafa Kemal'e sadakati var ya kâfi. Zihni Sinop Mutasarrıflığından Bitlis'e giden adamdır. bir kanunla fesi yasak edip şapka giydirdi. insanın basmacı. Bunu yaptıran reislerdir. Alâka hemcinsler arasındadır. Onları da tutayım» demiş. Mazhar bana istanbul'da toplanacak karantinanın tasfiyesine murahhaslık teklif etti. kurtluk için uğraşır. Meclis'te Fethi aleyhine yine aynı klik hücumlara başladılar. Sen sade eşkiyayı tut!» demiş.. Vasıflar bu sefer de Fethi Hükümeti aleyhine uğraşıyorlar. Ermenilerle müttefiktir. Kalamış'ta.. Ne yapayım?. Buradan mükemmel paralar. Sonra fesat çıkacak diyormuş. yahut en lâzım ve dine hiç zararı olmıyan şeylere kudurmuşçasına saldıran hocalar sustular. Bu da bizim mahut Kızıl Sakal Gürcü Hasan Fehmi'dir... ayıbını örter. Bu da giymiş. Bir gün (bir isim) başına şapka takıp seyahata çıkmış. Zaten Mustafa Kemal'in Hükümetinde bir memuriyet almağı leke sayıyorum. Ala. tsmet Heybeli'de iken Vasıf da her gün yanında Ismet'in Ankara'daki köşkünde de yaranının resimleri var. Kastamonu'da aklına esmiş. aldılar . Halâ da bu işi bu aile takip eder. Türkiye'de kurtluk dâvasını ilk çıkaran bu ailedir. bir bahis yazmıştım. Sonra. Birgün fırkaya Dahiliye Vekili Recep. fakat bundan bir şey çıkmaz. Bu halde istifa ediyorum» demiş ve etmiş.akıyor. kanun yapılmadan evvel de ilk şapkayı giyen yine bir hoca müftüdür. bugün gurbette sıkıntı çekiyorum. Mustafa Kemal'in teşebbüsünden çok evvel intişar etmişti. Meselâ. O da «Bunu yaparım. İsmet de kurt. Zihni bir müddettir yazar-mış: «Kürt aşiret reisleri toplanıyor. Artık (bir isim). dirayetli biridir. vak'adan sonra Şeyh Said'i asmadan evvel Recep'i mes'ul ederlerdi. cebren tatbik edin demedim.» demiştir. 295 Benim Türk Tarihi'nde şapkanın günah olmadığına. daha birçok yerlerde köşkler aldı. ilh. Ama. Orada bir kurt çetesi soygunculuk etmiş. Heybeli'de. Vasıf da Bedirhanzâdelerdendir. Mevsuk haberlere göre Fethi. Nitekim uzun sürdü. Her eti mutlaka oraya sokuyor ve okka başına müthiş bir para alıyor.. iki taraf ısrar etmiş. Çünkü. (•) İki isim metinden çıkartıldı. onlardan para alır. ilerisini biraz ilerde söyleyeceğiz. bu sebeple yaranı arasında en çok Vasıf ı sevmiştir. Bu iyi bir işti. Zahmetsiz bir çok para alırdım. Demek Zihni haklı imiş. Gittim. Bitlis Valisi Zihni ile olan ihtilâfını mevzubahis ediyormuş. E.. ecnebi devletlerden para alıp casusluk eder. Sonra Şeyh Said isyanı oldu. Fethi Kabinesinde Doktor Mazhar. Bu basmacı uşağı birden böyle oldu. Demek birbirini bulmuşlar. Reddettim. Bunlar. Mahmud Esad Ismet'in aleyhinden ateş püskürüyor. Zihni: «Ben yanlış iş yapamam»-îçtihadım böyledir. Ve yine Şehremanetinin soğuk hava depolarını aldı. Namuslu.. Sıhhiye Vekili idi. kanunla. ikisinin de bir seviye ve ahlâkda olduklarım gösterir.

çirkin ve zulümle ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. (. ŞAPKA EKONOMİSİ 3. Şunu yapacaksın. bilhassa Osmanlı'lar bahsinde istibdadın çirkinliklerini çok defa ve uzun uzadıya tasvire gayret ettim. Demek şapka hakkındaki bahsi gördü. Bugün bu adamlar (Mustafa Kemal ve ismet) harice para gitmemesi ve iktisad edilmesi zarureti karşısında çırpınıyorlar. en aşağı on liraya (Yüzyirmi Frank'a) satıldı. Her şeyi evolosyon yapar. Halbuki gösteriş yapmak. Gittikçe ilerliyordu. olmasa da olurdu.. Bir düziye işaretler yapıyormuş. Kendisi bunlardan ders alacağına. Mes'ele bundan ibarettir. Bu suretle sadmesiz olur biterdi.)dir. nasıl olsa olacaktı ve kendi kendine oluyordu.. Kendine büyük şeref ve inkılâp sandı.. Teceddiid için inkılâplar yapıyor densin... Yardakçıları da öyle diyor. düğünde de. Bu kadar da hürriyet olmazsa o hayat mıdır? Bu istibdattır.. hattâ Abdülha-mid zamanında başlamıştı.. bayramda da. Hükümete diş biliyorlar.. bir marifeti var. fena kızarmış. Adam bu. Beş yıl sonra akıllan başlarına geldi diyelim. Lâtife'nin verdiği habere göre Mustafa Kemal benim Türk Tarihini dikkatle takip ediyormuş.. Soracak bir şey kalmadı»dedim. bu millet gayretle harbetmez. şapka kafasının içini değiştirmez ki. Milletin de bir şey dediği yoktu. Iki-üç frank kıymeti olan bu şapkalar. istanbul'dan sordu.. italya ve Fransa'da mevcut yeni ve eski şapkaları milyonla memlekete soktular. Bundan çok evvel Kadıköy'de gördüm. Halbuki bu. 296 2. hattâ pek müteassıplar bile çocuklarına şapka giydiriyorlardı. dahilik taslamak için Mustafa Kemal bu şapka işini darbe ile yaptı ve bunun müthiş zararları oldu: 1. Sade kanun. Bundan da Yahudiler istifade ettiler. Çünkü. insanın giyeceğine kadar karışılır mı? Bu çirkin bir istibdad» dedi. Maneviyatı kırıldı. kendi marifeti değildir. İyi anlamış. bari evvelâ bir şapka fabrikası yapsaydın ya. Lâkin her şey bununla olmaz. Asıl lâzım olan da budur. Peki! Bunu beş yıl evvel düşünüp bu milyonları gidermeseydiniz ya. sokakta. (*) Akıl. Bu adam bir kanun darbesiyle bütün işleri hallettiğini zannedecek kadar (.. huylandı. Hep ona derstir.) de milyonlarca halkın giydiğine bile karıştı. Yapılacak şey sade evolosyonu süratlendirecek şeylerdi... Bu sade şehirlerde idi. Ekseriyetle aileler.bir kuvveti. Bir gün Fransa'nın cenubunda «Kan» da Fransız Ayan âzasından Şerabo ile görüşüyordum. Bu da tahsil ve terbiye ile olur ve zaman işidir. Bunların çoğu zımpara kağıdı ile temizlenmiş şapkalardı. Her şeyi bununla yapıyor. beni tenkid etmiştir. Zaten bu evolosyon.. Herkes bir fes alıyor.» Hakikaten bütün o tenkidler onun yaptığı ve âtiyen yapacağı fiil ve hareketi tenkiddir.. Benim kitaptan ders aldığını anlıyorum. Kimin ne karışmak hakkıdır. Bir de bizim millet fakirdir. . Birgün umumîleşecekti. Ben de:«Biz de artık sizin gibi şapka giyiyoruz. Tabii bana artık daha ziyade diş biliyor.. Darbe ve sarsıntı da olmıyacaktı. Şapka işi olsa da.Vicdanlara tahakküm. Ittihadçılar zamanında başlamış..iktisadî müthiş bir zarar. Bu sebeple kitabıma sırası düştükçe.. Masasının üstünde ve daima elinde imiş. Bu fikir yayılmış.) ve (. Fakat bu adamda bir mani var: Kendisine müceddid densin.. içtiğine kadar karıştığını söylerler ve bunu tenkid ederler. yapacağım bildiğim bu fenalıkların belki önüne bu suretle geçilir ümididir.). fakat bu milletin göğsü tecrübe tahtası mı? Beş yıl sonrayı düşünmeyenler. Erbab-ı akıl her şeyi ona bırakırlar. Birgün harp olsa.. Bunlar zaruri tehavüllerdi. revaçta bir fikirdir. insan ne isterse onu giyer. bütün kuvveti kalemine vermiş. Gâvur olduk zannettiler. cehalet. gitti.. Demiş ki: «Rıza Nur tarihi alt edip. Nitekim tesettürü de kendi kaldırmış gibi gösteriyor. devlet recûlü olurmu? Bunlarla bugünkü buhranın olacağı aşikârdı. Bu sebeple şapkanın cebrî tatbiki hatâ idi. Islâmiyetin muamelât-ı hâs namıyla insanların yediğine. merasimde de giyiyordu. Zaten Anadolu'da Türk köylüsünde tesettür yoktu. Sebebi. Şerabo: «iyi ama.. tamamiyle Avrupa'lı kadın gibi sokağa çıkmıştı.Halkta büyük bir inkisar oldu. yaptı.. Bir takım gençler şapka giyiyorlardı. işte.. Bu (. O sahifeler okunsun. Harbi Umumîde Türk kadını. Milyonlarca lira harice aktı.

Buna iptida siz isyan etmeliydiniz... valiye tertibat yaptırmışlardı. Burda daha feci bir şey olmuş. Bu adam bir defa halis Arnavuttur.» dedi. Fakat cahil ve safderun. Bu zavallılar bu kadar parayı nerden verecekler?!. şap.. insan asılan adama hakaret etmekten haya eder. Adını hatırlamıyorum(*). Bu halinden ise iğ-renirdim. şümulü olmaz ve bu en mühim hukukî bir esastır. Uşak gibi bana hizmet ve hürmet ederdi. Asılan bir hocaya pek acırım. ya yana veya arkaya getiriyor. Şehreminini de kaldırdılar. O da tecrübe yaptı. Şapka giymemek için yıllarla başı açık gezen sofular oldu. Bursa'da hekimliğe savaşmış. o da asıyordu.. güldükdü. Zaten Arnavut. Siz Türk Milleti içinde en çürümüş bir sınıf imişsiniz. şehre gelen giyiyor. bir kıyamdan korkuluyor. hocalar her şeyi küfür der. Kel Ali bu esnada (bir isim. 297 ŞAPKA İSYANLARI Bu iş aksülâmellerde kalmadı.. türlü şapka ve bunların türlü renkleri var. yumuşak. Ameliyata soyunurken.. Hattâ içinizden şapka en iyi serpuştur diyenler de oldu. bileğinden tutarak ameliyat öğreten benim. Kılıç Ali ise mel'un. Emin kimdi?!. parayı sade ekmeğe. Bırak onlar yapsın!» derdim. Kendisine «Burada bu kadar hizmetçi var. Sayısını bilmiyoruz. Feci. Paraları yoktu. Böyle fantazi Avrupa'nın zengin milletleri içindir. Utandılar. elbiseler de zarurî oldu. çocuklarının terbiyesine sarfederlerdi. Rezalet oldu.. Zoru asistan bırakalım. fotinlerimi silerdi. Dedim ki:«Siz nerdesiniz. Cidden vatanperverdir. Demek böyle düşünüyor. Şapka meselesinin gülünç ciheti de var: Halk istemiyerek korkudan giydi. Herkesten ziyade derse devam ettiğinden asistan bıraktık. Memurları merasime mahsus şapka ve elbiseyi giymeğe mecbur tuttular.silindir. havaic-i zaruriyeye verebiliriz. Bırakıldığını kendisine tebliğ ettim.. ilh. bir şey elde edememiş. Gitmiş. Sonra Gülhâne'den kovdular. Hattâ bunu o vakit Sinop'ta sürgün bulunan gazeteci Ze-keriyya'ya söyledim. Merasimde silindir. Herif mühim çingene imiş. Sinop'ta şehre bir saatlik köyde bile adi bezden üç-dört şapka yapmışlar.)'in baş cellâdı. Her şehre giden köylü bu şapkayı başına takıyordu. sevmezdim.Şimdi melon. Şapkadan sonra birgün Meclis'te Hoca Raif le görüşüyorduk.Ertesi günü aleyhime başladı. Bu adama ilk eline bıçak vererek. Biz öyle milletiz ki. Zavallı eli bağlıdır. Hem de mes'ele şapka kanunundan evvel.. Epeyce adam astılar. Mükemmel giydiniz. Fakat çoğu âdi kasket giyip şemsisiper yerini yukarıya büküyor. Halk yıl.Buna herkes şaştı. Adamcağızı Ankara istiklâl Mahkemesine çektiler. Kılıç Ali de başına bir şapka geçirmiş. Alamadılar.. (bir isim) onu istediği gibi bu cinayetlerde kullandı. sonra giyinirken ceketimi tutar.. Ondandı. Onun bir merakı vardı. Madem ki bu asılıyor. Türk'ler bu fantazi masrafını ailelerin refahına. Konya. Ben Gülhânede profesör Wittig'in muavini iken bu cerrahide talebe olarak çalışırdı. Şu Kanlı Kılıç ne bayağı bir mahlûktur. frak ilh. «Ben bunu kanundan bir yıl evvel neşrettimMaarif Vekâleti resmen izin verdi. kıyameti koparırdınız. ona izin veren Maarif Vekilini de assanız ya!. Birinci Büyük Millet Meclisi'ne her taraftan . domuz!» demiş ve küfürler etmiş. Hükümet onlara avans yaptı. Zavallı kanundan evvel şapka aleyhine bir risale neşretmiş. Sen doktorsun. Şehreminliği kim. Bu belki de alnında ziyaya manî' bir şeye alışmamış olan insanlara güç geliyordu.. Astılar. Köylü şapkayı hâlâ giymediler. iş bitti. Muavini de Kılıç Ali. Kel Ali Fena adam değildir. Kanunların makabline . Yine yapardı. Zavallı böyle ölmüş ve böyle saatlerce teşhir edilmiş. Hattâ şapka giymemek için nesi var satıp savıp Suriye'ye hicret edenler görüldü. siyah melon giyiyorlar. ilmik gö zünün önündedir. hem de bunu Maarif Vekâletinin izniyle neşretmiş.. Bu kanlı hünerini seyretmek ona zevk veriyordu. Üstüne smokin.. «Giy... avdetinde misafir odasına asıp fesini ve sarığını basma geçiriyordu. di. habis bir şey. Dinlemediler. Valiyi azlettiler. gülünç oluyor.» «Hakkın var» dedi.. Mustafa Kemal derhal Kel Ali'nin riyaseti altında bir İstiklâl Mahkemesi dolaştırdı. Erzurum'da ötede beride halk.. Yahu!. Bu Hocanın asılmasında Hocanın boynuna ip geçirilirken. ka aleyhine kıyam etti.. «Şunu as!» diyor. OPERATÖR EMİN İsmet'in Başvekillik zamanında istanbul Valisi bir kıyama karşı tedbir manevrası yaptı. Operatör Emin'i Şehremini yaptılar. Sivas'ta. Bunların fotoğrafı alınsaydı eğlenceli bir tarihî vesika olurdu. mahkûm ettiği adamların asılmasında da bulunurdu.

Herkes «azledilecek... gübre içine düşen insan ve araba. «İsmet'in bu sözüne hayret ettim. Bu meclis'te on-onbeş doktor meb'us vardı.. iler tutar yeri kalmadı» diyor. Demek soruşu ve cevabı bu işten idi. Anladım. Hattâ bir defa Meclis'in ortasında meb'uslar onu dövdüler de. İsmet susmuş. ilh.. Birader-i âli-i Başvekâlet penahinin Osmanlı Bankası'nda mühim bir serveti yığılmış. Bu inkârı daha müthişti.. Bütün Şehreminliğinde bu adam. Nasıl inkâr ediyorsun?» dediler. Sade içini güzelleştirmek. terbiyesi az. Büyük servet yaptı. Hergün trenle Mustafa Kemal'in mutfak malzemesini de gönderiyor. Fennî değildir. Derhal Kalamış'ta bir köşk aldı. hırçın ve kendini tutamayan biridir. Hizmetlerini sayıyorum. Ben de «Bana herkes senin söylediklerini söylese.hasta peşinde Ankara'nın çamurlu sokaklarında dolaşmaktan bacakları sıvama çamur 299 olan. Arnavut işin yolunu biliyor. Altında otomobiller. Şöyle bir iş de varmış: İsmet. Zekâsı basit. «Meb'uslardan filân senin aleyhindedir. Halk. şimdi büyük bir zengin oldu. Emin'in aleyhinde olmaktan vazgeçmiş.. Ben de kürsüye çıkıp. Sustu. her şey oldu. senin hocanım» dedim. Ne vakittir Kamburun cebine öğütülmüş altm akıyor. Ankara'da eczanelerde saatlerce hasta bekleyen. Bu adam meb'uslar aleyhinde jurnal yazar. Bu adam Meclis'te aleyhimde idi. Demek Gazi. Fakat sen diyemezsin. Bunlardan başka türlü irtikâpları her tarafta duyuldu. İsmet Emin'i atmak isteyince Emin bu mektupla îsmet'i tehdid etmiş. Bu sefer dilini daha uzattı. ilh. Gazeteler Emin'in aleyhinde kıyamet kopardılar. Pislik. gazeteler kıyamet koparıyor. ho-candrr. nefis rakılar. Gazeteler bunu açık yazdılar. Çünkü. Bursa'da sevmezlermiş. hattâ fesinin püskülüne kadar çamur sıçrayan ve yüz hattâ elli kuruşa bir vizite yapan Emin. Çünkü. Ben karantina beklemek usulünü kaldırmıştım. çirkinlik. Bunu bahane ederek Meclis'te bana sual yaptı. O vakit. Birisi söyledi. tamiri ve kalorifer için on iki bin lira sarfetti arkasında en pahalı kürk.cebren meb'us yollarlarken bu kendi talip oldu. Emin aldırmadı. Emin gürültülü bir şehreminliği etti. Recep'e verir. Anlattım ve «Mür-tekip» dedim. Kimse de sevmez. pek asabı. Birgün İsmet bana «Emin'i nasıl bilirsin?» diye sordu.. Mustafa Kemal'e gönderirdi. Dedi ki: «Herkes öyle diyor. ilansız vermiş.. kravatında fmdık kadar inci. Emin de müzayede-siz. Filhakika Emanet bu Emin gibi tam bir emin adama verilmişti!. .» dedim. ilh. azlolunmaz» diyorlar. Efendisi pek memnun oldu. Adilik sayılır. Çankaya'nın kilerini beslemiştir. Gürültü ederek «Sen hocam değilsin» dedi.. Onlar da düşüremiyorlar.en zengin bile böyle büyüğünü takmaz. hakaret ederlerdi. Şimdi demek İsmet Emin'i tezkiye ediyor ve lehine propaganda yapıyordu. Unkapanındaki Şehremanetine ait un değirmenini kardeşi Kambura verdirmek için Emin'e bir mektup yazmış. Karantina lâzımdır dedi (•) İskilipli Atıf Hoca (2) İki isim metinden çıkartıldı. Vasıtası Recep'i de unutmuyor. 298 ve tecavüzde de bulundu. ona da türlü şeyler ve bir güzel otomobil hediye etti. Pek ahlâksız şeydi. Emin'in lâğım işinde şirketten büyük bir rüşvet aldığı sahih idi. Tabii biliyorlardı.. Avrupa'da bir şey takarlar. Filân aleyhine şunu söyledi» derdi. iki türlü memnun: Casusluk. Bunlar hep Şehreminliğinin kasasından idi. Düşmüyor. yanında arap haremağası. «Sen bilmiyorsun. İsmet Gazi'sinden takdir almış. Avrupa'da hiç kalmamış bir usûldür.. Hergün bunlar sebzevat. «Ha... ama.. Meclis.. çatanalar. Bir mizahî gazete bunu ima ederek Emin'in lâğımdan tegayyüş ettiği tarzında ağır bir şey bile yazdı. Sebebini soruyorlar.. İsmet de onun şiddetle aleyhinde idi. Bu adam istanbul sokaklarını lağım yapıyorum diye oyup deşti.. Görmemiş yeni zengin!.. zarfa kor. Hey'et-i Vekile de aleyhinde. Kalamış'ta «Boter»lerin güzel köşklerini almış. bir şey denemez. Hattâ onların da bir kısmı bana «Hocam!» diye hitap ediyorlardı. Bunları bir kıyama karşı kullanacağını efendisine söyledi. Onlar ayağa kalkıp. hediye.. Karantina dünyadan kalkalı çok olmuştur. Bu lağım işinden Emin'in rüşvet yediği de şayi oldu. Ben «Hayır!» diyorum..Ama arattım bir şeysi yok. Derhal belediye çavuşlarını silâhlandırdı. «Sus. bir hasırlı taşdelen suyu. def olsun diye yollamışlar.

Recep. Bu Meclis'in (ikinci Meclis) intihabı yapılırken Mustafa Kemal harekete gelip Ittihadcı enkazı ile uyuşmuş. bir çukur olmuş. Yoksa kim ne diye onu vuracaktı. işte bu macera da böyle. Fakat.. Demek Rauf diye vurdular. Hem de Emanet müflis bir halde borçlu. emanet kesesinden yapıyor. vurmuşlar. O esnada oradan geçenler de iyi. kendi adım da bunlar arasına sıkıştırmıştı. Rauf. 300 Ismet'in yaranı kabına sığmıyor.. Yağmur suları doluyor. Bir numunesi Gülhane Hastahanesinin yokuşunun alt başında idi. Bunu almak için rüşvet de vermişti. yâni Mustafa Kemal ve İsmet kapattı. Utanacak şeydi. Cahid Velid.. bol pislikli ve mikroplu bir zifoz yiyor. Kendisinin ve hattâ kayınbabasımn adını sokaklara ad olarak veriyordu.. Kaldırım yerlerde her iki adımda bir kuyu. Sebebini söyledik. Bazı yerde hiç yok. Mustafa Kemal bunu (Sahife 538) «Bu fırkanın programı gizli eller tarafından hazırlandı» diye tasvir ediyor ve «işte bu dokuz maddedir. Nihayet Cahid'i mahkûm edip. Bu emanet yağlı kuyruktur. kazanç vergisi vermedi diye. halk kızmış. yine geleceğiz.. klik âzası adlarını vermiş. O gece evden çıkmış. Hakikat şu ki.. Bol bol Mustafa Kemal adını veriyordu. Yağma Hasanın böreği. Demek terörü nasıl yapacaklar. içine dalan ayak sayısız.. ders alıyorlar. Fakat bu derecesi pek küstahlık idi.. Fethi'ye ufak-tefek hücumlar ediyorlar. tezvir yapıyor.. villâlar almıştı. meselâ şimendifer imtiyazından yüz elli bin lira kazandım» dedi. şimdi yapıyor. Refet. Çorum'a menfa olarak gönderdiler. yaptığı haksızlığı örtmek için. ilh. Mustafa Kemal ve ismet yeni fırkadan fena telâş etmişler. Emin'den cezaen mühim bir para istedi. Bir gün bir gazete servetini nerden yaptığım Emin'den sordu. Eski Maarif Nazın Şükrü de yeni fırkada beraber. Bu Afgan'lıyı bilirim.. Bunu da (bir isim) yapmıştır. Bu adam Rauf un adamı ve onun evinde yatıp kalkıyordu. Fakat bunu da Hükümet. Demek muhalefete geçmiyeceğim. İstanbul'un ise sokaklarında pislikten yürünmüyor. bu dokuz maddeden gazeteler bile bahsetmişti. Bilhassa Ahmed Emin. düşmüyordu. Yıllar geçti. Üsküdar'da açılan büyük bir caddeye kaynatasının adım vermiş. o yola büyük bir levha astırıp. YENİ FIRKA HAZIRLIĞI Karabekir.. Emin. Gazetede evvelâ bir maliye müfettişi bu itirafı görünce. Mustafa Kemal tutuyordu.Bu adama edilen matbuat. nihayet Emanetten azledildi. Mehmet alamıyor da. Hele araba ve otomobillerin bu çukurlarda hali. Ölmüş.. Azli günü toplanıp derhal levhayı parçalamışlardı. BİR CİNAYET Gazetelerde havadis: Nişantaşında bir gece Afgan'h Abdurrahman'ı vurmuşlar. masrafı da kendi değil. istanbul'da Cavit ve Kara Kemal'in toplanıp müzakere ettikleri ve bir muhalefet fırkası teşkiline karar verdikleri dokuz maddelik bir program yaptıkları şayi oldu. hazırlanıyorlar. Demek âti vahim... Katilleri meçhul. Bunu başkasına vermezlerdi.. Apaçık bir şey imiş. Canbolat.. Vekilimiz hak etti. Bu basit zekâlı mahlûk faka basıp «Ben meşru kazandım.. O vakit Karabekir'in fırkası yapılmadan evvel.. bir şey yapamamış. Matbuat yine hücumda berdevam.. Fakat koridorlarda: «Muvakkattir. (*) Bir şahıs ismi metinden çıkartıldı. Emin böyle ve vurgunlardan başka bir marifet daha gösterdi: Bir ufak yol tamir ettiriyor. halk. Emanet kesesinde iyi bir delik de bu açtı. hükümet hücumları hemen de henüz Türkiye'de hiç kimseye yapılmamıştı. istanbul'un bir çok sokaklarına. neden Emin alıyor? Hem de şimendiferden evvel Şehremini iken zengin olmuş. Bu itiraf mühimdi. Adnan ve arkadaşları bir fırka yapmakla meşguller.. fakat gizlidir» diyor. Avrupa'dan şirketler getirip şimendifer imtiyazı aldı. Neresi gizli bilmem?!. fakat böylesi görülmemiştir. Bunların hattâ Kel Ali'ye kadar herbirinin Fransa Büyük ihtilâli Tarihini okuduklarını işitiyoruz..Bunun neresi meşru'dur? Bu imtiyazı Ahmet. Bütün kaldırımlar bozuk. bu sefer bu çareye tevessül ediyordu.. Bu sefer aşikâr olarak imtiyaz avına devam etti. o levhada kendisini müthiş methettiriyor. Kara Vasıf. hem de pek yakın. Çankaya Saray-ı Humayun'una Şehramanetini kiler yapmıştı. bunlardan . ismet. Emin aptaldır da. Gazi.. küçük göl oluyor. Hem de bu üç nev'i hücumun bir hedefte birleştiği görülmemişti. Bu memleket başka türlü ıslâh edilemez (!) Terör yapacağız» diyorlar. fırka yapmıyacağım demiş olan Rauf. yalan dolan. Ali Fuad. Daha çok yenecek.

Fethi uğraştı. Adetâ (. Şeyh Said ve adamları Diyarbekir ve emsali birçok yerleri aldılar. (bir isim) o vakit kana boğup bitirirdi. Nutkunda buna delil olarak Şeyh Eyüb'ün mektubunu gösteriyor (Sahife 539). Dine hürmetkar olmaları kaydını koymalarım tavsiye ettim. Bunsuz Gazi size padişah taraftarı diye hücum eder.. Benden program hakkında fikrimi sordular. Matbuat bu fırkayı alkışladı. Fırka yapmayınız. bil'akis Meclis'te ona karşı muhalif bir zümre oldular. Ben ve Yusuf Kemal'in de dahil olduğunu yazdı. Hatırıma gelmişken yazayım. Çünkü bunsuz mevki elinden gidiyor. Kendilerine şunu söyledim: «Ben girmem... Bursa meb'usu Necati bana dedi ki: «Çabuk davrandı. Bu vesile de gecikmedi. Sonra Mustafa Kemal'in fırka aleyhindeki takibatı başladı. Biraz daha vakit verseydi. Nihayet fırkanın imhası gecikmedi. güreşilmez. Ali Saip'e de sordum. (*) Bir şahıs ismi metinden çıkartıldı. Bunu Mustafa Kemal «Kürt millî isyanı ve aynı zamanda irtica» telâkki etti. Mustafa Kemal'in aksülâmeli iptida neşriyat sahasında oldu. Çünük fırka ile. Tavsiyelerimi yapmışlar. her tarafa hattâ istanbul'a da teşmil etmek ister. «Bir de fırkanın adına cumhuriyet kelimesini ilâve edin. îş bitmişti. fakat vesile lâzım. Kararlarından vazgeçmediler..» dedi. Şeyh Said'in Kürt isyanı zuhur etti. (bir isim)'\e. Bunların mutlaka başını yemek istiyordu? Fakat hepsinde de bunlar beraet edip kurtulmuşlardır. Onunla cidal silâhla olur. Yusuf Kemal daha telâş etmiş. Olmadı.Adnan da fırkalarına girmemi teklif etti. Gökte ararken yerde bulundu. Yeni fırka derhal teşkilât yapmak faaliyetine geçti. ŞEYH SAÎD Şeyh Said gayet dindar bir adammış. Medreseler ve tekkelerin ilgası. Halbuki. O da «Asla kurtluk mes'elesi yoktur. Bana: «Bir fırka yapıyoruz. Sen de gir!» teklifinde bulundular.. Hakikaten bunlar can alacak iki nokta idi. Vali Zihni'nin hakkı varmış. Bütün millet bu yeni fırkaya girse yine para etmezdi. Fırkada kimler olduğunu sordumAnlattılar. Bu muhakkak.Şükrü ve daha bir kısmım meb'us yapmış imiş. istanbul teşkilâtını Kara Vasıf yapıyordu. şapka giydirileceği şayiası bu adamı tehyic etmiştilsyân etti. Ben akıbeti aşikâr görüyordum. Fethi'yi fırkayı ilga etmeleri için Rauf ve arkadaşlarına musallat etti. Halk akın halinde bu fırkaya giriyordu.. Fırka teşkilâtı tekemmül edecekti. Eğer fırka mutlaka teşekkül edecekse.. keseceği adamların listesini hazırlamış. Ben bunu orada istiklâl Mahkemesi âzâ ve reisliğini eden. Telâş ettim. işte âlâ vesile.. Programdaki din il cumhuriyet kelimeleri sinirlerine dokundu. Kara kaplıya yâni kanuna uydurmalı.. Olabilir ya. Çünkü masumiyet onun elinden kurtulmak için kâfi değildir. Zaten Rauf u filân bununla itham ediyor» dedim. Bunlar ise. Mustafa Kemal'e darbe idi. Tasviri Efkâra müşterek telgraf çekerek bu havadisi tekzib ettik. Kendi fırkasına da acele Cumhuriyet sıfatını ad olarak ilâve etti. Sırf dindir. Onları bu suretle avene yapacağını farzetmiş. hiç olmazsa siz ikiniz girmeyin. Nasıl kurtuldular bilmem. Demek bu ikinci grup reislerine düşmanlığı müthişti. hattâ Erzurum meb'usu Necati'yi de hapse sokuyordu. Fırka teşekkül etti. Terörün plânını yapmış. Bunu yalnız isyan mıntıkasına değil.. Her vesilede Mustafa Kemal. fakat size ve arkadaşlarınıza nasihat ederim. bari bu vak'a üzerine mes'ul edeydiler..» Uzun münakaşa ettik. 301 Hüseyin Avni ve Çolak Selâhaddin'i. Bu hal bir müddet gitti. Size yazık olur. Fırkanın bu terakkisinden Mustafa Kemal ve İsmet telâşa düştüler. yeni fırkayı da işin içine sokuyor. Kara Vasıf. Kabul etmedim. Harput'a kadar ilerlediler. Çünkü ona göre istanbul matbuatı da bu isyanın sebebi ve Şeyh Said ile berabermiş (!) Hattâ. Sonra hepinizi perişan eder.. resmî tahkikat asla millî bir kurt isyanı olmadığını göstermişti.. bir adam böyle . Her tarafta teşkilât vücuda getiriyordu. işe girişilmesini teklif eder. Şimdi yine söyliyeyim ki. Onları ele aldı. Bir gece Feridun Fikri ile Halis Turgut evime geldiler.)leştiler. (bir isim)'m gayesi tamamiyle açık olarak görünüyordu: Bir müthiş terör yapmak. iş böyle olunca Mustafa Kemal Fethi'ye «Takriri sükun» unvanlı bir kanun yapılıp. Fakat yanılıyordu.

Ben bu işi yapamam» der. Vahameti Fethi'ye izah ettim. Ben böyle büyük bir günahı işleyemem. Bu isyan o kadar hiç ki. O vakit ben İstanbul'da idim. Evvelce bütün Hey'et-i Vekile böyle tedbirlere lüzum olmadığına kamilen karar vermiş iken. Sefarethanede. Çünkü orası ancak dört bin lira ederdi. (Yakup Kadri. Oraları kırıp geçirecek. Bunun üzerine Hey'et-i Vekile fevkalâde tedbirlere lüzum olmadığına karar verir. fakat çoğu reyini veremedi. Birkaç taburluk iş. Mustafa Kemal Hey'et-i Vekile'ye gitmiş.. Mustafa Kemal'e: «Bu tedbirlere lüzum yoktur. -.kötü adam görmedim» demiştir. Millî Harekette bir hizmeti geçmemiş olan Fethi. Fırka dini âlet edip «Isyân edin» demiş mi? Hayır.. kan ile mevkide oturmak istiyorsunuz. Mahmud Esad'ın bu yaptığından bana bir iki defa fena şikâyet etmiş.» Bilmem böyle mi? fakat Fet-hi'nin ilk hamlede kabul ettiği şâyi'dir. «Benim gibi meb'usların sırasında otururdun» dedim..Ben de kendisine «Böyle adamların sefirliğini de kabul etmemeliydin» dedim. Bunlardan biri de Malımud Esad'dır. Bizim hizip Fethi'yi tutmağa karar vermişti. her tarafta tenkil edildiği. Sizin maksadınız başka. bu ona şereftir. Fethi burada büyük bir celâdet ve dirayet göstermiştir ki. nükul etmiştir. Necmeddin Molla bana dedi ki: «Bunu öğrendiğim vakit telâş ettim. Mahmud Esad'ı pek seviyordu. Sofya'da Fethi Sefir iken. isyanın ehemmiyetsiz bir mes'ele olduğu tahakkuk etti. «Böyle alçak. Gidin!» der. bundan plânı ve gayesi: Kürdistan'a karşı büyük bir (*) Üç şahıs ismi ve sersemlikle ilgili bir kelinle metinden çıkartıldı. Mustafa Kemal satın almış. Falih Rıfkı ve emsali silâhşörleri fevkalâde tedbirlerin lüzumunda ısrar ve Fethi'ye şiddetle hücum ediyorlar.„. Kendi de müzakerede bulunur. Fethi'nin Çankaya'daki bağ