DR.

RIZA NUR HAYAT ve HATIRATIM III RIZA NUR-ATATÜRK KAVGASI Konularına Göre Tasnif Edilmiş Tam Metin , İşaret Yayınları işaret yayınları: 62 belgelerle yakın tarih dizisi: 3 yayına Hazırlayan Abdurrahman Dilipak İşaret Yayınları İstanbul - 1992 içindekiler Sunuş............................. BİRİNCİ BÖLÜM MİLLİ KIYAM (İÇYÜZÜ) istiklal Harbine Doğru........................................................................... .......................... 19 Samsun'a Doğru........................................................................... ......................................... 22 Rıza Nur ve Nutuk........................................................................... .................................. 25 Türkiye Adını Kim Buldu?.......................................................................... ................ 27 Sinop Hürriyet ve itilaf Cemiyeti Nasıl Kuruldu?..................................... 29 Akif Diye Biri!........................................................................... ........................................... 31 Kongre Günleri......................................................................... ............................................ 31 Sivas'ta Mandacılar Kimlerdi?....................................................................... ........... 36 Hind Askerleri ve Hilafet Meselesi....................................................................... 38 Kurtuluş Savaşı Günleri......................................................................... ........................ 39 Ermeni Meselesi........................................................................ .......................................... 39 Bolşeviklik Modası ve Yeşilordu....................................................................... ..... 41 Intihab ve Anadolu isyanı.......................................................................... ................... 44 İntihabın Ardından........................................................................ ..................................... 46 Mebuslar istanbul'da Toplandı........................................................................ .......... 47 Anadolu Kıyamı.......................................................................... ......................................... 50 Şehzadebaşındaki Baskın.......................................................................... .................... 52

Nutuk'un Mahiyeti........................................................................ ...................................... 52 "Türkiye" Adı Nasıl Kabul Edildi?........................................................................ 53. 31 Marttan Sonra Mısır'a Doğru........................................................................... ... 55 Halide Edip............................................................................ .................................................. 55 Mustafa Kemal ve Arkadaşları..................................................................... ............. 56 Meclisin Açılışı......................................................................... ............................................ 58 Hükümet Teşkili......................................................................... .......................................... 59 I. Cumhuriyetin Siyaseti ve Çeteler...................................................................... 60 ilk Günler.......................................................................... ........................................................ 61 isimlerin Türkçeleştirilmesi.............................................................. .......................... 63 Bir Garip Bürokrasi Macerası........................................................................ ............ 66 istiklal Marşı........................................................................... ................................................ 66 istanbul'la ipler Kopuyor......................................................................... ...................... 68 Hesapsız-Kitapsız Günler.......................................................................... .................... 69 Korku........................................................................... ................................................................. 70 Skandal......................................................................... ............................................................... 70 Antalya'da Olan Olaylar......................................................................... ........................ 72 Roma Kulübü.......................................................................... ............................................... 73 içki Yasağı.......................................................................... ...................................................... 73 Manatof Diye Biri............................................................................ ................................... 74 Yeşilordu ve Komünizm........................................................................ ........................ 76

Sinop'a Doğru........................................................................... ............................................ 7g işgal Günleri istanbul'u...................................................................... ............................. 79 isyanlar ..... ..... 81 j "•«¦¦¦.......................................................................... .................................................. 01 Yozgat Isvanı ..... ................... . .. . so istiklal Mahkemeleri..................................................................... .................................... g3 Nureddin Paşa............................................................................ ............................................ 84 Ankara Günleri »o ""*............................................................................. ......................................... Q-y A. Mecid Efendi.......................................................................... ......................................... qq Sağlık.......................................................................... .................................................................. 91 Van............................................................................. .................................................................... 92 Fransız Siyaseti........................................................................ ............................................. 94 Nahcıvan'da Ermeni Katliamı........................................................................ ............ 94 Sarıkamış Müdafaası....................................................................... ................................. 95 Edirne ve Trakya'nın işgali.......................................................................... ................ 97 Deli Halit Paşa............................................................................ ........................................ 97 O Günlerin Ankara'sı....................................................................... ................................ 99 Ali Fuad Meselesi........................................................................ ....................................... J00 Hileli Yollar.......................................................................... ................................................... 201 Oyun içinde Oyun............................................................................ .................................. 1Q3 izzet Paşa'mn Arnavutluğu..................................................................... ...................... 105

Mustafa Sagir........................................................................... .............................................. 106 Çerkez Ethem........................................................................... .............................................. 106 Moskova'ya Doğru........................................................................... .................................. 108 Celal Arif..... 11 n Kürtler ve Aleviler........................................................................ ..................................... 111 Yusuf Kemal'in Sıkıntısı....................................................................... ......................... 113 Çileli Yolculuk........................................................................ ............................................. 114 Erzincan Ovalarında...................................................................... ................................... H8 Dersim Korkusu......................................................................... .......................................... 120 Ermeni Kırımı.......................................................................... .............................................. 121 Erzurum'a Geliş........................................................................... ......................................... 12i Sarıkamış'ta Donan Onbinler........................................................................ ............ 122 Kars............................................................................ .......... .. 19-1 Kazım Karabekir....................................................................... ......................................... 124 Militarizm Bir Milletin Yıkımıdır....................................................................... ... 124 Mustafa Suphi Nasıl Öldürüldü?...................................................................... ....... 125 Medivani............................................... .... i9< Gümrü............................. . . 1 o & Tiflis, Nahcivan, Karabağ......................................................................... .................... 127 Sarhoşluk ve Bir Skandal!..................................-..................................... ................... 130 Rakü . ... no Takiyef......................................................................... .............................................................. 133

Azeriler'in Misafirperverliği............................................................... ........................ 133 Azerbaycan'daki Komünist Cunta......................................................................... 135 Ermeni Terörü.......................................................................... .............................................. 136 Bolşevik Zulmü........................................................................... ......................................... 137 Azerbaycan'ın işgali.......................................................................... ................................ 138 M. Kemal, Yeşilordu Efsanesi ve Rus işgali.................................................. 138 Moskova Yolunda......................................................................... ...................................... 140 ...Ve Moskova......................................................................... ............................................... 142 Moskova Müzakereleri.................................:.................................. ................................ 142 Enver Paşa............................................................................ .................................................... 143 Komünizm........................................................................ ........................................................ 143 Rejimin Korucuları: Çeka............................................................................ ................ 144 Komünist = Yahudi.......................................................................... .................................. 145 Bizim Hariciyede Bir Rus Casusu.......................................................................... 146 Ruslarla Pazarlık........................................................................ .......................................... 147 Takaların Zaferi.......................................................................... .......................................... 149 Müzakereye Devam........................................................................... ............................... 150 Stalin'le Pazarlık........................................................................ ........................................... 150 Moskova Gezisi.......................................................................... .......................................... 152 Ankara Dedikoduları.................................................................... ..................................... 153 Çiçerin'le Pazarlığa Devam........................................................................... ............... 154

Yusuf Kemal'in Haleti Ruhiyesi........................................................................ ...... 155 Rus-Ingiliz Rekabeti........................................................................ ................................. 156 Görüşmelere Devam: Afganistan'la Muahede............................................... 157 Enver Paşa............................................................................ .................................................... 157 Enver Paşa'nm Serencamı....................................................................... .................... 161 Para veAltm Meselesi........................................................................ .............................. 162 Topal Osman........................................................................... ................................................ 163 Muahedenin Neticesi........................................................................ ................................ 164 Batum'dan Çekildik ve Muahede imzalandı................................................... 166 Muahede Sonrası......................................................................... ......................................... 167 inönü Savaşlarının içyüzü.......................................................................... .................. 169 Bekir Sami Diye Biri............................................................................ ............................ 170 Ankara'ya Doğru........................................................................... ....................................... 171 Çeka Belası.......................................................................... ........................................,____ 173 Polisiye Bir Vak'a........................................................................... ..........................___¦175 Batum ................................... .................................. 17fi Trabzon'da...................................................................... .......................................................... 178 ZiyaGökalp...................................................................... ....................................................... 179 Ankara'va Geliş 170 ^ Wii^r.......................................... .............................. ............................................ X I 7 Azarbeycan Elçisi.......................................................................... ..................................... 181 Ruslarla İlişkiler....................................................................... ............................................ Igl

Kız Öğrencilerin Başına Gelenler........................................................................ ... jg2 Yeni Bir Yunan Taarruzu........................................................................ ...................... 182 Ankara Kayseri'ye Taşınıyor....................................................................... ............... 186 Bir Firar Hikayesi........................................................................ ........................................ 188 inönü'nün Dirayetsizliği.................................................................. ............................... 189 Cephede Durum........................................................................... ......................................... 190 Deli Halid'in Karargahı....................................................................... ............................ 192 Meclis Heyeti Polatlı'da...................................................................... ............................ 192 inönü'nün iki idam Emri............................................................................ .................... 193 Silah Meselesi........................................................................ ............................................... 195 Gizli Celsede Durum Raporu.......................................................................... ........... 196 Fevzi Pasa..................... ............. . ............. 107 Mecliste Kavga Kıyamet......................................................................... ..................... 201 Ev Tezgahlarında imal Edilen Harp Aletleri.................................................. 201 Taarruz öncesi.......................................................................... ............................................ 202 Tartışma........................................................................ .............................................................. 204 Harp Başlıyor........................................................................ ................................................. 206 ishal Olan Yunan Ordusu!......................................................................... ................... 209 Bir Skandal!........................................................................ ..................................................... 211 Altındiş Olayı........................................................................... .............................................. 213 Doktor Adnan ve Halide Edip............................................................................ ....... 214

Sinop Yolunda......................................................................... ............................................. 214 Anadolu'ya Silah Şevki........................................................................... ........................ 218 Eski Günler............. ooc\ Sakarya Zaferinin Ardından........................................................................ ................ 222 ikinci Grup ve Darbe Planları........................................................................ ............ 223 Rıza Nur Bakanlık Teklifini Reddediyor.......................................................... 225 Rıza Nur Teklifi Kabul Ediyor.......................................................................... ........ 226 Yolculuk........................................................ ................... 096 Bakanlık Koltuğunda...................................................................... .................................. 228 Bir Yolsuzluk Dosyası......................................................................... ............................ 229 Sulh Tartışmaları.................................................................... ............................................ 230 Hamdullah Suphi........................................................................... ..................................... 231 Fahreddin Paşa............................................................................ ......................................... 232 Cephede Durum........................................................................... ......................................... 233 Cihada Yapılan Maddî Yardımlara Ne Oldu?............................................... 234 Nevres Manavoğlu....................................................................... ...................................... 234 Kürt Meselesi........................................................................ ................................................. 235 Tekrar Moskova Yolculuğu....................................................................... .................. 236 Rıza Nurun Kardeşleri...................................................................... .............................. 237 Rusya'daki Temaslar........................................................................ ................................. 238 Rıza Nur'un Komünistliği.................................................................... ......................... 240 Moskova'da...................................................................... ....................................................... 244

.. ......... ........................................................ ^yy Nihaî Zafer........................................................................ 263 Mehmet Vehbi Efendi....................................................... 251 Cemal Paşa'yı Kim Vurdu?................................................................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................... 255 Rusya Dönüşü............ ........................................................................... 250 Cemal Paşa.................................................................................. 246 Rusya'da Kıtlık............. ..................... .... .... .... 254 Çerkeş Allerjisi....................................................................................... 247 Buhara Emiri Enver..................................... ................................................................................................... 254 Moskova Hatıraları..... ............................................. ........................... ........ 248 Enver'in Ölümü ... ................................ 245 Musa Carullah.......... oaü Ah Buhara oao ~*"*~ »*-........................................................................................................................................................ ........................ ..................................................................... 259 Ankara'da .......... ..... ...................................................................Ali Fuat Krizi............................ ............................ .......................... .... ........ Z.................................................................. .................................................................................................................t+7 ittihatçıların Hali Pür Melali..................................... 258 Sinop'ta......... 247 Rus Eğitim Sistemi.. 252 Cemal'in Hindistan'ı Fetih Hayalleri........................................ 253 Zeki'nin Rezaletleri.................................................................................................................................... ................... 263 ................................................................... o^n ~"-.................................................................... 249 Komünizmden Menşevikliğe........................................

............... 278 Muhalefet Fikri....................................... 280 Rıza Nur Meclisten de Çekiliyor............ ........................................................................................................... ............. ........................ 281 Fikriye'nin intiharı.......................... ............ ................................................................... ............... ................................................................................. 275 Hilâfet Meselesi...................................................................... 273 Memlekette Genel Durum...................... 269 ilk Soğukluk......................................... OSfi J................................................. ............................................................................. ........ 276 Rıza Nur ................................... 279 Vekaletten istifadan Sonra.................................................................................................................................................... ...............Taarruz Başlıyor..................... 270 Cumhuriyetin ilânı.......... .................... 272 Cumhuriyetin ilân Şekli........... .. ...................................................................... 267 İKlNCl BÖLÜM CUMHURİYET DEVRİ...................................................................................................................................................... ......... ................................................... 282 Esat Hoca Meselesi.................................................................................................................................... 276 Atatürk Orman Çiftliği.............................1£1V4 *»................................................................V***».......................................................... 274 B asm Hizaya Geliyor....Atatürk ihtilafı................................... 284 • isler Kötü ... ...................................................... .. 281 Nasıl Bakan Olunur?........ .................................................................... ........................................... ................. ^ÜU Rıza Nurun Türkçülüğü........................................................................................................................................................................................................................... 288 v ......................................... ............ 264 izmir'de.......

......................... 301 Sevh Said............ 305 Takrir-i Sükûnun Gerekçesi..............................................................................................................................................................................................Arnavut isyanı........................... ....................................................................... ^09 V / "***«............................... Yeni Fırka Hazırlığı................................................... ............. ................................................... .......... ...................................................................................... ............................................................................................ ..................................................................................... ............................................................................................................................................... 289 Süleyman Sırrı...................... ............................. 293 inönü'nün Köşkü.............................................................................. ........................................................ 295 Şapka Ekonomisi....................................... ........ 298 Bir Cinayet........................................................ 310 ........................................................................................................ 309 Yeni Bir Moda................................................................... -JV/Z............. ........................................... 300 ................ 307 Mustafa Kemal'in Nutkunun Mahiyeti.................................................................................................................................................................................. 308 : Umumi Kanaat........................... ............................. 305 Tarikat-ı Salahiye.......................................................... 298 Operatör Emin.................... .... 294 Şapka Devrimi.......... ................................................. Kürt Meselesi ve Basın....................................................................... 307 > Yeni Türkiye............. .......... 293 inönü'nün Kardeşleri................ ...................................... 309 Rıza Nur'un Tütün Ticareti.. ................................................................................................. ......................................... 297 Şapka isyanları................_......

........................................................ 311 inkılâp Modası................ 320 Halit Paşa Meclis'te Öldürülüyor... 322 Yeni Para ........................................................................................................................... 'vyn ^ i^*VA.......................... .............................................................. ...................... ............................................................................................................................Ankara'nın imarı..................... ... 314 Ata'nm Tahsile Gönderdiği Kızlar.......... 316 Dans Devri .................................. 327 Memur Enflasyonu................. 313 ¦ Sansür............... 11R Kömür Ocağı Meselesi................................................................................................................................................... ................ ............................................................. 101 Bahriye Vekaleti............................ ................................................. 312 ¦ Süt ve Yoğurt Kardeşi............................ -)z<z> Kız isteme..................................................................................... 320 Yeni Moda ............................................................................. ............... ............................................................................................... 324 Bir Rüşvet Olayı.. ^99 ................................................................................................................................................................. 326 inhisar işi..................................... ........................................................... 323 Kereste Fabrikası......................................................... .. ................................................................................................................... .... 329 .......... ..... ................................................................. ............................ 314 Lâtife Boşanıyor........... 325 Yeni Bir Din. 319 Başka isler ......................... ......... ........... ..................................................................................................................... ................................................................................... J £f\J Iş Bankası........................................................................................... .................................................

....... <jq-7 Asılanlar ^a Rıza Nur'un Türk Tarihi................................................... ^aı ........................................................................................................................ ....................................Af........ 3Sfi .. .. ......................................................................................................... . ............................................................. .......................................................... .... ^4n Üçüncü Intihab. ............ Kemal Resmi......... 331 izmir Suikastı .......................................................................... -j^t......... ........................*-»««— ............... ................................................ 343 Rıza Nur'u Ankara'ya Çağmyorlar.............................. 34i Sansür.. '"'¦j *~ -•.... 345 At Yarısı .................................................................... 339 Yaban Ellere Doğru......... 352 . JJ| Inkılab Sonrası Durum........................ »}i+U Ah Şu Bizim Sefaretler..................... 331 Yeni Para Meselesi............................................................. 34i Besmele Yerine M................................... . ... 34O Rasim Bev.......................................................................................................................................Rıza Nur Plân Yapıyor..... .................................. . ...................................... 335 Gurbet Yolu.............................................................................................................. .......... ........................ ..? Yavuz-Havuz Davası.............. .......................... ................. 1A7 Meb Necati.......................................................................... ...... 347 Emanullah Han ....... J^»v/ Harf inkılabı ^1 "***" ............................................................................................ 345 Yahva Kemal t................................ ........................................................ .......................................................................................... ................................. .................. ........................... ............................. ..... ..

37i Yalova imar Ediliyor.................... 365 Bir Skandal............................................................................................. ................ ........................................... ....... 360 Ref'i Cevat.......................... 353 Sefaretler ı^s ............................. ....................... ..................... 363 Abdülhak Hamid........................... 357 Tesettür Meselesi......................... 369 Ata'nm Manevî Kızları......................................... .............................................................................. ................................................................................................................................ ............................................................................................. ................ . ............. ........................................................................................ .................... 363 Yeni Din...................... ....................................................... .............................................................. ı&f............................... 365 Bir Komplo........... ...................................................................... 354 ilahi Mahalle ve Falih Rıfkı.................................................................................................................................................................................... 375 ..................Harf inkılabının Perde Arkası............. 362 Tayyare Cemiyeti............... . 370 Peyami Safa ve Hareket Dergisi................................................................. 361 Lozan Kimin Eseri............................ ...................................................................................................................................................................................... 359 Paris Elçiliği.................................................................... .............................. .................................... ....................................................................................................................... 368 Bir Komplo.............................. 374 Bir Mülakat.............................................................. Yakup Kadri Yazıyor.................................................................................................................................... 368 Kemalizmi Kim Icad Etti..................................................... jjo Fuad Diye Biri....................... ....................................

....................................... Kemal............................................................................................................................................................Hatıratı Yazarken................. 383 Iktisad ve Maliye................................................................................................................................................. 376 Süreyya Paşa........................................................................................ acy\ ................................................................................................... ....................................................................... ...................... ........................ 397 Mussolini ve M.................................. ............. 384 Zincirli Cumhuriyet.................................................................................... ................................................................................................................................................................ 376 Reşid Saffet................................ 388 ittihatçılar Devri.............................................................. 380 Gazi ile Anası.............................. 389 Okullarda Dans Mecburiyeti............... ......... 396 A............................................................................ ......... ............... 382 İnönü'nün M....................... 330 Yeni Kâğıt Paralar.................................................................................................................. ...................... 375 Melahat Meselesi.................. 389 Sevr........................................................ 378 Barut înhisarı Rezaleti........................................................................... 387 Umumî Mütalea.................... ................. ................ ........................................................... ......... .............................................................................................................................................. 401 İsmet ................................................................................ Kemal Arasında Mukayese............. 388 Mustafa Kemal Devri............................................... 399 PORTRELER Mustafa Kemal........... Kemal'e Sevgisi.................................................................................................. ...... Hamid ve M............................................ 386 Boğa Güreşi.......... ....... ................ .................. ............................... .......... 395 Psikolojik Tetkik............. ...............................................

.................................................. ^KJJ Meclis Reisi Kâzım................. *+\/# MUHALİF SİMALAR Rauf............................ 405 Recep Zühtü.................................................................................................... 406 Tevfik Rüştü .... ................................ ........ 40*% ....................... 411 Boşanma Kararı....................................................... '¦*-"¦ »•............................................... .............. .................................... .............................................................................................. 406 Hamdullah Suphi........................................... ........... .................. ..... ..................................................................................................... 415 ............................................................... .................................................. .. ........................... ............................................................................................................................................................ 407 Mehmet Emin................................................. .................................... ........... ................................... ..................................................... M\f........... ...................................................................... .................................................................................... ..... a(\ü "".................................................... *\\J7 Osmanlı Mücevherleri............................... 409 HATIRA DEFTERİ Celâl Arif ...............................................................«— •£>............ 407 Kâzım Karabekir...................................................... 406 Yusuf Akcora............ ¦...................................................................................................................................................................................... . .... ........... 410 Yine Hanım Derdi................................................... tUJ Fevzi ........................................ 405 Nafia Vekili Recep............................................................ 408 Küçük Cemal............... A(Y1 "*"~*.... ......................... ..................... ............................. 412 Bekarlık................................... H-V/U YumısNadi............................................... ............................ ...........................................................«¦............................................................................... ....... 405 Bozok Salih...............................................

.................................. 435 Yeni Türk Tarih Tezi................ 432 20 Milyonluk Soygun..................................................................................................................................... 424 Paris ve Köpek....................... ....................................................................... Köpeklerin Abdesthanesidir................................................... . 429 Ankara Haberleri........ Krizi.................................. 427 Ankara Dedikoduları. 420 Üçüncü Meclisin intihabı........................ Mollanın Başına Gelenler................................................................................................................................................................................... ............................ 426 Yunan ihtilafı............................. 419 TL............... 421 Doktor Ahmet Meselesi................... 434 N........... ...... 434 Berber Dükkânı.................................... 424 Paris............................................................................................................................................... ....................................... 426 istanbul'daki Paris.. ......................................................................................... 427 Harf inkılabı.. ...................................................... ........................................... .............................................. ................................................................................. . ... .. ..................................................TL'nin Değeri....................................................... 425 Ah Paris! Çevre Kirliliği.......... ........................................................................................................................... 422 iktisadî iflas........................................................................... .... .................... 416 Hesap-Kitap işi................................................................................................................................................................................ ................................................................................................ ...................................... ........................................................... 435 ................................................ 430 iktisadî Tedbirler..................................................................................................................................................................... 431 işyerinde Kriz......................................................

..... 44i Gökalp'in Kürt Raporu.............. ...................................... 463 ............................ ................................................................................................................................... 452 Yeni Partinin Kâtibi Kim?.............. .......... ............................................................ .... 455 Patlayan ifşaatlar.......................................................... 439 Bulgarlarla Kan Birliği... 448 M..........................................Fethi Bey Diyalogu.....................' jfc .......................................................................................... ...................................................... ..................................................................................................................... .... 438 Farslarla Kan Birliği............................................................ .... 453 Almanların Raporu............................... 458 Menemen Vakası................................................................................... 456 Milliyet Kimin Sesi.............................................. ..... .................... 462 '¦ Belediye Seçimleri............................................................. 437 Şeyh Said isyanı........ Kemal ..... 44i Serbest Cumhuriyet Fırkası............ 459 SCF Başkanı Halk Fırkasından Vekil Oluyor....... ....................................................................................... ...............................................Arien............................... ....................................... ............................................................................... 457 İzmir Mitingi......................................................................................................................................................... 461 • Yalova Safası........................................................................ .................................................... . 440 Rıza Nur Yine Eşinden Dertli................................... 455 Yeni Fırkanın Zamiri............................................................... ................ 443 ismet inönü ve Fethi Bey.................................................................................................................................................................................................................. ....................................................................................... 437 Kürt isyanı.....................................................................

........................... 481 .................................................................................................................................................................................................................. 466 Yine Kürt isyanı....................... 468 Ankara'da Bir Memur............. .................................................................................................................. ....................................................................... 472 Bir Karşılaştırma... ............................................................................................................................. ................................................................................................................ 477 İktisadi Kriz: Açlık..................... .................................. .......................................................................................................................................... 467 Tekrar izmir Hadisesi.............. ................................................................................ 475 M................................................................... . ........................................................... 480 Menemen Vakasının Muhakemesi.................................... 476 Gazi Samsun'da.......................................................................... 469 Serbest Fırkanın Bilançosu................. ..... ......................................... 477 Ramsi Villi............................................................................................. .................................................Hainler ve Kahramanlar!....................................................... 464 Tapılan Adam!.. ...................................................................................................... Emin (Yurdakul).................... 473 Serbest Fırkanın Sonu................................................................................................................................ 469 Katledilen Tarihi Eserler. ................. ................................ .................. 475 Gazi Samsun'a Gidiyor............................................ .................... 474 Fazıl Ahmet......... ............ 465 Brezilya Darbesi............... ....................................... 466 Venizelos Ankara'da......................................................................... 467 Ege Adı Nereden Geliyor?.. 477 Dil Dersi............................................................... ............................................................

......................................... 496 Falih Rıfkı ve Ruşen Eşref.................... ........... 492 Balıkesir'de irtica ve Menemen irtibatı.................................................... 483 Ankara'da işler Kötü................................................. 48S 150'likler Meselesi.................................................................................................................... 488 Fırka mı Hükümetin........................................................ 487 Yağma Hasanın Böreği................... 499 ................................................... ............ ................................................ .......................................... ......................................................................................................................... .. 487 Menemen'de Karar öncesi... Hükümet mi Fırkanın?............. 484 Yakılan Tarih................. 487 Feci Bir Haber.................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................................................................ ...................................................................................... 490 Türkiye-Fransa Kıyası.......... 489 Menemen'de Seçim............ 484 Maaş isi ................................................................................................ 484 Mah......................................... _.. ............................................................................................................... 491 Masinyon......................................... .............................................................................. 494 Rıza Nur Nis'te................................ 483 Türbeye Mum Diken Kadınların Tevkifi................................ .. ...................................... ........................................................................................ ...................................... 498 Baloda Skandal................................... 495 Vurgunlar ve Kumar Borcu Hesapları..........................Menemen'de Sanık Askerler................................................................................................................................ ..................................... 490 Hilafet Meselesi........................................................................................... 498 Gazi-Inönü ihtilafı......... 491 Rıza Nur'un iran'a B akışı................. ...............................

.. 515 Meclisten Bir Estantene..................................... ..................... çn£ Türkocaklarının Başına Gelenler...... ................................................... 505 InkılaDİar .................................... 521 ............................................................... 509 Kürtlerin Amblemi......... ................................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................................................... 501 Paris'e Dönüş.................................................... 502 Türkocağı Neyin Nesi?.............................. ........Hamamın Namusu....................................... 508 Rıza Nur ve Felsefe...... .............. 502 Çelişkili işler................................................................. 507 Osmanlıca Belgelerin imhası..................................... 500 Meclisin Fesih Gerekçesi........................................................................................ ........... sil Memur Tasfiyesi.................. .............. 519 ismail Müştak................................ ........................... ........................................................................ ................................................... 512 Plân Faşizm .......................... ..................... ................................................................... ................................................................ 515 Rıza Nur Yine Dert Yanıyor..................... 517 Kemalizmin Doğuşu........................ ............................................................................................................................................................................................ 504 Meclis Niçin Feshedildi?................................................... ......................... . 518 Rıza Nur'un Heykeli ve Ruh Hali............................................ .......................................................................................................... 521 Muhalif Matbuat... 509 Türkocakları Kurultayı ve Feshi............................................................................... 510 Müstakiller..........................................................................................................................

....... 54i HaşimNahid............... s^fi ~"~"~" ^VM... 536 Ankara'da Zor Günler...... ................................................................................................................ .................................................... 523 Misyonerlik... .............................................. 539 O Zamanki Fransa.......... .................. ......... ...................................................................... *\A£ ....Müstemleke Sergisi........................................................................... 527 Zafer Bayramı Tebrikleri.................... 545 Tarih Kongresi ................................................................................ J £............................................................... .............................................................................................. 533 Ameleden Mebusluğa............................ ......................................................................... 540 Fransa'da Türk Matbuatı.................................................................. 535 Rıza Nur'un Kayın Pederinin Ölümü....................................................................... 531 Tavize Dayalı Dış Siyaset................................................................. ................................................................ ..................................................... 528 Paris'te Antropoloji Kongresi........................ ........................................................................................................i... ............................................................................................................................................. ...................................................... ................................. ......................................................... 544 Rıza Nur Londra'da................................. 523 Şirket Kurtarma işi................................................................................. ............\J Rıza Nur Leyden'de............................... .................................................... 529 Türkiye Haberleri........................ ^................................................................. 531 Inkılablar Kimin Fikri idi............................................... 542 inönü Roma Yolunda.............................................................................. 542 Ömer Fevzi.......................... 524 Dil Encümeninin Lağvı..... ............................................................. 525 Yine Hanım Derdi ...... ............................................................................

............................................................... 554 .. 550 Rıza Nur'u Jurnalleyenler....... Gerçek geçmişle gelecek arasında biçimlenir... ssı % ^^ .. ............................................... Gerçek dışı iddialar varsa. bunlar da kamu vicdanında gerçek yerini bulacaktır.......... .... görmediği................................................ r.............................. insan temel hak ve hürriyetlerinin tartışıldığı bir zamanda Rıza Nur'un hatıratının yayınlanmış olmasının özel ve önemli bir anlamı vardır.... Yasakların kalktığı..................<^ o ......................... Kuşkusuz gerçek Rıza Nur'un anlattıklarından ibaret değildir.......................... Ancak bu iddiaların görmemezlikten gelinemeyecek şeyler olduğunu söylüyo-uz.................. ............................................ arşivlerin açılmaya başlandığı bir zamanda Rıza Nur'un iddialarını test ederek gerçeği yakalamak daha kolay olacaktır.......... gerçeklerden kopuk kalıpları artık toplumsal değişim taleplerinin ağır yükünü taşıyamamaktadır..... JJl Yalova'daki Havuzlar............................................ ........................ 555 SUNUŞ İ ?ı" TU 5i ............... ................ ........................ .> ...... Tarihi yapan ve yazan bir kişi olarak Rıza Nur'un söylediklerinin büyük önem taşıdığını söylüyoruz................. Rıza Nur'un yanıldığı..........................................Kalkınma Politikası..................Ve Rıza Nur Boşanıyor......... >' :..........i/fii.............................................. ........ 551 Güneş Dil Skandali...................................................: İ8 .............. Resmi tarihin abartılı......... jjj Arz-ı ihtiram <<?¦} Yeni inhisarlar.................................................................. Şu ana kadar herhangi bir hukuki koğuşturmaya uğramamış olmamız da gelecek açısından umut verici bir gelişmedir......... 543 M........ Biz Rıza Nur'un iddialarının iddiacısı değiliz............... ............. Kemal'in izmir'e Heykeli Dikiliyor. Yasaksız Türkiye taleplerinin yükseltildiği................. duymadığı daha nice gerçekler .... açıklık ve yeniden yapılanmanın.. efsaneleşen..... <.........................JnMn... unuttuğu kadar bilmediği...................... 555 Hatıratın Sonu...... ............... 554 Gazi Mükafaatı Gaziye................................ 552 Dil Kongresi.................................................. 543 ingilizlerin Kürt Siyaseti............. Rıza Nur'un hatıratının yeniden yayınlanması konusunda beklentilerimizin ötesinde bir ilgi ve destek gördük................ Kâzım Karabekir'in hatıraları ya da başka sivil ve askeri kişilerin hatıratları bu konuda gerçeği yakalama şansımızı artıran birer sıçrama taşı anlamı taşımaktadır Geçmişi olmayanların gelecekleri yoktur..j ¦•¦¦ (>¦....... ................Ve Rıza Nur'un hatıratının üçüncü (son) cildi de böylece tamamlanmaktadır........................

eroinman. Abdurrahman Dilipak Acıbadem. tarihin tanıklığına aday kitaplara gün yüzünü haram edenler toplumun geçmişini çalmak gibi korkunç bir suçun sorumluluğunu taşımaktadırlar.. Onbeş asırdan beri birbirini sevmeyen.. Mustafa Kemal.. Türkler'de umumî ve derin bir hüzün. Kuşkusuz gizli kalmış tek gerçek bu değil. içindekini bir lâğım pallar gibi meydana vermiş. Herşey Rıza Nur'un anlattıklarından ibaret olmadığı gibi. 27 kişi beraat ettirilerek 41 kişi ağır cezalara çarptırılmış ve 36 kişi de idam sehpalarında can vermişti. bir yedek subay ve bekçinin öldürülmesi ile sonuçlanan cinayetin ardından kurulan mahkemede 144 kişi yargılanmış 40 kişi serbest bırakılırken. Nerede ise bir ilçe halkının tümünün sanık sandalyesine oturtulduğu. istanbul ve Anadolu'nun büyük bir kısmı Yunanistan'a verilecek. Şimdi de istanbul'da bu milletler bunlara casus ve asker yazılıyorlar. Şenlik yapıyorlar. Tekrar söylemek gerekirse tarih övgü ve sövgü kitabı değildir. kimine göre Menemen'in topa tutulmasını emretmişti. Mütareke olunca bir taraftan ingilizler donanma ile diğer taraftan Fransızlar karadan Trakya tariki ile istanbul'a girdiler.vardır. Fikirleri ve kanaatları şudur: Türkiye battı. Diğer kısımlar Ermenistan olacak. Geleceğin umuduna sahip olmak için geçmişin bilgisine ihtiyacımız var.. Hakikatte bunlar politika ve propaganda organı. Yahudi. Gerçeğin ışığı dünümüzü. bütün yurt sathında bir terör havası estirildiğini. kimine göre tüm halkın tehcirini emretmişti. Orada da «Mavri Mîra» adında bir istiklâl cemiyeti teşkil ettiler. Bu sadece bir örnektir. bizde de. birbirinden iğrenen Rum ve Ermeni şimdi birbirine «Hemşehri Millet» adını veriyorlar.. patrikhanede kapatılan kapıyı açtılar. bugünümüzü ve geleceğimizi aydınlatacaktır.. ruh hastası kiralık bir katille nakşi tarikatının önde gelenlerinin irtibatlandınlarak. Rum Patrikhanesi azıtmış. Yunanlılar insanî sıfatta olan «Yunan Salib-i Ahmeri» ile «Muhacirin Komisyonu» nu. Kuşkusuz daha bir çok konu yeteri kadar bilinmemektedir. O zamanki Menemen'in nüfusu neydi? Bir cami çevresinde meydana gelen olaylar bahane edilerek estirilen terörün asıl sebebi neydi? Sözkonusu askeri mahkeme zabıtlarına henüz sahip değiliz. Ama konu ile ilgili kim varsa tutuklanarak yargılanması ve en ağır şekilde cezalandırılmasını emrettiği bilinen bir gerçekti. Tarihten ders alınır. Bu çalışmamız ve bize gösterilen ilgi ve genel kabul bu yöndeki umutlarımızı artırmaktadır. ingiliz ve Fransızların yanlarında Harbi Umumîde tercüman namı ile kullandıkları birçok Rum. Olayın siyasi yönü olup olmadığı ile ilgili araştırmalar ise tek partiye karşı kurulan Terakkiperver Cumhuriyetçilerin ezilmesi.. Tarihin belgelerine ipotek koyanlar. Menemen olayında cinayeti işleyen şebekenin olayda kullandığı ipi satan yahudi attar'ın da olayla ilgili görülerek yakalanıp asılması ilginçtir. Yahudiler de bunlara iştirak ediyor. keza askerler var. derhal istanbul'a soktular. Bu yayınlar umarız bu yöndeki talebi artırır ve gizli kalan gerçekler de gün yüzüne çıkar. Fener tamamiyle Yunanistan'ın emri altında. Vaktiyle asılan Patrik vakasında.. 17 Meselâ Menemen olayının ayrıntılarını Rıza Nur'un hatıratında bulamazsınız. aralarında dinî ve siyasî müthiş kanlı nizâlar olmuş olan. Avrupa'da da Millî Hareket adı verilmiştir. Bilgi ışıktır. maskeyi atmış. Doğru kararlar ancak doğru bilgiye dayalı olabilir. Rum ve Ermeniler'de fevkalâde bir sevinç. Temmuz 1992 1!İ 18 BtRÎNCt BÖLÜM MÎLLÎ KIYAM (ÎÇ YÜZÜ) ili ¦'M il'¦i'* ÎSTİKLAL HARBÎNE DOĞRU Buna. Her yıl anılan Menemen olayının bu yönünü bilen pek yoktur. italyanlar ve Yunanlılar da memlekete girdiler. Zehaplarmca bu kapı Bizans yeniden vücûda gelince . Aydınlık bir gelecek umudu ve dileğiyle. Ermeniler de böyle. Bizans yeniden doğuyor. onun olmadığı bir tarih gerçeği de eksik kalacaktır. bilhassa Ermeni casuslar. dini muhalefetin bastırılması ve siyasi muhalefetin sindirilmesi ile ilgili idi.

Komiteler. Fakat yapıyorlar. Bu muhaceret devam etti. Selçukî'siniz» diyorlar. Onda böyle şeyler ve vatan hiyaneti çok. Herkes bilir. Bu propagandalardan bir misalini bizzat gördüm. Türkün gafleti hayret edilecek şeydir. Doktor Abdullah Cevdet de bu cemiyette. Bunu tercüman bizzat bana köyünde anlattı. İngilizler. El çabukluğu edip Yunanlıları izmir'e çıkardılar. Sen buradan git!» diyor. Onun bir matbaası vardı. Çeteler teşkil ettiler. Çerkesler 1864'de Rus Çarının bir iradesiyle sahillere sürülmüş gemilere doldurulup Türki19 ye'ye getirilmişti. . Keza Anadolu'daki Türkmen'lere «Siz Türk değilsiniz» diyorlar. içlerinden paşalar yetişti. «Türkçe konuşmayın. Doktoru bırakıyor. Rumlar oraların istiklâlini istiyorlar.. italyanlar Antalya ve Konya'da. Çerkesleri topluyor. Bunlara yer verildi. Komiteye Samsun merkez. Çerkesler de bunlara yardım etti. Top20 . Türk köylerini basıp yakıyor. Sait Molla ve Ali Kemal'ler tarafından idare olunan İngiliz Muhibler Cemiyetini teşkil ediyor. Saçma bir şeydir. Eskişehir. bunu da okutup adam etmişti. Bir dil. ingilizler Türkiye'yi parçalamak bunun için de tefrika yapmak için propaganda yapıyorlar. Tercüman Ahmet adında ihtiyar bir Çerkeş «Oğlum senin bu sözlerin bizim felâketimiz-dir. katliâm ediyorlar. Trabzon'dan Sinop'a kadar olan sahilde «Pontus» komitesi teşkil edildi. Bu çocuk fakir bir Çerkeş köylüsünün oğludur. İngilizler. Hürriyet ve İtilâf hortluyor. Çerkeş ihtilâfı yetmiyormuş gibi Ankara'dan Tebriz'e kadar bir şerit halinde uzanan Kızılbaş halis Türkler'e de «Siz Türk değilsiniz. Türk Çingene cinsinden bir millettir» diyor. Bu propagandalar hiçbir etnik ve ilmî esasa istinad etmez. Kâzım adında bir Çerkeş askerî doktor Si-nop'a köylere geliyor. Bu adam ne ahlâksız biri idi. bir ırk hattâ ekseriyetle bir din. (15 Mayıs 1335). Türklerin üç milyon olduğunu söylüyorlar. Türkler bizi tükürükle boğar. Kürtler de ihanet ediyor. Yunanlılar bütün yaptıklarını ballandıra ballandıra Avrupa'da geniş bir neşriyat yapıyordu. Üstüne yatmıştır. Ermeni. Erzurum'a kadar hulul etmek istiyorlar. Bunlar da Türkün menfaati aleyhinde çalışıyorlar. Kıyafetinizi değiştirmeyin. Galiba Sivas'ta. Bunlar iki milyon kadardır. Urfa. Yunanlılar ile bir oluyorlardı. propagandalar yaptılar. Bu komite harpten evvel Merzifon'da Amerikan Kolejinde Rum talebe tarafından teşkil edilmişti. Türkten kız alıp vermeyin. Beyannameleri ile doktoru yakalayıp Kastamonu istiklâl Mahkemesine yolluyor. Misafir gelmişler. istiklâl isteyin» diyorlar. Adana. Hem biz burada misafiriz.. Hükümet de haber alıyor. Fransızlar bir düziye Anadolu'ya giriyorlar. Yunanistan Rumlara silâh veriyor. Abazalardan da geldiler. böyle haksız dâvaya kalkmışlardı. Bu matbaa Cenevre İttihat ve Terakki Cemiyetinin idi. Venizelos bile resmî ağzı ile konferanslarda Türk'ü üç buçuk. Şimdi Kâzım yine devlet hizmetinde. Mütarekeden bir yıl sonra bizim Ankara'daki millî hükümet koleji basıp evrakı yakaladığı vakit buna ve Ermeni fesat ve icraatına dâir çuval dolusu vesika bulundu. Samsun ve Merzifon'da!ar. Bize toprak verdiler. Maraş ve Aymtab'ı Fransızlar işgaline terkettiler. Hattâ Konya ahalisine «Siz Türk değil.Ingilizler ve Fransızlarsa buraları italyanlara vermek istemiyorlar. Kızları vasıtası ile saraya doldular. ingilizler bir taraftan da Türkiye'yi harıl harıl silâhtan tecrid ediyorlar. Rum'u da üç buçuk milyon diyor. Rum. Çerkeş elifbası getiriyor. Abdülha-mit zamanında bütün Çerkesleri Sivas'ta Çukurova'ya toplayıp İstiklâl yapmak istediler. italyanlar Ereğli kömür havzası ile izmir'i de istiyorlar. Anadolu Rumlarının yedi milyon. Papas Fru. propaganda beyannameleri. Kürt. Ama muvaffak olmaları mümkündür. Necati'nin (Maarif Vekili) Reis olduğu bu mahkeme pek zayıftı. Bu adam Samsunlu idi. Bu sefer mütarekede büsbütün bu fikrin peşine düştüler. O gün gelmiş! izciler yapıyorlar. Silâhlanıyorlar.açılacaktı. Bütün Samsun havalisi Rumlarını silâhlandırdı. Hemşiresini şehirde zengin bir Türk almış. Amerikalılar himaye ediyordu. Pontus büyük bir faaliyet gösterdi. Biz bir avuçuz. Müthiş yalanlar. Bir Kürt hükümeti vücuda getirmek için merkezi istanbul'da «Kürt Cemiyeti» teşekkül ediyor. Trabzon Rum papazı başta. ingilizler izmit. Abdülhamit işin önüne geçti.

Cenup cephesinde Fransızlar ile çarpışıyorlar. hiç olmazsa manda ile bütün devleti kurtarmayı düşünüyorlar.. Yahut kamalarını alıyorlar. Toplanıyorlar. Diğerleri de hiç olmazsa Erzurum'u Trabzon'u kurtarmak fikrindeler... Bazen hükümete hamiyetlisi geliyor. Sarı Efe. Erzurum.. İsmail Safa bunların başlarmdan-dır. izmir işgal olununca bazı gençler.. İsmet Paşa da bunlarla beraber. ilâh. Paşaili Cemiyeti)ni yapıyorlar. Rusya'ya Baku'ya adamlar yolluyor. Denize düşen yılana sarılır. Bur-da da mukavemet ve müdafaa teşekkül ediyor. Seyirci gibi duruyor. Yunanlıların kadınlara tecavüzlerine dayanamayıp dağa çıkıyor. Bunlar hiç olmazsa Trakya'yı bir Cumhuriyet halinde kurtarmayı düşünüyorlar. Adapazarı ve Sakarya boylarında Yahya Kaptan (Trabzon tarafındandır. Ahaliden Binbaşı Zihni (Sonra mebus. Halk bunların zulmünden bîzar oluyor. kıyam ilham ediyor. izmir ve emsali cemiyetler hem silâhlı mukavemet tedarikinde hem de Fransızca neşriyat ile Türk hukukunu Avrupalılara tanıtmağa çalışıyorlar. Dokuz asırlık şanlı bir devlet yok oluyor. ilâh. Afyon. istanbul'da Padişah ve Ferid'in başında bulunduğu bir hükümet var. Uursa'da Gökbayrak... Bekir Sami. Her yerde vatan müdafaası için harıl harıl çeteler teşekkül ediyor.. iskenderun havalisi Türkleri de bunlara katılıyor. ingilizler Türkler'e çok suimuamele ediyorlar. Zaten elinden bir şey gelmez ama aksine onlara hizmet de ediyorlar. Millî Kıyam prosesüsü yürüyor. vatanperverler kaçıp içerlere çekiliyorlar. Bütün tafsilâtı ile fedakârlarının. Bunları istanbul'da depolara yığıp askerleriyle muhafaza ediyorlar. Mitralyöz ve tüfekleri toplayıp istanbul'a naklediyorlar. Adana'ya Ermeniler her taraftan doluyor. Doktor Adnan.. Aralarında bulunan biri yazıp tarihe tevdi etmelidir. Buralar halkı müthiş telâşa düşüyorlar. Fırsat buldukça Yunanlıları tepeliyor.. Trakya Yunanistan'a verilecek. Bura Türkleri de müdafaa kaygusu ile (Trakya. Giresun'da Pontusçulara karşı Topal Osman. Erzurum vilâyetinin hattâ Trabzon taraflarının Ermenilere ve daha ziyade ihtimal ile Trabzon'un Rumlara verileceği havadisi alabildiğine koşuyor. Hüseyin Avni (Mebus). Dağlara çekiliyorlar. Yazamam. içlerinde bulunmadım. Bu teşekküller çok mühimdir. Balıkesir. Manisa ve İzmir civarında bir takım vatanperverler cemiyetler teşkil edip. Meselâ İzmir'de Demirci Efe. Sinop Mutasarrıfı ve Bitlis Valisi). Çerkeş Etem. Yine Trabzonlular da (Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti) ile (Adem-i Merkeziyet Cemiyeti) adında iki cemiyet yapıyorlar.. Orada ordu kumandanı Kâzım Karabekir. Bir çok katli olan bir kaçakçı şakî) çetesi. ilk kıyamı yapan bunlardır. bir kısmı İngiliz Mandası istiyor. Her tarafta hayatî ve millî tehlikenin şevki ile binefsihi bir kaynaşma başlıyor. Türkiye gidiyor. Cemiyetler yapıyorlar. Hattâ bunların adlarım havi oralarda birer abide dilemelidir. Bir kısmı Amerika. işte bu vaziyet Türklere silâhla mukavemetten başka çare olmadığım gösteriyor.) ile Halit Bey (Millet Meclisinde katledilen Halit Paşa) Kumandanlardan Karabekir silahlarını vermiyor. Görülen ve gittikçe tebellür eden vaziyet inkıraz.. Giresunlu Osman Ağa çete teşkil edip Pontus Rumları çeteleri ile çarpışıyor.. Oralarda bazı zabit ve mutasarrıflar da bunlara hiç olmazsa gizlice iştirak ediyor. Bu millî kuvvetler izmir cephesinde Yunanlılar. Akhisar. Halide Hanım. Müftü Hoca Raif. Bunlar hep vaziyetin yarattığı binefsihi teşekküllerdir. Albayrak Gazetesi sahibi Necati. Ibo. SAMSUN'A DOĞRU .. kahramanlarının adlarıyla yazılması lâzımdır. Bunlar (Küçük Ermenistan da oldu) diyorlar. mukavemet hazırlıyorlar. Nihayet (Vilâyet-i Şarkıyye Müdafaa-i Hukuk) cemiyetini yapıyorlar. Demirci Efe. Bunlar İstanbul'daki Amerika mümessili ile bu hususta münasebet ve müzakereye de giriyorlar. Ruslar'dan imdat bekliyorlar. Erzurum'da büyük bir kongre hazırlıyorlar. Mandacıların başları Câmî. Millî terbiye ve çocuklarımızın kahramanlığa sevk ve Türklüğü müdafaa duygularını yükseltmek için bu kıyam ve savaşlara dair eserler yazılmalıdır.lan dinamitle parçalıyorlar. Onun da elinde bir şey yok. Rauf Ahmet. Müzakereler. ilâh. Zatlar çalışıyor. Rüştü Paşa (Mustafa Kemal astı. 21 İstanbul münevverleri me'yus. Kütahya. Götüremedikleri tüfeklerin sürgülerini alıp götürüyorlar. Fakat ingilizlere esir ve âlet.

Selanik'te kerhanede imiş.. Neden bilmem? Kendisi kalkıp evine gitmiş. erkân-ı harp oluyor. fakat babasından bir defa bile bah(*) Gayrı meşru anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı... Orduyu isyan ettirmek istiyor. Mustafa beş yaşlarında iken Abdoş ölmüş. Mülâzım Abdül-kadir (Sonra astığı Abdülkadir) arkadaşlarıyla gelmiş. Bunu dertli dertli anlalırdı. Millî Kıyam ve hareket binefsihi ve her tarafta millet tarafından düşünülmüş ve yapılmıştır.) ve (.. Gelibolu'da Bulgarlara mağlup oluyor .Nihayet halaskarlar meselesinde bize iştirak edip Galip Paşa ile beraber Selanik'te bir takım zabitleri ittihatçılar aleyhine kaldırdılar. «Makedonya da Bulgar eşkiyasınm istîsâli. Bilâkis o güne kadar padişahın fikrinde. Halaskar. huysuz ve geçimsiz. o şey belli değildir. yine korkmuş vuramamış.Görülüyor ki. Abdülkadir yine karanlıkta önüne çıkmış.. Adı da malum değil.) olarak Mustafa Kemâl doğar. Entrikalar yapıyor. Anadoluya sürülünce Padişahından şahsî intikam almak için Millî Kıyama iştirak etmiştir.» Bir aralık ittihatçılar kendisim öldürmek istiyor. sebebi de şimdi anlaşılacak.7) ve satırlarda kendine ustalık veriyor. Orada (. Her anlatışında da başka türlü söylemişti.. Yine İsmet hiç olmazsa Mandacılar fikrine iltihak etmiştir. Bu sözleri şöyle hülâsa edilebilir: Selanik'te akşam birahanede içiyormuş. 22 '¦" "¦¦¦" " ' . fakat bir iş görüp kendini gösteremiyor.) söylemişler geri göndermişler. İsmet'in bunda habbe-i vahide hissesi yoktur. Benim tahkikatıma göre onun Rıza adında gümrük kolcusu bir üvey babası olduğu muhakkaktır. tarihte hangi bahis hakkında çok nazariye veya rivayet varsa o bahis malum değildir. Güya anası bunların metresi imiş.. Bunu bana Anadolu'da birkaç defa kendi anlattı. Enver'i çekemiyor. Nihayet Fransız nazırlarından Hedyo. Hattâ Mustafa Kemâl Anadoluya millî Kıyama iştirak için de gelmemiştir. ihtiyar Tesalya'lılarrn rivayeti şudur: Mustafa Kemâl'in anası... Yerine geçmek istiyor. Bir kişinin değil binlerce kişinin. Münir Alımed adında . Arnavutları Türk aleyhine kaldırmakla itham edip.. Bunlar Conferencio mecmuasında neşredildi.. Hedyo'da orada Mustafa Kemâl'in babası meçhuldür.. Demek Mustafa Kemâl (. ittihatçı oluyor. Paris'te Türkiye üzerine iki konferans verdi.. Bu hastalık frengiden olur. Çünkü kendi arzusu ile gitmemiştir. Nefyedildiğini kendi de nutkunda söylüyor (S . çok sarhoşmuş.. Mustafa Kemâl Anadoluya sürgün olarak gitmiştir. ama hakikat sırıtmaktadır. ' ' ¦'¦.. Nutkunda. Arnavut isyanı bir ve aynı gayede idi. Beni nutkunda isyan ile. Anası Gümrük kolcusu Ali Rıza ile evlenmiş. Mustafa Kemal'in. Selânik'de yine (. Yine Selânik'e gidiyor. 12 yaşında iken Mustafa Tırnova'ya gidip miras istemiş ise de (. asır Larousse» Pomaktır diyor.. meşrutiyet için kıyam gibi mühim işlerde bulunmuyor. Meşrutiyet oluyor. diyor.italyanların Trablus'a tecavüzünde Fethi ve Enver gibi bu da oraya gidiyor.. Mustafa. korkmuş vuramamış. Yeni çıkan «20. ilimde. Madem ki. Sclânikte Rıza Efendi admda Gümrük kolcusu birinin üvey oğlu Mustafa Kemâl Harbiye mektebine geliyor. Nefyedilmiştir. bir aralık Şam'a tayin ediliyor. Yenişehir Tırnovasından ve oranın ileri gelen kabadayılarından Abdoş Ağa Selânik'e gelir. alır götürür. anası oğlu ile Selânik'e gelmiş. Nitekim fende... İttihat cemiyeti teşkilâtı. Mustafa. masasına oturmuş. ne ise..Orada gözünde iritis hastalığı oluyor.. pek çapkın ve sarhoş. Mektepte daima onu tutuşturuyor.'-. mektebe girmiş. bunu öğrenince hayret ettiğini söyliyen bu adam.¦¦¦¦ setmemişlir...... gittim.. Hakikat şu ki. O Anadoluya defedilinceyc kadar bu işlerle değil. Hasılı rivayetler çok. Buna dair vukuat vardır. Çok tuhaftır: Mustafa Kemâl anasından bahseder.. Mustafa Kemâl babasından kendi bahsetmediği gibi diğer birinin bahsettiğim işitirse ona düşman olur. başka işlerle meşgul olmuştur.. vurmak istemiş. bu kadını görür.. bunu aşikâr söyliyememiş... iddiası doğru değildir. Bu esnada hâlâ Mustafa Kemâl meydanda değil. Demek vatanperver değildir. Selânik'e. Ali Fuat Paşanın sınıf arkadaşı. yaptım.) değilse bile babası malum değildir. Mustafa Kemâl'in babası hakkında çok rivayet var: Kimi bir Sırp. Bütün bu işleri kendi yaptığını bir kaç defa söyledi ve adamları gazetelerde yazdılar ama mesele böyledir. Hangisi doğru? Bir şeyde ki rivayet çoktur. Bu işleri istanbul'da düşündüm..) içinde. bu işi o Arnavut isyanı zamanında yapmıştır. kimi bir Bulgardır diyor.

) ve (.. Kendisi. Sonradan uydurma. Kolordu kumandanı olan Ali Fuat ve ismet kurtuluyor... Sonra Suriye'ye tayin ediliyor. büyük (.. Vakıa kendisi de Nazım Paşa'ya verdiği sözü tutmadığını unutuyor ama. Birşey yapamadı.. Ondan istanbul Merkez Kumandanlığım istiyor. Ya tekaüt edeyim.. Diyor ki: «Mütemadiyen orduya disiplinsizlik vermekle meşgulsün.. Böyle mühim bir mevkii ona verirler mi? Padişaha söylemeden bir iş yaparlar mı? Kendisi biraz düşünse teşebbüs etmemesi lâzımdı. Bilmem. fakat bu olacak iş değil. Bu eve bir hatıra olmak üzere şimdi bir levha koydular! Bu kadar tarih dolandırıcılığı az görülmüştür. Enver aleyhine İzzet Paşa. ingilizlere müthiş surette mağlup oluyor.. ayyaşlık. Hasılı mütareke oluyor. (..... .. Hem de fuhşu çirkin bir surette yapar... Çünkü o zaman lüzumundan ziyade imdat kuvvetleri yetişmişti». Demek bu hareketi ile onlarla beraber çalışmak fikrindedir. olmuyor. O gitti. Merkez Kumandanı olup Vahidettin'e bir şey yapmak istemiş olsa gerek. Sonra durur. yine Enver'in yerine geçmek peşinde. hal-i harp'te yapıyor ki... Hemen herkes bir aralık çapkınlık eder. Tabii vermiyorlar.. Mustafa Kemal işini kapattı.. Hem de bunu oturduğu evde hazırlamış imiş. intikam sevdasında. bir hakikati söylüyor.. Vahidet-tin'den kızını istiyor. fakat bu gençliğin bir çağındadır. Bu ordu ingilizlere altmış beş bin esir vermiştir. Moskova'da Enver Paşa'mn bana söylediği üzere -ki avdetimde Ankara'da Mustafa Kemâl'e anlattım. Paşa olmuştur.. istersem seni şimdi mahvederim. Ferid'ler fena!.. o fırka Vahidettin'in taraftarı..) karar veriyor.. Vehip vs. Padişahla hırsını tatmin edemeyince Hürriyet ve itilâf fırkasına dehalet ediyor. fuhşun her nevini yapıyor.).. Şeyhin kerameti kendinden menkul... Cevat Abbas pezevenklik ediyor. Sonra korkuyor. Bizzat Halep'deki fuhuşlarını bu adam bana anlatmıştı.)tir. Padişah vermiyor. Bu halde bile akıl edip Anadolu'ya geçmeyi düşünmüyor.. Perişan Anadolu'ya kaçıyorlar. Hiç cevap vermeyip önüne bakmıştır. O vakit eski Konya Mebusu Zeynel Abidin Hoca fırkanın en nüfuzlu adamı. Halbuki bunları o devirde yapıyor. Aslı faslı yoktur... (*) Gayrı meşruluk. 23 Kendini kurtarmak için arkadaşlarını yakmak istiyor. istanbul düşecekti. Enver bana: «Bu ne adamdır? (.. yine kimse ile geçinemiyor... Neyse yıllarca Enver'le uğraştı. dalkavukları bu esnada istanbul'da Anadolu kıyamını hazırladığını şimdi söylüyorlar.. Millet.. bu durmuyor. Mustafa Kemâl Şark cephesine tayin ediliyor. bütün bu muhabereleri Enver'e teslim ediyor. Mustafa Kemâl bu mağlubiyetten sonra istanbul'a geliyor. fuhuş ve namusla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Bu adamı sonra Tayyare Cemiyeti Reisi yaptı. bu da uğraşmak için Vahidettin'i buldu. Harbi Umumî oluyor. Hani Vahidettin'ler.. kumandanlarla bir kıyam hareketi yapmak üzere muhabere ediyor.. Ama Cevat marifetlerini söylüyor zannediyordu... ya da bir daha siyasetle meşgul olmıyacaksın»... Hem bunları cephede düşman önünde....bir doktor kendisini tedavi ediyor. heryer perişan.. Olur mu?.. yoksa böyle mi? Askerler tetkik etsin. Onunla Almanya'ya seyahat yapıyor. Bazı zabitler diyorlar ki: «O vakit orada kim kumandan olsa muvf-fakiyet onun olacaktı. Bana namusun üzerine söz ver.Enver kızıyor... Daha evvel Vahidettin'e yaver. Görüyoruz ki. Mustafa Kemâl'i çağırıyor. Vahidettin artık bunun hâlinden bizar oluyor.. Orada Cevat Abbas yaveri. (..) gibi bir işi yapıyor.. Mustafa Kemâl namusu üzerine siyasetle uğraşmıyacağına söz veriyor... bu zafer onun dirayetine mi ait. Orada ismet de bir kolordu kumandanı. Burayı ingilizler zaptetselerdi. Bir kalemde elli bin lira çaldı. Cumhurreisi olunca bu Arap Münir Alımed'i Mısır'dan Türkiye'ye getirip buna memuriyet vermiştir.. Millî Kıyam o vakit heryer-de çoktan başlamıştı.. Nedir bu? Şimdi seni affedeceğim. Sözünü tutmadı» dedi... Hem de izinsiz ve perişan ordu enkazını bırakarak.. Sonra Harbiye Nazırlığı istiyor... Uğraşıyor. Zabitleri isyana teşvik ediyor.. Sonra Çanakkale'ye tayin ediliyor.. Hem de istanbul'da ingiliz kuvvetleri var.. Az kalsın esir oluyor. Padişahı da tahakküm ve istibdadı altına almak istiyor... Bilmem bunu ne için istiyordu? Ahvale bakılırsa Vahidettin'e fena kızmış. Orada da durmuyor.. O da olmuyor. Orada Vahidettin'den pekâla intikam alabilir.. Yine kabına sığmıyor.. Bu esnada Diyarbekir'de de fuhuş ve içki içinde. Orada Anafarta'da mühim yararlık gösteriyor..

. Bu vaziyet karşısında tek karar var idi. (Sh. Bu projeyi fiile çıkarmak için Mustafa Kemal'i münasip görmüşler. herkesin ağzına kilit vurmuş şimdi alabildiğine (... milletin başsız kalıp tecelliya-ta muntazır olduğunu. Padişah ve Ferid. Herkesi asmış.) Yollamasın.Canına o kadar tak demiş ki. (1) Bundan sonraki sayfalar okunurken sonuna kadar ayni zamanda Mustafa Kemâl'in de nutkunu kari önünde bulundursun. işte daha istanbul'dan çıkmadan evvel düşündüğümüz ve Samsun'a ayak basar basmaz . onların kanlan pahasına aldıkları şerefleri bir adam kamilen kendine alıyor. Bu kuvvet Anadolu'da ordular ve halktan askerî bir kuvvet yapıp... Sende neler olur!. birgün emir verilince vaz geçeceğine dair namusu üzerine de yemin ettirmişler. Hükümet bunların hepsinin mcdlûli kalmamış bir takım bîmana elfazdan ibaretti.... esassızdı. Padişah. Hazine-i Hassa Müdürü Refik Bey ile Padişaha: « Mustafa Kemâl (..) söyleyip övünüyor. bilmem? Hem de bu vukuatın âmil ve şahitleri binlerce olarak hayatta iken. bir kıs(*) Yalan.. hem bir katre kanını bile zayi etmeden. bunu işgal kuvvetlerine ve padişaha muarız gösterip bunlara istiklâl talep ettirmek imiş... 24 muhalefet ediyor. «İstanbul'dan gitsin de nereye giderse gitsin» diyor.. Bunlardan biri de Sadrazam Tevfik Paşa'dır. kesmiş. 7 Nutuk). millet ve ordunun padişahın hıyanetinden haberdar olmadığını. Kimse itiraz edemiyor ki.. Dahiliye Nazırı olan Mehmet Ali de (*) ihanet. Zabitlerce hali malûm olduğundan Harbiye Nezareti kabul etmiyor. Mustafa Kemâl'in tayinini haber alan bütün vatanperverler telâş edip onun gönderilmesini mene çalışmışlardır.. başka birini yollasın» diye haber göndermiştir.• . Amasya mıntakasına ordu müfettişi tâyin ediliyor... Çünkü bu kararların istinad ettiği bütün deliller ve mantıklar çürüktü. .. Mustafa Kemâl'i çağırmışlar... Millî Kıyam ve milleti kurtarmak uğrunda nice canlarını vermiş..bundan ileri gelmektedir. Halife..) çevrilirdi.. paçavraya çevirmek ve namusla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Her tarafta Millî Kıyam çoktan vukua gelmişti. Padişah. işi söylemişler. işte Millî Kıyamın başına geçecek olan Mustafa Kemâl'in buraya kadar olan tercüme-i hâli budur. herkesin düvel-i muazzamadan yalnız biriyle bile başa çıkılamıyacağı vehminin (!) bütün dimağlarda yer ettiğini.. Kendisini memur edip eline bir de ferman vermişler.. bunun için bir kısmı mandacı. Aynı zamanda bu işi yapacağına ve kendisine verilen emirleri dinliyeceğine. Bunların bir hatırasını bile yadetmeyip. casusluk ve defetmekle ilgili beş kelime metinden çıkartıldı.. Keza hükümet bütçesinden de ona birkaç bin lira vermişler ki.. burada işaret edilen sabite numaralarına göre oradaki asılları da okusun. Bunu bizzat Refik Bey söylüyor.. ihtiyar aleyhindeki büyük buğz ve adaveti -ki nutkunda görülür. Bu rivayete göre de bu ihtiyacı hisseden Vahidettin'miş. Demek Millî Kıyamda da âmil değildir.. Vahidettin İsrar ediyor. Mustafa Kemâl'in Anadolu'ya geçmesinin sebebi hakkında ortada dönen şöyle bir rivayet de var: Ferit Paşa işgal kuvvetlerine karşı bir kuvvet elde etmek ihtiyacını hissetmiş. işte bu suretle tard ve teb'it olarak Mustafa Kemâl istanbul'dan çıkıp Amasya'ya varıyor. tayin ediyorlar. Alçak dünya!.. 25 mı da umumî halâsı düşünür olduğunu ve yine şöyle (Ben bu kararların hiçbirinde isabet olmadığını gördüm. Hür bir memleket olsa çoktan (.) Osmanlı Devleti ve onun istiklâli.. Mustafa Kemâl'a para vermiş... RIZA NUR VE NUTUK Mustafa Kemâl nutkunda (1) vaziyet-i umumiyeyi tersim ederken teşekkül eden cemiyetlerin mevziî istiklâl istediklerini.. Demek ki arzusuyla Millî Kıyama iştirak için gelmiş değildir. O da «hakimiyet-i milliyeye müste-nid bilâkayd-ü şart müstakil yeni bir Türk Devletini tesis etmekti.. nice kellesini koltuğuna alarak çalışmış adamlar var. Şimdi bu adam bu şerefleri nasıl kendisine mal eder. işte Mustafa Kemâl'in bu namuslu ve millete hizmetler etmiş. (19 Mayıs 1335) Bunu kendi de inkâr edemiyor.. Mütarekeden onun Samsun'a geldiği tarihe kadar çok zaman geçmiştir.. bunun ilmühaberinin fotoğrafisini Paris'de Repuplique Enchance gazetesi neşretti.

işte İngiliz elinde Mısır. «Terk ede ede. ilh.. Hem de bu kadında keramet varmış. O halde başa çıkılabilinir mi?!. Bu vaziyet bugün bile böyle. Harıl harıl müdafaa ve mukavemet teşkilâtını yapıyorlardı. başka çare yok..... Bu hata da ancak milletleri hâin göstermek de pek insafsızlıktır. sümmettedârik sözler ve kendisi de o vakit ümitsizdir. hükümeti tanıdığını pekâla gösterir. hem safsatadır.Nitekim Erzu rum'da bu sebeple kongreye kabul edilmek istenilmiyecektir.» Bu gösterir ki. Vakıa esaret cennet de olsa pek kötü şeydir. başsız kaldığını görmüştü. hattâ mandacıların bile. böyle bir kanun teklif ettiler. Halâ o fikirdedirler. Her gün bunu derdi: «Bayrağı bu tepeden şarktaki tepeye dikeceğiz.. Millet herşeyi de kaybetmek tehlikesi altındadır. Mesele budur. Ne yaptı yaptı mâni oldu. Azamete bak!.. Mustafa Kemâl kendisini dahî göstermek için büyük mugalâtalar yapıyor. Otuz yılda nüfusu on milyon kadar artmış.» diyerek kendisinin en iyi karan verdiğini söylüyor. (*) Bir İslın metinden çıkartıldı.. Hele (Sh. Erzurumlular başta.. Anadolu'nun diğer vilâyetleri de bu fikirde idi.. Askerde silâh bile kalmamıştı. Bu cemiyetlerin hepsi de hiç şüphesiz bütün vatanın halâsını istiyordu... fırsat bulunca devlete. Onun bizce ve Ankara'da buîunanlarca umumen malûm bir gayesi ve düsturu vardı. «Tecelliyata muntazırdı» diyerek de kendisi gibi bir «dahi-i müncî»nin zuhur ve tecellîsine işaret ediyor. Fakat herkes ümitsizdi. "Eğer umum vatanın kurtulması mümkün değilse hiç olmazsa kendimizi kurtarmağa çalışalım" diyorlardı. Türkiye'yi baştan aşağı mamur. Bunu böyle söylemek için velî olmak lâzımdır.. nutkunda hep düzme. Halide Hanım ve irfan Bey aleyhine bunu kullanarak onlan hıyanetle ithamı. (Sh. Padişahın hıyanetinden münevverler pek güzel haberdardı. hırsızlık veyahut sergüzeşt namına yaşiyanlann hırsını tatmin eden hükümet nazariyesi yerine» sözü ne kadar doğrudur. Ötesini söylemezdi. Halbuki hiç kimse muntazır değildi... mes'ut eder. böyle bir millet de istiklâlini derhal alır. hem haksızlık. hep bunu derdi. ecnebi unsurlardan hattâ Anadolu'nun başka yerlerinden memur istemiyorlardı.... bazı hatalarına rağmen bir derece hakları vardı. Mustafa Kemâl'in bugünkü halini ta o vakit mükemmel görmüş. Bunlar Arnavut. Ama ses çıkaramıyorlar.) Millete içi boş bir cevahir kutusu rüşvet vermekten ibarettir. zabitler yor-: gun. Mustafa Kemâl çıldırdı. Yalnız bunların.. zengin..57) de «birbirini ifna eden menfaat.. organize. tasvir ediyor. Mustafa Kemâl'e mektubunda ne kadar haklı sözler söylüyor. Bu da regionaliz-me dedikleri şeydir. Bu vehim mi? Bundan doğru ne var?!.. Nitekim o vakit açıkça bundan şahsının kastedildiğini de söylemişti. oradaki komitalar padişahı ve hükümeti dinlemiyordu. Herkes düvel-i muazzamadan biriyle bile başa çıkılamıyacağı vehminde diyor. Türkten kuvvetli.. Başka şekle sokmuştur.... Şahsına dokunduğu için Mustafa Kemâl. millet... Zulmü. bilhassa Erzurumlular da bir şey vardı. millet zengin olmuş. soygunculuğu. Mustafa Kemâl ise o vakit istanbul'da yaverdi. medenî bir millet meydana çıkardı.) de bu muzır unsurlardan biri idi. Çünkü zarurî. Kongreler Padişaha ve Hükümete rağmen aktolunuyordu. milletin padişahı. Hattâ sonra da ilk Büyük Millet Meclisinde buna dair ikinci grup. Mısır vatanı tamamiyle mâmur. Türkün daha belki bir asır yapamayacağı imarâtı yirmi senede yapar.. Amerika mandayı kabul etse.. (. Bunda da yerden göğe kadar haklan vardı. hıyaneti bunlar yapıyorlardı.. Salıife 9 sonlarındaki sözleri ise büsbütün (. Çünkü yabancı unsurlardan bu millet şimdiye kadar çok çekmişti. Böyle ve haklı bir ümitsizlik içinde böyle düşünmek bir fikirdir. Hatta halk meselâ izmir çeteleri. 26 ' yine yer yer isyan ediyordu.8-9) Vakıa o vakit cemiyetlerin bir kısmında mevziî fikirler vardı. millete. O da tabiî Rus'a iltica etmek. Böyle korkarken millet . Bu sözü. kendi de "Ordu da perişan. Zaten kendisi bile burada tezada düşmüş. bir fikrin baş düşmanıdır. herşey bitik" diyor. Silâh varken mağlub olmuştuk. Meselâ Halide Hanım. Bu da tabiî idi.. haklı ve dürüst hareket etse. Diyor ki. Rus hududuna varmak. TÜRKİYE ADINI KİM BULDU? . Bu da tamamı ile mantıkî ve meşrudur.tatbikine başladığımız bu karar olmuştur.

Bu da saçmalarla dolu. hiç diyecek idi.. neye düşüyoı Hem bu adam Türkçeyi de iyi bilmiyor...unları yapmağa memuren gönderildiğini ifade eder gibi Padişahlara deli diyor Ve öyle ama.. (Sh.. tâmebdede kendi malı olan fikirler gibi kaydediyor.. Zavallı İslam Dünyasını başsız ümitsiz bıraktı... ... .. Bu nutuk a böyle lisâni yanlışlıklar da çok.. Mustafa Kemâl'in takriri yazdığımdan bile haberi yoktu..... kuvvetlendirilirdi. Medlûli kalmamış şeyler.. Neyse bii kendisinden Lozan muahedesinin imzasından iki ay sonra ayrıldık..v kuvvettir. isteyen zabıtnamelere müracaat etsin.. her mebus gibi o da imza koydu..ilah... ll'in basınç^.ı. istanbul Meclisinde de söylemiştim..... Sonra «Ben millet vicdanında ve istikbalinde ihtisas ettiğim büj ik tekâmül istidadını bir millî sır gibi vicdanımda taşıyarak peyderpey bütm heyeti içtimaiyenize tatbik ettirmek mecburiyetinde idim» diyor.. «Millî Mücadeleye beraber başlıyan bu gibilerden bazıları...... Padişah ve Halifenin ise medlûli kalmamış olması tamamiyle saçmadır..... Bu medlul. 10... aı bari... Ondan de .tir). Nitekim Mussolini de set m gibi (müstebit) olmasına rağmen papayı kuvvetlendirmek ile meşgul.-ier tarih mi diyor.. ilk fikri tatbikte kademe bideme hasıl olmuş imiş?!... (. Etrafına ecnebi unsurları topladı.Şimdi tırnak içine aldığım sözlerine geliyorum.... içimizde.. Padişahlığı lâğveden yine benim..... iddiası baştan aşağı (........)lara yaklaştırmaktadır.. olan vukuatı «vicdanında millî bir sır» diye gösteriyor... ileride tetkik edeceğiz..raf ediyor... Demek u muazzam işte kendisinden aşağı olmadığımızı ve sâde ondan sonra Cumhuriy.. millî hayatın bu».. Hem buna mukat.. Kendisi bu iddiasını bugün iyice gösterdi........ hem de kendi terkibi imiş..kendisi onlardan daha (.. Meselâ senâveri yerine sena verane.. hırs. Yeni bir icad değildi........... Bunları sonra vukuat hazırlamış ve bizi oraya sevketmiştir ki. Şeyhin kerameti kendinden menkul.Bu bir (.... Sanki kendi bütün kabiliyetlerin üstünde imiş!....... İhtisas diyor.. s.. aleyhte olmak... Mustafa Kemâl'de dahil. Kendilerinden başlattılar Devlet bugün dokuz asırlık iken o sebeple altı asırlık oldu. muhafaza j istiklâliyet ilâh.bittikten sonra muhassala vukuata bakmış ve vukuatın yarattığı hakikatleri al. Güya bunları İstanbul'dan çıkmadan düşünmüş.... takriri ben yazdıktan sonradır ki.. Şu azamet Jîm (. Bunu sırf kendileri devlet kurmuş olmak şerefine mâlik olmak için yaptılar. «Osmanlı Devleti ilah.. Nitekim bunu daha istanbul'da Akşam gazetesinde bir makale ile yazdığım gibi.. 10 cu sahifede millete rüşvet.. 28.. Zavallı millet neden.. denâet ve yalanla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Amırn bunu bu vukuat olduktan sonra yazıyor!........ Sh. Bu ne dava?. Bu b.... adı aldinda başladığı (.. Türk. Bu hususta deliller saydım... bu benim fikrimdi. Ve halâ duruyor.....). Türklük ne demektir.. o vakit onların if-nâsım düşünen yoktu....... Mustafa Kemâl'de böyle bir hırs için zavallı salhorde devletin ömrünü beş yıla indiriyor.. Lozan muahedesin(*) Saçma. Allah tarafından ..... Cumhuriyet maskesi altında yaptığı Hakimiyeti Milliyeyi de!... Vatikan'a bak be adam.)..) havsalamızın almadığını ı ... gurur.. Hakimiyet-i Milliye zaten Meşrutiyetle olan bir şeydi.. Sen bilir miydin?! Büyük Millet Meclisi kurulduğu vakit seninle hususî müzakerelerimizde devlete «Türkiye» denmesi teklifini yapan benim....... Görüyoruz ki.26..... «Tek karar Hakimiyet-i Milliye'ye müstenid yeni bir Türk Devleti» imiş... O yıkılmaz ıslâh edilir. Neden yeni devlet oluyor? Selçukluların yerine geçen Osmanlı Hanedanı devleti de o vakit «Yemdir» dediler.jnki Cumhuriyete ve Cumhuriyet Kanunlarına kadar gelen tekamülâtında keı<Ji fikriyat ve ruhiyatının ihatası hududu gittikçe bana muhalefet ve mukavemet geçmişlerdir» diyor. bütün kuvvetiyle duruyordu......» miş!.. Türklük (... ilah) Hele Hilâfe akkanda söylediği şeyler ne kadar (saçma!)...... işte görülüyor ki.) sonradan uydurma.. 27 den sonra yani iş»». benim takririmle oldu ki.ve. Kabul için de uğraştım... ...

. kamerüla rezalet. SÎNOP HÜRRİYET VE İTİLAF CEMİYETİ NASIL KURULDU? Bu adam Sinop'u hiç sevmez. darbe. Halbuki bu teşkilât. halk mâsumdır. bu suretle Vahidettin'den intikam almayı kurmuştur.) tekrar galeyana getirdi. firavun vo delilikle ilgili 26 kelime metinden çıkartıldı.. o*. nemrut. o henüz Haziran iptidalarında Amasya'dan her tarafa millî teşkilât yapılmasını emrettiğini söylüyor. biz istanbul'dan Ankara'ya gittik.... Hele en nüfuzluları olan Öküzoğlu Rasim Bey bir ümmî idi. Bu esnadadır ki Mustafa Kemâl Anadolu'ya henüz yeni gelmiş bütün bunları^ basma oturmak istiyor. müfti vekili ve Hürriyet ve İtilâf Fıkrası ikinci Reisi. Zaman geçti. Sinop ahalisinden öğrendiğime göre bu adam... Mustafa Kemâl Anadolu'ya gelince vaziyetten istifade etmeyi.. Onları iblis gibi iğfal etmiş...aŞaİI! kemiyeti -ok evvel yapılmıştır. bütün orduları idaresi altına almağa (*) Zulüm. izah edelim. irtikap. vurgun. inkılap. Akif Sinop'ta «Ruslar çiğneyip geliyor.. dahi Mustafa Kemâl den evvel iarekete geçmiştir. Zaten Sinop ehalesi ilk meşrutiyetten beri muhalif. Adı saklıyarak başkası hakkında şüphe uyandıracağını zannediyor. ben o vakit henüz Mısır'dayım.14) Aynı zamanda valileri de emri altına sokmağa gayret ediyor. Bu vaziyetten istifade edip Rasim Bey. oralardaki ordular da bunlara iştirak etmiş. Nasihat ettim. 28 çalışıyor. Hürriyet ve itilâf ikinci Reisinin adım zikretmemesidir. 15). Akif idhâle devam etmiş. ikincisi işde (. Trabzon'da kahvelerde Rasim Bey'in bana söylediğine göre gençliğinde kırkparaya köçeklik eden. Fena kandırılmış. getirdiği mallar arasında kıymetli halılar varmış. memleketin birçok tarafı ilk hamlede Ankara'ya muhalif olmuş iken onları zikretmiyor da sade Sinop'u zikrediyor (Sh. Türk harsı. bütün teşkilâta baş olmayı..^ soygun. Bu da. Halbuki bu teşkiLt ile onun münasebeti yoktur. fuhuş. O vakit Mustafa Kemâl istanbul'da Va-hidettin'in yâveriiu-. Bu bir intikam. istibdat. Bu esnada herkes ittihatçıların aleyhide.. Ali Fuat'a mensup 23. Evvelce zikrettik. Garezi de sırf intihap meselesidir. kendi ikinci reis olmuş.. göbek atan biridir. Köhne derecede ihtiyar ve dünyadan habersiz bir zavallı. Padişahı ve Avrupamn nezaret ve murakabesini isteriz diye bir miting yapıp karar vermişler. Bu zikir ve kaydma göre mutasarrıf millî harekete aleyhtar. Demek ordular. (4 numaralı vesika) pekâla gideriyor ki. Şurasını kaydetmeli ki.cü fırka Afyonkarahisar'ında Yunanlılara karş müdafaa hazırlığmdadır. : Birincisi Sinop'a garezidir. söylüyor. bu seferde halkı Anadolu kıyamı aleyhine İngilizlere teslim olmağa teşvik etmiş.. Bu dedikleri tamam ile doğrudur.. istanbul'dan Vahidettin'in yaveri Zeki «bizim mahut Çerkeş Zeki» de işe karı şıp .kılmadan daha evvelki yapraklarda ordu âciz. Trabzon'un Rumlar tarafından istilâ olacağım görünce bir kayıkla vurgunuyla beraber Sinop'a gelmiş. Her taraf millî teşkilât içinde. Bunu da kendine mâl ediyor. Dizdarzade Hakkı ve Kemal ile münasebete girmiş.anca Rum çetelerine karşı millî teşkilât yaptığım söylüyor. Mütareke olunca derhal Sinop'ta Hürriyet ve İtilâf fırkasını teşkil etmiş.. bunu müfti ile ikinci reis de imzalamışlar. Şimdi Musı afa Kemâl ordular ile temasa girdiğini söylüyor. Edirne'deki dumandan Cafer Tayyar Bey'e talimat yazıp teşkilât yapması emrini bildirdiğim..) var.. Bizim eşraf namuslu insanlardı. Bu hususta fazla birşey söylemiyeceğiz.Samsuna ç. Rasim Bey'i reis yapmış. Demek ki. İttihatçılar Devleti sattılar» tarzında ittihatçı Hükümet aleyhine propaganda yapmış. oportünizm. P. Yunanlılarla çarpışıyorlar.he yapmış. Sinop Hürriyet ve İtilâf Reis-i Sânisi dediği adamm adı Akif dir. (Sh. Ve yine mugalâta mugalata üstüne olarak Mustafa Kemâl s. Ondan istanbul'da istediğini alamayan Mustafa Kemâl Anadolu'ya sürülünce intikam peşine düşmüş ve alacaktır. Müftü de Boşnak. bu mitingi yaptırmış. bu tezada ne demeli. Sinop'a intihap için gittiğim vakit bunu öğrendim.. hapsetmişler. Harbi Umumide epeyce Ermeni malı vurgun vurmuş. katil. rüşvet. fakat intihapta Mustafa Kemâl'in (. fakat her yerdeki gibi cahil idiler.. bir şey yapamıyor diyor. Sinoplu değildir. ehali aleyhtar. Her taraf kıyam halinde izmir'de millî kuvvetler cej..

. hem halkı memnun etmişti. bir kulp takamadı: Has (.dinlemediler. ne kadar iğfal edilmişlermiş.. Hamdi Efendiler vs. Bu mektuplarda eşrafa nasihat ettim.. Şehirli ve köylü Sinop'a toplanıyordu. Karılarına talâk-ı selâse ile vazgeçtiklerine dair yemin istedim.. pek telâş ettim. vatandan başka bir şey düşünmiyen hal . giderim. zekî. Neyse Zihni'ye mutasarrıf olmasını rica ettim... Ankara aleyhine kıyam edecekler. Dahiliye Vekili Recep dinlememiş... . O da istifa etmiştir. Kabul etti.. 29 göndermeyi taahhüt etmiş. Eline 8-10 mektup da verdim.. Yine olmuyor. Bin rica ile mutasarrıflığı kabul ettirdim. maaş azalıyordu. Akif e karşı müdafaa tertibi alıyor. «Sinob'un şerefine yazık olur.)larmdan Recep Zühti'yi Sinob'a mebus yaptı. Ben ise Ankara'da Maarif Vekiliyim. Onu da yaptılar. mebusluğu gidiyor. Zekinin şehirde eşraftan iki eniştesi (hemşirelerin kocası) var. Akif iptida bunu öldürtmeyi teklif ediyor. Akif adında bir namussuz zavallı. İçtik Yine iknaya devam ettim.adam) olsaydı böylece yazardı. baş ol!» dediler. Eşraf gelir bir tarafına. aksine üçüncü Millet Meclisine bu Akif i mebus yaptı. bu da Sinop için tarihi bir leke olacak. Akif'i de azarladım. pek namuslu. Ses çıkaramadı.. Kemâl. Mâni olduk.Sinop Çerkeslerini iğfal etmiş. Bitlis'te Kürt isyanını evvelce görmüş tedbirini söylemiştim.. Tehdide başladım... Bunlar iki kardeş ve Türk fakat bunları da iğfal etmiş. Galiba bunun içindir ki utanıp admı zikredemcmiştir..ı. size yazık olur» dedim.¦••¦. Nihayet yollarının yanlış olduğunu anladılar. Akif yalnız kaldı. Yine Ankara'da hükümet haber aldı Sinop'tan da bana malûmat geldi. iptida Tercüman Ahnıed'e uğradım. bilâkis o Dahiliye Vekili ağır bir ceza görürdü. Bunlar işleri. Hem eşrafı. Bunu Mustafe Kemâl bilir: (.. Artık mesele kalmadı.. millî davaya bir hatırı sayılır hizmet ettiğime sevindim. Zihni'nin dediklerini tamamiyle göstermiştir. Ve kendi eniştesi Doktor Şerafettin'i vazgeçmesi için istanbul'a Zekiye gönderdi. Beni de etmek istiyor. tertibi bana anlattılar: «Hazır geldin. pek yiğit sözü özü doğru ve pek dirayetli bir adam. Bu mektupta beni başlarına geçmek için istiyorlar!... yi de oraya davet ettim... Bu adamı çok severim. Ben de onlara vaziyeti anlattım. Hakkı.. Halis bir Türk.. Halbuki. Bana inanmak istemiyorlar. Sonraki Kürt isyanı.. «Değil sizinle olmak. Hem Sinop'un şerefini. millet menfaati aleyhine kaldıracak.. Sinop'a gittim. Mebus yapmasının sebebi şudur: Mustafa Kemâl Lozan'dan sonra namuslu hizmet görmüşleri birer suretle (. Bu onun için fedakârlıktı. Onunla Çerkesler ikna edilmiş demektir. Zavallıyı Fethi Bey dahiliye vekili iken Bitlis'e vali yaptı.. işlerini düzeltmeye başladı.... Derhal arabaya atlayıp Sinop'a vardım. Sinop'ta Cemal Bey adında bir Binbaşı şube reisi var. Âkife uymamalarını söyledim. Yanlış yolda olduklarını söyledim. Gitti. Yalnız bu adam Anadolu zaferini tutuyor. yalvardım. Sinop'ta eşkiyadan eser bırakmadı. Tereddüt etti.. Toplandık.. Zavallılar ne kadar gafil. Derdini dinler. Şimdi zavallı Kars'ta aç bir haldedir. Telgraflar yazdım. Gitti. vatan hizmeti dedim. hem bunların ve halkın kanını ve Ankara'yı yeni bir isyandan kurtardığıma. Akşam oldu. yerleşti. Türk Çerkeş birleşmiş Zeki İngilizler vasıtasiyle Sinop'a bir gemi silâh ve mühimmat I (*) Habislik ve sû-İ hal ile ilgili iki kelime metinden çıkartılmıştır. 30 AKİF DlYE BİRİ! .. Erzurum mebuslarından Binbaşı Zihni Bey var. Köylerden geçerken o adamlara bu mektupları vermeye başla dedim.. Ahali yalvardı. Ehali beşyüz atlı hazırlamışlar. Onu ikna ettim.. işini yapardı. Hüsnü Ağazade. ayağı çarıksız fakir bir köylü gelir. vaz geçtiler. Düşündüm: Oraya iyi bir mutasarrıf ister ki işi düzeltebilsin. deliller getirdim. Olmuyor. üzerinize gelecek fırkanın başında gelip sizi tepelerim» dedim. Halk yine fikrinden vazgeçmedi. Oradan bir saat mesafede olan Rasim Bey'in köyüne gittim. onu da bir tarafına oturtur..) ediyordu. işte Mustafa Kemâl'in yazdığı mesele bu ve böyledir. Herkes onu seviyordu.. Böyle iki tarafı birden memnun eden mutasarrıf asla görülmemiştir.Gitti. Beni vasıta etti. Başka devlette olsa bu zavallı aç bırakılmaz.

Raufu öldürmeye kalkıyorlar. bu adam zabittir. Şimdi Akif. fakat cinayet fena şey. gelirken yangın yerinden geçmesi lâzımdır. Sahte vesikalarla Rusya'ya limon yolladı. işte böyle nice vatandaşlar sırf bu hata ile can ve şereflerim kaybettiler. imha ediyorlar. Bu esnada Rauf Bey İzmir'e gidiyor. Maatteessüf böyle bir çok adamlar ittihatçılardan çektiler diye diğer tarafı tutmuşlardır. Paris'te soluğu aldım. hele. Zaten böyle vukuatı eksik değil. (Kaçmak) peşinde. O eski Akif derhal Mustafa Kemâl'ci oldu. böyle çok para vuruyordu. demiştim. Ferit Pa(*) Namus. Kendi bizzat bu tezadı yapmak (gafletinde) bulunmuştur. İşte o zaman halkın bir kısmı kıyamlar yapıp harici düşmanlarla uğraşıyor. Ben de yapamam. Bunun için karantina idaresinden bile tehditle sahte patent aldı: Fakat kan dökülmesi hiç hoşuma gitmez. Recep Zühti'ye çatmaya tevessül etmiş ve çatmıştı. Halbuki Rasim Bey son zamanlarda Âkife pek düşman olmuş. Bunu Akif kendi de bilirdi. Bununla büyük hıyanet etmişti. Ankara'ya Ali Fuat'ın yanına. deni. Aile hayatım bile söylerdi. O . intikam meselesi değildi. Recep Zühti'ye beni öldüreceğini vadetti. namussuz hırsız biridir. ben de yapamam. demiştim. işte bunun üzerinedir ki. Bin bir vatan meselesi. Halbuki o zaman cemiyetler. Herbirinde bir iki saat uğraşarak vazgeçirtmişimdir.ikinci şık doğru olsa gerektir. Karar verince de yapar. Demirci ve emsali çeteler Raufu istemiyorlar. Sivas'ta bir içtima yaptırıp reis olmak fikrinde. Harput Valisi Ali Galip de orada. Çok ihtiyatlı yaşamış bir adamımdır. Nemlizâdelerden beşbin ingiliz liralık bir çek getirmiş. fakat kimseyi toplamak mümkün değil. meselâ Gerze Ormanlarım almışlar. Sinop'tan hemen istanbul'a geldim. fakat sonra devletin Ruslarla bir işi olur da beni gönderirlerse ben milletin menfaatini Ruslara veririm. Ali Galib de Mustafa Kemâl'in tevkifi peşinde! Bu esnada istanbul da Mustafa Kemâl'i azlediyor. Eşyamı toplayıp. ittihatçılardan çok çekmiş biri idi. halk savaşa düşüp belediyeler protesto yağdırmışlardır. Mustafa Kemâl Amasya'dan Sivas'a gitmek. çünkü bunu istersem Ruslar verir. evvelki sahifelerden birinde halk hükümetin hıyanetinden gafil diyordu. Buna mükâfaten mebus yapıldı. Sivas'a gidiyor. Bir kısmı böyle iblisler tarafından iğfal edilip milli harekete muhalefet ediyor. Bense Mustafa Kemal'in ne olduğunu iyi biliyordum. Bu propaganda Ali Kemâl'in en büyük ihaneti idi. kendilerini kaybediyorlardı. Bunu anlayamadılar. Bunda Ali Kemâl'in Anadolu hareketini. O ısrar edince: «Yapamam. oradan da izmit mebusu Abaza Süreyya ile Sivas'a geliyor. Maksadım Akif i himaye değildi. bir kısmı da sessiz oturuyordu. Yirmibin liralık irtikâp yaptı. Bu Akif Lozan'dan dönüşümüzde idi. Bu hal ilk devrede Millî Kıyamın inkişafım çok men etmiştir. Ruslar bana vermezler. 17 ve 18) de münderic şifresinde Mustafa Kemâl. büyük mikyasta neşriyat ile İttihatçı hareketi göstermesinin büyük tesiri olmuştur. pek revaçta idi. bana gelmiş. Recep Zühti'nin himmetiyle Akif evvelâ Belediye Reisi oldu. O vakit öyle bir şeyi benden Prens Sabahattin de Ahmet Bedevi'yi göndererek istemişti. Bir akşam zevcem ve bir takım kadınlar kardeşimin refakatiyle komşuya giderler. öldürtmeye karar vermişti. kötü şey demiştim. Beni birçok ölümlerden bu ihtiyat kurtarmıştır. 31 şa'nın Ermeni muhtariyeti yapacağını Şark vilâyetleri halkının duyup istizah ettiklerini söylüyor. Ona. "Bize Rusya'ya yüzbin liralık mal ithaline müsaade alsın diyorlar" demişti. Hatta istiklâl madalyası da aldı. Şerir. Şimdi Ferid tarafını tutmuştur. Şahsî. Şimdi Mustafa Kemâl Sivas'ta duramıyor. Yahut bilerek hâindir . Rauf korkup kaçıyor. Yüzüm olmaz» demiştim. Yunus Nadi. Bunun üzerine Akif benden ümidi kesmiş. KONGRE GÜNLERİ Nutukta (Sh. Rasim benden hiç bir şeyini sak-lamazdı. Geçerken bir kurşun refikamla kardeşimin başlan arasından geçer. imha ve eşkjya ile ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. ihtiyat olarak geceleri sokağa çıkmıyordum. biz Rus sefirine sorduk. O vakit bu mühim bir ticaretti. demiş. iş iyice anlaşıldı. Böyle birçok adam yine hükümete ittihatçılar gelecek diye onları koruyor. Recep Zühti ile beraber vurgun vurmakta. Akif i öldürteceğini muhtelif zamanlarda iki defa bana söylemişti. Herkesin gözü Erzurum Kongresinde. Rıza Nur gelir söyler veya bir kart gönderirse müsaade veririz dediler. Sivas Mustafa Kemal'in aleyhinde. O da. Peki.O da Akif'i buldu. Nitekim Ali Kemâl'de ittihatçılık düşmanlığıyle vatan işini birbirinden ayıracak derecede dirayet gösteremeyenlerdendir.

Bu suretle başına belâ da getirdi. münakaşa çekemez bir (müstebitti). bu sebepledir ki. .Çünkü Deli Hamit köle takımından değildir. Kendisine olan muhalefetin şiddeti bu sahife ile bile anlaşılıyor.. Bundan ne çıkar. Fena mı etti? Geldi ya mühim olan budur. Kim vatana hizmet etmişse. Sade entrikaya kuvvet vermeli. Kendine kul. Bu da mı yazılacak şey? Belki de mühim ailevî zaruretler var. Sh. mim kor.. En kötü adamlar göstermeye çalıştı. O aralık koca bir millet batarken herkes müdafaa için karılarım. Bunlara tahammül eder mi? Sonra Refet'e yapacağını yaptı. 32 milli harekete çok hizmet etmiş biridir. Erzincan Nakşibendi şeyhi Fevzi. Kongre de olacak... Fırsatını bulursa yok eder. Bunu sahife 40 da nasılsa itiraf ediyor.âleti)dir. diyorsun ama. Kâzım Karabekir'le Hoca Raifi ikna edip bunların himmet ve nüfuzuyla girmiş... Ondan böyle sıyrılmak istiyor. Kongre 23 Temmuz 1335 de açılmış. çünkü onda aynı zamanda Selâhattin'in ingiliz gemisiyle geldiği var... Hem istanbul'a gittiyse yine gelmiştir. Olur ya İngilizleri aldatıp kolayca gelir.ve. o vakitten Rafet'le aralarında münakaşa olduğunu göstermektedir. Bunlar daha vaktinden.. paşa istemiyoruz» diye bağırmışlardır. 27) yine kendi itiraf etmek mecburiyetinde kalmış. hatta kim kendisine iyilik ederse. Canım bu iki adam mezuniyet alıp istanbul'a gitmiş.. Demek âzâ Mustafa Kemâl'in hususî emeller peşinde olduğunu o vakit pekâla anlamışlardır. Bekir Sami (Tokat Mebusu). Demek bir işi vardı. Rauf.. Bunu dcrcetmesinin sebebi. uncu sahifede Mersinli Cemâl Paşa (Küçük Cemâl) ile Miralay Selâhattin Bey'i (Çolak Selâhattin) batırmakla meşgul. O öyledir. evlenip yumuşak yatakta mı yatmak lâzım? Onu da yazıp zemmetsene be adam. Bununla umum vatan müdafaası için icabında muvakkat bir hükümet teşkili esası konup işlerin idaresi bir heyet-i temsiliye intihap olunup bu heyete tevdi edilmiştir. Mustafa Kemâl fikir.. «Hatta kordonlu insan. Trabzon Mebusu izzet. istediğine vasıl olmak mümkün.. reis de olmuştur. Orada hazır. reis yaptıklarını söylüyor. Hatta son satırlar ne kuvvetli ve ne aşikârdır. Heyet-i Temsiliyenin Vilâyet ve Sancakların intihap edecekleri azadan mürekkep olmasını teklif etmişlerdir ki. Neyse kandırdığı Rauf un gayreti. Veya bir tetkik yaptı. Bunlardan biri Gümüşhane Mebusu Zeki'dir. Bu yazıların içinde bilâkis pekâlâ... ismet (Sağır îsmet) hâlâ gelmeyip istanbul'da kaldı ya. Ve bunlara düşman kesilir. Sebebi de evlenmesidir. Amma ne ise usta davranıp ölümden kurtuldu.. Yazar mı? Çünkü ismet Paşa en sadık (. 29. mâkul fikirler var.. Trabzon Mebusu Servet.. Fakat onca yalnız kendi şahsı var. Hamit sonra alenen Mustafa Kemâl'e muhalif de oldu.. Erzuruma varıyorlar. Refet'i tezyif ediyor. Nutkunda Erzurum Kongresini kendi toplamış gibi gösteriyor. Sivas'a gir-mesi. Bu adamın âdeti böyledir. bunlar neşredilmiştir.. Sahife 24-26 da Rafet'in yazdıklarını tezyif ediyor. Ağustos'ta kapanmıştır. Pekiyi Refet imza koymaktan korktu. Nitekim öyle yapmıştır. hem pek namuslu insandır. Mustafa Kemâl Heyet-i Temsiliyye'nin her birini bir . nitekim evvelki sahifede de Raufu.oradan çıkması âni oluyor. üç gün sonra da istanbul'a gitmeyip istifa ettiğini setredememişsin. Biraz sonra Samsun Mutasarrıfı Deli Hamid'ide tezyif ediyor. Erzurum Müftüsü sonra mebusu Hoca Râif. hakk-ı mahz'dır. çocuklarını. Bütün bu sahifeler adam tahkir etmeğe münhasır. Sırası geldikçe göreceğiz. bunu da Ömer Fevzi'nin üstüne yuvarlamak için yazmıştır. Heyet-i Temsiliyye dokuz kişilik olup Mustafa Kemâl... Bir kısım aza Mustafa Kemâl'i kongreye bile sokmak istememişlerdir.kaçmak istediği vakit hep Şarka kaçar. 28 de Erzurumluların kendisini davet ve hakkında büyük muhabbet gösterdiklerini. âlet olmıyanları çekemez. fakat o vakitten çok evvel onlar bu işe başlamışlardır.. Sonra bunları da tepeledi. fırsatı gelince (tepeler) Bu esnada Rauf onun en iyi âletidir. Mutkî Aşireti Reisi Hacı Musa'dır. mebuslar o koca nutukda koyun kaval dinler gibi bunları dinlemişler. köle. Altı gün dinlenmiş!. Ruslar ile daima ve pek dosttur. Zeki sonra Mustafa Kemâl'in çok hakaretine uğradı. Kini de sönmez bir kindir. Halbuki öyle olmamıştır. Nitekim onu da aynı sahifede (Sh. İyi adamdır. Hapis de oldu. Halbuki Mersinli Cemâlde (*) Köle ve kötü işlerle ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Birtakım müfid kararlar verip bir beyanname ve nizamname yapılmış. bunlara birçok sahifeler hasretmiş. sırf şahsiyet. Onu neşrediyor. Bitlis Mebusu Sadullah. evlerini bırakıp dağlara kaçarken.

. Mustafa Kemâl bunu asla çekememiş. konferansa çağrılmış güya müdafaa diye Suriye'yi Toros dağlarından itibaren göstermek gibi bir coğrafi cahillik ve Türk menfaatine pek muzır bir ahmaklık gösterir. Kara Vasıf a hakaretler etti. (Biri sağ yanına öbürü sol yana bakardı.suretle dilgîr etmiş. Erzurum kongresi Ferit Paşayı istanbul Hükümetini telâşa düşürüvermişti.. körlük ve sersemlikle ilgili üç kelime metinden çıkartıldı..» diyor.îstanbul hükümeti kongreyi dağıtmaya ve azasını yakalamaya teşebbüs etmiş.33 söyler?!.. Sahife 42 ve 43 de karakol cemiyetini zemmediyor.. istanbul'a yollardı. içini çekerek bahsederdi. j-j . tarih gayri kabili itiraz bir suretle ispat etmiştir ki.. korkusudur. onu hapislere soktu.. Böyle eşek diplomat görülmemiş.. Hangi kudretle? Bir de hem itilâf devletlerine hoş görünmek istiyor.. Güya vilâyetlerdeki insanlar Erzincan şeyhi gibi imiş. Bu cemiyet Anadolu'ya adam kaçırmak millete ümid vermek gibi bazı hizmetler yapıyordu.hiç yazmamıştır.. Söndü. Karabekir İstanbul'a dayatmıştır..... Bu hususta her tarafa emirler vermişti....Bunlarla Türk Milletinde yalnız bir tane adam. Hem de bu potu kırıyor! minelacâib.. Eğer Erzurumda kumandan olan Kâzım Karabekir. Sonra hikmetini öğrendik: Mevki-i hırs. ci sahife badeheva.. Halbuki Türkiye'de Harb-i Umumîden evvel Ermeni istatistikleri bile -ki pek mübalâğalı idi. Nutkunda olsun bu kıymetli hizmeti bir defa zikredivcrseydi ya. Suriye'yi Toros . hadi Salahattin fakat bir sürü insanlar mı? Yoksa Mustafa Kemâl mi? Bu esnalarda Sadrazam Ferid Avrupa'ya. Ali Fuat. Yanına Heyet-i Temsiliyye diye kıymetsiz ve kendi gibi birkaç kişi almıştır. Öyle kızardı ki. Şaşardım. Bu adam buna niye bu kadar kızıyor.. iş oldu bitti. Sade Rauf ve Bekir Sami ile Sivas'a dönmüştür. Kâh Rauf. Nasılsa idam edemedi. Bu işlerde kim haksız? Hadi Rafet. kâh Rafet ile ve daha bütün temasta bulunduğu adamlar ile olan bu haller. büyük meselelerde muvaffakiyet için kabiliyet ve kudreti lâyete-zelzül bir reisin vücudu elzemdir ilâh. Bu ne.. Yine bu sahifede kendi için «Efendiler...halbuki her vilâyette bence yüksek tahsil görmüş dirayetli insanlar vardır.hepsini yakalar. 34 mevcut olduğunu söylüyorlardı. kâh Salahattin. vatansız biri olsaydı.birbuçuk milyon Ermeni (*) Şarlatanlık. Amma hakikat şu ki. denmiştir.derhal yıkmak için teşebbüs etmiştir... bağlar. sonra mecliste ikinci gurubun teşekkülüne sebep olmuştu....... ve. millî cidalin muhtelif buhranları esnasında en mühim ve felâketli zamanlarda Mustafa Kemâl kaç defa Ankara'dan kaçıyordu da ne güçlükle önüne durabildik. ne vahim hatalar yapıyordu da önünü aldık. kendisi hükümsüz kalır.Sonra teşekkül eden Hürriyetperver Cumhuriyet Fırkası da teşekkülü menşeini yine bu zamanlardaki ihtilâftan almaktadır ki. uzaklaştırmıştır. Hele Fas'a kadar neden ve nasıl istiyor.. gözleri (şaşı) olurdu. Mustafa Kemâl'de bunların içinde giderdi: Zavallı bunların mükâfatını Mustafa Kemâl'den pek iyi gördü. Bu adam herkesi kör âlemi sersem mi sanıyor? Ama böyle sanan kendi.) Bu çok kızma alâmetidir. Bunu Mustafa Kemal kabul edemiyor. Babası hakkındaki rivayetlere bakılırsa kendisinin Türklüğü de şüphelidir. fakat Mustafa Kemâl'in kini sönmedi. Rauf. Bunu teşkil edenler Refet ve Rauf müstesna diğerleri ve Erzurum mebuslarıdır. Sebebi Bunlar baş olur. Kastı idamdı. Sarhoş olunca da böyle olur.. onun da Mustafa Kemâl olduğunu başka dirayetli insan bulunmadığım ispata çalışıyor. asılsız kibri gurur ve hırsını örtmek için yazılmış satırlardır. 41.!. Bazı böyle şeyleri -ki pek çok.. Sonra buna zamimeten «İki milyon ermeni öldürdük» demiş. Sırf bundandır ki Kara Vasıf a sönmez bir düşmanlık bağlamıştır. mümcssisleri Kâzım Karabekir. ama bilmem neden yapamadı? işte tâ bu gözlerde başlayan. Buna mukabil ise Fas'a kadar devletin mevcut bir hukukundan bahsetmiş. kâh Kara Vasıf. Mustafa Kemâl bundan bana ve herkese aklına geldikçe. Sırf bu garezledir ki. Bir insan bunu kendi için nasıl ..Bunu da yalnız kalıp keyfe ma yeşâ hareket etmek için yapmıştır. namussuz. Rafet ilah..

Mustafa Kemâl'e kâfi. padişah damatlığı. Hâmî.dağlarından farzetmek Fransızların ekmeğine yağ sürmektir. Eşkıya önüne çıkmış. Bu adamları cidden tebrik etmelidir.. keyfi gibi hükmetmek istiyor. öteden beriden gelmiş birkaç murahhas ve hiçbir sıfatı haiz olmayan Hüsrev Sami gibi bazı adamlar var.. Talih. «Re'sen bir şey yapma.. Kendi iştirakini iptal için böyle diyor. Kâzım Ka-rabekir'de itiraz ediyor......... (Ali Fuat'ın babası) Rauf..soymak için vurmuş deyip geçti. kendi namına tamim neşretme. Mektup yazılıyor.. Sonunu düşünüyorlar. azimsiz insanlarmış. Sivas'ta Mustafa Kemâl.. Mustafa Kemâl bugünkü zulmünü soygunculuğunu. Müzakereler oluyor. Yine riyaset meselesi çıkıyor... Bosfor'dan Karadenizin dalgalarına atılıp teslim ediliyor.... nefsülemre muvafık teklifler yapıyorlar. O zaten Erzurum'da alacağım aldı.. manda lehine. Bu itirazı en ziyade yapan Trabzon mebusu Servet'tir. Nitekim her taraftan itirazlar yağıyor.illâ reis olup... Bu millete bir kara gün daha yazmış imiş. Âdeti böyledir. Ekseriyet oldukları halde Mustafa Kemâl'i hırsından mahrum edememişlerdir. Zavallı coğrafya böyle siyasî maksatla tahrif edilir. Derhal istirahat vesilesiyle celseler tatil ediliyor. Halbuki Anadolu eşkiyası vurmadan soyar.. Mustafa Kemâl nutkunda «Bu mektubun gönderilip gönderilmediğini hatırlamıyorum. Bir de alâkadar zatlar ve orda bulunanlar yazmalıdır. Bu zatın arkadaşı İzzet de böyle İzzet bir müddet sonra Samsun'dan Ankara'ya gelirken Havza civarında yolda öldürülmüştür. Halbuki bu müzakereler usulü dairesinde ve meşru değildir. 82) çocukça aldatma mugalâta ve kendi imzasını koymak için bir ısrardır... Rivayete göre arabadan eşkiyaya silâh atılmıştır. Rafet. Derken Sivas'ta taslak halinde bir kongre olabiliyor. Bekir Sami. nazırlık. Rauf. Arabadaki adam müdafaa yapamaz... işte bugün. Türk Milletinin hem halâsı hem vefatını yazmıştık. resmi fuhşunu yapamaz.. Nihayet Amerika'dan Türkiye'yi tetkik için bir heyet davet edilmesine karar veriliyor.. istemiyorlar........ manda aleyhine söz söylüyorlar... Sonra Büyük Millet Meclisinde de daima böyle yapmışlar. gökten ayak ucuna düşmüş bir kudret oluyor. Sürgünlük buna hırsının tatmini için en müsait bir meydan.¦. Heyet-i Temsiliye karar versin..» (Sh. karışık. Bu. Müdafaa görürse vurur. imam bildiğini okur. İsmail Fazıl Paşa. (bir kelime okunamamıştır) atıp kırdığı. Cami. Dalgalar bu odun parçasını. Ekseriyet mandacılarda... Bunda bil-miyerek Kâzım Karabekir'in de Rauf un da büyük bir mes'uliyet hissesi vardır Millet düşmanlarla uğraşırken içte Sivas'ta da riyaset entrikaları kaynıyor.. sürülüyor. Tatil edince azayı hususi görür... I (*) Bir şahıs ve bir il İsmi metinden çıkartıldı. böyle vak'alar esnasrnd asivrilen şahıslar hemen umumiyetle tahakküm ve istibdat yapıp milletleri kasıp kavurmuş-lardır. Meşru ve alenî surette . bu millet inim inim inlemezdi... Muvaffak olsalardı..... Riyaset için birer hafta her azanın sıra ile reis olması ve riyasetin tecridi gibi gayet makul.'a atıyor... Oldu.. Yahut Mustafa Kemâl'in entrikadaki meharetine mağlup olmuşlar.. Ve makul nasihatler veriyor.Hoca Raif. Zaten Suriye'ye bu hududu Fransızlar veriyor. Etrafındaki zayıf insanlar» entrika kuvvetiyle dağıtıp reis oluyor. Bekir Sami. içtima-lar da onun usulüdür.. fuhuş ile meşgul bir sahış. Millet can kaygusuyla her yerde düşmanlarına karşı canım dişine alıp ayaklandığı vakit İstanbul'da hırs.. Diğerleri bunun hırsını biliyorlar... Bunlar bir harisin işine gelir mi?!... Zaran yok.17) Müsveddeyi yırtınıştır.. O nama yap!» diyor. Bu.. Bu neticeye göre manda demek.. Mustafa Kemâl kendi rivayetine göre bunu istemiyor. En mühim zalimler böyle yetişmiştir..larla kendi istediğini terviç ettirmeye çalışır.... Kara Vasıf. 35 SİVAS'TA MANDACILAR KİMLERDİ? i Sivas Kongresinde manda meselesi uzun münakaşayı mucip oluyor. bir gün bir sahile attığı gibi bunu da. Bunların teşkilâtını ve bu babta Mustafa Kemâl'in neşrettiği vesikaların doğru olup olmadığını bilmiyorum. Bursa murahhası Ahmet Nuri. Kâzım Karabekir'e bu babta verdiği cevap (Sh. Onunla herşeyi yapmakta kendinde salâhiyet buluyor.. fakat kudretsiz.. Tarih bir misâlini göstermiştir ki..

fikrine uymazsa kendisi istifa etmek lâzımdır.) gayretiyle neşriyat yapıp. Bunlar Türk lehine rapor verdiler.. iyice tafsilât veren Mustafa Kemâl nutkunda bunu üstü örtülü geçiyor. Hem Fevzi böyle şeye ne karışıyor. Gördük ki.134) Bu mazeret teşkil etmez. Bu adamlar mallarını cidden iyi biliyorlarmış. Sivas Kongresinde Mustafa Kemâl'e ileride hiç bir memuriyet kabul et-miyeceğine dair yemin ettiriliyor.. Ali Galip Halep'te soluğu(*) Yalan... Güya Başvekilliğe Fethi ile Kâzım Karabekir münasip görülmüş. Mesele sırf Karabekir'i de başvekillik kabulüne tama ettirip kendisini yeminini bozarak Meclisi. Bu sebeple ilk Millet Meclisinde "f" nin üzerine iki nokta koyarak bu adama Kuzu Paşa adını koymuşlar. Meclisi de toplar. softa. istanbul'daki münevverlerin. Avrupa Amerika mümessillerinden mürekkep bir heyet izmir'e gitti. Uşak gibi hizmet etmiştir. (Sh. Tabiî çizmesini çekiverenler gibi uşak değil. Bu rapor bizim Türk tarihinde dercedilmiştir. 1335 yılı Eylül iptidalarında aradaki muhabere. bu hizmeti zavallının idamına varmıştır. bu babta ısrar eden Kâzım Karabekir'in de başvekilliğini kabul ettiğini söylüyor. Bir defa bir adamın ben daha iyi yaparım demesi delil olamaz.. siyasi âlet yapıyor. Ferid Paşa hükümeti Mcbusan Meclisinin intihabı için her tarafa emir vermişti. Halbuki madem karardır.. siyasî uşak. Yemininde. Hintliler bizimkilere kurşun atarken mahsus havaya sıkıyorlar. Ali Fuad Eskişehir'i kuşatıyor. mevcut Rumların da son asırda Yunanistan'dan gelmiş olduğuna dair neşriyat yaptılar. Tevfik Rüştü'de Kiraz'ın evrakını çalıp Ali Fuad'a kaçıyor. Milli harekete iştirak etmeyen vali ve emsali hakkında şiddet tatbik ediyor.» diye bize ve herkese propaganda yapardı. ele alırsa tamamdır. Karabekir'e başvekillik değil. Amerika mümessili Amiral Bristol bu heyette azadır. bu Yunanlılar'm İzmir'de Türkler'e yaptıkları katliâmlar oranm teknik vaziyeti hakkında tetkikatta bulunmak üzere.İkisinden birinin tercihi için Fevzi Paşa'yı hakem tâyin etmiş. Bunda maatteessüf diğer gayet vahim bir şey görülüyor: Askerleri siyasi entrikalara karıştırıyor. Orduları ele almıştır. hain olmaktan kendi kendisini beraet için. Bir kısmı da bunu az görmüş Öküz Paşa derler. Harbiye Nazırı Süleyman Şefik ve Dahiliye Nazırı Âdil'in emri ile Sivas'ı basıp Kongre azasını tevkife memur edilmiş ve Sivas'a vali tayin olunmuş idi. Yani başvekil tayininde Erkan-ı Harbiye Reisini Hakem yapıyor. imiş. tehdik. Bu esnada Ankara valisi Refi Cevad'ın babası Muhittin Paşa tevkif edildi Nasıl olduğunu evvelce yazdık. gülerlerdi. . dolan. demiş Fethi'ye vermiş. Fevzi Paşa bu adama her entrikasında kuşu gibi âlet olmuştur. İngilizler de Hanzâdeler vasıtasiyle Kürtleri ayaklandırmaya çalışıyorlar. izmir'de nüfus tetkikatı yapan ingilizler de ekresiyetin Türk olduğuna. millî ahrar ilah. Bu esnada Ali Fuat Kolordusu dahilinde icraatta. Onu Karabekir de diyebilir ve derdi. 36 nu alıyor. hiçbir şeyi vereceği yoktu. münasebet de kesiliyor. Bu suretle Heyet-i Temsiliye ile istanbul'un arası büsbütün gerginleşiyor. millî cemiyetlerin (millî kongre. Hamdi Eskişehir'e geliyor. Mustafa Kemâl bunları ve Harput Valisi Ali Galib'i tevkif için oralara emir veriyor. Mustafa Kemâl intihabı Heyet-i Temsiliye'ye rabtedip kendi avucu içine almak. Cumhurreisliklerini almak için mazur göstermek için tertib ettiği bir desisedir. Kuvvetin çoğu Hintli asker. Ufak bir çarpışma oluyor. Böyle hırsızlama işleri Büyük Millet Meclisi ve Hey'et-i Vekile kararları hakkında yüzlerce yapmıştır. Fethi de ben daha iyi yaparım.kendi-ne muti ve âlet bir meclis toplamak için gayrete başlıyor. tezvir ve entrika ile ilgili beş kelime metinden çıkartıldı. Ta iptidadan beri hergün Karabekir aleyhinde «Aptal. Bir vaiz vazettiğinin aksini yapıyor diye halkta öyle mi yapsın?. namuslu adam için onu icra..istediğini yapamazsa o istemediği kararı gayri meşru ve gizli surette iptal eder. Kuzu Paşa der. Hint askeri çekiliyor. istanbul Ali Fuad'ı azledip yerine Kiraz Hamdi'yi (Hamdı Paşa) tayin edi yor. Bu mesele böyle değildir. Sebebi Kırşehir Mebusu Rı( za'nın hizmetini söylememektir. Bu gibi şeyler de lüzumsuz. Tevfik Rüştü de istanbul Hükümetinin adamı olarak Kiraz'la beraber oraya gelenlerdendir. Bunlar kaçıyorlar. onlardan birkaçını bir ingiliz zabiti ile oralara gönderiyorlar. Çok teessüfe şayan ki. eşek ilah. Eskişehir'de İngiliz askeri var.

Hindliler bize birçok para yolladılar. Zabit gelmişken Rus Konsolosunun kalmış eşyasından kıymetli halıları alıp gidiyor. Mecusî Hintliler de bunlara iştirak ettiler. Millî kıyama iştirak eden ve Samsun'dan kaçıp gelen Osman Bey'i (Mebus Necmi'nin kardeşi) tevkif etmek istiyor.tngiliz Başvekili Lloyd George da «Anadolu ve Trakya'nın Türklerin anayurdu ve atalarından kalma mirası olduğunu» itiraf etmişti. Türkler aleyhine büyük bir düşmanlığa başladı. Yarım milyon ingiliz lirası kadar olan bu paraya da Mustafa ne diyecek ki. «Türkiye'nin bir karış toprağına dokunamayacaksınız» dediler. Samsun'dan Soldors adında bir ingiliz zabiti Sinop'a geliyor. ingiltere aleyhimizde daha hafif harekete mecbur olmuştur. fakat mütareke olunca İngilizler işi değiştirdiler. Bu mesele her şeyden mühim olmuştu. siz Almanya ile harb edeceksiniz» diye kandırdılar. el'an kendi yed-i ihtilas ve sirkatindedir. Hilâfetin hiç bir faydası yok diyen Mustafa Kemâl buna ne diyecek? Bu babta çalışan Hind Komitesi (Hilâfet Komitesi)dir. Nihayet Hindistan Vali-i Umumisi (Montagü) de halkın arzusunu teyiden ' İngiliz Kabinesine bildirdi. Fransız Başvekili Klemanso da böyle. ittihatçılar o vakit bir takım eşrafı bilhassa Salim Efendizâdeler'i hapis ve nefyetmişlerdi. Şevket Ali. Mütareke olunca Hintliler İngilizlere «Siz bizi aldattınız. Ahali o adamı köylere kaçırıyorlar. Hükümet konağına oturup ahaliyi tehdit ediyor. Lloyd George Türkün en büyük düşmanı kesilmişti. Nasıl yapabilirler?. Meşrutiyetin iptidasından beri bu böyle idi. Orada da bir yolsuzluk olamamıştır. ' Harb-i Umumide aleyhimize silâh istimal etmelerine ve bize yardım etmemelerine gelince -ki Mustafa Kemâl'in hilâfet aleyhine yegâne silâhıdır. her yerde Türkiye aleyhine kullandılar. O zaman Harb-i Umumi neticesi millet kamilen ittihatçı aleyhdarı olmuştu. Rafet oraya gönderilmiş ise de daha varmadan Cemâl kaçmış.. her parçayı bir devlet alacak. hilâfetin faydası oluyormuş. HÎND ASKERLERİ VE HİLAFET MESELESİ Hindu hareketleri ile herhalde ingiltere hükümeti üzerine lehimize büyük bir tesir yapmıştı. Ingilezler bunları «Hayır. Türkiye parça parça taksim olunacak.aşikârdır ki. Çünkü hür ve müstakil değil. Bu suretledir ki. Mecid ve emsalidir ki. Hint de büyük bir hareket başladı.Ingilizleı Merzifon'daki kuvvetlerini de Samsun'a çekiyorlar. Bunun müsellah şa\ hışlan Mehmet Ali. etmediği takdirde kendisini tevkif edeceklerini söylüyorlar. Bu para macerasına tekrar geleceğiz. 1 edemezlerdi. Lloyd George sıkışmış idi. bu işin de başında Rasim Bey var Akif in iğvaasmdan evvel Sinop ahalisi işte böyle. Hükümetin önüne toplanmağa başlıyorlar. Eskişehir'de de vâki olmuştur. Bunlar Halife ile yâni Türkiye ile harb etmiyeceklerini söylediler. Fakat yine aldırmıyordu Montagü'nün raporunu İngiliz nazırlarından biri matbuata verip neşretti. Kastamonu halkı şiddetle ittihatçı aleyhtarı idi.. Demek ki. Fakat ona hiçbir şey dinletemiyordu. işte Hindliler'in bu yardımlarından biri de Türkiye'ye getirilmiş olan Hind askerlerinin Türk'e karşı silâh istimal etmemeleridir ki. Harb-i Umumî sonlarına doğru Alman BaşvekHi Bedman Holveg resmî bir nutkunda Türklerin büyük bir hayatiyete malik olduklarını göstediklerini söylemişti. Bir aralık Konya'da Vali ve Ferid Paşa'nın adamı olan Cemâl mahpusları silâhlandırıp millî ha' rekete karşı gelmek istemiş. Halbuki ingiltere Askerî Partisi Türkiye hususunda Lloyd Geor37 ge'dan başka türlü düşünüyordu. Bu da 1 büyük bir gürültü ve o nazırın istifasını mucip oldu. Irak vs. Lloyd George sözünü derhal unutaverdi. Ve ingiliz zabitine hemen Sinop'u terketmesini. Lloyd George bilhassa Venizelos'un tahrikine kapılmış idi. Halife aleyhi ne harbettirdiniz» dediler. Bu halk bu sefer de Mustafa Kemâl'i ittihatçı zannederek millî harekete muhalif bir tavır alırlar. İngilizler Harb-i Umumide çok Hintli asker kullandılar. millete sarf etmemiştir. Hatta Sivas'ta kongrede Mustafa . Venizelos bunları türlü türlü yalan ve düzme şeyler ile kandırıyordu. Alâ şeyler.

. Harbord'u gczdiriyorlarmış. siz hükmedin. Meselâ bir kedi ne kadar sağ olsa ve gayret etse bir arslanı parçalayabilir mi? Vaziyet ve zaman yardım eder başka. Galiba Miralay Osman Bey'i de tepeledi. bilhassa Çankırı ve Kastamonu arasında öküz. ERMENİ MESELESİ Harbord'a ait bana Erzurum'da bir menkıbe söylediler. Erzurum'un etrafında geniş ve birçok mezarlıklar var. Sonra diğer zabitler toplanıp Osman'ı kurtarırlar. Bu heyet AnıerikaMar'a Anadolu'da bir Ermenistan ve Ermeni olmadığını. Bu hal bu yolun ehemmiyetini. Yağmur var. Bir kadın da sırtında birkaç aylık çocuğu ve kağnısı ile gelmiş. bu yolda edilen emek ve çekilen zahmetleri. Ben bu yolu millî kıyam esnasında 8-10 defa geçtim. lüzum kalmadıktan sonra bu Cemal'i de tepeledi.. Çamurda. at iskeleti üc dolu idi. Zaten Abdülhamid'in de hafiyesi idi.v Kemâl'e de ittihatçı olmadığına ve olmıyacağına dair yemin ettirmişlerdi. Küçük bir yer Generale demişki: «İşte tarihî ve maddî şahit. Çünkü söyledikleri sözlerde mantık bile yoktur. İhtiyar bir köylü. Galiba General Mustafa Kemâl'le alay etmiş. Bir milletin sağ olması ve fedakârlık etmesi adem-i muvaffakiyeti giderebilir mi? Mesele kuvvet ve kudret ölçüsü ve vaziyet meselesidir.» demiş. Vali Vekili ve Jandarma Kumandam birleşip Osman'ı hapsederler. Oraya cephane taşıyayım. mermileri örtmüş kendisi sırsıklam. ben de bu uğurda ölelim. paltosunu çıkarmış. Her otuz adımda bir iskelet yatıyordu. Sonra buraya sabık Kütahya Mebusu Cemâl Bey vali tayin ediliyor. Sivasta Mustafa Kemâl'le görüşmüş. Kadın ağlamış ve: «Bırakın! Bunun babası gâvurun karşısında öldü. buralarda bir . O da «. Kastamonulular muhalif vaziyette olduğundan Ali Fuad oraya Miralay Osman Bey'i gönderir. Mustafa Kemâl Defterdar Kör Ferid'i Vali ' Vekili tayin eder. Bir kağnı iki büyük top mermisi nakledebiliyor.103) demiş. Bu memleketin asırlardan beri Türkü mü çokmuş. Bunlar asırlardan beri mevcut mezarlıklar.kar kıyamette bu Türkler bu yolu bin kere geçmişlerdir. Ermenilerinki ne kadar? Şimdi ben söylemeye-yim. Cemâl ve Osman cidden büyük gayretler ve fedakârlıklar göstermişler. Kimbilir ne kadar da adam ölmüştür. Demiş: «Bunlar Türk mezarlığıdır. mühimmat. General ona: «Ya muvaffak olunamazsa» demiş. işler bittikten. Yine bu esnalarda Amerikalı General Harbord Ermeni meselesini tetkik etmiş. Onlar tabii gömülü. Yol Ankara'dan inebolu'ya kadar. istanbul'un casus38 lan bu yol ile girmek istedikleri gibi İstanbul'dan millî harekete iştirâka gelen insanlar. Şu mübarek Türk mermiyi canından ziyade düşünüyor. Biri toplayıp yazsa. istanbul ile tekmil muhabere ve münakale kesilince İnebolu yegâne ve mühim bir iskele olmuştu.Arabada yanında Erzurum Belediye Reisi varmış. ¦)¦' KURTULUŞ SAVAŞI GÜNLERİ Bu yollarda giderken mühimmat nakleden kağnılara rastgelirdim. Harbord «Bunlar ne kadar çok?»dcmiş. Bu da. kağnıları toplamışlar. Kastamonu'da birşey hikâye etliler. Er-menisi mi? Bu memleket hangi millete aittir?» General tereddütsüz «Türkün» demiş. Gözlerimden yaş geldi. Türklerinki ne kadar. Belediye Reisi zeki ve ince adammış. Nihayet Muhiddin Paşa oraya kumandan olmuş ise de Mustafa Kemâl'e jurnal göndermekten başka birşey yapmamıştı.Hiç bırakır mı? Çünkü vatana hizmet yapanlardandır. verilen kurbanları gösterir. Nakliyat kağnılar ile bu yolda oluyordu. i Millî harekete büyük hizmetler etmişlerdir. Herkes acımış «Kadın sen köyüne git!» demişler. Cephane gelmiş. O da bu sefer Vali Vekili ve Jandarma Kumandanını tevkif eder. Aynı zamanda oradan birkaç defalar asker tertip ve talim e-dip edip cepheye sevketmişlerdir. Şim39 di size Ermeni mezarlığını da göstereyim» Götürmüş. Bu Türkte bu hamiyet nedir? Millî harekette böyle menkıbeler binlerccdir. Zavallı açlık içinde deli olup öldü.Millet berhayat oldukça ve teşebbüsat-ı fedakâranesine devam ettikçe adem-i muvaffakiyet mevzuu bahis olamaz» (Sh. Anadolu'yu geziyor. Orada da morfin kaçakçılığı yaparken yakalandı. Sonra Mustafa Kemâl her şeyi kendi yapmış oluyor. Cemâl bu işi gayet güzel idare etmiştir. Sonra Mısır'a sefir oldu. silâh ve emsali de hep buradan geliyordu. General onun bu cevabını Mustafa Kemâl'e göre takdir ile karşılamış. Bu hususta malûmatım yok.

sahih zannedilmiş. Bu nutukta sade gurur ve öğünme var... Artık herşey bitiyordu.. istanbul'un millî gayeye itaat ve o yolda yürümesi şartını koş. Bunun da öyle. bütün Ermeniler'e yiyecek. Bu esnada istanbul Anadolu ile müştereken çalışmak için Kerim Paşa tarafından Ali Fuad'a ve onun vasıtası ile Mustafa Kemâl'e müracaat ediyor.Artık Ermeniler'i eskisi gibi himaye etmiyorlar. Amerikalılar da Ermeniler'e karşı büyük bir teveccüh hasıl olmuştu. istanbul galip gelmiş millî tayam bitmişti. Bu halde Bolu.Ermenistan yapmak haksız olduğu gibi mümkün de olmadığını söylemiştir..Demek ki bu adam vatanın kurtulmasını değil kendi şahsi kuvvetini düşünüyordu. Bereket versin ki. 40 dır. O vakit Amerika.. Böyle her âdi vesileden bu babta istifade ediyor. Ferid Paşa ise hiç böyle bir teşriki mesai istemedi. vatan ve millet kurtuluyor.. Bu bir hata(*) Deli mansı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. Konya ilâh. elbise ve çamaşır dağıttılar. ingiltere ve Fransa'da bu hususta aleyhimize yüzlerce risale ve makale neşredildi. hastaneler açtılar. şükran-ı nimet olarak tepeliyor.. Bunlar namuslu adamlardı. istidadının fevkalâde olduğunu söylüyor. Bunu da bu iki şahıs yapıyor. protestan ve bunlardan da papaz olan Ermeniler yıllardan beri Amerika'da gayretli ve hummalı bir propaganda yapıyorlardı. Erivan'da Amerika'dan gönderilen heyetler. Amerikalılar da Ermeniler'i ve hakikati anladılar. Taşnaklar artık Amerika'da para toplamıyorlar. (. hakemler darüleytamlar. Zamanla bunlar yer tutmuş. Millet birbirini kırmaz. bu Merzifon vesâir Amerikan Kolejlerinde okuyup. Şimdi bu vaziyette görülüyor ki. Halbuki. bu kadar kan dökülmez. isyanları belki olmaz. Bolu isyanında kumandanlarımız.Bunları basan millet parasına da yazık demedi. Kayseri'de. BOLŞEVİKLİK MODASI VE YEŞİLORDU . bununla iftihar edip. gönderdiğimiz takviye kuvvetleri mağlup oldu. Yine ayıların kırk türküsü varmış hepsi de ahlat üzerine imiş mazmunu. Hiç bir tane de kusuru yok. Baktılar. Bunların hepsi de bu papazların raporuna istinaden yazılıyordu. Yine bu sayede idi ki. işler daha yolunda gider. Yani Amerikalılar Ermeniler'e milyonlar sarfettiler.) bu adam. Hep medhi ve gururu. (sahife 104) Kendisine böyle tarikat-lerce yüce bir paye verdiğini zikretmeden geçmiyor.. mümtaz bir yaradılışı olduğunu isbat için. Hayır. Nihayet üç gece uyumadık. Mustafa Kemâl istanbul ile teşriki mesaiyeye hiç yanaşmıyor. Erzurum'da. Canlarım kurtarabildiklerine yine şükretsinler.. Kars'ta. Türk Milletinin ölümü hayali gözümde sallanıyordu.. Ölümden kurtulan bu heyet bunu imzası altında neşretti. Dünyada her şeyin hakikati bir gün olur meydana çıkar. hastalarım topladılar.. Tuhaftır Kars'a bizim askerin gideceği zaman Ermeniler oradaki Amerikan heyet ve doktorlarını öldürmek istediler. Ermeniler'in mazlum istiklâle lâyık olduğunu Anadolu'nun eski asırlardan beri kendi öz yurtları bulunduğunu. Bu da sırf Mustafa Kemâl'in âmir-i mutlak kalmak hırsından dolayı idi.» diyor. Merzifon'da. yanaşır mı? Sonra âmir-i mutlaklıktan düşme ihtimâli var. Düzce. Bu sayede Mustafa Kemâl de şahsen nice nimetlere konuyor.. dirayetine göre herkese bir unvan verirdi. Halbuki bu teklifi yapan hükümetler Ali Rıza ve emsali kabinelerdir. Bunlar olmasa idi. Türkler zâlim olup mezhep hürriyeti vermediklerini. Bizim ordu yetişip kurtarmıştır. Ayı'nın kırk türküsü varmış hepsi de ahlat üzerine imiş. Amerika Türkiye'de bir Ermenistan teşkil ve himaye etmekten vazgeçmiştir.. fakat hepsi de Mustafa Kemâl'in meddabı. Kabul et.. Bunlar neticesindedir ki. hırsını tatmin ediyor. Bunları dinletmek için mebuslarının ömürlerine acımıyor. Rafet'le Çerkeş Ethem yetişti işi kurtardılar. kabul ederlerse bu suretle kuvvet elbet artar. Müslümanlığın Hristiyanlar'ı kesmeyi sevap yazdığı Türkler'in Ermeniler'i katliâm yaptıklarını söylüyorlardı. Nihayet! Kaç yıl var ki. Bana da "Kutb-ül-aktab" derdi. Hatta Harb-i Umumîde Ermeni katliâmı diye ilk yaygarayı koparanlar yine bu Ermeni Protestan papazları idi. kuvvet heder edilmezdi. Neler yazmadılar. Ermeni çocuklarım. Halife orduları tertib edilmez. Tabiî bütün bunlar Ermeni aleyhine Türk lehine tesir yapıyor. Lozan Muahedesi'nden beri dalkavukları da aynı şeyi yapıyorlar. mütakere olur olmaz.. Zaman geliyor. Muşta fa Kemâl bu muhaverede «Abdülkerim.

. Güya ordu Azerbaycan'dan geçip.. Namuslu bir kabine istiyor. «Yecüc. Ferid Paşa kabinesi düştü yerine Ali Rıza Paşa kabinesi geldi... Bizde Ankara'ya gittik.. istemiyor. İlk hamlede Şark vilâyetleri ehalisinde Komünistliğe büyük bir muhabbet uyandırılmıştı. Kâzım Karabekir de bu fikre yatmış. 173). Bunu kendi de biliyor. Daha belki sandalyelerine bile oturmadılar. Sonra Bolşevik aleyhtarlığına dönmüştür. Kendisi de asker. Keza Baha Sait admda biri Rusya'da Bolşevik olmuş. Kerim Paşa ile olan muhaberesinde bunu kendi dirayeti olarak gösteriyor. Manastırlı Baha da o esnalarda Azerbaycan'da. Derken. Halid'i ilah. Hâlâ Sivas'ta hep İstanbul Hükümeti ve padişah ile uğraşıyor. Hakkı var. Nutkunda Mustafa Kemâl. Pekiyi ama. ora ile temasa girmeye çalışıyor. Bunun adını da Yeşil Ordu koyuyor. Mustafa Kemâl. Be adam Rafet eğer alçaklık ettiyse adamın köküne kırağı mı girdi. Tehlike Ankara'ya yaklaştı.. emsalini meclis açılınca Divan-ı âlî'ye verin!» diyor. Hattâ ordusunda rütbe ve nişanlara dair Bolşevikçe bazı tadilât yapmış. Ruslarda bilittifak Erzurum'a dönmüş. Şark cephesine aksettirilmiş oradan Anadolu'ya yayılmış idi. Bu Şark cephesinde hapsedilmiştir. Millet Meclisi toplandı... Derhal oraya koşacağına Erzurum'a kadar gidiyor.. Bakalım. Bursa'ya da girdiler. Adamlar gönderiyor. Bedri. Onun vatan meselesiyle alâkası ikinci derecededir. Mecliste kıl-û kâl oldu da Mustafa Kemâl bu cepheyle meşgul olmaya başlamıştır. Bu yeni kabine mevkiye gelir gelmez onunla da kavga aramakta olduğu görünür. Yalnız o şiddetle komünistlik aleyhinde.. mademaki daima fenalığım görüyorsun. Fakat Mustafa Kemâl bu yalnış fikre saplanmış hâlâ ısrar ve devamda. Kendini topladı. Halinde bir zaptı rapt görünmüyordu. Şark mıntıkalarımız komünist yapılmak isteniyordu. Ruslar Azerileri böyle aldattı muharebesiz Azerbaycan'a girecek ve oturacaklar.. Mesele bundan ibaret. aklınca Rusya'daki Türk ve Tatarlardan Ruslar'ın iştiraki ile yardıma bir ordu getirecek. Cemâl Paşa... 117) den itibaren okuyunuz. Bu adamlar Ingilizler'in pençesi altında bunu nasıl yapsınlar? Yapamazlar.» diyor. seviniyordu. izmir etrafında bilfiil vatan müdafaası. hiç bir yüzü ve ümidi kalmamıştı. Başka birini yollayaydın. Mustafa Kemâl kabine ile de (. şimdi namuslu bir kabine geldi ne yapacak? Ne yapmalı? Rıza kabinesinin namusundan şüphe etmek vicdansızlıktır. Anadolu'ya gelip/Türkiye'ye yardım edecek. Nihayet Yunanlılar Manisa'ya. Türkiye bu sistemle yaşamalı. acelen ne? Bir defa meclis açılsın. Nihayet Ankara'ya geldi. Zanmnca Bolşeviklik ve komünistlik çok iyi şey. Refik..Fuad adında biri Rusya'ya gidip Bolşevik olmuş. (Sh. Hem de Rafet kötü imiş. Sonra «Ali Kemâl. Kabinede iken millî hareket aleyhine de hiçbir şey yapamamak dirayetsizliğini göstermişti. Keza Erzurumlu Dr. tevkif edin... Abuk Ferid'in düşmesini zaruri bir hale koymuştu. Bu adamlar henüz mevkîye geçmişler. Enver Paşa onun peşinde Doktor İbrahim Tali' (Dürzi).Bu aralık Bolşeviklik Rusya'da alabildiğine gidiyor. «Cemâl'i. Mecüc mü» geliyor! Bakü'de yapılan bir kongreye Erzurum ve Trabzon'dan Rus-lar'dan yardım ümidiyle birkaç kişi gitmişti.. Büyük bir tehlike idi. Mademaki ilk günden beri söylüyorsun. Fakat kavga çıkaracak. Mustafa Kemâl Yeşilordu hakkında büyük bir propaganda yapmakta berdevam. Yeşilordu masalı Azerbaycan'ı Ruslar'ın işgal etmesini kolaylaştırmak için ihdas edilmiş bir ya41 landı.. Ferid'i.. Yapacak işi. Karabekir onu bu fikrinden dolayı hapsetmişti. ilah.Işte Rusya'dan böyle gelenler temas oluyor. Halil Paşa.. Öyle ukde-i hayatiye halinde olan bir yere onu niye yo Ihıyorsun?!.). ordusunun elden gideceğini gördü. Türkiye'yi Bolşevik.. Mustafa Kemâl Bolşevikler'e ümit bağlamış. Çünkü şahsî hırsını tatmin bu yoldadır. Bu havadis her tarafa yayılıyor.. gelmiş idi. Ruslarla birleşmeli. Fakat kabahati Rafet'e veriyor. hem de kabinede Ahmet. «Bolşeviklikle Ruslar müslüman oluyor» diyor. Anadolu'da hükümet teşekkül etti de niye bu adam izmir cephesiyle alâkadar olmadı. kendisim reis yapmak fikrinde. fakat Ferid esasen Avrupa'ya gidip yaptığı büyük pot ile kendim bitirmişti.. Yeşilordu palavrası da Rusya'da Ruslar tarafından uydurulmuş. Halil ile muhabere tesis ediyor. Telâş arttı. O da hırsına alet olduğu için lâzım. çarpışmalar oluyor. Çekilmesi tabiî idi. Herkes hayrette. Nutkunda dercettiği mukabeleyi (Sh. Küçük Tal'ât gibi bir takımları Rusya'da Bolveşikler ile beraber. o vakit teklif . Bunu kendi de itiraf ediyor.

... .intihabı süratle yapıp milletin mukadderatını. mer'î terbiyeyi düşün. t * n....) olur mu? Aferin dâhi?!.. ebleh. Meclis değil.. Kim olsa buna dayanamaz. :.. henüz intihap başlamadı ayol. beyannamesini bize göstermeden neşretmesin» diyor.. Böyle bir (.. Gayet vatanperverâne ve haklıdır . hem ne lüzum var. Onları hâin addedecek. Allah mısın? Diyor ki «Bu mukarrreratı bilmese olurlar mu?» Bilmezler ya. Bak. Muvafıktır. 131'de izmir'e tebliğ yaptığını söylüyor ve bunu şöyle izah ediyor: «İzmir valisinin ne hal ve şart içinde olduğu malûmumuz idi.. Müteakip sayfalarda te(*) Edepsizlik.. Böyle yapacağına gönderiver.. Hayır. senin tekliflerini kabul ediyor.. Yok böyle olmasa ve Türkiye'yi en son haddine irca eder bir surette verecek olsalardı da Mustafa Kemâl'i kendilerine sadrazam yapsalardı.... . Mustafa Kemâl artık muhaberelere kendi imzasını atıyor. fakat Mustafa Kemâl durur mu? Cevabında muvafakaten. Sadrazam kendisinden Erzurum ve Sivas Kongreleri kararlarını istiyor. Sivas'ta uzun münakaşalar ve her taraftan vâki olan itirazlar oluyor.. Tebliğimizi alacağı meşkûk. zaten bilirler ya diyorsun ya!.tatbik edemiyeceği tabiî idi... (Sh. bir terbiyesi vardır.<. Bu zavallılara (Ali Rıza Kabinesine) mahdut fikirli. Nereden (*) Argo bir kelime metinden çıkartıldı.l 19 bunun aşağısmdaki satırlara da bakılsın. Mustafa Kemâl yine onların aleyhinde olacaktır... (.rtj* ~*~ .. O halde ne? «Matbuatı Ecnebi sansüründen kurtar» emrini veriyor. Haddin varsa sen onların yerinde ol da kurtar bakayım. hattâ mütereddi diyor ve onları hâin yapıyor. haya ve şerle ilgili yedi kelime metinden çıkartıldı... Kabine tamamiyle millî bir kabine.. illâ kavga çıkmalı. akan sular durur.) Madem ki. Yahu bu kadarı. .. fena bir beyanname ise o vakit muhalefet et. . bela.» Şu son cümleler kadar (. en muktedir adamları olsa ve kerâmetkârane bir darbe ile itilâf devletleri istanbul'dan tard ve harpten evvelki bütün hudutlarıyla Türkiye'yi müstakil yapar bir muahedeyi de imzalatıverseydi... bu. Mustafa Kemâl'in millet namına aldığı tavırdan. Hattâ bu kabine Türkiye'nin itiraz götürmez.. Halbuki bu maddeler fevkalâde güzeldir. gayet.. Bir emir halinde Sadrâzam'a harbiye ve dahiliye nazırlarına telgraflar çektiriyor ve çekiyor. Hayır.128).et. teşekkürden başka bir şey bulamıyor. Kavga arıyor. her noktada mutabakat var..). Bunda ne mahzur var? Casusluk ederler demek istiyorlar. Böyle püsküllü (..) Mustafa Kemâl bununla derhal bu kabinenin de hıyanetine hükmediyor.. Mustafa Kemâl bunun böyle olacağını tabiî biliyor. Harbiye Nazırı Cemâl (Küçük Cemâl) in telgrafı da pek yolunda (Sh. o da Ingiliz-ler'in kendisine bir şey yapmıyacaklarına emin olsaydı. 42 bilsinler.. küstahlık. Kavga çıksın. memleket ile meşgul ve işgal tanımayan bir kuvvet merkezi olduğumuzu düşmanlarımıza da bildirmekte fayda gördük... (Sh.... fakat biz bundan.. Mustafa Kemâl'in haklı taleplerini kabul ediyor. Çünkü Sadrazam.Kendi dercetmemiş. biz de bilmiyoruz.Buna «Yeni ve Şeytanatkâr terbir ve iğfal» diyor. Bir şey hüsnüniyetle ve muvaffak olunması istendiği vakit terbiye dairesinde yazarlar. Sözleri o kadar iyi ki. çocukların bile inanmıyacağı mahiyette bir mazerettir. henüz evlerinden Bab-ı Ali'ye gelmişler. Fakat bunlar onca sıfır. Sahife 135'de Cemâl Paşa'nın dört maddesini beğenmiyor. 119-120) deki cevabı okusun.. Bu telgrafta galiba birşey var.... Tutuyor.. Bunlara dil uzatmak için insan ne derece (..** ..~... Etme ayol..) azdır.. usulü. bunu isteme.... millet meclisinin reyine bırakmak fikrinde.... onlardan iyi kimse olmazdı ve hemen istanbul'a giderdi.. bunları keenlemyekün eritsin.. Sen Anadolu'da onlara müzahir bir kuvvet olsana.tir. Yine öyle iken Ali Rıza Paşa ne iyi ve ne hazımlı adammış. saçma.) olmalıdır.... Teklif-i mala yu ak.. padişahlık vaziyetinden vazgeçmesini istiyor. Derhal beraber çahşsana. Asıl nokta ise.. «Hükümet. Bu olur iş mi?Iasan teklif etmeye utanır. Ancak yine bu adamların izzet-i nefsine bir kurşun sıkıyor.. Bu adam millî dâvanın bütün esaslarını. resmî ve gayrı resmî muhaberenin bir âdeti. Mesele o değil. daima daha evvel kavgayı çıkarmaya hazırlanıyor ki....)ve(. her teklifin. . Bu nereden çıkar? İnsaf be yahu! Bunu nereden bildin. Sh. Mustafa Kemâl buna da kızıyor...... bir nezaketi. Bunu zaten Mustafa Kemâl mahsus yapıyor. Sonra her talebin.. izzet-i nefislerini..

Kullandığı sebükmağzan gibi âdî tâbirleri insan okurken sıkılıyor. istediğini ancak yüzde 20 miktarım intihab ettirebilmiştir. Bunların bütün hülâsası şudur. bizzat Mustafa Kemâl şahsî düşünceler ile intihaba en fena şekilde müdahale etmiştir.. Kendi sinesindeki öz vatandaşları meb'us yapıyor. Kocaeli mıntıkası Yahya Kaptan. iyi bir kumandan kaydedilmiştir.Jl>xi .» diyerek tahkir ediyor. Buna verdiği cevapta istanbul'daki fırkaları «Politikacıları millet istemiyor. Bunlar arasında «Hey 'et-i Temsili-ye» nin intihaba müdahele etmiyeceğini söylüyor. ikinci de kabahattir. İNTİHAB VE ANADOLU İSYANI Sahife 145-149. Malûmatlı. Evet. Ankara'dan da kaçıverdin. Heyet-i Temsi-liye değil. 170'deki Cemâl Paşa'nın şikâyeti de bunun derecesini göstermektedir. Nitekim Sh. Kara arslan.. Mustafa Kemâl'i istemiyorlar. gitme! Yola gel!»diye yazıyor. Zabıtnamelerdeki bu müzakerelere bakılsın. Mustafa Kemâl'in yüzünden menkûb yas ve keder içinde hem de genç olarak öldü.it\£uı. müdahale vücuda getirmek gayesini güdüyorlar.. Sâdık. Bu kadarı yapılamaz. Delili: ikinci grubun her vilâyetin kendi ahalisinden mebus yapması için verdiği kanun lâyihasını büyük gayretler sarfederek hakaretlerle reddeden kendisidir..) ki. Günahtır. bu müzakereye aittir. Mustafa Kemâl. Bununla beraber Mustafa Kemâl şiddetli müdahalesine rağmen. tri WfU»... zaferin de var. Buradan kıyamet yine kopacak. Yavuzdur!. ayyaşlık ve fuhuşlarından dolayı olmuştur. bir padişah gibi her işe karışmaması.) ile şehir bile basarak intihaba müdahale etmiştir.. Bunlar kimi Arnavut. Sonra sen de koca Suriye'yi verdin. kimi . (..'i : . çeteleri adında bir takım çeteler ile kaynıyor. Bu aralık Adapazarı tarafında millî hareket aleyhine Hürriyet ve İtilâf Nigehban Cemiyeti (zabitlerden mürekkep) ve Sait Molla tarafından kuvvetler teşkiline başlanmıştır. Şimdi fırsat gözlüyor.. Küçük Arslan. Sinop intihabını evvelce yazdık.. Mustafa Kemâl bunu millî harekete isyan diye gösteriyor. Cemâl Paşa iyi.. Bunlar bilhassa Hıristiyanlar'a bir şey yaptırıp bütün cihana millî teşekkülün Hıristiyanlar'ı katliâm ettiğini yaymak.. işi ayna gibi gösterir.' s ii^rii. Bahriye Nâzın Salih Paşa'yı bizzat görüşmek üzere Amasya'ya yolluyor. 18 Teşrinievvel 1335'de Salih... Mustafa Kemâl'in ise istediği kendisinin merci-i âm ve has olup kabinenin dahi kendisinden emr alması. Halbuki sırf şahsı aleyhinedir. Bunu sh.. istanbul'da hükümet artık Mustafa Kemâl'in iz'açlarmdan tamamiyle bizar.Gümülcineli İsmail de Bursa'da vali olarak bu tarzda faaliyet yapıyor. pek tebiyeli biri idi. Her yerde buna benzer şeyler olmuştur.. suî tefsir. Burada sıkışınca müdafaa olarak kullandığı şu prensibi sonra aleyhtar olarak tepeleyen bu adamdır. Receb devrin asır kadar evvel yaşa(*) Senelik ve eşkıyalık anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı. 138 de kendi de itiraf ediyor. Eğer birinci kabahat ise. Anzavur adındaki bir Çerkeş Bandırma cihetlerinde müsellah faaliyete geçiyor. Sahife 140'da Ali Rıza Paşa'yi Makedonya'yı vermekle tayip ediyor. Yok ikinci kabahat değilse. Rauf. Sonra böyle dediği kabineyle itilâf da etmiştir. iki taraf taassubunda mûsır. Güya bu kabinenin sözleri de Fe-rid Paşanın sözlerinin aynı imiş. haksız mugalâta. Kendisine nasihat ediliyor. Hele sen İsmet'le beraber Eskişehir'de hiç yoktan yere Yunanlılaramütefevvik ve arslan gibi bir orduyu mağlûp ettirip kaçtın. hele şurası (. Mustafa Kemâl Amasya'da iken Şeyh Receb başta olarak Sivas ahalisi ayaklanıyor.1: > ' i 44 mış büyük bir hürmet ve nüfus kazanmış Sivaslı Akşemseddin adındaki Şeyhin sülâlesindendir.. birinci de değildir.. Millet Meclisini ayaklandırıp arkama alıp seni kaçmaktan ben menettim. sen de o harpte idin.43 cavüzleri de böyle. fakat Mustafa Kemâl. istanbul'dan İzzet Paşa da «Etme. gayrimeşrû işler yapmaması. Binaenaleyh aynı kabinedir diyor vesselam. Halkın vaki isyanlarının bir kısmı sırf bu adamın yolsuzluk. Ali Rıza hükümetin istediği sade Mustafa Kemâl'in istanbul'a yardım etmesi. Onu söylesene. fakat bunlar da var. Bekir Sami Amasya'da buluşuyorlar. istanbul'dan Said Molla İngiliz Muhipler Cemiyeti namına İngiliz Papası «Fru» ile beraber Anadolu'da millî hareket aleyhine bir kıyam çıkarmak için gayret ve teşkilâtta.. Kendi tabiri veçihle böyle alçaklar ile itilâf edilir mi? Ne çare mecbur edilmiştir.

Bunu bilen Kâzım Karabekir ve emsali. Bunlar Kartal'ın Paşa köyüne kadar geliyorlar. Mustafa Kemâl'in bir hükümet gibi resmî ecnebi mümessillerine tebligat yapmasından. Nutkunda bu telgraf mevcut. bu cümleyi yazmağa eli varsın. İstanbul'a kadar gidecek. Bilhassa istanbul'daki Meclise reis olmak sevdasında. yalnız kocasının cenazesinin olsun.) yaptı. Mustafa Kemâl (sh. kimi Abaza ve Çerkeş. Neticeyi görelim.. İstanbul'daki millî arkadaşları (Vasıf. ikinci kadın bunu istemekten korkmuş.. bizzat Mustafa Kemâl... teslim olduktan sonra öldürüldüğünü teessürle yazıyor. örtmek istiyor. Birçok misallerinden başka Ali Şükrü-Topal Osman meselesinde de böyle yapmıştır. O dinlemiyor... Ankara'ya gelecek. Çetelerin soygunculuğu doğru ama.). yapmak ve öldürmekle ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Pek şerirdir. Buna ne diyecek?!. Ama (... Evet. Kimi ve sözde hepsi millî kuvvete taraftar. Mustafa Kemâl.) söylüyor. Sivas'tan hareketini istemiyorlar. fakat aynı satırda.. çetelerin Anadolu'da soygunculuk yapmasından» şikâyet ediyor. 45 kikatin. hükümeti dinlememesinden.. o vakit buna karşı bir şey yapmak da mümkün değil. Yol kesiyorlar. Onu temiz eller yazabilir. istanbul'da toplanacak artık işlerin merkezi garbî Anadolu...Lâz ve Gürcü. tarihin samimi sinesinde mütalâasına zamirdir. bir gün yine zamanı gelecek. tarih hırsızı ve hayasız olmalı ki.. Mebus intihabatında büyük (.... cinayet faillerinin meydana çıkmayacağına delil değil miydi?» diyor.. Kabine «iki hükümet olduğu manzarasından.diyor..rehavetle. Mustafa Kemâl bu(..) çürütmek için. Kendi yaptığı işleri ne güzel bilir.... Hem sen millî arzu namına ne hakla ve ne sıfatla söylersin? Onu ne bilirsin? Halk kendi yurdundan bildiğini mebus yapsın. dağa kaldırıp fidye alıyorlar. istanbul'a geçmektedir. Arada muhabereler oluyor.. istanbul Hükümetini... (.. Yahya vaktiyle Sinop'ta bektaşı babası Ahmed Baba'yı soymak için öldüren adamdı. fakat işgal altında bunları yapamıyacağı da aşikâr... Birinci kadın katillerin cezaiandırılmasını istiyor. mazisi katil ve cinayetle dolu bir şakiye bu kadar büyük sahife tahsis etmesindeki hikmeti anlamak güç değil. Mebus Ali Şükrü cinayetini (. Kâh birbirini vuruyorlar.. Sh. Giresun'a götürülmek üzere verilmesini istiyor. nitekim Topal Osman'ın haremi de Giresun'dan bana bir telgraf çekmişti.. zaman her şeyin her haI (*) Yalan..Türk vatanının da asayişini bozan daima bu ecnebi unsurlardır.205) «Taki-bat-ı Kanuniyeyi kail olan hükümetin bizzat ele almış olması. Aynı sahifede Yahya'nm haremi Mustafa Kemâl'e tazallüm telgrafı çekmiş... Ali Fuad'ın himayesi vaadini bir .. daha nice kimseler de yazacaktır. Ali Rıza Paşa kabinesi ile Mustafa Kemâl arasındaki didişme devam ediyor..). insan ne müthiş bir şaki.. seni de.. Mustafa Kemâl Sivas'ta duramıyor. herkes okuyacak.) etmek mazeret kabul eder mi? Madem öyle.. Rauf ilah. 188) tekzib ediyor... Yahya Kaptan için (Sh. Yolcu soyuyorlar.) lerini nutkunda «Arzu-yu millîye muvafık mebus yapmak maksadiyle» diye .. Bunlar tamamiyle doğrudur.)larla basarak (. bir kanlı curcunadır gidiyor. ÎNTİHAB'IN ARDINDAN Mebuslar intihab olundu. hatta Ferid Kabinesi tarzında yürüyerek hâin olmakla itham ediyor. Zaten Yunan işgali ve orada çetelerin teşekkül ve faaliyeti ile izmit'ten itibaren Eskişehir ve Uşak'a kadar olan hattın garbı pek mühimdi. Adam kesiyorlar.).. -fakat efendiler. Bu kadar âdî. Bir milleti kendi arzusuna muvafık mebus intihab et diye (.. Mustafa Kemâl'de kabineyi bir takım müfsidleri tevkif etmemekle. Fakat yakalanır diye de korkuyor.. 191-205 Yahya Kaptan meselesine tahsis edilmiştir. cinayetlerini de işte zaman geldi.) ile ve (. lâkin bunu birçok masum kanıyla al kızıla boyalı. kendi eliyle bizzat yazıyor.. binbir cinayeti vardır... köy basıyorlar. milleti kendi reyine bırak......... Burada dikkate şayan bir şey daha var: Bu çeteler hemen umumiyetle Türk değil.. bırak.. Bu muhabereler Harbiye Nâzın Cemâl Paşa va-sıtasiyledir.. Buna ne diyecek... Son itham tamamiyle haksız ve tezvirdir. iki evvelki itham doğru. Evet bu bir hakikat. ben yazıyorum.istediğini intihab etsin... Sonunda da teslim olan Topal Osman'ı 8-10 arkadaşıyla (.

Rauf. hükümete müracaat etmişler. ilah. Mustafa Kemâl'in kendine göre istanbul'a gidecek mebusların masuniyetine müteallik tedbirlerin temini maksadiyle Ankara'ya davet etmiştir. beş tane yoktur.Ilk iş olarak Mebusları bir müzakere için Ankara'ya davet ediyor.ı suyla pek kısa geçiyoruz. Nurettin Sivas'ta millî kıyama büyük hizmetler etmiştir..Iıİı. istanbul Hükümeti pençe altında ve fena sıkıştırılmaktadır.. Hele İstanbul'daki işgal Kuvvetleri Kumandan ve mümessilleri bilhassa Cemâl'in aleyhindedirlcr. Hiç doğru . Bunlar bilhassa işgal kuvvetleri kumandanlarının ve komiserlerinin hükümete verdiği müşterek takrir gösteriyor ki. Karabekir. haya. Cemâl Paşa'nın Anadolu'ya tayin ettiği Ahmed Fevzi. Hattâ Rauf. Mustafa Kemâl Ankara'ya geliyor. kendine mehdi unvanı verip etrafa beyannameler göndermiş.i 46 cühü olan kaç mebus var. değil. böyle der de yine onu Cemâl Paşa gönderdiği vakit istememiştir!. Bu Zihni Bey. Kara Vasıf. Cemâl'in ecnebi kuvvetlerinin arzularını yapmadıkları mümkün mertebe ve red ve tağvik etmiş oldukları görünmektedir. Şeyh Eşref adında biri şiilik propagandasına başlamış ahali kızmış.. fikrini bu surette kuvveden fiile koyacaktı. fakat aylardan sonra Anadolu'ya geçen Nurettin'i kendisi bizzat kabul edip Sivas'a tayin etmiş. Benim bildiğime göre. Bunu da alâkadarlardan dinlemek lâzımdı. Sonra da izmir'e yürüyecek olan orduda ikinci Ordu Kumandanı tayin etmiştir. diyor.. .i. müridleri de dağılmış. vak'ayı ondan dinledim. sonra şeyh kurşunla ölmüş. Mustafa Kemâl buna yanıp yıkılıyor. Bunlar hakkında Mustafa Kemâl'in söylediklerinin yaptığı mütalaaların haksız ve insafsız şeyler ve mugalâtalar olduğunu sade bu göstermeye kâfidir. Oradaki kuvvetler efeler ile birkaç hamiyetli zabitin askerleriyle bunlar arasına karışmalarından mürekkep binefsihi bir kuvvettir. Şeyh müridleriyle beraber müdafaa tertibi almış Herkese kendisine kurşun işlemez itikadını vermiş imiş. katil. Ali Fuat. Kaymakam Halit (Paşa). Onun bu satırlarına uzun cevaplar vermek .f. Nureddin Paşa'ları kötüdür diye almıyor. Hart Bayburt'a dört saatlik mesafede bir köydür. Bunlar Mustafa Kemâl'in bu hallerine bakıp kızmayarak Anadolu'ya harıl harıl cephane göndermişlerdir. V i. tehdit. Bu da onların vatanperverliklerini. hizmetlerini vazıhan gösteriyor. istanbul'a toplandılar. Evet.. büyük hizmet olmuştur. harp cephesine yetiştirmiştir ki.!'. sonra Bitlis Valisi olan zattır. Sh.. bir kuvvetle gitmişler. fakat bu saçma bir şey. sonra tabım müşkil kılmak korku. Neyse mebusların bir çoğu gitmedi. (*) Hıreız. Gidenler 20-30 kişiden ibarettir. Vasıf gibi arkadaşın olan mebuslar bile senden en çok korkan ve hiçbir sözüne iti-mad edemiyen kimselerdir. 220'de sonlarına doğru «Şayan-ı teşekkürdür ki. Mustafa Kemâl bunlara yardım edecek yerde o da sıkıştırıyor. Bu vakıada taburiyle binbaşı Zihni Bey bulunmuştur ki. intihabı sırf kendi eseri. Bu esnada Bayburt'ta bir vaka oldu. istanbul hükümeti bundan pek korktu. himmeti sayıyor. tevec. O adam o esnada bir düzine fırkalar yapıp talim edip. lâzımdır. Hükümet elli kişilik bir kuvvet göndermişti. Erzurum Mebusu. Artık kendini lider yapıyor.¦: -i'. Şeyh bu kuvvetin silâhlarını almış.213). fakat müsademe olmuş. Rafet ve emsalinin de hatıratlarını yazmaları tarih için lâzım ve onlara zarurî bir vazifedir.(Sh. Şimdi Meclis açılacak. Binbaşı Zihni. «Mebuslar kendi liderleriyle görüşmeli değil midir?» . eykıya ve tezyif manalarına gelen sekiz kelime metinden çıkartıldı.1 '>!>. Hâlâ Mustafa Kemâl cepheyle meşgul değildir. Ankara'da istanbul'daki mebusun şahsî masuniyeti için bir tedbir almak mümkün müdür? Nitekim olmamıştır.daha alarak gidiyor. rezalet. ihtimal hepsini cebren orada alıkoymak fikri idi. 212.ıi'ı.lı. Bilâkis Cemâl'i takdir etmek lâzımdı. MEBUSLAR İSTANBUL'DA TOPLANDI Mebuslar İstabul'da toplandı. Bunlardan hükümet. kabine Kuvva-yı Millîyeye karşı âciz olduğunu ecnebi komiserlerine söyliyebilmiştir» diyor. Buna «Hart meselesi» derler. Sh. Ona göre her iyi şey onundur. 216-222'dcki yazılar. işitmedim. Pekiyi.Fakat eserimizin hacmini büyültmek. Buna dair bir şey tereşşüh etmedi.'V '/<¦• .->. doğru amma. Ahmet Fevzi'yi bilmem. sana emniyeti olan. Sh... Siyasî değil iken mesele siyasî olmaya başlamış. Cemâl'in harbiye nezareti yaveri Salih (şimdi Salih Paşa ve Fevzi Paşa'nın damadı) gönderdiği muhaberattır. Fakat bu Kuvva-yı Milliye şerefi Mustafa Kemâl'e ait değildir.

Yapmayay-dı göreydiniz. korku içinde Mustafa Kemâl ona yani Harbiye Nazırına emirler veriyor. hattâ mani olmak istemesi. bunlar sütnmettedarik şeylerdir. hattâ bize de satardı. bin yıl sonra da bunu yapmaktan men-i nefs edemez.Ancak bizimle beraber Meclis açıldıktan sonra Ankara'da aylar geçecek de meclis bu cephe ile meşgul olabilecektir. Bu nutkunda da muttasıl onunla meşguldür. bir tehdit ve itham telgrafı çekmekten ibarettir. yahut müthiş bir düşüncesiz ve kasıtlı olduğuna hükmetmekten başka çare bulamaz. Çünkü...Mesele bu kadar şahsî ve (. Maksadı şudur. Vâsıf ve emsaline cahil. ingilizlerin pençesi altında. Hem dene emir «Vazifenizden çekilmek suretiyle İngilizler'in talebine iktifa etmeniz öyle vahim bir vaziyet husule getirir ki. Cemâl'i cebren alıp Malta'ya götürsünler.. Bu kadar yalanı söylemek güçtür.. Sh... hakaretleri savuruyor. bu sefer kul köle olur zannetmişti. (Sh. onların fikirlerini toplar. malûmatından istifade edilmedi. bu meclis vatan meselelerinden bir kitle olmuş. Be adam. yazardı. Muamma değil! Mesele basit. Ve zarurî istifa ediyorlar. Halbuki Mustafa Kemâl'ce Cemâl âdete hâindir. Şimdi ne ise Mustafa Kemâl'in ağızdan dolma toplar gibi kulaktan kayma birkaç basit malûmatı var. Esasen benim fikrimce fırkaya lüzum yoktu.... Tedabir-i seria alınmış.. 228) bunda da yine hükümeti millete karşı ve bir yeni taahhüdü . 48 sit bir insan halinde. tedâbir-i seria aldığın nedir? Bu ne martaval? Ne yapabilirsin? Kendi de bilir bir şey yapamaz.» Sonra bunla şeddeli eşek de demek istiyor. Bizler ile bir meselede hususî müzakere eder. bin yıl yaşasa.. Maatteessüf Ankara'ya geldikten sonra Mustafa Kemâl ne emretti ise öyle yaptı. Hayatta kaldığına bakıp bir yesin bin şükretsin. veya vatanî yoldan ayrılmak gibi şeyleri asla hatırına getirmemiştir. Nitekim bunları sırası geldikçe söyliyeceğiz. bir rakip ortadan kalksın . Yine bu gurup baldırı çıplak olsun.227). 223 u Ankara'ya gelen mebuslara verdiği ders ve nasihatlere tahsis etmiş.. Onu kötülemek için yaprak kımıldaması görse aleyhine delil olarak alıyor. 20-30 kişiye birşey sezdirmeksizin mübaheseler açar. ilah. bir yeni General ve Harbiye Nâzın ona mı yansın. Kabineye tahakküm ve tasallutuna alet olmak değil. Pekiyi! Cemâl millî kıyam aleyhinde hâindir de niye düşmanlar azlini istediler? Sonra niye bizzat Mustafa Kemâl. Cemâl'i mebus yaptı? işte iki muamma! işte Mustafa Kemâl'in cürmümeşhut halindeki tezatları. galiba. Mustafa Kemâl'in tedbiri Sadrâzam'a. buna mı yansın?!. Bu adamın hırsı ve hıncı o kadar müthiştir ki... lüzumlu değil.» insan bunu okuyunca Mustafa Kemâl'in (. Yaman garezgâr.. istifa ediyor. Aldığı tedabirde yoktur ve olamaz Atıyor. Olmamıştır. Siz cebren vazifeden ayırmaları. ikinci meclise mebus yapılmadı. Onu heder etti. Burada bir şey vardır: Cevad'a niye hücum etmiyor da Cemâl'e hücum ediyor? Bunun cevabı da kolay? Cevad mutî çıktı.. Söyliyeceği bir nutku yazmak için bir iki ay uğraşır. Çünkü niçin İstanbul'da mecliste «Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti» kuruldu adıyla fıkra yapmayıp da Felâh-ı Vatan diye tahkir ediyor. Bundan zavallı hainliğe kadar götürülmüştü. Ne adla olursa olsun. nutukları bile böyledir. Mebus oldu... Zavallı Cemâl iki ateş arasında.. Yine olmadı. Şimdi çalım satıyor. Ankaralılar'ın kendisini büyük istikbal ile karşıladıklarını birkaç de47 fa söylüyor. Fakat bu adam keder içinde ve inzivada öldü.. Aman anlamayan oluverir diye altma not olarak bililtizam «Şeddeli yazmıştır. Cemâl'in kabahati Mustafa Kemâl'e kul köle olmaması. şükür ki. 224'de Rauf. Nihayet işgal kuvvetleri Cemâl Paşa ile Cevat Paşa'mn millî kıyama yardım etmeleri cihetle istifalarını talep ediyor.. Bunu nutkunda da görüyoruz: «Cemâl Paşa'ya şu emirleri verdim» diyor (Sh.. Hattâ yıllar ile bu ahali mebuslar ve millî hareket ile temas bile etmemişlerdir..). Meclis yekpare vücut kalsın? Niye tefrika çıkarıyorsunuz. Bu ahali ne Mustafa Kemâl'i. Bu işleri. habis. Halbuki Mustafa Kemâl bütün memuriyet ve mevkilerden muarrâ ba(*) Doğru söylememek anlamında bir kelime metinden çıkartıldı. Mebuslarda onu döndüre döndüre okunacak neticeleri vardır. Cemâl az kaldı canını kaybediyordu. diyeceğim. başka fırka teşkil etmek. kapıp topladığı şeyleri âleme. Bunun içinde bulunduk. Bu adama acırım. Bu hal bu iki zatın vatanperver olduğunun kat'î şahididir. iyi. hattâ muzırdı. pekâlâ hizmete çalışıyordu.. nede bizi asla istememişlerdir. Vatanperverliğinden..). Sh.. Fakat o vakit hiçbir şey bilmiyordu.

ifa etmemekle itham var. Halbuki o vakit teakkul edemediği şüphesizdir. Mustafa Kemâl «İlle beni Reis yapacaksınız» diyor. Başkumandanlığı.. insanın kendisi için rütbe ve mevki istemesi ayıp sayılır... Sadrazamın müteakip telgrafı da dikkate şayandır. (. Mustafa Kemâl'in yaptığı budur. Derken ve buna rağmen Yunanlılar Salihli istikametinde bir taarruz yapmışlardı] Artık istanbul'da Meclis toplanıyor.. muhabereleri yazmamıştır. Şimdi Mustafa Kemâl'e bir hücum hedefi daha çıktı. etmeyecek mi? Edecek. icraatı..) işte budur. adilik. Bunları da bir gün alâkadarların kalemlerinden öğrenmek lâzımdır. Bu esnalarda ingiliz ordusu kumandanı General «Milne» Yunanlılar'ın izmir'de işgal ettikleri araziye bir hudut yapmış.. Meclis Reisi sıfatıyla meclisi Ankara'ya çağırabilmek için reislik istedim demesi sonradan akıl edilmiş bir tertibden.. 234) diyor. Halbuki buna lüzum yoktu. Zaten böyle olduğu halde bile istanbul Mecli.» Bu adam bununla dinin böyle zamanlarda işe yarayacağım söylüyor demektir.. Meclis basılınca her şehirden beşer kişi olarak intihabı gayri meşru. Okunsun.. bazı fevâidine binaen. Demek bu adam şahsî hırsı için çalışıyor. Bütün vukuat olup bittikten sonra vakaların sonraki bazı kısımlarına istinad (*) Aklı zaaf. Demek ki. lüzumlu bir tedbir telâkki etmiş ve icabeden zevata nokta-i nazarımı bildirmiştim» (Sh.. Sonra dini baltalamıştır. yine yerlerine başkası hem de Ferid gibi beterini korlardı. Nutkunda reis olmak için izmit'e kadar gittiği. Asıl (. kısmen sokaktan toplama mebuslar getirtmiştir.. hükümeti alenen iskat etmesini teklif ediyor. reislik istememeye ikna için izmit'e geldiklerini itiraf etmeye mecbur olmuş. özürden ibarettir.. 230) Mustafa Kemâl'in ona verdiği cevap yine aykırıdır.. Bakalım edecek mi.. Reşat Hikmet Reis. Mecdî Reis vekilleri intihab olundular.... Onun âdeti. Hep bizzat kendi istemiştir. diyor.si'nden Ankara Meclisi'ne gelen mebusların adedi takriben kırkı geçmemiştir. Mesele böyle basit tir. İstanbul'da Meclis toplandı..) ve tahakkümden ibaretti. Bu da Meclisi Mebu-san'da kendisini reis intihab etmediler ya! Onlara da düşman oldu. Meselâ İstanbul'daki Meclis basılınca onu kapatan benim... Amma bu lüzum neden? izah edilemez.. Hüseyin Kâzım ve Ab-dülâziz.. Bir gün yine din lâzım olursa ne yapacağız acaba.. Sonra da bunları «vatan müdafii için lüzumlu gördüğünden istiyorum» diyor. Hani Meclis açılınca . Riyasete intihabının lüzumu sebebinin biri de «Kuvva-yı Milliye'nin millet tarafından kabul edildiğini teyid etmek» dir.. Zavallı Ali Rıza Paşa da ne yapsın? ölür müsün. kendi ister.. Halbuki reis olacak ve İstanbul'a gelecekti. muvakkat bir tatil yaptım.. cehalet ve ihanet ifade eden dört kelime metinden çıkartıldı... Bir yerde Meclis dağılınca reis sıfatıya Anadolu'da toplamak için diyorsa da bu sonradan akıl edip yazdığı şeydir. Müşirliği. Bu telgraftan vazıhan anlaşılan şudur: Hükümet mukavemet etsin. Anadolu'da Mustafa Kemâl hükümet yerine geçsin. Şimdi bu iki istifaya karşı tedbir olarak Meclis'in Anadolu'ya çekilmesini. meselâ sonra Gazi unvanını.. bu hududa bizim millî kuvvetlerin tecavüzünü men'e çalışmıştır. demek bütün fuzulî. 49 ederek mütalâa yürütmek ve onları lehine kullanmak pek kolaydır. Nitekim Meclis reisliği için «Ben Meclis reisi intihab olunmayı.. diyor. ingilizler onu yakalayacaktı. Dâvası.. milyonlarla lira nakdi mükâfatı ilah. Ve hükümeti mes'ul tutuyor.. Adnan ve Rauf un kendisini istanbul'a gelmemeye. Bu telgrafın son cümlesi pek mühimdir: «Istiklâl-i Millî uğrunda müca-hede-i millîye ve diniye ilân etmek. Ve bu telgrafında «Meclis-i Mebusan filhakika toplanır ve ifâ'yı vazifeye başlarsa hükümete hiçbir şey için müracaat etmiyeceğimiz tabiîdir» Yani artık size müdahele etmeyiz.Halbuki ingilizler öyle de yapsalar. Bu nokta çok mühimdir. Rauf ve Adnan ona bunu söyliyerek vazgeçmişler. Ya tam bir fesih kararı verseydik kimi çağırıp nasıl meclisi toplayacakti! Çünkü reislik sıfatı kalmazdı.. Böyle bir hal hırsa delildir. Halkın çoğu bu dâvayı kabul ediyordu. Mustafa Kemâl. (Sh. Bu hudut «Milne Hattı» adıyla meşhur olmuştur. öldürür müsün dedikleri işte budur. ingilizler bütün hükümeti yakalayıp Malta'ya götürsün. Buna hacet var mıydı? Bu sözüne göre millet kendisini ve teşkilâtını kabul etmiyordu... Hep teklifi mâ lâ yulak. lâkin bu babtaki mükâleme.

Halbuki hiç değildir. Meclis kendi şahsî emeline hizmet etmiyor ya. Hükümeti düşürün diyor (aynı sahife) hepsi de kötü. ingilizler tarafından işgal olunmuştu. pek hamiyyetlidir. İtalyan (4. Muntazam bir müdafaa teşkilini lüzumlu görüyor ve bunu ismet (ismet Paşa) vasıtasiyle Mustafa Kemâl'e şifre ile haber veriyor. ilah. istanbul'da Fransız (40. olmak üzere (81. Fransızlar Adana'da olduğu gibi buralarda da Er-meniler'i silâhlandırmışlar.000). Zararı yok. İşgal kuvvetleri bu silâh ve cephaneyi Varangel ordusuna vermek istiyorlardı. Yunanistan'dan asker. Hem Meclis var iken bundan doğru ve meşru bir şey olur mu? «Hükümet Aydın. Biga'da millî kuvvet ile çarpışıp onu mağlûp etmişti. Yine bu esnada Yunanlılar izmir'de taarruz hazırlıklarındalar. Nutkunda mevcut. makul bir tamimdir. vatana hıyanettir. Bu esnada millet izmir'de Yunanlılar ile çarpışıyordu. Hükümet bu teklifi yapamayacağını bildiriyor.000). Mebuslar. ikbâl.. işgal Kuvvetleri hükümete bir nota verip. Demek ki.000). Bunu Heyeti Temsiliye'ye darbe sayıyor. «Akbaş» da bulunan cephane deposunu zapteder. Olmaz. Bunu Mustafa Kemâl hayasızlıkla tarif ediyor. Birinci kizb-i mahz. diyor. silâh ve mühimmat getiriyorlar. Bu esnada büyük bir kahramanlık numunesi olmuştur. Nutku işte böyle birbirini nakzeden yalanlarla dolu.. 236 dadır. Halbuki gayet haklı. 241 de «Hükümetin Meclisi Milli'deki guruba karşı bir vaz'ı tehdid alması» diyor ki asla böyle birşey olmamıştır. Mustafa Kemâl neyse bari bir defa bunlara hamiyet verse be. Maraş. Tam bu esnada Anzavur kuvvetlenmiş. Asıl budur ki.. Türkleri ateş içinde yakıyorlardı. Bunu haber alan istanbul Hükümeti telâşta. Bütün silâhı ve cephaneden geçirebildiğini kayıklar ile Anadolu yakasına geçirir. (Sh. Sh. Yalan uyduruyor.000) kişilik bir işgal kuvveti vardı. Hele fırka çıkarmak hepsinden beter. istanbul Hükümeti kımıldayamaz bir halde idi. Sonra buraları ingilizler. vehim. Mahvolmalılardır.000). Yunan (2. istanbul'un Harbiye Nazırı kabinenin tensibi ile izmir'de orduları seferber ederek. yahu. «Bunun da hakikati bütün bu cephelerin binefsihi millet tarafından yapıldığı ve kendisinin on paralık meddali olmadığıdır. Bu tamim nutkunda sh. Milletin ahdelini bozmak diye tavsif ediyor. Bu gurubun aleyhinde vaziyet alan Mustafa Kemâl'in kendisidir. Fransızlar'a bırakmışlardı.» ahlâksızlıklar veriyor.) .. Onun için lâzım olan bunlar. Aymtab'daki çarpışmalardan asla mütehassis görünmüyordu.» diyor. Urfa ve Aymtab evvelce. istanbul Hükümetini avucuna almak gibi şahsî hırsını (*) Meşru olmayan manasında bir kelime metinden çıkartıldı. Nutkunda Mustafa Kemâl bu şerefi kabineden nezredip Fevzi (Müşir Fevzi)ye veriyor. Cemal Pa-şa'nın yerine Fevzi Paşa Harbiye Nazırı yapıldı. Bizzat bulunsaydım bu menkabeyi en ufak tafsilâtana kadar yazmayı kendime şeref sayardım: Köp-rülülü Hanıdi admda bir fedakâr Çanakkale boğazından Rumeli yakasına geçer. millet kıyam etmiş onlar da Fransızlar ile çarpışıyordu.hiçbir şeye karışmıyacaktı!. Artık mebuslara türlü şeyler ezcümle «Ubudiyet. hased. Onlar da Türkler'e türlü zulüm ve katliâmlar yapıyorlardı. Muhafızı olan Fransız askerlerini esir eder. 235) Mecliste tefrika çıkarmak için ekalliyet halinde bile bir fırka yapılmasını emrediyor. Bunu da «bizzaru-re» kaydiyle kabili icra olmadığı cevabını vermiştir. 50 tatmin idi. Sh. Yalnız kendi şahsî tahakküm ve tagallübüne karşıdır. 237 okunurken Mustafa Kemâl'in «Cemiyetimiz Meclis-i Mebusanı açmağa muvaffak oldu» cümlesiyle Sh. ingiliz (35.. Adana. Rumlar ve Ermeniler ingiliz ve Fransız hizmetinde. çetelerin daha geriye alınmasını tebliğ ediyorlar. adam (. Maraş. Urfa. telgrafı keser. sen mütehassis mi idin? Buralar ile meşgul mu idin? Bütün meşgalen istanbul Meclisine reis olmak. Adana'ya Fransızlar gelmiş. ANADOLU KIYAMI Ali Rıza kabinesi mecliste beyannamesini okuyup itimad aldı. Kabine bütün vilâyetlere bir tamim yazdı. ikinci ise bu cepheleri kendi teşkil etmiş gibi cümleyi ustalıklı yazmış. 238 deki «Kuvva-yı Millîye'nin işgal mıntıkalarında açtığı muharebeler» cümleleri dikkate şayandır. insaf et. Millet bu sebeplerden buralarda ayaklanıp Fransızlar ve Ermenilerle çarpışıyordu. Bunlar esasen Türkiye'nin idi..

Yani sh. kudret helvası gibi ayağına düştü. Millî tarihe. Niye bu sahifeler bu adamları âdi gösterip Türkiye'de yalnız yüksek tek bir dahi olduğunu ve onun da kendisi bulunduğunu bu adamların hiçbirinin bir şey yapmayıp hepsini kendisinin yaptığını göstermeye ve ispata matuftur.. Ocak bir başka binaya geçti. O günü İstanbul'da bir yerden bir yere gitmek mümkün olamadı. Harbiye Binası.) rötuşlar. Ali Fuad illi. Bu müşkilât içinde Ali Rıza Paşa istifa etti. Celâlettin Arif. herkesi pençesi altına almak. oraya gelince millî hareketi kullanarak istanbul'da bir baş olmak.. Bunları Malta'ya yolladılar. ingilizler Türk Ocağını basıp binayı eşyasıyla beraber aldılar.Bu takririm Avrupa dillerine tercüme edilerek her tarafa verildi. küfürler. Bu intihapda. Anadolu ve istanbul arasında kesilmiş muhabere ve münakale tabiatiyle büsbütün kesilmiştir. Yine mühim bazı vakaları işine gelmediğinden meskût geçmiş. Avrupa ve Amerika'ya da beyannameler neşrediyor. Ali Fu-ad'ın babası. sonra Anadolu'ya sürülmek. sümmettedarik fikirler yapılmıştır.. Ben İstanbul Meclisi muvakkaten tatil ettirdim... aykırı tefsirler. Bunun için bazı şimendifer köprülerini de attırmıştrr.. Bundaki gayeleri İstanbul'u Türkiye'ye bıraktıklarım bildirerek iğfal ve en büyük maksadları ise iğfalleri ile Anadolu mukavemetini yaptırmamak idi. istanbul'daki hükümet ve ricale de tahakküm etmek davası ve bunun için türlü entrikalar. O günü sabahleyin erken İngiliz askeri Şehzadebaşı'ndaki Mızıka Karakolunu bastı. NUTUK'UN MAHİYETİ işte evvelce sırf kendi yaptığımız ve içinde bulunup gördüğümüz şeyleri Ankara'ya gitmemize kadar yazmıştım... İngilizler işgali bir beyanname ile de ilân ettiler. gibi. Artık istediği.. daha bir takım mebuslar da Ankara'ya geldiler. Buna da zaruret elbet hak verir . kötülemek ve bu suretle kendisini yükseltmeye münhasırdır. 51 ŞEHZADEBAŞINDAKÎ BASKIN Nihayet 16 Mart 1336 da İstanbul'u resmen askerî işgal altına aldılar. vesikalar da (. Sırf bu garezle yazılmıştır. bir düziye kavga aramak ve çıkarmağa mahsustur.. Derhal her sancaktan beş mebus intihabını ve bu suretle selâhiyet-i fevkalâdeyi haiz bir meclisin toplanmasını her tarafa yazmıştır. işte uzun zamandır. 277 ye kadar bu kitap hülâsa edilir ve cevheri alınırsa sade şahsiyattan ve temedduhtan ibaret gibidir. o da olamayınca meclisi Ankara'da toplayarak baş olup devleti eline almak isteyen Mustafa Kemâl'in bu darbe şimdi ekmeğine yağ sürmüş oldu. Bu zamanlar için Mustafa Kemâl'in nutkunu da tetkik edip bildiğim kadar yanlışlarını tashih ettim.. bütün bu sahifeler baş olmak hırsı. Bir de bütün umumî vakaları başından bu Ankara'da toplanmaya kadar millî kıyam adı altında yazdım. Mustafa Kemâl artık her tarafa. ilme doğru vesika vermek herbirimize vazife ve borçtur.).. Reşat Hikmet öldü. münakalâtım kesmişlerdir. Mustafa Kemâl'in nutkunun bu bahislerinin tetkiki bize vazıh surette göstermiştir ki. Bunun içinde türlü (. Salih Paşa kabine teşkil etti.. başladılar.. aleyhine olan birçok vesikaları . Kabinede eski azanın çoğunu ibka etti. Bu esnalarda vatanperverlik ve hizmetler etmiş olan birtakım insanları haksız çı52 karmak. fakat yapmıştır.. Meclisi basıp Kara Vasıf.. Yine bu sahifeler Kâzım Karabekir. Vatanperverler akın akm Anadolu'ya geçmeye. telgraf merkezleri işgal edilmiş.. yerine Celâl Arif reis oldu. Rauf u tevkif ettiler.. tezvirler yapmak.. Neden sonra askerimiz müdafaada bulunmağa başlamış ise de altı şehid ve onbeş mecruhumuzla iş bitmiştir.. Bu nutukta bu mebhasde adları geçen birçok zat da ayrıca kendi bildiklerini yazmalıdır. intihap usulü ve kanun harici idi.Bunlar hep Yunanlılar'ın izmir'de işgal mıntakalarını genişletmek için İtilâf Devletleri'nin yaptıkları hazırlıklar ve Yunanistan'a yardımlarıdır.. Yatakta bulunan askerlerini süngülediler. Vatanperverler zaruri Anadolu'ya yığılıp Mustafa Kemâl'in riyasetini kabul edeceklerdir. ahmak olduklarım anlatmak. Onu da işgal edip Ocağı sokağa attılar. istanbul'da bir mevkiye geçmek. Zabıtname Mart 1336 Bizi de Salih Paşa Kabinesi Ankara'ya yolladı.Doğruyu söylemelidir. Nitekim 3 Mart 1336 da Yunanlılar taarruz edip bir takım yerleri daha işgal etmişlerdir.

Mustafa Kemâl tarih (. Devlete ne ad konacak? dedim: «Koymağa lüzum yok.) yapmış bu (. izah ettim: «Vükelâ demiyor muyuz.... meclisin adı ne olacağını. hepsi boş.. Birçok mühim şeyleri.. nazırlara ne ad verileceğini. pislik ve adilik ifade eden sekiz kelime metinden çıkartıldı. Bu büyük bir fırsattır. Bu vesikaları başka yerlerdeki ve hükümetteki asılları ile kontrol etmek lâzımdır.. Nihayet mühürleri de düzelttiler. Ben şu teklifte bulundum: «Hepsi iyi ancak şu vesile ile dini devletten ayıralım. zannıni veririz... Bütün bu sayfalar insana şu hissi ve manzarayı veriyor: Mustafa Kemâl azılı iki at koşulu bir arabadır. Amma asırlardan beri Avrupa bize Türkiye demiştir. O zaten mevcut. Öyle bir zan vermeliyiz ki. O sokakta yaya kaldırımlarında ne kadar insana rast geliyorsa (. Korkaklık. Sade milletin kesesinden bu neşriyat için yapılan masrafa ve mebusların altı günlük ömürlerine yazık olmuştur. Eğer bunları imha etmediyse.. Bu Türkçenin ahenk kanununa mugayirdir.. teşkilât işlerini müzakere ediyoruz. Millet kurtulursa kuvvet ve mukavemetle kurtulacak. fakat başka çare de yok.. Türkiye kabul edildi. Yemin de ettiriyorlar. ümit zayıf. iktisat Vekâleti ihdasını. Fransızca'da neşretmiş. kaçırmayalım. Adıyla şimdi bir kelime. ileride hükümete geçmemesini istiyorlar. Vekil onun müfredidir. Âlemi kör herkesi sersem sanır. Kendisi tepedeki Ziraat Mektebinde yatıyor. korktukları mükemmel bir surette olmuştur. dedim... kuvvet yapmaya çalışmalı. 53 Mustafa Kemâl beni ve Yusuf Kemâl'i sık sık davet ediyor. Bunlarda da sonradan tashihler yaptığına hükmetmek bu adamın ruh ve ahlâkını bilenler için yanlış değildir. sahtekârlık.sade işine gelenleri kaydetmiştir. Gün doğmadan neler doğar. o zaman bu işte âmil olan insanlar..Ankara'dayız. Türkiye. Anlattım. Yine bunlardan tebarüz ediyor ki. Bu iç-timalarda gâh Halide Hanım.. Bu hakikatler izah olunurlar ve olunuyor. itiraz ettiler. . itiraz ettim... Düşünüyorum... . Celâlettin Arif ve Camî'de var Hepimiz on kişi kadar oluyoruz. Yahut hırs o kadar gözlerini bürümüştür ki. Olmazsa ne yapalım. ^ v ^t. Bunun için reis olmamasını. Orada toplanıyoruz. (*) Yalan..«Vekil». Tarih eskisi gibi padişahların vekanüvisleri mahsûlü müdür? Eskiden bile bazı tarihçiler çıkıp nice hakikatleri tesbit etmişlerdir.. Bu adam zayıf akıllıdır. Belki olur.. Burada onu ihdasa cesaret . Nazırlara ne diyeceğiz?. Hem de biz ilk hamlede milleti ve İstanbul'u hatt-ı azamide köpürtmemeliyiz. Bu asırda bu maskaralıklar yer tutabilir mi? Amma nutkunu yüzbin nüsha bastırmış... devletin adı ne olacağını. ilah.. Yok amma vazife çalışmaktır. ...zikret-meyip..) savuruyor. Kışlahan koyduğumuz Dârülmualliminde yatıyoruz. Hükümette kaç aza olacak? Saydılar. Bunu İstanbul'daki Mecliste söyledim. Sıhhiyye Vekâleti yapılmasını da söylediler. Vekil bir şeye vekil demek..) görülmüş birşeydir. Sonradan bunu ukalâlık ve cahillik edip. Tarihte..... mazsa vazifemizi yapmış oluruz: Demek çalışmalı. Diz boyunda bir (. Hatta daha ziyade olarak içindeyim..)de atlarını alabildiğine kırbaçlayıp arabasını sürüyor.. Türkiya yazdılar. . Lâkin bunun için silâh.... Yolunda bulunmalı. namuslu hükümet ricali.. altı gün dinletmiş. Bir insan şahsî hırsı ve menfaati için neler yapıyor. Hiç ol. başka miletlerde işitilmemiş. Yine bu sahifelerden görünüp duruyor ki. Resmî mühürleri de böyle yaptılar.. Şeyhülislam'a Umur-i Şer'iyye Vekili denmesini teklif ettiler. Bunlar hep boşa gitmiş. Altı gün nutuk dinletmek de sade bu (. Bu kelime iki cihetle de münasiptir» bu da kabul edildi. orada işgal altında meclis ve hükümet yapıyoruz.. istanbul'daki. Doktor Adnan... Eğer bir itiraz olursa «Meşihat yüksek bir mevkidir. tahakküm ve âtide yapacağı zulüm ve istibdattan müthiş korkuyorlar. Bunları tedarike.) yapmıştır.. Bizimkiler Devlet-i Aliye-yi Osmaniye diye asırlarca bağırmışlardır.. Ayrıca neşriyat da yaptım». Anadolu'daki ordu kumandanları ve herkes Mustafa Kemâl'in hırsının dehşetinden.. Lâik bir hükümet yapalım.. "TÜRKİYE" ADI NASIL KABUL EDİLDİ? Artık yine işlerin merkezindeyim. cephane. Ve bu hususlarda namus üzerine Mustafa Kemâl'den söz de alıyorlar.. Birgün İsmet de bana Türkiye ve Türkiya'dan hangisinin doğru olduğunu sordu.. Hükümeti nasıl teşkil edeceğimizi. resmî ve gayrıresmî vatanperverler.... para hiç bir şey de yok...

. «Nedir bu hal? Nereye gidiyorsun?» dedim. bunu tedbirli bulmamak düşüncesiyle itiraz ettiğini zannediyorum. itiraz ettiğini söylediler. Mustafa Kemâl lâik tabirinden birşey anlamıyordu. Derken Doktor . Celâlettin Arifi ne vakitten beri tanıdığımı bazı vak'alar dolayısıyli evvelce yazdım. Pire önlerindeyiz. dürüst.etmedik der. Ben de bu eseri mahsus birçok lügatli 1 olarak yazmıştım. Buradada mı bana musallat oluyorsunuz?» dedi. Kendisini ilk defa burada tanıyordum. Tıp Fakültesinde muallim . Hareket Ordusu İstanbul surlarına gelmiş ben Mısır'a kaçıyordum. Bu vakayı birbirlerine hatırlatmış ve gülmüş olmalıdırlar. dedi.. Acıdım. Bizim hocamız Salih Zeki'nin karışıdır. Bu babta birçok yazılarım ve icraatım bunu ispat eder. o vakit ben Gülhane'de Wit'*¦ ting'in muavini idim. Hamdullah Suphi'ler ile can ciğer arkadaş oldu. Bu daha şiddetle itiraz etti. Meclise zahiri büyük unvanlar vermek istiyordu. Isrâiliyatın aleyhindeyim ve din ile devletin beraber olmasına ise şiddetle muarızım. Murdar softa!» Yüzünüzden vatanı bıraktım. Fakat bundan sonraki ikinci ve üçüncü meclislere de büyük unvanını vermiştir ki ne kadar haksızdır. fakat ben din aleyhinde değilim. Can korkusuyla adetâ aklına bozukluk gelmiş. Yalnız onu ilk defa vapurda uzaktan görmüştüm. Adnan ile hayatını birleştirdi. Vakıa muamelât ve tatbikatta asla müslümanlığı yaptığı yoktu. «Serbin verem kâzib-ı iltihabîsi» adındaki Witting ile müşterek eserimi Almanca neşrinden sonra Türkçede neşretmiştim.. Onu zahiren büyültür. ' Adnan Almanya'da tahsilini yapıp gelmiş. kaçıyorum. Şiddetli ittihatçılık etti. Maamafih bu meclis pekâla bu ada lâyıktır. Vapurda Kemâl Atıf ı gördüm. Oldukça tetebbu sahibi. basit bulurlardı. Güldüm.» HALİDE EDİP ¦> Halide Hanım kocasından boşandı. Kemâl Atıf m hısımıdır. Mebusan pek Arapçadır» dedim. 31 Mart olmuş. Bir müddet ¦'•' Hüseyin Cahid'le samimî fikir ve kalem arkadaşlığı etti.. yakışmamıştır.. Halide Hanım'm adını ve bazı yazılarını biliyorum. Beni büyük bir hakaretle kovdu. Şer'iye Vekâleti de ihdas olundu. Adnan'ın eserimi beğenmediği. Bu sayede sıhhî büyük memuriyetlerde bulundu. İkisi de ittihatçı ve aynı halde. Zeki.. Harb-i Umumide Suri-"'¦ ye'ye gidip Cemâl Paşa'nm patromarşı altında Türkçülük ve ittihatçılık propagandaları yaptı.» dedim. Sevdiğim bir adamdır. cidden dindar bir müslümandı. Onun usulü budur. Yalnız din diye cahillerin yaptıklarının.) olduğunu görmüştük. Sarıklıdır. 54 31 MART'TAN SONRA MISIR'A DOĞRU Câmi'yi ilk meşrutiyet meclisinden tanırım. Büyük bir millî iş görmüştür. Çünkü şiddetli ittihatçı idi. Meşihatın olmasına hep birden itiraz ettiler. zeki. Adnan uzun zaman ittihatçılık 1 etti. Celâl Arif. Tarihimiz bunun müthiş zararlarının şahidi. Eskiden beri tanırdım. 1 Halide ile görüştü. Onun din kaygusuyla değil. iki çocuğuyla. işin içinden çıkarız. kaçıyor. dedim. Ad¦ nan adında birinin olduğunu o vakit öğrenmiştim. Bununkisi sırf din kaygusu ile idi. Kemâl dedi ki. «Halide Hanım dz burada. Yanından kaçtım. «Dünyaya bak! Ne cilveleri oluyor. saklanmış. Şimdi biri diğerine hakaret ediyor. Meclisin adı «Millet Meclisi olsun. gene itikadı berkemâldi. Tabii Kemâl. Hepsi birden teklifimi reddettiler. Bütün kuvvetlerine kendi tesâhüb eder. ben Türkçeyi pek sade yazardım. Benim de devleti asrileştirmek gayem idi. Belki bir şeye lüzumu vardır. Böylesi hoşuma giderdi. Demek Halide Hanım da vaziyeti kavrayamamış. Bu müzakerelerde bu adamın pek (. Fırsat bulup Mısır'a gitmek üzere vapura atlamış imiş. Meğerse zavallı sarıklı olduğu halde kıyamcılardan korkmuş. 1 Fakat kimse beğenmez. Baktım âdeta deli gibi olmuş. Adnan. Yardım ister diye söyledim. Yazıya başladığım günden beri. ikinci itiraz eden Celâleddin Ariftir. ahlâklı olarak gördüm. Hakikaten benim dinim yok. Kaçması lâzım olan benim. Başka Halide Hanım uzun uzadıya bunun muvafık olmadığını söyledi. Halbuki iki gün daha dursa ittihatçılar İstanbul'a girecek bunu hesap edememiş. Mustafa Kemâl buna bir de "Büyük" kelimesini ilâve etti. (*) Cehalet ifade eden bir kelime metinden çıkartıldı. nekre bir adamdır.

birgün bu adam millete. Inşaallah hepsini neşredeceğim. Faaldir. Millet talihsiz imiş ki. Minder parçasının bir kenarında oturdum. şayanı hayrettir. Vakıa hak öyle. Bir zaman sonra İsmet. Nitekim 13 ve 14. Nitekim yerlerinde göreceğiz.. (. Balkan Harbi'nde Fakülte idareme verilmiş. Bir aralık Adnan geldi. Mustafa Kemâl'den bahsediyorduk. Ankara'ya geldi. çalışmak. Ve güzel nükteler söylüyor. Bizim Türk Tarihinde. (21 Nisan 1336) Mustafa Kemâl kendisini reis intihap ettirdi. Onun arkasından da Fevzi Paşa geldi. Ne yapayım deseler.¦ mağa kalktı. Hüseyin Avni (Mebus). Fakat her şeyin ruhu amma(. bunun ise siyah listesidir. Bu iki adamın nefsaniyeti buradan başlar. Yazık bu işin başına geçmiştir. amma pek yumuşak başlı. Bunu derk . Bu akıllı işi mi idi?!. Bu adamla çalışmak güçtür. Yusuf Kemâl oturuyorduk. Ne çare vatan işi var. Bunların hepsi de onun şiddetle aleyhinde idiler. Bir bu. ağızlarına burunlarına bulaştırırlar. Çünkü İstanbul'daki meclisin reisi idi. Halbuki mebusların. Mustafa Kemâl onu bol medhetmediğime kızmıştır.»dedim. Atinin karanlığı. Hüzünlü idim. bu adam başa geçmiştir. Zevcemin adı İffet'tir. zekidir. Sözlerini de sakınmıyorlardı. bir de bu adamın böyle oluşu beni derin ve elîm bir surette düşündürüyordu. Giyinip indim. Bendeki ümitsizliği arttırı-yordu. Evvet zeki.oldu.. «Zeki.. . Sonra nice akıllı ve âlim insanlar vardır ki. Zaten olamayacak ve bilhassa kendi hakkında fena fikir hâsıl ettirecek bir şeydi.. MECLİSİN AÇILIŞI Meclis açıldı. bir millî vazife.yaralılara bakıyordum. îşte perişan vaziyet. Bu eserin düşmanıdır. Arkasından Harbiye Nezareti yaveri Salih. herşeyin ruhu» başka türlü yazamadım.. Doğru. Kendisine hüsnü muamele ettim. Aklı se* lime müsâid bir adamdır. 58 Celâl Arif parayı da çok severdi. «İffetime» unvanlı şiiri yazdım. Nice adamlar vardır ki. cevval bu doğru.) çuvala girmekten başka bir şey değildi. Başka işlerde öyle titizlik eder ki. Öyle olmasa bu adamla iki dakika yanyana durmazdım. zeki bir adamdır. Pek haristir. Celâl Arif kendisini tabiî reis sayıyordu. kazanılan herşeyi berbat eder.. Tabiî bu iş olamazdı. Bilhassa nükteyi ¦ derhal anlıyor. Bununla beraber yaşamak. meçhuliyeti.cevval. herkesle hoş geçinmek ister. Muvaffak olsak. Pek entrika yapar. Celâl Arif buna kızdı. Birkaç saat yalnız orada durdum. cü ciltleri nihayet men etmiştir. Koğuşta duramadım.. (*) tki kelline metinden çıkartıldı. Şimdi meselâ birini söyliyeyim: Az kaldı memleketi Bolşevik yapacaktı. O gün bir mektupla bu şiiri kendisine yolladım.). Ben bütün vekillerimi hep sade bu mebus maaşıyla yaptım. reislerin hattâ vekillerin hepsinin maaşı seyyanen yüz lira idi. Yalnız şu var: Bunun zekâsı entrikada. « Adnan'la istanbul'daki mecliste beraber bulunmuş j idik. Bu kadarcık ta yazmasam kitabın neşrini men eder diye korkuyordum. gözümün önüne iki direk gibi dikiliyordu.. Halbuki ikisi de ayrı ayrı şeylerdir. Hakikaten öyle.. Bunlara «Ben size birşey söyliyeyim mi?: Bu adamın ruhu habis ve süflidir. Baktım ki..¦>:¦ ¦ ' 55 rumlu Nafiz (tüccar). insan hayret içinde kalır. Bilâhare şiirimi kamilen bir deftere geçirdim. Hiç olmasa istanbul'daki gibi reislik maaşı al. Böyle bir teşebbüste bulunmamalı idi. Gayrı resmî devam etti. Şimdi de Ankara'da beraberiz. Bunu açıkça ifade ediyordu. Çok hoşuma gitti. Yoksa istanbul'da hazır olsaydı.. Sevdim. Zekâ ve entrika dimağda ayrı ayrı merkezlerin mahsulüdür. istanbul'da bıraktığımız karımızda aklıma geldi. Artık Nisan ortalarmdayız. işte o esnada onunla tanışarak görüştük. Orada onun için şu cümleyi yazdım. en ufak entrikayı yapamaz. Fakat ne yapalım çalışmak lâzım. Henüz şafak sokmuştu. Bizde entrikayı zekâdan addederler veya onunla karıştırırlar. ahmağın büyüğüdür. Düzenbazlık yapar ki. devleti kurtaisa böyle. Okumuş bir adam değildir.. hepimize kan kusturur. o da öldüğü için Celâl Arif reis olmuşlardı. riyasete kendi otururdu. fakat Mustafa Kemâl adama av verir mi? İstanbul'a gelemediği için Reşat Hikmet. Birgün erken uyandım.-.

ilme sığmazdı. Bunu yapan Mustafa ' Kemal'dir.. hem ic. istibdat ve tahakküm alâmeti idi. Bu adam bu ve (*) Tepişmek. O zaman İtalya....Halife.)ıdır.. Bunu kendi yazmıştır.. Çünkü gayesi (... CUMHURİYETİN SİYASETt VE ÇETELER Şimdi tuttuğumuz siyaset.Buna rağmen bu işi yaptı. «Bakkal Yorgi başınıza vali. Hükümet İstanbul'da düşmanlar elinde esirdir. Erkân-ı Harbiye Riyaseti kabineye dahil edilmek gibi -. Büyük bir anomali idi ki. Böyle bir buhranda ona sığınması onun ne büyük kuvvet olduğunu kendi de itiraf ediyor. Bir milletin temel taşları harsıdır. HÜKÜMET TEŞKİLİ i Hükümet teşekkül etti. taşçı ..» der... Bir şey elde edemedi. devleti kurtaracağız. işin içinden çıkar. Onları. istibdat. Demek millet kâbiliyetsizmiş. Gayrete geliniz. . Halbuki Hukuk-u Esasiye âlimleri kuvveti ikiye ayırarak muvazene çaresini bulmuşlardı. sade bunlarla Mustafa Kemâl'in eline âla bir bıçak verdi. Harpten de yorulmuş. Madem ki sen onunla (. Yaptı..bitmiş. dini. Meclise Mustafa Kemâl'in teklifi üzere hem teşriî. İsmet Erkân-ı Harbiye Reisi oldu. başka birşey bilmiyor.). Bir millet bir günde . Ne yapılacak? Bu millet harbi de din kuvve. lardan sonra bunu büyük ve dahiyane icad olarak gösterip gururlar saçtı ve kendi. Hem bir millete din ve itikat behemehal lâzımdır.. Çünkü ilk hamlede dinine musallat olmuştur. Buna «Vahdet-i kuvvâ» adını verdi. Ona sığınmıştır. 273 de meclisin açıldığına dair bir tamimi var. Halbuki kuş uçmuyor. Bunun işleri insana öyle bir zan veriyor ki. Çünkü bütün millet âdeta istisnasız.. Asıl bunda şu nokta mühim. dahidir desinler diye şahsî bir şöhret hırsı ile yapmaktadır.. Yusuf Kemâl'e İktisat !¦ Vekâletini verdiler.hem hükümeti ' elinde tutmak için İcra Vekilleri Reisi de oldu. Hem buna hacet de iyoktu.Bana Maarif Vekilliğini. elimizdeki düstur şudur: «Padişah .)dir: Fakat bence bunları sırf büyük inkilâplar yapıyor.. olacaktır. Bu devlet ve milleti dâhiyane bir surette mükemmel bir Avrupa milleti yaptım. ne emekler verdim.. Bir harb zuhurunda ne olacak?!. Din harstandır..' ni medhetti ve ettirdi.. Bu halde (. Yani bu bıçakla kesilip can vermişti. diye patır patır adamlar asacaktır... Onca hükmü yoktur.. Kabinenin adına İcra Vekille. Biz vekilleriyiz. . din gayreti lâzım»dır. O halde üç beş yıldır bu adam bir düziye bu dini nasıl tepeledi?!. Hattâ kendi sağ iken millet batsa derhal «Ne yapayım ben ne gayretler. Mustafa Kemâl aynı zamanda hem meclis.! raî selâhiyet verildi.' dir. demektir. din değiştiremez.' luktu. Yıl•.edemedi. mutasarrıf.Ona anlatmak mümkün olmadı. Halbuki kendi yaptığı şey.. bu haldeki bir milleti kolay kolay yeni bir harbe hazırlamak da mümkün değil. parasız. Parayı pek seven Celâl Arif nitekim birkaç ay sonra da Fago adında bir Italyam Antalya tarikiyle Ankara'ya getirtti. Buna rağmen Celâl Arif bir İtalyan ile böyle iş yapıyordu... Amma milletin temel taşlarını söküyormuş. Tutunamadı.. Mustafa Kemâl bununla nihayet onu tepelemiş. Bu tamim dikkatle okunmaya lâyık ve ibretli bir şeydir. Öldü. hiçbir ecnebi Türkiye'ye gire-miyordu. Bütün dini ele alarak siyasete âlet etmiş. Ey Millet! Yunan gibi asırlardan beri kölemiz olan bir millete nasıl boyun eğeceksiniz?!.! ri Heyeti denildi. Sonra dini siyasete âlet etti. I. Bu millet buna dayanamaz. Demek bu millet dindardır. Zonguldak'ı istiyordu. milleti. Hâlâ yine tamamiyle öyledir. Roma mümessilliğini teklif edip teb'id etmek istemiş. Yoksa bu müthiş bir militarizm idi.. ' ' 59 '' I emsali Türk harsını yıkmakla meşguldür.. bir hatâ yapıldı... dine merbut.. Fevzi Paşa Müdafaa-i Miliye i Vekili yapıldı. Bunun için Rumlar ile izzeti nefsini gıcıklıyoruz.. padişaha mutî. Ya yine birgün lâzım olursa ki.. tiyle yapıyordu. padişah din diyor. Onunla Zonguldak'daki bir kömür ocağım kendilerine mal etmeğe çalıştı. tahakküm ve düşmanlıkla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. bu adam Türk Milletinin (.ve. böyle vesileler versen a. O da âciz kalıp gitmiş.. Reislik rekabeti ile başlıyan iş bu surette bitmiştir..)yorsun.. Amma o bu suretle iki şeye de reis olmak şıkkını düşünmüştü. Sh. Gülünç iş ve çocuk.. sefalette.

tetik otururdum. . Ismet'i Harb-i Umumîde Kafkas cephesinden tanıyor. Kabul etmedi. Ismet'in Erkânı Harbiye-i (*) Hainlik ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı.. Bana «sürüden ayrılan uyuz koyun» ve bu gibi şeyler dermiş. Vakıa bunlara yemek. bugün Türkiye'nin en zenginidir. Atî için korktuğun şimdi basma gelir.. bugün onun hakkında da bu nutukda ne müthiş ithamlar bulunurdu. mütehassıs yok.. Hele İsmet de ona kör âlet olmayıp itiraz edenlerden olsaydı. Almanya'da otuz kadını birden toplayıp zevk yaptığını işitiyorum. Pazarda elmas.. Bunlar ötede beride kendi kendine teşekkül etmiş ve ediyordu. Bir eseri o tarihten sekiz yıl evvel Paris'de yazmıştık. Bunda milletin beni Maarif Vekili yaptığını.ve. ilah.... Sh. Bu adam müthiş bir servet yapmıştır ki. Dokuz ay bu kırık sandalyede vekillik ettim.» deyip böyle külliyetli paralar alıyorlardı. Bilmem delil olur mu? Bundaki hak ve sebep İsmetin köle gibi mutî olmasıdır. mektep ve tedrisatı. Bu iki adam el'an onun (..» Korktu. kaç defa ağzından işittim ve işitenlerden işittim.Vasil Jandarma Zabiti olacak nasıl dayanacaksınız?» diyoruz. Bu da pek müessir oluyordu. Maarif Müdürlüğü'ndeki Mehmed Efendi adındaki Ankaralı kâtibi çağırttım. Mustafa Kemâl. Sonra teselli ettim ve Biz harab olursak sen korkma! Beni ölümle tehdid etti: Zora.. Tehdit ettim. Talihe bak ki. Darülmuallimin binasının bir odasını Maarif Vekâleti yaptım.. 60 Umumiye Reisliğine tayinine itiraz eden Rafet ve Ali Fuad'a Fevzi Paşa'nın İsmet'i münasip görmüş olmasını delil olarak gösteriyor.. Yanında öteden beriden sürüp getirdiği iki bin kadar koyun vardı. «Birgün nasıl olsa sizi asarlar. harab olursun. gelmesi Ali Fuat'tan evvel değildir. iptidaî mektep ve tedrisat. Bir de «Hürriyet ve İtilâfın iç yüzü» diye neşrettiğim eser için de «İttihatçılardan yirmi bin lira alarak yazdı» demiş. halı ve emsali de satmışlardı. Fakat bu paraların çoğu ihtilas edilip çete sergerdelerinin cebine iniyordu. «Korkarım» dedi. memur yok. Meselâ bu esnada Çolak İbrahim. taraflarında aleyhimizde epeyce zaman evvelce başlamış olan Abaza ve Çerkeş hareketleri artıyordu.Bir masa ve kırık sandalye buldum. şapkayı sonuda Mustafa Kemâl'in eliyle giydiler!. Yalvardı. Aleyhime de döşenmiş. yok. olmadı. Bu çeteler katil ve cinayet yaptıkları gibi bilhassa müthiş soygunculuk yapıyorlardı. Aldığımız para da makale başına beş liradır. Aynı zamanda dini de ele alıyorduk. herkesin elinden gelen bütün gayretle millî hükümete zahir olup. Baktım oknuyor. Bir milyon lira kıymetinde bir kereste fabrikası yaptı. Bolu. Merkez teşkilâtın. Bu tamimi Bolu tarafı Maarif müdürlerinden biri istanbul'a yollamış.. Size şapka giydirecekler» diyorduk. Dedim ki: «Çalışmazsan ben sana öyle bir şey yaparım ki. Bina lâzım. çetesiyle Ankara'dan geçti. Biz istanbul gazeteleri falan görmüyorduk. bunları bütün bu vurgunlarla yapmıştır. idadî. Ortalığı haraca kesmişlerdi. Sonradan bana hikaye ettiklerine göre ikide bir aleyhime yazmış. İLK GÜNLER Maarif Vekili oldum.. Memur lâzım. dağların borcu vardır dersin dedim. ilk. Hele. 279'da Ismet'in evvelce Anadolu'ya geldiğini görüyorsak da bir defa gelip gitmesi doğru olsa bile. Üç ay sâde bu bir memurla çalıştım. emirber nefer demektir» Fevzi de mutî bir memur. Adapazarı. Anadolu'da bu esnadaki seyahatlerimde bizzat böyle propaganda yaparken bu sözlerin herşeyden müessir olduğunu görüyordum. elbise için yol da lâzımdı. Bizim çetelerin hali de müthişti. Dosya yok. şimdi bunların birini sağ. yaşadığımız anın pek mühim olduğunu. yapmağa başladım. Şudur: «İsmet demek. «Kur'an-ı apteshane kağıdı yapacaklar. iş görmek müşkil. Müteselli oldu. «Yanımda çalışacaksın» dedim. Düzce. Ali Kemâl küplere binmiş. ben de gürültüye giderim» Saf bir adamdı. İlk iş Maarif Müdürlerine bir tamim yazdım. Hakkındaki fikri.. daha istanbul'da Mustafa Kemâl ile teşriki mesai etmesi büsbütün yalandır..).. ağladı.. Asla âmir değil. Sebebini sordum. bu tarz şeyler yazdım.. Fevzi de yardakçı aleti. Hakikaten Türk buna tahammül edemiyor. Mustafa Kemâl. diğerini sol kolu yaptı. Bu ve emsali tamimlerim Maarif vekâleti dosyasında mevcuttur... Hükümette para yoktu. Otururken daima düşeceğim hatırımda durur. Şehirlere «iki günde elli bin veya diğer bir miktar para vereceksiniz... Kuvvetimiz bunlarla biraz askerdi. «Fazla maaş vereceğim» dedim. tşte Mustafa Kemâl bu ikisini. çalışması lüzumunu. yok.

lakunya giyer. Elkab ve nişanları da meclis ilga etti. Bunlardan dosya yaptım. Üzerlerine demir levhalarla numaralar koydurdum. Şimdiye kadar hars kelimesini yalnız Ziya Gökalp yazılarında telâffuz etmiş. Kâzım Nami Bey'in teklifiyle Muallimler Birliği Cemiyetini yaptım. Lozan'dan sonra zatı devletiniz. Oralardan vergi alınmıyordu. terbiye meselesi. Sırf gösteriş olsun diye mecliste yapardı. İstanbul. Bunu ilk meşrutiyet meclisinde de yapmış. O vakite kadar bunun kıymeti bilinmiyordu. Adam gönderdik. O. Bu sebeple ona Vehbi Molla adını takmışlardı. gümüş. Liselerde nebati. En yüksek memur olarak tayin ettim. ikisi de iyi insanlardı. Bursa. Ötekilerin ne olduğunu sordum. âdet. kendilerine çok söyledim. Sonra Hey'et-i Vekilede de karar verdirdim. Paralar cepheye veriliyordu. İbrahim Hilmi Bey'i tavsiye etti. spor. Bu adamlar ana dillerini yazamıyorlardı. Bilâhare ve yıllardan sonra ben tetkikat için vekâlette aradığım vakit yalnız bir defter kalmış. Elkabı kaldırdım. takdirle kabul ettirmiş isem de ne o vakit. getirttim. 61 ti. Vekâletin sicilini onun gayreti meydana getirmiştir. kahve ve sigara içerler. Kalemlerinde iş görmez. Bunu menetmek istedim. Bizim teşkilât ilerledi. kendi aralarında muhabbet ederler. Ne diyeyim: Böyle oluyor. atasözleri. Maarifte en mühim teşkilât hars teşkilâtı olacaktır. Herşeyden ziyade mükâfaata lâyık olan bu adam birşey görmemiştir. çalışkan ve iş ehlidir. bunu getirdiler. «Hamdullah Suphi. Ben gittikten sonra bunları da bilmem kimler yağma etmiş. Ele geçen eski altın. her tarafın elbiselerini getirtip bir etnoğrafi müzesi yapmağa teşebbüs ettim. ondan sonraki maarif vekili Vehbi Bey (1) lağv kararını vermiş. din perdesine bürünürdü. Bu esnada Kâzım Nami'yi buldum.bunları bile yapmak güçtü. Benim zamanımda vekâletin bütçesi dörtyüz bin lira kadar birşeydi. Bunları bir cemakân yaptırıp içine koydum. Mebuslara rica ederek. resmî tahrirata idhal ettiler. birşey kalmamıştır. kollan sıvar. İllâ lügatli Türkçe Tuhaftır. yolda kaybolmuş» dediler. «Ne yapalım gele62 . Sakarya Harbi arifesinde Kayseri'ye kaçarken götürülmüş. Memurin ve istatistik Müdürü tayin ettim. Mektup yazdık. halk türkü ve şiirlerini toplatmaya başladım. Arapça ve Acemceli dili yazıyorlar. ittihat Cemiyeti merkezi umumisinde nâfizülkelim müdüriyeti yaptım. Getirdim. Bugün daha geniş bir halde büyütmüşlerdir. bakır. Buna herkes. Derhal lügat. Pek kıymetli şeylerdi. kimse ve kendisi de. Memleketteki bütün mimarî âbideleri tescil ettirdim. istanbul'daki maarif memurlarından işe yarar birkaçım getirtmek istedim. Uğraştım olmadı. Benden sonra Hamdullah Suphi bu müdürlüğü lağva kalkışmış. Düşündüm. bazı yerleri silinmiş idi. Birkaç kalemimiz var. izmir gibi yerler işgal altında idi. ne bu sefer mebuslar vaadlerine rağmen elbise getirmediler. tesisini emret-tim. millî oyun. Cevap bile vermediler. Gülünç iş. Bunları vekâlette yapabilirdi. Her kalemde işleri gören ancak bir iki memurdur. koridorda böyle bir iki volta vurur. Bizim memurlar tuhaftır. Yanlarına eş dostta gelir: Lâklâkiyyet ve keyif ederler. Derhal tahriratın sade Türkçe ile yazılmasını emrettim.Bu para ile daha şümullü işler değil. Ondan sonraki maarif vekili bu müdürlüğü lağva kalkışmış. Bu da su görmüş. Pek sofuluk satar. Azametli efendiler. hayvanı cemadî asar-ı atikayı hâvi mahallî müzeler. Lozan sulhu olunca bunlar akın akın Ankara'ya gelip mühim yerlere yerleşmişlerdir. Haklarında malûmat ve fotoğraflarını aldırıp. İbrahim Hilmi ciddî. dinlemedim Anlamıyorlardı. Şaşılacak şey. Maattessüf benden sonra devam ve neşredecek yerde hepsini kaybetmişler. paralarla vekâlette bir müze esası kurdum. hiçbir memur yazamadı.orta keza âli tedrisatı yüksek mekteb ve tedrisat olarak birçok istilâhları Türkçe-leşlirdim ve sultanîlere lise adını verdim. En zengin yer de oraları idi. Hayret şu ki. Bu devlette ilk olarak İstatistik Müdürlüğünü bu suretle teşkil ettim. (1) Balıkesir Mebusudur. sonra apdest alıp namaz kılardı. Hattâ namaz zamanları meclise gelir. vekâleti celile gibi tabirleri yemden ihya. Mustafa Kemâl de itiraz et(*) Alet ve kör değneği olmak anlamında iki kelime metinden çıkartıldı. Bu hal bizde de oldu. Neyse kurtuldu.Defter ve emsalinden birçoğu da geldi.

İki gün yolunda gidiyor. Dedim ki: Burada millet size gazete okuyasınız diye para vermiyor. Onu iş saatleri haricinde okursunuz. onu devirirsen hepsi kaçar.ni kovamayız» dediler. Böyle şeyler tatlıdır. «O halde bana haber verin ben kovarım» dedim. Bu sayede adları dahi Türkleştirmeye doğru büyük bir adım atılmış oldu. işinizden kontrol ede-mezseniz derhal yine eski haline geliyor. Zaten birçok adamla döğüş edeceksen. Geri aldım. herif bize kızmış» dedim. Türk millî adları yayıldı. soruşturdum. An'anevî bir mükâfat olarak beni sevindirdi. Geç geliyor. orada üç günü geçmiş tahrirat bulursam o memura ceza ederdim. Herif İsrar etmiş ve yalvarmış. Bunu işiten adam kaçıp gitmiştir. Bir işin.Bu ders oldu. Kâzım Nami yarım saat sonra geldi. Ona bir takım adlar verdim. Onları da yasak ettim. Bu bizde müzmin bir hastalıktır. Birkaç gün aldırmadım. Demek ki. «Para meselesi değil. Böyle alışır. «Niçin?» dedim. fakat kontrolü gevşetirseniz derhal eski haline avdet ederler. Ben rüşvet almam dedim. Kâzım Nami'den kıstalyevm yaptım. Yiyecek. Oralarda memur adedinden fazla sandalyeyi yasak eltim. Onları makine haline getirmek. Bunun verdiği müşkilât müthiş idi. Birgün işe başlama saatinde daireye gittim. Sahte imza koyamadılar. bana Beypazar'dan kavun getirdiğini söyledi. aile adlarına da koymalarını emrettim. deyip hiç bilmedikleri ve yapmadıkları bu şeyleri yapıyorlardı. Bu listeyi tamim ettim. lâstik ve feslerin kapının yanındaki odaya bırakacaklarını tenbih ettim. «Ne yapacaksın. Kolayına «Beylik yasağı üç gün sürer» demezler. Memurlarla mektep çocuğu ile uğraşır gibi uğraşmalıdır. Beypazarı'nın kavunu nefis ve meşhurdur. Haber vermediler. Dosya yok. iki yıl sonra idi. Böyle bir talib olunca çaresizlikten . Yanıma memur gibi Mebus Besim Atalay'ı almıştım. Beş on gün sonra Kâzım Nami geldi. O hocanın geldiğini. Bu sebepten para işlerine de asla elimi sür-memişimdir. Zahir şerrine lanet. Geç gelen başkaları da var. Bal tutan parmak yalar. roman okuyorlar. haysiyet meselesidir. «İnsan böyle azar» dedim. Mekteplere. Beni gördüğü vakit dedi ki «Sen neler yapmışsın be?» içimden «Yaptıklarımdan hoşuna gitmeyecek birşey öğrenmiş. Gitti. hediye derken haberi olmadan rüşvete kayıverir. Bağırdım: Şimdi kavunları alıp kafasında parçalarım» dedim. Kıstalyevm yapacağım dedim. Cetveli istedim. Hattâ kontrol üstüne de kontrolünü iyi yapıyor mu diye bir kontrol koymak lâzımdır. Sokarsınız. Tuğrul gibi Türk adlan koymasını emrettim. maarif vekâletinde 3 günden ziyade durmıyacağı hakkında şiddetli emirler verdim. «Hediye diye başlar sonra yumurta çalan deve de çalar» dedim. Arada keyfe mettefak bir masanın çekmesini çeker. Yılanın da başım ezmek lâzımdır. insan tuhaf mahlûktur. bakardım. Bu haber beni keyiflendirdi. Bir tamim ile bütün mekteplere muallim ve talebeden herkesin kendisine de Oğuz. Kendisinin de bulup listeyi çoğaltmasını söyledim. Besim Atalay bu listeyi kendi namına neşretmiştir. Devam fena idi. yoğurt her ne gelse asla kabul edilmezdi. Bizim hükümet daireleri adetâ atâlet yeridir. Sonra madunlarımın yüzüne nasıl bakarım» dedi. Kapılara misafir kabul edilmez diye levhalar yazdırdım. «Yapma» dedi. Öte tarafı hiçtir. Mustafa Kemâl bir seyahatten döndü. Dedim: «Daha iyi ya sana yapınca ötekiler tam korkar». Ömrümde. 63 I Bir gün bir muallim bir mektebe talib oldu. Gelenler yine ayakta kalıp çok duramadılar . insanın hoşuna gider. Evime sıkı tenbih etmişimdir. Bilhassa Konya'da epeyce kalmıştı. bütün muallim ve talebeye Türk adları koymuşsun bu adlarla söyleniyorlar» dedi. Tamim. münasip tayin ettim. Cedveller yaptırıp imza ettirdim. Şimdi misafir yok ama bu sefer de gazete. Ne yapmışım? dedim. Memurlar artık benden titriyorlar. erken gidiyorlardı. Korkudan yaptılar. demek muvaffakiyetle yürümüştü. Bu gayet iyi bir tabiyedir. Pek yalvardı. İSİMLERİN TÜRKÇELEŞTİRİLMESİ Memurlara tıraş olup da geleceklerini ve kaput. kontrol hükümet dairesinde en mühim bir şeydir. «Canım rüşvet olur mu?» dedi. Geldi. El sürme! ilk günlerde en mühim dert iyi memur ve muallim bulmak idi.Bir iki defa ansızın gezip misafir getirenler varsa dışarı çıkardım. Talib olanları ne olduğunu bilmek için hiçbir sicil yoktu. Süt. nizam ve intizama sokmak pek güçtür. Çünkü hayretli ve telâşlı bir tarzda söylüyordu. en ufak yiyecek bir hediyeyi de kabul etmedim.iyisi mi evvelinde dikkatli olmalıdır. başlarıyla et. Ve kontrol sıkı bir surette devam edip gitmelidir.

Ankara mektebine tâyin ettiğim adı iyi hatırımda değil. Mektebe devama başladı. Haydar Bey adında bir zata mektebin disiplinini iade etmesini tenbih ettim.» Bunu öğrenince fena halde kızdım. olmuyor . Talebenin henüz rahmi maderdeki çocuklar gibi olup. Nitekim Meşrutiyetin iptidasında da herşeyin şirâzesi bozulmuştu. Hâlâ mebustur. Herkesi fantazi hislerle ve gözlükle görüp methetmesidir. Size yedirilen millet ekmeğine günahtır. Hocaları dinlemiyorlardı. bak neler yaparım. «Masum çocukları sokağa attı. dünyaya gelmemiş demek olduklarını. Bir derece Türkbilik ilmine dâir de malûmatı vardı. dersten başka bir şeyleri olamıyacağını anlattım. Medih ede ede ayyuka çıkardı. Tayin ettim. Çocuklar «Gitmeyiz!» dediler. emirle olmıyacağını biliyordum. on çocuğun kovulduğunu. Arada geliyordu. «Yarın gel!» dedim. Çıktı. Derhal mektebe gittim. git zaman Ankara Orta mektep talebesi. Kalktım. Millete yaramazsınız. düşürürüm» Ben de kızdım: «Siktir şuradan defol!» diye kovdum. Birgün geldi. O esnalarda herşeyin şirâzesi çözülmüştü.muallimleri toplayıp halka ettim. «Sana.. Ders zamanı dersaneye girmiyor. o mebus düştü. Sizi kovuyorum. Takrir kabul edildi. Bunların önünü almak lâzımdı. «O oh. işte sicilsizlik ve hüsnü şahadetler. binaenaleyh disiplinden. Ve âsilerin isimlerini okuttum. müdür haber verdi: Tahkikat yaptık. sokağa gezmeğe gidiyorlardı. Nasihatla. inkılâp iptidalarında böyle haller oluyor. müdi-rin muhalefetine rağmen cebren sokağa çıkmışlar. istidasını verdi. alâ.. Gitmek istemedi. Leylî talebeden gece gezmeye gidenler bazen hiç gelmeyip geceyi dışarıda geçiren gençler de oluyordu. Merkezde açık bir yere tayin ettim. Ertesi günü bir de baktım. yardım et!» dedim. onun için» dedim.bizim memurların şahadetine o adamın memleketinin mebuslarına müracaat ederdim. müdürleri aleyhinde isyan ettiler. tamimle. Mebusun çocuktan biraz evvel gelmesi tertib imiş. Bu mebus Maarif müdürlüğünden mebus olmuştu. Fakat yüzüne vurmadım. Titredi. Nizam. Bu adam merhametsiz bir canavar!» demiş. dedim ki: «işte siz kötü çocuklarsınız. Gitti. Enerjik bir adamdı. atarım» dedim. Derhal çocuğu azlettim. . Diyor ki «Falan adamı yanına almışsın.» Hemen memuru çağırdım «Sen böyle etmişsin dedim... «Sen onu nasıl azlediyorsun? Ne hakla?» dedi. Dolaba konmam pek gücüme gitti. Muallim. Beş dakika sonra şâb-i emred bir çocuk geldi. «Kolundan tutar.» Müdüre dönüp «bunları şimdi dışarı atın!» dedim. oturuyoruz. Haberi yok. Birgün Hamdullah Suphi birini getirdi. herşey 64 kalkmıştı. müdür.» dedim. Üç gün sonra iki muhtelif mektup aldım. hakaretler de savuruyorlardı.Oluyorsa da tam değil. istizah yapar. çetesiyle Ankara'dan geçiyormuş. Kıyamet kopardı. içlerinden bir genç geceyi mevzubahs mebusun evinde geçirmiş. mâni olmak isterse üste fena sözler. «Git!» dedim. her yerde her şeyden evvel disiplin olacağım. ahlâk ve faziletten bahsettim. Önüne getirttim. «Polis çağırıp şimdi atın! burada bekliyorum. Ben hemen Ankara mektebi vak'asını. itaat. Diyor ki: «Bu çocuk en rezil biridir. Arası biray geçti. insaniyetten. Mebusun (Hüsnü şahadet eden) hem fail ve hem mefûlü-dür. ilk zamanda hem bir memur yok iken mebuslardan birine «Bazı günler gel. Otuz kadar mebusu kandırmış. Benim de istediğim şeydi. Hamdullah'm en büyük kusurlarından biri de adam tanıyamaması. Hüsnü şahadet ederlerse tayin ederdim.. Talabeyi. hakkımda istizah takriri verdiler. Beş yıl hapis yattı. Meğerse bu cebren çıkma da o mebusun teşviki ile imiş. Rezil etmedim. Silifke Maarif Müdüründen bir mektup aldım. evvelce söylediğim mebusun istediği şeydi.. Adını söyliyemiyece-ğim. Bu zat evvelce Sinop'ta mektep müdürü idi. Attılar. Fevkalâde müstaid ve ahlâklı bir çocuktur» dedi. Derken çete reisi Çolak ibrahim. olmadığı takdirde her yerde haylaz talebenin böyle . Bu mebus propaganda da yapmış. Bir gün on leylî talebe. Bana bir mektup göndermiş. Uğraşıyor. hem de bir de bir çocuk gece evinde kalmış. Geldi. usûl. Demek muhterem mebus bana olan garezini kuvveden fiile çıkarmağa çalışıyor. bir tertip ile beni dolaba koyup edebsiz sırrını bana kolay yaptırmış. Sükûnetle «iyi değilmiş. Köpürdü. Mebusa bu çocuğu tanıyıp tanımadığını sordum. Hem de pür hiddet. Baktım Ankara'da muallimlik istiyor.. Bu. Gel zaman.. Bu çocuğun müzekker fahişe olduğundan bahsediliyordu. Baktım vak'a da güzel: O mebus. Darülmualli-minden mezun. Bir mühim hâdise yapmak lâzımdı. Bu benim çocuğuma fiil-i şeni yaptı. «Aman beni rezil etme! kendim savuşayım» dedi ve hemen gitti. Bu hal müterakeden beri herşeyde ve talebelerde de vardı.

65 BİR GARİP BÜROKRASİ MACERASI ¦. «illâ bunu azledeceksin» dediler. 66 okuyup kabul ettirmiş. Neyse itimad olarak bu işi de bitirdik. Den orada iken otuz kadar güfte. Böyle zamanlarda milletler en güzel millî marşlarını yaparlar.. Maatteessüf biz de daima böyledir. Halbuki marşların güfteleri . öğrenmiş bir takım insanlar da vardı ki söylüyor-lar.. Mahmud Esad da Yunus Nadi'mn adamı olmuş gazetesinde yazı yazıyordu. Yunus Na-di Ankara'da Yeniğim Gazetesini çıkarıyordu. istizah günü oldu. Bir millî marşın güfte ve bestesini en iyi yapana beşeryüz lira nakdî mükâfat vereceğimi ilân ettim. Eskiden beri bana hissî düşmandır. kalemi mahsus teşkil edenler vardı. Bir istizah fakat içyüzü ne!. Çünkü o vakit milleti böyle bir masrafa sokmağa lüzum yoktu. Çocuğu gece evinde alakoydun» ve evvelki vak'a hakkındaki Çolak İbrahim'in mektubu müfadini de söyledim. Onun himayesiyle vekâlete germiştir. Hücumları Kâzım Nami'ye idi. Bir köşeye geldim. millete iyi iş görmek de ne belâlı şeylerdir.. Bu sebeple ağır ve pek monotondur. Nadi. Derhal her tarafta disiplin teessüs etti.)suz benim namuslu olmamdan gelir.» dedim. Meclis hınca hınç dolu idi. Vekâlet yalancı mevkiye düşer. Mahmud Esad Yenigünde aleyhimde şiddetli makaleler yazmağa başladılar. hamiyetimi görmüş. Teşviki sen yaptın. Yine kendisine Maarif Müdürlüğünü verdim. işde görmüş. ikinci istediğim bu mebusa darbe idi.. Bunu o da körüklüyordu. Bir memur burada hedef olamaz. Bu da ittihatçılıktan ve galiba onun (. Ben onunla nasıl çalışırdım fakat ben bunlara bakmıyordum..ben ise bunları erbabından mürekkep bir komisyona verip onlara seçtirecektim.Onlar da müzakere edip hazırlanmışlar. Ekmeğinden olur diye telâşta idi. Başka vekillerden müsteşar tayin. Huzurunuzda mesul varsa ben olabilirim. Biraz evvel meclise gittim. Yalnız haksızlığa karşı bütün kuvvetimle kıyam ederek idarede de hatır gönül bilmem. Daima fena şeylerine itiraz ettim. Bunun başı eski Tanin gazetesinde müdürlük eden Muhiddin idi. Muhiddin benden müsteşarlık istedi. Bu tarz ile erbabında gayret kalmaz. Bu mebusu buldum. Ben orada kaldıkça Kâzım Nami kalır. kendi de beni kürsüde müdafaa etti. Mecliste beni. «Pekiyi» dedi.. Mustafa Kemâl benden bizar idi. Şiri nizamlı şiirdir. Çolak'ın mektubu ile o husustaki diğer mektupları da okuyacağım. Bir aralık bazıları onu azledip işi bitirmemi teklif ettiler. Şimdi ne olduğunu yüzüne vurmak zamanı idi. fakat asla beni sevmemiştir. Bu adam ile aramızda birşey yoktu. Zavallı pek fakir. Bunlar o vakte göre fantazi idi. «Eğer istizahta davam edersen bunları kürsüden söyleyeceğim. istizah başladı. Bunlar o otuzlar'dan. Tuhaftır.. fakat bir kısmı illâ sevmemiştir. Hem de Muhiddin Tanin'de vaktiyle aleyhime neler yazmıştı. Düşünülmemiş.» demişlerdir. Mahmud Esad (Adliye Vekili sonra) Nadi'mn yetişlirmesidir. Mektep vakası. Ben cevap verdim: O da otuz arkadaşım vazgeçirmiş. «Hayır dedim. bu ve emsali adımı «Sert Adam»a çıkardı. Yüce ihtilâl ve savaş günleri. Akif'in bu marşının gütfesi arûzlu ve hece adedi çok vezindedir. Birinci istediğim bu idi.. O da fena korkuyordu. Arası biraz geçti. ittifakla itimad reyi aldım. Hattâ gayretimden. Ben Rusya'ya gidince Hamdullah Suphi bunları hiç nazara almayıp. Bu adam gayretimi. Halbuki ben sert değil bilâkis yumuşak insanımdır. Dedim ki.. Daima defetmeye vesileler aramıştır. Ben yapmadım. İstizahta kürsüye çıktım. Bu yolsuz harekettir.. bana birşey yapamayınca bu sefer Kâzım Nami'yi hedef eltiler. Bu ittihatçılık acûbe bir şeydir. «Sen fail ve mefulsün. Ve bana hâlâ yan bakarlar. Buna müsteşar olmak istemesi için yüz isterdi. Yine bir istizah yaptılar. hamiyyetimden takdir ile bahseden bunlar yine «Cemiyete çok fenalık yaptı. Mecliste ne dalaveralar olur. İSTİKLAL MARŞI Millî hareket devamda. Sen şimdi bizzat çıkıp beni müdafaa edeceksin.. Bu vakadan sonra bu mebus bana karşı daima mütî hayırhah tavır takınmış. Beni düşürürseniz. Mehmed Akif'in bir şiirini mecliste (*) Namusla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Neler ve kimlerle uğraşmalı. Bana bir şey isnad edemiyorlardı. namuslu bir memurdur. işte devlete. birkaç beste gelmişti. Malûmatlı. Mustafa Kemâl'in teşviki idi. Çok namusluları beni sonradan sevmiştir. Hem iyi adamdır. Kül gibi oldu. O vakit ondan iyisini bulur. Böyle olmazsa iyi idare mümkün değildir.kovulacağım bir tamim ile bildirdim. Vermedimdi. yerine korsunuz» dedim. Bu surette beni atmak istiyordu.

Böyle yüce ilham verir gün. Hâlâ da iyi bir marş yok. en işine gelmeyen şey. Sonra ne yapıp yapıp Maliye Vekili de yaptırdı. Halbuki hal böyle iken. Ferid yanlarında misafir iken Halide ve Adnan Ziraat Mektebini] aşağıdaki binalarından birinde oturuyorlardı.Güfte de yüksek bir şey değil. yani yaverleri. bir fetva yapıp istanbul'u itham etti. Galiba birbirine tahakküm meselesiyle bağlıyarak.. nişan talimleri yapıyorlardı. Hakkı Behiç sonra deli oldu. Salih (Salih Paşa. At gezintileri. bana da bu yediğim idam cezası kuru sıkı bir tesir yaptı. Ferid istanbul'da Ferid Paşa kabinesine girmişti. Adnan yalvardı.Muariz fırkaya girmişler. Mustafa Kemâl aleyhinde söylenmeye başladı. Bu seyahatlerine dair Ankara'da ve Millet Meclisinde dedikodular yapıldı. Bir iki ay geçti. O devrede gitti. İSTANBUL'LA İPLER KOPUYOR Bu esnalarda Halide Hanım bir nefer ceketi giyerek orduda da uzun müddet kaldı ve dolaştı. yüksek buhran ve heyecanlı millî vak'a bir daha ne vakit bulunur? Hem bulunmamış. Mustafa Kemâl kızmıştı. Hoca Mebusların imzalarıyla falan. Halide Hanım. Millî marş pek lâzımdır. Salih Paşa'yı atıp Ferid Paşa'yı Sadrazam yaptılar. Mustafa Kemâl'in hususî etrafı. Adnan söyledikçe o da Ferid'e müthiş küfürler savururdu. Maatteessüf Fransız büyük inkılâbında olduğu gibi bizde de biri çıkıp ta Marseilles gibi bir millî nefis eser vücuda getiremedi. Ricamızın bir kaçında ben de mevcut idim. Ferid'i meclise kabul etmek istemedi. Herkes marşım çaldırır. Ferid gelince işleri yoluna koydu. Nihayet Halide ve Adnan Türkiye'nin yedi başlı ejderhasına muhalif harekete başlamışlar. her şeyde kendisine rey sorulmasını istiyordu. Sonra buna iyi bir güfte de yapılabilir. Türkiye'den mehcur yaşayan Adnan'a fena muamele yapmıştır. «Halide Onbaşı» adım takındı. Besteside iyi değildir. Böyle yapılacağına Mozart'ın pek nefis olan «Türk Marşı». Hattâ bir defa biz de Halide Hanımla mavzerle nişan attık. Nihayet meclise mebus sıfatıyla kabul ettirdi. Halbuki orada sefir iken. Tabiî iki tarafınki de bir kuru sıkı idi. Adnan. Amerika gazeteleri yazmış.. Bankaların paralarını cebren alıyorduk. Abdülhamid'in marşı ki güzeldir ve diğer Avrupa'da mevcut «Alaturka» marşlardan alarak bir millî marş bestesi yapmak hepsine müreccahdır. hâlâ ecnebilerden onun vaktiyle Maarif Vekilliği ettiğini söyliyenler görüyorum. evine misafir etti. Bu ise Mustafa Kemâl'in en sevmediği. kâtipleri Halide Hanım'ı sık sık ziyaret ediyorlar. idamımıza karar verdiler. Şeyhülislâm Dürrîzade'nin imzasıyla bir fetva neşrederek bunda bizi yani Hey'et-i Vekile âzâsıru huruç alessultan töhmetiyle itham edip. Mustafa Kemâl. atik ve akıllı davranıp herkesten evvel Avrupa'ya kapağı atmışlardır. Mustafa Kemâl ile Halide Hanım'ın arası açıldı. hemen daima kendi fikrinin kabulünü. Para yoktu. Zaten . uğraştı. Baktım idama mahkûm olan diğer arkadaşlar da hiç müteessir görünmediler. O halde mühim müzakerelerde bazen hususî surette iştirak ediyordu. ilk Maliye Vekili Hakkı Behiç idi. O zaman Halide. Mustafa Kemâl de Ankara Müftüsünü kandırdı. Yani fırsat kaçtı. işler çorba idi. kendisinin Maarif Vekili olduğunu Amerikalılar'a söylemiş. iyi vuruyordu. hem de körükörüne itaat etmeli. bizim çaldıracak marşımız yoktu. artık münasebet hemen de büsbütün kesilmiş olarak vücude gelen vaziyet sulha kadar sürmüştü. Pek aleyhinde idi. Ferid Paşa. Sade onun fikri hüküm sürmelidir.serbest şiir olmak lâzımdır. Bu sebeple bugünkü Londra Sefirliğini de ona medyun demektir. Bu rivayet o kadar kök salmıştır ki. Avrupa'da diplomatik memuriyetlerde de bulundum. Hasılı idam cezasını yedik. Yalnız gördüğüm ve sezdiğim bir şey vardı. çok geçmedi. mahvolmaları mukarrer iken. belki başka sebepler de inzimam ederek. Herkes ona itaat. Aralarındaki dostluk az sürmüş. Biz hükümeti tekil edince Padişah ve ingilizler her ne yapabileceklerse derhal yapmağa teşebbüs ettiler. eski Harbiye Nezareti Yaveri) onun pek müdavimlerinden idi. Şunu söyliyeyim ki. Bunun iç yüzünü bilmiyorum. Mustafa Kemâl ile Halide Hanım'm arası pek iyi idi. Sıkılırdım. Halide Hanım müzakerelerde âdeta müstebit. araları açıldı. Ferid (Eski Kütahya Mebusu) Ankara'ya geldi. Daima görüşüyorlardı. Ferid'in Adnan'a ebedî bir minnettarlık meselesi lâzımdır. Ferid de orada yiyip içiyordu. Avrupa'da resmî memuriyetlerde millî marşlar çalınmak âdetine binaen insan lüzumunda bu noksandan utanıyor. Galiba hâlâ öyle.

ne de Heyet-i Vekile içtimalarmda alınan kararlara imza koyuyordu. paraları alıyoruz. Nihayet Mustafa Kemâl. bunun suyu nereden gelecek? Bizde on para yok. Yahya onun adamı. Adnan bana prezante etti. Asetin-dir. Erzurum'da birer cephe teşekkül etmişti. Hem de kalburun üstüne gelenleri. Sonra sefir ve Mustafa Kemâl'e başkâtip oldu. Bankalar ve müesseselerde de müsadere edilecek para kalmadı. Bekir Sami'nin oğlu da Rusya'ya heyetle beraber gidiyor. Hem rakib kalmasın. Yusuf Kemâl ne vekil olduğu vekâlete gidiyor. para ve emsali alınmak düşünüldü. Nihayet aşikar olan bu haksızlığa dayanamayıp Mustafa Kemâl'e gayet dürüst bir surette söyledim. Galiba teşvik eden. Cermânî nesil ve dilleri de o zümredendir. kitap yok. Bize Ankara'ya giderken dedikleri şey ne kadar doğru imiş. terbiyeli ve ahlâklı bir gençtir. Fransa'da okumuş. Para buldu. Tabiî bir surette. illâ böyle hükümet olmaz. Ermeniler de bizi Sarıkamış'dan tehdit ediyorlardı. Bu adam dirayetli adamdır. Hesap. . Şikâyet etti. Anlaşıldı ki. Hakkı Behiç Maliye Nazırı. Geldanî kuvvetleri iz'aç ediyordu. Yürüttü. Cami haklı. Değirmen kuruldu amma. Sevdim. Arkadaşlar bunun hâline gülüyor. Bu millet Kafkas dağlarında oturur. Aklı başında namuslu adamı çekemez. Yüzelli bini Hrıstiyan. vergilerden birşey yok. işler arap saçı. kıymetleri anlaşılıyordu. Roma Mümessili sıfatıyla Câmi'yi yolayıp def. Fakat Mustafa Kemâl. Hizmetleri. Ikiyüz elli bin kişi kadardırlar. Bu kararlar deftere yazılmıyordu. işte Ali Rıza Kabinelerinin olmamasının tesiri görülüyordu. Elcezire cephesi. Bekir Sami iri boylu bir zattır. Câmi'nin ömrü kısa oldu. Çünkü Yahya Galip bu kadarına cesaret edemezdi. Bunların hepsi birden bir plân dahilinde mütekâsif bir tazyike başladılar. askere sarf ediliyor. Asetinler böyle iri olur. biri gitti. ilk iş olarak Heyet-i Vekilede Rusya ile temasa gelmek. Bizim askerler bunlara sıra ile Garb yahut izmir cephesi. Tabii itten beter korkuyordu. Lozan'da da beraber bulunduk. Onun riyasetiyle Yusuf Kemâl berabe: olarak Ruslarla bir muahede yapmak ve onlardan yardım almak üzere yollandı. Sonradan Mustafa Kemâl onu haksız yere irtikâbla ithama kalktı. Vaziyetimiz buhranlı olmağa başladı. Bilâkis kendisi ona emrediyordu. defedecek. aleyhinde söylüyorlardı. Hariciyeye memur ettim. Bunların Çerkcslerle ırkî hiçbir münasebetleri yoktur. atacak. Ahlâkı da böyle olsa ne olurdu. Bunu da biliyorduk. cenub mailedeki diğer kısım müslümandir. Anadolu'nun muhtelif yerlerinde aleyhimize kıyamlar tertib ediliyordu. Dahiliye Vekili idi. Cami istifaya kalktı. Cami buna dayanamadı. Yahya gitti. Câmi'de artık meyus oldu. Yunanlılar da izmir'den taarruzlar yapıyorlar. yola geldi. Heyet-i vekilede uzun müzakereler oldu. Neyse baktı ki. şimdi birer birer tepeliyecek. Kabiliyetli insanları çürütecek. Ben Hariciye Vekâletine de vekil edildim. Mustafa Kemâl Fransızca muharreratta vekillere Bolşevikler gibi "Commisaire" diyordu. Bu onun en baş huyudur. oradan silâh. Bekir Sami Hariciye Vekili idi. Ferid Maliye Vekili oldu. Hoppala. Eski vali vekili Yahya Galip. Ziraat Bankalarına vaziyet edip. fakat bu zat tamamiyle hakan. Cami. Ha. Şimdi istanbul bütün kuvveti pazuya vermişti. Cenup yahut Adana cephesi.. Bu esnada Kâmil Paşanın torunlarından Hikmet geldi. Adana'da. yani izmir'de. Perişan olup ele geçersek ben işlere karışmadım. Halife Orduları (Kuvvay-ı İnzibatiye) teessüs etti. Dilleri de Çerkesccdcn tamamiyle ayrı bir dildi. Fransızcası pek kuvvetli hem de baktım ki.ele geçersek bu idam cezasız da idam edileceğimiz muhakkak idi. mesele ihdas ettiren bizzat Mustafa Kemâl idi. Zaten o maliyeden habersiz. Vali olmuştu. Bismillah dedik. ya hep istifa 68 edelim» dedim. ne yapayım cebren Ankara'da alı-kondum diyeceği görülüyordu. bir müddet sonra oradan da azletti. zaruret sebebiyle mevkıye gelmesine mani olmamış veya olamamış. Yahya Gaüb'i himaye ediyor. Maaşlara. Dahiliye Vekilini âmir gibi tanımıyor. Orada daha iyi görüp daha ziyade sevdim. ilk adımda curcuna. Fakat mebus yaptı. hükümet hepsi oldu. Asetinler Hindi. daha ilk adımda esaslı bir buhran çıkacak. Daha ilk adımda bu ne iştir? Ya bu adamı Valilikten çıkarmağa razı olunuz. Maliyeyi yoluna koydu. HESAPS1Z-KİTAPSIZ GÜNLER Meclis. Çünkü Mustafî Kemâl kavgasız duramaz. sonra kördüğüm oldu kaldı. Şark cephesi adlarım verdiler. Bu da reisin istediği şey. Elcezire cephesinde bizi Asûri. Irak'ta. Bu çocuk yolda giderken bir baştan öbür başa kadar Çcrkeslik propagandası yapar.

.. İnguş. Zevcem diyor. Olmuyormuş.. herşey tehlikede. hayatımız. gelen kadın Fikriye adında bir (. (. hükümet konağı. Heyet-i Vekile odasının yanına misafir edilir mi? Başka Hey'et-i Vekileyi teşkil eden onbir mebus ve nazır efendiler olmak üzere koca bir vilâyet. kaçıramayız. fakat ya halk duyarsa. Türkiye'yi yıkmağa çalışırlar.. istanbul'un faaliyeti daha arttı.) imiş. Çünkü bunlar istiklâl ve hürriyet alabilirlerse almaları ve onun devamı mutlaka Türkiye'nin sayesinde olabilir.. Abaza hep Çerkeslik davası ederler. Bizimle ihtilâf bile etmiyorlar. Yanında güzelce (*) Metres ve ahlakla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı.. Ansızın Ankara'da bile aleyhimize isyan çıkması pek mümkün. Bizim hanım ise istanbul'da duramıyor. Dâvamız ne? Bu iş ne? Perhizimiz ve bu lahana turşusu tam birbirine uygun. Yine şaşılacak şey. Ortalıkta lâf çoğaldı. Hemde fahişe hemşire olsun. parçalanacağız.. Harb-i Umumîde Bükreş'e giden ordumuza iltihak etmiş. Sonra Rusya'ya gittiğim vakit bunlardan istasyonlarda vagonumuzun penceresine yaklaşıp etrafına bakındıktan sonra mazlûmane «Bizi ne vakit kurtaracaksınız?» diyenleri keza bir yerde arkamızdan bastığımız toprağı öpeni gördüm. Halâsım ve hürriyetlerini bizden ümid ederek yaşarlar... Bizi taşlar.. Garp cephesinde Yunanlılarda da faaliyet ziyade. ata binemez... düşün çare yok.) olasılar. Hadi bunu da sineye çekelim. Bu da dürüst hareket ve ahlâk ile olur. nasihat ediyormuş. memur ve ahalisine böyle boynuz takdırılır mı? Bu müthiş bir (.adında biri var..Inek. Bizdekiler ise aksine Türk düşmanıdır... Rusya'daki bütün bu milletler Türk'ü canı gibi severler. Kazaya rıza. koyun. Bari (. Onlar ile oyalandık. keçi. Bu sebeple bunlara da itimad edemiyoruz. Ne oldu bilmem!. O halde ben de naçar kalacağım. Mevsim yaz. Ankara ahalisi ise tamamiyle düşmanımız. Benden habersiz ve babasını dinlemiyerek geldi. alm yazısı ne ise olacak. bağırıyorlar. Avrupa'da da böyle şey müthiş bir skandaldır.. Şimdi onun sırası mı? Hem bu kadın hükümete. 69 KORKU Artık her tarafta aleyhimizde isyanlar başlıyor. Hükümette Hey'et-i Vekile müzakere odasının yanındaki odalar mahrem bir vaziyet almış. Hemşiresi değil.. Aptal gibi inandım.. amcası. Kadm Macar imiş... Hem de ne küstahça bir cesaret!. Bizim karının. Mudanya'ya geliyor. keçinin de vaziyetten haberi yok. Ankara'da S. merdiveni çıkıyor. Bursa Valisi bana telgrafla haber verdi. Bir de baktım. oynuyorlar. Bu gibi şeylerin halkımızca ne kadar fena gözle görüldüğü malûmdur. Romanyalı bir müslüman zabit imiş..Tuhaf. Bana da haber vermeden 10 yaşındaki bir hizmetçi kızı alıp bir vapura gizlice atlıyor.. Birkaç yüz askerimiz var.. 37 70 bir karı da var. Halk geceleri evin etrafına toplanıp rezaleti seyrediyor... hükümet tarafından Kuvva-yı İnzibatiye (Halife Ordusu) adıyla ordu tertip ediliyor. Çerkeş. Mustafa Kemâl'in adamlarına sordum. Asetin. Bir yavru tiftik keçisi var. «Paşa'nın İstanbul'dan hemşiresi geldi. Hattâ haremi ile Mustafa Kemâl'in yanma yerleşmiş beraber içiyorlar. Şaşılacak bir cesareti var. Türkiye'ye gelen Lezgî. Ben de Kuybaym'nda bir bağ kiraladım. Bile-cik'e..ve. Halbuki Rusya'dakilerin hakkı vardır. Her tarafta aleyhimize isyan hareketleri daha ziyade kaynıyor. imiş. istanbul bilhassa Düzce ve Bolu cihetleriyle temasta.. Binmesini bilmez.... Böyle feci ve eğreti bir vaziyetteyiz..»dediler. Bizde değil.. Neyse bir müddet sonra kadın hükümetten kayboldu. Bunlarla iş patlak verdi. Ya bir şey çıkarsa karıyı ne yapacağız? Şişman.)sızlık. SKANDAL Mustafa Kemâl Ziraat Mektebinden Istansan Binasına göç etti. Fakat benim içimi kurt yiyor.)in türlü çığlık ve . başka bilmiyorlar. Düşün. Çeçen. pencereleri kapatın! Hayır pencereler fora. Babası. Yahu!. Elbet gelmemesi lâzımdı.. Artık hanesi orası.. tavuk aldık.. Muhtemel tehlikeyi bilmiyorlar.. Seviyorum. oraya yanaşılmıyor... millî gaye. Atî karanlık.. Oraya yerleştik. oradan da Ankara'ya geldi. Eh.Halkı bize ısındırmak dava için lâzım. Akşamdan sabaha kadar istasyon binasında vur patlasın çal oylasın gidiyor. Gelip boynunu dizime koyup duruyor. Oradan araba tutuldu.Alıştı. iğne üstünde oturuyoruz. Hiç biri de diğerinin dilini anlamaz... Padişah diyor.

Akşam yemekten sonra karısı odadan çıktı ve durup dururken (S) dedi ki: «Kusura bakmayınız.. fakat (..Tabiî bunda da pek kızmıştır. Biraz sonra te-şehhüd . bir (.. onları kocaya verirlerdi. herkese ve kendine söylendi. adamları da şahit olarak getirdiler.. şehvet. Vatan için güya hükümet kurduk. (. Bu yekten müsteşar yapıyor. irtikâb ve ticaret yaptığını. Bana ne cevap verse beğenirsiniz. Neyse muvaffak olup azlettirdik: Herif ve kadın kayboldular. Yusuf Kemâl de «Azlederim» dedi. Hiç olmazsa onlar kızı bir nefere verip.. Hariciye Vekili Yusuf Kemal idi. Düşündüm...fuhuş. Çabuk değiştirir. Millî davaya zarar verebilir birşey olduğunu. posası atıldı. Beni başına belâ aldı demektir.. dedim: «İsmet'in bu adama söz anlatması mümkündür. türlü hırsızlıklar. (S)'ı ta-kib edelim.. Halkda. Birbirimize derd yanan birkaç kişi bizim de ödümüz koptu. Daha ilk gününde başa gelen adam birinin karısını (.. kemâli safiyetle anlattım. buna mükâfaten de kocasını yekten müsteşarlıkla çırağ buyuruyor. Adam kıtlığı diyelim.) olsa yine neyse.... Ahvalden malûmat almak için oradaki Türklerden. Birden hiç ummadığım bir cevap aldım. fakat birkadını çok sevmez.. Bir ağarım mevkiine. (S.. Neye hamledeceğimi epeyce zaman kestiremedim. Refikamın aybaşısı var» Şaşaladım. pek güzel halıları ve karısının kulağında fındık kadar pırlantalar var. Ben bönledim. Bari malûmatlı. benimle olan muhavereyi de anlatmış. Muhterem Reisimizin bir huyu vardır: Çok kadm sever. Alâ! Alâ! Her yerde. Zaten beni sevmeyen Reis.... Bir takım işlerde (*) Körlük... Sert bir tavır aldı. mühim bir servet peyda ettiğini söylediler.. Padişahlar cariye düzer.... «Herkesin (. Benim bir vazifem de Rusya'daki sefarethane ile şehbenderliklerimizi teftiş etmekti: Novoroski'ye çıktım. Mütehasıstır.. Bir Erkân-ı Harbiye Reisinin hükümet reisine âdeta böyle endirekt (....... Ona söyliyeyim de nasihat etsin... Artık bıkılmış. Gittim. Suyu içilmiş. Dünyada zannim-ca hiçbir koca misafirine böyle bir mazeret beyan etmemiştir. «Azli lâzımdır»dedim. bu işten anlayamıyacağmı söyledim. İsmet'i saf bir adam sanarken içinden kurulu.. Halk bizi dinsizler.. gönderildi..) kıymetli bir şahıstır...) m sui istimalini anlattım.. Vay halimize!.)lik edeceğini zannetmezdim. işret. zeki. O da değil. Ben de Mustafa Kemâl'e kızdı zannettimdi.la ilgili oniki kelime metinden çıkartıldı. Hiç olmazsa bu işler gizli kapaklı yapılsın» İsmet'i buldum..)yor. müslüman Gürcülerden birkaç kişi topladım. Mustafa Kemâl'e bunun tayini münasebetini sordum.) âletiz... Mükemmel yapar.. İsmet kızdı.)'nin Ziraat Vekâleti müsteşarlığına tayin edildiğini öğrenmiyeyim mi? Al sana işte!. ikinci defa Rusya'ya gidişimde Batum'a çıktım. Romanya'da çiftliği var.) nin şu tarzla müsteşarlığına tahammül edemeyiz. mühim sanat görmüştür.Çünkü mazereti var» demek istiyordu.... sonra da onlara oyun ettiği.)yor. Tamamiyle makul ve benim fikrimde olması lâzımdı: Zannımca yaranmak için İsmet hemen ona gitmiş. Çeşnicibaşıdır.. (S) beni hanesine misafir etti.... Bakalım!. dürüst olmayan biri olduğu fikrine doğru vardım.. onu mülâzım yaparlardı...... Böylesi de görülmemiştir bile.... Çünkü şikâyete akan sular durur. Sen misin rezaletin önünü almak isleyen?... Bir de (S..nefeslerini dinliyorlar. demek biz burada vatan için falan çalışmıyoruz. 71 I ortaklık ettiği... Ertesi günü tuhaf bir şey oldu. Herkese ne oluyor?» dedi.. Bazıları bana şu adama söyle de yapmasınlar dedi. sokağa atılabilir mi? Mustafa Kemâl onu Novoroski'ye konsolos tayin edip göndermiş imiş... azlolunacak» dedik. bu esnada bunlardan sakınılmak lüzumunu söylesin. «Galiba karımı koynuna koyamadım.... Fakat azletmedi. Meğerse bana kızmış imiş.. Bu kocasının gözü önünde karısını (. Şeytanlar tepeme çıktı. Derd yanıp. Cehlini.) kâhyası mıyız? Yapar ya. teveccüh kazanmıştır.. Arası birkaç gün geçti. yapsm. Heyet-i Vekile azline karar verdi.. mebuslarda bir dedikodudur koptu. demek. Rusya'dan dönüşümde Hey'et-i Vekilede (S. ahlâksızlar diye kesecek. zevkine.. Bu arada (S) nin de halâ orada konsolos olduğunu.. Yahya Galip işinde de bana kızmıştı. Düşündüm. Baktım.

Hey'et-i Vekilede müzakere edip mutasarrıfa şu emri verdik: «Kuvvetlerini topla! Generale (kaatili veremem. Eğer kuvvetle gelirsen. birini öldürmüş. işte devlet işinde dürüst oldu mu böyle şeyler de başına geliyor. Biz Roma'da toplanan bu adamlar ile hiç münasebetimiz olmadığını ilân ettik.miktarı hariciyeye ben vekâlet ettim.. Müftü bunu Maarif Vekâletine yazdı. Doğrusu iyi küstahlık. (S. Bir tanesi leh ve aleyhe karışmamış.Ikinci derecede Şair Mehmed ÂkiPdi bunlar mecliste dinî bir parti yapmak peşinde idiler. Siz işi yapamazsınız. Galiba Arnavut. Antalya'da diğer bir vak'a oldu. Biri. Dilâver Rumelilidir. Dedim: «Söylemek marifet değil. Birgün idadi mektebinde üç muallim otu< ruyorlarmış. diğeri şimdi Bursa Valisi olan Fatin'dir. Ben bunun. Reşit Saffet. oradan bizi idare edecekler. Bunlarca dünyada muhterem şey sade kuvvettir. Kestirme yoldu. Gördüm ki tamamiyle doğru. italyan kumandanı General hükümete bir nota verip kaatilin italyan teb'ası olduğunu. Yapamaması bize büyük bir keyif verdi. Bu defa onlar da askerî kuvvetler gönderebilirlerdi. Daha ne yapacak?!. Sonra kayboldu. Fatih Giritli. Bunların biri Ankara Polis Müdürü Dilâver. Ancak millet kitlesi. Derhal şiddetli tedbir aldım. Hemen (S. Roma'da toplanmışlar. Vakıa orda. Terbiye dairesinde sert ve gayet cesur ve sebatlı olmalı. Bu Avrupalılar böyledir. Peygambere sövmüş. Bunu yapanların başı Ali Şükrü idi. Dinin. Bana da böyle haber yolladı. Bunu mutasarrıf telâşla yazdı. Bence dini ve her nevi kanaat ve r düşünce şahsa aittir. Nihayet Dilâver İskân Vekâleti muhacirlere arazi . imbikler toplandı.. Mustafa Kemâl küplere bindi.. Türk nesilleri bu dersi kulaklarına küpe etmelidir. Kararlar vermişler. Galib Kemâli ve daha bir takım eski nazır ve sefirler. Bu sebeple eski devlet ricalimizin nezâket ve yumuşaklıkla iş görme prensipleri tamamiyle bâtıldır. Aleyhimde gazete çıkaracağım. Cavit. İki muallimi ve bundan haberdar olup menetmediği ve vekelâlete vermediği için mektep müdürünü ve yine aynı sebeple maarif müdürünü azlettim. Mükemmel rakı çıkarıp iyi ticaret yaptılar... saçma ve taassup derecesinde olmamak 72 şartiyle behemehal dindar olmalıdır. hükûmetde ka-atili hapsetmiş. diğeri de iştirak etmiş. Nevalesini düzmüştü. Yâni bu adamlar Ankara'ya geleceklerine Roma gibi emin ve rahat bir yerde oturacaklar. Mahmut Muhtar Paşa. öldüreceğini söyledi. Bunların ikisi de Mustafa Kemâl'in gözdeleridir. Muallimin biri müslümanhğa küfretmiş. Tezvir olmasın diye tahkikat yaptırdım. ama italyanlar umumiyetle bitaraf ve yumuşak duruyorlardı. Bu ağır bir şeydi. Rakıyı yasak etmeleri. ROMA KULÜBÜ Bize Roma'dan bir tebliğ. Zaten bu suretle bu devlete diplomaside pek çok şeyler kaybettirmişlerdir. Adamı ölümle bile tehdit ediyorlar. Zaten böyle olmasalar meyhanecilik yapamazlar. yapmak marifet.) Ankara'ya geldi. istediklerinin hülâsası şu: Vatanı kurtarmak için toplanıp bizim iş'arımiz üzerine hareket edin. hapishaneden çıkarılıp kendisine verilmesini talep etmiş..Ulûmu diniye muallimi olan müftü de varmış. mukabele ederim) cevabını ver» dedik. hele o esnada maddî ve manevî çok iyi bir iş olmuştur. Lozan'da yüzlerce misalini gördüm.. Ankara'dan gidip sesini kesti. Yine kapitülâsyon. Bize danışın! Al bundan da. amma bazı nüfuzlu memurlar hükümetin muhafazası altında bulunan bu imbiklerden bir kısmını alıp evlerine yerleştirdiler. bize bildiriyorlar. bir milletin harsı meyanmda ve ne gibi faydaları bulunduğunu evvelce zikrettik. Mutasarrıf öyle yaptı.General talebinden vazgeçti.» Bir müddet üzerimde dolaştı. iş bitti. Mustafa Kemâlin rakılarını da bunlar yaptılar. ANTALYA'DA OLAN OLAYLAR Antalya'da heyecanlı bir hadise oldu. Onlar da dağıldı.)i elimle yazarak azlettim. Askerle gelse bir belâ daha çıkacaktı.Korkak bulurlarsa derhal adamın sırtına binerler. italyan askeri de azdı. Muallim olacakların mekteplerde böyle şeyler yapmaları vahim hatâlardandır. kuvvetli görürlerse işi dostluğa dökerler. Ve bu husus şiddetle takip edildi. İÇKİ YASAĞI Millet Meclisi içkiyi yasak etti. fakat hükümetin takibatına rağmen kati surette önü alınamamıştır. beni sokağa dökeceğini. Bunu her tarafa tamim ederek çocukların dinî akidelerini bozmamayı bilâkis takviyeye çalışmalarını tavsiye ettim. Hem de insafsızca binerler.

Başkırt imiş. Yasak. tencereye tahummur etmiş üzümü koyup ısıtıyorlar.. Mustafa Kemâl'e de işin düzme ve saçma olduğunu. Bu adam mühim şeyler görüşmek istiyormuş. ilâh. Yasağı kaldırdı. Hem biz Ruslardan yardım almak için bir heyet gönderdik. Onun gibi bir Rus oyunu olması lâzım. Nihayet: «Açım» dedi. Yapmadılar. Hiç birinde de baş edile-meyip içki men edilememiştir. muahede yaptığımız zaman bize bir ziyafet vermişti. Haber aldım. Herifin programı neydi. Arası bir hafta kadar geçti. Halkta derhal iptidaî bir imbik uydurdular: Bir büyük tencereye tenekeden bir kapak yaptırıyorlar. Şerifle konuştum. sonra hocalık istedi. yeşilordu bizi kurtarmağa gelecek değil. Son yılarda Amerika da yasak etti. Mustafa Kemâl birgün rakısız kalmadı. bak!» dedi. asıl müdafaayı ya- . Bu işleri iyi bilirsin. Vermedim. Zaten muhali işlemek. Muhtelif tarzlarla halini. Türkiye'deki kardeşleriyle de birleşme ve Türkiye'ye bu buhranında yardım etmek için Manatof u (Mana-toğlu) göndermişlerimiş. Baş-kırt. sana yolladım müzakere et! Bir netice çıkacak şey mi. fikrini tetkik ettim. Küûl ve su tebahhur edip kapağa çarpınca üstteki soğuk su tesiriyle temeyyü ediyor ve borunun kaşığına oradan harice akıyor.. Bunda: «Ey askerler! Ankara'daki paşalar. Meselâ İlhanlılar zamanında. itilâf devletlerine karşı müdafaasız bırakmak istiyor. Borunun iç ucunu kaşık gibi. bilâkis muzır oldu. Rusya'daki Türkler namına gelmiştir. Bu yasağın neticelerini kendisinden sordum. Ankara'daki nutku Bolşevik casusu ve propagandacısı olduğunu gösteriyor. bununla izah edilmeli. Bu memleketin her tarfına yayıldı. Yunanlılar'a. birleşmişler. Yeşilordu dalaveresine benziyordu. Sordum. isyanlara. Silâhlarınızı atıp evlerinize gidin!» diyor. MANATOF DÎYE BÎRİ Birgün Mustafa Kemâl bir tavsiye ile Şerif Manatof adında birini bana gönderdi. istiklâl etmişler. fakat Eskişehir'de yaptığı nedir? Vakıa o da komünizm esasıdır. orada da askere ve ahaliye bir beyânname neşretmiş. bu sözleri ne? Şimdi iş daha iyi anlaşıldı. mebuslardan bir kısmını toplayıp komünizmin büyüklüğünden ve faydasından bahsederek Türkiye'nin kurtulmak için Bolşevik olmasını teklif etmiş. tasanın sıhhatini ve dimağım. Şerif ahaliyi. sıhhate muzır bir rakıdır. Bir defa böyle bir şeyin Rus pençesi altında imkânı yok idi. Astarı yüzünden pahalıya geldi. Bu ötekinden müthiş şeydi. idam bile ediyorlardı. bu menfaatimiz aleyhine. işte rakı. Galiba bu. Kapağın bir kenarından içine bir boru geçiriyor. Sonra böyle birşey yapacağız. Programı gördüm. yirmi hane ve dükkân. Tatar. Baş edilemiyor. Bolşevikler de ilk devrede içkiyi yasak etmişlerdi. Mustafa Kemâl dedi ki: «Bu adamın Turan ittihat ve istiklâlini hâvi mühim bir programı var.. Herif tekrar geldi. Herif bizi Halife ordularına. fakat takdirin fenalığından yüksek küûlleri çok. Bu Rus dostumuzun aleyhine birşeydir.» Bizde de aynı şey oldu.Daha ziyade zehirleniyorlar. kapağın üstüne de soğuk su koyuyorlar.ve emlâk verirken sahte vesikalar yapıp Ankara'da onbeş. Manatoğlu hemen Eskişehir'e savuşmuş. Herifin programının düzme bir şey olduğu kanaatini hasıl ettim. zürriyetini bitiriyor. Moskova'da Çiçerin. Kendisine randevu verdim ve Mustafa Kemâl'i gördüm. Üzüm bulamıyanlar başka şeyleri. Tarihde içki yasağı misalleri vardır. Lâkin yasak edilirse daha mızırı-m yapıp içiyorlar ve içenler yüksek fiatlarla alıp keselerini de deliyorlar. Ankara civarında birkaç çiftlik alıp ağniyadan oldu. Bu yasak o kadar şiddetli idi ki. ve adi. yine vermedim.verdiğim cevabı söyledim. hatta kocayemişi ta-hammur ettirip rakı yaptılar.*¦¦¦ uydurup yine votkalarını yapıp içiyorlar. İçki vakıa beşeriyet için bir felâket. beyler için harp edip kendinizi öldürtüyorsunuz. Dedi ki: «Hiç!. bizi aldatıp Türkiye'ye girecek ve bizi Bolşevik yapacak ve Rusya hükmü altına koyacak. Biraz para verdim.Yeşilordu hikâyesi galiba. Bu sebeple iştirak edemeyiz».Bu sefer benden vekâlette memuriyet istedi.Kırgız. Köylü ve halk imbik gibi şeyler 73 ¦ . Çünkü yaptıkları votka fena cinsi oluyor. lâkin biz Bolşeviklerin en mühim düşmanı olan İngilizler'e karşıdır ki. Yine hemen herkes içti. Maarif Müdürlüğü. Çocuğa üç celseden sonra şu cevabı verdim: «Böyle bir mesele ile bizim alâkamız yoktur. ordunun talebesi. Bu adamın Türkiye'ye gelişinde bir maksat var . Heyet-i Vekilede tevkifini ta-leb ettim.

Hayır. Rusya'ya ikinci gidişimde işittim. nizamnameler yaptılar. sulha kadar orada tutulması fikrinde bulundum. Karakol cemiyetinin bu halde oluşuna nutkunda kıyametler koparan Mustafa Kemâl bunu şimdi kendi de yapıyordu!. Millî maksadı anlatmak için bizim davamıza göre olan prensipler ile yolunda ve kuvvetli bir propaganda teşkilatı kâfi idi. Şimdi onunla resmî muhaberedeyiz. Onun kırmızı kadifeli kalpağı hâlâ gözümden gitmez.. Programlar. Salâhattin'i meşrutiyet zamanından beri tanırım. Baktım bu kelimeden çok korktu. mâkul cevaplar. en kötü cevaplar da Çolak Salâhattin'den geliyordu. iyi de görüşürdük. Tevfik Rüştü ve daha birkaç kişiyi başına topladı. gazetesi. Mustafa Kemâl Ankara'daki Ruslarla pek sıkı dost idi. Bu esnalarda Mustafa Kemâl'in en mühim meşguliyeti: Yeşilordu ve Komünist teşkilâtı. Fazla olarak yolda İngilizler'e de casus yazılmış. sözüne inanırlar. Hakkı Behiç. Karabekir'dcn. Zaten onların havadisçisi. Tamamiyle (. Balkan Harbi'nde Çatalca müdafaasında teftiş yaparken pusuya uğramış.. oradan çolak olmuş.)o zaman devletin komünistlikle kurtulacağını zannediyordu. köy köy. Fakat icra ettirmedi.. Lâkin ahval dolayısıyle kabil-i müsamaha idi.)dır. Nitekim. «Seni İngiliz Casusu!» dedim. hükümet. Mühim meseleleri kumandanlara yazar. bu kumandanlardan daima en iyi. 293 ilh.. katırcı.. Ankara'ya o göndermiş imiş.. hoca ve ilâh.Tevkif edildi. demektir. Tepesi kırmızı kadife kalpaklar giydiler. Sırf kendi işidir. Nihayet Moskova'da Tatarlardan tahkikat yaptım. Meğerse Stalin'in adamı ve hafiyesi imiş.. sabahlara kadar evlerinde kalıyordu. yaralanmış. Zaten böyle bir yere daha birçokları için lüzum vardı.. Muhalefet edenlere katil ve idam cezası da vardı. şehir şehir.. Programlarını yaptım.maksadı sırf bolşevikliktir. şekillerde dolaştıracaktım. Köylümüz memurlara inanmaz. Rus adamı olsa bunu yapmıyacaktı. onun için sıfırdı. Sonra tahkikat gösterdi ki bu adam Rusya'dan İstanbul'a gelmiş. Müstakilen yapardı. Nihayet biz muahede yapmak için Rusya'ya gidiyoruz. Bunları bir iki ayda prensiplere... Bastırdılar.. Sarıkamış'ta karşımıza çıkıt. Sonra siz çekersiniz. namuslu adamdır. de Mustafa Kemâl bu işi başka kalıba koyup kendi yapmadığını söylüyor.. Ben idam olması veya hiç olmazsa Sivas taraflarında bir esir kampı yapıp. Acaba acemice yapılmış ve mahallî tatbiki bilinememiş bir Rus propagandası mı? Yoksa Bu adam doğrudan doğruya İngiliz casusu mu? Bu sefer ne ise Hey'et-i Vekilede tevkifine karar verdik. Haber aldım trenin bir köşesine sıkışmış kolundan tutup attırdım. Beyannamesi kanunen idamını müstelzimdi. 75 Sh. Türlü propagandalar. böyle yapmıştır. Ders: Düşmanı ele geçirdiniz mi derhal onu muzır olamıyacak hale koyunuz.. onlara rey sorardı. Salâhattin'ir yazılarında biraz huysuzluk da var idi. Mızrak çuvala sığmadı.74 pıyoruz... İhtimal Rus mümessillerinin tesiri iledir ki. Bunları Heyet-i Vekilede okurdu. Hele Tevfik Rüştü hararetli bir komünist oldu. Her yerde her mecliste Türkiye aleyhine propaganda yapmayı kendine âdet edinmiş.. iyi.. bir serseri imiş. Bu adamı Rusya'ya iade etmek pek muzır olmuştur. Hakkı yoktu amma. başınızı verirsiniz. tacir. propaganda usullerine dair derseler verip.. Sonra birbirimizi kaybetmiştik. ne felâket bu?» diyorum. (. Trenimize gel-di. İstanbul'da İngilizler'e casus olup Ankara'ya gelmiş imiş. Merhamet veya iltimasa kulak vermek pek fenadır. Mustafa Kemâl buna ilk nüve ve kuvvet olmak üzere Çerkeş Ethem'i aldı. Böyle halk kitlesinden olur.. «Ne oluyoruz... . Güya millî müfrezenin millî maksadı daha iyi anlamaları buna sebep imiş. Onun bir müfrezesini kırmızı tepeli kalpaklılar ve yeşil bayraklar ile Ankara'da dolaştırdı.. Ve içimin yağı eriyordu. Şunu söyliyeyim ki.. Ekseriya onlarla içiyor.. Türkiye'yi Bolşevik yapmak. ben millî yolda propagandacılar yetiştirmek için bir mektep açmağa teşebbüs ettim. Yunus Nadi. Korktum. Mustafa Kemâl'in bir âdeti vardı. Vakıa bu gayet yolsuz militarizm sistemi bir işdi. çocukça. Kendisi de münasip gördü. Elimi vermedim. Bilhassa programlarında gizli komite hali. katırcılardır. Adnan. Ara sıra da «Memleketin kurtulması ancak Bolşevik olmakla mümkündür» diyor.. kanun.. Ve Mustafa Kemâl onu sade Rusya'ya iade ile iktifa etti..Elimi sıkmak istedi.Beş altı ayda mühim mahsuller verirdi. soytarıca şeyler yapıyor.

Şimdi hazır düşmüş.. zavallılık ve akılsızlıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Celâl Arif kendisini açılacak meclisin tabiî reisi sayıyordu. Celâl Arif Adliye Vekili idi. Sizinle çalışmıyorum». Bunda da iyi güçlük çekmiştir. «Demek karar verildi» dedi. Ethem'in kuvvetleri. Öteki ise ne vakitten beri istediği ve elde etmek için türlü entrikalar yapıp da muvaffak olamadığı bir şeyi pençesi altına almıştı. kalemimle. Mustafa Kemâl «Korkmayın! Orada Rıza Nur var. Ve iftiharım sebebidir. Ayağa kalktım.. Ne yapıyoruz?!. Galiba. O kalsın. Düşmanla muhatız. Türkiye'nin bolşevik ve Komünist olduğunu cihana resmen ilân edeceğim» dedi. Mustafa Kemâl'in yanında beş on kişi ve Lâtife Hanım'ın babası Muammer Bey varmış. Kararınızı verin. 76 zası da var. Sonra Mustafa Kemâl bunun kıymetini takdir etmiş ki. Daima bu usûlü kullanmıştır Bu hizmetim Türk milletine en büyük hizmetimdir zannediyorum. verilmedi. bolşeviklik ile kurtulur. Yunan ordusunun veya Halife ordusunun yanına bir iki fırka da İngiliz askeri gelirse. Bir müddet sonra Fevzi'ye reyini sordu.. «Meseleyi Millet Meclisinin hakemliğine götürmek kanunen lâzımdır. Sür'atle başkalarına soruyor.Arkamdan Rafet (Dahiliye Vekili) ayağa kalktı. amma içi doldu. Meclis açılacağı vakit Mustafa Kemâl ve Celâl Arif arasında rekabet başladığını söylemiştik. Yeşilordu dediği. Biz bu vak'ayı Türk tarihimizde yazamadık. Oh olsun. Gelirler mecliste iptida reyini ona sorar. Nizamnamelerinde idam ce(*) Yalancılık. Size düşmanım. Böyle diğerlerini tesir altına alır. Siz götürmezseniz ben şimdi meclise gidiyorum. Burada sırası geldikçe iç yüzünü bildiğimiz kadar yazacağız. Ne .. kuvvetimle. Kimse bir şey demiyor. Millet ve devlet bu müthiş belâdan kurtuldu. Korku içindelermiş. biz Lozan'da iken had bir buhran zamanında Ankara'da herkes yeniden harp bağlıyacağı korkusuyla telâşta imişler. Hatta haber bile nâdir. Sözleri doğrudur. Bütün milleti aleyhinize kaldıracağım. biz komünist olunca mutlaka göndereceklerdir. Berikinde de hırs kavi. Karşınızda ilk saftayım. herşeyimle bunun olmamasına çalışacağım. Öyle bir vaziyette böyle bir inkılâp pek tehlikelidir. Türkiye'yi bolşevik yapamazsi-nız»dedi. Verir mi?. Bekir Sami ve Yusuf Kemâl hâlâ Rusya'da. Beni dinleyin eledim. O da evet der. Tarih bizi mes'ül edecektir». «Dünyada bu kadar büyük bil hata işlenmemiştir. fakat ses çıkaracak halde olmadığını takdir ediyor. O «Muvafık» dedi. Çerkeş Ethem ve kardeşleri Tev-fik ve Reşid'lerin yeşilordu ile kuvvetlendiklerin görüp mevkii elinden gidecek diye telâş etmiş. Hem de ingilizler bolşevikliğin şiddetli düşmanı. Mükemmel bir kuvvet olarak Yeşilordu'yu vücuda getirdik. herşeyini yaptık. Hiç ses yok. İşte Çerkeş Ethem ve kardeşlerinin Yunan ordusuna geçmeleriyle biten hadise buradan başlar. canımla. Bu defa itirazımdan dolayı karar verilememiştir.Kömür ocağı dalaveresi yapmak için İtalyan Fago'yu Ankara'ya getirtmiş.Hem millet bolşevikliği dinsizlik diye tanımıştır. Bu adam herşeyi yapar. Bir muvaffakiyetleri yok. Bunun üzerine Mustafa Kemâl «Kalsın!» dedi. Meselenin ruhu rekabet ve mevki daha ve kaygusu-dur. Artık zamanı gelmiştir. Dilimle. Millet zaten aleyhimizde. işte bu adam bu utanacak hali şimdi nutkunda inkâr tevil ediyor.YEŞlLORDU VE KOMÜNİZM Derken birgün Hey'et-i Vekile içtima etti. kaldık. Bu memleket ancak. Bu ilân ile millet kamilen aleyhimize kalkar. işimiz derhal dumandır. Müthiş telâş içinde başladım: «Komünistlik bu millete gelmez. Mustafa Kemâl birşey yapacak mı? Meclise gelmeden evvel Fevzi'ye söyler. iki yüz liralık sermaye sahipleri mi? Bunları da kapatırsan memleket tamtakırdır. Ve başkalarının üstüne atıyor. Derhal «Hayır. vekiller hepimiz de donduk. Çünkü kitabımızı neşrettirmez-di. Biraz sonra Mustafa Kemâl. önüne konmuştu. hangi servet ve fabrika var ki bunu yapacağız? Dükkânları mı kapayacağız? Küçük burjuva sınıfı nerede. Şimdiye kadar aleyhimize bilfiil ordu göndermeyen İngilizler. Belâyı başımıza kendimiz almayalım. hangi patron. Bu şiddetim çok tehlikeli idi. Şimdi bu vaziyeti de kurtarır» demiştir. kaldı. Bununla bu dava muhakkak suya düşecektir. Bunu derken yumruğumu şiddetle masaya vurmuşum: «Eğer ilân etmekte ısrar ederseniz. nedir? Yüz.» dedim. Bu Fevzi'nin günahları çoktur.. O vaktiyle devleti komünistlikten de kurtardı. Şiddetle «Rıza Nur'u tasdik ediyorum. Hele Çerkeş Ethem şimdi adamı ve bolşevik kuvveti. Meclisi ayaklandıracağım. Yuttu. Mustafa Kemâl söze başlayıp şunları söyledi: «Arkadaşlar! Biliyorsunuz çok zamandır komünist teşkilâtı ile meşgulüm. Yeşilorduyu ve teşkilâtı lağvetmiş.

Bizim yanımızda bağda oturuyorlardı.. Yere vurulacağız. İsmet fena kızıyor. içten kaynayan rekabet gitgide düşmanlık halini bulmuştu. Bakalım bana ne yapacak? Mustafa Kemâl nedense Malta'daki ittihatçıları kurtarmağa çok ehemmiyet veriyordu. Bir de din kuvvetine istinad lâzımdır. Mustafa Kemâl ise. (. Müttefik lâzımdır. enerji ve tahsilden tamamiyle mahrumdu. Bize ise kuvvet derhal lâzım. Derken patlak verdi. bu adamla uğraşacaksın. sulhtan sonra Zonguldak'rn en mühim kömür ocağını vurdu.haldeyiz? Ne düşünüyoruz? Mustafa Kemâl ile aralarındaki gizli. Yeri gelince bu altmış üç numaralı ocak işini yazacağım. O günlerde bir gün Heyet-i Vekile iç-timaına gitmek üzere meclisten çıktık. Bilâkis pek mağrur bir adamdı. Ders veriyor. pişirdi. Hatta dünyada bir dikili kazığım yok. ilk Rusya seferine giderken bu zabiti Erzurum'da mevkuf olarak gördüm. Sonra namusumla ve alın terimle kazandıklarımı da kütüphane yapıp. Mustafa Kemâl ve daha 5-6 vekil var.. Taş hanı geçmek üzere idik. Bize bir düziye tahrirat yazıyor. SİNOP'A DOĞRU Aleyhimize istanbul'un tertib ettiği isyanlar arttıkça artıyor ve şiddetleniyordu. Arnavutluğun ittifakından ne çıkar? Mısır. Bu zai büyük bir aileye mensup imiş. Herkese Celâl Arifi nasıl imha ettiğini. Bir mektubunda diyor ki «Sizin tuttuğunuz yol doğru değildir. Bir iki ecnebi tevkif olunmuştu. davul gibi karın. Demek sıra bizim. Erzunım mebusları ile bilhassa Hüseyin Avni ile pek iyi idi. İsmet müstebit ve haris bir adam. senin de Celâl Arif gibi böyle bir kömür ocağın filân yok mu?» Güya şaka ediyordu.. Hükümete gidiyoruz. Birkaç kişi italya'ya kaçıp Karadağı ihya etmek hülyasında. Mustafa Kemâl aleyhine söylenmeye başladı. Mustafa Kemâl de Malta'dakiler ile mübadaleyi teklif ediyordu. Bunun için Karadağ ve Arnavutlukla. Mustafa Kemâl derhal Fago meselesini eline aldı. Hakikaten o vakit dünyada birkaç sandık kitap. Bana şunu dedi: «Yahu. Müslümanlık Âlemini ar77 kaya almalıdır.. Bizim hanım başımda bir derd idi.. Belki de Celâl Arifin göz diktiği aynı ocaktı. Celâl Arif. fakat bu suretle beni tehdit ediyordu. Şimdiye kadar hep çarpışıyoruz. Paraya göz diken bir insan değilim. Meselâ şunu söyli-yeyim: Biz Lozan'dayız. Hey dünya!. Hele son Bolşeviklik meselesi. Onunla aramızda biri vardı. O kadar çalıştı.. Bir saf halinde yürüyorduk. bitirdi. millete verdik.. dedim ki: «Paşa! bende böyle şey yok.. Bir tanesi bir ingiliz Miralay'ı idi. Benim böyle şeyim olmadığını o da biliyor ya. işte onun fikrince Lozan'da bu politika ile Avrupa'nın yedi devletini yeneceğiz! Bu. Hind müstakil değil ki. Bekliyorum. Bunu da bilmiyordu. Küfür ediyor. boşuna yorulma! Beni böyle yere vuramazsın. gururlu gururlu ve keyifli keyifli anlatıyor haa. Celâl'i kömürle yere vuran adam. Arabaya . Bu işler. on dakikada ben hepsini bitirdim. Hem de ne sahtekârlıklar ve cinayetlerle. ufak bir ev eşyasından başka bir şeyim yoktu. Derhal yanıma geldi. Fakat doğru. Artık kinli. Nasıl tahammül etmiş. Hem birbirine zıt şeyler: Müslümanlıkla ve Papa ile ittifak yapılacak. Vakıa yüzelli kilo kadar bir adamdır. Çünkü bu milleti bilhassa böyle zamanda idare edecek zekâ.» Yine beni bırakıp başkasının yanına gitti. hocamız» diyor.» Dedi ki: «Canım senin de bir şeyini bulamıyorum.). Artık sıra benim. Papayı da zahir yapmalıdır». Büyükten atardı. Böyle şey en tahammül edemiye-ceği şey.. içini söylüyordu. bir de sırtımda bu ağır yük ne olacaktı? Ankara'da bile emniyette değiliz. safderun. ingilizler almak için çok gayret ediyorlardı. öldürdü. O da Roma'da mümessil. farz-ı muhal olabilse bile yıllar ister. Sonra Karadağ batmış. Bir hal olsa nasıl kaçacağız? Uğraşa uğraşa nihayet istanbul'a yollamağa ikna ettim. Celâl Arife öyle bii darbe vurdu ki. Kötülüklerine Rıza Nûr derhal itiraz ediyor. Artık anlatması bitmişti. Bunu Erzurum'da Kâzım Karabekir tevkif etmişti. Amma. Adı Ravlinson'dur. diğer taraftan Mısır ve Hind ile ittifak edip. Zihniyeti de pek koline idi. Celâl'in ibretli bir dersi şudur. niye para dalaveresine giriyorsun.. Güldüm. Şunlara bakılırsa derhal Fransızlar'in kelime salatası dedikleri şey olduğu görülür. Türkiye Dünya karşısında tek kalmıştır. engel oluyor. Mademki.Doğrusu Celâl hem kel hem foduldu. Hem de reisliğe lâyık değildi. «Sanki bu herif âmirimiz. fındık gibi kafadır. Koluma girdi. nasıl ittifak etmeli?!. Bir benim ağırlığım.

hizmetçi kızı aldatıp dolaba sokmuş ve kilitlemiş. Hele Kastamonu ve Sinop'ta pek büyük istikbâl gördük. Ne dedimse. Onbeş günde Sinop'a vardık. Çankırı. ödüm koptu. İndik yaya geçiyoruz.atıp yola çıktık. fareler didik didik edip. Yanımızda bir Ermeni kadm hizmetçi de vardı. Yakaladı. hanımı vapura koyup istanbul'a yollayacağım. Hanım evde yok iken. içlerine girilemez. Bereket versin arabacı atik imiş. «Etme.» demişler. Orası bir hırsız melcei imiş demek. Muhakkak bir ölümden kurtulduk. Köprüler bozuk. Taşköprü'den Boyabat'a giderken bir büyük ırmağa geldik. Bir müddet sonra «Baktım. Yemek vakitleri inip yemek yiyoruz. Bunu yazdığımın sebebi Ermeniler Türke ne hâindir. Hanımın mücevheratından bulabildiklerinden alıp doğru Kuleli Darüleytam'a girmiş. bit içinde. mesafedir. gideceğiz. Hanım bir Ankara kedisi almıştı. Ankara'da ermeni darüleytamında. çamur atların dizlerini geçiyor. Eşyayı da kısmen saklamış. koku. Dağın eteğinde yol var. Öte tarafı dağ. Konak yerlerinde han diyorlar. Neyse araba da geçti. Meğerse yolun orası uçmuşmuş. Bir aralık teker boşa gitti. Diğerlerini de «Bunlar benim. Elmasları istemiş «Sesini çıkarma yoksa seni Ingilizler'e haber veririm. Hayvanlara şiddetli vurdu ve atladık. Amma bilerek. çırçıplak.. Bir şey yok. Bana bunlara da baktırdı. yuva yapmış buldum. Ufak çalılıklar var. İŞGAL GÜNLERİ İSTANBUL'U Hanım Ankara'ya gelmeden evvel ben idam cezası yeyince emvalimi haciz için eve memurlar gelmiş. Sebebi malarya. Yolda uzun boylu olursa ne yapıyorlar. Kastamonu. Yeniden yerleşmişler. bu millet ne alçaktır ve ne iş yaparlar. Ingilizler'de görülen zihniyet mucibince Ermeni sözünü derhal incil Sinyoru gibi doğru kabul etmekti. Bu kadına söz dinletmek mümkün değildir. Araba ile geçmeye korktum. iplerle bağlayıp öyle yola devam ettik. dedik. Arabalarda seyahat eden evvelâ vasiyetnamesini yazmalı. Pislik. Kalecik. Asma köprü gibi. Şu ingilizler mütareke esnasında neler yaptılar. Ne tehlike. 78 ruz. tedavi etlikdi. biri mavi. Memurlar geri gitmişler. Anası miyavlıyarak geldi. vakıa dönüşümde kitapları rutubetten ciltleri sökülmüş. ortaları avlu. kızı da. Ben de Ankara'ya döndüm. ilâç alıp. amma bilmeyerek. Bu yolu giderken hep düşündüğüm ya karşıdan başka bir araba gelirse ne yapacağız? ikisi de kalır. Ahşap köprü var. Yolda araba kırıldı. Hele Çankırı civarında çaylar ile sulanan öyle güzel ziraat arazisi var ki.. Bereket versin beni her yerde hükümet resmî surette askerler ve ahali ile istikbal. hakkı da var. Ne oldu ise bizim bir-iki bin . Hanım birgün kadma o civarda tesadüf etmiş. 79 Birgün Ermeni karı. Bulmak mümkün değil. zeminde şeyler var. O vakit Kuleli Askeri idadisini ingilizler Ermeniler'e Darüleytam yapmışlar imiş. Derken Hanım bir yavruyu aldı. Ne ise bize böyle bir belâ çıkmadı. Yazm iyi gidilirse de kışın çamur sebebiyle günde yirmibeş. ormana girdi. Kocası Ankara'da benim çocuklarımı kesti derim. Taşköprü. Hanını hükümete söylemiş. iyi cins Ankara kedisi böyle oluyor. ancak bir araba sığıyor. Ermeni'nin iki çocuğu da var. Aşağısı beş metre ve ırmak. Köprü sallanıyor. ne ağaç. Öyle yerler oluyor ki. Yollar bozuk bazı yerlerde hiç yol yok. Köprü geçerken arabadan iniyoruz. indik. «Birşey yapamayız. hastalıklı. hiç olmazsa haciz belâsından kurtulmuş. Ayakları yok. Darüleytamdan alıp götürüp. Çırçıplak soy da bak» dedim. topraktan yapılmış. Amma. Olmadı. birşey yok» dedi. O da korkmuş. bilmem. İstanbul'a gittiler. Hanım «illâ bunu götüreceğim» dedi. iyi bir hanede misafir ediyor. Haram açıkgözlük edip kitapları mahzene sokmuş. Ankara'dan Kastamonu'ya kadar olan yerler. Rıza Nur'un bir şeysi yok. Bembeyaz tüylü. insan bayılıyor. bir gözü sarı. Yavrunun kulağını sıktı. ne yaptımsa olmadı. Vaniköy'deki evimize inmişler.» demiş. Halbuki biz çocukları besliyor ve tedavi ediyorduk. Pazarlığımız buraya kadar» dedik. «Bak üstünde istanbul'a götürmesi muhtemel mektup falan birşey vardır. işte bu eve inmişler. Ormana girdi. Dese. Başları kel. Anası kaçtı. yirmi kilometre yapmak bile bazan müşkil oluyor. Ama ne köy. Murabba şeklinde. Nasıl tutturmuşlar şaştım. Hanım «Ermeniyi de götüreceğim» dedi. ne adam. Yolda doğurdu idi. Yavru bağırdı. Boyabat tarikiyle Sinop'a gidiyo(*) Şeytan anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı. Konak araları otuz beş kırk kilometre kadar. Şimdi Sinop'ta bu karıyı da.» demiş. göstermek içindir. Bunların avluları hayvan gübre ve sidiğinden müthiş bir şey olmuş.

Hendek. O vakte göre bir hocanın. Dûrendâne bir kadınla daha evlendi. Çünkü iyi dalkavuktu. Ticaret edip. Ve bön durur amma bu adama ısındığı vakit terbiyeli. Amavuttur. Karakeçili aşiretinden mürekkep bir çete kuvvetini Kaymakam Arif Bey kumandasında gönderdik. Kötülere karşı sözünü de esirgemez. 80 İSYANLAR ı ingilizler ve istanbul hükümeti aleyhimize plânlarını yapmışlar. Gerede. Bolu'ya propaganda ile işin önünü almak için mebus arkadaşlardan Hüsrev (Sofya sefiri ve Boşnak'tır). Düzce. mebusun meyhane açması pek müthiş çirkin şeydi. Yazdık. zabitleri çoğu Çerkeş. Onu da pusuya düşürüp öldürdüler. Aklına her geleni yapan ve bu babta söylenen makul ve mantıkî sözleri dinlemeyen bu kadın benim başıma neler getirmiştir. Oralar önce Kuman Türkleri'nin yurdu idi. ben ittihatçılık ettim. Derhal Hasan Fehmi'yi tahliye etmişler. Bolu'da mutasarrıf olan Haydar Bey'i (istanbul Şehremini) dövdüler ve hapis ettiler. Bolu. Karıncaya basmayan müftü!. «Aman beni kurtarın. Nasıl kurtulduğunu sordum.. Arş borusunu çaldılar. zararlara sokmuştur. Adapazarı. iki taraftan birçok masumlara kıyılıyor. Türklüğe. hısım akrabası Abdülhamit zamanında Amavutluklarıyla övünür-lerdi. Sonra Ankara'da tanıdım. Hikâye ettiler: Malta'dan bize mektup yazdı.. Şimdi de Malta'dan kurtuldu. Sıra emini oldu. Bu adam ne işgüzar adammış. Hele He-yet-i Vekilede çok şeyde en iyi fikir söylediğini gördüm. Bilmem doğru mu? Halbuki Fethi ittihatçılar zamanında onların mâkulü idi. Ankara'nın teşebbüsü ile diğer ittihatçılar da Malta'dan kurtuldular.. Bu kuvvetler de sıfır oldu. Bizim çeteleri birkaç defalar bozdu. Soğuk. Vaziyet fenalaştı. Benim birinci Rusya seferinden döndüğüm esnalarda idi ki.. Kanlarla paralar yedi. Sinop'ta iken bizim Altınoğulları Hasan Fehmi'nin istanbul'da olduğunu söylediler. Yalnız Fethi (Şimdi Paris Sefiri) için Süleyman Nazif. Yine bozuldu. Hüseyin Cahit de hususî bir surette kurtulmuş italya'ya çıkmış başındaki fesatmış. Amma iyi oldu hanıma. Bunların kumandanı Süleyman Şefik. Ateş Adapa-zarı'ndan. isyan yapan ahali de ekseriyetle Çerkeş. Bizim için saded haricidir. Hakkı da var. kendisi Manastırlıdır. Sonra Mustafa Kemâl de bu adamı mebus yaptı. Meselâ. Patrik ingiliz Kumandanına söylemiş. Şarka doğru sarıyordu. Rize Mebusu Osman. zararsız. Beraber Hey'et-i Vekilede bulunduk. müftü olduğu halde kanundan evvel şapkayı giyivermiştir. Asiler bunları tutup tevkif ettiler. Nihayet Anzavur bozuldu kaçtı. Padişahın Kuvva-yı tızibati-yesi (Halife Ordusu) da gönderdiği adamlarla buna iştirak etmişti. Bu askerlerin. Tevbe ettim. Islâvlar sonra gelmişlerdir. Sonra Türk değil. Arnavut ve emsali ecnebi unsur idi. Derken. Miralay Mahmt Bey'i (Geyve'de bizi tevkif eden) muntazam bir kuvvetle gönderdik. Bu fesi bir daha başıma koymam» demiş. Kendisinden işitmedim. Aleyhimize çıkan isyanların en mühimrni de bu idi. isyanlar başladı. ben islâv'ım» dediğini yazdı. izmit'e asker çıkardı. ikisi kurtuldu. Bu sefer bir gece çadırında öldürüldü. Bandırma. Zaten bunun müslümanlığı bir addır. Bunların Malta'daki hayatları hakkında uzun hikâyeler söylerler. Patrikhaneye hizmet ederim. Gönen. gider. Bütün kuvvetini esir ettiler. Beypazarı Ankara'dan altı saat kadardı. çok şeyde uyuşuk. Pangaltıda bir meyhane açtı. Beni ne masraflara. Onu da bozdular.Nallıhan ateş aldı. müslümanlığa. Söyledi ise yazık. Rumlar'a düşman oldum. bilhassa Abaza idi.. öldürüldü. «Lanet olsun. Öteki ittihatçılar hâlâ yatıyor. canlar yanıyordu. Evvelâ intihabına ittihatçılar mâni idi. Derhal onlara hadim oldu. Aşkolsun. Kırklareli mebusu Doktor Fuad'ı yolladıktı. Bilhassa namuslu adamdır. Karacabey ve Biga taraflarını ateşe verdi. aleyhimize ilk sıkı hareket Anzavur'un hareketidir. Bundan böyle Rumluğa. fakat. Artık önlerini boş buldular.. Gitti. Fakat aklım başıma geldi. malûmat sahibi olduğu görülür. rahatça büyük zararlara uğruyordu. Patrik'e mektup yazarsanız beni derhal kurtarır» dedi. Şahsına çok güzel bakıyor. Aynı zamanda Yunanlılar izmir'den tecavüz ettiler. Diğer ittihatçılar Malta'damihman.. hoca. Göbeğim çatladı da yine söz dinleteme-dimdi.. Kir-masti. hadsiz hesapsızdır. Sakin ahali iki taraftan da paraca. Bizi telâş .. Paralar kazandı.liralık mücevherata oldu. Bunlardan Koç Bey adında bir abaza avanesiy-le Beypazarı'na kadar geldi. işi bitirildi.. Devletin perişan vaziyeti konuşulurken Fethinin bana ne. Arif bir daha takviye kuvveti aldı. Bravo. Düzce ilah.

bu sebeple harp ettiğini söylemiş. uykusuzlukla başım da sersem olmuştu. Bu esnada pek fena birşey olmuş. Hüsrev benim Ankara'da vekil olduğumu delil getirerek ittihatçı hareketi olmadığını söylemiş. Bunlar da benim telâşımdan müteessir olup büsbütün meyus oldular. Çok adam asmıştır. Üç gün üç gece Ziraat mektebinde (Erkân-ı Harbiye Riyaseti) telgraf başında idik. Uzun bir gayretle bu iş de bitirildi. aym zamanda Çerkeş Ethem'i koşturduk. Mustafa Kemâl ve diğerleri hiçbir şey söylemiyor. vapurda beklemişti. Hüsrev ve Fuad deli gibi olmuşlardı. Ondan nasıl korkarsam bunun rüyasmda da öyle korkuyorum. Buna Çapanoğulları da iştirak ettiler. Muvafakat etti. Yahut silâhı atıyor.Gözü-müze uyku girmiyordu. Bu elim intibah o kadar şiddetli olmuştur ki. Hüsrev telgrafla bunu bize haber verdi. Askerimiz dağılacaktır?!. Tanırım. Mustafa Kemâl bu adamı itin kıçına sokuyor. Aleyhimizde Yunanlılar. Bu yüzden istifa etmiştir. Pontus Rum çeteleri de pek . Sefer'dir. böyle tehlikelere atılmış. derhal asıyordu. Bunlar gittiler. Ethem. Bu vaka ile Hilâfet Ordusu falan bitti. Rafetle muhaberede idik. Amma. Memleketinde. Amasya'dan Cemil Cahid. «Bu bir hiledir. Aklıma geldikçe aynı o vakit gibi canlanır. Artık sevincimize nihayet yoktu. Kızdım ve acıdım amma. Derken Bozkır. tam bir çenber içinde idik. Hüsrev ve arkadaşları geldiler. Hükümetten ben bir manga aldım. Rafet asîlerle temas etti. rüyasını da. Bunu yapan Postacı Nâzım adında biridir. fakat hak budur. Çolak İbrahim'i. imtihana giriyorum. Maiyetimle teslim olurum demiş. Bazen rüyama girer. Şark ve Cenup'ta âsiler. Fakat asker «Padişah baba» diyor. askerî efelerden mürekkep olan Binbaşı Nazım'ı. Ali Fuat Paşa kumandasında ve Eskişehir'de duran ordumuz onbin kişi kadar. biri aşılamazdı. Önce Mısır'da idi. kendi karargâhına bildirdi. Çorum. Zavallı devlet ve milletin. Allah razı olsun Koç ilerlemeyip geri döndü. Doğrusu kolay iş değil. Süleyman Şefik onunla tepişiyordu. Bu mühim bir mesele idi. İleride de yazacağım. Ethem'in bu işi alçakça bir işti. Zaten kumandan Süleyman Şefik izmit'e karaya bile inmemiş. bütün hayat ve mazisiinn yıkılmakta olduğu. Hayatını temin ettim. Bu adamın huyu buydu. Mebus arkadaşlardan bir otuz kadarımız Koç Bey'e karşı bizzat müdafaaya karar verdik. Neyse. Teslim olmuş. Şimal. Erzurum Mebusu Binbaşı Zihni bize kumandanlığı deruhte etti. isyan ta Erbea. Mühim an yaşıyorduk. Sefer'i alıp derhal asmış. Ankara'da ikiyüz kişilik kadar asker kuvvetimiz var. Sabaha yakın bir zamandı. böyle büyük hizmetler görmüştür. Sefer bu doğru ise ben isyandan vazgeçerim. görülüyor ki Ali Kemâl'in neşriyatı ortalığa ne fesat salmıştır. Bizim tarafa geçmesini söyledim. işte bu suretle yeniden ümidimiz uyandı. O tarafa geçiyor. İbrahim'in gönüllülerini dağıtmak istiyordu.Rafet asilerle uzlaşmak üzere onların karargâhına gittiğini bildirdi. Doğrusu büyük cesaret idi. halife ordusu ortadan kalktı. Eskişehir'den Çerkeş Ethem gönderildi. inzibatsız bir eşkıya kitlesi. emri vâkiy-di. Ethem. izmit mutasarrıfı İbrahim admda bir Çerkesti. Dava mahvolmak üzereydi. fakat emniyet mümkün değil. Bu kara günü kurtaran Rafet. evinde soluğu alıyor. Bu telgrafı alır almaz ben herşeyin mahvoldu-ğunu zannedip telâş ettim ve bağırmağa başladım. halâ ara sıra görürüm. bu suretle de davamıza yardım etmiş. Nişan talimi yaptım. Zile'ye kadar sardı. Aylarca bu halleri devam etti. Ne çare iş başa düştü. Sanki bu yıkılmayı görüyorum gibi geliyordu. Aralarında şahsi münafe-ret varmış. Erzurum'dan Ankara'ya gelen çetesi de yetişti. Yapacak yok. muhakeme falan bilmiyordu. Biraz geçti. Ve silahıyla geçip gidiyor. Nitekim mektepte imişün. Asi81 lerin kuvvetlerini çok eksiltiyordu. Ben şahsen Rafet'in dostu değilim. Asilerin başlarından biri Abaza Sefer Bey imiş. Saatlerden sonra Rafet işin muvaffakiyetle bittiğini. Hile ile kumandanımızı aldılar. Sefer hapishanede Hüsrev ile görüşmüş. En mühim isyan hâdisesi. Derhal Düzce'ye Rafet'i. sallandığı gözümde tecessüm ediyordu. halâ dimağımdan gitmez. YOZGAT İSYANI Derken Yozgat'ta da isyan oldu. Kumandan nasıl gider?!» deyip dövündüm. Sefer millî hareketin ittihatçı olduğunu. Ama çoğu Çerkeş Ethem'in çetelerinden mürekkep. Haklı haksız demiyor. Kimsenin ağzını bıçak açmıyor.. Ben derhal Seferle telgrafla görüştüm. Konya ve havalisinde de patlak verdi.aldı.

faaliyette idi. Demek İstanbul işi iyi tertip etmiş imiş. Afyonkarahisar'dan Derviş Bey (Paşa) Konya'ya gönderildi. Konya'da Vali Haydar Beyi ve Kumandan Hayri Beyi (Mebus ve Paşa) yakaladılar. Konya isyanının başında Delibaş adında biri var82 di. Beşyüz asker firarisini toplayıp isyan etmişti. Rafet altıyüz kişilik bir süvari kuvveti yapmıştı. Bunu Ankara'da kendi yapmış. Kendi talim etmiş, iyi yetiştirmişti. Ben de talimlerini de görmüştüm. Bu esnada Dahiliye Vekili olan Rafet'le bu askerler oraya koşturuldu. Bu kuvvetler de Konya isyanını bastırdılar. Zavallı Rafet; en kötü bir adam bile olsa bu kadar mühim hizmet görünce ona hüsnü muameleden başka birşey yapılamaz. Bütün bu isyanlarda birçok mühim vak'alar, hikâyeler, teşekkül işleri, fikirler, dâvalar, zihniyetler, kahramanlıklar, menkıbeler vardı. Tafsilatıyla yazılmaları, tekspitleri lâzımdır, içinde bulunanlar yazmalıdır. Hem tarihtir, hem bence millî roman, piyes mevzuları olur. Hemde bir millete böyle günlerdeki kahramanlarının hâtıralarım ortaya koymak, evlâda yadigâr ve ders etmek vazifedir. işte bu istanbul'un yâni Vahdettin ve Ferid Paşa'nın kat'î mağlûbiyetleridir. Bu iki adam, bilhassa Ferid kabiliyetsiz, pek ahmak idiler. Mağlûbiyetlerinin sebebi budur, isyanların hepsini birden yapamadılar. Cahil, amelimanda şeylerdi. Hilâfet Ordusunu kullanamadılar bile. Bu ahmak gerek sivil ve gerek askerî işte, nerde kendi gibi ahmak varsa onları seçmişti. Bereket versin böyle bir surette millî galebeye büyük hizmet etmiştir. Bu esnada Urfa taraflarında milli aşireti isyan etti. Fransızlarla iştirak etmişti. Viranşehiri aldılar. Üzerlerine sevk olunan kuvvetlerin önünden kaçıp Cenuba, Fransız arazisine gittiler. Bu da böyle bitti. izmir işgalinde ilk günlerinden beri Miralay Ali (Kel Ali) alayı ile Ayvalıkta, Miralay Kâzım (Meclis Reisi Kâzım Paşa) Balıkesir'de idiler. Yunanlı-lar'a ilk askerî darbeyi vurup kovan Kel Ali'dir. İSTİKLAL MAHKEMELERİ Bu esnada isyanlar, asker kaçakları ve Ingilizler'in yolladıkları casuslardan dolayı Mecliste İstiklâl Mahkemeleri tesis edildi.Bunlar casusları, hâinleri, âsileri, asker kaçaklarını muhakeme ediyorlardı. Eskişehir'den Samsun'a, Konya'ya kadar hemen hertarafa birer istiklâl Mahkemesi gönderildi. Bir tane de Ankara'da vardı. Bu aralık Antalya'ya Dişçi Sami adında biri gelmiş, ingiliz casusu imiş. Yakalayıp Ankara'ya getirmişler. Sami mahkemeye beni Mısır'dan tanıdığım söylemiş. Mahkeme şahadetinle müracaat etti. Hakikaten Mısır'da Türk bir dişçi Sami işitiyordum. Yüzünü görmüş değildim. Orada maaşlı ingiliz Casusu olduğunu söylüyorlardı. Hattâ şimdi, Mısır kiralının mabeyincilerinden olan İhsan Bey birgün bana «Dişçi Sami'ye ben yüz veriyordum, meğerse ingiliz casusu imiş. Kovdum» demişti. Bir müddet sonra da bu adamın casusluğu terk ettiğini, bir Türk kızı ile evlendiği şayi olmuştu. Mahkemeye bunların hepsini söyledim. Mahkeme reisi Topçu İhsan idi. Dişçi Sami'yi astılar. Adana Cephesinde Tufan Bey diye şöhret alan Yüzbaşı Osman büyük kahramanlıklar yapıyordu. Halk keza. Bilhassa iskenderun Türkleri... Fransızlar, hile ile vakit kazanmak istemiş olacaklar ki, bir heyet gönderdiler. Mustafa Kemâl ile meclis binasında görüştüler .Ben de yanlarında idim. Celâlettin Arif de vardı. Fransızlar mütareke istiyorlardı. Vakit kazanmak istedikleri anlaşılıyordu. 83 I Razı olmadık gitti. Sonra tekrar adam gönderdiler. Bununla bizzat Mustafa Kemâl görüştü. Bizden gizli tuttu. Nihayet bize «Mütareke yapacağız» dedi. Mütareke yaptı. Millet Meclisi bu mütarekeye kızdı. Kabul etmek istemedi. Mütareke hakikaten hatâ idi. Sh. 286 da Mustafa Kemâl bunu tevil etmek istiyor. Hem de keramet satıyor, amma, hiç te öyle değil. Fransızlar şüphesiz vakit kazanmak istiyorlardı. Meclis bu sebeple kabul etmek istemiyordu. Nitekim o mütareke isteyen Fransızlar mütareke esnasında asker çıkarıp Zonguldak'ı işgal ettiler. Mütareke yaparak Mustafa Kemâl büyük bir hatâ yapmıştı. Hem de ben Hariciye Vekili olduğum halde, ne Hey'eti Vekileye söylemeyip hodtehod yapıvermişti. O, usûl ve

(......)lük bilmez. Her işi böyledir. Fırsat bulsa bütün işleri re'yi hoduyla yapar ve berbat eder. isyanlar İzmir Cephesini zayıflattı. Çünkü müfrezeler oradan alınıyor, âsiler üzerine gönderiliyordu. Yunanlılar da bütün cephelerden tecavüz ettiler. Ve ilerlediler. Milen hattını çok geçtiler. Birçok arazi işgal ettiler. İngilizler Anadolu'ya çok casus yolluyorlardı. Haber almağa pek muhtaç idiler. Gönderdikleri casusların hemen umumu, Arap, Arnavut gibi unsurlardandır. Çok tekerrür eden bu hal Türke büyük bir intibah dersidir. Ordudan neferlerimiz de akın akın kaçıyorlardı. Gerek casuslar gerek bunlar hakkında istiklâl Mahkemeleri şiddet göstermiş ve o esnada bu suretle büyük hizmet görmüştür. NUREDDİN PAŞA Yine Haziran içlerinde istanbul'dan Nurettin, Diyarbakırlı Kâzım ve Nihat Paşalar geldiler. Galiba Fransız tayyaresi ile geldiler. Eczacı Hüsnü bunları tanıyormuş. Bağına yemeğe çağırmış. Yusuf Kemâl ile beni ve Erzurum Mebuslarını da çağırdı. Bu zatları orada tanıdım, içlerinde Nurettin Paşa'nın halü tavrı dikkatimi celbetti. Normal değil, büyük bir kibir ve azamet gösteriyor. Grup halinde fotoğraf çıkardılar. Nurettin geldi. Ortaya oturdu. Hiç olmazsa beklese de bizler teklif etsek... Yahut nezaket icabı kendisi bize teklif etmeliydi. Çünkü Yusuf Kemâl de, ben de nazır bulunuyoruz. Ondan üstünüz, ehemmiyeti yok. O ortada resim çıktı, amma adamın hali, hiç olmazsa terbiyesizliği dikkatimi celbetti. Derken Mustafa Kemâl kendisini cephede kumandanlığa tayin etmek istemiş. Nurettin memuriyet kabul etmek için «Hükümetin her yapacağı işi evvelâ kendisine sorması, sormadan bir iş yapmamasını» şart koşmuş. İşittik. Mustafa Kemâl bu işi de bizden, hükümetten habersiz yapıyordu. Doğru mu diye birine sordum. Doğrudur. Ha tamam. Bu adamda «Cinnet-i taazzum» dedikleri hastalık var. Çok görüşemediğinden mi, tenezzül etmemekten mi neden bilmem hiç lâf söylemiyordu. Bu sebeple zekâ ve malumatı derecesini anlayamadım. Sonra Eczacı Hüseyin'de Nurettin'in bir kartını gördüm. Üzerinde şöyle yazılı: «Nurettin Paşa, Kûtülammare Muhasın» gülmekten katıldım.. Bir anormal kart evvel görmüştüm; Nursin idi. Bu ikinci kart. Bir yerin muhasırı olmak bir şeref ve hattâ memuriyet de değildir. Zaptetse idi. O da ayıp ya, hadi yazaydı, diyelim: Bunun manâsı şudur: Bu adam çok kibirli ve mağrur. Bunu ispat edecek sermaye de yok. (*) Dürüstlükle ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 84 Bula bula Kûtülammare'yi muhasarayı bulmuş. Zaman geçti. Nurettin'i iyice gördük; pek azametli, fakat pek cahil; zekâsı da olmayan biri. Her işte din borusu altında, taassup içindedir. Nurettin, Mustafa Kemâl ile uyuşamayınca gidip Taşköprü'de uzun zaman oturdu. Damadı Taşköprülü'dür. isyanlarla beraber başlıyan Yunan umumi taarruzu bir taraftan Bursa'yı, diğer koldan Uşak'ı zabtederek hitam buldu. Milen hattı falan gitti. Demek İngilizler'in bu hattı yapmaları Yunanlıların ilerlemesine mani olmak, Yunan işgal arazisine intihaî bir hudut çizmek değil, onları bizim çetelerin tecavüzünden men ile rahatça taarruz hazırlamaları için imiş. Bizim asker, çeteler, zayiatla çekilip Eskişehir, Afyonkarahisar'ı ve civarlarına doldular. Bu vaziyet Yunan tehlikesini haddi azâmiye kadar büyültmüş idi. Millet Meclisinde Bursa'nın Yunan ile düşmesi büyük perva ve belâdır kopardı. Birçok Mebuslar Bursa Valisi Hacim ile Kumandan Miralay Bekir Sami'yi idam ettirmek fikrinde idiler. Güya bunlar lüzumu derecesinde müdafaa işine gayret etmemişler imiş. Doğrusu budur ki, bu iddialar tamamiyle saçma idi. Felâket önünde sırf hissî bir galeyan idi. Vakıa hamiyet galeyanı idi amma, böyle idi. Muntazam bir ordu önünde iki buçuk çete, silâh ve cephanesi pek kifayetsiz olan bir avuç asker ne yapacaktı?!.. Bunu düşünen yoktu. Neyse mesele kapandı. Mustafa Kemâl, kapatmak için, doğrusu çok uğraştı. Esasen mes'ul edilmek lâzım olsaydı asıl Mustafa Kemâl'di. Fakat onun da kabahati yoktu. Neyse Bekir Sami'yi işten çıkardılar. Hacim mebustu ve meclise gelmişti. Bu kıyamette hazırdı Yunan umumî tecavüzünden evvel cephede bu taarruz sezilmiş, cephe Erkân-ı Harbiyeden imdat kuvveti, cephane ve silâh istiyor, yalvarıyorlar, bar bar bağırıyorlardı. Mustafa Kemâl bunların herbirine bir yalan savuruyordu.

«Gönderdim, gönderiyorum, ilah...» diyordu. Halbuki hiçbir şey gönderdiği yoktu. Zaten gönderecek bir şey de yoktu ki, bir tanesini gözümle gördüm. Salihli tarafındaki kuvvetler Necati (Maarif Vekili) yi imdat ve cephane için Ankara'ya yollamışlardı. Ziraat mektebinde Erkân-ı Harbiyede idim. Oraya geldi. Cephe namına matalibini söyledi. Mustafa Kemâl buna bir nutuk çekti. Bu nutku da lâfla Yu-nan'ı bozdu, izmir'e tıktı. O kadar yalan ki, kendimi tutmasam kahkahayı salıverecektim. «Bu kadar da yalan olmaz, biraz mübalâğasını yap!» diyecektim. Baktım Necati yutmuyor. Yalanlarının bazısını yakaladı. Derken Mustafa Kemâl kızdı. Siyah tahtaya cephenin resmini yaptı. Mevhum kuvvetler işaret elti. Bir yere toplar koydu, işte böyle bitireceğim dedi. Necati «Burada top yok» dedi. Bu sefer daha şiddetle: «Sen asker misin? Ne anlarsın? Git onlara söyle her işi yapmı-şrmdır.» dedi. Necati üstüne bir de azar yedi. Bu bana bu adamın hiç sıkılmadan (.....................) söylemekte olduğunu, bir daha kati surette ispat etti. Vakıa bu esnada Yunan taarruzunu durdurmak elden gelen bir şey değildi. Ancak bu kadar palavraya, yalana, dolaba da lüzum yok idi. Kendisi bunları cephenin maneviyatını yükseltmek için yaptığı suretiyle tevil ediyordu. Amma böyle yalanlar aslı çıkmayınca maneviyatı daha ziyade kırar. Çerkeş Ethem Düzce ve Bolu'da ettiği hizmetten dolayı, herkes tarafından (*) Kuyruklu yalan anlamında iki kelime metinden çıkartıldı. 85 takdir edildi. Millet Meclisi kendisini alkışladı ve hatırımda kaldığına göre kendisine resmen «Millî Kahraman» unvanını verdi. Bir Çerkeş millî kahraman oldu! Hem de bir eşkıya. Mustafa Kemâl zaten Ethem'in nüfuzunun büyüdüğünü görüyor. Bunun kendi mevkiî ve nüfuzuna zarar vereceğini tahmin ediyor, ondan korkuyordu. Hemen Yeşilorduyu kaldırmıştı. Ethem'in nüfuzunu kırmaya çalışıyordu. Bu sefer bilakis Meclisin Ethem'i alkışlaması, Mustafa Kemâl'in aklını aldı. Ona böyle bir unvan verilmesini asla çekemedi, hazmedemedi. Bu unvandan sonra Ethem Ankara'dan geçip Yozgat'a isyan bastırmağa gitti: Bastırdı. Oradan isyanın Ankara Valisi Yahya Galib'in seyahati neticesi olarak zuhur ettiğini beyan ederek hükümetten Yahya Galib'in Yozgat'a gönderilmesini istedi. Yahya Galib titredi. Çünkü Ethem'in şakası yok, hemen asıyor. Yahya'nın işte ne derece zîmedhal olduğunu bilmiyorum. Bu babta iyi bir tahkikat yapılıp neticesi bize bildirilmeli. Fakat Mustafa Kemâl, Yahya'yı vermedi. Bir defa tama-miyle muti adamı, sonra onu Ethem'e vermesi o zaman Ankara üzerinde de nüfuzunu kabul etmesi demek idi ki, kendi nüfuzuna müthiş bir darbe idi. Bu da bu iki adamın (Mustafa Kemâl - Ethem) arasını daha ziyade açtı. Artık alenî birbirleri aleyhine küfürler savurmağa başladılar. Ethem, Yozgat'tan Eskişehir'e geçti. Orada Yeni Dünya adında bir gazete çıkarttı. Bunda komünistlik, hem de kapalı bir şekilde Mustafa Kemâl'e hücum vardı. Bu gazeteyi Arif Oruç'a çıkarttırıyordu. Biraz sonra Ethem hastalığı dolayısıyle Ankara'ya geldi. Yanında erkânı harbi gibi bir mevkide Giritli Kâzım adında biri vardı. Eskiden tanırdım. Bu adam Maarif Vekâletine geldi. Mustafa Kemâl aleyhine söylendi. Ve Ethem'le beni tanıştırmak istedi. Buyursun!» dedim. Ethem geldi, görüştük. Ben Ethem'e bu en mühim buhranlarda ettiği pek kıymetli hizmetlerden dolayı gıyaben hürmet : etmekte idim. Kendisine riayet ettim. Biraz da Mustafa Kemâl hakkındaki fikri-ni öğrenmek için gıdıkladım. Açılmadı; fakat aleyhinde olduğunu aşikâr gösteriyordu. Meğerse Ethem'i bana Mustafa Kemâl «Git, Rıza Nur'u tehdit et. Maarii vekilliğinden istifa ettir» diye göndermiş imiş. Öyle ya Cami ve Celâl Arif den sonra sıra benim. Bana mecliste istizah da yaptırmış, düşürememiş idi. Şimdi teh^ ditle yapacak. Bunu nice yıllar sonra Ethem'in yanında zabit olan Eczacı Sami'den işittim. Ethem beni tehdit etmedi. Herşeyi doğru söylemek lâzım Ethem çok cana kıydı. Bu doğrudur; fakat millî davanın kazanılmasındaki âmillerden biri de olmuştu. Sonra Yunan ordusuna iltihak etmese idi. Çok iyi idi; bu suretle mahvoldu. Fakat o adamı o akıbete sevkeden Mustafa Kemâl'dir. O hale getirdi ki; can kaygusuyla kendini Yunanlılar'm içine dar attı. Bu işte İsmet'in tahrikatı büyüktür Ağustos içlerinde (1336) bağda komşumuz Celâl Arif ve Hüseyin Avni birgün bana geldiler. Şu sırrı tevdi ettiler:

«Mustafa Kemâl ile bu iş sökmiyecek. Bu adam birgün milletin başına felâket getirecektir. Bunu atmak lâzımdır. Biz ikimiz Erzurum'a gideceğiz. Halkı ayaklandırıp bunu düşüreceğiz» dediler. Ben de «Doğru. Ancak nâzik iş. Bunu memlekette tefrika çıkmadan, ona tecavüz ve mukavemet imkânı bırakmadan yapmalı. Yoksa dahil zayıflar, düşmanlar kuvvet bulur. Millî dâva suya düşer. 86 Karabekirle görüşürsünüz. Muvafakat ederse kumandanları elde eder. Mustafa Kemâl'in çekilmesini her taraftan isterler. Biz de «Ne çare çekil!» dcriz.Olur. Yok, Karabekir istemezse birşeye siz de teşebbüs etmeyin.» dedim. Ben Mustafa Kemâl'i asla istemiyorum. Bu adamın (......) ruhunu, hırsını görmüştüm. Milleti inim inim inleteceğine kanaat getirmiştim; fakat öyle bir buhrandayız ki; birbirimizle uğraşmaya vakit yoktur. Böyle birşey pek tehlikelidir. Herşeyden evvel, elbirliğile düşmanları tard .edip, devleti kurtarmak lâzımdır. Bazıları onun aleyhine kıyam yapmak, yahut öldürtmek lüzumunu söyler daima onlara Aman sırası değil, der, böyle şeylerin önüne geçmeye çalışırdım. Yoksa iskatı farz bir adam olduğunu ben de öğrenmiştim. Komünistlik gibi haltlar karıştırıyor. Birgün kimbilir daha ne (....) yer. Dâva elden gider. Böyle buhranlarda yetişenler ekseriya müsetbit olurlar. Kıyam teşebbüsündekiler ben nasihat ettikçe «Sonra inleriz» derler. Ben de Evet, milleti kurtardıktan sonra başımıza (....) olacaktır. Nemrutlara taş çıkaracaktır; fakat bir defa devlet kurtulsun da bakalım, o vakit mümkün olursa birşey yapılır. Olmazsa başa gelen çekilir derdim. «O vakit pek kuvvetlenir, düşürülemez» derlerdi. Bu da doğru amma, vaziyet tefrika, kavga istemiyor. Bu iki adam «Pekiyi!» deyip gittiler. Arası bir müddet geçti. Celâl Arif kıyameti koparmaya başladı. Heyeti Vekileye, Millet Meclisi'ne telgraflar yağdırıyor: Dâva: oradaki orduda suistimaller var. Ahali galeyanda imiş, bir irtikâbın mü-sebbbibi olarak da Erzurum Vali Vekili Miralay Kâzım (Palavracı Kazım, Şimdi izmir valisi, Arnavuttur)ı gösteriyor. Bunun azil ve tecziyesini, yerine bir vali tayini, vali gelinceye kadar da halkın arayı umumiyesiyle valiye bir vekil tayinini istiyor. Karabekir'dcn bir teklif var: O da Celâl Arifin Vilâyat-ı Şarkıycye Vali-i Umumi tayinini istiyor. Biraz sonra Celâl Arif kendi kendini Erzurum Vali Vekili yapıyor. Bunları görünce kendi kendime: «Karabekirle uyuşmuşlar. Demek iş oluyor, fakat Celâl orduda suistimalden bahsediyor. Bununla Kâzım Karabekir'in aleyhine hareket ediyor, demektir. Bu ne demek oluyor?» dedim. Bu da Celâl Arif ara-yı umumiye ile vali istiyor. Sonra kendisini vali vekili yapıyor. Bunlarsa tamamiyle kanun harici, ihtilâl alâmetleri. Pekiyi. İhtilâl ise danışılmaz, yapılır. Niye buraya soruyor. Demek bu adamlar bir iş yapayım dediler; ağızlarına, burunlarına bulaştırdılar. Hele hem Karabekir'den imdat bckliyerek gittiler; hem onun aleyhindeler. Demek kafasız, tedbirsiz adamlar. Bu işin ehli değiller. Derken, Celâl Arif hırsızları (palavracıyı) himaye ediyor diye Karabekir'in aleyhine döşendi. Hattâ onu da hırsız sırasına koymak istedi. Demek cıvıttı. Nutukta sh. 295 ten itibaren bu mesele yazılmıştır. Celâl Arif bu işte pek liyakatsizlik göstermiş. Hem de çirkin şeylere düşmüştür. Meselâ Vilâyat-ı Şarkıyenin müstakil bir idare teşkil etmesini istemek gibi. Buna tabiî meclis, hükümet ve herkes kızacaktı. Sonra Erzurum'a gittiğim vakit, ahaliden, eşraftan tahkikat yaptım. Hiç kimse Karabekir'e hırsız diyemedi. Ondan şüphe bile etmiyorlardı. Fakat Palavracının herkes aleyhinde olup hırsızlığını söylüyorlardı.Ordu levazımında çaldığı gibi hattâ, bir hıyanet-i vataniyedir. Zaten bu adam umumi harpte Suriye'de (*) Habislik, halt ve belâ ile ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. 87 Cemâl Paşanın levazım reisi idi. O vakit hırsızlığı ayyuk tutmuştu. Celâl Arif bu adamı şiddetle himaye ediyordu. Heyet-i vekilede Celâl Arif meselesi esnasında bütün heyet-i vekile azli için çok ısrar etti; yapmıyordu. Nihayet mecbur olup kaldırdı. Kaldırdı zannettik amma, ne yapmış? Gizlice Tiflis'e mümessil tayin etmiş!: Heyet-i Vekileyiz haberimiz yok. Rusya'ya gittiğim vakit Palavracıyı Tiflis'te görünce şaştım. Bir şey de zikredeyim: Tiflis'e gittiğim vakit mümessilhane-de güzel halılar vardı. Nereden aldığını sordum. Çünkü para yoktu. Ora Türklerinin hediye ettiğini söyledi. Rusya'dan dönüşümde mümessilliği

tamtakır buldum. Mümessil şimdi Vaşington Sefiri olan Muhtar idi. Ona halıların ne olduğunu sordum. «Kâzım giderken alıp gitmiş» dedi. Halılar gitti. Celâl Arifin şu yolsuz hareketine fena kızdım. Bu adam vali-i umumilik istiyor. Şark vilâyetlerini müstakil yapmak fikrinde demek. Şahsını düşünüyor; hele ikinci taleb bir cinayettir, içimden küfürler savurdum. Derken Celâl Arif, Maarif Vekâleti şifresi ile bana da yazmağa başladı. Birinci telgrafında kendi hakkında Heyet-i Vekilede ne cereyan ettiğini soruyor. Beni adeta casus olarak kullanmak fikrinde. Benim ise en kızdığım şey. Ben onun Karabekir aleyhindeki şikâyetini görünce zaten herkesten ziyade aleyhine kalkışmıştım. Çünkü Karabekir'e gıyaben hürmet besliyordum ve hem de iş suya düşmüş demekti. Muvaffakiyetin ukde-i hayatiyesi o idi. Hele Hüseyin Avni'nin bana yazdığı şifre baştan aşağı yanlış idi. Harp için tekâlifin aleyhinde nasıl olur? Çok fenama gitti. Nitekim vukuat aksini göstermiştir. Meselâ Celâl Arif, Karabekir, Ermenilerle harbi başaramaz diyor. Başarmıştır. Vakıa Mustafa Kemâl de nutkunda « Celâl Arifin dediğinin aksine ordu Ermeniler'e muzaffer oldu.» diyorsa da bize Heyet-i Vekilede o esnada defalarca Karabekir'in bu işi başaramıyacağını kendisi de bizzat söylemişti, ileride zikredeceğiz. Bu adam işte, sırasına göre lâfı değiştirir. Yazıları sümmettedarik-tir. Bu şifreleri de Heyet-i Vekileye verdim. Karabekir de Celâl Arifin aleyhine yazmağa başladı. Mustafa Kemâl herşeyde muarızları aleyhine ahkâm çıkarmak âdetinde-dir. Bu huyudur. Sh. 303 de « Celâl Arifin Heyet-i Vekile arasında müddeiyatını takrir edeceğini zannettiği ve makamının şifresinden istifadeye kıyam eylediği zat (Rıza Nur), kendisinin mahremi olmak istememiş ve Meclis riyasetini haberdar eylemiştir.»diyor. Bununla şifreleri kendisine verdim gibi göstermek istiyor. Ben Heyet-i Vekileye verdim. Çünkü dürüst hareket budur. Zaten bana yazdıkları şeyleri Hey'et-i Vekileye yazıyorlarsa da bana tebliğ-i vazife kalıyor. Bana düşen onları Hey'et-i Vekileye bildirmektir. Heyet-i Vekile Celâl Arifin Ankara'ya avdetine karar verip kendisine kararı tebliğ etti. Celâl Arif iki ay daha kalıp dönmüştür. Ankara'ya Ali Cenanî'nin oğlu geldi. Meğerse ingiliz casusu imiş. istanbul'da anası ve iki hemşiresi varmış. Evlerine daima İngiliz zabitleri gelirmiş. Ali Cenanî'yi ise Malatya'da yakaladılar, istiklâl mahkemesine verdiler. Asıyorlardı. Doktor Adnan kurtardı, istanbul'a iade ettirdi. Bu Adnan da böylelerini kurtarır, devlet ve millet aleyhine şahıslara iyilik eder. Dost kazanır. Böyle vukuatı çoktur tur. 4 ANKARA GÜNLERİ Bir müddettir Ankara'da Rus memurları var. Mustafa Kemâl yine bunlarla sıkı münasebette, bunların yanlarında Rus kadınları var. Sabaha kadar onların evinde içiyorlar. Bu esnada Ruslar'in Mustafa Kemâl'i telkinat ile kendi maksatlarına kazanmağa çalıştıkları, o kadınları takdim ettikleri, körkütük sarhoş edip cebinden vesaik çaldıkları söyleniyor. Mustafa Kemâl bir gece Rus sefarethanesinde o kadar içmiş ki sızmış. Sabah şafakla dört Rus onu kollarından bacaklarından tutarak arabaya koyup evine yollamışlar. Mustafa Kemâl'in evi şimdi Çankaya'da, bu köşkü ahaliye kendisi hediye ettirdi. Bu usûldür. Nitekim böyle Ankara, izmir, Bursa, Adana ve istanbul'da kendisine birçok mal, çiftlik, hane hediye ettirecektir. Kendi ister, güya ahali düşünüp hediye etmiştir, şeklini verir. Bu havadisler ortalığa yayıldı. Nice zamandır her taraftan Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri'nin zulmü, hükümete müdahaleyi ve hele soygunculukları hakkında müthiş şikâyetler geliyor. Heyet-i Vekileye bunların muzır oldukları zaten devlet, ordu teşekkül ettiğinden vücutlarına lüzum kalmadığı kanaati geldi. Eskişehir'de Ali Fuad Pa-şa'nın kumandasında on bin kişilik, bir derece muntazam bir kuvvet vücuda gelmişti. Hey'et-i Vekilede bu cemiyetlerin ilga edilmesini mevzubahs ettik. Lağvını istedik. Mustafa Kemâl bir türlü yanaşmadı. Bunları asla lağvetmek istemiyordu. Çünkü şahsına kuvvet görüyordu. Amma zulüm, soygunculuk... Bunlar onun için ehemmiyetsiz şeylerdi. Bu sırlarımız çok uzun sürdü. Birçok celseler tekerrür etti. Adeta göbeğimiz çatladı. Bütün hey'et bunda müttefikti. Nihayet «Pekiyi» dedi. Bir tebliğ lağvedildi. Sonra işte bunları yeniden ihya etmiş ve bundan

Halk Fırkasını yapmıştır. Sırf şahsına hadim bir fırka olarak hâlâ kullanılmaktadır, isyanlar alev aldığı, Bolu isyanları zamanında olan mühim bir teşebbüsü zikredeyim. Nutkunda Mustafa Kemâl işine gelmeyen birçok şeyleri geçmiştir. Celâl Arif daha Erzurum'a gitmemişti, isyanlardan çok ürkmüş idik. Asıl halkın ve askerin daima «Padişah baba, Halife» demesi mühim bir nokta idi. Mustafa Kemâl'in de (......)lığı, (... .)iyatı yayılmıştı. Halkça itibarı kalmamıştı. Düşündük, böyle bir vaziyette Padişah ailesinden birinin başımızda bulunması çok mühim tesir edecek. Millî dâvayı kazanmamıza yüzde seksen yardım edecekti. Meselâ Veliaht Mecid Efendi Ankara'ya gelse derhal «Padişah ve Halife İstanbul'da esirdir. Lâkin Veliahdı kaçırıp yolladı. Padişah'a vekillik ediyor» derdik. Bunun tesiri Ekber-i Azam gibi ojur.Isyan kalmaz. Onunla Mecid Efendi'yi getirmeye karar verdik. Birgün Celâl Arif Heyet-i Vekilede Mecid Efendi'yi getirmek teklifini yaptı. Mustafa Kemâl derhal küplere bindi. Köpürdü. Şiddetle reddetti. Böyle makul teklife köpürmesine hayret ettik. Halbuki gayet güzel ve mühim bir tedbirdi. Yahu memleket gidiyor be. Adam, millet işi düşünmüyor ki.. Sade atideki hırsım düşünüyor. Mecid'in gelmesi ilerde reis-i cumhur olmasına mâni idi. Ben de Celâl'e iştirak ettim. Maliye Vekili Ferid de bize iştirak etti. Ötek vekiller bitaraf durdular. Günlerce, celselerce uğraştık. Menafimi saydık. Nihayet Mustafa Kemâl kabule mecbur oldu. Mecid'e bir davet mektubu yazıldı, istanbul'a casuslarımız ve giden gelen adamlarımız vardı. Gönderildi. «Gel, başa (*) Ayyaşlık ve fuhuşla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. 89 geç!» diye. Mektup gitti. Ben de Sinop'a gittim. Orada adını şimdi hatırlıyamaya-cağım Trabzonlu birini buldum. Motoru vardı. Dirayetli bir gençti. Ona işi açtım. Mecid Efendiyi kaçırabilir misin! dedim. Bunlar kaçakçılıkta mahir idiler. «Giderim motorumla Sakarya ağzına çıkarırım. Alın, ne isterseniz yapın, bundan kolay ne var?» dedi; Gitti. Bu kaçakçı Trabzonlu ve Rizeliler o küçük motorlarıyla millî harekete büyük hizmetler etmişlerdir. Rusya'dan aldığımız silâh ve cephaneyi 24 saatte Sakarya ağızlarına çıkarıyorlardı. Bunlar olmasaydı bu nakliyat yapılamazdı. Mustafa Kemâl Nutkunda bunlardan da hiç bahsetmiyor. Bütün şerefleri kendi alıyor. Herkesin hakkını vermelidir. A. MECİD EFENDİ Mektup Mecid'in eline varmış. Fakat Anadolu'ya gelmedi. Bunu da örtmek için İngilizler'e söylemiş, evinin etrafını abluka ettirmiştir, işgal kumandanları o vakit Merkez Kumandanı olan Emin Paşa'ya emir vermişler. O da mülâzım Çerkeş İşkenbeci Rıfkı'yı bir müfreze Türk askeri ile gönderip Mecid'in Beşiktaş'taki sarayını abluka etmiştir. Fakat bu abluka bir-iki gün devam etmiştir, izmir zaferinden sonra Mecid; «Ben gelecektim. İngilizler duydu. Evimi abluka ettiler. Sonra olmadı.» demiştir. Ve oğlu Ömer Faruk'u inebolu tarikiyle yollamış ise de tabiî Prens geriye iade edilmiştir. Artık lâyık olan muamele bu idi. Mecid'in bu işi beni pek kızdırdı. Hanedanın, tereddi etmiş bir aile olduğunu bilirdim. Fakat Mecid'e itimat ve hürmetim vardı. Çünkü birkaç Avrupa dili bilir. Ressam, musikişinas, münevver bir adamdır. Bu hareketi beni kendisinden iğrendirdi. Demek bu ailede bir fert bile kalmamış... Bunlar yalnız rahat ve keyif düşünüyorlar. İşte bu vak'adir ki, o gün beni Osmanlı Hanedanını bu milletin başından atmak lüzumuna tamamiyle kani etmiştir. İşte bu vak'a-dır ki, sonra padişahlığın ilgası takririne rey vermekliğime saik olmuştur. Biz onu davete muvaffak olmak için ne çektik? O ne yaptı?!... Şimdi Nis'te, hiç şikâyet etmeyen bu ailenin mahvına birinci sebep, Vahdettin, ikinci sebep kendidir. O vakit gelse idi bu iş olmayacaktı. Millet de bugün (...............)'in zulüm ve rezaleti altında inlemeyecekti. Bugün ayyuka çıkan millet ahıda onun yüzündendir. Teklifi yaparken hem dâvayı kazanmak, hem de âtide Mustafa Kemâl'in yapacağı müthiş tahakküm ve istibdada sed çekmek gibi iki nimeti bir den kazanacağımıza sevinmiş idim. Bir taşla iki kuş vuracaktık. Lâkin bu adamlarda kabiliyet demlen şey yok ki... Bunu anlayamadı. Anladıysa da biraz zahmet ve fedakârlığa katlanamadı. Saraydan başka yer de yaşıyamıyorlardı. Kadınlaş-mış şeylerdi. Gelip de millet için çalışır mı? Atisi karanlık bir işe girer mi? Yıllar geçti. Ben Paris'teyim, Nis'ten Reşid Bey geldi. Bu adam Mecid'in yanında imiş Bana dedi ki: «Mecid Efendi, İsmet, Rıza Nur İngilizler'den iki milyon lira

alıp hilâfeti lâğvettiler, bana bir Rus diplomatı söyledi, diyor.» Ben de sonra bir kış Nis'e gitmiştim. Orada Kıbrıslı Şevket vardı. Onu Mecid'e yolladım. Ve şunları dedirttim: «Rıza Nur diyor ki, bugünkü perişanlıklarını bizden bilmiş, bütün bu ailenin bu halinin sebebi kendisidir. Onu istedik. Gelseydi bunlar olmazdı. Böyle milyonlarla tezvirat yapmasın. Ben hilâfet lâğvedilirken ne (*) Bir isim metinden çıkartıldı. 90 vekil, ne de Ankarada'ydım. Ben Padişahlığı lâğvettim. Hilâfeti ibka ettim. Padişahlığı lağvıma da bu mesele sebeptir. Çünkü görüldü ki, artık bu aileden hayır yok.» Şevket söylemiş, «Rıza Nur'un dediği doğrudur. Kabahat babanım. Mektup geldiği vakit babam, ben ve getiren adam vardı. Bu sır nereden duyuldu. Hâlâ şaşarım» demiş. Ali Fuad Garp Cephesi kumandanı idi. Çeteler de muavin kuvvet sıfatıyla kumandası altında bulunuyordu. Yunanlılar, Bursa ve Manisa'yı işgal ettikten sonra Ali Fuad Eskişehir'i karargâh yapmıştı. Gediz'de Yunanlılar'a taarruz etti. Perişan oldu. Ali Fuad'ın bu muharebede Erkân-ı Harbi Binbaşı Saffet idi. Şimdi Halk Fırkası kâtibi umumîsi ve Mustafa Kemâl'in göz bebeği olan Saffet'tir. Buna Gediz Muharebesi derler; fakat duyulmuş, şöhret bulmuş değildir. Mustafa Kemâl, Ali Fuad aleyhinde fena propaganda yaptı. Nutkunda (Sh.31O) Mustafa Kemâl bunun mesuliyetini sırf Ali Fuad'ın sırtına yükletmek istiyor, amma, Erkân-ı Harbiye Reisi İsmet, cepheye gitmiş, taaruza beraber karar vermişlerdir. İsmet öyle bir adamdır ki, Mustafa Kemâl taarruz istemese o da asla istemezdi. Demek mesuliyette hepsi müşterektir. Kötü oldu mu yüklet başkasına, vur abalıya... Hazır batırılacak adamlar, hadi onların sırtına... Be(.........)! Millet Meclisinin • intihap ettiği Dahiliye Vekilini (Nazım) kovmak cesaretini yapan bir müstebit '• sensin, niye bu taarruzun önüne durmadın?!... Istesen derhal dururdun. Bilhassa ' Erkân-ı Harbiye, emr-i müsaade vermeyince bir kumandan harekete geçebilir ; mi?... Halbuki taarruzu kendi münasip görüp emir vermiştir. AH Fuad'm ordusu ' öyle perişan oldu ki, yalnız Ali Fuad ve Saffet kalmış, onlar da güçlükle kaçmışlardır. Birçok yaralı vardı. Orduda hekim az olduğu gibi operatör hiç yokmuş. Ya- -raların koktuğunu söylediler. Feci hal. Heyet-i Vekilede mevzuu bahis oldu. Ben giderim dedim. Muvafakat ettiler. Ali Fuad'ın babası beni pek severdi. O da oğlu-: na gitmek istiyordu. Biraz da hasta idi, evine gidiyor, tedavi ediyordum. O günler- • de Mustafa Kemâl bu adamla da uğraşıyordu. Kendisine tebdil hava, istirahat tavsiye etmiştim. Teselli ediyordum. Oğlu Mehmed Ali ile eski dostluğumuz hâtırasını unutamıyordum. Beraber trene binip Eskişehir'e gittik. Ali Fuad'la gö-; rüştük. Derhal hastaneye gittik. Sertabib Binbaşı Haşim, iyi bir meslekdaşım. Eczacıbaşı Rüştü bu benim evvelce hikâye ettiğim, Tıbbiye Idadasinden kavurma çalıp da «Aman benim yerime sen hapis yat,» diyen ve sonra bana düşman olan Rüştü'dür. Görünce bunları hatırladım. Unutmuş gibi durdum. O da bana dalkavukluk etmeye başladı. Haşim gayretli bir insan. Tahtadan karyolalar, Amerikandan çarşaflar yapmış, hastahane temiz, hastalar yatıyor; fakat başka doktor yok. Ameliyathane dedim, «Yok» dedi. Şaştım. Bir alet de yok mu? dedim «Yok» dedi. Cephede bu yegâne hastahane idi. Artık sıhhî hâli düşününüz!... Ali Fuad'ın ordusunun Sertabibini gördüm. Bizim sınıf arkadaşlarındandır ve benim çok ahbabım olan Kemâl, alâ. Fakat Kemâl en haylaz talebe idi. Hekimliği sıfır Şimdi Miralay ve ordu sertabibü... t SAĞLIK ¦•' Yaralara baktım, hakikaten bir kısmı kokuyor. On gündür değişmemiş yara (*) Utanmakla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 91 JilLJ bile var. Haşim «Cerrah olmadığından, bilhassa pamuk ve sargı bulunmadığından değiştirilemediğini» söyledi. Şimdi birkaç alet lâzım. Fakat nereden bulmalı?!... Düşünüp konuşuyoruz. Eczacıbaşi Rüştü dedi ki: «Depoda ilâçlar arasında açılmamış bir sandık var. Nedir bilmiyoruz». Şuna bir bakalım dedim. Sandığı getirttik. Bir de ne açalım,

birçok alât-ı cerrahiye bulunan zengin bir turus. Mal bulmuş mağribiye döndüm. Sertabibe dedim ki: Bir oda göster de ameliyathane yapayım. Bir odayı sildirdik. Bir masa kıvırdık. Bir tencereyi de alet kaynatmaya tahsis ettim. Mangalın üstüne koydum. Ameliyathane oldu. Ameliyatlara başladım. Bir zavallı omuzundan kurşun yemiş. Mafsal ve kemikler parçalanmış. Bakılamamış, kangren olmuş. Kangren kolundan ayağına kadar bütün vücudunun her tarafına sirayet etmiş. Bu zavallının mafsalını neşrettim. Kangren yerlerini açtım. Bir bileğine kadar, bir de sırtından ta buduna kadar bir şak yaptım. Bu kadar geniş gazlı kangren görmemiştim. Derisinin altı cerahat dolu idi. Müvellid-ül-humûza ile ıslanmış bezlerle yaraları doldurdum. Ateşi düştü. Kurtuldu. Bütün yaralıları elden geçirdim. Lâzım ameliyatları yaptım. Bu iş on gün sürdü. Eskişehir'i gezdim. Şimendiferimizin tamirhanesini silâh fabrikası haline koymuşlar. Bir usta burmuşlar, tngilizler'in kamalarını alıp bıraktıkları büyük küçük otuz kadar topun kamalarını bu adam yapmış ve yapıyordu. Bize bu kadar top kazandırdı ki, o zaman bunun kıymeti fevkalâdedir. Bu tamirhane çok işe yaramıştır. Bu bir ecnebi malı idi;böyle işe yaradı. Demek ecnebi müessislerinden korkmak boş şeydir. Ne kadar mümkünse onlara memleketimizde fabrika ve emsali yaptırmalı. Varsın milyonlar kazansınlar. Asıl istifade eden yine biziz. Ve sonunda bize adam yetişmiş olur. Meselâ Anadolu şimendiferlerinin hele Eskişehir ve Afyon kısmının harp hareketlerinde ettiği hizmetler son derecedir. îsmet Paşa ecnebiden müthiş korkar. Cumhuriyet bu prensip içinde; bundan büyük hatâ olmaz. Kömür yoktu. Bu şimendiferleri odunla işletiyorduk. Ankara'ya döndüm. Heyet-i Vekilede timara devam için bir operatöre ihtiyaç olduğunu söyledim.Operatör yok. Mecliste Operatör Emin (Şehremini olan) var. Onun gönderilmesini tavsiye ettim. Gönderdiler. Emin de 15 gün kadar kaldı. Döndü. Gelir gelmez, Millet Meclisi'ne bir pusula verip tedavi ücreti istemiştir. Pek aykırı bir şeydi. Para verilmedikten başka, üste de hakaret gördü. Hakikaten ayıp bir şeydi. Benim aklıma bile gelmemişti. O istedi. Arnavuttur. VAN Bu esnada ordular tanzimi ile meşgulüz. Silâh, cephane ve paraya şiddetli lüzum var. Bunlar, muahede ve yardım için Rusya'ya giden Bekir Sami heyetinden hâlâ bir haber yok. Bekir Sami'yi telgrafla Moskova'da, şurada burada arıyoruz. Yok. Nihayet Yusuf Kemâl çıka geldi. Elinde muahedeye ait parafa edilmiş iki madde var. Niye geldin? dedim. «Canım Ruslarla muahede yapılamaz, imkânsızdır» dedi. Konuştuk. «Hem Ruslar Van'ı Ermenilere vermemizi teklif ediyorlar. Çiçerin bunda mûsır. Van'da ne çıkar? Verip işi bitirmeli» dedi. Rusya ahvalini sordum. Bilhassa komünistliği merak ediyordum. Bana komünistliği medhetti «Ben iman-i tam ile komünistim. Türkiye ancak bununla kurtulur,» dedi. 92 Sonra öğrendim. Meğerse Yusuf Kemâl motorlar ile Gerze'ye gelmiş. Orada komünistlik propagandası yapmış. Boyabat, sonra Kastamonu'ya gelmiş. Kastamonu'da aynı şeyi yapıp, hattâ Kökmiş admda bir kahveciyi de komünist yapıp teşkilâta memur etmiş imiş. Yusuf Kemâl'in sözleri beni tereddüde saldı. Çünkü ben şimdiye kadar komünistliğin aleyhindeyim. Vakıa bu işi derin bilmiyorum. Amma, bildiğim derecesi beni bu mezhebe düşman etti. Yusuf Kemâl'in ise okumuş, ı ki bir adam olduğunu bilirim. Halbuki bu meslek benim asla zihnime y atmıyordı Millet Meclisi muahede hakkında kendisinden izahat istedi. Bir hafi celsede söyledi. Ve sonunda «Muahede yapmak için Van'ı Ermeniler'e vermek lâzımdır. Ruslar istiyorlar. Başka türlü mümkün değildir» dedi. Mecliste bir tufandır koptu. Bu meclis câhildi, amma, vatanperver, hem de gayet fazla aklıselime mâlikti. Yusuf Kemâl'e hücum ettiler. Yusuf Kemâl, kürsüden nasıl ineceğini bilemedi. Korktu ve kaçtı. Bereket versin ki, kendisinin de o fikirde olduğunu söylemişti, ihtiyatlıdır; fakat ne de olsa Meclis bunu kendi teklif ediyor. Taraftardır, fikrinde bulundu. Mustafa Kemâl Nutkunda muahede parafa edilmişdi; sonra yapıldı, diyor. Birinci cümle yanlış; farkında değil. Parafa olan sade iki maddedir ki, o da sonra çok değişmiştir, ikinci kısmı asla zikretmiyor. 543 büyük sahife olan bu koca nutkun 350 safihe kadarı bir takım hizmet etmiş adamları batırmağa hasredilmiştir de bu muahededen ki, herşeye esas olmuştur, bir cümle ile geçiyor. Vakıa Mecliste, matbuatta olan vakaları zikretmiyeceğim diyorsa da bu mesele oralarda da pek

Ordu. Sonra Bekir Sami. Sebebi.. Ailesinin adı Konduk imiş ve prens imişler. Hicret de ettirememiş. inanmışlar. «Eğer Esetinler'e istiklâl verirseniz ben de Meclis'i ikna edip Van'ı Ermeniler'e veririm» demiş.. Baku'ya.. Sonra muahede yapmak için bir yola çıktığımız zaman Rusya'ya gidiyoruz. paraya şiddetle lüzumumuz olan bu zamanda Bekir Sami'nin ne müthiş bir iş yaptığı düşünülsün!. Ruslar Tiflis teşebbüsünü duymuşlar. Tasdik etti. Fransızlar bunu pek istiyorlar. «illâ gitmeyin! Ruslarla muahede yapılamaz.geçmeyen bir meseledir.. Adam Tiflis'te yaptıklarını hükümete haber vermiyordu. Erzurum'dayız Bekir Sami Tiflis'te imiş. Bekir Sami de.. Bana geldi. Fransız. iptida Ruslar'dan vaad olan Bekir Sami buna kızmış. Fransız. Tabiî dinlemedim... Müteessir olmuş. Bekir Sami'yi tekrar aradık. Hattâ Moskova'da da Rus hükümeti bilmiyor. var. kendi cinsi olan Asetinler'in istiklâli için çalışıyor. işte ecnebi unsura büyük vazifeler vermek. Çiçerin Van'ı Ermeniler'e istemiş. Bize ise bir faydası yok. Hem de bu adam bunu almak için. silâh. Rusya aleyhine döneceğiz de Yunanlılar'ı ne yapacağız?!. ağır şey. Bekir Sami işitmiş. dileniyoruz.. yegâne ümidinden (Ruslardan) da mahrum ediyordu. Tevil etti. Türkiye birleşerek Fransızlar'ın yardımıyla müştereken Rusya'ya ilân-ı harp edecekler. En nihayet Nuslarla muahede yapmamıza mani olmağa bile gayret etti. NAHCIVAN'DA ERMENİ KATLİAMI ... Sonra Tiflis'e. Bizi beygir.. Ankara'ya telgraflar yağdırdı. Yusuf Kemâl de razı olmuş.. 93 FRANSIZ SİYASETİ Derken Ruslar Asetin istiklâline yanaşmamışlar. para yok. çok zaman bizi Fransız ile Ruslar aleyhinde gizli bir ittifak yaptığımıza zahib olup bize emniyet edemediler. Hem de vatan hıyaneti idi. Hiyanet. Bu işten haberdar olduğum vakit içim ağladı. işte Bekir Sami. Türkiye'yi az kaldı. onu alacaklar. Ruslar'a kızdı ve şimdi intikam peşinde de hem biz ne haldeyiz?!. dilimizi. O Türk'ün işini bırakıyor. Moskova'ya varınca öğrendim. Bu müzakerenin mevzuu Polonya.Türk'ün terbiye ve ekmeğiyle büyümüş birini yi' ne Türk parası ile Türk Devleti en kara gününde bir imdat olur diye gönderiyor. Türk için. Tiflis'e geçmiş. Hem de Rusya'dan silâh.. Bekir Sami de bu aralık Asetinler'e külah kapacak. istiklâl verin» diye Moskova hükümetini tehdit etmiş.. terbiyemizi tamamiyle aldığı halde bile bakın ne yapıyor?!. Tepemizde Yunan.. Rusya'da soruyordum. Orada Fransızlar ile Gürcüler ile Türkiye namına (Amma böyle hiçbir salâhiyeti yoktu) müzakereye girmiş. fakat tevilleri pek çürüktü. ingiliz. Pek küstahlık! El malıyla dost kazanmak. Yusuf Kemâl'e. Bekir Sami'nin yaptığı gayet aykırı.Ankara'ya gelmiş. Yine aynı işe çalıştı. bunun için ve ancak bu suretle vücudundan. Telâşa düşmüşler..Türk'ün aziz yurdundan toprak veriyor! • Van. Artık yapacağı kalmamış. Ermenileri defedelim. durdu. Ermeni ilah. vahim bir hata idi. Gayesi ' oraya prens olacak. Bize. Silâh. Yusuf Kemâl'de adeta kaçar-casma yola çıkmış. Bunlar Ruslar'a öyle tesir etti ki. «evvelâ Büyük Millet Meclisi'ne soralım» demişler. Türk nesli artık aklım basma alsın. Ruslar aldırmamışlar. Geri dönün» dedi. Bekir Sami «Asetinler'i hicret ettireceğim. Bekir Sami deyince tanımıyorlardı. Bekir Sami Asetinler'in araşma gideceğini soy-¦ leyip Yusuf Kemâl'e «Bekle!» demiş. Ancak. Rusya'dan dönünce bunu ben söyledim. içimizdeki ecnebi unsur.. Bu büyük ' ibret. Ve yırtındı. ben geri döneceğim. Bu bizim işlerimiz mi? Elimizden gelirse Yunan'ı. Yusuf Kemâl'le benim hareketimi haber almış. katır gibi kullanacaklar. Avrupa'ya gitti. «Sen gidip Meclis'te Van meselesini hallet! »deyip gitmiş. Yusuf Kemâl. Bunu Çiçerin'e de sordum.. «Galiba Kafkas dağlarında Asetinler'in içinde olsa gerek» diye tahmin ediyor.. itilâf devletleri mümessilleri vardı. Demek Van'ı kapmak için Bekir Sami'yi aldatmışlar imiş. Romanya. ilah. Kafkasya. Nihayet Bekir Sami. O vakit Tiflis'e Millî Gürcü Hükümeti ve onun nezdinde İngiliz.. Yok. Bekir Sami. Bu babta «Briyant» ile de müzakereler yaptı. cephane.. Rusya Fransa'ya karşı olan borcunu inkâr etti. Yani bu muahedede ki benim hizmetimi. demiş • Aralarında bundan ihtilâf olmuş. Bekir Sami Rusya'ya gidince adını bırakmış «Prens Konduk» olmuş. hayatından hükümete haber verdi. Sebebi sevmediği birkaç adamın mühim hizmetlerini ketmekmektir. cephane..

Ermenistan'daki Ermeniler bir müddettir pek azdı ve şımarık olmuşlardı. Ermenistan'da, Nahcivan'da, Kars'ta Türkler'i katliâm ediyorlardı. Nahcivan'da kırk köyün ahalisini kesmişlerdi. Her köy en aşağı bin hanelikti. Demek, iki yüzbin kadar Türk kesmişlerdi. Nihayet ora Türkler'i silâha sarılmış, Ermeniler savuşmuştu. Rusya'nın mağlûbiyetinde Kars Türkleri de bir devlet kurmuşlardı. Mütareke olunca İngilizler oraya girip hükümeti dağıtmış. Erkânı, Malta'ya götürmüş, Kars'ı Ermeniler'e vermişlerdi. Ermeniler, bura Türklerini de kesmişlerdi. Sanki Rus ordusuyla çekilirken Bayburt, Erzincan, Erzurum, Kars yolunda kestikleri yüzbinlerce Türk yetişmedi mi? Amerikalılar 94 İngilizler, Ermeniler'e yiyecek, giyecek, top, tüfek, fişenk, para gibi her şeyi de vermişlerdi. Ordularına İngiliz zabitleri de gönüllü girmişlerdi. Hattâ Iialdonikoğlu da Ermeni ordusunda idi. Ermeniler otuz bin kişilik bir ordu vücuda getirmişlerdi. Artık gurur getirmişler. Atıp tutuyorlardı. Hele harbiye nazırlarının bize verdiği bir notası, Ermenilerin Türkiye'ye hücuma hazırlandıklarını isbat ediyordu. Vaziyete baktık. Garpta Yunanlılar, Şark'ta Ermeniler.lki cendere arasındayız. En mühimi Yunan, itilâf devletleri de caba. Fakat Ermeni'yi sırttan atmak lâzım. Ermeniler nasıl olsa bir gün taarruz edecekler. Onlar hazırlıklarını bitirmeden biz, taarruz edelim dendi. Bu mesele Heyet-i Vekilede uzun uzadıya müzakere edildi. Ermenileri aradan çıkarmak lüzumu olduğu hemen ittifakla kabul edildi. Fakat ne suretle? Bir kısmımız «Harp etmek lâzımdır» dendi. Bir kısmımız «Ermeniler'e karşı muharebe açsak, Amerika ve İngiltere derhal üzerimize ordu gönderir. Harp etmiyelim» dedi. Bilhassa Ferid (Maliye Vekili) «Harp edersek İngilizler bize hücum eder» diyordu. Ben şu fikirde bulundum: «Beklesek, nasıl olsa Ermeniler bize hücum edecek, iyisi mi vakit vermiyelim. Biz hücum edelim. İnisiyatif bizde olsun.Amerika ve İngiltere'den korkmağa mahal yoktur. Bence Amerika ve İngiltere asker yollayıp da Ermeniler için milletlerini kırdırmazlar. Hem itilâf devletleri bize azamî yapabileceklerini yaptılar. Daha ellerinden gelseydi, yaparlardı. Böyle bizim Ermeniler'e hücum etmemizi beklemezler. Bu milletler harpten yorulmuş ve çıkmıştır. Bugünkü vaziyet aleyhimizdeki hareketin muvazene ve tevafuk devri manzarasını göstermektedir. Binaenaleyh hemen harp ilân edelim» Birkaç celse hararetli münakaşa oldu. Nihayet harp ilânına karar verildi. SARIKAMIŞ MÜDAFAASI Mustafa Kemâl harp taraflısı değildi. «Orada ordunun zayıf olduğunu, ancak dört bin kişilik olan kuvvetin bu işi yapamıyacağını söylüyordu. Israrımız üzerine «Bir defa Karabekir'e sorayım,» dedi. Sordu. Cevabı Heyet-i Vekilcye okudu. Karabekir: «Ben bu işi başarırım» diyordu. Gıyaben sevdiğim bu adama daha ziyade muhabbet peyda ettim. Hem bunu kat'î ve kahramanca söylüyordu. Mustafa Kemâl bu telgrafı nutukta dercetseydi ya!... Mustafa Kemâl yine harp istemiyor. Biz Karabekir'e tecavüze geçmesi için emir verilmesine karar verdik. Bir hafta on gün geçti, bir şey yok. Mustafa Kemâl'e sorduk. Emri tebliğ etmemiş. Sıkılmadan da söyledi. Adam hükümet tanımıyor. Yine kanaat vermez bir şeyler söyledi, durdu. Celse sonunda Mustafa Kemâl'i bir köşeye çektim. «Niye emri vermiyorsun?» dedim. «Canım Karabekir sersem bir şeydir, eşeğin biridir. Bu mühim işi becerecek bir iktidarda değildir» dedi. Fakat bu adam Hey'ct-i Vekile ile oyuncak gibi oynuyordu. Hükümetin emrini icra etmiyordu. Bu gayrimeşrû idi. Müstebitlikdi. Nihayet uğraşa uğraşa harp emrini verdirdik amma bir ay da geçti. Halbuki geçecek zaman değildi. Çünkü Ermeniler'in bir gün nasıl olsa üzerimize çullanacakları aşikârdı. Ve buna hepimiz kaniydik. . Mağlûp olursak, zaten harp nasıl olsa olacak. Ne yapalım?!... Hem batmış geminin direği olur mu?... Karabekir önce silâhlarını İngilizlere teslim etmeyip bü!¦ > .- ¦..¦-¦ .:¦¦ .¦..,>./•;-.i¦•! v, , '.-., , 95 yük bir dirayet ve hamiyyet göstermişti. Şimdi işte lâzım oluyor. Harp emrine şöyle cevap verdi: «Birkaç gün müsaade ediniz. Hazırlığımı yapayım. Biraz da sivil muavin kuvvet teşkil edeyim. Bunları yapınca hücum edeceğim.» Muzip. Bu suretle hepsi altı bin kişilik bir kuvvet yapıp Sarıkamış'tan hücum etti. Orada edilen harpte Ermeniler'i bozdu. Ermeniler kaçtılar. Şimdi ingilizler Gür-cüler'i, Ermenilerle aleyhimize ittifaka zorluyorlardı. Bundan

korktuk. Bu sebeple ordu sol yanında Gürcü taarruzuna maruz kalmamak için ilerlemedi. Bir müddet durdu. Mustafa Kemâl ne adamdır. Bunu Celâl Arif vakasına veriyor. Halbuki Celâl Arif vak'ası bir sıcak alev gibi parlayıp sönmüştü. Erzurum'da kendisine elli, yüz kişi bulabilmişti. Bundan ne çıkar?!... Ordu'nun bundan dolayı tehir etmiş olması asla doğru değildir, işte bu adam böyle (.........)dır. Muarızını kötülemek için mühim hakikatleri böyle yazar. Her vak'adan onlar aleyhine ahkâm çıkarmaya çalışır. Fenalıkları hep onlara yükler. Gürcüler bunu yapmadılar. Ya korktular, yahut Ermeni'yi hiç sevmezler. Bundan dolayı fırsattır, ezilsin, dediler. Bir ay kadar bir tevakkuf ve tahkikat bize Gürcüler'in bîtaraf kalacağı kanaatini verdi. Gürcüler teminat verdiler. Bizimle dostluk ve muahede yapmak üzere de Medivani adında bir generali Ankara'ya gönderdiler. Ordu tekrar harekete geçti. Ermeniler Kars istihkâmlarına sığındılar. Top, tüfek ve cephaneleri bol idi. Aded-leri ise bize çok faik. Mustafa Kemâl bunlardan hiç bahsetmiyor. Çünkü Kara-bekir'i mehd olur. Kars istihkâmlarını Rusya'da giderken gezdim. Çoğu bizim zamanımızda yapılmış, Ruslar daha tekemmül ettirmişler. Bir kısmı hâlâ bizim koyduğumuz adları taşıyordu. Gayet yüksek ve sarp tepeler üzerindeler. Araba ile çıkmak için bir saat uğraştık: Tepelerde türlü mahzenleri, mazgalları, kışlaları ve hastahaneleri var Hayret içinde kaldım. Bu tepelerden Kars Suyu ve Araş alabildiğine görülüyor. Bu istihkâmları hücumla çıkıp almak mümkün değildir. Ka-rabekir ordusuyla Kars'a dayanıp suyun bir yakasında cephe yapmış, muharebe başlamış bir gece mahir bir manevra ile bir kısım askeri Halit Bey'in (Paşa) ku mandasında suyun öteki yakasına geçirmiş, bu kuvvet şafakla Ermeni ordusunun haddi ric'ati üzerine sarkmağa başlamış. Bu yüzden Ermeniler korkup çil yavrusu gibi dağılmışlar. Kars'ı bu surette zaptetmiş. Mustafa Kemâl «Kars'ta mukavemet etmediler» diyor. Doğrusunu söylesen a... Biraz daha kaçmasalar esir olma-.ları muhtemeldi. Ne yapsınlar?!... Bunu Karabekir'e bir liyakat vermemek için böyle söylüyor. Halbuki o Ermeniler'i manevra kuvvetiyle perişan etmiştir. Bu istihkâmlarda altı yüz kadar top vardı. Fakat çoğu eski toplar idi. Ağızdan dolma bile vardı. Hele dumansız barut o kadar çoktu ki, asker cibre yerine fûlkoton kullanıyordu. Kışlalarda, evlerde sobaları onunla yakıyorlardı. Ben fûlkoton ateş görünce patlar zannederdim. Bunlar jelatin plâklarına benziyor. Çıra gibi yanıyor. Oradan Gümrü'ye girdi. Ermeniler'e ağır bir muahedeyi «Gümrü (Aleksandra-pol) Muahedesi» imzalattı. Bu sayede sırtımızdan ağır bir yükü attık. Geniş bir nefes aldık. Bu muahede Ermeniler için çok ağırdı. Silâhtan tecrid edildiler. Bu sefer Paris'te o vakit ki Ermeni Harbiye Nâzın «Dermin Asyan» benimle görüşmek sitedi. Görüştük. Bu adam tuhaf kafalı bir adam. Türke yüzüme karşı hakaret ediyor. «Sizde yalnız askerlik var, iyi askersiniz» diyor. Güldüm, içimden «Darbeyi hâlâ unutamamış» dedim, inkâr edemedi. Ancak Ruslar bize hü(*) Yalancılık ithamı ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 96 cum edeceklerdi. Kuvvetimizin bir kısmını oraya ayırdık da ondan böyle oldu diye tevil etti. Bu sayede oradaki Türkler de katliamdan kurtarılmış oldu. Artık serbestledik. Önümüzde sade Yunan var. Bütün kuvveti oraya vereceğiz. Bu esnada istanbul ve izmir gazeteleri benden bahsediyorlar: «Rıza Nur'un Mustafa Kemâl ile arası bozukmuş. Kaçacakmış, kaçmış, tevkif edilmiş, ilâh...» tarzında haberler. Bunun sebebini anlıyamıyorum. Sonra öğrendim. Refikam istanbul'a gidince Amasya Mebusu İsmail Hakkı gelmiş, beni sormuş, o da: «Ankara'nın yaşanacak bir yer olmadığını, canı sıkıldığını, benim Mustafa Kemâl'den şikâyet ettiğimi» söylemiş, O da: «Oh olsun! Ben ona gitme dedimdi» demiş. Hakikaten ben Ankara'ya hareket edeceğim vakit, o adam bir de Miralay Zeki bana gitme diye çok ısrar etmişlerdi. Bunların bence bir zekâ ve dirayet kıymetleri yoktur. Hele Zeki'nin ahlâkça da değeri yoktur. Asla kulak vermemiştim. Refikam, İsmail Hakkı'nm sözlerinden ağlamış, kadındır, zayıftır.Demek İsmail Hakkı, benim Mustafa Kemâl'den müşteki olduğumu hemen yaymış. Demek bu gazete havadisleri onun yalan yalnış aksi idi. Bu sefer karımın babası bizim hâlimizi ümitsiz görerek, kızını istanbul'dan almış. Nis'e götürmüş. Refikam oradan bana Antalya Maarif Müdürü vasıtasiyle mektup gönderdi. Bu işi bana sormadan yapmıştı, isabet, karı düşünce ve yükünden kurtulduk demek. EDİRNE VE TRAKYA'NIN İŞGALİ

Temmuz içinde Yunanlılar kolayca Edime ve Şarkî Trakya'yı istilâ etmişlerdi. Buna dair iyi malûmatım yok. Nutuk'ta Sh.306, ilâh... yazılmış. Fakat Mustafa Kemâl, Cafer Tayyar'a kızgın olduğundan mesuliyeti onun üstüne yüklüyor. Peki böyle de Mustafa Kemâl! Cafer Tayyar Atina'dan esirlikten dönüp A nadolu'ya geldiği vakit neden tekrar onu kumandan ve aynı zamanda mebus tayin ettin?!... Bu işi Cafer Tayyar ve diğer alâkadarlarından da dinlemedi. Cafer Tayyar'a ben sordum.Anlattı. Mustafa Kemâl'in tavsif ve tefsiri ile çok fark var. Yalnız Mustafa Kemâl bir yerde şöyle diyor: «Askerler, siyasî mülâhazalar tesirinden uzak bulunmalıdır. Siyaseti cihetinin icabını düşünen başka vazifedarlar olduğunu unutmamalıdır.» (Sh. 307). Bu tamamiyle doğrudur. Mühim, esas bir kaidedir. Fakat kendisi de bu hatayı daima yapmıştır. Millî kıyamda dolaşma yaptı. Kendine gelince kaide bu kadar. Alâkası şu ki, bu sahifeler de şimdiye kadar olan sahifeler gibi Mustafa Kemâl'in refiklerini, ezmek, küçültmek, tahkir etmek gayesine münhasırdır; sırf onun için yazılmıştır. DELİ HALİT PAŞA Mustafa Kemâl'in bir âdeti vardı. Bu âdete sonuna kadar devam etmiş ve nihayet atmış, değiştirmiştir. Bu sahifelerde askerlik ve siyasetin içtimamına şiddetle taarruz eden Mustafa Kemâl, bütün kumandanları aynı zamanda Mebus yapıyordu. Orduyu kendine âlet etmişti. Bu suretle onu siyasî olarak Mec'-ste de âlet etmek fikrinde idi. ilk devrede bundan istifade etti. Evet fevkalâde bir devirdi, olabilir, ikinci Mecliste de aynı işi yaptı. Bir defa zikredeyim. Deli Halid (Paşa)'e 97 Mustafa Kemâl mebusluk teklif ettiği vakit, ben yanında idim. Zavallı Halid «istemem» dedi. Zorlandı. Diğeri de zorlandı. Nihayet Halid: «Ben mebusluk yapamam, pek asabi bir adamım, kürsüye çıkar bir şey söylerim. Bir mebus itiraz eder. Ben itiraza alışmamışım. Tabancayı çıkarır vururum. Beni yapmayınız!» dedi; fakat olmadı. Zorlandı, kendisini biliyormuş. Sanki başına geleceği de biliyormuş. Yalnız bu yüzden kendisi başkasını öldüreceğini zannediyordu; Halbuki bizzat (...............) kendisini öldürttü. Burasını bilemedi. Halid deli derecesinde asabî idi. Şark cephesinde, sonra Arap cephesinde birçok zabitleri muhakemesiz, kabahatli ve kabahatsiz tabancasını çekip kendi eliyle öldürmüş, katil olmuş bir adamdı. Sakarya boyunda zabitler bana bundan çok şikâye tedip misaller söylemişlerdir. Hele şu hikâyeyi unutmam. Oraya herkesin sevdiği, hamiyetli bir genç mülâzımı kızıp eliyle vurmuş, yaralamış, yere devrilen zavallı genç «Sen zâlim ve kaatilsin? Ne haksızsın?» demiş. «Vay geber-medin» deyip tekrar ateş ederek öldürüp bitirmiştir. Fecidir. Hiç bir katil katilsiz kalmıyor. Gördüğümüz daima katilin cezası aynen katildir. Sonra Halid'de katledilmiştir. Bu zat câhil, deli idi; Fakat pek namuslu ve hamiyetli idi. Millî harekette evvelâ Şark, sonra Garp cephelerinde hizmet de etmiştir. Hele pek kibirli idi. Bütün askerler böyledir. Sanki küçük dağlan onlar yaratmıştır. Yanlarında siviller köpekten aşağıdır. Tahakküm, diktatörlük ilk işleridir. Onun içindir ki, bütün dünya militarizmin aleyhindedir. Asker ocağı modern de olsa yine bir Yeniçeri ocağı, zabitler birer zorbadır. Bir zabitin zihniyetini göstermek itibariyle de Halid'in sözleri pek mühimdir. Orduyu siyasete karıştırmak en büyük tehlikedir. Tarihte misâlleri çoktur. Bizde de bir çoktur. Ordu ateşe, kızgın demire benzer. Ona dokunmaktan korkmalıdır. Bugün sana âlet olur. Yarın ise seni keser. Yani, o siyaset elinde patlar bir bombadır. Nitekim avcı taburları ittihatçılar'in elinde patladı. Hasılı nihayet ordu. Mustafa Kemâl'in de elinde patlıyordu. Atik davranıp kumandanları mebusluktan çıkarmak istedi. Muvaffak oldu. Bu da Karabekir, Ali Fuad, Cafer Tayar, Rüştü ve Rafet Paşaların hadisesine sebeb oldu. Bunlar mebus kaldılar. Fakat kumandanlıktan uzaklaştırıldılar. Yunanlılar'ın bazı yerler kazanmalarını da hazmedemiyorduk. Bir gün yine birkaç kişi Mustafa Kemâl'in yanında söylenip teessüf ediyorlardı Mustafa Kemâl: «Umdemiz budur. Bu tepeyi kaybettikçe, bayrağı Şark'a öteki tepeye dikeceğiz.» dedi. Zaten her felâketimizde bunu derdi. Düsturu buydu. Pekiyi, amma, sonu ne olur bunun? Onu demezdi. Bir kere Sivas'a vardık mı herşey bitmiş olurdu.

Ermeniler'i tepelemekten bir gayemiz de Turan yolunu açmaktı. Fakat bu yol açılmadı Bu olur bir iş değildi. Geride Rusya ve Iran vardı. Sonra an-lamışımdır ki, o vakit çocukluk ediyorduk. İlk Mecliste Mustafa Kemâl'in aleyhine ilk aylarda başlayan bir hareket bu esnada kuvvetlenmişti. Bunlar Nâzım adında bir mebusu dahiliye vekili yaptılar. Mecliste Mustafa Kemâl'in şahsının muhalifleri ekseriyeti bulmuşlardı. Bu adam görüştüğüm bir adam değildi. Fakat sosyalistlik yapıyor. Başka dâvada bulunuyordu. Bana karışık bir adam hissini veriyordu. Ne kendisini, ne de işlerini (*) Bir isim metinden çıkartıldı. 98 yakından bilmiyorum. Mustafa Kemâl casus olduğunu da söylüyor. Ona inanmak da güçtür. Çünkü bir adam kendisine kul olmaz, muarız olursa onun hakkında her (......)yı yapar. Bu adamı kovdu. Sonra istiklâl Mahkemesine de verdi. Fakat hatırımda kaldığına göre beraet etti. Muhalifler sonra bir aralık da Sırrı (Kocaeli Mebusu)'yı vekil yaptılar. Mustafa Kemâl onu da kovdu. Sırrı değersiz, seviyesiz biri idi. Muhalifler de bula bula böylclerini buluyorlardı. Bu onların büyük kabahatları, muvaffakiyetsizliklerinin sebebidir. Bu vakite kadar vekilleri Millet Meclisi bizzat intüıap ederdi. Mustafa Kemâl şahsî istibdadını tehlikede görüp, Teşkilâtı Esasiye Kammu'nun o maddesini intihabdan evvel kendisinin namzet irae etmedi ve intihabın bu namzetler arasından yapılması suretinde tadil ettirdi. Artık vekil intihabı lâzım gelince Mustafa Kemâl Meclis'e beş-on ad veriyor. Meclis onlardan birini intihap ediyordu. Bu suretle muhalifleri intihap olunmaktan men ediyordu. Nazım meselesi hakkında Sh.313 te nutkunda bir felsefe yapmış, bir ders çıkarıyor. Diyor ki: «Mebus ve vekilleri fırka yapmalıdır. Şahsî olanlar itimada lâyık olmaz. Çünkü vatansızlar da mebus olur.» Bu adam, partide yersiz hiç bir söz söylemez. Yazı yazmaz. Nutkunu yazdığı vakit elinde kuvvetli bir halk fırkası var ya, böyle diyor. Elinde böyle bir fırka olmasın derhal zıddıru söyler. Ve zıd ders verir. Tezada bak! Irka yapmalı ise buna rağmen bugün bile niye bu işi Halk Fırkasına bırakmıyor. Sen bizzat yapıyorsun?!... O GÜNLERİN ANKARASI Ankara'da çok sıkıntı içindeyiz. Çok defa Heyet-i Vekile müzakeresinde karanlık basıyor. Bir lokanta bulmak mümkün değil. Hattâ peynir ekmek bulamıyoruz. Çok aç kaldığımız oldu. Rahattan, rahat vasıtalarından eser yok. Çok mültim bir iş oluyor. Gece yarısı, sabaha karşı bizi uyandırıp, Heyet-i Vekile içtimama çağırıyorlar. Sokaklarda fener yok. çarpıla çarpıl a gidiyoruz. Çamur çukurlarına batıyoruz. Fazla çalışma, vaziyet kötü, sinirler gergin, keder... ,,, Mustafa Kemâl, Ethem'in kazandığı şöhreti bîr türlü hazmedemiyordu. ; İçini kurtlar yiyordu. Ethem'i kendisine tehlike görmeğe başladı. Onu imha fikrine düştü. Ali Fuad'm Ethem'le beraber olduğuna kani idi. Ordu kumandam Ali Fuad ve Ethem'in kuvvetleri o vakit Şark cephesi müstesna, yegâne kuvvetti. On bin kişi kadar idiler. Bizimki bundan titremeye başladı. Telâş içinde. Etrafımızda gizli kapaklı bir şeyler olup duruyor. Amma ne? Anlamak mümkün değil. Heyet-i Vekileye haber verilmiyor. Bir gün Fevzi Paşa'ya sordum. Bana ağzından kaçırdı! «Ali Fuad ve Ethem ordu ile Ankara'yı basacaklar!» ilâve de etti: «Bütün tertibatı yaptık. Gelsinler» dedi. Hakikaten sonra öğrendim ki, Ankara etrafında bazı yerlere hendekler kazılmış, toplar konmuş, kendisi muhabereci imiş. Ali Fuad, Ankara'daki kuvvetleri istemiş. Mustafa Kemâl, vermemişti. Onun gayesi, demek Ankara'nın yâni kendi şahsının muhafazası imiş. Bir de Ali Fuad mağlûp olsun da gözden düşsün, olabilir. Mustafa Kemâl, bunu yapacak bir hilkattedir. Vatan işi onca tâlidir. Eğer vatan saadeti kendine mevkî temin ediyorsa, iyidir. Etmiyorsa, derhal aleyhine çalışır. Bu vazıyet tıpkı Rumeli Şarkî'nin (*) iftira anlamı ifade eden bir kelime metinden çıkartıldı. .v/ııi _ . ,p w , * 99 Bulgarlar tarafından istilâsında Abdüllıamid'in şahsî düşünce belâsı olarak istanbul'dan asker göndermemesi gibi idi. Ali Fuad kendisi de perişan oldu. Çok telefat verdi. Ali Fuad, Erkân-ı Harb Saffetle beraber bir yerde yalnız kaldı Ne

asker ondan, ne o askerden haber alabildi. Ve dar kaçtı. Mustafa Kemâl nutkunda bunlardan hiç bahsetmiyor. Bermûtâd (......) söylüyor. Hakikati atlayıp geçiyor. Ve mugalâta yapıyor. ALİ FUAD MESELESİ Ooo... Yine her şey sallanıyor ha! Mustafa Kemâl'le Ali Fuad arasında biı çarpışma olursa, Yunanlılar'ın ekmeğine yağ sürecekler. Allah'tan buhran süratle bitse, içimden Ali Fuad'in muvaffakiyetini istedim. Fakat yanında bir eşkiya, cahil ve Türk olmayan biri var. Ya altı büsbütün berbat olursa... Bu kaygular altoda niyetim eziliyor. Bizimki, entrikada, usta, Ali Fuad ise cidden içi saf bir çocuk. Çabucak onu dolaba koydu. Yani mühim askerî bir müzakere için (!) Ankara'ya davet etti. O da ayağıyla geldi. Gelince kumandanlıktan azledip Moskova'da sefir yerine de İsmet'i kumandan tâyin etti. Neyse bu tehlikeli zamanda, Yunan karşısında bir çarpışma, bir sarsıntı olmadı. Sefirlik, eskiden beri tarihte her millette görülen bir sürgün ve teb'id usulüdür. Bu suretle Ali Fuad teb'id ediliyordu. Bu usulü sonra Mustafa Kemâl üç dört defa bana datatbik edecektir. Ben kabul etmeyip faka basmadım. Şimdiye kadar Necati'ye, Celâl Arife yaptı. Onca sefirliğe yolla mak, tabuta koyup mezara yollamaktı. Çünkü biraz sonra da azlediliyordu. Câmi'yi azledip, Celâl Arifi yolladı ki, onu da sonra azletti. Sıra benimdi. Halbuki şimdi Ali Fuad üç numara oldu. Ali Fuad'a, Ethem'i de beraber götürmesini teklif etti. Ethem böyle bir şeye yanaşmadı. Mustafa Kemâl, cepheye emin olduğu îsmet'i kumandan yaptı. Hem de Erkân-ı Harbiye Reisliğini yine uhdesinde bıraktı. Bu da anormal idi. Amma yaptı... Böyle birçok memuriyet ve makamları bu üç adam, (Mustafa Kemâl, İsmet, Fevzi) kendi aralarında taksim ediyorlardı. Her birinin üçer dörder mühim memuriyeti vardı. Ethem'i ordudan ayırıp, cephenin Cenup kısmında Rafet'i kumandan yaptı. Ethem, Rafet kısmında. Bu sayede İsmet, Fevzi rahatça toplanıp tertibat alacak, Ethem'i tepeleyecekler. Rafet'i de hem kumandan yaptı; hem de Dahiliye vekilliğini uhdesinde bıraktı. Bu daha anormal ve sakat. Zararı yok. Bu suretle gönlünü alıyor. Ethem aleyhine sadakatle hizmet etsin fikrinde. Bunlar hep Ethem'i tepelemek için tertibat, işte bu suretle tertibatı ikmâle başladılar.Çalışıyor-lar. Ethem tabiatiyle kuşkulandı. İsmet, orduda çalışıyor. Mustafa Kemâl de me buslara, herkese Ethem aleyhinde propaganda yapıyor. Türlü tezvirler uyrudu-yor. Heyet-i Vekilede, mecliste de söylüyor. Ali Fuad'ı derhal yola çıkardı. O Kars'a vardı. Sonra Moskova'da Ali Fuad'a: «Ankara'yı basacağını, hendekler kazıldığını» söyleyip sordum. Bana evet veya hayır demedi. Sade müdâfaa tertibine şaştı. «Sefirlikle sevinme, o senin sürgünlüğün» dedim, ihtimâl bu Ankara'yı basma vakası vâki idi; yahut mevkî korkusuyla Mustafa Kemâl'in vehmi idi. (*) Yalan isnad eden bir kelime metinden çıkartıldı....... ' Vâki ise Ali Fuad böyle işlerin recülü olmadığını göstermiştir. Bir defa Ankara'ya gelmiyecekti. Sonra ordu kendinin, hazır elinde Ethem de var. Süratle Ankara üzerine yürüyecekti. Derhal muzafferen iş bitirirdi. Mustafa Kemal zaten korkak. Çabuk kaçardı. Öyle olmasa da kuvveti kâfi değildi. Bana öyle geliyor ki, Ali Fuad'ın Ankara'yı basması meselesi doğru değildi. AH Fuad ailesi ile Ethem arasında bir vaka, büyük bir husumet vardı. Selanik Mebusu Rahmi, AH Fuad'ın teyzesinin damadıdır. Yani Hüsnü Paşa'nın damadı, İzmir'de vali iken Ethem onun oğlunu dağa kaldırmış, hatırımda kaldığına göre elli bin lira altın fidye alarak bırakmıştı. Hattâ istanbul Meclisi'nde Hüsnü Paşa birkaç defa bana gelmiş. Kızının sefaletinden bahsetmiş, o vakit Meclis'te mebus olan Reşit (Ethem'in kardeşi) den bu paranın hiç olmazsa beşbin lirasının istirdadına delâletimi rica etmişti. Ben de uğraştım. Reşit yanaşmak istemedi. Nihayet vaad etti, fakat vakit kalmadı. Anadolu'ya geçtik idi. Belki de vaadi beni oyalamaktan ibaretti. Neyse böyle bir şey var, bilmem. Bu halde olan bu iki adam öyle bir meselede birleşir miydi? Vakıa siyaset denilen şey ne büyük dostları can düşmanı eder. Bir de Ali Fuad'ın büyükanası Çerkestir. Çerkesler birbirini hısım sanırlar. Derhal bağlaşırlar. Anası Çerkeş olanlar da Çerkeş sayılır. Çerkesler-ce Çerkeş zihniyeti AH Fuad'ın işlerine de mahsustur. Kendisinden ne ben, ne de kimse Çerkeslik davası işitmemişizdir. Fakat Çerkesler'e muhabbeti çoktur. Meselâ Moskova'ya giderken yanına aldığı zabit ve memurların hepsi

Çerkeş'tir. Sade Erkân-ı Harbi olan Saffet Türktü. Onu ataşemiliter olarak götürdü. Hâsılı Ali Fuad gitti. Ethem'in vaziyeti fenalaştı. HİLELİ YOLLAR Bir gün Mithad bana geldi; açlığından bahsetti. Memuriyet istedi. Bir müddet sonra da birkaç defa gelmişti. Bunu yazıyorum, çünkü âtiyi izah için lâzımdır. Mithad, Van valisi idi. Ferid Paşa'ya istanbul'a taraftardı. Irak'daki.Iran'daki in-, gilizler'e âlet oluyordu. Heyet-i Vekileye bu hıyanet hakkında her taraftan malûmat geliyordu. Kaldırılmasını zarurî gördük. Azletsek kabul etmez; yerinde kalıp istanbul namına daha şiddetle aleyhimize hareket eder. Ne yapmalı? (.........) üstadımız Mustafa Kemâl: «Ben bu işi hallederim. Bana bırakın!» dedi. «Nasıl?» dedik. «Evvelâ yemlerim kandırırım. Sonra mühim bir müzakere için Ankara'ya davet ederim. Gelince azlederiz.» dedi... Üstad pehlivanımızın bir oyunu var. Bir tane amma, herkese onu tatbik ediyor. Kündeden atıyor. Daima muvaffak oluyor. Yine aynı oyun. öylece yaptı. Mithad faka bastı, geldi, azlettik. Ali Fuad'ı da Ankara'ya getirmek için böyle yemledi. Faka düşürdü. Bilmiyorum kendi de o işi pek gizli tuttu. Mithad Ankara'da aç bîilâç kaldı. Hakikaten kara bir sefalette idi. Memuriyet istiyor, vermiyorduk. Bana geliyor, yalvanyordu. Bu adamı meşrutiyetin ilk günlerinde inebolu kaymakamı iken tanırım. Yaman adammış. Biz Rusya'ya gittik. Sonra ne yapmış yapmış, yolunu bulmuş. Samsun'a reji müdürü olmuş. Orada Nemlizâdelerle birleşip kaçmış, ölmüş Rum tacirlerin kalmış tütünlerini Nemlizadelere yok bahasına vermiş. Onlardan iki üç yüz bin lira rüşvet almış. Moskova'dan avdetimde taht-ı muhakemeye aldılar. İşi I (*) Entrika anlamı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. 101 100 tahkik eden Maliye Müfettişi Remzi idi. Bu adam namusludur. Ona sordum. «Aşikâr bir irtikaptır» dedi. Sonra Fethi Bey'i (Sefir) yollamışlar. O da tahkik etmiş, bizzat ağzından işittim. «Müthiş ve açıktan açığa çalmış dedi. Bu adamlar usta oluyor; derhal kurtulmanın yolunu buldu. Kılıç Ali'ye bacanak oldu. Hemen mahkemeden kurtuldu. Kılıç'a küllî bir para vermiştir. Derken Mustafâ Kemâl, Mithad'ı mebus da yaptı. Derken Mithad türlü imtiyaz işlerine girdi. Büyük ağniyadan oldu. Tokathyan otelinde bir apartman emri altındadır, ister otursun, ister oturmasın, kira işliyor. Ankara'da en büyük ve debdebeli bir konak yaptırdı, içine öyle eşya koymuş ki, masal mevzuu gibi imiş. Hattâ Afgan Kralı Emanullah Han Ankara'ya geldiği vakit onun hanesine misafir ettiler. Bu da orada onun kadar güzel, muhteşem bir ev olmadığını gösterir, istanbul'da bir iki, Ankara'da iki üç otomobili var. Şimdi Mustafa Kemâl'e sorarım. Bu hırsızı, hadi onu kendi ayıp saymıyor, fakat vatan hainini ki bir takımlarına nutkunda hain diye yapar, bar bar bağırıyor; neden ne sebeb icbariyle mebus yapmış, mal-i karûn'a garketmiş? Bu esnada çeteler temizleniyor, iyi iş. Demirci Efe bir şehre girmiş, sokakta eşrafı koyun boğazlar gibi boğazlamış. Bu adam büyük servet yığmış, üzerine asker gönderilecek. Rafet: «Ben gideyim, sulhen işi bitireyim» dedi. Gitti, bitirdi. Fakat Demirci'ye bir ceza yapılmadı. Refet'in Demirci'den mühim bir para altığı rivayeti yayıldı. Ve Heyet-i Vekilede de söylendi. Ferid Paşa, isyanlar ile Yunan tecavüzü ile de muvaffak olamamış idi. Tabiî düştü; yerine Tevfik Paşa geçti. Bu kabinede izzet Paşa Dahiliye, Salih Paşi Bahriye Nazırı idi.Ankara ile görüşmek, uyuşmak istediler. Nutukta Mustafa Kemâl bermutad çamur sıçratarak bunları da hıyanet ile tavsif ediyor. Bu teşebüs silâh ile olmayınca, millî hareketi, vatanı içinden yıkmak için bir suikast imiş. (Sh. 315) Bunu canım sana göre, Ali Rıza Paşa kabinesi de yapmış, olmamış idi. Bir daha yine yapıyorlar? insanın Tevfik Paşaya böyle bir itham yapmak için pek vicdansız olması lâzımdır. Arada böyle tedbirler kullanıyorum. Hiç istemem; fakat bunları başka kelimelerle yazmak, tarif etmek imkânı yoktur. Hattâ daha kullanılması bihakkın lâzım çok kelimeleri kullanmıyorum. Maksadımın hakikatleri olduğu gibi derece ve şiddetleri neyse öylece kaydetmektedir. Bu halde bu tabirleri kullanmak zaruri oluyor. Ali Rıza hiçbir vakit öyle hâin bir fikirde değildi. Hele Tevfik Paşa'ya böyle bir isnada kimsenin dili varamaz. Ömrünü namuskârana devlet hizmetinde geçirmiş, dost ve düşmanın hürmetini kazanmış,

salhorda bir adam. Biz Ankara'ya gideceğimiz vakit Yusuf Kemâl ile yanma gitmiştik. Ağlayarak: «Gidin, Ankara'da çalışın, başka ümid yoktur.» diyen yine bu adam. Hâlâ bu manzara gözümün önünde. Bu adama böyle isnat nasıl yapılır? Büyük (......)lık... Niçin yapıyor bilir misiniz? Söyleyeyim: Tevfik Paşa namuslu adamdır. Bir gün mevkîye gelmek ihtimali vardır. Binaenaleyeh Mustafa Kemâl'in şahsına rakib, amelîne, zevk ve (......)na, (.........)ına mânidi. Sebep bu. Ve bir de Mustafa Kemâl, Anadolu'ya yollanırken Tevfik Paşa, Padişaha, Hazine-i Hassa müdürü Refik vasıtasiyle bu haberi göndermiştir: «Onu yollamayın, (.........)dır,» Şimdi intikam alıyor. r, (*) Alçaklık, fuhuş, irtikab, ahlak ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. , 102 ,v,..¦¦..¦¦¦*«.• ¦¦«¦-- '¦¦•".X" ¦¦¦'¦¦¦ ¦-' OYUN İÇİNDE OYUN Mustafa Kemâl bu teklifi Heyet-i Vekileye bildirdi. Muvafık dedik. Bile-cik'i mülakat mahalli olarak tayin ettiler. Mustafa Kemâl, Bilecik'e gitti. İzzet Paşa, Salih Paşa da geldiler. Bunların yanlarında Hüseyin Kâzım (Şeyh Muhsin-i fani), Rasathane Müdürü Fatih, Cevat, (Şimdi Tokyo Sefiri), Münir (Şimdi Paris Sefiri), Bahriyeli zabit ve yaverler vardı. Kalabalık idi. Maksatları neydi bilmem. Fakat adeta bir muahede yapacaklar gibi her şubede bir mütehassıs ile gelmişe benziyorlardı. Depdebeleri de yolunda idi. Mustafa Kemâl, bunları (......) edip Ankara'ya getirmiş. Heyet-i Vekile içtima etti. «izzefcPaşa'yı, hepsini birden dolaba koydum; getirdim. Bunları geri yollamayalım. Her birisini, her vekil bir memuriyete tâyin edilsin.» dedi. Bundan evvel maksatlarını, geçen müzakereyi öğrenmek istiyorduk. Sorduk. «Bir şey yok, saçma,» dedi. Ben Fatin'i değerli biri bilirdim. Anadolu'da kalmasını istedim. Derhal Ankara Rasathane Müdürlüğüne tayin ettim. Kat'iyen kabul etmedi. Salih Paşa tayini geri almam için yaverini yolladı. Münasip bur suretle savdım, İzzet Paşa tezkere yazdı; dinlemedim. Bunlara nisbeten iyi bir konak verildi. Müzakere edeceğiz diye bekliyorlar!... Mustafa Kemâl bir telgraf tamimi ile bu heyetin bize iltihak ettiğini her tarafa bildirmiş. Bir müdet sonra tevkif edildiklerini anladılar. Hele bu telgrafı da haber almca kıyameti kopardılar. «İstanbul'a döneceğiz» dediler. Bu aralık Heyet-i Vekilece Rusya'ya yeni bir heyet gönderilmesi tekarrür etti. Mustafa Kemâl, Heyet-i Vekilede «Yusuf Kemâl Bej Rusya'yı biliyor, gitsin» dedi. «Muvafık, bir kişi daha lâzım» dediler. Mustafa Kemâl durdu, durdu bana baktı. «Sen de gider misin?» dedi. Simasına baktım, hiç ümitsiz bir teklif, ısesi de öyle. Ben derhal Giderim deyince öyle bir (............) güldü ve keyiflendi ki... O farkında değil, ben dikkatle simasını okuyordum. Şüphesiz içinden «Ha, bir belâmı, bir engeli daha başımdan atıyorum,» diyordu. (Nasıl keyiflenmez? istihzalar yaptırarak, Çerkeş Ethem'i tehdit ettirmek gibi şeylerle def edemediği insan, hiç memur edilmezken böyle kolaylıkla def oluyordu) Zaten ne Yusuf Kemâl, ve ne ben hoşuna gitmiyorduk. Bizim fena şeylerin aleyhinde olduğumuz, namuskârane hizmet istediğimiz, önce bir temas ile iyice anlaşılmıştı. Onu gitmez zannediyorduk. Bir taşla iki kuş vurduğuna fevkalâde sevindi. Gülmesini bir türlü zaptedemedi. AH Fuad'i daha dün Hariciye memuriyeti ile def etmişti.iBizi de bugün'demek. Biz dört numara olduk. Halbuki ben buna iki sebeple can.atıyorum. Biri bu adamın (.........)lanndan bıkmış, usarumştım. Sabredemiyordum. Diğeri Rusya'da pek çok Türkler var. Eski Türk yurtları., Ruslardan mühimiTürk bilgiç âlimler yetişmiş. Mühim neşriyat yapmışlar. Türk tarihi ile meşgul olanlar için Rusya'ya seyahat edip foraları, ordaki Türkleri, kütüphaneleri, müzeleri görmek, oradan kitaplar toplamak zaruri idi. Böyle bir vesile ve nimeti nereden bulacaktım?!... Nitekim bu suretle çok istifade ettim. Rus • ya'dan güzel kitaplar getirip bizim Türk tarihine malûmat kattım. Askerî işler için bir de asker lâzım olduğundan Ali Fuad'ı da murahhas yaptılar. Üç murahhas olduk. Ali Fuad zaten yolda idi. Kendisine murahhaslığı ve bizi yolda

beklemesi yazıldı. Sonra Kars'ta birleştik. Yusuf Kemâl reis olmamalıydı, istedi, oldu. Çün¦ ¦ --'—..1.1. i ; ' yazıldı. „---------(*) İğfal, pislik ve yolsuzlukla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. 103 kü bir defa gitmiş, muvaffakiyetsizlikle dönmüştü. Neyse bir şey demedim. Elverir ki, ben Ankara'dan bir müddet uzaklaşayım ve Rusya'yı göreyim. Yusuf Kemâl'e ve bana beşer bin lira verdiler. Bu para azdı. Fakat çok gezdik. Sebebi Rusya'da yol masrafı etmediğimiz gibi, başka masraf da edemedik. Çünkü bir tane açık dükkân bile yoktu. Alış veriş yasaktı. Yiyeceği de herkese Rus hükümeti meccânen veriyordu. Bize kâtipler, şifre memurları vesaire de verdiler. Artık yol tedarikindeyiz. Anadolu seyahatini bilenler dediler ki: «Kara kış, bir kürk almalısın. Yoksa yolda donarsın. Hem de kurt derisi olmalı. Çünkü bit tutmaz.» Hakikaten hakları varmış. Kürk aradık yok. Acele bize de iki kurt derisi buldular. Paltomun içine geçirdim. Eğer böyle yapmasa idim mutlaka yolda donardım. Sonra yolda kollarımın içine de kürk koydurmadığıma pişman oldum. Çünkü yolda kollarım bütün donardı. Ne müthiş soğuk ve seyahatmiş. Her yer bit içinde idi. Anadolu'da, Rusya'da bit yüzüyor. Bu sehayatte bana bir tane bile bit gelmedi. Demek Kurt derisine bit gelmiyor. Sade bu derinin fena bir kokusu var. İhtimal ondan kaçıyor. Bunu tavsiye ederim. Rusya'da tifüs gibi salgınlıklar da vardı. Ölüm kaynağına gidiyorduk. Başımızda her türlü ölüm tehlikesi vardı... Bu sayede olacak, tifüse yakalanmadık. Bir de portatif karyolam vardı. Yolda onda yattım. Yusuf Kemâl: «Bir defa gidelim de îzzet Paşa ile görüşelim» dedi. Ben tanıdığım adam değil, ne yapacağım? dedim. «Canım, fikirlerini öğreniriz» dedi. istifade edecek bir şey olmadığını zannediyorum dedim. «Belki, vardır, bir kere gidelim» diye ısrar etti. Makul, gittik. Heyet hepsi evde, suratlar asık, hele Hüseyin Kâzım müthiş kızmış, can sıkıntısı içinde adeta yerinde duramıyor. Zaten asabi bir adam. Bize hâin bir manda gibi bakıyor. Fatin'in suratından düşen bin parça olacak. Bana bir kere yıldırım gibi bakan bir gözle baktı. Bu Ankara'ya tayininin hısımı beni âdeta çiğ çiğ yiyecek. Salih Paşa, sükûnetli, fakat üzüntülü bir simada; centilmen ve terbiyeli, hiç bir şey sezdirmemek istiyor. İzzet Paşa ise bilâkis şen görünüyor. Neyse, İzzet Paşa ile oturduk, konuşuyoruz. Salih Paşa da beraber, diğerleri ayrı ayrı oturuyorlar. Ben hiç bir şey söylemiyorum. Ve sonuna kadar söylemedim de. Mülakat bir iki saat sürdü. Hülâsası şudur. Yusuf Kemâl: «Muahede yapmağa gideceğimizden re'yi devletlerinden istifade edeceğiz» dedi. Sözü bu suretle açtı. Ve teşriflerinden hayırlı bir netice çıkabilecek mi, diye ilâve etti. İzzet: «Evet, İngilizler amalimizi tatmin edecekler» dedi. Yusuf Kemâl: «Bunu neısuretle size anlattılar?» dedi. İzzet söylemek istemedi. Yusuf Kemâl zorlattı ve; «Bir tahrirî ve resmî taahhütleri var mı?» dedi. İzzet bu sefer şunu söyledi: «Hayır!» ve devam etti. Söylediğine göre meğerse İstanbul'daki ingiliz ordusu kumandanının yaveri bir yüzbaşı, îzzet Paşa'ya, İngiltere'nin Türkiye'nin lehine hareket edeceğim söylemiş imiş. Sade bu! Şaştık, kaldık. Şu mühim vaad bundan ibaretmiş. Siyasette böyle şeylere inanılır mı? İzzet, bundan bihaber. Bu adam çocuk gibi bir şey, bilmezdim. Böyle bir lâfa ehemmiyet verilir mü... İmzalanmış kâğıtlara, muahedelere bile bel bağlanamıyor, iş anlaşıldı. Ben kalkmak istedim. İzzet, lâfı âdî sohbete döktü. Kalkmağa mecbur olduk. Ben İzzet Paşa'yı mühim bir şahsiyet zannederdim. O sade dil, cahil biri imiş. içimden Yazık, bu adam bu kadar şöhreti nasıl kazanmış! Bu kadar askeri ve mülkî hizmetlerde bulundu, kimbilir işleri ne berbat etmiştir. Ah... diyordum. 104 Derken İzzet Paşa bir şey söyledi. Bu menkıbesini mutlaka kaydetmek lâzımdır ki şudur: Yani ikisi arasında şöyle bir muhavere oldu: İZZET PAŞA'NIN ARNAVUTLUĞU İzzet Paşa - Sen çok zekisin. Seni çok sevdim. Sen mutlaka Arnavud olacaksın? Yusuf Kemâl - Hayır. İzzet Paşa - Yok, yok Arnavudsun.

Bir menkıbe daha zikredeyim: Hariciye Vekili bir müddettir Muhtar Bey. evi kendisine bırakmamı rica etti. Ne yapsın adam? Gönlü öyle istiyor. olmamış. zeki. Türklerde. ilimsiz. Gözümden epeyce düştü. Tertibat alıyorlar. Bu sebeple bir iki gün teehhürle hareket ettik. tahsiline itimadım vardı. eşrefi saat bekleyip düşmanı vurmayarak fırsatı kaçıran. Halbuki öbürsü günü hareket edeceğiz. vakit yok. herşeye başvurmuşlar. üste bir de gavur hurafatı mı alıyorsun? Ne . yahut hattâ zorla Arnavud yapmak istiyor. Zaten nihayetsiz vakalar. Ethem'i bitirmek için uğraşıyorlar. Hind müslümanları namına geleceği hakkında İstanbul Hilâl-i Ahme-rinden malûmat geldiğini söyledi.. Evi eşyasıyla ona emaneten bıraktım. Yanımdakilere şüphemi söyledim. başka türlü gidemiyecek. illâ değiştirmek için İsrar ediyor.. Kanunievvelin 13. 14 koyduralım» dedi. düşündüğün şeye bak!. Yalnız şu oldu: Yusuf Kemâl'in bu halini bilmezdim. Bunun ondan farkı ne? Ben kış münasebetiyle bağdan inmiş. Dedim ki: Yahu sen bi münevver adamsın. Biz gittik. ecnebi unsur aleyhinde beni dolduruyordu.Yok sen bilmiyorsun? Ecdadın mutlaka Arnavud olup orada yerleşmiştir. tahsil görmüş birine benziyordu. Bunlar yetmiyor da. ona göre demek zeki bir adam mutlaka Arnavuddur? Türk zeki olamaz. tutturdu illâ yeniden ve başka tarihli selâhiyetnameler yazdıracak. Arnavud'u mümtaz ve Türkü gabî buluyor. Hindli geldi. Bu da bunlardan birisi oldu. Modası geçmemiş olsa. dirayetsiz. Tarihini 13 koymuşlar. Şarkta binlerce hurafat var. Oradan çıktık. şu adam uzağa gideceğine bir kere kendisine baksa ya!. İzzet Paşa . . dinlemiyor. yer yok» dedi. milletin mukadderatına dair muahede aktedecek adam böyle hurafat ile ne hatalı işler yapar?. akılsız biri olmuştu. sonra mağlûb olan atalarımız kumandanlar gibi olacak.Hayır efendim. Olmaz» dedi. bu rakam uğrusuzdur. Bir miktar para da getirmişti. istanbul'da Mustafa Sağir adında bir Hindli'nin. Müslümanlarda. Zaten gözümde küçülmüş. Sonra Sagir'in casusluğu meydana çıkmış. Ve onlara göre hiçbir işimi yapmadım. Evvelce Hind'den gelen paralar gibi onu da yuttu!. yemden yazdıralım. Bize gönderdiler. Bunu söylediğimin sebebi sonra Kara Suat (şimdi Roma sefiri) hakkında bir menkıbe söyliyeceğim de onun için. Yusuf Kemâl: «Ooh. MUSTAFA SAGÎR Biz yol hazırlığmdayız. Fena kızdım.. demek bir zeki adam buldu mu. bu adam Hindliler'in kendisini yardım için yolladıklarını söylüyor.Yusuf Kemâl . Hasta olacak ve hergün 13.. Havranın karşısında bir yahudi evi105 nin üst katını tutmuştum. tahsili bizim mekteplerde. Madem ki. Hayatımda öyle şeylere asla ehemmiyet vermiyordum. Bir devlet diplomasisini idare edip. ingilizler kurtarmak için çok uğraşmışlar. uyku uyuyamıyacak. «Misafir geliyor. İstiklâl Mahkemesi asmış. onun nimetini yemiş de Arnavutlukla övünüyor. Anam babam da oralı. Nelere ihtiyacımız olduğunu soruyordu. Adnan. Dalgın. mutlaka onu Arnavud görmek. Şimdi ise heriften iğrendim. ÇERKEZ ETHEM Yine biz yol tedariki ile meşgul iken Mustafa Kemâl ve ismet. babadan miras aldık. O vakit Ankara'da en iyi ev bu ev ile yanındaki yine bir yahudinin evi idi. ün uğursuzluğu hayali altında inliyecek. Lakırdıyı kestim. bizim terbiyeyi almış.... parayı da onlar vermişlermiş. Bu parayı Mustafa Kemâl aldı. Müslümanlarınkinden bile bir tane yok. Arnavud zeki. Verdiği cevap birbirini tutmadı. Mustafa Sagir diyordu ki: «Az amma şimdilik bu kadar gönderebildiler». Zekâsına. saçma adamsın be!. Tehdide. Şüphe ettim. «Yok gidip. Kavgaya başladım.. fakat gördüm ki. yeniden yazdırdı. düşünceli. Çünkü ben de Garbınki değil. Hatırımda kaldığına göre otuzbin ingiliz lirası idi. devletin.. Ethem ve kardeşleri de boş durmuyor. hâdiseler Hristiyan ve Müslüman ne olursa olsun. Evi vardı. ben Boyabatlıyım. Gitti. korkulu bir siması vardı. Birbirimize «Bu ne safderun adam?»dedik. Türkün mühim mevkilerine çıkmış. cü günü imiş. Bunları anadan. Hayır. Hadi sen de. Müsaade verildi. Biz de gördük. Sebebini sordum. Mundar. Türkten itibar görmüş. Ha!. Bazı şeyler sordum. meğerse ingilizler yollamış.. Herif güzel yüzlü. Mustafa Sagir öteki dünyaya gitti. Bizim muahede için selâhiyetnâmelerimizi yazmışlar. Şu hale bak? içimizde büyümüş bir Arnavud.

Harp başlıyacağı bir zamanda böyle bir iş ne tehlikeli bir şeydir. Avrupa manda ile zaten Ethem'in efradını evvelce elde etmişlermiş.. Sebebi: Meselâ . Ethem'de o esnada bir şey yapmak istedi ise o da aynı şey ve hıyanettir.. Şükrünün riyaseti altında bir vakit birçok katiller yapmış olan Serez komitesinin âzasından biridir.. Bu komisyonun reisi Miralay Sadık Sabri idi.. fakat herhalde çirkin bir netice. Kâzım hem Ethem'le beraber görünmüş.)'in böyle hareketleri şahsî emellerini vatanî menfaatlerin ne kadar üstünde tuttuklarına delildir. Bu elbet yapılmalı idi. pek beyinsiz. muntazam bir orduya malik olunmuştur. Bu cahil. bahtın garip bir cilvesidir. Heyet-i Vekileye Mustafa Kemâl'den yanındakilerden telgraflar geldi.. Evvelâ şahıs. O da çetelerden kurtulup. Kılıç Ali. Yunanlılar bunları bilâkayduşart kabul etmişler. turfa olduğu halde sonra yine işi düzeltip Mustafa Kemâl'in gözüne girmiştir. Güya uyuşuldu. Hele Yunanlılar'm hücum ettikleri bir zamanda asla yapılamazdı. Yıllardan sonra idi ki. Meşgul olmaya da vaktimiz yok.. Ya bunu Ethem iltica etmeden evvel ordular yerlerini Ethem aleyhine hareket etmek için terkettikleri zaman yapsalardı.. Kendisiyle beraber iltica edenler. Ve kendi etrafında gösteriyor. Bu işin bir iyiliği oldu. Fakat vatanı düşünen kim?!. Meselâ Kâzım'ın Ethem'le beraber olduğu tevâtür halinde idi. Bir aralık kaçmayı bile kurmuş. ismet pek korkmuş. Vakıa can kaygusu Ethem'i mazur gösterir. Yunan saflarına iltihak etmişler... (.. Düşmanla uğraşacak yerde ismet ve Mustafa Kemâl kuvvetlerini Şimalden Yunan karşısından Ethem aleyhine sevketmişler.. anlayamıyorum.Yıllardan sonra Ismet'in bana söylediğine göre Ethem Eskişehir'de Ismet'in ka rargâhını basıp kendisi öldürtmek istemiş. Bu harp esnasında ismet ve (. Bunlar Ethem'e gizlice de mahvı mukarrer olduğunu. Görünüşte Kâzım. O her meseleyi kendi arzusuna göre değiştirir. Ethem ve Reşit bir gece Es106 kişehir'den kaçmışlar. işi bitmiştir. Kâzım da Eskişehir'den bizim trenle hareket edip Kütahya'ya çıktı. Bir de herhalde alâkadarları dinlemek lâzım. Eyüp Sabri.. Zahirde Mustafa Kemâl ona fena kızıyordu. Bugün Paris'te hürriyet içinde yazıyorum.. Ancak ve bunu zatı mesele için yapıp rekabet ve tahakküm hırsı ile yapmamalıydı. Ethemler buna mukavemet ederlerse kırılmalı idi. pek düşünceliydi. Diğer kardeşleri Tevfik daima ordularının başından ayrılmıyor.. Yahut casusluğun sayesi. Kaymakam Hacı Şükrü'yü de beraber alıp gitti. Bir iki yüz askerden ibarettir... Bu Kâzım'ın aleyhinde de bir yığın dosya vardı. Bu esnada biz Eskişehir'e vardık. Kâzım. Kitabımı neşrettirmezdi.. Nihayet Moskova'ya vardık.. işin iç yüzün bilmiyorum. Ethem tarafını iltizam ediyordu. Bir harekettir yar amma. Eğer evvelkiler kabahatlıysa Ethem gibi hizmetler etmiş. Bu meseleyi içinde olarak bilenler tenvir etmelidir.. Ankara'dan Moskova'ya hareket ettik. Suratı çamur gibi berbat.. Mustafa Kemâl'e casusluk ettiği söylendi. böyle Yunanlılar'a iltica etmek gibi fena ve hainane bir şeye mecbur ettiklerinden mesuldürler. Ne tehlikeli oluyor!. Affolunamaz.. 318 den itibaren bu meseleyi yazıyor. Birinci inönü Harbi oldu.. Nitekim sonra bunu izmir Suikastı'nda da yaptığı söylendi. Kâzım.. tabii idi. Nitekim Yunanlılar derhal taarruz ettiler. Mustafa Kemâl.ve. Biz.. Ankara ve Eskişehir'e giden Ethem'e kuvvet oluyordu. ayağını denk atmasını da söylemişler. Hem de usulü dairesinde olması tamamiyle mümkündü. Bizim Türk Tarihinde bu vakayı bir satırla sade Ethem aleyhine yazıp geçtim. Onun yanma gitmişler. bu vaka bu halde iken. Başka türlü yapmak mümkün değildi. Ittihatçılar'ın. hem de Mustafa Kemâl'e casusluk etmiştir. Cenuptan sıkışınca bir iki ufak müsademeden sonra üç kardeş can kaygusuyla bir elçi gönderip bir kâğıt imzaladıktan sonra. Eski komiteci!. Türk Milletine büyük lekedir. Şimdi onu dercediyor. Bu meselede galiba Rafet ve Ethem tarafını iltizam etmiştir. Yanındakiler.... Alâkadarlar yazmalıdır. Mustafa Kemâl Eskişehir'e gitti. Meclise. Sh. Hâlâ da gözdesidir.)sız adamın Türk Millet Meclisi'nin yıllardan beri reisi olması kara bir baht. O vakit Ankara'da bulunan Ethem. Şimalden. millî kıyam mahvolurken kurtarmış bir adamı. Hele Yunanlıla'ra ilticadan sonra ordumuza karşı harp etti ise. Kâzım (Meclis Reisi) Hakkı Behiç.. Ethem'i haklı çıkarıyorlardı. kardeşi Reşit. Bu da gösterir ki. Hâl de onu gösteriyordu..

Selâhattin aynı zamanda .. Ethem'in kuvvetleri sırf Mustafa Kemâl'in şahsı aleyhindedir. Vakıa denebilir ki. Başkaları daha evvel olduğunu söylüyor. seyyar bir karyola. Şahsı ne olursa olsun mesele bunda değil ki. Şurası feci: Sh 339 da: «. Fransız. Kış.emirberlikten gelen Ethem'in koskoca Türk vatanında diktatörlüğünü kabul etmek. Bereket versin. Evvelâ onları tepelemek lâzımdır. Fakat Karadeniz'de ingiliz. Bir gün Heyet-i Vekile'de dolaylı bir surette onun kumandanlıktan azlini teklif etti. yandaki ağılda bekliyor. 107 lehinde Millet Meclisi'ne telgraf çekmişlerdir. Bir de baktık ki vagondan Çolak Selâhattin bakıyor.» dedi. Selâhattin'i de bir türlü çekemiyordu. Böyle bir tehlikeli vaziyyete lüzum kalmazdı. Moskova dedik. MOSKOVA'YA DOĞRU Bu karakışta Anadolu ortasından. Zaruri karadan gidiyoruz. Vekiliz ama böyle (*) Kırdırmak ve hislc ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Ve karar aldı.. Böyle vagonlar da kumandanlara mahsus idi.. Amma.) olan buna cesaret edemez. Hem de bu müthiş işi. (Sh. Ethem üzerine tahşi-dat dolayısıyle Şimalde açık bırakılan cepheden Eskişehir'i zapt için hücum etmemiştir. Hâsılı Mustafa Kemâl bu rakibini de ez-di. Mustafa Kemâl kendi bunu diyor. bu bir zarurettir. Ama ne yapalım? Heyetimizle trene bindik. vasıtasızlık iki kara belâ. Herhalde bu iş büyük bir cesaret idi. Bir de düşman. Mustafa Kemâl (Sh. «Ankara'ya» dedi.. Bir birimizi gördük. bir şeyden haberi yok.» diyor. Yunan Ordusu'nda taarruz alâmetleri varmış. Güldüm.tecavüzün Mustafa Kemâl tarafından olduğunu. bu iş hüsnü suretle de olurdu. O vakit Sivas'ta kumandan idi. Kafkasya'dan. yani orduyu ikiye ayırıp (. Bereket versin ki. Eskişehir'e geldik. «Mühim bir mesele varmış. Halbuki heyet mevkuf olmadığı gibi Ethem'in (*) Bir isim ile cinayet ve ahlakla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Mesele henüz bitmeden Yunan Ordusu bütün cephelerden taarruza geçmiştir. yola düştük. diktatörlüğün kendine mahsus idaresinde.. nereye? dedim. Vagonunda adi ir dökme somba bozulmuş... Ethem kuvvetleri inhilal unsurudur. Fakat şu da muhakkak ki. Rumlar aleyhine nasıl tahşid ettiğini bizzat hikâye ediyor. berikilerin müdafaa telâşında bulundukları Kütahya'da Mustafa Kemâl'in kendi adamlarının çektikleri telgrafında da yazılıdır. Makas değiştiriyor. Mustafa Kemâl. denizden gitmek yakayı ele vermektir.. işin daha fecisi. diktatör olmadı da bu belâdan kurtuldun mu? Bir emirber öldü bir paşa diktatör oldu. Yunan kabiliyetsiz bir düşmandı. Tuhaf oluyor. Ben vagonumdan inip onunla görüştüm. Bu esnada bizim şimendiferlerde teshinat böyle oluyordu. Buna lüzum yoktu.. 108 1 kötü olsun bir sobamız yok. Yalnız Münir Bey'i Ankara'da alıkoymuşlar. Koyun kesilmek için salhaneye kendi ayağı ile gidiyor. Sence ne farkı var. O doğrudan doğruya bu işi yapardı.îzzet Paşa heyeti bir müddet sonra dönmüş.337) de üç kardeşi tepelemek için cepheyi boş bırakıp adetâ bütün orduyu Kütahya üzerine. Ne yapacaksın? dedim. Yani biz de soğuktan titremekte idik. Paşada da emirberde de aym şeydir. Bizim için sahillere yanaşmak mümkün değil. Selâhaddin'e Ne haber.Moskova'ya gitmek pek müşkil iş.. Nitekim Millet Meclisi haber alınca bu işe kızmış. Mustafa Kemâl bu taarruzu Ethem'in Yunan Ordusu'na ilticasından birgün sonra oldu diyor. Kendisinde vatan kaygusu herşeyin üstünde olan birinin yapacağı şey değildi.. Mustafa Kemâl'e istizah yapmıştır. Yunan donanmaları öyle dolaşıyor ki. mesele diktatörlükte. Diktatör! Kâfi. Düşman karşısında böyle bir vaziyet ne tehlikelidir.)mak işini meclise bile danışmadan kendi kendine yapıyor.334) Mustafa Kemâl. taarruz işin sonlarına tesadüf etmiştir. O.. Ve buna bile bakmayıp bu işi yapmıştır. Borusu pencerenin yanından yukarı çıkarılmış. Bir de Mustafa Kemâl bunları nutkunda millî hükümeti yıkmakla itham ediyor (Sh339) Halbuki şu muhakkak ki. Az bir vatan (. Bunu daima gösterdi.. Mustafa Kemâl onun müzakeresi için telgrafla çağırdı. Ben bilmem.. nutkunda bu heyetin Ethem tarafından tevkif edildiğini söylüyor. Diğer yolcular çivi kesiyordu. Zavallı millet! Sanki Ethem.

Zaten işsizlik ve başka bir şey yapamamak. Buraya Yahudi gelemez. el donuyor. Gittik. Mağrur bir hal ile: «Yok. güldük. kabahati Heyet-i Vekilenin üstüne atsın. mühim bir müzakere için davet etmiş. Demek içini kurt yemeğe başladı.» Demek azeri Türkler yahudiden baskın. Belediye bizi misafir etti. Bana da vermiyordu.. Belki de bu pastırmadan iki lokma yiyemedik.» Hayret edin sebebini sordum. O da gitti. Vakıa bu ticaret dolapçı işi. Çok soğuk. Adeta mahalle çocuğu olmuştuk.. yiyeceğiz. Hem de tehlikeler göze alıp millete büyük bir hizmete gidiyorduk. Bu sandığı Moskova'ya kadar taşıdık. Fakat biraz sonra baktım. söyledim: Ayol. sinir. Rusya'dan avdetimde dediğim olmuş. Konya'ya geldik. bu ne gaflet? Seni kumandanlıktan azlettiler de inanmak istemedin. onu ben kendi canım için aldım.Bakü ehalisinin âdetlerini. ikimize de yetiyor. bugünkü ticaret Avrupa'da da umumiyetle dalaverali. Şehri gezdik. Bakü'de birgün Bakülüler ile konuşuyorduk. iftihara değermiş. bozuldu. «Halımı berbad ediyorsun. başka parça. insanın bir yeri ağrıyor. Yusuf Kemâl oraya gelmiş iken pastırma alalım dedi. pek tatlı bir davet ile geliyorum.Bir sebep mi var. Evvelce görmüştüm. Hem de pastırmaları Belediye Reisi vasıtasiyle aldık. severdim de. Hem kitap tutmaktan. zaten inanması lâzımdı. Yahudiler'in adedini soruyorum. Ne vakit ki. Meclise girer. Kayseri'ye geldik. Lâkin itiraf edelim ki. Kayseri'de Amerikalilar'ın Ermeni çocuklarını besledikleri Dar-ül-eytamları ve bunun için mükemmel hastahaneler de yapmışlar. Benim ne menfaatim olacak ki. fakat demek yahudiden daha madrabazlar. Ordan Ulukışla'ya indik. Burası çerçöpten yapılmış beş on binadan ibaret. Zaten sonunda bu mesuliyet gelmesi muhtemel işleri daima Heyet-i Vekile v eMeclis'e yaptırırdı. Sanki bir tabuttayız. Neyse paranın yansını o.. Hasılı hep sinir. Kavgadan kolay yapılacak bir şey yok. Azledince olur ki ordusuyla hasım bir tavır alır. Kımıldansam söyleniyor.. Gezdim. Ve istedikleri parayı da pazarlıksız vermiştik.mebustu. Ne yapalım. ona bu yalanı söyleyeyim. Rengi değişti.» dedi. Çünkü namuslu bilirim. Oradan Anadolu'nun orijinal ve esaslı treni.. iyisi mi. Bunların otomobili varmış. insanı kavgaya sevkediyor. Sessiz düşünmekle asla vakit geçmiyor. Bizar kaldı. amma ne yapsınlar. yer kalmıyor. Tuhaf herkes de bu dolaba girerdi. Yaylı müthiş bir şey. hırçın bir adamdır. Yalnız zekâsı mahdud ve pek asabı. yoksa böyle huysuz mu? Eskiden biraz huysuz olduğunu bilirdim amma.Kızdı. vagonu olan yaylılara bindik. Güzel löp et. Dayanamadım. Bir halısı varmış. Bunlar bizi boyamamalı idi? Çünkü misafirdik. Arabada müthiş sallanmadan kitap da okunamıyor. Nasıl olur? Böyle şey olmaz» dedi. Vakıa yolda vakit geçirmek için hiç de fena bir vasıta değilmiş. Bermutâd aynı künde oyununa müracaat etmiş. Hem de eldivenle beraber. yumuşak bir pastırma idi. . Cidden iyi. Buna da kızıyor. orada bir şey karıştırır. bu kadar bilmezdim. Şüphelendi. Şoför bir iki saat uğraştı. çirkin şey. istedik. Muahede yapmağa gidiyoruz. Sivas'a doğru yollandık. Ben de ona türlü muziplikler yaptım. Ticaret âleminde ya-hudiyi barındırmıyorlar. Yusuf Kemâl ile bir arabadayız. Arada kımıldanmayınca da olmuyor ki. «Kayserililer bizi iyi boyamışlar!» dedik. Barınacak yer de yok. Vaziyeti değiştirmeli. Hareketsizlikten bilhassa ayaklar donuyor. Şu farkla ki. Onun mühim dolabı bu mühim müzakere idi. Yusuf Kemâl ile ikimiz uzun yatıyoruz. Daima odun gibi kaskatı durmak mümkün değil. Akşam da yaklaşıyor. Kayseri'de de Yahudi yoktur. O halde bu iki şehrin Türklerini ayıplamak mümkün değildir. hırçınlığı var. aldatmalı bir ticaret olmuştur. Namuslu tacirler varsa da azdır. Biri dedi ki: «Bizde Yahudi yoktur. Selâhaddin'i muhalif safta buldum. yalnız iki kişi bir tabutta. Yanında idi. sinir. Otomobil çürük çarık bir-şey imiş. dizlerine örtüyor. Eski bir arkadaşlık ve hem bu kere yol arkadaşıyız. Hodbinlik!. Demek ticaret böyle imiş. Daha izah etti: «Biz var iken yahudiler ticaret yapamazlar. yarısını ben vererek Belediye 109 Reisi vasıtasıyla bir koca sandık pastırma aldık. Bir Kayserili babasının eşeğini başka bir renge boyayıp babasına satmıştır. Zahir orada barınamıyorlar. zaruri verdiler. Kayserililer'i görsün. Meşhurdur. Çok gafil adamdır. Herhalde bir huysuzluğu. Türk'e tacir değil diyen. Kendisi Moskova dönüşünde Kastamonu'dan bir parça getirmiş imiş. Olmadı. «Çünkü bizde barınamaz» dedi. Vermek istemediler. Mutlaka eller cebinde durmalı. Kımıldanacak. bir parça getirttik. Hâlâ aksine bir halini görmedim. Yüzü bozuldu. Demek elinde iken azledememiş. Anhyamadık. Ben de bir kenarını örttüm. Kırkar yaşlarımızda adamlarız.

harb-i umumide orada üç alay süvari atlarıyla barınmışlardır. koca bir şey. Orta yeri süvarinin atlarına. içine girdiğim vakit. Şimdi Paris'te benim gibi mihman gezer.Hemen her yerde istikbâl ediyorlar. Ayrıldık. toprak da kül renginde birşey. hiçbiri teklif olunur şeyler değildi. bir başka yaylıya bindim. Belediyede misafir olduk. Deveyide unutmıyalım. Gelen mevkili birine. Erciyes dağının eteğinden gidiyoruz. Bunlar eski meşhur kervanların bakiyesi. hiç ağaç görünmüyor.. polis. setler de askerlere mahsustur.. Siyasi hayat-ı müsteardan alem-i bekâ'ya irtihal etti. Halis Turgut bizi evine davet etti. Fakat Sivas'ta epeyce kar bulduk.Bereket versin henüz Kayseri'den iki üç saatlik bir mesafedeyiz. herkes şiddetle aleyhinizde. memur ve halk istikbâl yapmasını.. KÜRTLER VE ALEVİLER Sivas'a geldik. yüklü deve katarlarına da rast geliyoruz. «Yahu! ne yaptınız siz be? Bir çuval inciri berbat ettiniz. gelen de istikbâl olunmasını pek severler. Devam ettim: Siz bana Mustafa Kemâl'i düşüreceğiz diye gittiniz. Bunada cevap yok. artık Celâl Arifin vaziyeti tutunamaz bir hal olmuş. Müthiş direkler ve kubbeler. Henüz bu abideden bahs etmemişlerdir. Bu ne mantık? Ne beceriksizmişsiniz. Bunlar birşey değil asıl kagir mühim bir ahır var. Pekiyi öyle olsun. «Orası nasıl? Bu işi nasıl telâkki ettiler?» dediler. Lazımsa sonra onu da tepelerdiniz dedim. ağzınıza.meyus oldular. Celâl Arifin işi de bitti. Ertesi günü yine yaylılara bindik. evler. Mimarlarımız. Biz de. Yusuf Kemâl yine huysuz ve bana hakaret ediyor.. Yolda. Güzelce bir cami. Bir mola verdik. Baktım Celâl Arif.. Bunun içi kenarda fırdolayı bir taştan set. Bu Hazreti Nuh'u da taşımış olan yaylı ta-butdur. Bereket versin. bizi resmî bir surette yâni asker. otomobile müreccahtır. Yaylı ve kağnı Anadolu'nun şimendiferidir. «Nasıl olacak. Bizde bu bir hastalıktır. Sivas yolu soğuktu. bur110 nunuza bulaştırdınız. yazm cehennemdir. Sanki muazzam bir taş kitlesi.Sivas'dan doğru bir kamyon geliyor. Rivayet ettiler ki. Ankara'da soğuk vardı.. Öyle aykırı teklifler yaptınız ki. mektep. Bütün bu yol bir düzlükten gidiyor. Konya'da daha çoktu. edemezseniz işe başlamayın demedim mi? cevap yok. o da cana minnet bilmiş. arada. Dedim: Ayol ben size evvelâ Karabekir'i elde edin. ' CELAL ARlF Kayseri'den henüz açılmıştık. Binayı yaptırmak için dağın o eteğini. Eteğindeki. Mustafa Kemâl. Ulukışla mutedil idi. Bir aralık bunalacak bir hale geldim. Türk mimarîsini tetkik ettiler.dedim. Kayseri'den Sivas'a kadar şose var. fakat maksadınız için önce onunla hoş geçinip işi görmeli. Incesu'ya geldik.Derhal onların kamyonuna gittim. Bizde tıkır tıkır gidiyoruz. Sivas'ta Cemâl Bey (Eski Kütahya Mebusu ve Kastamonu Valisi) vali. Ben de damarına basıyorum. Gitmişvyani tabuta kendi ihtiyariyle binmiş. Burası askerî bin binadır. onlar da durduk. Bir müddet sonra oradan da azletti. tehlikesi de nisbeten az. Bunu meşhur Merzifonlu Mustafa Paşa yaptırmıştır..» Yüzlerine baktım. Bu bina herhalde mühim inşaattandır. Ben size Karabekir'le uyuşun demedim mi? İkisi birden dediler ki: «Ne yapalım pek kötü adam». Günde ancak otuz kilometre katediyor. vaktiyle Mısır'da büyük Ehramın içine girince nasıl bir azamet duydumsa. Dağ kamilen kayadır. adeta öyle bir azamet duydum. plân ve fotoğraflarıyla beraber bir eser yazılması lâzımdır. Döndük... Her muhitin kendine mahsus bir şeyi vardır: Orada en iyi şey odur. Ankara'ya gitmişler. Ocaklar.Bazı yerler kardan beyazdı. Bence bu eser millî mefahirden biridir.Seninle beraber gidemem deyip. yaya olarak tekrar Kayseri'ye geldik. Halbuki Karabekir'le uğraştınız. Binanın bir yanı dağdır. memur ve ahali ile istikbâl etti-ler. Kışın buz. Kayseri. Muntazam koca bir mahrut. üstü de çırçıplak. Somurtup durdular. teshin ve yemek pişirmiye mahsus. Yeniçeri ağasını tepelemeli idiniz. amma her vasıtadan emin. Meğerse orada mühim binalar varmış.. Orada birkaç metrede bir ocak var. insan bu binayı görünce atalarımızın en mühim himmet sahibleri olduğunu anlıyor. Bu . Çünkü birşey yapalım dediniz.. Zararsız bir yol. Tetkik edilip. orayı düzlemiş ve çıkan taşları da binada kullanmıştır. çok sağlam bir bina. Birgün yıkılıp bu da mahvolur. derhal Roma mümessilliği ile yollamış. tıraş etmiş. Hüseyin Avni. Tabiî herkes sizi kabahatli buldu. Galiba Anadolu'da yaylı.

Ben böyle bir propaganda teşkilâtını sonra. Buna sebep olarak çirkin şeyler söylediler. istanbul'dan gelmiştir. Çerkez'i. Bilhassa teklifim Kürdistan içindi. bu tarzda propaganda yapmış.. Ben de bu müthiş tehlikeyi bildiğim için bu tabirleri kaldırmak hususunda inat ettim ve muvaffak oldum. Sivas ahvaline. Koçgiri Aşiretine dair konuştuk.«Biz Şiiyiz amma. vicdanî ve şahsî bir mesele olduğunu anlatmak olmasını teklif ettim.zatı ilk görüyordum. dinî (gayrimüslim. Oradan . Türküz. Eski evlerden. Bunlar düzelmeyince de derd daima mevcuttur. Mustafa Kemâl azletmiş. Ankara civarından başlayıp Şark'a giden ve Azerbeycan'a dayanan bir Kızılbaş. Vali Cemâl'i orada buldum. Zavallıyı Mustafa Kemâl Sivas'tan da tepelemiş idi. Bu iş pek mühimdir. ne Mustafa Kemâl'e ne Ismet'e anlatamadım. Vali ile beraber Halis Turgut. sonra ikinci Millet Meclisi'ne me111 bus olmuş. Kızılbaşları. siz Selçukîsiniz.tüfek. cebir. Bunlara münevverlerden heyetler gönderip propaganda yapılmasını propagandanın esasının kendilerinin de halis Türk olduklarını. italyanlarla Selçukî Devletini teşkil etmek için sözleşmiş. Sünnîlere isyan edeceğiz. Yapmak mümkün olmadı. fakat geçince yine doğ112 rulur. bana söylediler. Demek öyle heyetler. diye propaganda yapmışlardı. Lozan'da frenkler ve ekalliyetler meselesinde ırkî. Abdülhamit zamanında Ermeniler bu Kızılbaş Türkler'e musallat olmuş. Halis Turgut millî harekete hizmet etmiş. Mustafa Kemâl'i sevmez. Türk şeridi vardır ki. bunun bir vakaya müncer olmasından korktular. Ermeni'yi. Tefkira'yı müthiş yapıyorlardı. Yörüklere de Türk değilsiniz. Bu hal devam etse bu Kızılbaşlar. muallimler gönderip. Çok zaman sonra hizmetini bilen dostlarının ikramıyle Trabzon'a vali olabildi. Türkmenleri de Türkiye'den ayırmaya çalışıyorlardı Hattâ Konya'da Mevlevi Çelebi Ab-dülhalim. Bu ufak tecrübe bu tarz propagandanın vatan ittihat ve kuvveti namına en mühim bir vasıta olduğunu ispat etmektedir. Top. Bu iş Türkiye için hayattır. Ermenisiniz. mühim neticesini bizzat bana o anlattı. Kürt değiliz. Çünkü ingilizler. Anadolu'nun bu mıntıkalarında ve Kürtler içindege-niş mikyasta propagandalar yapmalı. ingilizler Konyalılar'a Türk değil. Hattâ. sonra Mustafa Kemâl onu çıkardı. dimağları. O gece onun evinde. Kızılbaş Türklere. onları. Bu tecrübe gösteriyor ki. Biz Moskova'da iken Koçgiri Aşireti isyan etmiş bu aşiret isyana kalkacağı vakit bütün kızılbaşlara adamlar göndermiş. Anadolu'da isyanlar çıkarırken. sizinle birleşemeyiz. Sıhhiye Vekili iken çok teklif ettim. mezhep farkının ehemmiyeti olmayıp. Mustafa Kemâl Trabzon'a seyahat etti. Elan en mühim olarak yapılacak işlerden biridir. bize iştirak edin! demiş. Biz gittikten sonra bizzat Halis Turgut beş on köyü dolaşmış. Bir takım Türk Kızılbaşlar iştirak etmişler. Fakat bunun kıymetini. Nakzetmek için fırsat bekler. Belki mektepte okumuş ilk Türkçülerden idi. Zora dağların borcu vardır. ufak bir himmet bunları kazandırır. Zaten böyle neler kaybettik. Bu suretle hasım olmaktan çıkarılabileceklerini söyledim. Ve mebus da yaptı. Ermeni olup gideceklerdi.. Burada ticaret yapıyor. Bu adamlar askerdir. bakınız. Muvaffak oluyorlardı. zihniyetleri düzeltemez. Bunların cehaletinden Şiilik sebebi ile Türkler'e Hnstiyanlar'dan daha fena bir nazarla baktıklarından bahsettiler. Sivas'm eşrafından. Bilhassa mükâleme Alevî Türkler üzerinde idi. Oralarda esası bu olacak ilk mektepler açmalıdır. herşeyi top ve tüfek ile halletmek zihniyet ve peşindedirler. Nihayet izmir'de yapılan suikast bahanesiyle Mustafa Kemâl tarafından asılmış. Kürd'ü kışkırtıyorlardı. ailesi eski bir aile. Bu adam Ankara'ya getirtilip hapsedilmiş. dinin bir olduğunu. amma zorun devamı müddetincedir: Fırtınadan ağaç eğrilir. Teşvik. Kızılbaş köylerinde Halis Turgut tarafından yapılan propagandayı. içi güzel ve orijinal. diye kandırıyorlardı. Çünkü bu vekâlete isyan işleri de merbut idi. müslim) ve lisanı ekalliyetler tabirinde israr ettiler. Sivas'tan geçiyor. Oranın başımıza iş açacağını temessül için teşkilât yapılmasını söylemiştim. Rusya'dan dönerken Samsun'a geldim. Namuslu biri. Rum'u. evleri büyük bir konak halinde. «Biz Şiiyiz. Koçgiri Kürt'tür. Fakat Halis Turgut'un dolaşıp propaganda yaptığı köyler onlara şu cevabı vermişler. Reisleri Alişan'dır.». O esnada bu aşiretde millî kıyam aleyhine kaynaşma başlamış imiş.

def olsun diye sade reislik değil. Dargınlığı çok uzun sürer. âmirinim». Geri geldin. Malûm. söylendim ve kendi kendime düşündüm. Çünkü mesuliyetten korkar. ilâh. Hırçınlığı da yolunda. YUSUF KEMAL'İN SIKINTISI Artık Yusuf Kemâl azametli bir tavır takındı. Bize bir reis tayin etmemişlerdi. Mecliste uğradığın tufanı da unutmuşsun galiba. Evvelce söylemiştim. Hakka bakarsan bu sefer reislik benim hakkım idi. Muvaffak olamıyor. böyle haris olduğunu bilmezdim. Kibri azamet. Bir şey yapamadınız. Suratı ekşidikçe ekşidi. Ve böyle bir şeye de lüzum yoktu. Sonra Yahudi'ye sormuş. Vakıa ekseriya zeki. Hak benimdi. Yere göğe sığmaz. Iblis'e yaraşır derler. Kızdım.. Yahudi elin nurdan kopsun. müthiş haristir. Hepsi «Hiç.. Ne olursam olayım. korkusuyla hiçbir iş yapmaz. Ağzında bakla varmış. bir türlü çıkaramıyormuş. fazlalığının sebebi varmış. «Arkadaşlar var mı?» diye sormuştum. Bu huylarını eskiden bilirdim amma. Bu adamı bilirdim. Kendisi yüksek bir zekâ değildir. Heyet-i Vekile'de tayinimiz esnasında ben bu sebebi söyleyip. Çünkü evvelce gitmiş. Nitekim Hariciye Vekâleti'nde bulunduğum zaman vekâlet umuru leyteleâlle'de. ¦ Karıştığım bile yok. hizme tedelim. Eğer zekâ ve malûmat hususunda bir riiçhan görüyorsan izah et. insanlar tuhaftır. Ben ise bunu aklıma bile getirmedim. Seyredenlerden biri merak etmiş. ne istesem verirdi. fakat ona ehemmiyet vermemiştim. Keza hırçın ve huysuzdur. Ankara ile muhabereni elinden alıp ben mi muhabere ettim. Bakan yok. De. Nitekim Lozan'a giderken de bunu göreceğiz.. Yahudi. Yazı ve neşriyat ile münasebeti yoktur. yani reis olmak istemişti. sonra beraber çapkınlık.». «Eli kopsun da neden koparsa kopsun» demiş. Ne istiyorsun? Sana uşak mı olayım? Merasim oldukça sen başka yürüyorsun. Refahiye. iyi çalıştı. Natûkdur. Sonra mesuliyet geliverir. Hele hafızası iyidir.. Dedim ki: « Yusuf Kemâl! Bana amirlik taslama! Aklını başına al ve şuna iyi kulak ver... Sivas'tan kalktık. Nihayet Yusuf Kemâl ağzındaki baklayı çıkardı. Hakikaten de böyle ilâve ettim: Hemşehriyiz. malûmatlı. dermiş. Türkün bu millî hazineleri giderse bir daha yerine koymak mümkün değildir. Tarihte misâlleri çoktur. Ben senin reisinim. kendi ağzı ile istiyor. biz de millî işe zarar verebilirdik. Pek çok egoisttir. Darılır. azametlidir. Olamamıştı. iki yıl kadar açlık içinde kaldı ve tecennün etti. inattır. Hırçınlığının. lüzumsuz» demişlerdi. Buna da cevap bulamadı. Ankara'ya giderken Bolu yolunda birşey yapmıştı. Sivas'ta Selçuklu mimarîsinin incileri var. Tek ben gideyim. Şimdi görüyorum ki. Hem de Mustafa Kemâl beni. Hiçbir iş çıkmamış. Gökmedresenin önüne gittiğim vakit büyük bir azamet ve haşmet önünde olduğumu duydum. mevkilerini düşünürler. askıda kalmıştır.! di ki: «Rıza Nur! Sen bana itaat etmelisin. Münakaşa edelim. demek bu . Adetim bir şeyle bir adamın ne leh ve ne aleyhinde hükmetmem. Ayıptır. Zor mu imiş. Bilhassa Mustafa Kemâl beni def için ne vakittir nelere baş vuruyor. falso ile dönmüştü. herşey yüz üstü kalmıştır. Elverir ki. Mektepte arkadaşlık. Bundan da çok defa millî iş zarara uğrar. Onda hilkat yoktur. iyi haslet değildir. Ancak bundaki vekâr derecesini aşmış. namuslu olanlar vekâr sahibi olurlar. Hem sıkılmıyor. Orada ölmüş. Eğer ben de bunun fikrinde olsaydım. Oğulları Kütahya'ya götürmüşler. Ha. Bunlar harab oluyor. ilk hükümet teşekkül edince Yusuf Kemâl .. Daha ne istersin? Lâf yok.adamda reislik mono-manisi var. fıtrat halindedir. Kimseden bir şey isteyememişimdir. epeyce malûmat sahibidir. Ben böyle şeyi aklıma getirmedim. baş olamaz. Çünkü inisiyatif sahibi değlidir. Erzincan'a doğru gidiyoruz.da azletti. En büyük millî işlerde de şahsî hırsı. ve kimse sevmez. En ufak ve lüzumsuz bir şeyden alınır.. zekî denilen adamlardandır. fakat. Bu da böyle. Derhal reisliği bana verirdi. Ben doğrusu 113 I I böyle teşebbüsü ömrümde yapamadım.. Halbuki Yusuf Kemâl asla reis. Hem maiyetini uşak menzilesine koymak istiyor.. Yahudi'yi biri döğüyormuş. bir yaştayız. Sen Bekir Sami ile Rusya'ya gittin. Böyle bir teklife nasıl dilin varıyor.. Dedim ki: Bu sözüne şaştım.. Bu sefer giderken eğer ben Reislik isteseydim bana vermeleri tabiî idi. Yine bu sebepledir ki. reisliğin bana verilmesini isteseydim muhakkak ben reis olurdum.

Ben de artık söylemedim. iki geçilmesi güç dağ var. Arkadaşlar farkına vardılar. Sobayı feryab ettik. Soba değil. Burası daima eşkıya baskınına mâruz olduğundan kendimizde birer mavzer aldık. itmiyor. Lâmbanın isi de buna karışıyor.. Çardaklı. Bu adam daima böyledir.. Ses verdiler. Otomobil bozuldu. Ve beraber döndüm. Kurdum. Hemen eşkiya. Bunda mesuliyet hissi o kadar fazladır ki. biri daha bana katıldı. Felâketimize sahiden böyle ağlasak yeri vardı. Göz gözü görmüyor. bu şişenin bir yeri de kırılmış. Bazen ayağımın altından toprak uçup kayıyor. belki otuz deliği var. Baktım. Bir taraftanda eşkıya basma tehlikesi var. Yapacağımız muahede onun eseri midir? Biraz sonra görülecek. temiz yatak verirlerdi. Bunu da düşünüyorum. Şose uzun gidiyormuş. . Bir odalık zeminde bir bina.Üzerlerinde birden rengi belirsiz olmuş ve pire tersi başka bir benek vermiş birkaç yorgan. Bu dumandan gözler yaşardı. fakat nadiren bu kere de cesareti olup. Koçbey hadisesinde Ankara'da aldığım filintadır. Bu kadar yıl millî hareketin içinde bulundu. evham ve hayalât ve cinnet halindedir. Ayağıma taş takılıyor. Şehirlerde misafirlikte bize iyi. Başladık gitmeye. Ben de bir memleketteyiz ki. Fakat her tanaftan duman fışkırıyor. bir elimle otomobili arkadan itiyorum. Ve ondan kurtulmak çaresi tedbirini işten evvel alır. Göz gözü görmüyor. Iğin-ti'den sonra Karabayır'ın eteğine geldik. Bakü'ye kâtip giden biri var. Tuhafız. Halâ Sinop'ta kütüphanemde durur. Kestirme keçi yolu varmış. Karabayır. Mavzerleri boynumuza asamıyoruz. Yorgunlukla alâ uyuduk. Yusuf Kemâl de halâ görememiştir. Nihayet sobayı söndürmeye mecbur olduk. biz burada otomobili taşı-mıya mahkûmuz!. Her yapacağı işte evvelâ me'mûl veya mevhum bir mesuliyeti düşünür. Otomobili brrakmaksa mümkün değil. bir aralık kurtulsa arkada olan bizleri çiğneyip aşağı uçacak. şimdi kanter içindeydim. Heyet-i Vekile'de de imzasını koymadıydı. Sebebi Anadolu hareketinden ümitsiz olup birgün uğrayacağımız mesuliyet korkusudur. Çünkü insan gibi bir kıymeti kalmadı. fakat otomobile de yanaşmadı. ananın koynunda duraydın dedim. orada mesuliyet mürg-ı anka'dır. Yapmak mümkün olmadı. Dedim ki: Ne memleket. Varsın zahmete girmesin. sen niye itmiyorsun? Bu kadar hanım evlâdı. oraya kâğıt yapıştırmışlar. Kestirme yolu tuttum. O donan insan. Herkes şunu itiyor. Onunla Moskova'ya gittim. Bir aralık bu yolu tuttuğuma pişman oldum. muhallebici isen. Kurt derisi kürkü üstüne aldım. Bizden sonra yoldan yürüyenler de geldiler. Murahhas. zuhuruna muntazır olduğumuzdan elde tutuyoruz. Hasılı pusulasız ve körebe tarzında kaybolmadığıma. İnsanda mesuliyet büyük mikyasta olmalı. tahtadan kiremitleri var. Buna rağmen Yusuf Kemâl böyledir. Bir elimde mavzer. Bu kadar işlerin civcivli zamanında hiç bir iş göremedi. Karakolunyanı orman.. bu uçurumdan yuvarlanmadığıma bin şükür ettim ve hâlâ şaşarım. Bir taraftan da karanlık basıyor. Elinde tüfek de yok. Gittik. geceyi orada geçireceğiz. Sanki hüngür hüngür ağlıyor gibi olduk. Dinlemedim. «Gitme! kaybolursun»dediler. Neyse bin belâ tepeye çıktık. Şoför uğraştı. Ayağıma ağaç kökleri bulaşıyor. canım burnuma geldi. Karanlıkta tamam oldu. kâğıt yanmış. işi yapmalı. Ona mukabil cesaret asla yoktur. Böyle yerlerde ise benim kabil-i nakil yatağa yatıyordum. Anamdan emdiğim süt burnumdan gelmeğe başladı. asker otomobili önden çekerek. Şimdi ineceğiz. Karakola girdik. Borular da öyle sıvalı. Bir tane bile fenerimiz yok. Bir raddeye geldim ki. Cam gibi keserek esen bir soğuk rüzgâr ile hafif bir kar 114 düşüyor. ne kara bahtlı millet efradıyız? Elin memleketinde otomobil insanları taşır. Alâ. Bu delikler kül çamuru ile sıvanıp tıkanmış. şişesinin üst kısmı koyu bir is ile simsiyah bir ufak petrol lâmbası. birkaç yaylı. bir müfreze asker var. o otomobili. kara. Sık ağaçlık bir yer. Bağırdık. Benimki. Burası sıcak ama dumandan durmak mümkün değil. Böyle adamlar hayatlarında hiçbir iş göremezler. Ne yaptıksa olmamıştı. Ellerim donuyor. arkadan iterek bu dağa çıkarmağa başladık. Artık yukarı çıkmak da mümkün değil. zabit. Otomobil. Yerlere oturup tutunuyorum. sıkıştırdılar yine imza koymadı. Karakol orada imiş. Kaybolursak gece bizi kurtlar da yer. Öyle kızdım ki.Rusya'ya gidinceye kadar vekil olduğu iktisat Vekâletine uğramamıştı. duman fıskiyesi. Bir eseri yoktur. kâtip. Ortada saç bir soba. Yanımızda bir otomobil. Aşağıda bir Jandarma Karakolu varmış. Mevkii de müsait idi. yol görünmüyor. Eldivenin hiç faydası yok. O hiç cevap vermedi. delik. sarı. Ben artık canımdan bıkmışım. ÇİLELİ YOLCULUK Sivas ve Erzincan. elbise ile yattım.

size imdat yollarım dedim. Arabalar kara dayandı kaldı. Bekledim. Yusuf Kemâl'e pek canım sıkıldı. Burası bu dağın tepesi imiş. «Tamam ' mıyız? Hele toplanın» dedim. Ben gidiyo-rum. civar köylerden Jandarma vasıtasiyle elli adet amele toplayıp şevketsin. Lâkin onu takdir daha doğrudur. Herkes geldi.Buradan da yola çıktık. Düşündüm.ıU5 verdirin. Geçmek mümkün değil. «Reis gelsin diyor» demişler. Yusuf Kemâl «Hayır. Yusuf Kemâl'e dönüp. Yemin etti. «Bana Reis Bey burada kalıp her ne pahasına olursa olsun ayrılmamaklığımı emretti. Toplandık. zifiri karanlıkta karakola girdiler: Akıl ettim. sanki hiç açılmamış gibi olur». Yahut amele çıkarıp yolu açtırmak. «Aman! »dedik.Aferin Reis bu mu. Mehmet Ali orada duruyormuş. Tepede bir Jandarma Karakolu varrmş..Bir fenerimiz olmalı idi. inanmak istemedim. Ben öndeyim. açılan yolu örter. Bu mevsimde geçilmez. Dinlenmiştim. Bir takım ona gitti. Hemen fenerlerle iki takım adam yolladım. Ya bazı yerde kar pek çok ta boyumca batarsam çıkmak mümkün olmaz. Dedi ki: «Yarım saat evvel açtırdım. Ava hepsi birden saldırır. Ortalık bi-' raz kararmış. imkânsız şey. Evvelâ «Hızır gibi yetiştin». Yürüdüm. «Gidemem» dedi. Oraya kadar hiç kar yoktu. Maiyetinden birini ölüme hem de hiç lüzumsuz terkediyor. Bu esnada kurtlar açtı. O kadar ki. Belâlı Geçit. Rüzgâr yerdeki karları savunuyor. Bu tehlike. fedakârlık ve disiplinine şaştım. karakola varmak mümkün olur. Bu akşam onu kurt yer veya donar. burası böyledir.Arabaların atlarını alıp bavulları yükletmişler. dedim. kalmak tehlikesinden pek azdır. yerlerdeki karları bir kısmım toz duman edip havaya savuruyor. Yalılara bindik. Soğukda ve karda yürümek inşam pek yoruyor. Sürü ile gezerler. Tam bu esnada Karakol tarafından bir süvari göründü. Kimi eşyayı da amele omuzlamış. Kar yağmıyor fakat bazen bir sağnak geliyor. Her yer ak pak kar. o da görünmüyor. Bir yere geldik ki. Birde kurt baskınına uğrarsak.. Artık iyice karanlık olmuştu. Atını bana verdi. Dediler ki. Atı ve diğer oradaki amele ve jandarmayı da yolladım. nihayet pek yoruldum. in cin hiç bir şey yok. Ne yapacağız?!. Hızır mısın be adam? Biz deki sevinci görmeli. Sade kendini düşünüyor. Kar diz boyunda. Ben ileride idim. O da geldi. Derhal bir bora eser. Ben gece burada kalınmaz.Karakola varır.. burada kalacağız» dedi. Diğer Akba. başka yerdeki karları alır. Çırçıplak. Ata Yusuf Kemâl'i bindirmişler. Karakolun bir kilometre kadar uzakta olduğunu söyledi. ağaç falan yok. Bir nefer dedi ki: «Bir efendi arabada oturuyor. ortalık da kararıyor. Gece hepimiz değilse bile bir kaçımız mutlaka donup ölürüz. ilerlemek mümkün değil. Gitmeye karar verdim. Pek takdir ettim. Bir ışığımız da yok. dedim. Kaldı. Disiplinin bu kadarı galiba ahmaklıktır. Arkasında kürklü bir sürü amele geldi. Alıklaşma devresi geçince bir kısmı geceyi orada arabalarda geçirmemizi söylediler. Muhit dağlar ve aralarında dereler. Meğerse tipi başka şeymiş. Jandarma zabiti imiş. Ben tipiyi havadan şiddetli rüzgârla kar yağması zannederdim. Direkleri takib ediyoruz. Bereket versin güneş yok. Ümitsizleştim. Ufka kadar her taraftan böyle. 116 işin fecaatine bak!. Harb-i Umumîde Kafkas Cephesi Karargâhı olarak şöhret alan Suşehrine geldik. Çardaklı. artık otomobil sevdasından vaz geçtik. «Ben geliyorum» dedi. Bu bir müthiş hodpesentliktir. Doğrusu bu tedbirsizlik-ti. Burada gördük. Düşündüm. Askerlerden orayı bilen varmış. dirayetin? Zavallıyı hangi düşünme ile ve ne tedbir diye bu emirle oraya mıhladın. Bir de o olsaydı tamamdı. kâh rüzgârın aksi istikametine dönüp soluk almağa mecbur oluyorum. Kimse de lâfa takat yok. Bunu kaybetmem. her taraf bembeyaz kar.» Çardaklının tepesine yaklaştık. Baktım telgraf direkleri var. binlerce masum askerleri burada kurşuna dizmişti. Sonra «yolu yine açtırınız?» dedim. Bu güvendiğim şey. Büyük kafile. Sordum. Göz görür iken vakit kaybetmeden bu direkleri takip ederek gitmeli. Ve ne dedikse olmadı. fakat artık . Herkes somurttu durdu. Akşam. Demek benim arkamdan gelmeye karar verdiği zaman o zavallıya da bu emri vermiş. Valiye emir . Arkadaşlar için «Aman bunları nakledin»de-dim Atla Karakol'a gittim. Direkler var. Sonra öğrendik ki. hakikaten öyle imiş. Bizimle beraber olan Baku mümessilliği kâtibi. tamamdır. geldi. Yine yürüdük. «Çardaklı tepesinde kar ve tipi vardır. Yüzmetre kadar gittim. Arkamdan Yusuf Kemâl bağırdı.» «Hadi!» dedik. Terledim ve yoruldum. kar gözlere dokunmuyor. öğrendik. bir de şefre kâtibi Mehmet Ali yok. insanın nefisini tıkıyor. Hem de şu gencin terbiye. Kumandan Vehib Paşa.

«illâ getirsinler» dedi. burası bir çok defa gazi imiş. Yerimiz pek yüksek yer. Sade ayağımın ucuna bakıyorum. ondan sonra bizimkinden alçak bir takım dağlar var. Yâni muhtelif renkler. kol ve bacaklarını karla ovdum. aman yıkılacağım. Görüyordum. Bir yere bakamaz oldum.keyifli zannederken. öylece kalmış. Bundan dolayı yürümek. amele. «Canım. Kucağında tutuyormuş. sade bu adam sallana sallana yürüyordu. Bana nazlı bir ha-nım evlâdı. Doğrusu Yusuf \ Kemâl bu buhranda da egoist ve tedbirsiz bir insan olduğunu iyice ispat etmiştir. vücudumuz yumuşadı. Demek bu adamlar ski ve emsali kar âletlerini kendilerine 117 mahsus bir tarzda biliyorlar.dedim. Dışarı çıktım. şifre. başımıza yeniden iş çıktı. Her arkadaş diğerine yardım ediyor. Bu süratle bu mıntakayı geçtik. Böylece bu karakola sığınabildiğimize bin şükür ettik. Baku kâtibi trende. Amelenin parasını biz verdik. Sustu. Burası biraz sıcaktı. arabada. heyetin parası vesair mühim şeylerin bulunduğu ufak bavulu o muhafaza ediyordu. yine başım ceketin altında.. Kara batmayan bir baston yaparlar. Yüz metre kadar ilerledim. Artık zavallıya hüsnü muamele ettim. Artık tepem atmış. «Yahu! sen ne miskin. Dış tarafında bir çok kurşun yaraları varmış. Hepside ak. fakat hangi bavulun hangi köşesinde? Bulmak mümkün değil..» Dediler ki: «Onlar karda yürümekte ustadırlar. Kurtuldu. Bavulu kurt yemez. Karakola baktım. her birimiz bir tarafa serildik. Buna Napolyon'un Moskova seferini misâl getirirler. Lâkin pekte yorgunuz. Tıbbiye mektebinde hıfzıssıhha derslerinde gözlerin karda. Ayaklarına kalbur ve ona benzer şeyler bağlarlar. Şimdi Karakolun hikâyelerini. Fena kızıyordum. herifsin be?. Pek keyfimiz kaçtı. . ötesi başaşağı ve karsız imiş. sonra da güneş de doğdu. Biraz da bu otomobile sen dayansan a. [ daima. Maddî ve manevî bitik bir haldeyiz. Hapı yuttuk demek.» işte bu fena!. İki de bir karakolu Dersim eşkıyası başarmış. gözlerin kör olduğunu bilirdim. Karabayıra oto-mobili çıkarırken. Hakikaten harika idi. «Bu karda Dersindiler nasıl bir dağın tepesine gelebilirler? Olamaz.. ilerlemiş bir kalp hastalığı var demek. Ben böyle bir şeyi ta Ankara'da düşünmüş. Yine alâim-i sema. yiyor yatıyor. Herkes deli mi? Yarın erken gider alırlar. ne nazlı. Az zamanda uyuyup gitmişiz. tipide. Bu sefer de Yusuf Kemâl bavulu tutturdu. Sabah erken kalktık. Azarladı-ğıma pişman oldum. Demek bu gece burayı da basabilirler. Fransız askerinin gözü kör oldu derler. demek kurban vermedik. rüzgâr kesilmiş. Birşey dememiş. Diğer takım da Baku kâtibini bulmuşlar. bir adım atmak ta mümkün değil. Bin şükür. Yıllarca evvel okuduğumuz bu şeyi de gözümüzle gördük.. Sordular: «Meselâ bu akşamda basılabilir mi?» Cevap «Hay hay!» ben inanmadım ve dedim ki. bilhassa güneşli havada böyle olduğunu. Kalpte daraban da duyamadım.canıma tak demiş olacak ki. t Kendimizi herşeyden emniyette.» demiştim. bu hal devanı ederse. menkıbelerini anlatıyorlar. Yolculuk. kâh siyah eteğimi tutup elimle gözümün önünde bulunduruyorum. Birden gözümde alâimi semâ hasıl oldu. Biz karanlıkta bu yaraları görememiştik. Bu ise. Bunlar Dersim dağları imiş. müthiş bir egoist tesirini vermişti. onu da tutup atmış. bu dağ başında insanlara acı! Bu bavul. Bir müddet sonra çıkarıp baktım.. beline kadar kara batmış.Dimdik getirdiler.. kimde takat kaldı! Kaç sefer oldu? Bu zifiri karanlıkta. Gece oradan geçecek insan da yoktur ki çalsınlar. Hemen karakolun avlu gibi yerinde vücut.. Önümüzde bir çukurluk. Gözünü açtı. Sonra odaya al-dım. Baktım teneffüs hissedilmiyor. Yürüdük. Şimdi tam lâzım. Zavallı tamamiyle donmuştu. Şosede yürür gibi yürürler. molalarda elini bir işe sürmüyordu. zavallıda pek . siyah gözlük almış idim.. Bu kadar nazlı idin de niye buralara geldin? Annenin kucağında oturaydm. fakat insan halini anlatır. ne hodbin ¦. Başımı ceketimin altına soktum. kar. Şimdi muayenede gördüm ki. berrak bir hava. iş görmemekte hakkı varmış. fakat yine bildiğinden dönmemiş idi. herkes faaliyette ve canı bumuna gelmiş. Uçuşup duruyor. Bizler jandarma. Yalnız bu olsa. Yola çıktık.. insan değil. geldiler. Bir saat kadar da burada sun'î teneffüs ve masaj yaparak uğraştım.. ateş yakmak gibi iş oluyor. Kurşun yarası içinde... Biçâre karanlıkta yolu kaybetmiş. Bu çocuk sade oturuyor.meselâ bavuldan ekmek çıkarmak.Bir kilometre kadar kar içinde gidecekmişiz. Karakol sıcak. bize halinden hiç bahsetme-diydi.

Boğazın ucuna geldik. indim. Boğaz uzun imiş. Bu kadar bilmezdim. Bunlar ise önce öldürüp sonra soyuyorlarmış. Bu fena. Halbuki Anadolu'nun diğer taraf eşkiyası geçidi tutar. Buradaki insanların hikâyesine bakmaya lüzum yok. bir sıra dizildiler. sonra soymak imiş. Köyleri de yakmışlar. Gidip gördüm.. Harb-i Umumi sonunda Rus ordusu Bayburt. silindir şapka giyeceklerine o paraları. cin yok. Erzincan taraflarından çekilirken Rus Ordusu'n-daki Ermeniler müthiş katliâmlar ve emsalini yapmışlardır. Ovadayız. Yüreğimin yağı da beraber aktı. Fecidir.. buralarda olmuş olsa gerektir. evlerinin önünde oynarlarmış. Cidden kan ağlatıcı bir manzara görülüyor. Bir gece de boğazda yatmak lazımmış.. Bize ise hilkat herşeyi bir arada vermiş. fakat başka yolcular bunu yapamaz. Gittim. Erzincan'da yeniden bir jandarma zabit ve çavuşu kumandasında on kişilik jandarma kuvveti vermişlerdi. efendim» dedi. Konak yeri var. Bunun dehşeti coğrafi teşekkülünde değil. kükürtlüdür. önümüzde bir geçit daha var. Mustafa Kemâl danslara revaç vereceğine. inekleri. Tabiat şurada bol akan bir banyo suyu ile mideler için mükemmel bir sofra suyu olan kalevî suyu yan yana koymuş. yel gibi akan bir su. Bakalım. Bir ukbe. Bu suretle yolcu varsa çan sesine giderek yolu kaybetmezlermiş. Hazırlandık. Biraz ötede bir de yerden kaynayan bir su var. Geceyi geçirdik. Nadiren bu harabelerde de dumanlar görüyoruz. Askeri kırılmıştır. Dediler: «Ağaçları da söküp yakmışlardır. fakat kükürtü çok az.» Artık. Birçok gün sürermiş. Elli amele tuttuk. buralarda pek bir ağaç da yok. Bunu söyliyen şey. Hareket edip. ne kadar zamanda!: Bunlara sorunuz. soyar. Kükürt kokan. Ksenfo'nun meşhur seferleri. Sağ kalan bir iki aile şimdi gelmiş. Fransa'nın Dix-les-Bains banyoları meşhurdur. Biz Türkiye'nin fevkalâde bir heyetiyiz. Çocukları. keyfiyetçe sıfır bir şehir. Reisliğine pek sahip olmak isteyen Yusuf Kemâl.. çanlar konmuştur. Bu eş-kiyanın fenalığı. Muhafızlarımızı değiştirmişler.Bu dağlar eski tarihte meşhurdurlar. yani kemiyetçe.. Daha doğrusu çörden çöpten bir büyük köy. Ve anlaşılıyor ki bir müddet evvel buralar mamur imiş. Buz gi118 bi tattım. Çardaklı vakasından beri hiçbir şeye karışamıyordu. Yapılarda çanları çalarlar -mış. boğaza gireceğiz. Hep hayret ettik. Üç buçuk ahşap evmiş. sizi bize muhafız diye . kanlı. Bu sayede kurbansız geçtik. delikanlıları. Zabit ve neferler. böyle işlere sarfetse ya!. ateş yakıp ısıtırlar. En taş yüreklileri ağlatır. melerlermiş. mühim bir iştir. Gazı bol. fakat çırçıplak. «Beğ»'i kaldırıp «Bay» koyacağına biraz bu yolcuları düşünse ya!. müdafaa görmezse cana kıymaz. ERZİNCAN OVALARINDA Erzincan ovalarına düştük.. idare üstüme kalmışü. Sordum. çaylar da var. bir belâ-yı berzah imiş. Demek her yıl buralarda nice vatan evlâdı mahvolup gitmektedir. Tuhaf. Evler varmış. pusu arkasından yolcuyu evvelâ vurmak. Boşuna akıp giden şu suya baktıkça baktım. On adım kadar yoldan öteye ilerledim. Gördüm. Artık Ermeni tahribatını görüyoruz. Kars'a kadar iki geceyi böyle viraneler arasından geçiyoruz. Erzincan şehrini de birşey zannederdim. vatanımız ne zavallı harap topraklarmış!.. harareti de azdır. in. Viranade baykuştan başka bir şey değil. Zabit: «Bize müsaade. Koca ova. Henüz bir kulübe bi•¦ le yok. Ermeni faciaları. Sade kalevî suyu var. Hükümet jandarmasını bizim için harekete geçirdi. yıkık duvarlardan biraz örüp üstünü toprakla örtmüş. Buralar geniş ovalar. Düşündüm.. Elimi soktum. O zamana göre şu iş insanî. Pontus Kralı Midad ve Romalılar zamanında burada kulübeler yapılmış. kalevî bir su. Daha neler var?!. zehirli hikâyeler. erkek ve çocuk kesmişler. kızları varmış. Ermeniler ahaliyi kadın. i Ne nimet? Avruya'da böyle şey bulmak mümkün değildir. Fakat istifade ettiğimiz yok. Dersim eşkiyasında. Teessüf ile söyliyelim ki. İlerledik. Acıdım. Suyu. Fare gibi bu deliğe gireceğiz. Şehre geldik. bizim elimizde hâlâ buralara bu kadar iptidaî olsun bir tesisat konamamıştır. Adı Sansa Boğazı. Bağırır. koyunları varmış. Yolun kenarında bir su şarıltısı duydum.Imar edilse bir kaç «Mısır» yapar. dumanı çıkan. «Davranma» d«f.. ikide bir gördüğümüz ¦ birçok yıkık duvarlardan mürekkep viraneler. Canı dişe alıp buna da gireceğiz. ocaklarından duman tütermiş. Bunlar Türk köyleri imiş. Köy bununla mı eski haline gelecek. içine girmiş..Dedim: «Ayol. Burası imar edilse ne mükemmel bir su şehri olurdu.

Demek bu rehberin fırçası. Dedim: «Hamid bu olur mu?» «Siktir et.» iş anlaşıldı. asker nizamına tabisiniz» dedim. Ordu yüz bin kişilik en dinç ve en seçme bir ordu imiş. esnaf. bunlar âdi heriflerdir» dedi. Bir gün evden çıktım. Biz demek canımızı bedava buduk. Fakat valinin adı üstünde. Ayaklarını masanın üstüne uzatmış. Camiin bu hali pek acınacak birşeydi. Kumandan. Hükümete sordum. Bir milletin başına böyle ehliyetsiz. Bu cevap hep «Evet» dir. Siktir!» dedi. Bunun üzerine kumandayı kendi deruhte edip. dinsizlerin gelmesiyle olurmuş. Soğanlı dağında hepsi donmuş. Hele bir müzeyi gezmek için çok zorlandım. Sandalyesinin yanına oturttu. eşraf ve emsali halk ile görüştük. Baktım. Eşraf. «Pekiyi. hücum yapılmaz. Ancak yine herkes Palavracı Kâzım'in hırsızlığını söyledi. gösterir bir ibret ve ders. Ve rivayete göre bunlar da hadsiz hesapsızdı. Biz 119 £ o '60 H I—I I j S fe-i 4 <N t» İ <N içinde mücessem taştan koçbaşı resimleri var. kazık olmuş. Belediye Reisi vasıtasiyle üç beş koyun aldırıp kavurma yaptırdı. Yusuf Kemâl Erzurum'da süt dökmüş kedi gibi. yolu tıkanmıştır. Usulca Kimdir!? dedim. Allah'a bin şükür. Yokturdan başka cevap alamadım. Celâl Arif meselesini sordum. Bu olmaz şey. askeri hücum ettirmiş. Herkes namusundan bahsetti. Çünkü emir öyledir. Buraya giren sağlam çıkmaz. Şişman. redingotu daralmış. Odasına girdim. Bu muameleye hayret içinde kaldım. redingotlu. Enver Paşa'nın Sarıkamış hücum emrini. Bunları gözüyle görmüş. Mektupçu bir kâğıt sundu. Parayı . Düşündüm. Beni görünce «Gel ulan Doktor» dedi. Beş on kişilik saçma birşey olduğunu öğrendik. Ermeniler kaçar iken bu caminin çinilerini söküp götürmüşler. Enver'in tek basma kaçışım hikâye etti. Israr ettim. SARIKAMIŞ'TA DONAN ONBÎNLER Eski ve yeni Rus istilâ harplerine dair bazı hikâyeler söylediler. tehditle götürmekte bir fayda yoktur. Vazifeniz asıl bu boğazı geçirtmektir. Hem de mert adamlardır. böyle lâflar heriflere vız. Erzurum ahalisi insana canlı bir insan olduğu hissini veriyor. Sonra ben bu çinilerin peşine düştüm. Vali yine aynı vaziyette. Biri kendini tutamadı.verdiler. bütün halkı kamilen ve şiddetle komünizmin aleyhinde bulduk. oraya gelmiş. Biri de. Burada iyi bir iş yaptı. galiba Hoca Raif Efendi idi. Karabekir hakkındaki Celâl Arifin it. Bu rezalettir. demiş. iliklenince potlar yaptı. Vali okudu ve pür hiddet «Böyle boktan şey olmaz. nasıl olur siz emir kulusunuz. «Mektupçu» dedi. Bize çok şeyler hikâye ettiler.» «Öyle amma döneceğiz» dediler. Bir türlü gezdirmediler. Tif' lis'te olduğu zannediliyordu.. Enver. Erzurum istihkâmlarını gezdik. Buna çok sevindim. Hükümet konağım da yakmışlar. Bu da hüngür hüngür ağlanacak bir hikâye.' hamlarını sordum. sandalyesinde yarı yatar gibi. Askersiniz. Ve kâğıdı da avucunda suyunu çıkarıyor gibi sıkıp buruşturup adamın suratına attı. Tüccardırlar. madem öyle. böyle bir kuvveti zorla. Erkân-ı harp olan Alman dahi öyle demiş. dedi: «Efendi! Biz canımızı bedava bulmadık. Orada müzeleri dolaştım. Belediye reisi. bütün askerlerin donup. Sade onbaşı «Efendim ben sizinle geleceğim. Eşrafın dedikleri bunlardı. bir çuval badem ve dut kurusu aldı. Keza bir iki çuval pirinç.. Zavallı mektupçu yere düşen kâğıdı alıp bir de kandilli temenna edip çıktı. Ve kımıldamadı. Zabitten itibaren birer birer «Dönmek istiyor musun?»diye sordum. Hamid'i görmeğe hükümete gittim. nasıl olsa gireceğiz. Yanına vardım. Bu belâ gelse Erzurum'dan doğru gelecekti. kelli felli biri önünü ilikliyerek içeri girdi. Varsın geri dönsünler. hücum emri vermiş. Hoş beş derken. O milleti nasıl ve bedavadan pırasa gibi doğratı-yorlarmış.

Bu aralık mebuslardan Soysalh tsmail Suphi. «Hayır. notlar aldık. Bu şimendifer sağlam bir şey değil. Bereket versin evler kaim duvarlı. şişmanca. Hepimiz kibirliyiz-dir. Erzurum'da şiddetli idi. Dosyaları verdi. Kendisi galiba musikî ile de bir derece ünsiyette. Soğuk. sonra güftesini gördük. KARS Sarıkamış'a geldik.. hem bir soba üç dört odayı birden ısıtıyor. telefat veriyormuş. ilâh. Bir sabahleyin. Bizim arkadaşlar «Gidelim!» dediler. sigara. Bizim zamanımızdan kalma eski Kars da duruyor. Yenir şey değildi. Keski memleketimizin her tarafına tamim edilse. Kavurmayı soğanla suda pişiri122 yordu.yarı yarıya verdik. der. Karabekir bestelemiş. Su sobalar çok iyi şeyler. Moskova'da neferlerden biri de aşçı çıktı. Yerine bir nevi darı veriyorlardı.. ecel beşiği. Eşkıya değil amma. Kars'ta Ruslar düzlükte Avrupa şehri gibi yeni bir şehir meydana getirmişler. Amma bizde işte böyle. O halde güftesini başkasına yaptırmalıydı. Her taraf güzel ağaçlar. Daha iyiydi. KAZIM KARABEKlR Karabekir'i ilk görüyordum. Rusya'ya girebiliriz. Demek şiir nedir bilmiyor. Ayıp değildir ki. Zabitler. kimin ne fikirde bulunduğunu. Bir kısmım ben. öğrenmek lâzımdır. onları toplamış. Bir yere geldik. Ekmeksiz kaldık. Güzel bir beste. Yoksa Rusya'da açlıktan bir deri bir kemik kalacağmız şüphesizdi. Orada Rüştü Paşa'nın (izmir'de asıldı). küçük küçük binalardan mürekkeptir. sekiz on günden evvel gidemeyiz. Ne yapalım? Buna da bile bile bindik. yemekleri sıcak olarak muhafaza etmek içindir. onu idare eden şahsi123 yetlerinin mahiyetini. Evvelce Moskova'nın halini görmüş olan Yusuf Kemâl bu işi çok iyi yaptı. Yüzü güzel ve sevimli. Yetimhaneler yapmış. işte bu mükemmel ormandır ki. Rusya'da bir iş görebilmek için Rusya'nın vaziyetini. Besim Atalay. Modeli oradan almalı. kimin kimden nüfuslu olduğunu. yanaklarında sıhhat alâmeti vardı.. Bizi boyamadılar. Doğrusu büyük hizmettir. Yalnız bir kusur etti. Hem az odun yakıyor. Ne vezin ne kafiye gibi en iptidaî unsurlar bile yok. Belçikalılar bu Rus sobasını isl-âh ve tekemmül ettirmişler. Erzurum'dan Sarıkamış'a Rusların Harb-i Umumi'de yaptıkları ince hat. Şiir değil. Erzurum'da gördük ki. ikisi arasında büyük bir zıddiyet var. Hiç bilmezdim. Bunlar tetkik heyeti imiş. Erzurum'un mahrukat ve kerestesini veriyor. istedim. Neyse kavurma ile pilâva kuvvet verdik. Soğanlı dağlarından gidiyor. Bunlar bize Moskova'da o açlıkta kudret gibi oldu. Erzurumlular Kayserililer gibi değilmiş. Onlara baba olmuş. Her evde yerli ve bina yapılırken duvara yapılmış koca soba var. Bu şimendifer ile rahat rahat ve ölüm kaygusu olmaksızın Kars'a geldik.. Bu esnada istihkâmları da gezdik. Tabakları da ısıtır. bir kısmını Yusuf Kemâl tetkik edip. bir de akşam odun atmak kâfi. Manâda da bir yükseklik. güzergâhı da çok arızalı. Vagona girince insan villâya girdim zannediyor. Ruslar simsiyah ve adam başına yarım dilim bir ekmek veriyorlardı. Şimendifer ile gittik. Sordum. Taze et gibi oluyordu.. fakat görmeyeydim. Karabekir'i gördük. Kars'ın elimize geçmesine olan manevrayı da bize istihkâmın tepesinden gösterip anlattılar. Razı oldular. Bundan sonradır ki. Güzel bir hava idi. Bunun için Şark cephesi kumandanlığının bu babtaki dosyasını tetkik edeceğiz. Asker bizi istikbal ederken bir hava çaldı. Orta boyludan biraz daha kısa. Bu adam meğerse içki. Herkes küçük dağları ben yarattım. Bir iki çuval un almadı. Bunlar tuğladan yapılmıştır. Biraz çamur ve güzel köşkler var. bir şey yok. Bu adam tahsil ve terbiye işini seviyor. dedim. Sobaların yukarı kısmında bir yerde var ki. Ali Fuad bizi Kars'ta bekliyordu. ikide bir devrilip. Burada Ruslar'm geniş şimeniöfcri var. okutmuş. . O da her vakit yoktu. kârgir ve pencereler iki katlıdır. Kıt'al arı var. Tevfik Rüştü geldiler. Rus şimendiferi pek geniştir. Rusya'da ilmî tetkikat yapacaklar imiş. Bizden sonra intihap edilip gönderilmişler. Gördüm. arasından Kars Suyu geçen iki dik tepenin böğürlerine yayılmış. Birleştik. Gayet güzel kavurma yaptırmışlar. Kâzım Karabekir yetim çocuklar ile çok uğraşmış. Bu iş on gün kadar sürdü. Bizim Kars. Avrupa'da o kadar geniş şimendifer yoktur. Kars'ta daha müthiş bir soğuk bulduk.

Kendisine sahihten muahede yapabileceğimizi ve bu babtaki haberinin mevsuk olup olmadığım sordum. Türlü sözler ile bunlara hakaret etmiş. Disiplin. birinin diğerinden eksiği yok. Asker milleti siyaset denilen şeyin yanına asla yanaştırılmamahdır. azametli oluyorlar. sivilleri iyi bir surette yetiştirmek herhalde münasip ve lâzımdır. Türk ordusu Almanlar tarafından terbiye edildi. siyasî ve diplomatik bir işi yapacak mı. «Tam yerinden haberim var» dedi. MİLİTARİZM BÎR MİLLETİN YIKIMIDIR Bu hal sade bizde değil. bizim yeniçerilerin yaptıkları malûm. Fuhuştan eseri yokmuş. itimad-ı nefs veriyor. bunları bir motora koyup biraz uzağa götürmüş. Erzurum'dan itibaren Trabzon'a kadar merhale merhaleahali toplanıp bunların yüzüne tükürmüş. Yâni zabiti sivriltmezler.Katilleri meydana çıkarttırmak için pek uğraştılar. bütün milletlerde askerlere mahsus bir illettir. evvelâ mükemmel istihbarat yapmalıdır. Her biri kendinden başkasını beğenmez kurum ve çalım sahibidir. Bu dahi onlarda umumî bir sıfat gibi mevcut ve aynı derecede. para ve silâh dilenmeye giderken bu iş fena bir şeydi. orduyu ihtilâlden kurtarmış. Yalnız şunu söyliyeyim ki. şüphesiz bir surette müreccah iseler de böyle yapılacağına. Nitekim Kars'tan itibaren istihbarata başlamıştım. Nihayet Trabzon'da Kâhya. Dosyalarda iyice malûmat bulduk. Ruslar. vakayı haber aldılar. Yalnız bu tablo içinde bir şey bariz bir surette dikkate çarpıyordu. hukuk-u esasiye âlimleri. Çok iyi bir görüş. Ankara'da Rusya hakkında hiçbir haber yoktu. çok talihli adammışsın. iyi bir usuldür. Muvaffakiyetin temel taşıdır. Suphi'nin yanında bir Rus kadın da varmış. İsviçre'de orduyu adeta milis tarzına benzer bir hale koymuşlardır. Bu güzel bir haberdir. Şaşılacak şey. yağlı memuriyetlere geçiyorlar. filozoflar bu sebepledir ki. Kendi kendime «Demek Ruslar muahede yapmağa razıdırlar. Bu suretle Alman usulleri. kafamız boş. amma. Çünkü Yusuf Kemâl. Heyet-i Vekile bize bir talimat bile vermemişti. istanbul'dan tanırdım. Hiç olmazsa neticeyi elde ettikten sonra yapmak dirayetini gösterseler idi. Bana: «Seni şimdiden tebrik ederim. bizi çok tenvir etti. Yapamadı. Meşrutiyetten beri de bizde yine ihtilâllerin başında asker. Giderken de elimiz. Bu sebeple onlara. MUSTAFA SUPHİ NASIL ÖLDÜRÜLDÜ? Suphi ve arkadaşları gitti. Roma'nın Protoryenler'inin. Bu Kethüda'yı tanırım. Hepsini de öldürüp denize atmış.kahve dahi içmemiş. Deli Hamid ise komünistliğe müthiş düşman. Bundan da istibdat ve müstebit doğuyor. sivillerimizde asla yoktur. metodları girdi. . Çalımı da pek severler. evvelce gitti. istihbarat böyle işlerde ve her işte en mühim bir şeydir.» dedi. Bu aralık Mustafa Suphi ve arkadaşları olarak 14 kişi Rusya'dan Kars'a geldiler. emirlerin derhal icrası usulü onlara kendilerini bir şey zanettiriyor. 124 Henüz Rusya hakkında hiç malûmatımız yoktur. Ona hakaret edilse. Olmadı. îttihatçılar'a muhalif idi. Ve bunun önüne geçilmesi için çareler aramışlardır. Bu da militarizmi millî uvziyetin ciğerine kadar sokuyor demektir. Zabitlerimiz intizam ve nizam altında çalışır. bunlar ihtilâlin muvaffakiyetinden sonra da büyük mevkilerin üstüne çöküyorlar. «Militarizm bir milletin yıkımıdır» demişler. Zaar her şeyi halleden kılınan kendi ellerinde olması onlara gurur. Trabzon'un kabadayısı idi. Tuhaf hepsi azametli. Komünist propagandası yapacaklarmış. Karabekir de aklını başına almış. Bunlar bu sanatın terbiyesiyledir ki. Moskova'da bize bir düziye söylendiler . Hükümetin de hiç bir dosyası yoktu. ben buna çok ehemmiyet veriyordum. İstedikçe istemekte mahzur yoktur» dedim. Mim koydum. beni buldu. Suphi'yi. Ruslar kendilerine para ve mücevherat da vermişler. yola çıkmıştık. bunu yaptıran kısmen hükümet idi. Moskova'ya muahede yapmaya. Azametli. Biz de Rusya'ya geçtik. Şimdiye kadar ben bizim asker takımıyla bu kadar temasta bulunmamıştım. Terbiyeli. tehlikeli bir maddedir. kâfi değildi. Türkiye'ye gidiyorlar. Bolşevik aleyhinde. Suphi. Millî hareket esnasında hemen hepsini gördüm ve görüyorum. bu mühim tefavvük. Bu mülâhaza iledir ki. Tafsilâta girmeyelim. Görüşmesi de nâzik. Bilhassa Deli Hamid'in çok parmağı vardır. Bu sahada da halkta komünistlik aleyhine şiddetli bir aksülâmel hâsıl olmuş olduğunu görüyorduk. Askerlikte de böyle. hattâ genç birkız gibi de utangaç. Pek doğrudur. İnsan. Bomba gibi patlayıcı. keza general rütbesini lâğvetmişlerdir. Bu şeref sırf sana ait olacak. Muahede yapacaksınız.

iki kardeş düşman. Sen niye göremiyorsun? diyorum. bu muahede. MEDİVANİ Moskova'dan gelen «Medivanî» de Kars'a vasıl oldu. Ermenistan'a girmiş.Vazifelerin en mukaddesi millîdir. Demek muahede olacak. Rusya'dan dönüşümde bana ikram da etti. yine biraz kırıyormuş. bütün kabine azası iran'a kaçmış. Suphi. Bunun sererine fener alayı bile tertip ettirmiştir. Bu ne demek? Manâsını bir türlü anlıyamadım. Kardeşi general olup Ankara'da Gürcü Menşevik ve millî hükümetinin sefiri.. Daha tetkikat lâzım.. Bunlar Taşnak komitesi reisleridir. Uyandım.. 125 Gürcü.. Ancak üç dört yıl sonradır ki. Ben bunları işittiğim vakit daha henüz kimse Stalin'in diktatör olduğunu. Tiflis'e doğru gidiyoruz.. Moskova tarafından Ankara'ya gidiyor.. tamamiyle Azerî Türkler ile meskûndur ve ti-caretgâhtır.. Bakalım onu katledenler ne olacak?. Trene bindik. KARABAĞ Bu esnada Gürcü Cumhuriyeti var. Rusya'yı onun idare ettiğini bilmiyordu. Harbiye Nazırı «Derminpasyan». İyi bir bina. Taş-nak Ermeni Hükümeti yerinde tutunamayıp düşmüş. Moskova'dan ta Kırım'a ve Kafkasya'ya kadar binlerce şehir ve yerlerin adını böyle değiştirmişlerdir. İri şişman. Neyse malûmat aldık. Gece oldu. kabine reisi Hadis-yan. Katil katlolunur. Bir müddet sonra meçhul bir katil tarafından öldürülmüştü. ilâh.. Bu hükümeti idare edenler Menşevik Gürcüler. Stalin de Gürcü'dür. Su testisi su yolunda kırılır.. Yine koç gibi bir baş vuruyor. Bu adama sordum.» dedi. yine geri gidiyor. kestiği kestikti. Ermeni ahalinin hali perişan. Vurduran Trabzon askeri kumandanıdır. O soğukta bir çok adamın ayağı çıplak dolaştığını hattâ bir takım insanların çıplak olup vücudlarına bir çuval örtmüş olduklarını gördüm. Bana birşey söyledi ki mühimdi: «Eğer bir güçlüğe uğrarsanız. Tiflis'e geldik. Medivanî'nin şu küçük sözleri Şark Cephesi dosyalarındaki yüzlerce vesikaların topundan mühimdir. bir kıyamettir koptu. ne görmüştüm. Böyle böyle delikten de geçtik. Gümrü'de hâlâ bizden bir ufak müfreze asker var. îyi haber. Üs-tünekorku da caba. Yusuf Kemâl «Ne diyorlar?» diye bana soruyor. NAHClVAN. Nazım. Asla. Yüzleri de kaşeksi halini almıştı. GÜMRÜ Trene bindik. Tren duruyor. O esnada astığı astık. Enver lehinde Trabzon'da tertibat yapmış. Birşey yok. 126 TİFLİS. Bize mağlûp olunca diğer taraftan bir Rus ordusu da gelmiş. öyle bir iki söze kanıvermek felâkettir.Vaktiyle Ruslar zabtedince buraya Alek-sandrapol adını koymuşlar. En iyi otele indirdiler. Ruslar bu eski Türk şehrini imâr edip güzel bir hale koymuşlar.. Önündeki cadde geniş ve güzel..Kayıkçılar kâhyası idi. Bizi misafir ettiler. Sanki vagonların üstlerini söküyorlar. Sebebi Enver. Vazife böyle olur.. Stalin'in muahede yapmak fikrinde ve isterse yapacak kadar kuvvet ve nüfuz sahibi olup olmadığını sordum. dünya bunu öğrenmiştir. katlolundu. fakat inanalım mı? Diplomatlık bu. Bir şeye inanmak için çok vesikaya istinad etmeli. Bizim coğrafyacılar eski Türk adlarını bulup haritalarını yapmalıdır. Üzerine bir fonüküler ile çıkılan ve altında bir yaya tüneli de olan dağ onların karşısında görülüyor. Bu tarafta kükürtlü sular ile güzel banyolar da yapılmış . Ermenistan Moskova'ya merbut Bolşevik bir cumhuriyet oldu. treni geçirmiyormuş. ilâh. Meğerse bir tünele girmişiz. Tren bir vuruyor. Ermeniler'den de korkuyoruz. Mustafa Kemal'in emri tertibiyle yapılmıştır. Gayet nasyonalist bir hükümet. Şehrin dörtte biri ise Şeytanpazarı adında olup. Kendisi ise Bolşevik ve Rusya'nın mümessili.» Buna büyük bir mim koydum. Istiyebildiğin kadar iste. bir kısmını kırıyor. Yaşa!» diye bağırtmış. Sta-lin'e müracaat ediniz. Zengin de olmuştu. Kâhya da katildi. Gece yarısı bir müthiş tarraka. Ba-tum'a gelip Türkiye'ye geçmek istedikleri zaman.. Bu da «Muahede yapmağa muvaffak olacaksınız. O da her şubede bu suretledir. Böyle şey de ne işitmiş. Uyuduk. Medi-vanî'ye göre Bolşevik recüllerinin en nufuzlusudur. alınacak. «Enver Paşa.» dedi. Dedi: «O istiyor ve o istedi mi yapar. Ve komite sandığından yeyip içerler. güzel biri. Bu düşüş Taşnaklar'm düşüşü demekti. Şehiri gezdik. Bize suikast yapmaları mümkün. fakat uyku da gitti. Tünelin üst kısmında stalâktit halinde o kadar buz olmuş ki. yine yürüyor. Yerine Komünist Ermeniler geçtiler. Gümrü'ye geldik. Kâhya. Hele hayale kapılmıyalım.. Hâlâ Paris'te o komiteyi idare ederler.

Bunların içinde Haydar Bomakof adında biri var. Çok şarap içiyorlar. Yahudi gibi her yerde murabahacıdır. Gittim.. hükümet satıyordu. Burada toplanmışlar. onu da kendi içer. şampanya aldırdı. içlerinde mercimek tanesi kadar buzlar hasıl olmuş. içip dans ediyorlar.bu iki millete mahsustur. Bu gazetelerin en meşhuru «Molla Nasreddin» (bizim Nasredin Hoca) adındaki mizahî gazetedir ki. Adı Ramişolli. Bu camiin içi . Türkler'le Ermeni arasındaki düşmanlık. Eğer tetkikat. Müslüman Gürcü denen Acarlar meselesini de bunları Acaristan'dan kaldırıp. bunları bilemez ve yapamazdık. Tiflis'in cenubunda da Borcalı denilen halis Türkler var. Ticaret ellerinde. Köyler biner. Çocukların başlan açık. Galiba sekiz on sandık idi. Ermeni de hicrete mecbur olup gidiyor. Bu sebeple de Nahcivan'ı muhtariyetli bir hale koyup Azerbaycan'ın tabiiyeti altına verdik. o adı söyler. dost bir vaziyette. Ermeniler Kafkasya'da bu dağların şimalindeki Rusya'daki Ruslara da aynı şeyi yapmışlar. ileri gelenleri kimi ölmüş. Bulunduğu yeri insafsızca soyar. Yusuf Kemâl de birçok şarap. Bunlar silâhla müdafaa etmişler. Beni ekseriya ağlatır: biri Türk mektep çocukları alayları. iki şey daima bana çok tesir eder. Başka millet yok. ikibiner hanelik. Üzüm yetiştirir. ihtilâl ile birçok mahsul kalmış. şampanya. Asetinler'in ve Çerkesler'in yerlerini almış. gördüm. Bu adam Ermeni meselesini zikrettiğim gibi hallediyor. çok şükür. Nitekim Nahci-van vakalarını Kars'ta dosyalarda görmüştüm. Türkçe ve Türk duygularıyla burada şarkı işitişim beni pek sevindirdi. Mezarı otelimizin karşısındaki dağın öbür yüzündedir. hem Gürcü'den ziyade. Bunlardan da işe yarar bazı malûmat aldım. Tiflis. konyak ve emsali imal ettirirlermiş. diğeri Sünnî müftüsü. sanat sahibi değildir. Tiflis'te iki müftü var: Biri Şii. anber halindedir. Ardahan tarafları da halis Türk. Aşık Ga-rib'in yurdudur. Güftesi ve bestesi pek güzeldi. saçları taralı. Rum da murabahacıdır. hem de zengin. her şeyi nasyonalize ediyor. diğeri asker çocukları. Gürcüler de Ermeniler'in can baş düşmanı. Ermeniler'in mallarını ellerinden alıyor. Bu hal. • 127 Bu sanatsız milleti Ermeniler fahiş faizler ile soyup sovana çevirmiş-lermiş. boka nisbetle tezek. Hattâ Çarlar burada büyük bir fabrika yaptırmışlar. elbiseleri temiz. Şarabı boynuzlara koyup içiyorlar.. Tiflis çarların son devrinde de bir Türk harsı ocağı olmuş. Mektepler açmışlar. Çok nefis şeyler imiş. Gürcüler Ermeniler'i hiç sevmiyorlar. Hiçbir Rus da Ermeni'yi sevmez. Beni bir Türk idadi mektebine götürdüler. Amma. istihbarat yapmasaydık. Tıpaları yarı fırlamış idi. fakatErmeniler birçok köyü yakıp büyük mikyasla katliâmlar da yapmışlar.diğer ahâli Hristiyan Gürcü ve Ermeni'dir. Gürcü hükümeti. ötekilere göre. Gürcü ve Ermeni arasındaki düşmanlığa nisbetle meğerse yağ balmış. Türk ahali bizi camiye davet ettiler. Ermeniler. Çocuklar yetiştirmişler. Gördüm ki. Tuhaf bir şey oluyor. cidden nefistir. Ermeni demez. bana Moskova muahedesinde bir muhtar Acaristan teşkili için maddeler koydurmak fikrini vermiştir. Ermeniler bunlara çok tecavüz etmişler. Şimdi Paris'tedir. Azerbaycan. Burada Türklerden muharrirler. Burası da halis Türk. Ermenistan orayı ve Karabağ'ı istiyor. muallimler yetişmiş. Türk hayatında saz şairleri içtimagânı olmakla meşhurdur. Ondan şarap yapar. bazı haberler veriyorlar. Bizi müftüleri ile beraber karşıladılar. Yolda şişeler donmuş. Sade biraz zürradır. Burada da tetkücata devam ediyorum: Bolşevikler Demirkapı. Ona hakaret ifade eden bir ad takmıştır. Kendimi bir türlü tutamadım. Moskova'da içtik. Asılardan beri birbirini yiyen bu iki mezhep Türkler'i bugün Tiflis'te adeta uyuşmuş. Ağladım. Gürcistan'ın diğer mahallerine serpiştirerek kökünden halletmek istiyor. Bu boynuzlar bizim dervişlerin zefirlerine benziyor. Şarap. kimi Tiflis'e kaçmış. Bu haldeki bir şişeden şarap ve şampanya içmek pek lezzetli oluyor. Şeytan bir başvekil ve dahiliye nazırı var. Bunlar bize geliyorlar. Azerbaycan ile Gürcistan bu sebepten ihtilâfa düşmüş. Aradaki düşmanlığın bir sebebi de bu imiş. İşte bu adamın bu dehşetli fikri ve icraatıdır ki. Şiî hep beraber Şiî camiine gittik. gazeteler çıkarmışlar. Sünnî. Bu millet çalışkan. Gürcüler zevkine düşkün bir millet. Bunlar çarların kavlarını teşkil edermiş. Ermeni. Tuhaftır. Bunları da böyle tarzlar ile halledecek. bu pek az ömür süren cumhuriyetlerin ricali. Şarapları güzeldir. Hocaları çocuklara bir ağızdan millî bir şarkı söyletti. Yakında plânını tatbik edecek Zakagal tarafları da hep Türk.Ermeniler Gürcüler'in.

. kızdırır. Güzel.. kederleri aşikâr görülüyordu. maarif... düşmanlık dostluk değil. Nitekim Moskova'da bir128 gün Çiçerin bana Yusuf Kemâl'in Rusya aleyhinde sözler söylediğini. çıldınyorlar. Birşey öğrenemiyorlar. Mesele kâr. dizimle ittim olmadı. Bunu tarif için iyi Türkçe kelime yok. Bizim reis neler söylüyor. işte bu bir iki gün sonra oldu: Tiflis'te öğrenecek bir şeyimiz . Böyle anlarda derhal insiyatifi alıp işi düzeltmeli. nitekim Gürcüler. Etrafımızda pervane gibi dönüyorlar. çocukların bile bileceği bir hakikat. ticaret ve sanata çalışılma lüzumunu söyledikten sonra Gürcü hükümetinin iyi olduğunu Türkler'i. Hattâ Gürcüler bizim heyetin Moskova'ya gidişinden pek ziyade hoşlanmışlardı. artık o da odur. Tabii böyle bir yere evvelâ pek çok casus gönderilir. Dirseğini dürttüm. Nitekim Ittihatçılar'rn gözdelerinden iken 31 Martta askerin karşısında isyanı medh. Bunlar Yusuf Kemâl'in potunu düzeltmek için idi. Ruslar şark-ı şimaliden biz cenub ve garptan hücum edip Gürcistam zaptedeceğiz. Ruslar ile aramızı açmak istiyorlar ya. impulsif bir adamdır. Yıllarla nik-bette kalarak bunun cezasını çekti. havada bir değişiklik gördü mü hemen dümeni kırar. para dilenmiye gidiyoruz.. Ruslar. istediğini söyletir. Rusya'daki Türkler'e çok iyi baktıklarını söyledim. Başka türlü lâkırdı söylemeleri mümkün olamazdı. Tüylerim ürperdi. Ruslar'dan şikâyet etti. hepsinin ana dili Türkçe olan Türkler olduğunu. Kolayına ilk gidişte muvaffak olamamışlar. heyecana düşürür. Bunu Gürcü hükümeti biliyordu. Yusuf Kemâl'in bu hareketinin saiki sırf onun hilkatidir. Sıra Gürcistan'a gelmişti.Müftünün sözleri mutlaka Gürcü hükümetinin sözleri idi. komünistlikten vazgeçmiş gibi fikirler söylemeğe başlamıştı. Müftü bir nutuk verdi.. Oraya silâh. keza Ruslar'ın da çok iyi insanlar olduğunu. Ne diye aleyhlerine söylersin. Müftünün sözleri hiç şüphesiz onu aldı. Artık mantıkî. Böyle adamı karşısındaki müteessir eder. Ittihatçılar'ı zemmetmiştir. Bu. Tiflis'e girerlerse halin harap olacağını söyledi. Ben söze başlayıp Şiilik ve Sünnîliğin hükmü olmadığını. Yine bocalıyordu. Be adam bize Ruslar lâzım. Fakat Erzurum ve Kars'taki zihniyeti görünce. Oradan çıktık. Baktım Yusuf Kemâl de Ruslar'm aleyhinde söylüyor. Yusuf Kemâl hilkaten pek irritable. O esnada Ruslar Azerbaycan ve Ermenistan'ı almışlar. Orada da Sünnî müftü nutuk söyledi.Telâşları. Bir defa söz dinlendi. aklî. harsında serbest bıraktığını memnuniyetle gördüğümüzü. Yusuf Kemâl de ne haltlar etmiş. dedim ya Yusuf Kemâl gibi söylemek için insan deli olmalı. Bolşevik yapmışlar. Mutlaka adamcağız deli oldu. Bu adam dünyada diplomat olamaz. Bekir Sami Asetin istiklâli ile uğraşmış. zarar veya düşünülmüş bir siyasi tabiye. Bilâkis zarar var. Zannedi-yorlarmış ki. Çünkü çok impulsifdir. impressionnable. Bir vak'a ve sözden âni bir suretle müteessir olur. Yusuf Kemâl'e usulca «Ne halt ettin be? Bu sefer ben nutuk söyliyeceğim» dedim. Hem onların aleyhinde bulunmaktan bize bir kâr yok ki. fakat benim her defasında hemen tashih ettiğimi söyledi. heyecanlı söz söylüyordu. Onların tevehhümü idi. Ruslar'in Gürcistan'da pekçok adamları var. Muhitte bir başkalık. Bütün cemaat ve Şiî müftü de beraber Sünnî camiine vardık.. Şayanı hayret bir şey. Gürcistan'ın zabtına karar vermişler. Şimdi camide müftünün sözlerinden müteessir oldu. Ruslar ile ittifak yapacağız. Sade o vak'anrn tesir ve ilhamı ne ise. Şah Abbas camiidir. Doğrusu çok beyinsizlik idi. Hem de Yusuf Kemâl komünist idi. Yusuf Kemâl'e bu yolda söz söyletecekler ve sırrını almağa çalışacaklar. Bundan fena telâşta idiler. Fransızca tabirleri zikredeceğim. Bu adamlar pek dirayetsiz idiler. Sebebini biraz sonra söyliyeceğim. bundan böyle kardeş gibi geçinilmesi. Nereye. Gürcistan'ın istilâsı için Ruslar'm bize ihtiyacı olur mu? Hem bizi iştirak ettirip de bize avlarından bir parça verirler mi? Böyle bir maksat yoktu. Sırrını alır. Bizim Heyet namına Yusuf Kemâl reis sıfatıyla cevap verdi. niye gidiyoruz. Sözü yine ona bıraksam bu sefer tüy dikecek. mantığı derhal kaybetti.bütün duvar ve direkleri çini yerine aynalarla süslenmiştir. Çiçerin'in bize muahedenin ilk devrelerinde şiddetle saldırması ihtimal Yusuf Kemâl'in bu ve biraz sonra göreceğimiz diğer hatâsından ileri gelmişti. Ve elbet burada casusları vardır. götürdü. Gürcüler ise Ruslar ile aramızı bozmak istiyorlardı. Aklı.. hiçbir şeyi yoktur. Bu vaziyette burada Ruslar aleyhine bir şey söylenir mi? Mutlaka kulaklarıma gider.

Ramşvelli de başının yanına oturmuş kulağı Yusuf Kemâl 'in ağzında. Hazinin arasında Rus casusu da olması muhakkak. Nihayet bir odanın kapışım açtım. Fransızca. Başka ne yapayım? Çare yok ki. İnsanın cibilliyetini meydana kor. Bir büyük binada deli gibi odadan odaya koşuyorum. Gürcüler. Ben içmemekte sebat ettim.. Onun ağzı ile Gürcü'nün kulağı arasında ancak ' bir arpa boyu mesafe var. Yusuf Kemâl arka üstü yatmış.Hiç içmemek de olmaz. Ruslar aleyhine şiddetli bir bombardıman açmasın mı? Bu bence iki kere iki dört eder gibi belliydi. Ruslar aleyhine ateş püskürüyor. Onun sözleri hilâfına olarak Ruslarla pek çok dost olduğumuzu. Biri ölü gibi sarhoş. «içme» dedim. Herif bütün kulak kesilmiş. Türk. Yusuf Kemâl öyle değil. Henüz buraya gelmeden evvel söz de verdik. Yüreğim titriyerek dinliyorum. Yusuf Kemâl de içmeğe başladı. hilekâr ve fena şeylere meyyal bir hali var. Şimdi sarhoş da. Ben de uzaktan göz ettim. Yine aynı mealde ateşli bir nutuk söyledi. Hem nutuk söylüyor ve derhal her birimizin çenemize bir bardak şarap dayıyorlar. Biraz sonra Ali Fuad da söyledi. mesele bir vahim pot kurmak meselesi. «Politika yapıyorum» dedi. Bu adam şeytan çekici gibi bir şey. Şehiremaneti namına bizim heyete bir akşam yemeği ziyafeti verdiler.. Gürcüler ile de dost yaşamak istediğimizi ve bu tarzda şeyler söyledim. «Defol! Ben . Onlara da acıyorum. içiliyor. öğrenmek. Onu. Her verdikçe bir yudum içip bırakınız! Camide olan şey tekerrür etmesin» Herkes «Muvafıktır» dedi ve içmemeğe söz verdiler. Biraz durdum. Bina başıma yıkıldı. Yahudiler'in Sina Çölü'nde pusulasız dolaşmaları gibi odadan odaya giriyorum. Beni görmüyorlar.. Ben kolay kolay sarhoş olan bir adam değilim. Yeniyor. Ancak o vakit farkına vardılar. «Sus. tıpkı onun gibi. Biraz kendini medhetti. Çünkü askerdir. lüzumunu bildiriyorlar. Elli altmış kişilik bir sofra. Gürcüler yine bir halt edecekler.. Kalktı ve başladı.Mürettep bir şey. Yusuf Kemâl'in yanına oturdu. Derken nutuklar başladı. Gürcü herkes de adamakıllı sarhoş. O bitirince ben kalktım. Bana içmediğimden şikâyet ediyorlar. bizi Gürcüler'in tabiî dostu gösteriyor. Derhal kalktım. mahsus cin gibi gelmiş amma. Dedim ki: «Arkadaşlar! Bunlar bizim ağzımızdan sırrımızı kapmağa kalkışıyorlar. Ali Fuad karşısında. Dalmışım. Dinlediği yok. iş yolunu aldı. Düşündüm. «Hiç olmazsa içimizde bir ayık bulunsun» dedim. Eee. Ben söyledikçe köpürüyor. Öyle iken içmedim. aldırmıyor. Sade Başvekil ve Dahiliye Nazırı olan zat yok. Başının altında bir yastık. diğeri bizi Ruslar aleyhine söyletmek ve onlarla muahede yaptırmamak. O da içiyor. Gittik.. Ziyafete gideceğiz. kafasına vursan duymayacak. bu nutukların tesiri altında. Diğeri sarhoş değil. içti ve oldu. bu halde politika konuşulur mu?» dedim. Hükümet azasının ekserisi var. Binanın taksimatım da bilmiyorum. Hah. Saffet'i odama çağırdım. Şaraplar da pek nefis doğrusu. varsın azamet satsın.kalmadı. fakat bir aralık baktım ki. Gideceğiz. Bizimkiler de az içiyor. Tiflis Şehremini de eski komitecilerden.. şu manzara karşısına çıktım. sar129 hoş edip sonra sırrı almağa çalışacaklar. Canım karışma meselesi değil. Ayıklığında olan huyu sarhoşlukta birkaç misli artar da. Kafalar kirişlenmiş. dinliyor. Sakın içmeyelim. ilerleyip yanlarına vardım. uzun ve manda derisi kanepe. «Sen bana karışamazsın. Nutuklar. Yusuf Kemâl'e: «Burada ne yapıyorsun?» dedim. reislik meselesi değil. fakat fena bir şey söylemedi.. Çünkü hilkatini biliyorum. ben senin âmirinim» demez mi? înnallahe maassabirin. Onun. Ben hiç içmiyorum.koştum.. o dinliyor. SARHOŞLUK VE BİR SKANDAL! Derken Gürcü Dahiliye Nâzın Ramşvelli geldi. Rakı mihenk taşıdır. Şarapla kafası da kızmış. Sarhoş da olmuştu. üstüste nutuk veriyorlar. aman söylediğim tashih et!» dedim. Derken Saffet'i bardak bardak içer gördüm. Gürcüler hareketimizi geciktirmek istiyorlar. Yusuf Kemâl yok. bilhassa sarhoşlukta böyle yapmaması mümkün değildi. «Pekiyi çok sarhoşsun. Ağzı kızmış. Ali Fuad'ı.. Yanımda. Yusuf 130 Kemâl söylüyor. generaldir. Dünyadan haberi yok. Birçok içme bilirim. zorlandım. Ruslar'a karşı ittifak etmemiz. Bunlar iki şey peşinde: Biri Moskova'ya niçin gidiyoruz. Sofra kurulmuş. Sinirli sinirli eteğini çekiyorum. Yusuf Kemâl'in zayıf kalbi ve siniri de malûm. Bu nutuk biter bitmez. Bir düziye bize rakı sunacaklar. Yusuf Kemâl zıpladı. sır kapmak hırsından o kadar mestolmuş ki.

«Ya ağzından bir şey kaçıraydın. Ellerini açıp yere uzattım. Çalmasınlar diye korkuyordum. geldi. Baktım ki gidecek. Dahiliye nazırının vaziyeti de henüz birşey alamadığını gösteriyordu. Baktım şifre cebinde ferahladım. Ondan pek kuvvetli olduğumu biliyor. «Derhal kalk. Yine Yusuf Kemâl ile muaraza ettik. Hâlâ geçmiyor.» dedim. Nihayet sırtüstü yere çaldım ve üstüne bindim.. benim de hakkım var. Dedim ki: «Vallahi seni şimdi vurur öldürürüm. Yol hazırlığına başladık. Yusuf Kemâl şifreyi. kimseye inanmıyor. koynunda taşıyordu. . Büyük bir nedamet ve samimiyetle «Doktor! Beni büyük bir rezaletten kurtardın. Hakkı var amma. O esnada Gürcüler başıma birşey getirebilirdi. gittim. Üçümüz bindik. Sabah gelip ben açacağım.. Yüzümü tırmalamıştı. Bir an tereddüt edersen seni burada eşek sudan gelinceye kadar döveceğim» dedim. Gitti. Ya cebindeki şifreyi çalaydılar. Kalkmağa uğraştı.. «Haydi. hayatım mahvolabilirdi.Süt dökmüş kediye döndü. Meselâ oka bir kiriş darbesi vurursun bu yana gider. nihayet bu vak'ayı söyleyip «Bizi Tiflis'de dolaba koyuyordun» dedim. Benim bu yaptıklarım bir diplomata yakışmaz amma diğerleri de tuzakçı. sakın zannetmeyiniz ki. Amma da impulsif adammış. Dahiliye Nazırı da Yusuf Kemâl'i alıp savuşmuş. Şimdi Ramşvelli söylenmeğe başladı. Dedim: «Haydi. Ali Fuad'a haber yolladım. diyor. vaziyeti başka türlü kurtarmak mümkün değil.. kilitledim. Ona sertçe.. Elinden tuttum ve şiddetle çektim. Yusuf Kemâl ile her hususta rekabet halinde idik. Ben de kucakladım. Fakat koyamadılar. «Dokunmayın! kendi kalksın bakalım!» dedim. Çarmıha gerilmiş gibi bir vaziyet aldı. Aşağı indirdim. Bir müddet sonra Ramşvelli'yi Paris'te bir Gürcü vurup öldürdü. bu işi mahsus tertip ettik. Yusuf Kemâl'i otomobile koyuyorum. Elleriyle yüzümü tırmaladı. tertip veçhile Dahiliye Nâzın sofraya gelince Gürcüler sağımdan beni lâfa tutmuşlar. Ankara'ya ilk gittiğimiz zamanlarda Eczacı Hüseyin Hüsnü bizi bağma davet etmişti.» Yatağına yatırdım. gitme Yusuf Kemâl!» Hayır. Adam avını pençesinden bırakmak istemiyordu... Kusura bakmayınız. Bereket versin çabuk farkına vardım. Ağzımla da burnunu ısırdım. soyun yat! Kapını kilitliyorum.» dedim. kapısını açtım. gel! gidelim!»dedim. Nice yıllar sonra Paris'te Azerbaycan'ın istiklâli günü merasiminde bu Ramşvelli'ye rastgeldim. Konuştuk. Ve bilmediğim bir binada aradım. Kaldırmak istediler. Otomobilden inmiyor. git!»dedi. Bu da gidiyor.. Sözleriyle de bunu te-yid etti. Zannımca henüz bir sır da söylemeğe vakit olmamıştı. Bu tehdit pekiyi oldu. Burada «Hûd! Şimdi döverim. Arkadaşlar korkup tabancamı cebimden aldılar. Otele geldik. Gürcü Hariciye Nazırı geldi. Birgün de kuvvetimi denemek istemiş idi. ¦. illâ gidecek. Sustu: Yusuf Kemâl'i aldım. Hiç bir şey söylemeyip yanımdan kalktı. Artık burada da bir işimiz kalmamıştı. Uğraştık. Allah senden razı olsun!» Şifreyi kaptırmamıştık.•v>"^ ¦'•¦ ¦¦¦-¦¦¦ . O da sarhoş. Zaar. Yedik ve içtik. Tuttturdu. Şimdiye kadar sakin olan Yusuf Kemâl otelde tekrar azdı. Odasına çıkardım. sana emrediyorum. Sekiz on arkadaş var.. O da benim. Hayır. Affmızı dilerim». işte Gürcüler bizi bir dolaba koymak istediler.. istikbâl. bilâkis azıyor. Dedi ki: «Mösyö. Vaktiyle Ankara'da yanımda onu yere yıkıp altıma alışım ne iyi olmuş. Şakası yok. Nihayet arkadaşlar beni de üstünden aldılar. siyasî mühim müzakereler yapacağım». «Etme Yusuf Kemâl. İşin tertib olduğu aşikârdı. Akşamki işlerini söyledim ve sordum. Yaptığım tehlikeli bir cesaret idi de. benimle beraber gel! Ziyafet bitti. hadi otele.» dediğim zaman tıpış tıpış gelmiştir. Bu Hariciye Nâzın pek genç ve henüz toy biri. kararını vermiş bir adam tavrıyla: «Mösyö görüyorsunuz ki pek sarhoştur.senin âmirinim. 131 olmuş. Kafalar. Bıraktılar. Çünkü derhal farkına varıp şimşek gibi dönerek aradım. Hadi in!» indi. sarhoşluğun tesiriyle de hakikati söylemiş oldu. Bana eliyle sataştı. «illâ gideceğim. Dedim ki. efendim» dedim. «Zararı yok. Namusum. Sabah oldu.. baktım yatağının üstünde.. Bu halde politika konuşulmaz ki. Sabah konuşursunuz. git şimdi politika konuş!» durdu.<¦¦'•¦'-¦ •• ¦¦¦¦¦¦ ¦¦¦¦¦¦. buldum. gık diyemedi. Anahtarı alıyorum. «Etme. Belki de bir çeyrek böylece tuttum. herkes otele gidiyor. hararetlendi. Bu kuvvet tecrübesi çok iyi ¦¦• ' ¦•¦¦. Kalkamadı.

Kimin aklına gelirdi. Bana. erbabına gazete çıkarttırırdı. istediğim kadar yedim. Türkler'i kurtarmış. ısıra ısıra yiyorum. Şehir bu harplerden biraz müteessir olmuş. görünce insanın buna maî altın diyeceği geliyor. BAKU Yola çıktık. Bizim ordu gelip harbetmiş.» Çok münasip idi.. Şehiri gezdik. Ve epeyce sıkıntı çekti. Ekmeğe kalın bir tabaka tereyağı üstüne parmak kalındığında havyar koyup. Bir daha da bu fırsat ele geçer mi? Bazen tane tane. Pek zengindi. fakat yavan lâftan ne çıkar. Beş altı basamak merdivenle yer altına indik. Bâkü'ye vardık. fakat Ruslar gelince mektebe darbe vurmağa başlamışlar. vazelin. Çok yerinde duadır. Kaşıkla yiyorum. Yusuf İzzet Paşa kumandasındaki bu ordu. büsbütün taze. Yerindeyiz. Anberyo pirinci gibi uzun bir pirinçle çıplak pişi-riyorlar. Petrolü kuyulardan tulumba ile çekiyorlar. Birgün Bolşevik denen adamlar gelecek. Takdir kazanının dibinde mazot kalıyor. hiç tuz görmemiş. et. ne olmuş?. ilk topraktan çıkan çamur sarı renkte. îyi bir eve yerleştirdiler. Nadiren kendisi fışkırıyor. 132 TAKÎYEF Petrol zenginlerinden meşhur bir Takiyef vardı. benzin. iskeleti duruyor.. Doğrusu pek nefistir. Burası uzaktan sinai servilerden bir orman halinde gibi görünüyor. Yazın ise çok sıcak oluyor. «Takiyef Hanım» dediler. Ne yapalım. fakat zavallı midesini bozdu. AZERİLERİN MİSAFİRPERVERLİĞİ *\ Azerbaycan hükümeti bize gayet güzel yemek veriyor. ilâh. Türk milletini . Dönüşte komiserlerden Behbupşah Tahtenski'ye teslimen iade ettim. Bu pek nefis pilâvın yanına. Tiflis'de Kars gibi soğuk yoktu. iyi adamdı. Ufak kapıya yanaşmıştık.) ayrılıp muhtelif musluklardan akıyor. Büyük ibret!. Gittik. «Besim Atalay. Ben almadım. artık yiyemedi. herbirimize ikişer güzel Acem halısı da hediye etti. Fakat hakikatte Ali Fuad'dan bütün tahsisatını zamanı gelmeden aldığı gibi fazla da para almış. Azerbaycan hükümeti misafirperver insanlar. «Haremim ziyaret edelim. Malını Türkler'e sarfeder. Sabahları alâ havyar ve hem bol. Bir hanım. Teselli ettik. Dediler ki. hepimiz de havyan oburca yiyoruz. Galiba hepsini de geri alamadı. kıyamet kopacak. bunlarla birçok emtea-i ticariye satın almış. gaz. şükür bir şey olmadı. Bir çok musluklar var.Işte görünmez bir kaza.Dediler ki. öğlen ve akşamda sofrada yine havyar.. Ermeniler Türkler'e hücum etmişler. Meşhurdu.. Hasta oldu. tereyağı vardı. Kendi evinin bodrumunda oturtuyorlar. ne çare söylenecek. Burada kıtal ve harp olmuş. Dârülmuallimini gezdim. Bir pula. Cıvık çamur gibi yerden çıkan petrol takdir ile muhtelif mahsullere (petrol. havyar da getiriyorlar.. Bizi askeri merasimle karşıladılar. Kafkas dağlarına kadar varmış. Evvelce bizden muallim getirtmişler.. Avrupa şehirleri gibi. Bize astragan deriler. işte. bilhassa Nobel'in fabrikasını gezdik. Bolşevikler girince bütün malını elinden almışlar zavallı biraz sonra kederinden ölmüş. Ali Fuad da böyle çok yedi. Hattâ Moskova'da giderken gocukları (kırk kadar) şimendifere getirmişler. Halılar da seferethanede kaldı. Bu kargaşalıkta zengin olmuşlardı. Allah görünür görünmez belâdan saklasın derler. Dediler: «Evi bu idi». Böyle bir kısım insanlar ticaret ve para vurma ile meşgul olmuşlar. Zavallı Hanım'a pek acıdım. Buraların iklimi mutedil. Dinsiz de bunu demeli. Bilhassa Ermeniler Türk Ce-miyet-i Hayriyesinin mühim bir binasını yakmışlar. Sonra Millet Meclisi bu parayı ona iade ettirmek için birkaç yıl uğraştı. Vagona bırakıp gitmişlerdi. Millet neyle uğraşıyordu. Bâkü'yü almış. tavuk. Bizim istanbul'daki Selimiye kışlasının bir cephesi kadar bir azametli bina. Pek taze. Sebeb şöyle imiş: Hastalığı bahane ediyormuş. Düşmez kalkmaz bir Allah. güzel tereyağı. Ne imişler. bir çuvala muhtaç edecekler. Âdet yerini bulsun. Takdir fabrikalarını. bunun gibi bir takımları da ne yapıyorlardı. Ankara'ya dönüyor» daha ilk adımda hayret e-dilecek şey. onlar için mektepler hastahaneler açar. Bu pilâvdan da çok yedim. derler. Böylece döndü.. bir tarafına da üzüm ve saireden yapılmış tatlı ilâve ediyorlar. Bizi takdim ettiler. Bir odada basit eşya. Epey de terakki olmuş. Bâkü ise daha sıcak. Ermeniler rahatça. Petrol ocaklarını gezdik. aman ne hoş! ömrümde böyle güzel havyar yemedim.. Bir kısım Türkler Harb-i Umuminin sonlarında ve mütakere iptidalarında ingiliz ordusunu çağırmışlar. herkesin malını elinden alacaklar.

milliyet ile yaşarız.. iyi bir adam. ince bir adam. Açıldı ve dedi ki: «Bolşeviklik ne? Bu rezalet bize gelmez. Giritlidir.. rakı varken fayda verir mi? 134 AZERBAYCAN'DAKİ KOMÜNİST CUNTA Azerbaycan'da hükümet var. Ve minel garaib!. Onda milliyet falan yok. Türk grameri ve lügati yapıyormuş. 133 Zararı yok. Zavallı bir adam.. Bu suretle harf tebdili üç dört yıl geri kalmıştı. birer Rus kolonisinden başka birşey değildi. Azerî hükümeti Komünist bir cumhuriyet. Bu zat aklı'başında bir adam. Biçare de öldü. hararetli bolşeviklik etmiş. Hakkı da var. Oynadılar. Kendisine iki saat kadar vazgeçirmek için söz söyledim. Epeyce. Herifin yanında birkaç da güzel Rus karısı var. Hükümet dairelerde resmî muamelâtı Türkçeleştirmek.istemiyorlar. içiyorlar ve sofradan kalkıp kalkıp kadın erkek dans ediyorlar. Birgün Nerimanof Türkçe için lâtin harfleri kabul ve tatbik edeceğini. Bir güzel tiyatro var. Bu umumî bir kongre ile yapılır.. Leylâ ile Mecnun gibi gülgûlü opera yapmışlar ve bunu bir Türk bestelemiş. işte bu adarr ibrahim Abilof dur ki Ankara'ya dönüşümüzde onu Azerbaycan sefiri. Buhari ve emsali devlet değil. Bunun sözleri de Stalin'in hâkim ve mutlak vaziyetinde olduğunu gösteriyordu. . Bana Neriman. İdare dizginleri Moskova'nın ve Bakü'deki Ruslar'ın elinde. Kaani oldu. Baktım ki. Gitgide terakki eder. ama fayda vermedi. Buhari. Demirhaşura. bu sebeple yapamazsınız. Kendisine. Moskova hakkında iyi malûmat verdi. Ona da göbek attırıyor.Amma. Hem bu Ruslar'ın. Şimdi Türkiye'de Mustafa Kemâl'in gözdelerinden imiş. Olamıyacağını söyledi. Hatırlarım. Çaldılar.». Bize bir düziye şunu bunu soruyordu. ikisi de ayyaşlar şahı. Komiserlerden mürekkep bir hükümeti. Bu seyahatte sade Afganistan ile muahede yapabilmişizdir. söyledi. Kendisine itimad telkin ettim. tiyatro. Neriman'a sordum. Resmî muamele Rusça. Bolşevik olup. Hiç sefir göndertirler mi? Bize emniyet vermek için casuslarını bu sıfatla yollamışlar. Arşın Mal Satan ve daha birkaç piyesi seyrettim. Komiserler bizi yemeğe davet ediyorlardı. Ruslardan fena korkuyor. Zannederim ki. Mektep ise milliyetperverliği aşılamağa başlamış. Ve pek sevdim. fakat herşey iptidai bir halde. «Rus casusudur» dedi. Bunları nerede bulursak hemen muahede yapacaktık. geldi. Çok hoşuma gitti. Türkiye ve Azerbaycan arasında muahede yapmayı teklif ettik. Vazgeçti. Tataris-tan. Buna pekrtaraftardı. Fevzi Paşa'ya bunları söyledim. Ukranya. Leylâ ile Mecnûn. türküleri bizim oyun ve havalardır. oynuyorlar. Yiyorlar. için birçok selâhiyetnamelerimiz vardı. bizimle Bâkü'ye kadar gelmişti. Yanında bir kadın da var. Iran. Bundan maksadımız Azerbaycan'ı müstakil tanımak olduğunu söyledik. Burada biri dikkatimi celbetti. ona bizimle muahede bile yaptırmadılar. Bu adam. De-mirhanşura. Sinop'ta kütüphanededir. Dansları. Hive. nereye başvurduysa vurdu. Uzun. Bu eserlerden toplayabildiğim kadar topladım. Azerbaycan müstakil değil bir koloni. zamanla en mühim Türk tiyatrosu burada olacak. Harbiye Komiseri tamamiyle Rusiar'ın adamı. Derhal insanı öldürüyorlar. içtik. Bu suretle Azerî hayatım da görüyorduk. Nitekim bu zavallıyı bir müddet sonra azil ve hapis ettiler. Malûmatlıdır. Genç Türk kızlarından artist yetiştiriyorlar. Azerbaycan. Türkler arasına tefrika salmak için istedikleri şeydir» dedim. ilâh. Adeta casus hissini veriyordu. Azeriler çok çalışıyorlar. sıkı sıkı ve başbaşa görüştüm. Mustafa Kemâl her gece Azerbaycan Sefarethanesinde sabahlıyor. Mustafa Kemâl'in en baş ve mahrem dostu olarak buldum. Şimdi de Bolşevikler'in turfası olmuş biri Baku'de dolaşıp duruyor. şakaları yok. Halbuki bizim hükümet hayâl içindeydi. Ahmet Ce-vat adında bizden ne sebepten ise buraya kaçmış. bir düziye göbek atıyor. Maarif komiseri bir taşçı imiş.. Zakataldan itibaren trenimize binmiş. piyesler de yazmış bir zattır. Yedik. Can attı. Elbet karı. Afganistan. Bizim yanımızda Gürcistan. Ve nihayet «Türk yalnız siz değilsiniz. Biz Türküz. Bir defa da Nerimanof davet etti. muharrirdir. Bu halleri çok hoşuma gitti. Şah ismail adlı ve diğer roman. bunun başında baş komiser olarak Doktor Neriman Nerimanof var. herşeyi millîleştirmek istiyor. Yılışık. sarhoş. Fakat hü-kûmetin elinde hiçbir iktidar yok.

Gülünç şey!. . tıknaz. Henüz ömrümde bu kadar güzel kavun yememiştim. Herkes hak davasıyla fakirleri. Türk gençliği de aynı şeyi Ermeniler'e yapmalıdır. O vakit istanbul'da ingilizler divan-ı harbi vardı. Kara kıştayız. Civanşir zaten onların arasından sıyrılmak istiyordu. Türkler'i katliâm etmişler. Buraya Topal İlvavof adında.Hem bu işleri görecek adam yok. Civanşir'e halâ yanarım. Bunlar da birgün bizi davet ettiler. vaktiyle nazır iken Ermeniler Karabağ'a hücum etmişler. mâkul. İstanbul'da Beyoğlu'nda Perapalas'ta oturmuş. Tetkikata devam ediyorum. Yanında paraları vardı. Sofrada en nefis yemekler vardı. Eski anayurdlarımızın. başlar kara kışta kavuna kadar bulup yiyecek!. adaleti herşeyi tepeler. hükümeti elde edince haklı. Amma bilmem öyle midir?. İşte dirayetli Azerî recüllerini Ermeniler birer birer öldürüyorlardı. Ruslar gelince kendisini hapsetmişler. ne iyi şeymiş!. Mühim bir Türk zayi olmuştu.. Güya Civanşir Bâkü'de nazır iken Ermenileri katliâm etmişmiş. Sonra Talât ile Türkiye recüllerinden de bir o kadar öldürdüler ki. Er135 T meni'yi beraat ettirdi. Alçak boylu. Cemâl'i Ermeniler'e Ruslar öldürttüler. muahede yapmağa muvaffak olacağımız anlaşılıyordu. mengene idi. hayat hakkı kalmamış. Bu adam pek Türkçü ve vatanperver. Sefih ve safasına düşkün Padişahları hiddetten mezarında ağlatır. misk. Gürbüz adam. Civanşir'i çıkarıp oraya koymağa mecbur olmuşlar. Bir daha elimi ona korkarak ve ufak bir miktarda verirdim.. maaşallah!. tenkil ve Karabağ'ı istirdat etmiş imiş. Ruslar'dan evvelki millî Azerbaycan Cumhuriyetinde Vezir imiş. Bu öldürülenler Civanşir ile altı kadar olmuştur. sonuncusu Cemâl Paşa'dır. Bu meşhur kavunu tadmış olduğuma memnun oldum. ticaret yasak edilmemiş amma uzaktan ve saireden ne varsa talan şeklinde toplanıp Moskova'ya sevkediyorlar. Bu el değil. Kavun da vardı. Evvelce Ruslar'dan kaçan Millî Azerî Cumhuriyeti'nin başvekili Nasib'i Araş ırmağı üzerinde öldürdüler.. Hey gidi dünya!. O da işi yoluna koymuş. Behbut Civanşir admda birini tanıdım. Anladım ki yediğimiz şey de Buhara kavunu imiş. eski zenginler gibisin keyfini çıkarır.. Bu malûmat Ruslar'ın ileri gelenlerinin kendi yanında sohbet ve sarhoş âleminde söyledikleri sözlerdi. Onlara kaldı» dedi. Feci. Istrınca bütün su oluyor. Buna adalet denmez. Ruslar yetişti. aldılar. Elimin içinde birçok nasır olduğu da hissediliyordu. fevkalâde zeki ve malûmatlı biri. Vaktiyle Almanya'da mühendislik tahsil etmiş. Kimse vazıh bir şey göremiyordu. Eğer Ermeniler bu sistemde devam ederlerse. Genç. haksız fakiri. diğeri Gürbüz Topaç gibi adı Urgenitçese iki Gürcü tayin etmişler. Ağızdan taşıyor. Halbuki biz Bakü'de iken bu katlin üstünde karanlık bir örtü vardı. Civanşir de asker gönderip Ermeniler'i. Yapmazlarsa Türklük ölmüş. dünkü aç amele. Herşey bunların elinde. güzel yüzlü. Halbuki Harb-i umumide bu adam sağlam elli bin Ermeni'yi muhakkak bir ölümden kendi eliyle kurtarmıştı... Beraata sebep budur. Topal Gürcü. Bu. eşkıya suratlı ve hâili biri.. Yedim. ERMENİ TERÖRÜ Ermeniler meramlarım söktüremeyince terör yaparlar. herhalde Nasib'i Ermeniler'in öldürdüğünü gösterir. Böyle memur bulamıyorlar. Halbuki halk açtı. vatanperver. Derminasyan Paris'te bana: «Paraları alamadık. mazlumu. Petrol taktirhanelerini kimse dürüst işletememiş. vaktiyle Buhara'dan develer ile kendilerine kavun karpuz giden Bağdad Halifesi gibi bir şey olmuş. Bu sebeple birgün Ermeniler Otel'in civarında zavallıyı vurup öldürdüler. Ermeniler Azerbaycan'ı hiç olmazsa Karabağ'ı istilâ etmek istiyorlarmış. O vakit Ruslar Gürcistan'ı almışlardı. içime derhal ve tabii surette şu düşünce de geldi: «Komünistlik. Bu adam ilk görüşte bir elimi sıktılElim koptu zannettim. Onu oradan petrol ticareti için istanbul'a yolladılar. Civanşir'i Moskova'dan avdetimde Tiflis'te gördüm. aferin. Bolşeviklik aleyhinde imiş. Yetişmemiş bir halk. ilvavof gururla anlattı: «Ben kavunumu Buhara'dan getirtirim!» Ee. İkisi de kara cahil. mazlumları kayırmak iddiasıyla kalkar. eski zalimler.. Bana mühim malûmat verdi. zengini. Bunlardan da Stalin'in nüfuzu. Doğrudan doğruya Stalin'in adamları. edepsizlik denir. Böyle zeki. Azerî hükümeti de tabiî buna karşı koyuyormuş. Milyonlarca halk aç inliyecek.. Bal. Azerî Türkü görmedimdi. Vakıa Azerbaycan'da dükkânlar kapanmamış. Halbuki iş başka.

Bilhassa Azerbaycan Halk fikir ve teşkilâtı. Ruslar gayretlerine rağmen Finlandiya. makul. iyi bir tahsil görmemiş. Kafkas dağları cumhuriyetleri (Asetin.) Azerbeycan. Halkı okutup adam ediniz. Kimseye elmas ve emsali bir şey bırakmamışlar.. Muhtar yegâne bir iyi iş yapmıştır. çırpmış. Kabul ediyorlardı. Başkirt. Eston-ya. Buhara.. Fevkalâde bir mazhariyet. Ne derse öyle yapıyorlar. orada işleri pek iyi döndürüyor. O da birşey yapabileceklerini tasdik ediyor. Bir vaka zikrettiler: Kırk yıl kadar evvel Bakü'de bir mollanın kızı Rus mektebine gitmiş. Yeni Kafkasya adında bir mecmua çıkarıyorlar. Ele geçenleri de hapsedilmiş. Sonra köylünün elindeki zalıireyi almışlar. Yapmak da işe yarar. katliâm ederler. Belki buna coğrafî vaziyetin de tesiri olmuştur. halk sade bunu seviyor. onlara kendini sevdirmiş ve o derece itimad hasıl etmiştir ki. Hoşuma gitti. Ruslar bunları çil yavrusu gibi dağıtmışlar. Baktım ki. halk üzerine üşüşüp kızı öldürmüşler. ilâh. kumandan ilâh. Feci şeylerdir. Evet okuyup da Rus olan bir kız veya oğlan mevcut olacağına ölsün daha iyi. Henüz devlet recülü. Yoksa sonunda Ruslar sizi ezerler. Memduh Şevket hepsine vakıf. Cakalar kanlı faaliyetler yapmışlar. Orada mahbus gibi. hele Avrupa dili hiç bilmiyor amma. Moskova'ya yollamışlar. Şimdi Ernıeniler'de oniki tane değerli adam hakkımız var demektir. Memduh Şevkeften de iyi malûmat alıyorum. idareci. Kara Kemâl'in adamı olmakla meşhurdur. Birşey söyliyeyim: Bunlar böyle amma. Rus ihtilâli Rusya'daki bütün milletlerin istiklâline sebep oldu. Kırım. Hepsine daima şu nasihati verdim: «Sakın bir ihtilâl yapmayınız. Bu sebeplerle halk kendilerinden soğumuş. Türkiye ile birleşmek isterlermiş. Bir çok münevverler ve halk mahvolur. Moskova'ya . Dağıstan. Demek Rus Çar idaresini ve onun Ruslaştırılma siyaseti daha elli yıl devam etseymiş Kafkasya'da da Türk kalmayacakmış. böyle mazlum olanları milletler severler. Kazan. Bunlar pek Türkçü olup. yüce bir meziyettir. 136 Ruslar'dan evvel Müsavat Fırkası adında bir fıkra iktidar mevkiinde imiş. Yine onun vasıtasiyle bir takım Azerilerle de görüşüyorum. BOLŞEVİK ZULMÜ Bolşevikler'in girince yaptıkları şeyleri hikâye ettiler. yahud bu tehlikeden Türk çocukları cahil kalsın herhalde evlâdır. Ermeni. Güç olan o istiklâli idame ettirmektir. Evleri basmışlar. Bu vaka çirkin bir cinayettir. Türkiye aleyhine hareket etmiş. Her evi soymuşlar.. Burada Memduh Şevket adında bir mümessilimiz vardır. çarşafsız sokağa çıkmış. Ondan öğüt alıyorlar. kendi aralarında dahi Rusça monolog söylüyorlar. Şimdiki Ukranya ve emsali yerler gibi olacakmış. kimini öldürmüşler. Muhtar Hariciye Vekili iken tayin etmiş. Bir isyan yapabilirler. maarifçi. Bu sebeple cinayet değil. ikinciler de devletlerini idare edecek adamlar bulunmamasıdır. Rusça kendilerine ana dilleri olan Türkçeden kolay geliyor. Azerbaycanda da açlık başlamış. halk her sırlarını gelip ona söylüyorlar. Türk çocuğu tenevvür etmeli. Yetişin. Hakikaten bunun Rusya'da millî misali var. Azerilerden yukarı tabaka. Gürcü gibi şarki cenubî silsilesi hükümetleri istiklâlini kolaylıkla mahvettiler. Oradan İstanbul'a geldi. aklı selim sahibi bir adam. büyük bir kahramanlık. Anlaşılıyor ki. Fırsat ve zaman gelir. büyük milliyetperverlik. Muvaffak da olsanız başedemezsiniz. maliyeci. Biraz sonra Ruslarda aksülamel hasıl olup bunları imhaya kalktılar. istiklâl edersiniz. Litvanya. Bunlardan Resûlzade Emin Moskova'ya götürülmüş. okumuş. O da yetişmiş adamlarla olur. Gördüm ki. Bunun sebebi birinci takımda yetişmiş adamlar olmaması. Hiçbir adamınız yok. Halâ İstanbul'dadır. Azerî lehçesiyle konuşuyor. fakat esas şart olarak Türk kalmalı. Hive. Halkın iyice teşkilâtları var. Evvelâ sizi idare edecek adamlar yetişsin. Üç gün için istiklâl yapmak pek güç değildir. O da Memduh Şevket'i buraya tayin edişidir. Bu manzara çok ibret vermiştir. Fakat diğer bir cephesinden bakınca halkın binefsihi ve sevk-i tabiî ile mevcudiyet ve beka müdafaasıdır. Bir de İttihat Fırkası varmış.» diyordum.tahsil görmüşler o hale gelmişler ki. Siz kuvvetinizi maarife veriniz. Polonya gibi şimal-i garbî silsilesinin istiklâlini mahvedemediler. Halbuki Tatar. Halkın arasına girmiş. Bunların mevkilerde bulunanlarının bir kısmı çalmış. Emin'i sonra Tatarlar Finlandiya'ya kaçırdılar.. Bu ikinci takım iki müstesna ile Türktür. sahiplerini sokağa atmışlar.haysiyetsiz bir millet olmuş demektir.

Müdafaa edecektik. Edepsizler üste çıktı. Yine vatanları istilâ altına girerdi. Geçsin kazaya rıza. kardeşini. feci bir şey. bizim altımızda da edepsiz vardı. AZERBAYCAN'IN İŞGALİ Bu işin bütün hakikatini öğrenmeye çalıştım. Fakat harp edip vazifelerini yaparlardı. eğdik. Nuri baktım cahil bir adam ama. Fakat Moskova'da tamamiyle anlatacağım. Aferin bu gayreti de göstermiş. Kandırıp müdafaa ettirmeksizin Ruslar'ı buraya soktu. Uzun münakaşalar olmuş. Enver'in amcası Halil Paşa'yı Bakü'ye yollamışlar. diyor. «Oo-oo. Sonra Halil Paşa bizi Türkiye böyle istiyor. artık yeter. şedid. edepsiz. Bir vahim tarihî cinayet. vaktiyle Samim'in vurulmasından biraz evvel bana getirip müstakbel katili diye takdim ettiği Halil 138 I Ruslar'a alet olarak bu işi yapmıştır. Sonra da siz boğazladınız. Türkiye'deki kardeşlerinize bir yardım ordusu gönderecekler. Müdafaa etmesinler. Evvelâ bir Türk milletinin hayatına kastedilmiş. Dedik. Bu vakayı bana bir miktar Kars'ta Nuri Paşa da anlatmıştı. Bize istiklâl erdi. bi lemezsiniz.Başkası yok. Bunu söylerken adeta ağlıyorlar. Kars'ta. Müsavi olsunlar..rezil biri.» dedim. YEŞİLORDU EFSANESİ VE RUS İŞGALİ Filhakika bu mesele böyle olmuştur. Enver. cani. Gel git zaman. Bende yaptım. Azeriler birşeyden acı acı şikâyet ediyorlar. açık dükkân. Ruslar'a mağlûb olurlardı. İşte yeniden Rus boyunduruğuna düştük. bunu kendim yapmadım ya.» dedi. Bunu burada bir derece anlatıyorum. Lâkin Halil cahil. Fakat mağlûb olmuş. Azerilerin bir ordu ve generalleri varmış.gidince Baku'nun cennet olduğunu anladım. Beni dehşet kapladı. birgün gelmiş onlardan beter olmuşlardır. Pek meşhur olmuş. Halil Ruslar'ı Bakü'ye sokmuş. M. «Buyurun!. Mustafa Kemâl bana emretti. Enver Pa-şa'nın kardeşidir. Milleti eziyorlardı. öyle namussuz ve alçaktır ki. üstü altına altı üstüne geldi. Bunu bana Mustafa Kemâl Paşa yazdı. namussuz. fabrikalarda çalışıyor. Birer kanepeye uzandık. KEMAL.. onların tabirince boğazlanmış. Birşey anlattılar: Bu amele başlarından birinin sözü imiş. Bunun altında namuslu halk yani biz alın teriyle yaşayanlar. ilâh. mevkie geçer geçmez. Ankara'dan istanbul'a geliyorum. Nuri ise vaziyet alıp. Ruslar buraya yerleşmek için gelmiyorlar.. Çar ve adamları elinin emeğiyle yaşayanlar ve edebsiz güruhu aym seviyede bulunsunlar. Belki de muvaffak olup istiklâllerini muhafaza ederlerdi. Böyle şeyler aleyhinde olarak Abdülhamit idare sine isyan etmiş olanlar.» Gözüm faltaşı gibi açıldı. Lozan muahedesinden sonraydı. Anlattıkça da hep bu kazık hikâyesini hatırladım. Moskova'da ise bunlardan eser yoktu. sonra bunu yapan Türkiyeli bir Türk ve Türkiye namına yapmış. Çar ve adamları alta düştü. O general olur muydu? Olursa böyle olur.. Ettirmedi. Ruslar'a teslim etti. Gence'de Ruslar ile harbetmiş. kendisini babasını.» demiş. Bana amcasından pek dert yandı ve ezcümle şunu söyledi: «O benim amcam olan herif. Mebus Meclisi fevkalâde içtima etmiş. Şunu eğelim de ufkî vaziyete getirelim. Halil Paşa meclise gelip: «Müdafaa etmeyiniz.» demişler. Azerî halkınca da . Halil de geldi. Bu ordu buradan geçecek. Ruslar geçip Türkiye'ye yardım edeceklerdir.» izah ediyorlar: Vaktiyle Türk ordusu geldi. paşa yapmıştı. Bu bir gelenek halinde idi. Bize ne pis leke. Azerileri aldatıp ellerini ayaklarını bağladı.» Bu pek manidar ve büyük bir hakikattir.. Belki de Azeriler müdafaada muvaffak olamayıp.. Mebus kompartımanında benden yer istedi. Bu adam demiş ki: «Çok zamandır tepemizde çarlar ve onun etrafı vardı. Müdafaa tertibi almışlar. El işlerinde kabiliyetli bir adam. Zannettim ki. Vaziyeti fevkalâde tasvir eder. Öteden beriden konuştuk. öyle çevirmişizki. nihayet meclis: «Mademki Anadolu'daki kardeşlerimize kûmel (yardım) götürecek. Bu. alış veriş vardı. Bakü'de yine yiyecek. Hussusî hayatından bazı safhalar bildiğim bu adam hcrşeyi yapar. Bir büyük millî hıyanet!. Vakıa vakanın safhalarında görünüyor. Mesele şöyledir: Ruslar Demirhanşurâ taraflarına gelmişler. Bunu bilmiyordum. Biz yine eskisi gibi ortada kaldık. Her kimle görüştürme bunu söyledi: «Bizi siz vücuda getirdiniz. Ordumuz vardı. Nuri. makûl ve namuskâr görünmektedir. fakat 137 mesele. Nihayet bu meseleyi açtım: «Azeriler size lanet okuyorlar» dedim. amcasını.

Halil. Demek Mustafa Kemâl Ruslar'ı Bakü'ye sokuyor. Ne kafasız adamdır. «Telgrafları bende mahfuzdur» dedi. Bizde yani hükümet: «Rusya bize para ve silâh versin. Bunlar Avusturyalı imiş. Fakat muhaberelerden hiçbir haberimiz yoktu. Şimdi alâkadar olan bizzat söylüyor. demek. ikisi de ölü benizli. Diyor ki: «Ne pezevenkmiş? Karısını telgrafla getirdi. Vaziyet dimağımda iyice tebellür etti.söyleniyorsa da Mustafa Kemâl'in bu işte bir dahli olmasına ihtimâl veremiyorum. Mustafa Kemâl «Ne kardeş gibi. neyle ispat edersin?» dedim. Rus askeri Anadolu'ya da girecek. böyle mühim bir işi hükümete ve meclise haber vermeden. fiziyolojisini. Biraz sonra Memduh Şevket geldi. Bu adama ben çok iş yaptırıyorum. Hanım üç gün üç gece orada. kendi başına yapmış imiş. . Burada güzelce ameliyat yapabilirim. Mustafa Kemâl onları da musikîsine almıştır. Aman ne müthiş bir tehlike altında imişiz. Hazırlandık. «Eee. Çarların top tüfekle zaptedemediği Anadolu. Halil onun evinde misafirmiş. Karısının takdimi tafsilâtım Ankara ve istanbul'da çok dinlediğim gibi bu sefer de Paris'te Ali Sultanof tan dinledim. Bu vaka tam Ankara'da Yeşilordu yaygaraları. Yani hekimce söyliyeyim: Şimdi ameliyat yapacağım nahiyenin teşrih fotoğrasini. Bunları Mustafa Kemâl imha etmediyse içinde böyle mühim şeyler olacaktır. teşrih-i marazi sebebini iyice biliyorum. Can her şeyden evvel. Bayağı öpsün.. Hükümetler heyetler gönderip bunları almış. Sibirya'da birçok Alman ve Avusturya kolonileri varmış. Yanında bir kadın. Mustafa Kemâl'in ahmaklığı ve alçaklığı sayesinde Komünistlikle Rusya tarafından kolayca zaptedilecek-ti. Türkiye de Azerbeycan gibi boğazlanıp mezara konacakmış. Yusuf Kemâl Bey'e söyledim. Bu zaruridir. Mustafa Kemâl o vakit Halil ve emsali. bu mesele.» Vagonda yer aradık. Bu işi mutlaka yapmalısınız. Ruslar'dan bir ordu getirtmek lüzumunu söylemişti» Halkta da Rusya'dan yeşilordu geliyor diye müthiş bir şayia dolanıyordu. Bunlarda muvakkat nikâh var. yok. Bunu ancak siz yaparsınız. Bu işleri hükümetten sıkı sıkı gizlemiştir. Demek ki. Bismark gibi meşhur diplomatlardan. Karaaydın-da iyi bir maaşla aza yaptı. hatırımdan geçmedi değil. Hakikaten bir defa da Mustafa Kemâl Hey'eti Vekilede: «Başka çare olmadığını. Başka türlü göndermek mümkün değildir. keza doğrudan doğruya Ruslar ile temasta idi. Kadın «öyleyse kız geri dönsün» dedi. Napolyon ve Moltke gibi meşhur kumandanlardan yüksek gören şu adamın işlerine bakınız. Hiç olmazsa birini sigaya çekmek. Bu zat Azerî'dir. Demek Azerbeycan cinayetinin asıl faili Mustafa Kemâl'dir. Birkaç yıldır deha ve ilhamlarından bahseden ve ettiren. Adına sîga diyorlar. Tetkikatım kemâlim buldu. Buna mükâfaten Mustafa Kemâl Halil'e birkaç bin lira ihsan-ı şahane verdi ve Balya. «Doğrudur» dedi. Şu kanepede ikisi birden yatsın. Bir tek Rus neferi hududumuza ayak basamaz. bir de on yaşlarında bir kız var. Bu Türkler kamilen şiîdir. Teslim ederken haremine «Paşa seni kardeş gibi öpsün» demiş. Ana baba günü. Şurası da vahim ki. Oradan da Türkiye'ye sokacakmış. ihtilâlden sonra çekilmişler. Moskova'ya tâbi olmak demektir. Zaten bolşevik olmak.» demiş. Mustafa Kemâl'in Türkiye'nin Bolşevikliğini ilân etmek istediği zamana tesadüf ediyor. bilmem bir gün bu telgrafı meydana çıkarır mı? Çünkü son zamanda Mustafa Kemâl onun haremini Çankaya'ya aldı. Bunların çamur gibi renkleri açlıktan imiş. Teyzesi imiş. işte bu babta Halil ve Ruslarla muhabereleri vardır. Halil de bende misafir kaldı. Halil'in dört tane ve pek genç ve güzel kayınbiraderleri var139 -İL mış. kendisini Peygamberlerden. «Doğru değildir» dedim. Memduh dedi ki: «Polis müdürü bunları Moskova'ya sizinle göndermemi pek rica etti. bunlar birbiriyle alâkadar idi. Artık burada da yapacak bir işimiz kalmadı. Eğer bolşeviklik ilânına mani olmasa idim. Bir iki gün yemek yeyince renkleri düzelmeye başladı. Aldı Çankaya'ya götürdü. Zaten Halil ile temasta olduğu hükümetçe malûm idi. Kız müthiş ağladı. Bunu bana orada hazır olan biri anlattı. Kadın kızı almak istemedi. Trene girdik. O vakit Halil ile beraber Ankara'da Petrol imtiyazı için uğraşıyormuş. Yapacağım dedi. Fakat böyle bir şey yapmağa cesaret edemedim. Halil Hanımını telgrafla istanbul'dan getirtip kendi eliyle Çankaya'da ona teslim etti. Acıdım o da gelsin.. Ve az kaldı Türkiye'yi de beraber öldürüyormuş.» Havyar bizi burada azdırdı. Ve onların esas şartıdır.

Karı bizide muayene edecek. Her halde mühim bir sebep olacak. Ermeniler'i müzakereye alırsak. Sağımız Hazer Denizi solumuz Kafkas Dağları'nın ucu. Bize belâlar varmış! Ne felâketli bir işe girmişiz! Vatan yolunda bir tehlikeden ötekine koşup duruyoruz. Dolaştı. cefa etmek. Behbut'un yanında bir Türk kadm var. sünnetli bulacak. Dağm şimaline geçince Garba doğru yollandık. iyi malûmat.» dedi. aşa-gıdan yukarıya geçtikleri meşhur Demirkapısı'ndan geçiyoruz.Arkadaki istasyona gelip başka bir yola alarak Moskova'ya doğru yollandık. nizam ve intizamdan eser kalmamış. Yine oradayız. Vakıa Bolşeviklik ile Rusya'da herşey alt-üst olmuş. Bilâ istisna Ermeniler bu fikirle meşbu'dur. Ama o anda çetebaşı karıya .Gümrü muahedesi tadil olunur. Demek işte bir suîniyyet. Bunların içinde halılar. hatta hekimler. Ermeniler Türk'e ezelî ve ebedî düşmandırlar. Harkof civarlarında bir Rus kadın türemiş. üç gün bir istasyonda beklemek normal bir şey değil. Bunu gizlice bize söyledi. ikisi de aynı şekildir. Bir aralık yolun ortasından geri gitmeğe başladık.Sebebini anlayamadık. Kalıplı güzel bir kadın. Öteyi. geldi. Herhangi bir neferine nerede ve ne zaman olursa olsun fırsat düşerse Türk'e fenalık yapar. Tren Raskof ta bir gün durdu. Erkeklerin tenasül uzuvlarını muayene eder. bu sayede belki muahedenin yapılmasına mani olmak istemiş olacak! Telgrafımıza cevap geldi. Ne ise herif mes'uliyet ile korkutuldu. Bizim trenin başına «Marşandiz» diye bir levha yapıştırılmış olduğunu görmüş. «Ben ne yapayım?» dedi. ona göre hareket edeceğiz. bize eza. Şimendiferlerin kanapelerinde kumaş veya derileri bile kesilip kesilip çalınmış.Tren de kalktı. mütehassısım ve vücudum o anda burada bir nimet. Birgün daha geçti. Vakıa Yahudiler sünnette «Lecan» denilen haşefenin altındaki deriyi keserler.. Meğerse istasyon şefi Ermeni imiş. Yusuf Kemâl'e söyledim. Yusuf Kemâl'e: «Gidip istasyon şefinden izahat iste!» dedim. Bunu herkes bilmez. kıtır kıtır kesecek. söyledi. Aynı hal Rusya'da da var. gümüş takımları. Ben alâ bilirim. Her taraf bembeyaz kar. daha ertesi gün de. sünnetli bulduğunu Yahudi diye kesermiş. «Ne yapayım?» mı diyeceksiniz? dedim. Ruslar Moskova'ya bir Ermeni delegesi de getirmişler. Bizden evvel hareket eden bir treni basmış. yahut hiç olmazsa yanlışlık. Acayip şey!. Bu da bizi burada hiç olmazsa bir iki hafta tutmak. Şimendifer için bu dağlarda başka geçit yok. Sabahleyin Türklerin yüzlerce defa yukarıdan aşağıya. Ermeniler'i sokmak istemiyoruz. Biz ise Ruslarla olan muahedeye Azeriler'i. trenleri başarmış. hattâ kapı kilitleri de olduğunu görmüştüm. «Reis sensin. trenimiz geri geri kaçmış. Onun da sebebini öğrendik: Bir müddettir. Maazallah büyük bir belâdan kurtulmuşuz.. tesadüfen gözüme ilişti: «Bohenbin» denen meşhur bir azıtman ilâcın ampulleri.» dedi. Şef telgrafı da kabul etmemiş. Trenlerde intizamla sefer edemiyoruz. Sebebi Azeriler'i Rus idaresinde kabul etmiyoruz. Bu ağır muahede şimdilik Ermenilerin sırtında durmalı. Bizim askerler harp esnasında hangi hanede otururlarsa onun kapılarını söküp yakarlar. hasılı üç gündür duruyor. başına adamlar toplayıp çete teşkil etmiş. bizim trene haber yetişmiş. Ertesi gün de. Ve derhal hususî tren olarak yola çıkarıldık. Rusya'dan Karadeniz sahiline bizim kaçakçılar 140 motörleriyle eşya getirip satıyorlardı. «Ben yapamam. Vakıa Rusya'da bolşeviklik intizamsız ama. telgraf gitti. Yine «Bu işe bir baksan» dedim. Gidiyoruz. MOSKOVA YOLUNDA Azerbeycan komünistlerinden Behbut Şahenski de bizimle beraber trende meğerse Moskova'nın emri üzerine bizimle yapılacak muahedede Azerbaycan'ı temsil için geliyormuş. «Hemşirem» diyor. Raskof a vardık. Bu sefer Behbut'a söyledim. beriyi. Anlaşıldı Metresi. Halbuki bu hususî tren idi. Burada Ermeniler çokmuş. Bunda da pek kıskançsın. işte bu da Türkler'e mühim bir derstir. vaktiyle hürriyet edip.. müslümanlar ise kesmez. Birgün masasının üstüne bir takım kutular konmuş. Müslüma-nız desek dinlemeyecek. gümüş çatal bıçak. Onu da Moskova'da öğrendik. «Ne olacak? Bir mâni vardır. Gideriz. Bir ay bur-da kalsak. Vagonlar bit içinde evlerin kapılarının kilitleri bile sökülüp çalınmış. «Öyle ise niye reis oldun? Bunda korkacak ne var? Heyetin reisi sıfatiyle Çiçerin'e telgraf çek!» Ne ise zar zor Behbut'la gitti. Özür dileniyor. Müthiş Behbut'un düşmanı imiş. Nahcivan namıyle bir ufak şehir de meydana getirmişler imiş.

Hükümete gidip (Aste de presence) yaptık. «Ulan bu ne?» dedim. Hazret ter içinde yüzü gözü kıpkırmızı çıktı. Afganistan'a gitmiş. MOSKOVA MÜZAKERELERİ Şimdi Ruslar ile başabaşa konuşacağız. namusuz. Olur iş deği Kafkasya dağlarından sonra Moskova'ya kadar Rusya dümdüz. Gayet güzel bir bina. Baktım kan da yanımızda. Bu sebeple delegenin birinin Ermeni olmasından korkmuştum. Ve hem izharı mahiyette bir kaç müzakere yapılmasını rica ettik. Biz de Yusuf Kemal ve adamlarımızla bu binanın yanında. Şekil ve usûle dair konuştuk. Hükümet zaptetmiş.. bütün duvarlar Eski Acem halıları ile örtülü Enver Paşa da bu binanın bir kısmında misafir. eskiden yaveri imiş.. şeylerde gayet güzel fikirler serdetmiştir. Kaçtı. Cemal Paşa burada imiş. Cebeli Lübnan'dan gelmedir. Türkiye için sefarethane yapmış. Hiç cevap yok. Reddettik ve dedik ki: «Biz yalnız Rusya ile muahede aktine geldik. Öyle mükellef ki. Göreceğiz. işi görmüşler. Kompartmamma döndüm. Meğerse Ermeniden domuz Ermeni imiş.. Bu. Teşkilât yaptık. bir step (bozkır). 142 ' n:x-' '¦¦'•¦¦ENVER PAŞA Moskova'da Dr. Hele Karahan komünist Merkez-i Umumisinde nüfuzlu bir şahsiyet.Karı yok. Fikrine müracaat ettiğimiz.. Yusuf Kemâl: «Nasıl söylerim. diğeri Hariciye komiserliğini yapıyor. Her taraf ekili veya orman.» dedi. Rusya ve Ruslar ile müzakereye geldik. Dürzüdür. Galiba Bekir Sami Erzurum'dan götürmüş. hafiye askeri müşaviridir. Bu adam. Bedri burada. Trendeyiz. Celâl Ku-muktur. fikrimizi kabul ettiler. Bir müfreze asker ile istikbal edildik. Muahedeleri de hep bu iki adam yapıyor. Ali Fuat adamla-rıyle buraya yerleşti. .. Cevap bile veremedi.. Karahan ise muavini amma.Baktım gidiyor. Adı Türkçe ama. iyi bir asker. Burada şimendifer inşası ne kolaydır. fakat bizce en mühim olan Ermeni işi için de lâzım..bunları anlatmanın ve gösterip bizimki başka diyerek kandırmanın imkânı var mı? Ne ise verilmiş sadakamız varmış. Şükür bu müşkil de kolayca hallolundu. Karahan'ın karısının da Enver'e âşık olduğu söyleniyor..VE MOSKOVA Moskova'ya geldik. Herbirimiz için miktar-ı kâfi odalar vardı. Meselâ amcası Halil burada. Cevat adında binbaşı yanında. Böyle bir teklif vahim olabilir. ibrahim Tali var. ben de doğrusu sonra güldüm. Çiçerin'e söyledim: «Biz buraya Ermeni ile değil. ilh. Diğer asıl celseler için Moskova Çayı kenarında ve Kremlin Sarayının karşısında gayet mükellef saray gibi bir binayı tahsis ettiler. Karahan Ermeni imiş. Biraz bekledim.. Azarbeycan ve Ermeni. Bu. Görüştük. İbrahim Tali'den başka daha bir takım ittihatçılar da var.edepsiz ilh. Kız karının yanında garanti idi. Karahan da pek nüfuzlu. Rusya. Adetâ Hariciye'de iki komiser var. Yusuf Kemâl'in Van'ın Ermeniler'e terki hakkında getirdiği Rus teklifi ve uğradığı akıbet malûm. Karahan Emenidir. Tuhaf şey? Dolaştım. . Türk Sefareti binasına vardık. Vakıa da doğrudur. Ruslar Enver Bey'e çok iyi baktılar. epeyce uğraştılar. bizim için onu murahhas olarak kabul etmek mümkün değil. seslendim. Bunlar Hariciye nezaretinde oldu. Kaloriferine varıncaya kadar var. Herkese söyledim. Kim yollamış. Ruslar. Bir gün yemek salonuna geçtim. herif pişkin. delegelerinin konferansta hazır bulunmasını teklif ettiler. Memduh Şevket'in yüzünden bir boynuz takmış olduk.» Ne itiraz etti. Vahim bir iş. herkes güldü. durdum.» dedim. Keza orada Miralay Seyfi'yi bulduk. Rus delegelerini tayin ettiler. galiba mütareke iptidasında Enver Rusya'ya kaçınca arkasından birtakım adamları da oraya gelip etrafına toplanmışlar.. Anlaşıldı. Çiçerin ve Karahan. Bizim kapı kilitli. yine sefarethaneye ait ve keza kaloriferli ve banyosu olan bir diğer bir binaya yerleştik. nasıl gelmiş bilmem. Menfur. baktılar olmuyor. ne de bir şey söyledi. Onu yemek vagonu141 na defetmişti. Vakıa Hariciye komiseri Çiçerin. Bunu gördükçe bizde de böyle olsaydı diyordum. Kız yemiyecekti. Ermeniler'de böyle Türk adı çoktur. Yusuf Kemâl'e: «Van işini ortadan kaldırmak için evvelâ bu Karahan'ı murahhas kabul etmeyelim. Biri bir yere giderse. Ermenilerle muahede zaten var». Yemek yedim. Bir zenginin imiş. iki gün sonra murahhasların Çiçerin ile Celâl Korkmazof (Korkmazoğlu) olduğunu bize tebliğ ettiler. ağzıma geleni söyledim. karşı tarafın müracaatına karışmağa hakkım da yoktur.

Dondum. Odun yakılıyor. Korkunç. Halka da parasız da143 ğıtıyor. Bunlar dört beşyüz ameleyi tevkiften sonra birden katliam etmişler. Arada bunları seyrederdim.. Tuhaf. Burda kimsenin yüzü gülmüyor. birgün Türkiye'ye bunları bir kuvvet ile yollayıp Mustafa Kemal'i devirecekler. Dış kat camları kamilen buz tutmuş. bunları kazıyıp çıkarmak da mümkün değil. Aman iyi olmuş da Mustafa Kemâl'in önüne durmuşum. Evvelce istanbul'da iken omuz. komünistliği ilân ettirmemişim. Şimdi anlıyorum ki. Ne yiyecek. üşüyor da. anaların gıdasızlıktan çocukları ekseriyetle cansız. On sene şiddetli bir kış oldu. Komünistlik bu mu? Tüylerim ürperdi. Bunları Rus hükümeti besliyor. yarım veya bir dilim hiç mesabesinde hamur gibi bir ekmek.. Yine eski romatizmalar nüksetmedi.. yüzü kül rengi olmuş. Kış derecesi her yerden ziyade. Bu da aşikâr görülüp duruyor. Hep Kahire sayesinde galiba.. Koca Rusya müthiş bir iktisadî buhran içinde inleyip ölüyor. Hepsi bu. Ruslar bunları kendilerine minnettar kılmışlar. Pencereler iki kat. Celseye giderken bu dükkânların önünde yığılmış ve hat halinde ikişer ikişer dizilip elli metre kadar bir insan dizisi olduğunu görüyoruz. Bu hal bir yabancının derhal gözüne çarpıyor. Rivayet ettiler ki. Meğerse Baku cennet imiş. yok. Adetâ binbir şekil. Sıfırdan aşağı yirmi derece ve daha ziyade.. bu asker ile te'dip ettiler. Hükümet köylünün zahiresini parasız alıyor. Ama hoş şey. Lâkin hiç müteessir olmuyorum. Herkes avurdu avurduna geçmiş çökmüş. Bir kaç defa odunsuz kaldık. Daha bu kadar şiddetli bir kış ömrümde görmemiştim. yetmişlik ihtiyar. Parasız veriyor. Müzakere mahalline otomobille gidiyoruz. zabitler ve yaverleri varmış. kahvehane lâzım şeymiş. Her yerde adet böyledir. perişan olduk. Tutunmak için (kominterm) in yani merkez-i umumisinin Çinliler'den askeri var. Böyle bir isyanda baş olanlardan üç beş kişi idam ve beş-on'u da hapsedildi. erzak koymuş. Bu ahval tabiatiyle halkı bir hükümet sitesinden tedirgin etmiş. Ne ise sırrı öğrendim. Ruslar işletemiyorlar.Cemalin maiyetinde bizim Rusya'daki eşberlerden neferler. Herkes kederli. orada karnı tok. Vaktiyle fizik okurken suyun muhtelif billurlar halinde buz olduğunu okumuştuk. Moskova'nın bu kışına da mutavaat ettim. Ne güzel manzara!. KOMÜNİZM Açık hiçbir dükkân yok. hattâ bizzat amele hükümetten nefret etmektedir. . Ama niçin? Bu bir sır. Demek ormanları kırıyorlar. Döndüğümüz vakit bu diziyi ancak.. Şimdi aslını görüyoruz. Romatizma gibi bir şeyler de yok. Gaye bu. Bizdeki aynı hal.. Bu adamlar müthiş. Köylünün mahsulü elinden alındıktan. kadın. Akşamları halkın yemeği sâde şekersiz çaydır... Halk aç. Bunlar da komünist olmuş. vurucu. Her mahallede hükümet bir dükkân açmış. Türkiye'yi Bolşevik yapacaklar. Bunun sebebi rutubetten eser kalmamış olmasıdır. Ö mahalleye burası yiyecek veriyor. Moskova çok soğuk. insan bazan yorulursa yorulur. Enver başına topladığı bu adamlar ile çalışıyor. Hattâ bir aralık Enver'i bir süvari fırkası (Budinyo kumandasında) ile Kafkasya'dan içeriye bile sokmak istemişler. Sonra ne alsalar beğenirsiniz? Bir veya iki avuç bir nev'i darı. Bereket versin kalorifer var.. ekim satım yasak olduğundan hasıl etmiştir. Hiç de hastalık yapmıyor. yüzü gülen adamlar vardı. Hattâ biz orada iken amele isyan etti. fakat bunun yanında sıfırdı. 30. Hafiftir. pek dirayetli ve azametli yaşıyormuş.. ne başka eşya satın almak mümkün değil. Bir milletin şu azîm felâketine içim acıdı.. On yaşında çocuk. Hiç kimsenin benzinde kan yok. beş yıl Mısır cephesinde yandıktan sonra istanbul'a geldim. 1919 kışının bir kısmım Anadolu yaylasında geçirdik. Kahire'de bu ağrılar tamamiyle geçmişti.. tırnaksız doğuyor-muş. Kalın fanileler giyinmek suretiyle barınabilirdim. buraya geldik. dışarısını görmek mümkün olmadığı gibi. Ancak arkamdaki kurt derisi kürk bir vestun gibi arkamda. Don havzası kömür dolu iken. Bir nezle dahi olmadım.20 metreye kadar inmiş buluyoruz. Karın üstünde ve altında saatlerce bekliyorlar. Moskova'da gülen bir adam görmedim. titriyorlar. Bir kahvehane arıyor. Rutubet olmayınca sıcak ve soğuk çok tesir etmez. kömür yok. Üç dört saat sonra dönüyoruz. her cinsten var. Fabrikaları da patron malı diye harab ettiklerinden ve patronları öldürdüklerinden dahilî harpler ve salgınlarda birçok mütehassıs ameleyi ifna ettiklerinden bunlarda da mahsûl yok. kol ve baldırlarımda kışları asabı romatizma ağrıları mevcuttu.

Bu kadınlarla yattık. birbirini yakalıyor. yine içmişler. muhakeme edi-yor. Yirmi gün sonraları da. Hattâ onun ak ekmeğinden de yedik. Fuhuş yapıp idam olunmağa ne hacet var. bundan kâr değil... hikâye ettiler. Evlerinde imbik gibi bir şeyler yapıp votkaı istihsal etmişler.. ufalanıyor. İçki de yasak. Böylesini görmedim. Sanki Hariciye Tanrısı!. Bu. ânî (Bomba) üstünde oturuyordum zannettim. Yahudi demektir. iki şahitle hükümete gidiniz (Yirmi gün için evleniyoruz) deyin.. ya zavallı halk ne haldedir. Yusuf Kemâl bunu da bilmeli idi. Ruslar'ın ağzından bir çok defa böyle işitmiştim. Bu da işleri alt üst etmiş. Yâni Çeka denen 144 adam.. Tatarlar bize böyle türlü vak'alar. Böyle bir zamanda fırsat zuhur ederse erkek baştan çıkar. Somurtmağa gelmez. Ağlamalı.. Bir de bu dairelerde çocuk memurlar çok. Temaslarım bana gösterdi ki. nadirde olsa et verdiler. Düşmez kalkmaz bir Hariciye Vekili oldu. Bize halktan iyi bakıyorlar. Ekmek o kadar kara ki. Hükümette aksine büyükbir şiddet var. Birgün haber aldım. Votkaya pek düşkün ve pek sarhoş olan Rus köylüsü ve halkı bu yönü terketmişler. Her şey onların elinde. Bazen balık konservesi veriyorlar.hem müstartik. hem de bazısı kokmuş çıkıyor. Yedik. Yaşasın Tevfik Rüştü. doğrusu Moskova'da bulunduğum müddetçe diplomatik mesahasına rağmen kendimi kurulmuş. Sosyetenin selâmeti böyle mi olmalıdır? Komünist fikirlilerin aklına şaşarım. işte karı koca hesaplarını buna göre yürütmeli. Gelsin bizim kavurma ve pilav. Bize can verdi. KOMÜNİST = YAHUDİ Ben eskiden kalma burjuvazi ameleler ve aileler ile temaslar yaptım. isticvap ediyor. onlarla dolu. hem cellâd. çünkü bu votkalar aşağı ve zehirli votka imiş. sonra da tabancasını çekip öldürüyor. Uzun zamandır kadın gördüğüm yok. Meselâ bir Çeka bir adamın karısını severse. cehennem. Ankara'daki hanesini ona (. Çünkü yakaladıklarını idam etmişler. meselâ Hariciyeyi görüyorum.. «O -ondan kolay ne var?» diye ve hakikaten akşama iki kadın ile geldi. Sebebini sordum. bir cehennem. mesele halloldu. Zavallı Marksizim nazariyeleri kitapta pek cazip iken. Doğrudur. Kayseri nin pastırması sırım. insanın tüyleri ürperiyor. Bunun da cezası çok ağır. insan daima ezilir. duvara çarpsan yapışacak.hüküm veriyor. Hükûmetleride umumiyetle idamdır. hiçbir yerde görülmemiştir. Bir tane bile kerhane veya hususi fuhuş yeri yok.. karıyı alıyor. Bir memur yerine beş-on çocuk. Birbirinden ayrılmamalıdır. Bir gün bize Tevfik Rüştü gelmişti. ona veriyorlar.. (Çeka) diye bir şey var. zarar hasıl olmuş.. Ah. Kendisine kadınsizlıktan şikâyet etmiş. Bu darıdan Ruslar çorba yaparlarrmş. amelî hayata tatbikinde açık ve böyle nice ve ne feci vaziyetler yapmaktadır.. bu çocuklar gelmişler yerlerine. Nitekim üç beş yıldır da Mustafa Kemâl'in gönlünü yapıyor. Düşündüm. bir kadid. Fuhuşu şiddetle yasak etmişler. O vakit Rusya'da Yahudiler hiç bir vatandaş hukukuna malik değillermiş. Bu memleket değil. Söyledim. resmen böyle ayrılıp başkası ile yine böyle resmî fuhuş yapmış. Rus ahalisi Yahudiler'e öyle bir diş biliyor ki. Bana böylesine nümûne gösterdiler. Eski memurların çoğu Çar'cı diye azledilmişler. ne diye bir kaç çuval da un getirmedik. REJİMİN KORUCULARI: ÇEKA Halkta bu kara sefalet var. arada piliç de veriyorlaşmış. nice insanlar öldürülmüştü. hem polis ve jandarma. Ben böyle olursam. iyi adamdır. Niye aşkolsun diyeyim Ruslar.)hane yaptı. Hain bizim piliçleri de yedi. Ağlamayan çocuğa meme vermezler derler.. Dünyanın adeti bu. Çarlar zamanında da böyle imiş. Yahudi kırmızı kadife tepeli bolşevik kalpağı yine kafasında. Etler o kadar da zayıf ki. .. eğer bir gün inkılâp olursa öyle doğrarlar ki Rusya'da ilâç için tek Yahudi kalmaz. istedim.Bize her gün her birimiz için bir avuç darı yarım dilim o çamurdan ekmekten veriyorlar. fakat hem az. Hükümet daireleri. içtik. bir şehirden diğer şehre bile gidemezlermiş. Hepsi birden. Biz güya diplomatik bir hey'etiz. hem hâkim.. istemeli imiş. Bir de Çeka'larm bu tarzından dolayı nice şalısî garezler kazanı kaynamış. Ruslar Yahudiler'i hiç sevmiyorlar. Daima gönül yapar. Kadm da böyle olsa gerek. Çiçerin'in bana söyleyişine göre. Ali Fuat piliç seviyor-muş. Böyle adalet hiç bir asırda. derhal kocasına bir leke sürüp öldürüyor. Hem de elde tutulmaz. Yiyor demek. Moskova'da komünist demek.

Müthiş şarlatanlık. Ne ise Soysallı Buhara'ya doğru bir turne yaptı. Komünistler ile temas arıyor. Bunları Hariciye'ye raporlar halinde vermiştir. Beni sağda görünce durdu. Yüzü de kızardı. bükülür hali gibi tatlı dilli bir dalkavuktur.. Bir gün Soysallı ile bize geldi. Ona kaniyim. müzakere Fransızca oluyor. Tatarlar. cimcimesi pek bozuk. Bunun sebebini. oradan gizlice istanbul'a geçmiş. Sen ona bak. Bir mühim meselede şimdi söylediği bir fikri beş dakika sonra yine aynı adamlar arasında tamamiyle aksi olarak söyler. Boşboğazlığı pek meşhurdur.. Zaten çalmamış hakkıdır. Boşboğazlık.. vazgeçtiler. Ciddî ve ilmî malûmat elde ediyoruz. Ali Fuat. solunda sıra ile Yusuf Kemal. Ben «helâl olsun» dedim. Tevfik Rüştü ise ateş görmüş balmumu gibi. Kime ne?!. BlZlM HARİCİYEDE BlR RUS CASUSU Soysallı buna nisbetle pek ciddidir. Demek hakikaten vazifesini yapıyor. marifet yapmak malûmat satmak gibi şevki tabii ile yapar. Hem de zıddı ile bütün kâtipleri filân topladım. Ali Fuat ne kadar olsa babacan. yüzünün hali ile çingeneye benzer. ahlâkına da itimat etmek mümkün değil. Çiçerin celseye riyaset ediyor. yine somurtuyor suratı sekiz karış. O sırada Ali Fuad'da hiddetle geldi. sessiz dolaşıyor. Muahede müzakeresi celsesine Sefarete mahsus otomobille gidiyoruz. Acele koşar halde Yusuf Kemal geldi. Yusuf Kemal ve benim aramda alt-üst rekabeti var. Soysallı mühim tarzda yürür.(*) Bir hece metinden çıkartıldı. saldırır bir insan gözüküyor. «Bizde muahede müzakerelerine iştirak etmeliyiz dediler.» dedik. çünkü izahı ayıp. Ne ise Yusuf Kemâl benim Maarif Vekili olmam dolayisiy-le üst olduğumu Ali Fuat'a kabul ettirdi. Soysallı Ruslarca turfa olmuştur. ben onların karşısında oturuyorum. Soysalli dolaşıyorlar. Yusuf Kemal öyle 146 değil. Kendine ediyor bana bir şey söylemiyorlar ya. hiç sır saklamaz. Bu hali herkese hafif meşrep. Bu raporlar bizim Hariciye'den çalınıp Ruslar'a verilmiştir. Tevfik Rüştü sade. dolan.. Birgün bunlara bir azizlik yapmak aklıma geldi. Şeref yerine. Soysallı sonra Ankara'ya gelmiş. Siz pencereden seyredin. Tabii penceredeki-ler gülmüşlerdi.saçmacı bir adam olduğu fikrini verir. bir yumaşak eğilir. sağa oturamazsa suratını asıyor. Basit bir tahsil. melek yüzü. 145 Tevfik Rüştü. Ben Soysallı'nın kendisini pek iyi tanıyorum. Biraz durduktan sonra: «Çık soluma otur! Kibrin kırılsın! dedim. fakat biraz sonra komünistlerden hakaret görmeğe başladı. yalan. Hiçbir sözünde durmaz. Ali Fuad da güldü ve bana Ali Fuad: «Komiteci seni!» dedi. ilk muahede celsesine gittik.» «Sizin böyle bir vazifeniz yoktur. Zaten yüzü tenazursuz. Hele bir hali var ki hepsinden baskın. Hem de hırçın. Oralarda Türkler kendisine birçok halı. Baktılar ki olmuyor. Bakın ben ne yapacağım? Gülersiniz» Yusuf Kemâl ve Ali Fuad'dan evvel indim. hiçbir fikir sahibi değil. Uğraştılar. Söylemedi ama şu olsa gerek: Bu adam gayet hafif meşreptir. kendisine sordum. üç gün görünmüyor. Normal değildir. deri hediye etmişler. Hem de renginin siyahlığı dudaklarının iriliği ve morluğu. Çünkü oralarda güzel malûmat toplamış. ilk ihzari muvaffakiyet memnunuz. Nihayet Merkez-i Umumiye azasına ait otelde yatak da aldı. Ben de içimdem güldüm. Ama herkesde onun ahlâksızlığına dair ittifakı ârâ var.. Bilhassa Tevfik Rüş-tü'den korkmuştum. Ne yapacak? Önüme oturdu.. demek satıp iyi bir ticaret yapmış. Batum'a getirmiş. Çiçerin'in sağında Kork-mazof. hem de ne çocuğuz? İnsan âdi mahlûktur vesselam. Nemrut suratı ona nisbetle gül yüzü. Yusuf Kemâl yine gülmedi. Çünkü ne görüşürsek gidip Ruslar'a söyleyecek. ben ve Ali Fuad varız. Rivayet ettiler ki. Sonra ne olmuş bilir misiniz. bir vagon dolusu olmuş. Hem mühim mühim işler yapıyoruz. mütereddi bir insandır. Sonra ben güldüm. bazı sağa oturmak hususunda ikisi rekabet yapıyor ve birbirinden evvel gidip sağa oturmağa gayret ediyorlar. otelden bile dışarıya attılar.. Evraka öyle yazıldı. Galiba bu halleri oradan kovulmasına sebep olmuştur. Bundan hiç sıkılmaz. bir şeye uğramamıştır. O vakit bizimkiler için İstanbul'a gitmek büyük bir nimet idi. Sözü sohbeti on para etmez. dedim ki: «Halas Dönör için büyük bir rekabet vardır.. Beni en alta koymak istiyorlar. sağa oturdum. fakat onun sözüne. soluma oturdu ya. Buharalılar gibi Türkler ile temasta bulunuyoruz. bir şey de söylemiyor. Eğer Ankara emir verirse pek âlâ. Sade komünistlik taslıyor. . Bunu hiya-net diye yapmaz.

Hem de zalim diye haksız söylüyor. ona bir zabar-ta verdi. Cevap veriniz! Türk. Türk Tatar arasında zerre kadar fark yoktur.. Yüzüm sararmış. bunlar tam Türklerdir. Korkmazof aldı..» Biz ise hiç Ermeniler'i mevzu-ubahs etmemek.» Diyerek hakikati gizlediler. Ama. Ondan sonra muahede yapabiliriz. sürüsüne hıyanetin cezasını göstermek lâzım. Cidden zeki adam. hududu Kars'dan kesmek. Karapapak'lar. olmadı. Yusuf Kemâl: «Ben demez miyim. Bu halk bizdendir. İptida bunları yapın. Kars ayrıdır ve Baku Türkle-ri'ne yaptıkları zulümler. Altmış yetmiş yıl evvel Çar emperyalizmi bizden almıştır. Türlü bahanelerle bizi atlattılar. Bizi âdeta uşakları gibi azarlıyor. ilk ve en mühim iş Ermeni işi oldu. Tabansız. Görüşecek halde değildir. Lenin bu esnada felce uğramış. Önüne bakıyordu. Zaten Çiçerin de zehirli yılan gibi şahlanmış dilini uzatmış. Türklük hususundaki bu halimi bilen arkadaşlar yüzümün rengini görünce derhal büyük bir gaf da yaparım diye korkmuşlar. diğer taraftan Ali Fuad dizleriyle dizime vurup duruyorlar. bora .. Sekiz dil biliyor ve hepsini de ana dili gibi. «Pek hastadır. hiddetlendiren bir şeydir. O. Hem tetebbu sahibi. bu aile bir asır kadar evvel Polonya'da iskân etmiş imiş. Bana söylediği vakit hayret ettim. Sabrımı tüketir. Şu Korkmazoğlu Halis bir Türktür. Biz Ermeni işini Karahan'ı da atarak ortadan kaldırıyorken. yapmamışızdır. Yani İblis gibi. Nahcivan.. îbnolizif.. Bu mühim simayı bir defa görmeyi pek arzu etmiştim. Bir Türkün ağzından bunları işitmek çirkin ve ağır. Hâlâ bunun ehemmiyetine akıl erdiremedik. bana gözdağı verdiği hissini vermişti. Burdan kaçmaktan başka çare yok. Sözlerinin ruhu şu: «Siz bizim ile muahede yapmak istiyorsunuz. bir millî ders vermek.. Bu adam müzakereler neticesine kadar bir daha bir tek lâkırdı söylememiştir. Bizim Ermeniler'e yaptığımız dedikleriniz sizin hayalinizden başka bir şey olmayan zulümlerden gönlünüz sızladı diye de Ermeniler'in Türkiye. ağzı kapandı.» Bu sözler Korkmazof a pek tesir etti. ilh.. Böyle Türk milletine ait şey beni pek ziyade alâkadar eden. Lenin' görmek için çok uğraştık. Ruslar ile muahede yapılmaz.RUSLARLA PAZARLIK Sonra kâtipler filân var. İşe bak ki. Biz Türkler'e karşı Ermeniler'i Türk müdafâa ediyor. Dedim ki: «Siz bir Türk Müslümanısınız. Biz de hiçbir şairimizi Avrupa dillerine tercüme eylemedik. Çiçerin orta boylu. Al bundan da!. renkten renge girmiş. Ben Çiçerin'e pek de aldırmamıştım. Baktım. Bu yerler zaten bizimdi. Siz de Kumuk halis Türksünüz. Bir taraftan Yusuf Kemal. ne de söyledi. «Bir şey söyleme sakın!» diyorlar. Ben söz aldım. Bozcapurlar. Al işte. Troçki de mühim bir kafa. Utanmış bir vaziyet aldı. Celse bitti. para silâh ve cephane almak fikrindeyiz.. hastalığım da halkdan gizliyorlar. tüy gibi olmuş. Çünkü Avrupa'da hemen umumiyetle bizde şair olduğuna bile inanmazlar. katliâmlar ufacık olsun yüreklerinize te'sir etmedi mi? Evvelâ bu tesir etmeli idi. Zeki ve hilekâr bir simada biridir. Keza Türk.» dedi. Sonra hudud 1914 hudududur. Al 147 bundan da. Kumoklardan. Ama evvelâ Ermeniler'e empoze ettiğiniz Gümrü Muahedesini feshediniz. Ruslar'a tasdik ettirmek. Tehdit ediyor. Esasen ailesi İtalyanmış. Çiçerin gayet yüksek bir yerden tutturdu. bizi inletmiştir. yüzü biraz Avrupa şanoUarmda mefistolosi tersim ettikleri simada. artık ne cevap verdi. Tabiî onları buna Çiçerin öğretmişti. Merdiven başındayız. Yusuf Kemâl telâş içinde. bu Korkmazof a bir korku dersi.. Çiçerin o usta diplomat demek evvel ki seferinde Yusuf Kemâl'in seciyesini tesbit edip öğrenmiş. Tarihi sizden iyi bildiğimi görüyorum. Tatardır. Bolşevik ricali arasında mühim bir adam.Çünkü Türk ve Müslümanlığınıza sorarım. Bir emperyalist devlet böyle muahede yapmağa nasıl gelir? Sizin Ermeniler'e yaptığımız zulümler. Kabahat. hasta. adetâ bizi dövecek!. Tatar ayırıyor ve Kafkasya Müslümanlarını istisna ediyorsunuz. Hem sizin Kars'da Ardahan'da ne işiniz var? Oralar ahalisi Türk değil. adetâ titriyor. Karabağ.. Bir taraftan ben bir taraftan Ali Fuad. Dedi ki: «Sizin Ermeniler'i mağlup etmeniz bir emperyalizmdir. Ankara Türkiyesini. fakat şimdi tepem attı. Sözlerini bitirdi. Esas noktalar bunlar. katliâmlar yine Rus Müslümanlarının kalbinde yaralar açmıştır. Gelelim müzakereye: Çiçerin öyle hiddetli ki. Tatar ayrıdır diye kendince gayrî ilmî bir delil de serdediyor. Gidiyoruz. Kimseyi yanına sokmuyorlar. Bir çok söylendikten sonra o bıraktı.. Bizim Şair Ba-ki'yi bile okumuş. Çar Rusyası'na olan borcumuzu silmek. Bu akşam hazırlanıp gidelim. bize verilmesi lâzımdır..

hemen dönecektik. Halil Korkmazof u eskiden beri tamrrruş. Ona da rakı verdik. hodperest.» diyor. ben de kendisi gibi olsaydım. Garp cephesine cephane yetiştirmekti. Halbuki bunu kendisi her şeyden evvel yapacaktı. Ali Fuad bunu iş edinmiş. muahede olmayacaktı. Bir de baktık. Mazeret ve af diledi. Olur mu?» Hâla da bunlarla muahede yapılmaz. Bunlar deniz kurdudurlar.» dedi. Tek tek bizi sefarethaneye hapsederler. Umumî harpte ve sonra biz de bir otomobil veya deniz motörü ele geçirdilerse bunu takaya yerleştirmişler. Rize'den Giresun'a kadar olan sahilde kaçakçılar vardır.kayığm omurgası görününceye kadar yana devirir. usûl ve âdet üzerine çelenk koymaları lâzımdır. cephane aldık. İngilizler muahedeyi görür görmez. uğraşmıştı. bunsuz zafer mümkün olamazdı.» Ne ise Ali Fuad'ın ona iştirak etmemesi. Enver Paşa'nın kadrosu ile general olan böyle tulumbacı olur. Bu. «Korkmazof! Buna bak! Karını getir!» diye bar bar bağırmış. erkek köylü nineler ile taşıdılar. Biliyordun da öyle ise niye tekrar geldin? Madem geldin niye kaçıyorsun? Haydi çocuk olma aklım başına al» dedim. istersen kadın bile verirler. Rusya'dan birçok zahire. Hattâ üç gün evvel Gürcü sefirini de sefarethanesinde basıp haps ettiler idi. Vusulünden iki gün sonra Yunanlılar hücum etmişler. Talebe cemiyeti Çanakkale'de şehidlere bir âbide yapmak istedi. Bir aralık yanına gitti. Başka memlekette olsaydı evvelâ bunların.. gayreti ile bu fişekler alındı. Sefarethâne148 ye kadar devam eden sözlerim tesir etti.. Adetâ harb hududunda düşman ordusunun başkumandanım ilk hamlede yere sermiştir. A. onlar da böylesini yapmazlar. Ayıp ayıp!. cephane yoktu. Teskin edebildik. Millî harekette Rusya'dan aldığımız cephane ve silâhı itilâf devletlerinin dolaşan zırhlıları arasından geçirip aşırmışlardır. Meçhul askerin yerine. (*) Komünistlerde aile ve namus kavramı olmadığına ilişkin kanaat bu tür rivayetlerin eseri olsa gerekir. Hem de çirkin oluyor. (*) Moskova'ya geldiğimiz vakit ilk iş. Ankara'dan ve İstanbul'dan muahede yapmak için hey'et istediler. Doğru ama. Burada da bu seciyesini mükemmel gösterdi. ona lâübaliâne muamele ediyor. malûm Mustafa Kemal'in heykeline çelenk koyup merasim yapıyorlar. Dedim: «Sen deli mi oldun? ilk duruşmada firar edeceğiz. Zaten yatmak istiyordum. kadının heykeli dikilirdi. yiyecek verirler. Yunanlılar tecavüz ederse.. Bana sorsalar bu zaferin şerefini . «Bu sefer hayatımızda tehlike doğacak. Vicdansız. Bunlar eşkıyadır. Ufak bir kayıkları vardır. Oradaki İngiliz mezarlığının haşmetine bakın. zevkleridir. istanbul'a ingiliz.. gidip.adı «Taka»dır. Tulumbacı dedim ama. Halbuki bu muahede millî harekâta temel taşı gibi bir esas olmuştur. omuzunu tuttu: «Korkmazof! senin karın çok güzeldir.. Halil Paşa geldi Ali Fuad'm rakısı da varmış. Bu dediği doğru.» dedi. Bu cephane bizim kaçakçılar vasıtasıyla adetâ 24 saatte Sakarya ağızlarına kadar döküldü. Mahcup ve kabahatli bir çocuk tavrı ile oturdu. hattâ âlet-i mahudesini medrese ıstılâhınca mâlayu kaimi çıkarıp meydana çıkarmış. Hiç unutmam merdivenlerden iniyoruz. bir de bizim şehidlerin kanı ile yoğurdukları bu ataların topraklarındaki halini görmeli. Bize. Sırf Ali Fuad'm himmeti. şişirir. Bu vatan hizmetleri o kadar büyüktür ki. Yerlerine Mustafa Kemâl kendi heykelini dikti. içti. hükümet değildir.D. Sıkılırlar. Lâkin bizim hayatımıza kastedmekle ne faydaları var? Hiç. o kadar üstüne gitmemeli idi. Hiç olmazsa meçhul asker namına bir heykel de yapsaydı. Meçhul asker heykeli yok. Benden sonra Halil türlü rezaletler yapmış. biliyordum ben daima söylüyordum. empulsif adam. Birinci inönü Muharebesi olmuştur.. giderler. Türk köylüsünün. Akşam Ali Fuad'm odasında oturuyorduk. Dışarı çıktım. Dedim ki: «Hayatımıza kastetmezler. «Ne yapalım. silâh. Merak etme!. Amerikan ilh. yattım.gibi esti işini bitirdi. başka türlü yapamayız» dedi. Mustafa Kemal men'etti. şunu getirsen. harb gemileri geliyor. Yiyip içiyoruz. Telâş içinde ısrar ediyor. Oralardan da kadın. Bunların hiç biri olamıyacaktı. Fena halde utandım. Korkmazof geldi. 149 Bu cephane vaktinde yetişmiştir. Ne tabansız. kurşun yemiş köpek gibi bağıra bağıra ağlamalı. Sivastapol'da beş milyon mavzer fişengi varmış. Buna koca bir yelken takarlar TAKALARIN ZAFERİ Yelkeni rüzgâra verir. Sabahleyin hikâye ettiler. Korkmazof da önüne baktı.

Ali Fuad'a veririm. Yoksa harbe devam edemeyiz. iki saat içinde her şeyde uyuştuk. Ne ise vur aşağı. «Vakit de tayin edemem» dedi. Yusuf Kemâl tutturdu. Yolda aldığım haberler yalancı idi.. vermeyen iki dilenci. Kapıdan kapıya.. Bunda Sovyet Rusya'nın bir ordusu rolünü yapıyoruz. izbe koridorlarından geçtik. Yusuf Kemâl'e: «O halde muahede yapmak istemiyorsunuz demek.. Müthiş. sekiz bin tüfek kuvvetiyle iznik'ten Gediz'e kadar olan ikiyüz kilometrelik bir cephede hücum etmiştir. Asli yumuşadığı yok. Galiba adam beni. bu yoldan geçilemiyor demek. Gördük Çiçerin'le bu iş olmuyor.» dedi. Pasaportlarımızı vermenizi rica ederim de» dedim.» dedim. 337 de Yunan ordusu yedi. fakat kendileri maske altında birinci emperyalist. Mustafa Kemal ve îsmet Ethem'in imhası ile meşgul. konuştuk. mağlûp oldular..» dedim. Buna cevap vermedi. baş vuracağız. Bu muahede demek sırf sizin işinizdir. iş kötü ben de tereddüde başladım. «Nedir o» dedi. Fırsatı buldu. siper ve menfezlerden de geçtik. «Celse bitti. Şimdi başka yoldan gideceğiz. Bu fena amma..» dedim. 6 Kânun'sani. Bunu zannetmiyorum. bitti.. Güldü. Ali Fuad. iyi alâmet. Adam bizi burada bekletip sürütecek. Bu da sizin emperyalistlere karşı olan cephenizin bir kısmı yıkılmış demektir. o yapacak. Yusuf Kemâl gittik. Mesele de yüzde doksan suya düşmüş demektir. tut yukarı. Randevu verdi. Yarım milyon verebiliriz. Stalin: «Ne kadar para lâzım?» dedi. isteyen bir dilenci. Geri gidecektik. çıktık. Dedim ki «Acele etme. daha buna hükmedile-mez. Sarayın etrafı kale. bıktıracak. «Stalin'i göreceğiz. Çi-çerin fena azgın.. MÜZAKEREYE DEVAM Şimdi Yusuf Kemâl ümitsiz. Bulmak da mümkün değil. birkaç telörgü. Bereket versin sersem Yunanlılar pek zayıf kuvvetle gelmişler. Yok o da bu halde ise. Yalnız muahedeyi yazıp imzalamamız kaldı . onunla konuşacağız. Ruslarla muahede yapılamaz der dururdun.» Bense «Asla kâfi değil. ye150 rinde.» dedim. Sağ yanında da duvarda bir telefon aleti.. bir de iskemlesi var. Fakat Çiçerin'in suratı fena. Yunan ordusu harekete geçmiş. Eğer cephane yetişmeseydi Yunanlılar tüfek omuzlarında yürüyecek istedikleri yere kadar geleceklerdi. Şimdi sen Stalin'den hey'et namına randevu iste!»dedim. Galiba Ruslar muahede yapmak istemiyorlar.. Bu adamların bütün dâvaları ağızlarında dolaşan moda lâkırdı «Emperyalizm aleyhine hareket» tir. yalnız bir iyi alâmet görüldü. Baktım. Kalenin bir tarafı Moskova ırmağı. Ordunun başında bilfiil Garp Cephesi Kumandanı İsmet. Bunda utanacak ne var. Bayrakları bu. Arkadaşlarımın ikisi de «Biz istemeyiz» Ben isterim. Görülüyor ki. Adi bir masası. Çiçerin şaşaladı. Odası gayet basit. O yaparsa iş bitmiştir. hayatını pek saklayan birinin yanına gidiyoruz. Birkaç deneme ile aynı halde kaldığı görülürse onda da ümit yok demektir. Millete istiyoruz. Otuı duk. Bize çok para lâzımdır.. Sizsiz muahede olmıyacaktı.» Zannediyorum ki. delikten deliğe. Kalktı. . O. Üçümüz başbaşa gelip: «Ne ist eyelim?» dedik. övündükleri şey bu. «Ben demedim mi? Bunlar ile muahede olmaz.. Resmî murahhas Çi-çerin'dir. Stalin'e: «Biz İngilizlerle harb ediyoruz demektir. Ben fazla isteyeyim de onlar utanır. Biz de bunu bilmez görünüyor. Şimdiye kadar askerlik hayatı hep mağlubiyet olan ismet. Bizim daha ziyade kuvvetimiz vardı. STALÎN'LE PAZARLIK Tuhaf bir şey oldu. ilk olarak muzaffer kumandan.» dedim. Ondan sonra Ankara'ya yazarız başka çare de bulamazsak o vakit döneriz. Ben: «Otuz milyon altın!» dedim. Stalin'in odasına vardık. Alındı. ben.. işte» Bizim Reis hep kehanetten dem vuruyor. Usulcacık Yusuf Kemâl'e: «Diğer celse için vakit tayini iste!» dedim. Arzularımız oldu. biz de masanın kenarında onun sol tarafında biraz öne doğru oturuyoruz. Demek sendeledi. Tabii lâf yok. Kısa müzakere.. Dedim ki: «Dur bir celse daha yapalım bakalım!» Celse istedik baktım Çiçerin'de yine aynı nakarat. Dedi.. bir milyon altına sulh olduk: Stalin'e dedim ki: «Sizden çok memnunuz. altın nedir bilmez zannetti. Dedim. emperyalizm aleyhine veryansın ediyoruz. Kendime istemiyorum. Ve dedi ki: «Bu kadar para bizde yok. Stalin Kremlin Sarayı'nda oturuyor. «Otuz milyon altın. Çiçerin pasaportları vermem dedi. Para istiyeceğiz Stalin'den.Çıkarken Yusuf Kemâl'e: «Ne haber? Ben de medim mi. vursun. Hususî hal çaresine. Harp masraflarını vermelisiniz. vereceklerinden biraz fazla verirler. Cephanemiz de yetişmişti.

Bizimle eğlendi. Gözleri gayet zeki gözü. İyi ki. cesaret kalmadı. Çiçerin'den müzakere randevusu istedik. Hasılı Stalin bende fevkalâde bir te'sir hasıl etti. Ve bize de dedi ki: «Gidiniz sizi Çiçerin çağıracak. hem parayı aldık. bir şey yapılamaz. uzun boylu bir adam.Ş p Q O US us z "İ "^ H «" ' 3 E >6o > :3 3 ¦4-S *^H ¦« tfl ^* >v » J3 *"H r-1 5 « w •¦!¦ m •—3 T3 cA* yJ >-^ *^ N tâ O < o t/3 O K -w tL ' ™ ^> ^ . Ancak Yusuf Kemal her şeyi Ankara'dan sormak. Rusça bir müddet bir şeyler söyledi. Galiba Çiçerin'le Stalin arasında bir zıddiyet vardı.Ü 5 -O . gittik. Dediklerimin hepsini derhal yapacak. fena köpürdü. o tj 'y J^ 'iÜ 1 3 "". Stalin mağrur bir tavır aldı. Anlattık. Demek yollarda aldığım haber doğru. Keyifliyiz. Köpürttük. öyle hissediliyordu. Yusuf Kemâl büsbütün ümitsiz. A. adam yine üst perdede. Onun da mümessili şu önümüzdeki şahıs.» Teşekkür ettik çıktık.» Diyecek bir şeyim yok.ti 7? 'S -a p'-p S pq ^ J3 'S ^3 Ö =g "S S. Güzel şimali. Hem muahedeyi yapıyoruz. Stalin Gürcüdür. O derhal yapar. Öyle köpürttük ki.S ¦ ca '3 =3 g S !3 .. işler daima böyle hususî konuşmalar ile daha iyi hallediliyordu.ti ^3 -S -g 73 ¦§ıııpÇİÇERÎNLE PAZARLIĞA DEVAM Muahede müzakeresine devam ediyoruz. iş yürümezse Stalin'le görüşün. Yusuf Kemâl'in hakkı var. Adetâ âmir-i mutlak diktatör. on . Bu hal doğru bir iş değildir. Yine üçümüz gittik. «Ben şimdi ona emrederim. cevap alıp öyle kabul etmek istiyor.» sözü tastamammış. Kars'dan beri Stalin hakkında edindiğim malûmata ehemmiyet vermiştim. Demek hükümet azasının fevkinde her emri veren metah bir kuvvet var. Demek Stalin bize madik attı. Bana dedi ki. ilerliyor. Yine randevu istedik. Şimdi ben de me'yüs oldum. Çiçerin'i bir mangal dolusu ateşe tutulmuş balmumu gibi yumuşak bulacağız zannediyordum. hem Rusya'nın Bolşevik idaresinin halini de gözümüzle gördük. «Hassas teline basmışım. «Aldın mı? Nasıl muahede olur muymuş? Ben bilirim. Dedim: «Yine Stalin'e gidelim de Çiçerin'den şikâyet edelim. Demek Kars'da bana Medivanî vin söylediği doğru imiş. Kızdı. Fakat şimdi elinde Stalin'in izzetinefsine basıp Çiçerin aleyhine sevketmek var. Celse oldu. Bu söz büyüktü. Vakıa eskisi gibi sert değil ama. İyi şey. 151 ¦O ~™ (ö & . Yazıyor. Telefonu aldı. 4? .. Bu esaslar üzerine muahedeyi yapar» dedi. Ben de teselliye mecal. Hal ve lâkırdısında çok zeki bir adam olduğu hissini veriyor.O yine eskisi gibi hareket ederse. yine sert. Kendisinin insiyatiften mahrum olduğunu yine gösteriyor.£ W .

Sonra Yusuf Kemal'e dedim ki: «Ben bu fikirde değilim.» der. Kendimiz müzakere eder bir şeye karar veririz. yapılacak çok muziplikler var. fikrimden caydım. Nitekim bu muahedeyi de sonra sırf kendi hüneri gibi gösterdi. muahede geri kalır sonra» diyor. Hattâ bizi tay için evvelden parafe edilmişti diye Mustafa Kemal'e söyledi. «Peki yazıp veririm. Bir gün yine aramızda. Ben size uymağa mecbur oldum. şunu ayağının altına al. Böyle bir suale lüzum var mı? Müzakerede söyledik.» Cevabım. Ali Fuad'a da aynı şeyi sordu. Ama düşündüm hatalı buldum. Şimdiden kendisini düşünüyor.» dedim. Dedim ki: «Arkadaşlar böyle Ankara'dan cevap beklemekle bu iş sökmez. «Evet öyle idi. Paşa «Hayhay.. Fakat içim-den«Iş bitsin. Benim vermeme lüzum yoktur. ilâve ettim. demir tavında dövülür. göbeğimiz de çatlıyor. Artık bu kadar da miskinlik olmaz. böyle olur. YUSUF KEMAL'İN HALETİ RUHİYESi Birkaç gün sonra diğer bir madde müzakeresinden evvel. Şunu tezelden bitiriverelim. tamamiyle yanlıştır. Şimdi bu adam çok iş istiyor.» dedi. «Etme diyor. imzaladık. Nihayet: «Madem ki öyle bu senin fikrin olduğuna dair bana imzanla bir . Onu tavsif için şu vak'ası karakteristik. «Vaktimiz yok. ıkınmağa başladı. Bu adamda böyle bir çok vesika vardır. Kimseyi yanımıza almıyoruz. Benim onu cerhedecek halim yok.» Yusuf Kemal zaruri yola yattı.. Nuh dedim peygamber demedim. Görüyoruz. bütün işleri kendi malı gösterir. Yusuf Kemal. Alif Fuad'a hitaben: «Paşa sen ne dersin?» dedim. Ben sade «Olmaz» diyorum. fakat çirkin bir şeye başladı. Bu müsait vaziyet gider. Ama. «evvelce parafe edilen muahede vardı. Bir şeye karar veriyoruz. bir iyi pastırmasını çıkar. Bununla arkadaşlık olur mu? Bununla çalışılır mı? Asla çalışılmaz.. Kıvranmağa.. Ruslarla celsede onda İsrar ediyoruz.» dedi. Böyle bir teklif yapabilir miydi. Yusuf Kemal bana dedi ki: «Sen demek bu fikirdesin. Yusuf Kemal: «Ya sonra bize bir mes'uliyet gelirse» dedi. «Hayhay» dedi. Mesuliyet yoksa takdir varsa. Sıkıldı. Öf. Bunu Ruslar telgrafhanelerinde mahsus yapıyorlar. «Eh öyle ise bu fikirde olduğunuzu yazıp imza ederek bana verin. Kabahat filâncılarm. onbeş gün geçiyor. «Evet!» . Güzel güzel güldü ve: «Peki» dedi. Bari şuna biraz muziplik edeyim. «Siz ekseriyettesiniz. hem de müthiş bir egoistlik ve cür'et idi. Olur ki bin hâdise çıkar. Bitti. 154 Bunada «Peki» dedik. Ondan da aynı cevabı aldı. Sen benimle beraber ol! dedim. Demek bir gün bir şey olsa. Ben bir olmazdır tutturdum. Şeytan diyor ki. Dondum kaldım.» Bu telâş içinde: «Şimdi bu fikirde idin ya. Çok canım istiyor. Nutka öyle yazıldı. karar verdiğimiz şeydi. Kendisinin de o fikirde olduğunu müzakere esnasında görmüştük.. Ve ekseriya kabul ettiriyoruz. Mâkul bir neticeye vardık. Buna oynanacak çok oyun.» dedim. verdik.» dedi. Hakikaten en mâkul fikir. mana çıkarmak mümkün değil. Her defa celseye gitmeden bir gün evvel Ruslar'in verdikleri proje ile bizim yaptığımız projeyi.gün.. Bizim Ankara'da verdiğimiz şifreleri de karıştırıp verdikleri muhakkaktır. Kâğıdı cüzdanına yerleştirdi.» dedim. Sefarethanede bir maddeye karar verdik. Ali Fuad'a: « Yusuf Kemal'e ben biraz ezâ edeceğim. saklanıyor. Saklar durur. Şu muahede olsun. «Benim kabahatim yok. Müzakereye başladık. bu adam bizim ikimizi okkanın altına verecek. muahede yapılmayıp kalır. Bu. Bu adamla burada muahede yapıyoruz. Onda da tadilât yaptık. Şu bizden kâğıt almaşım bir türlü hazmedemiyorum. «Mutlaka imza vermelisiniz. «Sen de bize bir kâğıt ver. Bir gün kendisine bir mesuliyet tevcih edilse derhal çıkarır. cevap gelmiyor.» dedim. Kabul edildi.» diyor ki. Sizin fikriniz.» dedi. Ali Fuad'a sordum. Gelse de şifre o halde ki halledince bir. Evvelce parafe edilmiş sade iki madde vardı. Fakat gayet tatlılıkla sanki teklifinin rotasını anlamamış gibi dedim ki: « Yusuf Kemal sen bu fikirde değil misin?» Cevap yok.» Aklı yerinden oynamışçasına. Ali Fuad ve ben müzakere ediyoruz. «Eğer sen muhtemel bir mesuliyete göğüs gere-miyorsan işi bize bırak git. Yoksa çıldıracağım. Bilmem Ali Fuad ne oldu? Çünkü ona bakacak halim kalmadı.» dedi. millet hizmetinde neler çektik. Mustafa Kemal nutkunda bu muahededen bahsederken. Yazdık. Bu hususta hiçbirşeyden haberi yok. «Kalsın» dedim. Bu iş beni yüreğimden yaraladı. Her şeyden evvel bu lâzım. Dedim: «Böyle şeye lüzum yoktur.» dedim. Maksadı başka. Sözleri doğru ve mantıkî. Kabul edilen maddeyi parafe ediyoruz. hem müthiş bir terbiyesizlik ve küstahlık. Yusuf Kemal beni iknaa çalıştı.

Böyle istiyorum. Seni affediyorum. işte vesika diyeceksin.» dedim. Tevfik Paşa «Canım bunları bırak. Ali Fuad da affeder zannediyorum. Seni tasvir edeceğim. Arkadaşlarım ateşe atacaksın. mesul olmamak için vesika saklar. fakat hükme geldi mi. Bir mesele hakkında güzel söz söylersin. işte gayet cebîn bir adamsın.kessen veremez. Öbür tarafı o vakit halledecek dahili meselelerdir. Konuşmak bile canım istemiyor. Bizim Ruslar ile muahede yapmamız İngilizler'i tahrik etmiş. Derhal Ali Fuad'a «Zannedersem siz de benim fikrimde olsanız gerek.» dedim. Her işinde evvelâ kaçamak yolunu arar. birgün mesuliyet tereddüp ederse «Ne yapayım ben ekalliyette kaldım.. Ayrı gayrı yok. Bir kere ortada dâvamızı kazanalım. bir umacı var: Mesuliyet. Böyle bir adı aldırışa bu da kendi kabahatindir dedim.» diyor.» dedim. Hırsın büyük. Beriki dinlemiyor. hattâ vesika hırsızlığı ve sahtekârlığı yapar. Biz de sizin fikrindeyiz. nasıl oldu da en kötüsünü seçti der. Şiddetle dedim: «Haydi.Olur adam değilmiş. o hem ekalliyette. Bu adam. Sen bu hususta tıpkı Said Paşa'ya benzersin. Eğer fiili bir iş ise. Elbirliğiyle çalışmalarda böyle şey düşünülmez. bu eski bir macera. Ayol. En iyi arkadaşlarını bile menfaatına kurban edersin. istanbul ortadan kalksın. Çünkü kendisi hükümetin başında olacak.. Daima reislik mevki gözündedir. Beni Küçük Said yapma dedi. Yusuf Kemal bunları hiç sessiz dinledi. Hem de yeni değil. hem kendi fikrince yapmak istiyor. Bazı müelliflerin o babtaki fikirlerini zikredersin. Hasılı sen ikinci tabı Şapur Çelebi'sin dedim ve ferahladım. Çok ezâ ve cefa ettim. öyle bir hodperest ki.343 ten itibaren muhabereler dercedilmiş. Artık deşildim. Bizde mesuliyet olan görülmüş mü? Hem iş başuıda bulunan mesuliyetten korkarsa. Tevfik Paşa Sadrâzam Mustafa Kemâl'e bunu tebliğ etti..»dedim. Şimdi bak sen nesin? Sen müthiş bir harissin. Nihayet «Biz senin gibi değiliz. bizim memlekette bunun ismi var. Müthiş bir hodperestsin. Başkasma verdirir. bir iş hakkında on türlü şık veya araz gösterirdi. Sen onun nüshayı saniyesi. RUS-İNGİLİZ REKABETİ Doğrusu artık bu adamdan soğudum. Enteresandır. Derhal hoşafın köpüğü kesildi. Zaten benim isteğim de bu işi idi.» dedi. Fakat kendini bilmiyorsun. Hükme geldi mi sana derhal: «Dur. Hiçbir işte karar veremez. Mustafa Kemâl Rusya'daki muvaffakiyetsizlik ve hatalarına. Sen hiç bir işte ve asla reis olacak vasıflara malik değilsin. Halbuki Yusuf. Seni davet etmişler.» demeli. Hiç bir iş yapamıyorsun. ne duruyorsun. «Veremem. Bende: «Çok söyledim fakat hakikati söyledim. âtide muhtemel bir mesuliyete karşı vesika yapar saklarsın. Bir mesele hakkında seni söyletip fikirlerini dinlemeli. Bütün bu yapılacakları arılamıyordu. Sen geçen defa bizden kâğıt aldın. hükümlerin en fenasmı verirsin. Şimdi bize vermiyorsun. Moskova Muahedesi'nin bir te'siridir. Dünyada sade senin menfaatin vardır. Şimdi bununkisi evvelkinden müüıiş. yeter. İstemez. Beni zorladılar. İstanbul hükümetini ve aynı zamanda Ankara'yı 21 Şubatta Londra'da bir konferansa davet etmişler. «Sen ekaliyyettesin. Mustafa Kemâl işe bakacak yerde Ali Rıza kabinesiyle filan yaptığı gibi Tevfik Paşa ile dalaşmağa başlamış. hiç bir iş yapamaz. Senden kâğıt istemiyoruz.. daha iyi tabirle ikinci tabi «Küçük 155 Sait'sin» Bu ad tamamiyle sana lâyıktır ve sana ad olarak kalacaktır. Güzelce dinle. İngilizler bizim Ruslar ile dost olmamızı asla istemiyorlar. Alırsında niye vermezsin? Bu ne adiliktir? Bunu istemeğe bile utanmalıydın. Nitekim sen böylesin. Muahedeye kuvve-i kurbiyeye geldik. Şimdi bunun sırası mı?Nutkunda Sahife. Alçaklıktır. Bizden kağıt istiyorsun ki. cismi yoktur bir zümrüdü ankadır. Sen sade bir hukuk müşavirisin. kararı başkasına verdirirdi. işte bu. Bilirim veremez. mantığın kuvvetlidir. Cevap yok. Sen işte bu kadarsın. O vakit ekseriyette biz idik.» «Ekseriyete bakalım» dedi. Adetâ insanı sürükler götürür. Sözün cezbelidir. Çünkü ben ruhunu görmüşümdür. «Yusuf Kemal. hattâ hiyanete rağmen yine gelip yerine oturan Hariciye Vekili Bekir Sami'nin . Razı olurum. Bize kâğıt vermelisin. O da «Evet» dedi.» Hem de kendinin bu fikirde olduğunu inkâr etmek denaetini yapacaksın. hükmü de vermezsin.kâğıt ver. Sonunda fena oldu ve «Doktor bana çok şey seyledin. Seni benim kadar hiç kimse tasvir edememiştir. insan şaşar. Bizden buna dair kâğıt aldı. illa Anadolu istanbul yerine tanınsın. Yalnız bu menhus adı verme. Ne ise. kendi bir kılı için en canciğer arkadaşının kafasını verir. O da senin gibi idi. Tabii o da bana diş biliyor. Gözünde bir hayal.

Kalpağını çıkarmadan sofraya 157 156 da oturdu. t ENVER PAŞA Afganlılar büyük bir ziyafet verdiler. Çok sâf insanlar. «Müsveddeyi yazın. şöyle söyler: «Ve bugün zâtâlinizi ve görmeye gelecektim. Fakat hiç karışmadı. Biraz Türkçe biliyor. Acemceye tercüme edemiyoruz. Bu esnada Mehmet Velihan adında geniş selâhiyeti haiz bir Afgan mümessili Moskova'da Ruslarla muahede yapıyor.. Bizce bu bir hatâ idi. Bu hatâ yetmemiş. Hey'et dönmüştü. bunun üstüne Bekir Sami Lloyd George'a Ruslar aleyhine bir çok şeyler f söylemiş. Muahedeye devam ediyoruz. Şu adam Ruslar'ı bu suretle kızdırıp bizim muahedeyi yaptırtmıyacaktı. bir başka deriden ve başka türlü bir şekilde. Müthiş bir kekemedir. Meselâ size rast geldi. Bu konferanstan bir şey çıkmamış. Yazdıklarını okudum. Ona Türkçe anlatmağa çalıştım. Fakat kâfi değil. kurşun işlemesin diye kollarına pazubend takarlar. Baktım başında bir kalpak geldi. Bir hali var: «Ve» deyince diline kolaylık gelir. Acemce yazıp söyleyemiyorum. bunu Ruslar'a teslim etmiştir. Bekir Sami bu işe pek düşkün. Kalpak astragan değil. o da Bekir Sami'nin haberi olmaksızın arkasına bir stenograf koyup sözlerini zaptettirmiştir. bereket versin Yunanlılar red etmişler. Bu Suriyeli da Acemce yazmağa çalıştı. Tevfik Paşa Londra Konferansında sözü «Söz sahibi bunlardır» diye Bekir Sami'ye bırakmış. Kral Emanullah'ın haremi Suriyeli. Romanya.. «Vücuduna kurşun işlemediğine kanidir» dediler.» dedi. Bu benim hayatımda yaptığım ilk muahede idi. Asetinler için. GÖRÜŞMELERE DEVAM: AFGANİSTAN'LA MUAHEDE Gelelim bize. Türkiye'nin memuru Moskova'da yaptığı gibi.» «O niye» dedim. Bu büyük bir cinayetti. Tecviz edildi. Biz imza ederiz. Bazılarına sordum: «Niye kalpağını çıkarmıyor?» dediler: «Çok dindardır. Yarıdan ziyade mutabık değil. Ruslar ile aramızı açmak için. Onlardan biri Suriyeli imiş. Elli kişilik kadar bir sofra. Bu suretle birkaç gün uğraşarak Acemcesini de yazdık. Yâni Fransa'nın partonajı altında Polonya. «Bu gün zâtâlinizi görmeğe gelecektim. iyi tercüme edilmeyen yerleri Arapça anlattım. birleşip Rusya'yı mahvedecekler. Birinci Gümrü dür. Onlar da bıçak. Kolunda pazubendi de vardır.İstiklâl olunca kendisi kral olacak zaar.Sevr Muahedesi'nde ufak bazı tadilat yapacaklarını beyandan ibaret kalmıştır. Onun için her lâkırdıya «Ve» ile başlar. Bizi de halife adamları diye pek muhterem görüyorlar. Artık cümlelere lüzumsuz yere bol bol «ve» doldurur. Fakat Acemceyi yüzde seksen anlıyorum. Afganlılar'ın kendi dilleri varsa da resmî hükümet dilleri Farisîdir. ikna ettim.. Bırakmak büyüklüğünü de yapmış. Arapça imdadıma yetişti. Nasılsınız? lyimisiniz? Diyecek değil mi. Bizde kendisiyle görüştük. Çıkarmaz. Bir tarafa Türkçe diğer tarafı Acemce olacak. Güldürücü bir şey. Oradan resmen Londra'ya davet edilmiştir. Kendisine mahsus bir şey. Bunu anladı ve Acemce yazdı. Bu adam hakikaten büyüktür. Londra Konferansı'nda itilâf devletlerinin teklifleri. . Bekir Sami Londra'dan Paris'e geçmiş. Yeni Türkiye'nin de ikinci muahedesi idi. Afganlılar bile baş açık idiler. Karabekir yapmıştır. ilerliyor. «Muahede yapalım» dedik. Muahedeyi ben Türkçe yazdım. şimdi Londra'da ve Paris'te de aynı gayrette.riyaseti altında istanbul ile iştirak etmemek üzere müstakil bir he-yet-i murahhasa yapıp oraya göndermiş. Şaştım. Bizim hey'et konferansın teklifi üzere Yunan işgali altında izmir'de yapılacak bir nüfus tahkikatı neticesini kabulü va'detmiş. imza ettik. Bir memuriyetinde bütün potları kıran ve muvaffak olmayan bu adamı bir daha göndermek doğru mu idi? Bekir Sami söz de söylemiyordu. Enver Paşa'da davetli idi. Samatya'nın tulumbacıları seviyesinde. Çünkü prenstir. Çünkü Yunanlılar süngü altında kendi lehlerinde bir tahkikat yaptırırlardı.. Demek kadın hısım akrabasını da oraya getirmiş. Yusuf Kemal önce yapmak istemedi.Orada Fransa Hariciye Nazırı Buil-lion mahut Tiflis Muahedesine devam etmiş. Ve nasılsınız? Ve iyi misiniz?» Onunla konuşurken kuş diline alışık insanlar gibi hareket edip «Ve» leri toptan tarhetmelidir. Yâni bunlar Türkiye için değil.Türkiye illi. Ase-tinler'e istiklâl verilecek.

Ama ısrar ediyor. Enver'in elinde yine bir harita. insaf ve merhamet dilenmek. Bu da gücüme gitti. Bunlar da Umumî Harpte yediği binbir halttan sonra oluyordu!. Ve bu hususta daha bir çok şeyler söyledi. Orda da pek fazla itibar görmüş. biz Af-ganla tecavüzü ve tedafüi ittifak yaptık. Demek işin fiili kısmı da mevcut. Bir daha bunu kabul etmeyeceğiz. Bir Türk. Ama hepsi birden bir incir çekirdiğini doldurmaz.» Halbuki bizim istediğimiz hudud. Onunki kadar sade bir mantık henüz görmemiştim. Sonra Kral bunu istiklâline müna-fi görüp. Bu hudud çizilmiş ve boyanmış. Onu ölçerler. Bizden evvel Bakü'de olan kongreye gelmiş. Dimağı adetâ mefluç ahmak . Sonra bize karşı bir Rus delegesi olarak gelmişti. Bazı noktalarda takışıp. Ruslarla muahede daima ilerlemekte. Enver'le ilk karşı karşıya gelişim. O derece de insana tatlı olur ve bir şey verirler.» dedim.» «Neden hayırlıdır?» dedim. Halbuki Yusuf Kemâl'i şahsen de tanıyordu. yâni aramızdaki hudud işinde idi ki. ben oturduk. Yusuf Kemâl: «O geleceğe benziyor. niye bu dediğimiz hududu kabul edelim? Bu bizim zararımıza.» dedi. Afgan vasıtasıyla Hindistan'a darbe vururuz. Seyfi'nin verdiği stratejik noktalan havi. Yusuf Kemal. Bu esnada bu adamın iktidar ve dirayet derecesini iyice gördüm. Elinde mavi kurşun kalemle hudud çizilmiş bir harita da var.» Dedi: «Kabul edin. Hayırlıdır dedim ya. Bizim her şeyimizi onlara haber vermiştir. Bu da vatan hiyaneti idi. Afgan Muahedesine verdiğim ruh şudur: tngilizler'e anlatıyoruz ki. Enver kafasız. tadil etmişlerdir. «Ha. Enver'in hududu ile. «Sen reissin. Afganistan hilâfete tabidir. sefarethaneye Enver geldi. İnsanı öyle görünce sevinirler. Birçok insanlar çocuklarına Enver adını koymuşlardı. Reis sıfatıyla bizim müzakeremize iştirak edemezsiniz. Ve içimden acı bir duygu geçti. Bir ordu vücuda getirmiş. Her dükkânda fellâhların. Behemehal kabul ettirmek istiyor. Yusuf Kemal sinirlendi. Arada ihtilâf var. Ali Fu-ad'ın yanına gittim. «Adam ne olacak. Yüzü gerilmiş yay gibi. âcizmiş bu» derler. şehirlilerin evlerinde Enver'in resmi vardı. Yoksa lehimize dön! Zaten Cemal Afganistan'da çalışıyor. bu adamlar bilmezler. Ruslarla cenubî Gürcistan hududunu tâ Arpaçayı'na doğru münakaşa ve tesbit ediyoruz. AH Fuad. Vaktiyle Mısır'da görmüştüm. Bizi müzakereye davet etti. Dedim: «Enver Paşa. Sanki kızgın bir dağ demiri geçti. Ve derhal tepesine binerler. O da halife damadı. Bana haber verdiler. siz ne hatâ etmişsiniz? Bu adam aşikâr görülüyor ki. Enver yine düştü. Ne diye bununla müzakere kabul ediyoruz?» Yusuf Kemal dedi ki: «Evvelki se158 ferimizde daima bizim müzakerelerimizde bulunuyordu. Rus tezini müdafaa ediyor. Devlet için hayırlısı budur. Karadeniz'den Gökçe Gölü'ne kadar yirmi km. «hilâfete sahip Türk'e Afganistan tarafından mübihil iktidâ tanınır. Hakikaten Enver dünyanın en bahtiyar adamlarındandır. çekişiyoruz. Ve bize kabul ettirmeye çalışıyor. Biz Türkiye'nin vekilleri sıfatını haiz bir hey'eti murahhas ayız. eninde uzun bir şerit halindeki toprağı kaybediyoruz.» «O. Yandı. Şöhreti bütün dünyayı. Enver'i henüz yakından tanımamıştım. Yine böyle bir meselede. Diyor ki: «fllâ bu hududu kabul edin. Türkiye aleyhinde bizi kandırmaya çalışıyor. keyifli keyifli yerler. «Öyleyse ben söylerim» dedim. Türlü kahramanlıklar yapmış biri diye. Bize selâm bile vermeye tenezzül etmedi. Baktım. Beynini oyar. dersin»dedim. Bu muahedeye bu maksatla. Bize birçok arazi kaybettirmek istiyor.» deyip teskin ettim. hayırlıdır. Afganlıların Enver'e büyük hürmetleri var. Kuvvet ve tehdide bakarlar. Şimdi ikinci defa Enver karşısında duyuyorum.Afganlılar Enver'i sofrada bizim üstümüze koydular. Baktım sözleri bende basit bir çocuk sözleri te'sirini yaptı. bilhassa Müslümanlık âlemini tutmuştur. Buna Ruslarla da yardım ediyor. Yusuf Kemâl: «Ben bu sözü söyliyemem» dedi. İngilizler Afganistan'daki bu hareketten pek hassas.. Ruslar'm adamı. Gitti. Enver. Bunun da diğer askerler gibi kibr-ü azameti müthiş. Arkadaşlara dedim ki: «Bu ne diye bizim müzakeremize karışıyor. Gelirse ne diyebiliriz?» dedi. bastığı toprağı öpenler olmuştu. Bunu ben bir defa da evlendiğim vakit Serasker Rıza Paşa'nm karşısında duymuştum. İngilizler ve bütün Avrupalılar başka şeyden anlamazlar. Hayret ettim. Yoksa bizim eski diplomatlarımızın zanları ve yaptıkları gibi yalvarmak. Hiçbirinde mâna yok.» cümlesini koymuştum. «Ben diyorum. lütuf istemek tarzı siyaset değildir. Halbuki onun hiçbir resmî sıfatı yok. Neden hayırlı olduğunu bir türlü ispat edemiyor. Ankara'dan tadilini istemiş.

Bu adam cidden sadedil. en gizli işlerinden bahsetmeğe başladı. Tabii bu ahmak ve cahil kafadan bu gelir. İndimde on paralık haysiyeti kalmadı. hiddetlenmiş. Troçki'nin muavini ile görüşüyordum. Bu kafa değil.. iki daha dört eder.. Çenesi kilitlendi. Moskova'dan idare ettiğini söylüyormuş. Yusuf Kemâl bana söyledi. Ben de: «Sizin bunlara Anadolu'yu idare ettiğinizi söylediğinizi ve bundan menfaat gördüğünüzü ne bileyim. «Sana banyo dairemi göstereyim. Çok zaman ye haksız olarak bana ezâ ve cefa etmiş.» dedim. Demek muahede müzakeresinde ettiğim tekdir kâr etmiş.» dedi. hapsi ve her zulmü reva görmüş. Derken bana dert yanmağa.. Hakikaten görülecek şey. Anadolu harekâtını sizin idare ettiğinizi söyledi ve doğru mu diye sordu. Ben de hayır doğru değildir dedim.. Bana neler neler yapmışlardı. Hem öyle.. Muhakkak on yıldır. Sözleri nutukları tamamiyle çocuk söz ve mantıkları. Kaçtı. Mesele şudur: «Biri sordu. Yusuf Kemâl'i bulmuş. Öteki de üstüne tuz biber olmuş. şimdi böyle kuş beyinli. Gördük. «Enver Paşa dedim. Ne ise. Derhal telefonla kendisinden randevu istedim. Hiç de propaganda yaptığım.» dedi. Şu koca hem de biçimli güzel kafadaki akıl ne kadar mübalâğa ile cömert davransam bir armut çekirdiğini doldurur. Asıl onun kızgınlığı müzakerelerden kovmaklığımdır. ben de hakikati söyledim. Böyle 159 gelip bizi iz'aç ediyordu. çarşambadan sonra perşembe gelir. Troçki'nin muavini Enver'in suratına çarpmış. Aramızda neler neler olmuş. Ben ki. Kızdım. bizim sözümüze Enver fena kızmış. umumî harbe girmek talihini eliyle yapan bu adamdır ha!. buna tenezzül bile ettiğim yok. Tamamiyle gözümden düştü. birkaç milyonluk ordularım idare eden. Bir daha gelmedi. Bir daha ağzı açılmadı. Meselâ iki. Memnunum. hadi sükût eder işinizi bozmayı verirdim. Yüzbinlerce evlâdını doğradı.» dedim. Kerametim yok ki.. Enver'in bizimle hiçbir münasebeti yok. Meğer Anadolu'yu ben idare ediyorum diye Ruslar'a çalım satar. güzel bir helvacı kabağı. savuştu gitti. daima alkışa alışmış olan.biri. Sizin bizimle veya Ruslarla müzakere için bir resmî sıfat ve selâhiyetiniz var mı? Bir daha böyle işlere karışmayınız!» O azametli general.» Ittihadçıların bana yaptıklarına göre Enver hakkında hüsnü zarınım olmı-yacağı şüphesizdir. Arası birkaç gün geçti. Dedim ki: «Siz Yusuf Kemâl'e şikâyet etmiş. Çünkü. kara cahil ve hele Rus tezini tutar görünce büsbütün sıtkım sıyrıldı. bozardı. insanların başlarından en büyüğünü azarladım ve terbiyesini takındı. bu suretle itibar görürmüş Mustafa Kemâl bilse gazabından hafakan boğar. İşittiği sade dalkavukluk. hem böyle olmaz ki. Bütün güzel çinilerden yapılmış. Ben de «Hayır ne münasebet.. Hattâ Türkiye'ye gelmek istese Mustafa Kemâl onu sokmaz. Ben ne kadar namuslu adam da olsam bana dert yanmak akıl kârı mıdır? . Kurtulduk.Ilim ve tahsilden de hiç behresi yok. siz Türk müsünüz? Rus musunuz? Gelmişsiniz Ruslar'ı müdâfaa ediyor. benden birçok şikâyet etmiş. fakat cevap vermeyeydiniz daha iyi olurdu. Enver hak kında bazı şeyler sordu: «Anadolu hareketini buradan idare eden Enver değil mi?» dedi. bunun yüzde biri nisbetinde az söz işitmemiş. Halbuki sonra biz bu hududu bizim istediğimiz gibi Ruslar'a kabul ettirdik ve devlete büyük arazi kazandırdık. Enver sanki gururla babasından kalma banyosunu gösteriyordu. bize yer terkettirmek istiyorsunuz. Enver Ruslar'a Anadolu hareketini kendisi yaptığını. Bana karşı şimdi Enver'in kibri yoktur. onların on yıllık siyasî düşmanlarıyım. yazık sana! Seni berbat etti. beni aleyhinizde propaganda yapıyor demişsiniz. kendini mümtaz bir mahlûk zanneden. çatlardı. Meğerse bu a-dam politika dolandırıcılığına kadar inmiş biri!. böyle değil. Askerliğini de Sarıkamış'ta göstermiş. Ne banyo ne banyo. Bana düşmanlığı nedir?» demiş. Kızardı. Fakat bu adamı. İçimden geçen şudur: «Zavallı Türk! Yıllarca mukadderatına hükmeden. «Benim aleyhimde Ruslar'a propaganda yapıyor. Gidip muahede müzakere binasının bir dairesinde mihman olan sabık hürriyet kahramanını gördüm. Siz bana evvelden söylesenizdi.. Vah. Doğrusu bu değil mi? Yalan mı söyleyeydim?» «Evet doğru.. Hattâ sadedil bir milletin sâffı derünane medih ve alkışı idi. Pek yumuşaktı.. vücuduna kurşun işlemez kanaatinda olan bu adam kül gibi oldu. Perşembenin geldiğini size büyük bir hikmet ve hazine gibi söylüyor. Bana Troçki'nin muavini. Seni harb-ı umumiye sürükleyerek inkıraza götürdü. Ve ancak beş altı dakika durabilip.

Bu hususta basılmış bir takım fırka programlan da var.. Buhara.. Galiba sözlerimdeki te'dibi anladı. seni yine affedeyim. Derken bunlar geçti. ordularını iyice yoluna koymuşlar.Dedi ki: «Vatan bugün bana çok muhtaç. Evet namusu üzerine söz verip yine yapmak namussuzluktur. şöyle: «Ben Ruslar'a komünist görünüyorum. 161 '. Mahvoldun demektir. Hem (. Lâkin Nazım Paşa seni yanına aldı... Mustafa Kemal beni memlekete sokmuyor.. Yoksa canını almak da elimde. Umumî Harpte Ruslar'a esir düşüp. • J-r«i •':i Yalnız teşkilât ve kıyam meselesine geçtim. Var eksik ol. Görülüyor ki. Gidip hizmet etmek istiyorum. Hükm-ü karakuşidir. Sinop'taki kütüphaneye koymuştum. önünüzde canlımisalim.» Bu adam cidden aptal. Seni terfi ettirdi. daha iyi. bana zaten denaetle-rini yüzlerine vurmak fırsatını verdi. Bana cemiyetiniz ha160 in-i vatan dedi. Bunda güya mahsus konmuş komünistlik de var. Sonra hem siyaset yaptın. Bir defasında harbin (Harb-ı Umumî) ve kızgın zamanında yine orduyu isyana teşvik ediyor. tabii böyle cevap alınır. Çağırdım.. hasret çekerek yaşadım.) öyle. Ancak.. Yalan. Buralar müstakil olacak.» dedi ve anlattı. Ve: «Aman sakm ihtilâl yapmayınız. Daima orduyu fesada verip ayaklandırmak isterdi.. Şimdi Ruslar bütün dahilî fesatları bastırmışlar. Başka yerlerde kütüphanelerde yaprak parçası bile zayi edilmez. Dedim ki: «Paşa müteessir olmayınız! Dünya bu! Böyle şeyler oluyor. Her vatandaş yardıma koşmalıdır. Gurbette dert.. Sen politikacılıktan hiç vazgeçmiyorsun. Beni vatandan sürdünüz. Şimdi seni tekaüt veya tardedeceğim. Türkiye'ye getirdim..)'in vaziyeti ahlâksızlık ise. Birçok yerli Türkler de dahil.. Vurmalı idim ya. îçim başka. Böyle bir şey hiyanete iştirake kâfi sayılır. Mustafa Kemâl'i tepeler.. Sizi imha . Batum vakasından sonra beni de Mustafa Kemal onlarla beraber diye bir şey yapar mülahazasıyla imha ettim. Bir gün vatana girersiniz.' ni yüzüne vurmak elimden gelmedi. yerine geçer zavallı milleti hırs ve cehaletine yine bir defa daha gırtlaklayıp kurban edersin. Ayağıma kapandı.» ENVER PAŞA'NIN SERENCAMI trt Şimdi teşkilâtını anlatıyor. Önüne bakıyor ve solmuş bir yüz. Nitekim ben. Sizin inkıraz halinde bırakıp gittiğiniz vatanı kurtarmağa çalışıyoruz. Ancak bunları Enver'e söylemedim. Bana söylediği sözlere bak! Nezaket ve kinaye ile iyi bir intikam almaktan kendimi men'edemedim. Dedi ki: «Gidince kendisine söyleyiniz! O hergün politika ile uğraşırdı. Fakat yine politika ile uğraşıyor. Bak şimdi bana ne yapıyor? Bu lütuflarımı unutmuş. Ben korkular ile pek çok vesikaları yakıp imha etmişimdir. Hive.. Yaveri Cevad'a söyledi. Taşkent. Yahut bir daha politika ile uğraşmayacağına namusun üzerine söz ver. belki de bugünkü vaziyet ona böyle leke veremez.. Bu askerlikle kabili telif değildir. haber aldım.. Fergana taraflarında bir çok yerlerde teşkilât yapmış? Bu teşkilâtın bir çok kısmını Kuşçu-başızâde Sami yapmış. Artık üst üste adamcağızın kusur ve denaetleri(*) Bir isim metinden çıkartıldı. Memlekete girdim. (.» Bu adam cidden ahmak. Yakında aleyhine kıyam yapacak. İçimden: «Buna bu sözleri Allah söyletti... Bir nefer gibi hizmet etmek isterim. kendisi de ahlâksızdır. ona karşı büyük bir hıncı var. Siyasetle uğraşmayacağına namusun üzerine ona söz verdin. Ben de gayet keyifliyim.» Yüzüne baktım... Bunlardan bana birkaç nüsha verdi. oralarda kalmış olan Türk zabitleri de teşkilâta dahil. Bugün burada onun mühim bir muahedesini yapıyorum. İsyan ' yaparsanız üzerinize faik kuvvetler gönderirler. ama öyle.. Memleketime sekiz yıl giremedim. Ben içimden diyorum ki: «Sen nefer gibi hizmete razı olur musun? Derhal komplo yapar.. Affettim.» diyorum... Çünkü devlet batmış. Bu nasıl iş? Ben vatanıma da giremiyorum. Namusu üzerine söz verdi. Haricî harpleri bitirmişler.. Sen de Mustafa Kemâl'in eline geçsen sana yapacağı budur. Sonra da geçip gidiyor. Bana öyle söyleyince. Sizin gurbet devriniz de geçer. Bu iş belki bir yıl evvel olabilirdi. hem bir ay sonra Babıâli'yi basıp zavallıyı öldürdünüz.... yapamadım.. Ben kendisini af ederdim. Yine döndü Mustafa Kemâl'e.

Mustafa Kemal hiç olmazsa bunun bir şükranını gösterecek hareket yapmak merdliğini göstermedi... Biz ise. Hiç insafı yoktu. Bu zavallı Türklerin beli bükülür. Fakat Türk'ün düşmanları da böyle idi.» der... Söz bitince kalktı. Bu sebeple istifade edilemiyordu.. O da taburuyla diğer askerî kuvvetler de gönderilmiş.. alet edilerek Mustafa Kemal tarafından ona bir meb'us öldürtülmüş.» Halil buna razı oldu. (*) Zelillik ve kapanma ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. yakmışlar.. Koçgiri'den biraz bahsetmiştim... Yüzü kızardı. Ankara dönüşümde bana emanet ettiği sözleri Anadolu Lokantası'nda baş-başa olarak Mustafa Kemâl'e teslim ettim. yüzüme bakamadı. Lâkin on-onbeş gün geçti cevap gelmedi. Pontusçular azmışlar.. Mustafa Kemal'i de onun verdiği bir kaç yüz adamıdır ki. Sonra fecî bir surette aldatılarak.. Sıkışınca yüze dayanamayıp vaad ediyorlar. Sakarya ve izmir harplerine de bilfiil iştirak etmiş. fakat vaadlerlni yapmıyorlar. Moskova'da bedava basıvereceklerini vaad ediyorlardı. Gözünün biri sağa. Bu işte hiçbir fayda ümit. Avdetimde Samsun'da. yoktur. Ruslar oldukça yalancıdırlar. Bir kuruşluk dahi para basmıyalım... Bu adam. Ruslar'sa bize bir düziye kağıt para basmamızı tavsiye.)ması sayesinde af olunmuş. Halil bize de haber vermeden gizlice gitmiş.) Osman Ağa'yı da kendi (. Oradan Topal Osman Koçgiri üzerine gitmiş. savuştu.. Nihayet «Bari Ankara'ya yazayım da izin versinler. Sonra Ruslar birçok Türkler'i katliâm ederler. Hem Mustafa Kemâl sana bir şey yapar..ederler. Dikkatle dinledi.)tür.. Rumlar çok canavarlıklar yapmışlar.. «Rıza Nur Arnavutlar'ı isyan ettirdi. Galiba bu hareket sonra Batum'da vâki olan toplanma ve Trabzon'a geçme hare ketinin mukaddemesi idi ve Ruslarla müşterek yapılıyordu. «Gitme! Gidişin iyi olmaz. * 162 TOPAL OSMAN Biz Moskova'da iken Ümraniye ve Refahiye taraflarında Koçgiri aşire^ ti isyanı olmuş. Bu esnada Enver'in amcası Halil hastalık bahanesiyle Trabzon'a geçmek istiyor. Giresun'da hikâyelerini dinledim. Hadi galip geldiniz... ama vermediler..» diyordu. o olamamış.Ama Enver de ne diyor? Ben Türk tab'asmdan bir kısmı sulh zamanının zalimleri aleyhine ayaklandırmışım. Ali Fuad bir düziye nasihat ediyor.. 20-30 yıl doğrulamaz.. yıllarla ve kemal-i sadakada muhafaza etmişlerdir. Size çok rica ederim. Kan dökücü bir adamdı. Ruslar'm darphânesindeki aletleri istedik. işi kapatmak için (.. Yapmayınız! Israr ederim..) ayağa (. ikna ettim. Osman Ağa: «Siz Türk'e kılıç çekersiniz ha?!. İkinci Rusya seferimde de darphane âletleri için çok uğraştım..» dedim. Haber aldık. te'dip olunacağı zamanda (. Biz muvaffak olmuşuz..» dedik. Milyon ve milyarlarımızın kıymeti bir-iki manata mukabil idi. Ruslar bol kağıt para basıyorlardı. Pontusçular'a oralardaki Çerkez köyleri de iltihak etmişler. bütün vekiller bilaistisna bunun aleyhinde hüküm vermiştik. Topal Osman bu işi de temizlemiş.. Bu iş Hey'eti Vekilenin en mühim işlerindendir. Bu kadar . «Paramız böyle kalsın. Giresun civarından bir düziye gönüllü asker toplayıp onlara zabitlere talim ettirmiş. Halil musir. Cephaneniz biter. Mustafa Kemâl ise zabit olduğu halde eline emanet verilen orduyu harpte her taraftan kuvvetli düşmanlarla çarpışırken sırf mevki hırsı için ayaklandırıyor. Çok hizmetler etmiş bir adamdı. Eğer yeniden kâğıt bassa idik Türkiye'nin iktisadiyatı malî itibarı tamamiyle vefat etmiş olacaktı. Ben de zaten suratına vurmak için memnuniyetle bu elçiliği kabul etmiştim. evvelce Hey'eti Vekile'de bu meseleyi görüşmüş.. Sözlerimin sıhhatini kabul etti.. Nutkunda benden intikam alıyor. diğeri sola kaydı. PARA VE ALTIN MESELESİ Ruslar bize bir iki defa külçe halinde altın vermişlerdi. Yine vaad ettiler. ilerde zikredeceğiz. mallarım yağma ederler. Bunlar Pontusçular işini bitirmişler. Samsun havalisinde Topal Osman Pontusçular'a dehşetli satır atmış. Sonra hep önüne baktı. Fakat ihtilâl yapmayacağına bir türlü söz vermedi. gördüğünü kesermiş. Gördüm ki utandı ve bildiğimi istemiyordu.. ihtimal ilerde bir fırsat zuhur eder. Türk köylerini basıp katliâm etmişler.. bu işi yapmayınız! Vakti bekleyiniz. hamiyetli bir binbaşı vardı. orduya vermiştir. bozardı.. Red de edemedi. Öyle git. Bu işi sonra yapmıştır ki.» diyor . Nerden bulacaksınız? ikinci harpta mahvolursunuz. Keza yanında arkadaşı Alparslan adında gayet Türkçü. Ankara'da basmak mümkün değildi.

. 163 bakma! Yaptığın yanlış değil. Maliye Vekili idi. bilmem kime (*) Bir isim. Türkiye Rusya arasında hudud da tesbit edildi.) yalnız kendi şahsı ve menfaatini düşünür. Bu (. Verin masrafını o vakit yaparsa derhal ceza edin. açılmış. orada sizin ordu Batum'a giriyor!» . Osman Ağa şu cevabı verdi: «Beyefendi. Derhal öyle yaparım.... Evet Türkü. Yanıma çağırıp oturttum. Topal Osman yeni bir Köroğlu'dur. «Sahi öyle yapalım. Halk kahramanıdır. gâvurlardan kurtarmak için çalışıyorum. Bu lâzımdır. Pontusu iyi temizle!» dedim. Yâni şerefli topallık.vatan ve kendi şahsî hesabma ait hizmetlerinin mükâfatı ve mukabili olan bu kahramanı (. bir daha burada kilise vardı diyeme-sinler. alçaklıkla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Çoktan beri niyetim vardır. zarar vereceklerine toplayıp düşmanla harp ediyorum. Osman Ağa Pontus ihtilâlinin iptidalarında nerede bir Pontuscubaşı varsa oraya gider.. Ben bu işleri iyi yapıyorum diye yapıyorum. Bu sebeple adı Topal Osman'dır. onu öldürürmüş. herif devrilmiş.» Adam müteessir oldu.. Fakat halâ vakit ve fırsat bulup tamamiyle yapamadım. Dağlarda dolaşıp millete. Ne olur ne olmaz.. Rusya'ya gitmeden evveldi. Giresundakiler'i birer ikişer öldürmüş. Bu kadar akıl edemedim. Müslümamm.» Osman Ağa'nın bu sözü bana çok te'sir etti. Telâşlı bir haber. bir fiil ve canavarlık. Çünkü Ağa onları reislerinden mahrum etmişti. «Harbioğlu kim?» demiş. evet para topluyorum. Ağa tabancasını çekip ateş etmiş. iyisini söyleyin. Vasili'yi sonra meçhul başka biri öldürmüş. giyecek ve harçlık istiyor. dini. Vatana büyük hizmetler etmişsin. fakat bir Müslümanın bir habbesini almamışımda*. «Ya bunlar sonra bir şey yaparsa?» dedi. Dükkânına girmiş. Topladığım malûmat da halâ Sinop'ta kütüphanemdedir. hem müstakbel Türk nesillerine vatan gayreti ve fedakârlığı için numune bir iş olur.» dedim. Sinop ve inebolu'yu da temizlemiştir. ikisi birden bu cahil adamda. ihtimal bu sayede Pontus ihtilâli tamamiyle yapılamamış.. yaralanmış. Bunlar yiyecek. Yanında idim ve daha birkaç vekil de vardı.. Devlet şimdiye kadar bunlar için on para verdi mi? Masraflarını verin gâvur malına da dokunmayayım..» dedi. «Ben senin tarafındayım.. Başımı bu yola koydum.... Osman Ağa geldi. kiliseleri ve iyi binaları lâzım olur diye saklıyorum» dedi. MUAHEDENİN NETİCESİ Muahede bitiyor.). Zaten Ermenistan'ı istilâ etmişlerdi. Harbioğlu merdivene çıkmış. Ben cahil bir adamım. eşkıya. Aldığım hep gâvur malıdır. Gerze'de epeyce de Rum vardı.. o vaktin yadigârı imiş.. canlarını almak helâldir. Ruslar bize: Bu ne iştir muahede mi yapıyoruz. Gerze'ye gelmiş.. hem Türkçü. Yalnız bir gayretim var: Türküm. Ve Kendisine: «Ağa! Sen Ferid Bey'e. Orada gayet zengin «Harbioğlu» adında bir Rum manifaturacı vardı. «Temizliyorum» dedi. Sonra bilfiil büyük bir cesaretle harpler ediyor. hattâ taşlarını uzaklara yolla. Hem dindar. genişlememiştir. Korkma!» dedim. Meğerse bu. «Şu kumaşı ver» demiş. âlemi yakar.. Ferid Osman Ağa'yı halkı soyuyorsun diye azarladı. Bunlar kanlı katil. Bildiğin yolda devam et. Bu Rumlar bize neler yapıyorlar. «Rum köylerinde taş taş üstünde bırakma.. Umumî Harpte Rus cephesinde gönüllü olarak bulunmuş. «Bu gâvurlardan hayır yoktur. Samsun. Benim başımda binlerce haşarat var. Ağa da gidip motoruna binmiş. Onda insanî hisden en ufağı bile yoktur. Ağa'yı jandarma ile teh-did ederek mani olmuştur.. Ferid. Bunun için her şeyi ayak altına alır ve cihanı kurban eder. iki-üçyüz kişilik tüfekli. bundan bir destan yapmak istedim.. Harbioğlu «Benim!» demiş. arkası Ağa'ya dönmüş. Bizimkiler de Batum'a girmişler.. dağıt.» dedim. Sinop'ta Pontuscubaşı eczacı Altunoğlu Vasil'i de haklamak için Sinop'a gelmiş ise de Mutasarrıf Zihni. Ne yapalım?» Osman Ağa cesaretlendi. Ferid anlamak istemiyor.. Paralarını. Haklısın. Millî bir kahramandır.. Topallıyor. Burada böyle. Mükemmel şey. kendisiyle bu vakalarda bulunmuş adamlarını bulup hikâyelerini zapdetmek. Kötü ise. «Onları da yık. Sinop'ta işittimdi Ağa bir gün Giresun'dan motoruna binip. Söze karıştım ve dedim ki: «Ağanın hakkı var.» dedim.. Memnun oldu. «Ağa. Hem millî bir kahramanı ebedi kılmak vazifemiz. Pontuscuların orada başı imiş. «Öyle yapıyorum ama. Bu esnada Ruslar Gürcistan'ı istilâ ediyorlar. Tamamiyle doğrudur. Çok şeyler yazıldı.

Bir yıl sonra 16 Martta Moskova . Nasıl ki. Ruslar iyi bir şey düşünmüşler..) söylüyor. büyük bir ordu beslemek gibi aptallık yapamaz. Kâzım da buna teşebbüs edermiş. yardım meselesi suya düşecek deriz. Batum öyle 164 bir yer ki.. Tahliyeye mecbur olup rezil olduk diyemiyor. Yâni Türkiye'nin işi anarşi ve gülünç manzarada: Biz Moskova'da bir hudud yapıyor. Bu delilik az kaldı.» Şaşıyoruz. yoksa Ruslar cebren girecekler. Biz de Ruslar da memnun olduk..... Sandıktaki diğer şeyler de beraber gider. Oradan Türkiye'ye geçmiş. Bu mâni gidince muahedeyi de bitirdik. Bu kadar yaptıklarımız mahvolacak. Ankara'da Batum'un zaptı şerefine şenlik yaptırıyor.Ankara'ya şifre yazarız: Batum'dan çıkın. Ruslar'ı tepeleyeyim. muahede yapıyoruz? Biz ne yapıyoruz? Palavracı zât ne yapıyor? Ustabaşı Mustafa Kemal ne yapıyor? Mustafa Kemal'inki hepsinden delilik. Batum Türkiye'ye belâdır diyoruz. Tahliyenin sebebi Rus kuvvetlerinin bizimkiler ile müsademeye girmeğe başlamış olmasıdır. Muahede. Tiflis'e mümessil yapılmıştı. Diğer taraftan Mustafa Kemal de (23 Şubat) emir veriyor. yardımlar temin etmiştir. arada harp olacak.Bu biraz ahmak.) adam ve ne kadar açık (.. Tiflis'teki mümessil Mustafa Kemal'in adamı Arnavut Kâzım.. Nutukta (Sahife 306) Batum'un işgalini kendisinin bir zaferi gibi gösteriyorsa da halis bir deliliktir. Batum'u istemiyoruz. Artvin ve emsalini aldık. İşgalimiz hatâ idi. Ruslar'in can evi... Hasılı bu Batum işinde rezil olduk.. imza edeceğiz. Muahedede bu tesbit ve kabul edildi.. Ruslar diyorlar ki: «Batum'a girdiğinizden dolayı Ankara bayraklarla donandı. Miktarları kâfi olduğu halde kaçıyorlarmış. Biz böyleyiz. Başka hiçbir kıymet ve dirayeti yoktur.. Az kaldı ölüyordu. bu muahede bu devlete. Mustafa Kemal nutkunda Batum'u Moskova Muahedesi mucibince tahliye ettik diyor. Bu meyanda en mühim şey Yunan'a karşı Ruslar'dan yardım. ne yapıyoruz. En feci.Avdetimde Tiflis ve Batum'da öğrendiğime göre. Kanaatimizce Batum'u bize Ruslar vermezler. Bunların hepsi gidiyordu. yardım meselesi suya düşecek deriz. Cevap yok. Ne (. Gürcüler ile beraber. ne istiyoruz. O vakit henüz bu muahede imza bile edil memişti. «Siz Muahedeye balan...» diyoruz. 165 BATUM'DAN ÇEKİLDİK VE MUAHEDE İMZALANDI Ne ise Batum'dan çıktılar. Hatalarından biri de budur. Burayı muhafaza için daima orada elli bin kişilik bir ordu beslemek lazımmış.) geri çekilmiştir. Bizi selâhiyet-i kâmile ile göndermişler. Batum'u da bunlar ile bir sandığa koymak istemiyoruz.. Gürcü kumandanı Kâzım: «Aman bana iki tabur Türk askeri getirin. Bizim ordu. büyük faydalar.. Ardahan ve Artvin'i işgal ediyor.. Bu sefer derhal Mustafa Kemal onu Türkiye'de mühim bir memuriyete tayin etmiştir. Ordumuz. Yine kabahatli değil. Nihayet Ruslar önünde Kâzım. (. Dediler ki: «İngilizler İstanbul'u 16 Martta bastılar. bize bırakmıyacaklar. Erzurum'da kabahatli değildi. Ruslar'la aramızda birkaç ufak çarpışma da olmadı değil! Nihayet bizimkiler Batum'u Rus ordusunun tazyiki karşısında üç-beş gün sonra terketmeğe mecbur oldular. Batum.» dermiş. dinlemedim. Ruslar'ı teskin ediyoruz. Palavracı da Gürcüler'in Ruslara zaferini istiyor . illallah!. illallah!. Biz Ardahan. Türkiye yardımsız kalacak. Biz Batum'u istemiyoruz.. Rus ordusu bizim işgali dinlemeyip cebren Batum'a girmiştir. Nasıl olsa Ruslar birgün Batum'u alırlar. O vakit ne yapacaktık bilmem?!. Ruslar bize haber veriyor.. Gürcü askeri pek kıymetsiz bir askerdir. Bu bir karışık salata. Gürcü ordusuyla Batum'a kadar ric'at etmiş. vaziyet şöyledir ve bizde bu esnada üç türlü birbirine zıd vaziyet vardır. Bu esnada Moskova'da neler çektiğimi ben bilirim.. Al şimdi. Bu şenlik haberi de Moskova'ya geliyor. harp esnasında Gürcü Başkumandanının yanında Ruslara karşı harbediyor.. Moskova muahedesini bozuyordu ki. Hakikaten mücessem bir palavradır. Cevap yok. bunu bana Hey'et-i Murahhasa yazdı.. Çünkü mümessilhânenin halılarını da aşırıp gitmişti. Türkiye Batum'u alıp daima harbe hazır olmak. (*) Rezillik ve yalancılıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı.. Bilmem aralarında ne var? Bu adamın adı «Duvar Arslanı» «Palavracı Kâzım» dır. Rus ordusuyla çarpışacak..

Sarfedecck yer yok. Kötü bir bavulum var. dik. Onlar ile de kırmızı mumların üzerini mühürledik. Bir nüshayı biz aldık. uğraştık. Ensesinden yakaladım. onlardaki nüsha bize.» Vakit de yok. Bir virgülle ömür tüketecek medrese hocaları gibi. Üç nüsha yazdırdım. Kalktı tashih ettirmek için Ruslar'm yanına gidiyor. Kontrol ettim. Metin Fransızcadır. O da para kabul etmiyor. Bu esnada Moskova'da acele birer mühür yaptırmıştık. Muahedeyi . yok. Majüskül. durdu. Fakat. Sıkışmaktan terledim. Dediler hükümetten istemeli. Ruslar'a götürdüm. bir nüshayı onlar aldılar. Günü geldi. bitti. «Ben de bir göreyim. Memnun idiler.e. Hadi. Şimdi eller de mi gülsün?!. Gelirken yollarda büsbütün perişan oldu. ilân yaptılar. Ne ise. Bu «tret» okunur. beraber götüreceğiz. Gülmeğe başladım. bizi ingiliz ve Fransızlar'a karşı «koz» olarak kullanmak içindi. Tekrar yaz. Bir harf bile noksan olmasın. Parafe ettikçe maddeleri saklıyordum. On gün sonra bir çilingir geldi. alıp. Senet demektir. Benimki Moskova'da kalmıştı. Bu serlevhadır.. Bir de onlar gülecekler. hakarettir.. Canım bu adam bir belâ çıkarmayınca edemiyor. Bizi onlar aleyhine harbe sevketmekle onlara korku ver166 I mek istiyorlardı.Ruslar bekliyor. .. Oh. hükümetten alacaksın. ne mânâsız şeyler çıkarmak istiyorsun? Sanki kılı kırk mı yarıyorsun? Gidip de bari kendine Ruslar'ı da güldürme! Çok cahilsin. Hadi bir mesele!. Rusya güzel kürk yeri. Ruslar'm hazırlayacakları iyi kâğıt üzerindeki imza olunacak nüsha ile derhal karşılaştıracağım. böyle evhamlı adam görmedim. Verecekleri paradan yarım milyon altın lirayı hazırlıyorlar. gittik. Toplandık. Ankara'da almıştım. verdiler. Muahedenin başında TRATTE DE. Bu Traeti Blanche demek oluyor. Hükümete . Mutlaka bir aksan koymalı. Ve dedim: «Sen ne abes herifsin? Ne saçmalardan. imzalanacak nüshayı benimki ile kontrol ettim.. Kimsede : zâten para yok. Çünkü açık dükkân yok. Bize verecekler. Birkaç kâtip yanıma aldım.» Pek muvafıktı ve öyle yaptık. Asıl bu fena» dedim. Nihayet elinden çekip. MUAHEDE SONRASI Rusya'da hiç para sarfedemedik.» Şapa oturdu. Resmen yazdık. gördü. Lâkin bulmak mümkün değil. daha biz orada iken tasdik de ettirdiler. Her şeyi bir iki günlük mesai ile hazırladım. Başlıca sebebi de Turan yolunu açmaktı. haremlerimize filân kürkler almak lâzım. hemen. yazılmış. Bağırdı: «Tamam diyorsun bir âdi hatayı bile görememişsin. Bir iki gün bekleyelim de 16 Mart günü imza edelim. imzaladık. Tekrar ettik.» «Olamaz. Adamcağız bir anahtar uydurdu gitti. Bir daha da çilingir getirtemedik. Bizde Rus'u koz yapıyorduk. Ben alayı artırıp «öyle olsa yine bir şey değil. onu sükûnete getirdi. Lüzum oldukça kıracağız.» dedi.»dedi. o söz. Biz diplomatlar böyle olursak. iple bağladım. Fakat arkadaş ve reisimizin bu basit cehaleti galiba sinirime dokundu. Muahedeler bir de murahhasların mühürleriyle imzalanıyor. Zaten bizimle dostluk yapmak istemeleri. Biz Baku'yu işgal etmek istiyorduk. Dedim ki: «Tret olursa ne olur? Senet mânası oluversin. Ve: «Vazgeç öyle kalsın!» dedim. Fransızcada majüsküllerin üstüne aksan konmaz. Millet Meclisi'nde tasdik edilip. Mutlaka tashih edilmeli.» dedi. Ne yapalım işe yarıyor. imzalanacak nüshayı verdim. Aceleyiz. Çünkü bununla Türkler ile emperyalistler aleyhine ittifak etmiş olduklarını göstermek gayeleri idi. Bir harf bile eksik ve yanlış değil. bizdeki nüsha onlara gönderilecek.. Baktım açmıyor. Çilingir . Biz kendimize gülüyoruz.Arada teati edilecek muahedeye zeyl mektupları müsveddeleri de yaptım. Gelmişken kendimi/. Ancak anahtarı kaybolmuş. Ruslar muahedenin akdini telsiz ile Dünya'ya verdiler. Bir şey alacaksan. Sakladığım maddeleri makine ile yazdırdım. oldu. Bizim ise mührümüz yoktu. Yusuf Kemal bu gayretimi takdir ederek yüzüme söyledi. Bavulu kırdım.Biz ne ise ikimiz yalnız olarak bir odadayız. düşündü. ne âlâ kırk yılda bir defa böyle bir cömertlik yaptı. Bu bizim için de kârlı idi. Fakat peki de diyemiyordu. bu halk ne âlemdedir? Allah acısm. Aferin komünistliğe. Ruslar'dan bu meselede bitaraf kalmaları için bir mektup istedik. Yusuf Kemal dedi ki: «Bunun sonundaki (e) nin üzerinde aksan yok.Muahedesi yapılmış olsun. Baktı. istihzama kızdı. Yusuf Kemal'e: «Tamam»dedirn. artık hiçbir şey söyleyemedi. Yusuf Kemal de bir nutuk hazırlıyor. Bir kılı kırk yaracak! Ve hiç lüzumsuz yere bir çarık kadar kağıt elinde.

Bana epeyce kitap verdiler. cüme gitti. Mühim bir kütüphane. Diğerleri âdi şeyler. havada. «Olmaz. Asıl bu da bir şey değil. Esnaf bunlardır. ben yalnız giderim. Yusuf Kemal hemen buna yapıştı ve bana: «Bu iyi kürk. Bir gün sonra bir kürk getirdi. Daima aynı hikâyedir. Yusuf Kemal'inkinden yüz defa güzel ve kıymetli. Bundan da oradaki muhtelif Türk uyruklanyle Kazan Tatarları arasında epeyce şiddetli nizalar olmuştur. Ruslar'ı sevmiyorlar. Kıymetli kürk. Gösterdiler. kalpağı da kamçatka ve zonto. şimdi onun şereflerini kendi üstüne alıyor. Tatarların bir kısmı ise dindar ve milliyetçi. Asıl benim mühim bir işim var. Ama iyi bir şey değil. orada Rus Türkologlarının Türkler üzerine yapılmış mühim neşriyatı var. Galiba Nemrut da böyle yürürdü. Mühim otelleri evvelce bunlar idare ederlermiş. Yusuf Kemal «Ben alayım» deyip kalktı.» de. Asya Müzesini (Etnoğrafik) gezdik. Bu sefer «ben de gelirim» dedi.» dedi. Kış sarayını gezdik. Rusya'da Tatarlar. Kafası ensesine doğru eğilmiş. Rusya'daki Türkler'e ait pek kıymetli eşya var. Rus akademisi umumî kâtibi bu Türko-loglardan Oldenberg'le. Canım. Sefarethanede tercüman olarak Abdurrah-man adında bir Moskova'lı Tatar var.. Bunu görünce Yusuf Kemal demezmi ki: «Bu daha iyi. Halbuki İsmet ondan daha yüksek imiş. Tatarlar'ın bir kısmı bolşevik olmuş. «Pek'âlâ. Onları almak lâzım. Türkistan Türkleri'ni idlâl için Ruslar bu Tatarları kullanıyorlar. Moskova'da epeyce Tatar kitapları topladım. Hükümet bizi bir depoya yolladı. Yakası kamçatka. «Ben gitmem» dedi. Oturuyoruz. Ama kendi benimle beraber kürkü alacak ve aldı. Yazdım. Yusuf Kemal'e Petrograd'a gidip bir müddet kütüphanede kalacağımı söledim. Şunu başka türlü söyle. Bir tane ethol gris dedikleri kürk var. Innellaha maasabirin. yüzünü ufkîye yakın bir surette göğe çevirir. Yahudi gibi bu işin 167 erbabı. sen dön.» dedi. Onları da satın aldım. çabuk dönmemiz lâzımdır. alâ şey. Neden iyisi ona da. Bu ne hodpesentlik? Bari şunu insanın gönlünü yaralamadan al. Artık yerlere basamıyor. Lozan'dan dönünce Millet Meclisin'de resmen «muahedenin dörtte üçünü Rıza Nur yapmıştır.» dedim.. Bana da pek fena muamele ediyor. Yusuf Kemal muahede imzalandıktan sonra müthiş bir azamet peydah etti. o kadar eğer ki. dim. Bulmak mümkün . «Kürk istiyoruz. Birgün bunu rüşvet addelcr-ler.. Halbuki kaçıyordu. Petrograd kütüphanesi Paris'in Bibliyotek Nasyonal'inin yarısından zengin.. Küfrettim ve kürkü alıp giydim. Oraya gitmeden dönmek benim için mümkün değildir. Kitaplar istedim. Koleksiyonları gördük. Parası tarafımızdan te'diye edilmek üzere kürk vermenizi rica ederim. bulurum. ihtilâl . Abdurrahman yine bir gün bir kürk getirdi. Ta-tarlık dâvasını ileri sürmüşler. Bense topuz yemiş gibi oldum. Bu adam gururunda böyle olur. bunu ben ala-1 yım. Gezdik. ben bunu alayım. Yazıver!» dedi. Gözleri havada olarak yürür. Türk tarihi için bence. Ben zaten: «Ben alayım» da demedimdi. Rusların aletidir. alnı. Başkırt ve emsalini hükümleri altına almağa kalkışmışlar. Çarın yatak odalarını ve hususî kütüphanesini gördük.» dedim. «Hayhay.. Biz beyin eskisini. Ordan refikama bir kürk aldım. tamamiyle bu. Mustafa Kemal bir müddet bu kürkü giymişti. Abdurrahman'a «Kendim için. Bunun da yolunu bilmeyecek derecede nobran. Gün lerce giydi.» dedi. Rus inkılâbının iptidasında Tatarlar bir devlet kurmuşlar. Müslüman.yazmalı Yusuf Kemal bana «Yazıver. yüzü. Hususî bulmanın çaresine bakmalı. Bu millet tarihlerinin şanlı zamanlarında ve el'an ahlâk bozukluğu içindedir..» dedi. Onları dolaba koyariarmış.» Ötekim sırtına giymiş. iş oldu ya.ha ben. Mühim ticarethaneler evvelce bunların elindeymiş. Petrograd'da büyük bir kütüphane. Ruslar saf insanlar. bu adam nasıl adam? Abdurrah man refikam için de hermine astragan iki kürk buldu. beğenmediğini giyeceğiz. değil. Burnu kaf dağında derler ya. Bunlar benim için kıymetli hazinelerdir.»dedi. Başım arkaya eğer.görüştük. Yusuf Kemal yazmıyor. burnu ufkî bir hat istikametine gelmiş. hem nasyonalist ve dindar. Ruslar'a alet olurlar.. Hükûmet'ten Ali Fuad da yine parasız bir kürk alıp Mustafa Kemâl'e hediye göndermiş. Mesuliyet gelirse Rıza Nur mesul olsun. Çarların bu sarayı muazzam bir şey. yıllardan beri erilmez bir hayâl gibi düşündüğüm şey. Gayet iyi tacirler. pek açıkgöz şeyler.. Abdurrahman. Dedim: «Niye sen yazmıyorsun? Reissin?» «Canım ha sen. Kürkler t var. kötüsü bana? Gü. sen benimkini al. Veya bunları söylemeden alıver vesselam. kadın için kürk isterim. «Canım bu lüzum neden? Hiç mânası yok?» dedim. Türk olduklarını.

birkaç gün bu kedeı devirden sonra bizim galip olduğumuz anlaşıldı. Güzel bir limanı var. Lozan'a giderken bu harbin olduğu mıntakadan geçiyorduk. zaferi nasıl kazandığım sordum. Tamam. kanat çırpıp övünmüştür. Adı bile kimse tarafından duyulmadı. Duvarlarda mükemmel yağlıboya tablolar var. Bereket versin. Bu sarayın merasim dairesi pek güzel. bizim ordu çekilecekti. durdu ve ilâve etti: «Bazı olur ki. bunlardan hangisi daha evvel vaziyeti görüp vaziyet alırsa. bir kısım koca tabloları kasaturayı sokup zarp işareti halinde kesivermişler. Askerler girmiş. Yusuf Kemal bir düziye dönelim diyor. Eğer bu zabit farkına varıp. Düşman binlerce maktülleriyle doldurduğu muharebe meydanını silâhlarımıza terk etmiştir. Bütün bir hafta mağlûp olan bir ordunun bir ftaftadır zafer içinde olan bir orduyu bir taarruzla ve beş-altı saat içinde mağlûp ve müthiş perişan etmesi şaşılacak şeydir. Yunanlılar bunu görüp yeniden dönecekler. şu cevabı verdi: «Zafer siniri kuvvetli olanındır.» Durdu. Ne kadar kar yağ-sa hattın üzerine teraküm etmiyor. Bu pek güzel bir yol. camların bir kısmı kırık.» demiş. Hem ismet ric'at ediyor. Yunanlılar ilk inönü'ne bizim kuvvetlerden az bir kuvvet ile gelmek hatasını yapmışlardı. bu zabiti harcamıştır.. ric'ate başlamış.» diyor.Moskova 168 arasındaki şimendifer pek mükemmel. geri dönmesinden ibarettir. korkmuş. heykelini yaparlardı. Şimdi kendi ağzından da bunları işitiyorum. son günü büsbütün mağlûp olduğunu zannederek. Kim daha çok mukavemet ederse. Kütüphanede daha işim bitmedi. Bu sefer yâni ikinci inönü Muharebesi'ne mühim kuvvetlerle gelmişler Harp yedi-sekiz gün sürmüş. geri aldığınız kıtaatı ileri sürün! Zaten düşman çekiliyor. İnönü savaşlarının İçyüzü Sonra Ankara'da öğreniyoruz.günü ne olduysa. öylece bıraktılar. Bu harbin neticesi düşmanın yeniden arazi istilâ edemeyip. halbuki düşmanda bir haftadır devam eden muvaffakiyetine bizi de bir takım mevkilerden püskürtmüş olmasına rağmen tamamiyle sök-türemeyince zaten yorulmuş. O esnada bizim ilk hattan bir zabit Yunanlılar'ın ric'atini görüyormuş. Hepimiz sevindik. Petrograd'da Yunanlılar'ın yeni bir hücumunu işitmiştik. pek büyük. düşünüyor. Mütemadiyen mağlûp olan ismet. Bunlar büyümüş.. Anadolu'da da böyle yapılmalı. Sorunca siması düşünceli bir vaziyet aldı. Dışardan kurşun sıkılmış. Petrograd. Bir tablo dikkate şayan: Bir Tatar ve Türk ordusu. pek süslü. muzaffer olmuş olacaklardı. Ismet'e bu harp ve zaferi hakkında malûmat sordum. Bir telgraf çekiyor. «Sen git» diyorum.» Ben hikâyeyi biliyorum. Bu. ismet Paşa telgraf çekip. Bu zafer üzerine Mustafa Kemal. Bize gelen mağlûbiyet haberi yanlış değilmiş. mükâfat verirler. umumî ric'at emri vermiş. Bu işi o harpte bulunan zabitlerden dinledim. zafer onundur. Burası güzel şehir. hem Yunanlılar. bıkmış imiş. o da ona öyle:bir cevap veriyor. Bu zabitin hüviyetini tesbit edip hatırasını ihya etmelidir. vaktiyle haber vermeseydi.... zafer bizde kalmış. neşelendik. Moskova'ya geldik. Felâkete bak. Böyle yapılmış. kendisine para. işte bir zabit o vaziyeti kurtarmış. işte bu sayede muzaffer olmuş169 t tur. Ancak buz tutuyor. iki çit yapmış. Ancak bir kaç gün daha oyalayabildim. Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 361) bunları itiraf ediyor.. Bizim umumî ricat emrini alınca hemen hızla adamlar koşturmuş. bir Rus dukası ateşin önüne diz çöktürülmüş tapınıyor. Yatak odasında çıplak kadın yağlıboya tablolar da var. Ruslar'in uzun zaman Türk hükmü altında kalmalarını temsil etmektedir. Ateş yakılmış. ismet ihtimal bu mesele duyulmasın diye. iki salon. Şimdi de buz içinde. Ciddi bir kumandana. Mağlûp ohnuşuz. iki taraf da mağlûp oldum zannedip. Hayır illâ benimle dönecek. Bizi mütemadiyen mağlûp etmişlerdi. bunun başında ve sonunda: «Metristepe'den gördüğüm vaziyet: Sağ cenah grubunun taarruzuyla düşman gayrîmuntazam çekiliyor. Sonunda ismet Paşa'nın taarruza geçip düşmanı mağlûp ettiğini söylüyor. Nihayet tafsilâttan vazgeçip. Gayet güzel tablolar var. Bir körfezin dibinde. o zaferi kazanmıştır.. İsmet'i ayyuka çıkararak methediyor. Bir şey söylemek istemiyor. Döndük. Başka bir memlekette olsaydı bu zabitin rütbesini birkaç defa ilerletirler. ben İsrar ediyorum. ric'at eder. Kara haber. ismet de meşhur telgrafında döğüşte galip çıkan horoz gibi. Hattın iki tarafına gayet sık olarak köknar ekmişler. Vapur işleyemiyor. resmî . Kumandana (Ismet'e): «Aman ric'at emrini geri alın.

odununu taşıyan kamyonlar da askerî kamyonlardır. Bizim muhafızımız da yok. Sonra da ric'at etmişlerdir. Paris'te Gürcü. Bir villâ yaptırdı. Sonra «Hayır mağlûp oldun» demişler. Lozan'dan Mustafa Kemal'e böyle elkab ve serlevhalı telgraflar yazardı. Meselâ İsmet Lozan'dan sonra başvekil oldu. Ermeni ve emsali Rusya'dan kaçanlar ile de bu babda görüşmüş. Kendi kendine bunlara nasıl cesaret etmiş bilmem. Meselâ Mustafa Kemal'in en mükemmellerinden olarak 18 otomobili var. Onlar hayat tehlikesi altında iseler bizde öyleyiz. Londra'da muahede olmayınca. Kalorifere bakan. erkânı harbiye.. Ekmek peynirle karnımızı doyuruyoruz. yoksa İsmet rekabetinden kurtulmak için adeti üzre bir dalavere mi yaptı da azledildi bilmem. Romanın azametli devirlerinin muzaffer kumandanları gibi. Lâkin onun usulü böyledir. hayrete şayan şey ve pek garip. Ankara'ya avdetimde meb'uslar bundan şikâyet ediyorlardı. italyanlarla bir takım itilâfnâmeler yapıp imzalamış. Bu sahiden böyle mi. Ve bu halâ böyledir. fakat ne yaver. nakliye vasıtaları. Nemrud olur. Çünkü siviliz.odun yaran diğer hizmetçiler hep neferdi. Ama ne gelmiş?!. Bu yanlış yolda idi. Rusya'da uğradığı muvaffakiyetsizlik ve yaptığı delice muzır işler. Kömürünü. Maiyetinde yaverler. Bekir Sami'nin kanaatinde ve onu takdir ediyor. Bu da nasıl olur bilmem? Rey-i hoduyla Mustafa Kemal . Mustafa Kemal de onu tekrar Avrupa'ya yollamış.Bilhassa bir beyânla Ruslar aleyhine bir koalisyon tertibine çalışmış. Fransızlarla. İkinci İnönü'nün diğer bir safhası daha var: Cephenin cenup kısmına Refet kumanda ediyormuş. Bizim kumandanlar. Ankara'ya geldiğimde öğreniyorum ki. Yunanlılar Konya'ya doğru ilerlemişler. Sonra da yazdı. Hükümet ve Meclis'in ise bunlardan hiç haberi yok. Buraya gelmiş. Londra Konferansı'ndaki hatalarıyle artık iyice anlaşılmıştı. Orda bulunan askerler izah etmeli. Bu adam ki. Refet kızmış. muhafız kıt'a. BEKİR SAMİ DİYE BİRİ Bekir Sami çok cesur bir adamdır..bir ağza yakışmayan tabir ve cümleleri zaten evvelden de yazardı. Dalkavukluk edip. Çok defa Hey'eti Vekile'de geç kalıyoruz. Meclis Bekir Sami aleyhine galeyan etmiş. Halbuki vazifesi sade Hariciye Vekili'ne yazmaktı. masraf. Mustafa Kemal de onu alkışlamış. Şimdi yine bu adam Avrupa'ya gönderilir miydi? Göndermiş. emirber neferler. ona göre çadır. Mevsim yaz. Onu bulamadığımız. ve istibdad dün. teveccüh. Maiyetlerinde yaverleri. Galiba Mustafa Kemal'in şahsî emriyle yapmıştır. Ankara'ya vardığımızda Millet Meclisi'nde ağızdan ağıza bu debdebeden bahsediliyordu. hem de sonra yine Bekir Sami'yi bu husustaki temas ve müzakerelerine devam için ve hususî bir surette yine Hükümet ve Mec-lis'den habersiz tekrar Avrupa'ya yollamıştır. Burası inebolu Kastamonu yolu üzerinde çam ormanlı bir yerdir. Nutukta da Mustafa Kemal "mağlûp oldu" diyor. Müdâfaa-i Milliye vekâletini kendi çiftlikleri zan eder ve kullanırlar. Mustafa Kemal bu hususta (S-366) Bekir Sami'nin aleyhinde. Şimdi bundan bahsetmiyor ve kabahati Bekir Sami'ye atıyor.Kalorifere varıncaya kadar koydu. Altlarında askerî otomobil var ya. kömür atan. Hattâ adî bir uşağımız yok. mevki kazanacak. muhafız ve hizmetçi neferleri ile beraber gelirler. Dumlupı-nar da galip gelmiş. Hey'eti Vekile'de aramızda bunlardan var. Bu sefer yazdığı telgrafın cümlelerinden biri: «Zulüm. İsmet ilk dalkavuklardan ve bugünkü halin en mühim mes'ullerindcndir. ingilizlerle. Paris'e götürdüğü Hey'et-i Murahhasa kamilen aleyhine kıyam etmiş. Böyle ama. Biz vekiliz. yaptığı itilâ170 flar muzır şeyler. Vur abalıya.. Böyle bir adamı bir daha Avrupa'ya göndermek olur mu? Demek o Mustafa Kemal. ne saire. Mustafa Kemâl'in de bütün uşakları halâ neferdir. yalnız ve şaşkın kalan milletimiz maddî ve manevî bütün kabiliyet ve kuvvetlerini datnarındaki ateşe toplayan ve harekete getiren Büyük Millet Meclisi'nin Reisi Mustafa Kemal Paşa» işte insan böyle kendini bir şey sanır.. vardır. Bu da devleti bir çiftlik gibi kullanmak demekti. Bekir Sami Hariciye Vekâleti'nden istifaya mecbur olmuş. Ecevit'e gidip olurmuş. gizlice göndermiş. Hepsi devletin kesesinden. Bizim as-kerlerdeki azamet kibir müthiştir.. Kumandanlıktan azletmişler. Taşnak. Kendisine Antalya Mal Sandığından sekiz bin lira kadar da bir para vermiş. Şurası muhakkak ki. aç yattığımız günler de oldu. Mustafa Kemal'e yazması yolsuzluktur. Bütün şoförleri askerdir. Haber aldım ki. Bu adamlar böyledir. yasının en zalimane hücumlarına karşı.

Hattâ istasyonda kendimiz. parçala!» dedim. Lehistan... inkâr etti... Bu adam yeni Türkiye'nin ilk diplomatı ve bütün hasılatı muvaffakıyetsizlikten ibaret biridir. Müslümanlardı. Ali Fuad yarım milyon altından (*) Yalancılık ve yolsuzluk ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Bunlar Çerkez. Baku'den Rostov'a kadar bunu işitirdik. Bu da siyasetimize muzır bir şey. bir tabak aldım. Hem yanaşsa da ne olur? Gitti. Acera. Bilmem ne idi hatırlayamıyorum. Nihayet Hükümet Bekir Sami'nin resmî bir vazife sahibi olmadığını. Bana pek fena muamele ediyor. ANKARA'YA DOĞRU Moskova'da hazırlandık. fişenk de alındı. bilhassa Çerkez ve Abaza baş düşmanımız. Beni bıraktı. kafanda parçalarım. Bu miktarı-Yusuf Kemal imza etti. Bekir Sami bu sefer de yine Türkiye işi yerine Paris'te sırf Asetinler'in istiklâlini mucip olacak ve evvelce Tiflis'te başladığı Rusya aleyhine Türkiye. Vagonlarımızın penceresine yanaşıp: «Bizi ne vakit kurtaracaksınız?» diyorlar.. Biri şimendifere yanaşmış. Yusuf Kemal ile ben: «bize böyle hiçbir iş'ar yoktur. öyle tavırlar takındı ki. 171 yüz bin lirasını kendisine bırakmamızı.. Ve artık Yusuf Kemâl'le selâm ve sabahı kestim: Bir vagonda. Bizde muhacir olarak gelip yerleşmiş Abaza..» dedim..) izamı ve inat ile devam ettiği siyaset neticesini göstermekte gecikmedi. Devlete. İşte bu ilânla onun hayatı bitmiştir. Bunlar gazetelere geçmiş... Bir gün bir istasyona geldik. ilh. ilh.. Parayı sandık sandık vagona yerleştirdiler. «Yok.. Yusuf Kemal artık büsbütün azamet satıyor. gider.devlet malım nasıl verir?. siz yolladınız. 1921 yılı Nisanı içinde süratle Bakü'ye doğru iniyoruz. Trene bineceğiz. Ama fena sinirlendim. Baku ve mektuplar dercedilecek. Sade yüzüne baktım.) adamdır!. Sorduk. «Göndermedim. Ruslar Türkiye'nin dostluğunda şüphe ve Fransızlarla aleyhlerine ittifak yaptığımıza kanaat edip Ankara'yı sıkıştırmağa başladı. Cevap vermedim. Bu iş böyle bitti. Bir gün yemek yiyoruz. Ruslar tabiî fena alınmışlar. Hem pek fazla. parayı muhafaza eden Rus askerlerinden biri iki kurşunla herifi yere yıkmış. mitralyoz. Şaşılacak şey. Mustafa Kemal'in böyle (..Kendi gitti. Bir çok top. Ama nasıl yapıldı? Onu unutmuş gibi duruyor. Asetin. Rostov'dan itibaren Bakü'ye kadar istasyonlarda ora halkı Müslümanlar geliyorlar. ittifakı siyaseti için uğraşmağa başlamış. Bizden habersiz Ruslar'a gitmiş. ne olacaksa olsun. millete zarar olacaktır. Lezgi. «Nerden öğrendin?» dedi.» dedi. Gönderilmedi. Rıza Nur'un notu: Buraya Sinop'taki notlar ve muahede dercedilip. «Hadi!» diyorum «Ne duruyorsun?» Nihayet: «Ya-pamıyacağm» şeyi ne söylüyorsun?» Bak ben sözümün eriyim» deyip kendisine ağzıma gelen küfürü ettim ve sonra da «Hadi bir lâf söyle! Seni şimdi tepeleyeyim.Hattâ Antalya Mal Sandığından sekiz bin lira harcırah da verdiniz.» dedik.. Almıyor ve duruyor. Derhal başını kaldırdı. veremeyiz.»dedi.... Sinirlendikçe sinirleniyorum. kendisine uzattım. Seyfi. dört bin lira aldık... Asetin. ilh. Yüzüne vurmak sırası geldi. Ne (. muahedenin ruhu ve gayesi. Biz Ruslar'a da: «Yarım milyon Ura tesellüm ettiğinizi imza edemeyiz. Bana kızdı ve «Tabağı alır. konuşuyoruz. bu halde bulunmak güç oluyor. Başımı da uzatıp tuttum ve: «Al! Hadi bakalım.»dedik. Seyfi de bizimle beraber.. Bunlar da muhtelif yerlerden sevkediliyor. Biz Rusya'da bu kadar ay ve koca bir muahede yaptık. Bekir Sami'nin diplomatlığı uğursuzlukla doludur. Nahcivan. ben. Moskova'ya gidişimizde de Tiflis'den Bakü'ye. savuştu. Çerkez. Silâh patladı.» deyip. her yaptığı şeyin şahsî olduğunu ilân etmeğe mecbur oldu. Zavallı ne bilsin! Bilse yanaşmaz. almış..... Zaar muahedenin yapılmasından.» dedim. bununla Almanya'dan cephane alınacağını söyledi. tahammül mümkün değil. Müthiş bir gurur. Nihayet kendileri bize 400. Halinde büyük değişiklik var. gülle. yerde bastığım toprağı eğilip öpeni gördük idi. Bakü'ye yaklaşmaktayız.» dedim ve sebebini sordum. o. Türkü öldürmek . Fena kızdım ve içimden «Tamamdır. tüfenk.000 lira teslim ettiler.. Çeçen. Otuz kırk kişilik de müsellâh bir muhafız müfreze verdiler. Yağma Hasan'm böreği.. Bir lâf dahi yok. Ben bir gün Meclis koridorunda Mustafa Kemal'e: «Bekir Sami gibi biı adamı nasıl bir daha Avrupa'ya gönderdiniz Yine orada potlar kıracaktır.

Herhalde bîtaraf düşünen biri Kafkasya'dakilere hak verir. En mühim işler Ruslar'da. Vaktiyle Batum limanı mühendisi imiş. Seyfi ile konuşuyoruz. Düşündüm.» dedik. Buna diyecek yok. «Bunu beraber götürür müsünüz?» dedi. Bir gün sonra kadın mümessilin kartı ile otele geldi. Ben sinirli bir adam oldum. Bu sarih bir haksızlıktır. Ben artık meşgul bile olmuyorum. Bir gün oynarken hiç yoktan adamcağıza fena sözler söyledim. tabancaları elde otomobile sıçradılar. Yahut Çerkezler Türkiye'den hicret edip gitmelidir. Memduh Şevket vasıtasıyla bir çok halı satın aldı. yüzü iyice fark olunamıyor. £ski nasyonalist hükümeti istiyorlar. Gürcüler'in en iyi müverrihi imiş. ona Rus dolayısiyle ebediyyen veda ederler. Yusuf. Yusuf Kemâl'in suratına bile bakmayıp ayrıldım. Bir iki kat tüle bürünmüş. 172 tum'a giden bir mülâzım. ama yaptım. Hariciye komiseri Şivanitze adında bir Gürcü. Yusuf abes ile meşgul oluyordu. Siz de yarın şu saatte hazır bulunun. Baku. Bizdekiler müthiş hatâda. sokak . Makulü bunun. Terbiyeli bir zabit.istiyorlar. «Ne istiyorlar?» dedim. «Acaba eşkıya mı bastı.» deyip af diledim Bakü'ye geldik. «Kars'ta bir Gürcü mühendis vardır. budur. fakat çare yok. Moskova ve Petersburg'dan topladığım kitaplar ve kendime. Yusuf Kemâl birşeyler yapıyor . Düşündüm. Stalin'in akrabasından imiş. Hüsanıeddin adında bir binbaşı göndermiş. Şark Cephesi yazıyor. Gittim. Hakikatte Ruslar'ın elinde. bizi soyacaklar mı?» dedim. iyi bir adam. Azerbaycan'la muahede yapmak istiyor. Sordum. Yaptığım şey çok haksızdır. Hem ne hakla Türk toprağında istiklâl isteyebilirler? Henüz ellialünış yıllık bir misafirdir. Sokakta kalıp misafir edilmişler. haremini istiyormuş. Oradan hareketle Tiflis'e geldik.» diyorlar. Hemen Batum'a ineceğim. «Çeka idaresine götürecekler. Batum.Anladık. Ordu ve Samsun'u göreceğim. haksızdım. Batum'a inip. «Affet Kabahat benimdir. Palavracı Kâzım kaçınca yerine Şark cephesi. «Peki!» dedim. Sebep hep Yusuf Kemâl'e kızgınlığım. Üçdört silâhlı adam. Tiflis'te yapacak bir şeyim yok. başka türlü yapılamaz.» dediler. Başka vasıta yok. zevceme aldığım kürklerden başka bir şeye malik değilim. Bu hususlarda görüştük. Harb-i Umumide Sankamış-Erzurum şimendifer hattını da bu yapmış. Eşyanızı buraya yollayın. hemen gidip. kadın bindik. istasyona Hariciye Komiserinin otomobili ile gideceğiz. Tamamiyle haksız olan benim. Türkiye de oturunca. Rize. Azerilerle muahede tabii olmadı. Halbuki Kafkasya'dakiler bastığımız toprağı öpüyor. Bize hizmet eden birinin haremi. Düşündüm. Gücendirdiğime pişman oldum. O kadar fena şey söylediğim halde Seyfi hiç birşey söylemedi. mümessillikten Ba173 jf. haklarıdır. Biz mâni olmuştuk. Oradan da Kavak-Çorum-Anka-ra yolunu yapıp bu mıntıkayı da görmüş olacağım. Bir millet ve devletin selâmeti bundadır. Ben. Hem de Seyfi'nin terbiyesini bozmaması beni büsbütün utandırdı. iskambil oynuyoruz. sonra Trabzon.Bunlar denkler teşkil etti. Gürcü milleti pek nasyonalist. Ben Tiflis'te kaldım. kadîm ahaliden değiller. Çünkü. Bir aralık otomobil durdu. ÇEKA BELASI ' Şimdi Gürcistan bolşevik bir cumhuriyet. Hayat ve baka kaygı ve şevki tabiisi ile Türkiye bunu istiyorsa Çerkezler hak vermeli ve kabul etmelidir. «Çeka» dediler. Türk gibi düşünmek lâzımdır. Bu zât geldi. bizsiz onların istiklâli olamaz ve yine istiklâlleri bizimle devam edebilir. İstiklâli Kafkasya'da asıl vatanlarında istesinler. Trende vakit geçiremiyorum. Yusuf Kemâl parayla Kars'a gitti. Ruslar Azerbeycan'ı Moskova'daki muahedeye iştirak ettirmek istiyorlardı. Türkçe söylemek. istiklâl istiyorlar. Ne çare mesele hayat meselesidir. kolayını bulup göndermekliğimi emrediyor. Ve bizden meded bekliyor. Pek terbiyeli adammış. Gürcüler'in asıllarının eski Arnavutlar olduğu fikrinde. Türkiye de onlara yardım etsin. Buraları henüz görmemiştim. Öylece oldu. Hayret içinde kaldım. «Peki! Yarın gideceğiz. Gidiyoruz. Hükümet hesabına çalışıyor. Bunun imkânı olmadığı evvelce anlaşılmıştı. Şimdi ev sahibine: «Sen defol! Evde biz oturacağız. Ben Tiflis. Celbettikleri Behbud Şah Tahtenski'yi celselere sokmak için uğraşmışlar. Fakat bizi yıkmakla istiklâl almak şöyle dursun. Ruslar'dan kaçmıştı.

Şimdi kadının mektupları aklıma geldi. Benimle Batum'a gidecekti. Ondan bile korkuyorum. Kusur diledi: «Yanlışlık olmuştur. Kadın bayılıp yıkıldı. Seni göreyim. Zabit hakikaten erkekmiş. Yerinden hiç kımıldamadı. Baktım tabancaları ellerinde değil. Koridorda tabancalı bir takım herifler dolaşıyor. Uzun bir merdiven. Bir kaç kelime türkçe biliyor. 174 POLİSİYE BİR VAK'A c ' ' -• r. Şiddetle göğüs vurup birbirinden ayırdım ve kapıdan çıktım. «Fena bir şey değil. sizden bu kadını da isterim. ben hazır olmadıkça bu bavulu kimseye verme! Bunda devlet esrarı vardır. kağıdı herife sundum. yine cüzdanı cebime koyduktan soııra. Zabiti. düşündüm. siz beni tevkif ettiniz. Yarıya kadar indim. Hepsi Yusuf Kemâl'dedir. Kadın bana otomobile binmeden evvel iki açık mektup vermişti. Ama bunlar Ruslar'dan kaçmış olduklarından yazanlara mes'uliyet gelebilir. «Aferin! Ben şimdi geleceğim. lüzumu olur» demişti. Elbet arasınlardır. Oturan herif Fransızca bilmiyor. Biraz oturunuz. Kimseye vermemiş.» dediler. kâğıdı gördünüz. o vakit geri dönmek de pek rezilâne olur.»dedi. ceplerimi ararlar. Düşünmeli ki. Bizi Hariciye Komiserliğinin yarımda olan Çeka dairesine soktular. Ama ölünce alırlar. muahede esnasında olan muhaberatı öğrenmek ve şifremizi halletmek olacak. Fakat bu adamlara pek zorunu gösterirsem belki cesaret edip cebrî bir iş yapamazlar. durdu. yanınızdaki kadın içinmiş. durdu. «Bu değil kendi kağıtlarınızı» dedi. «Ha şimdi tabanca sesi gelecek» diyorum. Ucunda ölüm dahi olsa bile vermemeliyim.» dedim. Güya sordu: «Sizin için değil. Koridordan yürüdüm. Bunda ne var? Eşyasını da aldılar. Kadını ayrı bir yere almışlar. Ben bir murahhasım. Dedim ki: «Size rica ediyorum. Önüme iki kişi durdu. Galiba bunda bir şey var dedim. O. Bir herif oturuyor. Açtı.. hısımım akrabaya selâm sabahtır. benim Rusya'ya ait notlarım. ne yapayım?. Zorları evrakımı alıp. Dedim: «Oturmam. Maatteessüf adı hatırımda kalmadı. Kadının bir sandığı var. Doğru zabitin olduğu odaya girdim. işin vahametini asıl şimdi anladım.. «Ben gideceğim» dedim. Onu da tahliye etsinler. Bunun hesabım soracağım. «Gidemezsin!» dediler. Ben de kabul ettim. Yukarıda beni bir odaya soktular.. Hayat ile ölüm arası gözüme gözüktü. nasıl dokunuyorsunuz?» dedim. Cebimde rovel-verim var. Dokunmayın diyor. Bir kapıyı geçeceğim. bir şey yok.» Dediler: «Tevkif etmedik. Bavullarımızı da oraya koydular. Biraz ferahladım ve zemin kata indim. müthiş bir contre revolutionaire'mış» dedi.. Doğru yandaki binaya gidip Hariciye Komiseri Şi-vanitse'yi gördüm ve ağır bir lisan ile bana yapılan işten şikâyet ettim. Baktım beni takip eden de yok. Ötekiler aşağıda bir odada kaldı. Ne yapalım?» dedim. Eğer bu adamlara teslimiyet gösterirsem.. sorayım. Namus meselesidir. Başka çare yok. içinden bu kâğıdı alıp. «Biraz oturunuz. Bu ân hayatımın en mühim ve nâzik anlarından biridir. Acaba fena bir şey mi var? Yoksa bu işe bu kadm mı sebep? Nihayet «Baht işi! Hayatın bir geçit yerindeyiz. Hemen oradan inmeğe başladım. Muahedeye muhabereye ait bende ne kadar evrak varsa. Çeka'dakiler ya ben giderken önüme dururlar ve tabancaya davranırlarsa. Bunu vermemek de benim vazifemdir. üstüne eğilmiş duruyor. bizim zabite benim el çantasını verdim. Tabanca ile önüme dururlarsa çekip «Dokunmayın. Ben de ceketimin cebine koymuştum. Ve bavulu açarlar.» dedi. Olsa bile vermezdim. okudu. Ben Türk-Rus dostluğu için bu . Bütün evrakımı alırlar. Kadının bir şeyi varsa diyeceğim yok. Diplomatik muafiyetim var. «Evrağmı ver!» dedi. Gitmemek olmaz.» dedim. Öteki odaya gitti. Moskova hükümeti bize Komünist Merkez-i Umimi'sinden kılımıza hatâ gelmemek suretiyle bütün Rusya'da serbest dolaşacağımıza dair birer vesika alıvermiş. «Bunları saklayın. Aldırma!» dedim. Moskova'dan çıkacağımız vakit. param hep bu bavulda: «Her ne pahasına olursa olsun. «Bende başka kâğıt yoktur. eşyamızı verdiriniz. İçin hop hop ediyor. kulpuna yapışmış. Heyhâd!. Benden nasıl kâğıt alabilirsiniz? Hem siz kimsiniz? Size Merkezi Umumi emrediyor. Cüzdanımı çıkardım. Çünkü bu şimdi Türkiye Devleti'nin izzeti nefsimeselesi oldu. Bavulu dizlerinin üstüne koymuş. Sizin cebinizde dursun. Bu da bir ümit.ortasında rezalet.». Benimle geliniz. «Peki. Oradan çıktım. kan olacak!» diyeceğim. Beni yukarı çıkardılar.'"c Sert sert dedim ki: «Gidiyorum!» ve yürüdüm. Belki vesikayı vermek diye elimi uzatıp mezkûr kâğıdı alıp cebime koydum. Haricî bir mesele çıkmasından çekinirler. Türk zabiti olduğunu ispat et! Başka eşyayı ne yaparlarsa yapsınlar. Bu da cesaretle olacak. bir şeyi yok ise. Buradan çıkmak ve bavulu kurtarmak lâzım.

kadını bıraktık. Birkaç Rus askeri öldürmüşler. Bahçelerinde memaliki harre nebatatı ve çiçekleri bile yetiştirmişler. Saffet ırzına geçti. Gayet Müslüman adamlar. Ertesi günü Şivanitze'yi yakaladım. Bastonun ucu pislendi. Sonradan Hıristiyan Gürcüler de gelmiş. Şimdi Batum'a izin almalı. Buna Menşevik hükümet çalışmış. Ruslar Bakü'den Batum'a yâni bir denizden bir denize şimendifer yapmışlar. Moskova'dakileri tanıyorum. Kenefe attım. Bizi aldılar. Eskiden Batum kamilen bunlarla meskûndu. pehlivan adamlar. Af diledi. Burada bunlara Gürcü derseniz size kurşun atarlar. Ölümü göze alıp cesaretle yürümeseydim. Türkçe mektep açmışlar. Türkiye aleyhine orada gazete de çıkardı diyorlardı. Ruslar bunlara teslim olun demişler. Gürcü Menşevik hükümetiyle iyi olduğundan şimdi. rezil-ü rüsva olacaktım. Otele geldik. Portakal. Devletin esrarı. Keza hurma ağaçları. Onu da çıkardılar. Bastonumla onları da uğraşa uğraşa lağıma yolladım. hele villâ ve bahçeler. Sinop'ta kütüphanededir. Beni Ahmet Bey adında birinin evinde misafir ediyorlar. Bu sefer Tiflis mümessili verdi. Ruslar başıma bu işi getirdiler. Kışı yok gibi. Bakü'den petrolü bu boru ile Batum limanına akıtıyorlar. Bunlar. Hele etrafı bahçeler içinde. Bu zâtı çok yıllardan beri tanırım. Bizde Acarlara Gürcü derler. bir mülâzım beş nefer koyup gitmiş. Bu kadını bıraksınlar. diğer bavulları aldım. Fransa'nın Nis'ine benziyor. Ben gezmeğe çıktım. Konsolos'a telgraf çektim. Limanın rıhtımında boruların musluklarını açıyorlar. bavulu. Batum'a kaçmış. Nihayet mülâzimleri gelip neferleri alıp götürmüş. Eve vardık. tedrisatı Gürcüce yapmak istiyorlarmış. Bu sefer Çeka'nın başı bizi karşıladı. Suyu çektim. Hasılı kadının benimle Batum'a gitmesine müsaede de aldım. gürbüz. Bizden de muallim getirmişler. bilhassa şifre ellerine geçecekti. şimdiki . Fakat muz ve hurma meyva vermiyormuş. limon. güller ve çiçekler içinde. Bu kelimeyi büyük hakaret sayarlar. Batum iki dağ arasında olduğundan sert rüzgârları görmüyor.kadar çalışmış bir adamım. Akşam da olmuştu. Suyu çektim. Sahiden acar insanlar. Beraber Çeka'ya gittik. Ahali ekseriyetle Acar. Sançakbeyzâde Mehmed Bey Tiflis'te. Ruslar öleceksiniz teslim olun demişler. Bir Tarafı türkçe. Şimdi kadını almak. Ahmed Bey'in yeri var mı? Ailesiyle beraber oturtabilir mi?» «Vardır» dediler. Yine aldırmamışlar. Aynı yol boyunca kaim borular da döşemişler. Aşırmak çaresini orda düşündüm. mandalina dolu. fakat aynı zamanda nasyonalist bir Gürcü. Ruslar imar etmişler. kadının bana verdiği mektupları yırttım. Bunlar silâhla mukabele etmişler. Dedim: «Böyle bir kadın da var. Batum cidden güzel bir şehir. Ruslar onu Batum'dan Tiflis'e götürmüşler. Gürcüce ve Türkçe de biliyorlar. Bu sebeple bizim Karadeniz sahilindeki bütün şehirlerimizden daha sıcak. Hemen kadını ve eşyasını 175 alıp yine aynı otomobille trene vardık. muallimi gördüm. BATUM Anlattılar: Bizimkiler Batum'a girince arkasından Rus askeri de girmiş. Güzel sokakları ve evleri var. Konsolos Deli Fahri. Bindik. Bu da pek fena neticeler verirdi.» «Peki» dedi. su yok. iri boylu. Derhal yazacağım. Şehirdeki evlerin çoğu. «Nedir bu başıma gelenler» diye kızdım. Bu gazetelerin koleksiyonlarını kendisinden aldım. «Bir sızıltıya meydan vermeyiniz. Geldiler. Zabiti.»dedim. Bir de teneke ve tenekelerin konduğu sandık fabrikası var. Sonra Itlihadçılar gücendirmişler. Muz ağaçlan her yerde var. Ruslar bunları bir taburla muhasara etmişler. bir tarafı Gürcücedir. Bir sürgün gibi. Geçen sefer Memduh Şevket bir kadın verdi. Tenekeleri gaz ile doldurup hemen yine orda vapura yüklüyorlar. Esasen Batum'un eski ve büyük bir ailesindendir. Hasılı Batum. Batum'a getirmek lâzım. istiklâl veya iltihak istiyorlar. Bu bahçelerde dilber villâlar var. Bunlar yine harbe devam etmişler. istanbul'da idi. iyi işliyor. Eşyayı. Aynı zabit de beraber. Batum'a doğru yollandık. Ruslar'dan da yerleşenler var. Kendisi bu babta mazeret beyân ediyor ve aleyhdarlık etmediğini söylüyor. Bir kısmı gitti. Mektebi. Hemen apdesthâne-ye girip. İmanlı bir Müslüman. Batum'a yollamı-yorlar. Güzel bir liman yapmışlar. Çay yetişiyor. Batum'a vardık. fakat Gürcüler Türkçeyi kaldırıp. bir kısmı gitmedi. Bir eve. Onu işbaşında olan Gürcü ve Ruslar'a yolladım.

«Biraz altınım. beni ve kadını da geçirip vapura koydu. millet meclisleri olacağını. salgın hastalıklar içindeymişler. Misafir olduğumuz hâne de babasından kalma imiş. Fakat kazandığımızı elimizden alıyorlar. siz delâlet edip karısını istetmişsiniz. Bizim Moskova Muahedesi'nde kendilerine muhtariyet verdiğimizi. Kaatil insanlar. Bir kavuşsam. ya şimdi vapuru basarlarsa. diye yazdım. «Siz olmasaydınız benim hayatım tehlikede idi. Ne güzellik! Galiba Rusya'nın en güzel kadını bu imiş. Oradaki gümrükçü ve nöbetçilerle işi düzeltti. Ve birkaç tülden görünmüyordu.» Trabzon'a geldik. beşer-yüz altınını almışlar. açlık. Bunları Trabzon'a filancaya götürür müsünüz? Başka türlü yollanamaz. Ben en güzel kadının Viyanalı olduğunu zannederdim. Şimdiye kadar kalın tüller içinde idi. Görmüştüm. Eşyayı. Tiflis mümessili tarafından refakatimle gönderildi. Dedi ki. Şimdi ölür müsün. Bu karşımdaki kadında ise kaşlar yay. Bu da böyle. üçer. sarışın. sefalet. bir hükümet reisleri. ak tenli. ticaret yapmış. Adetâ kuş gibi uçuyor. Adetâ âşık. Kadmı bir Rum dul kadının evine pansiyoner koydum. Buradadır. Ve başımıza geleni bir nebze anlatıp. büyük zengin olmuş. mavi gözlü ve sarı saçlı olanlarda kaş ve kirpik az oluyor. öldürür müsün? Bu adam Ruslar'dan kaçmış. fakat arada hükümet bir ticarethaneyi basıp ne kadar altın para bulursa müsadere ediyormuş. Ben de bakıyorum Ahmet Bey de hayran. Parası yok. Bolşevikleri hiç sevmem. Anası Polenes. Ahmet Bey'in parasını üstüme aldım. Hele ana ve babasından biri Lehli ise emsalsiz güzel olurlar. sarışın. Anapa'ya kadar sahillerde şubeleri. Uzun boylu. Eşyasmı eşyama kattım. Sonra öğreniyorum ki. Sülün gibi boyu. Pet-rograd'ta bir opera verdiler. Karıyı aldı. Hayran oldum. Babası vaktiyle Batum'a gitmiş. fiyatlar fırlar. Bu tiyatroda bir pek güzel kadın. birkaç da halım var. Anlattılar: Ruslar girince hapishaneleri nasyonalist Gürcülerle doldurmuşlar. Moskova'da da güzel kadınlar görmüştüm. . Büyük bir palet oynadılar. Muhtelif milletlerden seleksiyone olanlardır. Kocasını itham edip öldürdü.» Bu zât bizim Arhavi'li. Heyecanlı bir saatten sonra vapur kalktı.. Herkes koşar. Gittik. Ahmet Bey'in bir ticarethanesi var. Sofraya yüzü açık geldi. hele yüksek tabaka var ki. ingilizce de biliyor. fakat buradaki hepsine üstündü. babası Rusya'daki milletlerden biri imiş. italyan vapuruna biniyorum. Harpten sonra açlıktan. Dediler ki bu adam Çeka'dır. Olmaz dedi. kadın. Bir de ne bakayım. Dünyanın en güzel kadınları. Rus köylüsü Tatar suratlıdır. Bari şunları müsadereden kaçırsam. Kadın Fransızca. Gürcistan'da 176 " da dükkânlar kapanmamış. Ben kocamı çok severim. valilerin ve emsalinin kendilerinden yapılacağını söyledim.. zaruretten bunların kaybolduğunu Viyana'da gördüm. birçok binaları varmış. Bizim eski şairlerin tarifi: Âfet-i devrân. Ahmet Bey'in de bir iki defa. Paris'te operada arada Rus balesi olur. Sizin muafiyetiniz var. sanki süt. beyaz. O esnada Ruslar hudutta sıkı tarassut yapıyorlaşmış. Güzel bir evdi. süt gibi bir deri. Meğerse Rus imiş. koridorda bir zabitle geziyordu. Konsolos Deli Fahri ile kadının kaçırılmasını konuştum.Bolşevik Gürcü Cumhuriyeti de çalışıyormuş. Sordum anlattı. iyi ticaret yapıyor. dolgun etli. Misafiriyim. pek kolay oldu ama. hem bir Türke bu hizmeti yapmak vazife-dir. Şehirler de kısmen öyle. Tetkik ettirdi. Ahmet Bey ilk yemek yiyoruz.. Kadın da yanımda... Şehre çıktık. fakat bir sınıf. Hiç dikkat etmemiştim. bununla bolşevik olmadıklarının aşikâr olduğunu söyledim. Zavallılara türlü engeller çıkarıyorlarmış. rıhtıma geldik. Sonra da herifi hapsetmişsiniz. Tuhafı şu ki. Sevindiler. Acarlar vasıta-sıyle karadan yollamayı münasip gördü. Cevap: «Mühendis mahpustur» Meğerse sonra bolşevik olduğu şüphe edilerek tevkif edilmiş. Kadın sevincinden çıldırıyor. öteye beriye koşuyor. Bir taraftan da Çeka kmyormuş. Konsoloshanede becerikli ve Tatarlar'dan biri var. En iyi vasıtanın benimle ve vapurla olduğuna karar verdiler.. Harpten evvel Viyana'da idi. Derhal Kâzım Karabekir'e telgraf çekip «maiyetinde çalıştırdığın Gürcü mühendisin haremi. Ahmed Bey'in evinde ben. Selâmet.» dedim.«Peki» dedim. Diyor ki: «iyi ticaret ediyoruz. kirpikler ok gibi. Tiflis'te bu kadının üstüne güzel yokmuş. Edebiyata âşinâ. kadınları fevkalâde güzel. Tuhaf. Mahpuslar. Bunu severdi.» dedi. 177 Kendini almak üzere zevcini gönderiniz.

Siz sormazsanız. Kitapları. Göremedim. önümde uzanmışlar. Bunu yapmak için insan ahmak olmalı. Günlerce ağlamış. Heykelin hepsini alıp götürdü. fakat pek sinirli. Kâhya da debdebesinde Müdâfa-i Hukuk Cemiyeti bana bir ziyafet de verdi.. Memleket ondan istifade etmeli.Ufak yabanî çilek. Tiflis Güzeli diye bir şiir yazmama sebep oldu. «Dehşetli bir deniz oldu. Ziya Gökalp'i şahsan da şeklen de ilk görüyorum. Bir otele indim. halâ bunları besliyor. Pandomima. Ama vatan işi başka.. Sonra ikna ve razı ettim. zararlara da uğrar. Ziya açıyor. Aileleriyle memleketlerine gidiyorlar. halis Türktür.. Oğlu vapura dağ çileği getirdi. Eşrafı gördüm. Lâf ağzından damla damla çıkıyor. O esnada Türk doktor kaza ile gitmiş. dalgın.. çirkin. kıyametler koparmıştır. Baktım ziyafette bir de Arap var. Orada duramadım. hareketleri yavaş biri. benim kendini kahramanca müdâfaa ettiğimi. Ahmet Bey'in para ve halılarını da bir sened mukabili birine teslim ettim. Bir daha bu dürzüleri şehrinize sokmayın!» dedim ve^ çıktım gittim. lşiürdim.. «Delidir» dediler. Kadına el harçlığı da bırakıp vapura bindim.. Bu da kâr. Ufak bir bavul ileyim. masallar anlatıyor. Giresun'a mahsus. Ramazan imiş. Aferin. Giresun'dan Samsun'a geldim. Yaylılarla. Heriften sıkıldım ve iğrendim. Kadın eciş. Sorduk. Bu şiir sonra refikamın eline geçmiş. Kadın yine örtüyor.» dedi. beraber Ankara'ya gidiyoruz. Reisi Ahmet Bey'dir. Daha on metreden misk gibi kokuyor. Eşyamı evrakımı karıştırmış. Ben de güldüm. «Ha. yorgam tepiyor. Ziya. kürkleri. Seni Ankara'ya götüreyim» dedim. sanki kesilen bir serçedir. Samsun'dan Ankara'ya Hilâl-i Ahmer'in . Bir iki defa yemeğe davet etti. Giresun bir küçük.. Sordum «Osman Ağa dinamitle yıktı» dediler. esmer. muntazam sokaklar açmış. Bu kadın gittikçe bana te'sir etti. Ziyalttahadcılar'ın içinde yegâne bir düşünür kafa ve âlim bir adamdı. Inebolu'lu. Ya Gerze'deki Harbioğlu'na ne oldu?. Bu zât pek iyi bir adamdı. Vakıa on yıl muhasım saflarda bulunduk. Üstlerine bir yorgan örtmüşler. Tereddüt etti. Zavallı!. Bir yere geldik..)lerine tahammül edemeyip mebusluğu terkederek bu memuriyeti almıştı. Bir takım zırvalar. minyatür Avrupa şehri olmuş. Şehri gezdim. Geniş bir rıhtım yapmış. Malta'dan kurtulmuşlar. Osman Ağa bunu hastayım diye evine çağırmış. Birçok yerleri yıkmış. Sinop'a gelmiş. Hazırlara: «Şu fellâhlar bize bu Harbi Umumîde neler yaptılar da halâ bunların mavallarını dinliyorsunuz. Giresun'da Ağa'nın kardeşi bana ziyafet verdi. O. Bu böyle devam ediyor. alnının ortasında kurşun yarası olan. Kendisine: «Diyarbekir'e gidip ne yapacaksın? Vatana hizmet lâzım. Öyle tabiî söylüyor ki. bir deve kervanı.. Bu Topal bizden daha iz'anlı nasyonalist. Yüzü hiddet şeklini alıyor ve söyleniyor. hep somurtuyor. TRABZON'DA Trabzon'da bir iki gün kalabildim. Meclis'te ikinci grupta idi. Bu adam öldürdüklerine öldürdüm demez. Alçak boyluca. o sizin Giresun'daki âbide ne oldu? dedim.. Kıymetli adamları iş başına koymalı. Ağa tertibini yapmış imiş. îşte insan bir taahhüde girerse. O evde Rum'u öldürmüşler. namuslu yürüyünce böyle belâlara. Çünkü ben Ankara'ya gittim. fakat misk. bücüş. Tabii Türkler hakkında iyi bir fikir hasıl etti. gözleri sönük ve derin. Ağa'nın menkıbelerinden olarak zikredeyim: Bir gün Ankara'da Ağa'ya rast geldim Ağa.. motor tamirhaneleri yaptırmış... Kurnaz Rum emniyetini te'min için bir Türk doktorunu da alıp beraber gelmiş. bu şiiri bulmuş. şişmanca. biraz vereme müsait galiba. «Peki» cevabını aldım. Kim olduğunu sordum.. değirmi çehreli. Benim duracak vaktim yok. firar etmiş!» dedi. Giresun'da Rumlar'in harpten evvel yaptırdıkları muazzam bir âbide varmış. Bir aralık belediye reisi olmuş. Ziya kızıyor. Giresun'a çıkıp gezdim. Daha Giresun'da böyle şey olmamış. haremi ve kızıyle bir yaylıda. Giresun'da azılı bir Pontuscu doktor varmış. Yalnız pek az konuşuyor. Mustafa Kemâl'in (. ZÎYA GÖKALP Otelde Ziya Gökalp ile sabık Adana mebusu ve îttihadçıların sergerdelerinden Ali Münif var.. bunların cebine para koyuyorsunuz?!. firar etti derdi. bir bir zevcine söyledi. Arada haremi yorganı Ziya'mn üstüne iyice örtüyor. evrakımı Sinop'a yolladım. İnebolu mebusu olup Samsun reji müdürlüğüne gelmiş olan Rüştü Bey ile görüştük. müşkülât karşısında bırakıvermediğimi.Tahliye ve izam edilmesini rica ettim. Ben de bu hallere gülüyorum. O da güldü. Osman Ağa'nın burada da dirayeti gözüküyor. Halbuki ben kadınla bir münasebete vakit bile bulamadım idi. Kadın.

Adliye. Baktım olmuyor. bir de işi takip için avukat tutarım. O kim? Nerede? dedim. sokakta kalmışım. Talihimiz varmış. Hem parasız oturuyorlar. isteseydim geçen seferki vekâletimde yapardım. Ona bir iyilik edilmiş. Muhtar Bey getirtmiş. dedim. . iş için de bir defa çağırmadım. Adamcağız şaşırdı. Suat yanıma gelip ayaklarıma kapanırcasına dalkavukluk ediyor. Hadin artık gidebiliriz. Beraber gittik. eve Suat'ı oturtmuş. Azledecekmişsiniz. Haber yolladım: Ev bana da lâzım. Ankara'ya geldiğim vakit Hariciye ' Vekili idi. Derhal polise ve adliyeye müracaat ediniz. Lâtife hanım: «Siz Suat Bey'i sevmiyormuşsunuz.» dedi.» diyordu.. Halıyı verir» dedi.» Üç-beş mavzerle ilerlediler. Mebuslardan birini yolladım. Ne biçim adammış. bağda beraber oturuyorlarmış. Ben henüz bu adamı tanımıyorum. içeri girdim. Rica etti. Suat onu Hariciye'ye kâtip yapmış. Bizim evi de kış için alıkoyuyorlar. Cevapları «Ev ve eşya bize lâzım» Ha. Yanında birisi de varmış. Beni açığa çıkarmışlar. ANKARA'YA GELlŞ Bizim eve geldim. Gel zaman geç zaman Hariciye Vekâletine vekil oldum. o da Diyarbekir'e gitmiş. Anahtarı yollasın. Nasıl olmuş. Ben kendisini göreyim. Oraya yerleşti. o da büsbütün edepsizleniyor.. Sonra tekrar yine vekil oldum. Hilâl-i Ahmer bazan bunların arasında mitralyöz dahi göndermiştir. «Beş dakika oturunuz. Onlar bağda keyifte. dedim. oradan uzun bir zaman sonra mebus olarak gelmişti. «Türkiye'nin iktisad mütehassısı olacağım. hem eşyamı kullanıyorlar. «Yapamazsanız. Maarif Vekiline Ziya Gökalp'i te'lif ve tercümeye almalarını söyledim. Baktım odalar kilitli. Sahiden iyilikten maraz hasıl oluyor. Artık yolladığım adamları onlara gönderiyor. Lâzım gelen vekâletnameyi şimdi size vereyim. Aç şunları! dedim. iktisad Vekilliği etti. Vermiyor. Başımı kalduıp yüzüne bile bakmadım. Yahudi. «Ben anahtarı veremem.»dediler. Bir iki aydır da Paris sefiri. «Kaçtılar. bu adamla uğraşmalı. Şimdi sayfiyedeyim. dedim. «Beyefendi böyle iş olur mu?» dedi. Galiba ondan da hevesi geçti. Evi Muhtar Bey muvakkaten benden istemişti ya. 180 . Şimdi ben polisi haberdar eder ve adliyeye bir istida verir. demek bunlar zorba ve eşkıya. 178 179 adıyla meşhur olan bu zatı. Hariciyeye müsteşar yapmış. Anladım. Anahtarı istettim. Allah Allah. Bir büyük halı eksik. Aramızda şu hususî mesele olmadan evvel ben bu adamın böyle âdi. kışın oturacağım. kendisi bağdadır. Bana haber vermeden hanemden almıştır. rezil olduğunu bilseydim şimdi derhal azlederdim. bilmiyorum. dedim. istanbul'un Samsun'a gönderdiği malzeme imiş.» dedi. Sordum: Ben gidince Kara Suat ve Acem Sual (*) Rezaletle ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Rusya'dan dönünce Yusuf Kemâl'i Adliye Vekili yapmışlar. Şimdi sevdiği haricî işler. Doğrusu çok hizmeti oldu. Hariciye Müsteşarı Suat Bey hanemden bir halı çalmıştır. İkisi çifte kumru gi-bilermiş.. Etmeyiniz. Bir avukata gittim. Önceleri Iktisad Vekâletim seviyor. O benim süt ninemin oğludur. Bizim evde. avukat yalnız siz değilsiniz ya. Ev benimdir. Ev sahibini çağırttım. Peki dedim Gitti. «Ben bunu yapamam» dedi. Eve gidip asma kilitlerini kırdım. kira da vermeyerek şimdiye kadar bedava oturmuş. Suat bir namussuz adam demek. Bir saat sonra da halı geldi. Bir mahsûl meydana getiremedi. Ankara'ya vardık.gönderdiği malzemeyi götürüyor. Adliyeyi bırakıp Hariciye Vekili oluyor. fakat Adliye Vekilliğini hiç sevmez ve istemez. Bunlara tesadüf etmesek. Aynı zamanda pek cahildi. Suad'ın halıyı bağa götürdüğünü söyledi. Olmaz olur mu? Malımı istiyorum. Doğrudan doğruya müdürleri çağırıp onlarla görüşüyorum. «Anahtar Suat Bey'de» dedi. Mesele şahsıma ait. İlerde eşkıya var. Yapmadım. Ev bana lâzım» demiş. Bir saat sonra döndüler. Gönderdiğim adamlardan da sıkılmıyorlar. Kendisine: Merak etmeyiniz. Böylelerine mahsus muamele vardır. Yusuf Kemâl'in mesleğidir. Sonra Lâtife onu Roman'ya sefiri yaptı. Kalktım. Bu yetmiyor mu? Yine: «Veremem» demiş. Sonra dinsiz diye zavallıyı atmışlar. Galatasaray Lisesi'nin en gabi talebesi olarak meşhurdur. muvakkaten buyurun denmiş. eşya benimdir. Azletmem. hem ev sahibi ben. Dediler ki: «Gitmeyin. geldi. Bu adam sefirdir!. Bu vaka bu adamın mahiyetini gösterir. «Hariciye Müsteşarı. eşkıyanın avucuna düşecektik.

Yine eksi hamam.) Doktor Nerimanofun evinde göbek atan... Baktım.. Kimdir. Devlet ve milletin (. Ama «Ne yapalım. «O olsaydı kıyameti koparırdı. RUSLARLA İLİŞKİLER Moskova Muahedesi esası dairesinde Ukranya ve Kafkasya Cumhuriyetle -ri'yle muahedeler yapacağımızı Moskova'da Ruslarla kararlaştırmıştık.. Kendisine şu tezkere ile cevap verdim ki. Bunları Allah bilir. Birresmî tezkere ile bana murahhas olarak bu muahedenin müzakeresine iştiraki teklif etti. Mustafa Kemâl Abilof un evinden çıkmıyor. Sonra zabiti terfi ettirmiş. Bu bizim prensibe mugayir. Millet Meclisi'ni eskisi gibi bulmadım. Bu muahede yapıldı. Pek ziyade tahammür. Düşündüm. O (. Bir vaka anlattı. Elbet bir te181 siri olurdu. Mustafa Kemâl'in en mahrem dostu oldu.).. Mustafa Kemâl'e biri aleyhine bir şey söylemek de doğru değildir. anlamadım. Fevzi Paşa'ya Mustafa Kemâl'in kendisine İbrahim'in ca sus olduğunu söyledim. Biz Moskova'da iken Ukranya General Frunze'yi göndermiş. mektebin kapısına geldiler.» dedi. Meclis'te şikâyet ettim.. Merak ettim. Söyledim.. Kızı sevmiş. ne sırlar alıyorlar. Meğerse biz Rusya'da iken pek çirkin bir vaka olmuş Diyor ki: «Bir gece yarısı bir otomobille (. Çankaya yolunda Mustafa Kemâl'e yakınca bir hâne kiralayıp yerleşmiş.. Çünkü Azerbeycan'ı Rusya eczasından sayıyorlar.. Derhal o adama anlatır.. Mustafa Kemâl. 369 ilh.. Biz herbiriyle ve Rus'suz muahede yapmak istiyorduk. meb'uslar yüzde seksen Mustafa Kemâl'in aleyhinde. dedim.. Bu sebepledir ki. Hayret içinde kaldım. Rusya da hep bu dâvayı gördük idi. o da almış. fakat devlet ve millet işi. almış. söylendim.. Şimdi Mustafa Kemâl ve Yusuf Kemâl Kars'ta.. Bu iş Meclis'te gürültüyü mucip olmuş.) bunu başka şekilde gösteriyor. Hemen herkes Mustafa Kemâl'den soğumuş.. bir Rus vilâyeti imiş gibi teşkilât yapıyorlar. İbrahim'in istediği şey.. Abilof. Ruslar bu işi nasıl yapmışlar?!. Demek Ruslar onu Azerbeycan'lı birinin bizimkilerin emniyet ve itimadını celbetmesi ziyade ihtimali olduğunu düşünerek İbrahim'i o sıfatla göndermişler...... Yusuf Kemâl Tiflis'e bir Heyeti Murahhasa gönderiyor. hiç tesiri olmadı. Bu vaka çok çirkin ve namussuzca bir iştir. KIZ ÖĞRENCİLERİN BAŞINA GELENLER Ankara'ya geldiğimin ikinci günü Darül Muallimat Müdiresi Şahende Hanım geldi. Şimdi sefir göndermişler.. eski tas. ahlâksız biri olduğunu haber aldığım adam. Sizi hatırladım.) geçmiş ve onun hayat ve namusunu kurtarmak için çalıştığını iddia eden şu adam... olur ya. Tabiî Mustafa Kemâl karılara da tecavüz ediyor. Azerîlerden Rus adamı. Ruslar orada muahedeye hiç bakmaksızın türlü zulümler ediyorlar. Yusuf Kemâl'de kuyruk acım var ama. Bu hal yıllarla sürdü.. Celsede Ruslar da bulunacak. kabul etmediğim prensibime mugayir olmasmdandı... onlarla muahede yapılmış-mış. Bu çocukların babası o demektir. Yanma bir kaç güzel Rus karısı da almış. Nutukta (S. bizimle münferit muahede yapmasına da mâni oldular.. hepimiz aleyhinde casusluk eden.. mektepten milletin . Beraber kör kütük sarhoş oluyorlar.. Gürcü ve Ermenilerle birlikte muahede yapmağa karar vermişler... kaynaşma var. Kimbilir Mustafa Kemâl'den ne evrak çalıyorlar. istizah yapmak istemişler. (. daha neler oluyor?.. Halkı hiçbir işe karıştırmıyorlar... pek ağır yazılmıştır:» Rıza Nur'un notu: (Tezkereyi buraya) Hasılı red ettim. Mebusları Yusuf Kemâl'i vazifesini ifaya davete teşvik ettim. yaveri Salih.. bu turşu ne!. Kendimi men edemedim. Onun bir çok foyaları meydana çıkmış.) korkup kızı birkaç gün istimalden sonra yaverlerinden bir zabite nikâhla vermiş. Muhalif bir grup meydana gelmeğe başlamış.. Bir gün de gördüm. Sebebi: Herkes birbirine düşman olsun. Bu perhiz ne.. Azerî.. gece gündüz tbrahim'ir evinde İbrahim de çok içiyor. Biliyorum. Sefirin adı İbrahim Abilof.. Ertesi günü Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey'e gidip şikâyet ettim. Nihayet izmir'de apandisitten öldü de kurtulduk. Ne olurdu bari bir defa bile bir nota ile Ruslar'a bunları hatırlatsaydı ya. Yusuf Kemâl Acar'lara verdirdiğimiz muhtariyet işine bakmıyor. Talebeden bir kızı alıp götürdüler..AZARBEYCAN ELÇİSİ ' Azerbeycan bir sefir göndermiş.» Mebuslara sordum.

. bu muharebenin âtisini izaha yarar mühim sözlerdir.... Ufak bir takım kıt'alar başka bir şey yok. Bu öyle bir hezimetti ki. Bu sözleri kaydediyorum.. grubu epeyce vahdete getirmiş. Yunanlılar bu hattan güzel istifade ettiler. Al belâyı.. yaptığımı ve bildiğimi yazıyorum: Biz Mustafa Kemâl'in sözlerine kanıp taarruz yok. Bu iş.. Mızrak çuvala sığmaz. Bu harplerde Yunanlılar askerî hiçbir di~w rayet gösteremediler. Elbette itiraz eder. Afyonkarahisar'ı taraflarında hiçbir hareket yok... Sakarya Harbinde bu sürülerle beslendiler. Birkaç saat daha sabredebilselerdi. Hasılı Eskişehir.» Mübarek muz gibidir. o vakit hükümet şeklinde yaşamıyor muydun?!. patladı.. Bu mağlûbiyeti güya bilerek yaptığı. hendekler bile yapılmış. Bu harp ve vakaları içindeyim. rayları bile atmağa vakit bulamadılar. YENİ BİR YUNAN TAARRUZU Millet Meclisi hiç tatil yapmazdı. kıymetli bir askerlik hassasından mahrum olduklarını ispat etmişlerdi. iki gün sonra geldi. Anlaşıldı. şimendifer köprülerini.... top. mesafeleri bile tesbit edilip nişanlar konmuştur. sözünde hiçbir mantık yoktur. Her işi kumandanlara soran.)lığa mükemmel vesika ve numunelerdir. Bütün mebuslar tabiî fevkalâde telâş ettik. Afyon cephesinde müthiş mağlûp olduk. sevkülcey şi bir ric' atmış gibi .. bir çok mühim vukuatı zikretmeden geçmiş.) mutlaka.» Söyledikleri aynen bunlardır. mühim bir hareket yapıyorlar. Çünkü iki taraf da ric'at ediyordu. Yunanlılar'ın yeniden taarruza başladıklarını söyledi. Temmuz iptidalarıydı. Şimdi bütün mebuslar aydık. O vakit ki vaziyeti anlayamadıkları anlaşılıyor... Artık harp emrivaki..... Hem o halde İnönü'nde evvelce niye galip gelmiş?!.masum kızlarını cebren alıp fiili şen'î yapıyor.. «Keşifler yaptırdık. Çok yerde beton siperler. Nutukta (S-337 den itibaren) Sakarya Harbi'nden bahsediyor. Bir gün Mustafa Kemâl Meclise geldi. bunu âdet eden sensin. Değerli bir düşman olmadıklarım... Hükümet teşekkülünden beri nice müddet geçti.. Blöf yapıyor. Kız kaçırıyor. Bizim (... Mustafa Kemâl dedi ki: «Yunanlılar ordularını Bursa'y a yığmış. Onun bütün mefhumlarına tebaiyyet mecburiyetindeyiz. Demek yine muharebe şimaldedir. bir hükümet şeklinde yaşıyoruz.. (S-372) «Mâlûm-u devletleridir ki.. İlk inönü'de az bir kuvvetle gelmiştiler. Gördüm ki. Düşündüm: Bu adam böyle söyledi. birden Afyonkarahisar tarafından bir patlayıştır. Demek merak edecek bir şey değil. Yazdıklarını da tamamiyle başka kalıba koyarak yazmıştır. Ben hakikati. Bizim kuvvetlerimiz de ikinci inönü'nden beri adam adedince. Bu sahifeleri okudum. Şimdi sormamışsın. gösteriyor.. silâh . mes'ele kapanıyor sanırken.. Hususî bir içtima yaptı.. belki bizim daha çok askerimiz vardı. İkinci İnönü'nde yine kuvvetler müsavi idi.. Bütün (. En şiddetli taarruz sol cenabımız üzerine. Oralardaki sığır. koyun ve keçi sürülerini sürüp getirmediler. Şimdiye kadar Yunanlılar iptidada çeteleri püskürtmüşler. Şimale kadar bütün cepheye sirayet etti.).. Bu sahifeler. kıralları da başlarına geçmiş... Bir de bu arada Karabekir'in Teşkilât-ı Esasiye Kanununu rical-i askeriye ve mülkiyeden sormadığı itirafına şöyle cevap veriyor.. ... oradan inönü.. Yunanlılar neden blöf yapsınlar? İş eğlenmeye kalmış da nisan balığı oyunu mu oynuyorlar?!. Tayyare (*) Bir isim ve argo bir kelime metinden çıkartıldı.. Yâni Kütahya hizalarından Afyonkarahisar ve Seyidgâzi istikametine doğru. Eskişehir üzerine yürüyor. tüfenk. Çünkü. Yunanlılar oradan bütün şiddetiyle taarruz ettiler.. Bir kaç fırka sevkedip niye çekilsinler? Bunda ne faydalan var? Bunlar birer istifham işareti. Heyecan ve meraktayız... Yahut akıl etmediler. (inönü) Askerimiz fevkalâde intizamlıdır. tarihi (. öyle bir kaçış kaçtılar ki. Ne biçim asker. Karabekir'in de böyle bir müdahalesi pek çirkindir. 182 keşfi de yaptık. Kanunun Hey'eti Umumiyede tebellür edecek şekli üzerine uzaktan telâkki edilecek efkâr ile icrayi te'sire imkân olmadığı elbette teslim buy-rulur. Şimdi büyük kuvvetler yapmışlar. galip idiler. gördüğümü. Bu sürüler olmasa Sakarya'da yirmi gün duramazlardi. Ama. bir ciddî ve nizamlı bir harp görmemişlerdi. eşkıyalık ediyor.

Ondan sonra sol cenahımıza pek faik kuvvetlerle çullanmıştır. beş gün dayanabilirler. harbin sonraki cereyanı. Bu kuvvetin arkasından bütün şimaldeki kuvvetlerini gizlice Cenuba kaydırmışlar. yalan-dolan anlamı taşıyan dört kelime metinden çıkartıldı. Yâni inönü'ye hücum edecek bir hareket gösterip. Hacıbayram Veli'de gömüldü. değerli bir zabitti. Ben kumandan dedikçe İsmet ve Mustafa Kemâl'i beraber anlamalıdır. kalır. Tabii Mustafa Kemâl de bu fikirde olmasa onu döndürürdü. Biz de düşman kuvvetine müsavi bir miktarda idik. bizim kumandanı aldatmışlar.. Lozan'da da bu halini daima görür ve gülerdim. . Dediler ki. O vakit Fevzi Hey'et-i Vekili Reisi ve daha bir kaç memuriyeti de vardı. Ama ne kadar saçma olursa olsun. onun sağında Miralay Nâzım var. Rusya'dan da 1( birçok silâh ve mühimmat getirmiştik. Yunan ordusunda başlayan hareketi asla anlıyamadıklannı göstermektedir. Bir nefer dahi gönderemem. Derken zavallı Nâzım kahramanca döğüşerek şehid düştü. ötekiler yine yırtınıyor. Bir türlü bundan çıkamamıştır. Balçığa saplanır gibi.. ihtiyatlarımızı oraya çekmek istiyor.. Nihayet ric'at mecburidir. tan buraya gönderilmişti. Çok müvesvis ve vehimli bir insandır. Ermeniler'den zaplolunan şeyler de Şark. Hattâ üç gün süren sol cenahın şiddetli harpleri de bu adamı saplandığı bu hatâ batağından çıkaramamıştır. Resmî Kumandan îsmet'ti. Bunlar da delice. bazan da mühim bir şeyi hiç kale almaz. Mustafa Kemâl'in rey ve emri hilâfına.^ met'de tuhaf bir hal vardır... yırtınıyorlar. tam bir (. fakat ne yapacaklar? Pek faik düşmana bir gün. Mustafa Kemâl'in Meclisteki beyanatı. Yunan ordusu bunları kırıp doğruyor. Ermeni Harbi'nden sonra Şark Cephesi kıt'alarmdan ve silâhlarından da bir çoğu Garp Cephesine nakledilmişti.. Şimdiye kadar hizmetler etmiş.» diyor ve göndermiyor.. iki gün.) içinde olduklarını.Ihtiyatla-n da Eskişehir'e ve şimaline almış. Ama gayrîresmî ve hakiki kumandan Mustafa Kemâl'di. askerlikte Mustafa Kemâl'e de. Sivas'a Çolak Selâhaddin'in yerine kumandan yapılan Nureddin Paşa biı düziye orada fırka yapıp göndermişti. Fevzi Paşa bu iki adama daha harbin iptidasında taarruzun Afyon üzerinden olacağını söylemişti. Olmuyor. Yâni delik açıldı. (*) Palavra atmak.. kahramanca mukavemet ve müthiş harpler yapıyorlar. . Yunanlılar on . Bu uzun cephenin cenubunu adetâ boş bırakmış. sahtekârlık. Bari ihtiyatlı davranarak ortalık bir yere alsa ya. Sol cenahımızda Deli Halit. Bunlar ismet'ten imdat istiyor. ismet resmî kumandan ama. Hattâ onlara şu tefevvukumuz vardı: Üssülharekemizdeyiz. Afyon'daki taarruzun şiddetine rağmen bizim kumandan harp yine inönü'de olacak. Nâzım'ın yeri boş kaldı. Bazan hiç mânâsız bir şeye fevkalâde ehemmiyet verir.. fakat onun dediği gibi değil. Is. Fevzi Paşa'mn bir iki hizmeti vardır ki. top. Afyon arasında şimendifer olduğundan kuvve-i külliyelerini bu hat ile Afyon civarına getirmişmişler. mit-ralyöz menzilleri ölçülmüş ve nişanlar konmuştu. Yunanlılar hakikaten blöf yapmışlar. ismet «Hayır. Nâzım'm sağında Çolak Kemal (Kemaleddin Sami) vardı. ona saplanır. Askeri kamilen (•) Gaflet anlamı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. Topal Osman da Giresun eşkıyasından bir fırka kadar asker yapıp. 183 metrisler yapılmış. Hendekler kazınmış. Ona bir şeye ehemmiyet verdirmek için evhamım gıcıklamasını bilmelidir. buralara askerin içeceği su fıçıları bile yerlertirilmiş. fakat dinlememişler.. Sonra cenazesi Ankara'ya getirildi. harp orada değildir. Halâ geliyordu. bu bir nümayiştir diye bütün kuvvetleri inönü'de toplamış. Meğerse Mustafa Kemâl blöf yapıyorlar dediği vakit. ondan emir almadıkça hiçbir şey yapmaz.. inanmak lâzımdır. Benim gibi onunla çok temas edenler bilir: Bu adamın zihnine bir şey yerleşti mi bir daha onu çıkarmak imkânsızdır. tsmet'e de pek faik olduğunu göstermişti. orduya ihtihak etmişti. Çünkü. Zaten izmir.ve cephanece çok terakki ettirilmişti. Hasılı düşman bizi aldatmağa tamamiyle muvaffak olmuştu. 184 kırıldı. kendisinin ve bizim kumandanın (ismet) Yunan ordusu hakkında hiç bir malûmata malik olmadığını. Şimal kısmımıza Bursa'dan getirip az bir kuvvet koyup durmuş. binbaşı Alparslan'ın refakatiyle tanzim etmiş. Düşman orada (yâni sol cenahımızda) nümayiş yapıyor. asıl harp inönü'nde olacak fikrine saplanmış. Bu bir setr hareketi imiş. Bu harpte de zihni sağ cenahımızdan gelecekler.

ağlıyorlar. Bu gruplarda 18 fırkamız vardı. istirahatte. Hali perişan. Bunu da anlamıyor. Kimse tashih edemez. Bir takım zabit ve kumandanlar. Hayır. Kaç gündür harp oluyor. Fakat o kadar yorulmuş ki. Ev ateş almış. Bu fırsatı da kaçırmıştı. dumanı tüten yangın yerine gidiniz.Afyon hattında oluyor. Ismet'in yapüğı budur. ayakta duramıyor. işte bu harpte. Aklı eren askerler diyorlar ki: Harp böyle olunca. Kumandan vaziyeti kavrayamıyor. küçük kumandanlardan. Gayeleri bizim ordunun . içindekiler «Aman itfaiyecibaşı tulumbaları acele yolla!» diyorlar. mülâzım gibi bir çok zabitlerden dinledim.da tepelediler. kara toprakların altına girecek. Derken günler geçiyor. sağ cenahımızda bir şey yok.» diyor... O evvel gerekti. Bunlar Kütahya . Yâni ha varmış. tabiî Mustafa Kemâl'in vahim hatası yüzünden harbe iştirak edememiş. Harp bitmiş. Ben bunları şu. o kadar aç ve hele uykusuz ki. Bunları ayrı ayrı bana söylediler. Çünkü bu hatâ harbin sonuna kadar sürer. aşağı sevkedildi. Zabit menedemiyor. Hasılı yukardaki kuvvetler. belki terazinin gözünü lehimize çevirir. itfaiyecibaşı: «Size hayâl olmuş. kül olmuştur. Çünkü Yunan kuvvetleri hep solumuzdaydı. Harbe iştirak etmeleri mümkün olmadı. yalvarıyor. sade ordan oraya dolaşmıştır. Bunu harbin iptidasında irtikâp eden kumandan felâkettedir. ismet gaflet uykularından uyandı. hem Seyidgazi'ye doğru ric'at ediyor. Cezasını millet çe kecek. Hakikaten Yunanlılar şimdi Seyyidgazi'den Ankara istikametine doğru zorlanıyorlardı. Başka yerde ise bir kıvılcım eseri bile yok.» ra Z ' Ben de bu harekete: «Sina çöllerinde pusulayı şaşırmış Yahudiler'in kırk yıllık seyahatleri»diyorum. Bu bir gülgülü -ağlamalı sahnedir. soluk soluğa geliyor. Cephemizin sol cenahı mahvoldu. Yunanlılar soluna hücum ederken. Bir piyade alayı cebrî yürüyüşle. Çünkü gece gündüz yürüyüş. bunun beyni de sağırmış. bağırıyor.Canım iş işten geçti.. Şimale yığdığı ihtiyatları ve diğer kuvvetleri şimdi cenuba sevkediyor.Şimdi ihtiyatlar hadi cenuba: Bir süvari fırkası dörtnala şimalden cenuba koşturuluyor. nice yerler kaybedeceğiz. harbin ilk haftasını istirahat. Yolluyor. ahmakça bir hareket mecmuası. Askerler diyorlar ki. Bunlardan harbe iştirak eden. Galebe pek mümkündü.. Harp yerine geliyor. Hasılı dar geri kaçıyorlar. Diğer 13 fırka İs-met'in. Bereket versin yanında oralı bir nefer varmış. bina yanmış. binbaşı yüzbaşı. Az kaldı esir oluyormuş. düşman ilerliyor. Millet Meclisi'nden orduya gönderilen tahkik heyeti içinde idim. Sağırın kulağı duymaz ama. yangın orda değil. Bu harpten evvel İsmet ve Mustafa Kemâl orduyu gruplara ayırarak. bitmiş. Fakat bade harâbül basra. Hele böyle harp esnasında bir orduda yeni teşkilât yapmak çok tehlikeli olurmuş. Yunanlıları perişan etmesi muhtemeldi. Delik büyüdü. Sade 185 bîmana bir yol yürüyüşü oldu. Kumandanlardan. ha yokmuş gibi olmuştur. Hiçbiri harbe iştirak edemeden gerisin geriye döndüler. Harp bitmek üzere. binlerce vatan evlâdı ölüp. tüfek ve her türlü mal ve servet gidecek. Yâni Yunan ordusu. kaçmağa çalışıyor. cenupta. Bir hortum bile göndermem. 13 fırkamız körebe oynar gibi iki gözü bağlı. Hakikaten ordumuz hiç harp edememiştir. Bu iş düşman mevzii karşısında oluyor. fakat ağalara dinletememişlerdi. Hadi tulumbalar binaları yanıp. bîsut. bu rivayetlere göre söylemiyorum. işte ancak bu esnadadır ki. Bari kuvve-i külliye sağında. Nihayet sol cenahımız müthiş bir satır yeyip parçalanınca anlıyor. Fakat yekmeal olarak bu harbi şöyle tarif ediyorlardı: «Harp değil. Halit sol cenahın ucunda ayrı kaldı. Dağda bir yol biliyormuş. bunun tehlikeli bir şey olduğunu söyleyip itiraz etmişler. başka yerdedir. Uykuya yatıyor. kaçırdılar. Mağlûp ordu. yanıyor. Bunları oradan kaçırmış. Yapacak bir şey kalmamış. top. Az kaldı dâva da bitiyordu. Asker uyumaktan kendisini alamıyor. Yine dörtnala geri dönüp. Kuvve-i külliyemiz orda.. Çünkü esir düşebilirler. Hem vuruşuyor. Harp olmadı. onları kurtarmak için sen de onun soluna çullansana. artık ihtiyatları da aşağı yollamak da hatâ idi. bir bid'at yapmışlardı. yalnız beş fırkalı bir askerle harp edip muzaffer olmuştur. Sakarya arkasına kaçınca. strateji hatâsı müthiş bir hatâdır. Eğer bunu yapsaydı. sol cenahımızda bulunan yalnız beş fırkadır. Hemen harbe iştirak etse. ikinci haftasını oradan oraya yürümekle geçirmiştir.

Hepsi (. dalkavuk olursa bu hatası tedbir ve zafer suretinde bile gösterilir. Kadınlar eşyaların üstüne oturmuş. Yâni bir asker böyle bir hücumun ancak Afyon'dan olabileceğini iki kere iki dört eder gibi .)mıyor. Tanrı böyle bir günü hiç kimsenin başına vermesin.bakayasını Bolu Dağları'na atmak.. Dö-ğündüm. Bu harpten iki ay kadar evvel Temps Gazetesinde General Delacroi adında bir Fransız generalinin bir makalesini okumuştum. derhal kurşuna dizerlerdi. . utanma. Kimsenin bir bildiği yok... Bir iş yapacaksan harici düşmana karşı yapılmalı. umumî ric'at emri verdi. Yaptığı iş çocukça bir iştir. Bir tarafında bir kafes.. Fakat iyi. Bu adamlar.. Bir sürü insanlar koşuşup duruyorlar. fakat yine alan yok. Bu insanların çoğunun elinde eşya var. Yalan. Diyordu ki: «Yunanlılar büyük bir hücum yapacaklar.. Bir öteye bir beriye koşuyorlar. Gücü. bir ana-baba günü oldu. yollamak istiyor. Hükümet bu sevkıyatı idare ediyor. Böyle büyük bir hücumu yapabilmek için. Süngüsü düşük. Kim başına dert alacak? Herkes canını taşıyamıyacak halde. kağnılar.) ve sonradan (. gücü yetene Hükümet mebusları tahrik ediyor. Her vakitki gibi yalan da söyleyemiyor.. 186 Vekili Hamdullah Suphi ve Yunus Nadi. azık ve cephane nakliyatını temin etmek lâzımdır. telâş ve acele içinde.. bizim kumandan işi anladı. Ümit yine söndü. Herkes yas içinde. uydurma ve kaçmak ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Elhamdülillah sekiz on mebus daha kaçtıysa da başkası kaçmadı. silâh. Çocuklar analarının kucağında ağlar. askere ihtiyaç var.. Yunanlılar'a karış karış ölçerek yer veriyor. Mustafa Kemâl. şaşkınlık eseri. Ankara mahşer.» Sonra Sakarya'ya kaçan ordu enkazında tahkikatım esnasında İsmet'in İnönü'nde harp beklemek hatasını öğrendiğim vakit bu makale hatırıma geldi.. bir tarafında bir oturak.. bu kadar emeklere nice tehlikelerden atlatıp meydana getirdiğimiz kurtulma hareketi bitiyor. Halit. Hattâ derler ki. Böyle bir kumandan başka millette olsaydı... (S-377) müthiş bir hezimettir. Eşyayı nereye sığdırmalı?! İnsanların benzi. kan ter içinde. Millet ve Devlet yeniden batıyor.... Kayseri'ye ilk kaçanlar Maarif (*) Yalan... Kaçmayı düşünüyorlar ve acele. şaşkın. şaşkın. Ne ise şükür ki.. Sokaklarda.. arabalar. Harp mıntıkası ve civarı ahalisi olan askerler savuşup köylerine gidiyor. Para küçük ve hafif şeydir. Bu adam asla (. Hem de o gün mü?... Araba az. Ekseri yürüyüşler mânâsız. insan. Herkes meçhûlât içinde.. ölü benzi.)ma şeylerdir. süt dökmüş kedi gibi. Çünkü. Oraya atılmış bakiye artık bitmiş demektir. oraya İzmir'den şimendifer var. Hükümet. memur ve zabit ailelerini Kayseri'ye yolluyor.. Bundan çabuk vazgeçip. müşteri arıyor. eşekler.. Vermese de ordu bozulmuş. Kiminin elinde veya omuzımda halılar. Eşyalar arabalara yüklenmiş. çözülmüş. ANKARA KAYSERİ'YE TAŞINIYOR Kara haber Ankara'da yıldırım gibi beynimize indi. Fevzi de orduyu Yeşilırmak'm arkasına nakletmeye karar vermişler. Ankara'ya geldi. satmak istiyor.). İsmet'in bu harpteki mesuliyeti pek ağırdır.. Dosyaları oraya taşıyorlar. Hazırlanıyorlar. kötü adama.. Hem de ve hattâ böylesi Mustafa Kemâl gibi birine kul. Gülen yüz kalmadı. düşmanıma vermesin. Diyorlar ki. pazar insan dolu.. Hey'eti Vekile'de Mustafa Kemal bu kararı verdirmiş. atlar. diğer askerler de alabildiğine kaçıyor... Sebepler gösteriyor. Dâvaya hizmet edecek karınca bulsak alıyoruz. panik gelmiş.. Taşınır ve saklanabilir. Palavra da atamıyor. Bizde mesuliyet yok ki. Allah için gayret ediyor. Eyvah. doğru bir lâf yok. Yalnız gâvur geliyormuş.. Fiyatlar ölü pahasına. Doğru. Hükümet Ankara'yı bırakıp acele Kayseri'ye nakle karar vermiş. Kimi sırtına bir dolap almış. Mustafa Kemâl buna ric'at diyor. Mustafa Kemâl cepheden (.. bari bu makaleyi okusalardı. Bunların bir kısmı yollarda zayi olmuştur. Bunun için muhakkak bu hücumu Afyon'dan yapacaklardır.). Hemen şimdi şu ikisini mahkemeye çekmek lâzım ya. öküzler. Onun bu sahifeleri kamilen (. Kimi bir endam aynası gezdiriyor. İsmet. Bari bundan ders alsalardı. Önüne bakıyor. Sokak. Kimi cebren araba zaptedip ailesini yerleştiriyor. bazısında üç dört tavuk da asılı.. Nihayet İsmet Eskişehir'den bir mukabil taarruz yapıyor. onu yapacaklar.. Başka yerden yapamazlar.. bu da pek hatâ idi.

. Hattâ ayağından yaralılar. Yaralılar geldi Askerî Sıhhiye Reisi İbrahim Tali. Yerine yeni efrad getiriliyor. Herkes şaşkın tavuğa dönmüş. Pek münasip gördüler. hükümet Ankara'dan kaçma telâşmda. fırsat buldukça silâhını atıp. Türk askeri müdâfaa azminde yekta bir askerdir. Çankırı. Gayet fena da iki şey yaptılar. Bunlara bir türlü münasip surette bakamadı. Bunları da giy-dirmeli. Arada Mustafa Kemâl mebuslara hasbıhâl kılıklı hususî bir şeyler söylüyor. Yaralı yaya gidiyor. Meclis'in haline baktım. Görüp tahkik edelim. Oralarda pek çok koyun ve keçi sürüleri vardır. Ric'atte bir şeyi iyi yaptılar. Son zamanlarda bunun önünü bir derece istiklâl Mahkemeleri alabilmişti. Yaya yollanıyor. Eskişehir . Onun da elinde bir şiş yok. Şimdi darbe yiyince ordu erimiş. Şimdi bu ağalar orduyu Kızılırmak arkasına alacaklar. Azlettiler. izah etti: «Yalnız orduyu giydirsem fazla para istemem. Bu yaralıları araba ve bazılarım yaya olarak.» Şaştık.» dedim. Elde bir ordu kalmış mı. korkudan Ankara'da bırakılamıyor. Halbuki Sakarya'da bozulduktan sonra Yunanlılar kaçarken bu rayları öyle atmışlardır ki. Bekir Sami. Ekserisi Adana ve Mersin mebusları İsmail Safa. top. Dedim ki: «Vaziyet nedir? Bir bileniniz var mı?» «Yok» dediler. Zamir. Ankara'da mebuslar vaziyetten hiç bir şey bilmiyor. hem de müteessir olduk. fakat orduyu giydiriyorum. Sonra aylarla tamir edemedik. askere elbise lazımmış. Siz de ona göre para verirsiniz. gelip size söyleyelim.. Hepimiz: «Nasıl?» dedik. İptida bunları bilmeli.bilecekti. Maatteessüf hakikat böyle idi. Mustafa Kemâl de birşey bilmiyoruz. Yunanlılar elbet Ankara üzerine yürüyeceklerdir. Bunlar çıplak. Bu işi çabuk yapın. bir kısmı da silâhiyle kaçıyor. Başka şeyi düşündükleri yok. Beni de intihap 188 edin. bu nasıl lâkırdı anlamadık. Pek kahramanız diye övünmeyelim. Böyle devam ederse bütün milleti giydireceğim. ne olacağını ve ne yapılması lâzım geldiğine dair kimsede bir fikir. fena kaçıyor. Bunu da herkes biliyor. Erzurum'lu Durak da vardı. Bizim asker bozgunlukta. Orduya gidelim. Hükümet de. Tenakuz içinde ve çocukça avutmalar. Bunun için: «Hemen celse yapın. İçimizde Çolak Selâhaddin. Yeniden yine istiyor. Bilince bir şeyin yapılıp yapılamayacağım kestirmek. otuz mebus konuşuyoruz. Malzemenin çoğu düşman eline geçmiştir.» Buna hem güldük. 14 kişi idik.Ankara şimendifer raylarını ve köprüleri atmadılar. Abdullah Azmi. Sebebi Müdâfaa-i Milliye vekâleti para istemiş. Arkadaşlardan bir Tahkik Heyeti teşkil edin. Çorum taraflarına yolladılar.. Anlaşılan o da bütün ümidini kesmiş. Zaten harpten evvel de bir düziye kaçıyorlardı. bir kaç ayın içinde o neferler tedricen kaçıyor. Nallıhan'da Kızılırmak'm arkasına yığdılar. Şimdi bozgunlukta ise dağılıvermişlerdi. Bu firar hâdisesini izah eden bir hikâye söyleyeyim: 187 BÎR FİRAR HİKAYESİ Bu bozgundan evvel. O. kalmamış mı. ümit varsa yapılacak şeyin ne olduğunu tâyin etmek mümkün olur. Düşman hat ile de Sakarya üzerine âlâ nakliyat yapmıştır. Konya'lı Vehbi Hoca. Hemen resmî celse yapıp bir meb'us tahkik heyeti ve beni de intihap ettiler. tüfenk hep zayi olmuş mu? Bildiğimiz yok. Fakat mağlûp olunca adetâ sıfır oluyor. Hem de kaçmak peşinde. sefaleti. Mustafa Kemâl'e sorsak bermutad yalan söyleyecek. Bunu ne yapıyorsunuz?» Fevzi Paşa şu cevabı verdi: «Eh. Vakit kârdır. Elbiseyi de beraber götürüyor. bir rey yok. sığır sürülerini sürüp bizim tarafa getirmediler. Adeta her ray parçasının altına bir dinamit koymuşlardı. Mustafa Kemâl'de de sadre şifa verecek bir haber yok. Bizimkiler bu kadar basit bir şeyi bilememişler. Asker artık harplerden bıkmış. Arkadaşlara «Biz de. ben ne yapayım? Bütün milleti giydirmeği taahhüt etmedim ya. Hangi hamiyetli zabitler ise onlar ne yapıp yapıp cephane sandıklarının çoğunu şimendifer ile nakledip. ilh. bitmişti. keçi. Fevzi Paşa'ya dedi ki: «Daha bir ay evvel elbise parası verdik. Hangi orduyu? 120 bin kişilik bir ordu dağılmış. Düşünün zavallıları. Mevcut koyun. bana: «Ne yapalım? Sen ne dersin?»dediler. Mustafa Kemâl eşyasını denk denk toplatmış. Sakarya'nın arkasına sade yirmi bin kişi gelmiştir. Sonra bunlar Sakarya Harbinde düşmana gıda olmuştur. parça parça idi. bir gün Hey'et-i Vekile'de Maliye Vekili söylendi. rezil olmuşlar ve olmuşuzdur. yolluyor.

Büyük bir gayretle . Bize mevziyi gezdiriyor. Hem milletvekillerini nasıl men eder? İsmet: «Asker işine mebus. ihtilâle de teşvik etmiyeceğiz. Mağlûbiyetimi189 zin sebebi cahilane sevk ve idare edildiğimizden. istedikleri yine eski kuvvet ve âlimâne sevk ve idare. Yaptığı bu. Baktım binbaşı dikkatle Selâhaddin'in yüzüne baktı ve elini tutup haritasını çevirdi. Yine dine sarılırız. Bir koca orduyu sıfıra indirmiş. Sizler askeri küme yapm. Mustafa Kemal şimdi Nutkunda onun hatâlarını örtüyor.. bu kara günde yine en iyi işimize yarayacak olan din. Bilakis insan bir yardım olur belki diye ister. Lekeyi temizlemek istiyorlar. Muharebeye giremedik. Bu tepelerden cephenin vaziyetlerini. Boşuna rezil olduk. Vaad ve teselli ettim. onunla tuhaf ve daimi saplayarak oynuyor. tüfek ve sair kuvvetimiz düşmandan aşağı değildi. Bu anarşidir. öyle yaptılar. Ismet'e yazmışlar.) Erkânı harp zabiti ve kolordu kumandanlığı etmiş olan bu zât. Dünyada mağlûp olmazdık. Ben muhtelif rütbedeki zabitler. Sebebi. Tespih ile oynar gibi.. Bilhassa iyice yerleşmiştik. Utanıyoruz. Ordu Sakarya'nın şark kısmmda muhtelif tepelerde. yanında asılı askerî haritasını çıkardı. Evvelce tasvir ettiğim gibi. Hem kel. Çünkü işte müşterektirler. İNÖNÜ'NÜN DİRAYETSİZLİĞİ Geziyoruz. Bunlara dedim: «Sarıklı mebuslar askere din gayreti versin. Tebellür etti ve tebellür eden şudur: «Ümit zail olmamıştır. Mağlûbiyetlerinden utanıyorlar. hem fodul!. Hasılı şiddetlendik. Hakkı değil midir?» dedim.» dediler.Hükümete tebliğ edildi.. Bu lekeyi temizleyeceğiz. Malûmat istiyorum. Böyle günde. Yaman hırsız ev sahibini bastırır. bizi âlimâne idare edecek bir kumandan ve Eskişehir -Afyon hattındaki o eski silâh ve kuvveti de verin. âlimâtıe idare isteriz.» diyor. Bize izahat vermeğe başladı. Binbaşı izahat verdi. Her grupta hepsinin sözü müttefikti. Artık hep aynı şeyi dinliyorum.» işte Ismet'in orduyu teftişimizi istememesinin hikmeti. Canım niye telâş ediyor? Biz oraya gidip kumandayı alacak değiliz. yazık oldu» demiştim. Diğer arkadaşlar bitaraf. gayret etmezseniz gavurun geleceğinden. Zabitler çok hamiyetli. Dolaştık. Tuttu. Askeri. Neferin düğmesi çözülmüş veya yokmuş ne çıkar. Bunun için kanımızı akıtacağız.. Sanki bütün ordu bir ağız. «Düğmeni ilikle!» diyor. Selâhaddin ise askerî merasim yapıyor. İsmet bizi kabul etmek istemedi. Ama biz yola çıktık. Selâhaddin: «Ha. ismet kumandan olamaz. İsmet razı olmadı. Ben de ağlamağa başladım..Düşrnanı burada mutlaka tepeleriz. Geceleri kâh toprakta yattık. Haritayı ufkî yapıp çevirdik. Dediğimizi yapın! Yunanı burda mutlaka tepeleriz. Tabii biz bir şey anlamıyoruz. sivil karışamaz. neferlerin önünde döğdürmiyeceğiz. Cepheyi bir başından başladık. Hendeklerimiz mükemmeldi. hem söylüyorlar. Cepheye vardık. Yine onlar da ben de ağladık. Dinden. çok fedakâr ilk bir defa gönlüme ümit girdi ve doldu. «Bunların sırası mı? Millet hali görmek istiyor. Fakat. Disipline mugayirdir. Hem ağlıyor. Müttefikan diyorlardı ki: «Bizim adedimiz. panoramasını görüyoruz. Anlattıkları yine aynı şeyler. Bir yerde o mıntaka harita mütehassısı bir binbaşı var. Zabitler ağlamağa başladılar.» Hele bu son cümle ve âlimâne tâbiri bir parola gibi herkesin ağzında idi. Böylece safları dolaşıyor. Elinde bir de kırbacı var. ısrar ettik. Bunun için böyle merasime lüzum yok. harbi anlattılar.. haritayı arazi üzerine tatbik edemiyor. «Bize ne yapıp yapın eski kuvveti ve iyi bir kumandan verin! Milletin yüzüne bakacak halimiz. Daha türlü manzaralar gördük. karı veya bacılarını alacağından bahsedin». Selâhattin kıpkırmızı oldu. Devam ediyorlardı: «Bize. Felâkette. O günde miyiz? Salahaddin günü ve vaziyeti takdir edemiyor. Bu adam yaman adamdır. Şimdi bize ne diyor.. Çolak Selâhaddin. Neler yapmış?. Mâni olamadı. Allah'ın kâfire karşı cenk emrinden. Hep anladık. Demek tahkikatta artık devama lüzum yok. böyle şey düşünülebilir mi? Ama kabahat ve rezaletleri meydana çıkmasın da ne olursa olsun. Birden binnefsihi: «Ah. hatâ ve rezaletleri meydana çıkacak. Zabitleri. Tahkikata devam ettim. gözümüze gözükmedi de. öbür basma gidiyoruz.. Biz. Harp erlerinin bilhassa böyle günde ve ordugâhta ağlamaları dertli ve müthiş bir manzara oluyor. bir kenara çekip konuşuyorum. hattâ çavuş onbaşı ve neferler ile de. O (. Bense bunların hiç birine kanşmayıp gizli gizli zabit ve neferlerle konuştum. anladım» dedi. Bilhassa zabitlerin hamiyeti galeyanda. yüzümüz yok. Bir yerde kimi yüksek rütbeli dört zabitle müctemian görüştüm.

Ya Yunanlılar harekete geçer vakit bırakmazsa. «Olmaz» diyorlar. Hastalık da anlaşıldı. Tabiî teşvik olur. Kaldık. «Sen orduyu kurtarmışsın. Cevap verdi. Fakat atlar açlıktan ve yoldan bütün lagar. Arkadaşlara «Gidelim!» dedim. Vakit vardır. Bu sebeple ora ahalisinden askerle. Nasıl kaçabildiklerini sordum. CEPHEDE DURUM Ordu vaziyeti şöyle idi: «Yüzyirmi bin kişilik ordu dağılmış. Bunlar Eskişehir civarında yerleşmiş Amavutlar'mış.» Bu sözle gözlerim doluktu. Neferlere şunu bunu soruyorum. Bu daha büyük ibret!. Esir olacağız. Bizim neferlerde âdet. Gündüzün bir cehennem sıcağı var. Yirmibeş liralık bir kaime varmış.. Birçok asker yığılmıştı. Şimdi bunlara âlim bir kumandan ve eskisi kadar ordu. Bir mendil bile insana öyle zamanda pek ağır gelirmiş.harp edecekler.. Bütün orduda hepsi hepsi belki yüz çadır görmedim. harp etmek felâkettir. yeter. Demek pek acele lâzımdır. hatta caketini atarlarmış. Gayret ettik. tüfek.» Mesele bundan ibarettir. Güzel sözler de söyledim. ölecek gibi oluyoruz. Halbuki fevt edecek dakika yok. Boşnak. yirmidört saatte seksen kilometre yapan nefer var. Üçer-beşer etrafıma toplanıyorlar. Zümrüt gibi ağaçlar içinde. bu kumandan da Arnavut. köyü yakın ise behemehal köyüne savuşmaktır. Fakat bari o azamet bu hezimette olmasa. Gâvur önümüzü tutmuştu. Bu bir şey değil. Bu neferi gösterdiler. Çolak Kemal'in askerleri arasında dolaşıyorum. ziyaret etmediğimiz fırka var. ama hiçbirinde kılınç da yok. Sonra . Türlü eriklere kadar var. Yunanlılar'a casusluk ediyorlarmış. Aferin oğlum! Allah senden razı olsun! Senin köyün orda imiş. Bu da benim sinirime dokunuyor. Türkte aile muhabbeti çoktur. Ağaçsız gördüm mü hiddetleniyorum. Yerli Türkler bundan da ibret ve ders almıyorlar. orduyu kaçırmağa çalıştın?» dedim. Köylüye: «Niye ağaç dilemiyorsunuz?» diyorum.» «O asker nerdc?» dedim. Oraya gidip gelmek için üç beş gün lâzım.» dedim. Gece de pek serin. top. «Burda» dediler. O gece mebuslar üst üste zemin katından ibaret bir evde ve toprak üstünde yattık. Gittik. Yirmi-yirmibeş bin kişi kalmış. Harp tarihinde bu sür'at nadirdir diyorlar. Arnavut. Cüzdammı açtım. Casuslar hep böyle. Ama neyse 190 Ağustostayız. Kaçıyorduk. Asker ya!. Şu Anadolu köylüsü pek perişandır. Asker dedik ya. Çerkeş gibi şeylerdir. Çolak Kemal'in (Kernaleddin Sami Paşa. ayağını kaldırttın mı altı yok.» Bu fırka Eskiheşir önlerinde Piştar makamında. Zabitlerin anlattığına göre kaçarken askerler kaputunu... Bakıyyetü's-süyûf ordu ile harbcdebi-lir mi hiç? Onu harbeder bir hale koyduralım»dedim. Ama. Hele süngülü tüfek pek az. Anlattılar. Çolak Kemal da Arnavut'tur. Niye gidip köyüne çoluğuna çocuğuna bakmadın da. Zabitler bunu söylüyor. Bu. Askerde üstte başta yok. hatır ve gönül yapmağa gelmedik ki.. yıkılacak gibi. Buralar ağaçsız çır-çıplak yerler. Bunları yapmak için hemen Ankara'ya gitmeli. Kendisine verdim. Casuslar tutmuşlar ve hapistir. Ne diyorsun? Gidip Ankara'ya iş yapalım. hafif olmak içinmiş. Selâhaddin: «Henüz gezmediğimiz. Askerin bir kısmında tüfek de yok. Bir köyde. Cevap vermedi ve somurttu. Sonra çocuklar gücenir. Vatanın her parçasını yemyeşil görmek istiyorum. toplan. Birkaç süvari alayı yok.. Buraya niye geldik Selâhaddin bilmiyor bir halde. Alları Anadolu'nun küçük atları. Hikâye ettiler. «Canım biz buraya eğlenme ziyaretine. Bu asker bizi. Babası Sinop'ta hapishane gardiyanı bir Arnavut idi. asıl feciî şu ki. Tuhafı. Bir nefer oradaki köyden imiş. Bununla beraber yine lâzım. Tabii. Dağda gizli bir başka yol gösterdi. pek sıcak. Çolak Kemal'e: «Canım niye bu casuslar. Hem de bunlar süvari. Başka param yokmuş. kumandanı kurtardı. Askerin ayağında çarığı var zanediliyor. Askerde bir tane bile çadır yok.» Buralarda köylerde bir tane bile ağaç yok. «Getirin. Hattâ çoğunun tabanı da paralanmış. Gidip gördüm de.. Bu yapmamış.. Hepsi gitmiş. Bir gün yine aynı mıntakada bir köye yaklaşıyoruz. ibret!. Oraya gidelim. Bu köylü Rumeli'den gelme bir Türk muhacirmiş. çoluk çocuk ne olacak? Önce millet kurtulsun. böyle ecnebi unsurlar?» dedim. «Beş altı topu da beraber alabilmiştik. Öyle kaçmışlar ki. cephane vermeli. Çolak da kibir ve azamet yolunda.. Selâmete erdik. Şimdi Berlin Sefiri) karargâhını anlatayım. Hakikaten kahraman imiş. Topları o yoldan çıkardık. «Efendi! Köy. Hemen hepsi düşmanı yeneceklerini söylüyorlar.

bizim arkadaş mebuslara da anlattım. kahraman bir nefer kurtarıyor. zeki. bir karış kadar büyüyor. Selâhaddin dönmek istemiyor. Bir genç. Burası umumî karargâh. Divan-ı Harb filân bilmezmiş. ifşa edip bir falso olmasın. Böyle vakaları çokmuş. Çalışalım. Gözü döndü. Vehbi Efendi Ha-lid'e mağlûbiyetten dolayı serzenişli lâkırdılar söylüyordu. Bize gidelim» dedi. Karargâh-ı Umumi'deyiz. Bunları bilenler risaleler halinde ve gazetelerde neşr . Vehbi'ye: «Sen ne yapıyorsun? O delidir. Burda şimendifer var. işte bir orduyu. Halid kızdı: «Hoca! Öyle lâf atıp durma!» dedi.. ¦-. ismet yanıma oturdu. Battaniyeye batıp içinde kalmış. ismet Paşa'nın karargâhında. Bir şey olmadım. Vakit gece. ne duruyoruz? Siz dönmezseniz ben şimdi dö. Yapacak mühim işimiz var. Hattâ yanlarımın ağrısı bile beni pek izaç etmedi.. Bu. işin önüne durdum. Bu zabite hepsi acıyorlar. Bunları yıllarla temizleye temizleye bitiremedik. Geceyansı yaklaşmıştı. gizli gizli bana Halid'in zulüm ve cinayetlerini anlattılar. yaptırmak istiyorum. Ne harp tarihinde. Vay bok. Böyle neferleri altın yazı ile tarihe yazmalıdır. Yazık ki. Diğerleri de onunla beraber. Bu ottan orda da vardı. Ben tetkikatımm neticesini ne yapacağımı kimseye söylemiyorum. Sen ne haksızsın diye yaralı zabit söylenmiş. * DELİ HALİD'İN KARARGAHI ' Deli Halid'in Karargâhı: Gece Halid'in çadırmdayız. pek zalim. haysiyetleri kırılır diye vakayı örtbas ederler. Zabit kabahatsizmiş. Ondördümüz sıralanmış oturuyoruz. yâni. Bana bir düzi-ye muhtelif sualler soruyor: . Hele söyledikleri bir vakadan pek müteessir oldum. Meğerse bu adam. Ankara'ya gidelim. Sesinin hali fena idi. Bir ucunu altıma. Öteki de çıkıp gitti. Tuhaf!. bir ucunu üstüme alıp yattım. Bu harplerin nice büyük menkıbeleri olsa gerek.«¦ Derken İsmet Paşa bizim eve geldi. süse. daha gebermemiş. Vehbi'yi susturdum. Oturduğumuz odanın dört çevresinde sedir gibi minderler var.' nüyorum. merhametsiz bir katil imiş. cesur zabite bir kurşun sıkmış. fakat yavan. Şaşırdı. Dedim: «Gitmemiz lâzımdır.» Durak Bey de bana iştirak etti: «Dönelim!» derken. Muhtemel felâketi giderdik. Hâlâ yanımdadır. arkadaşlar birer birer dönmek fikrine geldiler. Yanıma onu almıştım. Bir sarı battaniyem vardı. bir mağrur kumandanı. illâki Piştar'daki fırkaya gideceğiz. Beni teskine çalışıyorlar ve sabır tavsiye ediyorlar. ne hatıratlarda adını basit bir surette bile zikretmezler. bizde kumandanlar. Ya Yunanlılar gelirse. Bir iki hoş beş lâkırdı yaptı. Onlar da aralarında para toplayıp bu nefere verdiler ve kendini güzel sözlerle de taltif ettiler. Bekârlığımdan beridir. yapılması ' 192 lâzım gelen şeyleri söyleyip... illâ gidelim diyorum. Yalnız adı değil. Hoca dediğin zaten bir nevi avanaktır. Hoca ısrar etse. Mustafa Kemal Nutkunda böyle şeyler yazmaz. beriki belki de tabancasını çeker vurur. Ömrümde ilk defa açıkta toprak üstünde yatıyordum. Ankara ve civarlarında çimen nevinden dikenli tohum gibi bir şey veren bir ot var.. Bir Tatar evinde misafiriz. Vehbi Halid'in ne deli olduğunu bilmiyor. çalım satmaya gelmedik. deyip bir de beynine sıkarak öldürmüş. Vakit yok. Kulağıma: «Seninle görüşmek istiyorum. O gece açıkta ve toprak üstünde yattık. s işte ordunun geçirdiği felâket. bir ihtiraz var. Münakaşamız kavga halini aldı. Buraya eğlenceye. Yaka silkiyorlar. resmî geçide. 191 retmelidirler. Bu battaniyeyi Paris'e de getirdim. Hiç lâkırdı söylemiyor. Kabul ettim. Halid'in karargâhında zabitler. Sakın bir daha bir şey söyleme!» Anladı.. işte şimdiki maddî ve manevî vaziyeti. millî vazifedir. Hem pek kanlı ve zalim. Benim tatlı ve iftihar ettiğim bir hatıramın ve hizmetimin nişanıdır. Halinde bir endişe. Yarın mutlaka hastayız diye diye uyudum. hakiki deli. Meclis'de bir âni darbe ile vaziyeti anlatmak. Derhal bir ayın içinde sapsarı oluyor. i MECLİS HEYETİ POLATLI'DA Polatlı'ya geldik. Gidip gitmemek için münakaşa ediyoruz. Herif deli. Onu gördükçe bu günleri hatırlarım. Derhal lâkırdıya karıştım. Kalktık kendi evine gittik.

Hemen bütün ordu bu zabitlere acıdı. Bunu bana iki zabit pek acıklı bir surette anlatmıştı. Said dedi ki: «Biz müşkülât içindeyiz. Öteye beriye başvurduk. Çünkü zabitlerin maneviyatı yüksek. ilk top. hele evvelâ Ismet'i kurşuna dizmek lâzımdır. Tamam. Çünkü disiplin meselesi. Yanımıza gelmiş. mevkiinden düşmesin diye. Zabitin biri pek değerli imiş. Çünkü ordu mağlûp olmuş. insandan kurban kesiyor. Hezimetten utanmışlar. Diyorlardı ki. Binbaşı Han. isabet oldu. Şimdi demek orduyu eski hale koymalı. Bununla ordu açığını ikmal etmek istiyormuş. bu lekeyi temizlemek için bütün gayretleri yapacakları anlaşılıyor. Mustafa Kemal Paşa'nın emirlerini yapıyorum. Kendi kendime: «Allah yolladı. Dişimi sıktım. Misafir olduğum eve döndüm. Tabiî ismet haberdar imiş demek. beni evine götürmesi. yâni Polatlı'da görmüş olmalı idiler. Hep kaçtık. Lozan'da bir gün bu konuşmaları unutmuş. Bunu da acı acı söyliyerek suratına çarptım. Şimdi bizzat İsmet tenvir etti.» dedim ve yanıma aldım. Diğer iyi askere de korku verip panik husule gelir. Yüzbaşı (Adını hatırlayamıyorum istanbul meb'usu Ali Rızanın kardeşidir. Yanlış işler yapılıyor. tüfek patlamasında kaçarlar. İsmet dinlememiş. kurşuna dizdirmiş. Şimdi Ankara'da ikmal Şubesi Müdürü imiş. Yâni beş-altı saat hararetli münakaşa ettik. Benimse bunlardan haberim yok. Meclis bana bir şey yapamaz. Bu babta kur'a işlerinde mütehassıs olmuş biri imiş. «Ben yalnız değilim ki. Dediler ki: «Bunlardan fayda yoktur. Bilakis. İNÖNÜ'NÜN iKi İDAM EMRİ Şafak söküyordu. O.» Şimdi Müdâfa-i Milliye Vekâletinden de malûmat toplamak lâzım. üstüne bunları da yollamış. Müdâfaadan ümitvarım. ismet yaptığı işlerden telâşta. Alimâne idare isteriz diyorlar. Yoksa mağlûp olmazdık. Tabiî Mustafa Kemal de müşterek olduğundan mani olmağa çalışmış. Bu adam bunları ne akılla yolluyor. Anlaşılıyor ki.» böyle şeyler. Benden aflarını rica ettiler. Demek bunu İsmet gözdağı vermek için yapmış. Bunlar da kaçmışlar. Bunun için iki cana kıyıyor. Söyledik. Yatağıma oturdum. Nutuk söylemek için notlar hazırladım. «Ordu bütün senin aleyhinde.. herkes kaçan kaçana olmuş. o zaman. diyorsun.. idam edin dedim. Terter tepirliyoruz. Bunun da sebebi herkes korkup. Meğerse biz cephede dolaşırken Ankara'daki mebuslar bu hezimetin faili olan Ismet'in Divan-ı Harb'e verilmesini istemişlermiş. çözülmüş. Sakarya'ya vâsıl olunca ismet iki genç mülâzımın. Orduda ne gördünüz? Ne intiba hasıl ettiniz? Meclis'e ne diyeceksiniz? Mebuslar benim çok aleyhimde mi? Bana bir şey yapabilirler mi sanki?. Konuştuk. Ordu Sakarya'ya gelince yeni Kur'a efradını silâh altına almış. disiplin bilmezler. böyle kurşuna dizdirmek lazımsa hepimizi. Bütün ordu zabit ve kumandanları tsmet'e yalvarıp affını istemişler. evime Binbaşı Mehmed Said. Bir tarafı tenevvür etmemişti..«E. Halbuki sabah erken ve ben yatakta iken. Nişan atamazlar. Erkânı Harbiye Reisi Fevzi. Bu adam cehaleti ile kırdırdığı binlerce vatan evlâdı yetişmiyormuş da. gösterilen mevzide durmadılar diye idam edilmelerini emretmiş. bunu bana Lozan'da kendi kumandanlık meziyetini medih için anlattı. «Onu da asarlar.. Bu ceza pek haksız imiş. Hattâ hırsı uğrunda insan ona serçe gibi geliyor. Benim ağzımı arıyor.. Ben zannederim ki. Biz yazdık. Tamamiyle doğru. ilh. Demek ona itiraz edip hataları meydana çıkan193 ı. Said. Zavallı ölmüş) geldiler. Tamam. Hâlâ Levazım işlerinde imiş. orduya bu acemi efradı sevketmeğe başlamış. O vakit orduya bir ders vermek lâzım. Cahil bir idare ile bu hale geldik.' lamasın. anlatamıyoruz.» Vakayı ben unutmuş değildim. Orada bir şeyden de şikâyet ettilerdi. bu mesele. kimse sesini çıkarmasın. Sonra tamamiyle masum imişler. Meclis'ten korkuyor.» dedim. seni tutar. Onu öğrenecek. Halbuki bu vaziyet tamamiyle şecaat arzederken merd-i kipti sirkatin söyler idi. Idâm ettim. zarar vardır. Meclis'in kapısına asar bile. Dinlemedim. Misâl olarak bu iki zabit vakasını söyledi ve dedi ki: «Mevzilerini terket-mişler. Ankara'ya döndük.. Acaba biz de onun Divan-ı Harbe şevkini mi istiyeceğiz? içini kurt yiyor. bana bir kumandanın merhamet tanımaması lüzumunu anlatıyordu. Şimdi azametinden yerlere sığmayan îsmet'i görenler.» dedim. Fakat bunu nasıl yapmalı. Dedik bu . Açtım ağzımı yumdum gözümü.. Harb-i Umumide Almanlar ile ordu dairesinde çalış-mışmış. Derhal geri alsınlar.» dedi. Bu kahkarî hezimetin mesulü sensin. Hele bir şeye pek kızmıştım.

Derhal Keskin'e. Çok sevindiler. Hasılı biz de ordunun erzakını yetiştireceğiz. Halbuki bu adamların hizmetlerini tesbit ve millete ilân etmek. işin canalacak noktası da bu. Yetiştireceğim. ölecek gibi telâşta idiler.. diğer ucunu da halka yapıp.» Bu malûmat pek kıymetli. Erkân-ı Harbiye Reisi ve Müdâfaa Vekili Fevzi'nin haberi bile yok. samimiyeti. onlan toplatalım. Aman bir çaresine bakınız. Şimdi iş tamam. Demek her şey yolunda. Yunan ordusu kumanda heyeti. Her dediğimi yapacaklarını vaad ediyorlar. askerî bir tenezzüh yapar gibi gelecek. mühim zaferlerin temellerini kurar. Fena zulüm ama. 97'liler var. Bu da oldu. Pişkin efraddır. «Siz işe hemen başlayın. . Fevzi Paşa acemi kur'a efradım aldı. şeker. Ama buna çare kolay: Bir demir çubuğunun ucunu sivriltsinler. Halâ severim. Bize pek kıymetli bir vakit verdi. ateşe başlasın. Derhal bunları silâh altına aldırınız. ne çare.» dedim. Ali Rıza Bey (Mebus) da levazımdan yetişmedir. bez kumaş. fasulya. Süngü? Düşündüm..işi siz yaparsınız. Sakarya ordusundaki perişan bakiyeyi Eskişehir-Afyon önündeki muntazam ordu ve o miktarda olacak neferleri ve yiyeceği vermiş ve zamanında yetiştirmişlerdir. cephaneyi verin. aşağı derecede bir kumanda heyeti imiş. Yarın bugün Yunanlılar harekete geçer. Henüz Yunanlılar da harekete geçmedi. Hattâ hiç tanımadığım Said Bey'i ondan sonra en iyi dost saydım ve Ankara'daki bağıma meccanen oturttum. bu zaferleri kendilerine mal ederler. SİLAH MESELESİ Şimdi silâh meselesi: Tüfek yok diyorlar. işin can alacak yeri idi. Ne kadar himmetli ve vatanperver oldukları görülüyordu. «Teahhüd ediyorum. «Bu ne olacak?..»dedi. Yoksa mahvolduk. ilh. o da oralara gider. Süvari kılına. Nutuk için hazırladığım notlara yapılacak tedbirleri de ilâve edip. 96. Bilir. Bu da te'min olundu. böyle kara günlerde belli oluyor. ikmal neferi olarak 94.nutkumu yazdım. cidden dirayetsiz. Sakarya boyunda zabitlerin bütün istedikleri oluyor: Yâni «Eskişehir . Ekmek.. Ölenin tüfeğini alsın. Neşelendim.. Bunlara orada sade nişan atmasını öğretsinler.Afyon hattındaki tüfek. diğerlerinden daha mühimdi. Bu iş benim vazifem. Felâket. Ayağıma geldi. Bir de Ismet'in yerine kumandan. yok. Bu adamlar titriyorlardı. Sizde ümidimiz var. Bunları Meclis'e kabul ettirip Hükümete yaptıracağım.. ilk hatta biri ölünce derhal bunlardan bir tane yollasınlar. Bakalım yiyecek. insanın içi. lâzım. bu sefer de iyice gösterdi.» dedi. ümitleri bende idi. her şey mümkün. Allah'a bin. O da iyi adammış. «Peki vakit dardır. hattâ mukavemete iman geldi. kahve. Bütün Meclis arkamda.» dedim. Tahkikat yaptım. Kabul edileceğinden eminim. 95. Eğer derhal yürüseydi. mühimmat işi var. Vakit de var. Size geldik. Büyük bir fırsatı kaybetti. silâh omuzda. Askerin yiyeceği ne olacak? Para yok. hiçbir mukavemet görmeyecek. Bu efradı on gün içinde orduya yetiştirebilir misiniz?» dedim. Menba yok. n 194 I en mühim noktayı haletmişlerdir. bilenlere vazifedir. evvelâ vatan lâzım. Hakikaten bu adamlar ki. Mustafa Kemal olur. Bu adam mutlaka Hızır.000 Rus tüfeği olduğunu öğrendim. Bu felâkettir. Bütün dükkânlardan askere lâzım ne varsa cebren müsadere edilsin. Bunu. işte verilebilecek. Ne âlâ. sonra da Mustafa Kemal ve ismet gibiler. Hükümetin karşısında eski bir hamamda bizim Rusya'dan getirttiğimiz 35. Hamiyetlerine hayran oldum. tüfeğin namlusuna geçirsinler. Bu da ne yapalım. Ben yarın Meclis'ten bu kararları alırım. Orduya ikmâl neferi olarak gönderiyor. bin şükür. Bunlar bir şeye yaramaz. Ama bir daha çıkmayacakmış. mal yerin dibine batsın. üste. işte bazan koca vakalar içinde böyle nâçiz bir kaç şahıs ne mühim işler görür. Zararı yok. orduyu da bozar. Hele Mehmed Said Bey'in ki. Çorum'a. Çünkü mebuslar bana bakıyorlar. Bu lekeyi kanımızla temizleriz» diyorlardı. Teşekkür ettim. Fakat bilfiil kumandan olsun. petrol.Sordum. Mal bulmuş Mağribi'ye döndüm. Çankırı'ya doğru menziller yapacağım. Halit «Bu da benim isimdir. Bu vazifeyi şimdi yapmakla vicdanım müsterihtir. Bunları derhal cepheden çektirip ordu arkasındaki efrad depolarına aldırın. ben Avrupa'ya çekilince zaruretimi düşünerek kendi arzusu ile kira vermişti. Vatan ve devlet olmayınca. Bana büyük bir ümit. Bunlar harp görmüş. Halkın elindeki silâhlar da toplanınca yüzbine çıkacak. Ailelerde yatan ve bilhassa atalarımızdan kalma eski kılıçlar vardır. Ben zaten bunu öğrenmek istiyordum. Bizi bozup Eskişehir'e girdikten sonra bir ay kadar hareket etmeyip boşuna vakit kaybetti. Derhal bu adamları büyük bir muhabbetle sevdim.

2. 94..::'. 196 6. Tetkik ettim.Ankara'yı da zaptedecekti. Allah'a şükür. Bunlardan biri öldükçe depodakilerden biri gidip. Bu işi başarmak için bize vakit verdiler. 7. Sonra da mağlûp oldu. Ordu büyük bir mağlûbiyete uğramış.Ordu harbi Sakarya'da yapacak. evlerdeki eski eğri kılıçlar toplanacak. Nakliye işleri.. öküzler. Sapsarı bir beniz. Bu da bizim için inhilâldi. Ankara'nın zaptı. 3.. İmdad bekler bir gözle baktı.Orduya yiyecek. 4. Gidersek inhilâldir. Dedim: «Hafi celse yapalım. eşraf söylediler. Millet giderse malı ne yapacağız. bunlar harp görmüş askerdir. Bu nutuk birkaç kısımdır. Hey gidi günler!. Mustafa Kemal beni koridorda bekliyormuş. Koştu. Büyük bir perişanlık. müsadere edilip.Herkesin elindeki mavzer ve emsali tüfekler ve fişekler derhal toplanıp. her işi bırakıp Sakarya'da müdafaa için bir hizmet görecektir. Derhal bütün demirci dükkânları çubuk demirlerin bir ucunu sivriltecek. orduya en seri bir surette sevkedilecek. dükkanlarda neler varsa derhal Hükümet tarafından zaptedilip orduya verilecektir. Sakarya'da düşmanı bozmak imkânı var Alınacak tedbirler: Millî hayatta en mühim ve fevkalâde ânı yaşıyoruz. ilâh.Bütün kağnılar.Süvariye kılıç için. Bize eski aded asker. her yerde vali. telâşla karşıladı. Sakarya gerisine gelebilen bakiyye 20. sizi kesecek ve kovacaktı» dediler.Her vatan ferdi. ve bunda çok suiistimal olacak. Siz hemen celseyi açınız ve bana söz veriniz» «Peki» dedi. Bu büyük bir hatadır. Kuzu gibi olmuş.. Ne yapalım. Adedimiz kâfi. 9. ilah. çil yavrusu gibi dağılmış. nakliyat işine tahsis edilecektir.. petrol. 10. yerimiz iyi idi.96.. Bunun tedbirleri de en mühim ve fevkalâde tedbirlerdir. . lâzımdır. Hükümet ve biz de Ankara'da kalacağız. Arkadaşlar: Bahtiyarım. bize yeni bir ordu yapma için vakit verdi. Bizim için artık tutunmanın imkânı yoktu. millet kurtulsun da ne olursa olsun. 25 bin kişidir. 93.¦. 5. Yunan ordusu gaflet edip. her şey bitmişti. büyük bir manevî tesiri haiz olacaktı. benden istimdat ediyor. Topların bir kısmı da zayi edilmiş.. Yoksa mağlûp olmazdık.. kaçan kaçana olmuş. Vakıa bu ağır. • -i :¦. sabun. Bunlara sade nişan tâlimi gösterilecek. Muhakkak surette Yunanlılar'ı püskürtürüz. yüzü yerde. Çadır yok. ilâh. yaptığımız ordu bitecekti. 2. Kurduğumuz hükümet. Herkesin nesi varsa. Me'yus olmayın.. Yunan ordusuna karşı koyacak bir ordu yoktu. Hasılı. GİZLİ CELSEDE DURUM RAPORU ' Ben işimi hazırladım.Yapılacak tedbirler.. Silâh altına alınıp cepheye sevkedilecek. Meclise koştum.Mustafa Kemal bilfiil Başkumandan olsun. hele süngü pek az.Zabitlerin istedikleri ve bu lekeyi temizlemek için verdikleri vaad. acemi efradı cepheye şevke başlamış. Bir de âlimâne idare edecek kumandan koyunuz. Bunlar: 1. Kürsüye çıktım. Ümidi asla kesmeyin. istediklerini vermek de mümkündür. Tüfekleri eksik. Alimine idare isteriz.. Kâfidir. Yunanlılar benim bu satırlarımı okuyup öğrenince kimbilir ne kadar dö-ğünecekler. diğer ucunu halka yapıp süngü haline koyacak. Süvaride kılıç yok. Halk derhal İstanbul tarafım tutacak. Ankara'yı da zap-tedecekti. atlar.Erkân-ı Harbiye. Kızılırmağın arkasına çekilmeyecek. 95. Ve bana söz verdi. Iki-üç saat kadar süren bir nutuk söyledim. 3. çünkü askerde maneviyat yüksektir. celseyi açtı.. silâh ve cephaneyi veriniz. 195 yaptığım seyahatte. Yunan ordusu böyle büyük bir fırsatı kaçırdı. Askerde üstte başta yok. «Ne yapacağız? Ne yapacaksın?»dedi. «Cahilane bir idare bizi bu hale koydu. Derhal bunlar geride depoya alınacak. Çok büyük ümit vardır.» diyorlar. «Ankara'yı tahliye etseydiniz. Krallarına ve kumandanlarına ne kadar küfredeceklerdir.Süngü de azdır. 97'liler var.. Lübbü (özeti) şudur: j 1-Ordunun hal ve vaziyeti . Zaten bunu Sakarya Harbi'nden sonra Anadolu'da ¦. Zabitler mağlûbiyetten utanıyor. henüz Yunanlılar da harekete geçmemişlerdir. onun silâhını alarak harp edecek.

. Zavallının hali perişan. onu da aldım. Abdiilhamid tarafından gönderilen Boşnak Şemsi Paşa'nın evinde yetiştirdiği biridir.. Ay olur traş olmaz.11. neferleri teşci etmiştir. Kavaklı Fevzi derler. Kaşınıyor. Bir adam kâfidir.Uyandıkları vakit Ankara'da. Haberin yok. Dedi: «Ben haris değilim. Düşmanı da yok galiba. Ben gerisindeyim. paralara kuruş yerine drahmi diyorlar. Bu Fevzi tuhaf bir adamdır. bir şey yaptığı da yok. Sen düşünür bir madde değil misin? Bu kadar emir kulu bende misin? Vermek hata. serbest bırakılmıştır. Yaver bir gün bana anlattı: «Bizim Paşa bir iki aydır kaşınır. Dedim ki: «Fevzi Paşa! Sen istemedin. Gittikçe fazla kaşınır. Sen yalnız Erkân-ı Harbiye Reisi ol! Sade ordunun işini düşün. Bu kadar yükü nasıl taşır bilmem. Bu hal ile yüzü tuhaftır. Meselâ Fevzi Paşa.. FEVZİ PAŞA! «Maatteessüf bunlar bu Hükümet ile yürümez. Çok üşür.. Şuradaki hamamda otuz beş bin Rus tüfeği var. Mustafa Fevzi de aynı arabada. kaput giyer. Acıyorum da.. hali fena. birden nasıl yapıyorsunuz? Muhakkak yapamıyorsunuz. kahve. ülfet etmez. ceket. hem Müdâfaai Milliye Vekili. aldım. Kış oldu mu. Kaşındığının farkında değil gibi duruyor. Cesaret edemedim. Bu tedibe gelen Şemsi Paşa ile beraber. bakacaklar.» Fevzi kalktı. Atıf. Meselâ onu Refet Paşa'ya verin.» dedi. Adı Mustafa Fevzi'dir. başka ahali var. Ben kendim istemedim. . Silah nerden bulayım diyorsun. Bu hırsın nedir? Üç beş mevkii birden pençende tutuyorsun? Orduyu yeniden tanzim için hâlâ bir iş. Dudakları morardı. Bunu bilmiyor musun? Uyumuyorum diyorsun. «Demek Kabineyi de tanzim etmek lâzımdır. Fevzi Paşa'ya hitap ediyorum ve soruyorum. Sade resmî işiyle meşguldür. bunu da al. Derhal Hükümet tatbik etsin. Çenesi titremeğe başladı. Ben uyku uyuyamıyorum» dedi. Fevzi Paşa. bilirim. Devam etti: «Ben orduya nerden silâh bulayım. fakat bir şikâyet ettiği. bu kadar işi. kalın üç dört fanila. Porsuk bir uzviyet ve söz.. bir düziye harekette. şişmancadır. hırka. «Galiba paşa uyuz oldu» dedim. Mükemmel uyuyorsun. tanıdığım Demokrat Mustafa adında birinin kardeşi idi. hırka ve elbi-. Bu yaver. dünyayı kamilen değişmiş gördüler. Sesi af diler gibi. dediler. Bir hikâyesini anlatayım: Bir yaveri vardı. Bu esnada insanın aklına mühim tedbirler gelir. Arkadaşlar! Ben bunların halini şöyle görüyorum: Yeni bir Ashab-ı Kehf!. Hiç dostu yoktur. 197 git al!» Zavallı daha fena oldu. Bunlar da onlar gibi derin bir uykuda uyuyorlar. harp başlayınca Erkân-ı Harbiye Reisi olduğu halde ilk hatlarda Kur'an elinde dolaşmış. esmer... Bir mağarada yıllarla uykuda kalmışlar. Bıyık sarkık ve birbirine karışık. hem Erkân-ı Harbiye Reisi. cepheye gidip bir nefer gibi harbetmesini de bilirim. Artık uykudan uyanın. Bu Hükümetin mümeyyiz vasfı budur. seden vücudu hantal. Bu Hükümet atalet ve uyuşukluk içinde. Bana emrettiler. üstüne yelek. gittikçe fazla kaşınmağa başladı. fakat hatalı bir işi kabul etmek de hatadır. Beş vakit namazmdadır. Galiba saçını bile taradığı yok..Bu işleri derhal karar altına alınız. Hakikaten sonra Sakarya Cephesine gitmiş. Ittihadcılar Fevzi'yi yakalayıp tevfik etmişler. sırasından bana cevap veriyor. Şemsi Paşa'yı orada arabasında vurduğu vakit. Aklıma geldi. Hele geceleri iki vücudunda kürek çeker gibi.. Vaktiyle bir Ashab-ı Kehf var imiş. Meşrutiyetin ilânı zamanında Manastır'a hürriyetperverleri vurmak için. içki içmez. hem bilmem daha ne ve neler? Bu nasıl şey? Sade Erkânı Harbiye işi bir adamın vaktini alır. Bak söyleyeyim. düzelt! Resmî evrakı bitirdikten sonra şöyle bir sırtüstü yat! istersen ayaklarını da havaya dik! Yunanlılar'ı nasıl mağlûp edelim diye imâl-i fıkr et! Saatlerce düşün! tmal-i fikir çok mühim şeydir. Sana haber vereyim. Kimse ile konuşmaz. Mehmet yerine Mihal diyorlar.. bir uyanıklık gösterdiğiniz yok. Üstünebaşına hiç bakmaz. Bu mevkileri sana verdiler demek.. Uyandıkları vakit.» Bu sözü doğrudur. Sen bütün mevkilerini bırak. dedi. Şemsi'nin yanında idi.. Sigara. Hikâyeyi bilirsiniz.Hadi. biraz hırsını yen! Sen durmaz çalışırsın. fakat bu kadar işe yetişemezsin. Hele kat kat fanila. hem Heyeti Vekile Reisi. Fevzi: «Ben size de hizmet ederim» demiş. Mühim bir andayız. Nihayet baktım ki. Ben ne yapayım?. Uzunca boylu. Fevzi Paşa pek az lâkırdı söyler. Haline acıdım. onun Erkân-ı Harbi olarak Manastır'a gelmiştir. şunu uhdene al.. «Ben. Tırnakları uzun ve içi simsiyah pislik. Müdâfaai Milliyeyi başkası alsın. Pislik içindedir. Kendisine söylemek istedim. Hâlâ uyuyorlar. porsuk bir manzara alır.

Çağırdım. Bu günah büyüktür. Buna göre.» Bu vaka şayanı hayret bir şeydir. Bu adamda zerre kadar benlik. Yine Mustafa Kemal ona: «Sen şu mealde bir telgraf gönder bana» demiştir. Hakikaten Mustafa Kemal.. Hakikaten Eskişehir. Bu esnada galiba Mustafa Kemal aleyhine bir kıyamdan korkuluyordu. Zannetmem ki... Nutkumun son kısmı şöyledir: «Siz Ankara'yı bırakıp kaçıyorsunuz.. Ve yine zararsız akl-ı selimi vardır. Bir kısmı buna kanaat etmeyip.diyor. farkında değil. Ben kaşınıyorum değil mi? Bir doktor çağır!» dedi. ben de bu adı münasip görecektim. oluyor. ona Kuzu Paşa diyorlardı. Fakat bu sefer yine dediğini kabul ettirememiş. Kurtuldu. Hükümet bu kararı vermiş. Sonra şu198 nu da al diyor. Kuzu Paşa aşağı. ama. (. ikibin beşyüz kalacaktır. yapma diyor. Hem uyuz kaşınması müthiş şey. Son zamanda Mustafa Kemal'e olan bir telgrafını gazeteler neşrettiler.. Bir söyler ve susar. zararsız bir zekâdır. Ben diyorum ki. Bu. Daha ileri gidiyor. Bunda: «Ordu sizinledir. ihmalci inisiyatifi olan âri bir adamdır. Kanaat ettiği şeyi. sonra Öküz Paşa adını verdiler.) aleti yapmaktır. Büyük bir hatadasınız. sadakatle ve itaatla hizmet etmiş olsun. Bir efendiye kul. kurun-u kadîmde. Yani Mustafa Kemal'in ric'at emrini. Zekâsı yüksek değil. alıyor. ama öküz pek de muti değildir. yapmıyor. Şunu yap diyor. Fevzi'ye şu vekâleti al. yapıyorsunuz. Nutkuma devam ediyorum... siz çok kaşınıyorsunuz. kör değneği. Mebuslar daha evvel Fevzi'nin seciyesini kısmen öğrenmişlerdi. Derken. Kuzu Paşa yukan. Farkında olmamak. yapıyor. ha bilmemiş. Fevzi'yi gayet iyi tasvir ve tahlil eder: Bu adam iki aydır kaşınıyor da. demek Fevzi. Burada muzaffer . asıl kâr olmamışsa da büyük bir zarar ve felâketten kaçınmak suretiyle mühim kâr olmuştur. Ankara'da kalacağız. mebusluğu da terket diyor. yaptı. Ne yapayım. Kendinizi hekime gösterseniz iyi olur. Bunları izah edeceğiz. iz'aç olmamak mümkün olmaz.inisiyatifsizlikte Fevzi'nin eşi. Yusuf Kemal de bu Kabinede Hariciye Nâzın.Ordu Sakarya'da döğüşecek. Bugüne kadar hayatı hep budur. izzetinefs yok. aldım.. Adı artık budur.. müdafaanıza hazırdır» diyor. Binaenaleyh pek doğrudur: «Verdiler. O da ihmalde. Nitekim Sakarya Harbinde de hakiki vaziyeti o görecektir..Bir gün: «Paşa. Hasılı halini güzel ve kendi ağzı ile tasvir ve kabahatini itiraf etmişti. o da yazıp göndermiştir. Vakıa bazı halleri öküz gibidir.» Çok doğrudur. ordan Kızılırmak'm arkasına varınca ise. orduyu bir (. vurdumduymaz. Siz. Ben kendisine Ashab-ı Kehf siniz diye hücum ettiğim vakit.. şer âleti. Eskişehir'den Sakarya arkasına gelen ordu. Böyle olursa bir şeye yarar. böyle bilgiden bir fayda yoktur ki. esirlik devrinde bir orduya esir düşüp köle olarak satılan hiçbir şahıs bile o vakit efendisine Fevzi kadar. O sözleri âni bir buhran ve yeisli bir heyecan içinde söyledi..» dedim. Bu hiç övendüresiz itaat ediyor. Fevzi'nin de bu telgrafını neşretti. gayet duygusuz. alıyor.Tehdidini ikaa muktedir olmalıdır.. iş görmemekte. Sonra bırak diyor. Doktor uyuz olduğunu söyledi. Sonra Öküz gibi kafasız değildir. fakat kuzu gibi sâf olsaydı. itaati vakıa kuzu gibidir. «Sahi. Emrinize. insan. Mustafa Kemal'e de böylesi lâzımdır. terkediyor.. Sade Erkân-ı Harbiye Reisi ol.. Uyuz bütün vücudunu dehşetli kaplamış. Orduyu Sakarya'dan Kızılırmak'm arkasına kaçıracaksınız.Afyon harbinde taarruzun sol cenahımızda olduğunu bilip. o geri aldırmıştır. bırakıyor. diyor... İsmet'i. Bu hallerinden Fevzi'nin (F) si üstüne bir nokta daha koyarak.. Övendüreden korkar. Fevzi'yi tam bulmuştur. Bu bapta bazı şeyler okumuşa benzer. Ruhunun samimi bir aksidir.. Bunda öyle şeyler yoktur. Sanra hemen herkes askerlikteki liyakatini söylüyorlar.. Yâni yine yap dediler.. Mustafa Kemal Eskişehir'de Temyiz Mahkemesi azasını da tehdid etti. lâkayd. kabul ettirmesini de bilmelidir . Hakikaten bütün işlerinde hayatında böyle bir adamdır. köledir. mevcudiyet. fakat her şerre alet olur. yine onun gibi düşüncesiz ve insiyatifsiz. yirmibeş bin kişi kalmış. ha bilmiş. Amma iyi bulmuşlardır. Şerir bir adama benzemez. ikisi de emirber nefer. Keza milleti tehdit etti. Değildir. söylemiş ve fakat ağalar dinlememiş.) adamın kuvveti. Lâkin birkaç gün sonra dediği yapılmıştır. verdiği cevap da onun ruhunu gösterir bir aynadır.. Biraz tarihten dem vurur. bir işin farkında değil. bu felâkettir.. Kükürt merhemi verdi.

Bir aralık: «Peki! Senin vücudun âleme rahmet mi? Ne güne duruyorsun? Hangi işe yarıyacaksın?» diye bağırdım. Resmen ve bilfiil kumandanlığı kabul etmeğe asla yanaşmıyor. Of!. Galiba niyeti bozuk. hırsız.. başka şey bilmiyor ve dinlemiyor. «Yahu bu ne adam! Koca bir millet gidiyor. Geldi. Ankara'da kalmak. Kayseri'ye gitmemek. Dedik: «Yahu! etme.. Sen beni rezil olsun. Ben de «Sen onu henüz spesialitesinde görmedindi. «"Onun kudreti. Nihayet bakmış ki. kabul etmezse hiçbir hay(*) Adilik ve belâ anlamı taşıyan iki kelime metinden çıkartıldı. Mustafa Kemal Riyaset mevkiinden indi. Üç gündür uğraşıyoruz. Durak kürsüye çıktı. Güldüm. Müdâfaa-i Milliye yapacaktır.) bir adama çatmışız!. Kürsüden indim. haklan var. Mustafa Kemal bana kürsüden küfürler ve tehdid yağdırdı ve bu arada yine dedi ki: «Mağlûbiyet muhakkak. Kızılca kıyamet koptu. Artık müzakere devam etti. Sizinle taban tabana zıddrm. Ve: «Eyvah.» dedi. bu adam ne istiyor? Bu nasıl iş? Bu verilir mi? Bu istenebilir mi?» diye bağırmışım. Sonra yammdakiler söylediler. Meclis mu'sır. fakat kumandanlık meselesi hâlâ olamıyor. Herkes de bir şey söylüyor. Yok. kabul et!» «Ben zaten daima idare ediyorum. beni başkumandan yapacaksınız?» dedi. O gün ve sonraki günlerde Meclis tamamiyle arkamda idi. Kendi kendime düşünüyordum. Bu müthiş bir şey. O vakit daha iyi gayretle çalışırsın.» Her şey bitmiş..» Derken Mustafa Kemal Başkumandanlığı kabul etmem. Ne olursa burada olacak. Mağlûbiyetin mesuliyetini sırtına yükletiyorlar. Benim bütün tekliflerim kabul edildi. Halbuki vakit dar. Sade güldüm. Kızmışım. Ne (. San'atı bu dedim. ona büyük bir kin beslemeğe başlamıştım. işte bu andadır ki. Sanki Suriye'de mağlûp olan da bendim. Selâhiyetlere zaten maliktir ve . Eğer Hükümette yapılacak vazife olsa kabul ederdim. ne (. durmuşum. Ertesi günü Doktor Adnan bana dedi ki: « Mustafa Kemal sana şaşmış. Galiba benim bunları bir mevki kapmak için yaptığımı zannetti. Başkumandanlığı asla istemiyor. Ve bunda temerrüd etti. Hulusi ve daha bir takımları Mustafa Kemal'e hücum ediyorlar. 199 nıma geldi: «Yahu! Sen ne yaptın? Sen ne müthişsin be!. bu adamdan tam nefret etmiş. şerefi düşünüyor. olacak şey değil. kabul etmem diyor. Resmen celsede şu teklifi yaptı: «Eğer Meclis bütün teşrii ve icraî selâhiyetlerini bana verirse Başkumandanlığı kabul ederim. Ben de: «Yok.. Mustafa Kemal de bundan sinirleniyor.. Geri durduğum yok ki. Ben istemem» deyip oradan savuştum.. Çolak Selâhad-din. Gittikçe münakaşa alevlendi.. Her iş oldu.. Bunu kim yapabilir? Hiç olmazsa insan haya eder de bunu söyliyemez.. Meclis. Hüseyin Avni. pek asabileşti. Mesuliyetli iş olursa onlara veriyor. Tekrar celse açılınca. Çünkü. Bilmezdim.» Ben bunu işitince iki yumruğumu küt küt diye kafama vurmuşum. Başkumandan olursa kendi mağlûp olacak. elde ordu diyecek bir şey yok. hevesim yok. Her söyleyen ile dalaşıyor.» diyordum...). imalı bir surette onlarla Meclis'i tehdit ediyor.» Meclis bütün sözlerimi alkışlarla ve ittifakla kabul etti.. bu. O. ordunun Sakarya'da kalması için söyledi.. işleri kumandan. "Hest dans son ansiyete"» dedim.. Ne lüzumu var. Topal Osman'ın kendisine verdiği muhafızları Meclis'e getirmiş. diyor. Ekseriyet zaten aylardan beri aleyhine dönmüş. çıldıracaktım.» Bu söz bana öyle müthiş geldi ki. Bütün Meclis de buna kızıyor. şeref olursa kendine alıyor. Ben farkında değilim. Başkumandan olmak için böyle bir selâhiyete lüzum yok ki. Bunlardan birçok herif Meclis koridorunda. Şimdiye kadar perde arkasından elindeki ismet ve Fevzi admdaki iki kuklayı.. Doğru. 200 siyeti kalmayacak.. çıldıracak. Celse bitti. «Benim mevki ile işim. kabul ettiremiyoruz.. şerefim gitsin diye başkumandan yapmak istiyorsun. dedi. cani ve şer anlamına gelen dört kelime metinden çıkartıldı. Sizi Millet Meclisi men edecek. Baktım kudurmuş köpek gibi olmuş. resmen ve mesul olarak başkumandan olmalısın. Onlara güveniyor. kendisinin bütün işleri mevki içindi. Bu ne müthiş adammış... kabinede sen de bir mevki almalısın. Ya(*) Zalim. Burada ve Sakarya'da kalacaksınız. Mustafa Kemal Meclis'te o günü.. Çünkü onca mağlûbiyet muhakkak.. Anlamadı. Ne desem yapıyorlardı. Mustafa Kemal tamamiyle ümitsiz. hacivatla karagöz gib oynatmaya alışmış. kuvveti muhalefette ve hücumdadır" işte gördün. Başkumandan harbi başa çıkarmak için lâzım. yirmi-otuz mebusun içinde bana: «Peki. Şeref!.olacağız.» dedi.

tevellüdlüler. Meclis bunu çok görüp. Mustafa Kemal grup sistemini de ilga edip. kim imzalarsa imzalasın» dedim. Bu benim için çizmeden yukarı çıkmaktı. Nihayet düşündüm: «Canım ismet askerliğini gösterdi. onları da verelim de gitsin. Bu halleri gördükçe ümidim daha arttı.. Orada nişan talimi siper almak usulünü öğretiyorlar. Meclis kendi selâhiyetlerinde pek hassas ve kıskançtır. icrasını Başkumandan'a havale etti... grup teşkilâtı yapmak hatâ ve pek sersemlikti. Müthiş çorba olduk. MECLÎSTE KAVGA-KIYAMET Artık mecliste kavga kıyamet kopuyor. grup teşkilâtı yaptı. Bütün benim teklif ettiğim tedbirleri de Meclis aynen kabul edip. düşmanı defetsin. içinde kimbilir ne (.» dedim. Akın akın geliyorlar. Bilmem bunun sebebi ne idi? Ne düşündü? Ben «Canım. Yalnız ben herkesin bütün malım müsadere demiştim.Demirci dükkânlarında demirlerden süngüler yapılıyor. Jül Sezar. Yahut bu adam bunu mahsus istiyor. atlar geliyor...).. Kendisi ve keyfine göre kanun yapacak. TAARRUZ ÖNCESİ .. Bunları mı istiyor.).» teklifini yaptım. şimdi böyle şahsî meselelerin zamanı mı? Vakıa teklif benim ama. Bu kâfidir. Kendi kendine kanunlar yapacak. Meclis bu kanun lâyihasını aynen kabul etti ve istediği selâhiyetleri de verdi. «Peki!» dedim ve imzaladım. Kendisi de başka bir şey diyemedi. Fevzi bir kumandan olamaz. Büyük bir müstebit olmak. Büyük bir faaliyet.. Şunu bunu asıp kesecek. Demek bu adamın zamiri (. ölenin silahını alıp harbetmiştir.. Tarihte bunun yalnız bir misali vardır. vermeyecek. Tabiî bu Adnan'ın fikri değildi. bir intizamsızlık. Demek öteki türlü sökmeyeceğini şimdi anlamış. Böyle bir şeyi istemek ne müthiş bir (.. Sandıklarla tüfekler... beni de bu heyete intihap etti. Hiç merak etme! Allah senden razı olsun..) vardır. Acemileri depolara çektiler.. Her kafadan bir ses... Başkumandan bunları bir seri numaralı emirler ile tebliğ ve icra etti. zaten hepimiz zıvanadan çıkmıştık. millete kıran salacak. Biliyor ki.. Herkes de böyle söyleniyor.. Kendine köle gibi itaat etmiyenleri imha edecek. Kağnılar. Sonra harpte biri öldükçe bunlardan göndermişler. Böyle bir zamanda orduda teşkilât sistemini değiştirmek.. yüzde kırk nisbetine karar verdi. ordunun tertibatı ikmâl edildi. Bununla orduda iki defa teşkilât sistemi değiştirilmiş oldu.. Ve Meclise: «Zararı yok. tecrübe tahtası.. EV TEZGAHLARINDA İMAL EDlLEN HARP ALETLERİ icraat başladı... bunlarla sonra bize. Nihayet Meclis kabul etti.. Galiba Ankara'da başka da yok. Bu selâhiyetleri vermek istemiyorlar. Bundan münasibi yok.. Vahim bir iş ama. Bir iki gün sonra her taraftan askerler sökün etmeğe başladı. Çünkü Is-met'in Eskişehir'deki ağır hatâsı içimize kızgın çivi gibi işlemişti. şu adama ne istiyorsa verelim de Yunan'ı def edelim. Mustafa Kemal'in idi.. Said Bey'i gördüm: «Yolunda. bu da bu şekilde Başkumandanlıktan kurtulacak. Onunla istediğini mahkûm edecek. domuzluk ve küstahlık anlamı taşıyan üç kelime metinden çıkartıldı. (*) Kötülük. kılıçlar geliyor. Şaka değil. Yunanlılar da Eskişehir'den hareket ettiler. tehlikeli bir şeyse de yaptı. Adnan ısrar etti. Şimdi bu hatanın neticesi olarak yeniden değiştiriliyordu..96 ilâh. Meclis'te artık askerliğe de karıştım ve: «Allah aşkınıza sol cenahınıza dikkat edin ve ihtiyatları merkezî bir yere alın! »demekten kendimi alamamıştım.onlar kâfidir. Bir taraftan da efrad akın akın hâlâ geliyor. Sonra mümkün olursa çaresine bakarız. Yahut Meclis verirse.. Adnan bana. doğru cepheye sevke-diliyor. Roma Senatosu'ndan selâhiyetlerinin bir kısmını almış. Bu da buna benziyordu. Mustafa Kemal Anafarta'da iyi asker olduğunu göstermiş.... Yapar mı? Yapar. milleti inim inim inletmek istiyor. eski usulü tatbik etti. Hasılı evvelâ bu teşkilâtı bozup.. Zavallı millet. Bir de meclis Başkumandanlığa merbut mebuslardan mürekkep bir teftiş heyeti teşkil. kendisini ona «Yarı Tanrı» tanıtmıştı. «Başkumandanlığa nasbi kanunu sen imzala!» dedi.» dedi. şimdi de bunu bozup eski teşkilâtı yeniden kurdu.95. Silâh ve saire de böyle. Ama. Bu suretle cephelerde hiç eksiklik olmamıştır. emir ve kumandada anarşi yapabilir.. Yunanlılar gelinceye kadar. Birkaç güne kadar orduyu eski haline getiriyoruz. Zaten harp cephesinde eski sistemi bırakıp. 201 Bunlar 94.

Öyle yapmış. Ne yap yap. Beş. Hüsrev askerî vasıta ile Başkumandan'a yolluyordu. Bir tane muhafız bile yok. Zihni yazdı. Müdafaa-yı Milliye'de dolaşıyoruz.» «Hayır. bir intizam veririm. bir de şunu yaparız: Mebus arkadaşlara tenbih ettik. Mecliste buluşup kötü bir petrol lâmba ile dertleştiğimiz oluyor. Kendisine sordum. iki ordu manevralarla meşgul.. Bir raddeye geldim ki. Derken. Korkup. Gece sabahlara kadar sokakta dolaştığımız. şunu avut. Bu esnada idi ki. Acele beni buldu. Bu iş bizim değil. bilhassa hastahaneleri gezebilmek için bir at lâzım. iki at satın aldım. Madem müfettişim. Serbest kalınca ne yapabileceğimi düşündüm. Lâkin fena lâkırdılar söyledim. Yahşıhan'dan geçerken gelmiş. Telâştayız. Haber alıyoruz. «Hayır!» dedi. bir taraftan da bu püs202 küllü belâya telgraf çekiyoruz. Hey'et-i Vekile'de Hilâl-i Ahmer'in parasını alalım dediler. zafer verir» dedi. Benim gibi daha bir çok mebus var. Bir de nefer verdiler. Böyle bir deliliği yapar. «Olmaz» diyor. Cephede askere erzak verilecekmiş. Parayı almış. Hilâl-i Ahmer'den maaş da alıyor diyorlar . Allah'a havale ediyor. Başkumanda'na bildirelim. Hilâl-i Ahmer'in bir arabası var. Onların da işleri var. Böyle günde burayı terk edemem. Aileleri Ankara'dan çıkardılar. Henüz harp başlamamıştı. çalışırım. Ferahlandım Allah razı olsun. «Araba buldur gideyim» diyormuş. Bir mebus arkadaş geldi. Çalışamam. Ah bu yobazlar. Hey'et-i Vekile odasının yanma çağırıp. Bunlarda büyük hamiyet gördüm. Gelirse ne yapacağım? Sinop'ta Mutasarrıf Zihni. Muhtar. zehirlendim gibi. on gün içinde biter derhal gelirim. Ben de: «Korkma. bir iş yapacağına. Al şimdi bir belâ daha. Çankırı Mebusu Hoca Hacı Tevfik Meclis'te: «Allah iyi eder. Bu sebeple bunları sönmez bir muhabbetle içimden sevdim. telgrafhaneye emir ver. Sonra parayı Hükümet iade etmişti. Biz de icabına bakalım. Bu sefer «Ben geliyorum» dedi. Adnan'ın işi yolunda. Cihet-i Askeriyede birkaç at var. «Siz şahsen teahhüt ederseniz. «Ne kadar para varsa ver» demiştim. Fakat her gün veremiyorlar. Ona yazdım: «Birader! Böyle bir kara günde ben vatan hizmetini terkedemem.iade ederiz» demiştim. Hazırlanmış. Tehlike filân bilmez. söz anlatacağız. Birçok mebuslar bu kara günde.Yazsam büyük bir liste yapar. «İsmail Besim'i çağırıp al!» demişlerdi. istanbul'a. Ne yapayım? Herif çalışacağına. oradan Sinop'a gelmiş. Ona da lâzım. Hâlâ bu adamları severim. zangır zagır titremişti. Mebuslardan birinde at varmış.Harp başlıyacak. «Nasıl vereyim?» demişti. Yazıp zarfa koyuyorduk.» «Merak etme. Dolaşıyoruz. Ya hıyanet edip. Biraz sabret. Bana dolaşmak. Ben bu buhranda burayı bırakıp Sinop'a nasıl giderim? Bu vatan hizmetine karı koynunu tercih demek olacak. Zamir Bey ölüp-bitiyorlardı. Ne işitirlerse bize söylesinler. Nis'te duramamış.. Kalktım. az kaldı adamı dövüyordum. Dedim ki: «Vaziyet buhranlıdır.» dedi. Derhal sigarayı terket-tim. Bereket versin araya girdiler de fenalık olmadı. Böyle sevme de görmedim.. Sen onun telgrafını alır. Bir taraftan harp haberleri bekliyoruz. Elbet çok yaralı gelecek. bu buhranda hamiyetlerini gösterdiler. «Derhal Sinop'a gel. Kendi oturuyor. Dehşetli sigara içiyorum. Hastahanelcr yapar. orduya ekmek göndermiştik. ne ile harp . Hilâl-i Ahmer Reisi ismail Besim Paşa. Dedi: «Aman mühim. Gece uyku uyuyamıyorum. Ne var bilir misiniz? Hep Rum'lardan mürekkep bir amele taburu. birine nefer biniyor. Onun gelmesi de olamaz. Şimdi mebus olmuş. Hükümette.» dedim.. Para da yok. Sinop'tan zevcemden telgraf. Onunla geziyor. halktan öteden beriden haber topla-smlar. içinde işe yarar bir şey olur . vereyim» demişti.Böyle haberler geliyordu. Allah babanızın uşağıdır.. bana göndertme. Fakat. gel!» diyor.. Gelir mi gelir. Birine ben. Beni müteessir ediyor. Neticenin ne olacağı malûm değildir. Hüsrev (Bulgaristan sefiri) de bu heyete dahildi. Bilhassa Adana Mebusla-rı'ndan İsmail Safa.Alırsa meşru değildir. Fakat arabayı kullanıyor. Diğer askerî hastahaneleri de dolaşır. ona göre benden ona cevap uyduruverirsin. «Aman gelme! Herkes burdan kaçıyor» dedim. Hizmet günüdür. «Sen yap!» dediler. Ve hele buraya gelmesine mutlaka mani ol! Bana yazacağı telgrafları. Bende pek iyi ve silinmez bir iz bırakmışlardı. Rusya'ya gitmeden evveldi. Cephaneyi dağlar gibi Yahşıhan'da Kızıhrmak'ın Şark geçidi köprüsünün yanına yığmışlar. Onu da zorluyormuş.» diyor. Pek sinirliyim. Harpten anlamam. «Herif! Daha hâlâ Allah'a havale ediyorsunuz. Burayı bırakıp Sinop'a gelemem. Adnan'ı. cephaneyi berhava ederlerse. Bunu da bana.

«Refet'e gideceğim. Öküz altında buzağı arıyor. fakat daha belâsı var. sır ifşası mıdır? Sen casus musun ki. Onlardan bu saklanır mı? Zaten bu işi sen emredeceksin. Onu bir şey zannediyordum. O: «Çok geliyorsun?» Ben: «Az gelmekteyim. Bitince Refet biraz durdu. «Aman paşa. Hem de bunlar arasında azametiy-le meşhur. Hemen kalk. Dedim: «Şu ne âdi yürekli ve ne dirayetsiz adam. «Müdafaa-i Milliye'ye gideyim. kedi ile peynir tulumunu bir araya koymağa benzer. Gel bizim arabayla gidelim» dedi. böyle şey aklıma bile gelmemişti. asıl kendisi. Dedim: «Sen ne dedin? Bana hakaret ettin?» Aramızda şöyle ve şiddetli bir kavga oldu: TARTIŞMA O: «Kendinden büyük işlere karışma!» Ben: «Bu iş benden çok küçük. Doğrudur. Hiç aklıma bir şey gelmiyor. Adnan arabasıyla geçiyor. Anlaşılıyor ki. Hakikaten bu adamın şimdiye kadar bir iki şeyini bi204 lirdim: Tamamiyle.edecekler?» Hakikaten mühim haber. O vakit Müdâfaa-i Milliye Vekâleti Ankara Lisesinde idi. karikatür. fakat ithamı saçma. Efe bir şehrin ileri gelenlerinden yirmi .» O: «Böyle mühim bir sırrı faş ettin. Bununla görülüyor ki. Mühim bir hizmet yapıyorum zannediyorum. bu da bütün askerler gibi nemruttur. Refet Müdâfaa-i Milli203 ye erkânından beş altı miralay oturuyorlar. milletin beynine de kan otururdu. Haksız insan da. üstüne general. Anlattım. Sonra iyilik edip. Meclisin intihap ve tayin ettiği Başkumandanlık Heyet-i Teftişiyesindenim.» dedim. Gittik. Sokakta bekliyorum. Bu. Bunu görmek. Allah kış görmüş yılana gün göstermesin derler. böyle mühim bir şeyi haber vermek. Ben onu hiç itham da etmiyorum. Ya bütün cephaneyi ateşleseler ne yapacağız? Düşman silâh omuzunda gezinti suretinde mi Ankara'ya girsin? Buna da sen sebep olacaksın! Büyük mesuliyetin var. Cephane ile amele taburunu bir yerde tutuyorsun. Ben. biri gökte. Onu da beceremiyor. At bekliyorum. «Ben de ona gidiyorum. zulmü. Sonra hırsı büyük ve içi fena. Canım ağzıma geldi. mühim bir şey var» diyerek hitaba başladım.-tun. Gayet azametli ve şiddetli bir tavır aldı: «Sen çizmeden yukarı çıkma!» Alıklaştım. Efe'den . nezaketi. Bu adamın Müdâfaa-i Milliye Vekili olmasını Meclis'te ben teklif ettim. omuzunun biri yerde. Bunun için beni itham ediyor. Demirci Efe'yi tedibe gönderdik. Bir müddet sonra sersemliğim gitti. vurgunu aleyhindeyiz. Mustafa Kemal'i bize kıçı kırmızı balmumu ile arattırırdı. Sade saf bir vatan gayretiyle haber verip maslahatı selâmete erdirmek istiyordum. Şimdi neden faş oldu? O: (Yanındakileri gösterip) . Allah fırsat verip de Mustafa Kemal'in yerine o otursaydı. Atları istedim. herif hiç sebepsiz bana kuruluyor. kötülük edecek. Hem de müthiş olan şu kabahatim bastıracak. Müdâfaa-i Milliye Vekili yaptırdık ya. Asker.Bunlar işittiler. «Ne bekliyorsun?» dedi. azametli. Palyaço. Hani. Konuşması. istibdadı. Daha sonra daha da gördük: Mustafa Kemal'in azameti. Vekil için de binanın yanına ufak bir bina yapılmıştı. onlar düzeltecek. yengeç gibi olur ve bu esnada yüzü sahteliği akıp duran ve müfrit bir gülme içindedir.» dedim. cahil. Onu sevinecek. Seni istiklâl Mahkemesine vereyim de görürsün?» Ben: «Sana gelip. Namusumla temin ederim ki. tedbir almak senin en mühim vazifendir. müthiş şarlatan. Bunu yapamadığın anlaşıldı. Baktım ki. Refet'e haber vereyim de tedbir alsın. Ben: «Asıl o vakit faş olurdu. sır ifşa oldu? Nasıl yapmalıydım? O: «Telefonla söyleyeydin. Böyle yolsuzluklar gördüm mü senin gibi vazifesini yaptıramıyanlara yaptıracağım.» Ortada bir müttehim varsa. fakat olur ya haber alamaz. insanın bir elini sıkar. tavırları tamamiyle anormal ve sahte. Bu binada Refet'i gördük. Hem bu benim vazifem.otuz kişiyi şehrin meydanında yere yatırıp gıcır gıcır kesmişti. insan halinden utanır. bilmek. Azamet taslıyacak. Ben: «Onlar burarım müdürleri. Hepsi vatan için. derhal tedbire tevessül veya bana teşekkür edecek zannındayım. Kemali sadakatle koştum. Yüz değil. Hep kan kusardık. geldim ve söylüyorum. Şimdi azametinin dehşetini de öğreniyorum.

Refet çekildi. O masanın bir ucunda oturuyordu. Ne lahana turşusu idi.«Hadi! Göreyim seni! »diye bağırdım. Sanayi Mektebi büyük bir bina. pens. ne eczacı var.^ yün. ben duruyorum. Hadi bakalım beni istiklâl Mahkemesine ver. Sokaklarda terzilerde yığılan bez kırıtışı var. merd adamsınızdır. Bez kırıntıları.. Ayağa kalktım ve: . Müda-faa-i Milliyeden de bir takım bezler aldım. duruyor. yerinde. Orada da pansuman malzemesi.. Birçok da kumaş kırkıntısı. Refet'le göğüs göğü-se geldik. şimdi bu ne perhiz.. Talaş da buldum. Sanayi Mektebinde bezler buldum. kendine ne meziyet buluyorsun? Sen bir sıfırsın ve benim kunduramın altındasın. gelmişim. Yumruğu şiddetle masasına vurdum. Sen kendini her vecihle benimle bir mukayese et! Bakalım. Her yatağa üç yedek çarşaf yaptım. Burası yara değiştirmeğe mahsus. çizmeden yukarı çıkma gibi hakaretine fena kızdım. beni mahkeme ile korkutmasına. Kerevetlere yaptırdığımız yataklardan koydum. ne ilâç var. Adnan cılız adamdı. O. Hele pek cahildir. Ben ne samimî ve ne hizmet için zahmet etmiş. Blüzler ve bunların üzerlerine numaralar diktirdim. Bunlar karyola. ilerisine gitmedim. Adnan artık bizi barıştırdı. Yaranlar gelecek.» (. Refet yerine oturdu. Bir mangal. Ameliyat lâzım olanlar için Darül Muallimin'i hazırladım. Artık bu adamla iyi konuşamadım. ne âlet var. Oraya t sen gitmelisin. Her yatağın başına bir numara koydurdum. Hilâl-i Ahmer'in de bir seyyar hastahanesi var. Yana ittim. Benim de tabancam var. Adnan. «Adi herif!» dedim. . Hademe oldular.. Bunları Sanayi Mektebine yerlere serdirdim. topal olan kur'a efradını aldım. cesur.. Bu iki binayı hastahane haline koymağa karar verdim. siz zeki. Baktım. 205 ilâh. Tahtadan bir pansuman masası yaptırdım. Tabanca çekecek vaziyet yapıyor.» dedi. Bana sarıldı. Alet yok. Diğer zabitler oradan çıkıp gittiler. Bir müşahede varakası çizdim. Her yatağın basma astım. Orada bir odayı da pansuman odası yaptım. yün ve samandan bir mahlut yapıp bin yatak oldu. Adnan beni teskine çalıştı. Bir odayı ameliyathaneye tahsis ettim. Ne hekim var. çarşaf buldum. ne yatak var. Müdâfaa-i Milliye hin marangozlarına kerevetler yaptırdım. nelere maruz olduk. Ben de oturdum. Şu adamın beni böyle saçma ithamına. penset gibi şeyler aldım.Ilâç nerden alacağız? Para da yok. Alet takımı için tencere ve mangal bulup koydum. Kör. Refet üzerime yürüdü ve elini cebine soktu. Ne olursa olsun dedim. işi tatlıya bağlatmıştı. ber. Gözüm kızdı. Darül Muallimat mektebinden birkaç muallime ve kız aldım. Bir tencere buldum. Dedim: . Su-i tefehhüm oldu. birkaç âlet bıraktım. Ben de onun üzerine yürüdüm. Bir tane de tahtadan ameliyat masası yaptırdım. Biraz yün de buldum. Bezleri yatak halinde diktirdim. Bunları yatak çarşafı yaptım. «Hadi!» dedim. «Eğer sen namuslu bir adamsan. Hattâ ilâç koymak için şişe bile yok. istasyon civarında. bir tencere. Gözüm kızdı. Adnan yine geldi. Refet geldikçe selâm vermesini bile gönlüm istemezdi ve çok defa vermezdim. Başka çare yok» dedim. «Arkadaşlar! Bundan bana iki bin tane yapın!» dedim. Arada Adnan var. iki bin kadar yatak tedarik etmeliyim. Bunlarla bera. re elli bin lira cizye koymuş ve almıştır. Birkaç gün sonra harp başlıyacak. Zabitleri ve ağır yaralıları da buraya aldım. «Aman doktor» dedi. beni tstiklâl Mahkemesine vereceksin. ben masasının önünde-. istanbul Eczahanesi sahibi . Millî Harekette böyle ne günler geçirdik. Bunları sakat neferlere giydirdim. bilirim. Refet'in sağ eli cebinde. işte vatan için neler çektik. Her koğuşa ve onun hademesine aynı numarayı koydum. Hilâl-i Ahmer'den birkaç makas. Duruyor. zekâca ve iktidarca Mustafa Kemal'den yüz kere aşağıdır.Aradan çıktı. Millet Meclisi'ne gittim. Müşahade kâğıtları da oldu. Bu tarziye idi.Isyânlar zamanında Çarıkın'ya gittiği vakit şeh... Bu bana ne muamele ediyordu. Darül Muallimin de öyle. Ben size hürmet besliyorum. Bunlar benim bildiklerim. Refet: «Doktor.şıkır şıkır birkaç yüz bin lirayı alıp. talaş. hiçbir şey yok. Refet'in bu hali beni kendisinden iyice iğrendirmişti. Muallim kadınlar ve talebe kızlar birçok çarşaf ve havlu diktiler. Çalıştılar ve yaptılar.«Bana çizmeden yukarı çıkma diyorsun. Ancak Millî Harekette ilk devrede aleyhimize olan isyanlarda cidden çok hizmet etmişti.

Bizimkiler de Sakarya boyunca şimale doğru yayıldılar. Şunları bana getirin!» dedim. Arattım.» dedi. Zaten Yu206 nanlılar da buraya geliyor. Müteharrik bir sistem takip ediyorlar. kâh yere oturuyor. Elbet o büyük muvaffakiyet hoşlarına gitmiş. Rakı şişeleri evlerinizde yığılmıştır. Soytarı denilen bir veya birkaç şahıs olur. iyi akıl!» dedi. Bunu bütün mebuslar söylüyor. HARP BAŞLIYOR Yunanlılar sökün ettiler. Zararı yok. Cepheyi yine garptan şarka uzanır bir hat haline getirmeğe çalışıyorlar ve âdeta getirmek üzereler de. Şunun halini gören mutlaka zırdeli olduğuna hükmeder. Hattâ daha şimalden de gözüküyorlar.'. Bir kâğıt çıkardı. fakat Porsuk Suyundan şimale doğru. geldi.Afyon hattında yaptıkları aynı plânı tatbik ediyor. «Bekle! Başkalarını da getireyim. Darül Mualliminde beşyüz kadar yatak. Bu hallerine güldükçe gülüyorum. iki pehlivanın diğerini iyi bir yerinden yakalayıp oyuna getirmek için yaptıkları harekete benziyor. Elimde Erkân-ı Harbiye Haritası var.» dedi. Askere su taşımak için bir şey yok. Milletle uğraştığı. evvelki muvaffakiyeti onlara aynı plân. Cephe bir kavis halinde olduğu için. okurken de deli gibi zıplıyor. Alâ. hem de kâh tavana kadar sıçrıyor. İki ordunun da şimalî ucu Porsuk hizasına indi. kâh tepiniyor. sarhoş adam bugünlerde azgın ve çılgın bir halde. Alâ! Ferahlandıkça ferahlandık.«Kafaları aşağı» dedim. Keyiflendikçe keyiflendik. Ona işaret ediyorum. Okumak zahmetine değmez» dedim. Gitti. Anlamıyorlar. Bir şiir okuyor. lar: Sağ cenahımızda gözüktüler. Kapının önüne durdu. bizimkiler bu sefer gafil değil. Yunanlılar. «Sahi. işte bu devre. Paskal. «Bu gece bir şiir yazdım. topluyorsun. Daima vaziyetten haber alıyoruz. Derken Yunanlılar birden Porsuk'un cenubunda gözüktüler. Sonra getirdiler de. Eğlence tarafım tutmuş Dedim ki: «Peki. Diğer ucu Haymana ovasının üstüne yayıldı. Şimdi parayı bekliyoruz. «Allah razı olsun. değersiz. Bir taraftan da orduya su fıçıları lâzım. Yahut der ki. Bu ikinci hastahane muntazam oldu. «Hepsini odaya doldurunca kapıyı kapa! Önüne dur! Öyle oku!» dedim. ahlâksız.. Yunanlılar.Kâh ayaklarıyla dehşetli bir surette yere vuruyor. sol cenahımıza toplandılar. Bizimkiler Sakarya'nın şarkında mevzi aldılar. gittikçe cenuba yayılıyorlar ve Katranderesi boyunca şark'a ilerliyorlar. Meclis'in Erkânı harbi oldum diye alay ediyoruz. Hâdiselerle zaten hepimiz yarı asker olmuştuk. iki ordunun karşı karşıya gelişi. okuyor. Bizimkiler de derhal cenuba doğru yayıldılar. Ankara'da şişe bulmak mümkün değil.. Bizimkiler yine aldanır. bizimkiler ihtiyatları da merkeze yığmışlar. Gelecek yaralılara vermek için ilâç koyacak şişe yok. İsmet yine orduda. Yunanlılar yine şimalden geliyorlar. Ismet'in aklı yine oraya saplanır diye ödümüz kopuyor. «Ben meccanen veririm» dedi. Bu kanlı sahnede de var: Tuna'lı Hilmi. «Ne bilirsin!. Bugünlerin bir eğlencesi de var. vermişti.» dedi. Otuz kişi kadar topladı.. Bizimkiler de onlarla beraber cenuba ve şark'a kayıyorlar.» «Fakat şişem yok» dedi. Oradan her tarafa aynı mesafe var. Eskişehir .. Yâni sağ cenahımıza taarruz edecek gibi bütün kuvvetlerini oraya yığıyorlar.» «Ya!. Beni bir odaya götürdü.orada onları da armut toplar gibi toplayıp işi bitirecekler. «Ne yapayım?» dedi. Azli lâzımdı. Mebuslara söyledim: «Sizden rakı içenler çoktur. şimale atmak. Keyiflendik. Bir gün beni yakaladı.«Kaçıyorlar. Sakarya Harbi-nebaktığı. Alâ. Ama pek iri şeyler.. Zorları yine sol kolumuzu bozup bakıy-yetü's-süyufumuzu şarka değil. Sakarya ile bu dere bir kavis teşkil ediyorlar. Olur şey değil!. . Yine aynı oyunu oynuyorlar. Okuyayım» dedi. Bazan ciddî ve facialı bir takım tiyatrolarda bir Piyerro. Arkadaşlar etrafıma doluyor. Derhal getirdiler.Hüseyin'e söyledim. Herkesi güldürür. Bu dalkavuk. Bu suretle hastahane de oldu. Sersemler bize toplanmak. Bunları bulup yolluyoruz. kâh küt diye kendini yere atıyor. Herkes de .. Hem okuyor. Herkes gülüyor. böyle şeylerle meşgul olduğu yok. Düşmana göre vaziyet alıyorlar. dünya düğün bayram içinde keyfediyor. mebusları topluyor. Kimin şarap fıçısı varsa aldırıp yolladık. Lüzumlu yere kolaylıkla ihtiyat sevke-dccekler. Şiir yazıyor. hazırlanmak için bol zaman vermişlerdi. Anladık ki. Yüz kadar şişe oldu. Sen okurken birer birer kaçıyorlar.

Bir ishaldir beni yakaladı. insan tuhaftır. Her taraftan 207 hücum ediyorlar.gülüyor. Sonunda bu dağların en yüksek yeri olan Çal Dağını da aldılar. Fena sinirliyim. bunu setr içinmiş.Vurup kırıyor ve geriye itiyor. Bu manevralardan sonra harp. fakat ismet Eskişehir . neferlerden verilen binlerce şehidler. Bana cephede gezerken: «Eski kuvveti verin. Arkalarını Haymana'ya verdiler. Ankara'da hastanedeydim. Vaktiyle Balkan Harbi zamanında Haydarpaşa'da Tıp Fakültesi Hastahanelerinde yaralılara ameliyat yaparken. Sağ cenahımızla Sakarya üzerine bir . yeniden ordu meydana getirmek için edilen 208 bu kadar emekler. sonra böyle de güldük. Bekliyoruz. Gündüz hastahanelerde meşgulüm. hep gittik. Mustafa Kemal ata binmiş. Ve şark'ta daha ileri de gittiler. Bu da onların gayretini gösterir. Bilhassa sol cenahımızı sıkıştırıyorlar. Zabitlerimiz arslan gibi döğüşüyorlar. Haber geldi. şehidleri. sarhoşmuş. iğne iplik oldum.. Bereket versin Fevzi'ye. Bunun üzerine Mustafa Kemal umumî ric'at emri vermiş.Afyon hattında bilememişti. Birer ikişer kaçmak istediler. Bildiğim şey değil. bir şey yiyemiyorum. Mustafa Kemal'in i eşyalarmı denk yaptı. Artık hep ölü halindeyiz. Kaçıyorlar. ilâç ne yapsam kesilmiyor. Hele Ağustos'ta suyu kuruyor. Birçok yaralı birden geldi. zabit telefatımız müthiştir. Ne haldeyiz. Hayatımın en fahra değer işi budur. Nihayet biz adım adım çekile çekile Ankara'nın cenubu garbisindeki dağları Yunanlılar tuttular. Meclis'te ne kavgalar ettik. Böyle yapıyor. Yunan'm Çal üzerine ve sol cenahımıza son şiddetli çullanması meğerse 10 gündür söktüremediğini gören Yunan ordusunun ümitsizliğe düşüp ric'ata karar vererek. Ağzımızı bıçak açmıyor. beriki de dinlemiş. Artık harp meydanı Ankara'ya bu kadar yanaştı. Bırakmadı. Zabitlerin kahramanca döğüşüşleri.. Düşman. Ismet'in Eskişehir'deki cehaletini kanlarıyla yıkadılar. Artık çalışırken top sesleri işitmeğe başladım. fakat Fevzi aym zamanda başka bir teklif daha yapmış: «Düşman ric'at ediyor. Bu lekeyi kanımızla temizleyeceğiz. Nihayet dereyi geçtiler. tutuna-mıyorlar. Sakarya Harbi diye anılan bu mühim harpte. Hattımızı ötede beride parçalıyor. bu kadar kanlan. Düşmüş. fakat karış karış. onun Arnavut ve hususî hizmetlerinde kullandığı yaveri Salih de cepheden geldi. Teslimiyet ile beklemekten başka çare yok. biraz geri gidip yine harp ediyorlar. orduya gidip bir şey yapmak iktidarını haiz değilim. kaburga kemiği de kırılmış. ben sonra tâ Sinop'a varıncaya kadar kesilmedi. Neferler de aşağı değil.. Bizi tozarlarsa. bir taraftan da ağırlıklarını Sakarya'nın garp cephesine alıyormuş. Onun gibi Bu Çal Dağının düşmesi bütün ümitleri bitirdi. gidiyor. masraflar az kaldı boşa gidiyordu. insan bu hale uzun zaman tahammül edemiyor. Yer veriyorlar. Böyle haller içinde sekiz-on gün kadar harp pek şiddetli oldu. Burada kınlıyorlar. Alınan tedbirler hep benim tedbirimdi. : Ben orduyu harbe hazırlamak için büyük bir gayret yaptım. Yunanlılar bunun boyunca yayıldılar. Bunu Fevzi sezmiş ve Mustafa Kemal'e demiş: «Aman ric'at etme! Çünkü düşman ric'at ediyor. Fevzi bunu söylemiş. ordumuzu öteden -beriden vuruyor. Çatalca'daki top seslerini de işitmiştim. Ana baba günü yaşadık ve şimdi nasıl bir iğneli fıçıda oturuyoruz. Ric'at emrini geri al!» Ne ise Mustafa Kemal ric'atı durdurmuş. doğru Ankara'ya girecekler. fakat harp için bir iş yapamam ki.. Yeniden Türk milletinin istikbali. 23 Ağustos 1337'de başladı. Bu harpte zabitlerin gayreti adeta işitilmemiş bir şeydir. Nefer öldükçe yerine depodan geliyor. Bu ishal. Bunu zaten harp başlamadan evvel Ankara'da adetâ çocuklara varıncaya kadar biliyorlardı. Düşmanı atacağız» demişlerdi. Bu harbi zabitler kazandırmıştır. Kaçmak yok. Katranlı-dere ehemmiyetsiz bir dere. tşte Fevzi gayet vahim akıbetli bir vaziyeti kurtardı. Zayıfladıkça da insan sinirleniyor. hayatı tehlikeye düştü. Kimsede can kalmadı. karış karış. hürriyeti. Kanlan ile o lekeyi temizlediler. Hakikaten öyle yapıyorlar. Bu haber de geldi. ölenin silâhını alıp harbedi-yor. Ordumuz. Bunu Mustafa Kemal yapıyordu. Perhiz. Gece uyuyamıyorum. Bunu yapabilmekle Türk Milletine pek büyük bir hizmet ettim ve bununla iftihar ederim. «Hadi siktir» dedik. fakat mütemadiyen şimale atılıyor.

Bu taarruzdan bir fayda çıkmadı. kimse yok. 13 Eylûl'de bittiğine göre t bu harp yirmi gün sürmüş demektir. millî cidalin dönüm noktasıdır. Ordumuzun on günlük mukavemeti. Bu taarruz yapılıp Beylik Köprü bilhassa Kavuncu Köprüsü'nü tutsaydık. Keçi eti ishal yapmış. gın halinde ishal zuhur etmiş. maneviyatını kırmıştır.. arkadaş ve . Bizimkiler derhal iki fırka tertip ettiler.Havaya baktık. ric'at emretmiş. gittiler. ben de koştum.taarruz yapıp düşmanı geçirmiyelim. . Darülmuallimîh ile Millet Bahçesi arasındaki sokaktaydım. büyük bir fırsattı. Herkes kaçıyor» dedi. ric'atları esnasmda Ankara'dan sevkiyat yapamayalım. Nihayet beş altı gün sonra Mustafa Kemal t de anlamış ki ric'at ediyorlar. Hattâ rivayetler ettiler: Kumandan da orada imiş. Maksatları demek. Herkes müthiş yorgun. Ancak yanlarda iki fırkaya hareket kabiliyeti verilebilmişti. Atları istedim. Meydan muharebelerinin üç-beş günde bitmesi lazımmış. Meğerse Yunan tayyaresi bir yangın bombası atmış ve istasyondaki trene tam isabetle indirmişti. Yunanlılar bir yıl sonra Afyon ve İzmir'de uğradıkları tam hezimete o vakit uğrayıp. Yunan askerinde sal. Yunan Kumandanı'nın eşyası da bu meyanda imiş. Gider. Malarya da bunları perişan etmiş. gayet yüksekte bir tayyare. Böyle giderse bütün vagonlar yanacak. diğeri Haymana Ovasın'dan cenuba yanlanna ve arkalarına doğru sarktı. koyun sürülerinin etlerim . harp yok. Hiç bir korkum yoktu. Hatt-ı . düşman Haymana Çölüne düşer. harbi bize kazandırmış-mış. âti zaferin müjdecisidir.) miyeti. Bir defa yirmi gün sürmüş. fakat Sakarya'da ordumuz öyle perişan olmuştur ki. Eğer cepheden de iki fırkacağız tahrik edilebilmiş olsaymış. Yunan ordusu Porsuk suyunu takip ederek Eskişehir'e doğru ric'at ediyordu. Fevzi'nin dediği taarruzu bu sefer yaptı.» demiş. Tren yanıyor. İstasyonda vagon tutuşmuş. Ordularına yiyecek ve mühimmat yetiştirememişler. Halbuki Yunanlılar bütün ordularım zaten geçirmişler. tayyare bomba atıyor. Millî dâvayı. Bir yer bulup saklanmış. Yunanlılar'da hiç bir taarruz yok. Bir bomba patladı. bize kalır. Saniyen ehem. denize döküleceklermiş. otomobil. şimendifer hattından da uzaklaşmışlar. {J Salimen kurtuldular... şimalden bunların sağ yanma. Tam sıcakların şiddetli ve malaryanın da za. bizimkiler gidince yoluna devam etmişti.. Bununla onun nükbeti başlamıştır. Meğerse Yunanlılar boyuna ağırlıklarını ve sağ cenahlarını Sakarya'nın garbine naklediyorlarmış. Bu gazetenin o esnada orada bulunan bir muhabiri yazmış. Bizim ağa bunu dinlememiş. Darülmuallimîn'de ameliyat yapıyorum. Ama. Cenub'tan giden kuvvet Yunanhlar'dan bir takım esir ve eşya aldı... manı olduğu bir mevsimdi. kımıldamıyorlar. derhal müthiş korktum ve içeri girdim. ken raylara adetâ her adımda bir dinamit koyup hattı harab etmişler. Ekmek bulamıyorlarmış. Harbin son günleriydi. bıçak sırtı kadar kalmış iken izmihlalden kurtarmıştı. Geçenlerden biri: «Ayol. Hayret! Anlıyamıyoruz.. Şimendifer bu suyu takip eder. bu harptır. İSHAL OLAN YUNAN ORDUSU! Meğerse Yunanlılar on gün yaptıklan büyük gayretle cephelerini Ankara'nın cenubuna kadar sürdüler. mes'ele de o vakit bitecekmiş. Bunu sonra Times Gazetesi'nde gördük.. Onlar da ırmağı geçtiler. Bu suretle Sakarya Harbi de bitti.. kımıldamaya hali kalmamıştır. Bizim Eskişehir ric'atında gaflet edip bıraktığımız ve onların girip topladıkları keçi. İnsan işte böyledir. Felâket. Ağırlıklarını götüremez. yine sözünü kabul ettiremeyip susmuş.j tür. hayvan gibi nakliye vasıtaları yok.Hiç . On günden sonra bir sükûnettir başladı. Doğrusu pek mahirmiş. Düşmanın hamlesini. yemişler. 209 Bizim bu takibimiz Yunan ordusuna panik vermiş. ric'atlerine vaki olması muhtemel bir hücuma karşı orada kuvvetli bir dündar tu-tuyorlarmış. Kemafissâbık bu da kuzudur. yanıyor. Yukandan giden bir şey yapamadı. Çok defa bir insanı cesur veya korkak yapan. Bizimkiler de intizar halinde duruyorlar . fakat büyük ümit ile tâyin edip gönderdiğimiz Başkumandan bunun farkında değilmiş. Araba. şimendifer hattından uzak kalır. Naçar ric'ate karar vermişlermiş. bir tane de lisenin yanına düşnllçeri gir.. Hemen aşağı indim. kaçırıldı. perişan olurdu. Bir iki gün . orada harp oldu. Fırkanın biri . Halbuki askerler diyorlar ki. Yaralı zabitler balkona koşmuşlar. Bizimkiler sağ cenahımızdan Yunan ordusunun ric'at eden dündarına hücum ediyorlar. Millî dâvada en mühim harp.

Yunanistan'm istiklâlinden başlayıp bir asırdır besledikleri malûm helenizmayı kendi elleriyle Haymana Çölüne gömdüklerini. «Hadi iyi oldun. hedefe isabet etmemiş.Havada üç tayyare var. «Nihayet. hem de yaralı tadavi ediyor» diyor. Sağlam vagonları uzaklaştırdılar. «Makasçıları arattım. Topçular bunları düşman tayyaresi zannedip ateş . Bîçare ekmeğin yansı ağzında yarısı dışında öylece ölmüş. Bizim yaralı zabitler de orda. bunun da bu milletin böyle vasî arazi zapt ve idare edecek iktidarda olmadığını ispat ettiğini. Dörtnala vardım. etmişler. Bu bomba mektebin yanına düşmüş. Bunda Yunanın dâülmezebe uğramış. «Yerden atılıp. iştihası büyük. «Üç Yunan tayyaresi gelmiş. «Beni çabuk iyi et! Gideyim gâvurlarla döğüşeyim» diyordu.yanındakilerdir. Bütün harp müdde-tince yaralılar ile meşguldüm. işlerine yarayacak müesseselerin yerlerini biliyorlarmış. Ne göreyim: İçindeki zavallı memur çay içiyormuş. Yunan tayyaresi bir daha gelirse harbetmek için tecrübe ya{wcaklarmış. uçuruyorken topçusuna haber vermiyor. Cenazesini kaldırttık. Çıkardığım kurşunlan bir camekâna koydum. «Hemen yolla efendi!» dedi.iki grup çıkarmışlar. midesinin alamıyacağı kadar yediğini. «Bu kaçtı» dedik. Demek Yunanlılar Ankara'dan haberdarmışlar. Hele istasyona koşayım» dedim. Pansuman değiştirmekle meşgulüm. Hiçbiri vurulmamıştır. Yanan vagonların kancalarını çıkardılar. Eğer bunlar diğer vagonlardan ayrıl-mazsa. Bir tanesi Etlik tarafına doğru gitti. Bunların işlerini görmek. patlayan şarapnellerdir» dediler ve ilâve ettiler. «Peki» dedim. İnsan böyle askerlerle iftihar ediyor. BİR SKANDAL! Bir şey daha zikredeyim: Yunan ordusunun gelip gittiği gün bizimkiler derhal Ankara'nın etrafına havaya atar bir takım toplar koydular. Orası o vakit. Binden ziyade yaralı birden geldi. Herkes bu hastahanelerin yoktan böyle meydana gelmesini. Bunda ayıp bir şey var: Topçumuz. Beynine kurşun girmişti.» Bir tanesi yükseldi. Sevindi. Sonra bu işi tertip eden Müdâfaa-i Mil-liye'dir. Dedik: «Bu da gitti. Meğerse tayyareler bizim imiş. Gösterdiler. Hiç unutmam yirmi yaşlarında gürbüz bir nefer vardı. Ameliyat yaptığım zabitler fotoğrafçı getirtmişler.Ora ahalisi bu tayyare üzerine her pencereden tüfekle ateş ettiler. Biraz sonra at geldi. Muhtelif nâsiyelerden birçok kurşun. bu dumanlar nerede? «Bu tayyareler nedir?» dedim. Pek alçakta. Başmakale olarak neşrettiler. Kurşunu çıkardım iyi oldu. Tayyarenin bir tanesi amudî bir surette istasyondan ötede kıra indi. Bu kadar top ve tüfek yaylım ateşi beş para ! etmemiştir. kayboldu.» Alkışladık.«Hiç nişan alamıyorlar» Hakikaten tayyareler nerede. bizimkiler bombardıman ediyor» dediler.Bunları sonra Tasviri Efkâr Gazetesine gönderip neşrettirmişler. Refet de gelmiş. Tayyaresine işaret konmamış. onlar da yanacak. Birkaç kişiyi toplanmış buldum. Tayyarelerde işaret yok. Doğrusu çıkmağa tereddüt ettim. Ertesi günü ise bir bombardımandır başladı.» dedim. Bu iki vagon yandı. Anadolu ortalarının müstevli orduları uğursuz geldiğini nitekim Haçlıların mühim bir kısmının da Kılıç Arslan tarafından bu Haymana'ya gömüldüğünü bu uğursuzluğa dair tarihin çok şahitleri olduğunu yazdım. bu iş bina allında da olabilir. . şarapnel parçası çıkardım. Bu Yunan ordusuna mersiye makamında idi. Bana da rica ettiler. bunlar kendi maharetleri. Adetâ evlerin damları üzerinden uçuyor. bir bomba da bir tavlaya atıp savuşmuştur. Bu da orada indi. Derken haber geldi. Havada ötede beride beyaz duman oluyor. Yandaki vagona girdim. Bir bomba da liseye atmış. Ortalarına aldılar . Bombadan bir parça kaburga kemiği arasından girmiş. İki vagonun işi bitmiş. Bir makale yazıp Hâkimiyet-i Milliye Gazetesine gönderdim. orası delik. Şükür iş bununla bitti. Tayyare. Balkona koştum. Cepheye gidecek misin?» dedim. bir de topçuların maharetsizliği sayesinde salimen yere inip kurtulmuşlar. Tasviri Efkâr resimlerin altına benim için «Bu adam orada hem siyasî çalışıyor. Zabitlere bunun ne olduğunu sordum. ilerledi. bizim tay¦: yareyi bilmiyor. Fakat artık harp bitmişti. fakat midesi pek küçük bir mahlûk olduğunu.Müdafaa-i Milliye Vekâleti idi. geceli gündüzlü üç gün yedi. «Oğlum! Hacet kalmadı. bu sebeple hasta olup kustuğunu. Dediler: «Bu vuruldu. intizamım takdir etti.Makasçılar ve diğer bir kaç amele. misket. O da hayretle söyle210 miş. Bir lokma ekmeği ağzına koymuş imiş. büyük bir cesaretle uğraştılar.

Sonra Yunan Tüfeği ile de Sinop'ta ve Ankara'da nişan attun.' neli tüfeği verdi.) bunu te'vil etmek istiyor. o kaç kişi öldürmüş? Sinop'ta dipçiği düzelttirip cilalattım.. Yola revan oldum. Bunlar bütün benim tedbirlerimdir. saçmalamak ve yalanla ilgili beş kelime metinden çıkartıldı... emirleriyle tedbirler aldığını söylüyor... vah yazık!. (. Başkumandanlık meselesi hakkında söyledikleri de (.).. Mustafa Kemal bu sahifelerde (.Afyon bozgununa.. Fakat hepsi (*) Söylemek. Mebuslar bu zafere ait hatıra olmak üzere Yunan tüfeği istediler. Fakat para vermediler. Dünya bu!.. Gazilik hadi. Mebuslar yine köpürdü. Tunalı Hilmi.. Millet Meclisi'ndeki müzakereye. Mustafa Kemal'e mürailik eder.. Nutkumda mevcuttur.)..2 ilh.. sonra da ric'at emri verip kaçmağa hazırlanan.. Benim zaten bir filintam vardır. Adetâ ayakta duracak halim yok. Her işi böyle ise.. Bize birer tüfek verdiler. Tebdil-i hava ve tedaviye muhtacım. Bu ne vahim yalan.. Kimbilir neler 1 görmüş? Kaç harpte bulunmuş.. Yunanlılar'in tü211 fekleri pek iyi imiş meğer.. Bu iki tüfeğin birçok fişekleri de var.... Mustafa Kemal Ankara'ya geldi... Türkiye yeniden kurtuldu. Fakat dipçiği yara içinde. Pek hastayım. adetâ sıfıra müncer olmuştur. Va-. Bu bir müthiş bozgunluktur. Mustafa Kemal şimdi döner dönmez. Düşmanı üssülharekesinden uzaklaştırmak için böyle müthiş bir bozgunluk mu yapılır.. Nihayet gaziliği aldı. Şimdi Eskişehir . birine ben bindim... Meclis'ten gazilik unvanı ve dört milyon lira mükâfat istedi. Fakat edemiyor. Kendi kendine istiyor. Onun hatırası idi. Hemen Sinop'a gideceğim. Para ne olacak?. Hem de dört milyon lira. Benden ' hiç bahsetmiyor.. Ve ordumuz in-hilâl edip. Onu kullanan kaç kişi ölmüş.. kendine şeref vermek. •. şan kazandı. Ne yüz!. 212 ALTINDİŞ OLAYI . Biz de bunun böyle olacağını Meclis'te söylemiştik. Yeni oldu.ayî isabetimizi gösterdi... Bunu daha Yunanlılar Sakarya'ya gelmeden evvel Ankara'da çocuklar bile biliyordu. Şiir yazdığı için Mustafa Kemal ona bir Luis maki... Bu ric'at emrini Ismet'e kendisinin verdiğini söylüyor. O mühim müzakerede ne olduydu.. Bu adam doğruyu (. 1. Bu tüfek filintadan daha iyi.. Koç Bey Ankara'yı basacağı vakit almıştım. Aleyhime bir şey olsaydı bağıra bağıra bahsederdi.. Kendisi Meclis'in kararı ile bunları icra etmiştir.. Aynı zamanda bu hezimetinin kendi eseri olduğunu da itiraf ediyor demektir.. Diyecek yok. Büyük bir istikbâl ile karşılandı. O dersle Ankara'nın kargaları bile öğrendi.. Bizim atın birine o bindi. Bununla bir de askerî işleri de yaptığını. Başkumandan olmak istemeyen.. bir kumandanı uşak gibi oynattığını da itiraf ediyor.. Aferin Refet'e!. Sakarya Harbine Mustafa Kemal ne diyor? Bir de ona bakalım... Tak-ı Zaferlerden geçti.. '" Sahife 282 de «Sol cenahımızdan ihata edeceğine hüküm vermiştik. şimdi ne oluyor? Binlerce insan öldü. Bir kumandan mesuliyetini deruhte ettiği bir ordunun işini resmî bir vazifesi olmayanın keyfine nasıl bırakır? O adamda hiçbir izzetinefs yok mudur? işte ismet de böyledir. Zaten bizim hanım da sabırsızlıkla beni bekliyor... Artık benim işim de bitti.» diyor.. Moskova'ya götürmüş ve yine ge-1 tirmiştim.. Zafer şerefine ona da izin aldım. Etmez.. Millî Cidalin iki aziz hatırası olarak bunları Sinop'ta saklıyorum. Başkumandanlığa tayin işine. O da kendini beraber sılaya götürmemi rica etti..... Diğer sahifelerde hep kendini medh. Bu filinta güzel bir tüfektir... Afyon -Eskişehir bozgununu Yunan Ordusunun üssülharekesinden mahsus uzaklaştırmak için bir tertip olarak gösteriyor.. Nutkunda sahife 388 den itibaren bunlardan bahsediyor.Onu sen Eskişehir-Afyon harbinde bilmeliydin. Imalât-ı Harbiye dipçiğine adlarımızı yazmış..)imahzdır. Müthiş bir yekûn!.> Buna derler kör döğüşü... Sinop'lu Hacı Ömerzâde Hacı Murat da Ankara'da asker..

Eğer hükümet. Yaptığı budur. Bunları harp başlayınca Ankara'ya. Siirt Mebusu Mahmut bunlara bol propaganda yapıyor. Bir aralık Tevfik Rüştü. Yapacağım. Evinize dönün» diyor.» adında bir Çerkeş baş olup. üzerine kuvvetler gönderildi. «Ankara'dakiler gâvurdur. Fakat zeki ve oldukça malûmatlı. ama burda tam kibr-ü azamet içinde. Kimseye fenalık etmez. Efendiler. bizi bu adam kesecekti. Asıl beriki utanmıyor. Dalkavukluk vazifesidir.. beni rezil olsun diye Başkumandan yapmak istiyorsunuz» demişti. Ne derse onu yapmak. onu da büyük hikmetler diye yazacaklar. behemehal onda kanaatim vardır. bu damı yalan? dedikleridir. ferasetim Milletteki bu istidadı görmüştü. behemehal düşmanı mağlûp edeceğiz demiştim.. milletin zulümden. Bunlara «Altındiş.. ferasetim. Eskişehir Hastahanesinde imiş.. Firarı asker buldukça kendine uyduruyordu. Elâleme karşı ne çirkin şeyler. ona muhalefet edenleri yumuşatmak ve yola getirmeğe çalışmak. Mahmut onun bir mahlûkudur. «Ümid yok. silâh ve eşyayı da zaptediyordu. Deveyi tuttu bir yılan. 213 Bu ne gurur? Hem de kof (.. Yaptığı hep dalkavukluk.... bir noktayı hatırlatmak isterim. «Türk tarihi için mühim vesikalar» diyor! Hepsi sıfır.). gördünüz. (*) Şeytan anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı. âletlik etmiş. Zavallı Türk'ü rezil edip duruyorlar. Mustafa Kemal'e âlet olarak müthiş komünist idi de. Bil'akis. hem de şerir değil. Bakalım nereye kadar varacak. Şu «Aklım. Fakat. Ve ne (.. Bu adam kendisine propaganda yapmakla»meşgul. milletteki bu istidadı görmüştü».Beni Padişah yolladı. Ayyuka çıkarıyor. Hem Bursa'da bunlara ne lüzum var. yâni bu satırları yazdığım esnada. istanbul'dan Milliyet Gazetesi geldi.» Hakikati ben yazdım. Bu sözümü şöyle böyle ortaya atılmış bir söz telâkki edenler olmuştur. Böyle gittikçe büyüyordu. Ne ise. harpten çektiklerinin mesuliyetini sırtında taşıyan bir adam.. )ce sinir(. Akın akın gelen kur'a efradını tutup. Ben ise o insanlara behemehal muvaffak olacağız diyordum.-.. Galiba yakında eski Roma'lıların diktatörleri gibi Tanrılığını ilân edecek. Bir daha Ankara'dakiler için harp etmeyeceklerine dair karıları üzerine talak-ı selâse ile de yemin ettirip geri yolluyor. Güçlükle tenkil edildi. Bu adam yumuşak başlı. Şimdi. gece ansızın muhafız jandarmaları yakalayıp silâhlarını almışlar. Bu adam Ankara'nın şarkında ve pek yakınında yolları kesti. Düşmanı mağlûp ettim. zahîr olmuş.Burda diğer bir vak'ayı zikredeyim. Koca Türkiye'yi inkırazın uçurumuna atan beş-on ittihadçı kodamanına bu adam on yıl dalkavukluk. O sözü heyecandan mütevellit bir lâftan ibaret zannedenler bulunmuştur. Yunus Nadi ile beraber. Bir takım casuslar ve aleyhimizde hareket edenler tevkif edilmiş. Mahmut'un ki de şarlatanlık. Sakarya üzerine bir nutuk imiş. ümitsizlikten Ankara'dan kaçıyordu. Yaptığı daima Mustafa Kemal'in suyunda gitmek. Beni ilk Başkumandan intihap ettikleri gün düşman ordusu Sakarya'ya geliyordu.. oradan Çorum'a sevkediyorlarmış. Ankara'yı Kayseri'ye nakilde devam etselerdi. Hakkı Beli ic.Galiba bir iki yıl daha geçerse bu adam aksınnca... Hiç bir noktada en ufak ve en büyük meselelerde milletimi sözlerimle ve hareketlerimle aldatmamış olmakla müftehirim. Baktım Mustafa Kemal Bursa'da bir nutuk da söylemiş. O celselerde Meclis'te asla düşmanı mağlûp edeceğim dememişti. Başında kırmızı güneş şualarıyla süslenmiş ve çerçeve içinde bir yazı var «Büyük Gazi'nin henüz neşredilmemiş hasbıhâl ve nutukları» deniyor. Aklım. Dahiliye Vekili. Müdâfaa hazırlığına büyük sekte vuruyordu. Kibri her gür artıyor. İtiraf etmek lâzımdır ki. Onunki de. Bu adam başımıza bir belâ idi. herkesle hoş geçinmek isteyen bir adamdır.. onu da görüyorsunuz.. Bunu da buraya ibret için hulasaten naklediyorum: «Millet'le temasım benim için en kıymetli bir feyiz ve ilham şulesi oluyor. Bir çete teşkil etmişler. ortalıkta büyük bir bedbinlik vardı. fikir sahibi bile değil. DOKTOR ADNAN VE HALİDE EDÎP Doktor Adnan iptida Sıhhiye. Başka bir marifet ve iktidar göstermedi.. yapabiliriz dediğim zaman. Ve Başkumandanlığı kabul etmemek için günlerce uğraşmış. Onlar için kanlarınızı dökmeyin.. sonra Millet Meclisi ikinci reisi. Velinimetine hizmet ediyor. Mustafa Kemal. inkıraz felâketinin.. Gelen cephane.) Nutkunda bu kadar azmamış.. yapacağız. Bu adam burda ne diyor. Zaten lltihadçılara da aynı şeyi yapmıştır.. Elinden .

. Hepsi bir şey değil. Bir tanesi izin alıp kendisini de Sinop'a götürmemi rica etti. asker rahat harbetsin!» diye bağırdılar.gelirse iyilik eder. Kâfi görüldü. «Zevcesi olsa Halide Edip diye babasının adım taşımaz. Kara Vasıftır. Benden elli adım kadar bir mesafede zabit yetişti. bir daha. Nenin nesidir bilmiyorum. Bunlar Fethi. . Bu adam Çer!' -kes Tahsin eşkiyadandır. Adnan'ın da bunlara şahid olduğunu söylüyor. Çay yapar ve içeriz. . Kimi Halide ile birleşince Adnan'ı ailesinin reddettiğini. intihap gizlice olmuştur. Fethi'yi derhal istanbul'dan mebus yaptırdı. SİNOP YOLUNDA Murat'la Sinop'a doğru gidiyoruz. Zabite dedim ki: «Bu nedir?» Cevaba vakit vermeden bütün kuvvetimle suratına bir tokat aşkettim. Bütün müntehib-i sârülere imza ettirememişler. arabaya uzandım.. Mendilimi çıkardım. orduda zabitlerin arasında. Herif arabanın hizasını geçti. Bu eşkıyadır. Üç kişi olduk. babacan.. kimi değil diyor. onun arkasında da ellerinde tüfek beş altı jandarma koşuyorlar. Biraz da sıcak tutan hususi kaplara koruz.Görüyorum. kan yüzünü.» dedim.. Kastamonu'ya geldik. hem vuruyor. Adnan ile yaşamıyor.. Sakarya Harbinden evvelki meşhur celse-i hafiyede Adnan dalkavukça ters bir lâkırdı söyledi.. «Ben jandarma zabitiyim... Deriyi yerine getirip sıkı bir surette bağladım. Canım ağzıma geldi. her tarafım kıpkırmızı boyamış. Kimisi Halide'nin «H. Mustafa Kemâl'den onbaşılık almış.. seni utanmaz. Mustafa Kemal de. Şimdi aramızda Malta'dan yeni adamlar gelmişti. senelerce görüşmediğini söylüyor. Kimi Adnan'ın zevcesi. Kaçan adam: «Öldüm. Baktım bir adam koşup kaçıyor. Bilmezsiniz ne hınzır eşkıyadır. Zaten Anadolu'da bütün seyahatlerde öğlen üzeri dururduk. Bunlar Ankara'da herkesin ağzında. ölüyor. bir de baktım ki. kafatası kırıldı ve öldü. Taşköprü'den geçtik. O başka. Maiyetinde Sinoplu neferler var. Herifin kafasından kan fışkırıyor. arkasından bir jandarma zabiti elinde kalın bir sopa koşuyor. Aldım. Bir araba tutup yola devam ettik.O. herifin kafasından avuç içi kadar bir deri (serime) ayrılmış. Yanımda. Bir aralık bir kıyamettir koptu. Ne ise şehre girdik. Münakaşa ediyorlar. Mazlumu zalimin pençesinden kurtarmak hissi tabiîsi bende galeyan etti. «Aman beni bu zalimlere teslim etme» diyor. Bizim atın iyisi Çankırı'da kaldı. Gözgözü görmü(*) Yalan ve maskaralıkla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı.. Arabadan atladım. Ben: «Sen kim oluyorsun.» dedi. Kafası bu deyip sopasını vurdu.. ekmek.bana bin dua ediyor. Seni zalim. Bir karışık ism-i fail. Gülünç şey. Sonra yolda içeriz.C. o çadırdan o çadıra gidiyor. Halide Hanım Ankara'da pek durmuyor. bir fiske vurmağa hakkın yoktur. Jandarmalar da yetişti. bizim tarafa doğru geliyor. «Bunu arabanın yanına götürün» dedim. Metresidir.. Halimi unutmuşum. Orada bıraktık. «Seni zalim!» dedim. Kimi Halide'nin babasının yalıudi olduğunu. pastırma gibi şeyler yeriz. Mebuslar en ziyade onun orduda dolaşmasına kızıyorlar. '"•'' Orada ateş yakar. hiç danlmadı. Muhid•'' din Paşa (şimdi Mısır Sefiri) orda kumandan. Zabit şaşaladı. 214 yor. içtim. Karını ordudan buraya getirt de. Geceye kaldık. Zabit kaçtı. Götürdüler. Benim • ¦ hâlâ ishalim var. Zannettim ki. can kurtaran yok mu?» diye bağırdı ve yere yuvarlandı. Mecrûhda ses yok. Hele «S» nın peşini bırakmıyor. Ötekiler zaten mebus.» diyorlar.. kılına dokunamazsın. Biraz sonra: «Sen kim oluyorsun ve ne hakla beni dövüyorsun?» dedi.. Ben: «Senin vazifen eşkıyayı yakalamaktır. Öğle oldu. Yüzündeki kanları yıkadım. «Böyle lâkırdı ile uğraşacağına. Müslümanlığı kabul edişini hikâye ediyor. Bir çukura düşüp gitmek mümkün. Bir hanın önünde durduk.) meşguller. peynir. Pek V hammış. Hem de tırnak kakıyor.» ile macerasından bahsedİ3'or.. şimdi de Halide Adnan olurdu. Vaka ve manzara aklımı başımdan aldı. intihap yolunda değildir. Eski kocası zamanında nasıl Halite Salih adını taşımış ise. Mebuslar türlü türlü bundan bahsediyorlar. Baktım benim adamların ikisi de gelmiş. Halide orduda. Zabitse boyuna hem küfrediyor. Koştum. Yürüyemiyor. Adnan geniş adamdı. Rauf. Mustafa Kemâl. Neferler de gittiler. Sütten başka bir şey yiyemiyorum. Götürürsün adalet onu lazımsa asar. Yerde yatan yaralı ayağıma sarılmış. Usul budur. Murat'la Tahsin de yemek yemek için gittiler. Halide defantazi ve (. bir adamı kafasının pekmezini akıtıp bu hale koyuyorsun?» dedim. Süt buldurdum.

Yatağıma uzandım. Sinop'a vardığım gün bir İngiliz tayyaresi şehrin üzerinde dolaştı. böyle bir su Allah vergisi. bu zabiti kumandanlığa ihbar etmeyiniz. her vatandaşın vazifesidir.» Dedi: «Beyefendi. Derken bir yüzbaşı geldi. Dedi ki: «Siz benim mülazımı dövmüş. yolu yapmış. Yalnız henüz tabiatın bize ihsan ettiği şeylerden istifadeyi bile bilemiyoruz.» «Rıza Nur» dedim. iki üç gün sonra ishalim kesildi. Taşköprü'den Boyabat'a kadar şose yoktur. bir zalimin elinden kurtarmak.Şimdi düşünüyorum. Siz jandarmalar insanları dövmeğe mi memursunuz? Bu adamın kafasını yarıp işini bitirmiştir. harbin buhranları beni bitirmiş. karğir yapmış. Görünce dondu. Bir iki saatlik mesafelere kadar teşyî ederler. Pek korktuk.Biz de biraz sonra yola düzüldük. Vaziyetini değiştirdi. Hem de ilâçsız. Patlıcandan. Yazık ki. Şimdi elli yıl var çok yeri bozulmuş. Ve «Afediniz beyefendi! Fakat bir zabiti halkın önünde döğmemeli idiniz» dedi. Her yerde büyük eşkıyalar gördüm. Boyabat'dan Sinop'a bir şose var. pislik içindeyim. Beni soydu. yıkadı. Ata binmekten de kıçım. ölü gibi sönmüş idim. Avrupa'nın en nefis peynirleri gibi güzeldir. Ya şimdi zabit ve jandarmalar . Derim simsiyah. Dedim: «Doğrusunuz. «Peki» dedi. Bir tulum peyniri vardır. Hastalar gidip istifade etmeli. boşuna akıp gidiyor. «Siz kimsiniz?» dedi. Bizim karı beni bir yıla yakındır görmemişti. Evden gördüm. Af ediniz. Oraya oteller ve emsali ile Avrupa menba şehirleri gibi bir hale koymalı. Bu adama 215 . Cumhuriyet ricali utansın. Eve girdik. bir fiske bile vurdurmayacaksınız. Bunu şişelerle her eczahanede bulundurmalı. Bu suya acı su derler. «Hayır isminizi bilmek lâzımdır. Arabadan bin kere rahat. Suyun çıktığı yer bir tepede olup. Bu kadar rahat at görmedim. Çok iş yapmıştır. ben de şimdi anlıyorum. Pek alçak uçuyordu. Bu su mide rahatsızlığı için fevkalâde bir sudur. Üstünde kahve iç. Evet iğne iplik olmuş.. Siz ne cesurmuşsunuz.» '. Beni bir iki saatlik mesafelerden karşılarlar. Diyorlar ki: «Zabiti döğdün. alt katları da diğer iki kardeşim. Kaç aydır Ankara'da yıkanmak mümkün olmadı. Hanım evin üst katını pek iyi süslemiş. bize tahsis etmiş. Bu sudan çok istifade ettim. Boyabat-h'lar bizi ağırladılar. Siz vazifenizi böyle mi yapıyorsunuz? Kanun bu mudur?» dedim. Sonra anlatıyor: «Seni tanımadım. Gerze'den acı su getirdiler. Sinop'lular da bizi bütün halk kale dışına çıkmış. O da midemi düzeltti. silâha davranırsa ne yaparız? dedik. Mağlûbiyetler. Mazlumu zalimden kurtarmalı» dedim. Atın kafası filân yok. Boyabatlı'lardan gördüğüm misafirperverliği unutamam. Merhum Adliye Nâzın Abdurrahman Paşa Kastomu'na Valisi iken başında bulunarak bu yolu yaptırmış. Köhne bir at. Ama pek rahvan. Bu adam ne himmetli. Sinop'a vardık. elimde ihtiyarım kalmadı. Bol ve güzel yemekler yedim. büyük adammış? O. Güzel hindileri. «Ne yapacaksınız? Meseleye ba-kın»dedim. Adliyeye teslim edin. Hem yol yok. Bizi çok yormuştur. Bir mazlumu. Ani oldu. İsterse mahkeme assın. çoluk çocuklar ve babam var. biz sonra ve hâlâ onu tamir edemiyoruz. Hâlâ sap sağlam duruyor. Güzel yemekler yedirirler.Of ne hale gelmişim. kaldı. 216 . Arabadan ziyade ata biniyorum. Ankara Sinop yolunu çok yapüm. karşıladılar. Ve deniz ayağının altındadır. Bunların da başı eşraftan Şimşir/ide Hüseyin Efendi'dir. Dağ başında böyle iş yapıyorsunuz? Ama bir daha yapmayınız» «Haksızlığa karşı insanın vazifesi budur. Yoldaşlarım meğerse pek korkmuşlar. Oraya mahsustur. Fevkalade nefistir. Beyannameler attı. Rica ederim. Herifi aldı gitti. Ama vaka o kadar müthiş ki.. bu adamı ne yapacağım? Eşkıya imiş. bir eşkıyayı elinden kurtarmışsınız. Bunlar sterilize edilse konserve halinde kutulara konsa ne güzel bir ticaret ve servet olur. Birçok köprüleri İtalyan ustalar getirtip. Zahmetlerine yazık!. etrafı çamlıktır. Çamaşırlarımı değiştirdi. Arabanın devrilmek ihtimali var. Boyabat'a geldik.» «Evet yaptım. Saçma şeyler zikre bile değmez: «Padişaha itaat edin» diyor. Boyabat küçük bir Mısır'dır! îmar edilse pek zengin bir memleket olur. Bu adam hınzır bir eşkıyadır. oyluklarım yara olmuş. hekimler hastalarına vermeli. yeşil fasulye ve sâireden bir turşu yaparlar.»Dedim: «Peki siz de namusunuz üzerine bana söz veriniz. güzel kavun ve karpuzları vardır. O gece rahat bir uyku uyudum. Bir rahatlık duydum. Başkası zannettim» diyor.

Sinop'ta bu sonuncuyu bilenler r belki üç kişiden ziyade değildir . Halk hıncahınç doluyor. Çocuklar bir ağızdan söylediler. Sekiz-dokuz yaşlarında bir çocuk gelmiş. Söylenirken bu kâğıtlardan siz de okuyunuz!» dedim.» dedim. «Hastalar sabahları hastahaneye gelsin. Halbuki Türk Klâsik musikisini sokakta çocuklar asla söyleyemez. Yanımda idi. Faust gibi edebî ve musikisi yüksek bir eserin parçasını Sinop'ta sokakta oynarken çocuklar söylüyor. Girmek için zorlanmış. Faust'u Türkçeye tercüme etmiştim. Konferansları orada yapıyorum. Bir kısmı basıldı. Kızlara birer tane verdim. Sinop ahalisinin hekimliğime. ben öğreneyim. Bu hastane benim isimdir. Orta mektepten birkaç çocuğa da öğrettik. Zaten sür'atle yayılması da bunu gösterir. Çok şey noksandır. İki tarafıma oturttum. O vakit Said memurdu. Bu konferansların bir kısmını Sinop gazetesi neşretti. Arası bir müddet geçti. Demek alafranga musiki bizim halka yabancı gelmiyor. Isıtması da güç oluyordu. Sebebi bu havaların çok hoşlarına gitmiş olmasıdır. Sonra ahaliye: «Bu şarkılar size nasıl geldi? Hoşunuza gidiyor mu?» dedim. Zevcem piyano ile bunlara musiki öğretti. Ameliyathane ve laboratuvarına kadar her şeyi ikmâl etmiştim. Hattâ bir takım hastalar. salon dışardaki sofa dolmuş. Ahaliden bazısı da yarım yırtık iştirak etti. havalar da güzel. Konferanslar tertip ettim. Kabiliyetlerine hayran oldum. Ve oynarken bu şarkılardan birini söylüyor. Baktım üç çocuk sokakta oynuyor. Boş durmayayım dedim. La paratomiler de vardır. içeri bırakmamışlar.Ben de düşünüyorum. «Şarkı söylenecek.Keyiflendim. kimseyi sokmuyorlar. Henüz sonbahar iptidası. Üç defa meşketmekle öğrendiler. Burda mühim bir şey anlatayım: Sinop'ta yegâne olarak bizim evde piyano var. Fakat bu aletleri iyi tutmamışlar. Sandal ile de geziyorum. Bu sebeple onda birkaç fena tertip hatası vardır. beni bırakın ki. Bina belki çöker diye korkuyoruz. bir kısım halkı sokmuyoruz. Dediler: «Bize çok hoş geldi. Bunları gece konferans yerine getirttim. Başındaki köylü kız şarkısı ile meşhur Zafer Marşını matbaada yüzer nüsha olarak bastırttım. Kolundan tutup atmışlar.Alafrangayı da hiç işitmemişlerdir. Tellâl çağırttım. Samson ile Daliia'yı bastırdım. Dışarda kalıyorlar. Söyledikleri halk türküleridir. bizim klâsik şarkıları bilmezler. Sinop'ta bunlar yapılmıştır. Türk'ün tabiatına. Niyetim bütün kışı Sinop'ta geçireceğim. Köylerden. Bir de Sinop'ta doktorlar sızlanıyorlar. Getirttim. Bizim şarkıları işittim. Bir gün sokakta gidiyorum. Demek alafranga musiki. Her sabah hastahaneye gidiyorum elli-altmiş hasta geliyordu. Gerze şehirlerinden hastalar vardı. Ve Türkçe güfte ile bu iki şarkıyı söylediler. Bu en sevdiğim şeydir.» Çocuğu bırakmışlar. Alâ! Artık ata binip gezinti de yapıyorum. Bunlar orda söylenen sözlerden ne anlarlar? Sonra bir takım ihtiyarlar giriyor onlar ne yapacaklar? Yarın bir gün ölecekler. Bana söylediler. Hususî kız mektebinden yirmi kadar kız talebe getirttim. elimle âlet listelerini yapıp ısmarlamıştım. klasik musikiden daha muvafık geliyor.çatma yapmış. Gündüzleri eve hastalar doluyordu. Hem de çoğu paslanmış. işte böyle epeyce konferans verdim. Boyabat. Hem mükemmel söylüyor. Diğer kısmı sonra ben gidince Sinop Sıhhiye Müdürü Sait tashih etmiştir. Bu bir müşahadedir. Yerlerde çimenler zümrüd gibi. Ayancık. Ama hastalardan kendimi kurtaramıyorum. Jandarmalar koyup. Keza Ermeniler ve tarihlerinden de bahsettim.» Halbuki bu halk millî türküleri sever. Her şeyi yiyorum. Sakarya Harbine dair de bazı şeyler anlattım. Okudular. Zikretmeden geçmiyeceğim: Bir akşam. Konferanslar esnasında bir şey de oldu. Ben Sinop'ta iken hiçbiri para kazanamıyor. Sevdim. Janet'in Düğünü'nü de matbaaya verdim. kapıya jandarma koymuşlar. İyi bir şey.On gün içinde kuvvetim geldi. . Hükümete yakın ilkmektep binası geniş ve müsait. bana itimadı pek fazladır. bana lâzımdır. Halâ söylerlermiş. Yeniden ameliyathane binası yaptırmıştık. Ameliyatlar yapıyordum. Bu da pek sevdiğim şey. ameliyathane akıyor. Bu sebeple ameliyat yapmak güçtü. Teşvik edici sözler söyledim. Geceleri Türk Tarihi üzerine muhtelif bahisleri halka anlatıyorum. Evim gibi severdim. Çocuk demiş ki: «içeri bir takım insanları koyuyorsunuz. Çocuğun 217 zekâsına hayret ettim. Alt katın kârgir üstünü derme. Hakları var. Basılan nüshaların diğerlerini de oraya gelen samiine dağıttım. Kârgir yaptırmasını çok tembih etmiştim. Bunlara bakıyordum. Meşrutiyet iptidasında hükümetten tahsisat alıp yerlere linolyum döşetmiş.

inebolu kısmen yüksek bir dağın arkasındadır. Anadolu'ya gönderilirdi. Çarşaflara sıkıca sarıldık. Idare-i maslahat ediyordum. Bu suretle bu sözleri bana söylemekten de korkmuyordu. Dünya bu!. bir saat evvel gemiyi muayene edebilselerdi.Bizimkiler eski bir istihkâma ki. Benim de namusuma emin. Hakikaten sonradan haber aldım. Vasil «Ben seni kaçırırım. Bu millî harplerde şu milletin gösterdiği ve her müessesenin ettiği gayret pek çoktur. Para ile nöbetçilerden. Gülleleri sahile düşmüş. Yunan gemisi işaret edip durdurmuş. Harbiye Nâzın Mersin'li Cemal gibi zâtlar gönderiyordu. İstanbul'da da itibar görürsün. Bu sefer yine tutturdu. Yolcuları sormuşlar. Kamarama gemiciler geldiler .Tabiî dinlememiştim. inerken yük alıp verirler.. Bunu işiten iki hasta kadın Sinop'a gelir. Tuhaftır bütün Anadolu Millî Hareketinde milletin işi daima rast gitmiştir. Eczacı Altınoğlu Vasil. cephane ve emsali yolluyor. Onlara sordum. Yolcuları da denk gibi yakalayıp kayıklarına sokarlar. Büyük dalgalarda kayıkları bir vapurun küpeştesine kadar yükselir. Artık beni âciz bıraktı. Anadolu'dan İngiliz'lerin topladıkları. millî mefahirimizdendir. içinde bir top bile yoktur. Ya bizi esir diye alıp götürürlerse dedik. rövelver. Evvelce hikâye ettiğim Ziya Gökalp'le beraber Samsun'dan Ankara'ya giderken gördüğüm kervan. Hilâl-i 218 Ahmer'in pamuk. Bunu da Ali Rıza Paşa. silâh da cephane de bulacaklardı. Türk'ün kurtulması mukadder imiş. Bütün ahali de koşmuş. Acele bunları kayıklara yerleştirdiler. her şey yolunda gitti. ANADOLU'YA SİLAH SEVKÎ İstanbul bize bir düziye silâh. Top şeklinde ağaçlar koymuşlarmış. Ödüm koptu. fişek dolu. Denizin sakin zamanı da pek nâdirdi. Bir zarar vermemiştir . O da: «Ben hekim değilim» der. ömrümde adetâ böyle rahat yüzü görmemiştim. İnsanın hoşuna gidiyor. Zevceme «Bize bak» derler. İngiliz ve Fransız askerlerinin muhafazası altında idi. Şimdi bu hizmetleri hep ve sırf Mustafa Kemal kendine mal ediyor. Hilâl-i Ahmer'in bu hususta çok hizmeti vardır. «Canım bu kadar yıl Lokman hekim'in karışısın elbet bir iki şey öğrenmişsin» derler. iftihar ettim. Hepsini yarım saatin içinde inebolu'nun dağının arkasına taşımışlar. Refikam anlattı. top. Yatağımı kaldırdılar. Fakat çok uzaktan atmış. Refikam diyor ki: «Pek korktuk.Acele «Kalk!» dediler. Bir defa garip bir şey olmuş: Refikam Sinop'a gittiydi. bir denizin dibine kadar iner. Galiba onlardan korkmuş. Halbuki bunlar. zabit aramışlar. Ne göreyim. Vapurun her tarafı ve kömürlük de silâh ve cephane dolu imiş. Sonra karaya çıkardılar. Bu hamiyetli vapurcular böyle çok silâh ve cephane taşıdılar. Ben de bir fena şey söyleyip kalbini kırmıyorum. Halktaki himmet ve gayreti görmeli.» Birşey yapmayıp zırhlılarına gitmişler. «Canım . Benden bahsetmiyen yalnız Şükrü Paşanın kızı olduğunu söyliyen bir kâğıtla bir Türk vapuruna binmiş. Refikamın vapuru kalkmış. Bir motorla zabit ve neferler gelip vapuru muayene etmişler. Orası pek dalgalıdır. Bu vapur Karadeniz sahili adamlarının vapurudur. bu yatakta uyumak değil. Zorları zabit imiş. Ben bir seferine rast geldim. kardeşi Yuvan ile beraber beni kandırıp istanbul'a kaçırmak için pek ziyade uğraşmıştı. Korkup yanaşmamış. Bilsem. benim Sinop'a gelmemi beklerler. Sinop'u bombardıman etmiş. Eğrisi doğrusuna rast geldi. inebolu kayıkçıları da dünyanın en cesur kayıkçılarındandır. «illâ seni kaçırayım» diyor. Keyfim yolunda. Saatlerle zorlandılardı. bu kamaraya giremezdim bile. insanın diyeceği geliyor ki. mitralyöz. Patrik'e yazarım. tüfek. Liman yok. Ben yokum. insana ibret. fişeğin küllisi İstanbul'da depolarda. Benden evvel bir gün Yunan donanması gelip. Uzaktan bir Yunan zırhlısı gözükmüş. Böyle mitralyöz bile yollanmıştır. Sinop'ta çok rahatım. zabitlerden alınır. tüfek. Bunları sür'atle karaya çıkarmışlar. Bir düziye bu yoldan Ankara'ya bu nakliyatı yaparlarmış. Talih. Paraca da sıkıntı çekmezsin» demişti. Diyor ki: inebolu'ya yanaştık. Fevzi ve ismet gibi en iyi iki dalkavuğuna bile pek hisse vermiyor. Kalktım. Sinop'a Rusya'ya gitmezden evvel gelişimde. Kayıklar yanaştı. Mustafa Kemal nutkunda böyle şeylerden hiç bahsetmiyor. zabitler de. kurtuldu. Sinop'a gelirken başlarına neler gelmiş. sargı. ders ve vatan yolunda gayret için yazılmaları lâzımdır.kendilerini hekime göstermez. ilâçları arasında yolluyordu. Her biri götürebildiği kadar yüklenmiş. Bu adam eski aile dostu ve kendisi de cidden namuslu adam.

Zannedersem Vasil'i şube reisi Cemal Bey öldürttü. «Büyük Millet Meclisince yapılan intihapta sıhhiye ve Muaveneti İçti. Defterinin arasında yüzlerce vesika çıkmış. birbirimizi ihbar ve imha etmiyoruz. Rum'u. onlarla meşgul olurdu. Pontusçularm başı imiş. Türklük için çalışırım. Yine içini döktü.Hazır fırsattır diyor. bu kanaatin doğru değil. Tarih ve epey şey okumuştu. erkeği. Meclis'ten kendisine gazi unvanı ve müşirlik verilmesini istedi.» Dedim: «Vasil efendi yanılıyorsun.. Eczahâneye yakın bir bahçesi vardı. Yüzü nadir gülerdi. birgün eczahânesine biri girmiş. Ben bütün kışı Sinop'ta geçirmek istiyordum. dedi. Vasil onlara meccanen vermiş imiş. Sen bir Rum'sun. karnında nezef var. Nadide meyveler ve çiçekler yetiştirirdi. Mustafa Kemal hareket etmeden evvel.). Fakat ben Rum değilim. Evlenmemişti. Bu sefer ben evde iken. bıçakla vurmuş. Pek ciddî idi. Vasil'e gelmişler.. Sinop'un Müslüman'ı. Derhal Ankara'ya ..» diyorlardı. Orda çok muktedir adamlar var. eker. Oraya Paris'ten çiçek tohumları getirir. Sen bunların hatalarım düzelteceksin. kadm erkek Türk'ler de ağladılar. 220 . Biri mide civarında. En mühim işleri sen göreceksin. ölümüne sade Rum'lar değil. Tebrik ederim.. Nasıl minnettar olmayayım? ölünce eczahanesini Boyabat'lı Eczacı Naci Bey aldı. Şu adam müthiş bir (. Vasil «Hayır. Fikirce. Vasil her ay kendisine lüzumu kadar para ikraz etmiş. Fakat pek dostuz. Ben olmasam da Yunanistan'ı bitirirler. kadını kendisine hürmet ederdi. Herkes «Canım bu adam ne oluyor? Neler istiyor? Bunları ne yapacak?» diyordu. Ve yine «Galiba bu adam padişah olmak peşindedir. Beş altı yerinde yara var. Pontuscuları temizliyordu. Bu dostluğu hiçbir Türk yapmamış. öldü. Belediye Eczahânesinden almamışlar.» Dedim ki: «Vasil efendi. Fakirlere Müslüman da demez bakardı. Bir Türk'üm. Rum'luk için çalışıyorsun. Mühim işleri sen yapacaksın. Şahsan pek iyi adamdı. Yunanistan kazanır. «Sen Ankara'ya gitme! Bu adamların içinde bulunma! Bunlar iktidarsız adamlardır. milliyetçe taban tabana zıddız. Bir şey yapmak da mümkün değil. teşrif buyurunuz. Birbirimize hürmet ediyoruz. Cenazesinde bulundum. başka şey var. Eczacı idi. Mütarekede ben Sinop'a gelince borçları kanuna bakmayıp yine altın olarak te'diye etmiştim. insanlık ve insanların münasebetleri gariptir. Sakarya Harbinde ver(*) Mahluk anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı. Dört aydır Sinop'ta idim. biz seni biliyoruz.» Büyük cesaretti Adam beni Rumluk için kazanmak istiyor ve bana para vaad ediyor. hattâ oğullan da.Vasil efendi! Niye zorlanıyorsun?» dedim.. Bugün Ankara'dan bir telgraf geldi. Hattâ benden evvel Topal Osman onu öldürmeğe gelmiş.» 'j İmza ı! Hey'et-i Vekile Reisi ¦<• Fevzi . Ben hudud hârici ve Mısır'da iken. Mezarına kadar gittim. Kaatili bulamadılar..:t maiyye Vekâletine tayin buyruldunuz. Evine gittim. Ve Nutkunda «Meclis bana gazi unvanı verdi» diyor. Adetâ ağlayacaktım. Bunlar hekimlerin fakirlere Belediye Eczahânesinden alınmak üzere verdikleri reçeteleri imiş.» dedim. Harb-ı Umumi'nin o dehşetinde ihtiyar babama kardeşlerim bakmamış. Bu adam pek zeki idi. Mutasarrıf Zihni mân 219 olmuş. Bunları bırak.Yerinize kimi tevkil edersiniz..'/ i ESKİ GÜNLER Sakarya harbi bitince ben hareket etmezden evvel iki şey olmuştu. Halbuki böyle şey kimsenin aklına gelmedi.. Şimdiden onlar gibi tuğrasına «el gazi» yazmak için bu unvanı istiyor. Beni çağırdılar. Vasil de böyle gitti. Bunun için seni kaçırmak istiyorum. Aralarında benim de bir çok reçetelerim varmış. Evvelce de bir Rum'u öldürtmüştü. Benden ne çıkar. Vasil'i bilirdim. Çok zorladım itiraf etmedi. Ama bildiğimden müthiş imiş. Sen olmazsan iki günde iflâs ederler. Sensiz onlar muvaffak olamaz.

Sakarya zaferi üzerine geçmediler. Meclis ise «Olmaz» dedi. Mustafa Kemal bir milyona indi. Fransızlar da oralardaki kamyon. fakat sonunda Buillon «imzalamam» deyip gitti. Maraş Ayintap işgalden kurtuldu. Ferit. Hasılı Meclis «para veremeyiz» dedi ve vermedi. Mustafa Kemal.» dediler . Çok kafasız idi. Fethi.Afyon hezimeti üzerine Enver. Hattâ Talât'ın İngilizler'e adam olduğunu. Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti de bizzat azâsıyla vaktiyle Trabzon'da benim görüşüp anladığıma göre Mustafa Kemal'in şiddetle aleyhtarı. Halil zemin hazırlamış. Ama İskenderun havalisi Türk'lerini kurtaramayıp. Talât'la Enver'in arası pek açıktı. Moskova'da Enver bana Talât'ın aleyhinde pek çok söylemişti. Anadolu'yu te'dip etmek şartıyla sadrıâzam olmağı kabul edeceğine dair İngilizler'e söz verdiğini. Orda zaten. içimden «Kimbilir Yusuf Kemal'i ne kadar dolaba koymuştur» dedim. âdeti budur. Sakarya harbi esnasında Fransız delegesi Franklen Buillon Ankara'ya Yusuf Kemal ile müzakere yapıyor. bu kendisi ister. Bütün Meclis «01maz»ı bastırdı. Nihayet tehdid altında ve kendi adamlarının takrir ve şunu bunu ile gazi unvanını aldı. bitmiştir.Halbuki bu benim emellerimden biri idi. lehine çalışmış idi. arkadaşlarına da nereye gittiğini söylememiş. Yine «Olmaz» dediler. vazgeçti. Hattâ sonra Enver'i de imha ederlerdi. Mustafa Kemal (Sahife 386) da bu itilâfnâme ile çok şey kazandığını söylüyor. 21 Teşrinievvel 1338 de imza etmişlerdir. Mustafa Kemal bir müddet uğraştı. Enver lehine bu esnada Trabzon'da fener alayı bile yapılmış «yaşasın Enver» diye bile bağırılmış idi. Ruslar aleyhine isyan . Batum'dan dağıldılar. bu itilâfnâme yüzünden bir türlü mümkün olmadi. Sıkılmaz. Baktı olmuyor. Fransız'lara bırakmıştır. Enver Ruslar'a tamamiyle komünist görünüyordu. Hattâ sonra Rusya'da öğrendiğim üzere «Budinov»'un kumandası altındaki süvari kuvvetleri hududumuza 221 tahşit edilmişti. Rustov civarında hırsızlar Enver'in bu parasını çalmışlardır. Batum içtimai Ruslar'ın iştiraki ile yapılmıştı. Müşirliğe itiraz etmemişlerdi. Bu para aleyhine çok propaganda yaptı.lttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Avrupa'da mevcut parasıyla kendisinin kalpol alıp Anadolu'ya yollamak istediği halde Talât'ın «para bize lâzım» diyerek razı olmayıp yollatmadığını sonra Nâzım'ın da onu bırakıp kendisine iltihak ettiğini söylemişti. Küçük Talât da Trabzon'da u zun müddet kalmış.Franklin Buillion yemek yedik.Trab-zon'da yapılacak kuvvet ve Ruslar'ın kuvvetiyle Enver hükümeti ele alacak ve Türkiye'yi komünist yapacak. Bir gün Mustafa Kemal Franklin'e ziyafet vermiş. Olamadı. Ateş gibi. Tuhaf ve nedense Hamdullah Suphi de telâş ve çok itiraz etti. Bu işin gayesi: Enver arkadaşlarıyla Trabzon'a geçecek. konuştuk. Enver. Birkaç gün geçince de «bana Meclis dört milyon lira nakdî mükâfat versin» dedi. Yok. Yusuf Kemal. Ezcümle Kâhya adamlarıydı. Bu esnada ben Sinop'ta idim. Ekseriya Fevzi. Kendisine gidip «isteme! Bütün haysiyetin gidiyor» dedi. Kendi istedi. Lozan muahedesi zamanında Fransız'lar Ankara ttilâfnâmesi-ne tutundular. fakat millî dâva bitip Yunan Anadolu'yu alırken bu adam ne dâvada? Hem de bir ecnebi kuvvetle böyle şey yapmanın tehlikesini bilmiyor. Sonra yoldan çevirip dediğini kabul ettiler. Fethi ve Mustafa Kemal de müzakereye karışıyorlar. Ruslar gelirler ve bir daha çıkmazlardı. Küçük Talât ve daha bir takımları Batum'a doldular. çadır gibi eşyalarını ve biraz da silâh bıraktılar. Baktım Buillon fevkalâde zeki bir adam.Bu sebeple ellerinden İskenderun Türk'lerini kurtarmak. Diyorlar ki. Doktor Nâzım. Kıyamet koptu. ölür» dedim. para filân istemesin. «Bizimle hudud işiniz halledilmiş. Fakat evvelce de söylediğim gibi zamiri başka idi. itilâf iyice hazırlanmış. Enver gözden kaybolmuş. Eskişehir . Beni de davet etti. Şeref ve haysiyetinden bir şey kalmaz. «Canım şu adama söyleyin. «Ankara ttilâfnâmesi» adıyla yâd edilen Itilâfnâmenin müzakeresine devam ettiler. Enver'in muhibbi idi. kaçmak için yaverini yollayıp eşyasını denk yaptırdığı da herkesin malûmu idi. Ve Enver'e Rus hükümeti Moskova'da 700 Rus Altını vermiş.I diği ric'at emri. Herkes Meclis'te bir daha kızdı ve köpürdü. Nutukta bu para mes'elesini hiç söylemiyor. Yâni hükümeti ele alacak. Bu itilâfın bir iyiliği oldu. Hem böyle şey lazımsa Meclis kendi verir. Batum içtimai Nâzım'ın bu hareketini tasdik eder. Ben de hattâ îsmet'e Adnan'a söyledim. Kuşçubaşizâ-de Sami.Adana. taraftarlar bulmuştu.

Uğraşıyor. «al!» demiş. Hattâ büyük değil. fakat hareketleri hiç öyle değil. Demek bunlar Mustafa Kemal'e muarız. Türkmen. öyle de adını çıkartmış. Orduyu bırakıp. eski tas olmuş. Hem de çirkin bir şekilde. Nihayet ikinci Grup-çular anlamışlar. evvelce ben Rusya'da iken bana söylediği tertibatı ve teşkilâtı ile işe başladı. Enver'in nüfusundan istifade edip. Hele Enver gibi yerli olmayan. Ondan hizmet bekliyorlardı ve icap ettikçe sevkediyorlardı. bunları nimet ile teskin etmeği düşünen Ruslar Enver'i oraya yolladılar. Özbek gibi bir takım şiveleri ve yollan bilmeyen biri için asla mümkün değildir. diğer taraftan da el altından şunu bunu Mustafa Kemal aleyhine kışkırtıyor. Bunu daima yapıyor. İKİNCİ GRUP VE DARBE PLANLARI Sonra Rauf la epeyce Hey'eti Vekile'de beraber bulundum. Fevzi yine hem Erkân-ı Harbiye Reisi. Bu sefer fazla olarak bir de Başkumandan. Mustafa Kemal'in yüzüne gülüyor. bir tane küçük bile yapamadı. Şimdi de Fergana'ya yolluyorlardı. Demek bu adamda mertlikten eser yok. işlerin hakikatini Hey'eti Vekile'den saklar.. Kara Vasıf da bunlara iltihak etmiş. Bir taraftan da Mustafa Kemal ile hoş geçinmiş. iki tarafı da kesiyor. Fevzi'yi yine Hey'et-i Vekile Reisi yapmış. Refet de Müdâfaa-i Milliye Vekâletinden istifa etmiş. Mustafa Kemal'e öyle lâzım. Türkiye'yi istilâ içinBatum'a yolladılar. hem Hey'et-i Vekile Reisi. Orda zikredeceğim. Hakikaten bu adamda açık iş hiç görmedim. Bunun hakikati şudur: Ruslar Enver'i kör besler gibi beslemiyorlardı ya. Mustafa Kemal yine emretmiş. Mustafa Kemal'in üç tane kocabaşı var. Türkiye'ye geçemedi. ordu işlerine bakmıyorsunuz. Bunlar Rauf a «iki Yüzlü Adam. fakat daima mağlûp. îllâ bir baş olmak istiyor. ikide bir onun kulağına bir şeyler fısıldar.. hükümet Mustafa Kemal'in avucunda dönsün. Hey'eti Vekile'yede istediği vakit riyaset ediyor. anladığını ve aczini gösteriyordu. Mustafa Kemal yine Millet Meclisi Reisi. Rauf un hayatı da Mustafa Kemal ile rekabet ve zıddiyet. «Artık uyudunuz. fakat Mustafa . işbaşında bulundu da hiç büyük bir iş yapamadı. Orduyu yoluna koyup. Biraz sonra Rauf istifa etmiş. Bunlar çoktan beri Rusları iz'aç ediyorlardı. şimdi Ankara'da da böyle. hududu kendi lehlerine yaptırmak için bize yolladılar.Bunlar Mustafa Kemal'i fena sıkıştırıyorlar. Hey'eti Vekile içtimaında Mustafa Kemal'in yanına oturur. Eski saltanat çok hoşuna gitmişti. Bize ne söylüyor Mustafa Kemal'e ne söylüyor ve yaptığı ne? diyorlardı. Meclis'te Mustafa Kemal aleyhine muhalefet arttıkça artmış.. Meselâ biz Moskova'da muahede yaparken. Bu adam böyle. Şu adam müstesna bir mahlûk.. Rauf u Nafıa Vekili yapmış. Bu bir sarahatti. kabına sığmayan bir haris idi. Nitekim sonunda ikinci Grupu da onlardan görünerek aldatmış. hemen mümkün olmayan bir şeydir. taarruz etmiyorsunuz. yine almış. cehli de derin. Hem de İkinci Grupa girmemiş. İki yüzlü. Refet'in de zoru daima Erkân-ı Harbiye Reisi olmaktır. Kendisi «Merdim» der. Sebebi: Aklı zayıftır. tkinci Rusya seferimde bu vak'anın tafsilâtını öğrendim. O da Fırka Hey'et-i idaresinden istifa etmiş. Benim Sakarya taklidi olarak yine ordunun ahvalini tetkik ve kontrol için bir hey'et intihap ve teşkil ettiler. Fergana da sarp dağlarda Basmacılar adında Türkler'den Ruslar aleyhine kıyam etmiş bir zümre vardı. Fethi'yi Dahiliye Vekili yapmış. ona dalkavukça güler. Yedi başlı ejderha. ona âlet oluyor. Yine akıllanmamış. Bu Sivas'ta böyle. fakat hiçbir şeye muvaffak olamıyor. Rauf ise yine iki yüzlü kılıç halinde.çıkarmak için gizlice Türkistan'a kaçtı. Hakikatte her şey onun pençesinde. Bolşevik idaresinde Batum'dan Fergana'ya gizlice gitmek. Azerî. Ruslar'a oyun edip. Enver yerinde duramayan. Bu ümidi zail olunca Basmacı hareketine iştirak etti. Nihayet ikinci Grup alenî bir surette teşekkül e-dip meydana çıkmış. Kara Vasıf ı Fırka Hey'et-i idaresine koymuş. Mustafa Kemal yine vermemiş. Bu adama meşhur celse-i hafiyede söylediğim vakit ettiği itirafı kusurunu. ikinci Grup iyice tebellür etmiş. Enver hazır oraya varınca. Üç istifa mühim. Bunu yine istemiş. Sonuna kadar da böyle olacak. buraya gelmiş keyf ediyorsunuz?» diyorlar. O da bermutad emri kabul etmiş. istanbul'da böyle. SAKARYA ZAFERİNİN ARDINDAN Sakarya zaferinden sonra yine işler eski hamam. didiniyor. Fevzi gibi biri Hey'eti Vekile 222 ¦ Reisi olacak ki. Bu kadar mühim anlarda yapılacak işlerin pek bol olduğu zamanda aramızda.

müşirlik. ..... hırs ve yalanda ondan hiç aşağı değil... bu şerefe lâyık değildir. Muhalifler ekseriyeti yapıyorlar. Cehilde onlara üstâd. Askerliği de pek aşağı. Bir vekil intihap olunacak. ve iki yüzlü.. Böyle bir vaziyette Mustafa Kemal'e darbeyi vurmak kolay ve mümkün.) olmuş. Bu âcizleri görünce insanın kalkıp böyle bir işi kendisi yapacağı geliyor..) ve emsailini de biliyorlar. fakat hep söylenmiş şeylerdir. ekseriya saçma şeyler ile uğraşıyor.Sonra mebus arkadaşlardan dinledim. ordu iki takım olur birbirine vurursa.. olmuş.... Bunları Meclis biliyor.. Sonra bu herif en can alacak anda ricat emrini vermiş. Fevzi mi? inisiyatiften ân. ikinci Grup da Meclis'te seve seve işin kanunî kısmını yapar.. fuhuş.. kurar. O da namzetliğimi kabule mecbur olmuş. Yapsa da faydası yok. Zekâsı Mustafa Kemal'den aşağı. Darbe-i hükümeti iki üç kişi düşünür. Yazık ki bu hale gelmiş olan İkinci Grup makul işler yapacağına.. Hasılı Meclis Mustafa Kemal'in tahakkümünden kendini kurtarmış. Meselâ Yunan cephesini bırakıp «radikal (!) bir hükümet olmak üzere Ingilizler'i Irak'ta vurmak lâzımdır» diye tutturmuşlar. Son haddinde (. «bu haktan vazgeçiyorum. Rauf ikinci grupu darbe-i hükümete teşvik ediyor. O esnada ben Melis'te bulunmadım. rezillik... bitmiş bir iş fakat. işi mükemmel yapm... bir mülâzimlik bile ona çok. Ordunun Irak'ta bir şey yapabileceği de kat'î değil. bir kuzu. Bir defa herkes bundan dolayı Mustafa Kemal'den buz gibi soğumuştu.. Başkumandanlığı zorla kabul ettirmişiz. kanunen namzet göstermek Mustafa Kemal'in hakkı. Namzeti intihap etmemişler. «Orduyu oraya sevkedip Irak'ı zapdedelim» diyorlar. Bu pek sersemce ve hem de pek tehlikeli bir iş idi.. eşyasını bağlattı kaçıyordu.Tabiî böyle bir adamı nasıl sever? Ona yapacağı muamele tıpkı budur. Bu iş aklımdan geçmedi değil.Fakat daima ben kendim düşündükçe. Hem Mustafa Kemal'in (.. iş bir günde biterse bal şeker. Rauf mu? Ismet'ten de aşağı. Binaenaleyh lekeli. bunu bana başkaları söyledikçe onlara: «Aman böyle bir şey yapılmasın!» Nasihatini verdim... iyi ama. bir takım askerî kuvvetleri buna hizmet ettirir. Sonra Ankara'ya dönünce öğreniyorum... Hırs ateşinde o da onlar gibi yağlı paçavra halinde yanan biri. lekeli biri. Mustafa Kemal gidip de yerine kim gelecek? ismet mi. Hususî ahlâkında da öyle şey var ki.. Hem pek aşağı biı kabiliyette.. Denmesi lâzımdır ki «Ne nankörlüktür?» Fakat meselenin iç yüzü var. o. yapar. Zabitlerin kanları pahasına Yunan ordusu def edilince Meclis'ten gazilik. milyonlarla paralar mükâfat istedi.. . cehliyle beraber entrika. Benim bunlardan haberim yok.... Teşriî bir grup bunu nasıl yapacak? Siz birkaç kişi bir taburluk kadar bir kuvvet elde ediniz..... biter. muhalefet edenler içinde değerli bir reis yok. bilâkis çok geçti. uyuşuk. Sivillerden (*) Ayyaşlık..Çünkü. önüne durdular. sulhsüz bir ân yaşıyoruz. Namzet gülünç bir halde kalıyor.. insan öyle bir günde derhal kabul ederdi. Meclis onun namzetini reddediyor. Meclis beni intihap etmiş.Kemal'e muarız bir çok meb'us daha var. iştirak etmiş. Ya kuvvet.. Başkumandan lâyık bir adam değil.. O da Mustafa Kemal'e âlet. Bunun usulü budur. Aciz kalmış.. Mustafa Kemal namzet gös termiş.Işte bunlar da böyle. isterlerse Erzurum'a bile varırlar. Orduyu Yunan'm önünden alıp ve bir kısmı çeker Irak gibi uzak bir yere yollarsak Yunanlılar Anadolu'yu bir baştan öbür başa istilâ eder... Mustafa Kemal ne derse iyi veya kötü reddediyorlar. soytarı. Gösteriyor. dalavere ve kötülüklere alet olmak anlamına gelen altı kelime metinden çrkartıldı.. başta herşeyden evvel Mustafa Kemal'i izale edeceğine. Bundan pek korkuyorum.. Hasılı ekseriyet şimdi Mustafa Kemal'in şiddetle aleyhinde. Fakat ordu ikiye ayrılır ve çarpışma uzun sürerse işte o vakit millete innellahi ve inna ileyhi raciûn'dur.... kendime.. Meclis istediğini intihap etsin» demiş. Sonra bir mühim şey daha var.. böyle olmaz. bitirir.. Sakarya zaferi gibi mühim ve hayatî bir zaferin arifesinde Başkumandan'a böyle yapılıyor. .. Meclis istizahla Sıhhiye Vekili Refik'i düşürmüş. Mütehakkim-i vahide halini almış olan evde telâş ve bu vaziyet 223 içinde. işte bu esnadadır ki... Bilmem bunlar ne dereceye kadar doğru.. Yalıut istinkâf ediyorlar... Haricî düşmanla muhatabız. Refet mi? O bir palyaço..

Cevap ver» diyor. Kararım kat'i. Bir düziye telgraf çekiyor. nihayet Mustafa Kemal'e şu telgrafı da gönderdim: «Mingayrül yakaza namzet irae edilmek suretiyle hakkı âcizânemde izhar buyrulan teveccüh ü sâmilerine arz-ı teşekkür ederim. Vekil olman Sinop'un şerefidir.1337 . Az zamanda çalışabilecek hale gelebileceğimi bilseydim sade bir müddet-i kasîre için daha ruhsatınızı rica ederdim.224 ortada kimse yok. Bahane ediyorum. Kabul etmem» diyorum. Mustafa Kemal bir telgrafla kabul etmemi rica etti. Benim niyetim uzun zaman Sinop'ta kalmaktı. . ders veriyor. Askerlerden belki Kâzım Karabekir lâyık. Çoğu zekâsı basit ve yobaz ruhlu diyorlar. fakat onu da ben yakından bilmiyorum. Ahaliden eşraftan bir takım insanlar bizim eve dolmağa başladılar. Aldırmıyorum.12. Hele Kuzu'nun riyaseti altındaki bir kabinede azâ olmak nefsime hakaret gibi geldi. «Hayır. milletin kafasını düzeltecek. Küçük Said (Yusuf Kemal) gibi insanlar ile çalışacağım da ne çıka-cak?»diyorum. «kabul et» diyorlar. O meyancı damı? Her vakitki gibi «ille kabul et.. Gözümde Ankara bir lâğım halini almıştı. Aldırmadım.» Büyük Millet Meclisi'ne de Sıhhiye Vekilliğini kabul etmediğimi bir telgrafla bildirdim.» isterse beklesin. 26. RIZA NUR TEKLİFİ KABUL EDİYOR Arası iki gün geçti. Güya hikmet saçıyor. «Olmaz» diyorum.1337 şifreye. Halbuki tahmin-i âciziye göre tedavim en az iki ay süreceğinden bu vazifeden affımı ve evvelce arzet-tiğim gibi dört mah müddetle Avrupa'ya azimetime müsaade buyrulmasını istirham ederim efendim.12. Ciddî bir tedavi ihtiyacınız lüzumunu da kabul etmekle beraber Hey'et-i Vekile meyanında ifa buyuracağınız vazife-yi mühim ve vaziyet-i hazıramızda sebkedecek hizmet ve muavenetinizi elzem gördüğümden Ankara'da mümkün olan her türlü tedavi ve istirahatınıza rüfekaca da yardım edilmek üzere her halde teşrifinizi ve hareketinizin 225 makine başında inba buyrulmasını rica ederim efendim. Onun üzerine Mustafa Kemal'den şu cevabı alıyorum: «Sıhhiye Vekili Dr. Diyorlar ki: «Vekilliği kabul et» «Canım size ne? Bu benim bileceğim şey. «Ayol adam makine başında bekliyor. işte bu hususta ki mülâhazam hep bu idi. Günler geçiyor. Vekillik red edeni hiç görmedim» diyor. Böyle bir şey gelmiş. Bu suretle kurtulurum diyorum. Mustafa Kemal ısrar ediyor ve makine başında mutasarrıfı sıkıştırıyor ve benden makine başında cevap bekliyor. Ben de «istemiyorum» diyorum. Bu sefer Adnan meydana çıktı. 26. Mutasarrıf Zihni uğraşıyor. Bu da üç günde olacak imiş?!. «İcra Vekilleri Hey'eti Reisi Fevzi Paşa Hazretlerine Müstahak olmadığım halde bu âciz refikinize karşı ibzal buyurduğunuz iltifat ve tavsiyeden pek çok mütehassis ve müteşekkirim. «Yahu sen ne adamsın? Vekillik veriliyor da atıyorsun. gel!» diyor. Rıza Nur Beyefendiye mahsusdur. Herkes ise buna can atıyor.1337» Benim hastalığım filân yok. Tabiî onlar da mutasarrıftan hasta olmadığımı öğrenmişlerdi. . Hastalığınızdan pek müteessirim. ben diyeceğimi dedim.y Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi ^ Mustafa Kemal» r< Zihni beni sıkıştırıyor. Hasılı Mustafa Kemal atılınca kimin geleceği ve onun ne olacağı malûm değildir. Mustafa Kemâl'in İsmet'in yüzünü görmek bile canım istemiyor.. Mustafa Kemal (Sahife 392 ilh. Bütün Millet Meclisi ri-yaset-i sâmiyesine de arz ettiğim gibi muhtac-ı tedavi oluşumun beni maiyeti devletlerinde i'fayı vazife şerefinden mahrum etmesine pek müteessifim. Cevap bile vermedim. Meclis Reisi hep ısrar ediyor.12. Gittikçe de kızıyorum ve «Kuzu. Ben istemiyorum» diyorum. RIZA NUR BAKANLIK TEKLİFİNİ REDDEDİYOR Gelelim bizim Sıhhiye Vekilliğine. iyisi mi böyle gitsin. cevap vermiyorum.. Fakat maatteessüf rahatsız ve ameliyata muhtacım. sizi biz meb'us yaptık.rı 28.) bu hususlarda bir takım safsatalar söylemekte.

Köprü-süz ırmak. Daha kapısından girip görünce ok gibi dışarı fırladı. Bir kerevet. Ben de yazdım. Telgrafta: «Kabul ettim. bin hayat tehlikesi. Bazan atlar çamura karnına kadar batf^or. kimseye müyesser olmayan bir şeydir. Hak bizimdir. Avluda atlar. Yollarda bizi yine istikbal. Ona Ahali telgraflar yağdırdılar. zemin katı bir şey. Söktüremeyip kalıyor. Geliyorum. Zaten soğuktan kol.» diyor ve ısrar ediyorlar. Dinlemedi. «Hakkın var. gel de dön bakalım. Bu adam çok dirayetli validir. Bu ne pislik? Ötede beride sidik ve yağmurdan hasıl olmuş gölcükler de ocaktan caba.Çıktı. araba çamura saplanıyor. «Niye deyip hiddetlendim. hattâ insan pisliği. insan arabanın hareketleriyle bütün avlu yoğurulmuş. Odayı gösterdim. Yol da müthiş. Bu.. Bir gün erken yola çıkıp. Hancı bir oda gösterdi. Ahali bu adamı canını verircesine severdi. ben burada yatamam!» dedi. Arabaya böyle sığabiliyoruz. Hanımla yanyana uzandık. Yan yatıyoruz. ben de şişmanız. Zihni beni kabul ettirdi. Kızları kendi arabalarında yatırdık. Ekseri yerde yol yok. Burda yürümek mümkün değil.yalvarıyor. Zifirî bir karanlık basınca olduğun yerde kalmaktan başka çare yok. Dirayetli adamdır ve çok sevdiğim iyi bir insandır. Bilhassa eşrafın dediği doğrudur.. «A. Becerdi ve beni kabule mecbur etti. Bizim hanım da işe girişti.Bu mühim bir mesele. Ortalık kararmağa başladı.arabalar dolu. manzarasını görmek insana gasiyan veriyor. Bizim hanımı da eşraftan hanımlarla ikna ettirmiş imiş. Hanımı arabadan indirdim. Trabzon'a savuştu. Oraya telefonla haber verildi. Karanlıkta bu suyu geçmek pek tehlikelidir. Ne yapacağız? Bir dılıdan diğerine ip gerip de ona asılarak gitmeli. Galiba bu işin mükâfatı. «Kabul et» demeğe ve zorlamağa başladı. Fakat kışın iş başka. Dedim: «Kabul ediyorum. Dönmek . Rüzgâr da var. Köprüsü yok. Bu bir terakki idi. Arkasından Bitlis'e vali tayin edildiği emri geldi. Sinop'ta hem eşrafı hem halkı memnun etmişti. Mutasarrrıfı çağırttım. Fakat Sinop'un mutasarrıflığı Bitlis'in valiliğinden çok yüksek idi. Topraktan ve sade. Baktım hakları var. Sonra anlattı. ben bindik. iyi hanelerde misafir ediyorlar.Ama cendereye sıkışmış gibiyiz. Hası226 lı bin zahmet ve meşakkat. Nerede yatıp geceyi geçireceğiz? Hanın her dılında odalar var. Çankırı'ya bir konak mesafede bir jandarma karakoluna varıp geceyi orada geçireceğiz. Gidiyoruz. Bulunduğumuz yerde eski bir han var. Yazın bir konaktan öbürüne altı saatte gidilirse şimdi çamur yüzünden 10-12 saat sürüyor. katırlar. diğer takımı geliyor. Hanım. Hana yanaştık. Memnun idi. Arabaları avluyu soktular. Bir takımı gidiyor. Aldırmadı. uyuz ve sair hastalık almaz. Kabul ettim. Her ırmak üzerinde köprü yok. şuna bakın. Zihni kıs kıs gülüyor. Düşündüm: Açıkta sabahlamak daha iyi. Arabaların üstünü bunlarla iyice örtüp bağladık. bir taraftan da yağmur ve at. Olur mu? Hakkın yoktur. Şehirliler de dükkânlarını kapatıp telgrafhaneye gidecek. Yattık. Hiç olmazsa insan bit. bacak da kazık gibi.. Dahiliye Vekili Fethi. çektirdi. güçlükle yol alıyor. Zihni'nin ipkasmı isteyeceklerdi. Aciz kaldım. Meğerse ben adem-i kabulde ısrar edince ve kendi ısrarını dinlemeyince Ankara ile sözleşip halkı bana musallat etmişler imiş. YOLCULUK İki yaylı ısmarladık. arabada yatalım» dedim. Gitti. yırtık. Yarım saatlik mesafede bir su var. Zihni bunu da istemedi. basmak değil. Hakkı var. üstünde pis. Battaniyelerimiz vardı. Bu hanlar hep böyle olurmuş. köprü üstünde pek çok. Döneceğiz. iki hizmetçi kız. Arabacılar «Geceyi handa geçirelim» dediler. az zamanda yanımız ağrıyor. ortası avlu. Su fazla geliyor. Kar da yağıyor.» diyorum. Benim bir muşamba paltom vardı. Karakıştayız^ Anadolu'da yazın nasıl olsa seyahat edilebiliyor. Zavallı istemedi. Sonra hepimiz boğuluruz» dediler. Ömrümde böyle pislik görmedim desem caiz. Gelen vapura gizlice binip. Şu telgrafı çekiver. Biz suya varıncaya kadar zifirî karanlık olacak. Hele ahali hiç. Murabba olup. Müslüman temizdir deriz ama. onu da bizim arabanın üzerine ilâve ettim. Kabul edeceksin. Arka üstü yatmak mümkün değil. Memleketine hizmetler edersin.. Altımız rahat değil. Karakol sudan sonra yarım saat ötede. Onu geçeceğiz. Bunlardan geçilenÜyor. Baktım mezar gibi basık bir şey. Şoseler de bozuk. Bir taraftan at gübre ve sidiği. Günler de kısa. Ve arabamızda geceleyeceğiz. kabul etmiyörmüşsün. öyle bir mezbele halini almışki. Köylüler şehre dolmağa başladılar. Tuhaf bir şey oldu. O da. simsiyah bir keçe.

Hariciye'de hiçbir iş görülmüyor. Fakat namuslu. Nihayet arabadan ineceğim. Sen git Arnavutlar'ına hizmet et!» Aynı zamanda Valiye de emir verdim. Bunlar da icadı imiş. Türkler'i istifade ettirecekmiş! Saçma şeyler. Hemen kolundan tutup hudut haricine atınız. Ona da yollamış imiş. O ke-şifleriyle Araplar'ı ihya etsin. hısım akrabasını Hariciye Vekâletine doldurdu. Diyorlar ki: «Kayınbiraderlerini.» Dediğim gibi yaptılar. Ve kendisine şunu da tebliğ ettirdim: «Mademki Türk'ü sevmiyor. Doğru. neye onun hizmetinde duruyorsun? Mademki onun nimetini yiyor nasıl ona böyle düşmanlık besliyorsun? Demek alçak bir adamsın. Bu şiirde beni şiddetli bir insan gösteriyor. Sabahladık. Burasını tasrih etmiyorlar.. Meclis'te herkes Yusuf Kemal'den şikâyet ediyor. Geceyansı beni idrar sıkıştırdı.. onun için hiçbir iş yapmaz. Tabii uyku yok. Bir gün o kadar ileri gitmiş ki. Adana valisine şu emri verdim ve kendisine de aynen tebliğ edin dedim: «Türk vatanının ekmeği. BAKANLIK KOLTUĞUNDA * işe başladım: ilk iş olarak Sıhhiye Vekâletinde ne kadar Arnavut. hırsız ve edepsizlere karşı cidden sertimdir.Askerî Tıbbiye'de bir sınıfta idik. Yahudi. cahil. «Dünyada Türkler'den hıncımı almak kafi gelmez. Hizmet istiyor. bir şeyler de göndermiş. Mustafa Kemal'e sulh yapılmasını teklif etmiş.. Baktım.Keza Celâl Nuri bir makale yazdı. başka yerlere serperek iskân et» dedim. Türk geldikçe itip Gayya kuyusuna yuvarlayacağım. anlatır. hakaret edermiş. Mustafa Kemal nutkunda bunun aleyhinde söylüyor.. Haksızlık ve 227 kanunsuzluğa. Aka Gündüz o vakit Ankara'da. fakat pislikten basacak yer yok ki.» demiş. Bir bakıma doğru.Arabanın arkasından işedim. Şam'lıdır . Ben de hana bir gölcük hediye ettim. Gazeteler bizim Sanıson ile Dalila'dan bahsettiler. Oradan bir iş çıkmasının imkânı yoktur. Bizde adam olmuş. . Yazmağa unuttum. Bu muallimi derhal azlettim. ilh. Bu şiirler mizahîdir .. Bana bir takım pomat. Ne ise. bir bakıma yanlıştır. Basarsam o ayakla arabaya girilemez. Zaten Maarif Vekâletinde de böyle yapmıştım. 228 Ben Sinop'ta iken ikinci Grup. Vali Ref'et (Şimdi Meclis Reis Vekili) miskin bir şey. işte bu böyledir. Halâ Arapça konuşurlar. Hakikaten böyle imiş: Evet o. Bir yerde ki iş bozuktur. Sonra aç kalmış. işte Anadolu seyahati nedir bu. Halide Edip bunun için medihkâr bir makale neşretti.vaktiyle bizim mektepten çıkmış. Hakikaten ben böyle tanınmışımdır. hizmet istiyor. Türlü saçmalarla beni oyalıyor... Hüsnü muamele ve mükâfat ederim. ilh. uzatmıyayım. Bu Hilmi'yi tanırım.» Soruşturdum. Şakam yoktur. İskân ve Sıhhiye Vekâletine ait Adana şehrinin etrafında Nasirîler var.Bunlarda Adnan'la da alay ediyor. vazifesine dikkatli ve gayretli insanlara da son derece yumuşağımdır. Araplar kendi yerlerinin ekmeğini yesin. Gerçek. Sıhhiye Vekâletinde işe başladıktan bir müddet sonra idi ki. meseleler. Bunu biz biliriz. böyle türlü vartalardan sonra Ankara'ya vardık. Atiden . Hariciye öldü. Ahirette sırat-i müstakimin başında duracağım. Bana haber verdiler. fakat Suriye'ye gitmiş bir doktor şimdi Adana'ya gelmiş.için adetâ curgat istiyor. Hudud haricine defetsin. Onu da hudut haricine attılar. Yine eski evimize yerleştik. bize geliyor. belki Araplar'ın istiklâli zamanından beri orda. herşey uyur. Hilmi gibi Arap şarlatanlarına hele bir lokma yoktur.. fakat kendisi bundan bir ân hali değildir. iki şiir yazdı. Şimdi yazayım. Tetkikat yaptırdım. Türk evlâtına mahsustur.. Suriye'ye hizmet etmiş. ibret olur. Şarlatanlığına hele cesaretine bak. Mustafa Kemal da bana aynı şeyleri yolladı. Mustafa Kemal de işi pamuk ipliği ile bağlamak istiyordu. mesuliyetten korkar. Oraya gelen de böyle bozuk iş yapmaya mahkûmdur. Ne ise söylene söylene dönüyoruz. Arap. Ben Maarif Vekili iken Konya'da muallimlerden bir Arnavut Türkleri sevmez. Saatlerce sabrettim. Emri icra edemedi. Derhal hudud haricine def ettim. Gayet ahlâksızın biridir ve mükemmel cahildir. Evrak arayıp bulmak da mümkün değildir. belki de Türkiye aleyhinde ve Harb-ı Umumî esnasında olan isyana iştirak etmiş. Ama ne çektik.Arası biraz geçti. Bu makule doktorlar varsa onları azlettim. işler yüzüstü durur. Belki de casusluk için geliyor . Valiye bunları «Kaldır. Hilmi adında bir doktor Suriye'den Adana'ya gelmiş.

. şimdi Kütahya mebusu Nuri'dir. BÎR YOLSUZLUK DOSYASI Biz Ruslar'dan parayı aldığımızda.. O vakit Hariciye'de Tevfik Kâmil vardı. Bu adam her vakit böyledir. Bizi Sivrihisar'a istedi Oraya gittik.. Sivrihisar'da Mustafa Kemal hasta. Yine aynı hale devam etti. sonra işi paçavra etmi-yelim» diyorlardı. Hattâ Rumeli ve istanbul'dan da vazgeçmek fikrinde idi. Arif Miralay ve Fırka Kumandanı ve karargâhı orada. ama iyi bir adamdı. kendi fikri olduğunu söylüyorsa da kamilen (. Bu adam içki ve (. Orada padişahla görüşmek için müracaat etti.. Arkadaşlar: «Ne olsa gerek?» dediler. O. Mustafa Kemal (Sahife 399) da bunları kendi yaptığım.). Kızdı.. (. 229 bağırdım. bize bağırdı.. Tevfik Kâmil'in bir kusuru vardı. Saffet'in böyle en âlâ cinsinden bavullara malik olması mümkün olacak bir şey değildi. Bundan Arifi pek seviyor. Avrupa'nın her tarafında gezip dolaşmıştır. Bunu kabul etmiyoruz. Bu Frenkler de sersemdir.. Orda da Hey'et-i Vekile'nin yazdığı nota kabul edildi. ordumuzun ciğerini onlara göstermekti. Saffet Berlin'in. Mustafa Kemal Ankara'da değil.. yüz bin altını Ali Fuad almıştı. Roma'mn en büyük otellerinde yaşamış. Canım bu adam karıncaya bile bir kanncalık miktar bırakmıyor.. Mustafa Kemal Sivrihisar'da Ayıcı Arifin misafiri. Silâh ve saire alınsın diye bu parayı Saffet'e verip Almanya'ya yollamıştı. Kıyamet koptu... Sonra bu Arifi izmir Sui-kasdı bahanesiyle astı. olmazsa. Bu kadar âdi tuzağı . Türk'ün ölümü idi.ümidi yoktu. O da kayınlarım alıp istanbul'a gitti.. Paris'in. Saffet Almanya'da bu Nuri ile birleşmiş. Frenkler mütareke esnasmda ordumuzu itilâf Devletleri Askerî hey'etlerine kontrol ettirmeği teklif ediyorlar.»dedim. Nitekim Ismet'de bu fikirde idi. Sarih de. Bir oda dolusu eşya idi. Nuri adında bir zabiti de Almanya'da bulunduruyordu. Kusuru Ankara'dan savuşmak için uğraşması idi. gizlice Bekir Sami'yi bir düziye Avrupa'ya yolluyordu. Mütareke teklifini havi Avrupa notasında bir iki yanlış tercüme yapmıştı. Bu bahsi ileride göreceğiz. Çünkü Arif muhalif olmuştu. Hiçtir... sulh için Yusuf Kemal'i Avrupa'ya gönderdi. Yine böbreklerinde şiddetli ağrı var. Meclis'ce büyük bir pot sayıldı. Hata üstüne hata yapar.. çünkü reddetmek âleme bizi sulh istemiyor diye itham etmek için bir vesile vermektir. Bunları yapan adam nutkunda İkinci Grupun sulh istemesine kızıyor. Biz işimize bakalım.. bu altınları son santimine kadar mükemmel bir yemişler. Beraber çapkınlığın her nev'ini yapıyorlar.. Bu yaptığı Hey'et-i Vekile'ce.. Biz Heyet-i Vekile karar verip ona tebliğ ettik.... Yeni bir idrar tahlili yapmışlar. hem çok içiyor. Bunsuz ise sulh muzırdı. Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 398) izzet Paşa ve arkadaşlarının Yusuf Kemal'i iğfal ettiklerini söylüyor. Hey'et-i Vekile'ye çağırdık. Evvelce söyledim. Vakıa memleketimiz tahliye edilmek şartıyla sulh elbette iyidir. Bizim bugünkü kâğıt para ile bir milyon yüzbin lira eder. «Bu hastalığın bunlar pek zıddıdır. SULH TARTIŞMALARI Kararımızın bir esası mütareke ve sulh teklifini reddetmemek. Ankara'da bile değildi. «Nam alalım derken.) ne de olsa kendisini alamıyor.. Söyledik. Ben de ona fena (*) Yalanla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Bunu kabul etmek.... Ben ikinci seferimde Moskova'da sefarethanede Saf-fet'in eşyasını gördüm. Bahusus bir diplomat için en büyük kusurdur. Hep kendi yapmıştır!. En kıymetli bavullardan birçok bavul vardı. Mustafa Kemal hem (. Bende mühim malûmat var» dedi. Mustafa Kemal.. Kararlar verdik. O henüz Ankara'ya vasıl olmadan Avrupalılar bize Yunanistan'la mütareke yapmağı teklif ettiler.. Yusuf Kemal Paris ve Londra'ya gitti. Meselenin zaten beklemeğe tahammülü yok. gonekoklar yine dolu imiş. Hattâ Fransızcaya tercümesini Fethi ile ben yaptık. Askerî bir doktor tedavi ediyor.. Bunu gazetelerde gören Yusuf Kemal Hey'et-i Vekile'ye acele bir telgraf çekti: «Ben gelinceye kadar sakın bir şey yazıp göndermeyin. Mustafa Kemal Meclis ve Hey'et-i Vekile'yi kandırarak. Ve yine bu sebepledir ki. Hiçbir şey yapamadı. Ben: «Ne olacak.). Sonra yatağa düşer kalkamazsın» dedim.. Lâkin Yunanlılar ve itilâf Devletleri bu şartı kabul ederler miydi.. iğfal olunmak da kötü ya. Kendisine içmemesi.) meşgul olmaması için nasihat ettim. Bu Nuri.

Hey'et-i Vekile içtima halinde idi.. Sen Puankare'nin sözüne inandın mı? Cevabımızı oku. iş bitmiş demektir.. kanun demek reddedilmiştir.. Her vekilin otomobili vardı. Amerika Şark-ı Karip Cemiyeti ile uyuşmuşlar.. Diğer sulh şartlarını da diğer bir nota ile itilâf Devletleri bize teklif ettiler.. hiçbir şey söylemedi. Müsteşar almayıp. Bizim şartları kabul etmiyorlar. Yunan dostlarının ordusunun vazifesinden bize haber vermeyecekleri malum. Başka vekil arkadaşlar ise. bir kâtib-i hususî (sekreter) ile işleri idare ettim. Onlara bakmıyorlardı. Bu da çirkin idi.. Sebebi illâ iyi kötü bir sulh yapmağa azmetmişti. Bizim orduyu görüp şüphesiz Yunana haber verecekler. Canla başla kabul ettim. Biz mütareke notasına yazdığımız cevabî notaya mütareke şartlarımız kabul edilirse sulh için derhal murahhaslarımızı gönderir. yapardı..) ile elde etti. müsteşarlar.. Vakıa bunu Maarif Vekâletinde de yapmıştım. Yusuf Kemal'in de Fethi'nin de Avrupa seferleri lüzumsuz şeydi. biz de yardım edersek Kayseri'de bir Dârüleytam açıp.. Memurin ve sivil kalemini tanzim ettim. O kadar paralar boşuna gitti. Halbuki şimdi «Yunanlılar'ı tâ İstanbul'da iken izmir'den denize dökeceğim dedim ve döktüm!» diyor. orada Türk yetim çocuklarına bakacaklarmış. sanki zavallı birkuşcağız. İskân Müdürlüğü ve Darül Eytamlar Sıhhiye Vekâletine bağlı idi. "' 230 Mustafa Kemal Başkumandanlığı bırakmıyor... inletiyor. konuşuruz dedik. başka şey yok. Okudu. Musul'u verin..).. Bunu kabul etmiyoruz.Trenden Hey'et-i Vekile'ye koştum. işte Yusuf Kemal'in bu diplomasi seferi de böyle.. Cevabı önüne attım. kalem-i mahsuslar teşkil etmişlerdi.» diyen ve altı çizgili satırlarda mevki istemediğini.. Paris'te Puankare'nin fakına basmak.Kayseri'de memleketimizin her tarafını dolaşıyor. Amerikalılar açtılar. O zamanki bütçe ve ahval icabı nem'alandıramamıştım. Her temdidinde Meclis'te kıyamet kopuyor. Kâfi geliyordu.. (*) Fuhuşla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Yüzü pek bozuldu. Uzun müzakerelerden sonra yine Başkumandanlığını temdid ettirdi... «E. Yine Ermeni yurdu da istiyorlar. bu sözlerini Allah için ne güzel ispat etmiştir. Türkiye hükümetinde ilk defa olarak ve müstakil bir şube halinde ve bir müdürün idaresi altında istatistik ve Neşriyat Şubesi yaptım..yâverler almış. Bu işler oldu..insan zahmet edip de kurmaz. HAMDULLAH SUPHİ . Hattâ bu sefer celsede alenî tehdidler yapmıştı (Sahife407) de söylediği sözler bütün (. Amerikalılar şimdiye kadar sade Ermeni çocuklarına bakıyorlardı. Sıhhiye Vekâletinde biraz teşkilât yaptım. Sevr Muahedesi'nde size birazcık tadilât.»dedim. kimini (. insan değil. Lozan'a giderken bize «Bir şey zuhur eder de Edirne ve istanbul'u alamazsanız zorlanmayın. istanbul'da Padişahın. Hepsi bu imiş. Puankare notalanndaki şartlan kabul etmemizi dostâne kabul etmemizi tavsiye etmiş imiş. masrafa iştirak ettiler.. para temin ettim. Bugün milletin tepesine (. Ağır şeyler. Üçüncü temdidde istemeyenler o kadar çok idi ki. sîne-i millette serbest bir fert olmak istediğini söyleyen bu adam.).... «Biz cevabı yazdık. Adnan. ismail Besim de Hilâl-i Ahmer namına olarak bana geldiler. Millete masraf açmaya lüzum yoktu. kanunun temdidi teklif edilmiş ekseriyet yapılamamış.. Söyledi... Bu sefer de temdid etmek istemediler. Mustafa Kemal sonra Fethi'yi de Avrupa'ya yolladı. yanlışı varsa söyle.. terkedin.Anadolu'nun derhal tahliye ameliyesine başlanmasını şart koyuyoruz. Mustafa Kemal bunları kendi kendine düşünür. Hem de ikinci Grupu sulh istediğinden ayıplıyor. Ben sâde bir araba ile iktifa ettim. Müddeti bittikçe temdid ettiriyor. bu sırf Ermeni için. Bundan da bir şev çıkmadı. Sıhhiye Vekâletinden bina.. Yusuf Kemal Ankara'ya geldi. Ankara'da. Halide. 15 Nisan 1338 tarihli olarak Avrupalılar'ın cevabî notası geldi. Faydasız bir surette devam edildi.. Fakat birgün sonra Mustafa Kemal Meclis'e gidip mebusların bir kısmını yine (. Muhabereyi kesmedik. Yusuf Kemal'le Rusya'dan beri halen dargınız. Harplerden birçok Türk yetimleri kalmıştı.. nedir bakalım mühim haberin?» dedim.) gibi yapışmış.

Türkocağının parası onun (*) Yalan-dolan. Diğer tarafı ilim ve emsali cihetiyle bir incir çekirdeğini doldurmaz. içi. işte bu adam böyledir. Tembih de ettik. «Peki» dedi. Pek de cebindir. Halbuki pek âla idi. Aklı fikri fantazi-dcdir. Sordum. FAHREDDİN PAŞA d Afganistan'a Fahreddin Paşa'yi sefir yaptılar. beğenmedi. ne zararı var? Bir müddet öyle gider. Bana İkinci Grupa girmemi teklif etti. Girmedim. Hayret edip sordum. Haklı şeyleri tasdik edin. Bundan sefir olur muydu? Yusuf Kemal de Buhara'da sefirlik ihdas etmiş. Altında bir konferans ve tiyatro salonu yapıldı. Öyle bir zamandayız ki. Bu sayede Türkocağının tepesine çıkmıştır. fırkalar yapmaktan çok canım yanmıştı. Muhalefeti arada bir yapın. Mazeret beyân ettimdi. âlim.Birgün İsmet gelmiş. Bunu sırf şöhret ve mevki kazanmak için yapar. «Gezmeğe geldim. Fenalıklar yapıyorlar insan da manevî mesuliyet altında kalıyor. dolaşmış. «Hamdullah Suphi Bey geldi. «Ne olacak? Orduda nutuklar söylüyor. Çocukça. Mustafa Kemal Hey'et-i Vekile'yi dinlemedi. müthiş şarlatan bir adamdır. vekil olmuştur. Bunları toplamış ve kendi de uydurmuş. Bu bab-da neler söylediler. bana Hamdullah Suphi'den şikâyet ediyor. Yer. tam odur. Fransızlar farcaıns derler. Rusya'dan dönüşümde Batum'da gördüm. Dedim ki: «Bu adama anlattık.tdare kabiliyeti de hiç yoktur. Meb'us olmuş. yolladı. Herif Mekke'ye gitti.. mantıklı mantıksız demiyorlar. Bu adam iyi söz söyler. Hakikaten Hamdullah'ın başka bir işi yoktur. Yüreği Türklük için ateş içindedir. yemekte kalmak için Türkocağmı. babadan yedi silsilesince Türk'tür. Ittihadçıların eski Emni232 yet-i Umumiye Müdürü Galip Paşa'yı sefir tayin etmiş. haksız. Her nutkunda hemen hemen bunları söyler. ezberlemiş. Esasen böyle süslere lüzum yoktur. tehdit ve ahtapot anlamı taşıyan dört kelime metinden çıkartıldı. Beğenmemiş beyim. fakat pir yapın!» dedim dinlemediler.. Ankara'ya muvasalatımın ertesi günü Çolak Selâhaddin evime geldi. Bunların haline bakıyordun ı Ekseriya cıvıtıyorlardı. Galip . Bu da tuhaf!. Gitti. Hattâ Mustafa Kemal'in Müdâfaa-i Hukuk Firkasi'na da girmemiştim. yapmacık yapan gibi tabirler söylerler. Hey'et-i Vekile'ye çağırdık. Yenileri yapılıcak» dediler. fırkalara girmekten. dışı tamir edildi. cahil. Kastamonu'da gazeteye beyanatta bulunmuş. böyle işlerde tecrübeli hiç kimse yok. Verdim. Henüz orta mektebi bitirememiş. Azline kalkıştılar. Anlattık. Süs yapar. ingiliz'lerin bundan kuşkulanacağını söyledik.» dedi. Fahri Paşa çok müslünıan ve çok ahmak biri olmasa böyle yapmazdı. Doğrusu da bu idi.» Hey'et-i Vekile'de bu beyanat için münakaşa oldu.. Galip adamıdır. Harb-i Umumî'de Medine'de Faysal'a 30... Fakat bu idare müthiş. Kusuru da olsa. âdice işler yapıyorlar. hatiptir. İçlerinde zeki.» Herkes gülüştü. Halbuki bu yıkılan işler nasıl edilecek. «Gazetecilere filân hilâfetten bahsetmemesini. Ne yaptı? Ya tembih etmeseydik ne yapacaktı. Herşeye itiraz ediyorlar. Çok defa kendilerini küçük düşürüyorlar. Türk harsını cam gibi sever gösterir.. Bu adam. Diyor ki: «Ben Afganistan'a Hilâfet namına çalışmak için gidiyorum. Hakikaten şimdiye kadar. Mevkide. Bunlar fantazik sözlerdir. Sakarya Harbi'nde Ankara'dan ilk kaçan da o idi.. 231 kesesidir. Mevcudiyeti malay aniden ibarettir. Hep kendisini meth ediyor. Hattâ birkaç defa bunlardan bazısına nasihat ettim: «Öyle her şeye muhalefet etmeyin. İsmet de kolundan tutup ordudan kovmuş «Ne oldu?» dedim. Görüştük.. Ankara'daki Rum Mektebini benden Türkocağına istediler. Yüzü kül gibi ve titriyordu. haklı. Türkçü olur . fişek ve para verdi. neler yapar!. Türkocağı yapıldı.» dedi ve memlekete gitti.. işleri çorba etmiştir.000 tüfek. hemen dönüyorum. Bizde buna sahte vakar. Ayçı nakışlar ve emsali» yıkılıyor. Talimatnamesini hazırlamıştık. dirayetli. Ne olmuş? Hamdullah orduya gitmiş. Yirmi kadar cümlesi vardır. Kaç defa Maarif Vekâleti'nde bulundu ise. bir lira kimya.Orduda propaganda yapıyor.Tabii Yusuf Kemal kendiliğinden bir şey yapamaz. Bu salonda yapılmış tertibat ve süsler «Türk tarzında oyma.. Bunlarla aleyhimize isyan yaptı. Bir gün gittim geziyordum. Sonra diğer bildikler de grupa girmemi teklif ettiler.Sanki anadan. Hepsi mevki içindir. bu koca müesseseyi Mustafa Kemal'e siyasî alet yapar. Kendisine okuduk. Mustafa Kemal emretmiştir.

. Tabii Rus sefiri de bunu dinle-miş. bizimki zamanla mutlaka dağılacak. u CEPHEDE DURUM Ordu'dan fena haberler var: Yine asker adetâ tabur tabur kaçıyor.). döndüm. NEVRES MANAVOĞLU Eskişehir bozgunluğu olduğu vakit. Zorlandık. Göbeğinin suyunu aldı. Sefir maaş ve tahsisatı alıp yiyordu. geri iade ettiler. O. Sa'yim bu istikamette olacak. Türkiye'ye büyük bir hakaretti.. Fakat Ruslara rezil olduk. yine Hind'den. Bu iş ikinci Grupun ağzına düştü. Heriflerden para. istanbul'dan ve emsali yerlerden daha böyle bir çok paralar gelmişti. Veda ziyafeti yapıyor. Ama hükümete rağmen Mustafa Kemal göndermişti. Vermedi. Olmadı. Düşündük. memuriyetiniz hitam bulmuştur. Buhara'daki üç-dört muallimimizi bile çekemeyip bize iade ettiler. Ben de onun davetini kabul edemezdim. Yusuf Kemal Galip'i azletmedi. Politika orduya da girmiş. Hem. Bu söylenir mi? Böyle ise sakla. Böyle bir ordu bir daha taarruz yapamaz. Batum'a vardı. Para da yok. bize esas siyaset olması lâzımdı. Nevres'e Ankara'da rast gelmiştim. Ben Rusya'ya gittim.. yanında . Burasını söylemiyor. Galip gitti.Okuyunca hayret içinde kaldım. Hepsi de bir milyon altına yakındı. O da iki parti. Bursa'dan ayartmış. Ve bundandır ki. Yusuf Kemal de milletin parasını veriyordu. hem köpürdü.. mebus davet etmiş. Orduyu besleyemiyoruz. etmedim. Trabzon'a gidip oturdu. Bu sayede devlet bu belâdan kurtuldu. Sefirimizi Rus toprağına ayak basar basmaz tekrar vapura götürüp iadeleri. Sefir cenaplarının keyfi keka idi.» demiş. Askerler «işsizlik orduları iğfal ettirir» derler. Sonra aç ve elbisesiz. Evet Hindliler onun namına göndermişlerdir. Beni de davet etti. Bu iyi haber ama. Yunanistan'da politika kazanı dehşetli kaymyor. Ne yapacağız.. fakat icra edilmedi. Aylarca orada sefaret hey'etiyle oturdu. ama olduğu yerde oturması kâfi. Aylar geçti. Şimdiki paramızla on milyon lira yapar.» Verdiğim bu emri Hey'et-i Vekile'ye bildirdim. Ne toy. Etti. Fakat «Türk Milletinin bu buhranlı ânında en mühim olduğuna hükmedilen mahalle sarfediniz. Cava'dan. Ders acı. Ruslar kabul etmeyip. Doğrusu bu işe çalıştı. Böyle giderse bir kaç ay sonra ordudan eser kalmıyacak. « Mustafa Kemal'den Hindliler'in gönderdiği parayı alalım. himaye ediyor. binaenaleyh. Emrivaki yaptım.. Sebebi.. Fevzi Paşa da bunu Hey'et-i Vekile'de açıkça söylüyor. Bu uğurda fedaîyim. Bu adam Cemiyet-i Hafiye meselesinde bana yaptığı şeyden sonra beni davet edemezdi. Çünkü tecrübesini yaptı. Hem Rus-Türk münasebatmı zehirler. Hemen Galip'e şu emri tebliğ ettim: «Buhara Sefirliği lâğvedilmiş. Mustafa Kemal'in adamıdır. Yanında da bir çocuk vardı. yap! Bunu söylemek için pek ahmak olmak lâzım. Halbuki bu paradan başka O'na.gidiyor. Mustafa Kemal hem korktu.Afyon hattında oturuyor.. Hey'et-i Vekile'de «Bu para benimdir. Hepsini yuttu. Ama onlar da memnun oldular.. akıl var. Bunu biz azledelim de babayiğitlik bizde kalsın. Hey'et-i Vekile'ye dedim ki: «Bu adam Fahreddin Paşa'dan müthiş diplomat tiptir. Bu azilden tabii Ruslar da memnun olmuşlardır..»Gazeteyi okudular onlar da hayret ettiler. Hindliler bana gönderdiler» dedi.» Sözümü tasdik ettiler. Bir mektepli çocuk imiş. Gazeteler nutku aynen dercetmişler. Taarruz edeceği de me'mul değil. Maliye Vekili Hasan Fehmi. Bunun önüne durmak mümkün değil. Bu adamı Rusya'ya sokmazlar. alıyoruz. istedik. Bir takım vekil.Muhtacız. Mustafa Kemal'e turfa olmuştu. Kumandanlar buna kat'î nazarla bakıyorlar. Ve bu da bilinmeyecek bir şey değildi.» demişler öyle göndermişlerdi. Meclis'e koymağa teşebbüs ettiler. Mustafa Kemal hepsinin üstüne yattı. Görüyorum. Dedim ki: «Bunun işi bitmiştir. Ne diye Hindliler Mustafa Kemal'e para yollasınlar. Doğru. Amerika Muslümanla-rı'ndan. Yapamaz.. Fakat beş-on gün sonra Maliye Haznesine ilk para girince Mustafa Kemal Maliye Vekili Hasan Fehmi'den parayı yine geriye almıştır.. Boş duruyor.. Hem de Ruslar memnun olur. Ziyafetinde nutuk söylemiş. Bu muhakkak.» dedik. Eskişehir .. Daima Ruslar'i mümkün mertebe memnun etmek. söyleme. Yan gelmişti. «Ben oraya bir Türk milliyetperveri. Ben Rusya'ya gidince Hükümet bu parayı almış. iki taraf olmuşlar. Oldu. Bu açık ve büyük mikyasta bir (. 233 CİHADA YAPILAN MADDÎ YARDIMLARA NE OLDU? Bir taraftan da askerin hakkı var. Yunan ordusu taarruz etmiyor. silâh. Bu Ruslar'ın en sinirlenecekleri şey. Türkçü olarak gidiyorum. yakın var. Bir aralık Yusuf Kemal'e vekâlet ettim. Rus sefirini de çağırmış.

Kürtler hakkında kitaplar buldurdum.» diye bar bar bağırdım. Bu çocuk ora talebesinden imiş. Kendine Manavoğlu adını takmış. İngiliz Kumandanına bir rapor vermiş. dedikleri tamamiyle doğru idi. Canım bu herif casus. işi böylece bırakın. Dört-beş ay içinde Türk ordusu kendi kendine dağılacaktır. Demek Hey'et-i Vekilemizde de sır yok. Hasılı it ve hain kurtuldu gitti. Sözüme kulak veren olmadı. lisanî... Rıza bana onun cevabî mektuplarını gösterdi. O dediğini yaptirabileydi. İngiliz Karargâh-ı Umumisinde bizim de casusumuz vardı.gezdiriyormuş. zorlandım... Nevres diyor ki: «Ben bir daha oraya gelemem. şimdi benim etim toprak olmuş. Bir şey yok ama. Buna çare taarruzu bizim yapmamız-dır. Çok büyük (.. kökünden mes'elenin halli idi. Hey'et-i Vekile'de yine söylendim. Müzakerelerin hulâsası şudur: «Yunanlılar taarruz yapmıyacaklar. Tahkikat yaptım. Bursa düşünce Eskişehir'e gelmiş. Diyarbekir'de olan Ziya Gökalp'e de para yollayıp Kürtler'in coğrafî. Sinop'a gittim geldim. birgün millî davaya kalkacaklar. Dursak da zaten ordu dağılacak ve her'şey bitecek. İngiliz Kumandanına bizim ahvalimizi musavver bir rapor vermiş. Bir rapor gönderdi. Bir gün Hey'et-i Vekile içtimaında Fevzi fevkalâde bir tavırla dedi ki: «Yahu. sade kemiklerim kalmıştı. Kırşehir mebusu Rıza'yı vasıta ettim. Mustafa Kemal'e de çocuk takdim etmiş. İyisi mi taarruzu yapalım. Bir lâf dahi söyliyemedi. Eskişehir bozgununda Ankara'ya gelmiş. Fena şeyler olmuş. Belki onu bana düşman olsun diye Mustafa Kemal söylemişti. dinlemediniz.» Bunu işitince bomba gibi patladım: «Size bu adam casustur. içimizi dışımızı öğrenmiştir. Çocuk vasıtasıyle kurtulmuş. ne olmuş bilir misiniz?» Hep birden kulağımızı. KÜRT MESELESİ Kürtler meselesi beni üzüyor. Bir kaç defalar uzun ve hararetli müzakereler oldu. Maksadım oranın bir Makedonya olmadan. Ben Nevres'i dolaba düşürüp bir daha Ankara'ya getirmek istedim. Mustafa Kemal'e çocuk takdimidir. Fevzi Paşa kafasını önüne eğdi. içtimaî ahvalini tetkik ettirdim. Eskişehir'de istiklâl Mahkemesi bunu tevkif etmiş. içimizi iyice öğrenmiş ve düşmana haber vermiştir. Meb'uslar ile ahbap. Bunları temsil etmek lâzım.. Muvaffak olmak da mümkün. Taarruz etmezsek. Bu yüzden kendisine bir şey yapamadım. Nevres'i yine Ankara'da buldum. Şerif Abdullah'a Harbiye nazırı olmuştur. Yapamadım. Herif tam görmüştür. Bu hamiyetli fedakâr adam Nevres'in raporunu çalıp kopyesini Ankara'ya Erkân-ı Harbiye Riyasetine yollamış. ordu ve Müdâfaa-i Milliye'deki zabitlerden dost ve vatanperver sıfatıyla en mühim malumatı toplamış. perişan olursak. Orada Rıza Nur vardır. böyle durursak bu sonbaharda bizim ordu dağılacaktır. gözümüzü açtık. sonra Hey'et-i Vekile'de tevkifi için uğraştım. taarruz edeceğimizi Hey'et-i Vekile'den başka kimse bilmiyordu. Biraz sonra Dahiliye Vekili Fethi'den resmen izin alıp istanbul'a gitmiş. istanbul'a varır varmaz. Nevres ayrıca İstanbul'da camilerde de Ankara aleyhinde de konferanslar verdi. «Ne olmuş?» dedik. şunu hapsedelim diye kaç defa söyledim ve burada yırtındım. Bu adamın kurtulmasının asıl sebebi. Mektuplaştılar. Ordunun hali Hey'et-i Vekile'de âti kaygısını arttırdı. Ya taarruz yapar. Aç ve açıktır.. Malumunuz.). Dedi: «Nevres burdan istanbul'a git(*) Hırsızlıkla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Raporun kopyasını bizim casus bize gönderdi. Vaktiyle Geyve'de Mahmut Bey'e söyledim. Hal istiyor. Keza hergün Müdâfaa-i Milliye Vekâletimle imiş. Bir şey yapılmamış. 234 miş. Yalnız bizim taarruz edeceğimizi bilememiştir. Kimse beni dinlemedi.. . Aldınız mı? işte bütün sırrımızı faş etmiştir.» demek mel'un benim Hey'et-i Vekile'de söylediklerimi bile haber almıştı. Temsil usullerine dair kitaplar getirttim. Tetkikata başladım. Bari bunu ben var iken söylememeli idi. Şükür ki. Pek dirayetsiz adam.. kavmî. Çıldıracağım. Dedim: «Alâ! Herif iyi malûmat topluyor.Askerler ile ordumuzda bu taarruz kudretinin mevcut olmadığını söylüyorlar. Sonra Ürdün'e gidip. it ahvalizimi ne kadar iyi tetkik etmiş? Neticede onlara şunu tavsiye ediyor: Yunan ordusu taarruz etmesin. «Ne yapacağız» suali var. Müzakere. nihayet (*) Alçaklıkla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Nevres Geyve'den gittikten sonra Bursa Sanayi Mektebi Müdürü olmuş. Bütün sırrımız da düşmana faş oldu.. Oradan çıkmıyormuş. müzakere taarruz etmemizden başka çaremiz yoktur. öldürteceğini söyledi.

normal münasebet iade edilsin. Bir kâtip ve şifre de verdiler... Sefarethaneyi basıp bir kaç zabitimizi almış. gabi.tarafeynin birbirine vereceği resmî ziyafetler ilh. Rauf milletin gayretini görüyor. Hakikaten bu adam bir sıfırdır. Adı Beyti.. Bir çok masraf var. beni reis yaptılar. onlar sefirimizi kovuyorlar. Fevzi'nin bir muhafız neferi var. Çok (. Sonra onu bırakıp Mustafa Kemal'e geçmiş(*) Yalan ve hayasızlıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. ya merro?. götürüp hapsetmişler. Buna tâ nisan içlerinde Hey'eti Vekile karar vermiş idi. Beş-yüz Ura kâfi.. Kabul etmedim. Yol masrafları. ben Moskova'ya gidip öteki mühim işleri yapacağım. Şimendifere bindirmişler. Bu adamın yüzü hazâ çingenedir. Bana «Sen Rusya'ya git. geri dönecekler. Rus'lar Moskova sefirimiz Ali Fuad'ı kolundan tutup hudut haricine atıyorlar. Bu sayede Ittihadcılara Mustafa Kemal'e daima medyundur. Zahirde onun mübadelesi diye git. Bu adamları tanıyorsun.235 taarruz yapmamıza kat'i olarak karar verdik. «Devletin haysiyet ve izzetinefsi kırılmıştır. Bir hey'et-i fev-kalâde-i murahhasa teşkiledip. O da îsmet'e pay oldu. . Rusya'nın halini biliyorum. Rauf. Resmî evrakı almışlar. Bu sebepledir ki... Süreyya murahhas olamadı ve bundan bana kızdı.» dediler. Ve beni Rusya'ya Hazirandan çok evvel yollamıştı. Bu kadar yıldır meb'ustur. Onlar dediler ki: «Murahhaslara çok para veremeyiz. adamı soyarlar. Evrakı almak için. Zaten hiç sevmediğim bir adamdı. Sade poker oynar. Hey'et-i Vekile'de bana dediler ki: «Bu işi sen halledersin. abazadır. Sonra Lozan'a muhasebeci diye Fuad'ı kayırdı. Meclis'te pek kafasız adamlar da vardı.). Adamları hep Mustafa Kemal'e adam oluvermişlerdir. Bu vak'a mühim bir vak'a idi. silâh cephane alıp yolla! Fransa ve İtalya'ya da zabitler yollayıp oralardan da silâh ve cephane alalım dediler". Bu esnada pek fena bir hadis zuhur etti. Sen derhal git. kıymetsiz bir adamdır. Bu iş ve tahkikat mes'elesi Meclis'te uzun sürdü.. Yunus Nadi baş dostudur... Evvelâ Abaza. Memuriyetimiz Meclise kondu. Kendine adam bile yapamamıştır. Yaptığı hiçbir vazife de yoktur. Tarziye verdir.. Bir de Yakup adında binbaşı ve esasen ana dili gibi Rusçayı bilir birini de tercüman yaptılar. Keza İtalya ve Fransa'da silâh mubayaasına hey'etler gitmiştir. galiba bin lira kadar bir paraya mal oldu idi.. 236 tir. Fakat gayet dalkavuktur. Vak'anın sebebini de bilmiyoruz..) yazıyor... verdi. Cahil. Bunların yalnız muahede mübadelesinden haberleri olacak..» Gülünç ve çocukça şeydi... bunlardan sonra kendisi de hep zarar ve düşmanlık görmüştür. Kendisinden onu da istedim.. para kazansın diye Rauf onu murahhas yaptı. Dendi ki. Rusya'dan tarziye istemek lâzımdır» Derhal Rusya'ya bir nota verip tarziye istedik. Rusya tarziye vermedi... Sinop'lu bir eşkıyadır. Ya herro. TEKRAR MOSKOVA YOLCULUĞU Mustafa Kemal (Sahife 408 de) bu taarruza haziranda kendisinin karar verdiğini ve bu babda (. Dudakları da onlar gibi kalın ve siyahtır. Ukranya'nın payitahtı olan Harkof ta memuriyetleri bitecek.. Meclis Süreyya'yı sevmiyordu. izmit Meb'usu Süreyya ile. ilk işin budur.. Süreyya kendisini Meclis'te müdâfaa etmeği benden rica etti. Ankara'dan Moskova'ya demir çarıkla gideceğiz. Bu olsun ki..) bir (. «Bunu şimdiden hazırlayalım» dedik.. 6-8 ay sürmesi lâzım gelen bir seyahat. bir defa bile lâkırdı söylememiştir. Hey'et-i Vekile'de hararetli müzakereyi mucip oldu... her gece beraber içer. Ordu meb'usu Recaî'yi de murahhas olarak tayin etti.. onu kabul etmediler. Bu Manastır çingenesidir. böyle şeyler yapıyor ama. Tam parazit tipi.. Meselâ HarkoPta verdiğim ziyafetlerden büyüğü hatırımda iyi kalmadı. vururlar da. kumar oynarlar. Ve adamlar yollandı. Bu Süreyya da sonra Rauf un turfalığı zamanında aleyhine hareket etmiştir. Biz ne düşünüyoruz? Ne çıktı? Rusya'dan silâh para alacağız. Adamlarının birisi de Recep Züh-tüdür. sonra on yıldır Ittihadcılara dalkavuk ve alet! Sonra cahil. O vakit para ve silâh iste» Rusya'daki sefarethane ile konsoloshanelerin teftişi ve Moskova Sefarethanesinin muhasebesinin hesabatının tetkiki memuriyetini de verdiler. isterlerse ayaklarına demir çarık çekip gitsinler. Ukrayna Muahedesi de var. değersiz adam.

bir takım mecidiye. terbiyeli bir adamdır. kardeşim Ahmed'e gitmiş. Mademki sersemim. Halbuki yirmi lira bile sarfetmemiş olduğunu tahkik ettim. hayat vazifelerini kamilen yapmış bir adamdı. Böyle bir adam en alçak insanlardandır ve bu işle alçaklığını ispat etmiştir. Kaatili de bizim karıdır. Kendisini bir telgrafla Tiflis'e davet ettim. Kendisi o vakit küçük imiş. Bu adamlardan utandım. Sade kendiminkini aldım. Hasılı Rusya'da iken babamı da kaybettim. Bizim hey'eti Ba-tum'da bırakıp Tiflis'e gittim. Bunda da kurnazlık etmiş. Yatağında aylarca kalmış. «Buna dokunma! ihtiyar adam. tapu memurunu getirip babamın emvali gayrimenkulesini de kendi zevcesi üzerine yaptırmış. Deniz pek sakindi. Çok alçak bir adammış. Benden de boyuna para isterdi. Üçümüz görüştük. Memduh da geldi. Haremi üstüne yaptırmıştır ki. Hattâ Si-nop'a avdetimde Şükrü cenaze masrafı diye benden yüz elli lira da aldı. RUSYA'DAKt TEMASLAR Rusya'da bu esnada bilhassa tifüs salgını var. ufak para. Batum konsoloshanesini teftiş ettim. sonra babam hastalanmış. . istanbul'a gidecek. Kardeşim. Sonra zavallıya istanbul'da fena muamele de etmiş. değerli. Diğerlerine beni Samsun'da beklemelerini söyledim. Ne ise iki saat çalışarak motörü işlettiler. Recaide Ordu'dan bindi. Sinop'tan hemen gideceğim. uğrattılar. Onlara «Bir şey çıkmadı» demiş. Bir gün kendisine «Baba para isteme! Sende para dolu. Sen ye» dedim. Bunu yaptırmış. Yumuşakbaşlı. halktan itibar görmüş. Vapur yok. babayı kovunca.» dedim. namusu ile yaşamış. Ona da haber verdim.» dedik. O esnada Şükrü malı düşünmüş. Bir vapur inebolu'da hazırmış. Bizim karı. 75 yaşında bir adam. Yığıyorsun iyi sonra oğulların yiyecek. «Peki!» dedi. yola dayanamaz. Güya ahlâksızlığı izale edip temizledim. ama hakikati söylemek insana vazifedir. üşür. Babamın nakit paralarını da Şükrü iç edip diğer kardeşlerden saklamış. Kabul etmedim. Bu alçak evlâd da zavallıyı ölümle uğraşırken. Babamı da götürmek istiyor. Bunu da en ziyade Memruh Şevket haber verebilir. Kardeşlerimden Şükrü bunları iç etmiş. O da bildiklerine gidip namıma para almış. Nitekim ölünce birkaç yüz altın. «Vesikalarla geliniz. Samsun'dan hey'etin bir kısmı. Tabiri ile kellemiz kolduğumuzda. Tercümanım Yakup. Rusya'dan avdetimden beri Rusya'da tahavvüller olmuştur. beni utandırdı. Yalnız Tiflis'i görebileceğim. Kendi üstüne yaptırsa kanun marazı mevt diye karan sahih ad etmiyor.tki günde inebolu'ya indim. mehtap gece de gidebiliyorduk. fedakâr. onları iade mümkün değildi. Bu zât Orduludur. Para yemiyor. Derhal otomobil ile ailemi de alarak yola çıktım. Çürük şey. Babası Rusya'dan Türkiye'ye hicret etmiş imiş. amcasından da istemiş. Çünkü buranın denizi meşhurdur. Baku'ya kadar gitmeğe vakit yok. Kendi hissemi Şürkü'den almadım. Çok yaşamış. Ya şimdi bir fırtına koparsa. cezamdır. Seyahat tehlikeli. RIZA NUR'UN KARDEŞLERİ Refikamı Sinop'ta bıraktım. Mehtapta güzel bir safa içinde Sinop'a vardık. yığıyordu.Ne ise herşey oldu. bir memura teslim ettiler. istanbul'da aldığı paraları sonra ben ödedim. Ölümüne acınmaz. evlâd yetiştirmiş. Artık buna insan muamelesi edilir mi? Ben de sersemim. Cevap veremedi. Eline paralar teslim ettim. sokağa attırmıştır. Çok domuz şeydir. Adamcağızı reyim hilafı istanbul'a getirmiş. Zavallı biraz bu-namıştı. Ödüm koptu. Bu kadına ömrümde bir defa söz dinletemedim. Sonra Rusya'dan avdetinde kendisini sıkıştırıp diğer biraderlerin hakkını iade ettirdim. Bu paralar Rus altını idi. Bahriye zabitlerindendir. Maliye'de hey'etin paralarını bana teslim etmek istediler. Ne çare? Biz zaten millî harekete karıştığımızdan beri bir düziye ve türlü şekillerde hayat tehlikesi altındayız. birkaç bin kâğıt parası çıkmış. Ama ben gidince yine götürmüş. iki vaziyeti öğrenmek lâzım. paraya el sürmem. inebolu'ya telgraf çektik. Refikamın babasından. Yaz.altı bin liramı dolandırdı. tşte insanlar ne kötü şeylerdir. Benim de beş . «ilk gelecek Türk vapurunu Sinop'a uğratınız. gayretli bir zabitti. ona güzel bakacak yerde kartal leşin tepesine biner gibi binmiş. Fakat Inceburun önünde motor durdu.Tiflis'te mümessil Eski Hariciye Vekili Muhtar. Her yer bit içinde. Bizim Harbiyede okumuş. o vakit iadesi müm237 kün değildir. Akşam da İnebolu'dan bir motörle Sinop'a hareket ettik. Trabzon'a oradan da Batum'a vardık. Sinop'a gelmiş. fakat babadır. Buna kardeşçe muamele ettim. hastalanır» dedim.

Yâni konsolos Sabri mes'elesi. Buna sebep Bekir Sami'nin işleri. Gürcüler Türkçeyi kaldırmağa uğraşıyorlar. Şimdi öğreniyorum. Gözüme denizin içinde nurdan. Burada deniz kenarında bir çimento fabrikası var. Tarziyeden vazgeçmek. Hem de müthiş bir kabahat. Sefarethaneden hariç bir evi ateşemilitere tahsis etmiş. evrakı. Dalgın dalgın düşünüyorum. kendisi bizzat Rusların aleyhinde bulunuyormuş.Novorovski'ye vardık. Zaten oraya çıkacağım Ordan şimendüferi alacağım. periler. para da lâzım ve hayatî mes'ele halinde. bu hain. dönüyor. Plân düzmekle zihnim meşgul. Beti benzi kül gibi. Bu iş de şu imiş: Ali Fuad. Batum'a döndüm. Bizim Fransızlar. Doğrusu Ali Fuad'ın yaptığı pek vahim bir hatadır. Novorovski Konsolosu Sabri'nin irtikâplarını anlattılar. yollamışlar. Ah. Zavallılar zulüm altında inim inim inlediklerinden şikâyet ettiler. Dost görünüp canına kastetmişiz. Sefir bulunduğu mahalde muvaffak olamamak için bundan daha kötü hareket edilemez: Görüşülecek başka sefirler yok mu? Neye ingiliz ve Polonya sefirleri ile dostsun. Polonyalılar ile Rusya aleyhine gizli bir ittifak yaptığımıza. döğmüşler.Bu da tarziye ister. Pis bir vapur. Deniz nur içinde. Hem Rusya'nın askerî vaziyetinden bize ne? Bizim şimdi işimiz Yunan ve ingiliz Bilakis Ruslar bize yardımcı. Konuştum «Hats ettin» dedim. Bu Rus'ların can damarı. melekler oynaşıyor gibi geüyor. Yer yer yakmış. Arkası bir dağ. Hamdullah Suphi Batum'da Rusya'da seyahat yapmak istemiş. Tarziye alamayınca da münasebet bozmak olamaz. halâ duruyor. zabitlerimizi dövmüşler. fabrikayı gezdim. Rus Erkânı Harbiyesinden Rus Ordusuna dair vesikalar ve haritalar çaldırmış. Halbuki kabahatli biziz. Muhabere mümkün değildi. Bir Rus vapuruna bindik. Demek Rusların bize itimadı yok. En korktukları şey. Harb-ı Umumi'de bizim donanma burasını topa tutmuş.Mühim bir tebeddül yok. iptida öğütüp eliyorlar. Bu iş muazzam bir iş imiş. yeni bir zaferle memleketi kurtaracak mıyız? Zihnimde bunlar. Batum'da birtakım tahkikat daha yaptım. Tiflis'ten avdetimde Ali Fuad'ı Batum'da buldum. Rusların bu fikri esasen Bekir Sami'nin ektiği fesad tohumudur. bu zât diğer bir iki zabitimizle bu evde oturuyor-muş. Kendisini Batum'a dar atmış. Çimento fabrikası görmemiştim. Oradaki hikâyeyi evvelce yazdım. Gece mehtap küpeşteye dayandım. casus ve bizim zabitleri yakalamışlar. ingiliz'lerle Polonyalılar baş düşmanları. Bizim ateşemiliter casuslar bulmuş. Ruslar da haber almışlar. hepsini hapsetmişler. Casus eve girip vesikaları teslim ederken kapıyı kırıp eve girmişler. onunla sıkı temasta imiş. zabitleri de alıp götürmüşler. Keza Polonya sefiri ile de pek sıkı münasebette imiş. kamilen çimento mâdeni. Büyük üstüvaneler var. Gösterdiler. Telgraflarımıza Ali Fuad'dan cevap gelmiyordu. korkudan ödü kopmuş. Demek Bekir Sami'nin namına şimdi Ali Fuad tüy dikmiş. itimatları zail olmuş. Rusların hakkı var. Şimdi Polonya ile beraber evrak çalmamız yeniden diriltmiştir. hapsetmişler. Bunları öğrenince vazifemin güçleştiğini anladım. Moskova'da ingiliz mümessili ile dost. devletin haysiyetini bitirir. Ruslar Acara muhtariyetine tatbikatta metelik vermemişler. Tiflis'e kadar gidebilmiş. beraber Rusya'ya hücum edeceğimize kanidir-ler. Ne yapacağım? Silâh. Bana «Aman bu ne memleket! Aman memleketimize gideyim» diyor. AH Fuad'i da trene bindirmişler. bakıyorum. Bunu geçen defa Rusya seyahatimizde temizlemiştik. Bunu Ali Fuad'ın emriyle ve 238 I Polonyalılar ile müşterek yapmışlar. Hayalât içindeyim. Tarziye alacağım. Diğer bir delil olarak da Ruslar şimdi Ali Fuad işini zikrediyorlarmış. üstüne bizim evrakı da. Polonyalılar ve Fransızlarla birlikte hücum edeceğimizi zannediyorlar. Silâh-para alacak mıyım. sonra bu silindirlerden geçiri239 . bak ne mel'un tesirler vücuda getirmiş. Batum'dan kalktık. Sefirimizi kovmuşlar. Deniz kenarında büyük bir fabrika. Mühim bir şey varsa o da yalnız Ruslar bize emniyet etmiyorlar. Ali Fuad işinin içyüzünü Ankara'da bilmiyorduk.

iki millette de bütün menfaatler müşterek. bana sundu. Tabii dostuz. Hiç bozmadım. Diplomatlık zaten iki yüzlülüktür. Ruslar demişler ki «Bu adam demirden mi? İçkide bizi mat etti. bana «Bravo! Sen mühim hizmetler ediyorsun» diyor. Onu da buldum. beni sedye ile götürürlerdi. Türkiye de öyle. konyak. Önüme koydum. tekrar öğütüyorlar. beyaz ve siyah şarap. diğer ucu Akdeniz'de olacaktır. Harkof a vardık. hükümetin asla haberi olmadığını Ruslara anlatmak. Bizim kâtipden pek müştekiyim. Ama iyiler. Ruslar yemek yerken sigara da içerler. Ruslar bir hususî tren hazırlamışlar. sertlik para etmedi. Yiyor ve sigara da içiyoruz. Ukranya Hariciye Komiserliği Protokol Müdürü ve saireden mürekkep bir hey'et karşıladı. Bunlar bütün bu esaslar dahilindedir. Bütün işler bittikten sonra da «Sen bu devletin en mühim recûlüsün. ona bir şey olmadı. müthiş Türk milliyetperveri. Ruslar bizimle içme yarışı yapmak istediler. Ruslar pek keyifleniyor. silâha muhtaç. Yemek zamanlan ise istasyonlarda mükellef ve çiçekler ile süslü bir sofrada ziyafet veriyorlardı. sonuna doğru idi. Sonra. Böyle nutuklar ile onların muhabbetini. Bunlarda muvaffak olunca.yorlar. yerleştik. Hakikat da böyle. Artık tanıştık. Bu adama vazifesini gördüreme-dim. Diyarbakırlı biri. Nitekim kazandım. biz de içiyoruz. itimadım kazanacağım. Hemen bardağı sofrada önümdeki büyük bir çiçek kümesinin içine sokup sakladım. Yazık ki. Beraber seyahate devam ettik. Bir kaç tabur asker ile büyük bir istikbâl yaptılar. Sofrada votka. içtik. Ruslardan da sarhoş olan olana. Rusya emperyalizm aleyhinde. bunun bir ucu Baltık. Bizim arkadaşlar sarhoş oldular.. Ukranya hududuna gelince bizi. Ali Fuad'm bu işi kendi kendine yapmış olmasını. sefarethanenin basılması esbabını bile hükümet bilmiyordu. Gidip trene yattım. hükümet hatıra olarak sonra bana verdi. nutuk vereceğim ve söz söyleyeceğim. sofra tenhalaşmış idi. Öyle yapıyor. Birinci plânım oldu. Çarlar ile Sultanlar asırlar ile bu iki milletin biribirini tanıyıp sevmesine mâni olmuşlar. Bir akşam bir istasyonda böyle bir sofrada ziyafet verdiler. Bunu bana Rus'lar haber verdi. Ben de buna çok 240 memnun oldum. ziyafetlerde bir çok nutuklar söyledim. İstiklâlini kurtaracak. Sinop'ta kütüphânemdedir. Kendiliğinden vazifesini yapmadığı gibi. Cıvıklık yok. Yine âdetleri Sofrada bol nutuk da söylerler. Ne yapayım? Türkiye paraya. Ruslar beni sevdiler. Nutuklar da söyledik. Rus-Türk dostluğu ebedîdir. Üçüncü işim. Bir Rus şarap diye bir büyük bardağa konyak doldurdu. Ölü gibi bir adam. bu bavul gitmeyecek. beni çıldırasıya alkışlıyorlardı. Bizim Recai de benim nutuklardan ve Ruslara kendimi sevdirmemden pek sevinmiş. demek onlarla beraber değiliz. Hepimiz fena sarhoş olduk. Yalnız bu nutuklardan dolayı Varşova'da Polonya matbuatı aleyhime ateş püskürmüş. Bize bir hâne verdiler. Bu kâfi değil. Tatlılık. Sade yatıyor. Bir gün kızdım. söylenen işleri de yapmıyor. Bunların dediklerine göre. Bu fabrika Rusya'dan başka istanbul ve Türkiye sahillerine de çimento vermektedir. Sabahisi oralı bir kaç Türk geldi. Bununla hareket ettik. Ben Türkiye'den hareket ettiğim âna kadar. merasimde. trene atıp geri yolladım. çuvallara dolduruyorlar. şampanya var. Uyurken de bununla uyuyacaksın. Binaenaleyh beraber olup emperyalistlere karşı bir cephe yapacağız ki. Gece gündüz yatıyor.» demiştir. Fransızlar ve Lehliler ile ittifak yaptığımızın aslı olmadığına Rusları inandırmak. Bu seferimde Rusya'da istasyonlarda. istasyonlarda bizi asker ve musiki ile karşıladılar. kışlalarda. Alıp bir iki yudum içtim. Gündüz de elinden düşmiyecek»dedim. Bir kahed şarap alıp devam ettim. Gönlüm rahat. Bir düziye bize veriyorlar. sarhoş olan çekiliyor. Bunların bir kısmına dair bir fotoğraf albümü yapmışlar. mekteplerde. ikinci işim. Ben de «Pekiyi» dedim. ebedî dost olduk. Ruslar keyifli. dışım böyle. Derken hepsi körkütük olup birbirini götürdüler. Eğer konyağı bilmeyip içeydim.» RIZA NUR'UN KOMÜNİSTLİĞİ Ben buraya gelinceye kadar düşüne düşüne Rusya'da tatbik edeceğim plânı tertip etmiştim: Her yerde müthiş bir komünist gibi. birini diğerine kırdirmışlardır. Ben evrak ve para bavulunu Beyti'ye teslim edip «Canın gidecek.. İçim komünizm ve Rus'luk düşmanı. Sırası gelecek söyleyeceğim. . O beni hepsini içecek zannedip daldı. demek Lehliler aleyhimde. para ve silâh çekmek. Sağlam ben kaldım. içiyoruz.

Başka ne desem lâf idi. Yapamazdım. Böyle ise biz sizden evvel ingilizlerle uyuşalım» dedim. Ne yapayım.Ukranya Reisicumhuru ve Hariciye Komiseri Rahofiski kumandan Tronze. Bu mümkün değil. Selâhiyetim olmadığı gibi. Ruslar ingilizler aleyhine harp edemezler. Bir kere komiserler ile müzakere ederim. Rahofiski Romanyalı bir Bulgardır. Bekir Sami ve Ali Fuad'ın yaptık241 lan böyle müthiş bir vaziyet yapmıştı. . Bunu bizzat böyle kendilerinin açığa vurmasına memnun oldum. şüphe etmeyin. Hükümetin haberi yoktur. Diplomat iki yüzlü olmalı. Sibirya'ya sürüp harcadı. Moskova'ya da yazayım. Bir cevap vermedi. münevver adam. Adamları kabahatli çıkardım. böyle bir ittifak yapamayız. düşündü. «Buna cevap veremem. zeki. Bu iş her şeyden evvel hal-lolmalı. Tarziye işini buna anlattım. Ferahladım. Poligrad. Sefarethaneyi basmak.. iki gün geçti. Yalnız ben evvelden biliyordum ki. zabitlerimizi dövüp hapsetmek.» dedim. iki devlet arasında normal münasebet tesis etmeli. Ankara'da kimsenin de böyle bir şey hatırından bile geçtiği yoktu.» Hayır. Hükümet beni böyle bir şeye memur etmemişti. Ben de buna mim koymuştum. bir türlü kanmıyor.Sizin Fransızlarla ittifakınız olmadığını şimdi tamamiyle anladık» dedi. Sonra cevap verdi. Ali Fuad bu işi kendi kendine yapmıştır.Ancak ingilizlerle süretâ hoş geçinmeğe mecburuz. şimdi benden mazeret diliyorlar. Böyle yalanlara nasıl inanıyorsunuz? Düşmanlarımız aramızı açmak için uyduruyorlar. ele aldık ve biraz da çektik. hayır. bunlar için hayati bir zarurettir. böyle bir ittifak yapamazlar. aynı zamanda cesur da olmalı. Kabul etseler. «Biz iktisaden ingilizler ile uyuşmağa mecburuz. Hemen Ali Fuad'ın işini söyledim. buna güvenerek yapmıştım. büsbütün cesur oldum. ben hükümetim tarafından sizinle İngilizler ve Fransızlara karşı tedafüi ve tecavüzi askerî bir ittifak da yapmağa memurum. Yüreğim hopluyor.» Bu. Sonra Stalin bunu. Bu kuvvetli ve kat'î idi. Fransız meselesinde bu adamları tamamiyle mutmain etmek için başka çare yoktu. Memleketinde Türkler çok olduğundan Türkçe de biliyor. Hükümet haber alınca onu zaten geri çekmeğe karar verdi idi. Bu olunca öte tarafı kendi kendine olacak. Ali Fuad da menkûb olacaktır. Çorapta sökük ucunu bulduk. ittifak yapamayacakları cevabını alınca ben. Rahofiski'ye müthiş bir tesir yaptı. doktordur. Bunu mutlaka yapacağız. Bunu bana evvelki seferimde Bolşevik ricalinden çoğu da hususî sohbetlerimde aşikâr söylemişlerdi. Dedim ki: «inanmıyorsunuz. Eh. yâni bu tehlikeli işi. Bize tarziye verilmeli. ittifak teklifimi. Bekir Sami'yi Millet Meclisi düşürdü. Lâkin tehlikeli bir tedbir idi. Onların böyle bir ittifak "e nutuklarımda dediğim gibi bizimle Baltık'tan Akdenize kadar bir cephe yapacaklarına yüzde seksen ihtimal vermiyordum. îstisaden ingilizler ile uyuşmak. Memduh Şevketin söylediği gibi tahakkuk etti. Hükümet kızdı. Rahofiski'nin sözü yüreğime su serpti. Ama yine fena korkuyordum. Bu düğüm noktası idi. Hekim. Hadin bunu yapalım. Bu cesaretle iyi bir iş yapmış oldum.» Zaten ben yapıverirler diye ödüm ko-puyordu. «ittifak yapamayız» dedi. O vakit Fransızlar ile de ittifakımıza tamamen inanırlardı.Muahede nüshalarının teatisinden evvel tarziye verdirmek için Ukranya'lıyı Rusya nezdinde alet yapmak istiyorum. Çok uğraştım. Rahofiski'nin halis Ukranya'lı bir genç muavini var. Bizi bir gün bırakıvereceksiniz. Bunun izalesi için mühim bir tedbir hazırlamıştım. Bu ittifaka yanaşmamanız bunu gösterir. Başka türlü olamaz. Düşündü. Dedim: «Bunlar bu işleri sırf kendi fikirleri olarak yapmışlardır. Çözdük. inanmıyor. rezil olurdum. artık gider. Rahofiski ile görüştüm. Ah. Hattâ o bize elektrik lâmbası vermezse karanlıkta kalırız» demişlerdi.. «Yalandır. ne desem nafile te'sir etmiyor. Biz ingilizlerle ittifak yapıp sizi bırakmayız. Anladım ki bu fikir bunlarda esaslıdır. «Hayır. Masal gibi geliyordu. Bilâkis Fransızlar ile Rusya aleyhine ittifak ettiğimizi söyledi. Bir delinin yaptığım dünyanın akıllıları bir araya gelse tcmizlcyemez derler. Başka türlü yaşayamayız. plânımın birinci kısmı oldu. Fakat meyus bir tavır alıp «Pekâlâ! Biz Fransızlarla ittifak etmiş miyiz? Galiba sizin ingilizlerle bir gizli ittifak hazırlığınız var. fakat şimdiden diyebilirim ki. Fransızcası güzel. sefirimizi kovmak izzetinefis meselesidir. Bekir Sami'den ve Ali Fuad'dan bahsediyor. Şimdi üste bir de böyle ocaktan caba taarruz ve tehdid yapıyorum.

Bu şarkılarda Rus'lar aleyhine sözler de varmış. Mekteplerden Rusça'yı kaldırıp Ukranya dilini koyuyorlar. Bu da pek mühimdir. o da imza edecek» 242 Oh. Avrupa'da dahi iş buluyorlarmış. Ukranyalılar Rusları hiç sevmiyorlar. Mühendis mektebi yapınca böylesini yapmalıdır. Gıcıkladım. Biz Moskova'ya Ukranya hükümeti namına yazalım da tesir icra edelim» dedi. Rusları sev-miyorlarmış. Birinci gelene saatimi verdim.Ben bugün yazar yaptınnm»dedi.. Harbiye talebesi Ukranya'ca şarkı söylediler. Su bu binanın içinden geçiyor. Deşildi. müzeler. Sıra şimdi muahede teatisine geldi. iki gün sonra. Kışlalarını. Takla atmak. zahiresini artık Moskova'ya yolla-mıyor. At yarışları. Fronze'nin Moskovaca pek nüfuzlu bir adam olduğunu. Elektrik kısmı için mühim binalar su kısmı için mühim ve ayrı binalar. müstesna bir hali var. ticaret. Ukranya'da bana çok itibar ettiler. ilim terakki etmiştir. o tarzda yazsın. Bir celse yapıp merasimle onu da yaptık. Moskova ağır bir muamele yapmıştır.. Bunlar bu mektepten yetişmişler. Bu mektep bir büyük ve orman halinde bir bahçe içinde. pek sür'atli giden meşhur atlanyla araba yarışları yaptılar. yiyecek var. Bolşeviklikleri de sahtedir. istiklâle doğru mühim adımlar. askerlerini. Bu haritada sülün. Bunlardi onlar ve ben gayet dostça ve ben bir mükemmel komünist gibi nutuklar verdik. Bir düziye Moskova'yı sıkıştı-rıyorlarmış. Bunlar kıymetli mühendislermiş. Hasılı mühendislikte her şubesi için ayn ve mühim bina ve her aleti ile beraber mühim laboratuvarlar var. Talebe bana hatıra olarak resimli bir ufak defter verdi. Bir opotherapie müessesesi var. Tıbbî müesseselerini gezdim. iki hâne halindedir ve uzunca oluyor. Fronze'yi gördüm.Rahofiski. Rusya'da büyük terakki vardır.. Tarziye verilmelidir . Köyler zararsızdır. tanzim etmişlerdir. Harbiye Mektebine davet ettiler. Meğerse Ukranyalılar hep nasyonalistmiş. Rusça değil. doğrudan doğruya kendileri sarfediyorlarmış. Beni her yerde merasimle karşıladılar. Hey'etimiz şerefine bir tayyare şenliği yaptılar. Sinop'tadır. Komünistlikleri lâftan ibaretmiş. Harkof güzel bir şehir. Meselâ su ile türbin göstermek için bir binada bilfiil bunu yapmışlar. samur ilh. Rusya'da iyi mühendis yetişmiş.Ukranya'da en nüfuzlu adam. Türbini işletiyor..mektep ve kışla-lannı gezdirdiler. Bir kütle halindedir. Bunlar mühim şeyler. Rahofski'nin genç muavini ile çok ahbab oldum. Mektepler. biz de onlara büyük bir ziyafet verdik. Ankara'daki sefirimize emir verdik. Dükkânlar açılmış. Mühendis mektebini gezdim. Fabrikalar vardır. işlettiler. Sefiri Polonyalılar iğfal etmiştir. Tayyareler uçtular. Birçok müesseselerini.Moskova Ukranya Cumhuriyetine şunu tebliğ etti: «Rıza Nur beye söyleyiniz. Bu adam bunları bana anlattı. Ukranya hükümeti bize. Fronze de kendi işi olan bu muahedenin teatisi merasiminde bulundu. bu mühim iş de istediğimizden âlâ olarak halloldu. Bunun için Harkof tan geçen ırmaktan bir kanal ile su getirmişler. Fronze dedi ki: «Şimdi meseleyi anlıyoruz. Meselâ Rusya'nın av haritası bile yapılmıştır. Pek nasyonalistler. «Tarziye verilsin» dedim. Bilhassa tiyatro çok terakki etmiştir. Ağaç ve bahçe içinde. Bu suretle Ukranya'nınparasını. Stalin'le aralan pek iyi değilse de Stalin'in ondan çekinip müma-şaat ettiğini biliyordum.. içki yasağı da kalkmış. Mühim artistler yetişmiştir. «Evet. amelelerini gördüm. Türkiye'nin bunda bir kabahati yoktur. Ben de bir şifre ile bunu Ankara'ya bildirdim. tarziye verelim. hepsi vardır. Rus'lar hemen her şeylerini yapmış. Bu terakkiyat son altmış243 yetmiş yıldan beri olmuştur. Nasyonalist olduğunu sezdim. Gördüm. Rusya'ya eski seferimde gördüğüm haller Harkof ta yok. Türkiye hükümeti ne tarzda istiyorsa. Ona da aynı şeyleri söyledim. Cidden mükemmeldir. Şehirler Avrupa şehirleri halini almıştır. Mahir tayyarecileri var. kütüphaneler. Bu suretle köyler. helezonvâri inmek gibi türlü hareketler yaptılar. '"'J . Bundan iyi malûmat aldım. istiklâl istiyorlar. Evleri yolun iki kenarında yaparlar. sefirimize versin. Rus köylerinde bir hususiyet var. hayvanların resimleri bulundukları mıntakalarda haritaya resmedilmiştir.

Afganistan'da. Daha birçok Türk âdetleri var. «Fakat silâh verebiliriz zannederim. Recai ve diğerleri döndü. yanlış ve temelsizdir. Beni Erkân-ı Harbiye Reisi ile temasa koydular. Listeleri tertip ettik. Samsun'da da on bin kadar güzel sigaralar yaptırmıştım. Anladım ki. iktisadî şubelere göre tetkik ettirmiş. bilhassa bugün bulunmayan eski Türkçe bir çok kelime vardır.» dedim.» dedim. Karahan beni sofrada sağma aldı. Şimdi Moskova'dan para ile silâh dileneceğim. «Sonra Yunanlılara yâni İngilizlere mukavemet edemeyeceğiz. «Şimdi sefirimizden telgraf aldım. Sinop'ta bizim kütüphanededir. memleketi selâmete ve saadete götüremez. Silâh verecekler. Ukranya dilinde bizim dilde bulunan kelimelerden bir kısım ile. kaldım. Ben de Sinop'tan bir takım el işlemeleri almış. Bütün davetlilerin ortasında idim. Çok Türk Ukranya'lı olup. Japonya'nın terakkisi de Alman âlimleri sayesinde olmuştur. Mehmet Ali tatbik etmiştir. Bizim Anadolu'daki cephemiz.. Avrupa. Adına kopnera diyorlar. Böyle şey olamaz. hakaretle iade edeceğim. Son defa kiliselerdeki altın ve mücevheratı aldık. işletildi. beni de davet etmişti. Bir hususî trenle ve Yakup ile Moskova'ya gittik. bu millet ile biz çok beraber yaşamış. Milleti. sonra bunlardan çıkan neticeleri tatbik etmişler. Hariciye Nazırını ziyaret ettim. Vekâlette kendileri basamıyordu. Ancak. Paramız yok. Bu paranın çoğunu da Komünist propagandası uğrunda. Maarif matbaası yok. Bu sefer Karahan'la mükemmel ahbap olduk. Telli bir âlettir. kaybolmuş. Bir asır evvel öyle idi. Karahan «Para veremeyiz» dedi. ilâh. Nitekim Moskova'dan da getirdim. Bence Türkiye'yi ihya etmek. MOSKOVA'DA. hattâ Mısır'da. Harbiye Komiseri Troçki ile görüştüm. Karahan. Karahan Corps diplomatique'e bir ziyafet vermiş. Zemin hazırlandı.» Al . Erkân-ı Harbiye Reisiyle bunları tesbit etmeğe başladım. «Ali Fuad yine sefir olarak buraya geliyor» dedi.» «Hayır» dedi. Halılarında. Mısır'ın saadeti de böyle ilmî tetkik neticesidir. Hemen silâh ve para meselesine başladım. iptida Alman âlimlerine memleketimizi her hususta tetkik ettirmekle olur.Bir akıllı vezir Alman âlimlerini getirmiş. Listeler tertip ediyoruz. Çiçerin Moskova'da değil. Karahan beni pek iyi kabul etti. Hepsi de muvaffakiyetle oldu. Bunlardan Harkof ta hediyeler vermiştim. Millî çalgıları var. Karahan var. Rayonlar filân böyle. Hattâ Rahofski'nin muavini de bu iş için benimle beraber Moskova'ya yollayacaklar. Bizim Maarif Vekâleti için Harkof ta Hükümetten iyi bir matbaa da aldım. Bizden onlara çok şey geçmiş. ziyafete bizim sefiri de davet etmiş. Karahan «Bizde para yok. Bir şey değil ama. Rusya'yı ilimce. Yemek yedik. bütün ilmî. Karahan'a da verdim.durdu ve şiddetle dedi ki: «Geldiği anda. Harkof ta işlerim bitti. Yine oraya koydum.sizin ingiliz ve Fransız'a karşı cepheniz demektir. Hattâ Ali Fuad veda ziyafeti vermiş. Hindistan'da eritmişlerdir. Gönderilmesi esbabına tevessül ettiler. Yemek bitince beni bir köşeye çekti. Bunsuz ne yapılsa. Hasılı hele birkaç görüşmeden sonra Karahan'la pek samimî dost olduk. Rusya bu hale gelmiş. İngiltere. hediye çok gönül alıyor. benim nutuklarımın tesiri olacak ki. Fakat silâh verecekler.» Durdu. Görüştü. işlemelerinde Türk dekoratif motifleri var. Görüşeyim size söylerim» dedi.Dondum. «Aman» dedim.. Dedim: «Yalandır. Sır söylüyor. Bu bizim kopuz'dan alınma olacaktır. insan denilen mahluk hediyeye karşı zayıftır. Bu makineler Ankara'ya vardı. birbirimize yaklaşmışız. hududumuzda tutup. olma 244 memnuniyetle verirdik. Şeklini de gördüm. Baktım benimle samimi görüşüyor. Kuruldu. Fransa ve Almanya'da. Tam bu esnada idi. Sivastapol'a indiler. ziraatçe. Fakat o vakitten beri Alman âlimleri. Yok. Fran-sizlarınkine yüz kat fâiktir. Gözümün önünde ambalaj yapıp trene koydurdum. O da bitmek üzere. Bana bu hususta Moskova üzerine mümkün bütün kuvvetleriyle tesir edeceklerini vaad ettiler. Zaten el'an Rusya'nın meşhur âlimleri Baltık sahilinde Rus teb'ası olarak bulunan Alman cinsi insanlardır. Har-kofun iş'aratı.» dedi. Bizimkilere şifre ile bildirdim. Ukranyalılara bilhassa Fronze'ye söyledim.. Harkof ta son zamanda basılmış birçok Rusça neşriyat da topladım. bunu Fransız âlimleri yapmışlar. Başka da müsadere edecek bir şey yoktur. «Paradan ümit kesmeli. Bunların tertibi epey sürdü. Hakikaten böyle yapmışlar.. Sefarethaneye yerleştik. yola çıkıyor.

Aman yollamayınız. hakaret gibi şeylere daima mâruz olur . Bu sefer tam yaz. ne bildikleri. Biz neler dedik. şahsî menfaatlerini düşünen insanlara sefir olmak da iyi şey değildir.. Her halde bir yanlışlık 24var. Bunlardan başka muhtelif memleketlerde de oturan dağınık Tatarlar var. Rus sefiri de söylemiş.Meselâ ben Rus'lara ne dedim? «Türkiye işi bilmiyordu.. Tarziyeyi alınca. Ben de birkaç defa resmi ziyafetler verdim. Ali Fuad'ın gelmeyeceğini Karahan'a müjdeledim. yollamazlar. Aynı zamanda Moskova Sefirliğini bana teklif ettiler. Memnun oklulardı. doldurup doldurup içiyorlar. Bir kerpeten gibi bir şey var. Doydu mu. Ruslar kovmuşlar. El içi kadar açılmış hamura çiğ ve kıyılmış et koyup pişiriyorlar. bir daha sefir olarak oraya gönderilebilir mi? Yok Rusya'ya düşmanlık etmek istiyorsanız bundan alâ yol olmaz. Fakat bu akıl mıdır? Başka yer bulamamış mı? Çocuk daha iyi düşünür. Bunlar sonra o.Halbuki değil.. Eğer yollarsanız. yağ koyuyorlar. iş yaptırdık. devlet milletin işinin üstünde. bir de Mustafa Kemal böyle yapıyor. Bu sefer Tatarlar ile daha ziyade temas ettim. artık içmem demektir. Bir müddet de bırakıyor. ALİ FUAT KRİZİ Düşündüm.. Kovulmuş bir adamsın. Bana içmiyorsun diye zorluyorlar. Moskova'da iki Tatar mahallesi var. bunu yapan tabiî Mustafa Kemal'dir. insan böyle kafasız. Sonra bunu bardağına koyup dişlerinin arasında şekerle içiyor. işte Mustafa Kemal hırsı. Ge. bu kadar işten sonra Ali Fuad'ı tekrar yoUasmlar. Dedim ki: «Bana Karahan Ali Fuad'ı tekrar yolladığınızı şimdi söyledi. O vakit görüşürüz» dedim. Eğer bana inanmazsanız yollayınız. Yine def ediyor.. Bu.. Bu haber üzerine yerin dibine geçtim. çen sefer kışta Moskova'da idim.. Onunla şekeri gayet ufak parçalar halinde kesiyorlar. Sofraya semaveri koyuyorlar. Beni yemeğe davet ediyorlar. Ali Fuad'da tuhaf! Canım o gönderse bile sen nasıl gidiyorsun? Başına gelenleri. artık çay bardağını ağzı aşağı kovuyorlar. şimdi Ankara ne yapıyor?! Silâh işi de suya düşecek. Ama bunlardan da beter. Bir şifre ile de bildirdiler. i MUSA CARULLAH t .» Ne ise bu telgraf üzerine yollamadılar. ne de düşündükleri var.. Karahan'ı «Ben şimdi yazarım. Emin olunuz!» diyerek tatmin ve teskin ettim. hakaretleri unutmadın ya. ama onu nasıl aldım.. Bana gülüyorlar.. sıcak sıcak getiriyorlar. «Oraya gelmem lâzımdır. başka yere gönder bari. Ali Fuad'ı Ankara'da istemiyor. Bir düziye terlerini siliyorlar.. öğrenince zaten AH Fuad'ı azletti» dedim. Gel de çatlama bakalım. Sıcak da oluyor. Başka türlü çay içmiyor. Güzel bir yemek. her şeyi unuturmuşlar. Başkasının bir iş yapabildiği yok. iki devlet münasebeti gerildi.. buyurlatmışlar. Böyle birçok kaynatıyor. Adını unuttum. Bu kadar işten sonra Ali Fuad'ı nasıl yolluyorsunuz. Kaynar suya çayı fazla koyuyor. Çaya şeker koymuyorlar. Şeker bittikçe yeni bir parça koyuyorlar. bir taraftan pişmişler getiriliyor. Tatarlar da Ruslar gibi çok çay içiyorlar. Müşirdir. Onların yüzünden muvaffakıyetsizlik. Bunun neticesi budur. Bir parçayı onun dişlerinin arasına kıstırıp çay içiyorlar. Ali Fuad belâsını def edemeyince.belâyı şimdi. Bizim Yakup ise çayı bunlar gibi içiyor. Akılları başlarına gelmiş. haysiyetsizlik. Tatar mahallelerinde birer cami de var. Bir taraftan yenip. hududumuzda kolundan tutup kemali hakaretle atacağım diyor. Nazikâne bir surette reddettim. Ben bir ve nihayet iki tane içebiliyorum. Birinin imamı Vedûd Hazret. Yazamam. Sıcak sıcak içtikçe terliyorlar. Hakikaten hemen o akşam bir şifre yazıp gönderdim. vesselam. Tabiî hiç aklıma gelmedi ki. Her şey altüst oluyor. bunun için de silâh meselesi var. Ali Fuad'ın yaptıklarını yazdık. bari Rıza Nur belâsını def edeyim demiştir. «Fazla içmem» diyorum. Hem ortada taarruz işi. Herkesin elinde uzun bir peşkir var. Simsiyah koyu bir şey oluyor. Yine Türkbiliğe dair kitaplar topladım. Söyleyecek mühim şeylerim vardır. Evinde ziyafet verdi. Mustafa Kemal'in şahsî işi. Mustafa Kemal derhal fırsattan istifade etmiş demek. bulut bürümüş bir adamdır. Ben de onlan Sefarethaneye yemeğe çağırıyorum. Birbirinden uzak. mevkii için..gözünü duman değil. Canım şunu Türkiye'den def etmek istiyorsan.

Asabî. Tatarlar bundan kan ağlayarak bahsediyorlar ve diyorlar ki: «Kıtlık en ziyade bizi kırdı. Bu bahçenin içinde birçok bina. O. beni avutuyordu.» Hayret. evinde bir çiviyi çakamaz. Onu ve camii evvelki seferimde görmemiştim.. Bizim Selçuk mimarisinde. Bir kaç yıl sonra dilini de. sefarethaneye davet ettim. Ne fena şey. Eserini öylece Sinop'taki ' kütüphaneye koydum. Ruslar çocuğu kalemden ziyade çekiç için yetiştiriyorlar. fakat kendisine istediğini yapmadığımdır. Fakat hem bizim yobazlar hücum edecek. dinini de unutacak zavallı.' Bir gün Sefarethanenin otomobiliyle. canını kurtardı. . Bu da elden gitti. Muvaffak olduğum takdirde derhal iş'ar ederim. Tatar çocuğu. Cidden fecî. Ruslar da ona fena gözle bakıyorlar. Kaçıp Türkiye'ye gelmek. Hayatta bunlar çok lâzımdır. Ben Tatarların ziyafetine gittim.Ankara'da basılmak üzere bana üç dört sayfalık bir eserini de verdi. Bir tanesinin önünden geçiyoruz. bana selâm verdi. Bana danlmış. orada hizmet etmek istiyor. Hakikaten Ankara'da bu hususta çok uğraştım. hem de Ruslar kendisini orda takip edecekler. başka yerlere tevzi etmiş. Son zamanlarda Rusya'dan bir hey'etle istanbul'a gelmiş. Bu memlekette takriben her on yılda bir kuraklık ve bunun neticesi kıtlık olurmuş. Cidden güzel yapılmış bir san'at eseri.Ona da memuriyet ancak bu vekâlette olurdu.» Rivayet ediyorlar ki. Bunların içinde birçok muhtelif Rus Türkleri çocukları var. Moskova'nın parkında gezinti yapıyorum. Lâkin asıl kabahat bizdedir. kitaplarını bolşeviklerin zaptettiğini söyle-di. Türkçü ve Müslümancı. Ne dese beğenirsiniz? «Musa Carullah içtihad kapısını açık tutan biridir. Bu yetimhanelerden bir kaçını gezdim. Gayet amelî ders veriyorlar. Lâf-ü güzaf sözler söylüyor. milliyetini de.' yi göremeyen bir kimse olsa gerek.. Dinî ve Rusya Tatarlarının istiklâline dair bir şey. hisse tabi ve hiddetle ileri. Adliye Vekili Abdullah Azmi idi. önlerinde kü çük çocuklar var. Halbuki kendisine Alman-ya'daki Tatarlar vasıtasıyla Fillândiya tarikiyle bunları izah eder mektup da gönderdim. Bundan.babası ölmüş çocukları toplayıp şehirde büyük binalara yerleştirmişler. kâfirdir. Rus terbiyesiyle büyütüyorlar. buraların da. Yüreğim sızladı. Hiç olmazsa kendisine biraz paraca yardım istedik. Eserini kendim masraf edip bastırmak istedim. Orda Çarlar. bizden bir adam bile kırılmazdı.» Vaadimi yaptım. Bir gün asıldım. Nitekim sonra kendisi Almanya'ya yollayıp bastırmış.Petersburg camiî imamı Musa Carullah geldi. Rus Hükûmeti Volga boyundaki zahireyi cebren çekip almış. Rus yapıyorlar. Bunlara Rus adı vererek. RUSYA'DA KITLIK Rusya'da büyük bir kıtlık olmuş. rumuzlu hem de saçma ve gayrî vaki şeyler yazıyor. Kendisine riayet ettim. Tatarlar diyorlar ki: «Zahire elimizde kalsaydı. Selâmı diliyle de söyledi. bu kıtlıkta beş milyon insan ölmüştür. kalem tutar. Ben de bizim Hariciye ile buna çalıştım. Anladım ki. Bu adam âlimdir. Bu çocukları kurtarmak istediler. içinde elektriği ve kaloriferi de var. Tatarlar hükümet nezdinde pek çok uğraştılar.Volga boyu ahalisi Tatardır. beni aratıp bulmadığı gibi. Sefaret vasıtasıyla bazı istediği eserleri de. Bense ona vasıta buldukça intişar eden cildleri gönderiyorum. Ne ise. Rus'lar bu sahalarda kadid halinde bulabildikleri anası. iyi usûldür.toplanan çocukların bir kısmına tahsis edil247 I diği anlaşılıyor. Muvaffak olamadılar. son zamanda bir cami yaptırmışlar. Kendisine: «Ankara'da bu istediğiniz 246 şeyler hakkında teşebbüsatta bulunurum. Bizde mektepten çıkanlar. Bolşeviklerin mekteplerini gezdim. Bir çocuk bayrağı görünce durdu. Bunun üzerine Ruslar tevkif etmişler. Musa Carullah galiba biraz tuhaf adam. Böylelerini burada hizmete alamayız. Bu da benim Tatarların ziyafetine gittiğimi. Tatar komünistler zahirelerin saklandığı yerleri arayıp. Otomobilde Türk bayrağı var. Mektubunda tuhaf ve iyi anlaşılmaz. RUS EĞİTİM SİSTEMİ . bir mektupla benden bizim Türk Tarihinden istiyor. bulup Rus'lara teslim ettiler. Rusları sevmiyor. Başka türlü iaşesi mümkün değildir. hapishaneden çıktı. Açlıktan çok adam kırılmış. Halini matbaasını. öldüreceklerdi. Kalan kimsesiz çocukları da Ruslar aldılar. ama ben de onları ziyafete. Tevzi edilenler Rus'tur.

Üç gün sonra Erkân-ı Harbiye Reisinin yanında idim.A n 248 Enver için «ömründe asla fuhuş yapmamış» derlerdi. BUHARA EMİRİ ENVER ifa ri Fergana'da Ruslar aleyhine kıyam eden Türkler var. Pazubend takıp kendisine kurşun işlemez zanneden. Ne ise sonra anlaşıp itimat ediyorlar. Ben de ona şöyle söylemiştim ve çok yalvarmıştım: Ruslarla başedilemez. Rusları çok zamandır iz'aç ediyorlar. Bizim kalpaklar gibi değildi. Bir yeri basan demek. Şimdi ziyaretgâh olmuştur. Yanında Harb-ı Umu-mi'de esir olup. Yaptığı iş deli işi idi. Şimdi mektuplar aksini ispat ediyor. Hem de Türk Milletini perişan edersin. Mühür de keza. Bir . Çocuklara Türk Millî ruhu vermişler. ENVER'İN ÖLÜMÜ Birgün Karahan bana dedi ki: Enver vuruiup ölmüş. * Tabiî bu muvaffakiyet muvakkat idi. iptida basmacılar Enver'i Rus casusu zannedip. Sonra bana Berlin'de Profesör (S) Postdam'da hanesinde ziyafet verdi. Tacik çocukları bile hanelerinde kendilerine farisî söyleyen ana ve babalarına Türkçe cevap verir olmuşlar. pek cesur olan ve Harb-ı Umumi'de Türkiye'ye büyük fenalıklar etmiş olan Enver akıbet üç misket ile öteki dünyaya gitmiştir. Karısının imzasıyla olan Türkçe mektuplar tabiî sade kendi üzerinde bulunur. Bu iş çocuğun bile yapamıyacağı bir işti. Dikkat edilirse Rıza Nur. Kalpağını bile yekta bir şekilde yaptırmıştı. Herkes. Perişan olursun.. Şunları söyledi: AH BUHARA «Enver bize çok büyük zararlar verdi. millî kıyâmcılar. Ruslar böyle eş kıya diyorlar. Buhara'yı. böyle memuriyetlere tayin .iki ay sonra Buhara'dan bir hey'et gelmişti. oralara sevkedilmiş ve oralarda kalmış Türk zabitleri de var. seksen bin kişi-' lik bir kuvvet gönderiyorlar. Enver 5-6 bin kişilik bir kuvvet yapıyor. Burda şimdi bir şey var. Enver olduğunu ispat ediyor: Kalpağı. Çok zaman inanmamışlardır. Ruslara esir olan zabitlerimizden bir kaçı Taşkent'te mektepler yapmışlar. Basmacı bizim kelimenin mânasında değildir. Berlin'deki karısı ile olan muhaberesi mührü. Türkiye'ye döndüğüm vakit bu haber gelmiş. askerî talimler göstermişler. Enver Batum'dan bunları teskine gönderiliyor. Profesör de karısını ve o çocuğu hiç sevmiyormuş. Evvelki Rusya seferimde Enver bu plânını bana açıkça söylemişti. Profesörün karısı ile sevişmiş imiş. Bunlardan üç bin kadar çocuğu izci elbisesiyle ve şarkı ile sokaklarda dolaştırmışlar. Yine inanmak istemediler. Biraz okuryazar bir Türk bulursak Nahiye Müdürü yapıyorduk. «Niçin gazetelerde neşretmediniz?» dedim. Yapma! demiştim. öldürmek istiyorlar. fakat İttihadcılar asla inanmıyorlardı.. Profesörün küçük çocuğu Enver'indir. Enver çekileceğine Fergana dağlarına varı-yor. aşk mektupları. Beyannameler neşrediyor. Basmacılar orda Enver'e bir türbe yapmışlardır.Ben Moskova'da iken iş bu halde. Bunlarla görüştüm. mühürde kendisine Halife'nin damadı ve Buhara Emiri unvanını veriyor. güzel şeyler okutmuşlar. Bunlarda kendi nâmına büyük bir mühür var. Şimdiki halde dört delil var ki.Tatarlar hikâye ettiler: Bizim Harb-ı Umumide. Nihayet ona Enver işini sordum. Cesedi bulunan adamın Enver olduğunun tahakkuk ettiğini söyledi.¦•. O da teskin edeceğine başlarına geçiyor. Sovyetlerden deüil heo Ruslardan bahsedivnr.. Bunlara millî şarkılar ezberletmişler. Bunlara Basmacı diyorlar. Reisleri aklı başında bir adamdı. Üç mitralyöz kurşunu yemiştir. Bunu gören Ruslar telâş edip. terbiye etmişler. Rusya'da böyle kalpak yoktu. Mahrem olarak konuştuk. Şahsım tanıyanlar gönderdik. Diyorlardı ki. Ben teyid ettim. Enver'in iffet hususunda gayet temiz olmak şöhreti vardı. Halbuki bunlar eşkiya değil. Rus'lar Enver'in üzerine. Bizim yetişmiş adamımız yok.. Çok akılsız adam idi. Bu . «iyi tahakkuk etsin diye bekliyorum.» Hakikaten bu adamın kalpağı tuhaf bir şekildeydi.¦. Hive'yi de zaptediyor. Meğerse Enver Berlin'de ateşe militer iken bu hanede pansiyon kalmış. bu da eşkıya demek. İptida Basmacılarla Buhara ve Hive'yi bastı. bilhassa Ittihadçılar Not: Bugün bu uygulama SOS çocuk köyleri adı altında Türkiye'de ve yine benzer biçimde İsrail'de uygulanmaktadır. zabitleri oradan kovmuşlar ve mektepleri kapatmışlar. İlk zamanda önünü boş buluyor.

Bu da daima malın ser mayesini korumuyor. sattılar. Menşevik (Sosyal. niçin memleketi inkıraz mezarına koydular? işte recûlleri böyle ahmaktı. su gibi herkese caizeler dağıtmıştı. ilk mektepleri ekseriyetle bahçeler içinde. Hem ahmak. Bunlar ticaret değil. . Bunlar büyük ve millî cinayetlerdi.. KOMÜNİZMDEN MENŞEVİKLİĞE Moskova eskisi gibi değil. Şimdi bir de Niştork diye haricî ticaret yapmışlar. Yalnız para değil. Benim de gözlerim yaşardı. Aynı zamanda bunları komünist akıdeleriyle meşbû ediyorlar. Yalnız kendi şahsına Harbiye Bütçesinden bir milyon altın almış. şehir civarında yapmışlar. Çocukları yeni usûlde okutuyorduk. Meselâ Talat'ın en baş müşaviri ve sırdaşı Yahudi Metrsalem idi. Enver din ve taassupla bu adamları azdırmış. Ittihadcılar niçin düştüler. beyannâmelerinde bile taassuba ateş veriyor. Bolşevik mektepleri gezdim. Herkes korku içinde. Fransızlara satarlardı. Meselâ çocuğu doğunca kendisine gümüşten banyo takımı hediye edilmiştir. Şimdi fi'len sağa gidilmiştir. Ötede beride tamir ve inşaat var. Bu sebeple hariçten mal gelmiyor. Bu nasıl adammış? Bu tahrik neticesi Basmacılar girdikleri yerde ne kadar münevver Türk buldularsa kestiler. Şimdi dükkanlar. Hele öyle soygunculuk yaptılar ki. Yaveri Şakir Nimet bir çok altın almış. Sonra Ruslar geldi. Her komiserlik. Küçük çocuk keser ve çekiçle işe başlıyor . Bu adamın Buhara Türklerine ettiği kötü lük çok büyüktür. disiplin yeniden konulmuş gözüküyor.ediyorduk. motorunu müsadere ediyorlar. Mektepler açtık. meselâ Hariciye. Fakat. Masraflarını bununla temin etmek istiyorlar. Bu mühim bir şeydi. Enver hırsı. Getirenler de pek şikâyette. terör. İkisini de müthiş zengin etmiştir. Trabzon tarafından böyle felakete uğramış birkaç adam da var. Bu suretle memleketten iki çekirge sürüsü geçti. mahvetmişti. Kafasızlığından Türkiye'yi harbe sokmuştu. yahudilerin avucunda idiler. hem ora Türklerine büyük fenalık etmiştir. iş bununla bitmedi. İttihatçıların hali pür melali Enver bizi tam kırk yıl geri attı.» dedi. Elimizde birkaç münevver vardı. Bazan tüccarın malını da. Enver Harb-ı Umumi'de Harbiye Nazırlığında müthiş bir irtikâp yapmıştır.Hendeseyi kendilerine tahtadan şekiller yaptırarak öğretiyorlar. Enver yalnız Ali Heba adındaki bir Mısırlıya üç milyon altın vermiştir. Nitekim. Ecnebi tacirler metalarım Rusya'ya getirince ancak hükümete satabiliyorlar. Rusya bütün değişmiş. Yapacağını bunlara sorardı. komünist diye imha ettiler. tacirin malını kapatma. Yahut tacir malını ölü pahasına verip işin içinden çıkıyor. ikide birde hükümet ticarethaneleri. Sonlarında ağlamağa başladı. Şuna buna binlerce altm vermiştir. Türkiye'ye de neler yapmıştı. Enver bu mevkide kibir ve azametinin en son raddesine varmış. En baş dostu. Bunları sırf kendi emriyle Harbiye Bütçesinden vermiştir. Lenin amelî hayatta komünistliğin bütün kaidelerinin sökmediğini görüp. ticaret var. Kendisi de başkalarından kıymetli hediyeler kabul etmiştir. komünistlikten çıkmış. Bu Yahudilerin ikisi de İtalyanlara. Bir mektepte yüz kadar çocuğu. Ruslara komünist görünüp bu işleri beceriyorduk. Ce249 haletinden Sarıkamış'ta mühim bir orduyu kırdırıp.. Biz terakki yolunu tutmuştuk. Bilhassa bizim tacirler çok zarar ve şikâyette. ne yapalım? Enver Basmacılarla geldi. hem de cahildiler. Adetâ rejim. Bunlar da geçtikleri yerlerde halkı soydular ve kestiler. solculara söylemiş ve sağa gidilmesi lüzumunu bildirmişti.. Bunlar cahil ve müteassıp adamlar. ahmaklığı yüzünden hem kendi kafasını yemiş. Emniyet yok. medeniyet ve yeni usûller aleyhine tahrikat yapıyor. Basmacıları kırdı. niçin mahvü perişan oldular. Çünkü. Çeka yine ayni. kâfir oldular diye boğazlayıp öldürdüler. kahvehaneler açılmış. talan eşyayı pazarlara yığdılar. Yahudi Karasu idi. Maarif Komiserlikleri de kendi namlarına ticaret yapıyorlar. Bu mes'elede Basmacılar kâfir. Bilhassa dönmeler çok paralar alıp yemişlerdir. Hattâ Borsa bile var. Çocukları buralara doldurup sırf bir pratik amele halinde yetiştiriyorlar. mücevherat bile hediye edermiş.demokrat) olmuş. Bu paralar bu adamların yed'i irtikâbında kalmıştır. püskürttü.. Moskova'da dolaşıp duruyorlar. Zavallı bunları bin elemle anlatıyordu. Hem de dönmelerin. komünist akidesine zıd. Ordu muntazam bir hale konmuş. Çürüyecek mal çürüyor. Hükümet de istediği fiyatı veriyor. borsayı basıp altın ve elmas yakalıyarak zaptediyor.

Ben de soyunmuştum. Evvelki sözünü unutan Mustafa Kemal bir gün bize. Düşündüm. Fırsatını bulursa Mustafa Kemal'i iktidar mevkiinden atar. Hattâ Türkiye'ye giremez. imparator mudur? Nemrut mudur. Herhalde şahsan aleyhinde bulunmağa hakkım yok idi. «Bekliyemem.. Kral mıdır. Basma Cemâl gibi bir adamı alır mı hiç? Cemal'in hizmet için askerlik ve ne de sairede bir kıymeti yok. Evet bir zamanlar bir düziye Cemal. «Bak. Yanında yaveri. gitti. Bununla beraber beni hapishaneden çıkarırken. emirber neferi var. pek nazikâne muamele etmişti. Gazi'ye mektup yazdı. Hem bek-leyemiyor. Şimdi ayağıma gelmiş. Beni vatanımdan kovdunuz. Ben ona.*.Pratik kısmı doğrusu bizim mekteplerde tatbik edilecek bir güzel usûldür. Bizim cemiyet size pek düşmandı. mektuplaştığım da söylemişti. Gazi ile pek seviştiklerini ve memlekete girmesine behemehal müsaade geleceğini söyledi. ilâç akarmış. Böyle dediğiniz adam bü'akis vatanına nâfı imiş. Firavun mudur? Allah mıdır? Sanki yeryüzünü. Derhal bana şu cevabı verdi: «Fena mı ettim? Bil'akis iyi ettiğim işlerden biri de budur. Vatan öldü. Yâni Moskova'da da karargâh halinde. beni vatandan kovarken böyle düşünmüş olsun. Birgün bu memlekete büyük hizmetler eder diyordum. Misli görülmemiştir. hem de şimdi görecek.. Mustafa Kemal cevap vermedi. emirber nefer ve muhafız yapmıştır. Adam Türkiye'deki rakiplerini temizlemek ve izâle ile meşgul. Bir gün sizi sokakta öldüreceklerdi. Avrupa'ya yolladıktan sonra da Doktor Nâzım'in mümanaatına rağmen bana talebe maaşı bağlatmış ve kestirmemiş idi. Cemal beni dinlemek istemedi.» dedim. Bu cevabı da zekâsına işaret eder. Ben sizin kıymetinizi biliyordum. fakat ben de intikam alayım. geldiler. küçüklük bizde kalsın!» dedim.» demiş. kerata benden cevap istiyor» demişti. Hattâ bir mektubunu bize göstermişti. Şimdi boyuna sun'î teneffüs yapıyoruz.-„ Moskova'ya vardığım gün trenden sefarethaneye inmiş..Yakıştırdı. sizi görmek istiyor. Tahminimde aklanmamışım. Azametinden yere basamaz. Gazi ik muhaberede olduğunu Tiflis'e gidip cevap bekleyeceğini söyledi.. Sırasını getirip. Böyle dedi ama. dedin.. Kaleminden zehir değil. Mustafa Kemal de bermutad Cemal'e ağız dolusu yakası açılmadık küfürler etmişti. Hele bu adam bu hususta hepsinden hasta. banyoyu hazırlatıyordum. Aldırmadıydı. serum şırınga ediyoruz. Bana Ankara'dan sordu. Boşuna zahmet ediyor. Mustafa Kemal seni Türkiye'ye sokmaz» dedim. Ne çabuk ve ne güzel de buldu. İşte... Cemal câhil idi.. insanları o yaratmıştır. Onun için sizi Avru251 pa'ya yolladım. pek nazik bir tavır ve cümle ile: «Paşa! Bak! Vaktiyle suratıma kaleminden zehir ve kan damlıyor. fakat komiteci. Gazi ile mektuplaştığını biliyordum.» Yaman adam!. Böyle düşünse. o da bana mektup yazmış idik. Meğerse bu adamın başında bizim esir ve zabit ve neferlerden on beş kişi varmış. Dinlemedi. Banyo almadan giyindim.. Bununla iftihar edeceğim» diyor. Bu mektupta Cemal «Yahu! Bir satacağız olsun bana bir cevap yaz. Hayatınızı kurtarmak lâzımdı. Bu adam vaktiyle beni doktor Nazım'a karşı himaye ediyordu. kendini görürüm» Gittiler. Ama şüphesiz Ittihad-cılar içinde en zekilerden idi. Gökte uçacak. bir müddet mektuplaşmışlar. Beni hudud haricine sürdünüz. Dedim: «Görüyorsunuz ki. soyunmuşum. Kendini görmek için bir mektupla randevu istedim. 250 CEMAL PAŞA . «Cemal Paşa geldi. Fakat yine bu adam vaktiyle Bahriye Nazırı iken Paris'e gelmişti. sonra cevap vermiş. Bizim generallerdeki umumî hastalık. Biraz beklerse banyoyu alıp. diriltmek için başına koşanlardan biri de benim. Bulunduğu odaya indim. CEMAL PAŞA'YI KİM VURDU? . Vatana büyük hizmetler ediyorsunuz. Bunları kendisine yaver. şimdi göreceğim. kabul etmeyeyim.» dediler.$ .. Nihayetinde Ankara'ya gitmek istediğini ve Gazi'ye yazdığını. Cemal'e nasihat ettim: «Boşuna gidiyorsun. girse dahi Mustafa Kemal birgün onun başında çorap örer diye kendisini siyaneten Tiflis'e gitmemesini çok tavsiye edip ısrar etmiştim. General. Bu adam da pek tuhafr adamdır. Adam «O büyük olsun. Hüsnü muamele ettim. Kendisini başka bir odaya aldım. Ben hiç zannetmiyorum ki. Bunda da mükemmel var: Azamet ve kibir. Şu adama bari biraz tarizde bulunayım dedim. kaleminden kan ve zehir akıyor demezdi. hem de kızıp gitmiyor. Hepsini Ruslar besliyor.

Trabzon Liman dairesinin bir şifresi varmış.. işte İngiliz'lerin ölümü de böyle olur. Sonra hususî malûmat aldım. Cemal'in Tiflis'te vurulduğunu ve öldüğünü işittim. Evvelce hikâye ettim. O zamanda Rusya'da Çeka kaatilleri bulamasın. Vuranlar Ermenidir. Çünkü Cemal mutlaka memlekete girmek istiyordu.yedi recûlü vurmuşlardı. Recai Rusya'ya gelirken onu almış. Yahudiler (*) Cinayetle ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Arası pek az geçti. 252 Rahmi'yi kurtarıp Almanya'ya yolladılar. Halbuki siyasî bir cürümdür.. Bir gece haneyi hırsızlar basmışlar. Hikaye ediyor: Sivastapol'a inmişler. «Çok müteessiriz Katil bulunamadı... Sivastapol'dan Orudu meb'usu Recai'den bir telgraf geldi. elbise ve çamaşırları iğneden ipliğe kadar hep gitmiş. şüphesiz kendisinde vesikalar olduğuna hükmettiler. Sivastapol'da bir gece sekiz-on bavul ve sandık çalınıp götürülsün de hükümet haberdar olmasın... Bu suretle Türklerden intikam alıyorlardı.. Son zamanda eski izmir valisi Rahmi'yi Rusya Türkiye'ye veriyordu. meşru' ve gayrimeşru ne servetler kazandırmıştır. Bir hey'ette böyle iki şifre olması ve diğer murahhasın da şifre ile muhaberesi olmaz şeydir. Stalin onu Türkiye'ye emanet etmezdi. İş anlaşıldı. bir müddet Karahan'a gittim geldim.Ermeniler Azerî Türk'lerden altı. muhakkaktı. Malûmat istedim. Fakat Cemal orada o kadar azamet satmış. CEMAL'İN HİNDİSTAN'I FETİH HAYALLERİ Halbuki Cemal evvelce Rusların pek keyfine gidecek bir iş peşinde idi. Hayır. Bereket versin Almanya ve Fransa'daki nüfuzlu Yahudiler. bu mümkün değildir. Ve bunu kendime iş edip. Muhabereyi ve muhaberenin şifresini de ancak reis yapabilir.thtimal Enver vak'asıyla Rusların bunlardan tamamiyle itimadı kalkmıştı. kaatili meçhul kaldı. Troç-ki'yi İstanbul'a yolladı. .Vurduran da Rusya hükümetidir. Türkiye Türklerinden Talât. Nitekim bir kaç gün sonra şifre kağıdını bir çocuk getirip Recai'ye vermiştir.» dedi. yahut insanları katle tasaddi etsin mümkün olamayan şeydi. Bu halde Ermeniler ne diye bunu vuruyorlar? Bir muamma! . Fakat bu adam Harb-i Umumide Ermeni'lere hiçbir fenalık yapmamış-tı. Sebep nedir? Bunun halli güçtür. teslime asla hakkı yoktu. Bunu yapan Hükümettir. Başından büyük bir kaza geçmiş. Yahut Mustafa Kemal Cemal'in Türkiye'ye girmek istemesinden telâş etti. Burası Sibirya'dan daha âlâ ve emin bir menfa olmasa. Kendi kendime «Ermeniler yapmıştır» dedim. Beş altı Ermeni müştereken yapmışlardır. devrin beş recülünü vurdular.Bil'akis birçok Ermeni'Ieri Suriye'ye alıp onları ölümden kurtarmıştı.. vesika hırsızıdır. Bu ordu ile Emanullah Han Hindistan'ı zaptedecekti. Vapura bininceye kadar orda misafirler. Bunlar arasında şifre de varmış. vaad ettilerdi. Hayret ettim. Kendisine bu hususta gayret edilmesini rica ettim. Kimbilir para işlerinde onlara ne yardımlar etmiş. Kaatil bulunamıyor.. talim ve terbiyeli. Ruslara Cemal'i izale ettirdi.. Ruslarla Mustafa Kemal arasında müşterek (. Bahaeddin Şâkir ilh. O vesikaları çalmak için bütün eşyayı çaldılar. Moskova Yahudilerine adam gönderdiler. ihtimal Ruslar bunu da öğrenmişlerdi. Ne şifresi diye sordum. Bütün eşyalarını kaldırıp götürmüşler. Rahmi Yahudi'lerin adamıdır. her şeyi mevcut bir ordu olursa Hindistan'ı zaptedebilir. Hakikaten Afganistan'da ikiyüz bin kişilik. Bu da işin istihzası. Recai Sivastapol'da bunlarla da meşgul olacaktı. iyi de kötü de Hükümet eliyle olurdu. Hey'etin şifresi bendedir.. adetâ kendisini kıral yerine koymuş. Cemal'in de Enver isyanında malûmatı olduğu bence şüphesizdi. Rus Hükümeti evrak. kirala o kadar tahakküm etmiş ki. Cemal'in sonra zoru hep Türkiye'ye girmek olmuştur. Nitekim vaktiyle Tiflis'te benim de evrakımı alacaklardı. Zavallının paraları. Hali.. Bizde bir iki Rus öldürüldü.. Lâekal elli bin Ermeni'nin canını kurtarmıştı. Yine son zamanda Stalin. Cemal'i Afganistan'dan kovmuş. daüssila ile perişan bir adamın hah' idi. Bu babta hiçbir rivayet de yok. Bu havadisin doğru olması lâzımdır. Ukranya'lılardan tersaneden bazı şeyler alacaktık. Afganistan'da ordu vücuda getiriyordu. Cemal'i de ima ettiler. Karahan'a gittim. Kıral da tahammül edemeyip.. onlarla muhabere edermiş!. Bir tanesi de ekmekçi imiş. Ruslar bunlara bir hâne vermişler... Evvelce haberdar olsaydım. Recai'yi şifre ile muhabere eder görünce.) olduğu hakkında büyük şüphem vardır.

Gidersin. Şimdi bu adamı ben vurup öldürsem günah mıdır. iğrenç. bir Zeki adında ikinci Kâtip var . Anlaşılıyor ki. seni kolundan tutar. Bunu bildiği halde Zeki trenin vusulü mutadından bir saat evvel «Ben döner. yoksa sevap mıdır? Yine küfürler ettim. . Yanlarında bir kadın da . Bence bunun hükümet tarafından yapıldığına asla şüphe yoktu.'. Nelerini anlattılar.. Iran ve Afgan sefirleri de vermişti. Zavallı Türkiye! Çok defa böyle adamların elinde.. Vakit geçiyor.y. hokkabaz mı hokkabaz. Lehistan Sefarethanesine gitmemesini söyledim. Ruslar bize ziyafet verdikleri gibi. . Ben de «Ayıptır. Bu işte biriki bin altın parası gitmiştir. yetişirim» deyip. Bana hareketini bildirdiler. Recai bunun cezasını çekti. Dün Polonya Seferathânesi yüzünden. Fakat herif utanmıyor ki. Polonya Sefarethanesine gitmiş. Şehvete.lğneden ipliğe kadar nesi varsa verdi. Başka şey bilmez. sahtekâr. Bana da bu siyaseti tavsiye etti. Sefarethanenin otomobiline binmiş. Görüyorum ki. Karanlık basmış ki. içkiye de pek düşkün. buradan atarım.' masamın üstünde elektriği yakmıştım. Rus'lar Recai'den aldıkları miftah ile bunları kamilen halletmişlerdir.. Hergün geliyor. Failleri meydan çıkaracağını vaad etti. Herkes kahkahayı koyuvermiş. Bundan hayır olur mu? Bu iş görür mü? Sefarethanenin bütün esrarım üç buçuk kuruşa satar. Vakit geldi. zayıf uzun. Haber aldım. hiç doğru söz de söylemiyor. iki . Yine içimin bu derdi kalktı. Ne ağzı. bilhassa hariciye memuru yapılır mı? Artık bana köpek gibi yaltaklanıyor. Bunun için de Karahan'a söyledim. Bu evvelce söylediğim askerlerin eşek ve katran hikâyesine benzer. Ve sonunda dedim ki: «Bir daha Polonya Sefarethanesine gidersen. Biz bunu temizlemekle meşgul olduk.. Hizmetçide aybaşı varmış. Zavallı iyi adamdı. Tabiî istasyonda istikbaline gitmem lâzım. Moskova'da kolaylıkla başka nakliye vasıtası bulmak da mümkün değil.İnce. gece ..Işi anlattılar. Oynak bir şey. Bir vak'asını hikâye ettiler: Birgün sabahleyin pijaması ile herkesin içine gelmiş. Polonyalılar dostu. Zeki'nin hayatım oradakilerden sordum. Yirmisekiz yaşlarında biri. Ama çok uğraşmadım. Çünkü bu adam bu dört şeyin adamıdır. Ali Fuad mes'elesi ve iki devlet münasebatında müthiş bir gerginlik oldu. belki para da vardır. rakı. Fronze çoktan gelmiş. Kapı açıldı. herif mükemmel pezevenk de. Câhil de.şifreyi alır.gündüz Polonya sefarethanesinden çıkmıyormuş. Meğerse fuhuş içinde yüzermiş. Bu malı kim buraya göndermiş!. Size kadın getireyim» diyor. Hizmetçi kadınlar ile meşgul imiş. Ordan da Rus kızım evine götürmüş... gözleri loş velfecri okuyan bir adam. Herifi yoldum. In-cin yok. Büsbütün iğreniyorum. Fakat ben va'da asla inanmadım. Yine gidiyor. bizim Bahriye idaresinin Rusya'dan gönderilmiş. Yalancı. ne yüzü kaldı. Kendisini iskandil ettim. Bize silâh verilmesi hususunda teşebbüs yapacak. Bu bey de hâlâ o politikayı takip ediyor. onlar ile yatarmış. ihtimal ki. Ben de resmî bir-iki ziyafet verdim. Hadi. yine. Türkiye'nin haline acıyorum.. Bu esnada resmî işim yok. Civa gibi kaypak bir mahlûk. Sebebi pijamanın önü kamilen kan imiş. Bize verilecek silâhların teslimini bekliyo254 rum. böyle şey olmaz.» diyorum. onların siyasetindedir.üç defa söyledim. Vakit geçti: Zeki bir saat sonra geldi. «Burada kadınsız yaşanmaz. Ama... :İW ftSÎîi . Al damgasıyle meydana çıkmış. tabiî Rus telgrafhanelerinden geçmiş bir takım şifreleri ve bunlar arasında mühim malûmat vardı. Anlaşılmış. hem sık sık.. Bizimkilere otomobili hazır bulundurmalarım tenbih ettim. . yemek. Bu adama mim koydum. Böyle adam memur. zaten politika kendi vazifesi olmadığını. içimden aferin dedim.•¦ :ilV'i i İTİ)» 7 l'. Tatar şairi Abdullah Tokayef i tetkik ile meşgulüm. Polonya Sefarethanesinde. ilh.. yok. imha ve kendisini şifre ile muhabereden men ederdim. gitmiş. Zekâsı da basit. Yâni Ruslar aleyhine olmak için. Birgün Harkof tan Fronze gelecek.. tepiniyorum. Güzellerini getirir. Ama pijamasının her tarafında değil.» Otomobil ile istasyona koştum.. Sefarethanede bir memuriyette olan Feridun adında bir çocuk girdiler. Zeki. otomobili iste-dim.:)!'!•> ti!» 253 ZEKİ'NlN REZALETLERİ Sefarethanede. Bu mes'ele de failleri meçhul olarak kapandı. Kendisine Polonya politikası yapmamasını. Fakat zekâsı pek basit idi. Haline baktım. . MOSKOVA HATIRALARI!. hepsini söyledim.. karı.

yoksa Çerkeş sefarethanesi mi?» «Niye?» diyorum. O da bir Rus karı yakalamış. memur gönderiyor.. Buraya gelip-gidiyor. sonra nasıl oluyor da cevaz-ı istihdam kararı verip tekrar kullanıyorsunuz? Bu cevaz-ı istihdam denen şeyi yakmahdır. Kendisi ise. Ne dersiniz?» dedi.. Umurlarında mı. Bu da fuhuş içinde. Mademki bu adam hırsızdır. durdum. Başkâtip Aziz bey var. Alıklaştım. Niye buna bakmıyorsunuz? Böyle şeylerle uğraşıyorsunuz?» dedim. onunla. Usta Pezevenk. olurlar ya. kendisine zarar veremeyecek hale koymak. Demek ki. Onlar da Türkiye'ye hicrete kalkmışlar.Aklı başında olsa bunu hem yapmaz. çiçek bozuğu. Motorunu Ruslar zaptetmişler. Kül edip savurmalıdır. Hem de Türk'e muzır oluyorlar.Tamamiyle doğru. böyle yaparlar. Dediler ki: «Bu madam sizinle biraz görüşmek sitiyor!» «Peki» dedim. Abaza Fuad meb'usluğu bıraktı. Dedi ki: «Efendim. Yine bir doktor var.. Bitirdim. söyledi. Gidip yerlerinde kalmağa ikna edeceğim. Bu adamlar siyaseti bizim memurlardan daha iyi görüyorlar. beni de kendi işlerine bulaştırmak.. Efendilerden hiç biri bunun işine bakmıyor.'" 255 Bunun bir misali de şu: Birgün Fuad geldi.. Bunlar Ankara'dan Ali Fuad'ın getirdiği Türk neferleridir. Hükümetle siyasetinizi bozmaz mı?» diyorlar. Zühre Masley» diye bir şiir yazdım. Hattâ bizim sokağa çıkmamız tehlikelidir. Demek bizim Sefarethane Çerkes komitesinin mahfeli halinde. Raporum üzerine bu adam azledildi.. Zavallı Türk Çer-keslerin millî gayretlerinden kendi Türk'lüğü galeyana gelmiş. vaktiyle Çar sarayında hizmet ve zabitlik etmiş. Türk! Kabahat senin. bize ne? Ne isterlerse onu yapsınlar. Savuşmuşlar. Muhasebecinin bir gün ansızın basıp kasasını teftiş ettim.' o akşam Sefarethanede yatırıldı. «Karanlıkta göndermek müşküldür.«Ruslar kırk hâne Asetin'e ezâ ve cefa etmişler. Böyle sürgün gibi Moskova'ya toplanmış. Oturdular. Birgün istanbul'da iskân Muhasebecisi olarak dairesinde tesadüf etmeyeyim mi? Bu bizim devletin hali böyledir. Tahkik ettim. Tahkik ettim.. Cevap yok. Zeki'yi diğer çocuğu arattım. hem yapacaksa bile benden gizlerdi. Kendi vazifesinde. Zeki defalarca teklifine şiddetle mümanaatıma rağmen bana . Fuad'a «Motorcunun işi. Yıllar geçti. Çıktım. ' Kadın Fransızca bilmiyor. bir de oda . Yalnız o bu işlerde değil. Vazifem değildi.. «Ne diyeceğim.» dedim. Sefarethane. Türkiye'den kaçmış. Tabiî haber alırım diye korktu. ZavallıTürk maaş veriyor. onlar Türk'e değil. kapattım. «Memurlar hemen umumiyetle çerkes ve sonra burada ne kadar Rusya'lı hıristiyan çerkes varsa Sefareth-ânedeler. Moskova'ya konsolos oldu. Siz Türk'sünüz. bizim bir müfreze silâhlı askerimizle muhafaza ediliyor. başkasına hizmet ediyorlar. azledilmişti. hem de Hıristiyan Çerkesler bizim Sefarethane memurları Sefarethaneye topluyorlarmış. Siz de bu Türk'ün işine bakın!» demişti. Açığı çıktı.Neferin bu müracaatı pek manidar ve mühimdir. Başımı kaldırdım. Fakat. v Askere «Kadını yerine yollayınız» dedim. Benim gibisi böyle şeyden anlamaz. Bunlar ile millî müzakereler yapıyorlarmış. Hem bunlar Çar taraftarıdırlar. Bana bir ricada bulunduydu.» dediler. Sefarethanenin bu fuhuş hali bana ilham verdi. Fakat Çerkeslere karşı gayrete geldim. Kitabın sahifesini bitireyim diye mazeret dileyip devam ettim.var. Sordum ve işi için uğraştım. Zavallı aylardan beri burda uğraşıyor. çirkin bir adam. Tatarlar dert yanıyorlar ve bana diyorlar ki: «Burası Türk sefarethanesi mi. Sefarethanenin Tahsin adında bir muhasebecisi var. Bu ne muzır siyaset! Aklım çıkacaktı. asıl kendi işinizdir. Çerkeş olursa bakıyorlar. Zeki ve arkadaşı yok. Kendi sefarethanesinde gariplik duymuş.. ÇERKEŞ ALLERJISl Sefarethanede bundan başka bir hal var ki. Hepsi de seçme güzel şeyler. Yalnız kadın var. Şüphesiz bununla maksadı. pezevenklik etti. Çerkesleri memur yapar yollarsan. Hem bunlara niye enterese oluyorsunuz?» dedim. Sabahleyin erken yerine gönderildi.Bunlar Türkiye tab'ası değil ki. Çerkeş olduğu için buna bir hademe maaşı yapmışlar. Çerkes Çarcıların Sefarethaneye geldiklerini bilmezdim. «sefarethane değil. . Sen halâ akıllanmadın. O adamı çağırttım. doğru. Trabzonlu biri var. Her gün yanında bir başka Rus veya Tatar kızı veya kadım var. Sefarethanede yatıyor. İki gün evvel de neferlerden biri geldi. Kadım ne yapacağız? Kadın '. Çerkeş.. daha mühim daha muzir. içimden «Sen görürsün.

bütün bunlardan beri. el etek öperek alıyorlar. iki gözü çeşme. iş de yok. kabul değil.. Yalnız Aziz böyle yapmamış. «Dediğini kabul ettim. Ne de şimendüfere binebiliyormuş. Yüz vermedim. Ne parası. işte bu kız da küçüklüğünde Saraya alınıp büyütülenlerden biri imiş. Kırım'lı imiş. sen böyle âdi bir milletin memurluğunu kabul edip. Moskova'ya bir tekaüt maaşı alabilmek için gelmiş imiş. Ne fuhş. Sefarethanenin bir evrak memuru var. içlerinde bir adam var ki. Kadın ona iyi cevap vermiş. Ve burası otel değil deyip. konsolos Fuad. büyük bir milletiz. Sonra haksız insan. dışarı da attım. Fakat onu meth için.. Bunu bana aynen anlattı. Aç ve açık imiş. Çerkesi yükseltmez ki. Bu cevap cidden yerinde. Eğer bu istiklâlleri için ise. O vakit istediğini yapmakta ve demekte serbesttir. korktu. yakışan o vazifeyi dosdoğru ifa etmektir. Sonra ahlâksız adam ekmek yediği yere hiyanet ediyor. Rusya'da da ayniyle öyle imişler. Git sana Türk'ler yardım etsin» demişler. Yok eğer o milleti âdi görürse memuriyetini kabul etmez. Tahsin adını istemiyor bile. oradan bir takım Tatar aileleri. Vaktiyle Çar sarayı mükemmel bir siyaset tutmuş. ziyafetlere davet etmedim. Elâlem insana bu kadının dediğini söyler. Türk çok aşağı bir millettir. Nasyonalist bir abazadır. Hakikaten Rusya'da seyahat böyle müşkil imiş. Sefarethanede bir oda.Türk'ü kötülemekte ne mâna ve buna ne lüzum var?. Hepsi vahşidir. 256 Abaza. Hem de doktor. bizden ne istiyor? Gitsinler. Ağlıyor.. Türk'e hiyanet suretiyle alçak. kendini niye küçük düşürüyorsun? Bunların ekmeğini nasıl kabul ediyorsun?» demiş. Türk hayvan gibi çuvala kor. Mekteplerimizde yetiştirdiğimiz. bilhassa Çerkeş beylerinden bir çoğunu Saraya zabit. Şimdi gel de çıldırma bakayım. Müslü-manmış. mevkilere çakardiğımız herif bunu yapıyor. aşağılığı kendisine bağlı.Insan bunu yapamaz. yemek verdirdim. Bu da onlardanmış. Aralarında yalnız Çerkeş adı ile söyleniyorlar. Hemen maaşını kestim. hakaret ettim. asil. işte Çerkesle Türk! Çerkeş karılarını çarşafla kapatmaz. Bil'akis bundan müthiş zarar görebilir. sen Çerkesi evc-i âlâya çıkaracaksan. Bu Tahsin olacak. ne yatacak yeri varmış. Fakat bir şey vermemişler.. Anladı.... Meselâ.Utanır. ona izzet ve ikram etmiş. istediğin kadar methet. Kafkas Dağları asilzadelerinin. Çünkü Türk'e hakaret ve düşmanlık etmekle.Çerkeslik gayreti artık bu kadar da ileri gider mi? Bu kadarına insan utanır. dalkavukluğa başladı. çingenedir. Çerkesler bizde ve Osmanlı Sarayında kadın ve erkekleri ile ne ise. Bunlar Çar'ın Hassa Alayında mühim yerler sahibi olmuşlar. Yatıyor. Be adam. Kartlarda bizim bildiğimiz adlarının kıçına birer Çerkeş adı takmışlar. Kırım Rus eline geçince. memur. Orada yerleşip Çerkesleşmişler.Adı Tahsin Rüştü. Sen de Müslümansin. Ruslardan istesinler. . hem de nimetini yedikleri millet ve devlete hakaret ediyorlar. Çerkezce. Bu Tahsin'e o günden itibaren büyük bir garez bağladım. nefer vesair hizmetlere alırmış. Bu kadın bana bir şey anlattı. sarayda hıristiyan olarak büyütürlermiş. necip. Bunlar utanmıyor. ne kartına bir Abaza adı. Gitti.» Kadın geldi. Bilhassa çocukları alıp Rus ve Hıristiyan yaparak büyütür-müş. fakat. Kadın Karun'a anasının yanına gidecekmiş. Bundan daha fecî bir tecelli oldu: Birgün bir takım geldi. Bu adam. Başkâtip Aziz'dir. yiyip içiyor. Demek bu hal. bu milletin kendi kanında olan bir şeydir. çıkar. Bir insan birinin hizmetini kabul ederse. Çerkeş'in yüksekliği. Haline acıdım.. Demek ki. Bu Tahsin de böyle yapmış. Tahsin Çerkeş diye kadınlar görüşmüş. Bu sefarethanede diğer bütün Çerkeş memurlar. ne Türk'ü tahkir. İşte bu hal Çerkesliğin büyüklüğünü gösterir. Kabartaylar ve Çerkesler içine kaçmışlar. Onlar nihayet buna: «Burda Müslüman Sefarethanesi var. Para verip biletini de aldırdım. kendisinin eline bir şey geçmez. Zıp zıp sıçradım. Tahsin buna cevap bulamamış.Kadın Rusça. hepsi bir kart bastırmışlar. biraz Tatarca da biliyor. namuslu insansa. zabit yaptığımız. ahmak ve kafasız şey. Kızlarını da alıp. Keka. Hem memuriyeti kabul ediyorlar. Bir gün de Çerkesleri methederken şunları söylemiş: «Biz Çerkesler.vermişler. Türk'ü aşağılatmak. Canım bu Çerkeslerin azgınlığı nedir? Türk bunların kıçlarına kazık mı sokuyor? Köylü Çerkeş böyle değil. ihtilâlde Saraydan dışarı atılmış ve kocası kesilmişti.

ne mahfuz liman. Tufan'm mezarı Sinop'ta Seyid Bilâl'dedir.. Tatarlar buldular. Sordum. bir taraftan Türk tarihi için bir düziye çalışmaktan bir 257 aralık fenalaştım.Galiba iki günde idi. Meğerse çocukluğunda babası ile beraber istanbul'da bulunmuş imiş. iç tarafta Rus donanmasının bir çok vapurları duruyor. Türkçe huruf ile okuyup-yazıyorlar. Sivastapol'da bir tahtelbahir hazırlanacak. Mişer bir kadın da var. Sivastapol'a geldim. Sinop'ta mevcut iki taştaki kitabeye göre bizim yanan donanmanın amirali Tufan Paşa imiş. iyi gördük mü. Bu kadın şakalar da yapıyor. Tatar kadınlarında okuyup. Fakat ne yapabilirim? Moskova'ya dönüşte çocuğa söyledim. büyük ormanları olan ve yanında bir ırmak geçen bir köy. aklıbaşında ağırbaşlı. Burda diğer bir şiir daha yazdım. Limanı gezdim. «Dünkü gün taarruza başladık» diyor.. Bizi güldürüyor. ilh. kızlığını bozmuş. tarih için vesika olurdu. ilh. bir kırda biraz vakit geçirmek lâzım olduğu anlaşıldı. Zeki. Kendisiyle görüştüm.Ingiltere.îzdivaç va'diyle iğfal edip. Yüreğim hopladı.yazma bilmeyen adetâ yok.. Yakup ve neferim Beyti ile trene bin-dim. Bir taraftan siyasî. Güzel. Kaç göç yok. Bahriye Dairesinde en büyük memurun odasına girdim. Moskova civarında «Pastaraçarin» köyü. Her Çerkeş ve Abaza. Masasının arkasında bir tablo nazarı dikkatimi celbetti. Yâni evlendireyim diyor. Yakurgan'ı Kesikbaş. Hele gözleri! Ne müthiş!. Rus Donanmasının Sinop'ta bizim donanmayı yaktığının yağlıboya resmidir. Aziz'e bende halâ devam eden bir muhabbet ve hürmet hasıl oldu. Bir de bunun beş yaşlarında çocuğu var.Hiçbiri bunda yok. Israrda devam ettim. Benden imdat umuyor. Orada bizi büyük merasimle istikbâl ettiler. Fransa ve Sardunya müştereken buraya asker çıkardığımız vakit. bu levha. Ne güzel. Ben «Ne var?» dedikçe daha ziyade ağlıyor. Okuyup yazmayı bırakıp bir sayfiyeye gitmek. insan ortadaki yüksek yere çıktı mı kendisini tam muharebe esnasında. Bir müze de yapmışlar. Bir sayfiye sordum. dairevî bir yer. Muhammediye başta olmak üzere Ahmed Yesevî'nin Hikmetleri. Babası bilmiyormuş. Avdet hazırhğındayım.. Tatar evi. Diğer şehidler hükümetin yamnda bir yere gömülmüş. Bunlar çürüklüğe çekilmiş. Kız birden ağlamağa koyuldu. beni sür'atle yollamalarım rica ettim. Kenarlarına bütün bu harpleri yağlı boya resmetmişler. Eğer bunu alabilseydim ne iyi idi. Bir gün dediğim kız ile bir ırmağın kenarında oturuyoruz. Şöyle bir dönüp yan gözle insana bir bakarsa. Onaltı yaşlarında bir Tatar kızı var. muharebe meydanını bu istihkâmı seyrediyor zannediyor.Büyük. insan ve emsalini koymuşlar. Ortalık da çok sıcak. Kadınlar ile veya kadın erkek geziyoruz. Metrisleri çitlerle tutturmuşlarmış. bu müstesna. Yapacak bir şey yok. Artık işler de bitti. zeki. Manzara güzel. Baktım ki. Otomobil ile bir saat kadar gittik. o vazife ile meşgul. Bir de mücessem top. Bahriye Dairesini ve Tersaneyi de gezdim. Hüngür hüngür ağlıyor. Bizim şive ile de konuşuyor. Rauf imzasıyla bir şifre aldım. Abazadır ama. Hoşuma gitti. haber verdim.. Pansiyon gibi imiş. Biz size göndeririz veririz deyip beni aşırdılar ve sonra da göndermediler. Bilhassa Malakof Tabyasım olduğu gibi muhafaza etmişler. mutlaka ecnebi unsur aleyhinde olmazdım. Ne yapayım ki.Orda bir de güzel bir şey yapmışlar . hattâ Arnavut.. İki-üç günde başım yerine geldi.. içinde on kadar kadın erkek pansiyoner var. kitapları var. etrafı . yaşlıca bir Tatar kadın. Böyle güzel kadın nâdir olur. Bunları okuyor. Bir çok uğraşmadan sonra söyledi. Aziz gibi olsaydı. Şiirin adı «Mişer Güzeli» dir. Bir büyük bahçe içinde bir ev. Ev sahibi. malûmatlı bir adam da.. anasına söyliyememiş. fakat evlenmem dedi. Öylece duruyor. Biz. Türk olmasa da itiraf ve takdir ediyoruz. Bir tanesi Mişer imiş. Bizim sırf hakikat ile meşbu ve müteharrik olduğumuzu bu da gösterir ki. Zeki ile beraber Sefarethanede benim odaya kadın getiren Feridun bunu bir gün Sefarethaneye götürmüş. Şaşılacak şey. Sordum. odasına sokmuş. canına çengel takar. O. üstü örtülü. Merak ettim. Hemen Karahan'a gittim. Bil'akis Türk memurunun vazifesi ne ise. itirafa mecbur oldu. Bu tabloyu fotoğraf ettirmek istedim ve çok rica ettim. herkese va'z veriyor. Bunabir şiir yazdım. Hepsi de Tatar. RUSYA DÖNÜŞÜ Sayfiyeden döndüm. harbin cereyan ettiği mevkii tabyeleri gezdim.

Halâ yapamadılar. Hakikaten bu bilinmeyecek bir şey değil. Onlar yine Rusya'ya gittiler . Telgrafla Kastamonu'ya yazdım. Ama ihtiyat olmak üzere büyük bir Türk Bayrağı açtık. Fakat sonra bayrağı görünce tereddüt etmişler. Tahtel bahre geldik. Baktım. Vakıa telgrafla hareketimizi haber verdik. Yâni eski hayrata da ettiler. Hep biz. Aman. «Eşya?» «Veririm» dedi. Öyle yaptı ve muhafaza etti. Bir tehlike daha geçirdik. Neferler küpeştelere dizilmiş. Bazı şeyler almışlar. Ekser Anadolu'da şimendifer veya muntazam şoseler. Orada geceyi geçirdik. Biz de o vakte kadar limana iyice girmiştik. Son yangından sonra orası yola geliyordu. altından ya Türk ya Tatar çıkar der. Denizin dibindeyiz. Boyabat'a uğramadık. belki üç güne indirmek mümkündür. bunu öğrendiğime ne memnun oldum. Hepsi harekette. Ordumuzun İzmir'e girdiği haberi geldi. Muvellidülhumuza aletleri var. Gireyim dedim. 258 259 Sonunda sordum. Biz geçtikçe «Hurra!» diye bağırıyorlar. «Taşköprü'ye bir otomobil yollayın! Yarın orada hazır olsun!» dedim. Toplar da attılar. Dibi görünmüyor. giremedim. Zarurî indim. Fakat şaşırmışım söylüyorum. Sinop'taki istihkâmlar bizi düşman zannedip bombardıman etmesin dedikti. Ben vereceğim» dedim. Oradan motörle tahtelbahire gidiyoruz. bir Türk ve Tatar'dan Rus olma insanlarız. Bu böyledir. Konuştukları Türk'lük ile Rusluk mes'elesi imiş. Otomobile atladık. Hakikaten Sinop'ta tahtelbahir gören zabitler önce Yunan gemisi zannedip topbaşma gitmişler.Onu da vermemiş. Bu tahtelbahir kumandanı bir yüzbaşı idi. Elektrik tenviratı var. Alelusul kıtaları dolaşıp selâmladım. Dörtnala gidiyoruz. Eve gittim. Eski duvarlarım da yıktılar. Deliğe yanaştım. Ranzalar masa ve sandalyeler var.Anlattı. Olanca sür'atle gidiyorlar. Tahtelbahir vermelerinin sebebi. Rus donanmasının kabil-i istifade kısmı hareket etmiş. Vapurlar düdükler çalıyorlar. Hemen sandala atlayıp karaya çıktım. Geminin zabit ve neferlerine parkta bir ziyafet verdim. Bunlara orada bir meydan yapıp gömmek. Günler pek uzun. Meydanda bir şey kalmadı. Halktaki sevinci görmeliydi.Ben başkasında misafirim. 8-10 küçük. Bana «gir!» dediler.» dedi. Sinop'tan Emin Paşa'ya hanemden çıkmasını telgrafla bildirmiştim. Bir günde Ankara'ya geldik. Ortalık pislik içinde. Sinop ile Sivastapol arası Karadeniz'in en dar yeridir. Ziyafette konuşurken diğer bir sürü zabitiyle aralarında münakaşa zuhur etti. SİNOP'TA!. bu şehidlerin basit bir nişanesi işi hâlâ duruyor.. Ev sahibi Yahudiye sordum.eşya bir aradayız. Bizim eşyadan eser yok. yoksa gülmeli mi? Sivastapol'da Yunanlıları mağlûp ettiğimiz haberini verdiler. Eşyayı Emin Paşa'nın beraber götürdüğünü söyledi. Gemiler bütün bayrak içinde. Devam etti. Bavullarımızı bir delikten aşağı indirdiler. Meğerse telgrafım gelmemişmiş. Sivastapol-Sinop arasında sür'atli gemiler olsa bunu dört güne. üstüne bir âbide yapmak istedik. yolda ingiliz'lere. Dükkâncılara da tembih ettim. Ağustos ayı. çaldırmayacaksın dedim. neferler. Birkaç alay asker. Bir araba pislik var. ANKARA'DA Hasılı Moskova'dan Ankara'ya beş günde geldim. Bazı bavullar zorlukla geçti. 19 saat sonra sabah erken Sinop limanına girdik. Dağ içinde bir kestirme patikadan Taşköprü'ye civar bir yere indik.duvarlarla örülmüş. Zabitler. . iskeleye yakın meydanda beni selâmladılar. Şerefimize manevra yapıyorlar. Bir insan sığar bir delik. Korktum. Hakikaten bu büyük bir bayramdı. «Kira verdi mi?» de-dim. Bu fevkalâde bir rekordu. «imkânı yok» dedi. Çünkü Rusların evrak hırsızlığı malûm! Gündüz elinde. Evrak bavulunu Beyti'ye verdim. 3-4 büyükçe gemi var. Ve ilâve etti: «Rusça bir darbımesel vardır: Bir Rusu biraz kazırsan. Emin Paşa'yı buldum.Telgrafla oraya bildirdik. Baktım. Sade evrak ile Beyti'yi aldım. Yunan donanmasına rastge-lip ellerine düşmemek içindi. demir çubuklardan bir merdiven. iki ata bindik. Paralarını ben verdim. bombardıman tehlikesine mâruz kalmışız. Kuyu gibi derin. «Yukarda dursam olmaz mı?» dedim. Mustafa Kemal'in heykelini diktiler de. Yıllarca öyle kalmış. Ben eşyamı evde bırakıp hiçbir şey almadım. Sanki gireceğim. Öleceksin. hapis kalıp bir daha çıkamaya-cakmışım gibi bir his geldi. biz. «Ne alırlarsa para almayın. gece yatağında olacak. Ağlamalı mı. Artık sevincimiz son dereceyi buldu.

Çünkü kendisine düşman kazandırır mı? Bu zihniyet bizim bütün memurlarda vardır. Nitekim ben de böyle düşmanlar kazandım. Makine gibi bir hale getirdi. Yorgana sarıldı. Bilmem ne oldu. Yusuf Kemal'e icrasını havale ettiler. Sırtüstü karyolanın üstüne vurdum. Bana lâzım» dedi. isterse olmasın. Mustafa Kemal'i kandırır. Aksini de düşünmedim. ruhu söylenmedi. bundan dolayı âmirlere şahsî. Dedim: «Yazı ile 260 : bir şey veremem. diğerlerinin aman bunun yerimizde gözü var .» Yusuf Kemal Hariciye vekili. Ali İhsan da ordusunu pek tanzim etti. Böyle teşekkür ettin. Dedim: «Göç ediyoruz». bundan dolayı ihmal veya tâdil edilemez. türlü fenalıklar yaparlar. Çünkü. şu yorganı bırak» dedi. Yapmadı. O'na kendisini himaye eder ve ağır yazılar yazdırıp. Herkes sevinç içinde. «Yok» dedi. Millet ve Devlet işinde asla böyle bir düşünce ile vazifemde tadilât yapmadım.diğeri Afyon civarlarında idi. varsın olsun» dedim. Yorganı hâlâ sıkı sıkı ' tutuyor. Devleti düşünen yok. Şimdi ikimize lâzım olunca. Yusuf Akcoraoğlu(*) ile Ağaoğlu Ahmet kendilerini Hariciyeye Müşavir gibi tayin ettirmişler.ve arkadaşı ile Tahsin'in azillerini zaruri görüp. Yatak ve karyolayı da naklettirdim. İsmet ve Ali İhsan arasında ihtilâf olduydu.» dedim. Sizin Hariciye vekâletinizin bütün dosyalarını Ruslar çalıyorlar. iki tarafla hoş geçiniyorlar. Belinden yakaladım. Bazıları dediler ki: «Ali İhsan haris ve huysuz bir adamdır . Sana bu kadar iyilik ettim. Soysallı'nın Rusya aleyhine bizim Hariciye'ye verdiği raporlar. Birgün bir araba ve iki uşak alıp Emin'in evine vardım. Dedim ki: «Görüyorsun senden kuvvetliyim. öyle mi? Senin hiç insaf ve vicdanın yok mu?» dedim. Eşyamı kullandın. Yatağı. «Bu ne?» dedi. Yakup Şevki kıymetli bir askerdi. ben Rusya'ya gitmeden evvel iki orduya taksim edilmişti. Sustu. Bir lâf dahi söyleme! Ve kımıldama!» Çektim yorganı da aldım. Bizim ordu. Evimde oturdun. Herkes diyor ki. bu da tam İsmet'in istediği şeydir. kabul ettiler. Galiba düşünüyorlar ki. Hey'et-i Vekile içtimaına iştirak ettim. Birine Yakup Şevki Paşa. Rauf Hey'et-i Vekile Reisi.iki cambaz bir ipte oynayamaz herhalde birinin onların yerine göz dikmesi. Evimde oturdun. Bir taraftan da Rus sefarethanesinden çıkmıyorlar. olmaz» dedi. Hele Tahsin'in bir daha devlet hizmetinde kullanılmamasına karar verdiler. Bir kaç saat sürdü.Dost olacakmış. Bu adam muktedirdir. Böyle teşekkür ettin. Rakip Mustafa Kemal ile de takışır. Uşakları içeri aldım. vermiyor. keza şehirde de hırsızlık.«Niye?»dedim. Ama. kaldırdım. vazife. «Eşyayı toplayıp arabaya doldurun. Sabri. Meclis'e gittim. Arabanın yanında eve kadar gittim. Eşyamı kullandın. rakibine göndertir. Sen sıkılmadın mı? Bu kadar eşyamı buraya nasıl getirdin? Ben ne yapacağım? Kaç gündür el evinde misafirim. Kadın «Ne demek. Ben artık yazı ile rapor verir miyim? Bütün işleri anlattım. Fakat haftalar geçti. ' Emin Paşa denen adamı da gördük. Hiç bir söz dahi söylemedi. Dağda. Fakat yapamadılar. Bu iki adam hakkında herkeste şüphe var. Yine çekememek mes'elesi miydi? Çünkü İsmet muktedir ve hâkim birini görürse derhal tepelemeğe kalkar. bu da pek haklıdır. Ne yapalım. Bu sefer de başımıza bu geldi.. «Paşa burda mı?» dedim. Mustafa Kemal Sahife 408'den itibaren olan sahifeleri bu harp ve zafere tahsis etmiş. işin kolayım da bilir ve bulur. karyolayı kaldırıyorum. Zararı yok. Kapıyı bir hizmetçi kadın açtı. Birincisi Eskişehir'de. burada bir şey olursa Rusya'ya sığınırlar. Hey'et-i Vekile Moskova sefirliğini bana yeniden teklif etti. «Bari bunu alma!» dedi. Çerkeş adeti. Benim evimi soydun. «Sus!» dedim. diğerine Ali İhsan Paşa kumandan tayin edilmişti. Bizim eşya bütün tencere ve tabaklara kadar arabaya nakledildi. Sefir Kara Sait ile eş.Gün geçiyor. «Düşman olacakmış. Malsa benim. Dinlersiniz. Ben de «Bana da lâzım. işin esası. Bana fenalıklar yapmak istediler. Yine «ötekiler ne ise ama. Harb-ı Umumi'de iran'da ve Irak'ta iktidar göstermiştir. Korktu. Yine red ettim. Suratımı astım. üşürüm. Zeki. Artık rakip tepelenmiş demektir. Belki hayatına da kastederler. Yâni rakibini Mustafa Kemal'e şahsî düşman gösterir ve rakibini o yola sevkede-cek şeyler de yapar. mal sahibine düşer.. O da «Peki» dedi. «ihtiyarım. Emin Paşa geldi. Moskova'da Rus ricalinin ağzında. Benden seyahat ve teftişlerim hakkında rapor istediler.

Lâkin bu da asker değil mi? Kibrü azameti öyle ki. Bu tamime göre Ali İhsan adetâ isyan vaziyetine geçmiş bir halde idi. Bu azametli adamın orada burnu kırılmıştı. Bana gayet tatlı bir mektupla teşekkür ettiydi. yarı kürsü. Nasıl oluyor da insanların içinde bulunuyorlar? Hiç olmazsa iki adam yüksekliğinde. Sivas'taki beceriksizliğini ballandırarak. Mektubuna cevap bile ver medim.. bu miktar taarruza kâfi değildi. ama derhal Mustafa Kemal aleyhine döndü. Kaymakam Halil Bey'in Ali İhsan aleyhindeki raporunu neşrediyor. Kendisi ile görüştüm. hiç sesini çıkar(•) Yusuf Akçura: Türkocağının kurucularından. mevki ve hased meseleleridir. Yol üstünde olan Taşköprü'den geçiyordum. kumandan oldu ya. Mustafa Kemal. yâni vekil idim. Fakat geçti Bor'un pazarı. yine İsmet ve Mustafa Kemal ile aralarında benlik dâvası zuhur etti. Çünkü vaktiyle ben bu zâta benim Sanıson ile Dalilâ'dan bir tane göndermiştim. Nureddin zaferi kendine maletti. İsmet Ali İhsan'ın âmiri idi. Ali İhsan'ın ordusuna yaptığı bir tamimi Millet Meclisine verdiler. İsmet. işte bu asker ilâhlar yıkıldıkları vakit insana benzerler. o vakit ben ondan aşağı değil. Bu sebeple kat'i söylemiyorum. Kitaba teşekkür ediyor .. O. Mademki böyle yapacaksın. Onda kendisine yollamış olduğum kitaptan bahs ve teşekkür ediyor. beyanat yapıyor. Uzun zaman Nureddin Taşköprü'de inzivada yaşadı.. Sonunda Izmit'de Nureddin'i tepeledi. en mühim mevkilerde oturmuş olan büyük ilâhlar (Mustafa Kemal. 262 . Derken bana bir mektup geldi. îsmet'e de yollamıştım. Halbuki hayatımda iyi kötü gelen mektuba kabul veya red. Birini uzun uzadıya tecrübe etmeyince.» der. "3 Taizı Siyaset" kitabının yazarı. Şimdi bu mektubu om nazarımdan daha ziyade düşürdü. Namuslu bir adam gibi de duruyordu. Nezakettir. Bunu görünce doğrusu bu adama gıyaben hasıl ettiğim itibar zail oldu. Bütün bu azametli paşalar en mühim iş olarak birbirini çekemiyor. 261 manialı idin. daha yüksek mevkide. Burnunun kırıldığı görülüyordu. Bu da meslekî ağalan gibi iblis azameti savuranlardan. «Bu şüphesiz bir tanrı teâladır.Bir yıl sonra mektup yazıyor. İsmet'i Mustafa Kemal'i fiilen tepelemeli idin. O vakit yüzüne «Herkes senin için pek kibirli ve azametli diyor. Bunu yapamıyacaksan. Birçok kusurlarınızı da söylüyorlar. neferlerine çektirerek insanlar arasında gezseler. Derhal azlettiler. Nihayet Ali İhsan tepelendi. herbiri en mühim makama geçmek hırsı.» dedim. Bundan başka iş yoktur. Yâni insana iki satırlık bir teşekkür mektubuyla teşekkür ederler. ateşiyle yanıyor.. cevap vermemek nadiren olan şeydir. gören insan. Küçük ilâhları tepelemeye karar verdiler. Bizimkiler gizlice bütün cephelerden kuvvetleri . Hem şeref bunlarca mevki ise. Mustafa Kemal bir karınca gibi bile rakip kabul edemeyen (. Mustafa Kemal bu sahifelerde Ali İhsan'ı çürütüyor. böyle adamı nasıl bu mühim mevkiye tayin ediyorsun? Milletin talihini kat'i olarak tayin edecek mevki. Demek yalnız yere düşünce terbiyesini takmıyor. (*) Bir kelime metinden çıkartıldı. Bu halinizle hiç kimse sizi sevmiyor. Zeki bir adamdır. o halde daha evvel ordunu alıp. sür eşeği Niğde'ye. Oldu.. yazıyor. Hem iptidaî terbiye mes'elesidir. izmir zaferinden sonra izmir'e gitmiş. Herhalde Ali İhsan o tarza dökülmekle pek akılsızlık etmiştir.)! Ateş püskürdü. Benimle görüşmek istiyor..ü-. İsmet) de aman yerimizi kapmasınlar diye bunları tepelemekle meşgul.jfT • NİHAİ ZAFER Harp şöyle olmuş: Ordumuz yine düşman ordusuyla hemen müsavi vaziyette idi. Zafer oldu. Meseli mazmunu vaki olmuştu. Kıpkırmızı oldu. Halit o vakit Kastamonu meb'usu oldu. Nureddin. yarı araba bir şey yaptırıp onun tepesine oturup. Pekâlâ. Mustafa Kemal Nureddin'ir aleyhindedir. Ali îhsan'ı ben şahsan tanımadım. Taşköprü'de iken ben Ankara'dan Sinop'a gidiyordum.. hiç cevap vermediydi.deyip tepelemiş olması lâzımdır. biraz da aklı zayıf galiba. namuslu veya namussuz demek doğru değildir. hattâ komünistlik yapıyor. ilâhlar çıldırdılar. Böyle mes'eleler hep hırs.. derhal azameti yine kabardı. Gazetelerde makaleler yazıyor. Yerine Nureddin Paşa'yı tayin ettilerdi.. Bu raporun ithamatı ağırdır.

ordan kalkacağız. bir noktaya yığılsın. Asrî bir hale gelin. Ya altı.bu sefer bizimkiler onlara oynamışlardı. Dağlar bizim asker ile tutulmuş.Fakat sözleri kuvvetli.Sezseler de bir mukabil taarruz yapsalar. Bu dediklerinin hepsi doğrudur. Bir aralık Şer'iyye Vekili idi. Sonra yine politika sebebiyle Yunan ordusuna cahil bir kumandan tayin edilmiş.Fakat işin hakikati da böyle idi. görülecek bir manzara idi. Yoksa sizin sarıklarınızı biz sarıp yerinize geçeceğiz.meselâ Eskişehir'den bir taarruz yapsaydı bizim ordu mahvolurdu. Yunanlılar için ana baba günü idi. Hey'et-i Vekile'de taarruzdan bahsoldukça. İsmet Paşa'dan bekledim. İki taraf olmuş.» Bu ta-mamiyle doğrudur. mahvediyorsunuz. Zaten orduları politika hastalığına tutulmuş. Mustafa Kemal'in de aleyhinde idi... dürüst. Bereket versin ki.Bu sevkiyat onbeş gün sürmüş.alıp düşmanın sağ cenahına (Afyonkarahisarı) yığmışlar. Şu adamlar ne derin bir uyku içindelermiş. Büyük Zafer kazanıldı. deli gibi ordan oraya koşuyorlardı. MEHMET VEHBÎ EFENDİ Bizim Konya meb'usu Vehbi Hoca büyük bir akıl-i selime sahiptir. Şu milleti cehalet ve taassuba sokup. Aklınızı başınıza alın. Askerlikçe öyledir. Yunanlılar ne körmüş. sözünün eri adamdı. Nihayet cephede bulunan kumandanlardan. Çünkü ordumuz durmakla eriyordu. dedikleri hareketti. Bizim adam olacağımız da yok. Beş günde Trikopis ve Yunan ordusunun bir kısmı esir düştü.. Olmıyacak şey. Hakikati söyliyen biri idi. . bunu karşısındaki düşman ordusu hissetmesin. Aferin! Yunanlılar hiç görmemiş. İyi asker ve erkânı harbler dediler ki: «Böyle bir hareket cinnettir. Buna da bin şükür. gündüz ağaç altında otururmuş. Fevzi Paşa'ya derdi ki. Yunan ordusunda tereddüd hasıl olmuş. Kendi medrese hal263 lerini de bilir ve saklamaz söylerdi.İsmet sehpası bunu deli gibi yapmışlardır. Demek millet yaşayacakrmş. Yukarıdaki askerimizi alıp Afyon'a yığmışlar . Birgün kendisiyle medreseliler ahvalinden bahsediyorduk. bir milletin bugünkü ihtiyaçları nedir bilmiyorsunuz. Bunu söyliyen askerler Hey'et-i Vekile'rtin. karşımızda kötü bir düşman vardır.. Şimdiye kadar Anadolu harplerinde daima liyakatsizlik gösteren Yunan ordusu. Dedi ki: «Kendini yorma.. dünya nedir. Vaktiyle kiralın setr yaparak bütün kuvvetini sol cenahımıza toplayıp bizi perişan ettiği oyunu. Politika ordular için taun ve veba gibi bir şey. ya üstü. Mustafa Kemal . bu defa daha büyük bir liyakatsizlik göstermiştir.. Taarruzu mutlaka ordan yapın!» derdi.Asker gece yürür. askerin firarı hakkındaki telâşını ve verdiği taarruz kararını bilmiyorlar.. Kaçacak bir delik yoktu. Bu adam.» Vaziyeti görür adamdı. Hocalar zaten inkıraz bulmuş bir nesildir. Fakat zarurî idi. isterse trenle olsun bir heybe taşır. Şaşırmışlar.. Yine nargilesini kurmuş. Seyahatlerinde de.. hoştur. O geçti.Şivesi Konya şivesidir. Bu adamı da Mustafa Kemal az zamanda tepeledi. Yunan ordusu etrafı dağlar ile muhat bir dere içinde kalmıştı. İlim nedir. Esareti yapan süvari fırkalarımızdır ki. Hem de akrabasını memuriyetlere kayırıyor diye leke sürmek şartiyle ve Meclis'te istizah yaptırarak düşürdü. insan düştüğü yerden kalkar. Ya harp sıkı bir surette tutuştuğu vakit. Bu adamın bir eğlencesi vardı. felâket idi. Trikopis başkumandanlığı deruhte etmiş. Bir kism-ı mühimmi de imha edilmiş oldu. iyi bir mektep tahsili görseydi mühim bir adam olurdu. heybesinin bir gözünde nargilesini yerleştirirdi. 130 bin kişilik bir ordu kilometrelerce sahadan kaldırılsın da. Talih üstünü verdi. sabah erken topçu ateşiyle Kocatepe'den vaki olmuştu. birbirini yiyordu. Bir parça aklı başında olan kumandan bunu yapamaz.Fevzi . İlim öğrenin. Demek Yunan ordusu çorba halinde imiş. Millî Harekette işimizi Allah yaptı diyordum ya. Ordu bulunanlar diyorlar ki.. namuslu. düşmanın arkasına düşmüş ve hatt-ı ric'atı kesmiştir. Oyun aynı oyundur. Diyorum ya. başka çare yoktu. herif izmir'de ve ordan kumanda etmek istemiş!. TAARRUZ BAŞLIYOR Taarruz 26 Ağustos 1338. Türk'te cibilli olan ve herkesin tastik ettiği aklıselim adetâ onda tekasüf etmişti. işimizi Allah yapıyordu. Daha da beter olsunlar. Kendisine: «Siz cahilsiniz. Biz Afyon'da düştük. işte bizim Balkan Harbindeki ordu. Bu hareket ya herro! Ya merro!. fokurdatıyordu.» dedim. Başkumandan işi İzmir'den idare etmek istemiş. Diğer cepheler tâ Marmara'dan Afyon'a kadar bomboş kalmış. düşman açık cep-heden. Sözünü saklamaz söylerdi. nargile içerdi. Sade yobaz zihniyetti idi.

Derken kabineden düştü. Zeki için siciline: «Bu adam yalancı. Bunları sonra Yunan'Iılar garbî Trakya'ya serpme suretiyle iskân etmişlerdir. İngiltere yeniden bizimle harp eder» dediler. haysiyetsiz. çekilirler» Aynı zamanda «Biz sizinle harbetmek istemiyoruz. Dere ölü.Binaenaleyh bir daha Hariciye memuriyetinde bulunmamak üzere azledilmiştir» diye yine kendi elimle yazdım. Çekilin» diye de bir nota ile cevap verdik. Zannediyoruz ki. Tahsin için de Çerkes'lik ettiğini. «Gelmeyiniz! Vururuz. evvelce zikrettiğim veçhile siciline yazıp azlettim. Talihlerinin dönmesi Sakarya iledir. Orda İngiliz kuvvetleri var.Bu vak'a esnasında öyle korktuk ki. fuhuş ve zevkten başka bir şey bilmeyen biridir. bu da izzetinefs mes'elesi olur. Bunlar başlarında Said Bey olarak evvelce Yunanın mandası altında Adapazarı taraflarında bir Çerkeş Devleti istemişlerdi. Çünkü teşekkül eden yeni kabine -ki yine Gürzon Hariciye Nâzın idi. Boğaz'ı almak ve ingilizlerle vuruşmak istiyoruz. Sade silâh patlatmasınlar. Yusuf Kemal Hey'eti Vekile-de.Kırıldılar.Türk Milletini kurtarmıştır. Tanassur etmeğe başladılar . Lloyd George'u bundan dolayı ben düşürdüm. Fakat toprağımızı işgal altında bırakamayız. Fakat öyle parlak bir netice vermiştir. Kendi elimle Sabri'nin irtikâplarım yazıp azlettim. Hakikaten Lloyd George'u düşüren Lord Gürzon'un manevrasıdır. izmir şimdi. at leşleri. . kırık araba. İzmir'e girildi. Çünkü faik kuvvetlerin gittikçe tazyik dairesini sıkıştıracağını görünce harbetmez. Mustafa Kemal de orda. İşgal sahasında ne kadar yerli Rum ve Ermeni varsa bunlar da Yunan'Iılar ile beraber kaçmışlar. İngiliz'ler çekildi. Adapazarı civarından da 12 bin Abaza Yunan ordusuyla kaçtı. Çanakkale Boğazına doğru ilerliyorlar. İngiliz'ler de patlatamaz. Anadolu'yu. fenn-i harbe mugayir bir plândır. Bu işi bitirince ordumuz sür'atle İzmir üzerine yürümüş. Fethi ve Rauf da beraber gittiler. atılmış silâh ve cephane ile doldu. Ben mâni oldum. Fransa'dan da bir harp gemisiyle Frenklen Buillon izmir'e çıkageldi. Eğer o esnada iki Yunan taburu yetiş-meseymiş. Bir cesaretle orayı da işgalden kurtararak işi bitirdik. işte bu esnadadır ki. Bir kısım da Bursa üzerine çekilen Yunan kuvvetlerini takibe koyulmuş. Bu sayede bütün Yunan ordusundan bir fırka kurtulmuştur. bir müddet sonra Ankara'ya gelmişlerdi. Böyle birinin bir devletin Hariciye memurluğunda bulunması tehlikelidir. İngiliz'ler behemehal Boğaz'ı ellerinde tutmak istiyorlar. ilk iş olarak dosyalarını getirttim. Biz ise. Bununla bu talih itmam edilmiştir. Bu zafer. Hepsi azlolunmuş. tek kimse kurtulamıyacakmış. sahtekâr. Verilen karar: «Müfrezelerimiz ilerlesin.Vurursunuz. Bunlardan üç alay süvari yaptılar. Ben İzmir'e girişimizden üç gün sonra Ankara'ya vasıl olmuştum. Fakat bu. Binaenaleyh Türkiye ile dostluk taraftarıyım» demişti. Rusya seferim hakkındaki izahatı verince. Türk'ü tahkir ile ömür geçirdiğim. Evet. Fransız Fevkalâde Komiseri general Pelle istanbul'dan izmir'e geldi. Bunlar Hey'et-i Vekile'de görüşüldü. büyük zararlar ika eder. Nice zaman oldu. esir düştüler. Gürzon'un Türkiye ile harp istemediği de şüphesiz idi. daha ziyade fırka mes'elesidir. Bizimkiler izmir'e girdiler. mümessilliği bize notalar mektuplar yolluyor. büyük bir zaferdir.Bir müddet sonra Yunan'lılaşıp biteceklerdi. diplomasi hareketi merkezi oldu. O. Şimdi önümüze İngiliz kuvvetleri çıktı. Sabri ve Tahsin Rüştünün azillerini icra etmemiş idi. Bizimkiler Bursa'ya da girdiler. Hey'et-i Vekile Hariciye Vekâleti idaresini muvakkaten bana verdi. Sonra bana Lozan'da Lord Gürzon: «Lloyd George İngiltere'yi Türkiye ile yeniden harbe sokuyordu. İngilizlerle harp pat264 laması hiç işimize gelmiyordu. Hele ilerde büyük makamlara gelirse. hepsinden evvel geldi. Yusuf Akçura ile Ağaoğlu Ahmed'e «Artık hacet yok» diye izin verip ayaklarını Hariciye'den kestim. hâlâ unutmam. Lloyd George İngiltere'yi tekrar aleyhimize harp hareketine başlamak üzere sevketmek istemişti. Mustafa Kemal Hariciye Vekili Yusuf Kemal'i izmir'e çağırdı. Bu hususta ingiliz Askerî partisinin de tesiri olmuştur. Hey'et-i Vekile'nin azillerine karar verdiği Zeki. Maliye Vekili Hasan Fehmi de muhasebeciyi derhal azletmiş imiş. Yusuf Kemal. Müşkilât başladı. İngiliz Kumandanlığı.Türkiye ile harp yaptı. Hemen bu emirleri mahalline tebliğ ettim.

açıkça demektir ki. Çünkü Lozan'da muahede bittikten sonra. hem de terfian tayin ettiriyor. Orada Mudanya mütarekenamesi yapıldı. memuriyetsiz kalmış.» Bu da yeis verici şeydi. Anladılar -sa. Böyle bir adamı onun gibi bir adam sırf hususî hizmetleri için alıyor. işte Rauf açıktan Türk düşmanlığını himaye etmişti. Vasıf Prag'a sefir giderken Zeki'yi bulup. Müzakereye mahal olarak Mudanya kabul edilip bizden İsmet Paşa. Bize nota nota üstüne yağdırıyorlar. Fakat. dökmüş. «Beni siz azletmişsiniz.. öldürebilirdi. Halbuki bu adamın bu halini ben hikâye ederken. Mu266 danya veya izmit'te bir mütareke yapılması için tarafeynin müzakere etmesini de teklif ettiler. Ecnebi unsurlar her tarafı tutmuş. Galiba Türk idi. İşte bu da hükümetin hali. Vasıf duymuş. Bizi İzmir'e yolladılar. Kızıp. Zeki'yi azletmiş. Anlaşılıyordu ki. Bir şey yaptırmazlar. Alâ. Türk Devletinin iyiliği ile ne alâkası var? Sonra işittik. Rauf derhal Abazalık gayretiyle kaynamış olacak ki.» dedim. Bir şey yapamadı ve diyemedi. Bir suretle savdım. kadından azlolundu. Siz tayin ettiriniz» dedi. ancak Boğazlarda gayrî askerî bir mıntaka ihdasını. beni vurur. Şimdi bu kanlar hiç olmuştu. Bu yine bir şey değil. Su testisi su yolunda kırılır. Bu. gitti. Ne de bulmuş. Tam kendisine biçilmiş kaftan. Yaptığınızı oradaki memurlar alâkadarlara söylüyorlar. Venizelos anlamıştır. Derhal Başkâtipliğe Viyana'ya yollanmış. başkâtip olarak almış.Fakat gayret yine beni bırakmadı. Ne yapacaksın bakalım?» dedim. Bu kuvvet askerdi.» demiştir. Israr ediyor. O da gitti. Biz Lozan'a gidince Hariciye Vekâleti işleri. IşteTürk evl265 âdı! Ecnebi unsurlar ne yapıyor. Vasıf kurttur. «Siz azlettiniz. vaktiyle Nevres'i tevkif ettirmek için yaptığım teşebbüsleri Nevres haber almıştı. iş bununla da kalmadı. Yine geldi. Metelik vermedik. biz Trakya'ya sekizbin kişilik bir jandarma kuvveti gönderdik. Yunan askerlerini oradan geri çekeceklerini söylüyor. Türk'ü tahkir eden bir çerkes azledilemez. Tabii bunu ona söyleyen Hey'et-i Vekile azasından biri idi. sonra Londra'ya. Çünkü bu da bir derstir. oradan Paris'e müsteşar oldu. Neden sonra bana geldi. Demek vazifenizi bihakkın ifa etmekle başınıza belâ alıyorsunuz. ismetle bana: «Bu Avrupalılar kötü insanlardır. Tutundu.Bu işin yürekler acısı fecî ve bu millete ders ve ibret bir sonu var.. mal. Sen yaparsan bozarlar. öldürmek ile tehdid etti.Para. memuriyete. azlinin kararını biliyor. Paris'te casus teşkilâtı yaptı. Gönlümün dileği oluncaya kadar bırakmasın. Bunu zihnime iyice yerleştirdim. İngiliz'lerden ingiliz İşgal Kuvvetleri Kumandanı general Harington ile bir Fransız ve bir de İtalyan generali murahhas olarak Mudanya'da toplandılar. Bu hem de birkaç kademeyi atlatarak terfihtir... Tahsin'i Meşhed'e konsolos tayin etmiştir. bıra-kıverdiler. Feridun bir hami bulamamış. rezil olmuş. Bu hiç caiz olmayan bir şeydir. Yunan'dan bahseden bile yok. Kadından memuriyet aldı. . bilhassa ingiliz'ler telâşta.. ben azlettim. «Bu devlete hizmet de etmek doğru değildir. Paris'te işi budur. oraya asker sokmamamızı istiyorlardı. Avrupalılar notalarında bizi sulh konferansına da davet ediyorlardı. Bir daha ortada gözükmedi. Hey'et-i Vekile'de Rauf da vardı. «Hayır» diyerek savmak istedim. Avrupalılar. yardım vermediler. fakat birgün Vasıf in da gözdelerinden birine kendi de fiil işlemiş. Bu felâkete uğradık. Bu adam sonra Meş-het'ten irtikâbından dolayı Ankara'ya gelmiş. Siciline rağmen. Bil'akis böyle mükâfata lâyıktır. Bu adam gözüpek biri olsaydı. Mustafa Kemal'e jurnal gönderdi. Misali yok değildir. Hergün ona kadın getirir. Hakikaten Zeki Prag'da Vasıf'a kadın ve çocuk bulmak hizmetinde pek dirayet göstermiş. Bu adam pezevenklikte sabıkalıdır.» dedi. Çünkü faydası yok. Bu Yunanlılara büyük derstir. Siciline de yazılmıştır. vekâleten Başvekil Rauf a havale edildi. «Kim söyledi?» dedim. Mustafa Kemal'in evlâdlığın-dan biri ile evlendirilmiş. «Hariciye Vekâletinde Memurin Müdürü söyledi. Nihayet«Peki. görün! Ben doğrusu bu tayini işitince me'yüs oldum. Yunan onlar için bu kadar kan. Bunu işitince dedim ki: «Aferin Vasıf a. Yunanlılar şarkî Trakya'dan çekildi. Bunu da zikrediyorum.»dedi. Dinledi. Bekir Sami'ye de Londra'da bir akşam bir kadın getirip odasına bırakıp gitmiştir. Hattâ Trakya'yı bile bize iade edeceklerini. Bu da tabii ingiltere'nin işi idi. Netice yalnız kendine düşman kazanmaktan ibarettir. Sabri de beni vurmak. en mühim işleri Boğaz mes'elesiydi. Terfih ile.

Anadolu askerini istanbul'a sokmayacaklar.. Bunu (. küfretmiş. ilerde tafsil edeceğim. Bana yaptıklarının intikamım alıyordum..) kendisi de (S . Benim bu kadar hizmetimi unutmuştu.. vekilleri. Hoca Mustafa Sabri.. Hele Refet'in askerle istanbul'a girmesi bunları titretmiş. Tedbirsiz. aleyhinde imişler. Yusuf: «Hem müthiş yaptın. Gel barışalım» dedi. yanına bir bilen memur alsana.. Şimdi Meclis'te aleyhine hareket şiddetlendi. Barıştık. şimdi demek Itilâ-fcılar Yunan'ın yerine geçiyorlar. bombalarla şimendiferi atacaklar... fakat içim iyi barışmadı... Hey'et267 i Vekile tarafından tebliğ edildi. Ermenileri de silâhlandıracaklar. «Beni Harbiye Nâzın yapsınlar. Bunlar olmamış gibi bir tavırda. Asker toplayacaklar.Jandarma dedik.. îşte sade bu..diğerleri derhal hayatları kaygısına düşüp. Biz Yunan'ı memleketten attık. notalar yazıyor. Hele Lozan sulhûnden sonra bunu tamamiyle yaptı. «Tövbe» dedi. Demek artık Meclis'te... Kendisine askerî vazifesinin hitam bulduğunu.» diye hakaret etti.. Bu ne egoist adam.» dedim. Bu esnada Ali Kemal tevkif olunmuş. Padişah'tan sadaret mührünü alacak. bizi istanbul'a sokmamağa karar vermiştir. Ankara'ya gelince Mustafa Kemal'in hâlâ Yusuf Kemal'e küfrettiğini gördüm.. Ben Rusya'dan avdetimden beri. Böyle misâller çoktur. Halkı da(. idaresizliklerini söylüyor.... Sonra Lozan'da bu topları istedik. Alçak.. İZMİR'DE Şurası da pek garip idi. Türkiye bir çiftliği mesabesinde oldu. Ankara'ya gelmesi. Eşi yoktur. Kibirli ve azametli Refet bunu kendi şahsına yapılmış zannetmiş. sadrazam olacak. Kibri artmış.416) itiraf ediyor. bana çok yaptm. Bir taraftan da Tevfik Rüştü'yü teşvik ettim. Ne hiyanet!.. memurları. Fransızca yazamamış. Kâmil Paşa'nın torunu Fuad tdris'de bunlarla beraber. Bu kuvvet ve Refet istanbul'da halk tarafından hiç misli görülmemiş tezahürat ile karşılandı. . O da Yusuf Kemal'in aleyhinde müthiş uğraşıyordu. azamet satmıştır. O vakit istanbul'da Kolçak denilen bakayası pek çok Ak Rus var. kendin Franızcayı iyi bilmezsin. Mustafa Sabri.Zaten Meclis'te meb'uslar Yusuf Kemal'in Hariciye'deki idaresizliğini öğrenmiş.» Dedim: «Pes mi?» Dedi: «Pes» «Bir daha bana azamet satmıyacaksın! Tövbe mi?» dedim.. Tevfik Rüştü'yü de aleyhime kışkırtıyorsun. Bizimkiler vapur ile otuz top da gizlice göndermişler ise de bir İngiliz harp gemisi bu vapuru yakalayıp topları zaptetmiştir. Kendi kendine kararlar verip icra ediyor. . beni mahvettin. Sersem adam. Bu adam da ne hayindir ve ne müthiş dolandırıcıdır. Hey'et-i Vekile'de de sırası geldikçe kendisine darbeyi vuruyordum. yâni çiftliği gibi idare etmek hevesinde olduğunu gösterir. Bunlar da bizden korkmuş. Saçma şeyler yapıyor. Dedim ki: «Senin bana azametin. O topları çalmıştınız.. Pişman oldun mu?» «Pişman oldum» dedi... siyasî vazifesinin Hükümete ait olduğu..... meb'uslara Yusuf Kemal'in yolsuzluklarını.. Bilmem orası doğru mu? Fakat çok kişiden işittim.. Mustafa Kemal kendi kendine izmir'de diplomatlık ediyor. Meclis'in haberi olmadan yapıyor. Ben onları tepelerim» demiş. İngiliz murahhası Rombolt bize «Hırsızsınız. Meclis. Türkiye'yi keyfî gibi. Mustafa Kemal pek kızmış. Yusuf Kemal'e «yaz!» demiş. artık yeter. Ben olmasam Moskova'dan kaçıyordu. kaçan kaçana olmuştur.. Moskova Muahedesini kendi dirayetine mal etmişti. nihayet Fethi yazmış. Mahmut Muhtar Paşa da Çankırı meb'usu Ziya'yı Mustafa Sabri'ye yollamış. meb'usları. hiçbir şey yoktu. Padişahı. burnu kafdağmdaydı ve yine o sayede Hariciye Vekilliği ediyordu. oraya gidiyorsun. Yusuf Kemal bunları öğrenmiş: nihayet bîzâr ve âciz kalınca. Sanki hükümet. Muahede kalacaktı. istanbul'da türlü delilikler yapmış.. aleyhinde Millet Meclisinde propaganda yapıyordum.) makamına koydu. Bu ne tegallûp. bu ne?. bu ne ibtibdâd? Burası senin çiftliğin mi? Tabii Hey'et-i Vekile kızdı. yaptıkların ne idi. Ali Kemal ve emsali bir içtima yapıp kuvve-i askeriyye ile bize karşı koyup.. Bunu Fethi'den de işittim. bu adamın dürüst olmadığım.. izmir Zaferi. bunları hep Hükümetin. «Sana ben de yapabilir miymişim? Nasıl?. Mustafa Kemal'in nezdinde Yusuf Kemal'in işi b: misti. izmir'de general Pelle'ye bir nota yazmak lâzım gelmiş.. Birgün o azametli Yusuf Kemal Meclis bahçesinde yanıma geldi: «Doktor. Hürriyet ve Itilâfcıları istanbul'da telâşa düşürmüş. Mustafa Kemal Trakya'ya geçecek kuvvete Refet'i kumandan tayin etmiş. Mustafa Kemal. tehlikeyi görmüş.

zulüm dörtnala gidecek. Bana dert yanmağa başladı: «Mustafa Kemal ve İsmet pek haris . İsmet olmaz dedi. Herif millet işi değil.devlet kurulmuş. Onu onlar pek iyi bilirler. Onlar evvelce İsmet'le başbaşa listeyi yapmışlardır. İsmet» Büyük medihli telgraf. iki saatlik mesafeye kadar gittik. Herif bizi Hey'et-i Vekile'den atmıştır. Lozan'da ve Hey'et-i Vekil'ede arkadaşlığımız zamanından daha sağlam ve samimidir. hiç sesi çıkmıyor. Bir şey de sızmadı. Bana dalsmet'ten şifre olmıyarak şu telgraf çekilmiş. Gazi canım Rıza Nur bu kadar arkadaşınız. Daha iç yüzü vardır. en iyi delil bu. içi dışı başka adamdır. Bilhassa gözlerinizden öperim kardeşim. Artık. oranın memurlarından geldiler. Almasa idim de. Ne yapsın sonra şeref kazanırlar. Posayı attı. Hem de artık İsmet beni suyu emilmiş. ilk zamanlarda kâh da Is-met'in. Ali Fuad ve emsalini koymamıştır. Meclis'te bir sırada oturuyor.Sen de gel!» dediydi. Lâtife boşandıktan sonra istanbul'a gelince.. Vapurda miralay bir asker doktor vardı. Yalnız meb'usum. Sonra yüzüne nasıl bakarız dedi. Ona söylediği şeyler arasında şu davardır: «Hey'et-i Vekile intihap edilirken. siz bana bırakın. Doktor Rıza Nur gibi nâdir evlâd-ı vatanın istinadına müftakırdrr. artık zevk ve safa. Daima muhabbet ve müzaheretinize arz-ı ihtiyaç ederim.. derhal haremimi çağırtmıştır. başka vesile bulurdu.. derhal beni kuşkulandırdı.. İkisi de beni isteyemezlerdi.. Gazi ve ben ısrar ettik. Ismet'in Başvekil olduğum söylediler. Demek onun kuvvetini elinden almış. Meselâ: «Sağlam ve samimidir» diyor. bitirmiştir.. ben onu idare ederim» dedi. Onu getirmişler: «Sinop Meb'usu Muhterem Doktor Rıza Nur Beyefendi Hazretlerine. Daha diyecek var mı? Ama utanmaz. Mustafa Kemal'in Cumhurreisi... onunla çalışmam dedi. asma kesme. Vapur inebolu'ya geldiği vakit. huyu müthiştir. Yunan cephesinde yukarıdaki teşkilât ve tertibat yapıldı. kendisi isteyip orasını bırakarak mı geldi. Mustafa Kemal'in ağzından. şahsi mevkiini düşünüyor. bu kadar hizmet etti. Mezuniyetiniz zamanının hitamına muntazınm. Cumhuriyet ilân edildiğim. Lâtife'nin hikâye ettiği şey. Demek Ali Kemal'i tevkif ettirmemiz keramet gibi olmuş. Buna en maddî. Yanıma geldi. kimse ile de ihtilât etmiyor. fuhuş ve vurgun.. Bu kanaatim. Karabekir meb'us. Bu işler benimle olmaz. hamamın namuslu gösterilmesi şeklindedir. Aldığım ve kaydettiğim haberler de sade meb'usluk sayesinde. İsmet de ısrar etti. Malımı bilirim. ettiği fenalık da o kadar çok olduğuna hükmetmek lâzımdır.) 269 Fakat mes'ele bu kadar değildir.. Bunlar rakiptir. posa kalmış zan ve farzetmiştir. sen isteme demiştir. Bu adam. Methedince. Otuz kişi kadardık. Gazi. iki yıl sonra. favoritzm. Vaktiyle Kâzım Karabekir Şark'tan vazifesini bırakıp Ankara'ya gelmişti. Çürük ve gayri samimidir. entrikalarını örtmek için böyle şeyler de bol yapar. Mektepte benden iki sınıf aşağı idi. Mustafa Kemal bana: «Paşa'yı istikbâl edelim. Methi ne kadar çoksa. Cumhuriyetin terakkisi ve vatanın dahilen ve haricen selâbet ve itilâsı. Birçoğunu bir ingiliz vapuru Selânik'e götürmüş. büsbütün uzaktan ve kulaktan. Salıâ açık. Zararı yok. bir kısmını da Mısır'a. yoksa Mustafa Kemal onu (. ona da devam etmiyorum. Rıza Nur Bey'i yine listeye koydu.. 268 IKİNCÎ BÖLÜM CUMHURİYET DEVRİ Cumhuriyet devrinde milletin. İsmet Mustafa Kemal'in reyine muhalif asla bir şey yapamaz. hayvanlık ve dalavere île ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. (AD. (*) Utanma.. Ne adamdır? En mühim muharebeyi yapacak. İsmet «olmaz. Bu babta hiç malûmat yoktur. Karşıladık. Mustafa Kemal Benim için ben Rıza Nur'u da korum. böyle en mühim kumandanları iş başına koyacak iken Karabekir. devletin iyilik ve kötülüğüne dair benim hiçbir dahlim yoktur. Not: Metin içinde geçen parantez içinde italik açıklama ve notlar tarafımızdan eklenmiştir. Benim mezuniyet almamdan da telgrafında istifade ediyor.. Bu iş de suya düşmüş. Ama iyi karşıladı.ingilizler vasıtasıyla Türkiye'den kaçmışlar. fenalık etmiştir ve edecektir. Mühim işler yok zannediyorlar. Mustafa Kemal Karabekir'e bir vazife vermedi.) getirip kumandanlıktan kaldırarak sıfıra mı müncer etti.

diğeri vermedi. Bu suretle Mustafa Kemal övündüğü ve kendi icadı olan Türk Süijeneral devletini rah-nedâr etmiş. Mektubunuzu aldım. Gözlerinden öperim. Türk Tarihi müsveddelerini aldım. Telgrafınız hem Sinop'a ve hem istanbul'a gelmiş idi. bellerini kırdı ise. Nihayet istanbul'a döndüm. Telgrafı arattı. teveccühünden galiba düşmüş olduğumu yazdım.. Sıhhat ve afiyetinize daima duacıyım. Okudu. samimi değildir. verdiğim talimatı şimdi göreceksiniz». Çünkü onların zaten ve tabiaten benimle olduklarına şüphe etmiyordum. Tâ çok yıllardan beri hayâlini kurduğum kütüphaneyi yapmağa teşebbüs ettim....) adamlardır. Bahusus hiçbir mes'elede pamuk ipliği ve benim tedbir ile hareket niyetinde değilim. bunları da yine o rezil edip yıkacaktır.. 22 teşrin tarihli bir mektuptan memnun olduğunu anlattım. Artık Meclis vekil intihap edemiyor. Devam etti: «Sizi elbet istemezler.. fakat herkesin ümidi sizdedir. böyle olacaktı. Çok sevindim. Zaten evvelkisi bir anomali idi. Meclis'in kuvvetini azaltmış.. Riayet ediyor. Sonunda «Adam bu da bir şey mi? Hangisi olursa olsun. Hey'et-i Vekile Reisi Başvekil unvanını almış. Şimdi cumhuriyet de yapıp.. Zaten ikisi birdir» dedim. Hanımefendi hazretlerine arz-ı tazimat ederim.. Gazi'nin tebrikime cevap vermediğini. Onlar da çok sevinecekler. «Bu doğrudur ama. Beni ihya ediyorsun. Siz onlar gibi değilsiniz. Düşün ki. işlerim pek çok.(. Bu suretle Hey'et-i Vekile kabine şekline ifrağ edilmiş. Hakkı var. fakat yine bizim cumhuriyet. der'akap size bir telgraf çekti. «Karar vermek için bütün arkadaşları davete ihtiyaç görmedim. Gazi Mustafa Kemal İsmet'in mektubu: «Kardeşim Rıza Nur.». Ankara'ya geleceğini yazdığına göre. Gözlerinden öperim sevgili kardeşim. «Türkiye Reisicumhuru. İsmet derhal cevap verdi. Sihhatimiz iyidir. samimiyet gösteriyordu.» Cumhuriyet ilânı için Teşkilât-ı Esasiye Kanununun bazı maddelerini tâdil etmişlerdir. bu hâkimiyeti.Muhabbet ve istifsarınıza teşekkür ederim. Övünmesinde berdevamdır.. Bu sıfatla Meclis'e ve Hey'et-i Vekileye . Bu doktor görüşlü adammış. yazmak istediğim bir çok şeyleri yazmıyorum. devam etsin. ne kadar meşgulüm.. Çok üzüldü. İsmet Paşa hazretlerine olan mektubunuzu okudum. Derhal Mustafa Kemal'den şu telgrafı.» 1 Kanunî evvel sene 39 İsmet Bunlarla bu noktayı halletmek mümkün olmadı. 1 İLK SOĞUKLUK i Ben de yine inebolu'dan Mustafa Kemal'e ve İsmet'e Cumhuriyet ve yeni mevkilerini tebrik eder birer telgraf çektim.. Cumhuriyet ilânını söylerken Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 488) sahi-fenin sonlarına doğru ne kibir ve azametle atıyor: «Yemek esnasında yarın cumhuriyet ilân edeceğiz. İsmet'ten de şu mektubu aldım: «İstanbul'da Sinop Meb'usu Rıza Nur Bey'e. Adnan Bey'den sordum. 270 Gazi Paşa'ya mektubunu göstermiş idim.. Çünkü Mustafa Kemal son zamanlarda bana çok ısınmıştı. Reşid Bey için üzülme kardeşim. Bugün aldığım. uğraştım.. Bu akşam göstereceğim.» dedi. Milleti inim inim inleteceklerdir» dedi. Çok teşekkür ederim kardeşim.. bize mahsus ve benim kadimdir diye nasıl övünüyor bilmem. Teehhür ederse mufassal yazacağım. Beni ilk hangisi attı... Devletin Reisidir. istirahat ettim. Bu tadilâtta.. Sizi istemezler» dedi. Maahazâ.. devletin başına çöktüler. Rıza Nur nasıl Ittihadcıların ve Itilâfcılarm foyalarını meydana koyup. Herkes diyor ki. Halâ merak ediyorum. İsmet'e bir mektup yazdım.. Bulamamakla beraber. Sinop'a geldik. Ben yağmurdan kaçarken doluya tutuldum. Oldu. Birçok tereddütten sonra henüz almış olduğum İsmet'in bu telgrafını çıkarıp gösterdim.. Görüştüğümüz zaman nokta-i nazarma göre bir suret-i hal buluruz (*) Namusla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. inebolu'dan tarafınızdan telgraf aldığımı hatırlamıyorum. tamamiyle hukuk-u esasiye kitaplarında mevcut Avrupa'daki devlet tarzına girmiştir. hâkimiyet milletindir diye haykınrken. yine kendisini kuvvetlendirmeyi unutmamıştır. Şerefeddin Mağmumî için yazdığını da anlayamadım. «Tesbit ettiğim program. Bu söze cevap vermedim.

. Raufun Padişah tarafdarlığı asla varid değildir. Onlara Mustafa (*) Ejderha ve hayvan anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı. Kendisini hâkem yapıp davet etmişler.. ilh__Ben bu adama «Yedi başlı (.) vardır. Mustafa Kemal zaten şimdiye kadar müstebidâne idareye uğraşıyor.... bunların adamlarının sözlerine göre Fethi kabinesi zayıflık ile itham edilmektedir.. Raif ve arkadaşları bir taraftan. Bu tuhaf bir şey olur. saçma... Köprülüzâde Fuad da büyük bir cehalet yaparak neşrettiği kitapta «Türkiya» yazmıştır.. Bu adam daima herşeyi pençesi altına sokmuştur. Hükümet ve Hey'et-i Vekile Reisi... münderecatına da uymuyordu. Sonra Nutkuna fırkadaki müzakeratı dercetmiş... Vekâletlerin kapılarına da aynı imlâda levhalar astılar.. Yunus Nadi... Kâzım Karabekir.... Frenkler Hydre derler. «Türkiye>: yazdılar. Biz evvelce 12 Teşrinisani kararını izah ederken Raufun ne tahalûkle bu takrire imza attığını söyledik. ne (. iyi ad koyduğumu zannediyorum.. Bunda da yerden göğe kadar hakkı vardı.. Anlatayım: Resmî kâğıtlara da böyle damgalar koydular.. Kara cahilin biridir. Eski arkadaşlık var. Ne koca (. ismetin (Sahife 493) sözleri benim kendisine dediğim «münhali kapatmak lâzımdır» sözümün izahıdır. Bilmem bu adam nedense herkesten çok Rauf la uğraşıyor ve onu bilhassa bu itham altına almağa savaşıyor.. Recep. Şimdi sade adı telâffuz ediliyor. Bir de bu müzakeredeki.. Bunun birinci kısmı mahz-ı (. Mustafa Kemal Reisicumhur intihap ediliyor. Nihayet bu bir mes'ele oldu. tâ Erzurum ve Sivas'tan beri Mustafa Kemal'in tahakküm ve zulüm yaptığından ve yapacağından korkmuşlar ve bu korkuyu izhar et(*) Yalan ve utanma üc ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Fakat cevabı zayıf.)» diyorum.) alenen yazıyor .ikinci kısmı doğrudur. (.. Malum.. Müthiş tenkidler yapıyorlardı. Aynı zamanda ismet kabine teşkiline me'mur. öğretme olmasa nerden bilecek. Fethi nasıl olsa yine ona yâr. Nitekim Recep şekilden bahsediyor. Fethi'yi büsbütün atmamış. .. Şekil dediği Cumhuriyettir. cumhuriyet benim padişahlığı ilga eden takririmle benim tarafımdan yapılmış demekti. Mustafa Kemal matbuatı Fethi vasıtasıyle kanun harici şiddetle susturamıyordu. Beş-on dakikada bir Teşkilât-ı Esasiye değiştirilebilir mi? Mustafa Kemal sonraki sahifelerde Cumhuriyet ilânı üzerine yapılan gazete tenkidlerine cevap vermeğe savaşmaktadır.. Çekilmesi sebebi de bu ve yerine kuvvetli kabine gelecekmiş.. Şimdi tam yapmıştır. İsmet benden sordu.. Mitolojide böyle bir (. 271 Kemal öyle talimat vermiştir. Yine bu sahifelerde Rauf u padişahlık tarafdarı olmakla itham ediyor.. Millet zavallı aç kamını düşünmekle meşgul. Fuad'ın kitabının adı. Bu iş de Mustafa Kemal'in istediği matbuatın ağzına kilit vurmak içindi.. Fethi de Millet Meclisi Riyasetine intihap olunmuş.). Nâm odur.. Şimdi niye?. Hadi böyle yalanları millî hareket zamanında vaziyet müsaid olmadığından yapardın. Hamdullah Suphi ve Kemaleddin Sami'nin Sözleri hep müretteptir..). anlattım. Bunda Allah'ın inayetinden bahsediyor (Sahife 495) Kedinin sirke içmesine şaşılır.. Çünkü tezahüratı yapan hükümettir.. Buna «Türk Tarihi» demek lâzımdı. Bu onların fikirleridir. CUMHURİYETİN İLÂNI Meclis'de Cumhuriyet kabul... ahenk kanunu mucibince «Türkiye» dir.. isticali mazur göstermeğe çalışıyor. Bu maddede Türkiye'yi «Türkiya» yazmıştır.îstanbul gazeteleri diğer taraftan Cumhuriyetin ilânı tarzını tenkid ettiler. Zalemenin işi böyledir... Edilince Mustafa Kemal bir nutuk söylüyor.. Mustafa Kemal bununla büyük bir inkılâp yaptığı Ekinde. Vasıf... hep o yola yürüyordu.. Adı «Türkiya Tarihi» Münderecatı Türkiye'ye ait değil. Sade Raufun endişesi Mustafa Kemal'in «Saltanat-ı ferdiye» kurmasıdır. Gerek Kâzım Karabekir.Riyaset eder» cümlesini koymuştur. Umum Türk'lere aittir.. ordaki Necati. gerek Rauf ve gerek diğer bir takımları. Şüphe yok ki.. Nutukta «Bütün Millet Cumhuriyetin ilânına mesrur oldu.. Her tarafta parlak tezahürat ile ilân-ı şâdümanî edildi» diyor.) adam!.. Devlet Reisi.. Halbuki. O vakit istanbul matbuatı gemi azıya almıştı...

Bundan sonra sade meb'us olarak işleri yalandan görüyorum.. Meclisteki müzakerelere karıştığım alâkadar olduğum yoktu.(. Benimle Cumhuriyet ve Padişahlık mes'elesi hakkında uzun bir münakaşa etti. Aynı ihtiras yine oluyor. Fakat çok şeyler meb'uslar arasında kulaktan kulağa dolaşıyor. Hiç olmazsa cahil. Onu en muknî deliller.. Bu güne kadar bu devlete iyilik ve kötülükten ne yapıldı ise...... Bir iki saat sürdü. derhal silâha müracaat eder . Vallahi seni imha eder» dedim.. Arada Ankara'ya gidiyorum..)drr.... hilâfet Makamının muhafzası lehine yazıp duruyorlar.. O da her şekilde aynen mevcuttur. bir gün kendisini mahve getirecek. Mevkiin. Fakat padişahlık buna mâni olmuyor ki. Bir takım işlerin içyüzünü bilmiyorum. Hindistan gibi bir takım kısımlarını da getirtmeğe muvaffak oldum. fakat başvekillik ve vekillik için oluyordu. ihtiras durmuş değildi. edemedi. o makamın kuvvetlerini kamilen ve keyfemayeşâ kendileri kullamyorlardı. illâ dediğim der. Ayrıldık. Mustafa Kemal'i anlamıyor. O vakit bu ihtiras Padişahlık makamı için değil. Demek Cumhuriyetten beri olan şeref veya mes'uliyetlerde asla hissem yoktur. Cumhuriyet ilânı gününe kadar ben işlerde doğrudan doğruya methaldar idim. şeref veya mes'uliyetim vardır.... Bunları bilmeyecek ne var?. mütereddi bir aileden kurtuluyoruz. İşte Ittihadcılar devrini seninle bir safta yaşadık.. Silâh da onda. Mustafa Kemal doğru söylüyorsa. fırkadan kendin çık da kabadayılık sende kalsın. padişahcı olmuştur. .Nitekim emsali var.. Dedim ki: «Bu sebep çok doğnuve çok mühim. Apaçık basit şeyler.... Cumhuriyet ilânından meb'usluğumun sonuna kadar üç-dört yıl zarfında Ankara'da cem'an yekûn üç-beş ay ya oturmuşumdur.. Ittihadcılar Padişahı bütün kuvvetinden tecrid etmiş. Lütfi Fikri de işe karıştı. Mustafa Kemal ne (. Çok defa cevap bulamıyor.. bir kaç gün kalıp haberler alıp dönüyorum. Bu hususta bir risale neşretmişti. vesikalar. Hilâfeti müdâfaa ediyor...... eski fikrinden dönmüş.. Gazeteler Hilâfetin ilga edilmemesi lüzumu hakkında harıl hani neşriyat yapıyorlar. şeklin ne hükmü var? Mühim ve muzır olan ihtirastır. millet birbirini yer. Harb-i Umumi esnasında Mısır'dan gelirken orada saklatıp bırakmağa mecbur olduğum bu tarihin Mısır. Ancak.. Değerli ve namuslu bir adamdır..... fakat Padişahlık iyidir.272 mislerdir ki. Mustafa Kemal bu fikre başlamış. Cumhuriyetin. Hiç olmazsa Cumhuriyet makamına okumuş. Haklıdır.. deyip işin içinden çıkıyor.. Türk Tarihi'nin tab ve tashihlerini yapmak ve eksik kısımlarını ikmal etmekle meşgulüm..milletin saadetinin müemmen olacağına itimat etmiyor». Raufun bu sözü saçmadır. Hiç olmazsa mevki. Bu müddet zarfında söz de on defa ya söyledim.. Nihayet sebebini izah etti: «Padişahlık kalkınca Reisicumhur olmak için ihtaras meydan alır. Rauf un gazetelerde aleyhdar beyanatı üzerine Mustafa Kemal Rauf u fırkadan atmak istedi. şu var ki.. Kurtarmak istedim.. Zaten fırkada ve hak huzurunda mağlûp olsa. Mustafa Kemal'in bile Nutkunda neşrettiği vesaik bunu isbat eder. Kendisini severim. ihtiras bu mevki için de olacak... Nice avanesi de var. Fakat tam doğru değil.Sade bu sefer. Şu halde Padişahlık veya Cumhuriyet rejiminde fark yok.... Demek ilzam olmuştu. Bu da büyük 273 bir kârdır.). mantıklar ile ilzam etmek mümkün değildir.. Bu adam cidden akılsızdır.. madem ki iş bu hale geldi. Orada Ressam Asaf Muammer de vardı..» Suna yine hakkı teslim etmemekle beraber tamamiyle sustu.. Fırka demek o demektir.. hissem. Bir gün Lütfi Fikrinin yazıhanesine gitmiştim. bunun için nasihat ve hattâ tehdid ettim: «Lütfi Fikri! Çok rica ederim. tevellüd imtiyazından kurtuluyor. ya söylemedim... bu fikirden vazgeç! Hiç olmazsa dilini tut! Sen Mustafa Kemal'i bilmiyorsun. iyisi mi... Ben ekseriya istanbul'dayım. Yine Rauf: «Rauf. CUMHURİYETİN ÎLÂN ŞEKLİ Gazeteler Cumhuriyet'in ilânı tarzı aleyhine. Lütfi Fikri çok münakaşacı bir adamdı..Nitekim gördük. fakat çok ileri gidip.. Rauf da «Fırkadan çıkmam» dedi.» işte bu doğru.. Mustafa Kemal'in Cumhuriyeti bunu te'min edemezdi. Vaziyeti bilmiyor. onu kafeste kuş yapmış. dünya görmüş insanlar gelebilir. Tuttuğu yol.. bilmiyor. Rauf. Cumhuriyet aleyhinde ve Padişahlık lehmdedir. Rauf da bir şey yok.. Hattâ kavga ettik.... ya oturmamışımdır. nasılsa buda ağıza düşmüş idi..

Velid diğer beyanatımdan memnun oldu. Cavit. namus. lttihadcılann enkazı vardı. perva. cürüm denecek bir şey olmadığını söyledim. 274 Meb'usan binasında içtima ediyor. asıl. Cahid. Biraz bunda ifrâd eder. O da fırkadan çıkmayacağını. Lütfi Fikri'yi. Okudum. ismet Rauf a: «Fırkadan çıkıp muhalif fırka yapacak mısın. Hatırımda kalmayan bir şeyler söyledi.. istanbul'a ve matbuata bir korku vermek lâzımdı. Kendisine sonra izah ettim. Ben çıkarken herkesin elini sıkıyordum. Buna da sıra geldi. Ne hakaretti.. Bil'akis Lozan'da yakından tanıyıp. meb'us intihabım aleyhine çalışan. Bu sefer kendi ilerledi. nevrasteniktir deyip.. şimdi el vermemek değil. Ben orda iken ihsan geldi: «Gidiyoruz. sevdim. Ama dindar olmak lâzımdır. muhalif fırka yapmıyacağını söylüyor..» MEMLEKETTE GENEL DURUM Şimdi istanbul'dayım. Lütfi'yi mahkûm olunca mehterhaneye nakletmişlerdi. İsmet bana cevabında affını kabul ettiğini yazdı.¦ di. Topçuya bu işi hüsnü surette kapatmasını. Sade yüzüne bakıp yürüdüm. Lütfi'ye ettiğim nasihatlar boş değilmiş. Hattâ. Ahmed Cevdet'i.. Ben bu esnada Ankara'dayım. Gazetedeki beyanatından bir takım fikirleri inkâr etmiş. Ama buna canı sıkılmış. Elimi tutmak iste. vicdan.. Raufun bu neşrolunan sözleri yavan. Bir başka fikrim yoktu. Baktım ihsan da o fikirdedir. Müzakere salonunu terketmiş. Topçu Ihsan'ın riyaseti altında istanbul'a gönderdiler. Kabul ettim. muhalif fırka da yaptı. BASIN HİZAYA GELİYOR.» Ne ise.. ikisi arasında uzun münakaşalar olmuş. Kızmış. tsmet: «Bak. tsmet'e veda ettim.. Şimdi matbuatı imha için bunu vesile yaptılar . Bu defa hatip gibi söz söylemiş. Cahid'i. Her gidişimde bir çok ziyaretçiler vardı. Beni Tıbbiye'de muallimlikten atan. Halbuki o adam o kadar ihtiyarlamıştı ki. ismet iyice dalına binmiş.. Yapmadım. Hülâsatan bu mektupta dedim ki: «Bunları bırakın. Yine bu hapishanede de bir kaç defa zeyaret ettim. Lütfi Fikri hapse mahkûm oldu. adetâ kusur diler gibi. Benden birini Hamidiye Etfal Hastahânesine müdür tayin etmek-liğim için ısrar etmişti. Ismet'e bir mektup yazdım. Bu münakaşalarda ismet müthiş bir surette Raufu mağlûp etmiştir ve yine diğer cihetle Ismet'in Rauf a nisbetle çok yüksek olduğunu göstermiştir. Gidip resmen müdafâa ettim. Hem de belki bunlarla kurtulamaz diyerek. ne emirleriniz var. ismet şimdiye kadar iyi söz söyleyemiyordu. yapar. Mahkeme Fındıklı'daki Meclisi (*) Canavarlık.. elini çekti. Gidip tevkifhanede Lüt-fi'yi. Ne kötü!. Cevdet'i Velid'i grödüm.. elimi uzattım. bir kısım beraet etti.Mustafa Kemal Raufu tepelemek için Rauflaîsmet'i fırkada bir hususî içtima yaptırıp tutuşturdu. o vakit benim ayağıma ricaya gelmemeli idi. işte bu tamamiyle oldu. Birisinde göz hekimi Esad Paşa da geldi. ihsan! Hüseyin Cahid'i asıp bu işi bitirmeli!» dedi. beraet ettirin. içimden dedim ki: «iş müthiş. Bilmem neşrolunan zabıtnameye rotüş mü yapmış? Adeti böyledir. istanbul'a gideceğim. Dindardır. Tabii bir şey demedim. Af olup çıktı.» dedi. Paşa hazretleri. illi. Sebep: Ben son zamanda Sıhhiye Vekili iken Esad doktor ismail Besim Paşa ile beraber Ankara'da Vekâlete geldi. hekimce söyledim ki: O halde bununla kurtulur. Bu darbe ile matbuata biraz sükûn geldi ise de bir müddet sonra tekrar başladılar.. Millet Meclisine affını verdiler. Velid beni Cumhuriyetçi olduğuna dair şahid göstermiş. ismet küplere bindi. Bunları neşrettiler. hunhar ve mahlukla ilgili altı kelime metinden çıkartıldı. Teselli ettim. turşu gibi idi. Fakat bunlardan birisi hatırımda kalacak şeydi yanından çıkınca defterime kaydettim. gayretli lttihadcı olup bana saldıran bu adam. Yine Ismet'e bir mektup yazıp Lütfi Fikrinin affmı rica ettim. Sonra da çıktı. Bunlar ekseriye Küçük Said'in damadı Nuri'nin evinde toplanıyorlardı.. Bu esnada Tanin Ağahan'ın beyanatını neşretti.. Rauf yine hatâda. Orası muhalefet mahfeli . Ayol ben sana seni sevdiğimden elimi uzatmadım ki. Çok canım sıkıldı. Umumî nezaket diye ve senin elini sıkmasam hakaret ve terbiyesizlik olur diyedir. yoksa fikirlerinden dönüp fırkada kalacak mısın?» diye sormuş..Bir istiklâl Mahkemesi teşkil edip. Velid'i tevkif etmişler.

Sonra da Karadeniz şeklinde ve daha büyük bir havuz yaptırdı. Ittihadcıların kökünü kazımak lâzımdır.Bun-dan pek korkulmaz.» Heygidi. Mallarını da birisine mühlet vererek tasfiye ettiler.. Nuri Meşrutiyet İptidasında Ittihadcılara şiddetle aleyhtardı.. O esnada Mustafa Kemal'le İsmet'te bir fikir vardı. Adamcağız. kızmış ve dönmüş: «Paşa... O esnada Cavid'le canciğer olmuştu. Dereboyun-ca şimdiki cephaneliklere yakın bir yerde yerliden biri toprağında tuğla yapıyormuş.. erkek ne varsa. ilh. Yanımdaki (*) Soymakla ilgili bîr kelime metinden çıkartıldı.. Orada amele gibi çalıştırıyor. Osmanlı Bankasına âzâ.. Her işin başı Cavit ile Kara Kemal'dir. Bu ölü bir sınıftır. Bu esnada Konya meb'usları traktörlerin alınmasına söylendiler. memur. Mustafa Kemal ile münasebetimizde henüz dışa vurmuş bir fenalık yok. Onun evinde yatıyor. Benim kanaatimce Hilâfet bilakis kuvvetlendirilecek.. yiyip içiyor. Bozok Salih gelip çiftliklerinin Gazi'ye satılmasını söylemiş. binalar elde etti. Onların kuvvetini görünce. Alişanzâdeler bizzat bana anlattılar. Mustafa Kemal. Onlar razı olmamışlar. Gizli duruyor. Nuri'ye fena kızıyorlar.Sade lttihadcı döküntüsü var. Ankara'daki çiftliği cebren halkın elinden arazisini alarak yaptı. Birgün Salih tapu memuru ile gelmiş.deniz şeklinde havuz yapma (. Paşa! derenin ortasındayım ve başkalarının bu kadar yerlerini parasız zaptettin. Başta bunlar olarak Ittihadcılardan beş-on kişiyi imha etmek. Birgün istanbul'da gazetede baktım. ilh. ismet.. Amele. Ben de arada kendilerini ziyaret ediyorum. Gelip İsmete haber veriyor.. Bana bunu sarih bir surette çok defa ifade ettiler: «Aleyhimize hoca kitlesi var. îsmet'e olan telgrafındaki şu cümleler nazarı dikkatimi celbet-ti: «istanbul'da milletin boğazından kesilmiş paralarla yapılmış bir çok saraylar ve içindeki bir çok eşya. Bunların kuvvetli teşkilâtı vardır. Ankara Ziraat Mektebinin talebe ve muallim hey'etini çiftliğine nakletti. imzayı basmışlar. . dedim ki: «Ya bu adam bir gün de aklına eser. Üç-dört yıldır o saraylarda yerleşti. bahr-i muhitlerden biri şeklinde havuz yaptırmak isterse. derhal lttihadcı oldu. Suyunu uzak bir gölden getirdi. ATATÜRK ORMAN ÇlFTLtĞI j Bu çiftlikte Marmara Havuzu adiyle ve o şekilde bir havuz yapmış. benzin hep Vekâletten.Buna vesile arıyorlar veya kendileri vesile yaratacaklar. Bu fecî bir şeydi. hepsini âni bir surette toplayıp hudud haricine attılar. Bunu haber alınca. içinde kayıklar geziyor. Nuri'nin adamıdır. Bu adamda da.olmuştu. nâm ve nişanları kalmadı. Bunun için istida ile Ziraat vekâletinden bile elli bin lira aldı.. Ankara'ya gittikçe ikisi de beni yemeğe çağırıyorlar. Bunu bana Konya meb'usu Hoca Musa Kâzım yana yakıla anlattı. Şair Yahya Kemal.. Mustafa Kemal bir şey söylemeyip çekilmiş. Keyifler içinde milleti (. «Sonra mahvolursunuz!» demiş.. Ekmeğime dokunma bari!» demiş.. Vekâlete 20 bin lira nakliye masrafı yaptırarak çiftliğine getirdi. HÎLAFET MESELESİ Mustafa Kemal Hilâfet meselesini ve ilgasını nutkunda Sahife 511 den itibaren izah ediyor.» Şimdi bu fikri takip ediyor-lar. 275 tsmet'le.)la meşgul. Felâket/Türkiye'yi suya bastırır». Bu içtima ve konuşmaları görüyor. Müthiş masraf oldu. Ittihâdcılan imha ettik.. Çok müteessir oldum.. yağlı kuyruklar kapıp keyfine baktıydı. Ankara'da o koca çiftlik gasplar ve milletin parası ile meydana geldi. Ama ne fayda?!. Mustafa Kemal gelmiş: «Bu yer benim. Her yerde çiftlikler... iki yerli hanedandan. Çiftliğin uzunluğu önünden geçen şimendiferle yarım saattir. takriri verin!» demiş.. Parayı alın. bunu söyleyen adam!. Razı olmamışlar. 276 adam gülmekten öldü. Hilâfeti ilga etmişler. Hanedandan kadın. modernize edilecek bir müessese idi. boyu 280 metredir. Şimdi bunu da mı? Bununla bir lokma ekmek yiyorum. Ziraat Vekâletinin bütün traktörlerini Konya Ovasında halk için çalışırken...sen ne hakla tuğla yapıyorsun?» demiş. «Çiftliğiniz iki bin lira kıymetinde imiş. parasını Bahriye Vekâleti bütçesinden tamirat-ı bahriyeye ait göstererek sarfettirmişlerdir..) var.

Süveyş'e taarruzumuzda Mısır topçusu bize kıyasıya ateş etti.. bu kadar seni kullandı. maddî de olurdu.) içinde. sonra da hadi hadi dört bin lira etsin. Papa'yı kaldırmıyor. Ya satın alın veya fabrikalarınızı kaldırın!» dedi.» Dü¦ şündü. Nutkunda delili de Hind'lilcrin Harb-ı Umumî'de aleyhimize harbetmeleriymiş. Bir defa arazi onun değil. Şu Ittihadcılar da ne maskara şeylerdi. istifade etmeliyiz.. kaçıp geldik» dedi.Mühim para toplanıyordu. Seyyid'e dedim ki: «Zavallı! Bu kadar gayret ettin. dairevî ve iki oda kadar büyüklüğündedir. tacir bir millet olsak. Bir kipti zabit. Hilâfetin ilgası zamanında Hilâl-i Ahmer'e para toplamak için bir hey'et ile Hindistan'da idi. Halbuki Padişahlığın ilgasma âlem-i islâm hiçbir şey dememiştir. Bu iş bütün âlem-i islâm'a derin bir tesir yapmış. Vekâlet telâş etti. 277 muhakkak te'siri olmuştur. Şeriatı. Çünkü Ittihadcı hadımlarından diye ondan şüphe ediyordu. Padişah ailesinin Türkiye'de ikameti bir kanunla men'edildi. Bu kadar da açık ve vazıhı görülmemiştir. Nihayet Recep'i Müdâfaa-i Milliye Vekili yaptı. ne yapabilirler. cerci yobaz idi. Ankara'ya gelince. Bize bir çok para yolladılar.. Konuşuyorduk. Milli hareket zamanında istasyon civarına Müdâfaa-i Milliye vekâleti cephane fabrikaları yapmıştı. Biz Eskişehir'den İngiliz'leri tard ederken.» Seyyid Bey. Mükemmel Müslüman görünürdü. Mustafa Kemal'e göre.. Montagü Mes'elesi meşhurdur. Meb'uslukton istifa edip. izmir'de. Bu nokta âti için de çok mühimdir. Bilhassa Hilâfet sayesinde umum Müslümanlar bizi büyük bir muhabbetle seviyordu. onu ümid-siz bırakmıştır.. Hilâfetin ilgası telgrafı gelince Hindistanlılar perişan oldular. Hind'li taburlar kurşunları havaya sıktılar. Mustafa Kemal bunları da kendi arazisi ad'etti. Recep bu araziyi Mustafa Kemal'den ikiyüzbin liraya hükümete satm aldı. Hilâfetten hiçbir fayda yokmuş. Adana'da Bursa'da.. Çok keder ettiler. dilgir olmuştu... Ne vahim bir hatâdır. bütün Müslüman memleketlerinde bizim malımız geçerdi. işte Ittihadcıla-rın bu büyük adamı da. Ve bizi kayırdı. Hilâfetin ilgasından on-onbeş gün sonra geldi.. ! Halbuki Seyyid mükemmel bir yobaz ve bütün yobaz seciyyesine haiz dalkavuk biri idi.. Bu savaşlar. Mısır'da Türk malına rağbet büyüktür. Hilâfetle beraber Şeri'ye Vekâletini de ilga ettiler. Bana dert yandı: «Bize Hindistan'da çok hürmet ediyorlardı. Daha ne istiyorsun? !.. Mustafa Kemal kabul etmişti. Hele hür olsunlar da gör. Bu da benim Maarif Vekili iken yapmağa çalıştığım bir iştir ki. Millet Meclisindeki resmî beyanatımda da daima teknik bir tahsil ve terbiye diye bunu ileri sürmüşümdür. Bunları güya şer'an ispat etti. lüzumuna göre her şeye âlet ederdi. Hemde aldatılmışlardır. bilemedim. daha ilk Ankara'da Hükümet teşkilinde söylemiştim.bize de hakaret ettiler. bunun farkına varıp. Kabine tebeddül etti. Zavallıya bu darbe ağır gelmişti. 34 yılda Yıldız'da ancak bir havuz yaptı ki. Celâl Arif itiraz etmiş. Darülfünuna profesör oldu.. dedi: «Çok haklısın. böyle âdi bir dalkavuk. kendi zevk. Vekâlete «Toprak benimdir. ne hakla kesersin? Zavallı Âlem-i İslâm başsız kaldı. Hem bütün Islâmlara ait bir başı ne vicdanla. dini de böyle idi. Yalova'da ve her tarafta çiftlikler.. Hilâfetin aleyhine ve lüzumsuzluğuna dair söyledi.. Yağma. Öldü. Yine lehimize çok yardımlar yaptılar. Bu manevî te'sir büyüktür. ingiltere'yi lehimize imaleye çok çalıştılar. Mükemmel bir yobaz olduğu halde. bu tabii idi.. Onu kabineye almadı.. Ama işte. Din ve devlet ayrılınca. mükâfat olarak kabineden attı. Zaman gösterecek. Kime olsa hizmet eder. Cezasıdır. Halid'e. Bunların bizim iyi bir sulh yapmamıza (*) Fuhşiyat ve delilikle ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Bil'ahare bu. Rumlar ve emıeniler dükkânlarına bu sebeple «Istanbulî» yazarlar. Bu da ne mühim fayda idi. Tedrisatı tevhid de ediyorlar. Bu adamlar esirdir. Padişahtı.. portakallıklar.. Ama bu kadar teceddüd etmiş. Mussolini bilakis onu kuvvetlendirdi..Zavallı Abdulhamid. Arası az geçti. Avrupa. haneler hesapsız. Hele biz. . Hilâfetin ilgasında en çok Seyyid Bey'i kullandı. Fikir benimdir... Safsata. O milletin boğazından kesilerek yaptığını söylediği saraylarda. işi eline aldı.. Bunu ben. Çaremiz kalmadı.. Hadi sen ol da yap?!. Antalya meb'usu Hoca Rasih. çalgı ve (. Bizden öğrendiği şeyler.

Bununla beraber hafif çapta itirazlardan da hali kalmayanlar da çok. Bir müddet Abdülmecid ile Nis'te sıkı temasta imiş. Devlette artık işler fena gitmeğe başlamıştı. O vakit bihakkın düşerler.. Bunu men'ederseniz bu cumhuriyet değil.. Meclis'in dörtte üçü. galiba hususî bir imâ ile söylüyormuş.çek. görsün. Halbuki bence Hilâfeti ilga ettirmek. çalmayıp memleketi terket. Meclis'e devam ediyorum. iş meşru'iyetten çıkar....). Kendinizi fırkanın fevkinde tutun! Bir hükümet düşerse. Bir hâne tuttum. Sebebini bundan bir yıl evvel öğrendim: Sultan Re. İşleri hep şahsîdir. Devlet menfaati (. isyanlar. Bu kütüphane hakkında ayrı bir kitap neşredeceğim.. üste böyle bir de desinler.. sırf kendi mevkii korkusuyla. Muhalifleri Hükümetten ted'ib hiç tedbir değildir . hem de sizin selâmetiniz için de bu lâzımdır.şad'a mabeyincilik eden ve şimdi Nis'te oturan Reşid Bey Paris'e gelmişti. Patlak vermedi. Diyordum ki: «Bu bir zarurettir. içine dörtbin cild kitap koydum. Korkmasa-lar. Fakat söylenirse hafifler. İyi ders olur. Sonunda o da düşer. Ne aykırı mantık? Bu sözde Avrupa devletleri. patlar. ikinci Meclis'in ikinci yılı esnasında. matbuatın dili kesilirse.» Baktım asla kulak vermiyorlar . RIZA NUR . Ama içinde çok namuslu adamlar vardı. Aman bu sahaya girilmesin.. her istediklerini körü körüne kabul etmemelerinden sinirleniyorlar. Hem memleket...ATATÜRK İHTİLAFI Ben Sinop'ta kütüphaneyi çok emekle vücuda getirdim. öteki fırkanın hükümetini korsunuz. Mustafa Kemal İkinci Meclis'i istediği gibi intihap ettirmişti. Bilememiş. gurbete çık. beni gördü.) yapıyor: «Hilâfetin bakası Tükkiye düşmanlarının oyunudur» diyor.. 278 '•¦-' İsmet ve Mustafa Kemal'le aramız gittikçe soğuyor. Acaba ingiliz'ler onun aleyhinde olsalar Maharaca Hâlife'ye maaş verebilir mi? Hizmet et. O vakit. Mustafa Kemal ve İsmet de Meclis'in kendilerine metbu' olmamasından. hâkimiyet-i şahsiyedir. Bir Rus diplomatı demiş.. Ben Paris'te üç yıldır nasıl yaşıyorum gelsin. Cumhuriyetin yegâne direğidir.. (*) Safsata ve düşünce ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Mustafa Kemal bunu bâd-ı heva yaptı... Gaflet... kendisine el'an Hind Nizamı ayda beşyüz ingiliz Lirası maaş veriyor. MUHALEFET FİKRİ Bu esnada bu iki adama hiç durmadım. suikasdler olur. Zaten Cumhuriyet de böyle olur. Necmeddin Molla daha ben Türkiye'de iken arada bana «Şu hilâfed ilga etmek için İngiliz'ler iki milyon ingiliz lirası verirlerdi ya» deyip dururdu. İstibdada doğru müthiş bir hareket görünüyordu.müthiş istibdattır..Mustafa Kemal yine (. Bu sebeple tafsilâttan vazgeçiyorum. ingiliz'ler Lozan'da İsmet'le Rıza Nur'a hilâfeti ilga ettirmek için iki milyon altın vermişlerdir. Aşikâr olarak Meclis'i mutî' bir alet haline getirmek lüzumunu söylüyorlar. refikamı alıp Ankara'ya gittim. benden faaliyet talep ediyorlardı. Bunu böyle millî bir düşünce ile değil. derhal aşikâr surette muaraya başlayıp Mustafa Kemal'i ve Ismet'i devirecek. Meclis'te bir muhalefet partisinin teşkiline mâni' olmamalarını. Çok para sarfettim. Ona bina ve çiftlik olarak irâdlar da yaptım. bunun pek lâzım olduğunu.. mühim yerden haber aldım. Rus diplomatı aşikâr ki. Sersem bu adam. O da söyleyeni sormuş. İş başka safhaya dökülür. fakat korku dağları bekliyor. Bu imbisat tazyik ile mukabele edilirse imbisat kuvveti artar. fakat henüz bir şey yok. . bilhassa ingiltere dahildir.. gaflet değil. Meclis'te muhalif bir fırkanın olması.. Meclis'te birçok arkadaşlar büsbütün çekildiğimden şikâyet ediyor. bunsuz demokrasi ve cumhuriyet olamayacağını söyledim. onlara da verin. bir emniyet supabıdır. İnsan içini dökünce sinirleri gevşer. Meclis'te bazan fikir imbisatları olmaması mümkün değildir. Eğer Meclis'in ağzına kilit vurulur.Bil' akis. işte kör talih buna derler. Bir gün sabık halife Reşide demiş ki. yine evvelki geçer. Amele gibi çalıştım. onu ingiliz aleyhine sevketmek için mahsus söylemiştir. Yazıktır. Olmaz hayâl! Ne adamdır şu?. İki günde maskara ederler.. Bir defa bu adamlar beni Hükümetten atmışlardır. mevsuk malûmattır.. Müslümanların istinad direğini yıktırmak için İngiltere ve Papa milyonlar verirdi. Hilâfetin ilgası işinde Ankara'da bile yoktum. Ne sıkıntılar çekmekteyim.Bir gün Mustafa Kemal'e «Size ne? Sizin mevkii-niz yüksektir.

fırka azasına zarurî idi. Murahhaslığı ben kabul etmeyince. Nusret'i. Kardeşi Türkiye'de zeytinyağı fabrikaları açıyor. zorla içeri giriyor.)liğini eden Fikriye de Gazinin cinayetleri listesine girdi. Demek Şeref sokağındaki gibi «Merkez-i Umumî» teşkil etmişti. Recep Zühdü'yü de.. Eski kaatil yaveri Salih'i de. İşte demek defi lâzım gelenlerden biri daha. Recep. Mustafa Kemal etrafına da Falih Rıfkı.. Oturmazdı bile. Görüyordum. Alman fabrika ve şirketlerine «Ancak bana müracaat ederek.. Meselâ Recep'i Dahiliye Vekili yaptı.. Bu adamlar fırkada «Gazi şöyle istiyor» deyip kötü şeyler yapıyorlardı. Bu mühim bir skandaldir. Mantık böyle. Eskiden bu adam bizim yanımıza geldiği vakit. Tamam. evet.. Recep Zühdü.. Bir kadın sesi: «Aman beni vurdular.Tıktıkıyı keserler. Kâzım Paşa'mn itibarı daha fazla idi. Nuri'yi de meb'us yapmıştı... Necati. Sesi biraz sonra kesildi. Alman şirketleri Alman Hükümetine şikâyet ediyorlar... vaktiyle bunu Talât da dediydi. Vasıf. Tabii yağlı kuyrukları İsmet kardeşine verdiriyor. Saffet. oluyor. Berlin sefirliğine de Kemaleddin Sami'yi tayin ettiler. Çirkin şey.» demiştir. Diplomatik koli nâmıyle ticaret eşyası kaçırıyor...)...» Demek Fikriye intihar etmedi. kapatıyorlar. Bunu ya Mustafa Kemal. hâlâ tacirlik yapıyor. başka işi yok. Kemaleddin Sami de yerini buldu.. Adliye yeniden Fikriye'yi oraya getiren arabacıyı bulup. NASIL BAKAN OLUNUR? Artık Mustafa Kemal'in yeni adamları (klik) arasında Millî Harekette hizmet etmiş hiçbir kimse yok. Halbuki Eskişehir'e kumandan İsmet de kardeşi Kambur Rızu'ya müteahhidlik yaptırıyor.. Divan-ı Harbde. Hey'et-i Vekile içtima halinde iken. bu kadar (. keza komşulardan tahkikat yapmıyor. İsmet köpürüyor. Demek klik teşkil ediyordu. Ruşen Eşref.. Şimdi devleti eline teslim edecek adam yok. Vurdular.. Fakat Lâtife böyle cinayete cesaret etsin zannetmem. Sefirler böyle şeyle meşgul olmaz. Dalkavuk. Kardeşi İstanbul ve Berlin arasında mekik dokuyor. Bir takım irtikâbından evrakı. Bu sefer Kemaleddin Sami. Bizim hanımla iyi ahbablar. uşak mâkulesi.. Konsolos. Bu 279 O « cc tii bici Mahallesinde bir komşumuz var. askerce selâmla bekler.. Geçti. Verince de Meclis'in hey'et-i umumiyesinde kabul. Buradan aralarında zıddiyet başlıyor. Hazin hazin âtiyi düşündüm.. Bu suretle fırka kararım veriyor. Bir yüzbaşı idi. Anaları evlerinin bahçesine zerzevat eker. İş sarpa sarmıştı.. Bir gün de Kemaleddin adetâ hükümeti basar gibi. pencereye koşnA.)du. sırtında çarşıya getirir. Kemaleddin Sami orduda irtikâbı olan -ki.. Klik âzası ve Hükümet âzası hep derme çatma şeyler. Bir defa da yakalanıyor... satardı.» Buna cevabı şu oldu: «Muhalif bir fırkaya değil.. Mustafa Kemal bunu da düşünmüyor..... ya Lâtife (... yerlilerden. Cankurtaran yok mu?»diye feryâd ediyor.Hapishane gardiyanı bir Arnavud'un oğludur.. Hizmet etmiş olanların hepsini attı. Meclis'te bir muhalif sese tahammül edemem. Demek çare yoktu.» bu söz müthişti. Hakikaten de onlar Gazi'nin talimatını fırkaya yapıyorlardı. Meselâ bir hamala müşir forması takıyor. Namuslu muhalifleri te-pelememeliydim. Hepsini de kendi yeniden yetiştiriyor. Babaları ölünce.. Hattâ Yunkers Şirketi Kemaleddin'e yazdığı bir mektupta «Yakamızı bırak! »diye bağırmıştır. Türkiye ile bir imtiyaz ve satış işi müzakere edebilirsiniz» diyor. Ama sonu ne oldu?!. Bağırıp çağırıyor. Değil böyle yapmak. fırka reisliğinden bile çekilmedi.kavga ediyorlar. bu suretle para vuruyor... gitti... Hemen Berlin'e sefir yapıp sürdüler.. Tuhafı şu ki. Adam yetişmesine mani' olduk. Her ne suretle olursa olsun.. kardeşine askerî müteahhidlik yaptırıp. mahkeme. Yakup Kadri. (.. Eskişehir Ordu merkezi iken.. ' Çankaya'ya yakın bağları var.. Ali Hikmet Paşa açıktan önüne gelene söylüyor.. Dirayeti de ona göre. yine selâmla çıkardı.. Orda sefirlik değil. Kılıç Ali gibi adamları doldurmuştu.. İşin fenaya gittiğine hükmetmemek için pek sersem olmak lâzımdı.. kimse bu işi aramadı.. Hükümet Dairesinde İsmet'e gidiyor... Tıpkı Ittihadcıların sistemidir. Talât Almanya'ya kaçtıktan sonra «Çok hatâ ettim. Artık bu bahsi bir daha tekrarladım. Sinop'taki evlerini de .. O hanım hikâye etti: Bir tabanca patladı.

At göndereceği yok! Söylemiş. Karısının eski kocası olan Abdülhamid'in oğlundan bir kızı var.. O. Meclis binası sizin türbe-nizdir. derhal istifa etmiş. ordular elinizde. Hattâ Halit Paşa mebus yapılmaması için benim yammda Mustafa Kemal'e çok ric. Bu suretle müthiş bir militarist idare hasıl olmuştu. Baktım. Bunlar hem meb'us hem de orduda Ordu Müfettişliği gibi vazifeler yapıyorlardı. Cevat. O da sefarethanede. Fakat bunlar sersem. Canınızı kurtardınız». O kuvvetten başka bir şeyle gitmez. etmişti. Bu işi usulü dairesinde Meclis'de görelim dedik». 283 şey yapmıyalım. Ali Fuad ve Refet in meb'us kalmak üzere askerlikten istifaları okundu... ' * Kemaleddin sefirliğinden evvel Sinop'a gelmiş. ama buna mani' olmuyorlar. Bir aralık Ren tarafma gitmiş. Kendi kendini rezil etti. Birgün Meclis'te Kâzım Karabekir.. Biz gayrîmeşru' bir (*) Bir hayvan ve bir insan ismi metinden çıkartıldı. AH Hikmet. işi ordu ile bitirsenize» Dedi ki: «Ne bilelim. Mustafa Kemal'de hak. Bu nutuk günlerce Fransız matbuatına sermaye oldu. Bu numunedir. Tıpkı prenstir. yapıversenize. kaatil. O esnada içimden şu geçti. meşru' yol bilir mi? Silâha aynı silâhla mukabele edilir. Zarurîdir. Karabekir. Her işte olduğu gibi. bilmem ne yaptı. Vaadinden utanmak adeti yok. Bunu da yine Erkân-ı Harbiye Reisi vasıtasıyla yaptı. Onları da bu müzakere esnasında Meclisten dışarı çıkardı.. usûl yoktur. Ne ise kıl kalmıştı. Mcb'uslukta kolayca ve mutlaka mağlûp olursunuz. Tabii uyuşamazlar. hem de utanmadan nutkuna dercetti. Bunlardan başka sefirlik işini de iyi yapamadı. Bu suretle Cevat sonradan dönmüştür. Yazık. çekildi. Nihayet Mustafa Kemal bunlardan korkmağa başlamış. cahil anlamına gelen dört kelime metinden çıkartıldı. Şu adamlar kendi ayaklarıyla mezara geliyorlar. O. Başka yerde olsa Erkân-ı Harbiye Reisini parçalarlardı. Millî Hâkimiyete müthiş bir darbedir. meb'us sıfatıyla dolaşmış. Dedim: «Gördünüz. Mustafa Kemal askerleri Meclis'e doldurmuştu. Galiba askerlik vazifesinden azlettiler. iptida muti' (. Nitekim göndermedi. 282 kuyruğa konmuştur. Dediğim olmuştur. Cevat Paşa iptida meb'usluktan çekilmedi. işte bu akıbete düştünüz. casus.yazık size Almanlar! Bizden ibret alıp isyan edip bunları atamadınız» demiş. İsabet. Ahaliye damızlık at hediye edeceğini söylemiş. Bu kanunu bu efendilerimiz yaptılar. bu mühim bir meseledir. Bunlara teklif etmiş. Sonunda herhalde aranızda can pazarı olacak. Buna rağmen onu da yapmıştı. Yaman adamdır. sırf askerlikte bırakmak potilitikasını tercih etmiş. Cafer Tayyar Paşalar da bu meyanda. Ali Fuad. Bu adamı siz bu kadar vakittir yine tanımadınız. Kemaleddin çok akıllı şeymiş. Böyle adam artık sefirlikte duramazdı.) Fevzi'ye söylemiş. Bunu şimdiden askerlikte kalıp. Fahreddin. Refet kabul etmeyip. Sefarethane Türk toprağı demektir. hepsini siyasî sahadan kovmuş. Kaldı. İzzettin. Şu adamı meb'usluğu için de adam sanıp bütün eşrafa defalarca tavsiyelerde bulunmuştum. orda nutuk vermiş: «Fransızlar zulmediyorlar.. Arnavutları kim imha etsin bilmem. Bununla elinde Meclis'de mühim bir kuvvet olacağım zannediyordu. Kıcırı bükme yapar.. Ve Kemaleddin. Sonra Mustafa Kemal'in Ankara'da icbarı ile. Ahali bunu bana sordular. bu kadmla da evlenerek yağlı (*) ftızevenk. durdular. Üç adam Mustafa Kemal ile uyuşamıyorlar. Bu aileye Türk toprağında oturmak kanunen yasaktır. Cafer Tayyar. izmir Suikastında hapsolup çıktıktan sonra Ali Fuad'a bunu söyledim ve dedim ki: «Ayol madem ki mücadele engagedir. Onu göstererek diğerlerine de teklif etmiş. Mustafa Kemal bu mes'eleyi kemafissabık ve bir miktar kendine göre . Hiçbir şeyden haberim yoktu. ama nedir? Sonra anladık. Ne tedbirsizlik! Senin nene lâzım?!. Ama Ankara'dan uzak durması İsmet'ce matluptur.. Mustafa Kemal'in adamıdır. Müzakereye iştirak ettirmedi... Bu gayet vahim bir işti: Ordu bir meb'usu Meclis'e girmekten men'ediyor. Şükrü Nail'le.. «Çerkezleri imha edeceğim» demiş. (bir isim) bunu hem yaptı. askerlikte kalıp.. Bir sefirin söylemeyeceği bir şey varsa o da budur. Bunlar ordunun bariz sunaları idi.fakirliğe numune olarak görmek lâzımdı. bil'akis askerlikten istifa ederek meb'usluğu tercih ettiler.

Beni çok severdi. Böyle (.. Halbuki Vasıflar ve Necatiler grubundan ve İsmet'in pehlivanlarından idi. Rumların bıraktığı evlerin çoğu. mademki Necati böyle halt . bunu Sıhhiye vekâletinden almışlar.. Necati'ye vekâlet bulmak için bu Vekâleti lüzumsuz olarak İsmet ihdas etmişti. 284 edildi... Ve ilâve etti. katil ve haya ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. sürgün yarına atılacak.. Fethi bu işi benim yapmamı teklif etmişti. Çocuk gibi bir adamdır. Demek efendisinin yıkılmak üzere olduğunu hissediyor... iktidarsızlığını gösterdi. Peki ama. Hattâ bu hususta şiir bile yazmıştı. Hey'et-i Vekileye vermiştim.. izmir havalisinde bunların perişanlığını gözüyle görmüştü. Bu esnada Meclis'te de meb'us Hoca Esat isyan hakkında bir sual yaptı. Dosyalar da oraya devredildi. Ancak ben bu işi deruhte etmek için lüzumu kadar para istemiş ve paranın evvelden elime teslim edilmesini. imdi Nutukta bu Vekâletin ilgasını tavsiye ettiğini söyliye-rek bu hatâsını dirayetine delil haline koyuyor. Necati ve Gazi dahi vardır. Mustafa Kemal (Sahife 518) iskân işlerinin bozukluklarını seyahatinde gördüğünü ve bu Vekâletin ilgasını söylediğini söylüyor. Felâketti. Bu üç adam (Karabekir. ağzına. Mes'eleyi biliyorum: O mübadele ile gelen muhacirlerin perişan halinden pek müteessir idi.. Ben de bu fikre iştirak ettim. Necati'yi iskân vekili yapmışlardı. Gelen muhacir açıkta kaldı..)cılar içinde İsmet. Nasturîler. Mühim mes'uliyet. iriliyoruz. birden yüzbinlerce adam gelecek. Ve Fethi'ye Gazi'ye gidip anlatmasını ve memleketi kurtarmasını bile söyledi. Meğerse Nutka göre istifayı Rauf geri aldırmış imiş.. Bu adamı kendi sevketmiştir. Değer mi? Evvelâ mevki entrikası.. Bana okudu. Hattâ bir kere anlatırken ağladı bile.. Çünkü. Fethi'ye İsmet ve Hükûmel aleyhinde uzun şikâyetlerde bulundu. Zaten o da kızıyor ve pek şikâyet ediyordu. Bana «istizah yap!»dedi... sonra da bu yüzden turfa ve perişan ettir.) bir tiranî altına girdik. Kendi de eskiden Rumeli'nden gelen muhacir olduğundan bu işle alâkadar oluyordu..te'vil.Tuhaf oldu. Anlıyamadık. bilhassa izmir'de şu bu tarafından yağma (*) Yalan... Hemen dönerler. Bunu Hey'et-i Vekile kabul edememiş ben de deruhte etmemiştim.. bunu ihdas eden sizsiniz. Bu büyük bir fırsattı.. bütün vasıtaları hareket ettirebilmek için askerlere ve valilere emir verebilmek selâhiyetini istemiştim. Yavuz adam. Bu mes'ele esnasında bu istifasını geri aldı.. tefsir ve tağlit ve hattâ uydurma (. «Bunları Gazi'ye anlattım. içi temiz safderun dost bir adamdır. Bütün Meclis aleyhinde meb'uslar birbirlerine şikâyetler ediyor. Muhacirler aç kalıp ölecek. Hocayı sok... Ben Vekil iken Fethi kabinesi zamanında bir proje de hazırlamış. Tahsisatı vermek için. sonra millet işi. Hattâ birgün Meclis'de benim yanımda Hamdullah Suphi bile. Refet evvelce meb'usluktan istifa etmişti. Ben de neme lâzım sual yapacağım dedim. iskân Sıhhiye Vekâletinde idi. Nutkunda Mustafa Kemal bunları hep bu komplo ile alâkadar gösteriyor. Geldanîler harekette idi.. iskânı Sıhhiye'den aldılar. Kabul edilmişti.) ile zikr ve tasvir ediyor.. komplo böyle mi olur? O askerlikte kalıp yapılırdı.... Bizim devletin hali malûm.)!. Beni dahi müteessir etti. Esad Hoca. Refet) dirayet gösterip bu işi beceremediler. Esad Hoca bunları bana acı acı anlattı. Acıdır..» Mustafa Kemal ne (. Bu çocuk oyuncağı mı? Niye yaptınız? O vakit buna ne lüzum olduğunu da söyledik idi. Ali Fuad. Bu kadar aşikâr yalanı herkes söyleyemez. Necati işi. Paraya lüzum olacak...) yok. ESAT HOCA MESELESİ Elcezire hududumuz açık idi. İsmet Başvekâlete geçti. iskân işlerinin pek fenalığından bana şikâyetler ediyordu. Fakat işleri alt-üst etti. yüzüne bulaştırmıştı. Hem de hiç (.. Ah. O tarafta asayiş yoktu. Fethi de Gazi'ye söyleyeceğini vaad etti. (Sahife 506) Hem de buna komplo diyor. Bunlar böyledir.. Bu (. Peki.. iskân için bir vekâlet yapıp. Bîçâre bu sual yüzünden meb'usluktan da oldu.. Bunun Geldânî işi ile komplosu ne?.. Hamdullah Suphi şimdi böyle söylüyor. Kendisine söylemiştim: «Yazıktır bu masrafa» demiştim de.

bir kısmı da Sinop'a kaçmış. suali otoma-tikman istizaha tebdil etti. icabında komitecilik eder diye oraya koyanlardadır. Sarkan tabancalar gıcırdıyor. ceketlerinin eteğinden. alçaklıklar olmuş. Meselâ Vâsıf ve Necati benim yetimleri öldürdüğümü ve kör ettiğimi söyledi. Bu yekûn doğru imiş. 285 cana goldi.. Muhalifti. Refet aleyhinde ateş püskürdüler. yine on yıl evvelki Rıza Nur» dedi. muhacir iskân edilmeyecektir. ertesi günü Meclis'e geldi. Sual istizaha kalbolunca dayanamadım. eğer o anda rey toplansaydı muhakkak Hükümete ademi itimad verilmişti. Birçokları söylediler. Harb-ı Umumi'de teessüs etmiş. ikincilerin Meclis'te okunması doğru. kıçlarından gözükmek üzere sarkıtmışlar. Gazi tertibi.. Niye onu tekrar sonra birçok vekâletlere vekil yaptın? Bu vekâlette fecî hırsızlıklar.. Yine eski nakarat. kamilen Ölmüş. Topçu ihsan. yâni mezara yolluyor!. Hemde üste ocaktan caba olarak Hükümet bunları iskân yerinden kaçıyorlar diye. Müthiş bir yekûn. Sade martavalcı idi. Bu kadar yalan söylenir mi? diye hayret ettim. Bunu söylemek için pek namussuz olmalıydı. icraatında da cesur. Kâzım Karabekir. Arasıra kalkıp geziniyorlar. Hattâ benim öldürdüğüm çocukların adedini de söyledi. Okundu. şu idi: «Bataklık mahalle her ne bahasına olursa olsun. Recep gibileri de söz aldılar. Koridorda muhalif meb'uslara çatıyorlar.. tabancalarının bellerindeki kayışını bir. Tabii her yerde her yıl telefat . Baktım gözleri şaşı olmuş. diğer paşa ve kumandanların da meb'usluktan istifaları bunu takip etmişti. Demek fena gazapta. Benden sonra Yusuf Kemal de Hükümeti hukukî şekiller ile tenkid etti. Birgün bunların hesabını görmelidir. Kabahat onda değil. Pek cahil adamdır. Ve belki görmemişlerdir diye. Başkasının da değilmiş. fakat benim cinayetim değil. Heye(*) Yağma ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. perişan. bir diğer tarafa çekiyorlar. Yok. muhacirlerin bir kısmı ölmüş. zavallı. Vasıf.. Tehdid müthiş.. Bizim aleyhimize.. Hele mübadele işini Lozan'da ben yaptığımdan ve bu hususta pek çok zahmet ve emeğim geçmiş olduğundan alâka ve teessürüm fazla olmuştur. Erkân-ı Harbiyeye ait idi. Ve bir tarafta durdular. Baktım. izmir'de asılan Abidin. Yunus Nadi. yanına geldi. O gün bunlardan biri Raif Hoca (Erzurum) ya da koridorda tabanca çektiydi. Buna pek kızmıştım.» Çünkü Çerkeş ve Abaza muhacirlerin bataklıklar kenarına iskân edilen kısımları. Kürsüden indim. Salih. zorla yine Çakıroğlu'na. Çünkü iş çıkarıp onlara darbe vuracakmış demek. Ali Fuad ve Refet'in askerlikten istifaları Meclis'te okunurken. anlamaz. Galiba bini geçiyordu. hukuk tahsil etmiş bir gençti. Herkes görüyor. Onu sırf bir kabadayı. Darüleytamlar. na-tuk.daha ziyade Rauf. yıkılmış. Necati. Locasında oturdu. Ben de bir ay evvel Sinop'ta muhacirlerin perişan halini görmüştüm. ]'¦ İşler kötü Ağalar bakmışlar ki. Halbuki benim yaptığım ve iskân Vekâletine devredilen proje ve nizamnameye bir madde koymuştum ki. Bir çok şeyleri izah ve iskân Vekiline ve Hükümete şiddetle hücum ettim. Darüley-tamların te'sisinden son güne kadar olan vefat yekûnu imiş.yiyor. âcizdir. Bunlar onun hatipleri. Birçokları bana geldiler. Aleyhimize türlü yalan ve tezvirler söylediler. Hattâ Esad Hoca'yı istizaha teşviki de bunu gösterir. Yüreğim yandı. muhacirler perişan ve mahvolmuştur. Meclis sarsıldı. oralarda şimdi yalnız mezarlıklar bir nişane olarak kalmıştır. Ali Saip (Urfa) gibi tulumbacı takımı oturmuş. Feci. Bunlardan bir kaçını da ben Sinop köylerinde görmüştüm. Tulumbacı takımları tabancalarını takmışlar. dışarı çıktım. hemen söz aldım. Zavallı Abidin iyi. Sarioğlan dediği Mustafa Kemal. Tabancaları görünüyor. iş fena. bir tarafa. Sağ tarafa ön sıraya Kılıç Ali. Mustafa Kemal derhal tertibat almış.. Meclis Esad Hocanın beyanatından o kadar müteessir olduki. Çünkü orası bataklık.Nutkum bittiği vakit. Tebrik etti ve: «Biz seni artık sönmüş zannediyorduk. Elimi sıktı. birincilerinki lüzumsuz.. Sonra Tasviri Efkâr'da gördüm. kavga çıkarmak istiyorlar.. Necati bu maddeyi ka'le almayıp muhacirleri sıtma ile kırdırıyordu. Yazık!. Hatipleri birer birer söz aldılar. Hele Sinop'ta Çakıroğlu'na muhacir yerleştirmişler. köyleri sönmüş. hallerini anlattılardı. koridorda avazı çıktığı kadar bağırıyor: «Yapmayın! Yapmayın! Siz bu Sarıoğlan'ı bilmez misiniz? Kızarsa bütün Türkiye'yi ateşe yakar» diyor. zeki. Çok müteessir olmuştum. Mustafa Kemal harcadı.

Buna itiraz ediyor» diye beni techil etti.Tabii muhacirler öyle sulak yere iskân edilmiştir. ilh. Sen de bu fikirden vazgeç!» Bu çocuğu bir derece severdim. Ah. Tulumbacı takımı söz vermiyor. Çünkü. Sefaleti müthiş tasvir ediyor.. ona hücum etmeyiniz diye tembih etti.. Meclislikten çıkmış. Diğer arkadaşlara da Rıza Nur bizim arkadaşımızdır.. Hattâ bir aralık kürsüye çıktım. asıl habis (bir isim). Mütekabil bombardıman başladı. Vekillikten düşmek ağır gelmiş. Recep de kürsüye çıktı. lâkırdıyı boğazımda bıraktılar. Ben yine söz söyleyeceğim. fakat Mustafa Kemal'e de turfa olmuştu. Tütün sulanırsa yaprakları lahana yaprağı gibi olur. Geldi: «Beni Gazi sana yolladı. Meğerse bütün bu tertip bunun içinmiş. vaktiyle Teşkilât-ı Esasiye Kanununun müakeresinde Reisicumhura «Veto» hakkı ve Meclis'in feshi hakkı verilmesi aleyhinde çok güzel sözler söylemiş. Ferudun Fikri mes'elenin «Anket parlamenter» ile hallini teklif etti. sendeliyor. Bu da Hükümetin kabahatini itiraf etmesi demekti. surda izah etsin.. Meğerse iş başka imiş. Bunu kendi bilmeyecek adam değil. Meclis. hakikatler nedir ve şu Millet Meclisinde ne haltlar edilir.. istizahın teşmilini istemiyor. Hem de bunları söylerken ne ka(•) Bir isim metinden çıkartıldı. fırtınada ya tornistan ediyor. iki hasım ordu var imiş. Hem de hâli de öyle.olur. Zavallı muhacirlere acıyıp. Tertibi yapan ve şimdi boğuşmayı seyreden bu izaha keyiflenmiş. yanaşmak fikrinde. Zaten onları ilk hatta yerleştirmişler. Ve hiç sadette olmadığı halde «Reisicumhur'a veto da. tütün ziraatı bilmiyor. bağırıyor. vazgeç!. Kel. birazda onlar için söyleniyorduk. başı küçüktür. Kılıç Ali de bir düziye. Sırf Rauf ve Karabekir'lere tevcih edilmiş bir şekil aldı. Sıkıda. isviçre'de tahsilini bitiremeden Anadolu'ya gelmiştir. Diyecektim ki: «Recep Bey Kütahya meb'usudur. ya kendini baştan vuruyor. Pek edepsizlik yapıyorlar. ama söyletmiyorlar ki. Birgün ona demiştim ki: «ismet ve Mustafa Kemal de hepsi fena. gürültü.» Lâkırdı söyletmediler ki. hastalıktan ölüyordu. Bu sözü üzerine soğudum. biz Lozan'da iken. Bunları herif hep benim hesabıma geçirmiş. Haris çocuk. Söyleme!» diyor. Çocuk dedim. tehdid. Tütün ziraatını da bilmiyor.. gülleler başımızın üstünden geçiyor» diyebildim. Saraçoğlu da Hükümet lehine işe karıştılar. Turfalık yemeğini kusuyordu. imkân yok. Halbuki Vasıfın vekâleti zamanında Darüleytamlarm hali müthişti. Bu da cevap istiyordu. Salih ise yerinden bana kudurmuş gibi söyleniyor. yâni Vasıf a verdiği rapor. kürsüye çıkmağa fırsat bulabildim. Bunu celsede okuyacaktım. Bu adam zayıftır. Ali Saip beni severdi. söyletmiyor. 287 . Benimle bu esnalarda.. fesih hakkı da verilmelidir. Demek Gazi'ye dalkavukluk etmek. fakat rica tarzında ve nazikâne bana «Rıza Nur Bey.. Bu mes'elede Mahmud Esat. Türlü safsatalar söyledi. Şunu söyledim: «Bizim bir şeyden haberimiz yok.» dedi.Körlüğe gelince: Bu çocuklarda ilk trahomu bulup ayrı bir hastahâneye tecrid ve bir doktor tayin eden benim. zaar ki güldü. Vazifeleri bu ve tehdid. Mahmud Esad.. Mes'elenin ruhu sadece bu imiş. Mahmud Esat bu istizahta kürsüye çıktı. Hükümetin fenalığı üzerine dertleşiyorduk. Kapak vurma. halis bir Tulumbacı koğuşu olmuştu. Çini nasıl yapılır bilir mi. Tütün sulak yer ister . Bocalıyor. Gittikçe iş bizi ve istizahı bıraktı. Hükümeti müdâfaa etti. Bu sebeple meb'uslar kendisini seviyordu. Tabii haklı ve pek münasip idi. Vekil olmak istiyor. fenalıkların başı. Kaşar oluyordu. Mustafa Kemal'in de locasından güldüğünü gördüm. Çocuklar açlıktan. biz de ikisi arasında imişiz.. Bu rapor vaktiyle benim te'sis ettiğim Kayseri Darüleytamı-nın müdürünün Vekâlete. Hükümet yanaşmadı. Artık söz söylemesin diye rica ediyor. Ben bir aralık. O esnada Kayseri meb'usu Ahmet bana gizlice bir rapor sundu... Nitekim iş ortaya döküldü.» dedi. yâni istizahtan evvel.» Dedi ki: «İsmet çok aşağı şeydir. Daha ne hücum edecekler?.. fakat Gazi'ye fena diyemem. kapak vuruyor. uyuz almış yürümüştü. küfrediyor. Bataklığa muhacir yerleş-286 turnenin fena olmadığını ispat için «Sinop'ta tütün çıkar. Oranın meb'usu ise. Halbuki bunlar muhalif idi. Rauf bu işte de kabiliyetsizlik gösterdi.

Aferin. altı senedir müteassıp bir milliyetçi olmuştur. daha sonra verecekleri Maarif Vekilliğim kabul etsem. Hem kim yapıyor? Maatteessüf. 288 Söyleyemedim. dağda bilfiil harp meydanı değil. bunları söylerken vicdanı muazzepti. Bu hırs için denaet yapmak kabiliyetinde. öyle mücrim bir arkadaşım ki. fesih hakkı verilmez. Unutmam. Hattâ «Böyle adamların kafası ezilir» de dedi. her Türk'ün kalbinde ebedî ve elîm bir hicran yaşatan o büyük felâket hâdisesinde müfrit milliyetperver Rıza Nur Bey'in Arnavut âsileri ile beraber Türk'ler aleyhinde faaliyette bulunduğunu bilmiyorduk. Türk'lük için silâhla mücadele ederken. bu Meclis'in Hükümetten istizahı değil. Bir kanlı sahne kokusu idi. Hali. fakat verilir de. İzmir'e Arnavutları dolduruyordu. mukabil taarruz yapıyorlardı. Şunu da söyleyeyim. O yok. Demek dalkavuk mevkii harisi. Şöyle demişti: «Veto.. Abdülhalik'inruhu olmuş.. Her gören de anlar. Bu iştirakleri milliyetperver olarak Büyük Millet Meclisi devrinde ona hizmet ve faaliyet sahaları gösterilmesine mani telâkki edilmemişti. RIZA NUR'UN TÜRKÇÜLÜĞÜ ] Ben altı yıldır Türkçü değilim. aleyhime bu sözleri almış bil'âkis kelimesinden sonra da bir«Türklük aleyhine» kelimesi ilâve etmiş. Şu adamların yaptığına namussuzluk ve edepsizlik derler. Hükûmetciler. (Sahife 536) altına da yine böyle bir adamın sözünden istifadeye yeltenmiş. benim eski bir Türkçü olduğumu ispata kâfidir. selâm da vermedim. Meclis aleyhlerinde hüküm verse. Hakikatte hiç de cumhuriyet aleyhine kimse yoktu. dalkavuk. yalancı. Müdâfaa edcek yerde. aleyhinize söyleyeceğim» dedi....» Mustafa Kemal nutkunda.. sahrada. Söz söyletmediler. iki türlü kör kılıç. Meclis'te Kars meb'usu Vehbi güzel bir şey söyledi: «Canım. Herkes bunu hissediyordu. tamamiyle Tulumbacı ağzı takınmıştı. sefirliğini. bu adamdan artık tamamiyle soğudum. Fakat burası.dar olsa kekeledi. Bunları açıkça söyleyen Yunus Nadi. Mustafa Kemal'in hatipleri (Ekseriyetle vekil) bizim hükümette sorduklarımıza hiç cevap vermediler.. Demek namusluca bir müzakerede değildik.. Büyük Millet Meclisini hakiki bir hayret ve dehşet istilâ etti. Yavuz hırsız ev sahibini bastırır. Bu cümleyi bir kaç kere tekrar etti. Herkese korku geldi. Buna ıttıla hasıl olunca. Fakat bu kadar da saçma ve mugalâta az görmüştüm. Cevap verecek yerde başka meselelerle bizi ithama çalıştılar... o kadar işi azıttılar ki. Çıktı. . Bunları çok zamandan beri intişar etmiş eserlerimde yazmışımdır. onu da doğrayacaklar. Böyle bir cürmümeşhut halindeki bir Arnavut. Hükümet Meclis'i istizaha çekti» dedi. Kasten öyle diyorlardı... Almazsanız. Hep güldük!. Burda evvelâ cevap vermek lâzım. Şiddetle muhalefet etmiştim. Ben o Yanyalı dedikleri adam. Sade bu. resmî muhaberatla sabit idi. Müfessirinî kuramdandır!. kendileri bil'âkis Arnavutları isyana teşvik ediyordu. Alâmeleinnas. bu istizahtan sonra. tam izahtı. izah ediyor.» ARNAVUT İSYANI Ben Türkiye'yi terkedip Paris'e çekilmesem.. orada yine rumca konuşulduğunu söyledimdi. yine aynı kürsüde ve az zaman evvel bunların şiddetle aleyhinde söyleyen biri idi. Bu. nihayet her şeyi bıraktılar: «iskân değil. «Ben tükürdüğünü yalayanları sevmem» dedim...» Demek ki. Bunun acısını çıkaracak. Birisinde şaşırdı. memleketin rejimi.. Koridorda bana geldi: «Sözlerinizi geri alın.. Mustafa Abdülhalik evvelce söylediğim gibi. Aleyhimde şunu söyledi: «Yanyalılan Arnavut yapıyor. Bundan sonra. şu satırları ilâve etmiştir: «Filhakika Rıza Nur Bey'in siyasî hayatta bir çok mücadelâta iştirak ettiği malûm idi. müthiş bir sözdür. Bu. Fakat Türk'lerin Rumelinden çıkarılması gibi. Bir daha münasebette bulunmadığım gibi. Şu adamlar daha düne kadar alenen Arnavutlukları ile övünürler. Ben ilk sözlerimde Pendik taraflarına Yanya'lıların yerleştirildiğini. utanıyordu. vücuda gelmesi onbeş yıllık bir iştir. E. Bu istazahta Recep çok uzun lâf söyledi. Meclis'in havası yıldırım dolu idi. Daha evvel değildi. cumhuriyet mevzuu bahistir» dediler. Bunlardan biri de Türk Tarihi ki. Buna en iyi cevap izmir Valiliğinde onun orada bir Arnavutluk yapmak teşebbüsünü söylemektir... Çünkü... samandan adam. Mustafa Kemal bunu dercetmiş. Demek bu noktayı ele alıp muhalifleri hiyaneti vataniye ile itham edecekler.

Hakkım Ittihadcıların memleketi Harb-ı Umumî sonunda ne hale soktukları ile sabittir. bir değil. diyelim. «Hizmetlerde kullandım» diyor. Mustafa Kemal ne Abdülhalik'in sözünden bahseder ne de bu satırları ilâve ederdi. Demek ki.. Öyle ise. Bu eser mütâreke iptidasında neşredilmişti. Umumî ve alenî ve askerî bir içtima yaptılar.. Bu halde bunları nasıl söylüyorsun?!. muvaffak olup onu devirseydim. Hem bunu o vakit yaptığı gibi. Rumeli'ni düşmanlar alsın diye isyan ettirmedim ki. bu devletin teb'ası idi. Demek Mustafa Kemal de Arnavutlarla teşriki mesai etti. Bunları bilmeyen mi var? Sade Mustafa Kemal bilmiyormuş?!... Buna rağmen bana millî hizmet verilmiş. ikiyüz yıldır Sinop'lu.. Ittihadcılarm Dahiliye Nâzın Hacı Adil'i yaptığı teskin seyahatinde az kaldı öldürüyorlardı. O isyanla ben ne kadar haklıymışım. Kendi de okumuştu. Bu mümkün mü? Bunu yanındaki bir Arnavut bile sarahaten söyleyemiyor da. Ben Türk aleyhinde hareket edeyim!. ne anadan. hem ben Arnavutları.. asla Türklüğe karşı yapılmamıştır. ailesi malûm... Arnavut'lar Türk aleyhine . devletin muahedeler gibi en mühim işleri bana havale edildi. Selânikli biri. Bunu ben «Hürriyet ve itilâfın içyüzü» adındaki eserimde bizzat yazmıştım.). Nitekim Meşrûtiyetten beri Arnavutlar Ittihadcılara birçok isyanlar yaptılar. Demek Türk Milleti için çalışmışım.. Alem de bilir ki. Bana büyük şereftir. Zalim bir hükümeti devirmek için yaptım ve muvaffak oldum. O vakit ve sonra kimse de bunları Türklük aleyhine dememişti.. işte bu adam her şeyde böyledir. Enver Paşa'nın dediği gibi hazırdır. Hükümet aleyhinde.. daha vahim Harb-ı Umumî gibi bir tehlike zamanında da yapmıştır. Milleti kurtarsaydım. hizmet vermek haltını nasıl yaptın. Zaten her böyle vak'ada o. Bu içtimada Mustafa Kemal bizzat ispatı vücud etmişti. Felek ne tersine dönmüş!. Asıl hıyanet budur. mazimde leke ve hizmete mâni' bir şey yoktur. Esasen Rumelini elimizden gideren Balkan Harbidir . Evvelden bildiğine şüphe mi var? Nitekim Tanin gazetesinde Arnavutluk isyanı zamanında Hüseyin Cahid dahi benim Arnavut âsilerle olan bir telgrafımı ele geçirip neşreylemişti. Ben birçok mücadelâta iştirak etmişim. (bir isim)'m babası malûm değil... peki niye kullanmış?.. âsiler lehinde bulundular. Bugün de bununla iftihar ederim.mürtekip. Dahası var. Hem de canımı dişime alarak. sadece bunu mu bilmiyordu? Ne (. Bu hakikati ben on sene evvelinden beri görmüş ve bir düziye söylemiş ve yazmıştım ve yine o vakit Arnavut'lar ecnebi değildi ki. Bu eseri herkes okudu.. ne babadan kanma hiç bir damla başka unsur kanı karışmamış bir Türk'üm.. Yazdığı gibi birçok mücadelelere karıştığımı biliyordu.Balkan Harbi Arnavutluk isyanının bitip. Adi casusluk etmiştir. şimdi de eskilerden daha kanlı zalim ve pek namussuz olan Mustafa Kemal aleyhine milleti isyan ettirseydim.. Sonra yine Enver'in Moskova'da bana dediği ve benim de Ankara'ya avdetimde aynen Mustafa Kemal'e tebliğ ettiğim ve âlemin de bildiği gibi Mustafa Kemal daima orduyu siyasete sokmağa... Hattâ ismet de okumuş. Niye edildi? Buna bir de ben Sıhhiye Vekâletini kabul etmeyince.. itiraf ediyorsun ki.. Şimdi bunu Mustafa Kemal uyduruyor. Harb-i Umumî akıbeti Ittihadcıları izâle için benim gayretlerimin ne kadar yolunda olduğunu ve benim ne kadar Türkçü ve vatanperver bulunduğumu göstermiştir.. ben bu isyanı körükledim. her şeyin hal-i tabiisine avdetinden nice zaman sonra olmuştur. Hem Arnavutluk isyanının Rumeli'nin elimizden gitmesiyle hiç bir alâkası yok. Amavudun sözünden bir «Türk aleyhine» sözü ilâve ederek söylüyor. Hem de sonunda komployu arkadaşlarım yakmak için Enver'e haber vermiştir. genç olsaydım da. Benim Arnavutları isyan ettirdiğimi o vakte kadar bilmiyormuş?!. Amavut'la(*) Sahtekârlık manasına gelen bir kelime ve bir isim metinden çıkartıldı. 289 rm isyanı bu Hükümete karşı. Bu ne mugalâta?!. Bu isyan Ittihadcı Hükümetin yolsuzluğuna karşı olmuş.. Ben ki.. Keski o vakit ki gibi. Devletin mühim işlerinde bulundum. külah kapmak için. Mustafa Kemal'in bana Sinop'a çektiği telgrafa bakan şaşar kalır. Neticeten o da benim gibi Türklük aleyhine hareket etmiştir ve Rumelinin elimizden gitmesine sebep olmuştur. Belki de bu sözleri ile siyasî mazimi. mum söndürmeci olsaydım. hayatımı lekeli göstermek istiyor. bu istizahtan evvel Lozan'da «Hürriyet ve itilâf gibi bizim de birgün içyüzümüzü yazarsın» demişti. bir çok ve çok zamandan beri geliyordu. istanbul'da da halaskarları yaptık. Selanik'te de Galip Paşa ile Mustafa Kemal Halaskarlara dahil oldular. isyan ettirmeğe çalışmıştır. ismet ona bunları söylemiştir ya. Hadi kendi okumamış.

Sonra düşündüm. Neron suratı vardı. inhisariye... oligarşi sistemi idi. Bizde mevkı-i iktidarda bulunanlar... Artık bu ad meşhur oldu. milletin hayatıdır.. ne dersin?. . bırak ağlayalım. Birgün Paris'te Fethi ile konuşuyorduk. Sade hüneri. (bir isim)'m yüzünde Cumhuriyet ve Hâkimiyet-i Milliye maskesi içinde. demek ondört milyon Türk'ün içinde ikisinden başka vatanperver. şirket. Sıkılmadan nasıl söyledi bilmem. hem de ağlamaya hakkın yok diyor. aramış. Meb'usları susturuyordu. Bu iş de böyle kapandı. Şurası da var: Isyân başlarından Yakovalı Rıza Abdülhamid'i tahtına çıkarmak istiyordu. Bunlar Abdülhamid'in tüfekçileri yerine geçtiler. İsmet bunu resmî nutkunda da söyledi: «Bu vatanın mukadderatını kime inanabiliriz? Hükümeti kimseye vcıemeyiz.. sonra güldüm.» Bu cümle pek çırçıplaktır. emek.. Daha kanlı. tehdide.. istiklâl istemediler. hem dövüyor. Hattâ. zeki kimse yoktur... Hiçbir hükmü.. Bunu da men'eden ben idim.. Bir şey de demiyordu. doğrudur... Cumhuriyet duman olup uçmuştur. İçim sızladı.... Calıid'le beraber lttihadcılar da böyle idi.. bir tulumbacı koğuşu yapmış.. Hani Türk'ün dinine. edebiyatına.. Mustafa Kemal yüksele yüksele bu koğuşun damına çıkarılmıştır.. Vatan. Bu sebeple bu devletin Cumhuriyet ve teşrii hayatında bu hâdise pek mühimdir. ağzından öpmek lâzımdı. Tanin. (.padişahlığı attık dedik. Gördün mü?» dedi. Bu hali tamamiyle klik. kendileri millete hizmet eder. an'anesini her şeyini (. demek kurtulmadık.) meşguldür. taramış. gayreti. Vah zavallı millet!» dedim. demek yüksele yüksele ancak bir tulumbacı koğuşu yapmışız. yalana. tezvire.. devleti Allah onlar için vücuda getirmiştir.. Ittihadcılar çekilsin» dediler. yazısını âdetini.. İşte Anadolu Hükümetinde hürriyete ilk büyük darbe bu istizahtır...Bundan bahsettim... Bu satırları okuduğum vakit önce kızdım.). Bari dövüyorsun. Bu söze göre. Bunlar harstır bir milletin. Bu nedir ki. derhal zannediyorlar ki. Milletin sözünü boğazına tıkamak için. Cahid bizlere ne kadar vatan hâini dediydi. âlim. tahakküm.. istizahta olanları iyice gördük.. düğüm noktasıdır.. her şeye. Gazeteler Meclis'len daha cesur çıktılar. Gaflet edip söylemiştir.. Susmadılar.... mimarî âbideleri olan camilerinin ihya ve muhafazasına dair henüz ne yaptı? Soruyorum. Salih ve Kılıç Ali takımına «silâhşörler» adım koydular.. Onun ruhunu..Iftihar ederim. «Zalim hükümet istemeyiz... Ne ise. folkloruna.. Hakimiyeti Milliye. bana müfrit milliyetperver diyor.... karanlık oda. zalim bir canavar milletin tepesine çökmüştür.. Meclis artık bir çocuk oyuncağı olmuştu. bir çiftlik gibi onlara vermiştir. Tabiidir ki..... Vali..» Dedi: «işimiz dumandır. Kendisi Türk (. Muhalifleri vatan hainidir.» Düşündüm. Yanlış değildi. Dedi ki: Sevinscne. bunu bulabilmiş. Adnan yanıma geldi: «E. demek daha kara bir istibdada girmişiz... Kurtulduk dedik.. dilini. Maalesef bu nokta bizim siyasî hayatımızda mühim bir noktadır. öyle ise (*) Üç isim metinden çıkartıldı. Demek aleyhine ithamlar yapmak islemiş... Istibdad rejimi. tegallûp.. iblis. ne doğru. Bunun için işgal ettiği Üsküp'ten Selânik'e iniyordu.kıyam etmediler. Tasviriefkâr ve emsali gazeteler istizahı ve Meclis'in bu halini tasvir ettiler... Tanin bir nüshasında şöyle diyordu: «Vatan düşüncesiyle hareket etmek yalnız mevkii iktidardaki zâtlara mı. milleti baştan aşağı.. kuvveti kalmamıştı.. Yoksa bu en saklanacak vahim bir suçtur..» Mcb'uslar. millî müesseselerini. Bu kadar da mı insafm yok?!. Teşekkür ederim ki. Abdülha-nıid Selânik'de Alâtinî Köşkünde hapis idi. Vaziyeti. dövülen ağlar... Dedim ki: «Bu kadar gayret... hırsım ve her şeyini izah eder. Bugün kendisi Türk'ün dinini. mintarafıllâh inhisar şeklinde balışo-lunur bir fazilettir?» Ne doğnı.yapmak. Yükselttik eledik.. Ancak Cahid bunu Ittihadcılar zamanında da deseydi. Millî Hareket zamanında benim Türkçülük icraatımdan pek sıkılıyordu. her şeye tevessül ediyordu. fikrimden şunlar geçti: «Demek (bir isim) bir cumhuriyetle Hükümet yapmamış. Ve Ittihadcılar devrilince dağılıp evlerine gittiler. Demek bu kadar kanlar ve emekler boşa gitmiş.. (bir isim)'in bir tulumbacı koğuşu yapması içinmiş.. itimat reyi ile bu istizah bitti.... Bu mu onun milliyetperverliği?!. Hem de bu öyle zalim ki.

Anadolu'da Millî Hareket zamanında yoktu. ediyor... Cahid vatanperver değildir. Menfaatine uygun olunca susar. Ne diye Ittihadcılar zamanında bilmemiş. bu da pek doğru. istanbul'da Nafia Nezaretinde itrikâbı dolayısıyle kovulmuştu. Avane bu vaziyetten keyf içinde. Mustafa Kemal ailesine hıdremat-ı vataniye tertibinden bol maaş bağlattı ve nakten toptan külliyetli bir para ile verdirdi.. hükûmet-i mutla-kaların. Bilhassa «Canım ben sizden bir şey istemiyorum. Cahid bu esnada böyle çok güzel şeyler yazdı. kardeşi oğluna para verdirmedim. Demek haris. keyfemâyeşâ idare-i hükümet eder. eh. Zorunuz ne? Beni niye böyle memleketten uzaklaştırmağa çalışıyorsun?» dedim. Neden bizden olsun öğrenmemiş?! Bilip de arkadaşlarını yola getirip de.. hükûmferma olması.. Şimdi. Fakat Selânikli ve Mustafa Kemal'in akrabası imiş. Derken beni de müdâfaa etti. Kumandanları ve ihtilâl yapmış şefleri asla bu mevkiye getirmek değil. Ittihadcılar zamanında gördüğüne şüphe yok. 291 millet «ört ki ölem» desin. Ben de bir mektupla red ettim. zorla riyaset-i cumhura çıkmış bir mütegallibe. Müdâfaası güzeldir. Yine Cumhuriyette de ittihatçılar zamanındaki gibi muhalefet. bu zihniyet. eskiden men-faatma hizmet etmedim.. «Yine O. Bakalım ne olacak!. Mahmud Esad bile derhal mükâfaatını gördü. para peşinde samimiyetsiz biridir. Adliye Vekilliği ile çerağ buyruldu. mevki:i iktidara geçenler vatana yalnız kendilerini (iki üç kişi) sadık bilip. anlamamış. bu idi. Zem-mi de methi de zamana. demek para ve mevki için millete hıyanet etmiştir. işte..Halbuki biz muhalifler bunları Ittihadcılar zamanında bin kere söylemiş ve yazmıştık. politikaya bile sokmamalıdır. kendisinin menfaat veya zararına. ¦. Bu bizde müthiş bir dimağ hastalığıdır. Tedavisi lâzım. Zavallı aç Türk Milletinin parasından ihsanlar. Türk ve Türkiye'yi düşünmez. yalnız susar değil. Yahut mahsus mevkide kalmak için böyle diyorlar. Harb-ı Umumî akıbetine devleti uğratmasaydı ne büyük hizmet etmiş olurdu. Demek bu adam hiç samimi değildir. daha dün bana yalan yere. Bir hükûrndar-ı mutlak gibi.. işte vaziyet bu. «Irsî hükümdar yerine. Değersiz biri idi. Bu zihniyetin ve militarizmin milletler için ne belâ olduğunu çok yerde ve bu eserde de söyledim. Zaten meb'us ve vekil yapan da odur. Hükümet adını değiştirmek faydasızdır.¦. istizah bitince pek sevinmişler.. Fakat bunu yapmamalı idi. keyif ve hevesinden başka bir kanun tanımaz» diyor. ismetle aramız tamamiyle açılmıştı.. ismet buna pek kızmış. Of. Daha nice vahimleri olacak. Sulhtan sonra geldi. Nitekim isviçre'de istibdâd ve diktatörlüğe mâni olmak çin generallik bile lağvedilmiştir. Yine mürtecilik bunların elinde silâh yapıldı. Biraz sonra biraz düzeldi. zaten Amavut-tur. Mevkiye geçenler... vesile bulurlar. . binbir yalanla onları müdafaa eder. O gece Çankaya'da toplanıp mükemmel içtiler. Bir mektupla «Böyle bir fikrimiz ve buna . hiyanet. reisicumhur adını taşıyan bir müstebit. istizah sebebiyle.. cıvık. Ben istanbul'da iken bir mektupla bana Londra sefirliğini teklif etti. Bu pek manalı idi ve tayinimin ruhu da benden hizmet değil. Cahid görür anlar bir adamdır.*-. hep bana tevcih eden. temasına göredir. Yine Cahid «Cumhuriyet. muhalif vatan haini oldu. sarhoş diyen biri artık beni müdâfaa edemezdi. sarhoş dedi. diğer bütün milleti hain sanıyorlar. favoritizmler de yolunda. Cahid'in şu sözleri isbat ediyor ki. Cahid demek bunları pek iyi bilir.. Ve yine bu sözler isbat eder ki. Sanki hizmet-i vataniyesi için bu tertipten maaş?!. ¦. Fakat idrak sahiplerine meçhul değildir ki. pek güzel anlarmış. Avaneye mükâfatlar verildi.¦: :. Yine O.vak'aya. Bu adam Selânik'lidir.. Üsküdar Gaz Şirketinin gizli hesap defterinde bunun aidatı olduğunu bilirim.. Bugünlere kadar bütün hücumunu on beş yıldır. peki!. Ne güzel ifade etmiş!. gayesine muvafıktır. Cahid'in şu söyledikleri tamamiyle mevcuttur. Cumhuriyet nâmı altında. sırf mevkiyi bırakmamak için böyle bahane. 292 SÜLEYMAN SIRRI Nafıa Vekili Süleyman Sırrı öldü. Mes'ele iştedir» diyor ki. (*) Bİr isim metinden çıkartıldı. askerî rüesa yüzündendir» bu da mahz-ı hakikat. Mektubum ağırca idi. yâni vatanı başka ellere emanet edememek samimi değildir. Bildiği halde arkadaşlarını men'etmemiş. işte Mustafa Kemal. Şimdi beni müdâfaa menfaatına.

. Sana iki bin lira verebilirim» dedim. Ama hakikaten ismet ve hükümet paçavra olmuş. Bu vakte kadar haremlerimiz de muhavere ediyorlardı. bir kardeşi topal. Meclis'in bir hükümet düşürmesine tahammül edebilir mi? O müstebit kendi düşürmeli. sular. Askerlikle alâkası kalmamış. Bu kabineyi yaşatmıyacağız» demeğe başladılar.kimi topal.. Sonra bu parayı benden istemedi. Müthiş bir masraf idi. küçük kardeşi de kokain çeker. Bu parayı benden niye istedi bilmem. ya hakikaten yoktu. içerde de kadın hizmetçiler vardı. 293 yorum. Kimi sağır. Evine ise. Bu aile mütereddi bir ailedir. \ İNÖNÜ'NÜN KÖŞKÜ I ismet istanbul'a Heybeliada'ya. Biraz geçince. ismet Paşa'ya hastalığı bahane edilerek istifa ettirildi. istizah onun kötü idaresi ve vaziyetini çırıl çıplak ortaya dökmüştü. Bana para verebilir misin?» Verebileceğimi söyledim. İsmet Eskişehir'de kumandan olunca onu oraya aldı. Ismet'in ve Hükümetin tutunacak bir yeri kalmamıştı. abdeshâneler. askerî kamyonlar kullanıyordu. istizahtan sonra pek az bir müddet geçti. O vakit onun sadakatinden emindir.da hacet yoktur» diye bana cevap verdi. imtiyaz. kardeşi kambur Rıza'nın köşküne çekildi. bir gün bana Molla'nın dediğine göre.. Değirmenin oluklarından ceplerine un halinde altın . «Sade kalorifere haftada yüz liralık kömür gidiyor» dedi. taahhüt. Bu. Vakıa itimat reyi aldı. otomobiline şoför vardı. ihsan. Fakat (bir isim). Elhamdülillah bizim vekilliğimiz zamanında bunlar yoktu. biliyorsun bana da lâzım. onun Malta arkadaşıdır. Necmeddin Molla'ya Fethi'nin söylediğine atfen. Hattâ birgün bana şikâyet etti. Benden para istemesi. ismet Lozan'dan avdetinde Çankaya'da Mustafa Kemal'e yakın bir yerde bir bağ aldı. maaş. irtikâp ve emsali ayıpları ve bunlara dair kendi elinde vesikalar olanları işbaşına kor. Öyle ise derhal inşaata parayı nerden buldu? Hakikaten şimendifer hattından dolayı Ankara'da bir ton maden kömürü veya kok elli liradan aşağıya mal olmuyordu. onları bu suretle medyun ve kendine boynu bükük kılar. Zavallı devlet!. Gazinin bu da sistemidir. Fethi'nin kabinesinde Diyarbekir'li Fevzi de Nafıa Vekili oldu. kimi kamburdur. Kötüleri. O vakit düşmesine mâni oldu. Galiba parasızlığını göstermek istedi. Demek ihtiras kazanı daha ziyade kaymyordu. Müteahhitlik ettirdi. Kalorifer hepsi var. Şimdi ise Rıza avukat Resai'yi yanma almış. halâ asker hizmetçi. Hiç olmazsa onu kendi almıştır. Onu da kestik. Birgün bana dedi ki: «Bina oturulacak gibi değil. Yahut (bir isim) verdi. Şuraya buraya adam tayin ettirip para alıyorlar. Hem nimet hakkı.. Lâtife Hanım da artık haremimi aramıyor. Şimdi bu paraları nerden bulduğunu düşünmek tabii hatıra ilk gelen şeydir. Banyolar. Ismet'i atıp yerine Fethi'yi koydu. Zaten o vakit düşmesi lâzımdı. Nitekim Ittihadcılar devrinde de olmamıştır. bayağı bir adamdır. kabine teşkilinde âzâyı kamilen Mustafa Kemal intihap etmiş. aşçı. Bu sefer başta Vasıf ve Rıfkı olan Ismet'in adamları «yine biz geleceğiz Bu intikal kabinesidir. Tamamiyle Avrupa tarzında. hem de bir nevi irtikâp ve yolsuzluk olduğundan vekiller sesini çıkaramaz. Rıza pek cahil. beni kendisinin parasız olduğuna zahip etmek içindi. Mükemmel bir bina yaptı. yoksa böyle bir şeye sokup lekeler. villâ verir. Ancak rüştiye tahsili görmüş. bir kardeşi kambur. kaloriferci. «Ne kadar?»dedi. Bunlar neferdi. iltizam işleriyle meşgul. Şirketlere kanca takıp para alıyorlar. satardı. Müstebidler için iyi usûl. Çünkü (bir isim) vekillerine Abdülhamid gibi. Param yok. iyi bir tamir yapıp yanına da ilâveler yapacağım. kendi nasbetmeli. Mahmud Esad'ı da bu kabineye Mustafa Kemal sokmuştur. Hattâ binaya kapı gibi bir takım malzemeyi Viyana'dan getirtmiş. Unkapanındaki o muazzam un değirmenini müzayedesiz aldı. Halbuki bu adamın aldığı maaş sade bu kömüre yetmezdi. Mütareke bidayetinde direkler arasında bir manifa-turacanın yanında ayda on lira maaşla bir işçi idi.. Hâla Cumhuriyet tarihinde Meclisin âdem-i itimadı ile düşmüş bir hükümet vak'ası yoktu. «Kütüphane yapı(*) Bir isim metinden çıkartıldı. iki tane ayak hizmetinde uşak. İNÖNÜ'NÜN KARDEŞLERİ Ismet'in Rıza adında kambur bir kardeşi vardır. Sonra almaması parasız olmadığını gösterir. Bunda biraz yanlışlık olsa gerek. İsmet sağır. Bağda pek entipüften bir bina vardı. Bez ve kumaşları arşınlar.

Dahiliye Vekili de aldırmı-yormuş. Sonra fesat çıkacak diyormuş. insanın basmacı. ayıbını örter. ilh. Meselâ. Biz de kamburluk uğurdur derler. Sonra Şeyh Said isyanı oldu. Halâ da bu işi bu aile takip eder. iki taraf ısrar etmiş. Alâka hemcinsler arasındadır. Demek birbirini bulmuşlar. Onun elinde . E. keyf ve hevesine serbest yol bulmuştu. Hattâ tuhafı şu ki. Zihni: «Ben yanlış iş yapamam»-îçtihadım böyledir. 295 Benim Türk Tarihi'nde şapkanın günah olmadığına. kabinesinde Mahmud Esad'ı çok seviyor.Ben böyle şeylerde değilim. Elcezire Cephesi iyi değil. ta(*) İki isim metinden çıkartıldı. Fethi Kabinesinde Doktor Mazhar. aldılar . Mustafa Kemal'in teşebbüsünden çok evvel intişar etmişti. Vekâlet vazifesini hüsnü ifa edecek dirayet gösterememiş. fakat bundan bir şey çıkmaz. Vasıf da Bedirhanzâdelerdendir. Maltepe'de. Zahmetsiz bir çok para alırdım. Ve yine Şehremanetinin soğuk hava depolarını aldı. Fethi söyledi. Orada bir kurt çetesi soygunculuk etmiş. Bitlis Valisi Zihni ile olan ihtilâfını mevzubahis ediyormuş. Sıhhiye Vekili idi. Buradan mükemmel paralar. bir kanunla fesi yasak edip şapka giydirdi. Çünkü. Sonra. VasıFın yakın hısımı ve onun gibi İzmirli Süreyya Harb-i Umumi'den beri Mısır'da Kürdistan Gazetesini çıkarır. Kürtlerde kaynaşma var. Bizim kitabı okumuş. Zihni bir müddettir yazar-mış: «Kürt aşiret reisleri toplanıyor. Bizim dağılmış mahut hizip Fethi'yi tutmağa karar verdi. bu sebeple yaranı arasında en çok Vasıf ı sevmiştir. daha birçok yerlerde köşkler aldı. Bunu yaptıran reislerdir. O da «Bunu yaparım. Büyükada'da. kanunla. Hükümet aleyhinde müzakere ediyorlar. Ben bunu yazdım ama. yine reddettim. Bu da bizim mahut Kızıl Sakal Gürcü Hasan Fehmi'dir. Mustafa Kemal seyahate çıkarken Ankara istasyonunda ilk şapka giymeyi buna teklif etmiş ve bir şapka da vermiş. Bu halde istifa ediyorum» demiş ve etmiş. Galiba öyle. yahut kambur olacağı geliyor. ŞAPKA DEVRİMİ Takrir-i Sükûndan sonra idi. Zihni Sinop Mutasarrıflığından Bitlis'e giden adamdır. kanun yapılmadan evvel de ilk şapkayı giyen yine bir hoca müftüdür.. Kalamış'ta. O. ecnebi devletlerden para alıp casusluk eder. ikisinin de bir seviye ve ahlâkda olduklarım gösterir. Bunlar arasında Vasıf in resmi en büyük levha olarak salonun en mutena bir yerinde. 294 bii kurtluk de buna yardım etmiştir. onlardan para alır. Bu basmacı uşağı birden böyle oldu. Fatih'in ve diğer mühim padişahların. vak'adan sonra Şeyh Said'i asmadan evvel Recep'i mes'ul ederlerdi. Bu iyi bir işti. Heybeli'de. İsmet de kurt. Türkiye'de kurtluk dâvasını ilk çıkaran bu ailedir. Başka memlekette olsaydı. Demek Zihni haklı imiş. Bu sefer soygunculuk vak'ası olunca. din gidiyor diye en ufak. Bir gün (bir isim) başına şapka takıp seyahata çıkmış.. Gittim. dirayetli biridir. Her eti mutlaka oraya sokuyor ve okka başına müthiş bir para alıyor. kurtluk için uğraşır. Meclis'te Fethi aleyhine yine aynı klik hücumlara başladılar. Mazhar bana istanbul'da toplanacak karantinanın tasfiyesine murahhaslık teklif etti. Birgün fırkaya Dahiliye Vekili Recep. tsmet Heybeli'de iken Vasıf da her gün yanında Ismet'in Ankara'daki köşkünde de yaranının resimleri var. Vasıflar bu sefer de Fethi Hükümeti aleyhine uğraşıyorlar. Reddettim. Ermenilerle müttefiktir. kumandanların şapka olan miğferlerinin resimlerim de koyarak.» demiştir. cebren tatbik edin demedim. Ama.. Hattâ kanundan sonra bir gün müze müdürü Halil Bey bana: «Sen ondan evvel bunu kitabında söyledin. Her kabahatini. Bunlar. Sen sade eşkiyayı tut!» demiş. (•) İki isim metinden çıkartıldı. Mevsuk haberlere göre Fethi. bir bahis yazmıştım. Bunları yakalayım... yine Zihni bu tezi şiddetle ileri sürmüş:«Ben sana emrediyorum. bunu kendi marifeti gibi yapmıştır. Ala. Kastamonu'da aklına esmiş. bugün gurbette sıkıntı çekiyorum..akıyor. Zaten Mustafa Kemal'in Hükümetinde bir memuriyet almağı leke sayıyorum. Mahmud Esad Ismet'in aleyhinden ateş püskürüyor. Artık (bir isim). Onları da tutayım» demiş. Nitekim uzun sürdü.. Ne yapayım?. Bu da giymiş. Namuslu.. ilerisini biraz ilerde söyleyeceğiz. Fakat onun Mustafa Kemal'e sadakati var ya kâfi. yahut en lâzım ve dine hiç zararı olmıyan şeylere kudurmuşçasına saldıran hocalar sustular. Demek bu işte Recep'in büyük bir kabahati vardı.

Halbuki bu. Demiş ki: «Rıza Nur tarihi alt edip. dahilik taslamak için Mustafa Kemal bu şapka işini darbe ile yaptı ve bunun müthiş zararları oldu: 1. Çünkü.. Harbi Umumîde Türk kadını.) de milyonlarca halkın giydiğine bile karıştı. Ben de:«Biz de artık sizin gibi şapka giyiyoruz. Bu adam bir kanun darbesiyle bütün işleri hallettiğini zannedecek kadar (.. Darbe ve sarsıntı da olmıyacaktı. şapka kafasının içini değiştirmez ki. Bu sebeple kitabıma sırası düştükçe. nasıl olsa olacaktı ve kendi kendine oluyordu. Ekseriyetle aileler. Şapka işi olsa da.... 296 2. Demek şapka hakkındaki bahsi gördü. Bundan da Yahudiler istifade ettiler. Bunlar zaruri tehavüllerdi. Asıl lâzım olan da budur.. istanbul'dan sordu. devlet recûlü olurmu? Bunlarla bugünkü buhranın olacağı aşikârdı. Lâtife'nin verdiği habere göre Mustafa Kemal benim Türk Tarihini dikkatle takip ediyormuş. Nitekim tesettürü de kendi kaldırmış gibi gösteriyor.. Bu da tahsil ve terbiye ile olur ve zaman işidir.. Masasının üstünde ve daima elinde imiş. Bu sade şehirlerde idi.). Bu fikir yayılmış. Milletin de bir şey dediği yoktu. Kendine büyük şeref ve inkılâp sandı.. . Bir gün Fransa'nın cenubunda «Kan» da Fransız Ayan âzasından Şerabo ile görüşüyordum.Halkta büyük bir inkisar oldu. Bu sebeple şapkanın cebrî tatbiki hatâ idi. düğünde de. Bugün bu adamlar (Mustafa Kemal ve ismet) harice para gitmemesi ve iktisad edilmesi zarureti karşısında çırpınıyorlar. Yapılacak şey sade evolosyonu süratlendirecek şeylerdi. Ittihadçılar zamanında başlamış.. Peki! Bunu beş yıl evvel düşünüp bu milyonları gidermeseydiniz ya. Zaten bu evolosyon. (. bayramda da. Benim kitaptan ders aldığını anlıyorum. huylandı. Teceddiid için inkılâplar yapıyor densin.. Zaten Anadolu'da Türk köylüsünde tesettür yoktu. Birgün harp olsa. Iki-üç frank kıymeti olan bu şapkalar. içtiğine kadar karıştığını söylerler ve bunu tenkid ederler. Islâmiyetin muamelât-ı hâs namıyla insanların yediğine. bir marifeti var. bütün kuvveti kalemine vermiş. Erbab-ı akıl her şeyi ona bırakırlar. cehalet. yaptı.» Hakikaten bütün o tenkidler onun yaptığı ve âtiyen yapacağı fiil ve hareketi tenkiddir. beni tenkid etmiştir.bir kuvveti. Şerabo: «iyi ama. ŞAPKA EKONOMİSİ 3. çirkin ve zulümle ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Adam bu. tamamiyle Avrupa'lı kadın gibi sokağa çıkmıştı. Bir takım gençler şapka giyiyorlardı. gitti... Sade kanun. İyi anlamış. kendi marifeti değildir.. olmasa da olurdu. Hep ona derstir. O sahifeler okunsun. Herkes bir fes alıyor.. Halbuki gösteriş yapmak. fena kızarmış. Bir düziye işaretler yapıyormuş. bilhassa Osmanlı'lar bahsinde istibdadın çirkinliklerini çok defa ve uzun uzadıya tasvire gayret ettim. insan ne isterse onu giyer. Birgün umumîleşecekti. Maneviyatı kırıldı.. Bu suretle sadmesiz olur biterdi. hattâ Abdülha-mid zamanında başlamıştı. Bundan çok evvel Kadıköy'de gördüm. Hükümete diş biliyorlar. bu millet gayretle harbetmez. en aşağı on liraya (Yüzyirmi Frank'a) satıldı. Fakat bu adamda bir mani var: Kendisine müceddid densin. revaçta bir fikirdir.. Kendisi bunlardan ders alacağına.Vicdanlara tahakküm. bari evvelâ bir şapka fabrikası yapsaydın ya.. merasimde de giyiyordu. Bunların çoğu zımpara kağıdı ile temizlenmiş şapkalardı.)dir. Yardakçıları da öyle diyor. fakat bu milletin göğsü tecrübe tahtası mı? Beş yıl sonrayı düşünmeyenler. Her şeyi bununla yapıyor. Bu kadar da hürriyet olmazsa o hayat mıdır? Bu istibdattır.. (*) Akıl. yapacağım bildiğim bu fenalıkların belki önüne bu suretle geçilir ümididir. işte. Şunu yapacaksın... Bir de bizim millet fakirdir.. Sebebi. Bu (. Her şeyi evolosyon yapar.. hattâ pek müteassıplar bile çocuklarına şapka giydiriyorlardı. Milyonlarca lira harice aktı. italya ve Fransa'da mevcut yeni ve eski şapkaları milyonla memlekete soktular. Gâvur olduk zannettiler. Gittikçe ilerliyordu.. Soracak bir şey kalmadı»dedim. sokakta. insanın giyeceğine kadar karışılır mı? Bu çirkin bir istibdad» dedi.iktisadî müthiş bir zarar. Kimin ne karışmak hakkıdır.) ve (. Lâkin her şey bununla olmaz. Beş yıl sonra akıllan başlarına geldi diyelim. Tabii bana artık daha ziyade diş biliyor. Mes'ele bundan ibarettir.

gülünç oluyor. şehre gelen giyiyor. Sen doktorsun. Muavini de Kılıç Ali. Bu belki de alnında ziyaya manî' bir şeye alışmamış olan insanlara güç geliyordu.. Kılıç Ali ise mel'un. Sinop'ta şehre bir saatlik köyde bile adi bezden üç-dört şapka yapmışlar. Kel Ali bu esnada (bir isim. Hükümet onlara avans yaptı.. Kel Ali Fena adam değildir.. Onun bir merakı vardı. Herif mühim çingene imiş. O da tecrübe yaptı. Burda daha feci bir şey olmuş. sevmezdim. Buna iptida siz isyan etmeliydiniz. valiye tertibat yaptırmışlardı. bir şey elde edememiş. Halk yıl. Valiyi azlettiler.. Alamadılar. Uşak gibi bana hizmet ve hürmet ederdi. Birinci Büyük Millet Meclisi'ne her taraftan . Zavallı böyle ölmüş ve böyle saatlerce teşhir edilmiş. Üstüne smokin. Zoru asistan bırakalım. Merasimde silindir. Bırakıldığını kendisine tebliğ ettim. Dedim ki:«Siz nerdesiniz. Herkesten ziyade derse devam ettiğinden asistan bıraktık. o da asıyordu. ilh. Zaten Arnavut..Ertesi günü aleyhime başladı. Astılar. Dinlemediler. Böyle fantazi Avrupa'nın zengin milletleri içindir... Fakat cahil ve safderun. çocuklarının terbiyesine sarfederlerdi. kıyameti koparırdınız. Hattâ içinizden şapka en iyi serpuştur diyenler de oldu. hocalar her şeyi küfür der. Her şehre giden köylü bu şapkayı başına takıyordu. Bu halinden ise iğ-renirdim. Siz Türk Milleti içinde en çürümüş bir sınıf imişsiniz. bir kıyamdan korkuluyor. Hem de mes'ele şapka kanunundan evvel. Köylü şapkayı hâlâ giymediler. Şehreminini de kaldırdılar. Memurları merasime mahsus şapka ve elbiseyi giymeğe mecbur tuttular. Asılan bir hocaya pek acırım. iş bitti. Şapka giymemek için yıllarla başı açık gezen sofular oldu... Şehreminliği kim. «Giy. Utandılar. mahkûm ettiği adamların asılmasında da bulunurdu. Biz öyle milletiz ki.. Sayısını bilmiyoruz.. Epeyce adam astılar. elbiseler de zarurî oldu. domuz!» demiş ve küfürler etmiş. Hattâ bunu o vakit Sinop'ta sürgün bulunan gazeteci Ze-keriyya'ya söyledim. Zavallı kanundan evvel şapka aleyhine bir risale neşretmiş. parayı sade ekmeğe. Erzurum'da ötede beride halk. Kendisine «Burada bu kadar hizmetçi var. Mükemmel giydiniz. Şapkadan sonra birgün Meclis'te Hoca Raif le görüşüyorduk.Şimdi melon. Bırak onlar yapsın!» derdim. Madem ki bu asılıyor. Şapka meselesinin gülünç ciheti de var: Halk istemiyerek korkudan giydi. frak ilh. Emin kimdi?!. ona izin veren Maarif Vekilini de assanız ya!. Gitmiş. Sivas'ta. Demek böyle düşünüyor. Bu Hocanın asılmasında Hocanın boynuna ip geçirilirken.silindir. ya yana veya arkaya getiriyor. Sonra Gülhâne'den kovdular. Bunların fotoğrafı alınsaydı eğlenceli bir tarihî vesika olurdu. Yahu!. Zavallı eli bağlıdır. Rezalet oldu. Ameliyata soyunurken. hem de bunu Maarif Vekâletinin izniyle neşretmiş. Ondandı. ilmik gö zünün önündedir. insan asılan adama hakaret etmekten haya eder. Adamcağızı Ankara istiklâl Mahkemesine çektiler.» «Hakkın var» dedi. Bu zavallılar bu kadar parayı nerden verecekler?!. yumuşak.. Fakat çoğu âdi kasket giyip şemsisiper yerini yukarıya büküyor. Kılıç Ali de başına bir şapka geçirmiş. Konya. havaic-i zaruriyeye verebiliriz. ka aleyhine kıyam etti. habis bir şey. Feci. di. Yine yapardı.. şümulü olmaz ve bu en mühim hukukî bir esastır.. Bu adam bir defa halis Arnavuttur. Hattâ şapka giymemek için nesi var satıp savıp Suriye'ye hicret edenler görüldü.. Bu kanlı hünerini seyretmek ona zevk veriyordu.. Ben Gülhânede profesör Wittig'in muavini iken bu cerrahide talebe olarak çalışırdı.. Operatör Emin'i Şehremini yaptılar. «Şunu as!» diyor. siyah melon giyiyorlar. Bursa'da hekimliğe savaşmış. (bir isim) onu istediği gibi bu cinayetlerde kullandı. şap. Mustafa Kemal derhal Kel Ali'nin riyaseti altında bir İstiklâl Mahkemesi dolaştırdı. «Ben bunu kanundan bir yıl evvel neşrettimMaarif Vekâleti resmen izin verdi. Adını hatırlamıyorum(*). Paraları yoktu. Kanunların makabline . Cidden vatanperverdir. Türk'ler bu fantazi masrafını ailelerin refahına. güldükdü. Şu Kanlı Kılıç ne bayağı bir mahlûktur. türlü şapka ve bunların türlü renkleri var. OPERATÖR EMİN İsmet'in Başvekillik zamanında istanbul Valisi bir kıyama karşı tedbir manevrası yaptı.Buna herkes şaştı.)'in baş cellâdı. 297 ŞAPKA İSYANLARI Bu iş aksülâmellerde kalmadı.» dedi.. fotinlerimi silerdi. Bu adama ilk eline bıçak vererek. bileğinden tutarak ameliyat öğreten benim.. sonra giyinirken ceketimi tutar. avdetinde misafir odasına asıp fesini ve sarığını basma geçiriyordu.

Arnavut işin yolunu biliyor. Birisi söyledi.. ama. Bunlardan başka türlü irtikâpları her tarafta duyuldu. ilh. Pislik. «Meb'uslardan filân senin aleyhindedir. Meclis. şimdi büyük bir zengin oldu. Hergün trenle Mustafa Kemal'in mutfak malzemesini de gönderiyor. Bunu bahane ederek Meclis'te bana sual yaptı. Bir mizahî gazete bunu ima ederek Emin'in lâğımdan tegayyüş ettiği tarzında ağır bir şey bile yazdı. Tabii biliyorlardı. çirkinlik.hasta peşinde Ankara'nın çamurlu sokaklarında dolaşmaktan bacakları sıvama çamur 299 olan. senin hocanım» dedim. .. Avrupa'da hiç kalmamış bir usûldür.. Nasıl inkâr ediyorsun?» dediler. hattâ fesinin püskülüne kadar çamur sıçrayan ve yüz hattâ elli kuruşa bir vizite yapan Emin. Ben de kürsüye çıkıp. Şöyle bir iş de varmış: İsmet. ilh. Ne vakittir Kamburun cebine öğütülmüş altm akıyor.. Zekâsı basit. Hergün bunlar sebzevat. Unkapanındaki Şehremanetine ait un değirmenini kardeşi Kambura verdirmek için Emin'e bir mektup yazmış.. Bursa'da sevmezlermiş. Gazeteler Emin'in aleyhinde kıyamet kopardılar.... Vasıtası Recep'i de unutmuyor.. Bunlar hep Şehreminliğinin kasasından idi. Pek ahlâksız şeydi. bir hasırlı taşdelen suyu.. Emin de müzayede-siz. Karantina lâzımdır dedi (•) İskilipli Atıf Hoca (2) İki isim metinden çıkartıldı.cebren meb'us yollarlarken bu kendi talip oldu. nefis rakılar. Kalamış'ta «Boter»lerin güzel köşklerini almış. Birader-i âli-i Başvekâlet penahinin Osmanlı Bankası'nda mühim bir serveti yığılmış. Adilik sayılır. iler tutar yeri kalmadı» diyor. Sade içini güzelleştirmek. bir şey denemez. iki türlü memnun: Casusluk.Ama arattım bir şeysi yok. Onlar da düşüremiyorlar.. hediye. Ankara'da eczanelerde saatlerce hasta bekleyen.. 298 ve tecavüzde de bulundu. Derhal Kalamış'ta bir köşk aldı. hırçın ve kendini tutamayan biridir. Hattâ bir defa Meclis'in ortasında meb'uslar onu dövdüler de. Bu lağım işinden Emin'in rüşvet yediği de şayi oldu. Düşmüyor. «Sen bilmiyorsun. kravatında fmdık kadar inci. hakaret ederlerdi. Çünkü. «Sus. Çünkü. Anlattım ve «Mür-tekip» dedim. Büyük servet yaptı.. Bu inkârı daha müthişti. Görmemiş yeni zengin!.. Fakat sen diyemezsin. Hizmetlerini sayıyorum. Avrupa'da bir şey takarlar. Demek Gazi. Mustafa Kemal'e gönderirdi. Sustu.en zengin bile böyle büyüğünü takmaz. «İsmet'in bu sözüne hayret ettim. Bütün Şehreminliğinde bu adam. yanında arap haremağası. çatanalar. Bu sefer dilini daha uzattı. Onlar ayağa kalkıp. Hey'et-i Vekile de aleyhinde. Şimdi demek İsmet Emin'i tezkiye ediyor ve lehine propaganda yapıyordu..» dedim. ona da türlü şeyler ve bir güzel otomobil hediye etti. Gazeteler bunu açık yazdılar.. Bu meclis'te on-onbeş doktor meb'us vardı. Bu adam Meclis'te aleyhimde idi. Emin'in aleyhinde olmaktan vazgeçmiş. her şey oldu. tamiri ve kalorifer için on iki bin lira sarfetti arkasında en pahalı kürk. Emin gürültülü bir şehreminliği etti. Kimse de sevmez. İsmet susmuş. ho-candrr. Efendisi pek memnun oldu.. «Ha. Emin'in lâğım işinde şirketten büyük bir rüşvet aldığı sahih idi. Bu adam meb'uslar aleyhinde jurnal yazar. Hattâ onların da bir kısmı bana «Hocam!» diye hitap ediyorlardı. Ben de «Bana herkes senin söylediklerini söylese. Bu adam istanbul sokaklarını lağım yapıyorum diye oyup deşti. İsmet Emin'i atmak isteyince Emin bu mektupla îsmet'i tehdid etmiş. gübre içine düşen insan ve araba. İsmet Gazi'sinden takdir almış.. Fennî değildir. Gürültü ederek «Sen hocam değilsin» dedi. O vakit. def olsun diye yollamışlar. Karantina dünyadan kalkalı çok olmuştur. İsmet de onun şiddetle aleyhinde idi. terbiyesi az. Herkes «azledilecek. zarfa kor. gazeteler kıyamet koparıyor. Halk. Ben karantina beklemek usulünü kaldırmıştım. Çankaya'nın kilerini beslemiştir. Derhal belediye çavuşlarını silâhlandırdı. pek asabı. Anladım. Bunları bir kıyama karşı kullanacağını efendisine söyledi.. Dedi ki: «Herkes öyle diyor. ilh. Filhakika Emanet bu Emin gibi tam bir emin adama verilmişti!. ilansız vermiş. Demek soruşu ve cevabı bu işten idi. Altında otomobiller. Ben «Hayır!» diyorum. Emin aldırmadı. Sebebini soruyorlar. Filân aleyhine şunu söyledi» derdi. Birgün İsmet bana «Emin'i nasıl bilirsin?» diye sordu. azlolunmaz» diyorlar. Recep'e verir..

Bunun neresi meşru'dur? Bu imtiyazı Ahmet.. neden Emin alıyor? Hem de şimendiferden evvel Şehremini iken zengin olmuş. Apaçık bir şey imiş. Bu adam Rauf un adamı ve onun evinde yatıp kalkıyordu. Emanet kesesinde iyi bir delik de bu açtı. kazanç vergisi vermedi diye... meselâ şimendifer imtiyazından yüz elli bin lira kazandım» dedi. bu sefer bu çareye tevessül ediyordu. tezvir yapıyor. o yola büyük bir levha astırıp. Fakat koridorlarda: «Muvakkattir. Hakikat şu ki.. Bütün kaldırımlar bozuk. Üsküdar'da açılan büyük bir caddeye kaynatasının adım vermiş. istanbul'un bir çok sokaklarına. Bir numunesi Gülhane Hastahanesinin yokuşunun alt başında idi. yine geleceğiz. Eski Maarif Nazın Şükrü de yeni fırkada beraber. Bu sefer aşikâr olarak imtiyaz avına devam etti.. (*) Bir şahıs ismi metinden çıkartıldı.. Bol bol Mustafa Kemal adını veriyordu. Fakat. düşmüyordu.. Hem de Emanet müflis bir halde borçlu. ismet. Yağmur suları doluyor. Sebebini söyledik. Kaldırım yerlerde her iki adımda bir kuyu. Bir gün bir gazete servetini nerden yaptığım Emin'den sordu. Yoksa kim ne diye onu vuracaktı. kendi adım da bunlar arasına sıkıştırmıştı. Bunu almak için rüşvet de vermişti. Rauf. O vakit Karabekir'in fırkası yapılmadan evvel. Emin aptaldır da. Fakat bunu da Hükümet. Yıllar geçti. Hele araba ve otomobillerin bu çukurlarda hali. Matbuat yine hücumda berdevam... Bu Meclis'in (ikinci Meclis) intihabı yapılırken Mustafa Kemal harekete gelip Ittihadcı enkazı ile uyuşmuş. Demek muhalefete geçmiyeceğim. halk.. bir çukur olmuş.. fakat gizlidir» diyor. Emin böyle ve vurgunlardan başka bir marifet daha gösterdi: Bir ufak yol tamir ettiriyor. nihayet Emanetten azledildi.. Fakat bu derecesi pek küstahlık idi. Gazi. Cahid Velid. Bu Afgan'lıyı bilirim. Canbolat. villâlar almıştı. Azli günü toplanıp derhal levhayı parçalamışlardı. O gece evden çıkmış. yâni Mustafa Kemal ve İsmet kapattı. Katilleri meçhul. bu dokuz maddeden gazeteler bile bahsetmişti.. Bunların hattâ Kel Ali'ye kadar herbirinin Fransa Büyük ihtilâli Tarihini okuduklarını işitiyoruz. Kara Vasıf.. Emin'den cezaen mühim bir para istedi. Adnan ve arkadaşları bir fırka yapmakla meşguller.. bunlardan . Nihayet Cahid'i mahkûm edip. Demek terörü nasıl yapacaklar. içine dalan ayak sayısız. İstanbul'un ise sokaklarında pislikten yürünmüyor. YENİ FIRKA HAZIRLIĞI Karabekir.. Neresi gizli bilmem?!. küçük göl oluyor. bir şey yapamamış. klik âzası adlarını vermiş. işte bu macera da böyle. Bilhassa Ahmed Emin. yalan dolan. Fethi'ye ufak-tefek hücumlar ediyorlar. Mustafa Kemal bunu (Sahife 538) «Bu fırkanın programı gizli eller tarafından hazırlandı» diye tasvir ediyor ve «işte bu dokuz maddedir. emanet kesesinden yapıyor. fakat böylesi görülmemiştir. Demek âti vahim.. Mustafa Kemal ve ismet yeni fırkadan fena telâş etmişler. Bunu da (bir isim) yapmıştır. Bu itiraf mühimdi. yaptığı haksızlığı örtmek için. ilh. Mehmet alamıyor da. Demek Rauf diye vurdular.. Bu basit zekâlı mahlûk faka basıp «Ben meşru kazandım. masrafı da kendi değil. hazırlanıyorlar. Bu memleket başka türlü ıslâh edilemez (!) Terör yapacağız» diyorlar. hem de pek yakın. hükümet hücumları hemen de henüz Türkiye'de hiç kimseye yapılmamıştı. Emin. fırka yapmıyacağım demiş olan Rauf. bol pislikli ve mikroplu bir zifoz yiyor. Ölmüş. Yağma Hasanın böreği.. Çorum'a menfa olarak gönderdiler. Ali Fuad. Bazı yerde hiç yok.Bu adama edilen matbuat. Vekilimiz hak etti.. Hem de bu üç nev'i hücumun bir hedefte birleştiği görülmemişti. BİR CİNAYET Gazetelerde havadis: Nişantaşında bir gece Afgan'h Abdurrahman'ı vurmuşlar. halk kızmış. Gazetede evvelâ bir maliye müfettişi bu itirafı görünce. şimdi yapıyor. Mustafa Kemal tutuyordu. 300 Ismet'in yaranı kabına sığmıyor. Kendisinin ve hattâ kayınbabasımn adını sokaklara ad olarak veriyordu. Recep. Çankaya Saray-ı Humayun'una Şehramanetini kiler yapmıştı.. Bunu başkasına vermezlerdi.. O esnada oradan geçenler de iyi. ders alıyorlar. vurmuşlar. Bu emanet yağlı kuyruktur. istanbul'da Cavit ve Kara Kemal'in toplanıp müzakere ettikleri ve bir muhalefet fırkası teşkiline karar verdikleri dokuz maddelik bir program yaptıkları şayi oldu. Avrupa'dan şirketler getirip şimendifer imtiyazı aldı. Utanacak şeydi. Daha çok yenecek. Refet. o levhada kendisini müthiş methettiriyor..

Yusuf Kemal daha telâş etmiş. Fırkanın bu terakkisinden Mustafa Kemal ve İsmet telâşa düştüler. Benden program hakkında fikrimi sordular. hiç olmazsa siz ikiniz girmeyin. Mustafa Kemal'e darbe idi. şapka giydirileceği şayiası bu adamı tehyic etmiştilsyân etti. Nutkunda buna delil olarak Şeyh Eyüb'ün mektubunu gösteriyor (Sahife 539). O da «Asla kurtluk mes'elesi yoktur.)leştiler. Nasıl kurtuldular bilmem. Size yazık olur. (*) Bir şahıs ismi metinden çıkartıldı. keseceği adamların listesini hazırlamış. «Bir de fırkanın adına cumhuriyet kelimesini ilâve edin. 301 Hüseyin Avni ve Çolak Selâhaddin'i. Çünkü masumiyet onun elinden kurtulmak için kâfi değildir. resmî tahkikat asla millî bir kurt isyanı olmadığını göstermişti. (bir isim) o vakit kana boğup bitirirdi. ŞEYH SAÎD Şeyh Said gayet dindar bir adammış. (bir isim)'\e. Ben akıbeti aşikâr görüyordum. Eğer fırka mutlaka teşekkül edecekse. işe girişilmesini teklif eder. Bu vesile de gecikmedi... Demek bu ikinci grup reislerine düşmanlığı müthişti. yeni fırkayı da işin içine sokuyor. Bunu yalnız isyan mıntıkasına değil. Bütün millet bu yeni fırkaya girse yine para etmezdi. Bunsuz Gazi size padişah taraftarı diye hücum eder. Fakat yanılıyordu. iş böyle olunca Mustafa Kemal Fethi'ye «Takriri sükun» unvanlı bir kanun yapılıp. Fırka teşkilâtı tekemmül edecekti. bari bu vak'a üzerine mes'ul edeydiler. fakat size ve arkadaşlarınıza nasihat ederim.» dedi. işte âlâ vesile. istanbul teşkilâtını Kara Vasıf yapıyordu.» Uzun münakaşa ettik.Şükrü ve daha bir kısmım meb'us yapmış imiş. Programdaki din il cumhuriyet kelimeleri sinirlerine dokundu. Biraz daha vakit verseydi.Adnan da fırkalarına girmemi teklif etti. Şimdi yine söyliyeyim ki. her tarafa hattâ istanbul'a da teşmil etmek ister.. Zaten Rauf u filân bununla itham ediyor» dedim. Mustafa Kemal'in aksülâmeli iptida neşriyat sahasında oldu. Her vesilede Mustafa Kemal. Hakikaten bunlar can alacak iki nokta idi. Terörün plânını yapmış. hattâ Erzurum meb'usu Necati'yi de hapse sokuyordu. Sonra Mustafa Kemal'in fırka aleyhindeki takibatı başladı.. îş bitmişti. Halbuki. Sen de gir!» teklifinde bulundular. Onunla cidal silâhla olur. Fırka yapmayınız. Kara kaplıya yâni kanuna uydurmalı. fakat vesile lâzım. Fethi uğraştı. Adetâ (. Sırf dindir. Tavsiyelerimi yapmışlar. Bunlar ise. Matbuat bu fırkayı alkışladı. Ali Saip'e de sordum. Bu muhakkak.. Onları ele aldı. Kabul etmedim. Gökte ararken yerde bulundu. Nihayet fırkanın imhası gecikmedi.. Olabilir ya. Telâş ettim. Fethi'yi fırkayı ilga etmeleri için Rauf ve arkadaşlarına musallat etti. Onları bu suretle avene yapacağını farzetmiş. Dine hürmetkar olmaları kaydını koymalarım tavsiye ettim. Şeyh Said ve adamları Diyarbekir ve emsali birçok yerleri aldılar. Fırka teşekkül etti. bil'akis Meclis'te ona karşı muhalif bir zümre oldular. Yeni fırka derhal teşkilât yapmak faaliyetine geçti. Çünük fırka ile. Bunu Mustafa Kemal «Kürt millî isyanı ve aynı zamanda irtica» telâkki etti. Hatırıma gelmişken yazayım. Sonra hepinizi perişan eder.. Bir gece Feridun Fikri ile Halis Turgut evime geldiler. Olmadı. Kendi fırkasına da acele Cumhuriyet sıfatını ad olarak ilâve etti.... bir adam böyle . Çünkü bunsuz mevki elinden gidiyor. Kararlarından vazgeçmediler. Fırkada kimler olduğunu sordumAnlattılar. Kendilerine şunu söyledim: «Ben girmem. Halk akın halinde bu fırkaya giriyordu. Medreseler ve tekkelerin ilgası. Kara Vasıf. Harput'a kadar ilerlediler. Bursa meb'usu Necati bana dedi ki: «Çabuk davrandı... Bana: «Bir fırka yapıyoruz. Ben bunu orada istiklâl Mahkemesi âzâ ve reisliğini eden. Bunların mutlaka başını yemek istiyordu? Fakat hepsinde de bunlar beraet edip kurtulmuşlardır. Her tarafta teşkilât vücuda getiriyordu. Tasviri Efkâra müşterek telgraf çekerek bu havadisi tekzib ettik. Çünkü ona göre istanbul matbuatı da bu isyanın sebebi ve Şeyh Said ile berabermiş (!) Hattâ. (bir isim)'m gayesi tamamiyle açık olarak görünüyordu: Bir müthiş terör yapmak. Bu hal bir müddet gitti.. güreşilmez. Ben ve Yusuf Kemal'in de dahil olduğunu yazdı. Şeyh Said'in Kürt isyanı zuhur etti. Vali Zihni'nin hakkı varmış.

korkmayıp Fethi lehine rey verdiler. Mustafa Kemal ateşemiliter gelmiş.. kan ile mevkide oturmak istiyorsunuz. Fethi'ye bunu da söylemiştik.... -. Biz Fethi'yi tutuyorduk. Bu bir ihsan mahiyetindedir.Ben de kendisine «Böyle adamların sefirliğini de kabul etmemeliydin» dedim.. başka ne kadar muhalif veya şüphelendiği ve korktuğu adamlar varsa hepsini imha edecek. Bunlardan altmış kişi ise. bunları Fethi'ye ve hükümete kabul ettirmiş. Bunlardan biri de Malımud Esad'dır. Âlet olamam..Işte Harput'tan telgraf.» demiş. Mes'eleyi Halk fırkasına verdiler. Bu isyan o kadar hiç ki. Sonra Fethi. «Ne yapardım?» de1 di. her tarafta tenkil edildiği.Anlattı. Ben bu işi yapamam» der. 302 askerî sefer yapacak ve oraya istiklâl Mahkemesi gönderecek. nükul etmiştir. Necmeddin Molla bana dedi ki: «Bunu öğrendiğim vakit telâş ettim. «Böyle alçak. Yine buna rağmen bu adamlar ona rey verdiler. Bu esnada Harput'a giren âsileri bizzat ahalinin tepelediği. Fethi. Fakat Mustafa Kemal'in yırtıcılığı 303 korkusu karşısında bu vazifeyi hizbin bütün âzası yapamadı. Çünkü orası ancak dört bin lira ederdi. Oraları kırıp geçirecek. >. Necmeddin Molla'da misafir.. Harput'ta ahali onları tepeledi. Mahmud Esad'ın bu yaptığından bana bir iki defa fena şikâyet etmiş. milleti asıp kesip ortalığı kan ile sütliman yapmak. istanbul'a gelmiş. Giderken de rivayete göre Fethi'ye «Sen bana Sofya'da evinde bir oda vermedindi. Başkalarından ve Necmeddin Molla'dan işittiğime göre. Fırka müzakeresinde Mustafa Kemal'in âletleri. Evvelce bütün Hey'et-i Vekile böyle tedbirlere lüzum olmadığına kamilen karar vermiş iken.» Bilmem böyle mi? fakat Fet-hi'nin ilk hamlede kabul ettiği şâyi'dir. Fethi'yi istifaya davet eder.. Fethi. Birkaç taburluk iş. Öyle oldu. Mustafa Kema