DR.

RIZA NUR HAYAT ve HATIRATIM III RIZA NUR-ATATÜRK KAVGASI Konularına Göre Tasnif Edilmiş Tam Metin , İşaret Yayınları işaret yayınları: 62 belgelerle yakın tarih dizisi: 3 yayına Hazırlayan Abdurrahman Dilipak İşaret Yayınları İstanbul - 1992 içindekiler Sunuş............................. BİRİNCİ BÖLÜM MİLLİ KIYAM (İÇYÜZÜ) istiklal Harbine Doğru........................................................................... .......................... 19 Samsun'a Doğru........................................................................... ......................................... 22 Rıza Nur ve Nutuk........................................................................... .................................. 25 Türkiye Adını Kim Buldu?.......................................................................... ................ 27 Sinop Hürriyet ve itilaf Cemiyeti Nasıl Kuruldu?..................................... 29 Akif Diye Biri!........................................................................... ........................................... 31 Kongre Günleri......................................................................... ............................................ 31 Sivas'ta Mandacılar Kimlerdi?....................................................................... ........... 36 Hind Askerleri ve Hilafet Meselesi....................................................................... 38 Kurtuluş Savaşı Günleri......................................................................... ........................ 39 Ermeni Meselesi........................................................................ .......................................... 39 Bolşeviklik Modası ve Yeşilordu....................................................................... ..... 41 Intihab ve Anadolu isyanı.......................................................................... ................... 44 İntihabın Ardından........................................................................ ..................................... 46 Mebuslar istanbul'da Toplandı........................................................................ .......... 47 Anadolu Kıyamı.......................................................................... ......................................... 50 Şehzadebaşındaki Baskın.......................................................................... .................... 52

Nutuk'un Mahiyeti........................................................................ ...................................... 52 "Türkiye" Adı Nasıl Kabul Edildi?........................................................................ 53. 31 Marttan Sonra Mısır'a Doğru........................................................................... ... 55 Halide Edip............................................................................ .................................................. 55 Mustafa Kemal ve Arkadaşları..................................................................... ............. 56 Meclisin Açılışı......................................................................... ............................................ 58 Hükümet Teşkili......................................................................... .......................................... 59 I. Cumhuriyetin Siyaseti ve Çeteler...................................................................... 60 ilk Günler.......................................................................... ........................................................ 61 isimlerin Türkçeleştirilmesi.............................................................. .......................... 63 Bir Garip Bürokrasi Macerası........................................................................ ............ 66 istiklal Marşı........................................................................... ................................................ 66 istanbul'la ipler Kopuyor......................................................................... ...................... 68 Hesapsız-Kitapsız Günler.......................................................................... .................... 69 Korku........................................................................... ................................................................. 70 Skandal......................................................................... ............................................................... 70 Antalya'da Olan Olaylar......................................................................... ........................ 72 Roma Kulübü.......................................................................... ............................................... 73 içki Yasağı.......................................................................... ...................................................... 73 Manatof Diye Biri............................................................................ ................................... 74 Yeşilordu ve Komünizm........................................................................ ........................ 76

Sinop'a Doğru........................................................................... ............................................ 7g işgal Günleri istanbul'u...................................................................... ............................. 79 isyanlar ..... ..... 81 j "•«¦¦¦.......................................................................... .................................................. 01 Yozgat Isvanı ..... ................... . .. . so istiklal Mahkemeleri..................................................................... .................................... g3 Nureddin Paşa............................................................................ ............................................ 84 Ankara Günleri »o ""*............................................................................. ......................................... Q-y A. Mecid Efendi.......................................................................... ......................................... qq Sağlık.......................................................................... .................................................................. 91 Van............................................................................. .................................................................... 92 Fransız Siyaseti........................................................................ ............................................. 94 Nahcıvan'da Ermeni Katliamı........................................................................ ............ 94 Sarıkamış Müdafaası....................................................................... ................................. 95 Edirne ve Trakya'nın işgali.......................................................................... ................ 97 Deli Halit Paşa............................................................................ ........................................ 97 O Günlerin Ankara'sı....................................................................... ................................ 99 Ali Fuad Meselesi........................................................................ ....................................... J00 Hileli Yollar.......................................................................... ................................................... 201 Oyun içinde Oyun............................................................................ .................................. 1Q3 izzet Paşa'mn Arnavutluğu..................................................................... ...................... 105

Mustafa Sagir........................................................................... .............................................. 106 Çerkez Ethem........................................................................... .............................................. 106 Moskova'ya Doğru........................................................................... .................................. 108 Celal Arif..... 11 n Kürtler ve Aleviler........................................................................ ..................................... 111 Yusuf Kemal'in Sıkıntısı....................................................................... ......................... 113 Çileli Yolculuk........................................................................ ............................................. 114 Erzincan Ovalarında...................................................................... ................................... H8 Dersim Korkusu......................................................................... .......................................... 120 Ermeni Kırımı.......................................................................... .............................................. 121 Erzurum'a Geliş........................................................................... ......................................... 12i Sarıkamış'ta Donan Onbinler........................................................................ ............ 122 Kars............................................................................ .......... .. 19-1 Kazım Karabekir....................................................................... ......................................... 124 Militarizm Bir Milletin Yıkımıdır....................................................................... ... 124 Mustafa Suphi Nasıl Öldürüldü?...................................................................... ....... 125 Medivani............................................... .... i9< Gümrü............................. . . 1 o & Tiflis, Nahcivan, Karabağ......................................................................... .................... 127 Sarhoşluk ve Bir Skandal!..................................-..................................... ................... 130 Rakü . ... no Takiyef......................................................................... .............................................................. 133

Azeriler'in Misafirperverliği............................................................... ........................ 133 Azerbaycan'daki Komünist Cunta......................................................................... 135 Ermeni Terörü.......................................................................... .............................................. 136 Bolşevik Zulmü........................................................................... ......................................... 137 Azerbaycan'ın işgali.......................................................................... ................................ 138 M. Kemal, Yeşilordu Efsanesi ve Rus işgali.................................................. 138 Moskova Yolunda......................................................................... ...................................... 140 ...Ve Moskova......................................................................... ............................................... 142 Moskova Müzakereleri.................................:.................................. ................................ 142 Enver Paşa............................................................................ .................................................... 143 Komünizm........................................................................ ........................................................ 143 Rejimin Korucuları: Çeka............................................................................ ................ 144 Komünist = Yahudi.......................................................................... .................................. 145 Bizim Hariciyede Bir Rus Casusu.......................................................................... 146 Ruslarla Pazarlık........................................................................ .......................................... 147 Takaların Zaferi.......................................................................... .......................................... 149 Müzakereye Devam........................................................................... ............................... 150 Stalin'le Pazarlık........................................................................ ........................................... 150 Moskova Gezisi.......................................................................... .......................................... 152 Ankara Dedikoduları.................................................................... ..................................... 153 Çiçerin'le Pazarlığa Devam........................................................................... ............... 154

Yusuf Kemal'in Haleti Ruhiyesi........................................................................ ...... 155 Rus-Ingiliz Rekabeti........................................................................ ................................. 156 Görüşmelere Devam: Afganistan'la Muahede............................................... 157 Enver Paşa............................................................................ .................................................... 157 Enver Paşa'nm Serencamı....................................................................... .................... 161 Para veAltm Meselesi........................................................................ .............................. 162 Topal Osman........................................................................... ................................................ 163 Muahedenin Neticesi........................................................................ ................................ 164 Batum'dan Çekildik ve Muahede imzalandı................................................... 166 Muahede Sonrası......................................................................... ......................................... 167 inönü Savaşlarının içyüzü.......................................................................... .................. 169 Bekir Sami Diye Biri............................................................................ ............................ 170 Ankara'ya Doğru........................................................................... ....................................... 171 Çeka Belası.......................................................................... ........................................,____ 173 Polisiye Bir Vak'a........................................................................... ..........................___¦175 Batum ................................... .................................. 17fi Trabzon'da...................................................................... .......................................................... 178 ZiyaGökalp...................................................................... ....................................................... 179 Ankara'va Geliş 170 ^ Wii^r.......................................... .............................. ............................................ X I 7 Azarbeycan Elçisi.......................................................................... ..................................... 181 Ruslarla İlişkiler....................................................................... ............................................ Igl

Kız Öğrencilerin Başına Gelenler........................................................................ ... jg2 Yeni Bir Yunan Taarruzu........................................................................ ...................... 182 Ankara Kayseri'ye Taşınıyor....................................................................... ............... 186 Bir Firar Hikayesi........................................................................ ........................................ 188 inönü'nün Dirayetsizliği.................................................................. ............................... 189 Cephede Durum........................................................................... ......................................... 190 Deli Halid'in Karargahı....................................................................... ............................ 192 Meclis Heyeti Polatlı'da...................................................................... ............................ 192 inönü'nün iki idam Emri............................................................................ .................... 193 Silah Meselesi........................................................................ ............................................... 195 Gizli Celsede Durum Raporu.......................................................................... ........... 196 Fevzi Pasa..................... ............. . ............. 107 Mecliste Kavga Kıyamet......................................................................... ..................... 201 Ev Tezgahlarında imal Edilen Harp Aletleri.................................................. 201 Taarruz öncesi.......................................................................... ............................................ 202 Tartışma........................................................................ .............................................................. 204 Harp Başlıyor........................................................................ ................................................. 206 ishal Olan Yunan Ordusu!......................................................................... ................... 209 Bir Skandal!........................................................................ ..................................................... 211 Altındiş Olayı........................................................................... .............................................. 213 Doktor Adnan ve Halide Edip............................................................................ ....... 214

Sinop Yolunda......................................................................... ............................................. 214 Anadolu'ya Silah Şevki........................................................................... ........................ 218 Eski Günler............. ooc\ Sakarya Zaferinin Ardından........................................................................ ................ 222 ikinci Grup ve Darbe Planları........................................................................ ............ 223 Rıza Nur Bakanlık Teklifini Reddediyor.......................................................... 225 Rıza Nur Teklifi Kabul Ediyor.......................................................................... ........ 226 Yolculuk........................................................ ................... 096 Bakanlık Koltuğunda...................................................................... .................................. 228 Bir Yolsuzluk Dosyası......................................................................... ............................ 229 Sulh Tartışmaları.................................................................... ............................................ 230 Hamdullah Suphi........................................................................... ..................................... 231 Fahreddin Paşa............................................................................ ......................................... 232 Cephede Durum........................................................................... ......................................... 233 Cihada Yapılan Maddî Yardımlara Ne Oldu?............................................... 234 Nevres Manavoğlu....................................................................... ...................................... 234 Kürt Meselesi........................................................................ ................................................. 235 Tekrar Moskova Yolculuğu....................................................................... .................. 236 Rıza Nurun Kardeşleri...................................................................... .............................. 237 Rusya'daki Temaslar........................................................................ ................................. 238 Rıza Nur'un Komünistliği.................................................................... ......................... 240 Moskova'da...................................................................... ....................................................... 244

........................................................................................................ ......................................................... 263 Mehmet Vehbi Efendi......... 245 Musa Carullah....................... o^n ~"-.................................. 252 Cemal'in Hindistan'ı Fetih Hayalleri......................................... ... 258 Sinop'ta..................................... ..................................................................................... oaü Ah Buhara oao ~*"*~ »*-........ ................................................................................................................................................................................................................................................... 254 Moskova Hatıraları........................................................................................... ............................................ 250 Cemal Paşa........Ali Fuat Krizi.. 259 Ankara'da ................ Z................................. ..... ..................................... ....................................................................................................... ............................................... ........... 251 Cemal Paşa'yı Kim Vurdu?....................... 249 Komünizmden Menşevikliğe................................................................................. 246 Rusya'da Kıtlık.............................................................. ..................................... ........................................................... ............. 254 Çerkeş Allerjisi.......................................... ^yy Nihaî Zafer.. ........................................................................... 253 Zeki'nin Rezaletleri.... ............................................................................................. 247 Buhara Emiri Enver................................. .................... ..................................t+7 ittihatçıların Hali Pür Melali............................................... ............................................................... . 248 Enver'in Ölümü ................... ................................................................................................................................................................................ .... 263 ................................................... 247 Rus Eğitim Sistemi................................................................... . ................................... 255 Rusya Dönüşü.......................................

. ............................................1£1V4 *»............................. 275 Hilâfet Meselesi............................ ............. 281 Nasıl Bakan Olunur?.................................. ................................................................. 270 Cumhuriyetin ilânı....... ......... .......... ^ÜU Rıza Nurun Türkçülüğü............................................. 267 İKlNCl BÖLÜM CUMHURİYET DEVRİ........................................................................................................... 273 Memlekette Genel Durum................................... . ................................................................................................ .................................................................. ........................................... .......... 281 Fikriye'nin intiharı........................................................................ .............................................................. ............................................... ......................................................................................................... .............................................................................................. ........................................................................................................... 279 Vekaletten istifadan Sonra.................................................... 282 Esat Hoca Meselesi............................................................................................................................................................ 276 Atatürk Orman Çiftliği........................................................................................................ ....... 272 Cumhuriyetin ilân Şekli.. ................................................................................... 269 ilk Soğukluk....................................... 274 B asm Hizaya Geliyor........................................................... ................. ..................... . 280 Rıza Nur Meclisten de Çekiliyor....Taarruz Başlıyor.................... 288 v ...........................................V***»................... . 276 Rıza Nur ............................................................................ 264 izmir'de..................................Atatürk ihtilafı..................................................................... 278 Muhalefet Fikri..................................................................... 284 • isler Kötü ... OSfi J.......

............................................................................ Kürt Meselesi ve Basın... 300 ............. .............................................................................. ............................................................ ^09 V / "***«.......................... 310 ..................................................... ......................................... ......................................................................................................... 308 : Umumi Kanaat...................... ........................................ ............. ........................................................... 309 Rıza Nur'un Tütün Ticareti......... 309 Yeni Bir Moda......................................... 295 Şapka Ekonomisi..................................................... 307 Mustafa Kemal'in Nutkunun Mahiyeti..................................................... ................. 305 Tarikat-ı Salahiye........................................................................................................... 298 Bir Cinayet............................................_.............................................................. ..................... 297 Şapka isyanları.................... .............................. -JV/Z................. ....... Yeni Fırka Hazırlığı................................................................................................ 305 Takrir-i Sükûnun Gerekçesi.................................................................................................................... .. 293 inönü'nün Köşkü....................................................................... ..............Arnavut isyanı................ 294 Şapka Devrimi.... 301 Sevh Said......................................................................... ... 293 inönü'nün Kardeşleri............................. 298 Operatör Emin............................................................................................................................................... .......................... 307 > Yeni Türkiye....................................................... .............................................. ...................................................................................................................................................................... ............ 289 Süleyman Sırrı............................................................................ .....................................................................................

...................................................................................... .................................................................. 324 Bir Rüşvet Olayı... 314 Ata'nm Tahsile Gönderdiği Kızlar........ .................................... 314 Lâtife Boşanıyor.................................... ....................... ......................................................................... 101 Bahriye Vekaleti................................ ............. ............................ 326 inhisar işi............................................................................................... .............................. .......................................... 311 inkılâp Modası................................................................................................................................................... 322 Yeni Para ... .................................................. 319 Başka isler .... 329 ... .................................. 327 Memur Enflasyonu.. ....................................... ............. 'vyn ^ i^*VA......................... ................................................................................................................................................................ 320 Yeni Moda ........................................................................................................................................ ^99 ............................................................................ 316 Dans Devri .............................................................................................. 312 ¦ Süt ve Yoğurt Kardeşi........................................................................................ .................................................. 320 Halit Paşa Meclis'te Öldürülüyor.................. ............................. .......................................................................... -)z<z> Kız isteme............................................... J £f\J Iş Bankası.................................... 323 Kereste Fabrikası........................................................................................................... ........................ ............ .............................. 11R Kömür Ocağı Meselesi.... 325 Yeni Bir Din........Ankara'nın imarı............... ...................................................... .................................... 313 ¦ Sansür......................................................................................

................. .. 34O Rasim Bev.................................... ........................... -j^t.. .................................. .. ................ 1A7 Meb Necati....................................................................................... 34i Sansür.............................................................. .................................. 34i Besmele Yerine M............................................................ ....................... ................................ ^4n Üçüncü Intihab..................... ........... .................. 3Sfi ..............................................Rıza Nur Plân Yapıyor.................... Kemal Resmi.. .................................................. ............................................................................................. J^»v/ Harf inkılabı ^1 "***" ....................... 347 Emanullah Han .................... ........................ ................. 335 Gurbet Yolu........... 331 Yeni Para Meselesi............... ..................................................................................................................................................................... ................Af.............. .............................. ...................... '"'¦j *~ -•...... ...................... ............ ............. . 331 izmir Suikastı . .. 343 Rıza Nur'u Ankara'ya Çağmyorlar.*-»««— . »}i+U Ah Şu Bizim Sefaretler.....................? Yavuz-Havuz Davası..... 352 ................................................ ............. ................ 339 Yaban Ellere Doğru........................................................................................................................................................... ...................... 345 At Yarısı ................................................................................................................................................................................................................... <jq-7 Asılanlar ^a Rıza Nur'un Türk Tarihi................................................... 345 Yahva Kemal t....................... ... .......................... ^aı ................. .......................................................... JJ| Inkılab Sonrası Durum.............

........................... 360 Ref'i Cevat............................ 375 .....Harf inkılabının Perde Arkası............................ ...... 363 Abdülhak Hamid..................... ............................ 362 Tayyare Cemiyeti................................... 359 Paris Elçiliği............. ........... ................................................................................................ 370 Peyami Safa ve Hareket Dergisi..................................... ........................................................................ ............................... Yakup Kadri Yazıyor. ............................................................................................................................................................................. jjo Fuad Diye Biri.................................................................................................................................................................................................... ............................................ 365 Bir Skandal............................ ..................................................... ................................... ......................... .................................................................................................... ı&f............ ................................. 363 Yeni Din............................................................................................. 365 Bir Komplo.............................................................................................................................. ...................... ........................... 368 Bir Komplo............... ................................................................................................................. .................... ............ .. 374 Bir Mülakat................................................................. 368 Kemalizmi Kim Icad Etti............................................................ 361 Lozan Kimin Eseri.................... 353 Sefaretler ı^s ............................ ...................... 357 Tesettür Meselesi........................................................................................................................ 369 Ata'nm Manevî Kızları........................................................................... 354 ilahi Mahalle ve Falih Rıfkı............................................................................... 37i Yalova imar Ediliyor.................................................. ................................ ...............................

.... 383 Iktisad ve Maliye............................... 401 İsmet .......................................................................... Kemal........... ....... 386 Boğa Güreşi............................................ 376 Süreyya Paşa............... 397 Mussolini ve M.... 387 Umumî Mütalea............................................................................................................................................................................................................................................................................... 396 A............................................ Kemal'e Sevgisi... Kemal Arasında Mukayese....................................................... ..................................... ................. ..................... ................................................................................. ....................................................................................................................................................................................................... ..................... 376 Reşid Saffet... 375 Melahat Meselesi............. 378 Barut înhisarı Rezaleti........................................................................ acy\ .............................. 330 Yeni Kâğıt Paralar.. 388 ittihatçılar Devri........................................................................... 395 Psikolojik Tetkik......... 380 Gazi ile Anası.......................... 382 İnönü'nün M................... ... ...... ............................................................... .. 399 PORTRELER Mustafa Kemal..............................................................................Hatıratı Yazarken........................ ................................................................................ .. 384 Zincirli Cumhuriyet....................................................................... ................................................................................... Hamid ve M......................................................................................................................... ................... 389 Okullarda Dans Mecburiyeti............................................................... 388 Mustafa Kemal Devri....................................................... ................ ...................................................................................................... 389 Sevr..................................... .............................. .......................................................... .................................................................. .......................................................

............... ............................................................. 415 .................................................. ......................... 412 Bekarlık.................................................. ........................................ 40*% ..... ¦................................... .................. ... 405 Recep Zühtü....................................................«¦.... .................... .......................... 405 Bozok Salih............................................... *\\J7 Osmanlı Mücevherleri................... 410 Yine Hanım Derdi.................. A(Y1 "*"~*.............................. *+\/# MUHALİF SİMALAR Rauf.......................... ...................................................... ......... 405 Nafia Vekili Recep................................................«— •£>..... 411 Boşanma Kararı.................................. M\f....... .......... ............. '¦*-"¦ »•. ^KJJ Meclis Reisi Kâzım............................................................................................... ................................................ ........... 409 HATIRA DEFTERİ Celâl Arif ..................................................................................................... .......................................................... .................. ............................. 406 Tevfik Rüştü ..................................................................... H-V/U YumısNadi...................... .................... ........ ............................................. ........................................................................... a(\ü ""... ................................................................................................. .................... ................................................................................................................................................................................................................................ 408 Küçük Cemal.................................................................................................. 407 Mehmet Emin.............................................................................................................................................................. .............. 407 Kâzım Karabekir..................................................... ................ ....... 406 Hamdullah Suphi......................................... ............................................................... ........... ................................. tUJ Fevzi ............................................................................... 406 Yusuf Akcora..................................................................

................. 427 Ankara Dedikoduları.................... ... Krizi............................................ 424 Paris ve Köpek.................TL'nin Değeri...................................................................................................................................................................................... ................................................ 422 iktisadî iflas.................................................................................................................................................................................. 434 Berber Dükkânı..................... ........................................................... ............................................ ....................... 419 TL................................................................................ 426 istanbul'daki Paris...... 425 Ah Paris! Çevre Kirliliği.............................. .................................................. 416 Hesap-Kitap işi................................................ ..................... ......................... ................................... ........ ...................................... 435 Yeni Türk Tarih Tezi............. 430 iktisadî Tedbirler............ Köpeklerin Abdesthanesidir....................................................................... 421 Doktor Ahmet Meselesi.................................................................................. 424 Paris......................... Mollanın Başına Gelenler.................... 434 N................................................. 420 Üçüncü Meclisin intihabı................................. 432 20 Milyonluk Soygun................. ............................ 431 işyerinde Kriz.................... . ............................... 427 Harf inkılabı.................... .......................................... .................. .......................................................................................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................ 429 Ankara Haberleri................................................... .. 426 Yunan ihtilafı.................................................................................. 435 ................................................................................................................................................... ..........................................................

................................................. 455 Yeni Fırkanın Zamiri............................................................................... ............................. .......................................................................................................................................................................................................................................... ...... .......................................... ..... ...................................................................................................... 437 Kürt isyanı..........Arien.......................... 458 Menemen Vakası.................................................. ....... ................................................................................................. 457 İzmir Mitingi................................ 459 SCF Başkanı Halk Fırkasından Vekil Oluyor......... Kemal ............... 437 Şeyh Said isyanı............................................... 452 Yeni Partinin Kâtibi Kim?..................... 443 ismet inönü ve Fethi Bey..... ................................ 463 .................................................................................................................. ............................................. .........................................................................................................................................Fethi Bey Diyalogu................................ 439 Bulgarlarla Kan Birliği............... 44i Serbest Cumhuriyet Fırkası................................................................ ........................................... 440 Rıza Nur Yine Eşinden Dertli.................................................... 455 Patlayan ifşaatlar.............................. 448 M..................................... 453 Almanların Raporu......................................................................................................................................................................................... .... ........ .... 438 Farslarla Kan Birliği........ ....... ..... 44i Gökalp'in Kürt Raporu......................................................................................' jfc ... 456 Milliyet Kimin Sesi.... 461 • Yalova Safası................................................................................................................... ................................................. 462 '¦ Belediye Seçimleri........................................................................ ............................................................

466 Venizelos Ankara'da............................................................................... ........ 476 Gazi Samsun'da......................... ......... 467 Ege Adı Nereden Geliyor?.. 481 ...................................... 477 Dil Dersi.................................................................................................................................................................................................. ........................................................................................................................... ..... ............ 465 Brezilya Darbesi.................... 466 Yine Kürt isyanı...... 480 Menemen Vakasının Muhakemesi........... ............................. 464 Tapılan Adam!................ 475 M.......................... 472 Bir Karşılaştırma....................................................................................................................... ........ 473 Serbest Fırkanın Sonu......................................................Hainler ve Kahramanlar!................................................................................. .................... ............................................................................................ ........................... 477 İktisadi Kriz: Açlık.... ................................................................................... 475 Gazi Samsun'a Gidiyor................................................................................................................................................... 468 Ankara'da Bir Memur.................... ....................... .......................................................................................................................... ........ ...................................................................... 474 Fazıl Ahmet.................................. ......................... ............. .............................. 467 Tekrar izmir Hadisesi.......................................................................... .................... 469 Katledilen Tarihi Eserler.......................................... Emin (Yurdakul)............................................................................................................................................................................................... 469 Serbest Fırkanın Bilançosu................................................................................................................... ...................................................... 477 Ramsi Villi............................................................

................................................................................... 484 Yakılan Tarih.............................................................. 495 Vurgunlar ve Kumar Borcu Hesapları.......... 483 Türbeye Mum Diken Kadınların Tevkifi........... 487 Yağma Hasanın Böreği.................... 487 Menemen'de Karar öncesi......................................................................................................................................................... ...................................... .......... ........................................................................ _.......... 494 Rıza Nur Nis'te.............. 48S 150'likler Meselesi................... ......... .............Menemen'de Sanık Askerler.......................... 489 Menemen'de Seçim..... ........................................................................................................ 488 Fırka mı Hükümetin............................................................. 490 Hilafet Meselesi.... 490 Türkiye-Fransa Kıyası.................................................................................................. 492 Balıkesir'de irtica ve Menemen irtibatı...................................................................................................... .......................................................... 484 Maaş isi ........................................................ ............................... 491 Rıza Nur'un iran'a B akışı......... .......................................................................... 499 ......................... Hükümet mi Fırkanın?............................................................ 487 Feci Bir Haber............................................................................... 484 Mah..................... ............. .............................. 491 Masinyon............................................................................................................................................................................................ .... ............. ............................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................................... .......................... 496 Falih Rıfkı ve Ruşen Eşref.. 483 Ankara'da işler Kötü......................................................................................................... 498 Gazi-Inönü ihtilafı................................ 498 Baloda Skandal.......................................

....................... 515 Rıza Nur Yine Dert Yanıyor...................................................................................... ...... 500 Meclisin Fesih Gerekçesi.............. 509 Kürtlerin Amblemi............... .. ............................................................................ 505 InkılaDİar ....................... ...................... 519 ismail Müştak... 508 Rıza Nur ve Felsefe............. 507 Osmanlıca Belgelerin imhası.......... .................................................................................................................................................................................................................... 515 Meclisten Bir Estantene................. 521 ........................................................................................................... ................. ....................................................................... 509 Türkocakları Kurultayı ve Feshi........................................................................ ........................................................................................................... .. 504 Meclis Niçin Feshedildi?....................................................................................... 517 Kemalizmin Doğuşu..................................................................... 512 Plân Faşizm .................. ............................. 518 Rıza Nur'un Heykeli ve Ruh Hali............................................... 501 Paris'e Dönüş......................................................................................................................................................................................................................................................................... ............................................................................................. 521 Muhalif Matbuat.................................................... 502 Türkocağı Neyin Nesi?.......................... .. ....................................... 502 Çelişkili işler......... ................. .......... ........................................................ ................................. çn£ Türkocaklarının Başına Gelenler..................................................................................Hamamın Namusu......................... sil Memur Tasfiyesi.......................... .................................................... 510 Müstakiller............................................

...................................................... ............... ................................................................ 531 Inkılablar Kimin Fikri idi.............................. 529 Türkiye Haberleri..................... 542 Ömer Fevzi.............................................................................. 539 O Zamanki Fransa.................................. ^.................... ......................................................................i...................................................................\J Rıza Nur Leyden'de...................... 523 Misyonerlik...................................... .............................................................. .................... 542 inönü Roma Yolunda........................................................................................................................................... ........................ 536 Ankara'da Zor Günler....... 535 Rıza Nur'un Kayın Pederinin Ölümü................................................................. ................. 525 Yine Hanım Derdi ........................... 524 Dil Encümeninin Lağvı........ ........................................................................................................................... *\A£ ....................................................... 528 Paris'te Antropoloji Kongresi.......................................................................................... ..... 544 Rıza Nur Londra'da.................. ............................................................ 531 Tavize Dayalı Dış Siyaset................................................................ 540 Fransa'da Türk Matbuatı................................................................ 54i HaşimNahid...................................................................... ...................................... ..... .................................................................. 545 Tarih Kongresi ...................... ........................ J £........................................................... ............. ....................................................................................... 527 Zafer Bayramı Tebrikleri...............Müstemleke Sergisi............................................... . ...................................................................... 533 Ameleden Mebusluğa......................................................................... s^fi ~"~"~" ^VM.................................................................................... ................... 523 Şirket Kurtarma işi..................................................................

................... Rıza Nur'un yanıldığı............................ r.<^ o ................................. JJl Yalova'daki Havuzlar.................... ................. Tarihi yapan ve yazan bir kişi olarak Rıza Nur'un söylediklerinin büyük önem taşıdığını söylüyoruz.. Rıza Nur'un hatıratının yeniden yayınlanması konusunda beklentilerimizin ötesinde bir ilgi ve destek gördük...... 554 .. görmediği................... 554 Gazi Mükafaatı Gaziye.Ve Rıza Nur'un hatıratının üçüncü (son) cildi de böylece tamamlanmaktadır.... ...................................................................... 550 Rıza Nur'u Jurnalleyenler........ duymadığı daha nice gerçekler ...... bunlar da kamu vicdanında gerçek yerini bulacaktır...................................... gerçeklerden kopuk kalıpları artık toplumsal değişim taleplerinin ağır yükünü taşıyamamaktadır....................> ...... Şu ana kadar herhangi bir hukuki koğuşturmaya uğramamış olmamız da gelecek açısından umut verici bir gelişmedir.................... 543 M................ Gerçek dışı iddialar varsa....................j ¦•¦¦ (>¦.. unuttuğu kadar bilmediği...........Ve Rıza Nur Boşanıyor................... jjj Arz-ı ihtiram <<?¦} Yeni inhisarlar..... ......... insan temel hak ve hürriyetlerinin tartışıldığı bir zamanda Rıza Nur'un hatıratının yayınlanmış olmasının özel ve önemli bir anlamı vardır............................. ..................... Yasakların kalktığı.............. ............ arşivlerin açılmaya başlandığı bir zamanda Rıza Nur'un iddialarını test ederek gerçeği yakalamak daha kolay olacaktır.............. ssı % ^^ ............................................. ........................................... Kemal'in izmir'e Heykeli Dikiliyor......... Gerçek geçmişle gelecek arasında biçimlenir.................................................... ...................................... 543 ingilizlerin Kürt Siyaseti..... >' :. Biz Rıza Nur'un iddialarının iddiacısı değiliz............................ Resmi tarihin abartılı...................................... Kâzım Karabekir'in hatıraları ya da başka sivil ve askeri kişilerin hatıratları bu konuda gerçeği yakalama şansımızı artıran birer sıçrama taşı anlamı taşımaktadır Geçmişi olmayanların gelecekleri yoktur.............................. 555 SUNUŞ İ ?ı" TU 5i .................................. .................................................................. ........................ efsaneleşen..........i/fii......... 552 Dil Kongresi... 551 Güneş Dil Skandali.................... 555 Hatıratın Sonu... Kuşkusuz gerçek Rıza Nur'un anlattıklarından ibaret değildir.. .. Ancak bu iddiaların görmemezlikten gelinemeyecek şeyler olduğunu söylüyo-uz........... ..........................................JnMn.........: İ8 ............ açıklık ve yeniden yapılanmanın................... Yasaksız Türkiye taleplerinin yükseltildiği...................... <..................Kalkınma Politikası.....

vardır. Aydınlık bir gelecek umudu ve dileğiyle. Zehaplarmca bu kapı Bizans yeniden vücûda gelince . Avrupa'da da Millî Hareket adı verilmiştir. bizde de. bir yedek subay ve bekçinin öldürülmesi ile sonuçlanan cinayetin ardından kurulan mahkemede 144 kişi yargılanmış 40 kişi serbest bırakılırken. Olayın siyasi yönü olup olmadığı ile ilgili araştırmalar ise tek partiye karşı kurulan Terakkiperver Cumhuriyetçilerin ezilmesi. Türkler'de umumî ve derin bir hüzün. eroinman. derhal istanbul'a soktular. Gerçeğin ışığı dünümüzü. Fikirleri ve kanaatları şudur: Türkiye battı. Bu sadece bir örnektir. Geleceğin umuduna sahip olmak için geçmişin bilgisine ihtiyacımız var. istanbul ve Anadolu'nun büyük bir kısmı Yunanistan'a verilecek. Şenlik yapıyorlar. ruh hastası kiralık bir katille nakşi tarikatının önde gelenlerinin irtibatlandınlarak. Tekrar söylemek gerekirse tarih övgü ve sövgü kitabı değildir. Kuşkusuz gizli kalmış tek gerçek bu değil. Fener tamamiyle Yunanistan'ın emri altında. Tarihin belgelerine ipotek koyanlar. Abdurrahman Dilipak Acıbadem. Temmuz 1992 1!İ 18 BtRÎNCt BÖLÜM MÎLLÎ KIYAM (ÎÇ YÜZÜ) ili ¦'M il'¦i'* ÎSTİKLAL HARBÎNE DOĞRU Buna. Şimdi de istanbul'da bu milletler bunlara casus ve asker yazılıyorlar. Vaktiyle asılan Patrik vakasında.. onun olmadığı bir tarih gerçeği de eksik kalacaktır. Yunanlılar insanî sıfatta olan «Yunan Salib-i Ahmeri» ile «Muhacirin Komisyonu» nu. Doğru kararlar ancak doğru bilgiye dayalı olabilir.. Ama konu ile ilgili kim varsa tutuklanarak yargılanması ve en ağır şekilde cezalandırılmasını emrettiği bilinen bir gerçekti. Onbeş asırdan beri birbirini sevmeyen. italyanlar ve Yunanlılar da memlekete girdiler. kimine göre tüm halkın tehcirini emretmişti. bugünümüzü ve geleceğimizi aydınlatacaktır. bilhassa Ermeni casuslar. dini muhalefetin bastırılması ve siyasi muhalefetin sindirilmesi ile ilgili idi.. Orada da «Mavri Mîra» adında bir istiklâl cemiyeti teşkil ettiler.. Herşey Rıza Nur'un anlattıklarından ibaret olmadığı gibi. Kuşkusuz daha bir çok konu yeteri kadar bilinmemektedir. kimine göre Menemen'in topa tutulmasını emretmişti. Mustafa Kemal. Bizans yeniden doğuyor. keza askerler var. maskeyi atmış. 27 kişi beraat ettirilerek 41 kişi ağır cezalara çarptırılmış ve 36 kişi de idam sehpalarında can vermişti. birbirinden iğrenen Rum ve Ermeni şimdi birbirine «Hemşehri Millet» adını veriyorlar. Rum ve Ermeniler'de fevkalâde bir sevinç. içindekini bir lâğım pallar gibi meydana vermiş. Tarihten ders alınır. ingiliz ve Fransızların yanlarında Harbi Umumîde tercüman namı ile kullandıkları birçok Rum. Diğer kısımlar Ermenistan olacak. Bilgi ışıktır. O zamanki Menemen'in nüfusu neydi? Bir cami çevresinde meydana gelen olaylar bahane edilerek estirilen terörün asıl sebebi neydi? Sözkonusu askeri mahkeme zabıtlarına henüz sahip değiliz.. Bu yayınlar umarız bu yöndeki talebi artırır ve gizli kalan gerçekler de gün yüzüne çıkar.. Ermeniler de böyle. patrikhanede kapatılan kapıyı açtılar. Her yıl anılan Menemen olayının bu yönünü bilen pek yoktur. bütün yurt sathında bir terör havası estirildiğini. 17 Meselâ Menemen olayının ayrıntılarını Rıza Nur'un hatıratında bulamazsınız. Menemen olayında cinayeti işleyen şebekenin olayda kullandığı ipi satan yahudi attar'ın da olayla ilgili görülerek yakalanıp asılması ilginçtir.. Bu çalışmamız ve bize gösterilen ilgi ve genel kabul bu yöndeki umutlarımızı artırmaktadır. Mütareke olunca bir taraftan ingilizler donanma ile diğer taraftan Fransızlar karadan Trakya tariki ile istanbul'a girdiler. Yahudi. aralarında dinî ve siyasî müthiş kanlı nizâlar olmuş olan. Hakikatte bunlar politika ve propaganda organı. tarihin tanıklığına aday kitaplara gün yüzünü haram edenler toplumun geçmişini çalmak gibi korkunç bir suçun sorumluluğunu taşımaktadırlar.. Rum Patrikhanesi azıtmış. Yahudiler de bunlara iştirak ediyor. Nerede ise bir ilçe halkının tümünün sanık sandalyesine oturtulduğu.

Fakat yapıyorlar. Yunanistan Rumlara silâh veriyor. Misafir gelmişler. bunu da okutup adam etmişti. içlerinden paşalar yetişti. italyanlar Ereğli kömür havzası ile izmir'i de istiyorlar. Bu propagandalar hiçbir etnik ve ilmî esasa istinad etmez. Onda böyle şeyler ve vatan hiyaneti çok. Samsun ve Merzifon'da!ar. Türkten kız alıp vermeyin. Maraş ve Aymtab'ı Fransızlar işgaline terkettiler. İngilizler. Çerkesler 1864'de Rus Çarının bir iradesiyle sahillere sürülmüş gemilere doldurulup Türki19 ye'ye getirilmişti. Trabzon'dan Sinop'a kadar olan sahilde «Pontus» komitesi teşkil edildi. Rum. Türkler bizi tükürükle boğar. O gün gelmiş! izciler yapıyorlar. Bir dil.. Amerikalılar himaye ediyordu. Biz bir avuçuz. Üstüne yatmıştır. Çeteler teşkil ettiler. Kürt. propagandalar yaptılar. Kıyafetinizi değiştirmeyin.açılacaktı. Bunlar da Türkün menfaati aleyhinde çalışıyorlar. Bu propagandalardan bir misalini bizzat gördüm. italyanlar Antalya ve Konya'da. İngilizler. ingilizler izmit. Herkes bilir. Saçma bir şeydir. Bu çocuk fakir bir Çerkeş köylüsünün oğludur. Çerkesler de bunlara yardım etti. ingilizler Türkiye'yi parçalamak bunun için de tefrika yapmak için propaganda yapıyorlar. Pontus büyük bir faaliyet gösterdi. propaganda beyannameleri. (15 Mayıs 1335). Sait Molla ve Ali Kemal'ler tarafından idare olunan İngiliz Muhibler Cemiyetini teşkil ediyor. Hürriyet ve İtilâf hortluyor. Bütün Samsun havalisi Rumlarını silâhlandırdı. Müthiş yalanlar. Hem biz burada misafiriz. Erzurum'a kadar hulul etmek istiyorlar. Tercüman Ahmet adında ihtiyar bir Çerkeş «Oğlum senin bu sözlerin bizim felâketimiz-dir. Bunlara yer verildi. Trabzon Rum papazı başta. Bize toprak verdiler. Komiteler. Türklerin üç milyon olduğunu söylüyorlar. Venizelos bile resmî ağzı ile konferanslarda Türk'ü üç buçuk. Mütarekeden bir yıl sonra bizim Ankara'daki millî hükümet koleji basıp evrakı yakaladığı vakit buna ve Ermeni fesat ve icraatına dâir çuval dolusu vesika bulundu. Ermeni. Abdülhamit işin önüne geçti. . Bunlar iki milyon kadardır. Komiteye Samsun merkez. Bu adam ne ahlâksız biri idi. istiklâl isteyin» diyorlar. Doktor Abdullah Cevdet de bu cemiyette. Türkün gafleti hayret edilecek şeydir. Urfa. Abdülha-mit zamanında bütün Çerkesleri Sivas'ta Çukurova'ya toplayıp İstiklâl yapmak istediler.. Adana. Bu muhaceret devam etti. Çerkeş ihtilâfı yetmiyormuş gibi Ankara'dan Tebriz'e kadar bir şerit halinde uzanan Kızılbaş halis Türkler'e de «Siz Türk değilsiniz. Çerkeş elifbası getiriyor. Bu matbaa Cenevre İttihat ve Terakki Cemiyetinin idi. Hemşiresini şehirde zengin bir Türk almış. Ama muvaffak olmaları mümkündür. Şimdi Kâzım yine devlet hizmetinde. Keza Anadolu'daki Türkmen'lere «Siz Türk değilsiniz» diyorlar. Galiba Sivas'ta. Silâhlanıyorlar.Ingilizler ve Fransızlarsa buraları italyanlara vermek istemiyorlar. Yunanlılar ile bir oluyorlardı. Bunu tercüman bizzat bana köyünde anlattı. Türk Çingene cinsinden bir millettir» diyor. Eskişehir. Doktoru bırakıyor. Kürtler de ihanet ediyor. Papas Fru. El çabukluğu edip Yunanlıları izmir'e çıkardılar. böyle haksız dâvaya kalkmışlardı. katliâm ediyorlar. Hükümet de haber alıyor. Kâzım adında bir Çerkeş askerî doktor Si-nop'a köylere geliyor. ingilizler bir taraftan da Türkiye'yi harıl harıl silâhtan tecrid ediyorlar. Anadolu Rumlarının yedi milyon. Bir Kürt hükümeti vücuda getirmek için merkezi istanbul'da «Kürt Cemiyeti» teşekkül ediyor. Abazalardan da geldiler. Beyannameleri ile doktoru yakalayıp Kastamonu istiklâl Mahkemesine yolluyor. Bu sefer mütarekede büsbütün bu fikrin peşine düştüler. Rum'u da üç buçuk milyon diyor. Top20 . Onun bir matbaası vardı. Selçukî'siniz» diyorlar. Bu komite harpten evvel Merzifon'da Amerikan Kolejinde Rum talebe tarafından teşkil edilmişti. Kızları vasıtası ile saraya doldular. Yunanlılar bütün yaptıklarını ballandıra ballandıra Avrupa'da geniş bir neşriyat yapıyordu. Rumlar oraların istiklâlini istiyorlar. Bu adam Samsunlu idi. Necati'nin (Maarif Vekili) Reis olduğu bu mahkeme pek zayıftı. Çerkesleri topluyor. Fransızlar bir düziye Anadolu'ya giriyorlar. Türk köylerini basıp yakıyor. bir ırk hattâ ekseriyetle bir din. Hattâ Konya ahalisine «Siz Türk değil. «Türkçe konuşmayın. Sen buradan git!» diyor.

Yine Trabzonlular da (Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti) ile (Adem-i Merkeziyet Cemiyeti) adında iki cemiyet yapıyorlar. ilâh. Aralarında bulunan biri yazıp tarihe tevdi etmelidir.. Giresun'da Pontusçulara karşı Topal Osman. işte bu vaziyet Türklere silâhla mukavemetten başka çare olmadığım gösteriyor. Yunanlıların kadınlara tecavüzlerine dayanamayıp dağa çıkıyor.) ile Halit Bey (Millet Meclisinde katledilen Halit Paşa) Kumandanlardan Karabekir silahlarını vermiyor. kahramanlarının adlarıyla yazılması lâzımdır. Halide Hanım. Buralar halkı müthiş telâşa düşüyorlar. Mandacıların başları Câmî. Götüremedikleri tüfeklerin sürgülerini alıp götürüyorlar.. ilk kıyamı yapan bunlardır.. Hattâ bunların adlarım havi oralarda birer abide dilemelidir. Diğerleri de hiç olmazsa Erzurum'u Trabzon'u kurtarmak fikrindeler. İsmail Safa bunların başlarmdan-dır. Uursa'da Gökbayrak. Yazamam.lan dinamitle parçalıyorlar. Cemiyetler yapıyorlar. Kütahya. içlerinde bulunmadım. Nihayet (Vilâyet-i Şarkıyye Müdafaa-i Hukuk) cemiyetini yapıyorlar. Toplanıyorlar. Ruslar'dan imdat bekliyorlar. Ahaliden Binbaşı Zihni (Sonra mebus. bir kısmı İngiliz Mandası istiyor. Dokuz asırlık şanlı bir devlet yok oluyor.. Bur-da da mukavemet ve müdafaa teşekkül ediyor. 21 İstanbul münevverleri me'yus. Müzakereler. Oralarda bazı zabit ve mutasarrıflar da bunlara hiç olmazsa gizlice iştirak ediyor. Bunları istanbul'da depolara yığıp askerleriyle muhafaza ediyorlar.. kıyam ilham ediyor. Her yerde vatan müdafaası için harıl harıl çeteler teşekkül ediyor.... Adana'ya Ermeniler her taraftan doluyor. Balıkesir. Bazen hükümete hamiyetlisi geliyor. Erzurum. Rüştü Paşa (Mustafa Kemal astı. Görülen ve gittikçe tebellür eden vaziyet inkıraz. Halk bunların zulmünden bîzar oluyor. Zaten elinden bir şey gelmez ama aksine onlara hizmet de ediyorlar. Yahut kamalarını alıyorlar. Müftü Hoca Raif. Fırsat buldukça Yunanlıları tepeliyor. hiç olmazsa manda ile bütün devleti kurtarmayı düşünüyorlar. Onun da elinde bir şey yok. Manisa ve İzmir civarında bir takım vatanperverler cemiyetler teşkil edip. Cenup cephesinde Fransızlar ile çarpışıyorlar. Orada ordu kumandanı Kâzım Karabekir. Demirci Efe. Seyirci gibi duruyor.. Dağlara çekiliyorlar.. Bir kısmı Amerika. Bura Türkleri de müdafaa kaygusu ile (Trakya. Adapazarı ve Sakarya boylarında Yahya Kaptan (Trabzon tarafındandır. iskenderun havalisi Türkleri de bunlara katılıyor. Giresunlu Osman Ağa çete teşkil edip Pontus Rumları çeteleri ile çarpışıyor. Her tarafta hayatî ve millî tehlikenin şevki ile binefsihi bir kaynaşma başlıyor. izmir işgal olununca bazı gençler. Sarı Efe. Zatlar çalışıyor. Millî terbiye ve çocuklarımızın kahramanlığa sevk ve Türklüğü müdafaa duygularını yükseltmek için bu kıyam ve savaşlara dair eserler yazılmalıdır. Fakat ingilizlere esir ve âlet. Akhisar. vatanperverler kaçıp içerlere çekiliyorlar. Meselâ İzmir'de Demirci Efe. Millî Kıyam prosesüsü yürüyor. mukavemet hazırlıyorlar. Bekir Sami. Türkiye gidiyor. SAMSUN'A DOĞRU . izmir ve emsali cemiyetler hem silâhlı mukavemet tedarikinde hem de Fransızca neşriyat ile Türk hukukunu Avrupalılara tanıtmağa çalışıyorlar. Afyon. Denize düşen yılana sarılır. Mitralyöz ve tüfekleri toplayıp istanbul'a naklediyorlar. Erzurum'da büyük bir kongre hazırlıyorlar. Rauf Ahmet. Doktor Adnan. Bunlar İstanbul'daki Amerika mümessili ile bu hususta münasebet ve müzakereye de giriyorlar. Bütün tafsilâtı ile fedakârlarının. Çerkeş Etem.. Rusya'ya Baku'ya adamlar yolluyor. Bir çok katli olan bir kaçakçı şakî) çetesi. ilâh. Sinop Mutasarrıfı ve Bitlis Valisi). Bu millî kuvvetler izmir cephesinde Yunanlılar.. ilâh.. Bunlar (Küçük Ermenistan da oldu) diyorlar. Paşaili Cemiyeti)ni yapıyorlar. İsmet Paşa da bunlarla beraber. Bunlar hep vaziyetin yarattığı binefsihi teşekküllerdir. Hüseyin Avni (Mebus). Ibo. Erzurum vilâyetinin hattâ Trabzon taraflarının Ermenilere ve daha ziyade ihtimal ile Trabzon'un Rumlara verileceği havadisi alabildiğine koşuyor.. istanbul'da Padişah ve Ferid'in başında bulunduğu bir hükümet var. Bunlar hiç olmazsa Trakya'yı bir Cumhuriyet halinde kurtarmayı düşünüyorlar. Bu teşekküller çok mühimdir. ingilizler Türkler'e çok suimuamele ediyorlar. Trakya Yunanistan'a verilecek. Albayrak Gazetesi sahibi Necati.

Beni nutkunda isyan ile. ama hakikat sırıtmaktadır. Selânik'e. ne ise. Anadoluya sürülünce Padişahından şahsî intikam almak için Millî Kıyama iştirak etmiştir. Adı da malum değil. Mustafa Kemâl babasından kendi bahsetmediği gibi diğer birinin bahsettiğim işitirse ona düşman olur. erkân-ı harp oluyor.» Bir aralık ittihatçılar kendisim öldürmek istiyor... sebebi de şimdi anlaşılacak..Orada gözünde iritis hastalığı oluyor. Bu sözleri şöyle hülâsa edilebilir: Selanik'te akşam birahanede içiyormuş. Neden bilmem? Kendisi kalkıp evine gitmiş. bir aralık Şam'a tayin ediliyor.. meşrutiyet için kıyam gibi mühim işlerde bulunmuyor.) değilse bile babası malum değildir. Hangisi doğru? Bir şeyde ki rivayet çoktur.. diyor. Bir kişinin değil binlerce kişinin.italyanların Trablus'a tecavüzünde Fethi ve Enver gibi bu da oraya gidiyor.) ve (.. Abdülkadir yine karanlıkta önüne çıkmış.. Buna dair vukuat vardır. Mustafa beş yaşlarında iken Abdoş ölmüş. 22 '¦" "¦¦¦" " ' .. Bu hastalık frengiden olur. o şey belli değildir. anası oğlu ile Selânik'e gelmiş. Selanik'te kerhanede imiş. Bu işleri istanbul'da düşündüm. mektebe girmiş.. Hedyo'da orada Mustafa Kemâl'in babası meçhuldür. O Anadoluya defedilinceyc kadar bu işlerle değil.. Selânik'de yine (. Mustafa Kemal'in. yaptım. Orduyu isyan ettirmek istiyor. Yenişehir Tırnovasından ve oranın ileri gelen kabadayılarından Abdoş Ağa Selânik'e gelir. Anası Gümrük kolcusu Ali Rıza ile evlenmiş. Entrikalar yapıyor. Mustafa Kemâl Anadoluya sürgün olarak gitmiştir..Görülüyor ki.) söylemişler geri göndermişler. Nitekim fende. bunu aşikâr söyliyememiş. Nihayet Fransız nazırlarından Hedyo. Mustafa.) içinde... ittihatçı oluyor. Yine Selânik'e gidiyor. Çünkü kendi arzusu ile gitmemiştir. Arnavut isyanı bir ve aynı gayede idi. Bunu dertli dertli anlalırdı. Arnavutları Türk aleyhine kaldırmakla itham edip. Mustafa.. Sclânikte Rıza Efendi admda Gümrük kolcusu birinin üvey oğlu Mustafa Kemâl Harbiye mektebine geliyor. Bu esnada hâlâ Mustafa Kemâl meydanda değil. ' ' ¦'¦.. başka işlerle meşgul olmuştur. pek çapkın ve sarhoş. Gelibolu'da Bulgarlara mağlup oluyor .¦¦¦¦ setmemişlir.Nihayet halaskarlar meselesinde bize iştirak edip Galip Paşa ile beraber Selanik'te bir takım zabitleri ittihatçılar aleyhine kaldırdılar. Güya anası bunların metresi imiş.. tarihte hangi bahis hakkında çok nazariye veya rivayet varsa o bahis malum değildir.. gittim.. İttihat cemiyeti teşkilâtı. Benim tahkikatıma göre onun Rıza adında gümrük kolcusu bir üvey babası olduğu muhakkaktır.7) ve satırlarda kendine ustalık veriyor. Ali Fuat Paşanın sınıf arkadaşı.. bu kadını görür. Millî Kıyam ve hareket binefsihi ve her tarafta millet tarafından düşünülmüş ve yapılmıştır. masasına oturmuş. Orada (. Nefyedilmiştir. ilimde. «Makedonya da Bulgar eşkiyasınm istîsâli. Paris'te Türkiye üzerine iki konferans verdi. Bunlar Conferencio mecmuasında neşredildi. Hakikat şu ki. vurmak istemiş. Nutkunda. Meşrutiyet oluyor. Mustafa Kemâl'in babası hakkında çok rivayet var: Kimi bir Sırp. korkmuş vuramamış. Bunu bana Anadolu'da birkaç defa kendi anlattı. Hattâ Mustafa Kemâl Anadoluya millî Kıyama iştirak için de gelmemiştir. Enver'i çekemiyor... Yeni çıkan «20. asır Larousse» Pomaktır diyor.. çok sarhoşmuş. Yerine geçmek istiyor. bunu öğrenince hayret ettiğini söyliyen bu adam. alır götürür. Demek vatanperver değildir.. ihtiyar Tesalya'lılarrn rivayeti şudur: Mustafa Kemâl'in anası.. Mektepte daima onu tutuşturuyor. yine korkmuş vuramamış. Nefyedildiğini kendi de nutkunda söylüyor (S . Halaskar. Yine İsmet hiç olmazsa Mandacılar fikrine iltihak etmiştir. Demek Mustafa Kemâl (. kimi bir Bulgardır diyor. Bütün bu işleri kendi yaptığını bir kaç defa söyledi ve adamları gazetelerde yazdılar ama mesele böyledir. Madem ki.. Her anlatışında da başka türlü söylemişti..'-. bu işi o Arnavut isyanı zamanında yapmıştır. Çok tuhaftır: Mustafa Kemâl anasından bahseder. fakat bir iş görüp kendini gösteremiyor... İsmet'in bunda habbe-i vahide hissesi yoktur. Hasılı rivayetler çok. Münir Alımed adında .. fakat babasından bir defa bile bah(*) Gayrı meşru anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı... iddiası doğru değildir. 12 yaşında iken Mustafa Tırnova'ya gidip miras istemiş ise de (. Mülâzım Abdül-kadir (Sonra astığı Abdülkadir) arkadaşlarıyla gelmiş. Bilâkis o güne kadar padişahın fikrinde... huysuz ve geçimsiz.) olarak Mustafa Kemâl doğar.

Görüyoruz ki. Bu eve bir hatıra olmak üzere şimdi bir levha koydular! Bu kadar tarih dolandırıcılığı az görülmüştür. Hiç cevap vermeyip önüne bakmıştır.. kumandanlarla bir kıyam hareketi yapmak üzere muhabere ediyor. Sonra Çanakkale'ye tayin ediliyor. Cumhurreisi olunca bu Arap Münir Alımed'i Mısır'dan Türkiye'ye getirip buna memuriyet vermiştir.) gibi bir işi yapıyor. Burayı ingilizler zaptetselerdi... Orada Vahidettin'den pekâla intikam alabilir... Bazı zabitler diyorlar ki: «O vakit orada kim kumandan olsa muvf-fakiyet onun olacaktı.... Paşa olmuştur... istersem seni şimdi mahvederim. Moskova'da Enver Paşa'mn bana söylediği üzere -ki avdetimde Ankara'da Mustafa Kemâl'e anlattım. bu durmuyor.) karar veriyor. Zabitleri isyana teşvik ediyor.. bütün bu muhabereleri Enver'e teslim ediyor.. Sonra Suriye'ye tayin ediliyor.. Ya tekaüt edeyim. ya da bir daha siyasetle meşgul olmıyacaksın». Ama Cevat marifetlerini söylüyor zannediyordu.Enver kızıyor. hal-i harp'te yapıyor ki. Bu adamı sonra Tayyare Cemiyeti Reisi yaptı. (*) Gayrı meşruluk... heryer perişan. Hani Vahidettin'ler.. Olur mu?. büyük (. Mustafa Kemâl namusu üzerine siyasetle uğraşmıyacağına söz veriyor. Bizzat Halep'deki fuhuşlarını bu adam bana anlatmıştı... (.. Yine kabına sığmıyor... . Padişahla hırsını tatmin edemeyince Hürriyet ve itilâf fırkasına dehalet ediyor.. (.. Hem bunları cephede düşman önünde. bu da uğraşmak için Vahidettin'i buldu.. Ferid'ler fena!.. Orada Cevat Abbas yaveri. Sonra durur. Ondan istanbul Merkez Kumandanlığım istiyor.. fakat bu olacak iş değil. Kolordu kumandanı olan Ali Fuat ve ismet kurtuluyor. Mustafa Kemal işini kapattı.. ingilizlere müthiş surette mağlup oluyor. Vahidettin artık bunun hâlinden bizar oluyor. Orada ismet de bir kolordu kumandanı. Padişah vermiyor..) ve (. Mustafa Kemâl bu mağlubiyetten sonra istanbul'a geliyor. Perişan Anadolu'ya kaçıyorlar. Hemen herkes bir aralık çapkınlık eder. istanbul düşecekti. Sözünü tutmadı» dedi.. Neyse yıllarca Enver'le uğraştı. Orada da durmuyor.... Kendisi. fuhşun her nevini yapıyor. Nedir bu? Şimdi seni affedeceğim.. Bana namusun üzerine söz ver... Birşey yapamadı.. Bir kalemde elli bin lira çaldı... Çünkü o zaman lüzumundan ziyade imdat kuvvetleri yetişmişti». Tabii vermiyorlar. yine Enver'in yerine geçmek peşinde. olmuyor. Enver aleyhine İzzet Paşa. Vahidet-tin'den kızını istiyor.. Diyor ki: «Mütemadiyen orduya disiplinsizlik vermekle meşgulsün. ayyaşlık.. bir hakikati söylüyor.bir doktor kendisini tedavi ediyor.. Mustafa Kemâl Şark cephesine tayin ediliyor. Hem de izinsiz ve perişan ordu enkazını bırakarak.. Hem de bunu oturduğu evde hazırlamış imiş. fakat bu gençliğin bir çağındadır. Sonra korkuyor.. Aslı faslı yoktur... O gitti. Orada Anafarta'da mühim yararlık gösteriyor.. Hem de istanbul'da ingiliz kuvvetleri var. Şeyhin kerameti kendinden menkul. intikam sevdasında.. Bu esnada Diyarbekir'de de fuhuş ve içki içinde. Vehip vs.).)tir.. yine kimse ile geçinemiyor.. O da olmuyor.. Daha evvel Vahidettin'e yaver. Bu halde bile akıl edip Anadolu'ya geçmeyi düşünmüyor.. Millet.. Merkez Kumandanı olup Vahidettin'e bir şey yapmak istemiş olsa gerek.. Mustafa Kemâl'i çağırıyor... dalkavukları bu esnada istanbul'da Anadolu kıyamını hazırladığını şimdi söylüyorlar. Millî Kıyam o vakit heryer-de çoktan başlamıştı. Sonra Harbiye Nazırlığı istiyor. yoksa böyle mi? Askerler tetkik etsin. bu zafer onun dirayetine mi ait. fuhuş ve namusla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Enver bana: «Bu ne adamdır? (. Hem de fuhşu çirkin bir surette yapar.. Cevat Abbas pezevenklik ediyor.. Az kalsın esir oluyor. Bu ordu ingilizlere altmış beş bin esir vermiştir. Vakıa kendisi de Nazım Paşa'ya verdiği sözü tutmadığını unutuyor ama. Bilmem.. Padişahı da tahakküm ve istibdadı altına almak istiyor. 23 Kendini kurtarmak için arkadaşlarını yakmak istiyor. Uğraşıyor..... Bilmem bunu ne için istiyordu? Ahvale bakılırsa Vahidettin'e fena kızmış.. O vakit eski Konya Mebusu Zeynel Abidin Hoca fırkanın en nüfuzlu adamı. Demek bu hareketi ile onlarla beraber çalışmak fikrindedir.. Böyle mühim bir mevkii ona verirler mi? Padişaha söylemeden bir iş yaparlar mı? Kendisi biraz düşünse teşebbüs etmemesi lâzımdı. Onunla Almanya'ya seyahat yapıyor... Hasılı mütareke oluyor.. Sonradan uydurma. Halbuki bunları o devirde yapıyor. Harbi Umumî oluyor.. o fırka Vahidettin'in taraftarı..

7 Nutuk)... onların kanlan pahasına aldıkları şerefleri bir adam kamilen kendine alıyor. Bunların bir hatırasını bile yadetmeyip.• . Mustafa Kemâl'in Anadolu'ya geçmesinin sebebi hakkında ortada dönen şöyle bir rivayet de var: Ferit Paşa işgal kuvvetlerine karşı bir kuvvet elde etmek ihtiyacını hissetmiş. 24 muhalefet ediyor... Padişah ve Ferid. Hür bir memleket olsa çoktan (.. işte Millî Kıyamın başına geçecek olan Mustafa Kemâl'in buraya kadar olan tercüme-i hâli budur... Mütarekeden onun Samsun'a geldiği tarihe kadar çok zaman geçmiştir. Herkesi asmış.. (Sh. Dahiliye Nazırı olan Mehmet Ali de (*) ihanet.Canına o kadar tak demiş ki. tayin ediyorlar.. (19 Mayıs 1335) Bunu kendi de inkâr edemiyor. bunun ilmühaberinin fotoğrafisini Paris'de Repuplique Enchance gazetesi neşretti. Halife. işi söylemişler. Mustafa Kemâl'in tayinini haber alan bütün vatanperverler telâş edip onun gönderilmesini mene çalışmışlardır. Aynı zamanda bu işi yapacağına ve kendisine verilen emirleri dinliyeceğine. birgün emir verilince vaz geçeceğine dair namusu üzerine de yemin ettirmişler.. Bu projeyi fiile çıkarmak için Mustafa Kemal'i münasip görmüşler. Demek Millî Kıyamda da âmil değildir. Çünkü bu kararların istinad ettiği bütün deliller ve mantıklar çürüktü. bunu işgal kuvvetlerine ve padişaha muarız gösterip bunlara istiklâl talep ettirmek imiş. işte daha istanbul'dan çıkmadan evvel düşündüğümüz ve Samsun'a ayak basar basmaz ... (1) Bundan sonraki sayfalar okunurken sonuna kadar ayni zamanda Mustafa Kemâl'in de nutkunu kari önünde bulundursun. hem bir katre kanını bile zayi etmeden.. Padişah.. milletin başsız kalıp tecelliya-ta muntazır olduğunu. Bunlardan biri de Sadrazam Tevfik Paşa'dır. Millî Kıyam ve milleti kurtarmak uğrunda nice canlarını vermiş.. Her tarafta Millî Kıyam çoktan vukua gelmişti. işte Mustafa Kemâl'in bu namuslu ve millete hizmetler etmiş. millet ve ordunun padişahın hıyanetinden haberdar olmadığını.....) söyleyip övünüyor.. casusluk ve defetmekle ilgili beş kelime metinden çıkartıldı. Amasya mıntakasına ordu müfettişi tâyin ediliyor. Şimdi bu adam bu şerefleri nasıl kendisine mal eder.. esassızdı. Bu vaziyet karşısında tek karar var idi. ..... bilmem? Hem de bu vukuatın âmil ve şahitleri binlerce olarak hayatta iken. nice kellesini koltuğuna alarak çalışmış adamlar var. Sende neler olur!. Hükümet bunların hepsinin mcdlûli kalmamış bir takım bîmana elfazdan ibaretti.. işte bu suretle tard ve teb'it olarak Mustafa Kemâl istanbul'dan çıkıp Amasya'ya varıyor.) Osmanlı Devleti ve onun istiklâli.. Padişah. Zabitlerce hali malûm olduğundan Harbiye Nezareti kabul etmiyor. bir kıs(*) Yalan.) çevrilirdi. Mustafa Kemâl'a para vermiş. herkesin düvel-i muazzamadan yalnız biriyle bile başa çıkılamıyacağı vehminin (!) bütün dimağlarda yer ettiğini. başka birini yollasın» diye haber göndermiştir. Keza hükümet bütçesinden de ona birkaç bin lira vermişler ki... Bu rivayete göre de bu ihtiyacı hisseden Vahidettin'miş.. burada işaret edilen sabite numaralarına göre oradaki asılları da okusun. kesmiş.. Kimse itiraz edemiyor ki. herkesin ağzına kilit vurmuş şimdi alabildiğine (.bundan ileri gelmektedir. Kendisini memur edip eline bir de ferman vermişler.. Vahidettin İsrar ediyor. Mustafa Kemâl'i çağırmışlar. paçavraya çevirmek ve namusla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. O da «hakimiyet-i milliyeye müste-nid bilâkayd-ü şart müstakil yeni bir Türk Devletini tesis etmekti.. Hazine-i Hassa Müdürü Refik Bey ile Padişaha: « Mustafa Kemâl (.. «İstanbul'dan gitsin de nereye giderse gitsin» diyor. Bunu bizzat Refik Bey söylüyor. bunun için bir kısmı mandacı. 25 mı da umumî halâsı düşünür olduğunu ve yine şöyle (Ben bu kararların hiçbirinde isabet olmadığını gördüm. RIZA NUR VE NUTUK Mustafa Kemâl nutkunda (1) vaziyet-i umumiyeyi tersim ederken teşekkül eden cemiyetlerin mevziî istiklâl istediklerini. Demek ki arzusuyla Millî Kıyama iştirak için gelmiş değildir. Alçak dünya!... Bu kuvvet Anadolu'da ordular ve halktan askerî bir kuvvet yapıp..) Yollamasın. ihtiyar aleyhindeki büyük buğz ve adaveti -ki nutkunda görülür.

.. Yalnız bunların. Başka şekle sokmuştur. «Terk ede ede. "Eğer umum vatanın kurtulması mümkün değilse hiç olmazsa kendimizi kurtarmağa çalışalım" diyorlardı. hattâ mandacıların bile. Diyor ki. hem safsatadır. Zaten kendisi bile burada tezada düşmüş. Böyle ve haklı bir ümitsizlik içinde böyle düşünmek bir fikirdir. Bu da tamamı ile mantıkî ve meşrudur. Amerika mandayı kabul etse. O da tabiî Rus'a iltica etmek. O halde başa çıkılabilinir mi?!... Meselâ Halide Hanım. hem haksızlık. oradaki komitalar padişahı ve hükümeti dinlemiyordu.. Herkes düvel-i muazzamadan biriyle bile başa çıkılamıyacağı vehminde diyor. Bu da tabiî idi. hıyaneti bunlar yapıyorlardı. Hem de bu kadında keramet varmış. tasvir ediyor. Mustafa Kemâl ise o vakit istanbul'da yaverdi. Ne yaptı yaptı mâni oldu.. Bu vaziyet bugün bile böyle. 26 ' yine yer yer isyan ediyordu. Halide Hanım ve irfan Bey aleyhine bunu kullanarak onlan hıyanetle ithamı. Bunda da yerden göğe kadar haklan vardı. zabitler yor-: gun. Türkten kuvvetli.57) de «birbirini ifna eden menfaat. Otuz yılda nüfusu on milyon kadar artmış.» diyerek kendisinin en iyi karan verdiğini söylüyor. Mısır vatanı tamamiyle mâmur.. zengin. «Tecelliyata muntazırdı» diyerek de kendisi gibi bir «dahi-i müncî»nin zuhur ve tecellîsine işaret ediyor. Erzurumlular başta. Harıl harıl müdafaa ve mukavemet teşkilâtını yapıyorlardı. organize. Rus hududuna varmak. soygunculuğu.Nitekim Erzu rum'da bu sebeple kongreye kabul edilmek istenilmiyecektir. (. millet.. kendi de "Ordu da perişan. Vakıa esaret cennet de olsa pek kötü şeydir. sümmettedârik sözler ve kendisi de o vakit ümitsizdir.. (*) Bir İslın metinden çıkartıldı. Kongreler Padişaha ve Hükümete rağmen aktolunuyordu. Bunlar Arnavut. TÜRKİYE ADINI KİM BULDU? . Türkiye'yi baştan aşağı mamur... Çünkü yabancı unsurlardan bu millet şimdiye kadar çok çekmişti..8-9) Vakıa o vakit cemiyetlerin bir kısmında mevziî fikirler vardı.. herşey bitik" diyor.... Bu hata da ancak milletleri hâin göstermek de pek insafsızlıktır. Şahsına dokunduğu için Mustafa Kemâl. Bu da regionaliz-me dedikleri şeydir.. Salıife 9 sonlarındaki sözleri ise büsbütün (. hükümeti tanıdığını pekâla gösterir.. Mesele budur. Bu sözü. bir fikrin baş düşmanıdır. Hele (Sh. Hattâ sonra da ilk Büyük Millet Meclisinde buna dair ikinci grup. Anadolu'nun diğer vilâyetleri de bu fikirde idi. mes'ut eder. ecnebi unsurlardan hattâ Anadolu'nun başka yerlerinden memur istemiyorlardı.) Millete içi boş bir cevahir kutusu rüşvet vermekten ibarettir.. başsız kaldığını görmüştü. Bunu böyle söylemek için velî olmak lâzımdır. millete... Her gün bunu derdi: «Bayrağı bu tepeden şarktaki tepeye dikeceğiz. Zulmü.. hep bunu derdi. başka çare yok. (Sh. haklı ve dürüst hareket etse. Fakat herkes ümitsizdi. milletin padişahı. bazı hatalarına rağmen bir derece hakları vardı.. Padişahın hıyanetinden münevverler pek güzel haberdardı.. Azamete bak!. Hatta halk meselâ izmir çeteleri. Silâh varken mağlub olmuştuk..tatbikine başladığımız bu karar olmuştur.. Mustafa Kemâl kendisini dahî göstermek için büyük mugalâtalar yapıyor... hırsızlık veyahut sergüzeşt namına yaşiyanlann hırsını tatmin eden hükümet nazariyesi yerine» sözü ne kadar doğrudur. nutkunda hep düzme. ilh. Ama ses çıkaramıyorlar. Mustafa Kemâl'in bugünkü halini ta o vakit mükemmel görmüş.. Bu vehim mi? Bundan doğru ne var?!. böyle bir kanun teklif ettiler. bilhassa Erzurumlular da bir şey vardı.) de bu muzır unsurlardan biri idi.» Bu gösterir ki. Askerde silâh bile kalmamıştı. medenî bir millet meydana çıkardı. fırsat bulunca devlete. Türkün daha belki bir asır yapamayacağı imarâtı yirmi senede yapar. Ötesini söylemezdi... Halâ o fikirdedirler. Mustafa Kemâl çıldırdı. Böyle korkarken millet . böyle bir millet de istiklâlini derhal alır. Bu cemiyetlerin hepsi de hiç şüphesiz bütün vatanın halâsını istiyordu. Onun bizce ve Ankara'da buîunanlarca umumen malûm bir gayesi ve düsturu vardı. Nitekim o vakit açıkça bundan şahsının kastedildiğini de söylemişti. işte İngiliz elinde Mısır. Mustafa Kemâl'e mektubunda ne kadar haklı sözler söylüyor. Çünkü zarurî. millet zengin olmuş. Halbuki hiç kimse muntazır değildi. Millet herşeyi de kaybetmek tehlikesi altındadır..

...)lara yaklaştırmaktadır. Bunları sonra vukuat hazırlamış ve bizi oraya sevketmiştir ki......... Vatikan'a bak be adam.... Kendilerinden başlattılar Devlet bugün dokuz asırlık iken o sebeple altı asırlık oldu...... Zavallı millet neden. Padişahlığı lâğveden yine benim.. Neden yeni devlet oluyor? Selçukluların yerine geçen Osmanlı Hanedanı devleti de o vakit «Yemdir» dediler.. kuvvetlendirilirdi... Güya bunları İstanbul'dan çıkmadan düşünmüş.. Türklük ne demektir. «Tek karar Hakimiyet-i Milliye'ye müstenid yeni bir Türk Devleti» imiş.....26.)........... . Sanki kendi bütün kabiliyetlerin üstünde imiş!.. Mustafa Kemâl'in takriri yazdığımdan bile haberi yoktu... bütün kuvvetiyle duruyordu... Ve halâ duruyor......» miş!.. Görüyoruz ki....raf ediyor. 28... Şu azamet Jîm (....). aleyhte olmak.) havsalamızın almadığını ı . hem de kendi terkibi imiş. Hem buna mukat.... Nitekim Mussolini de set m gibi (müstebit) olmasına rağmen papayı kuvvetlendirmek ile meşgul... Kendisi bu iddiasını bugün iyice gösterdi....ilah.. içimizde... 10 cu sahifede millete rüşvet. iddiası baştan aşağı (.. Sen bilir miydin?! Büyük Millet Meclisi kurulduğu vakit seninle hususî müzakerelerimizde devlete «Türkiye» denmesi teklifini yapan benim. Padişah ve Halifenin ise medlûli kalmamış olması tamamiyle saçmadır.kendisi onlardan daha (.. denâet ve yalanla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı... Lozan muahedesin(*) Saçma.. o vakit onların if-nâsım düşünen yoktu.. millî hayatın bu».. bu benim fikrimdi. Demek u muazzam işte kendisinden aşağı olmadığımızı ve sâde ondan sonra Cumhuriy. Allah tarafından . Cumhuriyet maskesi altında yaptığı Hakimiyeti Milliyeyi de!. ilah) Hele Hilâfe akkanda söylediği şeyler ne kadar (saçma!). Şeyhin kerameti kendinden menkul. Mustafa Kemâl'de böyle bir hırs için zavallı salhorde devletin ömrünü beş yıla indiriyor..Şimdi tırnak içine aldığım sözlerine geliyorum...tir). hiç diyecek idi... Bu hususta deliller saydım... Bu ne dava?. olan vukuatı «vicdanında millî bir sır» diye gösteriyor.. gurur. Sh. aı bari.. Bunu sırf kendileri devlet kurmuş olmak şerefine mâlik olmak için yaptılar...... Bu medlul.... muhafaza j istiklâliyet ilâh.Bu bir (......bittikten sonra muhassala vukuata bakmış ve vukuatın yarattığı hakikatleri al. Ondan de . Bu da saçmalarla dolu..ı. ll'in basınç^.... Medlûli kalmamış şeyler.-ier tarih mi diyor. tâmebdede kendi malı olan fikirler gibi kaydediyor... Mustafa Kemâl'de dahil. (. her mebus gibi o da imza koydu. Türklük (. «Osmanlı Devleti ilah... isteyen zabıtnamelere müracaat etsin. Etrafına ecnebi unsurları topladı...... ..... İhtisas diyor.) sonradan uydurma.... O yıkılmaz ıslâh edilir.. Meselâ senâveri yerine sena verane..... «Millî Mücadeleye beraber başlıyan bu gibilerden bazıları. Amırn bunu bu vukuat olduktan sonra yazıyor!...... Türk. Sonra «Ben millet vicdanında ve istikbalinde ihtisas ettiğim büj ik tekâmül istidadını bir millî sır gibi vicdanımda taşıyarak peyderpey bütm heyeti içtimaiyenize tatbik ettirmek mecburiyetinde idim» diyor. Zavallı İslam Dünyasını başsız ümitsiz bıraktı..... s. ilk fikri tatbikte kademe bideme hasıl olmuş imiş?!.. hırs..... .... Hakimiyet-i Milliye zaten Meşrutiyetle olan bir şeydi...v kuvvettir. takriri ben yazdıktan sonradır ki........ istanbul Meclisinde de söylemiştim. 27 den sonra yani iş»». (Sh...... işte görülüyor ki. 10. Bu nutuk a böyle lisâni yanlışlıklar da çok. ileride tetkik edeceğiz.jnki Cumhuriyete ve Cumhuriyet Kanunlarına kadar gelen tekamülâtında keı<Ji fikriyat ve ruhiyatının ihatası hududu gittikçe bana muhalefet ve mukavemet geçmişlerdir» diyor........ve.. Nitekim bunu daha istanbul'da Akşam gazetesinde bir makale ile yazdığım gibi.... Bu b... Neyse bii kendisinden Lozan muahedesinin imzasından iki ay sonra ayrıldık. adı aldinda başladığı (.. Kabul için de uğraştım.. Yeni bir icad değildi..unları yapmağa memuren gönderildiğini ifade eder gibi Padişahlara deli diyor Ve öyle ama.... neye düşüyoı Hem bu adam Türkçeyi de iyi bilmiyor... benim takririmle oldu ki..

istibdat. İttihatçılar Devleti sattılar» tarzında ittihatçı Hükümet aleyhine propaganda yapmış. Zaman geçti. Sinop'a intihap için gittiğim vakit bunu öğrendim. (4 numaralı vesika) pekâla gideriyor ki. Padişahı ve Avrupamn nezaret ve murakabesini isteriz diye bir miting yapıp karar vermişler.. kendi ikinci reis olmuş. memleketin birçok tarafı ilk hamlede Ankara'ya muhalif olmuş iken onları zikretmiyor da sade Sinop'u zikrediyor (Sh. 15). bu tezada ne demeli. Bu zikir ve kaydma göre mutasarrıf millî harekete aleyhtar. (Sh. P. Halbuki bu teşkiLt ile onun münasebeti yoktur. Ondan istanbul'da istediğini alamayan Mustafa Kemâl Anadolu'ya sürülünce intikam peşine düşmüş ve alacaktır. Mütareke olunca derhal Sinop'ta Hürriyet ve İtilâf fırkasını teşkil etmiş. SÎNOP HÜRRİYET VE İTİLAF CEMİYETİ NASIL KURULDU? Bu adam Sinop'u hiç sevmez.. katil. Türk harsı. fakat her yerdeki gibi cahil idiler. Her taraf millî teşkilât içinde. Bizim eşraf namuslu insanlardı. Dizdarzade Hakkı ve Kemal ile münasebete girmiş. Nasihat ettim. Sinoplu değildir. Demek ordular.. Hürriyet ve itilâf ikinci Reisinin adım zikretmemesidir. darbe. Onları iblis gibi iğfal etmiş.he yapmış. 28 çalışıyor. oportünizm. oralardaki ordular da bunlara iştirak etmiş. Bu esnadadır ki Mustafa Kemâl Anadolu'ya henüz yeni gelmiş bütün bunları^ basma oturmak istiyor. Mustafa Kemâl Anadolu'ya gelince vaziyetten istifade etmeyi. halk mâsumdır..anca Rum çetelerine karşı millî teşkilât yaptığım söylüyor.kılmadan daha evvelki yapraklarda ordu âciz.. rüşvet. Rasim Bey'i reis yapmış. ehali aleyhtar. biz istanbul'dan Ankara'ya gittik. Adı saklıyarak başkası hakkında şüphe uyandıracağını zannediyor. bu suretle Vahidettin'den intikam almayı kurmuştur. Bunu da kendine mâl ediyor. Bu dedikleri tamam ile doğrudur. firavun vo delilikle ilgili 26 kelime metinden çıkartıldı.^ soygun.) var. o*.. izah edelim.aŞaİI! kemiyeti -ok evvel yapılmıştır. dahi Mustafa Kemâl den evvel iarekete geçmiştir. hapsetmişler. Evvelce zikrettik... göbek atan biridir. bütün teşkilâta baş olmayı. fakat intihapta Mustafa Kemâl'in (. Bu da. nemrut. kamerüla rezalet. getirdiği mallar arasında kıymetli halılar varmış. Bu esnada herkes ittihatçıların aleyhide. Köhne derecede ihtiyar ve dünyadan habersiz bir zavallı. bu mitingi yaptırmış.. müfti vekili ve Hürriyet ve İtilâf Fıkrası ikinci Reisi. fuhuş.. ikincisi işde (. Müftü de Boşnak.. istanbul'dan Vahidettin'in yaveri Zeki «bizim mahut Çerkeş Zeki» de işe karı şıp . Şurasını kaydetmeli ki.. Bu hususta fazla birşey söylemiyeceğiz.14) Aynı zamanda valileri de emri altına sokmağa gayret ediyor. Trabzon'un Rumlar tarafından istilâ olacağım görünce bir kayıkla vurgunuyla beraber Sinop'a gelmiş... Bu bir intikam. bir şey yapamıyor diyor. bu seferde halkı Anadolu kıyamı aleyhine İngilizlere teslim olmağa teşvik etmiş. O vakit Mustafa Kemâl istanbul'da Va-hidettin'in yâveriiu-. Harbi Umumide epeyce Ermeni malı vurgun vurmuş. ben o vakit henüz Mısır'dayım. Şimdi Musı afa Kemâl ordular ile temasa girdiğini söylüyor..) tekrar galeyana getirdi. inkılap.. Ve yine mugalâta mugalata üstüne olarak Mustafa Kemâl s. Her taraf kıyam halinde izmir'de millî kuvvetler cej. Edirne'deki dumandan Cafer Tayyar Bey'e talimat yazıp teşkilât yapması emrini bildirdiğim. Sinop Hürriyet ve İtilâf Reis-i Sânisi dediği adamm adı Akif dir. Akif Sinop'ta «Ruslar çiğneyip geliyor.cü fırka Afyonkarahisar'ında Yunanlılara karş müdafaa hazırlığmdadır.. Hele en nüfuzluları olan Öküzoğlu Rasim Bey bir ümmî idi. Fena kandırılmış.Samsuna ç.. Demek ki. Sinop ahalisinden öğrendiğime göre bu adam. o henüz Haziran iptidalarında Amasya'dan her tarafa millî teşkilât yapılmasını emrettiğini söylüyor.. Garezi de sırf intihap meselesidir. : Birincisi Sinop'a garezidir. Akif idhâle devam etmiş.. vurgun. bunu müfti ile ikinci reis de imzalamışlar. irtikap. bütün orduları idaresi altına almağa (*) Zulüm. Bu vaziyetten istifade edip Rasim Bey. söylüyor. Halbuki bu teşkilât.. Yunanlılarla çarpışıyorlar.. Ali Fuat'a mensup 23. Trabzon'da kahvelerde Rasim Bey'in bana söylediğine göre gençliğinde kırkparaya köçeklik eden. Zaten Sinop ehalesi ilk meşrutiyetten beri muhalif.

. yalvardım. vaz geçtiler. Başka devlette olsa bu zavallı aç bırakılmaz.Gitti..dinlemediler. maaş azalıyordu. Telgraflar yazdım. Kemâl. tertibi bana anlattılar: «Hazır geldin. Hem Sinop'un şerefini. Ehali beşyüz atlı hazırlamışlar. deliller getirdim. Akif iptida bunu öldürtmeyi teklif ediyor. Bu onun için fedakârlıktı.. Erzurum mebuslarından Binbaşı Zihni Bey var. 30 AKİF DlYE BİRİ! . Akif adında bir namussuz zavallı. Yalnız bu adam Anadolu zaferini tutuyor. Gitti. aksine üçüncü Millet Meclisine bu Akif i mebus yaptı. Nihayet yollarının yanlış olduğunu anladılar. Oradan bir saat mesafede olan Rasim Bey'in köyüne gittim. Beni de etmek istiyor. işlerini düzeltmeye başladı. Ankara aleyhine kıyam edecekler. Ahali yalvardı. işini yapardı. size yazık olur» dedim. Akşam oldu. Tereddüt etti. Galiba bunun içindir ki utanıp admı zikredemcmiştir. Dahiliye Vekili Recep dinlememiş.Sinop Çerkeslerini iğfal etmiş. Bitlis'te Kürt isyanını evvelce görmüş tedbirini söylemiştim. Halbuki. O da istifa etmiştir.. Onu da yaptılar. baş ol!» dediler.. Şimdi zavallı Kars'ta aç bir haldedir. millet menfaati aleyhine kaldıracak. Eşraf gelir bir tarafına..... Sinop'a gittim... üzerinize gelecek fırkanın başında gelip sizi tepelerim» dedim.adam) olsaydı böylece yazardı. Ben ise Ankara'da Maarif Vekiliyim. Türk Çerkeş birleşmiş Zeki İngilizler vasıtasiyle Sinop'a bir gemi silâh ve mühimmat I (*) Habislik ve sû-İ hal ile ilgili iki kelime metinden çıkartılmıştır. Bunu Mustafe Kemâl bilir: (. Âkife uymamalarını söyledim... Hem eşrafı. Sinop'ta eşkiyadan eser bırakmadı. Bunlar iki kardeş ve Türk fakat bunları da iğfal etmiş.. Böyle iki tarafı birden memnun eden mutasarrıf asla görülmemiştir. Sonraki Kürt isyanı.. onu da bir tarafına oturtur... Bu mektupta beni başlarına geçmek için istiyorlar!.. Akif yalnız kaldı. giderim. Ben de onlara vaziyeti anlattım. Herkes onu seviyordu. Ve kendi eniştesi Doktor Şerafettin'i vazgeçmesi için istanbul'a Zekiye gönderdi.. Derhal arabaya atlayıp Sinop'a vardım. Tehdide başladım. pek namuslu. bir kulp takamadı: Has (.. Artık mesele kalmadı. mebusluğu gidiyor. vatan hizmeti dedim..ı. Halis bir Türk. Düşündüm: Oraya iyi bir mutasarrıf ister ki işi düzeltebilsin. yi de oraya davet ettim.. Toplandık... Neyse Zihni'ye mutasarrıf olmasını rica ettim. Bu adamı çok severim. Bunlar işleri. «Sinob'un şerefine yazık olur. millî davaya bir hatırı sayılır hizmet ettiğime sevindim.)larmdan Recep Zühti'yi Sinob'a mebus yaptı. bilâkis o Dahiliye Vekili ağır bir ceza görürdü..¦••¦. hem bunların ve halkın kanını ve Ankara'yı yeni bir isyandan kurtardığıma. İçtik Yine iknaya devam ettim. Derdini dinler. Beni vasıta etti. Kabul etti. bu da Sinop için tarihi bir leke olacak. işte Mustafa Kemâl'in yazdığı mesele bu ve böyledir. Onunla Çerkesler ikna edilmiş demektir.. .. Ses çıkaramadı. Karılarına talâk-ı selâse ile vazgeçtiklerine dair yemin istedim.. Bin rica ile mutasarrıflığı kabul ettirdim.) ediyordu. ayağı çarıksız fakir bir köylü gelir. iptida Tercüman Ahnıed'e uğradım. pek telâş ettim. Akif e karşı müdafaa tertibi alıyor.. Bana inanmak istemiyorlar. Eline 8-10 mektup da verdim. Gitti. Şehirli ve köylü Sinop'a toplanıyordu. Yanlış yolda olduklarını söyledim. hem halkı memnun etmişti. yerleşti. Hakkı. pek yiğit sözü özü doğru ve pek dirayetli bir adam... Halk yine fikrinden vazgeçmedi. Mebus yapmasının sebebi şudur: Mustafa Kemâl Lozan'dan sonra namuslu hizmet görmüşleri birer suretle (. Zihni'nin dediklerini tamamiyle göstermiştir. Yine olmuyor... Akif'i de azarladım. «Değil sizinle olmak. Zavallıyı Fethi Bey dahiliye vekili iken Bitlis'e vali yaptı. Zekinin şehirde eşraftan iki eniştesi (hemşirelerin kocası) var. Sinop'ta Cemal Bey adında bir Binbaşı şube reisi var.. Bu mektuplarda eşrafa nasihat ettim. ne kadar iğfal edilmişlermiş. Köylerden geçerken o adamlara bu mektupları vermeye başla dedim. vatandan başka bir şey düşünmiyen hal . Onu ikna ettim. Olmuyor. 29 göndermeyi taahhüt etmiş. Zavallılar ne kadar gafil. zekî. Hamdi Efendiler vs... Yine Ankara'da hükümet haber aldı Sinop'tan da bana malûmat geldi. Hüsnü Ağazade. Mâni olduk.

Ben de yapamam. Şerir. Şimdi Ferid tarafını tutmuştur. Şimdi Mustafa Kemâl Sivas'ta duramıyor. büyük mikyasta neşriyat ile İttihatçı hareketi göstermesinin büyük tesiri olmuştur. Bunun üzerine Akif benden ümidi kesmiş. İşte o zaman halkın bir kısmı kıyamlar yapıp harici düşmanlarla uğraşıyor. Bunda Ali Kemâl'in Anadolu hareketini. imha ve eşkjya ile ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. işte böyle nice vatandaşlar sırf bu hata ile can ve şereflerim kaybettiler. biz Rus sefirine sorduk. Paris'te soluğu aldım. Böyle birçok adam yine hükümete ittihatçılar gelecek diye onları koruyor. Hatta istiklâl madalyası da aldı. Ferit Pa(*) Namus. O da. demiştim. halk savaşa düşüp belediyeler protesto yağdırmışlardır. Bir kısmı böyle iblisler tarafından iğfal edilip milli harekete muhalefet ediyor. Eşyamı toplayıp. Maatteessüf böyle bir çok adamlar ittihatçılardan çektiler diye diğer tarafı tutmuşlardır. deni. Çok ihtiyatlı yaşamış bir adamımdır. Geçerken bir kurşun refikamla kardeşimin başlan arasından geçer. ihtiyat olarak geceleri sokağa çıkmıyordum. Şahsî. fakat sonra devletin Ruslarla bir işi olur da beni gönderirlerse ben milletin menfaatini Ruslara veririm. Yahut bilerek hâindir . Yunus Nadi. 17 ve 18) de münderic şifresinde Mustafa Kemâl. Mustafa Kemâl Amasya'dan Sivas'a gitmek. Bense Mustafa Kemal'in ne olduğunu iyi biliyordum. öldürtmeye karar vermişti. Ruslar bana vermezler. hele. Maksadım Akif i himaye değildi. Sivas Mustafa Kemal'in aleyhinde. Yirmibin liralık irtikâp yaptı. Sinop'tan hemen istanbul'a geldim. Karar verince de yapar. bir kısmı da sessiz oturuyordu. Recep Zühti ile beraber vurgun vurmakta. böyle çok para vuruyordu. Buna mükâfaten mebus yapıldı. Beni birçok ölümlerden bu ihtiyat kurtarmıştır. işte bunun üzerinedir ki. Nemlizâdelerden beşbin ingiliz liralık bir çek getirmiş. Halbuki Rasim Bey son zamanlarda Âkife pek düşman olmuş. O . Sahte vesikalarla Rusya'ya limon yolladı. Zaten böyle vukuatı eksik değil. Recep Zühti'ye beni öldüreceğini vadetti. Ona. "Bize Rusya'ya yüzbin liralık mal ithaline müsaade alsın diyorlar" demişti. imha ediyorlar. O eski Akif derhal Mustafa Kemâl'ci oldu. Rasim benden hiç bir şeyini sak-lamazdı. Rauf korkup kaçıyor. Bin bir vatan meselesi. Harput Valisi Ali Galip de orada. Yüzüm olmaz» demiştim. 31 şa'nın Ermeni muhtariyeti yapacağını Şark vilâyetleri halkının duyup istizah ettiklerini söylüyor. Bu Akif Lozan'dan dönüşümüzde idi. namussuz hırsız biridir. Bir akşam zevcem ve bir takım kadınlar kardeşimin refakatiyle komşuya giderler. Bu propaganda Ali Kemâl'in en büyük ihaneti idi. Bu hal ilk devrede Millî Kıyamın inkişafım çok men etmiştir. Ankara'ya Ali Fuat'ın yanına. iş iyice anlaşıldı. bu adam zabittir. Bunu anlayamadılar. pek revaçta idi. ben de yapamam. Recep Zühti'nin himmetiyle Akif evvelâ Belediye Reisi oldu. kötü şey demiştim. çünkü bunu istersem Ruslar verir. fakat cinayet fena şey. Akif i öldürteceğini muhtelif zamanlarda iki defa bana söylemişti. O ısrar edince: «Yapamam. Peki. Raufu öldürmeye kalkıyorlar. Bununla büyük hıyanet etmişti. Herkesin gözü Erzurum Kongresinde. Bu esnada Rauf Bey İzmir'e gidiyor. oradan da izmit mebusu Abaza Süreyya ile Sivas'a geliyor. O vakit bu mühim bir ticaretti. (Kaçmak) peşinde. intikam meselesi değildi. Ali Galib de Mustafa Kemâl'in tevkifi peşinde! Bu esnada istanbul da Mustafa Kemâl'i azlediyor. evvelki sahifelerden birinde halk hükümetin hıyanetinden gafil diyordu. Kendi bizzat bu tezadı yapmak (gafletinde) bulunmuştur. gelirken yangın yerinden geçmesi lâzımdır. Halbuki o zaman cemiyetler. kendilerini kaybediyorlardı. Demirci ve emsali çeteler Raufu istemiyorlar. Sivas'ta bir içtima yaptırıp reis olmak fikrinde. demiştim. ittihatçılardan çok çekmiş biri idi. Herbirinde bir iki saat uğraşarak vazgeçirtmişimdir. Şimdi Akif. KONGRE GÜNLERİ Nutukta (Sh.O da Akif'i buldu. Sivas'a gidiyor. meselâ Gerze Ormanlarım almışlar. demiş. Rıza Nur gelir söyler veya bir kart gönderirse müsaade veririz dediler. Nitekim Ali Kemâl'de ittihatçılık düşmanlığıyle vatan işini birbirinden ayıracak derecede dirayet gösteremeyenlerdendir. Recep Zühti'ye çatmaya tevessül etmiş ve çatmıştı. Aile hayatım bile söylerdi. fakat kimseyi toplamak mümkün değil. O vakit öyle bir şeyi benden Prens Sabahattin de Ahmet Bedevi'yi göndererek istemişti.ikinci şık doğru olsa gerektir. Bunun için karantina idaresinden bile tehditle sahte patent aldı: Fakat kan dökülmesi hiç hoşuma gitmez. Bunu Akif kendi de bilirdi. bana gelmiş.

Bir kısım aza Mustafa Kemâl'i kongreye bile sokmak istememişlerdir.âleti)dir. Sebebi de evlenmesidir. 28 de Erzurumluların kendisini davet ve hakkında büyük muhabbet gösterdiklerini.. Yazar mı? Çünkü ismet Paşa en sadık (. Kongre de olacak.. bunu da Ömer Fevzi'nin üstüne yuvarlamak için yazmıştır. Halbuki öyle olmamıştır. 27) yine kendi itiraf etmek mecburiyetinde kalmış. Fakat onca yalnız kendi şahsı var... Sahife 24-26 da Rafet'in yazdıklarını tezyif ediyor. Bu da mı yazılacak şey? Belki de mühim ailevî zaruretler var. «Hatta kordonlu insan. Kendine kul.. Olur ya İngilizleri aldatıp kolayca gelir. istediğine vasıl olmak mümkün. o vakitten Rafet'le aralarında münakaşa olduğunu göstermektedir. Rauf. Bunlardan biri Gümüşhane Mebusu Zeki'dir. Orada hazır. uncu sahifede Mersinli Cemâl Paşa (Küçük Cemâl) ile Miralay Selâhattin Bey'i (Çolak Selâhattin) batırmakla meşgul. Kini de sönmez bir kindir... Demek bir işi vardı. Kongre 23 Temmuz 1335 de açılmış.oradan çıkması âni oluyor. Trabzon Mebusu Servet. Amma ne ise usta davranıp ölümden kurtuldu. reis yaptıklarını söylüyor. Neyse kandırdığı Rauf un gayreti. Nitekim onu da aynı sahifede (Sh. Sivas'a gir-mesi. Hamit sonra alenen Mustafa Kemâl'e muhalif de oldu.. evlerini bırakıp dağlara kaçarken. Bunu dcrcetmesinin sebebi. Veya bir tetkik yaptı... Erzurum Müftüsü sonra mebusu Hoca Râif. Hem istanbul'a gittiyse yine gelmiştir. Demek âzâ Mustafa Kemâl'in hususî emeller peşinde olduğunu o vakit pekâla anlamışlardır.. Bunlara tahammül eder mi? Sonra Refet'e yapacağını yaptı. Bunlar daha vaktinden. bunlara birçok sahifeler hasretmiş. paşa istemiyoruz» diye bağırmışlardır. Halbuki Mersinli Cemâlde (*) Köle ve kötü işlerle ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. çocuklarını. Kendisine olan muhalefetin şiddeti bu sahife ile bile anlaşılıyor. Kim vatana hizmet etmişse.. bunlar neşredilmiştir. 29. hatta kim kendisine iyilik ederse... Refet'i tezyif ediyor. Fırsatını bulursa yok eder. Biraz sonra Samsun Mutasarrıfı Deli Hamid'ide tezyif ediyor. Birtakım müfid kararlar verip bir beyanname ve nizamname yapılmış.. mebuslar o koca nutukda koyun kaval dinler gibi bunları dinlemişler. Heyet-i Temsiliyye dokuz kişilik olup Mustafa Kemâl.. Altı gün dinlenmiş!. Hatta son satırlar ne kuvvetli ve ne aşikârdır. münakaşa çekemez bir (müstebitti).. En kötü adamlar göstermeye çalıştı. Sırası geldikçe göreceğiz... mim kor. Bütün bu sahifeler adam tahkir etmeğe münhasır.. Erzuruma varıyorlar. Onu neşrediyor. Bu suretle başına belâ da getirdi. Mustafa Kemâl Heyet-i Temsiliyye'nin her birini bir . üç gün sonra da istanbul'a gitmeyip istifa ettiğini setredememişsin. sırf şahsiyet. fakat o vakitten çok evvel onlar bu işe başlamışlardır. Bu yazıların içinde bilâkis pekâlâ. Bununla umum vatan müdafaası için icabında muvakkat bir hükümet teşkili esası konup işlerin idaresi bir heyet-i temsiliye intihap olunup bu heyete tevdi edilmiştir. fırsatı gelince (tepeler) Bu esnada Rauf onun en iyi âletidir. ismet (Sağır îsmet) hâlâ gelmeyip istanbul'da kaldı ya. Ondan böyle sıyrılmak istiyor. âlet olmıyanları çekemez. Bundan ne çıkar. . Bekir Sami (Tokat Mebusu).kaçmak istediği vakit hep Şarka kaçar. Zeki sonra Mustafa Kemâl'in çok hakaretine uğradı. Heyet-i Temsiliyenin Vilâyet ve Sancakların intihap edecekleri azadan mürekkep olmasını teklif etmişlerdir ki.. Bunu sahife 40 da nasılsa itiraf ediyor. Nutkunda Erzurum Kongresini kendi toplamış gibi gösteriyor. Sh.Çünkü Deli Hamit köle takımından değildir.. Nitekim öyle yapmıştır. Fena mı etti? Geldi ya mühim olan budur. Mustafa Kemâl fikir. çünkü onda aynı zamanda Selâhattin'in ingiliz gemisiyle geldiği var. Hapis de oldu. Canım bu iki adam mezuniyet alıp istanbul'a gitmiş.. hem pek namuslu insandır. İyi adamdır. Trabzon Mebusu izzet. köle. Ve bunlara düşman kesilir. Erzincan Nakşibendi şeyhi Fevzi. Mutkî Aşireti Reisi Hacı Musa'dır. diyorsun ama. Bitlis Mebusu Sadullah. hakk-ı mahz'dır. Bu adamın âdeti böyledir. mâkul fikirler var. Pekiyi Refet imza koymaktan korktu. reis de olmuştur. Sonra bunları da tepeledi. 32 milli harekete çok hizmet etmiş biridir. Ruslar ile daima ve pek dosttur. Sade entrikaya kuvvet vermeli. nitekim evvelki sahifede de Raufu. evlenip yumuşak yatakta mı yatmak lâzım? Onu da yazıp zemmetsene be adam. O öyledir. O aralık koca bir millet batarken herkes müdafaa için karılarım. Ağustos'ta kapanmıştır. bu sebepledir ki.ve. Kâzım Karabekir'le Hoca Raifi ikna edip bunların himmet ve nüfuzuyla girmiş.

Hangi kudretle? Bir de hem itilâf devletlerine hoş görünmek istiyor. körlük ve sersemlikle ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Sahife 42 ve 43 de karakol cemiyetini zemmediyor. Kara Vasıf a hakaretler etti. Buna mukabil ise Fas'a kadar devletin mevcut bir hukukundan bahsetmiş. Bazı böyle şeyleri -ki pek çok. büyük meselelerde muvaffakiyet için kabiliyet ve kudreti lâyete-zelzül bir reisin vücudu elzemdir ilâh. Sonra buna zamimeten «İki milyon ermeni öldürdük» demiş...halbuki her vilâyette bence yüksek tahsil görmüş dirayetli insanlar vardır. Bir insan bunu kendi için nasıl . Güya vilâyetlerdeki insanlar Erzincan şeyhi gibi imiş. j-j . içini çekerek bahsederdi. ne vahim hatalar yapıyordu da önünü aldık. 41. Böyle eşek diplomat görülmemiş. Karabekir İstanbul'a dayatmıştır... Yine bu sahifede kendi için «Efendiler....... bağlar. konferansa çağrılmış güya müdafaa diye Suriye'yi Toros dağlarından itibaren göstermek gibi bir coğrafi cahillik ve Türk menfaatine pek muzır bir ahmaklık gösterir. ama bilmem neden yapamadı? işte tâ bu gözlerde başlayan.hepsini yakalar... denmiştir.33 söyler?!.. Eğer Erzurumda kumandan olan Kâzım Karabekir.. Bu işlerde kim haksız? Hadi Rafet. Erzurum kongresi Ferit Paşayı istanbul Hükümetini telâşa düşürüvermişti. onun da Mustafa Kemâl olduğunu başka dirayetli insan bulunmadığım ispata çalışıyor.birbuçuk milyon Ermeni (*) Şarlatanlık. Rafet ilah. Hele Fas'a kadar neden ve nasıl istiyor.. Öyle kızardı ki. Suriye'yi Toros . Rauf. millî cidalin muhtelif buhranları esnasında en mühim ve felâketli zamanlarda Mustafa Kemâl kaç defa Ankara'dan kaçıyordu da ne güçlükle önüne durabildik. Sebebi Bunlar baş olur. istanbul'a yollardı. Hem de bu potu kırıyor! minelacâib... fakat Mustafa Kemâl'in kini sönmedi.. Bu cemiyet Anadolu'ya adam kaçırmak millete ümid vermek gibi bazı hizmetler yapıyordu. Sırf bu garezledir ki. Sarhoş olunca da böyle olur. Mustafa Kemâl bunu asla çekememiş. Bu hususta her tarafa emirler vermişti..Sonra teşekkül eden Hürriyetperver Cumhuriyet Fırkası da teşekkülü menşeini yine bu zamanlardaki ihtilâftan almaktadır ki. Bunu teşkil edenler Refet ve Rauf müstesna diğerleri ve Erzurum mebuslarıdır. Babası hakkındaki rivayetlere bakılırsa kendisinin Türklüğü de şüphelidir..Bunlarla Türk Milletinde yalnız bir tane adam. vatansız biri olsaydı. Kâh Rauf.. onu hapislere soktu.. kâh Kara Vasıf. Bunu Mustafa Kemal kabul edemiyor. Söndü. Amma hakikat şu ki. hadi Salahattin fakat bir sürü insanlar mı? Yoksa Mustafa Kemâl mi? Bu esnalarda Sadrazam Ferid Avrupa'ya.. Bu ne.. korkusudur. Sonra hikmetini öğrendik: Mevki-i hırs. 34 mevcut olduğunu söylüyorlardı.Bunu da yalnız kalıp keyfe ma yeşâ hareket etmek için yapmıştır.suretle dilgîr etmiş..hiç yazmamıştır. Şaşardım. Mustafa Kemâl bundan bana ve herkese aklına geldikçe. kâh Salahattin.. Sırf bundandır ki Kara Vasıf a sönmez bir düşmanlık bağlamıştır. ve. kendisi hükümsüz kalır.îstanbul hükümeti kongreyi dağıtmaya ve azasını yakalamaya teşebbüs etmiş. Yanına Heyet-i Temsiliyye diye kıymetsiz ve kendi gibi birkaç kişi almıştır. Kastı idamdı.. Nutkunda olsun bu kıymetli hizmeti bir defa zikredivcrseydi ya. ci sahife badeheva. asılsız kibri gurur ve hırsını örtmek için yazılmış satırlardır. Halbuki Türkiye'de Harb-i Umumîden evvel Ermeni istatistikleri bile -ki pek mübalâğalı idi. namussuz... sonra mecliste ikinci gurubun teşekkülüne sebep olmuştu.. (Biri sağ yanına öbürü sol yana bakardı.....) Bu çok kızma alâmetidir. Ali Fuat. Bu adam herkesi kör âlemi sersem mi sanıyor? Ama böyle sanan kendi.derhal yıkmak için teşebbüs etmiştir. Bu adam buna niye bu kadar kızıyor. Nasılsa idam edemedi. iş oldu bitti. kâh Rafet ile ve daha bütün temasta bulunduğu adamlar ile olan bu haller. tarih gayri kabili itiraz bir suretle ispat etmiştir ki. Mustafa Kemâl'de bunların içinde giderdi: Zavallı bunların mükâfatını Mustafa Kemâl'den pek iyi gördü... Sade Rauf ve Bekir Sami ile Sivas'a dönmüştür. uzaklaştırmıştır.!.» diyor. gözleri (şaşı) olurdu. mümcssisleri Kâzım Karabekir.

nazırlık. Mustafa Kemâl kendi rivayetine göre bunu istemiyor. Zavallı coğrafya böyle siyasî maksatla tahrif edilir. (bir kelime okunamamıştır) atıp kırdığı. Cami.. 35 SİVAS'TA MANDACILAR KİMLERDİ? i Sivas Kongresinde manda meselesi uzun münakaşayı mucip oluyor. Bunlar bir harisin işine gelir mi?!. Bu zatın arkadaşı İzzet de böyle İzzet bir müddet sonra Samsun'dan Ankara'ya gelirken Havza civarında yolda öldürülmüştür... manda lehine. Mektup yazılıyor. Âdeti böyledir..... Derhal istirahat vesilesiyle celseler tatil ediliyor. Heyet-i Temsiliye karar versin. Mustafa Kemâl nutkunda «Bu mektubun gönderilip gönderilmediğini hatırlamıyorum. Halbuki Anadolu eşkiyası vurmadan soyar... fuhuş ile meşgul bir sahış... Talih. İsmail Fazıl Paşa. O zaten Erzurum'da alacağım aldı. En mühim zalimler böyle yetişmiştir. istemiyorlar. Bekir Sami. içtima-lar da onun usulüdür. Onunla herşeyi yapmakta kendinde salâhiyet buluyor. Bir de alâkadar zatlar ve orda bulunanlar yazmalıdır. öteden beriden gelmiş birkaç murahhas ve hiçbir sıfatı haiz olmayan Hüsrev Sami gibi bazı adamlar var. Bunda bil-miyerek Kâzım Karabekir'in de Rauf un da büyük bir mes'uliyet hissesi vardır Millet düşmanlarla uğraşırken içte Sivas'ta da riyaset entrikaları kaynıyor.. Bu adamları cidden tebrik etmelidir...Hoca Raif.... Mustafa Kemâl bugünkü zulmünü soygunculuğunu...larla kendi istediğini terviç ettirmeye çalışır.... manda aleyhine söz söylüyorlar. Zaten Suriye'ye bu hududu Fransızlar veriyor. azimsiz insanlarmış. Bu. Yahut Mustafa Kemâl'in entrikadaki meharetine mağlup olmuşlar. Kâzım Karabekir'e bu babta verdiği cevap (Sh.17) Müsveddeyi yırtınıştır. Diğerleri bunun hırsını biliyorlar. bu millet inim inim inlemezdi... Kendi iştirakini iptal için böyle diyor.. işte bugün. Sürgünlük buna hırsının tatmini için en müsait bir meydan... Mustafa Kemâl'e kâfi.. keyfi gibi hükmetmek istiyor. Tatil edince azayı hususi görür. Rauf. Muvaffak olsalardı.dağlarından farzetmek Fransızların ekmeğine yağ sürmektir.'a atıyor.. Yine riyaset meselesi çıkıyor..... Nihayet Amerika'dan Türkiye'yi tetkik için bir heyet davet edilmesine karar veriliyor..» (Sh... Oldu. Ve makul nasihatler veriyor. Sonunu düşünüyorlar. Bursa murahhası Ahmet Nuri. Türk Milletinin hem halâsı hem vefatını yazmıştık. karışık. Bu.. Kâzım Ka-rabekir'de itiraz ediyor. O nama yap!» diyor. Müdafaa görürse vurur... Sivas'ta Mustafa Kemâl. nefsülemre muvafık teklifler yapıyorlar. Riyaset için birer hafta her azanın sıra ile reis olması ve riyasetin tecridi gibi gayet makul. Rivayete göre arabadan eşkiyaya silâh atılmıştır... (Ali Fuat'ın babası) Rauf. «Re'sen bir şey yapma. Halbuki bu müzakereler usulü dairesinde ve meşru değildir.... bir gün bir sahile attığı gibi bunu da.. padişah damatlığı.... Dalgalar bu odun parçasını.illâ reis olup. Ekseriyet mandacılarda. I (*) Bir şahıs ve bir il İsmi metinden çıkartıldı.. kendi namına tamim neşretme. Arabadaki adam müdafaa yapamaz. Nitekim her taraftan itirazlar yağıyor. gökten ayak ucuna düşmüş bir kudret oluyor. Tarih bir misâlini göstermiştir ki.. Bekir Sami. Bu millete bir kara gün daha yazmış imiş. Etrafındaki zayıf insanlar» entrika kuvvetiyle dağıtıp reis oluyor.¦... fakat kudretsiz. Eşkıya önüne çıkmış. Hâmî. Sonra Büyük Millet Meclisinde de daima böyle yapmışlar. Meşru ve alenî surette . Bu itirazı en ziyade yapan Trabzon mebusu Servet'tir. böyle vak'alar esnasrnd asivrilen şahıslar hemen umumiyetle tahakküm ve istibdat yapıp milletleri kasıp kavurmuş-lardır. Kara Vasıf.. 82) çocukça aldatma mugalâta ve kendi imzasını koymak için bir ısrardır. Bunların teşkilâtını ve bu babta Mustafa Kemâl'in neşrettiği vesikaların doğru olup olmadığını bilmiyorum. imam bildiğini okur. Derken Sivas'ta taslak halinde bir kongre olabiliyor. Millet can kaygusuyla her yerde düşmanlarına karşı canım dişine alıp ayaklandığı vakit İstanbul'da hırs... Zaran yok. Ekseriyet oldukları halde Mustafa Kemâl'i hırsından mahrum edememişlerdir... sürülüyor...... Bu neticeye göre manda demek.. Rafet.soymak için vurmuş deyip geçti.... resmi fuhşunu yapamaz.... Müzakereler oluyor. Bosfor'dan Karadenizin dalgalarına atılıp teslim ediliyor..

Ferid Paşa hükümeti Mcbusan Meclisinin intihabı için her tarafa emir vermişti. millî cemiyetlerin (millî kongre. dolan. Bu mesele böyle değildir. Mesele sırf Karabekir'i de başvekillik kabulüne tama ettirip kendisini yeminini bozarak Meclisi. namuslu adam için onu icra. gülerlerdi. Bu esnada Ankara valisi Refi Cevad'ın babası Muhittin Paşa tevkif edildi Nasıl olduğunu evvelce yazdık. Yemininde. imiş.. 1335 yılı Eylül iptidalarında aradaki muhabere. Yani başvekil tayininde Erkan-ı Harbiye Reisini Hakem yapıyor. Karabekir'e başvekillik değil. Gördük ki. fikrine uymazsa kendisi istifa etmek lâzımdır. Avrupa Amerika mümessillerinden mürekkep bir heyet izmir'e gitti. Bu esnada Ali Fuat Kolordusu dahilinde icraatta. Böyle hırsızlama işleri Büyük Millet Meclisi ve Hey'et-i Vekile kararları hakkında yüzlerce yapmıştır. demiş Fethi'ye vermiş. istanbul Ali Fuad'ı azledip yerine Kiraz Hamdi'yi (Hamdı Paşa) tayin edi yor. Kuvvetin çoğu Hintli asker. Orduları ele almıştır. softa. .. bu hizmeti zavallının idamına varmıştır. Güya Başvekilliğe Fethi ile Kâzım Karabekir münasip görülmüş. bu Yunanlılar'm İzmir'de Türkler'e yaptıkları katliâmlar oranm teknik vaziyeti hakkında tetkikatta bulunmak üzere.İkisinden birinin tercihi için Fevzi Paşa'yı hakem tâyin etmiş. 36 nu alıyor. Mustafa Kemâl intihabı Heyet-i Temsiliye'ye rabtedip kendi avucu içine almak. Bir defa bir adamın ben daha iyi yaparım demesi delil olamaz. eşek ilah. Bu adamlar mallarını cidden iyi biliyorlarmış.kendi-ne muti ve âlet bir meclis toplamak için gayrete başlıyor. Milli harekete iştirak etmeyen vali ve emsali hakkında şiddet tatbik ediyor. Cumhurreisliklerini almak için mazur göstermek için tertib ettiği bir desisedir. Sebebi Kırşehir Mebusu Rı( za'nın hizmetini söylememektir. Ali Galip Halep'te soluğu(*) Yalan.. Bu suretle Heyet-i Temsiliye ile istanbul'un arası büsbütün gerginleşiyor. mevcut Rumların da son asırda Yunanistan'dan gelmiş olduğuna dair neşriyat yaptılar.» diye bize ve herkese propaganda yapardı. iyice tafsilât veren Mustafa Kemâl nutkunda bunu üstü örtülü geçiyor.. Ta iptidadan beri hergün Karabekir aleyhinde «Aptal. Mustafa Kemâl bunları ve Harput Valisi Ali Galib'i tevkif için oralara emir veriyor. Bunlar kaçıyorlar. Çok teessüfe şayan ki. millî ahrar ilah. Hintliler bizimkilere kurşun atarken mahsus havaya sıkıyorlar. Tevfik Rüştü de istanbul Hükümetinin adamı olarak Kiraz'la beraber oraya gelenlerdendir.134) Bu mazeret teşkil etmez. Tabiî çizmesini çekiverenler gibi uşak değil. Bunda maatteessüf diğer gayet vahim bir şey görülüyor: Askerleri siyasi entrikalara karıştırıyor. Fevzi Paşa bu adama her entrikasında kuşu gibi âlet olmuştur. (Sh. Fethi de ben daha iyi yaparım. Harbiye Nazırı Süleyman Şefik ve Dahiliye Nazırı Âdil'in emri ile Sivas'ı basıp Kongre azasını tevkife memur edilmiş ve Sivas'a vali tayin olunmuş idi. Meclisi de toplar. Bu sebeple ilk Millet Meclisinde "f" nin üzerine iki nokta koyarak bu adama Kuzu Paşa adını koymuşlar. Eskişehir'de İngiliz askeri var. Tevfik Rüştü'de Kiraz'ın evrakını çalıp Ali Fuad'a kaçıyor. Bu rapor bizim Türk tarihinde dercedilmiştir. siyasi âlet yapıyor. Halbuki madem karardır. tezvir ve entrika ile ilgili beş kelime metinden çıkartıldı. İngilizler de Hanzâdeler vasıtasiyle Kürtleri ayaklandırmaya çalışıyorlar. bu babta ısrar eden Kâzım Karabekir'in de başvekilliğini kabul ettiğini söylüyor. Hint askeri çekiliyor. Onu Karabekir de diyebilir ve derdi. Ali Fuad Eskişehir'i kuşatıyor. hiçbir şeyi vereceği yoktu. Ufak bir çarpışma oluyor. Bu gibi şeyler de lüzumsuz. hain olmaktan kendi kendisini beraet için. münasebet de kesiliyor.) gayretiyle neşriyat yapıp. istanbul'daki münevverlerin. izmir'de nüfus tetkikatı yapan ingilizler de ekresiyetin Türk olduğuna. Hem Fevzi böyle şeye ne karışıyor. Bir kısmı da bunu az görmüş Öküz Paşa derler. Bunlar Türk lehine rapor verdiler. Uşak gibi hizmet etmiştir. Kuzu Paşa der. tehdik. Bir vaiz vazettiğinin aksini yapıyor diye halkta öyle mi yapsın?. siyasî uşak.. onlardan birkaçını bir ingiliz zabiti ile oralara gönderiyorlar.. ele alırsa tamamdır.istediğini yapamazsa o istemediği kararı gayri meşru ve gizli surette iptal eder. Amerika mümessili Amiral Bristol bu heyette azadır. Sivas Kongresinde Mustafa Kemâl'e ileride hiç bir memuriyet kabul et-miyeceğine dair yemin ettiriliyor.. Hamdi Eskişehir'e geliyor.

her yerde Türkiye aleyhine kullandılar. Venizelos bunları türlü türlü yalan ve düzme şeyler ile kandırıyordu. Irak vs. Mecid ve emsalidir ki. Bu halk bu sefer de Mustafa Kemâl'i ittihatçı zannederek millî harekete muhalif bir tavır alırlar. Eskişehir'de de vâki olmuştur. Hilâfetin hiç bir faydası yok diyen Mustafa Kemâl buna ne diyecek? Bu babta çalışan Hind Komitesi (Hilâfet Komitesi)dir. Ingilezler bunları «Hayır. Hükümetin önüne toplanmağa başlıyorlar. O zaman Harb-i Umumi neticesi millet kamilen ittihatçı aleyhdarı olmuştu. Yarım milyon ingiliz lirası kadar olan bu paraya da Mustafa ne diyecek ki. Halife aleyhi ne harbettirdiniz» dediler. Alâ şeyler. Zabit gelmişken Rus Konsolosunun kalmış eşyasından kıymetli halıları alıp gidiyor. Lloyd George sıkışmış idi. Hindliler bize birçok para yolladılar. Rafet oraya gönderilmiş ise de daha varmadan Cemâl kaçmış. Mecusî Hintliler de bunlara iştirak ettiler. ittihatçılar o vakit bir takım eşrafı bilhassa Salim Efendizâdeler'i hapis ve nefyetmişlerdi. ' Harb-i Umumide aleyhimize silâh istimal etmelerine ve bize yardım etmemelerine gelince -ki Mustafa Kemâl'in hilâfet aleyhine yegâne silâhıdır.tngiliz Başvekili Lloyd George da «Anadolu ve Trakya'nın Türklerin anayurdu ve atalarından kalma mirası olduğunu» itiraf etmişti. Bir aralık Konya'da Vali ve Ferid Paşa'nın adamı olan Cemâl mahpusları silâhlandırıp millî ha' rekete karşı gelmek istemiş. bu işin de başında Rasim Bey var Akif in iğvaasmdan evvel Sinop ahalisi işte böyle. Şevket Ali. işte Hindliler'in bu yardımlarından biri de Türkiye'ye getirilmiş olan Hind askerlerinin Türk'e karşı silâh istimal etmemeleridir ki. Türkiye parça parça taksim olunacak. Lloyd George bilhassa Venizelos'un tahrikine kapılmış idi.Ingilizleı Merzifon'daki kuvvetlerini de Samsun'a çekiyorlar. Meşrutiyetin iptidasından beri bu böyle idi. etmediği takdirde kendisini tevkif edeceklerini söylüyorlar. Bu para macerasına tekrar geleceğiz. Bu da 1 büyük bir gürültü ve o nazırın istifasını mucip oldu. Halbuki ingiltere Askerî Partisi Türkiye hususunda Lloyd Geor37 ge'dan başka türlü düşünüyordu. Türkler aleyhine büyük bir düşmanlığa başladı.. Kastamonu halkı şiddetle ittihatçı aleyhtarı idi. Orada da bir yolsuzluk olamamıştır. Hükümet konağına oturup ahaliyi tehdit ediyor. Lloyd George Türkün en büyük düşmanı kesilmişti. her parçayı bir devlet alacak.. Bunlar Halife ile yâni Türkiye ile harb etmiyeceklerini söylediler. siz Almanya ile harb edeceksiniz» diye kandırdılar. Samsun'dan Soldors adında bir ingiliz zabiti Sinop'a geliyor. ingiltere aleyhimizde daha hafif harekete mecbur olmuştur. Çünkü hür ve müstakil değil. fakat mütareke olunca İngilizler işi değiştirdiler. Hatta Sivas'ta kongrede Mustafa . el'an kendi yed-i ihtilas ve sirkatindedir. Millî kıyama iştirak eden ve Samsun'dan kaçıp gelen Osman Bey'i (Mebus Necmi'nin kardeşi) tevkif etmek istiyor. Fransız Başvekili Klemanso da böyle. Ve ingiliz zabitine hemen Sinop'u terketmesini. hilâfetin faydası oluyormuş. Lloyd George sözünü derhal unutaverdi. Mütareke olunca Hintliler İngilizlere «Siz bizi aldattınız. Nasıl yapabilirler?. Hint de büyük bir hareket başladı. Demek ki. 1 edemezlerdi. Ahali o adamı köylere kaçırıyorlar. Harb-i Umumî sonlarına doğru Alman BaşvekHi Bedman Holveg resmî bir nutkunda Türklerin büyük bir hayatiyete malik olduklarını göstediklerini söylemişti. «Türkiye'nin bir karış toprağına dokunamayacaksınız» dediler. Bunun müsellah şa\ hışlan Mehmet Ali.aşikârdır ki. HÎND ASKERLERİ VE HİLAFET MESELESİ Hindu hareketleri ile herhalde ingiltere hükümeti üzerine lehimize büyük bir tesir yapmıştı. Bu mesele her şeyden mühim olmuştu. millete sarf etmemiştir. İngilizler Harb-i Umumide çok Hintli asker kullandılar. Nihayet Hindistan Vali-i Umumisi (Montagü) de halkın arzusunu teyiden ' İngiliz Kabinesine bildirdi. Bu suretledir ki. Fakat ona hiçbir şey dinletemiyordu. Fakat yine aldırmıyordu Montagü'nün raporunu İngiliz nazırlarından biri matbuata verip neşretti.

i Millî harekete büyük hizmetler etmişlerdir. Anadolu'yu geziyor.v Kemâl'e de ittihatçı olmadığına ve olmıyacağına dair yemin ettirmişlerdi. Kastamonu'da birşey hikâye etliler. işler bittikten. Onlar tabii gömülü. Galiba Miralay Osman Bey'i de tepeledi. bu yolda edilen emek ve çekilen zahmetleri. Kastamonulular muhalif vaziyette olduğundan Ali Fuad oraya Miralay Osman Bey'i gönderir. Meselâ bir kedi ne kadar sağ olsa ve gayret etse bir arslanı parçalayabilir mi? Vaziyet ve zaman yardım eder başka.. Bu hal bu yolun ehemmiyetini. Zaten Abdülhamid'in de hafiyesi idi. Bu da. Çünkü söyledikleri sözlerde mantık bile yoktur. Şim39 di size Ermeni mezarlığını da göstereyim» Götürmüş. mühimmat. Ben bu yolu millî kıyam esnasında 8-10 defa geçtim. General onun bu cevabını Mustafa Kemâl'e göre takdir ile karşılamış. Nihayet Muhiddin Paşa oraya kumandan olmuş ise de Mustafa Kemâl'e jurnal göndermekten başka birşey yapmamıştı. Erzurum'un etrafında geniş ve birçok mezarlıklar var.» demiş. Nakliyat kağnılar ile bu yolda oluyordu. O da «. Harbord «Bunlar ne kadar çok?»dcmiş. Ermenilerinki ne kadar? Şimdi ben söylemeye-yim. ¦)¦' KURTULUŞ SAVAŞI GÜNLERİ Bu yollarda giderken mühimmat nakleden kağnılara rastgelirdim. Biri toplayıp yazsa. at iskeleti üc dolu idi. paltosunu çıkarmış. Belediye Reisi zeki ve ince adammış. Aynı zamanda oradan birkaç defalar asker tertip ve talim e-dip edip cepheye sevketmişlerdir.Millet berhayat oldukça ve teşebbüsat-ı fedakâranesine devam ettikçe adem-i muvaffakiyet mevzuu bahis olamaz» (Sh. Gözlerimden yaş geldi. Küçük bir yer Generale demişki: «İşte tarihî ve maddî şahit. Vali Vekili ve Jandarma Kumandam birleşip Osman'ı hapsederler. ben de bu uğurda ölelim. Sonra Mustafa Kemâl her şeyi kendi yapmış oluyor. Kimbilir ne kadar da adam ölmüştür. Sonra diğer zabitler toplanıp Osman'ı kurtarırlar. Bir kağnı iki büyük top mermisi nakledebiliyor. Bunlar asırlardan beri mevcut mezarlıklar. Harbord'u gczdiriyorlarmış. Cephane gelmiş. Kadın ağlamış ve: «Bırakın! Bunun babası gâvurun karşısında öldü. Şu mübarek Türk mermiyi canından ziyade düşünüyor. Yine bu esnalarda Amerikalı General Harbord Ermeni meselesini tetkik etmiş. Sonra Mısır'a sefir oldu. Zavallı açlık içinde deli olup öldü. ERMENİ MESELESİ Harbord'a ait bana Erzurum'da bir menkıbe söylediler. Cemâl ve Osman cidden büyük gayretler ve fedakârlıklar göstermişler. siz hükmedin.. Çamurda. Sonra buraya sabık Kütahya Mebusu Cemâl Bey vali tayin ediliyor. silâh ve emsali de hep buradan geliyordu. buralarda bir . Bu Türkte bu hamiyet nedir? Millî harekette böyle menkıbeler binlerccdir. O da bu sefer Vali Vekili ve Jandarma Kumandanını tevkif eder. İhtiyar bir köylü. General ona: «Ya muvaffak olunamazsa» demiş. Cemâl bu işi gayet güzel idare etmiştir. Bu memleketin asırlardan beri Türkü mü çokmuş.Hiç bırakır mı? Çünkü vatana hizmet yapanlardandır. lüzum kalmadıktan sonra bu Cemal'i de tepeledi. Bir kadın da sırtında birkaç aylık çocuğu ve kağnısı ile gelmiş. Oraya cephane taşıyayım. Mustafa Kemâl Defterdar Kör Ferid'i Vali ' Vekili tayin eder. Sivasta Mustafa Kemâl'le görüşmüş.kar kıyamette bu Türkler bu yolu bin kere geçmişlerdir.Arabada yanında Erzurum Belediye Reisi varmış. Yağmur var. Bu hususta malûmatım yok. Bu heyet AnıerikaMar'a Anadolu'da bir Ermenistan ve Ermeni olmadığını. mermileri örtmüş kendisi sırsıklam. Her otuz adımda bir iskelet yatıyordu. kağnıları toplamışlar. Türklerinki ne kadar. Demiş: «Bunlar Türk mezarlığıdır. bilhassa Çankırı ve Kastamonu arasında öküz. istanbul ile tekmil muhabere ve münakale kesilince İnebolu yegâne ve mühim bir iskele olmuştu. istanbul'un casus38 lan bu yol ile girmek istedikleri gibi İstanbul'dan millî harekete iştirâka gelen insanlar. Herkes acımış «Kadın sen köyüne git!» demişler. Bir milletin sağ olması ve fedakârlık etmesi adem-i muvaffakiyeti giderebilir mi? Mesele kuvvet ve kudret ölçüsü ve vaziyet meselesidir. Galiba General Mustafa Kemâl'le alay etmiş.103) demiş. Orada da morfin kaçakçılığı yaparken yakalandı. Yol Ankara'dan inebolu'ya kadar. verilen kurbanları gösterir. Er-menisi mi? Bu memleket hangi millete aittir?» General tereddütsüz «Türkün» demiş.

bununla iftihar edip. Merzifon'da. O vakit Amerika. Lozan Muahedesi'nden beri dalkavukları da aynı şeyi yapıyorlar. hakemler darüleytamlar. Konya ilâh. Kayseri'de.. Bu nutukta sade gurur ve öğünme var. Zaman geliyor. Düzce. Mustafa Kemâl istanbul ile teşriki mesaiyeye hiç yanaşmıyor. Tabiî bütün bunlar Ermeni aleyhine Türk lehine tesir yapıyor. Nihayet üç gece uyumadık. elbise ve çamaşır dağıttılar. bu Merzifon vesâir Amerikan Kolejlerinde okuyup. Kabul et. Yani Amerikalılar Ermeniler'e milyonlar sarfettiler. Artık herşey bitiyordu.. Bunların hepsi de bu papazların raporuna istinaden yazılıyordu. 40 dır. Bunu da bu iki şahıs yapıyor. fakat hepsi de Mustafa Kemâl'in meddabı. Hatta Harb-i Umumîde Ermeni katliâmı diye ilk yaygarayı koparanlar yine bu Ermeni Protestan papazları idi. Erzurum'da. Bu bir hata(*) Deli mansı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. Bunlar neticesindedir ki..Demek ki bu adam vatanın kurtulmasını değil kendi şahsi kuvvetini düşünüyordu.» diyor. hırsını tatmin ediyor. Canlarım kurtarabildiklerine yine şükretsinler. Ölümden kurtulan bu heyet bunu imzası altında neşretti.. hastaneler açtılar. Amerika Türkiye'de bir Ermenistan teşkil ve himaye etmekten vazgeçmiştir.. Baktılar. Türkler zâlim olup mezhep hürriyeti vermediklerini. BOLŞEVİKLİK MODASI VE YEŞİLORDU .. Neler yazmadılar. Ermeni çocuklarım. Bu halde Bolu. Bunun da öyle. Muşta fa Kemâl bu muhaverede «Abdülkerim. Nihayet! Kaç yıl var ki. Bolu isyanında kumandanlarımız. hastalarım topladılar. dirayetine göre herkese bir unvan verirdi. Ferid Paşa ise hiç böyle bir teşriki mesai istemedi. protestan ve bunlardan da papaz olan Ermeniler yıllardan beri Amerika'da gayretli ve hummalı bir propaganda yapıyorlardı. gönderdiğimiz takviye kuvvetleri mağlup oldu. Bunlar olmasa idi. Bu sayede Mustafa Kemâl de şahsen nice nimetlere konuyor. işler daha yolunda gider. Hiç bir tane de kusuru yok. Erivan'da Amerika'dan gönderilen heyetler.. Hep medhi ve gururu. Halbuki bu teklifi yapan hükümetler Ali Rıza ve emsali kabinelerdir. (sahife 104) Kendisine böyle tarikat-lerce yüce bir paye verdiğini zikretmeden geçmiyor. Ayı'nın kırk türküsü varmış hepsi de ahlat üzerine imiş. Şimdi bu vaziyette görülüyor ki. Bu da sırf Mustafa Kemâl'in âmir-i mutlak kalmak hırsından dolayı idi. bu kadar kan dökülmez... ingiltere ve Fransa'da bu hususta aleyhimize yüzlerce risale ve makale neşredildi. Tuhaftır Kars'a bizim askerin gideceği zaman Ermeniler oradaki Amerikan heyet ve doktorlarını öldürmek istediler. Taşnaklar artık Amerika'da para toplamıyorlar.Ermenistan yapmak haksız olduğu gibi mümkün de olmadığını söylemiştir. Ermeniler'in mazlum istiklâle lâyık olduğunu Anadolu'nun eski asırlardan beri kendi öz yurtları bulunduğunu. istidadının fevkalâde olduğunu söylüyor. Kars'ta. yanaşır mı? Sonra âmir-i mutlaklıktan düşme ihtimâli var.. Bunlar namuslu adamlardı. Amerikalılar da Ermeniler'e karşı büyük bir teveccüh hasıl olmuştu. Millet birbirini kırmaz...Bunları basan millet parasına da yazık demedi. mütakere olur olmaz. Müslümanlığın Hristiyanlar'ı kesmeyi sevap yazdığı Türkler'in Ermeniler'i katliâm yaptıklarını söylüyorlardı... kuvvet heder edilmezdi. Yine bu sayede idi ki. Halife orduları tertib edilmez. istanbul galip gelmiş millî tayam bitmişti. vatan ve millet kurtuluyor. Bana da "Kutb-ül-aktab" derdi. Hayır.Artık Ermeniler'i eskisi gibi himaye etmiyorlar. istanbul'un millî gayeye itaat ve o yolda yürümesi şartını koş. sahih zannedilmiş. kabul ederlerse bu suretle kuvvet elbet artar. Bunları dinletmek için mebuslarının ömürlerine acımıyor. Yine ayıların kırk türküsü varmış hepsi de ahlat üzerine imiş mazmunu. Bizim ordu yetişip kurtarmıştır. Bereket versin ki. Zamanla bunlar yer tutmuş. Türk Milletinin ölümü hayali gözümde sallanıyordu. mümtaz bir yaradılışı olduğunu isbat için. Dünyada her şeyin hakikati bir gün olur meydana çıkar.) bu adam. Böyle her âdi vesileden bu babta istifade ediyor.. Halbuki. şükran-ı nimet olarak tepeliyor. isyanları belki olmaz. Amerikalılar da Ermeniler'i ve hakikati anladılar. (. bütün Ermeniler'e yiyecek. Bu esnada istanbul Anadolu ile müştereken çalışmak için Kerim Paşa tarafından Ali Fuad'a ve onun vasıtası ile Mustafa Kemâl'e müracaat ediyor. Rafet'le Çerkeş Ethem yetişti işi kurtardılar.

117) den itibaren okuyunuz. Bunu kendi de biliyor. İlk hamlede Şark vilâyetleri ehalisinde Komünistliğe büyük bir muhabbet uyandırılmıştı. Yeşilordu masalı Azerbaycan'ı Ruslar'ın işgal etmesini kolaylaştırmak için ihdas edilmiş bir ya41 landı. Nutkunda Mustafa Kemâl.. Fakat kavga çıkaracak.. acelen ne? Bir defa meclis açılsın. ora ile temasa girmeye çalışıyor.. seviniyordu.. Yalnız o şiddetle komünistlik aleyhinde. Ruslarla birleşmeli. Kâzım Karabekir de bu fikre yatmış. Onun vatan meselesiyle alâkası ikinci derecededir. Çünkü şahsî hırsını tatmin bu yoldadır. Keza Erzurumlu Dr. «Bolşeviklikle Ruslar müslüman oluyor» diyor.Işte Rusya'dan böyle gelenler temas oluyor.... Bursa'ya da girdiler. Kendini topladı. Hattâ ordusunda rütbe ve nişanlara dair Bolşevikçe bazı tadilât yapmış. Bu Şark cephesinde hapsedilmiştir.). tevkif edin. Halid'i ilah. Ruslarda bilittifak Erzurum'a dönmüş. Manastırlı Baha da o esnalarda Azerbaycan'da. Mustafa Kemâl Yeşilordu hakkında büyük bir propaganda yapmakta berdevam. Mustafa Kemâl. izmir etrafında bilfiil vatan müdafaası. Mecliste kıl-û kâl oldu da Mustafa Kemâl bu cepheyle meşgul olmaya başlamıştır. mademaki daima fenalığım görüyorsun. Ferid'i. Sonra «Ali Kemâl. istemiyor. Bakalım. Pekiyi ama. «Yecüc.. Cemâl Paşa.. Hem de Rafet kötü imiş. çarpışmalar oluyor. Mustafa Kemâl kabine ile de (. Bunu kendi de itiraf ediyor. Nihayet Yunanlılar Manisa'ya. Zanmnca Bolşeviklik ve komünistlik çok iyi şey. Mesele bundan ibaret. Bedri. şimdi namuslu bir kabine geldi ne yapacak? Ne yapmalı? Rıza kabinesinin namusundan şüphe etmek vicdansızlıktır.. o vakit teklif . Anadolu'ya gelip/Türkiye'ye yardım edecek. Bu adamlar Ingilizler'in pençesi altında bunu nasıl yapsınlar? Yapamazlar. Enver Paşa onun peşinde Doktor İbrahim Tali' (Dürzi).. hem de kabinede Ahmet.. Ruslar Azerileri böyle aldattı muharebesiz Azerbaycan'a girecek ve oturacaklar. Anadolu'da hükümet teşekkül etti de niye bu adam izmir cephesiyle alâkadar olmadı. Adamlar gönderiyor.. Şark mıntıkalarımız komünist yapılmak isteniyordu. ordusunun elden gideceğini gördü.. (Sh. Halinde bir zaptı rapt görünmüyordu. Refik.. Türkiye'yi Bolşevik. Yeşilordu palavrası da Rusya'da Ruslar tarafından uydurulmuş. Kerim Paşa ile olan muhaberesinde bunu kendi dirayeti olarak gösteriyor. gelmiş idi. Büyük bir tehlike idi. Fakat Mustafa Kemâl bu yalnış fikre saplanmış hâlâ ısrar ve devamda. Derhal oraya koşacağına Erzurum'a kadar gidiyor. Halil ile muhabere tesis ediyor. Bunun adını da Yeşil Ordu koyuyor. Derken... Öyle ukde-i hayatiye halinde olan bir yere onu niye yo Ihıyorsun?!. Hâlâ Sivas'ta hep İstanbul Hükümeti ve padişah ile uğraşıyor. Mecüc mü» geliyor! Bakü'de yapılan bir kongreye Erzurum ve Trabzon'dan Rus-lar'dan yardım ümidiyle birkaç kişi gitmişti. emsalini meclis açılınca Divan-ı âlî'ye verin!» diyor. Millet Meclisi toplandı. Kabinede iken millî hareket aleyhine de hiçbir şey yapamamak dirayetsizliğini göstermişti. Mustafa Kemâl Bolşevikler'e ümit bağlamış. Küçük Tal'ât gibi bir takımları Rusya'da Bolveşikler ile beraber.» diyor. Bizde Ankara'ya gittik. aklınca Rusya'daki Türk ve Tatarlardan Ruslar'ın iştiraki ile yardıma bir ordu getirecek. 173). Nutkunda dercettiği mukabeleyi (Sh. Başka birini yollayaydın.. Şark cephesine aksettirilmiş oradan Anadolu'ya yayılmış idi.Bu aralık Bolşeviklik Rusya'da alabildiğine gidiyor.. Ferid Paşa kabinesi düştü yerine Ali Rıza Paşa kabinesi geldi. O da hırsına alet olduğu için lâzım. Bu yeni kabine mevkiye gelir gelmez onunla da kavga aramakta olduğu görünür. Yapacak işi. Bu havadis her tarafa yayılıyor.. Çekilmesi tabiî idi. Mademaki ilk günden beri söylüyorsun. Fakat kabahati Rafet'e veriyor. Hakkı var. kendisim reis yapmak fikrinde. «Cemâl'i. Güya ordu Azerbaycan'dan geçip.. Halil Paşa. Abuk Ferid'in düşmesini zaruri bir hale koymuştu. Sonra Bolşevik aleyhtarlığına dönmüştür. Bu adamlar henüz mevkîye geçmişler.Fuad adında biri Rusya'ya gidip Bolşevik olmuş. Herkes hayrette. Namuslu bir kabine istiyor.. Telâş arttı. Be adam Rafet eğer alçaklık ettiyse adamın köküne kırağı mı girdi. Daha belki sandalyelerine bile oturmadılar. Keza Baha Sait admda biri Rusya'da Bolşevik olmuş. ilah. Kendisi de asker. fakat Ferid esasen Avrupa'ya gidip yaptığı büyük pot ile kendim bitirmişti. hiç bir yüzü ve ümidi kalmamıştı. Türkiye bu sistemle yaşamalı. Karabekir onu bu fikrinden dolayı hapsetmişti. Nihayet Ankara'ya geldi. Tehlike Ankara'ya yaklaştı..

en muktedir adamları olsa ve kerâmetkârane bir darbe ile itilâf devletleri istanbul'dan tard ve harpten evvelki bütün hudutlarıyla Türkiye'yi müstakil yapar bir muahedeyi de imzalatıverseydi.. Böyle bir (...) olmalıdır.. :. henüz evlerinden Bab-ı Ali'ye gelmişler. Etme ayol. beyannamesini bize göstermeden neşretmesin» diyor. Haddin varsa sen onların yerinde ol da kurtar bakayım. Mustafa Kemâl buna da kızıyor. .. hattâ mütereddi diyor ve onları hâin yapıyor. akan sular durur.. memleket ile meşgul ve işgal tanımayan bir kuvvet merkezi olduğumuzu düşmanlarımıza da bildirmekte fayda gördük..Kendi dercetmemiş. her noktada mutabakat var. usulü.~...l 19 bunun aşağısmdaki satırlara da bakılsın... saçma. Bu olur iş mi?Iasan teklif etmeye utanır.. Böyle yapacağına gönderiver. Kavga çıksın.. Sahife 135'de Cemâl Paşa'nın dört maddesini beğenmiyor. Mustafa Kemâl bunun böyle olacağını tabiî biliyor.. küstahlık. onlardan iyi kimse olmazdı ve hemen istanbul'a giderdi. illâ kavga çıkmalı. t * n. haya ve şerle ilgili yedi kelime metinden çıkartıldı.. Muvafıktır. Bunda ne mahzur var? Casusluk ederler demek istiyorlar.... Tutuyor. Halbuki bu maddeler fevkalâde güzeldir. Kim olsa buna dayanamaz. O halde ne? «Matbuatı Ecnebi sansüründen kurtar» emrini veriyor. bunları keenlemyekün eritsin. Tebliğimizi alacağı meşkûk..) Madem ki... Ancak yine bu adamların izzet-i nefsine bir kurşun sıkıyor.... Allah mısın? Diyor ki «Bu mukarrreratı bilmese olurlar mu?» Bilmezler ya. Sonra her talebin..... bunu isteme. resmî ve gayrı resmî muhaberenin bir âdeti. bela.. Fakat bunlar onca sıfır. 42 bilsinler. Sen Anadolu'da onlara müzahir bir kuvvet olsana. henüz intihap başlamadı ayol. biz de bilmiyoruz. Teklif-i mala yu ak. Müteakip sayfalarda te(*) Edepsizlik. Mesele o değil. Yok böyle olmasa ve Türkiye'yi en son haddine irca eder bir surette verecek olsalardı da Mustafa Kemâl'i kendilerine sadrazam yapsalardı.. Bak. Yahu bu kadarı. ...<. 119-120) deki cevabı okusun. Hattâ bu kabine Türkiye'nin itiraz götürmez. Sivas'ta uzun münakaşalar ve her taraftan vâki olan itirazlar oluyor..et. fakat biz bundan. o da Ingiliz-ler'in kendisine bir şey yapmıyacaklarına emin olsaydı. zaten bilirler ya diyorsun ya!. Bu adam millî dâvanın bütün esaslarını. Bunlara dil uzatmak için insan ne derece (. izzet-i nefislerini. Nereden (*) Argo bir kelime metinden çıkartıldı.. Sadrazam kendisinden Erzurum ve Sivas Kongreleri kararlarını istiyor. Kabine tamamiyle millî bir kabine. Asıl nokta ise. Bu nereden çıkar? İnsaf be yahu! Bunu nereden bildin. .... fena bir beyanname ise o vakit muhalefet et. Harbiye Nazırı Cemâl (Küçük Cemâl) in telgrafı da pek yolunda (Sh. bu... Hayır... Meclis değil.intihabı süratle yapıp milletin mukadderatını. Sözleri o kadar iyi ki. millet meclisinin reyine bırakmak fikrinde... bir terbiyesi vardır. Mustafa Kemâl'in haklı taleplerini kabul ediyor...tir. Bu zavallılara (Ali Rıza Kabinesine) mahdut fikirli. Sh. daima daha evvel kavgayı çıkarmaya hazırlanıyor ki. (Sh... Mustafa Kemâl'in millet namına aldığı tavırdan.. ebleh..) azdır. Bir emir halinde Sadrâzam'a harbiye ve dahiliye nazırlarına telgraflar çektiriyor ve çekiyor.. Mustafa Kemâl artık muhaberelere kendi imzasını atıyor.128). Kavga arıyor. senin tekliflerini kabul ediyor. Onları hâin addedecek. «Hükümet. Mustafa Kemâl yine onların aleyhinde olacaktır..rtj* ~*~ .Buna «Yeni ve Şeytanatkâr terbir ve iğfal» diyor..)ve(.) olur mu? Aferin dâhi?!. Bunu zaten Mustafa Kemâl mahsus yapıyor. Yine öyle iken Ali Rıza Paşa ne iyi ve ne hazımlı adammış.. . Hayır. fakat Mustafa Kemâl durur mu? Cevabında muvafakaten. Çünkü Sadrazam.** .. Derhal beraber çahşsana.» Şu son cümleler kadar (.. her teklifin. (Sh.tatbik edemiyeceği tabiî idi.. mer'î terbiyeyi düşün.. gayet.. Bu telgrafta galiba birşey var.. Böyle püsküllü (... Gayet vatanperverâne ve haklıdır .. çocukların bile inanmıyacağı mahiyette bir mazerettir. bir nezaketi.. padişahlık vaziyetinden vazgeçmesini istiyor. 131'de izmir'e tebliğ yaptığını söylüyor ve bunu şöyle izah ediyor: «İzmir valisinin ne hal ve şart içinde olduğu malûmumuz idi......).) Mustafa Kemâl bununla derhal bu kabinenin de hıyanetine hükmediyor.. Bir şey hüsnüniyetle ve muvaffak olunması istendiği vakit terbiye dairesinde yazarlar. hem ne lüzum var... (..... . teşekkürden başka bir şey bulamıyor...

Sonra sen de koca Suriye'yi verdin. müdahale vücuda getirmek gayesini güdüyorlar.Gümülcineli İsmail de Bursa'da vali olarak bu tarzda faaliyet yapıyor.. Binaenaleyh aynı kabinedir diyor vesselam. Şimdi fırsat gözlüyor.) ki.. Receb devrin asır kadar evvel yaşa(*) Senelik ve eşkıyalık anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı. Bu kadarı yapılamaz. Bununla beraber Mustafa Kemâl şiddetli müdahalesine rağmen. 170'deki Cemâl Paşa'nın şikâyeti de bunun derecesini göstermektedir.. istanbul'da hükümet artık Mustafa Kemâl'in iz'açlarmdan tamamiyle bizar. Bu aralık Adapazarı tarafında millî hareket aleyhine Hürriyet ve İtilâf Nigehban Cemiyeti (zabitlerden mürekkep) ve Sait Molla tarafından kuvvetler teşkiline başlanmıştır.. Millet Meclisini ayaklandırıp arkama alıp seni kaçmaktan ben menettim. Burada sıkışınca müdafaa olarak kullandığı şu prensibi sonra aleyhtar olarak tepeleyen bu adamdır. Bunların bütün hülâsası şudur. Kendi sinesindeki öz vatandaşları meb'us yapıyor. Küçük Arslan. zaferin de var. suî tefsir..43 cavüzleri de böyle. Bunlar bilhassa Hıristiyanlar'a bir şey yaptırıp bütün cihana millî teşekkülün Hıristiyanlar'ı katliâm ettiğini yaymak... 138 de kendi de itiraf ediyor. çeteleri adında bir takım çeteler ile kaynıyor. gitme! Yola gel!»diye yazıyor. (.. Bunlar kimi Arnavut. Her yerde buna benzer şeyler olmuştur. Günahtır.. Nitekim Sh. Rauf. Halkın vaki isyanlarının bir kısmı sırf bu adamın yolsuzluk. istanbul'dan Said Molla İngiliz Muhipler Cemiyeti namına İngiliz Papası «Fru» ile beraber Anadolu'da millî hareket aleyhine bir kıyam çıkarmak için gayret ve teşkilâtta. Mustafa Kemâl. Ali Rıza hükümetin istediği sade Mustafa Kemâl'in istanbul'a yardım etmesi. Buradan kıyamet yine kopacak. gayrimeşrû işler yapmaması... Kullandığı sebükmağzan gibi âdî tâbirleri insan okurken sıkılıyor. Anzavur adındaki bir Çerkeş Bandırma cihetlerinde müsellah faaliyete geçiyor.) ile şehir bile basarak intihaba müdahale etmiştir.. Hele sen İsmet'le beraber Eskişehir'de hiç yoktan yere Yunanlılaramütefevvik ve arslan gibi bir orduyu mağlûp ettirip kaçtın. Kendi tabiri veçihle böyle alçaklar ile itilâf edilir mi? Ne çare mecbur edilmiştir. Cemâl Paşa iyi. Bunlar arasında «Hey 'et-i Temsili-ye» nin intihaba müdahele etmiyeceğini söylüyor.it\£uı. Mustafa Kemâl'i istemiyorlar. Buna verdiği cevapta istanbul'daki fırkaları «Politikacıları millet istemiyor. bir padişah gibi her işe karışmaması.Jl>xi . tri WfU». Halbuki sırf şahsı aleyhinedir. birinci de değildir. Bekir Sami Amasya'da buluşuyorlar. fakat Mustafa Kemâl.. Yavuzdur!..» diyerek tahkir ediyor. haksız mugalâta.. Ankara'dan da kaçıverdin. 18 Teşrinievvel 1335'de Salih. Zabıtnamelerdeki bu müzakerelere bakılsın. Kara arslan. Delili: ikinci grubun her vilâyetin kendi ahalisinden mebus yapması için verdiği kanun lâyihasını büyük gayretler sarfederek hakaretlerle reddeden kendisidir. fakat bunlar da var. Eğer birinci kabahat ise. iki taraf taassubunda mûsır. bizzat Mustafa Kemâl şahsî düşünceler ile intihaba en fena şekilde müdahale etmiştir. Malûmatlı. Bahriye Nâzın Salih Paşa'yı bizzat görüşmek üzere Amasya'ya yolluyor. pek tebiyeli biri idi.. hele şurası (. istanbul'dan İzzet Paşa da «Etme. Sahife 140'da Ali Rıza Paşa'yi Makedonya'yı vermekle tayip ediyor. ikinci de kabahattir.1: > ' i 44 mış büyük bir hürmet ve nüfus kazanmış Sivaslı Akşemseddin adındaki Şeyhin sülâlesindendir. Mustafa Kemâl Amasya'da iken Şeyh Receb başta olarak Sivas ahalisi ayaklanıyor. Sonra böyle dediği kabineyle itilâf da etmiştir. Mustafa Kemâl'in ise istediği kendisinin merci-i âm ve has olup kabinenin dahi kendisinden emr alması. sen de o harpte idin. Onu söylesene. Kendisine nasihat ediliyor. Kocaeli mıntıkası Yahya Kaptan.. Mustafa Kemâl bunu millî harekete isyan diye gösteriyor. Mustafa Kemâl'in yüzünden menkûb yas ve keder içinde hem de genç olarak öldü. İNTİHAB VE ANADOLU İSYANI Sahife 145-149. Güya bu kabinenin sözleri de Fe-rid Paşanın sözlerinin aynı imiş.' s ii^rii. Evet. bu müzakereye aittir. iyi bir kumandan kaydedilmiştir. kimi .'i : . Yok ikinci kabahat değilse.. Sinop intihabını evvelce yazdık. istediğini ancak yüzde 20 miktarım intihab ettirebilmiştir. işi ayna gibi gösterir.. ayyaşlık ve fuhuşlarından dolayı olmuştur. Heyet-i Temsi-liye değil. Sâdık. Bunu sh.

Neticeyi görelim. Bu muhabereler Harbiye Nâzın Cemâl Paşa va-sıtasiyledir. Zaten Yunan işgali ve orada çetelerin teşekkül ve faaliyeti ile izmit'ten itibaren Eskişehir ve Uşak'a kadar olan hattın garbı pek mühimdi.rehavetle. ikinci kadın bunu istemekten korkmuş. Aynı sahifede Yahya'nm haremi Mustafa Kemâl'e tazallüm telgrafı çekmiş. Giresun'a götürülmek üzere verilmesini istiyor. tarih hırsızı ve hayasız olmalı ki. Evet.). Rauf ilah... Ali Fuad'ın himayesi vaadini bir . Son itham tamamiyle haksız ve tezvirdir. insan ne müthiş bir şaki.. Fakat yakalanır diye de korkuyor.. -fakat efendiler.. istanbul'a geçmektedir.....). Birinci kadın katillerin cezaiandırılmasını istiyor. 45 kikatin... bizzat Mustafa Kemâl...) çürütmek için. milleti kendi reyine bırak. hükümeti dinlememesinden.... Ali Rıza Paşa kabinesi ile Mustafa Kemâl arasındaki didişme devam ediyor. mazisi katil ve cinayetle dolu bir şakiye bu kadar büyük sahife tahsis etmesindeki hikmeti anlamak güç değil. Mustafa Kemâl bu(. herkes okuyacak. 191-205 Yahya Kaptan meselesine tahsis edilmiştir.diyor..Türk vatanının da asayişini bozan daima bu ecnebi unsurlardır.) ile ve (. O dinlemiyor.) söylüyor.)larla basarak (. o vakit buna karşı bir şey yapmak da mümkün değil. lâkin bunu birçok masum kanıyla al kızıla boyalı.. bir gün yine zamanı gelecek.205) «Taki-bat-ı Kanuniyeyi kail olan hükümetin bizzat ele almış olması... yalnız kocasının cenazesinin olsun... yapmak ve öldürmekle ilgili üç kelime metinden çıkartıldı.. binbir cinayeti vardır. Sonunda da teslim olan Topal Osman'ı 8-10 arkadaşıyla (.. Yahya vaktiyle Sinop'ta bektaşı babası Ahmed Baba'yı soymak için öldüren adamdı.. Adam kesiyorlar. cinayetlerini de işte zaman geldi.. Arada muhabereler oluyor. kendi eliyle bizzat yazıyor... Bu kadar âdî. örtmek istiyor.. kimi Abaza ve Çerkeş. bırak. ÎNTİHAB'IN ARDINDAN Mebuslar intihab olundu.) yaptı.. Kâh birbirini vuruyorlar. seni de. Çetelerin soygunculuğu doğru ama.) lerini nutkunda «Arzu-yu millîye muvafık mebus yapmak maksadiyle» diye ... Evet bu bir hakikat..... Onu temiz eller yazabilir. İstanbul'a kadar gidecek... Bilhassa istanbul'daki Meclise reis olmak sevdasında.. Kendi yaptığı işleri ne güzel bilir.. Hem sen millî arzu namına ne hakla ve ne sıfatla söylersin? Onu ne bilirsin? Halk kendi yurdundan bildiğini mebus yapsın. Bunlar tamamiyle doğrudur. Mebus intihabatında büyük (. nitekim Topal Osman'ın haremi de Giresun'dan bana bir telgraf çekmişti. Mustafa Kemâl Sivas'ta duramıyor. fakat işgal altında bunları yapamıyacağı da aşikâr. Mebus Ali Şükrü cinayetini (. Bunlar Kartal'ın Paşa köyüne kadar geliyorlar..)... Mustafa Kemâl (sh. iki evvelki itham doğru. Kabine «iki hükümet olduğu manzarasından.. cinayet faillerinin meydana çıkmayacağına delil değil miydi?» diyor.. Bunu bilen Kâzım Karabekir ve emsali. Kimi ve sözde hepsi millî kuvvete taraftar.. Sh. daha nice kimseler de yazacaktır.. Ankara'ya gelecek. dağa kaldırıp fidye alıyorlar..istediğini intihab etsin. Yahya Kaptan için (Sh.) etmek mazeret kabul eder mi? Madem öyle. 188) tekzib ediyor.Lâz ve Gürcü. (.... Buna ne diyecek... Burada dikkate şayan bir şey daha var: Bu çeteler hemen umumiyetle Türk değil. Nutkunda bu telgraf mevcut. Mustafa Kemâl'in bir hükümet gibi resmî ecnebi mümessillerine tebligat yapmasından. tarihin samimi sinesinde mütalâasına zamirdir. zaman her şeyin her haI (*) Yalan. ben yazıyorum. çetelerin Anadolu'da soygunculuk yapmasından» şikâyet ediyor. Birçok misallerinden başka Ali Şükrü-Topal Osman meselesinde de böyle yapmıştır. Pek şerirdir. Mustafa Kemâl'de kabineyi bir takım müfsidleri tevkif etmemekle.. hatta Ferid Kabinesi tarzında yürüyerek hâin olmakla itham ediyor... istanbul'da toplanacak artık işlerin merkezi garbî Anadolu.. İstanbul'daki millî arkadaşları (Vasıf.. köy basıyorlar. Yol kesiyorlar. Sivas'tan hareketini istemiyorlar. fakat aynı satırda. Bir milleti kendi arzusuna muvafık mebus intihab et diye (.. bir kanlı curcunadır gidiyor. istanbul Hükümetini. bu cümleyi yazmağa eli varsın... Buna ne diyecek?!. teslim olduktan sonra öldürüldüğünü teessürle yazıyor. Ama (. Mustafa Kemâl.. Yolcu soyuyorlar.

haya. Mustafa Kemâl'in kendine göre istanbul'a gidecek mebusların masuniyetine müteallik tedbirlerin temini maksadiyle Ankara'ya davet etmiştir.lı. Nurettin Sivas'ta millî kıyama büyük hizmetler etmiştir.1 '>!>. harp cephesine yetiştirmiştir ki.. Şeyh Eşref adında biri şiilik propagandasına başlamış ahali kızmış. Hiç doğru . Ona göre her iyi şey onundur. Cemâl Paşa'nın Anadolu'ya tayin ettiği Ahmed Fevzi. O adam o esnada bir düzine fırkalar yapıp talim edip. Oradaki kuvvetler efeler ile birkaç hamiyetli zabitin askerleriyle bunlar arasına karışmalarından mürekkep binefsihi bir kuvvettir. Neyse mebusların bir çoğu gitmedi. .Fakat eserimizin hacmini büyültmek. Bunlar hakkında Mustafa Kemâl'in söylediklerinin yaptığı mütalaaların haksız ve insafsız şeyler ve mugalâtalar olduğunu sade bu göstermeye kâfidir. Kaymakam Halit (Paşa). Artık kendini lider yapıyor.. Mustafa Kemâl Ankara'ya geliyor. doğru amma.i. Fakat bu Kuvva-yı Milliye şerefi Mustafa Kemâl'e ait değildir. Erzurum Mebusu. Binbaşı Zihni. sonra şeyh kurşunla ölmüş.Ilk iş olarak Mebusları bir müzakere için Ankara'ya davet ediyor. 220'de sonlarına doğru «Şayan-ı teşekkürdür ki. büyük hizmet olmuştur.. Hâlâ Mustafa Kemâl cepheyle meşgul değildir. ihtimal hepsini cebren orada alıkoymak fikri idi. böyle der de yine onu Cemâl Paşa gönderdiği vakit istememiştir!. diyor. vak'ayı ondan dinledim. 216-222'dcki yazılar. Benim bildiğime göre. katil. Şimdi Meclis açılacak. istanbul hükümeti bundan pek korktu. tehdit. hizmetlerini vazıhan gösteriyor. rezalet. sana emniyeti olan. intihabı sırf kendi eseri. Bu vakıada taburiyle binbaşı Zihni Bey bulunmuştur ki.. fakat müsademe olmuş. ilah. Bunlardan hükümet. Bunlar bilhassa işgal kuvvetleri kumandanlarının ve komiserlerinin hükümete verdiği müşterek takrir gösteriyor ki. Hart Bayburt'a dört saatlik mesafede bir köydür. MEBUSLAR İSTANBUL'DA TOPLANDI Mebuslar İstabul'da toplandı. himmeti sayıyor. değil. sonra tabım müşkil kılmak korku. Şeyh bu kuvvetin silâhlarını almış.(Sh. Bunu da alâkadarlardan dinlemek lâzımdı.f. Sh. Pekiyi. (*) Hıreız.. istanbul'a toplandılar. Cemâl'in ecnebi kuvvetlerinin arzularını yapmadıkları mümkün mertebe ve red ve tağvik etmiş oldukları görünmektedir.'V '/<¦• . Rafet ve emsalinin de hatıratlarını yazmaları tarih için lâzım ve onlara zarurî bir vazifedir. 212. bir kuvvetle gitmişler. Bu Zihni Bey.->. Evet. V i. Gidenler 20-30 kişiden ibarettir. işitmedim.i 46 cühü olan kaç mebus var. fakat bu saçma bir şey. istanbul Hükümeti pençe altında ve fena sıkıştırılmaktadır. Mustafa Kemâl buna yanıp yıkılıyor.. lâzımdır.!'. kabine Kuvva-yı Millîyeye karşı âciz olduğunu ecnebi komiserlerine söyliyebilmiştir» diyor. Sonra da izmir'e yürüyecek olan orduda ikinci Ordu Kumandanı tayin etmiştir. Hattâ Rauf. Kara Vasıf. eykıya ve tezyif manalarına gelen sekiz kelime metinden çıkartıldı. «Mebuslar kendi liderleriyle görüşmeli değil midir?» . tevec. Mustafa Kemâl bunlara yardım edecek yerde o da sıkıştırıyor. beş tane yoktur.213). fikrini bu surette kuvveden fiile koyacaktı. Bilâkis Cemâl'i takdir etmek lâzımdı.¦: -i'. kendine mehdi unvanı verip etrafa beyannameler göndermiş. hükümete müracaat etmişler. Hükümet elli kişilik bir kuvvet göndermişti. Cemâl'in harbiye nezareti yaveri Salih (şimdi Salih Paşa ve Fevzi Paşa'nın damadı) gönderdiği muhaberattır. Karabekir. Ahmet Fevzi'yi bilmem. Onun bu satırlarına uzun cevaplar vermek .Iıİı. Ali Fuat. Hele İstanbul'daki işgal Kuvvetleri Kumandan ve mümessilleri bilhassa Cemâl'in aleyhindedirlcr. Sh. Vasıf gibi arkadaşın olan mebuslar bile senden en çok korkan ve hiçbir sözüne iti-mad edemiyen kimselerdir. Buna «Hart meselesi» derler.. Bu esnada Bayburt'ta bir vaka oldu. fakat aylardan sonra Anadolu'ya geçen Nurettin'i kendisi bizzat kabul edip Sivas'a tayin etmiş. Şeyh müridleriyle beraber müdafaa tertibi almış Herkese kendisine kurşun işlemez itikadını vermiş imiş.daha alarak gidiyor.ıi'ı. Nureddin Paşa'ları kötüdür diye almıyor. sonra Bitlis Valisi olan zattır.ı suyla pek kısa geçiyoruz. Bunlar Mustafa Kemâl'in bu hallerine bakıp kızmayarak Anadolu'ya harıl harıl cephane göndermişlerdir. Rauf. Siyasî değil iken mesele siyasî olmaya başlamış. Bu da onların vatanperverliklerini.. Sh. müridleri de dağılmış. Ankara'da istanbul'daki mebusun şahsî masuniyeti için bir tedbir almak mümkün müdür? Nitekim olmamıştır. Buna dair bir şey tereşşüh etmedi.

. kapıp topladığı şeyleri âleme. Olmamıştır.. şükür ki. Ve zarurî istifa ediyorlar. Be adam. hattâ mani olmak istemesi. Bu adama acırım. Vatanperverliğinden.. Hattâ yıllar ile bu ahali mebuslar ve millî hareket ile temas bile etmemişlerdir. tedâbir-i seria aldığın nedir? Bu ne martaval? Ne yapabilirsin? Kendi de bilir bir şey yapamaz. bunlar sütnmettedarik şeylerdir. onların fikirlerini toplar. 228) bunda da yine hükümeti millete karşı ve bir yeni taahhüdü . Bu kadar yalanı söylemek güçtür. Cemâl'i mebus yaptı? işte iki muamma! işte Mustafa Kemâl'in cürmümeşhut halindeki tezatları.. Bunun içinde bulunduk. Cemâl'i cebren alıp Malta'ya götürsünler. Yapmayay-dı göreydiniz. bu sefer kul köle olur zannetmişti.. yazardı.).227). Fakat o vakit hiçbir şey bilmiyordu... Mustafa Kemâl'in tedbiri Sadrâzam'a. Söyliyeceği bir nutku yazmak için bir iki ay uğraşır. istifa ediyor. hattâ bize de satardı.. Ne adla olursa olsun. Hem dene emir «Vazifenizden çekilmek suretiyle İngilizler'in talebine iktifa etmeniz öyle vahim bir vaziyet husule getirir ki. buna mı yansın?!. ilah. Siz cebren vazifeden ayırmaları.. bir rakip ortadan kalksın . Bu hal bu iki zatın vatanperver olduğunun kat'î şahididir. ikinci meclise mebus yapılmadı. Halbuki Mustafa Kemâl bütün memuriyet ve mevkilerden muarrâ ba(*) Doğru söylememek anlamında bir kelime metinden çıkartıldı. hakaretleri savuruyor.. Yine bu gurup baldırı çıplak olsun. Maatteessüf Ankara'ya geldikten sonra Mustafa Kemâl ne emretti ise öyle yaptı. Şimdi çalım satıyor.. (Sh. Onu kötülemek için yaprak kımıldaması görse aleyhine delil olarak alıyor. Bu nutkunda da muttasıl onunla meşguldür..... korku içinde Mustafa Kemâl ona yani Harbiye Nazırına emirler veriyor. pekâlâ hizmete çalışıyordu. Onu heder etti.. Mebuslarda onu döndüre döndüre okunacak neticeleri vardır. Tedabir-i seria alınmış. 20-30 kişiye birşey sezdirmeksizin mübaheseler açar. Mebus oldu. Kabineye tahakküm ve tasallutuna alet olmak değil.. Nihayet işgal kuvvetleri Cemâl Paşa ile Cevat Paşa'mn millî kıyama yardım etmeleri cihetle istifalarını talep ediyor. iyi. Çünkü. diyeceğim. Bizler ile bir meselede hususî müzakere eder. bin yıl yaşasa. galiba.» insan bunu okuyunca Mustafa Kemâl'in (. Sh. habis. Bu işleri. Cemâl az kaldı canını kaybediyordu. Bunu nutkunda da görüyoruz: «Cemâl Paşa'ya şu emirleri verdim» diyor (Sh.. nutukları bile böyledir. Burada bir şey vardır: Cevad'a niye hücum etmiyor da Cemâl'e hücum ediyor? Bunun cevabı da kolay? Cevad mutî çıktı. veya vatanî yoldan ayrılmak gibi şeyleri asla hatırına getirmemiştir. Hayatta kaldığına bakıp bir yesin bin şükretsin. bu meclis vatan meselelerinden bir kitle olmuş. bin yıl sonra da bunu yapmaktan men-i nefs edemez. Halbuki Mustafa Kemâl'ce Cemâl âdete hâindir. yahut müthiş bir düşüncesiz ve kasıtlı olduğuna hükmetmekten başka çare bulamaz. nede bizi asla istememişlerdir. Bu adamın hırsı ve hıncı o kadar müthiştir ki. Yaman garezgâr. Yine olmadı. hattâ muzırdı.. Vâsıf ve emsaline cahil. Ankaralılar'ın kendisini büyük istikbal ile karşıladıklarını birkaç de47 fa söylüyor. ingilizlerin pençesi altında. Bundan zavallı hainliğe kadar götürülmüştü.. Nitekim bunları sırası geldikçe söyliyeceğiz.. bir yeni General ve Harbiye Nâzın ona mı yansın. 223 u Ankara'ya gelen mebuslara verdiği ders ve nasihatlere tahsis etmiş. 48 sit bir insan halinde. Muamma değil! Mesele basit. Esasen benim fikrimce fırkaya lüzum yoktu.).Mesele bu kadar şahsî ve (. malûmatından istifade edilmedi. Maksadı şudur. lüzumlu değil. bir tehdit ve itham telgrafı çekmekten ibarettir.Ancak bizimle beraber Meclis açıldıktan sonra Ankara'da aylar geçecek de meclis bu cephe ile meşgul olabilecektir. Şimdi ne ise Mustafa Kemâl'in ağızdan dolma toplar gibi kulaktan kayma birkaç basit malûmatı var. Cemâl'in kabahati Mustafa Kemâl'e kul köle olmaması. 224'de Rauf.. Pekiyi! Cemâl millî kıyam aleyhinde hâindir de niye düşmanlar azlini istediler? Sonra niye bizzat Mustafa Kemâl... Meclis yekpare vücut kalsın? Niye tefrika çıkarıyorsunuz. Çünkü niçin İstanbul'da mecliste «Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti» kuruldu adıyla fıkra yapmayıp da Felâh-ı Vatan diye tahkir ediyor. başka fırka teşkil etmek.. Aman anlamayan oluverir diye altma not olarak bililtizam «Şeddeli yazmıştır. Zavallı Cemâl iki ateş arasında. Sh. Aldığı tedabirde yoktur ve olamaz Atıyor. Bu ahali ne Mustafa Kemâl'i. Fakat bu adam keder içinde ve inzivada öldü..» Sonra bunla şeddeli eşek de demek istiyor.

. ingilizler onu yakalayacaktı. Amma bu lüzum neden? izah edilemez. Zaten böyle olduğu halde bile istanbul Mecli. diyor. Bakalım edecek mi. muvakkat bir tatil yaptım. Başkumandanlığı. Demek ki. (Sh. Mustafa Kemâl «İlle beni Reis yapacaksınız» diyor.. Okunsun. Onun âdeti.. Hep bizzat kendi istemiştir. Böyle bir hal hırsa delildir.. Demek bu adam şahsî hırsı için çalışıyor. Sonra dini baltalamıştır.si'nden Ankara Meclisi'ne gelen mebusların adedi takriben kırkı geçmemiştir... kısmen sokaktan toplama mebuslar getirtmiştir. Bu da Meclisi Mebu-san'da kendisini reis intihab etmediler ya! Onlara da düşman oldu.. 49 ederek mütalâa yürütmek ve onları lehine kullanmak pek kolaydır. Halkın çoğu bu dâvayı kabul ediyordu.. 230) Mustafa Kemâl'in ona verdiği cevap yine aykırıdır. Adnan ve Rauf un kendisini istanbul'a gelmemeye... Halbuki reis olacak ve İstanbul'a gelecekti. Meselâ İstanbul'daki Meclis basılınca onu kapatan benim. Reşat Hikmet Reis.. Derken ve buna rağmen Yunanlılar Salihli istikametinde bir taarruz yapmışlardı] Artık istanbul'da Meclis toplanıyor... Hep teklifi mâ lâ yulak. Bu esnalarda ingiliz ordusu kumandanı General «Milne» Yunanlılar'ın izmir'de işgal ettikleri araziye bir hudut yapmış. Rauf ve Adnan ona bunu söyliyerek vazgeçmişler. Nutkunda reis olmak için izmit'e kadar gittiği. lâkin bu babtaki mükâleme. milyonlarla lira nakdi mükâfatı ilah. ingilizler bütün hükümeti yakalayıp Malta'ya götürsün. Mecdî Reis vekilleri intihab olundular.. Sadrazamın müteakip telgrafı da dikkate şayandır.. Meclis basılınca her şehirden beşer kişi olarak intihabı gayri meşru. Halbuki buna lüzum yoktu. meselâ sonra Gazi unvanını. Müşirliği..» Bu adam bununla dinin böyle zamanlarda işe yarayacağım söylüyor demektir. Hüseyin Kâzım ve Ab-dülâziz. Bu telgrafın son cümlesi pek mühimdir: «Istiklâl-i Millî uğrunda müca-hede-i millîye ve diniye ilân etmek.. Riyasete intihabının lüzumu sebebinin biri de «Kuvva-yı Milliye'nin millet tarafından kabul edildiğini teyid etmek» dir. Bu nokta çok mühimdir. Meclis Reisi sıfatıyla meclisi Ankara'ya çağırabilmek için reislik istedim demesi sonradan akıl edilmiş bir tertibden. Mesele böyle basit tir. demek bütün fuzulî. Nitekim Meclis reisliği için «Ben Meclis reisi intihab olunmayı. icraatı. kendi ister. Bütün vukuat olup bittikten sonra vakaların sonraki bazı kısımlarına istinad (*) Aklı zaaf. İstanbul'da Meclis toplandı.) ve tahakkümden ibaretti. Bu hudut «Milne Hattı» adıyla meşhur olmuştur. Sonra da bunları «vatan müdafii için lüzumlu gördüğünden istiyorum» diyor. Mustafa Kemâl'in yaptığı budur.Halbuki ingilizler öyle de yapsalar. bu hududa bizim millî kuvvetlerin tecavüzünü men'e çalışmıştır.. Dâvası.. adilik. öldürür müsün dedikleri işte budur. Bunları da bir gün alâkadarların kalemlerinden öğrenmek lâzımdır... diyor. reislik istememeye ikna için izmit'e geldiklerini itiraf etmeye mecbur olmuş. Ve hükümeti mes'ul tutuyor. Zavallı Ali Rıza Paşa da ne yapsın? ölür müsün. Halbuki o vakit teakkul edemediği şüphesizdir. 234) diyor.. Asıl (. özürden ibarettir. bazı fevâidine binaen... etmeyecek mi? Edecek. (. Ve bu telgrafında «Meclis-i Mebusan filhakika toplanır ve ifâ'yı vazifeye başlarsa hükümete hiçbir şey için müracaat etmiyeceğimiz tabiîdir» Yani artık size müdahele etmeyiz. Bir yerde Meclis dağılınca reis sıfatıya Anadolu'da toplamak için diyorsa da bu sonradan akıl edip yazdığı şeydir.. Bu telgraftan vazıhan anlaşılan şudur: Hükümet mukavemet etsin. Buna hacet var mıydı? Bu sözüne göre millet kendisini ve teşkilâtını kabul etmiyordu.. Bir gün yine din lâzım olursa ne yapacağız acaba. Şimdi Mustafa Kemâl'e bir hücum hedefi daha çıktı... muhabereleri yazmamıştır. Anadolu'da Mustafa Kemâl hükümet yerine geçsin. lüzumlu bir tedbir telâkki etmiş ve icabeden zevata nokta-i nazarımı bildirmiştim» (Sh. Mustafa Kemâl..) işte budur. Ya tam bir fesih kararı verseydik kimi çağırıp nasıl meclisi toplayacakti! Çünkü reislik sıfatı kalmazdı..... cehalet ve ihanet ifade eden dört kelime metinden çıkartıldı. hükümeti alenen iskat etmesini teklif ediyor. insanın kendisi için rütbe ve mevki istemesi ayıp sayılır. yine yerlerine başkası hem de Ferid gibi beterini korlardı. Hani Meclis açılınca ... Şimdi bu iki istifaya karşı tedbir olarak Meclis'in Anadolu'ya çekilmesini.ifa etmemekle itham var.

Milletin ahdelini bozmak diye tavsif ediyor. Hükümet bu teklifi yapamayacağını bildiriyor. 236 dadır. Yalnız kendi şahsî tahakküm ve tagallübüne karşıdır. ilah. istanbul'da Fransız (40. Bu esnada büyük bir kahramanlık numunesi olmuştur. istanbul Hükümeti kımıldayamaz bir halde idi.. Bunu haber alan istanbul Hükümeti telâşta. Demek ki. Muhafızı olan Fransız askerlerini esir eder. Sh. «Akbaş» da bulunan cephane deposunu zapteder. İşgal kuvvetleri bu silâh ve cephaneyi Varangel ordusuna vermek istiyorlardı. silâh ve mühimmat getiriyorlar. Sonra buraları ingilizler. Bu gurubun aleyhinde vaziyet alan Mustafa Kemâl'in kendisidir. ikinci ise bu cepheleri kendi teşkil etmiş gibi cümleyi ustalıklı yazmış. Mebuslar. Fransızlar'a bırakmışlardı. Yunanistan'dan asker. Rumlar ve Ermeniler ingiliz ve Fransız hizmetinde. olmak üzere (81. Maraş. Yine bu esnada Yunanlılar izmir'de taarruz hazırlıklarındalar. pek hamiyyetlidir. Nutkunda Mustafa Kemâl bu şerefi kabineden nezredip Fevzi (Müşir Fevzi)ye veriyor. Onlar da Türkler'e türlü zulüm ve katliâmlar yapıyorlardı. ingilizler tarafından işgal olunmuştu. Mahvolmalılardır. adam (. Bu tamim nutkunda sh. 241 de «Hükümetin Meclisi Milli'deki guruba karşı bir vaz'ı tehdid alması» diyor ki asla böyle birşey olmamıştır. Millet bu sebeplerden buralarda ayaklanıp Fransızlar ve Ermenilerle çarpışıyordu. Bizzat bulunsaydım bu menkabeyi en ufak tafsilâtana kadar yazmayı kendime şeref sayardım: Köp-rülülü Hanıdi admda bir fedakâr Çanakkale boğazından Rumeli yakasına geçer. insaf et.) . İtalyan (4. Fransızlar Adana'da olduğu gibi buralarda da Er-meniler'i silâhlandırmışlar. telgrafı keser. Hele fırka çıkarmak hepsinden beter. Urfa. Sh. Bunu da «bizzaru-re» kaydiyle kabili icra olmadığı cevabını vermiştir. istanbul'un Harbiye Nazırı kabinenin tensibi ile izmir'de orduları seferber ederek. Yalan uyduruyor.000) kişilik bir işgal kuvveti vardı. Bunlar esasen Türkiye'nin idi.hiçbir şeye karışmıyacaktı!.000).. Nutkunda mevcut. istanbul Hükümetini avucuna almak gibi şahsî hırsını (*) Meşru olmayan manasında bir kelime metinden çıkartıldı. Nutku işte böyle birbirini nakzeden yalanlarla dolu. yahu. Halbuki gayet haklı. Tam bu esnada Anzavur kuvvetlenmiş.» ahlâksızlıklar veriyor. çetelerin daha geriye alınmasını tebliğ ediyorlar. Bu esnada millet izmir'de Yunanlılar ile çarpışıyordu. Maraş. 237 okunurken Mustafa Kemâl'in «Cemiyetimiz Meclis-i Mebusanı açmağa muvaffak oldu» cümlesiyle Sh. ANADOLU KIYAMI Ali Rıza kabinesi mecliste beyannamesini okuyup itimad aldı. Meclis kendi şahsî emeline hizmet etmiyor ya.. Artık mebuslara türlü şeyler ezcümle «Ubudiyet. Cemal Pa-şa'nın yerine Fevzi Paşa Harbiye Nazırı yapıldı. Bunu Mustafa Kemâl hayasızlıkla tarif ediyor. Yunan (2. hased. Adana'ya Fransızlar gelmiş.. millet kıyam etmiş onlar da Fransızlar ile çarpışıyordu. ingiliz (35. (Sh.000). Muntazam bir müdafaa teşkilini lüzumlu görüyor ve bunu ismet (ismet Paşa) vasıtasiyle Mustafa Kemâl'e şifre ile haber veriyor. 238 deki «Kuvva-yı Millîye'nin işgal mıntıkalarında açtığı muharebeler» cümleleri dikkate şayandır.» diyor. Bunu Heyeti Temsiliye'ye darbe sayıyor. Biga'da millî kuvvet ile çarpışıp onu mağlûp etmişti. Onun için lâzım olan bunlar. 50 tatmin idi. diyor. 235) Mecliste tefrika çıkarmak için ekalliyet halinde bile bir fırka yapılmasını emrediyor. sen mütehassis mi idin? Buralar ile meşgul mu idin? Bütün meşgalen istanbul Meclisine reis olmak. Aymtab'daki çarpışmalardan asla mütehassis görünmüyordu. vatana hıyanettir. Halbuki hiç değildir.000). Hem Meclis var iken bundan doğru ve meşru bir şey olur mu? «Hükümet Aydın. Asıl budur ki. Türkleri ateş içinde yakıyorlardı. Hükümeti düşürün diyor (aynı sahife) hepsi de kötü. Zararı yok.. Adana. ikbâl. Kabine bütün vilâyetlere bir tamim yazdı. «Bunun da hakikati bütün bu cephelerin binefsihi millet tarafından yapıldığı ve kendisinin on paralık meddali olmadığıdır. makul bir tamimdir. vehim. Olmaz. Birinci kizb-i mahz. Urfa ve Aymtab evvelce. Mustafa Kemâl neyse bari bir defa bunlara hamiyet verse be. Bütün silâhı ve cephaneden geçirebildiğini kayıklar ile Anadolu yakasına geçirir. işgal Kuvvetleri hükümete bir nota verip.000)..

İngilizler işgali bir beyanname ile de ilân ettiler. Vatanperverler zaruri Anadolu'ya yığılıp Mustafa Kemâl'in riyasetini kabul edeceklerdir. O günü İstanbul'da bir yerden bir yere gitmek mümkün olamadı.Bunlar hep Yunanlılar'ın izmir'de işgal mıntakalarını genişletmek için İtilâf Devletleri'nin yaptıkları hazırlıklar ve Yunanistan'a yardımlarıdır. Ali Fu-ad'ın babası.. gibi.. intihap usulü ve kanun harici idi. NUTUK'UN MAHİYETİ işte evvelce sırf kendi yaptığımız ve içinde bulunup gördüğümüz şeyleri Ankara'ya gitmemize kadar yazmıştım.. münakalâtım kesmişlerdir. Yani sh. Vatanperverler akın akm Anadolu'ya geçmeye. Bu intihapda. Anadolu ve istanbul arasında kesilmiş muhabere ve münakale tabiatiyle büsbütün kesilmiştir. Bundaki gayeleri İstanbul'u Türkiye'ye bıraktıklarım bildirerek iğfal ve en büyük maksadları ise iğfalleri ile Anadolu mukavemetini yaptırmamak idi. herkesi pençesi altına almak. Reşat Hikmet öldü. 51 ŞEHZADEBAŞINDAKÎ BASKIN Nihayet 16 Mart 1336 da İstanbul'u resmen askerî işgal altına aldılar. küfürler.Doğruyu söylemelidir.. ahmak olduklarım anlatmak. Yine mühim bazı vakaları işine gelmediğinden meskût geçmiş. ingilizler Türk Ocağını basıp binayı eşyasıyla beraber aldılar. Ben İstanbul Meclisi muvakkaten tatil ettirdim.Bu takririm Avrupa dillerine tercüme edilerek her tarafa verildi. kudret helvası gibi ayağına düştü. Mustafa Kemâl artık her tarafa. Meclisi basıp Kara Vasıf. Bu esnalarda vatanperverlik ve hizmetler etmiş olan birtakım insanları haksız çı52 karmak. O günü sabahleyin erken İngiliz askeri Şehzadebaşı'ndaki Mızıka Karakolunu bastı. aleyhine olan birçok vesikaları . Avrupa ve Amerika'ya da beyannameler neşrediyor.. Rauf u tevkif ettiler... istanbul'da bir mevkiye geçmek. bütün bu sahifeler baş olmak hırsı... bir düziye kavga aramak ve çıkarmağa mahsustur. sümmettedarik fikirler yapılmıştır. Bunun için bazı şimendifer köprülerini de attırmıştrr. sonra Anadolu'ya sürülmek. Celâlettin Arif.. Millî tarihe.. Bu müşkilât içinde Ali Rıza Paşa istifa etti. Niye bu sahifeler bu adamları âdi gösterip Türkiye'de yalnız yüksek tek bir dahi olduğunu ve onun da kendisi bulunduğunu bu adamların hiçbirinin bir şey yapmayıp hepsini kendisinin yaptığını göstermeye ve ispata matuftur. Zabıtname Mart 1336 Bizi de Salih Paşa Kabinesi Ankara'ya yolladı.. Bunları Malta'ya yolladılar. telgraf merkezleri işgal edilmiş. Bir de bütün umumî vakaları başından bu Ankara'da toplanmaya kadar millî kıyam adı altında yazdım. o da olamayınca meclisi Ankara'da toplayarak baş olup devleti eline almak isteyen Mustafa Kemâl'in bu darbe şimdi ekmeğine yağ sürmüş oldu. Artık istediği. Sırf bu garezle yazılmıştır. Bu nutukta bu mebhasde adları geçen birçok zat da ayrıca kendi bildiklerini yazmalıdır. yerine Celâl Arif reis oldu. daha bir takım mebuslar da Ankara'ya geldiler. Bu zamanlar için Mustafa Kemâl'in nutkunu da tetkik edip bildiğim kadar yanlışlarını tashih ettim..) rötuşlar... istanbul'daki hükümet ve ricale de tahakküm etmek davası ve bunun için türlü entrikalar.. Buna da zaruret elbet hak verir . kötülemek ve bu suretle kendisini yükseltmeye münhasırdır.). Onu da işgal edip Ocağı sokağa attılar. Bunun içinde türlü (. vesikalar da (. Nitekim 3 Mart 1336 da Yunanlılar taarruz edip bir takım yerleri daha işgal etmişlerdir. işte uzun zamandır. Ocak bir başka binaya geçti. Neden sonra askerimiz müdafaada bulunmağa başlamış ise de altı şehid ve onbeş mecruhumuzla iş bitmiştir. Harbiye Binası. tezvirler yapmak.. aykırı tefsirler. Salih Paşa kabine teşkil etti. Derhal her sancaktan beş mebus intihabını ve bu suretle selâhiyet-i fevkalâdeyi haiz bir meclisin toplanmasını her tarafa yazmıştır. başladılar. Kabinede eski azanın çoğunu ibka etti. fakat yapmıştır. 277 ye kadar bu kitap hülâsa edilir ve cevheri alınırsa sade şahsiyattan ve temedduhtan ibaret gibidir. Ali Fuad illi. ilme doğru vesika vermek herbirimize vazife ve borçtur. oraya gelince millî hareketi kullanarak istanbul'da bir baş olmak.. Yine bu sahifeler Kâzım Karabekir.. Mustafa Kemâl'in nutkunun bu bahislerinin tetkiki bize vazıh surette göstermiştir ki.. Yatakta bulunan askerlerini süngülediler..

sade işine gelenleri kaydetmiştir.. Tarih eskisi gibi padişahların vekanüvisleri mahsûlü müdür? Eskiden bile bazı tarihçiler çıkıp nice hakikatleri tesbit etmişlerdir...«Vekil». hepsi boş. Bütün bu sayfalar insana şu hissi ve manzarayı veriyor: Mustafa Kemâl azılı iki at koşulu bir arabadır.. Yemin de ettiriyorlar. Bu vesikaları başka yerlerdeki ve hükümetteki asılları ile kontrol etmek lâzımdır. Orada toplanıyoruz. resmî ve gayrıresmî vatanperverler. Anadolu'daki ordu kumandanları ve herkes Mustafa Kemâl'in hırsının dehşetinden. Bu kelime iki cihetle de münasiptir» bu da kabul edildi. Lâik bir hükümet yapalım. Nazırlara ne diyeceğiz?. Bunun için reis olmamasını. orada işgal altında meclis ve hükümet yapıyoruz.. Hükümette kaç aza olacak? Saydılar. Hatta daha ziyade olarak içindeyim. Altı gün nutuk dinletmek de sade bu (.. (*) Yalan. namuslu hükümet ricali... Kışlahan koyduğumuz Dârülmualliminde yatıyoruz. Birgün İsmet de bana Türkiye ve Türkiya'dan hangisinin doğru olduğunu sordu.. Bizimkiler Devlet-i Aliye-yi Osmaniye diye asırlarca bağırmışlardır. Sıhhiyye Vekâleti yapılmasını da söylediler. Sade milletin kesesinden bu neşriyat için yapılan masrafa ve mebusların altı günlük ömürlerine yazık olmuştur. Sonradan bunu ukalâlık ve cahillik edip.. . ileride hükümete geçmemesini istiyorlar. ^ v ^t. Doktor Adnan.. pislik ve adilik ifade eden sekiz kelime metinden çıkartıldı. Hem de biz ilk hamlede milleti ve İstanbul'u hatt-ı azamide köpürtmemeliyiz. itiraz ettiler. Gün doğmadan neler doğar. ümit zayıf. O sokakta yaya kaldırımlarında ne kadar insana rast geliyorsa (. Resmî mühürleri de böyle yaptılar.. 53 Mustafa Kemâl beni ve Yusuf Kemâl'i sık sık davet ediyor.) savuruyor. korktukları mükemmel bir surette olmuştur.. Bunları tedarike. devletin adı ne olacağını.. altı gün dinletmiş.. sahtekârlık... Belki olur. Mustafa Kemâl tarih (. cephane.) görülmüş birşeydir. Lâkin bunun için silâh.. Ben şu teklifte bulundum: «Hepsi iyi ancak şu vesile ile dini devletten ayıralım. meclisin adı ne olacağını..Ankara'dayız.)de atlarını alabildiğine kırbaçlayıp arabasını sürüyor. Millet kurtulursa kuvvet ve mukavemetle kurtulacak. Bu büyük bir fırsattır.. Âlemi kör herkesi sersem sanır... Olmazsa ne yapalım. Diz boyunda bir (. istanbul'daki. Tarihte. Birçok mühim şeyleri. Bir insan şahsî hırsı ve menfaati için neler yapıyor.... Bu iç-timalarda gâh Halide Hanım. Bu Türkçenin ahenk kanununa mugayirdir.. Nihayet mühürleri de düzelttiler. Düşünüyorum. Eğer bunları imha etmediyse. Yolunda bulunmalı.. O zaten mevcut. Eğer bir itiraz olursa «Meşihat yüksek bir mevkidir.. Celâlettin Arif ve Camî'de var Hepimiz on kişi kadar oluyoruz. Hükümeti nasıl teşkil edeceğimizi. Şeyhülislam'a Umur-i Şer'iyye Vekili denmesini teklif ettiler.. Bunlarda da sonradan tashihler yaptığına hükmetmek bu adamın ruh ve ahlâkını bilenler için yanlış değildir. Adıyla şimdi bir kelime. Hiç ol. Türkiya yazdılar. kaçırmayalım. Burada onu ihdasa cesaret ... "TÜRKİYE" ADI NASIL KABUL EDİLDİ? Artık yine işlerin merkezindeyim. Yine bunlardan tebarüz ediyor ki... Bu asırda bu maskaralıklar yer tutabilir mi? Amma nutkunu yüzbin nüsha bastırmış. Kendisi tepedeki Ziraat Mektebinde yatıyor... Amma asırlardan beri Avrupa bize Türkiye demiştir. teşkilât işlerini müzakere ediyoruz. zannıni veririz.) yapmıştır. ..... izah ettim: «Vükelâ demiyor muyuz.. Korkaklık. Yahut hırs o kadar gözlerini bürümüştür ki. Fransızca'da neşretmiş. . Bu adam zayıf akıllıdır. Yok amma vazife çalışmaktır. o zaman bu işte âmil olan insanlar.. Bunu İstanbul'daki Mecliste söyledim. Yine bu sahifelerden görünüp duruyor ki. tahakküm ve âtide yapacağı zulüm ve istibdattan müthiş korkuyorlar. fakat başka çare de yok. mazsa vazifemizi yapmış oluruz: Demek çalışmalı.) yapmış bu (.. Anlattım. ilah.. başka miletlerde işitilmemiş. Türkiye kabul edildi..zikret-meyip.. Türkiye. para hiç bir şey de yok. Bunlar hep boşa gitmiş. Devlete ne ad konacak? dedim: «Koymağa lüzum yok. Öyle bir zan vermeliyiz ki.. kuvvet yapmaya çalışmalı. Ayrıca neşriyat da yaptım».. nazırlara ne ad verileceğini. Vekil onun müfredidir. Bu hakikatler izah olunurlar ve olunuyor. dedim... Vekil bir şeye vekil demek. . Ve bu hususlarda namus üzerine Mustafa Kemâl'den söz de alıyorlar. iktisat Vekâleti ihdasını...... itiraz ettim.

Onun din kaygusuyla değil.» dedim. Meclise zahiri büyük unvanlar vermek istiyordu. Tarihimiz bunun müthiş zararlarının şahidi.» HALİDE EDİP ¦> Halide Hanım kocasından boşandı. Murdar softa!» Yüzünüzden vatanı bıraktım. Onun usulü budur. Isrâiliyatın aleyhindeyim ve din ile devletin beraber olmasına ise şiddetle muarızım. Onu zahiren büyültür. kaçıyor. Adnan'ın eserimi beğenmediği. iki çocuğuyla. basit bulurlardı. Hamdullah Suphi'ler ile can ciğer arkadaş oldu. Zeki. Baktım âdeta deli gibi olmuş. Ad¦ nan adında birinin olduğunu o vakit öğrenmiştim. Demek Halide Hanım da vaziyeti kavrayamamış. Adnan uzun zaman ittihatçılık 1 etti. Sevdiğim bir adamdır. nekre bir adamdır. Celâl Arif. Kemâl Atıf m hısımıdır. ' Adnan Almanya'da tahsilini yapıp gelmiş. gene itikadı berkemâldi. dedim. Vakıa muamelât ve tatbikatta asla müslümanlığı yaptığı yoktu.etmedik der. Başka Halide Hanım uzun uzadıya bunun muvafık olmadığını söyledi. «Serbin verem kâzib-ı iltihabîsi» adındaki Witting ile müşterek eserimi Almanca neşrinden sonra Türkçede neşretmiştim. Şiddetli ittihatçılık etti.. Mustafa Kemâl lâik tabirinden birşey anlamıyordu. itiraz ettiğini söylediler. Sarıklıdır. Can korkusuyla adetâ aklına bozukluk gelmiş. Böylesi hoşuma giderdi. Bu daha şiddetle itiraz etti. Yanından kaçtım. Yardım ister diye söyledim. «Halide Hanım dz burada. Bir müddet ¦'•' Hüseyin Cahid'le samimî fikir ve kalem arkadaşlığı etti. Çünkü şiddetli ittihatçı idi. Kendisini ilk defa burada tanıyordum. Bütün kuvvetlerine kendi tesâhüb eder. Şer'iye Vekâleti de ihdas olundu. Adnan. saklanmış. zeki. «Nedir bu hal? Nereye gidiyorsun?» dedim.. Beni büyük bir hakaretle kovdu. Celâlettin Arifi ne vakitten beri tanıdığımı bazı vak'alar dolayısıyli evvelce yazdım. Derken Doktor . Maamafih bu meclis pekâla bu ada lâyıktır. yakışmamıştır. Bununkisi sırf din kaygusu ile idi. Halbuki iki gün daha dursa ittihatçılar İstanbul'a girecek bunu hesap edememiş. kaçıyorum.. Bu babta birçok yazılarım ve icraatım bunu ispat eder. İkisi de ittihatçı ve aynı halde. Tabii Kemâl. Güldüm. Harb-i Umumide Suri-"'¦ ye'ye gidip Cemâl Paşa'nm patromarşı altında Türkçülük ve ittihatçılık propagandaları yaptı. işin içinden çıkarız. 54 31 MART'TAN SONRA MISIR'A DOĞRU Câmi'yi ilk meşrutiyet meclisinden tanırım. Yazıya başladığım günden beri. Kaçması lâzım olan benim. ben Türkçeyi pek sade yazardım. ahlâklı olarak gördüm.. Şimdi biri diğerine hakaret ediyor. Buradada mı bana musallat oluyorsunuz?» dedi. Pire önlerindeyiz. Ben de bu eseri mahsus birçok lügatli 1 olarak yazmıştım. Benim de devleti asrileştirmek gayem idi. 31 Mart olmuş. ikinci itiraz eden Celâleddin Ariftir. Adnan ile hayatını birleştirdi. Meşihatın olmasına hep birden itiraz ettiler. dürüst. Vapurda Kemâl Atıf ı gördüm. Acıdım. Kemâl dedi ki.. Bu müzakerelerde bu adamın pek (. Bizim hocamız Salih Zeki'nin karışıdır. Bu sayede sıhhî büyük memuriyetlerde bulundu. Oldukça tetebbu sahibi. Büyük bir millî iş görmüştür.. Hakikaten benim dinim yok. «Dünyaya bak! Ne cilveleri oluyor. Halide Hanım'm adını ve bazı yazılarını biliyorum. Meclisin adı «Millet Meclisi olsun. bunu tedbirli bulmamak düşüncesiyle itiraz ettiğini zannediyorum. Fakat bundan sonraki ikinci ve üçüncü meclislere de büyük unvanını vermiştir ki ne kadar haksızdır. Belki bir şeye lüzumu vardır. Hareket Ordusu İstanbul surlarına gelmiş ben Mısır'a kaçıyordum. Tıp Fakültesinde muallim . Yalnız onu ilk defa vapurda uzaktan görmüştüm. fakat ben din aleyhinde değilim. Mebusan pek Arapçadır» dedim. 1 Halide ile görüştü. Mustafa Kemâl buna bir de "Büyük" kelimesini ilâve etti. cidden dindar bir müslümandı. Bu vakayı birbirlerine hatırlatmış ve gülmüş olmalıdırlar. Meğerse zavallı sarıklı olduğu halde kıyamcılardan korkmuş. o vakit ben Gülhane'de Wit'*¦ ting'in muavini idim.) olduğunu görmüştük. (*) Cehalet ifade eden bir kelime metinden çıkartıldı. Eskiden beri tanırdım. Fırsat bulup Mısır'a gitmek üzere vapura atlamış imiş. dedi. 1 Fakat kimse beğenmez. Hepsi birden teklifimi reddettiler. Yalnız din diye cahillerin yaptıklarının.

Mustafa Kemâl'den bahsediyorduk.. Baktım ki. Fakat ne yapalım çalışmak lâzım. Yalnız şu var: Bunun zekâsı entrikada. Hiç olmasa istanbul'daki gibi reislik maaşı al. Düzenbazlık yapar ki. Zekâ ve entrika dimağda ayrı ayrı merkezlerin mahsulüdür.). . Çok hoşuma gitti. cü ciltleri nihayet men etmiştir. istanbul'da bıraktığımız karımızda aklıma geldi. herşeyin ruhu» başka türlü yazamadım. Sonra nice akıllı ve âlim insanlar vardır ki.yaralılara bakıyordum. Orada onun için şu cümleyi yazdım. bir millî vazife. Nitekim 13 ve 14. çalışmak. amma pek yumuşak başlı. Şimdi de Ankara'da beraberiz. « Adnan'la istanbul'daki mecliste beraber bulunmuş j idik. Bilâhare şiirimi kamilen bir deftere geçirdim. herkesle hoş geçinmek ister.. Nice adamlar vardır ki. Hüseyin Avni (Mebus). zeki bir adamdır. en ufak entrikayı yapamaz.. Bilhassa nükteyi ¦ derhal anlıyor. Balkan Harbi'nde Fakülte idareme verilmiş. Artık Nisan ortalarmdayız. Hakikaten öyle. hepimize kan kusturur. o da öldüğü için Celâl Arif reis olmuşlardı. bunun ise siyah listesidir. Hüzünlü idim. ağızlarına burunlarına bulaştırırlar. Bu iki adamın nefsaniyeti buradan başlar.. Kendisine hüsnü muamele ettim. Çünkü İstanbul'daki meclisin reisi idi. Evvet zeki. ahmağın büyüğüdür. Şimdi meselâ birini söyliyeyim: Az kaldı memleketi Bolşevik yapacaktı. (.¦>:¦ ¦ ' 55 rumlu Nafiz (tüccar). Nitekim yerlerinde göreceğiz. birgün bu adam millete. şayanı hayrettir. Koğuşta duramadım. Yazık bu işin başına geçmiştir. Atinin karanlığı. Tabiî bu iş olamazdı.. riyasete kendi otururdu. Bir zaman sonra İsmet. Faaldir. Pek entrika yapar. insan hayret içinde kalır. Vakıa hak öyle. îşte perişan vaziyet. Celâl Arif kendisini tabiî reis sayıyordu. Bir aralık Adnan geldi. Bu adamla çalışmak güçtür. Yoksa istanbul'da hazır olsaydı. Bunlara «Ben size birşey söyliyeyim mi?: Bu adamın ruhu habis ve süflidir. fakat Mustafa Kemâl adama av verir mi? İstanbul'a gelemediği için Reşat Hikmet... Sevdim. Başka işlerde öyle titizlik eder ki. devleti kurtaisa böyle. «Zeki. (21 Nisan 1336) Mustafa Kemâl kendisini reis intihap ettirdi. işte o esnada onunla tanışarak görüştük. Ben bütün vekillerimi hep sade bu mebus maaşıyla yaptım. Muvaffak olsak.cevval. Bunların hepsi de onun şiddetle aleyhinde idiler. 58 Celâl Arif parayı da çok severdi.. Ankara'ya geldi. Zevcemin adı İffet'tir. Arkasından Harbiye Nezareti yaveri Salih. Bendeki ümitsizliği arttırı-yordu. Doğru.. (*) tki kelline metinden çıkartıldı. Birgün erken uyandım.¦ mağa kalktı. Birkaç saat yalnız orada durdum. Celâl Arif buna kızdı. Minder parçasının bir kenarında oturdum. Bu kadarcık ta yazmasam kitabın neşrini men eder diye korkuyordum. Onun arkasından da Fevzi Paşa geldi. Bizde entrikayı zekâdan addederler veya onunla karıştırırlar. MECLİSİN AÇILIŞI Meclis açıldı.. O gün bir mektupla bu şiiri kendisine yolladım. kazanılan herşeyi berbat eder. Mustafa Kemâl onu bol medhetmediğime kızmıştır. Yusuf Kemâl oturuyorduk. Bu akıllı işi mi idi?!.. Bunu derk . Halbuki ikisi de ayrı ayrı şeylerdir. reislerin hattâ vekillerin hepsinin maaşı seyyanen yüz lira idi. Ve güzel nükteler söylüyor. bu adam başa geçmiştir. Giyinip indim. Bizim Türk Tarihinde.»dedim. Millet talihsiz imiş ki. Ne çare vatan işi var. gözümün önüne iki direk gibi dikiliyordu.oldu. bir de bu adamın böyle oluşu beni derin ve elîm bir surette düşündürüyordu. Henüz şafak sokmuştu. zekidir. Zaten olamayacak ve bilhassa kendi hakkında fena fikir hâsıl ettirecek bir şeydi.) çuvala girmekten başka bir şey değildi. Öyle olmasa bu adamla iki dakika yanyana durmazdım. «İffetime» unvanlı şiiri yazdım. Okumuş bir adam değildir. Böyle bir teşebbüste bulunmamalı idi. Bu eserin düşmanıdır.-. Bir bu. meçhuliyeti. Sözlerini de sakınmıyorlardı. cevval bu doğru. Halbuki mebusların. Bununla beraber yaşamak. Aklı se* lime müsâid bir adamdır. Ne yapayım deseler. Inşaallah hepsini neşredeceğim. Fakat her şeyin ruhu amma(. Bunu açıkça ifade ediyordu. Pek haristir. Gayrı resmî devam etti..

)ıdır.. padişaha mutî.. Bunu kendi yazmıştır. Hem bir millete din ve itikat behemehal lâzımdır. HÜKÜMET TEŞKİLİ i Hükümet teşekkül etti. Bunun işleri insana öyle bir zan veriyor ki. İsmet Erkân-ı Harbiye Reisi oldu.. Hâlâ yine tamamiyle öyledir.. Harpten de yorulmuş. Bir şey elde edemedi.! raî selâhiyet verildi. «Bakkal Yorgi başınıza vali. sefalette. Ya yine birgün lâzım olursa ki. başka birşey bilmiyor. Çünkü gayesi (.Ona anlatmak mümkün olmadı. istibdat. Çünkü ilk hamlede dinine musallat olmuştur.. Ona sığınmıştır..' luktu. Öldü..... Bu millet buna dayanamaz. Kabinenin adına İcra Vekille. Yoksa bu müthiş bir militarizm idi.. Yani bu bıçakla kesilip can vermişti.hem hükümeti ' elinde tutmak için İcra Vekilleri Reisi de oldu.... Bir harb zuhurunda ne olacak?!..Buna rağmen bu işi yaptı. Buna «Vahdet-i kuvvâ» adını verdi. Onları. Hattâ kendi sağ iken millet batsa derhal «Ne yapayım ben ne gayretler. Bir milletin temel taşları harsıdır. 273 de meclisin açıldığına dair bir tamimi var. Madem ki sen onunla (.. Bir millet bir günde . Tutunamadı. Fevzi Paşa Müdafaa-i Miliye i Vekili yapıldı. milleti. Bu tamim dikkatle okunmaya lâyık ve ibretli bir şeydir. ' ' 59 '' I emsali Türk harsını yıkmakla meşguldür. Çünkü bütün millet âdeta istisnasız. Erkân-ı Harbiye Riyaseti kabineye dahil edilmek gibi -. Bu adam bu ve (*) Tepişmek.. Demek bu millet dindardır. . Onunla Zonguldak'daki bir kömür ocağım kendilerine mal etmeğe çalıştı. padişah din diyor. Buna rağmen Celâl Arif bir İtalyan ile böyle iş yapıyordu. Büyük bir anomali idi ki. Mustafa Kemâl bununla nihayet onu tepelemiş. din gayreti lâzım»dır.. lardan sonra bunu büyük ve dahiyane icad olarak gösterip gururlar saçtı ve kendi.. demektir.. hem ic. Ey Millet! Yunan gibi asırlardan beri kölemiz olan bir millete nasıl boyun eğeceksiniz?!.. hiçbir ecnebi Türkiye'ye gire-miyordu. Roma mümessilliğini teklif edip teb'id etmek istemiş.Bana Maarif Vekilliğini. tiyle yapıyordu. devleti kurtaracağız. elimizdeki düstur şudur: «Padişah . diye patır patır adamlar asacaktır... Halbuki Hukuk-u Esasiye âlimleri kuvveti ikiye ayırarak muvazene çaresini bulmuşlardı. mutasarrıf. bir hatâ yapıldı. din değiştiremez. . Halbuki kuş uçmuyor. Parayı pek seven Celâl Arif nitekim birkaç ay sonra da Fago adında bir Italyam Antalya tarikiyle Ankara'ya getirtti. O zaman İtalya. Bu halde (. Ne yapılacak? Bu millet harbi de din kuvve. dini.. CUMHURİYETİN SİYASETt VE ÇETELER Şimdi tuttuğumuz siyaset. Yaptı...Halife. parasız. Reislik rekabeti ile başlıyan iş bu surette bitmiştir. Mustafa Kemâl aynı zamanda hem meclis. sade bunlarla Mustafa Kemâl'in eline âla bir bıçak verdi. işin içinden çıkar.)... bu adam Türk Milletinin (. Bütün dini ele alarak siyasete âlet etmiş. dine merbut..ve. Hem buna hacet de iyoktu. Bu devlet ve milleti dâhiyane bir surette mükemmel bir Avrupa milleti yaptım.bitmiş. Halbuki kendi yaptığı şey. taşçı .' dir. Yusuf Kemâl'e İktisat !¦ Vekâletini verdiler.edemedi. Yıl•. Gayrete geliniz.)yorsun.' ni medhetti ve ettirdi. olacaktır. Gülünç iş ve çocuk. ne emekler verdim... Zonguldak'ı istiyordu. Asıl bunda şu nokta mühim. Sh. Sonra dini siyasete âlet etti. Bunu yapan Mustafa ' Kemal'dir. Biz vekilleriyiz. ilme sığmazdı... Meclise Mustafa Kemâl'in teklifi üzere hem teşriî.. O halde üç beş yıldır bu adam bir düziye bu dini nasıl tepeledi?!. I.» der.)dir: Fakat bence bunları sırf büyük inkilâplar yapıyor. O da âciz kalıp gitmiş. dahidir desinler diye şahsî bir şöhret hırsı ile yapmaktadır. bu haldeki bir milleti kolay kolay yeni bir harbe hazırlamak da mümkün değil. tahakküm ve düşmanlıkla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Böyle bir buhranda ona sığınması onun ne büyük kuvvet olduğunu kendi de itiraf ediyor. Hükümet İstanbul'da düşmanlar elinde esirdir... Bunun için Rumlar ile izzeti nefsini gıcıklıyoruz. Demek millet kâbiliyetsizmiş.! ri Heyeti denildi. Din harstandır. Onca hükmü yoktur. Amma o bu suretle iki şeye de reis olmak şıkkını düşünmüştü. istibdat ve tahakküm alâmeti idi. Amma milletin temel taşlarını söküyormuş.. böyle vesileler versen a.

60 Umumiye Reisliğine tayinine itiraz eden Rafet ve Ali Fuad'a Fevzi Paşa'nın İsmet'i münasip görmüş olmasını delil olarak gösteriyor. daha istanbul'da Mustafa Kemâl ile teşriki mesai etmesi büsbütün yalandır.. Yalvardı. harab olursun.. Sonradan bana hikaye ettiklerine göre ikide bir aleyhime yazmış..Vasil Jandarma Zabiti olacak nasıl dayanacaksınız?» diyoruz.. gelmesi Ali Fuat'tan evvel değildir. ağladı. Bunlar ötede beride kendi kendine teşekkül etmiş ve ediyordu.ve. Sh. halı ve emsali de satmışlardı.. Hele İsmet de ona kör âlet olmayıp itiraz edenlerden olsaydı. Almanya'da otuz kadını birden toplayıp zevk yaptığını işitiyorum. yapmağa başladım. Pazarda elmas. taraflarında aleyhimizde epeyce zaman evvelce başlamış olan Abaza ve Çerkeş hareketleri artıyordu. Yanında öteden beriden sürüp getirdiği iki bin kadar koyun vardı.. Bu ve emsali tamimlerim Maarif vekâleti dosyasında mevcuttur. Darülmuallimin binasının bir odasını Maarif Vekâleti yaptım. Dokuz ay bu kırık sandalyede vekillik ettim. «Fazla maaş vereceğim» dedim. Bu tamimi Bolu tarafı Maarif müdürlerinden biri istanbul'a yollamış. iptidaî mektep ve tedrisat. «Birgün nasıl olsa sizi asarlar. «Korkarım» dedi. Şudur: «İsmet demek. bunları bütün bu vurgunlarla yapmıştır.Bir masa ve kırık sandalye buldum. Bu adam müthiş bir servet yapmıştır ki. yaşadığımız anın pek mühim olduğunu. Mustafa Kemâl. Ismet'i Harb-i Umumîde Kafkas cephesinden tanıyor. çalışması lüzumunu. Anadolu'da bu esnadaki seyahatlerimde bizzat böyle propaganda yaparken bu sözlerin herşeyden müessir olduğunu görüyordum.. Fakat bu paraların çoğu ihtilas edilip çete sergerdelerinin cebine iniyordu. tetik otururdum. Otururken daima düşeceğim hatırımda durur. Sebebini sordum.. Kuvvetimiz bunlarla biraz askerdi.. Aynı zamanda dini de ele alıyorduk. bugün Türkiye'nin en zenginidir. Maarif Müdürlüğü'ndeki Mehmed Efendi adındaki Ankaralı kâtibi çağırttım. dağların borcu vardır dersin dedim. ilk. Dosya yok. Atî için korktuğun şimdi basma gelir. kaç defa ağzından işittim ve işitenlerden işittim. Biz istanbul gazeteleri falan görmüyorduk. . Tehdit ettim. Dedim ki: «Çalışmazsan ben sana öyle bir şey yaparım ki. Bilmem delil olur mu? Bundaki hak ve sebep İsmetin köle gibi mutî olmasıdır. Mustafa Kemâl. şimdi bunların birini sağ.. Bunda milletin beni Maarif Vekili yaptığını. «Yanımda çalışacaksın» dedim. Hükümette para yoktu. Meselâ bu esnada Çolak İbrahim.. Vakıa bunlara yemek. Memur lâzım. çetesiyle Ankara'dan geçti. Düzce... Bir eseri o tarihten sekiz yıl evvel Paris'de yazmıştık. Bina lâzım. Hele. İLK GÜNLER Maarif Vekili oldum. idadî. Bu çeteler katil ve cinayet yaptıkları gibi bilhassa müthiş soygunculuk yapıyorlardı. 279'da Ismet'in evvelce Anadolu'ya geldiğini görüyorsak da bir defa gelip gitmesi doğru olsa bile. iş görmek müşkil.. Kabul etmedi. Merkez teşkilâtın. Aldığımız para da makale başına beş liradır. şapkayı sonuda Mustafa Kemâl'in eliyle giydiler!. Ortalığı haraca kesmişlerdi. Adapazarı..).. mütehassıs yok. tşte Mustafa Kemâl bu ikisini. Bir de «Hürriyet ve İtilâfın iç yüzü» diye neşrettiğim eser için de «İttihatçılardan yirmi bin lira alarak yazdı» demiş. Talihe bak ki. «Kur'an-ı apteshane kağıdı yapacaklar. Ismet'in Erkânı Harbiye-i (*) Hainlik ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Bizim çetelerin hali de müthişti. Şehirlere «iki günde elli bin veya diğer bir miktar para vereceksiniz. mektep ve tedrisatı. memur yok. Aleyhime de döşenmiş. Fevzi de yardakçı aleti. ben de gürültüye giderim» Saf bir adamdı. Asla âmir değil. Baktım oknuyor. İlk iş Maarif Müdürlerine bir tamim yazdım. olmadı. Üç ay sâde bu bir memurla çalıştım. yok.. ilah.. Hakkındaki fikri. herkesin elinden gelen bütün gayretle millî hükümete zahir olup. Bolu. Bana «sürüden ayrılan uyuz koyun» ve bu gibi şeyler dermiş.» Korktu. Müteselli oldu. elbise için yol da lâzımdı. diğerini sol kolu yaptı... bugün onun hakkında da bu nutukda ne müthiş ithamlar bulunurdu.. Bu iki adam el'an onun (.» deyip böyle külliyetli paralar alıyorlardı. Size şapka giydirecekler» diyorduk. Sonra teselli ettim ve Biz harab olursak sen korkma! Beni ölümle tehdid etti: Zora.. yok. Bir milyon lira kıymetinde bir kereste fabrikası yaptı. Ali Kemâl küplere binmiş. emirber nefer demektir» Fevzi de mutî bir memur. bu tarz şeyler yazdım. Bu da pek müessir oluyordu. Hakikaten Türk buna tahammül edemiyor.

Bilâhare ve yıllardan sonra ben tetkikat için vekâlette aradığım vakit yalnız bir defter kalmış. Cevap bile vermediler. Bu sebeple ona Vehbi Molla adını takmışlardı. istanbul'daki maarif memurlarından işe yarar birkaçım getirtmek istedim. vekâleti celile gibi tabirleri yemden ihya. Ondan sonraki maarif vekili bu müdürlüğü lağva kalkışmış. Liselerde nebati. O. Buna herkes. Sonra Hey'et-i Vekilede de karar verdirdim. Sırf gösteriş olsun diye mecliste yapardı. Kâzım Nami Bey'in teklifiyle Muallimler Birliği Cemiyetini yaptım. Bu da su görmüş. Hattâ namaz zamanları meclise gelir. kahve ve sigara içerler. kendilerine çok söyledim. Elkabı kaldırdım. Oralardan vergi alınmıyordu. Herşeyden ziyade mükâfaata lâyık olan bu adam birşey görmemiştir.orta keza âli tedrisatı yüksek mekteb ve tedrisat olarak birçok istilâhları Türkçe-leşlirdim ve sultanîlere lise adını verdim. atasözleri. En yüksek memur olarak tayin ettim. Adam gönderdik. Benim zamanımda vekâletin bütçesi dörtyüz bin lira kadar birşeydi. Arapça ve Acemceli dili yazıyorlar. gümüş. dinlemedim Anlamıyorlardı. ikisi de iyi insanlardı. takdirle kabul ettirmiş isem de ne o vakit. Bu devlette ilk olarak İstatistik Müdürlüğünü bu suretle teşkil ettim. Kalemlerinde iş görmez. Hayret şu ki. İstanbul. Getirdim. resmî tahrirata idhal ettiler. Ötekilerin ne olduğunu sordum. hiçbir memur yazamadı. Paralar cepheye veriliyordu. Elkab ve nişanları da meclis ilga etti. Neyse kurtuldu. yolda kaybolmuş» dediler. Bu hal bizde de oldu. Sakarya Harbi arifesinde Kayseri'ye kaçarken götürülmüş. din perdesine bürünürdü. Bunu ilk meşrutiyet meclisinde de yapmış. İbrahim Hilmi ciddî. bazı yerleri silinmiş idi. ondan sonraki maarif vekili Vehbi Bey (1) lağv kararını vermiş. Lozan'dan sonra zatı devletiniz. Derhal lügat. 61 ti. bakır. En zengin yer de oraları idi. birşey kalmamıştır. bunu getirdiler. «Hamdullah Suphi. Uğraştım olmadı. Birkaç kalemimiz var. millî oyun. Bunları bir cemakân yaptırıp içine koydum. spor. Yanlarına eş dostta gelir: Lâklâkiyyet ve keyif ederler. Bizim memurlar tuhaftır. Ele geçen eski altın. lakunya giyer. Şaşılacak şey. Derhal tahriratın sade Türkçe ile yazılmasını emrettim. kimse ve kendisi de. Bugün daha geniş bir halde büyütmüşlerdir. Memurin ve istatistik Müdürü tayin ettim. Benden sonra Hamdullah Suphi bu müdürlüğü lağva kalkışmış. terbiye meselesi. Mustafa Kemâl de itiraz et(*) Alet ve kör değneği olmak anlamında iki kelime metinden çıkartıldı. Şimdiye kadar hars kelimesini yalnız Ziya Gökalp yazılarında telâffuz etmiş. her tarafın elbiselerini getirtip bir etnoğrafi müzesi yapmağa teşebbüs ettim. Mektup yazdık. Bunları vekâlette yapabilirdi. O vakite kadar bunun kıymeti bilinmiyordu. Üzerlerine demir levhalarla numaralar koydurdum. Pek sofuluk satar. Lozan sulhu olunca bunlar akın akın Ankara'ya gelip mühim yerlere yerleşmişlerdir. paralarla vekâlette bir müze esası kurdum. «Ne yapalım gele62 . hayvanı cemadî asar-ı atikayı hâvi mahallî müzeler. İbrahim Hilmi Bey'i tavsiye etti. izmir gibi yerler işgal altında idi. Bunu menetmek istedim. Ben gittikten sonra bunları da bilmem kimler yağma etmiş. ne bu sefer mebuslar vaadlerine rağmen elbise getirmediler. Bu esnada Kâzım Nami'yi buldum. sonra apdest alıp namaz kılardı. Gülünç iş. (1) Balıkesir Mebusudur. âdet. Haklarında malûmat ve fotoğraflarını aldırıp.Defter ve emsalinden birçoğu da geldi. kollan sıvar. Memleketteki bütün mimarî âbideleri tescil ettirdim.bunları bile yapmak güçtü. Vekâletin sicilini onun gayreti meydana getirmiştir. koridorda böyle bir iki volta vurur. Ne diyeyim: Böyle oluyor. Maattessüf benden sonra devam ve neşredecek yerde hepsini kaybetmişler. Her kalemde işleri gören ancak bir iki memurdur. Bizim teşkilât ilerledi. Bunlardan dosya yaptım. Bu adamlar ana dillerini yazamıyorlardı. Düşündüm. Azametli efendiler. tesisini emret-tim. halk türkü ve şiirlerini toplatmaya başladım. kendi aralarında muhabbet ederler. ittihat Cemiyeti merkezi umumisinde nâfizülkelim müdüriyeti yaptım. İllâ lügatli Türkçe Tuhaftır. Mebuslara rica ederek. çalışkan ve iş ehlidir. Pek kıymetli şeylerdi. Maarifte en mühim teşkilât hars teşkilâtı olacaktır. getirttim.Bu para ile daha şümullü işler değil. Bursa.

Ömrümde.iyisi mi evvelinde dikkatli olmalıdır. Türk millî adları yayıldı. Yanıma memur gibi Mebus Besim Atalay'ı almıştım. Zahir şerrine lanet. Kapılara misafir kabul edilmez diye levhalar yazdırdım. Geldi. Memurlar artık benden titriyorlar. Bir işin. Yiyecek. Bu sebepten para işlerine de asla elimi sür-memişimdir. Cetveli istedim. «Niçin?» dedim. Dosya yok. Tamim. Bu bizde müzmin bir hastalıktır. Beypazarı'nın kavunu nefis ve meşhurdur. Bunun verdiği müşkilât müthiş idi. Dedim: «Daha iyi ya sana yapınca ötekiler tam korkar». «Para meselesi değil. Bilhassa Konya'da epeyce kalmıştı. Kıstalyevm yapacağım dedim. İSİMLERİN TÜRKÇELEŞTİRİLMESİ Memurlara tıraş olup da geleceklerini ve kaput. Kolayına «Beylik yasağı üç gün sürer» demezler. soruşturdum. Geç geliyor. «Ne yapacaksın. haysiyet meselesidir. Böyle bir talib olunca çaresizlikten . Bir tamim ile bütün mekteplere muallim ve talebeden herkesin kendisine de Oğuz. Bağırdım: Şimdi kavunları alıp kafasında parçalarım» dedim.ni kovamayız» dediler. El sürme! ilk günlerde en mühim dert iyi memur ve muallim bulmak idi. münasip tayin ettim.Bu ders oldu. Zaten birçok adamla döğüş edeceksen. Bunu işiten adam kaçıp gitmiştir. Arada keyfe mettefak bir masanın çekmesini çeker.Bir iki defa ansızın gezip misafir getirenler varsa dışarı çıkardım. Onları da yasak ettim. Sonra madunlarımın yüzüne nasıl bakarım» dedi. bakardım. Bu haber beni keyiflendirdi. işinizden kontrol ede-mezseniz derhal yine eski haline geliyor. Tuğrul gibi Türk adlan koymasını emrettim. insan tuhaf mahlûktur. başlarıyla et. aile adlarına da koymalarını emrettim. Evime sıkı tenbih etmişimdir. bütün muallim ve talebeye Türk adları koymuşsun bu adlarla söyleniyorlar» dedi. lâstik ve feslerin kapının yanındaki odaya bırakacaklarını tenbih ettim. Bu sayede adları dahi Türkleştirmeye doğru büyük bir adım atılmış oldu. Onları makine haline getirmek. Ben rüşvet almam dedim. «Canım rüşvet olur mu?» dedi. Geç gelen başkaları da var. onu devirirsen hepsi kaçar. Beni gördüğü vakit dedi ki «Sen neler yapmışsın be?» içimden «Yaptıklarımdan hoşuna gitmeyecek birşey öğrenmiş. Süt. Bal tutan parmak yalar. Haber vermediler. Kendisinin de bulup listeyi çoğaltmasını söyledim. Memurlarla mektep çocuğu ile uğraşır gibi uğraşmalıdır. maarif vekâletinde 3 günden ziyade durmıyacağı hakkında şiddetli emirler verdim. Devam fena idi. erken gidiyorlardı. Geri aldım. Bu listeyi tamim ettim. herif bize kızmış» dedim. yoğurt her ne gelse asla kabul edilmezdi. Talib olanları ne olduğunu bilmek için hiçbir sicil yoktu. Pek yalvardı. iki yıl sonra idi. Hattâ kontrol üstüne de kontrolünü iyi yapıyor mu diye bir kontrol koymak lâzımdır. roman okuyorlar. Beş on gün sonra Kâzım Nami geldi. Cedveller yaptırıp imza ettirdim. Sahte imza koyamadılar. Mekteplere. Çünkü hayretli ve telâşlı bir tarzda söylüyordu. Kâzım Nami'den kıstalyevm yaptım. en ufak yiyecek bir hediyeyi de kabul etmedim. fakat kontrolü gevşetirseniz derhal eski haline avdet ederler. kontrol hükümet dairesinde en mühim bir şeydir. An'anevî bir mükâfat olarak beni sevindirdi. «İnsan böyle azar» dedim. Öte tarafı hiçtir. Birgün işe başlama saatinde daireye gittim. orada üç günü geçmiş tahrirat bulursam o memura ceza ederdim. Korkudan yaptılar. Bizim hükümet daireleri adetâ atâlet yeridir. nizam ve intizama sokmak pek güçtür. insanın hoşuna gider. İki gün yolunda gidiyor. deyip hiç bilmedikleri ve yapmadıkları bu şeyleri yapıyorlardı. Sokarsınız. demek muvaffakiyetle yürümüştü. «Hediye diye başlar sonra yumurta çalan deve de çalar» dedim. Besim Atalay bu listeyi kendi namına neşretmiştir. Şimdi misafir yok ama bu sefer de gazete. Herif İsrar etmiş ve yalvarmış. O hocanın geldiğini. Böyle şeyler tatlıdır. Demek ki. Onu iş saatleri haricinde okursunuz. Ona bir takım adlar verdim. hediye derken haberi olmadan rüşvete kayıverir. Gelenler yine ayakta kalıp çok duramadılar . Dedim ki: Burada millet size gazete okuyasınız diye para vermiyor. bana Beypazar'dan kavun getirdiğini söyledi. Bu gayet iyi bir tabiyedir. Kâzım Nami yarım saat sonra geldi. 63 I Bir gün bir muallim bir mektebe talib oldu. Ve kontrol sıkı bir surette devam edip gitmelidir. Oralarda memur adedinden fazla sandalyeyi yasak eltim. Birkaç gün aldırmadım. Böyle alışır. Ne yapmışım? dedim. Mustafa Kemâl bir seyahatten döndü. «Yapma» dedi. «O halde bana haber verin ben kovarım» dedim. Gitti. Yılanın da başım ezmek lâzımdır.

Beş yıl hapis yattı. «Git!» dedim. alâ. Köpürdü. müdür. Bu mebus Maarif müdürlüğünden mebus olmuştu. Bana bir mektup göndermiş.. Hâlâ mebustur. Nasihatla. Mebusun çocuktan biraz evvel gelmesi tertib imiş. Adını söyliyemiyece-ğim. «Yarın gel!» dedim. Merkezde açık bir yere tayin ettim. bir tertip ile beni dolaba koyup edebsiz sırrını bana kolay yaptırmış. müdürleri aleyhinde isyan ettiler. Baktım Ankara'da muallimlik istiyor.bizim memurların şahadetine o adamın memleketinin mebuslarına müracaat ederdim. Beş dakika sonra şâb-i emred bir çocuk geldi. oturuyoruz. Birgün Hamdullah Suphi birini getirdi.Oluyorsa da tam değil. Meğerse bu cebren çıkma da o mebusun teşviki ile imiş. Medih ede ede ayyuka çıkardı. itaat. Bu hal müterakeden beri herşeyde ve talebelerde de vardı. Leylî talebeden gece gezmeye gidenler bazen hiç gelmeyip geceyi dışarıda geçiren gençler de oluyordu.. çetesiyle Ankara'dan geçiyormuş. Rezil etmedim. Ben hemen Ankara mektebi vak'asını. Ders zamanı dersaneye girmiyor. Birgün geldi. Kıyamet kopardı. Geldi. düşürürüm» Ben de kızdım: «Siktir şuradan defol!» diye kovdum. Otuz kadar mebusu kandırmış. «Sen onu nasıl azlediyorsun? Ne hakla?» dedi. «Aman beni rezil etme! kendim savuşayım» dedi ve hemen gitti. Bir gün on leylî talebe.. Demek muhterem mebus bana olan garezini kuvveden fiile çıkarmağa çalışıyor. Titredi. «Masum çocukları sokağa attı. «Sana. Arada geliyordu.» Hemen memuru çağırdım «Sen böyle etmişsin dedim. Silifke Maarif Müdüründen bir mektup aldım. atarım» dedim. Hocaları dinlemiyorlardı. Baktım vak'a da güzel: O mebus. Tayin ettim. Bu. Derken çete reisi Çolak ibrahim. Ve âsilerin isimlerini okuttum. hem de bir de bir çocuk gece evinde kalmış. dersten başka bir şeyleri olamıyacağını anlattım. Gitmek istemedi. Bu mebus propaganda da yapmış.. Ertesi günü bir de baktım. Dolaba konmam pek gücüme gitti. Üç gün sonra iki muhtelif mektup aldım. Derhal çocuğu azlettim. . dünyaya gelmemiş demek olduklarını.. olmuyor . Çıktı. Gel zaman. Mebusun (Hüsnü şahadet eden) hem fail ve hem mefûlü-dür. Haberi yok. Kalktım. onun için» dedim. inkılâp iptidalarında böyle haller oluyor. Bir derece Türkbilik ilmine dâir de malûmatı vardı. mâni olmak isterse üste fena sözler. Talebenin henüz rahmi maderdeki çocuklar gibi olup. Muallim.. tamimle. Çocuklar «Gitmeyiz!» dediler. O esnalarda herşeyin şirâzesi çözülmüştü. Ankara mektebine tâyin ettiğim adı iyi hatırımda değil. Hem de pür hiddet. dedim ki: «işte siz kötü çocuklarsınız. sokağa gezmeğe gidiyorlardı. Benim de istediğim şeydi. Fevkalâde müstaid ve ahlâklı bir çocuktur» dedi. «Polis çağırıp şimdi atın! burada bekliyorum. Hüsnü şahadet ederlerse tayin ederdim. Nizam. Enerjik bir adamdı. Derhal mektebe gittim. içlerinden bir genç geceyi mevzubahs mebusun evinde geçirmiş. Önüne getirttim. Attılar. Herkesi fantazi hislerle ve gözlükle görüp methetmesidir. binaenaleyh disiplinden. Bu zat evvelce Sinop'ta mektep müdürü idi. işte sicilsizlik ve hüsnü şahadetler. Diyor ki «Falan adamı yanına almışsın. on çocuğun kovulduğunu. her yerde her şeyden evvel disiplin olacağım. usûl.. Takrir kabul edildi. hakkımda istizah takriri verdiler. Darülmualli-minden mezun. olmadığı takdirde her yerde haylaz talebenin böyle . Arası biray geçti. Fakat yüzüne vurmadım. Sizi kovuyorum. Bu adam merhametsiz bir canavar!» demiş. Millete yaramazsınız. Bu benim çocuğuma fiil-i şeni yaptı. o mebus düştü. Nitekim Meşrutiyetin iptidasında da herşeyin şirâzesi bozulmuştu. Diyor ki: «Bu çocuk en rezil biridir. istidasını verdi. Mektebe devama başladı. bak neler yaparım. Sükûnetle «iyi değilmiş. Bu çocuğun müzekker fahişe olduğundan bahsediliyordu. ahlâk ve faziletten bahsettim. istizah yapar. Uğraşıyor. müdi-rin muhalefetine rağmen cebren sokağa çıkmışlar. emirle olmıyacağını biliyordum. yardım et!» dedim. insaniyetten. müdür haber verdi: Tahkikat yaptık. Hamdullah'm en büyük kusurlarından biri de adam tanıyamaması. Haydar Bey adında bir zata mektebin disiplinini iade etmesini tenbih ettim.. herşey 64 kalkmıştı.» Müdüre dönüp «bunları şimdi dışarı atın!» dedim. Size yedirilen millet ekmeğine günahtır. ilk zamanda hem bir memur yok iken mebuslardan birine «Bazı günler gel. git zaman Ankara Orta mektep talebesi. Gitti.muallimleri toplayıp halka ettim. «Kolundan tutar.» Bunu öğrenince fena halde kızdım. Bir mühim hâdise yapmak lâzımdı. Talabeyi.» dedim. Mebusa bu çocuğu tanıyıp tanımadığını sordum. hakaretler de savuruyorlardı. «O oh. Bunların önünü almak lâzımdı. evvelce söylediğim mebusun istediği şeydi.

Bunlar o otuzlar'dan. işte devlete. Malûmatlı. Dedim ki. Ben cevap verdim: O da otuz arkadaşım vazgeçirmiş.ben ise bunları erbabından mürekkep bir komisyona verip onlara seçtirecektim. Ben onunla nasıl çalışırdım fakat ben bunlara bakmıyordum. Mahmud Esad Yenigünde aleyhimde şiddetli makaleler yazmağa başladılar. birkaç beste gelmişti. Çocuğu gece evinde alakoydun» ve evvelki vak'a hakkındaki Çolak İbrahim'in mektubu müfadini de söyledim. 66 okuyup kabul ettirmiş. Bunu o da körüklüyordu. yerine korsunuz» dedim. Eskiden beri bana hissî düşmandır.» demişlerdir. «Eğer istizahta davam edersen bunları kürsüden söyleyeceğim. fakat bir kısmı illâ sevmemiştir. «illâ bunu azledeceksin» dediler. hamiyyetimden takdir ile bahseden bunlar yine «Cemiyete çok fenalık yaptı. Ben yapmadım. İstizahta kürsüye çıktım.. millete iyi iş görmek de ne belâlı şeylerdir. Daima fena şeylerine itiraz ettim. Bir aralık bazıları onu azledip işi bitirmemi teklif ettiler. namuslu bir memurdur.. Çok namusluları beni sonradan sevmiştir. kalemi mahsus teşkil edenler vardı. Böyle olmazsa iyi idare mümkün değildir.Onlar da müzakere edip hazırlanmışlar. kendi de beni kürsüde müdafaa etti. Akif'in bu marşının gütfesi arûzlu ve hece adedi çok vezindedir. Bana bir şey isnad edemiyorlardı. Şimdi ne olduğunu yüzüne vurmak zamanı idi. Bu adam ile aramızda birşey yoktu. Bu yolsuz harekettir.. Mehmed Akif'in bir şiirini mecliste (*) Namusla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Bunlar o vakte göre fantazi idi. Mahmud Esad da Yunus Nadi'mn adamı olmuş gazetesinde yazı yazıyordu. Bir istizah fakat içyüzü ne!.. Vermedimdi. Meclis hınca hınç dolu idi. Onun himayesiyle vekâlete germiştir. 65 BİR GARİP BÜROKRASİ MACERASI ¦. Ben orada kaldıkça Kâzım Nami kalır. Hem iyi adamdır. Hücumları Kâzım Nami'ye idi. Maatteessüf biz de daima böyledir. Yüce ihtilâl ve savaş günleri. Mustafa Kemâl'in teşviki idi.. Şiri nizamlı şiirdir. Ekmeğinden olur diye telâşta idi. Bu sebeple ağır ve pek monotondur. Bu vakadan sonra bu mebus bana karşı daima mütî hayırhah tavır takınmış. Derhal her tarafta disiplin teessüs etti. Çolak'ın mektubu ile o husustaki diğer mektupları da okuyacağım. Bu adam gayretimi.. bu ve emsali adımı «Sert Adam»a çıkardı. Bu tarz ile erbabında gayret kalmaz. Ve bana hâlâ yan bakarlar. Daima defetmeye vesileler aramıştır. Bir köşeye geldim. İSTİKLAL MARŞI Millî hareket devamda. bana birşey yapamayınca bu sefer Kâzım Nami'yi hedef eltiler.. Kül gibi oldu.. Hattâ gayretimden.kovulacağım bir tamim ile bildirdim. Bu mebusu buldum. Arası biraz geçti.. işde görmüş.. O vakit ondan iyisini bulur. Mektep vakası. ittifakla itimad reyi aldım. Yine kendisine Maarif Müdürlüğünü verdim. Halbuki ben sert değil bilâkis yumuşak insanımdır. Başka vekillerden müsteşar tayin. Yine bir istizah yaptılar.. Birinci istediğim bu idi. Teşviki sen yaptın. O da fena korkuyordu. Yunus Na-di Ankara'da Yeniğim Gazetesini çıkarıyordu. Huzurunuzda mesul varsa ben olabilirim.)suz benim namuslu olmamdan gelir. Çünkü o vakit milleti böyle bir masrafa sokmağa lüzum yoktu. Mustafa Kemâl benden bizar idi. Bunun başı eski Tanin gazetesinde müdürlük eden Muhiddin idi. Hem de Muhiddin Tanin'de vaktiyle aleyhime neler yazmıştı. Biraz evvel meclise gittim. Beni düşürürseniz. Buna müsteşar olmak istemesi için yüz isterdi. Bu da ittihatçılıktan ve galiba onun (. Muhiddin benden müsteşarlık istedi. Den orada iken otuz kadar güfte. Mecliste beni. Ben Rusya'ya gidince Hamdullah Suphi bunları hiç nazara almayıp. Neler ve kimlerle uğraşmalı. Yalnız haksızlığa karşı bütün kuvvetimle kıyam ederek idarede de hatır gönül bilmem. Vekâlet yalancı mevkiye düşer. «Sen fail ve mefulsün. Bir memur burada hedef olamaz. istizah günü oldu. istizah başladı. Bu ittihatçılık acûbe bir şeydir. Sen şimdi bizzat çıkıp beni müdafaa edeceksin. Mecliste ne dalaveralar olur. Tuhaftır. «Hayır dedim. Nadi. Düşünülmemiş. öğrenmiş bir takım insanlar da vardı ki söylüyor-lar. Halbuki marşların güfteleri . Bir millî marşın güfte ve bestesini en iyi yapana beşeryüz lira nakdî mükâfat vereceğimi ilân ettim. Mahmud Esad (Adliye Vekili sonra) Nadi'mn yetişlirmesidir. «Pekiyi» dedi. Böyle zamanlarda milletler en güzel millî marşlarını yaparlar. Neyse itimad olarak bu işi de bitirdik. fakat asla beni sevmemiştir.» dedim. Zavallı pek fakir. Bu surette beni atmak istiyordu. ikinci istediğim bu mebusa darbe idi. hamiyetimi görmüş.

Bu rivayet o kadar kök salmıştır ki. O devrede gitti. Bir iki ay geçti. Sade onun fikri hüküm sürmelidir. atik ve akıllı davranıp herkesten evvel Avrupa'ya kapağı atmışlardır.. mahvolmaları mukarrer iken. yani yaverleri. Ferid de orada yiyip içiyordu. Nihayet Halide ve Adnan Türkiye'nin yedi başlı ejderhasına muhalif harekete başlamışlar. hâlâ ecnebilerden onun vaktiyle Maarif Vekilliği ettiğini söyliyenler görüyorum. Türkiye'den mehcur yaşayan Adnan'a fena muamele yapmıştır. Ferid (Eski Kütahya Mebusu) Ankara'ya geldi. araları açıldı. Hakkı Behiç sonra deli oldu. Nihayet meclise mebus sıfatıyla kabul ettirdi. Mustafa Kemâl ile Halide Hanım'm arası pek iyi idi. Mustafa Kemâl aleyhinde söylenmeye başladı. Aralarındaki dostluk az sürmüş. «Halide Onbaşı» adım takındı. Para yoktu. Hâlâ da iyi bir marş yok.Muariz fırkaya girmişler. Ferid gelince işleri yoluna koydu. çok geçmedi. At gezintileri. Mustafa Kemâl. Pek aleyhinde idi. Bu ise Mustafa Kemâl'in en sevmediği. Mustafa Kemâl'in hususî etrafı. Halbuki hal böyle iken. bir fetva yapıp istanbul'u itham etti. evine misafir etti. Maatteessüf Fransız büyük inkılâbında olduğu gibi bizde de biri çıkıp ta Marseilles gibi bir millî nefis eser vücuda getiremedi. Millî marş pek lâzımdır. Avrupa'da diplomatik memuriyetlerde de bulundum. Biz hükümeti tekil edince Padişah ve ingilizler her ne yapabileceklerse derhal yapmağa teşebbüs ettiler. O zaman Halide. Bu sebeple bugünkü Londra Sefirliğini de ona medyun demektir. Ferid'i meclise kabul etmek istemedi. İSTANBUL'LA İPLER KOPUYOR Bu esnalarda Halide Hanım bir nefer ceketi giyerek orduda da uzun müddet kaldı ve dolaştı. Sonra ne yapıp yapıp Maliye Vekili de yaptırdı. Şeyhülislâm Dürrîzade'nin imzasıyla bir fetva neşrederek bunda bizi yani Hey'et-i Vekile âzâsıru huruç alessultan töhmetiyle itham edip. Adnan yalvardı. Bu seyahatlerine dair Ankara'da ve Millet Meclisinde dedikodular yapıldı. uğraştı. Ferid'in Adnan'a ebedî bir minnettarlık meselesi lâzımdır. Şunu söyliyeyim ki. Ferid yanlarında misafir iken Halide ve Adnan Ziraat Mektebini] aşağıdaki binalarından birinde oturuyorlardı. Bankaların paralarını cebren alıyorduk. Adnan söyledikçe o da Ferid'e müthiş küfürler savururdu.. Böyle yüce ilham verir gün. Sonra buna iyi bir güfte de yapılabilir. Yalnız gördüğüm ve sezdiğim bir şey vardı.serbest şiir olmak lâzımdır. kâtipleri Halide Hanım'ı sık sık ziyaret ediyorlar. işler çorba idi. Bunun iç yüzünü bilmiyorum. Herkes ona itaat. Tabiî iki tarafınki de bir kuru sıkı idi. ilk Maliye Vekili Hakkı Behiç idi. Hasılı idam cezasını yedik. nişan talimleri yapıyorlardı. hem de körükörüne itaat etmeli. Ricamızın bir kaçında ben de mevcut idim. belki başka sebepler de inzimam ederek. Zaten . Daima görüşüyorlardı. hemen daima kendi fikrinin kabulünü. Salih Paşa'yı atıp Ferid Paşa'yı Sadrazam yaptılar. Hoca Mebusların imzalarıyla falan. Mustafa Kemâl ile Halide Hanım'ın arası açıldı. Herkes marşım çaldırır. idamımıza karar verdiler. Halide Hanım müzakerelerde âdeta müstebit. Amerika gazeteleri yazmış. kendisinin Maarif Vekili olduğunu Amerikalılar'a söylemiş. eski Harbiye Nezareti Yaveri) onun pek müdavimlerinden idi. Baktım idama mahkûm olan diğer arkadaşlar da hiç müteessir görünmediler. bana da bu yediğim idam cezası kuru sıkı bir tesir yaptı. Ferid istanbul'da Ferid Paşa kabinesine girmişti. Abdülhamid'in marşı ki güzeldir ve diğer Avrupa'da mevcut «Alaturka» marşlardan alarak bir millî marş bestesi yapmak hepsine müreccahdır. Hattâ bir defa biz de Halide Hanımla mavzerle nişan attık. Galiba hâlâ öyle. Besteside iyi değildir. Avrupa'da resmî memuriyetlerde millî marşlar çalınmak âdetine binaen insan lüzumunda bu noksandan utanıyor.Güfte de yüksek bir şey değil. en işine gelmeyen şey. bizim çaldıracak marşımız yoktu. Ferid Paşa. her şeyde kendisine rey sorulmasını istiyordu. O halde mühim müzakerelerde bazen hususî surette iştirak ediyordu. Adnan. Böyle yapılacağına Mozart'ın pek nefis olan «Türk Marşı». artık münasebet hemen de büsbütün kesilmiş olarak vücude gelen vaziyet sulha kadar sürmüştü. Salih (Salih Paşa. Sıkılırdım. Mustafa Kemâl de Ankara Müftüsünü kandırdı. Yani fırsat kaçtı. Mustafa Kemâl kızmıştı. iyi vuruyordu. Halide Hanım. Halbuki orada sefir iken. Galiba birbirine tahakküm meselesiyle bağlıyarak. yüksek buhran ve heyecanlı millî vak'a bir daha ne vakit bulunur? Hem bulunmamış.

Câmi'nin ömrü kısa oldu. Çünkü Yahya Galip bu kadarına cesaret edemezdi. Bekir Sami'nin oğlu da Rusya'ya heyetle beraber gidiyor. Bu da reisin istediği şey. Fransa'da okumuş. Sonra sefir ve Mustafa Kemâl'e başkâtip oldu. atacak. Yahya Gaüb'i himaye ediyor. işler arap saçı. Yahya onun adamı. Fakat mebus yaptı. Ha. Bismillah dedik. Ziraat Bankalarına vaziyet edip. Geldanî kuvvetleri iz'aç ediyordu. Bunu da biliyorduk. defedecek. Sevdim. Bu millet Kafkas dağlarında oturur. ilk adımda curcuna. Erzurum'da birer cephe teşekkül etmişti.. vergilerden birşey yok. Ahlâkı da böyle olsa ne olurdu. kitap yok. Bizim askerler bunlara sıra ile Garb yahut izmir cephesi. Yüzelli bini Hrıstiyan. Asetin-dir. Adana'da. HESAPS1Z-KİTAPSIZ GÜNLER Meclis. bir müddet sonra oradan da azletti. Nihayet Mustafa Kemâl. para ve emsali alınmak düşünüldü. Bize Ankara'ya giderken dedikleri şey ne kadar doğru imiş. Kabiliyetli insanları çürütecek. Maliyeyi yoluna koydu. Yürüttü. Bekir Sami iri boylu bir zattır. Ermeniler de bizi Sarıkamış'dan tehdit ediyorlardı. Bunların hepsi birden bir plân dahilinde mütekâsif bir tazyike başladılar. Vaziyetimiz buhranlı olmağa başladı. Irak'ta. Ikiyüz elli bin kişi kadardırlar. Bu kararlar deftere yazılmıyordu. Cami. Perişan olup ele geçersek ben işlere karışmadım. Maaşlara. Hakkı Behiç Maliye Nazırı. Elcezire cephesi. Hoppala. Dilleri de Çerkesccdcn tamamiyle ayrı bir dildi. Elcezire cephesinde bizi Asûri. Cami buna dayanamadı. Yusuf Kemâl ne vekil olduğu vekâlete gidiyor. Fransızcası pek kuvvetli hem de baktım ki. Asetinler böyle iri olur. yani izmir'de. Daha ilk adımda bu ne iştir? Ya bu adamı Valilikten çıkarmağa razı olunuz.ele geçersek bu idam cezasız da idam edileceğimiz muhakkak idi. Bilâkis kendisi ona emrediyordu. Bekir Sami Hariciye Vekili idi. Anlaşıldı ki. Para buldu. Aklı başında namuslu adamı çekemez. bunun suyu nereden gelecek? Bizde on para yok. daha ilk adımda esaslı bir buhran çıkacak. Halife Orduları (Kuvvay-ı İnzibatiye) teessüs etti. ya hep istifa 68 edelim» dedim. mesele ihdas ettiren bizzat Mustafa Kemâl idi. Dahiliye Vekili idi. cenub mailedeki diğer kısım müslümandir. Bu çocuk yolda giderken bir baştan öbür başa kadar Çcrkeslik propagandası yapar. Çünkü Mustafî Kemâl kavgasız duramaz. Tabii itten beter korkuyordu. Cermânî nesil ve dilleri de o zümredendir. işte Ali Rıza Kabinelerinin olmamasının tesiri görülüyordu. Galiba teşvik eden. Arkadaşlar bunun hâline gülüyor. aleyhinde söylüyorlardı. şimdi birer birer tepeliyecek. Tabiî bir surette. biri gitti. Şimdi istanbul bütün kuvveti pazuya vermişti. Adnan bana prezante etti. oradan silâh. yola geldi. Roma Mümessili sıfatıyla Câmi'yi yolayıp def. Cami haklı. Asetinler Hindi. Neyse baktı ki. Onun riyasetiyle Yusuf Kemâl berabe: olarak Ruslarla bir muahede yapmak ve onlardan yardım almak üzere yollandı. Hesap. Cenup yahut Adana cephesi. Dahiliye Vekilini âmir gibi tanımıyor. fakat bu zat tamamiyle hakan. Orada daha iyi görüp daha ziyade sevdim. Cami istifaya kalktı. terbiyeli ve ahlâklı bir gençtir. Mustafa Kemâl Fransızca muharreratta vekillere Bolşevikler gibi "Commisaire" diyordu. Eski vali vekili Yahya Galip. . sonra kördüğüm oldu kaldı. Bankalar ve müesseselerde de müsadere edilecek para kalmadı. Hizmetleri. zaruret sebebiyle mevkıye gelmesine mani olmamış veya olamamış. kıymetleri anlaşılıyordu. Şark cephesi adlarım verdiler. Hem de kalburun üstüne gelenleri. Nihayet aşikar olan bu haksızlığa dayanamayıp Mustafa Kemâl'e gayet dürüst bir surette söyledim. paraları alıyoruz. Bu esnada Kâmil Paşanın torunlarından Hikmet geldi. Bu adam dirayetli adamdır. Yahya gitti. askere sarf ediliyor. Câmi'de artık meyus oldu. Bu onun en baş huyudur. Ferid Maliye Vekili oldu. Bunların Çerkcslerle ırkî hiçbir münasebetleri yoktur. Ben Hariciye Vekâletine de vekil edildim. Sonradan Mustafa Kemâl onu haksız yere irtikâbla ithama kalktı. illâ böyle hükümet olmaz. ne yapayım cebren Ankara'da alı-kondum diyeceği görülüyordu. Fakat Mustafa Kemâl. Lozan'da da beraber bulunduk. hükümet hepsi oldu. Yunanlılar da izmir'den taarruzlar yapıyorlar. Hariciyeye memur ettim. Hem rakib kalmasın. Vali olmuştu. Değirmen kuruldu amma. Heyet-i vekilede uzun müzakereler oldu. Şikâyet etti. ilk iş olarak Heyet-i Vekilede Rusya ile temasa gelmek. Anadolu'nun muhtelif yerlerinde aleyhimize kıyamlar tertib ediliyordu. Zaten o maliyeden habersiz. ne de Heyet-i Vekile içtimalarmda alınan kararlara imza koyuyordu.

oynuyorlar.. Bir de baktım. Atî karanlık.. Elbet gelmemesi lâzımdı. parçalanacağız. Ankara ahalisi ise tamamiyle düşmanımız. memur ve ahalisine böyle boynuz takdırılır mı? Bu müthiş bir (. imiş. Akşamdan sabaha kadar istasyon binasında vur patlasın çal oylasın gidiyor. Avrupa'da da böyle şey müthiş bir skandaldır..) olasılar. O halde ben de naçar kalacağım. keçi.. Hem de ne küstahça bir cesaret!. iğne üstünde oturuyoruz. Bizi taşlar. Bizdekiler ise aksine Türk düşmanıdır. Ankara'da S. fakat ya halk duyarsa. Muhtemel tehlikeyi bilmiyorlar. Garp cephesinde Yunanlılarda da faaliyet ziyade. Mudanya'ya geliyor.. Bu da dürüst hareket ve ahlâk ile olur. istanbul'un faaliyeti daha arttı. millî gaye.. Her tarafta aleyhimize isyan hareketleri daha ziyade kaynıyor.. Böyle feci ve eğreti bir vaziyetteyiz. Bu gibi şeylerin halkımızca ne kadar fena gözle görüldüğü malûmdur. Ansızın Ankara'da bile aleyhimize isyan çıkması pek mümkün.. Aptal gibi inandım. 37 70 bir karı da var. Bunlarla iş patlak verdi. kaçıramayız.. düşün çare yok. Bizim karının. Onlar ile oyalandık.. hükümet konağı. Babası. «Paşa'nın İstanbul'dan hemşiresi geldi.... 69 KORKU Artık her tarafta aleyhimizde isyanlar başlıyor. Çeçen. Kadm Macar imiş. Rusya'daki bütün bu milletler Türk'ü canı gibi severler. Neyse bir müddet sonra kadın hükümetten kayboldu. Seviyorum. Artık hanesi orası. Asetin. Hiç biri de diğerinin dilini anlamaz. herşey tehlikede. koyun.... Birkaç yüz askerimiz var. Olmuyormuş. Romanyalı bir müslüman zabit imiş.. SKANDAL Mustafa Kemâl Ziraat Mektebinden Istansan Binasına göç etti.adında biri var.. Bir yavru tiftik keçisi var. Bizim hanım ise istanbul'da duramıyor.)in türlü çığlık ve . Bursa Valisi bana telgrafla haber verdi.. Bizde değil. keçinin de vaziyetten haberi yok. Yine şaşılacak şey...ve.. Hemşiresi değil.. Kazaya rıza. hayatımız. Ne oldu bilmem!. başka bilmiyorlar. Yanında güzelce (*) Metres ve ahlakla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. amcası. istanbul bilhassa Düzce ve Bolu cihetleriyle temasta. Bu sebeple bunlara da itimad edemiyoruz.. Mustafa Kemâl'in adamlarına sordum.. Bile-cik'e.Halkı bize ısındırmak dava için lâzım.. Dâvamız ne? Bu iş ne? Perhizimiz ve bu lahana turşusu tam birbirine uygun.. Eh. Binmesini bilmez.... Hemde fahişe hemşire olsun. Hükümette Hey'et-i Vekile müzakere odasının yanındaki odalar mahrem bir vaziyet almış. Sonra Rusya'ya gittiğim vakit bunlardan istasyonlarda vagonumuzun penceresine yaklaşıp etrafına bakındıktan sonra mazlûmane «Bizi ne vakit kurtaracaksınız?» diyenleri keza bir yerde arkamızdan bastığımız toprağı öpeni gördüm. Halbuki Rusya'dakilerin hakkı vardır.. Çerkeş. Türkiye'ye gelen Lezgî. Ben de Kuybaym'nda bir bağ kiraladım.. Bari (. Bizimle ihtilâf bile etmiyorlar. Mevsim yaz.. Oraya yerleştik. tavuk aldık. Hattâ haremi ile Mustafa Kemâl'in yanma yerleşmiş beraber içiyorlar. alm yazısı ne ise olacak. Fakat benim içimi kurt yiyor. İnguş. bağırıyorlar. oraya yanaşılmıyor. Türkiye'yi yıkmağa çalışırlar. Çünkü bunlar istiklâl ve hürriyet alabilirlerse almaları ve onun devamı mutlaka Türkiye'nin sayesinde olabilir. Gelip boynunu dizime koyup duruyor. Yahu!. (..»dediler. Hadi bunu da sineye çekelim. Halâsım ve hürriyetlerini bizden ümid ederek yaşarlar... Şaşılacak bir cesareti var. Oradan araba tutuldu. Halk geceleri evin etrafına toplanıp rezaleti seyrediyor. ata binemez... Benden habersiz ve babasını dinlemiyerek geldi. merdiveni çıkıyor. pencereleri kapatın! Hayır pencereler fora.)sızlık.Alıştı. gelen kadın Fikriye adında bir (..) imiş. Padişah diyor. Ya bir şey çıkarsa karıyı ne yapacağız? Şişman.Tuhaf. Harb-i Umumîde Bükreş'e giden ordumuza iltihak etmiş.Inek.. hükümet tarafından Kuvva-yı İnzibatiye (Halife Ordusu) adıyla ordu tertip ediliyor.. Heyet-i Vekile odasının yanına misafir edilir mi? Başka Hey'et-i Vekileyi teşkil eden onbir mebus ve nazır efendiler olmak üzere koca bir vilâyet. nasihat ediyormuş. Zevcem diyor. Şimdi onun sırası mı? Hem bu kadın hükümete. Abaza hep Çerkeslik davası ederler. Düşün. Ortalıkta lâf çoğaldı. Bana da haber vermeden 10 yaşındaki bir hizmetçi kızı alıp bir vapura gizlice atlıyor. oradan da Ankara'ya geldi.

. Refikamın aybaşısı var» Şaşaladım.. gönderildi.. mühim bir servet peyda ettiğini söylediler. Birbirimize derd yanan birkaç kişi bizim de ödümüz koptu.. posası atıldı..Tabiî bunda da pek kızmıştır.. (S)'ı ta-kib edelim. Bana ne cevap verse beğenirsiniz. kemâli safiyetle anlattım. Tamamiyle makul ve benim fikrimde olması lâzımdı: Zannımca yaranmak için İsmet hemen ona gitmiş... Düşündüm. Ahvalden malûmat almak için oradaki Türklerden.... ikinci defa Rusya'ya gidişimde Batum'a çıktım.. Mütehasıstır. şehvet... Hiç olmazsa onlar kızı bir nefere verip.) kâhyası mıyız? Yapar ya... Çünkü şikâyete akan sular durur. Halkda. Benim bir vazifem de Rusya'daki sefarethane ile şehbenderliklerimizi teftiş etmekti: Novoroski'ye çıktım.) olsa yine neyse. O da değil. Düşündüm. Neye hamledeceğimi epeyce zaman kestiremedim. Meğerse bana kızmış imiş. Adam kıtlığı diyelim. fakat (. azlolunacak» dedik. Padişahlar cariye düzer.... Hariciye Vekili Yusuf Kemal idi. sokağa atılabilir mi? Mustafa Kemâl onu Novoroski'ye konsolos tayin edip göndermiş imiş..fuhuş.... Derd yanıp.... fakat birkadını çok sevmez. adamları da şahit olarak getirdiler.... Dünyada zannim-ca hiçbir koca misafirine böyle bir mazeret beyan etmemiştir.. Bu kocasının gözü önünde karısını (. demek. dedim: «İsmet'in bu adama söz anlatması mümkündür. Ben de Mustafa Kemâl'e kızdı zannettimdi. Sert bir tavır aldı. Bir Erkân-ı Harbiye Reisinin hükümet reisine âdeta böyle endirekt (.)'nin Ziraat Vekâleti müsteşarlığına tayin edildiğini öğrenmiyeyim mi? Al sana işte!. Millî davaya zarar verebilir birşey olduğunu. demek biz burada vatan için falan çalışmıyoruz.. Rusya'dan dönüşümde Hey'et-i Vekilede (S. buna mükâfaten de kocasını yekten müsteşarlıkla çırağ buyuruyor.nefeslerini dinliyorlar. Zaten beni sevmeyen Reis...... (.... Gittim. herkese ve kendine söylendi. Bu yekten müsteşar yapıyor. Daha ilk gününde başa gelen adam birinin karısını (. Şeytanlar tepeme çıktı.. Bir takım işlerde (*) Körlük. zeki. Muhterem Reisimizin bir huyu vardır: Çok kadm sever. Yusuf Kemâl de «Azlederim» dedi.. 71 I ortaklık ettiği. türlü hırsızlıklar... (S) beni hanesine misafir etti. onu mülâzım yaparlardı. Romanya'da çiftliği var.. Bakalım!. Artık bıkılmış.. Vay halimize!.. (S. İsmet'i saf bir adam sanarken içinden kurulu. yapsm. pek güzel halıları ve karısının kulağında fındık kadar pırlantalar var.. Bir de (S. «Galiba karımı koynuna koyamadım.. bu esnada bunlardan sakınılmak lüzumunu söylesin.. Bari malûmatlı.. Ona söyliyeyim de nasihat etsin. Çabuk değiştirir.. ahlâksızlar diye kesecek.. Herkese ne oluyor?» dedi.. zevkine. Akşam yemekten sonra karısı odadan çıktı ve durup dururken (S) dedi ki: «Kusura bakmayınız.. «Herkesin (. Bazıları bana şu adama söyle de yapmasınlar dedi. onları kocaya verirlerdi. irtikâb ve ticaret yaptığını.. Ertesi günü tuhaf bir şey oldu. mühim sanat görmüştür. Heyet-i Vekile azline karar verdi. Çeşnicibaşıdır..la ilgili oniki kelime metinden çıkartıldı.. Halk bizi dinsizler. Bu arada (S) nin de halâ orada konsolos olduğunu. müslüman Gürcülerden birkaç kişi topladım.)yor. Böylesi de görülmemiştir bile.) âletiz. Beni başına belâ aldı demektir. benimle olan muhavereyi de anlatmış.. Ben bönledim...) kıymetli bir şahıstır... Biraz sonra te-şehhüd . Suyu içilmiş. Vatan için güya hükümet kurduk.. dürüst olmayan biri olduğu fikrine doğru vardım. Neyse muvaffak olup azlettirdik: Herif ve kadın kayboldular... Yahya Galip işinde de bana kızmıştı.. Mükemmel yapar.. «Azli lâzımdır»dedim. işret. bu işten anlayamıyacağmı söyledim. Birden hiç ummadığım bir cevap aldım. sonra da onlara oyun ettiği.)yor. Hiç olmazsa bu işler gizli kapaklı yapılsın» İsmet'i buldum. mebuslarda bir dedikodudur koptu. Mustafa Kemâl'e bunun tayini münasebetini sordum.Çünkü mazereti var» demek istiyordu....) nin şu tarzla müsteşarlığına tahammül edemeyiz.. Bir ağarım mevkiine.)lik edeceğini zannetmezdim.... Cehlini. teveccüh kazanmıştır. bir (. Arası birkaç gün geçti. Alâ! Alâ! Her yerde. Sen misin rezaletin önünü almak isleyen?. Fakat azletmedi.. Baktım. İsmet kızdı.) m sui istimalini anlattım.

Bunların ikisi de Mustafa Kemâl'in gözdeleridir.Ulûmu diniye muallimi olan müftü de varmış. Kararlar vermişler. Bunu her tarafa tamim ederek çocukların dinî akidelerini bozmamayı bilâkis takviyeye çalışmalarını tavsiye ettim. Bu ağır bir şeydi. Daha ne yapacak?!. Siz işi yapamazsınız. iş bitti. ROMA KULÜBÜ Bize Roma'dan bir tebliğ. italyan askeri de azdı.miktarı hariciyeye ben vekâlet ettim. Yapamaması bize büyük bir keyif verdi. Gördüm ki tamamiyle doğru. Bize danışın! Al bundan da. Sonra kayboldu. Lozan'da yüzlerce misalini gördüm. saçma ve taassup derecesinde olmamak 72 şartiyle behemehal dindar olmalıdır. Bu sebeple eski devlet ricalimizin nezâket ve yumuşaklıkla iş görme prensipleri tamamiyle bâtıldır. Dedim: «Söylemek marifet değil. Antalya'da diğer bir vak'a oldu. bize bildiriyorlar. Bana da böyle haber yolladı. Kestirme yoldu. Dinin. diğeri şimdi Bursa Valisi olan Fatin'dir. mukabele ederim) cevabını ver» dedik. (S.)i elimle yazarak azlettim. ama italyanlar umumiyetle bitaraf ve yumuşak duruyorlardı. Hem de insafsızca binerler. Zaten böyle olmasalar meyhanecilik yapamazlar. Ancak millet kitlesi.. Fatih Giritli. Onlar da dağıldı. Mustafa Kemâl küplere bindi. Nihayet Dilâver İskân Vekâleti muhacirlere arazi . Mutasarrıf öyle yaptı..Ikinci derecede Şair Mehmed ÂkiPdi bunlar mecliste dinî bir parti yapmak peşinde idiler. Bir tanesi leh ve aleyhe karışmamış. Rakıyı yasak etmeleri. Roma'da toplanmışlar. Bunu mutasarrıf telâşla yazdı. fakat hükümetin takibatına rağmen kati surette önü alınamamıştır. Hey'et-i Vekilede müzakere edip mutasarrıfa şu emri verdik: «Kuvvetlerini topla! Generale (kaatili veremem. bir milletin harsı meyanmda ve ne gibi faydaları bulunduğunu evvelce zikrettik. amma bazı nüfuzlu memurlar hükümetin muhafazası altında bulunan bu imbiklerden bir kısmını alıp evlerine yerleştirdiler. işte devlet işinde dürüst oldu mu böyle şeyler de başına geliyor. Mahmut Muhtar Paşa. italyan kumandanı General hükümete bir nota verip kaatilin italyan teb'ası olduğunu. Eğer kuvvetle gelirsen. yapmak marifet. Dilâver Rumelilidir. Aleyhimde gazete çıkaracağım. Muallim olacakların mekteplerde böyle şeyler yapmaları vahim hatâlardandır. ANTALYA'DA OLAN OLAYLAR Antalya'da heyecanlı bir hadise oldu. Bunu yapanların başı Ali Şükrü idi. Biri. Yâni bu adamlar Ankara'ya geleceklerine Roma gibi emin ve rahat bir yerde oturacaklar.Korkak bulurlarsa derhal adamın sırtına binerler. Yine kapitülâsyon. Bu defa onlar da askerî kuvvetler gönderebilirlerdi. Nevalesini düzmüştü. Biz Roma'da toplanan bu adamlar ile hiç münasebetimiz olmadığını ilân ettik.. hapishaneden çıkarılıp kendisine verilmesini talep etmiş. Terbiye dairesinde sert ve gayet cesur ve sebatlı olmalı.) Ankara'ya geldi.General talebinden vazgeçti.. İki muallimi ve bundan haberdar olup menetmediği ve vekelâlete vermediği için mektep müdürünü ve yine aynı sebeple maarif müdürünü azlettim. Birgün idadi mektebinde üç muallim otu< ruyorlarmış. Derhal şiddetli tedbir aldım.. hele o esnada maddî ve manevî çok iyi bir iş olmuştur. Türk nesilleri bu dersi kulaklarına küpe etmelidir. Peygambere sövmüş.. Cavit.. oradan bizi idare edecekler. birini öldürmüş. beni sokağa dökeceğini. Bu Avrupalılar böyledir. imbikler toplandı. Ve bu husus şiddetle takip edildi. Galib Kemâli ve daha bir takım eski nazır ve sefirler. diğeri de iştirak etmiş. Hemen (S. Reşit Saffet. Mükemmel rakı çıkarıp iyi ticaret yaptılar. Ben bunun. istediklerinin hülâsası şu: Vatanı kurtarmak için toplanıp bizim iş'arımiz üzerine hareket edin. Vakıa orda. Ankara'dan gidip sesini kesti. Bunlarca dünyada muhterem şey sade kuvvettir. Müftü bunu Maarif Vekâletine yazdı. Muallimin biri müslümanhğa küfretmiş.» Bir müddet üzerimde dolaştı. Adamı ölümle bile tehdit ediyorlar. Bunların biri Ankara Polis Müdürü Dilâver. Bence dini ve her nevi kanaat ve r düşünce şahsa aittir. Zaten bu suretle bu devlete diplomaside pek çok şeyler kaybettirmişlerdir. kuvvetli görürlerse işi dostluğa dökerler. Tezvir olmasın diye tahkikat yaptırdım. Askerle gelse bir belâ daha çıkacaktı. Doğrusu iyi küstahlık. İÇKİ YASAĞI Millet Meclisi içkiyi yasak etti. Mustafa Kemâlin rakılarını da bunlar yaptılar. hükûmetde ka-atili hapsetmiş. öldüreceğini söyledi. Galiba Arnavut.

» Bizde de aynı şey oldu. Bu yasak o kadar şiddetli idi ki. Bolşevikler de ilk devrede içkiyi yasak etmişlerdi. Herifin programının düzme bir şey olduğu kanaatini hasıl ettim. Başkırt imiş. Şerifle konuştum.Kırgız. Herif bizi Halife ordularına. Yasak. Yeşilordu dalaveresine benziyordu. Haber aldım. Üzüm bulamıyanlar başka şeyleri. fikrini tetkik ettim. İçki vakıa beşeriyet için bir felâket. hatta kocayemişi ta-hammur ettirip rakı yaptılar. Ankara civarında birkaç çiftlik alıp ağniyadan oldu. Yunanlılar'a. fakat takdirin fenalığından yüksek küûlleri çok. bununla izah edilmeli. zürriyetini bitiriyor. Maarif Müdürlüğü. Herif tekrar geldi. Bu adam mühim şeyler görüşmek istiyormuş. Programı gördüm.Yeşilordu hikâyesi galiba.*¦¦¦ uydurup yine votkalarını yapıp içiyorlar. Şerif ahaliyi. Bunda: «Ey askerler! Ankara'daki paşalar. Biraz para verdim. Bu Rus dostumuzun aleyhine birşeydir. yeşilordu bizi kurtarmağa gelecek değil. kapağın üstüne de soğuk su koyuyorlar. Sordum. bilâkis muzır oldu.verdiğim cevabı söyledim. Heyet-i Vekilede tevkifini ta-leb ettim. ve adi.Bu sefer benden vekâlette memuriyet istedi. bak!» dedi. idam bile ediyorlardı. Halkta derhal iptidaî bir imbik uydurdular: Bir büyük tencereye tenekeden bir kapak yaptırıyorlar. işte rakı. Bu işleri iyi bilirsin. orada da askere ve ahaliye bir beyânname neşretmiş. muahede yaptığımız zaman bize bir ziyafet vermişti. Meselâ İlhanlılar zamanında. lâkin biz Bolşeviklerin en mühim düşmanı olan İngilizler'e karşıdır ki. Bu sebeple iştirak edemeyiz». Kapağın bir kenarından içine bir boru geçiriyor. Manatoğlu hemen Eskişehir'e savuşmuş. bizi aldatıp Türkiye'ye girecek ve bizi Bolşevik yapacak ve Rusya hükmü altına koyacak. Ankara'daki nutku Bolşevik casusu ve propagandacısı olduğunu gösteriyor. Kendisine randevu verdim ve Mustafa Kemâl'i gördüm. Galiba bu. Lâkin yasak edilirse daha mızırı-m yapıp içiyorlar ve içenler yüksek fiatlarla alıp keselerini de deliyorlar. Yapmadılar. Baş-kırt. Astarı yüzünden pahalıya geldi. itilâf devletlerine karşı müdafaasız bırakmak istiyor. Çocuğa üç celseden sonra şu cevabı verdim: «Böyle bir mesele ile bizim alâkamız yoktur. asıl müdafaayı ya- .. Hiç birinde de baş edile-meyip içki men edilememiştir. yirmi hane ve dükkân. sana yolladım müzakere et! Bir netice çıkacak şey mi. MANATOF DÎYE BÎRİ Birgün Mustafa Kemâl bir tavsiye ile Şerif Manatof adında birini bana gönderdi. Arası bir hafta kadar geçti.ve emlâk verirken sahte vesikalar yapıp Ankara'da onbeş. Dedi ki: «Hiç!. isyanlara. Hem biz Ruslardan yardım almak için bir heyet gönderdik. fakat Eskişehir'de yaptığı nedir? Vakıa o da komünizm esasıdır. Baş edilemiyor. Sonra böyle birşey yapacağız. Onun gibi bir Rus oyunu olması lâzım. Muhtelif tarzlarla halini. Son yılarda Amerika da yasak etti. Türkiye'deki kardeşleriyle de birleşme ve Türkiye'ye bu buhranında yardım etmek için Manatof u (Mana-toğlu) göndermişlerimiş. Bu yasağın neticelerini kendisinden sordum. bu menfaatimiz aleyhine. bu sözleri ne? Şimdi iş daha iyi anlaşıldı. Mustafa Kemâl birgün rakısız kalmadı. ordunun talebesi. Yine hemen herkes içti. Çünkü yaptıkları votka fena cinsi oluyor. Tarihde içki yasağı misalleri vardır. Zaten muhali işlemek.. Borunun iç ucunu kaşık gibi.Daha ziyade zehirleniyorlar. sıhhate muzır bir rakıdır. Mustafa Kemâl dedi ki: «Bu adamın Turan ittihat ve istiklâlini hâvi mühim bir programı var. Bir defa böyle bir şeyin Rus pençesi altında imkânı yok idi. tasanın sıhhatini ve dimağım. Tatar. Moskova'da Çiçerin. Bu memleketin her tarfına yayıldı. Nihayet: «Açım» dedi. istiklâl etmişler. Herifin programı neydi. Bu adamın Türkiye'ye gelişinde bir maksat var . yine vermedim. mebuslardan bir kısmını toplayıp komünizmin büyüklüğünden ve faydasından bahsederek Türkiye'nin kurtulmak için Bolşevik olmasını teklif etmiş. ilâh. sonra hocalık istedi. tencereye tahummur etmiş üzümü koyup ısıtıyorlar.. Yasağı kaldırdı. Mustafa Kemâl'e de işin düzme ve saçma olduğunu. beyler için harp edip kendinizi öldürtüyorsunuz. Bu ötekinden müthiş şeydi. birleşmişler. Silâhlarınızı atıp evlerinize gidin!» diyor. Köylü ve halk imbik gibi şeyler 73 ¦ . Küûl ve su tebahhur edip kapağa çarpınca üstteki soğuk su tesiriyle temeyyü ediyor ve borunun kaşığına oradan harice akıyor. Vermedim. Rusya'daki Türkler namına gelmiştir.

demektir. bu kumandanlardan daima en iyi. başınızı verirsiniz... Adnan. Türlü propagandalar. en kötü cevaplar da Çolak Salâhattin'den geliyordu. Ders: Düşmanı ele geçirdiniz mi derhal onu muzır olamıyacak hale koyunuz. Acaba acemice yapılmış ve mahallî tatbiki bilinememiş bir Rus propagandası mı? Yoksa Bu adam doğrudan doğruya İngiliz casusu mu? Bu sefer ne ise Hey'et-i Vekilede tevkifine karar verdik. bir serseri imiş. oradan çolak olmuş. de Mustafa Kemâl bu işi başka kalıba koyup kendi yapmadığını söylüyor. sulha kadar orada tutulması fikrinde bulundum. Rusya'ya ikinci gidişimde işittim. köy köy. gazetesi.. Haber aldım trenin bir köşesine sıkışmış kolundan tutup attırdım. Programlar. Bu adamı Rusya'ya iade etmek pek muzır olmuştur. Salâhattin'ir yazılarında biraz huysuzluk da var idi. İstanbul'da İngilizler'e casus olup Ankara'ya gelmiş imiş. katırcı. onlara rey sorardı.. Fakat icra ettirmedi.Beş altı ayda mühim mahsuller verirdi. Elimi vermedim. Bastırdılar. Nihayet biz muahede yapmak için Rusya'ya gidiyoruz. Böyle halk kitlesinden olur. yaralanmış. Hakkı yoktu amma... Beyannamesi kanunen idamını müstelzimdi.. namuslu adamdır. onun için sıfırdı. Zaten böyle bir yere daha birçokları için lüzum vardı. Tamamiyle (. nizamnameler yaptılar. Baktım bu kelimeden çok korktu. Salâhattin'i meşrutiyet zamanından beri tanırım. Fazla olarak yolda İngilizler'e de casus yazılmış. Balkan Harbi'nde Çatalca müdafaasında teftiş yaparken pusuya uğramış.. hoca ve ilâh. ne felâket bu?» diyorum. kanun. sözüne inanırlar. Karabekir'dcn. Tevfik Rüştü ve daha birkaç kişiyi başına topladı. Şunu söyliyeyim ki. Vakıa bu gayet yolsuz militarizm sistemi bir işdi.. Nitekim. mâkul cevaplar... Ve içimin yağı eriyordu. Şimdi onunla resmî muhaberedeyiz....)o zaman devletin komünistlikle kurtulacağını zannediyordu.Tevkif edildi. Güya millî müfrezenin millî maksadı daha iyi anlamaları buna sebep imiş. Programlarını yaptım.. Sarıkamış'ta karşımıza çıkıt. Ekseriya onlarla içiyor.. Korktum... Ben idam olması veya hiç olmazsa Sivas taraflarında bir esir kampı yapıp. propaganda usullerine dair derseler verip. Türkiye'yi Bolşevik yapmak. Nihayet Moskova'da Tatarlardan tahkikat yaptım.maksadı sırf bolşevikliktir. Onun kırmızı kadifeli kalpağı hâlâ gözümden gitmez. iyi de görüşürdük. Bilhassa programlarında gizli komite hali. çocukça. Karakol cemiyetinin bu halde oluşuna nutkunda kıyametler koparan Mustafa Kemâl bunu şimdi kendi de yapıyordu!. Köylümüz memurlara inanmaz. katırcılardır. 75 Sh. Bu esnalarda Mustafa Kemâl'in en mühim meşguliyeti: Yeşilordu ve Komünist teşkilâtı. tacir. «Ne oluyoruz. Ara sıra da «Memleketin kurtulması ancak Bolşevik olmakla mümkündür» diyor. Mustafa Kemâl buna ilk nüve ve kuvvet olmak üzere Çerkeş Ethem'i aldı.. Hakkı Behiç.. Hayır.)dır. İhtimal Rus mümessillerinin tesiri iledir ki. Bunları bir iki ayda prensiplere. Tepesi kırmızı kadife kalpaklar giydiler. Zaten onların havadisçisi.. Mühim meseleleri kumandanlara yazar. Yunus Nadi. Muhalefet edenlere katil ve idam cezası da vardı. Bunları Heyet-i Vekilede okurdu.74 pıyoruz. Rus adamı olsa bunu yapmıyacaktı.. 293 ilh. Müstakilen yapardı. soytarıca şeyler yapıyor. iyi. Sonra birbirimizi kaybetmiştik. şehir şehir. Millî maksadı anlatmak için bizim davamıza göre olan prensipler ile yolunda ve kuvvetli bir propaganda teşkilatı kâfi idi. Ve Mustafa Kemâl onu sade Rusya'ya iade ile iktifa etti. Kendisi de münasip gördü. Trenimize gel-di.Elimi sıkmak istedi. .. Hele Tevfik Rüştü hararetli bir komünist oldu. Merhamet veya iltimasa kulak vermek pek fenadır. Mustafa Kemâl Ankara'daki Ruslarla pek sıkı dost idi. şekillerde dolaştıracaktım. Mustafa Kemâl'in bir âdeti vardı. Sonra siz çekersiniz. Sonra tahkikat gösterdi ki bu adam Rusya'dan İstanbul'a gelmiş. Ankara'ya o göndermiş imiş. Mızrak çuvala sığmadı. Onun bir müfrezesini kırmızı tepeli kalpaklılar ve yeşil bayraklar ile Ankara'da dolaştırdı. sabahlara kadar evlerinde kalıyordu. böyle yapmıştır... hükümet. (.. Sırf kendi işidir. ben millî yolda propagandacılar yetiştirmek için bir mektep açmağa teşebbüs ettim.. Meğerse Stalin'in adamı ve hafiyesi imiş. «Seni İngiliz Casusu!» dedim. Her yerde her mecliste Türkiye aleyhine propaganda yapmayı kendine âdet edinmiş. Lâkin ahval dolayısıyle kabil-i müsamaha idi..

Hiç ses yok. Hatta haber bile nâdir. Türkiye'yi bolşevik yapamazsi-nız»dedi. Şimdi bu vaziyeti de kurtarır» demiştir. Bu adam herşeyi yapar. Meclis açılacağı vakit Mustafa Kemâl ve Celâl Arif arasında rekabet başladığını söylemiştik. Böyle diğerlerini tesir altına alır. Türkiye'nin bolşevik ve Komünist olduğunu cihana resmen ilân edeceğim» dedi. O vaktiyle devleti komünistlikten de kurtardı. Mustafa Kemâl söze başlayıp şunları söyledi: «Arkadaşlar! Biliyorsunuz çok zamandır komünist teşkilâtı ile meşgulüm. Mustafa Kemâl «Korkmayın! Orada Rıza Nur var. O da evet der. Daima bu usûlü kullanmıştır Bu hizmetim Türk milletine en büyük hizmetimdir zannediyorum. Bununla bu dava muhakkak suya düşecektir. Meclisi ayaklandıracağım. Bunu derken yumruğumu şiddetle masaya vurmuşum: «Eğer ilân etmekte ısrar ederseniz. Mustafa Kemâl birşey yapacak mı? Meclise gelmeden evvel Fevzi'ye söyler. Celâl Arif kendisini açılacak meclisin tabiî reisi sayıyordu. Yunan ordusunun veya Halife ordusunun yanına bir iki fırka da İngiliz askeri gelirse. Millet zaten aleyhimizde. «Dünyada bu kadar büyük bil hata işlenmemiştir. Öyle bir vaziyette böyle bir inkılâp pek tehlikelidir. Sözleri doğrudur. önüne konmuştu. Ne . Siz götürmezseniz ben şimdi meclise gidiyorum. Kararınızı verin. fakat ses çıkaracak halde olmadığını takdir ediyor. Çerkeş Ethem ve kardeşleri Tev-fik ve Reşid'lerin yeşilordu ile kuvvetlendiklerin görüp mevkii elinden gidecek diye telâş etmiş.YEŞlLORDU VE KOMÜNİZM Derken birgün Hey'et-i Vekile içtima etti. kaldı. Millet ve devlet bu müthiş belâdan kurtuldu.» dedim. Gelirler mecliste iptida reyini ona sorar. Ne yapıyoruz?!. «Meseleyi Millet Meclisinin hakemliğine götürmek kanunen lâzımdır. Bu defa itirazımdan dolayı karar verilememiştir. Meselenin ruhu rekabet ve mevki daha ve kaygusu-dur. Düşmanla muhatız. Yeşilorduyu ve teşkilâtı lağvetmiş. Ayağa kalktım. «Demek karar verildi» dedi. Nizamnamelerinde idam ce(*) Yalancılık. bolşeviklik ile kurtulur.. Dilimle. Korku içindelermiş. Bu Fevzi'nin günahları çoktur. Yuttu. amma içi doldu. iki yüz liralık sermaye sahipleri mi? Bunları da kapatırsan memleket tamtakırdır. Celâl Arif Adliye Vekili idi. vekiller hepimiz de donduk. Bütün milleti aleyhinize kaldıracağım. canımla. Sonra Mustafa Kemâl bunun kıymetini takdir etmiş ki. kalemimle. zavallılık ve akılsızlıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Bu memleket ancak. Bu ilân ile millet kamilen aleyhimize kalkar. herşeyimle bunun olmamasına çalışacağım. Şimdi hazır düşmüş. biz Lozan'da iken had bir buhran zamanında Ankara'da herkes yeniden harp bağlıyacağı korkusuyla telâşta imişler.Hem millet bolşevikliği dinsizlik diye tanımıştır. Bekir Sami ve Yusuf Kemâl hâlâ Rusya'da. herşeyini yaptık. Burada sırası geldikçe iç yüzünü bildiğimiz kadar yazacağız. Müthiş telâş içinde başladım: «Komünistlik bu millete gelmez. hangi servet ve fabrika var ki bunu yapacağız? Dükkânları mı kapayacağız? Küçük burjuva sınıfı nerede. Bir muvaffakiyetleri yok. biz komünist olunca mutlaka göndereceklerdir. Yeşilordu dediği. hangi patron. Öteki ise ne vakitten beri istediği ve elde etmek için türlü entrikalar yapıp da muvaffak olamadığı bir şeyi pençesi altına almıştı. Mustafa Kemâl'in yanında beş on kişi ve Lâtife Hanım'ın babası Muammer Bey varmış. işimiz derhal dumandır. işte bu adam bu utanacak hali şimdi nutkunda inkâr tevil ediyor. Ethem'in kuvvetleri. Ve iftiharım sebebidir. Hem de ingilizler bolşevikliğin şiddetli düşmanı.Arkamdan Rafet (Dahiliye Vekili) ayağa kalktı. Sizinle çalışmıyorum». kaldık.. Ve başkalarının üstüne atıyor. O «Muvafık» dedi. Artık zamanı gelmiştir.. Biz bu vak'ayı Türk tarihimizde yazamadık. Beni dinleyin eledim.. Bir müddet sonra Fevzi'ye reyini sordu. Karşınızda ilk saftayım. Hele Çerkeş Ethem şimdi adamı ve bolşevik kuvveti. Berikinde de hırs kavi. Şimdiye kadar aleyhimize bilfiil ordu göndermeyen İngilizler. Belâyı başımıza kendimiz almayalım.. Verir mi?. İşte Çerkeş Ethem ve kardeşlerinin Yunan ordusuna geçmeleriyle biten hadise buradan başlar. Derhal «Hayır. Tarih bizi mes'ül edecektir». Çünkü kitabımızı neşrettirmez-di. Sür'atle başkalarına soruyor. kuvvetimle.Kömür ocağı dalaveresi yapmak için İtalyan Fago'yu Ankara'ya getirtmiş. O kalsın. verilmedi. Mükemmel bir kuvvet olarak Yeşilordu'yu vücuda getirdik. 76 zası da var. Kimse bir şey demiyor. Size düşmanım. Galiba. Biraz sonra Mustafa Kemâl. nedir? Yüz. Bunun üzerine Mustafa Kemâl «Kalsın!» dedi. Oh olsun. Bunda da iyi güçlük çekmiştir. Şiddetle «Rıza Nur'u tasdik ediyorum. Bu şiddetim çok tehlikeli idi.

Nasıl tahammül etmiş. Derhal yanıma geldi. Bir iki ecnebi tevkif olunmuştu. Yeri gelince bu altmış üç numaralı ocak işini yazacağım. engel oluyor. Celâl Arif. Celâl Arife öyle bii darbe vurdu ki. Müslümanlık Âlemini ar77 kaya almalıdır. O da Roma'da mümessil... Bakalım bana ne yapacak? Mustafa Kemâl nedense Malta'daki ittihatçıları kurtarmağa çok ehemmiyet veriyordu. Mademki. Bizim hanım başımda bir derd idi. SİNOP'A DOĞRU Aleyhimize istanbul'un tertib ettiği isyanlar arttıkça artıyor ve şiddetleniyordu.Doğrusu Celâl hem kel hem foduldu. Kötülüklerine Rıza Nûr derhal itiraz ediyor. İsmet fena kızıyor. Artık sıra benim. Bir mektubunda diyor ki «Sizin tuttuğunuz yol doğru değildir. Belki de Celâl Arifin göz diktiği aynı ocaktı.).. Hükümete gidiyoruz. Sonra Karadağ batmış. Hem de ne sahtekârlıklar ve cinayetlerle. Mustafa Kemâl derhal Fago meselesini eline aldı. Sonra namusumla ve alın terimle kazandıklarımı da kütüphane yapıp.. safderun. Hem de reisliğe lâyık değildi. Bir tanesi bir ingiliz Miralay'ı idi. Bizim yanımızda bağda oturuyorlardı. Koluma girdi. Vakıa yüzelli kilo kadar bir adamdır.. Artık anlatması bitmişti. İsmet müstebit ve haris bir adam. Hatta dünyada bir dikili kazığım yok.. ilk Rusya seferine giderken bu zabiti Erzurum'da mevkuf olarak gördüm. Ders veriyor.» Dedi ki: «Canım senin de bir şeyini bulamıyorum. dedim ki: «Paşa! bende böyle şey yok. Birkaç kişi italya'ya kaçıp Karadağı ihya etmek hülyasında. Güldüm. ufak bir ev eşyasından başka bir şeyim yoktu.. Celâl'in ibretli bir dersi şudur. Bana şunu dedi: «Yahu. Bir benim ağırlığım. boşuna yorulma! Beni böyle yere vuramazsın. Bir de din kuvvetine istinad lâzımdır. Müttefik lâzımdır. Celâl'i kömürle yere vuran adam. Yere vurulacağız. öldürdü. Bunu da bilmiyordu. Hakikaten o vakit dünyada birkaç sandık kitap. Meselâ şunu söyli-yeyim: Biz Lozan'dayız. Benim böyle şeyim olmadığını o da biliyor ya. Paraya göz diken bir insan değilim. Bu işler. Herkese Celâl Arifi nasıl imha ettiğini. Derken patlak verdi. nasıl ittifak etmeli?!. işte onun fikrince Lozan'da bu politika ile Avrupa'nın yedi devletini yeneceğiz! Bu. Şunlara bakılırsa derhal Fransızlar'in kelime salatası dedikleri şey olduğu görülür. Bunun için Karadağ ve Arnavutlukla. bir de sırtımda bu ağır yük ne olacaktı? Ankara'da bile emniyette değiliz. ingilizler almak için çok gayret ediyorlardı. davul gibi karın. millete verdik. Bunu Erzurum'da Kâzım Karabekir tevkif etmişti. Çünkü bu milleti bilhassa böyle zamanda idare edecek zekâ. Büyükten atardı. Demek sıra bizim. içini söylüyordu. Bu zai büyük bir aileye mensup imiş. Adı Ravlinson'dur. Zihniyeti de pek koline idi. O günlerde bir gün Heyet-i Vekile iç-timaına gitmek üzere meclisten çıktık. diğer taraftan Mısır ve Hind ile ittifak edip. gururlu gururlu ve keyifli keyifli anlatıyor haa. Bir saf halinde yürüyorduk. Bekliyorum. O kadar çalıştı. senin de Celâl Arif gibi böyle bir kömür ocağın filân yok mu?» Güya şaka ediyordu. «Sanki bu herif âmirimiz. Hele son Bolşeviklik meselesi. Arnavutluğun ittifakından ne çıkar? Mısır. Hem birbirine zıt şeyler: Müslümanlıkla ve Papa ile ittifak yapılacak. farz-ı muhal olabilse bile yıllar ister. Amma.. pişirdi. Şimdiye kadar hep çarpışıyoruz. bu adamla uğraşacaksın. Böyle şey en tahammül edemiye-ceği şey. on dakikada ben hepsini bitirdim. sulhtan sonra Zonguldak'rn en mühim kömür ocağını vurdu. Bize bir düziye tahrirat yazıyor. bitirdi. Artık kinli. Hey dünya!. (.» Yine beni bırakıp başkasının yanına gitti. Taş hanı geçmek üzere idik. Fakat doğru. Mustafa Kemâl aleyhine söylenmeye başladı. Erzunım mebusları ile bilhassa Hüseyin Avni ile pek iyi idi. Bir hal olsa nasıl kaçacağız? Uğraşa uğraşa nihayet istanbul'a yollamağa ikna ettim. Bize ise kuvvet derhal lâzım. Papayı da zahir yapmalıdır». fındık gibi kafadır.haldeyiz? Ne düşünüyoruz? Mustafa Kemâl ile aralarındaki gizli. fakat bu suretle beni tehdit ediyordu. Mustafa Kemâl ise. Küfür ediyor. niye para dalaveresine giriyorsun. Onunla aramızda biri vardı. Arabaya . Mustafa Kemâl ve daha 5-6 vekil var. enerji ve tahsilden tamamiyle mahrumdu. Türkiye Dünya karşısında tek kalmıştır. Mustafa Kemâl de Malta'dakiler ile mübadaleyi teklif ediyordu.. hocamız» diyor. içten kaynayan rekabet gitgide düşmanlık halini bulmuştu. Bilâkis pek mağrur bir adamdı.. Hind müstakil değil ki.

Ingilizler'de görülen zihniyet mucibince Ermeni sözünü derhal incil Sinyoru gibi doğru kabul etmekti. Başları kel. topraktan yapılmış. İŞGAL GÜNLERİ İSTANBUL'U Hanım Ankara'ya gelmeden evvel ben idam cezası yeyince emvalimi haciz için eve memurlar gelmiş. Neyse araba da geçti. iyi bir hanede misafir ediyor. dedik. Bir müddet sonra «Baktım. Şimdi Sinop'ta bu karıyı da. Aşağısı beş metre ve ırmak. çamur atların dizlerini geçiyor. 79 Birgün Ermeni karı. bu millet ne alçaktır ve ne iş yaparlar. zeminde şeyler var. Ama ne köy. Asma köprü gibi. ne adam. çırçıplak. Çankırı. Hele Kastamonu ve Sinop'ta pek büyük istikbâl gördük. İndik yaya geçiyoruz. Ankara'dan Kastamonu'ya kadar olan yerler. Boyabat tarikiyle Sinop'a gidiyo(*) Şeytan anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı. Köprü geçerken arabadan iniyoruz. Rıza Nur'un bir şeysi yok. ancak bir araba sığıyor. Yemek vakitleri inip yemek yiyoruz. Hanım «Ermeniyi de götüreceğim» dedi. «Bak üstünde istanbul'a götürmesi muhtemel mektup falan birşey vardır. Ufak çalılıklar var. iplerle bağlayıp öyle yola devam ettik. Onbeş günde Sinop'a vardık. Hele Çankırı civarında çaylar ile sulanan öyle güzel ziraat arazisi var ki.. bit içinde. Ahşap köprü var. Arabalarda seyahat eden evvelâ vasiyetnamesini yazmalı. Pazarlığımız buraya kadar» dedik. Bunu yazdığımın sebebi Ermeniler Türke ne hâindir. Yolda doğurdu idi. Şu ingilizler mütareke esnasında neler yaptılar. Hanımın mücevheratından bulabildiklerinden alıp doğru Kuleli Darüleytam'a girmiş. Ayakları yok. Haram açıkgözlük edip kitapları mahzene sokmuş. Vaniköy'deki evimize inmişler. kızı da. vakıa dönüşümde kitapları rutubetten ciltleri sökülmüş. hastalıklı. Darüleytamdan alıp götürüp. Bu kadına söz dinletmek mümkün değildir. hakkı da var. iyi cins Ankara kedisi böyle oluyor. Ankara'da ermeni darüleytamında. mesafedir. Muhakkak bir ölümden kurtulduk. içlerine girilemez. Bana bunlara da baktırdı. Ben de Ankara'ya döndüm. Taşköprü. Ne dedimse. Eşyayı da kısmen saklamış. Taşköprü'den Boyabat'a giderken bir büyük ırmağa geldik. Konak araları otuz beş kırk kilometre kadar. 78 ruz. Bereket versin arabacı atik imiş. Anası kaçtı. Yazm iyi gidilirse de kışın çamur sebebiyle günde yirmibeş. Yollar bozuk bazı yerlerde hiç yol yok. hanımı vapura koyup istanbul'a yollayacağım. gideceğiz. O da korkmuş.. ilâç alıp. biri mavi. Yeniden yerleşmişler. İstanbul'a gittiler. Köprü sallanıyor. Pislik. Ermeni'nin iki çocuğu da var. Ormana girdi.atıp yola çıktık. Bu yolu giderken hep düşündüğüm ya karşıdan başka bir araba gelirse ne yapacağız? ikisi de kalır. Hayvanlara şiddetli vurdu ve atladık. Hanım evde yok iken. ne yaptımsa olmadı. tedavi etlikdi. hiç olmazsa haciz belâsından kurtulmuş. Hanım birgün kadma o civarda tesadüf etmiş. Bunların avluları hayvan gübre ve sidiğinden müthiş bir şey olmuş. Murabba şeklinde. «Etme. O vakit Kuleli Askeri idadisini ingilizler Ermeniler'e Darüleytam yapmışlar imiş. göstermek içindir. ödüm koptu. bilmem. Bir şey yok. bir gözü sarı. Kalecik. Ne tehlike. yuva yapmış buldum. yirmi kilometre yapmak bile bazan müşkil oluyor. Yakaladı. Kocası Ankara'da benim çocuklarımı kesti derim. koku. Orası bir hırsız melcei imiş demek. ortaları avlu. Dağın eteğinde yol var. Öyle yerler oluyor ki. ormana girdi. Elmasları istemiş «Sesini çıkarma yoksa seni Ingilizler'e haber veririm. Diğerlerini de «Bunlar benim.» demiş. Bereket versin beni her yerde hükümet resmî surette askerler ve ahali ile istikbal. Bembeyaz tüylü. Amma. Hanını hükümete söylemiş. Ne ise bize böyle bir belâ çıkmadı. hizmetçi kızı aldatıp dolaba sokmuş ve kilitlemiş. Derken Hanım bir yavruyu aldı. fareler didik didik edip. Halbuki biz çocukları besliyor ve tedavi ediyorduk. Ne oldu ise bizim bir-iki bin . Bir aralık teker boşa gitti. Yolda uzun boylu olursa ne yapıyorlar. Araba ile geçmeye korktum. Kastamonu. işte bu eve inmişler. Öte tarafı dağ. Bulmak mümkün değil. birşey yok» dedi. Çırçıplak soy da bak» dedim. «Birşey yapamayız. Nasıl tutturmuşlar şaştım. Yavrunun kulağını sıktı. indik. ne ağaç. Konak yerlerinde han diyorlar. amma bilmeyerek. Yavru bağırdı. Memurlar geri gitmişler.» demişler. Meğerse yolun orası uçmuşmuş. Sebebi malarya. Olmadı. Köprüler bozuk. Hanım «illâ bunu götüreceğim» dedi. Yanımızda bir Ermeni kadm hizmetçi de vardı. Yolda araba kırıldı. insan bayılıyor. Dese. Hanım bir Ankara kedisi almıştı.» demiş. Anası miyavlıyarak geldi. Amma bilerek.

«Aman beni kurtarın. Patrik'e mektup yazarsanız beni derhal kurtarır» dedi. Sonra Mustafa Kemâl de bu adamı mebus yaptı. Şimdi de Malta'dan kurtuldu. Çünkü iyi dalkavuktu. Göbeğim çatladı da yine söz dinleteme-dimdi. Ankara'nın teşebbüsü ile diğer ittihatçılar da Malta'dan kurtuldular. Bilhassa namuslu adamdır... iki taraftan birçok masumlara kıyılıyor. Söyledi ise yazık. Bolu'ya propaganda ile işin önünü almak için mebus arkadaşlardan Hüsrev (Sofya sefiri ve Boşnak'tır). Bu sefer bir gece çadırında öldürüldü. Amavuttur. hadsiz hesapsızdır. Sakin ahali iki taraftan da paraca. aleyhimize ilk sıkı hareket Anzavur'un hareketidir. müftü olduğu halde kanundan evvel şapkayı giyivermiştir.. Bilmem doğru mu? Halbuki Fethi ittihatçılar zamanında onların mâkulü idi. Gitti. Bizi telâş . Gerede. Bizim için saded haricidir. Sıra emini oldu. Kendisinden işitmedim. Ve bön durur amma bu adama ısındığı vakit terbiyeli.Nallıhan ateş aldı. Aklına her geleni yapan ve bu babta söylenen makul ve mantıkî sözleri dinlemeyen bu kadın benim başıma neler getirmiştir. zararsız.liralık mücevherata oldu. Asiler bunları tutup tevkif ettiler. Nasıl kurtulduğunu sordum... Karacabey ve Biga taraflarını ateşe verdi. çok şeyde uyuşuk. kendisi Manastırlıdır. Öteki ittihatçılar hâlâ yatıyor. öldürüldü. gider. işi bitirildi. Devletin perişan vaziyeti konuşulurken Fethinin bana ne.. Bu kuvvetler de sıfır oldu. Hakkı da var. isyan yapan ahali de ekseriyetle Çerkeş. Bu fesi bir daha başıma koymam» demiş. Bunlardan Koç Bey adında bir abaza avanesiy-le Beypazarı'na kadar geldi. Hele He-yet-i Vekilede çok şeyde en iyi fikir söylediğini gördüm. Şarka doğru sarıyordu. Karakeçili aşiretinden mürekkep bir çete kuvvetini Kaymakam Arif Bey kumandasında gönderdik. Düzce ilah. Sinop'ta iken bizim Altınoğulları Hasan Fehmi'nin istanbul'da olduğunu söylediler. Onu da pusuya düşürüp öldürdüler. Yine bozuldu. Soğuk. Kir-masti. Şahsına çok güzel bakıyor. Paralar kazandı. Kanlarla paralar yedi.. zararlara sokmuştur. O vakte göre bir hocanın. Derhal onlara hadim oldu. Benim birinci Rusya seferinden döndüğüm esnalarda idi ki. Düzce. Bunların Malta'daki hayatları hakkında uzun hikâyeler söylerler. Derhal Hasan Fehmi'yi tahliye etmişler. Karıncaya basmayan müftü!. bilhassa Abaza idi. Bu adam ne işgüzar adammış. müslümanlığa. Hüseyin Cahit de hususî bir surette kurtulmuş italya'ya çıkmış başındaki fesatmış. Gönen. Adapazarı. Bolu'da mutasarrıf olan Haydar Bey'i (istanbul Şehremini) dövdüler ve hapis ettiler. Fakat aklım başıma geldi. Kırklareli mebusu Doktor Fuad'ı yolladıktı. Ticaret edip. Hendek. Tevbe ettim. Pangaltıda bir meyhane açtı. Arnavut ve emsali ecnebi unsur idi. Derken. Bolu.. Hikâye ettiler: Malta'dan bize mektup yazdı. Vaziyet fenalaştı. Kötülere karşı sözünü de esirgemez. Yazdık. canlar yanıyordu. Bizim çeteleri birkaç defalar bozdu. Bütün kuvvetini esir ettiler. Amma iyi oldu hanıma. Miralay Mahmt Bey'i (Geyve'de bizi tevkif eden) muntazam bir kuvvetle gönderdik. fakat. hoca. Ateş Adapa-zarı'ndan. Zaten bunun müslümanlığı bir addır. Türklüğe. Nihayet Anzavur bozuldu kaçtı. Beni ne masraflara. Islâvlar sonra gelmişlerdir. Rumlar'a düşman oldum. rahatça büyük zararlara uğruyordu. Yalnız Fethi (Şimdi Paris Sefiri) için Süleyman Nazif. Beraber Hey'et-i Vekilede bulunduk. Patrik ingiliz Kumandanına söylemiş. zabitleri çoğu Çerkeş. hısım akrabası Abdülhamit zamanında Amavutluklarıyla övünür-lerdi. Dûrendâne bir kadınla daha evlendi. Diğer ittihatçılar Malta'damihman. isyanlar başladı. Sonra Türk değil. Bunların kumandanı Süleyman Şefik. «Lanet olsun. Bandırma. Aynı zamanda Yunanlılar izmir'den tecavüz ettiler. Bundan böyle Rumluğa. izmit'e asker çıkardı. Aşkolsun. malûmat sahibi olduğu görülür.. 80 İSYANLAR ı ingilizler ve istanbul hükümeti aleyhimize plânlarını yapmışlar. Beypazarı Ankara'dan altı saat kadardı. Bravo. Artık önlerini boş buldular. mebusun meyhane açması pek müthiş çirkin şeydi. Aleyhimize çıkan isyanların en mühimrni de bu idi. Arş borusunu çaldılar. Rize Mebusu Osman. ben ittihatçılık ettim. Bu askerlerin. Patrikhaneye hizmet ederim.. Onu da bozdular. ben islâv'ım» dediğini yazdı. Padişahın Kuvva-yı tızibati-yesi (Halife Ordusu) da gönderdiği adamlarla buna iştirak etmişti. Evvelâ intihabına ittihatçılar mâni idi. Meselâ. Oralar önce Kuman Türkleri'nin yurdu idi. Arif bir daha takviye kuvveti aldı. ikisi kurtuldu. Sonra Ankara'da tanıdım.

Nişan talimi yaptım. Pontus Rum çeteleri de pek . Yapacak yok. Zile'ye kadar sardı. halâ ara sıra görürüm. Doğrusu kolay iş değil. Şimal. Aylarca bu halleri devam etti. Süleyman Şefik onunla tepişiyordu. Çolak İbrahim'i. Erzurum Mebusu Binbaşı Zihni bize kumandanlığı deruhte etti. Uzun bir gayretle bu iş de bitirildi. Rafet asîlerle temas etti. Yahut silâhı atıyor. Allah razı olsun Koç ilerlemeyip geri döndü. Bu elim intibah o kadar şiddetli olmuştur ki. İleride de yazacağım. Artık sevincimize nihayet yoktu. Hayatını temin ettim. fakat hak budur. Ethem'in bu işi alçakça bir işti. Bunu yapan Postacı Nâzım adında biridir. halâ dimağımdan gitmez. Neyse. biri aşılamazdı. Aleyhimizde Yunanlılar. İbrahim'in gönüllülerini dağıtmak istiyordu. Eskişehir'den Çerkeş Ethem gönderildi. halife ordusu ortadan kalktı. Bu adamın huyu buydu. derhal asıyordu. Teslim olmuş. Ankara'da ikiyüz kişilik kadar asker kuvvetimiz var. Sanki bu yıkılmayı görüyorum gibi geliyordu. Mustafa Kemâl bu adamı itin kıçına sokuyor. Nitekim mektepte imişün. Çorum. görülüyor ki Ali Kemâl'in neşriyatı ortalığa ne fesat salmıştır. bütün hayat ve mazisiinn yıkılmakta olduğu. Ve silahıyla geçip gidiyor. Aklıma geldikçe aynı o vakit gibi canlanır. Üç gün üç gece Ziraat mektebinde (Erkân-ı Harbiye Riyaseti) telgraf başında idik. Saatlerden sonra Rafet işin muvaffakiyetle bittiğini. Konya ve havalisinde de patlak verdi. bu suretle de davamıza yardım etmiş. Erzurum'dan Ankara'ya gelen çetesi de yetişti. Sefer hapishanede Hüsrev ile görüşmüş. Şark ve Cenup'ta âsiler. Muvafakat etti. muhakeme falan bilmiyordu. Ben şahsen Rafet'in dostu değilim. Aralarında şahsi münafe-ret varmış. imtihana giriyorum. Asilerin başlarından biri Abaza Sefer Bey imiş. Çok adam asmıştır. Doğrusu büyük cesaret idi. Hüsrev benim Ankara'da vekil olduğumu delil getirerek ittihatçı hareketi olmadığını söylemiş.. uykusuzlukla başım da sersem olmuştu. isyan ta Erbea. Bu vaka ile Hilâfet Ordusu falan bitti. Derken Bozkır. tam bir çenber içinde idik. Sefer'dir. Bizim tarafa geçmesini söyledim. Tanırım. Bu telgrafı alır almaz ben herşeyin mahvoldu-ğunu zannedip telâş ettim ve bağırmağa başladım. sallandığı gözümde tecessüm ediyordu. Amasya'dan Cemil Cahid. Ethem. Buna Çapanoğulları da iştirak ettiler. vapurda beklemişti.Rafet asilerle uzlaşmak üzere onların karargâhına gittiğini bildirdi. böyle tehlikelere atılmış. Bu yüzden istifa etmiştir. Kumandan nasıl gider?!» deyip dövündüm. Bazen rüyama girer. Haklı haksız demiyor. Hüsrev telgrafla bunu bize haber verdi. işte bu suretle yeniden ümidimiz uyandı. Dava mahvolmak üzereydi. Ondan nasıl korkarsam bunun rüyasmda da öyle korkuyorum. Hükümetten ben bir manga aldım. Bu esnada pek fena birşey olmuş. inzibatsız bir eşkıya kitlesi. Kimsenin ağzını bıçak açmıyor. Bu mühim bir mesele idi. Zaten kumandan Süleyman Şefik izmit'e karaya bile inmemiş. Zavallı devlet ve milletin. Bunlar da benim telâşımdan müteessir olup büsbütün meyus oldular. evinde soluğu alıyor.aldı. YOZGAT İSYANI Derken Yozgat'ta da isyan oldu. Ali Fuat Paşa kumandasında ve Eskişehir'de duran ordumuz onbin kişi kadar. Ne çare iş başa düştü. Sefer millî hareketin ittihatçı olduğunu. Hile ile kumandanımızı aldılar. Sefer bu doğru ise ben isyandan vazgeçerim. Hüsrev ve Fuad deli gibi olmuşlardı. Biraz geçti. Sefer'i alıp derhal asmış. Ben derhal Seferle telgrafla görüştüm. izmit mutasarrıfı İbrahim admda bir Çerkesti. Kızdım ve acıdım amma. Ama çoğu Çerkeş Ethem'in çetelerinden mürekkep. O tarafa geçiyor.Gözü-müze uyku girmiyordu. Fakat asker «Padişah baba» diyor. Maiyetimle teslim olurum demiş. rüyasını da. Sabaha yakın bir zamandı. Hüsrev ve arkadaşları geldiler. askerî efelerden mürekkep olan Binbaşı Nazım'ı. aym zamanda Çerkeş Ethem'i koşturduk. Asi81 lerin kuvvetlerini çok eksiltiyordu. Amma. Bunlar gittiler. Derhal Düzce'ye Rafet'i. En mühim isyan hâdisesi. Rafetle muhaberede idik. böyle büyük hizmetler görmüştür. fakat emniyet mümkün değil. bu sebeple harp ettiğini söylemiş. Mühim an yaşıyorduk. kendi karargâhına bildirdi. Mebus arkadaşlardan bir otuz kadarımız Koç Bey'e karşı bizzat müdafaaya karar verdik. «Bu bir hiledir. Önce Mısır'da idi. Bu kara günü kurtaran Rafet. Ethem. emri vâkiy-di. Memleketinde. Mustafa Kemâl ve diğerleri hiçbir şey söylemiyor. Askerimiz dağılacaktır?!.

faaliyette idi. Demek İstanbul işi iyi tertip etmiş imiş. Afyonkarahisar'dan Derviş Bey (Paşa) Konya'ya gönderildi. Konya'da Vali Haydar Beyi ve Kumandan Hayri Beyi (Mebus ve Paşa) yakaladılar. Konya isyanının başında Delibaş adında biri var82 di. Beşyüz asker firarisini toplayıp isyan etmişti. Rafet altıyüz kişilik bir süvari kuvveti yapmıştı. Bunu Ankara'da kendi yapmış. Kendi talim etmiş, iyi yetiştirmişti. Ben de talimlerini de görmüştüm. Bu esnada Dahiliye Vekili olan Rafet'le bu askerler oraya koşturuldu. Bu kuvvetler de Konya isyanını bastırdılar. Zavallı Rafet; en kötü bir adam bile olsa bu kadar mühim hizmet görünce ona hüsnü muameleden başka birşey yapılamaz. Bütün bu isyanlarda birçok mühim vak'alar, hikâyeler, teşekkül işleri, fikirler, dâvalar, zihniyetler, kahramanlıklar, menkıbeler vardı. Tafsilatıyla yazılmaları, tekspitleri lâzımdır, içinde bulunanlar yazmalıdır. Hem tarihtir, hem bence millî roman, piyes mevzuları olur. Hemde bir millete böyle günlerdeki kahramanlarının hâtıralarım ortaya koymak, evlâda yadigâr ve ders etmek vazifedir. işte bu istanbul'un yâni Vahdettin ve Ferid Paşa'nın kat'î mağlûbiyetleridir. Bu iki adam, bilhassa Ferid kabiliyetsiz, pek ahmak idiler. Mağlûbiyetlerinin sebebi budur, isyanların hepsini birden yapamadılar. Cahil, amelimanda şeylerdi. Hilâfet Ordusunu kullanamadılar bile. Bu ahmak gerek sivil ve gerek askerî işte, nerde kendi gibi ahmak varsa onları seçmişti. Bereket versin böyle bir surette millî galebeye büyük hizmet etmiştir. Bu esnada Urfa taraflarında milli aşireti isyan etti. Fransızlarla iştirak etmişti. Viranşehiri aldılar. Üzerlerine sevk olunan kuvvetlerin önünden kaçıp Cenuba, Fransız arazisine gittiler. Bu da böyle bitti. izmir işgalinde ilk günlerinden beri Miralay Ali (Kel Ali) alayı ile Ayvalıkta, Miralay Kâzım (Meclis Reisi Kâzım Paşa) Balıkesir'de idiler. Yunanlı-lar'a ilk askerî darbeyi vurup kovan Kel Ali'dir. İSTİKLAL MAHKEMELERİ Bu esnada isyanlar, asker kaçakları ve Ingilizler'in yolladıkları casuslardan dolayı Mecliste İstiklâl Mahkemeleri tesis edildi.Bunlar casusları, hâinleri, âsileri, asker kaçaklarını muhakeme ediyorlardı. Eskişehir'den Samsun'a, Konya'ya kadar hemen hertarafa birer istiklâl Mahkemesi gönderildi. Bir tane de Ankara'da vardı. Bu aralık Antalya'ya Dişçi Sami adında biri gelmiş, ingiliz casusu imiş. Yakalayıp Ankara'ya getirmişler. Sami mahkemeye beni Mısır'dan tanıdığım söylemiş. Mahkeme şahadetinle müracaat etti. Hakikaten Mısır'da Türk bir dişçi Sami işitiyordum. Yüzünü görmüş değildim. Orada maaşlı ingiliz Casusu olduğunu söylüyorlardı. Hattâ şimdi, Mısır kiralının mabeyincilerinden olan İhsan Bey birgün bana «Dişçi Sami'ye ben yüz veriyordum, meğerse ingiliz casusu imiş. Kovdum» demişti. Bir müddet sonra da bu adamın casusluğu terk ettiğini, bir Türk kızı ile evlendiği şayi olmuştu. Mahkemeye bunların hepsini söyledim. Mahkeme reisi Topçu İhsan idi. Dişçi Sami'yi astılar. Adana Cephesinde Tufan Bey diye şöhret alan Yüzbaşı Osman büyük kahramanlıklar yapıyordu. Halk keza. Bilhassa iskenderun Türkleri... Fransızlar, hile ile vakit kazanmak istemiş olacaklar ki, bir heyet gönderdiler. Mustafa Kemâl ile meclis binasında görüştüler .Ben de yanlarında idim. Celâlettin Arif de vardı. Fransızlar mütareke istiyorlardı. Vakit kazanmak istedikleri anlaşılıyordu. 83 I Razı olmadık gitti. Sonra tekrar adam gönderdiler. Bununla bizzat Mustafa Kemâl görüştü. Bizden gizli tuttu. Nihayet bize «Mütareke yapacağız» dedi. Mütareke yaptı. Millet Meclisi bu mütarekeye kızdı. Kabul etmek istemedi. Mütareke hakikaten hatâ idi. Sh. 286 da Mustafa Kemâl bunu tevil etmek istiyor. Hem de keramet satıyor, amma, hiç te öyle değil. Fransızlar şüphesiz vakit kazanmak istiyorlardı. Meclis bu sebeple kabul etmek istemiyordu. Nitekim o mütareke isteyen Fransızlar mütareke esnasında asker çıkarıp Zonguldak'ı işgal ettiler. Mütareke yaparak Mustafa Kemâl büyük bir hatâ yapmıştı. Hem de ben Hariciye Vekili olduğum halde, ne Hey'eti Vekileye söylemeyip hodtehod yapıvermişti. O, usûl ve

(......)lük bilmez. Her işi böyledir. Fırsat bulsa bütün işleri re'yi hoduyla yapar ve berbat eder. isyanlar İzmir Cephesini zayıflattı. Çünkü müfrezeler oradan alınıyor, âsiler üzerine gönderiliyordu. Yunanlılar da bütün cephelerden tecavüz ettiler. Ve ilerlediler. Milen hattını çok geçtiler. Birçok arazi işgal ettiler. İngilizler Anadolu'ya çok casus yolluyorlardı. Haber almağa pek muhtaç idiler. Gönderdikleri casusların hemen umumu, Arap, Arnavut gibi unsurlardandır. Çok tekerrür eden bu hal Türke büyük bir intibah dersidir. Ordudan neferlerimiz de akın akın kaçıyorlardı. Gerek casuslar gerek bunlar hakkında istiklâl Mahkemeleri şiddet göstermiş ve o esnada bu suretle büyük hizmet görmüştür. NUREDDİN PAŞA Yine Haziran içlerinde istanbul'dan Nurettin, Diyarbakırlı Kâzım ve Nihat Paşalar geldiler. Galiba Fransız tayyaresi ile geldiler. Eczacı Hüsnü bunları tanıyormuş. Bağına yemeğe çağırmış. Yusuf Kemâl ile beni ve Erzurum Mebuslarını da çağırdı. Bu zatları orada tanıdım, içlerinde Nurettin Paşa'nın halü tavrı dikkatimi celbetti. Normal değil, büyük bir kibir ve azamet gösteriyor. Grup halinde fotoğraf çıkardılar. Nurettin geldi. Ortaya oturdu. Hiç olmazsa beklese de bizler teklif etsek... Yahut nezaket icabı kendisi bize teklif etmeliydi. Çünkü Yusuf Kemâl de, ben de nazır bulunuyoruz. Ondan üstünüz, ehemmiyeti yok. O ortada resim çıktı, amma adamın hali, hiç olmazsa terbiyesizliği dikkatimi celbetti. Derken Mustafa Kemâl kendisini cephede kumandanlığa tayin etmek istemiş. Nurettin memuriyet kabul etmek için «Hükümetin her yapacağı işi evvelâ kendisine sorması, sormadan bir iş yapmamasını» şart koşmuş. İşittik. Mustafa Kemâl bu işi de bizden, hükümetten habersiz yapıyordu. Doğru mu diye birine sordum. Doğrudur. Ha tamam. Bu adamda «Cinnet-i taazzum» dedikleri hastalık var. Çok görüşemediğinden mi, tenezzül etmemekten mi neden bilmem hiç lâf söylemiyordu. Bu sebeple zekâ ve malumatı derecesini anlayamadım. Sonra Eczacı Hüseyin'de Nurettin'in bir kartını gördüm. Üzerinde şöyle yazılı: «Nurettin Paşa, Kûtülammare Muhasın» gülmekten katıldım.. Bir anormal kart evvel görmüştüm; Nursin idi. Bu ikinci kart. Bir yerin muhasırı olmak bir şeref ve hattâ memuriyet de değildir. Zaptetse idi. O da ayıp ya, hadi yazaydı, diyelim: Bunun manâsı şudur: Bu adam çok kibirli ve mağrur. Bunu ispat edecek sermaye de yok. (*) Dürüstlükle ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 84 Bula bula Kûtülammare'yi muhasarayı bulmuş. Zaman geçti. Nurettin'i iyice gördük; pek azametli, fakat pek cahil; zekâsı da olmayan biri. Her işte din borusu altında, taassup içindedir. Nurettin, Mustafa Kemâl ile uyuşamayınca gidip Taşköprü'de uzun zaman oturdu. Damadı Taşköprülü'dür. isyanlarla beraber başlıyan Yunan umumi taarruzu bir taraftan Bursa'yı, diğer koldan Uşak'ı zabtederek hitam buldu. Milen hattı falan gitti. Demek İngilizler'in bu hattı yapmaları Yunanlıların ilerlemesine mani olmak, Yunan işgal arazisine intihaî bir hudut çizmek değil, onları bizim çetelerin tecavüzünden men ile rahatça taarruz hazırlamaları için imiş. Bizim asker, çeteler, zayiatla çekilip Eskişehir, Afyonkarahisar'ı ve civarlarına doldular. Bu vaziyet Yunan tehlikesini haddi azâmiye kadar büyültmüş idi. Millet Meclisinde Bursa'nın Yunan ile düşmesi büyük perva ve belâdır kopardı. Birçok Mebuslar Bursa Valisi Hacim ile Kumandan Miralay Bekir Sami'yi idam ettirmek fikrinde idiler. Güya bunlar lüzumu derecesinde müdafaa işine gayret etmemişler imiş. Doğrusu budur ki, bu iddialar tamamiyle saçma idi. Felâket önünde sırf hissî bir galeyan idi. Vakıa hamiyet galeyanı idi amma, böyle idi. Muntazam bir ordu önünde iki buçuk çete, silâh ve cephanesi pek kifayetsiz olan bir avuç asker ne yapacaktı?!.. Bunu düşünen yoktu. Neyse mesele kapandı. Mustafa Kemâl, kapatmak için, doğrusu çok uğraştı. Esasen mes'ul edilmek lâzım olsaydı asıl Mustafa Kemâl'di. Fakat onun da kabahati yoktu. Neyse Bekir Sami'yi işten çıkardılar. Hacim mebustu ve meclise gelmişti. Bu kıyamette hazırdı Yunan umumî tecavüzünden evvel cephede bu taarruz sezilmiş, cephe Erkân-ı Harbiyeden imdat kuvveti, cephane ve silâh istiyor, yalvarıyorlar, bar bar bağırıyorlardı. Mustafa Kemâl bunların herbirine bir yalan savuruyordu.

«Gönderdim, gönderiyorum, ilah...» diyordu. Halbuki hiçbir şey gönderdiği yoktu. Zaten gönderecek bir şey de yoktu ki, bir tanesini gözümle gördüm. Salihli tarafındaki kuvvetler Necati (Maarif Vekili) yi imdat ve cephane için Ankara'ya yollamışlardı. Ziraat mektebinde Erkân-ı Harbiyede idim. Oraya geldi. Cephe namına matalibini söyledi. Mustafa Kemâl buna bir nutuk çekti. Bu nutku da lâfla Yu-nan'ı bozdu, izmir'e tıktı. O kadar yalan ki, kendimi tutmasam kahkahayı salıverecektim. «Bu kadar da yalan olmaz, biraz mübalâğasını yap!» diyecektim. Baktım Necati yutmuyor. Yalanlarının bazısını yakaladı. Derken Mustafa Kemâl kızdı. Siyah tahtaya cephenin resmini yaptı. Mevhum kuvvetler işaret elti. Bir yere toplar koydu, işte böyle bitireceğim dedi. Necati «Burada top yok» dedi. Bu sefer daha şiddetle: «Sen asker misin? Ne anlarsın? Git onlara söyle her işi yapmı-şrmdır.» dedi. Necati üstüne bir de azar yedi. Bu bana bu adamın hiç sıkılmadan (.....................) söylemekte olduğunu, bir daha kati surette ispat etti. Vakıa bu esnada Yunan taarruzunu durdurmak elden gelen bir şey değildi. Ancak bu kadar palavraya, yalana, dolaba da lüzum yok idi. Kendisi bunları cephenin maneviyatını yükseltmek için yaptığı suretiyle tevil ediyordu. Amma böyle yalanlar aslı çıkmayınca maneviyatı daha ziyade kırar. Çerkeş Ethem Düzce ve Bolu'da ettiği hizmetten dolayı, herkes tarafından (*) Kuyruklu yalan anlamında iki kelime metinden çıkartıldı. 85 takdir edildi. Millet Meclisi kendisini alkışladı ve hatırımda kaldığına göre kendisine resmen «Millî Kahraman» unvanını verdi. Bir Çerkeş millî kahraman oldu! Hem de bir eşkıya. Mustafa Kemâl zaten Ethem'in nüfuzunun büyüdüğünü görüyor. Bunun kendi mevkiî ve nüfuzuna zarar vereceğini tahmin ediyor, ondan korkuyordu. Hemen Yeşilorduyu kaldırmıştı. Ethem'in nüfuzunu kırmaya çalışıyordu. Bu sefer bilakis Meclisin Ethem'i alkışlaması, Mustafa Kemâl'in aklını aldı. Ona böyle bir unvan verilmesini asla çekemedi, hazmedemedi. Bu unvandan sonra Ethem Ankara'dan geçip Yozgat'a isyan bastırmağa gitti: Bastırdı. Oradan isyanın Ankara Valisi Yahya Galib'in seyahati neticesi olarak zuhur ettiğini beyan ederek hükümetten Yahya Galib'in Yozgat'a gönderilmesini istedi. Yahya Galib titredi. Çünkü Ethem'in şakası yok, hemen asıyor. Yahya'nın işte ne derece zîmedhal olduğunu bilmiyorum. Bu babta iyi bir tahkikat yapılıp neticesi bize bildirilmeli. Fakat Mustafa Kemâl, Yahya'yı vermedi. Bir defa tama-miyle muti adamı, sonra onu Ethem'e vermesi o zaman Ankara üzerinde de nüfuzunu kabul etmesi demek idi ki, kendi nüfuzuna müthiş bir darbe idi. Bu da bu iki adamın (Mustafa Kemâl - Ethem) arasını daha ziyade açtı. Artık alenî birbirleri aleyhine küfürler savurmağa başladılar. Ethem, Yozgat'tan Eskişehir'e geçti. Orada Yeni Dünya adında bir gazete çıkarttı. Bunda komünistlik, hem de kapalı bir şekilde Mustafa Kemâl'e hücum vardı. Bu gazeteyi Arif Oruç'a çıkarttırıyordu. Biraz sonra Ethem hastalığı dolayısıyle Ankara'ya geldi. Yanında erkânı harbi gibi bir mevkide Giritli Kâzım adında biri vardı. Eskiden tanırdım. Bu adam Maarif Vekâletine geldi. Mustafa Kemâl aleyhine söylendi. Ve Ethem'le beni tanıştırmak istedi. Buyursun!» dedim. Ethem geldi, görüştük. Ben Ethem'e bu en mühim buhranlarda ettiği pek kıymetli hizmetlerden dolayı gıyaben hürmet : etmekte idim. Kendisine riayet ettim. Biraz da Mustafa Kemâl hakkındaki fikri-ni öğrenmek için gıdıkladım. Açılmadı; fakat aleyhinde olduğunu aşikâr gösteriyordu. Meğerse Ethem'i bana Mustafa Kemâl «Git, Rıza Nur'u tehdit et. Maarii vekilliğinden istifa ettir» diye göndermiş imiş. Öyle ya Cami ve Celâl Arif den sonra sıra benim. Bana mecliste istizah da yaptırmış, düşürememiş idi. Şimdi teh^ ditle yapacak. Bunu nice yıllar sonra Ethem'in yanında zabit olan Eczacı Sami'den işittim. Ethem beni tehdit etmedi. Herşeyi doğru söylemek lâzım Ethem çok cana kıydı. Bu doğrudur; fakat millî davanın kazanılmasındaki âmillerden biri de olmuştu. Sonra Yunan ordusuna iltihak etmese idi. Çok iyi idi; bu suretle mahvoldu. Fakat o adamı o akıbete sevkeden Mustafa Kemâl'dir. O hale getirdi ki; can kaygusuyla kendini Yunanlılar'm içine dar attı. Bu işte İsmet'in tahrikatı büyüktür Ağustos içlerinde (1336) bağda komşumuz Celâl Arif ve Hüseyin Avni birgün bana geldiler. Şu sırrı tevdi ettiler:

«Mustafa Kemâl ile bu iş sökmiyecek. Bu adam birgün milletin başına felâket getirecektir. Bunu atmak lâzımdır. Biz ikimiz Erzurum'a gideceğiz. Halkı ayaklandırıp bunu düşüreceğiz» dediler. Ben de «Doğru. Ancak nâzik iş. Bunu memlekette tefrika çıkmadan, ona tecavüz ve mukavemet imkânı bırakmadan yapmalı. Yoksa dahil zayıflar, düşmanlar kuvvet bulur. Millî dâva suya düşer. 86 Karabekirle görüşürsünüz. Muvafakat ederse kumandanları elde eder. Mustafa Kemâl'in çekilmesini her taraftan isterler. Biz de «Ne çare çekil!» dcriz.Olur. Yok, Karabekir istemezse birşeye siz de teşebbüs etmeyin.» dedim. Ben Mustafa Kemâl'i asla istemiyorum. Bu adamın (......) ruhunu, hırsını görmüştüm. Milleti inim inim inleteceğine kanaat getirmiştim; fakat öyle bir buhrandayız ki; birbirimizle uğraşmaya vakit yoktur. Böyle birşey pek tehlikelidir. Herşeyden evvel, elbirliğile düşmanları tard .edip, devleti kurtarmak lâzımdır. Bazıları onun aleyhine kıyam yapmak, yahut öldürtmek lüzumunu söyler daima onlara Aman sırası değil, der, böyle şeylerin önüne geçmeye çalışırdım. Yoksa iskatı farz bir adam olduğunu ben de öğrenmiştim. Komünistlik gibi haltlar karıştırıyor. Birgün kimbilir daha ne (....) yer. Dâva elden gider. Böyle buhranlarda yetişenler ekseriya müsetbit olurlar. Kıyam teşebbüsündekiler ben nasihat ettikçe «Sonra inleriz» derler. Ben de Evet, milleti kurtardıktan sonra başımıza (....) olacaktır. Nemrutlara taş çıkaracaktır; fakat bir defa devlet kurtulsun da bakalım, o vakit mümkün olursa birşey yapılır. Olmazsa başa gelen çekilir derdim. «O vakit pek kuvvetlenir, düşürülemez» derlerdi. Bu da doğru amma, vaziyet tefrika, kavga istemiyor. Bu iki adam «Pekiyi!» deyip gittiler. Arası bir müddet geçti. Celâl Arif kıyameti koparmaya başladı. Heyeti Vekileye, Millet Meclisi'ne telgraflar yağdırıyor: Dâva: oradaki orduda suistimaller var. Ahali galeyanda imiş, bir irtikâbın mü-sebbbibi olarak da Erzurum Vali Vekili Miralay Kâzım (Palavracı Kazım, Şimdi izmir valisi, Arnavuttur)ı gösteriyor. Bunun azil ve tecziyesini, yerine bir vali tayini, vali gelinceye kadar da halkın arayı umumiyesiyle valiye bir vekil tayinini istiyor. Karabekir'dcn bir teklif var: O da Celâl Arifin Vilâyat-ı Şarkıycye Vali-i Umumi tayinini istiyor. Biraz sonra Celâl Arif kendi kendini Erzurum Vali Vekili yapıyor. Bunları görünce kendi kendime: «Karabekirle uyuşmuşlar. Demek iş oluyor, fakat Celâl orduda suistimalden bahsediyor. Bununla Kâzım Karabekir'in aleyhine hareket ediyor, demektir. Bu ne demek oluyor?» dedim. Bu da Celâl Arif ara-yı umumiye ile vali istiyor. Sonra kendisini vali vekili yapıyor. Bunlarsa tamamiyle kanun harici, ihtilâl alâmetleri. Pekiyi. İhtilâl ise danışılmaz, yapılır. Niye buraya soruyor. Demek bu adamlar bir iş yapayım dediler; ağızlarına, burunlarına bulaştırdılar. Hele hem Karabekir'den imdat bckliyerek gittiler; hem onun aleyhindeler. Demek kafasız, tedbirsiz adamlar. Bu işin ehli değiller. Derken, Celâl Arif hırsızları (palavracıyı) himaye ediyor diye Karabekir'in aleyhine döşendi. Hattâ onu da hırsız sırasına koymak istedi. Demek cıvıttı. Nutukta sh. 295 ten itibaren bu mesele yazılmıştır. Celâl Arif bu işte pek liyakatsizlik göstermiş. Hem de çirkin şeylere düşmüştür. Meselâ Vilâyat-ı Şarkıyenin müstakil bir idare teşkil etmesini istemek gibi. Buna tabiî meclis, hükümet ve herkes kızacaktı. Sonra Erzurum'a gittiğim vakit, ahaliden, eşraftan tahkikat yaptım. Hiç kimse Karabekir'e hırsız diyemedi. Ondan şüphe bile etmiyorlardı. Fakat Palavracının herkes aleyhinde olup hırsızlığını söylüyorlardı.Ordu levazımında çaldığı gibi hattâ, bir hıyanet-i vataniyedir. Zaten bu adam umumi harpte Suriye'de (*) Habislik, halt ve belâ ile ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. 87 Cemâl Paşanın levazım reisi idi. O vakit hırsızlığı ayyuk tutmuştu. Celâl Arif bu adamı şiddetle himaye ediyordu. Heyet-i vekilede Celâl Arif meselesi esnasında bütün heyet-i vekile azli için çok ısrar etti; yapmıyordu. Nihayet mecbur olup kaldırdı. Kaldırdı zannettik amma, ne yapmış? Gizlice Tiflis'e mümessil tayin etmiş!: Heyet-i Vekileyiz haberimiz yok. Rusya'ya gittiğim vakit Palavracıyı Tiflis'te görünce şaştım. Bir şey de zikredeyim: Tiflis'e gittiğim vakit mümessilhane-de güzel halılar vardı. Nereden aldığını sordum. Çünkü para yoktu. Ora Türklerinin hediye ettiğini söyledi. Rusya'dan dönüşümde mümessilliği

tamtakır buldum. Mümessil şimdi Vaşington Sefiri olan Muhtar idi. Ona halıların ne olduğunu sordum. «Kâzım giderken alıp gitmiş» dedi. Halılar gitti. Celâl Arifin şu yolsuz hareketine fena kızdım. Bu adam vali-i umumilik istiyor. Şark vilâyetlerini müstakil yapmak fikrinde demek. Şahsını düşünüyor; hele ikinci taleb bir cinayettir, içimden küfürler savurdum. Derken Celâl Arif, Maarif Vekâleti şifresi ile bana da yazmağa başladı. Birinci telgrafında kendi hakkında Heyet-i Vekilede ne cereyan ettiğini soruyor. Beni adeta casus olarak kullanmak fikrinde. Benim ise en kızdığım şey. Ben onun Karabekir aleyhindeki şikâyetini görünce zaten herkesten ziyade aleyhine kalkışmıştım. Çünkü Karabekir'e gıyaben hürmet besliyordum ve hem de iş suya düşmüş demekti. Muvaffakiyetin ukde-i hayatiyesi o idi. Hele Hüseyin Avni'nin bana yazdığı şifre baştan aşağı yanlış idi. Harp için tekâlifin aleyhinde nasıl olur? Çok fenama gitti. Nitekim vukuat aksini göstermiştir. Meselâ Celâl Arif, Karabekir, Ermenilerle harbi başaramaz diyor. Başarmıştır. Vakıa Mustafa Kemâl de nutkunda « Celâl Arifin dediğinin aksine ordu Ermeniler'e muzaffer oldu.» diyorsa da bize Heyet-i Vekilede o esnada defalarca Karabekir'in bu işi başaramıyacağını kendisi de bizzat söylemişti, ileride zikredeceğiz. Bu adam işte, sırasına göre lâfı değiştirir. Yazıları sümmettedarik-tir. Bu şifreleri de Heyet-i Vekileye verdim. Karabekir de Celâl Arifin aleyhine yazmağa başladı. Mustafa Kemâl herşeyde muarızları aleyhine ahkâm çıkarmak âdetinde-dir. Bu huyudur. Sh. 303 de « Celâl Arifin Heyet-i Vekile arasında müddeiyatını takrir edeceğini zannettiği ve makamının şifresinden istifadeye kıyam eylediği zat (Rıza Nur), kendisinin mahremi olmak istememiş ve Meclis riyasetini haberdar eylemiştir.»diyor. Bununla şifreleri kendisine verdim gibi göstermek istiyor. Ben Heyet-i Vekileye verdim. Çünkü dürüst hareket budur. Zaten bana yazdıkları şeyleri Hey'et-i Vekileye yazıyorlarsa da bana tebliğ-i vazife kalıyor. Bana düşen onları Hey'et-i Vekileye bildirmektir. Heyet-i Vekile Celâl Arifin Ankara'ya avdetine karar verip kendisine kararı tebliğ etti. Celâl Arif iki ay daha kalıp dönmüştür. Ankara'ya Ali Cenanî'nin oğlu geldi. Meğerse ingiliz casusu imiş. istanbul'da anası ve iki hemşiresi varmış. Evlerine daima İngiliz zabitleri gelirmiş. Ali Cenanî'yi ise Malatya'da yakaladılar, istiklâl mahkemesine verdiler. Asıyorlardı. Doktor Adnan kurtardı, istanbul'a iade ettirdi. Bu Adnan da böylelerini kurtarır, devlet ve millet aleyhine şahıslara iyilik eder. Dost kazanır. Böyle vukuatı çoktur tur. 4 ANKARA GÜNLERİ Bir müddettir Ankara'da Rus memurları var. Mustafa Kemâl yine bunlarla sıkı münasebette, bunların yanlarında Rus kadınları var. Sabaha kadar onların evinde içiyorlar. Bu esnada Ruslar'in Mustafa Kemâl'i telkinat ile kendi maksatlarına kazanmağa çalıştıkları, o kadınları takdim ettikleri, körkütük sarhoş edip cebinden vesaik çaldıkları söyleniyor. Mustafa Kemâl bir gece Rus sefarethanesinde o kadar içmiş ki sızmış. Sabah şafakla dört Rus onu kollarından bacaklarından tutarak arabaya koyup evine yollamışlar. Mustafa Kemâl'in evi şimdi Çankaya'da, bu köşkü ahaliye kendisi hediye ettirdi. Bu usûldür. Nitekim böyle Ankara, izmir, Bursa, Adana ve istanbul'da kendisine birçok mal, çiftlik, hane hediye ettirecektir. Kendi ister, güya ahali düşünüp hediye etmiştir, şeklini verir. Bu havadisler ortalığa yayıldı. Nice zamandır her taraftan Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri'nin zulmü, hükümete müdahaleyi ve hele soygunculukları hakkında müthiş şikâyetler geliyor. Heyet-i Vekileye bunların muzır oldukları zaten devlet, ordu teşekkül ettiğinden vücutlarına lüzum kalmadığı kanaati geldi. Eskişehir'de Ali Fuad Pa-şa'nın kumandasında on bin kişilik, bir derece muntazam bir kuvvet vücuda gelmişti. Hey'et-i Vekilede bu cemiyetlerin ilga edilmesini mevzubahs ettik. Lağvını istedik. Mustafa Kemâl bir türlü yanaşmadı. Bunları asla lağvetmek istemiyordu. Çünkü şahsına kuvvet görüyordu. Amma zulüm, soygunculuk... Bunlar onun için ehemmiyetsiz şeylerdi. Bu sırlarımız çok uzun sürdü. Birçok celseler tekerrür etti. Adeta göbeğimiz çatladı. Bütün hey'et bunda müttefikti. Nihayet «Pekiyi» dedi. Bir tebliğ lağvedildi. Sonra işte bunları yeniden ihya etmiş ve bundan

Halk Fırkasını yapmıştır. Sırf şahsına hadim bir fırka olarak hâlâ kullanılmaktadır, isyanlar alev aldığı, Bolu isyanları zamanında olan mühim bir teşebbüsü zikredeyim. Nutkunda Mustafa Kemâl işine gelmeyen birçok şeyleri geçmiştir. Celâl Arif daha Erzurum'a gitmemişti, isyanlardan çok ürkmüş idik. Asıl halkın ve askerin daima «Padişah baba, Halife» demesi mühim bir nokta idi. Mustafa Kemâl'in de (......)lığı, (... .)iyatı yayılmıştı. Halkça itibarı kalmamıştı. Düşündük, böyle bir vaziyette Padişah ailesinden birinin başımızda bulunması çok mühim tesir edecek. Millî dâvayı kazanmamıza yüzde seksen yardım edecekti. Meselâ Veliaht Mecid Efendi Ankara'ya gelse derhal «Padişah ve Halife İstanbul'da esirdir. Lâkin Veliahdı kaçırıp yolladı. Padişah'a vekillik ediyor» derdik. Bunun tesiri Ekber-i Azam gibi ojur.Isyan kalmaz. Onunla Mecid Efendi'yi getirmeye karar verdik. Birgün Celâl Arif Heyet-i Vekilede Mecid Efendi'yi getirmek teklifini yaptı. Mustafa Kemâl derhal küplere bindi. Köpürdü. Şiddetle reddetti. Böyle makul teklife köpürmesine hayret ettik. Halbuki gayet güzel ve mühim bir tedbirdi. Yahu memleket gidiyor be. Adam, millet işi düşünmüyor ki.. Sade atideki hırsım düşünüyor. Mecid'in gelmesi ilerde reis-i cumhur olmasına mâni idi. Ben de Celâl'e iştirak ettim. Maliye Vekili Ferid de bize iştirak etti. Ötek vekiller bitaraf durdular. Günlerce, celselerce uğraştık. Menafimi saydık. Nihayet Mustafa Kemâl kabule mecbur oldu. Mecid'e bir davet mektubu yazıldı, istanbul'a casuslarımız ve giden gelen adamlarımız vardı. Gönderildi. «Gel, başa (*) Ayyaşlık ve fuhuşla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. 89 geç!» diye. Mektup gitti. Ben de Sinop'a gittim. Orada adını şimdi hatırlıyamaya-cağım Trabzonlu birini buldum. Motoru vardı. Dirayetli bir gençti. Ona işi açtım. Mecid Efendiyi kaçırabilir misin! dedim. Bunlar kaçakçılıkta mahir idiler. «Giderim motorumla Sakarya ağzına çıkarırım. Alın, ne isterseniz yapın, bundan kolay ne var?» dedi; Gitti. Bu kaçakçı Trabzonlu ve Rizeliler o küçük motorlarıyla millî harekete büyük hizmetler etmişlerdir. Rusya'dan aldığımız silâh ve cephaneyi 24 saatte Sakarya ağızlarına çıkarıyorlardı. Bunlar olmasaydı bu nakliyat yapılamazdı. Mustafa Kemâl Nutkunda bunlardan da hiç bahsetmiyor. Bütün şerefleri kendi alıyor. Herkesin hakkını vermelidir. A. MECİD EFENDİ Mektup Mecid'in eline varmış. Fakat Anadolu'ya gelmedi. Bunu da örtmek için İngilizler'e söylemiş, evinin etrafını abluka ettirmiştir, işgal kumandanları o vakit Merkez Kumandanı olan Emin Paşa'ya emir vermişler. O da mülâzım Çerkeş İşkenbeci Rıfkı'yı bir müfreze Türk askeri ile gönderip Mecid'in Beşiktaş'taki sarayını abluka etmiştir. Fakat bu abluka bir-iki gün devam etmiştir, izmir zaferinden sonra Mecid; «Ben gelecektim. İngilizler duydu. Evimi abluka ettiler. Sonra olmadı.» demiştir. Ve oğlu Ömer Faruk'u inebolu tarikiyle yollamış ise de tabiî Prens geriye iade edilmiştir. Artık lâyık olan muamele bu idi. Mecid'in bu işi beni pek kızdırdı. Hanedanın, tereddi etmiş bir aile olduğunu bilirdim. Fakat Mecid'e itimat ve hürmetim vardı. Çünkü birkaç Avrupa dili bilir. Ressam, musikişinas, münevver bir adamdır. Bu hareketi beni kendisinden iğrendirdi. Demek bu ailede bir fert bile kalmamış... Bunlar yalnız rahat ve keyif düşünüyorlar. İşte bu vak'adir ki, o gün beni Osmanlı Hanedanını bu milletin başından atmak lüzumuna tamamiyle kani etmiştir. İşte bu vak'a-dır ki, sonra padişahlığın ilgası takririne rey vermekliğime saik olmuştur. Biz onu davete muvaffak olmak için ne çektik? O ne yaptı?!... Şimdi Nis'te, hiç şikâyet etmeyen bu ailenin mahvına birinci sebep, Vahdettin, ikinci sebep kendidir. O vakit gelse idi bu iş olmayacaktı. Millet de bugün (...............)'in zulüm ve rezaleti altında inlemeyecekti. Bugün ayyuka çıkan millet ahıda onun yüzündendir. Teklifi yaparken hem dâvayı kazanmak, hem de âtide Mustafa Kemâl'in yapacağı müthiş tahakküm ve istibdada sed çekmek gibi iki nimeti bir den kazanacağımıza sevinmiş idim. Bir taşla iki kuş vuracaktık. Lâkin bu adamlarda kabiliyet demlen şey yok ki... Bunu anlayamadı. Anladıysa da biraz zahmet ve fedakârlığa katlanamadı. Saraydan başka yer de yaşıyamıyorlardı. Kadınlaş-mış şeylerdi. Gelip de millet için çalışır mı? Atisi karanlık bir işe girer mi? Yıllar geçti. Ben Paris'teyim, Nis'ten Reşid Bey geldi. Bu adam Mecid'in yanında imiş Bana dedi ki: «Mecid Efendi, İsmet, Rıza Nur İngilizler'den iki milyon lira

alıp hilâfeti lâğvettiler, bana bir Rus diplomatı söyledi, diyor.» Ben de sonra bir kış Nis'e gitmiştim. Orada Kıbrıslı Şevket vardı. Onu Mecid'e yolladım. Ve şunları dedirttim: «Rıza Nur diyor ki, bugünkü perişanlıklarını bizden bilmiş, bütün bu ailenin bu halinin sebebi kendisidir. Onu istedik. Gelseydi bunlar olmazdı. Böyle milyonlarla tezvirat yapmasın. Ben hilâfet lâğvedilirken ne (*) Bir isim metinden çıkartıldı. 90 vekil, ne de Ankarada'ydım. Ben Padişahlığı lâğvettim. Hilâfeti ibka ettim. Padişahlığı lağvıma da bu mesele sebeptir. Çünkü görüldü ki, artık bu aileden hayır yok.» Şevket söylemiş, «Rıza Nur'un dediği doğrudur. Kabahat babanım. Mektup geldiği vakit babam, ben ve getiren adam vardı. Bu sır nereden duyuldu. Hâlâ şaşarım» demiş. Ali Fuad Garp Cephesi kumandanı idi. Çeteler de muavin kuvvet sıfatıyla kumandası altında bulunuyordu. Yunanlılar, Bursa ve Manisa'yı işgal ettikten sonra Ali Fuad Eskişehir'i karargâh yapmıştı. Gediz'de Yunanlılar'a taarruz etti. Perişan oldu. Ali Fuad'ın bu muharebede Erkân-ı Harbi Binbaşı Saffet idi. Şimdi Halk Fırkası kâtibi umumîsi ve Mustafa Kemâl'in göz bebeği olan Saffet'tir. Buna Gediz Muharebesi derler; fakat duyulmuş, şöhret bulmuş değildir. Mustafa Kemâl, Ali Fuad aleyhinde fena propaganda yaptı. Nutkunda (Sh.31O) Mustafa Kemâl bunun mesuliyetini sırf Ali Fuad'ın sırtına yükletmek istiyor, amma, Erkân-ı Harbiye Reisi İsmet, cepheye gitmiş, taaruza beraber karar vermişlerdir. İsmet öyle bir adamdır ki, Mustafa Kemâl taarruz istemese o da asla istemezdi. Demek mesuliyette hepsi müşterektir. Kötü oldu mu yüklet başkasına, vur abalıya... Hazır batırılacak adamlar, hadi onların sırtına... Be(.........)! Millet Meclisinin • intihap ettiği Dahiliye Vekilini (Nazım) kovmak cesaretini yapan bir müstebit '• sensin, niye bu taarruzun önüne durmadın?!... Istesen derhal dururdun. Bilhassa ' Erkân-ı Harbiye, emr-i müsaade vermeyince bir kumandan harekete geçebilir ; mi?... Halbuki taarruzu kendi münasip görüp emir vermiştir. AH Fuad'm ordusu ' öyle perişan oldu ki, yalnız Ali Fuad ve Saffet kalmış, onlar da güçlükle kaçmışlardır. Birçok yaralı vardı. Orduda hekim az olduğu gibi operatör hiç yokmuş. Ya- -raların koktuğunu söylediler. Feci hal. Heyet-i Vekilede mevzuu bahis oldu. Ben giderim dedim. Muvafakat ettiler. Ali Fuad'ın babası beni pek severdi. O da oğlu-: na gitmek istiyordu. Biraz da hasta idi, evine gidiyor, tedavi ediyordum. O günler- • de Mustafa Kemâl bu adamla da uğraşıyordu. Kendisine tebdil hava, istirahat tavsiye etmiştim. Teselli ediyordum. Oğlu Mehmed Ali ile eski dostluğumuz hâtırasını unutamıyordum. Beraber trene binip Eskişehir'e gittik. Ali Fuad'la gö-; rüştük. Derhal hastaneye gittik. Sertabib Binbaşı Haşim, iyi bir meslekdaşım. Eczacıbaşı Rüştü bu benim evvelce hikâye ettiğim, Tıbbiye Idadasinden kavurma çalıp da «Aman benim yerime sen hapis yat,» diyen ve sonra bana düşman olan Rüştü'dür. Görünce bunları hatırladım. Unutmuş gibi durdum. O da bana dalkavukluk etmeye başladı. Haşim gayretli bir insan. Tahtadan karyolalar, Amerikandan çarşaflar yapmış, hastahane temiz, hastalar yatıyor; fakat başka doktor yok. Ameliyathane dedim, «Yok» dedi. Şaştım. Bir alet de yok mu? dedim «Yok» dedi. Cephede bu yegâne hastahane idi. Artık sıhhî hâli düşününüz!... Ali Fuad'ın ordusunun Sertabibini gördüm. Bizim sınıf arkadaşlarındandır ve benim çok ahbabım olan Kemâl, alâ. Fakat Kemâl en haylaz talebe idi. Hekimliği sıfır Şimdi Miralay ve ordu sertabibü... t SAĞLIK ¦•' Yaralara baktım, hakikaten bir kısmı kokuyor. On gündür değişmemiş yara (*) Utanmakla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 91 JilLJ bile var. Haşim «Cerrah olmadığından, bilhassa pamuk ve sargı bulunmadığından değiştirilemediğini» söyledi. Şimdi birkaç alet lâzım. Fakat nereden bulmalı?!... Düşünüp konuşuyoruz. Eczacıbaşi Rüştü dedi ki: «Depoda ilâçlar arasında açılmamış bir sandık var. Nedir bilmiyoruz». Şuna bir bakalım dedim. Sandığı getirttik. Bir de ne açalım,

birçok alât-ı cerrahiye bulunan zengin bir turus. Mal bulmuş mağribiye döndüm. Sertabibe dedim ki: Bir oda göster de ameliyathane yapayım. Bir odayı sildirdik. Bir masa kıvırdık. Bir tencereyi de alet kaynatmaya tahsis ettim. Mangalın üstüne koydum. Ameliyathane oldu. Ameliyatlara başladım. Bir zavallı omuzundan kurşun yemiş. Mafsal ve kemikler parçalanmış. Bakılamamış, kangren olmuş. Kangren kolundan ayağına kadar bütün vücudunun her tarafına sirayet etmiş. Bu zavallının mafsalını neşrettim. Kangren yerlerini açtım. Bir bileğine kadar, bir de sırtından ta buduna kadar bir şak yaptım. Bu kadar geniş gazlı kangren görmemiştim. Derisinin altı cerahat dolu idi. Müvellid-ül-humûza ile ıslanmış bezlerle yaraları doldurdum. Ateşi düştü. Kurtuldu. Bütün yaralıları elden geçirdim. Lâzım ameliyatları yaptım. Bu iş on gün sürdü. Eskişehir'i gezdim. Şimendiferimizin tamirhanesini silâh fabrikası haline koymuşlar. Bir usta burmuşlar, tngilizler'in kamalarını alıp bıraktıkları büyük küçük otuz kadar topun kamalarını bu adam yapmış ve yapıyordu. Bize bu kadar top kazandırdı ki, o zaman bunun kıymeti fevkalâdedir. Bu tamirhane çok işe yaramıştır. Bu bir ecnebi malı idi;böyle işe yaradı. Demek ecnebi müessislerinden korkmak boş şeydir. Ne kadar mümkünse onlara memleketimizde fabrika ve emsali yaptırmalı. Varsın milyonlar kazansınlar. Asıl istifade eden yine biziz. Ve sonunda bize adam yetişmiş olur. Meselâ Anadolu şimendiferlerinin hele Eskişehir ve Afyon kısmının harp hareketlerinde ettiği hizmetler son derecedir. îsmet Paşa ecnebiden müthiş korkar. Cumhuriyet bu prensip içinde; bundan büyük hatâ olmaz. Kömür yoktu. Bu şimendiferleri odunla işletiyorduk. Ankara'ya döndüm. Heyet-i Vekilede timara devam için bir operatöre ihtiyaç olduğunu söyledim.Operatör yok. Mecliste Operatör Emin (Şehremini olan) var. Onun gönderilmesini tavsiye ettim. Gönderdiler. Emin de 15 gün kadar kaldı. Döndü. Gelir gelmez, Millet Meclisi'ne bir pusula verip tedavi ücreti istemiştir. Pek aykırı bir şeydi. Para verilmedikten başka, üste de hakaret gördü. Hakikaten ayıp bir şeydi. Benim aklıma bile gelmemişti. O istedi. Arnavuttur. VAN Bu esnada ordular tanzimi ile meşgulüz. Silâh, cephane ve paraya şiddetli lüzum var. Bunlar, muahede ve yardım için Rusya'ya giden Bekir Sami heyetinden hâlâ bir haber yok. Bekir Sami'yi telgrafla Moskova'da, şurada burada arıyoruz. Yok. Nihayet Yusuf Kemâl çıka geldi. Elinde muahedeye ait parafa edilmiş iki madde var. Niye geldin? dedim. «Canım Ruslarla muahede yapılamaz, imkânsızdır» dedi. Konuştuk. «Hem Ruslar Van'ı Ermenilere vermemizi teklif ediyorlar. Çiçerin bunda mûsır. Van'da ne çıkar? Verip işi bitirmeli» dedi. Rusya ahvalini sordum. Bilhassa komünistliği merak ediyordum. Bana komünistliği medhetti «Ben iman-i tam ile komünistim. Türkiye ancak bununla kurtulur,» dedi. 92 Sonra öğrendim. Meğerse Yusuf Kemâl motorlar ile Gerze'ye gelmiş. Orada komünistlik propagandası yapmış. Boyabat, sonra Kastamonu'ya gelmiş. Kastamonu'da aynı şeyi yapıp, hattâ Kökmiş admda bir kahveciyi de komünist yapıp teşkilâta memur etmiş imiş. Yusuf Kemâl'in sözleri beni tereddüde saldı. Çünkü ben şimdiye kadar komünistliğin aleyhindeyim. Vakıa bu işi derin bilmiyorum. Amma, bildiğim derecesi beni bu mezhebe düşman etti. Yusuf Kemâl'in ise okumuş, ı ki bir adam olduğunu bilirim. Halbuki bu meslek benim asla zihnime y atmıyordı Millet Meclisi muahede hakkında kendisinden izahat istedi. Bir hafi celsede söyledi. Ve sonunda «Muahede yapmak için Van'ı Ermeniler'e vermek lâzımdır. Ruslar istiyorlar. Başka türlü mümkün değildir» dedi. Mecliste bir tufandır koptu. Bu meclis câhildi, amma, vatanperver, hem de gayet fazla aklıselime mâlikti. Yusuf Kemâl'e hücum ettiler. Yusuf Kemâl, kürsüden nasıl ineceğini bilemedi. Korktu ve kaçtı. Bereket versin ki, kendisinin de o fikirde olduğunu söylemişti, ihtiyatlıdır; fakat ne de olsa Meclis bunu kendi teklif ediyor. Taraftardır, fikrinde bulundu. Mustafa Kemâl Nutkunda muahede parafa edilmişdi; sonra yapıldı, diyor. Birinci cümle yanlış; farkında değil. Parafa olan sade iki maddedir ki, o da sonra çok değişmiştir, ikinci kısmı asla zikretmiyor. 543 büyük sahife olan bu koca nutkun 350 safihe kadarı bir takım hizmet etmiş adamları batırmağa hasredilmiştir de bu muahededen ki, herşeye esas olmuştur, bir cümle ile geçiyor. Vakıa Mecliste, matbuatta olan vakaları zikretmiyeceğim diyorsa da bu mesele oralarda da pek

Erzurum'dayız Bekir Sami Tiflis'te imiş. Bekir Sami deyince tanımıyorlardı. Yusuf Kemâl. yegâne ümidinden (Ruslardan) da mahrum ediyordu. Sonra Tiflis'e. paraya şiddetle lüzumumuz olan bu zamanda Bekir Sami'nin ne müthiş bir iş yaptığı düşünülsün!. «evvelâ Büyük Millet Meclisi'ne soralım» demişler. Çiçerin Van'ı Ermeniler'e istemiş. fakat tevilleri pek çürüktü.. Hem de Rusya'dan silâh. Bu büyük ' ibret.. Hiyanet. Müteessir olmuş. hayatından hükümete haber verdi. Fransız. Yok. Demek Van'ı kapmak için Bekir Sami'yi aldatmışlar imiş. vahim bir hata idi. dilimizi.. Rusya'dan dönünce bunu ben söyledim.geçmeyen bir meseledir. içimizdeki ecnebi unsur. Bu bizim işlerimiz mi? Elimizden gelirse Yunan'ı.. Bu babta «Briyant» ile de müzakereler yaptı. cephane. dileniyoruz. Ancak. Yani bu muahedede ki benim hizmetimi. cephane. işte Bekir Sami.. demiş • Aralarında bundan ihtilâf olmuş. Rusya aleyhine döneceğiz de Yunanlılar'ı ne yapacağız?!. durdu. Bana geldi. Kafkasya. O Türk'ün işini bırakıyor. Bize. terbiyemizi tamamiyle aldığı halde bile bakın ne yapıyor?!. Tevil etti. Orada Fransızlar ile Gürcüler ile Türkiye namına (Amma böyle hiçbir salâhiyeti yoktu) müzakereye girmiş. Ruslar'a kızdı ve şimdi intikam peşinde de hem biz ne haldeyiz?!.. Pek küstahlık! El malıyla dost kazanmak. Baku'ya. Bu işten haberdar olduğum vakit içim ağladı. Hem de bu adam bunu almak için. Bekir Sami «Asetinler'i hicret ettireceğim.. Yusuf Kemâl'e. «illâ gitmeyin! Ruslarla muahede yapılamaz. onu alacaklar. Romanya. istiklâl verin» diye Moskova hükümetini tehdit etmiş. işte ecnebi unsura büyük vazifeler vermek. Bize ise bir faydası yok. inanmışlar.. Ve yırtındı. Moskova'ya varınca öğrendim. Sebebi sevmediği birkaç adamın mühim hizmetlerini ketmekmektir. ingiliz. Sebebi.. Bekir Sami de bu aralık Asetinler'e külah kapacak. Bekir Sami. NAHCIVAN'DA ERMENİ KATLİAMI . Fransız. «Galiba Kafkas dağlarında Asetinler'in içinde olsa gerek» diye tahmin ediyor. Ermenileri defedelim. «Eğer Esetinler'e istiklâl verirseniz ben de Meclis'i ikna edip Van'ı Ermeniler'e veririm» demiş. katır gibi kullanacaklar. Hattâ Moskova'da da Rus hükümeti bilmiyor. para yok. Yusuf Kemâl'de adeta kaçar-casma yola çıkmış.. Nihayet Bekir Sami. Türkiye birleşerek Fransızlar'ın yardımıyla müştereken Rusya'ya ilân-ı harp edecekler. Bekir Sami Asetinler'in araşma gideceğini soy-¦ leyip Yusuf Kemâl'e «Bekle!» demiş. O vakit Tiflis'e Millî Gürcü Hükümeti ve onun nezdinde İngiliz. Sonra Bekir Sami.Ankara'ya gelmiş. Türkiye'yi az kaldı. Rusya'da soruyordum. Sonra muahede yapmak için bir yola çıktığımız zaman Rusya'ya gidiyoruz. iptida Ruslar'dan vaad olan Bekir Sami buna kızmış. Artık yapacağı kalmamış. Bekir Sami Rusya'ya gidince adını bırakmış «Prens Konduk» olmuş.. Yusuf Kemâl'le benim hareketimi haber almış. Ankara'ya telgraflar yağdırdı. ağır şey.Türk'ün terbiye ve ekmeğiyle büyümüş birini yi' ne Türk parası ile Türk Devleti en kara gününde bir imdat olur diye gönderiyor. Tabiî dinlemedim. Yusuf Kemâl de razı olmuş.. ilah. Telâşa düşmüşler. kendi cinsi olan Asetinler'in istiklâli için çalışıyor.. Geri dönün» dedi. Ruslar Tiflis teşebbüsünü duymuşlar. Fransızlar bunu pek istiyorlar.. En nihayet Nuslarla muahede yapmamıza mani olmağa bile gayret etti. Tiflis'e geçmiş. Yine aynı işe çalıştı.. silâh. Bekir Sami de. Ordu... var. Bunu Çiçerin'e de sordum... Bekir Sami'nin yaptığı gayet aykırı. Türk nesli artık aklım basma alsın. Bekir Sami'yi tekrar aradık.. bunun için ve ancak bu suretle vücudundan. itilâf devletleri mümessilleri vardı. Ermeni ilah. Ailesinin adı Konduk imiş ve prens imişler. çok zaman bizi Fransız ile Ruslar aleyhinde gizli bir ittifak yaptığımıza zahib olup bize emniyet edemediler. Hem de vatan hıyaneti idi. Silâh. 93 FRANSIZ SİYASETİ Derken Ruslar Asetin istiklâline yanaşmamışlar. Ruslar aldırmamışlar. Adam Tiflis'te yaptıklarını hükümete haber vermiyordu. «Sen gidip Meclis'te Van meselesini hallet! »deyip gitmiş.Türk'ün aziz yurdundan toprak veriyor! • Van. Rusya Fransa'ya karşı olan borcunu inkâr etti. Hicret de ettirememiş. Bekir Sami işitmiş. ben geri döneceğim.. Avrupa'ya gitti. Gayesi ' oraya prens olacak. Tepemizde Yunan. Tasdik etti. Bunlar Ruslar'a öyle tesir etti ki. Bu müzakerenin mevzuu Polonya.. Türk için. Bizi beygir.

Ermenistan'daki Ermeniler bir müddettir pek azdı ve şımarık olmuşlardı. Ermenistan'da, Nahcivan'da, Kars'ta Türkler'i katliâm ediyorlardı. Nahcivan'da kırk köyün ahalisini kesmişlerdi. Her köy en aşağı bin hanelikti. Demek, iki yüzbin kadar Türk kesmişlerdi. Nihayet ora Türkler'i silâha sarılmış, Ermeniler savuşmuştu. Rusya'nın mağlûbiyetinde Kars Türkleri de bir devlet kurmuşlardı. Mütareke olunca İngilizler oraya girip hükümeti dağıtmış. Erkânı, Malta'ya götürmüş, Kars'ı Ermeniler'e vermişlerdi. Ermeniler, bura Türklerini de kesmişlerdi. Sanki Rus ordusuyla çekilirken Bayburt, Erzincan, Erzurum, Kars yolunda kestikleri yüzbinlerce Türk yetişmedi mi? Amerikalılar 94 İngilizler, Ermeniler'e yiyecek, giyecek, top, tüfek, fişenk, para gibi her şeyi de vermişlerdi. Ordularına İngiliz zabitleri de gönüllü girmişlerdi. Hattâ Iialdonikoğlu da Ermeni ordusunda idi. Ermeniler otuz bin kişilik bir ordu vücuda getirmişlerdi. Artık gurur getirmişler. Atıp tutuyorlardı. Hele harbiye nazırlarının bize verdiği bir notası, Ermenilerin Türkiye'ye hücuma hazırlandıklarını isbat ediyordu. Vaziyete baktık. Garpta Yunanlılar, Şark'ta Ermeniler.lki cendere arasındayız. En mühimi Yunan, itilâf devletleri de caba. Fakat Ermeni'yi sırttan atmak lâzım. Ermeniler nasıl olsa bir gün taarruz edecekler. Onlar hazırlıklarını bitirmeden biz, taarruz edelim dendi. Bu mesele Heyet-i Vekilede uzun uzadıya müzakere edildi. Ermenileri aradan çıkarmak lüzumu olduğu hemen ittifakla kabul edildi. Fakat ne suretle? Bir kısmımız «Harp etmek lâzımdır» dendi. Bir kısmımız «Ermeniler'e karşı muharebe açsak, Amerika ve İngiltere derhal üzerimize ordu gönderir. Harp etmiyelim» dedi. Bilhassa Ferid (Maliye Vekili) «Harp edersek İngilizler bize hücum eder» diyordu. Ben şu fikirde bulundum: «Beklesek, nasıl olsa Ermeniler bize hücum edecek, iyisi mi vakit vermiyelim. Biz hücum edelim. İnisiyatif bizde olsun.Amerika ve İngiltere'den korkmağa mahal yoktur. Bence Amerika ve İngiltere asker yollayıp da Ermeniler için milletlerini kırdırmazlar. Hem itilâf devletleri bize azamî yapabileceklerini yaptılar. Daha ellerinden gelseydi, yaparlardı. Böyle bizim Ermeniler'e hücum etmemizi beklemezler. Bu milletler harpten yorulmuş ve çıkmıştır. Bugünkü vaziyet aleyhimizdeki hareketin muvazene ve tevafuk devri manzarasını göstermektedir. Binaenaleyh hemen harp ilân edelim» Birkaç celse hararetli münakaşa oldu. Nihayet harp ilânına karar verildi. SARIKAMIŞ MÜDAFAASI Mustafa Kemâl harp taraflısı değildi. «Orada ordunun zayıf olduğunu, ancak dört bin kişilik olan kuvvetin bu işi yapamıyacağını söylüyordu. Israrımız üzerine «Bir defa Karabekir'e sorayım,» dedi. Sordu. Cevabı Heyet-i Vekilcye okudu. Karabekir: «Ben bu işi başarırım» diyordu. Gıyaben sevdiğim bu adama daha ziyade muhabbet peyda ettim. Hem bunu kat'î ve kahramanca söylüyordu. Mustafa Kemâl bu telgrafı nutukta dercetseydi ya!... Mustafa Kemâl yine harp istemiyor. Biz Karabekir'e tecavüze geçmesi için emir verilmesine karar verdik. Bir hafta on gün geçti, bir şey yok. Mustafa Kemâl'e sorduk. Emri tebliğ etmemiş. Sıkılmadan da söyledi. Adam hükümet tanımıyor. Yine kanaat vermez bir şeyler söyledi, durdu. Celse sonunda Mustafa Kemâl'i bir köşeye çektim. «Niye emri vermiyorsun?» dedim. «Canım Karabekir sersem bir şeydir, eşeğin biridir. Bu mühim işi becerecek bir iktidarda değildir» dedi. Fakat bu adam Hey'ct-i Vekile ile oyuncak gibi oynuyordu. Hükümetin emrini icra etmiyordu. Bu gayrimeşrû idi. Müstebitlikdi. Nihayet uğraşa uğraşa harp emrini verdirdik amma bir ay da geçti. Halbuki geçecek zaman değildi. Çünkü Ermeniler'in bir gün nasıl olsa üzerimize çullanacakları aşikârdı. Ve buna hepimiz kaniydik. . Mağlûp olursak, zaten harp nasıl olsa olacak. Ne yapalım?!... Hem batmış geminin direği olur mu?... Karabekir önce silâhlarını İngilizlere teslim etmeyip bü!¦ > .- ¦..¦-¦ .:¦¦ .¦..,>./•;-.i¦•! v, , '.-., , 95 yük bir dirayet ve hamiyyet göstermişti. Şimdi işte lâzım oluyor. Harp emrine şöyle cevap verdi: «Birkaç gün müsaade ediniz. Hazırlığımı yapayım. Biraz da sivil muavin kuvvet teşkil edeyim. Bunları yapınca hücum edeceğim.» Muzip. Bu suretle hepsi altı bin kişilik bir kuvvet yapıp Sarıkamış'tan hücum etti. Orada edilen harpte Ermeniler'i bozdu. Ermeniler kaçtılar. Şimdi ingilizler Gür-cüler'i, Ermenilerle aleyhimize ittifaka zorluyorlardı. Bundan

korktuk. Bu sebeple ordu sol yanında Gürcü taarruzuna maruz kalmamak için ilerlemedi. Bir müddet durdu. Mustafa Kemâl ne adamdır. Bunu Celâl Arif vakasına veriyor. Halbuki Celâl Arif vak'ası bir sıcak alev gibi parlayıp sönmüştü. Erzurum'da kendisine elli, yüz kişi bulabilmişti. Bundan ne çıkar?!... Ordu'nun bundan dolayı tehir etmiş olması asla doğru değildir, işte bu adam böyle (.........)dır. Muarızını kötülemek için mühim hakikatleri böyle yazar. Her vak'adan onlar aleyhine ahkâm çıkarmaya çalışır. Fenalıkları hep onlara yükler. Gürcüler bunu yapmadılar. Ya korktular, yahut Ermeni'yi hiç sevmezler. Bundan dolayı fırsattır, ezilsin, dediler. Bir ay kadar bir tevakkuf ve tahkikat bize Gürcüler'in bîtaraf kalacağı kanaatini verdi. Gürcüler teminat verdiler. Bizimle dostluk ve muahede yapmak üzere de Medivani adında bir generali Ankara'ya gönderdiler. Ordu tekrar harekete geçti. Ermeniler Kars istihkâmlarına sığındılar. Top, tüfek ve cephaneleri bol idi. Aded-leri ise bize çok faik. Mustafa Kemâl bunlardan hiç bahsetmiyor. Çünkü Kara-bekir'i mehd olur. Kars istihkâmlarını Rusya'da giderken gezdim. Çoğu bizim zamanımızda yapılmış, Ruslar daha tekemmül ettirmişler. Bir kısmı hâlâ bizim koyduğumuz adları taşıyordu. Gayet yüksek ve sarp tepeler üzerindeler. Araba ile çıkmak için bir saat uğraştık: Tepelerde türlü mahzenleri, mazgalları, kışlaları ve hastahaneleri var Hayret içinde kaldım. Bu tepelerden Kars Suyu ve Araş alabildiğine görülüyor. Bu istihkâmları hücumla çıkıp almak mümkün değildir. Ka-rabekir ordusuyla Kars'a dayanıp suyun bir yakasında cephe yapmış, muharebe başlamış bir gece mahir bir manevra ile bir kısım askeri Halit Bey'in (Paşa) ku mandasında suyun öteki yakasına geçirmiş, bu kuvvet şafakla Ermeni ordusunun haddi ric'ati üzerine sarkmağa başlamış. Bu yüzden Ermeniler korkup çil yavrusu gibi dağılmışlar. Kars'ı bu surette zaptetmiş. Mustafa Kemâl «Kars'ta mukavemet etmediler» diyor. Doğrusunu söylesen a... Biraz daha kaçmasalar esir olma-.ları muhtemeldi. Ne yapsınlar?!... Bunu Karabekir'e bir liyakat vermemek için böyle söylüyor. Halbuki o Ermeniler'i manevra kuvvetiyle perişan etmiştir. Bu istihkâmlarda altı yüz kadar top vardı. Fakat çoğu eski toplar idi. Ağızdan dolma bile vardı. Hele dumansız barut o kadar çoktu ki, asker cibre yerine fûlkoton kullanıyordu. Kışlalarda, evlerde sobaları onunla yakıyorlardı. Ben fûlkoton ateş görünce patlar zannederdim. Bunlar jelatin plâklarına benziyor. Çıra gibi yanıyor. Oradan Gümrü'ye girdi. Ermeniler'e ağır bir muahedeyi «Gümrü (Aleksandra-pol) Muahedesi» imzalattı. Bu sayede sırtımızdan ağır bir yükü attık. Geniş bir nefes aldık. Bu muahede Ermeniler için çok ağırdı. Silâhtan tecrid edildiler. Bu sefer Paris'te o vakit ki Ermeni Harbiye Nâzın «Dermin Asyan» benimle görüşmek sitedi. Görüştük. Bu adam tuhaf kafalı bir adam. Türke yüzüme karşı hakaret ediyor. «Sizde yalnız askerlik var, iyi askersiniz» diyor. Güldüm, içimden «Darbeyi hâlâ unutamamış» dedim, inkâr edemedi. Ancak Ruslar bize hü(*) Yalancılık ithamı ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 96 cum edeceklerdi. Kuvvetimizin bir kısmını oraya ayırdık da ondan böyle oldu diye tevil etti. Bu sayede oradaki Türkler de katliamdan kurtarılmış oldu. Artık serbestledik. Önümüzde sade Yunan var. Bütün kuvveti oraya vereceğiz. Bu esnada istanbul ve izmir gazeteleri benden bahsediyorlar: «Rıza Nur'un Mustafa Kemâl ile arası bozukmuş. Kaçacakmış, kaçmış, tevkif edilmiş, ilâh...» tarzında haberler. Bunun sebebini anlıyamıyorum. Sonra öğrendim. Refikam istanbul'a gidince Amasya Mebusu İsmail Hakkı gelmiş, beni sormuş, o da: «Ankara'nın yaşanacak bir yer olmadığını, canı sıkıldığını, benim Mustafa Kemâl'den şikâyet ettiğimi» söylemiş, O da: «Oh olsun! Ben ona gitme dedimdi» demiş. Hakikaten ben Ankara'ya hareket edeceğim vakit, o adam bir de Miralay Zeki bana gitme diye çok ısrar etmişlerdi. Bunların bence bir zekâ ve dirayet kıymetleri yoktur. Hele Zeki'nin ahlâkça da değeri yoktur. Asla kulak vermemiştim. Refikam, İsmail Hakkı'nm sözlerinden ağlamış, kadındır, zayıftır.Demek İsmail Hakkı, benim Mustafa Kemâl'den müşteki olduğumu hemen yaymış. Demek bu gazete havadisleri onun yalan yalnış aksi idi. Bu sefer karımın babası bizim hâlimizi ümitsiz görerek, kızını istanbul'dan almış. Nis'e götürmüş. Refikam oradan bana Antalya Maarif Müdürü vasıtasiyle mektup gönderdi. Bu işi bana sormadan yapmıştı, isabet, karı düşünce ve yükünden kurtulduk demek. EDİRNE VE TRAKYA'NIN İŞGALİ

Temmuz içinde Yunanlılar kolayca Edime ve Şarkî Trakya'yı istilâ etmişlerdi. Buna dair iyi malûmatım yok. Nutuk'ta Sh.306, ilâh... yazılmış. Fakat Mustafa Kemâl, Cafer Tayyar'a kızgın olduğundan mesuliyeti onun üstüne yüklüyor. Peki böyle de Mustafa Kemâl! Cafer Tayyar Atina'dan esirlikten dönüp A nadolu'ya geldiği vakit neden tekrar onu kumandan ve aynı zamanda mebus tayin ettin?!... Bu işi Cafer Tayyar ve diğer alâkadarlarından da dinlemedi. Cafer Tayyar'a ben sordum.Anlattı. Mustafa Kemâl'in tavsif ve tefsiri ile çok fark var. Yalnız Mustafa Kemâl bir yerde şöyle diyor: «Askerler, siyasî mülâhazalar tesirinden uzak bulunmalıdır. Siyaseti cihetinin icabını düşünen başka vazifedarlar olduğunu unutmamalıdır.» (Sh. 307). Bu tamamiyle doğrudur. Mühim, esas bir kaidedir. Fakat kendisi de bu hatayı daima yapmıştır. Millî kıyamda dolaşma yaptı. Kendine gelince kaide bu kadar. Alâkası şu ki, bu sahifeler de şimdiye kadar olan sahifeler gibi Mustafa Kemâl'in refiklerini, ezmek, küçültmek, tahkir etmek gayesine münhasırdır; sırf onun için yazılmıştır. DELİ HALİT PAŞA Mustafa Kemâl'in bir âdeti vardı. Bu âdete sonuna kadar devam etmiş ve nihayet atmış, değiştirmiştir. Bu sahifelerde askerlik ve siyasetin içtimamına şiddetle taarruz eden Mustafa Kemâl, bütün kumandanları aynı zamanda Mebus yapıyordu. Orduyu kendine âlet etmişti. Bu suretle onu siyasî olarak Mec'-ste de âlet etmek fikrinde idi. ilk devrede bundan istifade etti. Evet fevkalâde bir devirdi, olabilir, ikinci Mecliste de aynı işi yaptı. Bir defa zikredeyim. Deli Halid (Paşa)'e 97 Mustafa Kemâl mebusluk teklif ettiği vakit, ben yanında idim. Zavallı Halid «istemem» dedi. Zorlandı. Diğeri de zorlandı. Nihayet Halid: «Ben mebusluk yapamam, pek asabi bir adamım, kürsüye çıkar bir şey söylerim. Bir mebus itiraz eder. Ben itiraza alışmamışım. Tabancayı çıkarır vururum. Beni yapmayınız!» dedi; fakat olmadı. Zorlandı, kendisini biliyormuş. Sanki başına geleceği de biliyormuş. Yalnız bu yüzden kendisi başkasını öldüreceğini zannediyordu; Halbuki bizzat (...............) kendisini öldürttü. Burasını bilemedi. Halid deli derecesinde asabî idi. Şark cephesinde, sonra Arap cephesinde birçok zabitleri muhakemesiz, kabahatli ve kabahatsiz tabancasını çekip kendi eliyle öldürmüş, katil olmuş bir adamdı. Sakarya boyunda zabitler bana bundan çok şikâye tedip misaller söylemişlerdir. Hele şu hikâyeyi unutmam. Oraya herkesin sevdiği, hamiyetli bir genç mülâzımı kızıp eliyle vurmuş, yaralamış, yere devrilen zavallı genç «Sen zâlim ve kaatilsin? Ne haksızsın?» demiş. «Vay geber-medin» deyip tekrar ateş ederek öldürüp bitirmiştir. Fecidir. Hiç bir katil katilsiz kalmıyor. Gördüğümüz daima katilin cezası aynen katildir. Sonra Halid'de katledilmiştir. Bu zat câhil, deli idi; Fakat pek namuslu ve hamiyetli idi. Millî harekette evvelâ Şark, sonra Garp cephelerinde hizmet de etmiştir. Hele pek kibirli idi. Bütün askerler böyledir. Sanki küçük dağlan onlar yaratmıştır. Yanlarında siviller köpekten aşağıdır. Tahakküm, diktatörlük ilk işleridir. Onun içindir ki, bütün dünya militarizmin aleyhindedir. Asker ocağı modern de olsa yine bir Yeniçeri ocağı, zabitler birer zorbadır. Bir zabitin zihniyetini göstermek itibariyle de Halid'in sözleri pek mühimdir. Orduyu siyasete karıştırmak en büyük tehlikedir. Tarihte misâlleri çoktur. Bizde de bir çoktur. Ordu ateşe, kızgın demire benzer. Ona dokunmaktan korkmalıdır. Bugün sana âlet olur. Yarın ise seni keser. Yani, o siyaset elinde patlar bir bombadır. Nitekim avcı taburları ittihatçılar'in elinde patladı. Hasılı nihayet ordu. Mustafa Kemâl'in de elinde patlıyordu. Atik davranıp kumandanları mebusluktan çıkarmak istedi. Muvaffak oldu. Bu da Karabekir, Ali Fuad, Cafer Tayar, Rüştü ve Rafet Paşaların hadisesine sebeb oldu. Bunlar mebus kaldılar. Fakat kumandanlıktan uzaklaştırıldılar. Yunanlılar'ın bazı yerler kazanmalarını da hazmedemiyorduk. Bir gün yine birkaç kişi Mustafa Kemâl'in yanında söylenip teessüf ediyorlardı Mustafa Kemâl: «Umdemiz budur. Bu tepeyi kaybettikçe, bayrağı Şark'a öteki tepeye dikeceğiz.» dedi. Zaten her felâketimizde bunu derdi. Düsturu buydu. Pekiyi, amma, sonu ne olur bunun? Onu demezdi. Bir kere Sivas'a vardık mı herşey bitmiş olurdu.

Ermeniler'i tepelemekten bir gayemiz de Turan yolunu açmaktı. Fakat bu yol açılmadı Bu olur bir iş değildi. Geride Rusya ve Iran vardı. Sonra an-lamışımdır ki, o vakit çocukluk ediyorduk. İlk Mecliste Mustafa Kemâl'in aleyhine ilk aylarda başlayan bir hareket bu esnada kuvvetlenmişti. Bunlar Nâzım adında bir mebusu dahiliye vekili yaptılar. Mecliste Mustafa Kemâl'in şahsının muhalifleri ekseriyeti bulmuşlardı. Bu adam görüştüğüm bir adam değildi. Fakat sosyalistlik yapıyor. Başka dâvada bulunuyordu. Bana karışık bir adam hissini veriyordu. Ne kendisini, ne de işlerini (*) Bir isim metinden çıkartıldı. 98 yakından bilmiyorum. Mustafa Kemâl casus olduğunu da söylüyor. Ona inanmak da güçtür. Çünkü bir adam kendisine kul olmaz, muarız olursa onun hakkında her (......)yı yapar. Bu adamı kovdu. Sonra istiklâl Mahkemesine de verdi. Fakat hatırımda kaldığına göre beraet etti. Muhalifler sonra bir aralık da Sırrı (Kocaeli Mebusu)'yı vekil yaptılar. Mustafa Kemâl onu da kovdu. Sırrı değersiz, seviyesiz biri idi. Muhalifler de bula bula böylclerini buluyorlardı. Bu onların büyük kabahatları, muvaffakiyetsizliklerinin sebebidir. Bu vakite kadar vekilleri Millet Meclisi bizzat intüıap ederdi. Mustafa Kemâl şahsî istibdadını tehlikede görüp, Teşkilâtı Esasiye Kammu'nun o maddesini intihabdan evvel kendisinin namzet irae etmedi ve intihabın bu namzetler arasından yapılması suretinde tadil ettirdi. Artık vekil intihabı lâzım gelince Mustafa Kemâl Meclis'e beş-on ad veriyor. Meclis onlardan birini intihap ediyordu. Bu suretle muhalifleri intihap olunmaktan men ediyordu. Nazım meselesi hakkında Sh.313 te nutkunda bir felsefe yapmış, bir ders çıkarıyor. Diyor ki: «Mebus ve vekilleri fırka yapmalıdır. Şahsî olanlar itimada lâyık olmaz. Çünkü vatansızlar da mebus olur.» Bu adam, partide yersiz hiç bir söz söylemez. Yazı yazmaz. Nutkunu yazdığı vakit elinde kuvvetli bir halk fırkası var ya, böyle diyor. Elinde böyle bir fırka olmasın derhal zıddıru söyler. Ve zıd ders verir. Tezada bak! Irka yapmalı ise buna rağmen bugün bile niye bu işi Halk Fırkasına bırakmıyor. Sen bizzat yapıyorsun?!... O GÜNLERİN ANKARASI Ankara'da çok sıkıntı içindeyiz. Çok defa Heyet-i Vekile müzakeresinde karanlık basıyor. Bir lokanta bulmak mümkün değil. Hattâ peynir ekmek bulamıyoruz. Çok aç kaldığımız oldu. Rahattan, rahat vasıtalarından eser yok. Çok mültim bir iş oluyor. Gece yarısı, sabaha karşı bizi uyandırıp, Heyet-i Vekile içtimama çağırıyorlar. Sokaklarda fener yok. çarpıla çarpıl a gidiyoruz. Çamur çukurlarına batıyoruz. Fazla çalışma, vaziyet kötü, sinirler gergin, keder... ,,, Mustafa Kemâl, Ethem'in kazandığı şöhreti bîr türlü hazmedemiyordu. ; İçini kurtlar yiyordu. Ethem'i kendisine tehlike görmeğe başladı. Onu imha fikrine düştü. Ali Fuad'm Ethem'le beraber olduğuna kani idi. Ordu kumandam Ali Fuad ve Ethem'in kuvvetleri o vakit Şark cephesi müstesna, yegâne kuvvetti. On bin kişi kadar idiler. Bizimki bundan titremeye başladı. Telâş içinde. Etrafımızda gizli kapaklı bir şeyler olup duruyor. Amma ne? Anlamak mümkün değil. Heyet-i Vekileye haber verilmiyor. Bir gün Fevzi Paşa'ya sordum. Bana ağzından kaçırdı! «Ali Fuad ve Ethem ordu ile Ankara'yı basacaklar!» ilâve de etti: «Bütün tertibatı yaptık. Gelsinler» dedi. Hakikaten sonra öğrendim ki, Ankara etrafında bazı yerlere hendekler kazılmış, toplar konmuş, kendisi muhabereci imiş. Ali Fuad, Ankara'daki kuvvetleri istemiş. Mustafa Kemâl, vermemişti. Onun gayesi, demek Ankara'nın yâni kendi şahsının muhafazası imiş. Bir de Ali Fuad mağlûp olsun da gözden düşsün, olabilir. Mustafa Kemâl, bunu yapacak bir hilkattedir. Vatan işi onca tâlidir. Eğer vatan saadeti kendine mevkî temin ediyorsa, iyidir. Etmiyorsa, derhal aleyhine çalışır. Bu vazıyet tıpkı Rumeli Şarkî'nin (*) iftira anlamı ifade eden bir kelime metinden çıkartıldı. .v/ııi _ . ,p w , * 99 Bulgarlar tarafından istilâsında Abdüllıamid'in şahsî düşünce belâsı olarak istanbul'dan asker göndermemesi gibi idi. Ali Fuad kendisi de perişan oldu. Çok telefat verdi. Ali Fuad, Erkân-ı Harb Saffetle beraber bir yerde yalnız kaldı Ne

asker ondan, ne o askerden haber alabildi. Ve dar kaçtı. Mustafa Kemâl nutkunda bunlardan hiç bahsetmiyor. Bermûtâd (......) söylüyor. Hakikati atlayıp geçiyor. Ve mugalâta yapıyor. ALİ FUAD MESELESİ Ooo... Yine her şey sallanıyor ha! Mustafa Kemâl'le Ali Fuad arasında biı çarpışma olursa, Yunanlılar'ın ekmeğine yağ sürecekler. Allah'tan buhran süratle bitse, içimden Ali Fuad'in muvaffakiyetini istedim. Fakat yanında bir eşkiya, cahil ve Türk olmayan biri var. Ya altı büsbütün berbat olursa... Bu kaygular altoda niyetim eziliyor. Bizimki, entrikada, usta, Ali Fuad ise cidden içi saf bir çocuk. Çabucak onu dolaba koydu. Yani mühim askerî bir müzakere için (!) Ankara'ya davet etti. O da ayağıyla geldi. Gelince kumandanlıktan azledip Moskova'da sefir yerine de İsmet'i kumandan tâyin etti. Neyse bu tehlikeli zamanda, Yunan karşısında bir çarpışma, bir sarsıntı olmadı. Sefirlik, eskiden beri tarihte her millette görülen bir sürgün ve teb'id usulüdür. Bu suretle Ali Fuad teb'id ediliyordu. Bu usulü sonra Mustafa Kemâl üç dört defa bana datatbik edecektir. Ben kabul etmeyip faka basmadım. Şimdiye kadar Necati'ye, Celâl Arife yaptı. Onca sefirliğe yolla mak, tabuta koyup mezara yollamaktı. Çünkü biraz sonra da azlediliyordu. Câmi'yi azledip, Celâl Arifi yolladı ki, onu da sonra azletti. Sıra benimdi. Halbuki şimdi Ali Fuad üç numara oldu. Ali Fuad'a, Ethem'i de beraber götürmesini teklif etti. Ethem böyle bir şeye yanaşmadı. Mustafa Kemâl, cepheye emin olduğu îsmet'i kumandan yaptı. Hem de Erkân-ı Harbiye Reisliğini yine uhdesinde bıraktı. Bu da anormal idi. Amma yaptı... Böyle birçok memuriyet ve makamları bu üç adam, (Mustafa Kemâl, İsmet, Fevzi) kendi aralarında taksim ediyorlardı. Her birinin üçer dörder mühim memuriyeti vardı. Ethem'i ordudan ayırıp, cephenin Cenup kısmında Rafet'i kumandan yaptı. Ethem, Rafet kısmında. Bu sayede İsmet, Fevzi rahatça toplanıp tertibat alacak, Ethem'i tepeleyecekler. Rafet'i de hem kumandan yaptı; hem de Dahiliye vekilliğini uhdesinde bıraktı. Bu daha anormal ve sakat. Zararı yok. Bu suretle gönlünü alıyor. Ethem aleyhine sadakatle hizmet etsin fikrinde. Bunlar hep Ethem'i tepelemek için tertibat, işte bu suretle tertibatı ikmâle başladılar.Çalışıyor-lar. Ethem tabiatiyle kuşkulandı. İsmet, orduda çalışıyor. Mustafa Kemâl de me buslara, herkese Ethem aleyhinde propaganda yapıyor. Türlü tezvirler uyrudu-yor. Heyet-i Vekilede, mecliste de söylüyor. Ali Fuad'ı derhal yola çıkardı. O Kars'a vardı. Sonra Moskova'da Ali Fuad'a: «Ankara'yı basacağını, hendekler kazıldığını» söyleyip sordum. Bana evet veya hayır demedi. Sade müdâfaa tertibine şaştı. «Sefirlikle sevinme, o senin sürgünlüğün» dedim, ihtimâl bu Ankara'yı basma vakası vâki idi; yahut mevkî korkusuyla Mustafa Kemâl'in vehmi idi. (*) Yalan isnad eden bir kelime metinden çıkartıldı....... ' Vâki ise Ali Fuad böyle işlerin recülü olmadığını göstermiştir. Bir defa Ankara'ya gelmiyecekti. Sonra ordu kendinin, hazır elinde Ethem de var. Süratle Ankara üzerine yürüyecekti. Derhal muzafferen iş bitirirdi. Mustafa Kemal zaten korkak. Çabuk kaçardı. Öyle olmasa da kuvveti kâfi değildi. Bana öyle geliyor ki, Ali Fuad'ın Ankara'yı basması meselesi doğru değildi. AH Fuad ailesi ile Ethem arasında bir vaka, büyük bir husumet vardı. Selanik Mebusu Rahmi, AH Fuad'ın teyzesinin damadıdır. Yani Hüsnü Paşa'nın damadı, İzmir'de vali iken Ethem onun oğlunu dağa kaldırmış, hatırımda kaldığına göre elli bin lira altın fidye alarak bırakmıştı. Hattâ istanbul Meclisi'nde Hüsnü Paşa birkaç defa bana gelmiş. Kızının sefaletinden bahsetmiş, o vakit Meclis'te mebus olan Reşit (Ethem'in kardeşi) den bu paranın hiç olmazsa beşbin lirasının istirdadına delâletimi rica etmişti. Ben de uğraştım. Reşit yanaşmak istemedi. Nihayet vaad etti, fakat vakit kalmadı. Anadolu'ya geçtik idi. Belki de vaadi beni oyalamaktan ibaretti. Neyse böyle bir şey var, bilmem. Bu halde olan bu iki adam öyle bir meselede birleşir miydi? Vakıa siyaset denilen şey ne büyük dostları can düşmanı eder. Bir de Ali Fuad'ın büyükanası Çerkestir. Çerkesler birbirini hısım sanırlar. Derhal bağlaşırlar. Anası Çerkeş olanlar da Çerkeş sayılır. Çerkesler-ce Çerkeş zihniyeti AH Fuad'ın işlerine de mahsustur. Kendisinden ne ben, ne de kimse Çerkeslik davası işitmemişizdir. Fakat Çerkesler'e muhabbeti çoktur. Meselâ Moskova'ya giderken yanına aldığı zabit ve memurların hepsi

Çerkeş'tir. Sade Erkân-ı Harbi olan Saffet Türktü. Onu ataşemiliter olarak götürdü. Hâsılı Ali Fuad gitti. Ethem'in vaziyeti fenalaştı. HİLELİ YOLLAR Bir gün Mithad bana geldi; açlığından bahsetti. Memuriyet istedi. Bir müddet sonra da birkaç defa gelmişti. Bunu yazıyorum, çünkü âtiyi izah için lâzımdır. Mithad, Van valisi idi. Ferid Paşa'ya istanbul'a taraftardı. Irak'daki.Iran'daki in-, gilizler'e âlet oluyordu. Heyet-i Vekileye bu hıyanet hakkında her taraftan malûmat geliyordu. Kaldırılmasını zarurî gördük. Azletsek kabul etmez; yerinde kalıp istanbul namına daha şiddetle aleyhimize hareket eder. Ne yapmalı? (.........) üstadımız Mustafa Kemâl: «Ben bu işi hallederim. Bana bırakın!» dedi. «Nasıl?» dedik. «Evvelâ yemlerim kandırırım. Sonra mühim bir müzakere için Ankara'ya davet ederim. Gelince azlederiz.» dedi... Üstad pehlivanımızın bir oyunu var. Bir tane amma, herkese onu tatbik ediyor. Kündeden atıyor. Daima muvaffak oluyor. Yine aynı oyun. öylece yaptı. Mithad faka bastı, geldi, azlettik. Ali Fuad'ı da Ankara'ya getirmek için böyle yemledi. Faka düşürdü. Bilmiyorum kendi de o işi pek gizli tuttu. Mithad Ankara'da aç bîilâç kaldı. Hakikaten kara bir sefalette idi. Memuriyet istiyor, vermiyorduk. Bana geliyor, yalvanyordu. Bu adamı meşrutiyetin ilk günlerinde inebolu kaymakamı iken tanırım. Yaman adammış. Biz Rusya'ya gittik. Sonra ne yapmış yapmış, yolunu bulmuş. Samsun'a reji müdürü olmuş. Orada Nemlizâdelerle birleşip kaçmış, ölmüş Rum tacirlerin kalmış tütünlerini Nemlizadelere yok bahasına vermiş. Onlardan iki üç yüz bin lira rüşvet almış. Moskova'dan avdetimde taht-ı muhakemeye aldılar. İşi I (*) Entrika anlamı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. 101 100 tahkik eden Maliye Müfettişi Remzi idi. Bu adam namusludur. Ona sordum. «Aşikâr bir irtikaptır» dedi. Sonra Fethi Bey'i (Sefir) yollamışlar. O da tahkik etmiş, bizzat ağzından işittim. «Müthiş ve açıktan açığa çalmış dedi. Bu adamlar usta oluyor; derhal kurtulmanın yolunu buldu. Kılıç Ali'ye bacanak oldu. Hemen mahkemeden kurtuldu. Kılıç'a küllî bir para vermiştir. Derken Mustafâ Kemâl, Mithad'ı mebus da yaptı. Derken Mithad türlü imtiyaz işlerine girdi. Büyük ağniyadan oldu. Tokathyan otelinde bir apartman emri altındadır, ister otursun, ister oturmasın, kira işliyor. Ankara'da en büyük ve debdebeli bir konak yaptırdı, içine öyle eşya koymuş ki, masal mevzuu gibi imiş. Hattâ Afgan Kralı Emanullah Han Ankara'ya geldiği vakit onun hanesine misafir ettiler. Bu da orada onun kadar güzel, muhteşem bir ev olmadığını gösterir, istanbul'da bir iki, Ankara'da iki üç otomobili var. Şimdi Mustafa Kemâl'e sorarım. Bu hırsızı, hadi onu kendi ayıp saymıyor, fakat vatan hainini ki bir takımlarına nutkunda hain diye yapar, bar bar bağırıyor; neden ne sebeb icbariyle mebus yapmış, mal-i karûn'a garketmiş? Bu esnada çeteler temizleniyor, iyi iş. Demirci Efe bir şehre girmiş, sokakta eşrafı koyun boğazlar gibi boğazlamış. Bu adam büyük servet yığmış, üzerine asker gönderilecek. Rafet: «Ben gideyim, sulhen işi bitireyim» dedi. Gitti, bitirdi. Fakat Demirci'ye bir ceza yapılmadı. Refet'in Demirci'den mühim bir para altığı rivayeti yayıldı. Ve Heyet-i Vekilede de söylendi. Ferid Paşa, isyanlar ile Yunan tecavüzü ile de muvaffak olamamış idi. Tabiî düştü; yerine Tevfik Paşa geçti. Bu kabinede izzet Paşa Dahiliye, Salih Paşi Bahriye Nazırı idi.Ankara ile görüşmek, uyuşmak istediler. Nutukta Mustafa Kemâl bermutad çamur sıçratarak bunları da hıyanet ile tavsif ediyor. Bu teşebüs silâh ile olmayınca, millî hareketi, vatanı içinden yıkmak için bir suikast imiş. (Sh. 315) Bunu canım sana göre, Ali Rıza Paşa kabinesi de yapmış, olmamış idi. Bir daha yine yapıyorlar? insanın Tevfik Paşaya böyle bir itham yapmak için pek vicdansız olması lâzımdır. Arada böyle tedbirler kullanıyorum. Hiç istemem; fakat bunları başka kelimelerle yazmak, tarif etmek imkânı yoktur. Hattâ daha kullanılması bihakkın lâzım çok kelimeleri kullanmıyorum. Maksadımın hakikatleri olduğu gibi derece ve şiddetleri neyse öylece kaydetmektedir. Bu halde bu tabirleri kullanmak zaruri oluyor. Ali Rıza hiçbir vakit öyle hâin bir fikirde değildi. Hele Tevfik Paşa'ya böyle bir isnada kimsenin dili varamaz. Ömrünü namuskârana devlet hizmetinde geçirmiş, dost ve düşmanın hürmetini kazanmış,

salhorda bir adam. Biz Ankara'ya gideceğimiz vakit Yusuf Kemâl ile yanma gitmiştik. Ağlayarak: «Gidin, Ankara'da çalışın, başka ümid yoktur.» diyen yine bu adam. Hâlâ bu manzara gözümün önünde. Bu adama böyle isnat nasıl yapılır? Büyük (......)lık... Niçin yapıyor bilir misiniz? Söyleyeyim: Tevfik Paşa namuslu adamdır. Bir gün mevkîye gelmek ihtimali vardır. Binaenaleyeh Mustafa Kemâl'in şahsına rakib, amelîne, zevk ve (......)na, (.........)ına mânidi. Sebep bu. Ve bir de Mustafa Kemâl, Anadolu'ya yollanırken Tevfik Paşa, Padişaha, Hazine-i Hassa müdürü Refik vasıtasiyle bu haberi göndermiştir: «Onu yollamayın, (.........)dır,» Şimdi intikam alıyor. r, (*) Alçaklık, fuhuş, irtikab, ahlak ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. , 102 ,v,..¦¦..¦¦¦*«.• ¦¦«¦-- '¦¦•".X" ¦¦¦'¦¦¦ ¦-' OYUN İÇİNDE OYUN Mustafa Kemâl bu teklifi Heyet-i Vekileye bildirdi. Muvafık dedik. Bile-cik'i mülakat mahalli olarak tayin ettiler. Mustafa Kemâl, Bilecik'e gitti. İzzet Paşa, Salih Paşa da geldiler. Bunların yanlarında Hüseyin Kâzım (Şeyh Muhsin-i fani), Rasathane Müdürü Fatih, Cevat, (Şimdi Tokyo Sefiri), Münir (Şimdi Paris Sefiri), Bahriyeli zabit ve yaverler vardı. Kalabalık idi. Maksatları neydi bilmem. Fakat adeta bir muahede yapacaklar gibi her şubede bir mütehassıs ile gelmişe benziyorlardı. Depdebeleri de yolunda idi. Mustafa Kemâl, bunları (......) edip Ankara'ya getirmiş. Heyet-i Vekile içtima etti. «izzefcPaşa'yı, hepsini birden dolaba koydum; getirdim. Bunları geri yollamayalım. Her birisini, her vekil bir memuriyete tâyin edilsin.» dedi. Bundan evvel maksatlarını, geçen müzakereyi öğrenmek istiyorduk. Sorduk. «Bir şey yok, saçma,» dedi. Ben Fatin'i değerli biri bilirdim. Anadolu'da kalmasını istedim. Derhal Ankara Rasathane Müdürlüğüne tayin ettim. Kat'iyen kabul etmedi. Salih Paşa tayini geri almam için yaverini yolladı. Münasip bur suretle savdım, İzzet Paşa tezkere yazdı; dinlemedim. Bunlara nisbeten iyi bir konak verildi. Müzakere edeceğiz diye bekliyorlar!... Mustafa Kemâl bir telgraf tamimi ile bu heyetin bize iltihak ettiğini her tarafa bildirmiş. Bir müdet sonra tevkif edildiklerini anladılar. Hele bu telgrafı da haber almca kıyameti kopardılar. «İstanbul'a döneceğiz» dediler. Bu aralık Heyet-i Vekilece Rusya'ya yeni bir heyet gönderilmesi tekarrür etti. Mustafa Kemâl, Heyet-i Vekilede «Yusuf Kemâl Bej Rusya'yı biliyor, gitsin» dedi. «Muvafık, bir kişi daha lâzım» dediler. Mustafa Kemâl durdu, durdu bana baktı. «Sen de gider misin?» dedi. Simasına baktım, hiç ümitsiz bir teklif, ısesi de öyle. Ben derhal Giderim deyince öyle bir (............) güldü ve keyiflendi ki... O farkında değil, ben dikkatle simasını okuyordum. Şüphesiz içinden «Ha, bir belâmı, bir engeli daha başımdan atıyorum,» diyordu. (Nasıl keyiflenmez? istihzalar yaptırarak, Çerkeş Ethem'i tehdit ettirmek gibi şeylerle def edemediği insan, hiç memur edilmezken böyle kolaylıkla def oluyordu) Zaten ne Yusuf Kemâl, ve ne ben hoşuna gitmiyorduk. Bizim fena şeylerin aleyhinde olduğumuz, namuskârane hizmet istediğimiz, önce bir temas ile iyice anlaşılmıştı. Onu gitmez zannediyorduk. Bir taşla iki kuş vurduğuna fevkalâde sevindi. Gülmesini bir türlü zaptedemedi. AH Fuad'i daha dün Hariciye memuriyeti ile def etmişti.iBizi de bugün'demek. Biz dört numara olduk. Halbuki ben buna iki sebeple can.atıyorum. Biri bu adamın (.........)lanndan bıkmış, usarumştım. Sabredemiyordum. Diğeri Rusya'da pek çok Türkler var. Eski Türk yurtları., Ruslardan mühimiTürk bilgiç âlimler yetişmiş. Mühim neşriyat yapmışlar. Türk tarihi ile meşgul olanlar için Rusya'ya seyahat edip foraları, ordaki Türkleri, kütüphaneleri, müzeleri görmek, oradan kitaplar toplamak zaruri idi. Böyle bir vesile ve nimeti nereden bulacaktım?!... Nitekim bu suretle çok istifade ettim. Rus • ya'dan güzel kitaplar getirip bizim Türk tarihine malûmat kattım. Askerî işler için bir de asker lâzım olduğundan Ali Fuad'ı da murahhas yaptılar. Üç murahhas olduk. Ali Fuad zaten yolda idi. Kendisine murahhaslığı ve bizi yolda

beklemesi yazıldı. Sonra Kars'ta birleştik. Yusuf Kemâl reis olmamalıydı, istedi, oldu. Çün¦ ¦ --'—..1.1. i ; ' yazıldı. „---------(*) İğfal, pislik ve yolsuzlukla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. 103 kü bir defa gitmiş, muvaffakiyetsizlikle dönmüştü. Neyse bir şey demedim. Elverir ki, ben Ankara'dan bir müddet uzaklaşayım ve Rusya'yı göreyim. Yusuf Kemâl'e ve bana beşer bin lira verdiler. Bu para azdı. Fakat çok gezdik. Sebebi Rusya'da yol masrafı etmediğimiz gibi, başka masraf da edemedik. Çünkü bir tane açık dükkân bile yoktu. Alış veriş yasaktı. Yiyeceği de herkese Rus hükümeti meccânen veriyordu. Bize kâtipler, şifre memurları vesaire de verdiler. Artık yol tedarikindeyiz. Anadolu seyahatini bilenler dediler ki: «Kara kış, bir kürk almalısın. Yoksa yolda donarsın. Hem de kurt derisi olmalı. Çünkü bit tutmaz.» Hakikaten hakları varmış. Kürk aradık yok. Acele bize de iki kurt derisi buldular. Paltomun içine geçirdim. Eğer böyle yapmasa idim mutlaka yolda donardım. Sonra yolda kollarımın içine de kürk koydurmadığıma pişman oldum. Çünkü yolda kollarım bütün donardı. Ne müthiş soğuk ve seyahatmiş. Her yer bit içinde idi. Anadolu'da, Rusya'da bit yüzüyor. Bu sehayatte bana bir tane bile bit gelmedi. Demek Kurt derisine bit gelmiyor. Sade bu derinin fena bir kokusu var. İhtimal ondan kaçıyor. Bunu tavsiye ederim. Rusya'da tifüs gibi salgınlıklar da vardı. Ölüm kaynağına gidiyorduk. Başımızda her türlü ölüm tehlikesi vardı... Bu sayede olacak, tifüse yakalanmadık. Bir de portatif karyolam vardı. Yolda onda yattım. Yusuf Kemâl: «Bir defa gidelim de îzzet Paşa ile görüşelim» dedi. Ben tanıdığım adam değil, ne yapacağım? dedim. «Canım, fikirlerini öğreniriz» dedi. istifade edecek bir şey olmadığını zannediyorum dedim. «Belki, vardır, bir kere gidelim» diye ısrar etti. Makul, gittik. Heyet hepsi evde, suratlar asık, hele Hüseyin Kâzım müthiş kızmış, can sıkıntısı içinde adeta yerinde duramıyor. Zaten asabi bir adam. Bize hâin bir manda gibi bakıyor. Fatin'in suratından düşen bin parça olacak. Bana bir kere yıldırım gibi bakan bir gözle baktı. Bu Ankara'ya tayininin hısımı beni âdeta çiğ çiğ yiyecek. Salih Paşa, sükûnetli, fakat üzüntülü bir simada; centilmen ve terbiyeli, hiç bir şey sezdirmemek istiyor. İzzet Paşa ise bilâkis şen görünüyor. Neyse, İzzet Paşa ile oturduk, konuşuyoruz. Salih Paşa da beraber, diğerleri ayrı ayrı oturuyorlar. Ben hiç bir şey söylemiyorum. Ve sonuna kadar söylemedim de. Mülakat bir iki saat sürdü. Hülâsası şudur. Yusuf Kemâl: «Muahede yapmağa gideceğimizden re'yi devletlerinden istifade edeceğiz» dedi. Sözü bu suretle açtı. Ve teşriflerinden hayırlı bir netice çıkabilecek mi, diye ilâve etti. İzzet: «Evet, İngilizler amalimizi tatmin edecekler» dedi. Yusuf Kemâl: «Bunu neısuretle size anlattılar?» dedi. İzzet söylemek istemedi. Yusuf Kemâl zorlattı ve; «Bir tahrirî ve resmî taahhütleri var mı?» dedi. İzzet bu sefer şunu söyledi: «Hayır!» ve devam etti. Söylediğine göre meğerse İstanbul'daki ingiliz ordusu kumandanının yaveri bir yüzbaşı, îzzet Paşa'ya, İngiltere'nin Türkiye'nin lehine hareket edeceğim söylemiş imiş. Sade bu! Şaştık, kaldık. Şu mühim vaad bundan ibaretmiş. Siyasette böyle şeylere inanılır mı? İzzet, bundan bihaber. Bu adam çocuk gibi bir şey, bilmezdim. Böyle bir lâfa ehemmiyet verilir mü... İmzalanmış kâğıtlara, muahedelere bile bel bağlanamıyor, iş anlaşıldı. Ben kalkmak istedim. İzzet, lâfı âdî sohbete döktü. Kalkmağa mecbur olduk. Ben İzzet Paşa'yı mühim bir şahsiyet zannederdim. O sade dil, cahil biri imiş. içimden Yazık, bu adam bu kadar şöhreti nasıl kazanmış! Bu kadar askeri ve mülkî hizmetlerde bulundu, kimbilir işleri ne berbat etmiştir. Ah... diyordum. 104 Derken İzzet Paşa bir şey söyledi. Bu menkıbesini mutlaka kaydetmek lâzımdır ki şudur: Yani ikisi arasında şöyle bir muhavere oldu: İZZET PAŞA'NIN ARNAVUTLUĞU İzzet Paşa - Sen çok zekisin. Seni çok sevdim. Sen mutlaka Arnavud olacaksın? Yusuf Kemâl - Hayır. İzzet Paşa - Yok, yok Arnavudsun.

. Hasta olacak ve hergün 13. Madem ki. 14 koyduralım» dedi. saçma adamsın be!. eşrefi saat bekleyip düşmanı vurmayarak fırsatı kaçıran. Türklerde. Hatırımda kaldığına göre otuzbin ingiliz lirası idi. illâ değiştirmek için İsrar ediyor. hâdiseler Hristiyan ve Müslüman ne olursa olsun. ecnebi unsur aleyhinde beni dolduruyordu. Müsaade verildi. Şimdi ise heriften iğrendim. tutturdu illâ yeniden ve başka tarihli selâhiyetnameler yazdıracak. ona göre demek zeki bir adam mutlaka Arnavuddur? Türk zeki olamaz. Hindli geldi. ben Boyabatlıyım. şu adam uzağa gideceğine bir kere kendisine baksa ya!. Bu da bunlardan birisi oldu. Ve onlara göre hiçbir işimi yapmadım. ün uğursuzluğu hayali altında inliyecek. Bu sebeple bir iki gün teehhürle hareket ettik. Kanunievvelin 13. bu adam Hindliler'in kendisini yardım için yolladıklarını söylüyor. Türkten itibar görmüş.. bizim terbiyeyi almış. yeniden yazdırdı. Hayatımda öyle şeylere asla ehemmiyet vermiyordum. Sonra Sagir'in casusluğu meydana çıkmış. Zaten nihayetsiz vakalar. Bizim muahede için selâhiyetnâmelerimizi yazmışlar. Mundar. cü günü imiş. Kavgaya başladım.Hayır efendim. yahut hattâ zorla Arnavud yapmak istiyor. Havranın karşısında bir yahudi evi105 nin üst katını tutmuştum. herşeye başvurmuşlar. Arnavud'u mümtaz ve Türkü gabî buluyor. «Misafir geliyor.. Bunları anadan. Biz de gördük. Evi eşyasıyla ona emaneten bıraktım. tahsil görmüş birine benziyordu. demek bir zeki adam buldu mu. Bunun ondan farkı ne? Ben kış münasebetiyle bağdan inmiş. uyku uyuyamıyacak. düşünceli. Ha!. Zaten gözümde küçülmüş. Bunlar yetmiyor da. Hayır. . Ethem ve kardeşleri de boş durmuyor. Şarkta binlerce hurafat var. korkulu bir siması vardı. Fena kızdım. sonra mağlûb olan atalarımız kumandanlar gibi olacak.Yusuf Kemâl . Müslümanlarınkinden bile bir tane yok. Şüphe ettim. Gitti.. tahsiline itimadım vardı. Zekâsına. evi kendisine bırakmamı rica etti. Sebebini sordum. Bazı şeyler sordum. üste bir de gavur hurafatı mı alıyorsun? Ne . Anam babam da oralı. Tarihini 13 koymuşlar. dirayetsiz... Dalgın. Bir miktar para da getirmişti. vakit yok.. Evvelce Hind'den gelen paralar gibi onu da yuttu!. babadan miras aldık. fakat gördüm ki. Hadi sen de. akılsız biri olmuştu. Bize gönderdiler.. Çünkü ben de Garbınki değil. dinlemiyor. istanbul'da Mustafa Sağir adında bir Hindli'nin. olmamış. tahsili bizim mekteplerde. Ne yapsın adam? Gönlü öyle istiyor. Yalnız şu oldu: Yusuf Kemâl'in bu halini bilmezdim. zeki. MUSTAFA SAGÎR Biz yol hazırlığmdayız. Oradan çıktık. Modası geçmemiş olsa. ÇERKEZ ETHEM Yine biz yol tedariki ile meşgul iken Mustafa Kemâl ve ismet. Bir menkıbe daha zikredeyim: Hariciye Vekili bir müddettir Muhtar Bey. «Yok gidip. Mustafa Sagir diyordu ki: «Az amma şimdilik bu kadar gönderebildiler». onun nimetini yemiş de Arnavutlukla övünüyor. Yusuf Kemâl: «Ooh. Arnavud zeki. milletin mukadderatına dair muahede aktedecek adam böyle hurafat ile ne hatalı işler yapar?. devletin. başka türlü gidemiyecek. Şu hale bak? içimizde büyümüş bir Arnavud. yer yok» dedi. Tehdide. ingilizler kurtarmak için çok uğraşmışlar. Biz gittik. düşündüğün şeye bak!. Ethem'i bitirmek için uğraşıyorlar. Lakırdıyı kestim. İzzet Paşa . parayı da onlar vermişlermiş.. Evi vardı. bu rakam uğrusuzdur. Müslümanlarda. İstiklâl Mahkemesi asmış. Adnan. Verdiği cevap birbirini tutmadı. Bu parayı Mustafa Kemâl aldı. meğerse ingilizler yollamış. Birbirimize «Bu ne safderun adam?»dedik. mutlaka onu Arnavud görmek. Bunu söylediğimin sebebi sonra Kara Suat (şimdi Roma sefiri) hakkında bir menkıbe söyliyeceğim de onun için.Yok sen bilmiyorsun? Ecdadın mutlaka Arnavud olup orada yerleşmiştir. Yanımdakilere şüphemi söyledim. yemden yazdıralım.. Türkün mühim mevkilerine çıkmış. Mustafa Sagir öteki dünyaya gitti. Bir devlet diplomasisini idare edip. Gözümden epeyce düştü. Herif güzel yüzlü. Nelere ihtiyacımız olduğunu soruyordu. Hind müslümanları namına geleceği hakkında İstanbul Hilâl-i Ahme-rinden malûmat geldiğini söyledi. Tertibat alıyorlar. Olmaz» dedi. Dedim ki: Yahu sen bi münevver adamsın. Halbuki öbürsü günü hareket edeceğiz. O vakit Ankara'da en iyi ev bu ev ile yanındaki yine bir yahudinin evi idi. ilimsiz.

Hem de usulü dairesinde olması tamamiyle mümkündü. O da çetelerden kurtulup..ve.. Kitabımı neşrettirmezdi. Avrupa manda ile zaten Ethem'in efradını evvelce elde etmişlermiş. Bir de herhalde alâkadarları dinlemek lâzım. Bu meseleyi içinde olarak bilenler tenvir etmelidir. Nitekim Yunanlılar derhal taarruz ettiler... Eski komiteci!. Kâzım hem Ethem'le beraber görünmüş. Bu esnada biz Eskişehir'e vardık. Eyüp Sabri. ayağını denk atmasını da söylemişler. Biz. Türk Milletine büyük lekedir. Ne tehlikeli oluyor!. Bu harp esnasında ismet ve (.. Bizim Türk Tarihinde bu vakayı bir satırla sade Ethem aleyhine yazıp geçtim. pek beyinsiz. Nitekim sonra bunu izmir Suikastı'nda da yaptığı söylendi. Başka türlü yapmak mümkün değildi. Bir iki yüz askerden ibarettir. Ethem'i haklı çıkarıyorlardı. Yunan saflarına iltihak etmişler. Bir harekettir yar amma. Kâzım. Şükrünün riyaseti altında bir vakit birçok katiller yapmış olan Serez komitesinin âzasından biridir.. Hele Yunanlıla'ra ilticadan sonra ordumuza karşı harp etti ise. Nihayet Moskova'ya vardık.. Sebebi: Meselâ . Affolunamaz. Onun yanma gitmişler. Kâzım. Ankara'dan Moskova'ya hareket ettik. (. bahtın garip bir cilvesidir. Kâzım da Eskişehir'den bizim trenle hareket edip Kütahya'ya çıktı. Vakıa can kaygusu Ethem'i mazur gösterir. Evvelâ şahıs. fakat herhalde çirkin bir netice.. kardeşi Reşit. Ya bunu Ethem iltica etmeden evvel ordular yerlerini Ethem aleyhine hareket etmek için terkettikleri zaman yapsalardı.... işin iç yüzün bilmiyorum... Şimdi onu dercediyor. işi bitmiştir.)'in böyle hareketleri şahsî emellerini vatanî menfaatlerin ne kadar üstünde tuttuklarına delildir. Meşgul olmaya da vaktimiz yok.. Bu cahil. Hâl de onu gösteriyordu. Yunanlılar bunları bilâkayduşart kabul etmişler.. Yahut casusluğun sayesi. Şimalden. böyle Yunanlılar'a iltica etmek gibi fena ve hainane bir şeye mecbur ettiklerinden mesuldürler. Düşmanla uğraşacak yerde ismet ve Mustafa Kemâl kuvvetlerini Şimalden Yunan karşısından Ethem aleyhine sevketmişler. Birinci inönü Harbi oldu. O vakit Ankara'da bulunan Ethem. Eğer evvelkiler kabahatlıysa Ethem gibi hizmetler etmiş.. muntazam bir orduya malik olunmuştur. Zahirde Mustafa Kemâl ona fena kızıyordu. pek düşünceliydi. 318 den itibaren bu meseleyi yazıyor. Bu meselede galiba Rafet ve Ethem tarafını iltizam etmiştir. Yanındakiler.. Mustafa Kemâl Eskişehir'e gitti. Hele Yunanlılar'm hücum ettikleri bir zamanda asla yapılamazdı. Ittihatçılar'ın.. Bu komisyonun reisi Miralay Sadık Sabri idi. Bu elbet yapılmalı idi. Kaymakam Hacı Şükrü'yü de beraber alıp gitti. ismet pek korkmuş...... Ethem ve Reşit bir gece Es106 kişehir'den kaçmışlar. bu vaka bu halde iken. Sh. Ankara ve Eskişehir'e giden Ethem'e kuvvet oluyordu. Meclise. anlayamıyorum.Yıllardan sonra Ismet'in bana söylediğine göre Ethem Eskişehir'de Ismet'in ka rargâhını basıp kendisi öldürtmek istemiş. Bu Kâzım'ın aleyhinde de bir yığın dosya vardı.. Güya uyuşuldu.. Bu işin bir iyiliği oldu. Bu da gösterir ki.. Hâlâ da gözdesidir.)sız adamın Türk Millet Meclisi'nin yıllardan beri reisi olması kara bir baht. millî kıyam mahvolurken kurtarmış bir adamı. Kılıç Ali. Ethem'de o esnada bir şey yapmak istedi ise o da aynı şey ve hıyanettir. Kâzım (Meclis Reisi) Hakkı Behiç. Diğer kardeşleri Tevfik daima ordularının başından ayrılmıyor. Mustafa Kemâl'e casusluk ettiği söylendi. Ethemler buna mukavemet ederlerse kırılmalı idi. turfa olduğu halde sonra yine işi düzeltip Mustafa Kemâl'in gözüne girmiştir.. Bunlar Ethem'e gizlice de mahvı mukarrer olduğunu. Ve kendi etrafında gösteriyor. Kendisiyle beraber iltica edenler. hem de Mustafa Kemâl'e casusluk etmiştir. tabii idi. Cenuptan sıkışınca bir iki ufak müsademeden sonra üç kardeş can kaygusuyla bir elçi gönderip bir kâğıt imzaladıktan sonra.. O her meseleyi kendi arzusuna göre değiştirir. Meselâ Kâzım'ın Ethem'le beraber olduğu tevâtür halinde idi. Yıllardan sonra idi ki. Suratı çamur gibi berbat. Fakat vatanı düşünen kim?!. Heyet-i Vekileye Mustafa Kemâl'den yanındakilerden telgraflar geldi.. Görünüşte Kâzım. Alâkadarlar yazmalıdır. Harp başlıyacağı bir zamanda böyle bir iş ne tehlikeli bir şeydir. Bir aralık kaçmayı bile kurmuş. Bugün Paris'te hürriyet içinde yazıyorum. Ethem tarafını iltizam ediyordu. Mustafa Kemâl. Ancak ve bunu zatı mesele için yapıp rekabet ve tahakküm hırsı ile yapmamalıydı.

Mustafa Kemâl kendi bunu diyor.. Halbuki heyet mevkuf olmadığı gibi Ethem'in (*) Bir isim ile cinayet ve ahlakla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Bereket versin ki. Şahsı ne olursa olsun mesele bunda değil ki. Amma. Bunu daima gösterdi. Hem de bu müthiş işi. diktatörlüğün kendine mahsus idaresinde. Yunan kabiliyetsiz bir düşmandı. Evvelâ onları tepelemek lâzımdır... Diğer yolcular çivi kesiyordu. O vakit Sivas'ta kumandan idi. Zavallı millet! Sanki Ethem. «Mühim bir mesele varmış. Bereket versin. Bir birimizi gördük. Selâhattin aynı zamanda . Yunan donanmaları öyle dolaşıyor ki. yani orduyu ikiye ayırıp (. Vakıa denebilir ki...îzzet Paşa heyeti bir müddet sonra dönmüş. 107 lehinde Millet Meclisi'ne telgraf çekmişlerdir. Zaruri karadan gidiyoruz. Mustafa Kemâl bu taarruzu Ethem'in Yunan Ordusu'na ilticasından birgün sonra oldu diyor. Mesele henüz bitmeden Yunan Ordusu bütün cephelerden taarruza geçmiştir. mesele diktatörlükte. Fakat Karadeniz'de ingiliz. Yalnız Münir Bey'i Ankara'da alıkoymuşlar. Bir gün Heyet-i Vekile'de dolaylı bir surette onun kumandanlıktan azlini teklif etti. Bir de düşman. MOSKOVA'YA DOĞRU Bu karakışta Anadolu ortasından. Selâhattin'i de bir türlü çekemiyordu.Moskova'ya gitmek pek müşkil iş. 108 1 kötü olsun bir sobamız yok. Kendisinde vatan kaygusu herşeyin üstünde olan birinin yapacağı şey değildi. diktatör olmadı da bu belâdan kurtuldun mu? Bir emirber öldü bir paşa diktatör oldu.) olan buna cesaret edemez.334) Mustafa Kemâl.» diyor. Paşada da emirberde de aym şeydir. Yunan Ordusu'nda taarruz alâmetleri varmış. Herhalde bu iş büyük bir cesaret idi. yola düştük. Ve karar aldı.tecavüzün Mustafa Kemâl tarafından olduğunu. Koyun kesilmek için salhaneye kendi ayağı ile gidiyor. berikilerin müdafaa telâşında bulundukları Kütahya'da Mustafa Kemâl'in kendi adamlarının çektikleri telgrafında da yazılıdır. Ve buna bile bakmayıp bu işi yapmıştır. Borusu pencerenin yanından yukarı çıkarılmış. Selâhaddin'e Ne haber. Ethem'in kuvvetleri sırf Mustafa Kemâl'in şahsı aleyhindedir. Sence ne farkı var. Rumlar aleyhine nasıl tahşid ettiğini bizzat hikâye ediyor. Vagonunda adi ir dökme somba bozulmuş. Böyle vagonlar da kumandanlara mahsus idi. vasıtasızlık iki kara belâ.)mak işini meclise bile danışmadan kendi kendine yapıyor. bu bir zarurettir. Mustafa Kemâl'e istizah yapmıştır.emirberlikten gelen Ethem'in koskoca Türk vatanında diktatörlüğünü kabul etmek. Tuhaf oluyor. Mustafa Kemâl onun müzakeresi için telgrafla çağırdı. Makas değiştiriyor. yandaki ağılda bekliyor. Diktatör! Kâfi. Moskova dedik.» dedi. taarruz işin sonlarına tesadüf etmiştir. Fakat şu da muhakkak ki.. Mustafa Kemâl. Bir de baktık ki vagondan Çolak Selâhattin bakıyor. (Sh. Fransız. Nitekim Millet Meclisi haber alınca bu işe kızmış. Başkaları daha evvel olduğunu söylüyor.. bu iş hüsnü suretle de olurdu. Ne yapacaksın? dedim. O. Vekiliz ama böyle (*) Kırdırmak ve hislc ilgili iki kelime metinden çıkartıldı... Kafkasya'dan. seyyar bir karyola. Mustafa Kemâl (Sh.. Yani biz de soğuktan titremekte idik.. bir şeyden haberi yok.. denizden gitmek yakayı ele vermektir. Böyle bir tehlikeli vaziyyete lüzum kalmazdı. Ethem üzerine tahşi-dat dolayısıyle Şimalde açık bırakılan cepheden Eskişehir'i zapt için hücum etmemiştir. nutkunda bu heyetin Ethem tarafından tevkif edildiğini söylüyor. Eskişehir'e geldik. Ben vagonumdan inip onunla görüştüm. Ben bilmem. Güldüm.. Ethem kuvvetleri inhilal unsurudur. «Ankara'ya» dedi. Düşman karşısında böyle bir vaziyet ne tehlikelidir.337) de üç kardeşi tepelemek için cepheyi boş bırakıp adetâ bütün orduyu Kütahya üzerine. Bizim için sahillere yanaşmak mümkün değil. işin daha fecisi. Bu esnada bizim şimendiferlerde teshinat böyle oluyordu.. Buna lüzum yoktu. Bir de Mustafa Kemâl bunları nutkunda millî hükümeti yıkmakla itham ediyor (Sh339) Halbuki şu muhakkak ki. Kış. Az bir vatan (. nereye? dedim. Hâsılı Mustafa Kemâl bu rakibini de ez-di. Ama ne yapalım? Heyetimizle trene bindik. Şurası feci: Sh 339 da: «. O doğrudan doğruya bu işi yapardı.

Sanki bir tabuttayız. Oradan Anadolu'nun orijinal ve esaslı treni. Kırkar yaşlarımızda adamlarız. bozuldu. Hem kitap tutmaktan.. çirkin şey. fakat demek yahudiden daha madrabazlar. bu kadar bilmezdim. Herhalde bir huysuzluğu. Bu sandığı Moskova'ya kadar taşıdık. yalnız iki kişi bir tabutta. onu ben kendi canım için aldım. Daha izah etti: «Biz var iken yahudiler ticaret yapamazlar.Bir sebep mi var. Rusya'dan avdetimde dediğim olmuş. Ben de bir kenarını örttüm. Rengi değişti. Olmadı. Ne yapalım. iftihara değermiş. yiyeceğiz. Bir halısı varmış. Zaten sonunda bu mesuliyet gelmesi muhtemel işleri daima Heyet-i Vekile v eMeclis'e yaptırırdı. Çok gafil adamdır. Belki de bu pastırmadan iki lokma yiyemedik. yoksa böyle huysuz mu? Eskiden biraz huysuz olduğunu bilirdim amma. bir parça getirttik. Şoför bir iki saat uğraştı. «Çünkü bizde barınamaz» dedi. Hodbinlik!. yumuşak bir pastırma idi. Azledince olur ki ordusuyla hasım bir tavır alır. Şüphelendi. Kayseri'de Amerikalilar'ın Ermeni çocuklarını besledikleri Dar-ül-eytamları ve bunun için mükemmel hastahaneler de yapmışlar. Bunların otomobili varmış. istedik. O halde bu iki şehrin Türklerini ayıplamak mümkün değildir. Vakıa yolda vakit geçirmek için hiç de fena bir vasıta değilmiş. güldük. söyledim: Ayol. Yaylı müthiş bir şey. Benim ne menfaatim olacak ki. Bizar kaldı.mebustu. Eski bir arkadaşlık ve hem bu kere yol arkadaşıyız. Cidden iyi. Selâhaddin'i muhalif safta buldum.Kızdı. Barınacak yer de yok. hırçın bir adamdır. Kayserililer'i görsün. Evvelce görmüştüm. ikimize de yetiyor. . Sivas'a doğru yollandık. Çünkü namuslu bilirim. Ticaret âleminde ya-hudiyi barındırmıyorlar. Yanında idi. Muahede yapmağa gidiyoruz. amma ne yapsınlar. insanı kavgaya sevkediyor. Yusuf Kemâl ile bir arabadayız. Bana da vermiyordu. bugünkü ticaret Avrupa'da da umumiyetle dalaverali.. Kayseri'de de Yahudi yoktur. Ordan Ulukışla'ya indik. Biri dedi ki: «Bizde Yahudi yoktur. Gezdim. Adeta mahalle çocuğu olmuştuk. bu ne gaflet? Seni kumandanlıktan azlettiler de inanmak istemedin. Vermek istemediler. Namuslu tacirler varsa da azdır. el donuyor. Bakü'de birgün Bakülüler ile konuşuyorduk. Güzel löp et. Sessiz düşünmekle asla vakit geçmiyor. dizlerine örtüyor. severdim de. Kayseri'ye geldik. insanın bir yeri ağrıyor. Şehri gezdik. yer kalmıyor. Dayanamadım. Otomobil çürük çarık bir-şey imiş.» Hayret edin sebebini sordum. Yüzü bozuldu. Anhyamadık. kabahati Heyet-i Vekilenin üstüne atsın. zaten inanması lâzımdı.. Hem de tehlikeler göze alıp millete büyük bir hizmete gidiyorduk. Meclise girer. Hasılı hep sinir. Nasıl olur? Böyle şey olmaz» dedi.. Mutlaka eller cebinde durmalı. Ne vakit ki.» Demek azeri Türkler yahudiden baskın. Bunlar bizi boyamamalı idi? Çünkü misafirdik. Yahudiler'in adedini soruyorum. Kavgadan kolay yapılacak bir şey yok. Türk'e tacir değil diyen. Konya'ya geldik. Gittik. Daima odun gibi kaskatı durmak mümkün değil. Yusuf Kemâl ile ikimiz uzun yatıyoruz. Hareketsizlikten bilhassa ayaklar donuyor. Demek elinde iken azledememiş. orada bir şey karıştırır. Hem de pastırmaları Belediye Reisi vasıtasiyle aldık. Hem de eldivenle beraber. Burası çerçöpten yapılmış beş on binadan ibaret. Akşam da yaklaşıyor. Şu farkla ki. Bir Kayserili babasının eşeğini başka bir renge boyayıp babasına satmıştır. yarısını ben vererek Belediye 109 Reisi vasıtasıyla bir koca sandık pastırma aldık.» dedi. Arada kımıldanmayınca da olmuyor ki. Buraya Yahudi gelemez. hırçınlığı var. Ben de ona türlü muziplikler yaptım. Kımıldansam söyleniyor. Çok soğuk. Hâlâ aksine bir halini görmedim. iyisi mi. sinir.. Kımıldanacak. Lâkin itiraf edelim ki. Vakıa bu ticaret dolapçı işi. Onun mühim dolabı bu mühim müzakere idi. Neyse paranın yansını o. Buna da kızıyor. Belediye bizi misafir etti. Demek ticaret böyle imiş. Ve istedikleri parayı da pazarlıksız vermiştik. sinir. ona bu yalanı söyleyeyim. Meşhurdur. O da gitti. Mağrur bir hal ile: «Yok. vagonu olan yaylılara bindik. Demek içini kurt yemeğe başladı. Bermutâd aynı künde oyununa müracaat etmiş. «Halımı berbad ediyorsun. aldatmalı bir ticaret olmuştur. mühim bir müzakere için davet etmiş. Kendisi Moskova dönüşünde Kastamonu'dan bir parça getirmiş imiş. Zahir orada barınamıyorlar. Yusuf Kemâl oraya gelmiş iken pastırma alalım dedi. Vaziyeti değiştirmeli. Yalnız zekâsı mahdud ve pek asabı. «Kayserililer bizi iyi boyamışlar!» dedik. Zaten işsizlik ve başka bir şey yapamamak. başka parça. pek tatlı bir davet ile geliyorum. zaruri verdiler. Tuhaf herkes de bu dolaba girerdi. Arabada müthiş sallanmadan kitap da okunamıyor. Fakat biraz sonra baktım.Bakü ehalisinin âdetlerini.

Rivayet ettiler ki. Bir mola verdik. Dağ kamilen kayadır. Sanki muazzam bir taş kitlesi. onlar da durduk. Sivas'ta Cemâl Bey (Eski Kütahya Mebusu ve Kastamonu Valisi) vali. «Yahu! ne yaptınız siz be? Bir çuval inciri berbat ettiniz. Dedim: Ayol ben size evvelâ Karabekir'i elde edin. KÜRTLER VE ALEVİLER Sivas'a geldik. Orada birkaç metrede bir ocak var. Bütün bu yol bir düzlükten gidiyor.Seninle beraber gidemem deyip. Pekiyi öyle olsun. bizi resmî bir surette yâni asker. setler de askerlere mahsustur. Kayseri. Bir aralık bunalacak bir hale geldim. Ankara'da soğuk vardı. Yaylı ve kağnı Anadolu'nun şimendiferidir. Siyasi hayat-ı müsteardan alem-i bekâ'ya irtihal etti.. mektep. Ayrıldık. Galiba Anadolu'da yaylı. Birgün yıkılıp bu da mahvolur. adeta öyle bir azamet duydum. Deveyide unutmıyalım. Bu . Bu Hazreti Nuh'u da taşımış olan yaylı ta-butdur. bir başka yaylıya bindim. Incesu'ya geldik. Ulukışla mutedil idi. Fakat Sivas'ta epeyce kar bulduk. bur110 nunuza bulaştırdınız. «Nasıl olacak.. Konya'da daha çoktu. Öyle aykırı teklifler yaptınız ki. Binanın bir yanı dağdır. Halis Turgut bizi evine davet etti. «Orası nasıl? Bu işi nasıl telâkki ettiler?» dediler. Kışın buz. Kayseri'den Sivas'a kadar şose var. Orta yeri süvarinin atlarına. Yeniçeri ağasını tepelemeli idiniz. Ben size Karabekir'le uyuşun demedim mi? İkisi birden dediler ki: «Ne yapalım pek kötü adam». tıraş etmiş. Henüz bu abideden bahs etmemişlerdir. Şimdi Paris'te benim gibi mihman gezer. Halbuki Karabekir'le uğraştınız.. Bunada cevap yok. içine girdiğim vakit. Bunu meşhur Merzifonlu Mustafa Paşa yaptırmıştır. Bence bu eser millî mefahirden biridir. Bu bina herhalde mühim inşaattandır. Müthiş direkler ve kubbeler. Yusuf Kemâl yine huysuz ve bana hakaret ediyor.. Sivas yolu soğuktu. derhal Roma mümessilliği ile yollamış. vaktiyle Mısır'da büyük Ehramın içine girince nasıl bir azamet duydumsa. Bu ne mantık? Ne beceriksizmişsiniz. yazm cehennemdir.. harb-i umumide orada üç alay süvari atlarıyla barınmışlardır.Bazı yerler kardan beyazdı. memur ve halk istikbâl yapmasını. Eteğindeki. ağzınıza..Sivas'dan doğru bir kamyon geliyor. Burası askerî bin binadır. teshin ve yemek pişirmiye mahsus. evler. çok sağlam bir bina. Yolda.meyus oldular. Gelen mevkili birine.Derhal onların kamyonuna gittim. Ocaklar. Bunlar eski meşhur kervanların bakiyesi. fakat maksadınız için önce onunla hoş geçinip işi görmeli. Bir müddet sonra oradan da azletti.. Hüseyin Avni. Tabiî herkes sizi kabahatli buldu. Bunlar birşey değil asıl kagir mühim bir ahır var. Binayı yaptırmak için dağın o eteğini. orayı düzlemiş ve çıkan taşları da binada kullanmıştır. Muntazam koca bir mahrut. Tetkik edilip. Ankara'ya gitmişler... Meğerse orada mühim binalar varmış.. hiçbiri teklif olunur şeyler değildi. Belediyede misafir olduk. yaya olarak tekrar Kayseri'ye geldik. toprak da kül renginde birşey. Gitmişvyani tabuta kendi ihtiyariyle binmiş.» Yüzlerine baktım.. Türk mimarîsini tetkik ettiler.Hemen her yerde istikbâl ediyorlar. Lazımsa sonra onu da tepelerdiniz dedim. Somurtup durdular. Bereket versin. Bizde tıkır tıkır gidiyoruz. o da cana minnet bilmiş. plân ve fotoğraflarıyla beraber bir eser yazılması lâzımdır. artık Celâl Arifin vaziyeti tutunamaz bir hal olmuş. Zararsız bir yol. yüklü deve katarlarına da rast geliyoruz.Bereket versin henüz Kayseri'den iki üç saatlik bir mesafedeyiz. tehlikesi de nisbeten az. Devam ettim: Siz bana Mustafa Kemâl'i düşüreceğiz diye gittiniz. Erciyes dağının eteğinden gidiyoruz. Ertesi günü yine yaylılara bindik. Güzelce bir cami. Mimarlarımız. Çünkü birşey yapalım dediniz. Her muhitin kendine mahsus bir şeyi vardır: Orada en iyi şey odur. Biz de.dedim. koca bir şey. insan bu binayı görünce atalarımızın en mühim himmet sahibleri olduğunu anlıyor. Günde ancak otuz kilometre katediyor. Celâl Arifin işi de bitti. üstü de çırçıplak. Bunun içi kenarda fırdolayı bir taştan set. gelen de istikbâl olunmasını pek severler. otomobile müreccahtır. ' CELAL ARlF Kayseri'den henüz açılmıştık. amma her vasıtadan emin. memur ve ahali ile istikbâl etti-ler. hiç ağaç görünmüyor. Baktım Celâl Arif. herkes şiddetle aleyhinizde. arada. polis. Döndük. edemezseniz işe başlamayın demedim mi? cevap yok. Ben de damarına basıyorum. Bizde bu bir hastalıktır. Mustafa Kemâl.

Sivas'm eşrafından. bize iştirak edin! demiş. cebir. evleri büyük bir konak halinde. Muvaffak oluyorlardı. Bu ufak tecrübe bu tarz propagandanın vatan ittihat ve kuvveti namına en mühim bir vasıta olduğunu ispat etmektedir. Buna sebep olarak çirkin şeyler söylediler. Kızılbaş köylerinde Halis Turgut tarafından yapılan propagandayı. Halis Turgut millî harekete hizmet etmiş. Oradan . Eski evlerden. sonra ikinci Millet Meclisi'ne me111 bus olmuş. Koçgiri Aşiretine dair konuştuk. Elan en mühim olarak yapılacak işlerden biridir. dinin bir olduğunu..tüfek.«Biz Şiiyiz amma. Zavallıyı Mustafa Kemâl Sivas'tan da tepelemiş idi. Sünnîlere isyan edeceğiz. Kürd'ü kışkırtıyorlardı. Ermeni olup gideceklerdi. müslim) ve lisanı ekalliyetler tabirinde israr ettiler. italyanlarla Selçukî Devletini teşkil etmek için sözleşmiş. Biz gittikten sonra bizzat Halis Turgut beş on köyü dolaşmış. Bu adamlar askerdir. Oranın başımıza iş açacağını temessül için teşkilât yapılmasını söylemiştim. Ankara civarından başlayıp Şark'a giden ve Azerbeycan'a dayanan bir Kızılbaş. bana söylediler. Türk şeridi vardır ki. mezhep farkının ehemmiyeti olmayıp. Sivas ahvaline. bakınız. Rum'u. «Biz Şiiyiz. onları. Burada ticaret yapıyor. muallimler gönderip. Sıhhiye Vekili iken çok teklif ettim. Ermenisiniz. Vali ile beraber Halis Turgut. istanbul'dan gelmiştir. Çok zaman sonra hizmetini bilen dostlarının ikramıyle Trabzon'a vali olabildi. herşeyi top ve tüfek ile halletmek zihniyet ve peşindedirler. Yapmak mümkün olmadı. Oralarda esası bu olacak ilk mektepler açmalıdır.zatı ilk görüyordum. Demek öyle heyetler. Ben böyle bir propaganda teşkilâtını sonra. Hattâ. Mustafa Kemâl azletmiş. Anadolu'da isyanlar çıkarırken. bu tarzda propaganda yapmış.. Nakzetmek için fırsat bekler. Çünkü ingilizler. bunun bir vakaya müncer olmasından korktular. Namuslu biri. Fakat Halis Turgut'un dolaşıp propaganda yaptığı köyler onlara şu cevabı vermişler. Bu tecrübe gösteriyor ki. Ve mebus da yaptı. Vali Cemâl'i orada buldum. dimağları. Zora dağların borcu vardır. Ermeni'yi. içi güzel ve orijinal. Bu suretle hasım olmaktan çıkarılabileceklerini söyledim. Rusya'dan dönerken Samsun'a geldim. Reisleri Alişan'dır. Mustafa Kemâl'i sevmez. Belki mektepte okumuş ilk Türkçülerden idi. ufak bir himmet bunları kazandırır. Zaten böyle neler kaybettik. Türküz. Anadolu'nun bu mıntıkalarında ve Kürtler içindege-niş mikyasta propagandalar yapmalı. Sivas'tan geçiyor. O esnada bu aşiretde millî kıyam aleyhine kaynaşma başlamış imiş. sonra Mustafa Kemâl onu çıkardı. Yörüklere de Türk değilsiniz. Kızılbaşları. siz Selçukîsiniz. Bu hal devam etse bu Kızılbaşlar.». Biz Moskova'da iken Koçgiri Aşireti isyan etmiş bu aşiret isyana kalkacağı vakit bütün kızılbaşlara adamlar göndermiş. fakat geçince yine doğ112 rulur. Çünkü bu vekâlete isyan işleri de merbut idi. zihniyetleri düzeltemez. ingilizler Konyalılar'a Türk değil. ailesi eski bir aile. Bu iş pek mühimdir. Bunlara münevverlerden heyetler gönderip propaganda yapılmasını propagandanın esasının kendilerinin de halis Türk olduklarını. mühim neticesini bizzat bana o anlattı. Kızılbaş Türklere. sizinle birleşemeyiz. Tefkira'yı müthiş yapıyorlardı. Top. Koçgiri Kürt'tür. Fakat bunun kıymetini. Türkmenleri de Türkiye'den ayırmaya çalışıyorlardı Hattâ Konya'da Mevlevi Çelebi Ab-dülhalim. Bilhassa teklifim Kürdistan içindi. Ben de bu müthiş tehlikeyi bildiğim için bu tabirleri kaldırmak hususunda inat ettim ve muvaffak oldum. diye propaganda yapmışlardı. Bunlar düzelmeyince de derd daima mevcuttur. dinî (gayrimüslim. Abdülhamit zamanında Ermeniler bu Kızılbaş Türkler'e musallat olmuş. Bilhassa mükâleme Alevî Türkler üzerinde idi. Bir takım Türk Kızılbaşlar iştirak etmişler. ne Mustafa Kemâl'e ne Ismet'e anlatamadım. Nihayet izmir'de yapılan suikast bahanesiyle Mustafa Kemâl tarafından asılmış. Mustafa Kemâl Trabzon'a seyahat etti. Teşvik. vicdanî ve şahsî bir mesele olduğunu anlatmak olmasını teklif ettim. Kürt değiliz. Bunların cehaletinden Şiilik sebebi ile Türkler'e Hnstiyanlar'dan daha fena bir nazarla baktıklarından bahsettiler. Çerkez'i. diye kandırıyorlardı. Bu iş Türkiye için hayattır. Lozan'da frenkler ve ekalliyetler meselesinde ırkî. amma zorun devamı müddetincedir: Fırtınadan ağaç eğrilir. O gece onun evinde. Bu adam Ankara'ya getirtilip hapsedilmiş.

. fakat ona ehemmiyet vermemiştim. Ha.. mevkilerini düşünürler. Şimdi görüyorum ki. Nitekim Lozan'a giderken de bunu göreceğiz. ne istesem verirdi... Hak benimdi. Bize bir reis tayin etmemişlerdi. Bu huylarını eskiden bilirdim amma. Dargınlığı çok uzun sürer. Ben böyle şeyi aklıma getirmedim. «Arkadaşlar var mı?» diye sormuştum. Orada ölmüş.. Ben ise bunu aklıma bile getirmedim.. Eğer zekâ ve malûmat hususunda bir riiçhan görüyorsan izah et. bir yaştayız.. Bunlar harab oluyor. Mecliste uğradığın tufanı da unutmuşsun galiba. Gökmedresenin önüne gittiğim vakit büyük bir azamet ve haşmet önünde olduğumu duydum. Böyle bir teklife nasıl dilin varıyor.. Ankara ile muhabereni elinden alıp ben mi muhabere ettim. Hiçbir iş çıkmamış. zekî denilen adamlardandır. Halbuki Yusuf Kemâl asla reis. böyle haris olduğunu bilmezdim.. Ancak bundaki vekâr derecesini aşmış. Oğulları Kütahya'ya götürmüşler. inattır.da azletti. Kimseden bir şey isteyememişimdir. azametlidir. bir türlü çıkaramıyormuş. lüzumsuz» demişlerdi. epeyce malûmat sahibidir. Onda hilkat yoktur.. insanlar tuhaftır. ilk hükümet teşekkül edince Yusuf Kemâl . Suratı ekşidikçe ekşidi. Natûkdur. namuslu olanlar vekâr sahibi olurlar. Hakka bakarsan bu sefer reislik benim hakkım idi. Derhal reisliği bana verirdi. Hele hafızası iyidir. «Eli kopsun da neden koparsa kopsun» demiş.! di ki: «Rıza Nur! Sen bana itaat etmelisin. reisliğin bana verilmesini isteseydim muhakkak ben reis olurdum. Seyredenlerden biri merak etmiş. Daha ne istersin? Lâf yok. Çünkü mesuliyetten korkar. def olsun diye sade reislik değil. ¦ Karıştığım bile yok. Malûm. Ağzında bakla varmış. Münakaşa edelim. Hakikaten de böyle ilâve ettim: Hemşehriyiz. Bundan da çok defa millî iş zarara uğrar. fıtrat halindedir. Sonra mesuliyet geliverir. Sen Bekir Sami ile Rusya'ya gittin. Adetim bir şeyle bir adamın ne leh ve ne aleyhinde hükmetmem. Tek ben gideyim. En büyük millî işlerde de şahsî hırsı. Bu sefer giderken eğer ben Reislik isteseydim bana vermeleri tabiî idi. Hem de Mustafa Kemâl beni. Ankara'ya giderken Bolu yolunda birşey yapmıştı. Hem maiyetini uşak menzilesine koymak istiyor. ilâh. Eğer ben de bunun fikrinde olsaydım. Buna da cevap bulamadı. âmirinim». Refahiye. Keza hırçın ve huysuzdur. Ve böyle bir şeye de lüzum yoktu. Ne olursam olayım. Pek çok egoisttir. Türkün bu millî hazineleri giderse bir daha yerine koymak mümkün değildir. Erzincan'a doğru gidiyoruz. Kibri azamet. askıda kalmıştır. fakat. Sivas'tan kalktık.. Bakan yok. Dedim ki: « Yusuf Kemâl! Bana amirlik taslama! Aklını başına al ve şuna iyi kulak ver. Zor mu imiş. Yazı ve neşriyat ile münasebeti yoktur. fazlalığının sebebi varmış. Yahudi elin nurdan kopsun. Mektepte arkadaşlık. iyi çalıştı. De. YUSUF KEMAL'İN SIKINTISI Artık Yusuf Kemâl azametli bir tavır takındı. Dedim ki: Bu sözüne şaştım. Geri geldin. Muvaffak olamıyor. Bir şey yapamadınız. söylendim ve kendi kendime düşündüm.. Çünkü evvelce gitmiş. Darılır. Sonra Yahudi'ye sormuş. Iblis'e yaraşır derler. kendi ağzı ile istiyor. Evvelce söylemiştim. Elverir ki. Bu adamı bilirdim. müthiş haristir. herşey yüz üstü kalmıştır. dermiş.». Kızdım. Ben senin reisinim. Çünkü inisiyatif sahibi değlidir. Yahudi'yi biri döğüyormuş. Hepsi «Hiç. Hem sıkılmıyor. malûmatlı. Hırçınlığı da yolunda. hizme tedelim. Olamamıştı. Kendisi yüksek bir zekâ değildir. Bilhassa Mustafa Kemâl beni def için ne vakittir nelere baş vuruyor. Ne istiyorsun? Sana uşak mı olayım? Merasim oldukça sen başka yürüyorsun. Sivas'ta Selçuklu mimarîsinin incileri var. Vakıa ekseriya zeki. Yere göğe sığmaz. Ben doğrusu 113 I I böyle teşebbüsü ömrümde yapamadım. ve kimse sevmez. Yahudi. korkusuyla hiçbir iş yapmaz. biz de millî işe zarar verebilirdik. Hırçınlığının. iyi haslet değildir. demek bu .adamda reislik mono-manisi var. En ufak ve lüzumsuz bir şeyden alınır. sonra beraber çapkınlık. iki yıl kadar açlık içinde kaldı ve tecennün etti. Nitekim Hariciye Vekâleti'nde bulunduğum zaman vekâlet umuru leyteleâlle'de. falso ile dönmüştü. Yine bu sebepledir ki. Tarihte misâlleri çoktur. Nihayet Yusuf Kemâl ağzındaki baklayı çıkardı. Heyet-i Vekile'de tayinimiz esnasında ben bu sebebi söyleyip. Bu da böyle. baş olamaz. yani reis olmak istemişti. Ayıptır.

Bir eseri yoktur. Iğin-ti'den sonra Karabayır'ın eteğine geldik. Bunu da düşünüyorum. Ne yaptıksa olmamıştı. Ve beraber döndüm. Yanımızda bir otomobil. iki geçilmesi güç dağ var. Hemen eşkiya. Kestirme yolu tuttum. bir elimle otomobili arkadan itiyorum. Yerlere oturup tutunuyorum. Böyle adamlar hayatlarında hiçbir iş göremezler. Bu kadar işlerin civcivli zamanında hiç bir iş göremedi. Bir taraftanda eşkıya basma tehlikesi var. arkadan iterek bu dağa çıkarmağa başladık. Ben artık canımdan bıkmışım. Cam gibi keserek esen bir soğuk rüzgâr ile hafif bir kar 114 düşüyor. Alâ. Gittik. Otomobili brrakmaksa mümkün değil. geceyi orada geçireceğiz. Bu dumandan gözler yaşardı. Bir odalık zeminde bir bina. Bazen ayağımın altından toprak uçup kayıyor. asker otomobili önden çekerek.. Murahhas. Nihayet sobayı söndürmeye mecbur olduk. muhallebici isen. işi yapmalı. Her yapacağı işte evvelâ me'mûl veya mevhum bir mesuliyeti düşünür.Rusya'ya gidinceye kadar vekil olduğu iktisat Vekâletine uğramamıştı. yol görünmüyor. Kaybolursak gece bizi kurtlar da yer. Aşağıda bir Jandarma Karakolu varmış. kâğıt yanmış. Dedim ki: Ne memleket. Mavzerleri boynumuza asamıyoruz. Bakü'ye kâtip giden biri var. O donan insan. Borular da öyle sıvalı. Bunda mesuliyet hissi o kadar fazladır ki. Bir taraftan da karanlık basıyor. Fakat her tanaftan duman fışkırıyor. ÇİLELİ YOLCULUK Sivas ve Erzincan. Çünkü insan gibi bir kıymeti kalmadı. bu şişenin bir yeri de kırılmış. elbise ile yattım. Benimki. Otomobil bozuldu. Sobayı feryab ettik. Ellerim donuyor. Şehirlerde misafirlikte bize iyi. Neyse bin belâ tepeye çıktık. evham ve hayalât ve cinnet halindedir. Ben de bir memleketteyiz ki. Bir raddeye geldim ki. bir aralık kurtulsa arkada olan bizleri çiğneyip aşağı uçacak. Dinlemedim. Karakolunyanı orman. Yorgunlukla alâ uyuduk. Heyet-i Vekile'de de imzasını koymadıydı. Bu kadar yıl millî hareketin içinde bulundu. Ayağıma ağaç kökleri bulaşıyor. belki otuz deliği var. Bu delikler kül çamuru ile sıvanıp tıkanmış. Şimdi ineceğiz. şimdi kanter içindeydim. Ve ondan kurtulmak çaresi tedbirini işten evvel alır. Böyle yerlerde ise benim kabil-i nakil yatağa yatıyordum. kara.. Hasılı pusulasız ve körebe tarzında kaybolmadığıma. Sık ağaçlık bir yer. . biri daha bana katıldı. Otomobil. Bağırdık. Sebebi Anadolu hareketinden ümitsiz olup birgün uğrayacağımız mesuliyet korkusudur. Eldivenin hiç faydası yok. Ses verdiler. zabit. Şoför uğraştı. Başladık gitmeye. kâtip. «Gitme! kaybolursun»dediler. Göz gözü görmüyor. Artık yukarı çıkmak da mümkün değil. Bizden sonra yoldan yürüyenler de geldiler. Anamdan emdiğim süt burnumdan gelmeğe başladı. Ortada saç bir soba. sıkıştırdılar yine imza koymadı. Kurt derisi kürkü üstüne aldım. İnsanda mesuliyet büyük mikyasta olmalı. temiz yatak verirlerdi. delik. bir müfreze asker var. Yapmak mümkün olmadı. Varsın zahmete girmesin. zuhuruna muntazır olduğumuzdan elde tutuyoruz. şişesinin üst kısmı koyu bir is ile simsiyah bir ufak petrol lâmbası. Felâketimize sahiden böyle ağlasak yeri vardı. Sanki hüngür hüngür ağlıyor gibi olduk. oraya kâğıt yapıştırmışlar. bu uçurumdan yuvarlanmadığıma bin şükür ettim ve hâlâ şaşarım. Tuhafız. Burası daima eşkıya baskınına mâruz olduğundan kendimizde birer mavzer aldık. Karakol orada imiş. Herkes şunu itiyor. Bir tane bile fenerimiz yok. O hiç cevap vermedi. Karabayır. Elinde tüfek de yok.. Yapacağımız muahede onun eseri midir? Biraz sonra görülecek. Karanlıkta tamam oldu. Ayağıma taş takılıyor. Ben de artık söylemedim. Kestirme keçi yolu varmış. Buna rağmen Yusuf Kemâl böyledir. Halâ Sinop'ta kütüphanemde durur. orada mesuliyet mürg-ı anka'dır. Baktım. sarı. Yusuf Kemâl de halâ görememiştir. Onunla Moskova'ya gittim. Karakola girdik. o otomobili. Koçbey hadisesinde Ankara'da aldığım filintadır. Arkadaşlar farkına vardılar. Öyle kızdım ki. Bir elimde mavzer. fakat nadiren bu kere de cesareti olup. Soba değil. duman fıskiyesi. Ona mukabil cesaret asla yoktur. sen niye itmiyorsun? Bu kadar hanım evlâdı. Bu adam daima böyledir. Göz gözü görmüyor. fakat otomobile de yanaşmadı. birkaç yaylı. ne kara bahtlı millet efradıyız? Elin memleketinde otomobil insanları taşır. Mevkii de müsait idi. tahtadan kiremitleri var.Üzerlerinde birden rengi belirsiz olmuş ve pire tersi başka bir benek vermiş birkaç yorgan. Çardaklı. Şose uzun gidiyormuş. Bir aralık bu yolu tuttuğuma pişman oldum. Lâmbanın isi de buna karışıyor. Burası sıcak ama dumandan durmak mümkün değil. itmiyor. canım burnuma geldi. Kurdum. ananın koynunda duraydın dedim. biz burada otomobili taşı-mıya mahkûmuz!.

Bu güvendiğim şey.Karakola varır. Burada gördük. Diğer Akba. bir de şefre kâtibi Mehmet Ali yok. dedim. «Aman! »dedik. «Tamam ' mıyız? Hele toplanın» dedim. size imdat yollarım dedim. Dinlenmiştim. Yüzmetre kadar gittim. burada kalacağız» dedi. Terledim ve yoruldum. Düşündüm. Ben öndeyim. Atı ve diğer oradaki amele ve jandarmayı da yolladım. Maiyetinden birini ölüme hem de hiç lüzumsuz terkediyor.. Dedi ki: «Yarım saat evvel açtırdım. civar köylerden Jandarma vasıtasiyle elli adet amele toplayıp şevketsin. Yine yürüdük. açılan yolu örter. öğrendik. kâh rüzgârın aksi istikametine dönüp soluk almağa mecbur oluyorum. Disiplinin bu kadarı galiba ahmaklıktır. başka yerdeki karları alır. Kaldı. Soğukda ve karda yürümek inşam pek yoruyor. Dediler ki. Kimse de lâfa takat yok. Ya bazı yerde kar pek çok ta boyumca batarsam çıkmak mümkün olmaz. Bu esnada kurtlar açtı. Doğrusu bu tedbirsizlik-ti. Burası bu dağın tepesi imiş. Ümitsizleştim. «Ben geliyorum» dedi. ilerlemek mümkün değil. hakikaten öyle imiş. Rüzgâr yerdeki karları savunuyor. Bir yere geldik ki. Arkamdan Yusuf Kemâl bağırdı. Göz görür iken vakit kaybetmeden bu direkleri takip ederek gitmeli. Muhit dağlar ve aralarında dereler. fedakârlık ve disiplinine şaştım. Kar yağmıyor fakat bazen bir sağnak geliyor. Bekledim. «Gidemem» dedi. Sordum. dedim.Arabaların atlarını alıp bavulları yükletmişler. Alıklaşma devresi geçince bir kısmı geceyi orada arabalarda geçirmemizi söylediler. Bizimle beraber olan Baku mümessilliği kâtibi. Arkadaşlar için «Aman bunları nakledin»de-dim Atla Karakol'a gittim. Direkleri takib ediyoruz. Kar diz boyunda. insanın nefisini tıkıyor. Yusuf Kemâl'e pek canım sıkıldı. Meğerse tipi başka şeymiş. Ata Yusuf Kemâl'i bindirmişler. Çardaklı.Bir fenerimiz olmalı idi. burası böyledir. Ben tipiyi havadan şiddetli rüzgârla kar yağması zannederdim. kalmak tehlikesinden pek azdır. Mehmet Ali orada duruyormuş. Herkes somurttu durdu. binlerce masum askerleri burada kurşuna dizmişti. Bereket versin güneş yok. Her yer ak pak kar. Harb-i Umumîde Kafkas Cephesi Karargâhı olarak şöhret alan Suşehrine geldik. Kimi eşyayı da amele omuzlamış. artık otomobil sevdasından vaz geçtik. Karakolun bir kilometre kadar uzakta olduğunu söyledi. Ufka kadar her taraftan böyle. kar gözlere dokunmuyor. fakat artık . Yalılara bindik. Ortalık bi-' raz kararmış. Derhal bir bora eser. her taraf bembeyaz kar. in cin hiç bir şey yok.» «Hadi!» dedik. Herkes geldi. Bu bir müthiş hodpesentliktir. Bir de o olsaydı tamamdı. Atını bana verdi. Lâkin onu takdir daha doğrudur. nihayet pek yoruldum. Kumandan Vehib Paşa. Bu mevsimde geçilmez. tamamdır. Hızır mısın be adam? Biz deki sevinci görmeli. Ben gidiyo-rum. Yemin etti. «Çardaklı tepesinde kar ve tipi vardır. Gitmeye karar verdim. inanmak istemedim. Bir nefer dedi ki: «Bir efendi arabada oturuyor. Tam bu esnada Karakol tarafından bir süvari göründü. Pek takdir ettim. O da geldi.Buradan da yola çıktık. Arabalar kara dayandı kaldı. ağaç falan yok. Ve ne dedikse olmadı. Bir ışığımız da yok. Bu tehlike. imkânsız şey. Büyük kafile. Geçmek mümkün değil. O kadar ki. Akşam. Valiye emir . Bu akşam onu kurt yer veya donar. ortalık da kararıyor. Yusuf Kemâl'e dönüp. Çırçıplak. Gece hepimiz değilse bile bir kaçımız mutlaka donup ölürüz. Ben gece burada kalınmaz. Bunu kaybetmem. Toplandık. Hem de şu gencin terbiye. Birde kurt baskınına uğrarsak. Düşündüm. Yahut amele çıkarıp yolu açtırmak. dirayetin? Zavallıyı hangi düşünme ile ve ne tedbir diye bu emirle oraya mıhladın. karakola varmak mümkün olur.» Çardaklının tepesine yaklaştık. Bir takım ona gitti. Askerlerden orayı bilen varmış. geldi. yerlerdeki karları bir kısmım toz duman edip havaya savuruyor. Ava hepsi birden saldırır. Sürü ile gezerler. Hemen fenerlerle iki takım adam yolladım..Aferin Reis bu mu. Sade kendini düşünüyor. o da görünmüyor. Yusuf Kemâl «Hayır. Arkasında kürklü bir sürü amele geldi. «Bana Reis Bey burada kalıp her ne pahasına olursa olsun ayrılmamaklığımı emretti. Belâlı Geçit.. sanki hiç açılmamış gibi olur». Direkler var. Baktım telgraf direkleri var. 116 işin fecaatine bak!. Demek benim arkamdan gelmeye karar verdiği zaman o zavallıya da bu emri vermiş. Oraya kadar hiç kar yoktu. Yürüdüm. Ne yapacağız?!. Jandarma zabiti imiş. Sonra öğrendik ki.ıU5 verdirin. Ben ileride idim. «Reis gelsin diyor» demişler. Tepede bir Jandarma Karakolu varrmş. Artık iyice karanlık olmuştu. zifiri karanlıkta karakola girdiler: Akıl ettim. Sonra «yolu yine açtırınız?» dedim. Evvelâ «Hızır gibi yetiştin».

Önümüzde bir çukurluk. bu hal devanı ederse. berrak bir hava.Dimdik getirdiler. Bu süratle bu mıntakayı geçtik. Bir müddet sonra çıkarıp baktım.. Hapı yuttuk demek. Biçâre karanlıkta yolu kaybetmiş. öylece kalmış. Bundan dolayı yürümek. Hemen karakolun avlu gibi yerinde vücut.... Kurşun yarası içinde. arabada. kimde takat kaldı! Kaç sefer oldu? Bu zifiri karanlıkta.» Dediler ki: «Onlar karda yürümekte ustadırlar. Zavallı tamamiyle donmuştu. ne hodbin ¦. yiyor yatıyor. Sustu. şifre. Karakola baktım. beline kadar kara batmış. Demek bu gece burayı da basabilirler. [ daima. sade bu adam sallana sallana yürüyordu. Görüyordum. Artık zavallıya hüsnü muamele ettim. Biraz da bu otomobile sen dayansan a. .meselâ bavuldan ekmek çıkarmak. bize halinden hiç bahsetme-diydi.. Sordular: «Meselâ bu akşamda basılabilir mi?» Cevap «Hay hay!» ben inanmadım ve dedim ki. Sabah erken kalktık. Kalpte daraban da duyamadım. herkes faaliyette ve canı bumuna gelmiş. Herkes deli mi? Yarın erken gider alırlar.. fakat insan halini anlatır. gözlerin kör olduğunu bilirdim. Ben böyle bir şeyi ta Ankara'da düşünmüş. Bizler jandarma. ateş yakmak gibi iş oluyor. Bana nazlı bir ha-nım evlâdı. Ayaklarına kalbur ve ona benzer şeyler bağlarlar. müthiş bir egoist tesirini vermişti. Kurtuldu. Böylece bu karakola sığınabildiğimize bin şükür ettik. ilerlemiş bir kalp hastalığı var demek. Bu ise. Yerimiz pek yüksek yer. Bin şükür. Azarladı-ğıma pişman oldum. kar. Yürüdük. Kara batmayan bir baston yaparlar. kol ve bacaklarını karla ovdum. Demek bu adamlar ski ve emsali kar âletlerini kendilerine 117 mahsus bir tarzda biliyorlar. Fransız askerinin gözü kör oldu derler.» işte bu fena!.. Yüz metre kadar ilerledim. Yalnız bu olsa. Yıllarca evvel okuduğumuz bu şeyi de gözümüzle gördük.keyifli zannederken. Tıbbiye mektebinde hıfzıssıhha derslerinde gözlerin karda. Diğer takım da Baku kâtibini bulmuşlar. onu da tutup atmış. Şosede yürür gibi yürürler. Biz karanlıkta bu yaraları görememiştik. fakat hangi bavulun hangi köşesinde? Bulmak mümkün değil. İki de bir karakolu Dersim eşkıyası başarmış. bu dağ başında insanlara acı! Bu bavul. Hepside ak. iş görmemekte hakkı varmış.canıma tak demiş olacak ki.. Amelenin parasını biz verdik. kâh siyah eteğimi tutup elimle gözümün önünde bulunduruyorum. Bunlar Dersim dağları imiş. Bir saat kadar da burada sun'î teneffüs ve masaj yaparak uğraştım. aman yıkılacağım. ondan sonra bizimkinden alçak bir takım dağlar var. «Yahu! sen ne miskin. Karakol sıcak. Sade ayağımın ucuna bakıyorum. Az zamanda uyuyup gitmişiz. Birden gözümde alâimi semâ hasıl oldu. menkıbelerini anlatıyorlar. yine başım ceketin altında. Kucağında tutuyormuş.. Yâni muhtelif renkler. Baktım teneffüs hissedilmiyor. t Kendimizi herşeyden emniyette.» demiştim.. fakat yine bildiğinden dönmemiş idi. demek kurban vermedik. Buna Napolyon'un Moskova seferini misâl getirirler. Bavulu kurt yemez. Bu çocuk sade oturuyor. Doğrusu Yusuf \ Kemâl bu buhranda da egoist ve tedbirsiz bir insan olduğunu iyice ispat etmiştir. Yine alâim-i sema. Bir yere bakamaz oldum. Hakikaten harika idi. Yola çıktık. zavallıda pek . Fena kızıyordum. Burası biraz sıcaktı. «Canım. burası bir çok defa gazi imiş. başımıza yeniden iş çıktı. insan değil. Bu kadar nazlı idin de niye buralara geldin? Annenin kucağında oturaydm. Birşey dememiş. Pek keyfimiz kaçtı. bilhassa güneşli havada böyle olduğunu. Sonra odaya al-dım. vücudumuz yumuşadı. heyetin parası vesair mühim şeylerin bulunduğu ufak bavulu o muhafaza ediyordu. «illâ getirsinler» dedi. Uçuşup duruyor. Dışarı çıktım. ötesi başaşağı ve karsız imiş. geldiler.dedim. Gözünü açtı.. bir adım atmak ta mümkün değil.. her birimiz bir tarafa serildik. Şimdi muayenede gördüm ki. Başımı ceketimin altına soktum. sonra da güneş de doğdu. Karabayıra oto-mobili çıkarırken.Bir kilometre kadar kar içinde gidecekmişiz. siyah gözlük almış idim. Baku kâtibi trende. Artık tepem atmış. tipide. Bu sefer de Yusuf Kemâl bavulu tutturdu. Şimdi Karakolun hikâyelerini. Maddî ve manevî bitik bir haldeyiz. Lâkin pekte yorgunuz. herifsin be?. Yolculuk. Her arkadaş diğerine yardım ediyor. ne nazlı. molalarda elini bir işe sürmüyordu. Şimdi tam lâzım. Dış tarafında bir çok kurşun yaraları varmış. Gece oradan geçecek insan da yoktur ki çalsınlar. «Bu karda Dersindiler nasıl bir dağın tepesine gelebilirler? Olamaz. amele. rüzgâr kesilmiş.

. Buradaki insanların hikâyesine bakmaya lüzum yok. Bir ukbe. Köy bununla mı eski haline gelecek. yani kemiyetçe. Tuhaf.. Erzincan'da yeniden bir jandarma zabit ve çavuşu kumandasında on kişilik jandarma kuvveti vermişlerdi.. Nadiren bu harabelerde de dumanlar görüyoruz. Artık Ermeni tahribatını görüyoruz. Boğaz uzun imiş. idare üstüme kalmışü. Sade kalevî suyu var. Bunlar Türk köyleri imiş. Çardaklı vakasından beri hiçbir şeye karışamıyordu. Ve anlaşılıyor ki bir müddet evvel buralar mamur imiş.» Artık. En taş yüreklileri ağlatır.. boğaza gireceğiz. sonra soymak imiş. cin yok. «Davranma» d«f. inekleri. vatanımız ne zavallı harap topraklarmış!. Ovadayız. fakat kükürtü çok az. harareti de azdır. Düşündüm. Canı dişe alıp buna da gireceğiz. bir belâ-yı berzah imiş. Fecidir. kükürtlüdür. Tabiat şurada bol akan bir banyo suyu ile mideler için mükemmel bir sofra suyu olan kalevî suyu yan yana koymuş. Bize ise hilkat herşeyi bir arada vermiş. fakat başka yolcular bunu yapamaz. Gördüm. ERZİNCAN OVALARINDA Erzincan ovalarına düştük. Demek her yıl buralarda nice vatan evlâdı mahvolup gitmektedir. Halbuki Anadolu'nun diğer taraf eşkiyası geçidi tutar. Biz Türkiye'nin fevkalâde bir heyetiyiz. Bu sayede kurbansız geçtik. Pontus Kralı Midad ve Romalılar zamanında burada kulübeler yapılmış. Bağırır.. soyar. kanlı. On adım kadar yoldan öteye ilerledim. Ermeniler ahaliyi kadın. evlerinin önünde oynarlarmış. Daha doğrusu çörden çöpten bir büyük köy. Sordum. ateş yakıp ısıtırlar. Geceyi geçirdik. kalevî bir su.. Çocukları. sizi bize muhafız diye . Askeri kırılmıştır. O zamana göre şu iş insanî. Yüreğimin yağı da beraber aktı.Imar edilse bir kaç «Mısır» yapar. Zabit ve neferler. Gazı bol. Bakalım. Yolun kenarında bir su şarıltısı duydum. Suyu. Ksenfo'nun meşhur seferleri. ocaklarından duman tütermiş. «Beğ»'i kaldırıp «Bay» koyacağına biraz bu yolcuları düşünse ya!. koyunları varmış. Harb-i Umumi sonunda Rus ordusu Bayburt. Viranade baykuştan başka bir şey değil. Hareket edip. Dediler: «Ağaçları da söküp yakmışlardır. Fare gibi bu deliğe gireceğiz. Koca ova. i Ne nimet? Avruya'da böyle şey bulmak mümkün değildir. buralarda pek bir ağaç da yok. Mustafa Kemâl danslara revaç vereceğine. Evler varmış. böyle işlere sarfetse ya!. müdafaa görmezse cana kıymaz. yel gibi akan bir su. ikide bir gördüğümüz ¦ birçok yıkık duvarlardan mürekkep viraneler. Teessüf ile söyliyelim ki. fakat çırçıplak. Kükürt kokan. Hep hayret ettik. içine girmiş. Biraz ötede bir de yerden kaynayan bir su var. Buralar geniş ovalar. erkek ve çocuk kesmişler. silindir şapka giyeceklerine o paraları. Yapılarda çanları çalarlar -mış. indim. Bu eş-kiyanın fenalığı. delikanlıları.. Henüz bir kulübe bi•¦ le yok. Fakat istifade ettiğimiz yok. mühim bir iştir. Üç buçuk ahşap evmiş. Bu fena. zehirli hikâyeler. Elli amele tuttuk. Bu suretle yolcu varsa çan sesine giderek yolu kaybetmezlermiş. Daha neler var?!. Fransa'nın Dix-les-Bains banyoları meşhurdur. in. dumanı çıkan. İlerledik. Erzincan şehrini de birşey zannederdim. Gidip gördüm. Boşuna akıp giden şu suya baktıkça baktım. Bir gece de boğazda yatmak lazımmış. buralarda olmuş olsa gerektir. önümüzde bir geçit daha var. Dersim eşkiyasında.Bu dağlar eski tarihte meşhurdurlar. Bunlar ise önce öldürüp sonra soyuyorlarmış. yıkık duvarlardan biraz örüp üstünü toprakla örtmüş. Muhafızlarımızı değiştirmişler. Burası imar edilse ne mükemmel bir su şehri olurdu. keyfiyetçe sıfır bir şehir. kızları varmış. Buz gi118 bi tattım. Cidden kan ağlatıcı bir manzara görülüyor. Konak yeri var. Köyleri de yakmışlar.. Boğazın ucuna geldik. Reisliğine pek sahip olmak isteyen Yusuf Kemâl. çaylar da var. Erzincan taraflarından çekilirken Rus Ordusu'n-daki Ermeniler müthiş katliâmlar ve emsalini yapmışlardır. efendim» dedi. Bu kadar bilmezdim. bir sıra dizildiler. Zabit: «Bize müsaade. çanlar konmuştur. Kars'a kadar iki geceyi böyle viraneler arasından geçiyoruz. Bunu söyliyen şey. Elimi soktum.. Hükümet jandarmasını bizim için harekete geçirdi. Acıdım. melerlermiş. Bunun dehşeti coğrafi teşekkülünde değil.. ne kadar zamanda!: Bunlara sorunuz. Ermeni faciaları. Şehre geldik. Hazırlandık. Sağ kalan bir iki aile şimdi gelmiş. pusu arkasından yolcuyu evvelâ vurmak. Birçok gün sürermiş. bizim elimizde hâlâ buralara bu kadar iptidaî olsun bir tesisat konamamıştır. Gittim.Dedim: «Ayol. Adı Sansa Boğazı.

Askersiniz. kelli felli biri önünü ilikliyerek içeri girdi. Eşrafın dedikleri bunlardı. Soğanlı dağında hepsi donmuş. bütün askerlerin donup. Şişman. Bunları gözüyle görmüş. «Pekiyi. Biri de. Bu da hüngür hüngür ağlanacak bir hikâye. Bunun üzerine kumandayı kendi deruhte edip. Dedim: «Hamid bu olur mu?» «Siktir et. Hamid'i görmeğe hükümete gittim. Orada müzeleri dolaştım. Belediye reisi. O milleti nasıl ve bedavadan pırasa gibi doğratı-yorlarmış. kazık olmuş. asker nizamına tabisiniz» dedim.verdiler. Bu belâ gelse Erzurum'dan doğru gelecekti.' hamlarını sordum. Karabekir hakkındaki Celâl Arifin it. Baktım. Vazifeniz asıl bu boğazı geçirtmektir. Ayaklarını masanın üstüne uzatmış. Ermeniler kaçar iken bu caminin çinilerini söküp götürmüşler. oraya gelmiş. galiba Hoca Raif Efendi idi. esnaf.. Bu olmaz şey. Buna çok sevindim. hücum yapılmaz. Herkes namusundan bahsetti. Vali yine aynı vaziyette. Enver Paşa'nın Sarıkamış hücum emrini. «Mektupçu» dedi. böyle bir kuvveti zorla. Demek bu rehberin fırçası. Ve rivayete göre bunlar da hadsiz hesapsızdı. Tif' lis'te olduğu zannediliyordu. Enver'in tek basma kaçışım hikâye etti. Ve kâğıdı da avucunda suyunu çıkarıyor gibi sıkıp buruşturup adamın suratına attı. Erzurum istihkâmlarını gezdik. Israr ettim. Hele bir müzeyi gezmek için çok zorlandım. Bu rezalettir. Ve kımıldamadı. Tüccardırlar. iliklenince potlar yaptı. Bize çok şeyler hikâye ettiler. Zavallı mektupçu yere düşen kâğıdı alıp bir de kandilli temenna edip çıktı. Mektupçu bir kâğıt sundu. Enver. Beni görünce «Gel ulan Doktor» dedi. bütün halkı kamilen ve şiddetle komünizmin aleyhinde bulduk. Erkân-ı harp olan Alman dahi öyle demiş. madem öyle. Camiin bu hali pek acınacak birşeydi. Bu muameleye hayret içinde kaldım. Vali okudu ve pür hiddet «Böyle boktan şey olmaz.. Kumandan. Biri kendini tutamadı. Bir gün evden çıktım. gösterir bir ibret ve ders. Beş on kişilik saçma birşey olduğunu öğrendik. nasıl olsa gireceğiz. dinsizlerin gelmesiyle olurmuş. Ancak yine herkes Palavracı Kâzım'in hırsızlığını söyledi. Belediye Reisi vasıtasiyle üç beş koyun aldırıp kavurma yaptırdı. Siktir!» dedi. Zabitten itibaren birer birer «Dönmek istiyor musun?»diye sordum. Usulca Kimdir!? dedim. Yanına vardım. Ordu yüz bin kişilik en dinç ve en seçme bir ordu imiş. Hükümete sordum. yolu tıkanmıştır. Düşündüm. redingotlu. Biz demek canımızı bedava buduk. dedi: «Efendi! Biz canımızı bedava bulmadık. redingotu daralmış.» «Öyle amma döneceğiz» dediler. sandalyesinde yarı yatar gibi. hücum emri vermiş. tehditle götürmekte bir fayda yoktur. Parayı . askeri hücum ettirmiş. Eşraf. nasıl olur siz emir kulusunuz. Fakat valinin adı üstünde. Biz 119 £ o '60 H I—I I j S fe-i 4 <N t» İ <N içinde mücessem taştan koçbaşı resimleri var. Varsın geri dönsünler. Çünkü emir öyledir. Hükümet konağım da yakmışlar. demiş. Bir milletin başına böyle ehliyetsiz. Sade onbaşı «Efendim ben sizinle geleceğim. Odasına girdim.» iş anlaşıldı. bir çuval badem ve dut kurusu aldı. Yokturdan başka cevap alamadım. Bu cevap hep «Evet» dir. Keza bir iki çuval pirinç. eşraf ve emsali halk ile görüştük. Allah'a bin şükür. Buraya giren sağlam çıkmaz. Yusuf Kemâl Erzurum'da süt dökmüş kedi gibi. Erzurum ahalisi insana canlı bir insan olduğu hissini veriyor. Celâl Arif meselesini sordum. böyle lâflar heriflere vız. Hoş beş derken. Burada iyi bir iş yaptı. Bir türlü gezdirmediler. SARIKAMIŞ'TA DONAN ONBÎNLER Eski ve yeni Rus istilâ harplerine dair bazı hikâyeler söylediler. Sandalyesinin yanına oturttu. Hem de mert adamlardır. Sonra ben bu çinilerin peşine düştüm. bunlar âdi heriflerdir» dedi.

Besim Atalay. Herkes küçük dağları ben yarattım. Sordum. Ali Fuad bizi Kars'ta bekliyordu. arasından Kars Suyu geçen iki dik tepenin böğürlerine yayılmış. bir de akşam odun atmak kâfi. Şiir değil. Kars'ta daha müthiş bir soğuk bulduk. Erzurumlular Kayserililer gibi değilmiş. fakat görmeyeydim. Erzurum'dan Sarıkamış'a Rusların Harb-i Umumi'de yaptıkları ince hat. sigara. Yoksa Rusya'da açlıktan bir deri bir kemik kalacağmız şüphesizdi. Kıt'al arı var. küçük küçük binalardan mürekkeptir. Yüzü güzel ve sevimli. Bu adam tahsil ve terbiye işini seviyor. Asker bizi istikbal ederken bir hava çaldı. Kendisi galiba musikî ile de bir derece ünsiyette. Rusya'da bir iş görebilmek için Rusya'nın vaziyetini. onu idare eden şahsi123 yetlerinin mahiyetini. Tevfik Rüştü geldiler. KAZIM KARABEKlR Karabekir'i ilk görüyordum. Bu aralık mebuslardan Soysalh tsmail Suphi. Orada Rüştü Paşa'nın (izmir'de asıldı). bir kısmını Yusuf Kemâl tetkik edip. Güzel bir hava idi. Rusya'ya girebiliriz. Tabakları da ısıtır. Neyse kavurma ile pilâva kuvvet verdik. işte bu mükemmel ormandır ki. kârgir ve pencereler iki katlıdır. ikisi arasında büyük bir zıddiyet var. Bu esnada istihkâmları da gezdik. sonra güftesini gördük. Ekmeksiz kaldık. notlar aldık. Belçikalılar bu Rus sobasını isl-âh ve tekemmül ettirmişler. Keski memleketimizin her tarafına tamim edilse. Hiç bilmezdim. Bunun için Şark cephesi kumandanlığının bu babtaki dosyasını tetkik edeceğiz. Güzel bir beste. Karabekir bestelemiş. onları toplamış. Kars'ın elimize geçmesine olan manevrayı da bize istihkâmın tepesinden gösterip anlattılar. Daha iyiydi. Ayıp değildir ki. Zabitler. telefat veriyormuş. dedim. Ne yapalım? Buna da bile bile bindik. Hem az odun yakıyor. bir şey yok. Bunlar bize Moskova'da o açlıkta kudret gibi oldu. KARS Sarıkamış'a geldik. okutmuş. Erzurum'un mahrukat ve kerestesini veriyor.. Bizim Kars. Bu şimendifer ile rahat rahat ve ölüm kaygusu olmaksızın Kars'a geldik. ecel beşiği.. Bizden sonra intihap edilip gönderilmişler.. öğrenmek lâzımdır. Manâda da bir yükseklik. istedim. Her evde yerli ve bina yapılırken duvara yapılmış koca soba var. Orta boyludan biraz daha kısa. kimin ne fikirde bulunduğunu. Bunlar tuğladan yapılmıştır. Erzurum'da şiddetli idi. Soğanlı dağlarından gidiyor. Dosyaları verdi. yanaklarında sıhhat alâmeti vardı. Rusya'da ilmî tetkikat yapacaklar imiş. Biraz çamur ve güzel köşkler var. O da her vakit yoktu. «Hayır. Şimendifer ile gittik. şişmanca. Burada Ruslar'm geniş şimeniöfcri var. Ruslar simsiyah ve adam başına yarım dilim bir ekmek veriyorlardı. Bu adam meğerse içki. Avrupa'da o kadar geniş şimendifer yoktur. Bizim arkadaşlar «Gidelim!» dediler. Amma bizde işte böyle. kimin kimden nüfuslu olduğunu. Karabekir'i gördük.yarı yarıya verdik. Kars'ta Ruslar düzlükte Avrupa şehri gibi yeni bir şehir meydana getirmişler. Bu iş on gün kadar sürdü. Doğrusu büyük hizmettir. Hepimiz kibirliyiz-dir. Erzurum'da gördük ki. Eşkıya değil amma. Su sobalar çok iyi şeyler. Razı oldular. Gördüm. Moskova'da neferlerden biri de aşçı çıktı. Evvelce Moskova'nın halini görmüş olan Yusuf Kemâl bu işi çok iyi yaptı. Bundan sonradır ki. Bir iki çuval un almadı.. Gayet güzel kavurma yaptırmışlar. Kâzım Karabekir yetim çocuklar ile çok uğraşmış. Bir sabahleyin. Kavurmayı soğanla suda pişiri122 yordu. yemekleri sıcak olarak muhafaza etmek içindir. der. . Bu şimendifer sağlam bir şey değil. Bereket versin evler kaim duvarlı. Demek şiir nedir bilmiyor. Bizim zamanımızdan kalma eski Kars da duruyor. Yerine bir nevi darı veriyorlardı. Yetimhaneler yapmış.. Bunlar tetkik heyeti imiş. Rus şimendiferi pek geniştir. Birleştik. Ne vezin ne kafiye gibi en iptidaî unsurlar bile yok. Onlara baba olmuş. Her taraf güzel ağaçlar. Yalnız bir kusur etti. Modeli oradan almalı. sekiz on günden evvel gidemeyiz. Bizi boyamadılar. hem bir soba üç dört odayı birden ısıtıyor. Vagona girince insan villâya girdim zannediyor. ikide bir devrilip. Sobaların yukarı kısmında bir yerde var ki. Bir yere geldik. Taze et gibi oluyordu. güzergâhı da çok arızalı. ilâh. Bir kısmım ben. O halde güftesini başkasına yaptırmalıydı. Soğuk. Yenir şey değildi.

Suphi'nin yanında bir Rus kadın da varmış.Katilleri meydana çıkarttırmak için pek uğraştılar. Bilhassa Deli Hamid'in çok parmağı vardır. Deli Hamid ise komünistliğe müthiş düşman. Trabzon'un kabadayısı idi. Disiplin. Biz de Rusya'ya geçtik. Zabitlerimiz intizam ve nizam altında çalışır. Bundan da istibdat ve müstebit doğuyor. Bu sebeple onlara. Ruslar kendilerine para ve mücevherat da vermişler. sivilleri iyi bir surette yetiştirmek herhalde münasip ve lâzımdır. evvelâ mükemmel istihbarat yapmalıdır. Roma'nın Protoryenler'inin. MİLİTARİZM BÎR MİLLETİN YIKIMIDIR Bu hal sade bizde değil. Bu şeref sırf sana ait olacak. bu mühim tefavvük. Bu da militarizmi millî uvziyetin ciğerine kadar sokuyor demektir. Moskova'da bize bir düziye söylendiler . beni buldu. hukuk-u esasiye âlimleri. «Tam yerinden haberim var» dedi. Meşrutiyetten beri de bizde yine ihtilâllerin başında asker. keza general rütbesini lâğvetmişlerdir. metodları girdi. Hükümetin de hiç bir dosyası yoktu. Komünist propagandası yapacaklarmış. Türk ordusu Almanlar tarafından terbiye edildi. Yalnız bu tablo içinde bir şey bariz bir surette dikkate çarpıyordu. Muvaffakiyetin temel taşıdır. yağlı memuriyetlere geçiyorlar. Azametli. Görüşmesi de nâzik. Ankara'da Rusya hakkında hiçbir haber yoktu. siyasî ve diplomatik bir işi yapacak mı. filozoflar bu sebepledir ki. hattâ genç birkız gibi de utangaç. «Militarizm bir milletin yıkımıdır» demişler. Terbiyeli. iyi bir usuldür. . Bu suretle Alman usulleri. Ona hakaret edilse. Bolşevik aleyhinde. yola çıkmıştık. İstedikçe istemekte mahzur yoktur» dedim. evvelce gitti. Asker milleti siyaset denilen şeyin yanına asla yanaştırılmamahdır. Bomba gibi patlayıcı. Zaar her şeyi halleden kılınan kendi ellerinde olması onlara gurur. Muahede yapacaksınız.» dedi. ben buna çok ehemmiyet veriyordum. Yalnız şunu söyliyeyim ki. tehlikeli bir maddedir. Yâni zabiti sivriltmezler. Bu Kethüda'yı tanırım. 124 Henüz Rusya hakkında hiç malûmatımız yoktur. Askerlikte de böyle. Tafsilâta girmeyelim. kâfi değildi. Her biri kendinden başkasını beğenmez kurum ve çalım sahibidir. Heyet-i Vekile bize bir talimat bile vermemişti. itimad-ı nefs veriyor. bütün milletlerde askerlere mahsus bir illettir. Hepsini de öldürüp denize atmış. bizi çok tenvir etti. îttihatçılar'a muhalif idi. Bu dahi onlarda umumî bir sıfat gibi mevcut ve aynı derecede. Çok iyi bir görüş. Nihayet Trabzon'da Kâhya. Fuhuştan eseri yokmuş. Türlü sözler ile bunlara hakaret etmiş. istihbarat böyle işlerde ve her işte en mühim bir şeydir. vakayı haber aldılar. Mim koydum. Kendisine sahihten muahede yapabileceğimizi ve bu babtaki haberinin mevsuk olup olmadığım sordum. istanbul'dan tanırdım. Pek doğrudur. şüphesiz bir surette müreccah iseler de böyle yapılacağına. Suphi'yi. Bunlar bu sanatın terbiyesiyledir ki. para ve silâh dilenmeye giderken bu iş fena bir şeydi. Bana: «Seni şimdiden tebrik ederim. azametli oluyorlar. Yapamadı. Çünkü Yusuf Kemâl. Suphi. bunları bir motora koyup biraz uzağa götürmüş. Dosyalarda iyice malûmat bulduk. Olmadı. bunu yaptıran kısmen hükümet idi. MUSTAFA SUPHİ NASIL ÖLDÜRÜLDÜ? Suphi ve arkadaşları gitti.kahve dahi içmemiş. Hiç olmazsa neticeyi elde ettikten sonra yapmak dirayetini gösterseler idi. Şimdiye kadar ben bizim asker takımıyla bu kadar temasta bulunmamıştım. orduyu ihtilâlden kurtarmış. bizim yeniçerilerin yaptıkları malûm. Nitekim Kars'tan itibaren istihbarata başlamıştım. Ruslar. emirlerin derhal icrası usulü onlara kendilerini bir şey zanettiriyor. Türkiye'ye gidiyorlar. İnsan. birinin diğerinden eksiği yok. bunlar ihtilâlin muvaffakiyetinden sonra da büyük mevkilerin üstüne çöküyorlar. İsviçre'de orduyu adeta milis tarzına benzer bir hale koymuşlardır. Tuhaf hepsi azametli. Giderken de elimiz. sivillerimizde asla yoktur. amma. Bu aralık Mustafa Suphi ve arkadaşları olarak 14 kişi Rusya'dan Kars'a geldiler. kafamız boş. Şaşılacak şey. Moskova'ya muahede yapmaya. Kendi kendime «Demek Ruslar muahede yapmağa razıdırlar. Millî hareket esnasında hemen hepsini gördüm ve görüyorum. çok talihli adammışsın. Bu güzel bir haberdir. Çalımı da pek severler. Erzurum'dan itibaren Trabzon'a kadar merhale merhaleahali toplanıp bunların yüzüne tükürmüş. Bu sahada da halkta komünistlik aleyhine şiddetli bir aksülâmel hâsıl olmuş olduğunu görüyorduk. Karabekir de aklını başına almış. Ve bunun önüne geçilmesi için çareler aramışlardır. Bu mülâhaza iledir ki.

. Birşey yok. Ermenistan Moskova'ya merbut Bolşevik bir cumhuriyet oldu. Bizim coğrafyacılar eski Türk adlarını bulup haritalarını yapmalıdır. Gümrü'de hâlâ bizden bir ufak müfreze asker var. Enver lehinde Trabzon'da tertibat yapmış. Hele hayale kapılmıyalım.» dedi. Nazım. Gece yarısı bir müthiş tarraka. Vurduran Trabzon askeri kumandanıdır. 125 Gürcü. GÜMRÜ Trene bindik. katlolundu. İyi bir bina. ilâh. iki kardeş düşman. îyi haber. bir kısmını kırıyor. Uyuduk. Bu ne demek? Manâsını bir türlü anlıyamadım. Suphi. Yerine Komünist Ermeniler geçtiler. Istiyebildiğin kadar iste. Kâhya. Bizi misafir ettiler. dünya bunu öğrenmiştir. bu muahede. Zengin de olmuştu. Ermeni ahalinin hali perişan. O soğukta bir çok adamın ayağı çıplak dolaştığını hattâ bir takım insanların çıplak olup vücudlarına bir çuval örtmüş olduklarını gördüm.. Rusya'dan dönüşümde bana ikram da etti. Su testisi su yolunda kırılır. Ve komite sandığından yeyip içerler. Üzerine bir fonüküler ile çıkılan ve altında bir yaya tüneli de olan dağ onların karşısında görülüyor. KARABAĞ Bu esnada Gürcü Cumhuriyeti var.Kayıkçılar kâhyası idi. Yaşa!» diye bağırtmış. Sen niye göremiyorsun? diyorum. Önündeki cadde geniş ve güzel. Uyandım. Kardeşi general olup Ankara'da Gürcü Menşevik ve millî hükümetinin sefiri.. Böyle böyle delikten de geçtik. Daha tetkikat lâzım.» dedi. Şehrin dörtte biri ise Şeytanpazarı adında olup. En iyi otele indirdiler. İri şişman. Gümrü'ye geldik. Bu hükümeti idare edenler Menşevik Gürcüler. O da her şubede bu suretledir. bir kıyamettir koptu. Dedi: «O istiyor ve o istedi mi yapar. Tren bir vuruyor. Vazife böyle olur. Kendisi ise Bolşevik ve Rusya'nın mümessili. Yine koç gibi bir baş vuruyor. Bu da «Muahede yapmağa muvaffak olacaksınız. Mustafa Kemal'in emri tertibiyle yapılmıştır. ne görmüştüm. ilâh. Tünelin üst kısmında stalâktit halinde o kadar buz olmuş ki.» Buna büyük bir mim koydum. tamamiyle Azerî Türkler ile meskûndur ve ti-caretgâhtır. Üs-tünekorku da caba. Sebebi Enver. Bize mağlûp olunca diğer taraftan bir Rus ordusu da gelmiş. Ba-tum'a gelip Türkiye'ye geçmek istedikleri zaman. Bunun sererine fener alayı bile tertip ettirmiştir. fakat inanalım mı? Diplomatlık bu..Vaktiyle Ruslar zabtedince buraya Alek-sandrapol adını koymuşlar. Stalin'in muahede yapmak fikrinde ve isterse yapacak kadar kuvvet ve nüfuz sahibi olup olmadığını sordum. NAHClVAN. Stalin de Gürcü'dür. Bu tarafta kükürtlü sular ile güzel banyolar da yapılmış . Meğerse bir tünele girmişiz. Ruslar bu eski Türk şehrini imâr edip güzel bir hale koymuşlar. O esnada astığı astık. yine geri gidiyor. Hâlâ Paris'te o komiteyi idare ederler.Vazifelerin en mukaddesi millîdir.. bütün kabine azası iran'a kaçmış. Moskova'dan ta Kırım'a ve Kafkasya'ya kadar binlerce şehir ve yerlerin adını böyle değiştirmişlerdir... Yusuf Kemâl «Ne diyorlar?» diye bana soruyor. Bir müddet sonra meçhul bir katil tarafından öldürülmüştü. Taş-nak Ermeni Hükümeti yerinde tutunamayıp düşmüş. yine biraz kırıyormuş. Rusya'yı onun idare ettiğini bilmiyordu... Bu düşüş Taşnaklar'm düşüşü demekti. Neyse malûmat aldık. alınacak. MEDİVANİ Moskova'dan gelen «Medivanî» de Kars'a vasıl oldu. Katil katlolunur.. treni geçirmiyormuş. Ermenistan'a girmiş. 126 TİFLİS. Bana birşey söyledi ki mühimdi: «Eğer bir güçlüğe uğrarsanız. Tren duruyor.. Gayet nasyonalist bir hükümet. Tiflis'e doğru gidiyoruz. Gece oldu. Demek muahede olacak. Trene bindik.. Ancak üç dört yıl sonradır ki. Moskova tarafından Ankara'ya gidiyor. Tiflis'e geldik. Bunlar Taşnak komitesi reisleridir. Yüzleri de kaşeksi halini almıştı. Sanki vagonların üstlerini söküyorlar. Şehiri gezdik. Sta-lin'e müracaat ediniz. fakat uyku da gitti. Bize suikast yapmaları mümkün. «Enver Paşa.. Bir şeye inanmak için çok vesikaya istinad etmeli. öyle bir iki söze kanıvermek felâkettir. güzel biri. kabine reisi Hadis-yan. Ben bunları işittiğim vakit daha henüz kimse Stalin'in diktatör olduğunu.. Bu adama sordum. Harbiye Nazırı «Derminpasyan». Asla. Böyle şey de ne işitmiş. Medi-vanî'ye göre Bolşevik recüllerinin en nufuzlusudur. kestiği kestikti. yine yürüyor. Bakalım onu katledenler ne olacak?. Ermeniler'den de korkuyoruz. Kâhya da katildi. Medivanî'nin şu küçük sözleri Şark Cephesi dosyalarındaki yüzlerce vesikaların topundan mühimdir.

Başka millet yok. içip dans ediyorlar. Ermeniler. Ermeni de hicrete mecbur olup gidiyor. Yolda şişeler donmuş. Bunları da böyle tarzlar ile halledecek. Ticaret ellerinde.. Gürcüler Ermeniler'i hiç sevmiyorlar. Mezarı otelimizin karşısındaki dağın öbür yüzündedir. Beni bir Türk idadi mektebine götürdüler. Ağladım. Şarabı boynuzlara koyup içiyorlar.diğer ahâli Hristiyan Gürcü ve Ermeni'dir.bu iki millete mahsustur. Asetinler'in ve Çerkesler'in yerlerini almış. Bizi müftüleri ile beraber karşıladılar. Azerbaycan. Ermeni. Galiba sekiz on sandık idi. Gürcü ve Ermeni arasındaki düşmanlığa nisbetle meğerse yağ balmış. Bunlardan da işe yarar bazı malûmat aldım. Şarap. Rum da murabahacıdır. Ermeniler Kafkasya'da bu dağların şimalindeki Rusya'daki Ruslara da aynı şeyi yapmışlar. Gördüm ki. Yakında plânını tatbik edecek Zakagal tarafları da hep Türk. bunları bilemez ve yapamazdık. bana Moskova muahedesinde bir muhtar Acaristan teşkili için maddeler koydurmak fikrini vermiştir. dost bir vaziyette. Gürcistan'ın diğer mahallerine serpiştirerek kökünden halletmek istiyor. diğeri Sünnî müftüsü. hem de zengin. istihbarat yapmasaydık. Tiflis'te iki müftü var: Biri Şii. Mektepler açmışlar. Adı Ramişolli. Çok nefis şeyler imiş. hükümet satıyordu. Burada toplanmışlar. Türkçe ve Türk duygularıyla burada şarkı işitişim beni pek sevindirdi. Hattâ Çarlar burada büyük bir fabrika yaptırmışlar. Yusuf Kemâl de birçok şarap. anber halindedir. bazı haberler veriyorlar. her şeyi nasyonalize ediyor. gazeteler çıkarmışlar. Tiflis çarların son devrinde de bir Türk harsı ocağı olmuş. Güftesi ve bestesi pek güzeldi. Tıpaları yarı fırlamış idi. gördüm. Şarapları güzeldir. hem Gürcü'den ziyade. boka nisbetle tezek. çok şükür. Aradaki düşmanlığın bir sebebi de bu imiş. Bulunduğu yeri insafsızca soyar. Hocaları çocuklara bir ağızdan millî bir şarkı söyletti. Burada Türklerden muharrirler. Bunlar bize geliyorlar. Şiî hep beraber Şiî camiine gittik. Bu adam Ermeni meselesini zikrettiğim gibi hallediyor. bu pek az ömür süren cumhuriyetlerin ricali. Bu boynuzlar bizim dervişlerin zefirlerine benziyor. Ermeniler bunlara çok tecavüz etmişler. Bu haldeki bir şişeden şarap ve şampanya içmek pek lezzetli oluyor. Tuhaftır. Ermeniler'in mallarını ellerinden alıyor. fakatErmeniler birçok köyü yakıp büyük mikyasla katliâmlar da yapmışlar. Sade biraz zürradır. Ardahan tarafları da halis Türk. şampanya aldırdı. iki şey daima bana çok tesir eder. ikibiner hanelik. Tuhaf bir şey oluyor. Bunlar çarların kavlarını teşkil edermiş. Ona hakaret ifade eden bir ad takmıştır. Aşık Ga-rib'in yurdudur. Türk ahali bizi camiye davet ettiler. şampanya. Hiçbir Rus da Ermeni'yi sevmez. Bunların içinde Haydar Bomakof adında biri var. Gürcüler de Ermeniler'in can baş düşmanı. o adı söyler. Sünnî. Yahudi gibi her yerde murabahacıdır. Çok şarap içiyorlar. kimi Tiflis'e kaçmış. onu da kendi içer. Gittim. muallimler yetişmiş. Burası da halis Türk. Ermenistan orayı ve Karabağ'ı istiyor. Köyler biner. Bu sebeple de Nahcivan'ı muhtariyetli bir hale koyup Azerbaycan'ın tabiiyeti altına verdik. Bu hal. Bu camiin içi . ileri gelenleri kimi ölmüş. içlerinde mercimek tanesi kadar buzlar hasıl olmuş. Bunlar silâhla müdafaa etmişler.Ermeniler Gürcüler'in. Azerbaycan ile Gürcistan bu sebepten ihtilâfa düşmüş. saçları taralı.. ötekilere göre. cidden nefistir. İşte bu adamın bu dehşetli fikri ve icraatıdır ki. Nitekim Nahci-van vakalarını Kars'ta dosyalarda görmüştüm. Üzüm yetiştirir. Şimdi Paris'tedir. ihtilâl ile birçok mahsul kalmış. Amma. Şeytan bir başvekil ve dahiliye nazırı var. • 127 Bu sanatsız milleti Ermeniler fahiş faizler ile soyup sovana çevirmiş-lermiş. Kendimi bir türlü tutamadım. elbiseleri temiz. Ermeni demez. Beni ekseriya ağlatır: biri Türk mektep çocukları alayları. Tiflis'in cenubunda da Borcalı denilen halis Türkler var. Bu gazetelerin en meşhuru «Molla Nasreddin» (bizim Nasredin Hoca) adındaki mizahî gazetedir ki. Burada da tetkücata devam ediyorum: Bolşevikler Demirkapı. Türk hayatında saz şairleri içtimagânı olmakla meşhurdur. Tiflis. Eğer tetkikat. Moskova'da içtik. Ondan şarap yapar. Müslüman Gürcü denen Acarlar meselesini de bunları Acaristan'dan kaldırıp. Bu millet çalışkan. konyak ve emsali imal ettirirlermiş. diğeri asker çocukları. Gürcü hükümeti. Asılardan beri birbirini yiyen bu iki mezhep Türkler'i bugün Tiflis'te adeta uyuşmuş. Gürcüler zevkine düşkün bir millet. Türkler'le Ermeni arasındaki düşmanlık. Çocukların başlan açık. sanat sahibi değildir. Çocuklar yetiştirmişler.

Etrafımızda pervane gibi dönüyorlar. Güzel. Orada da Sünnî müftü nutuk söyledi. zarar veya düşünülmüş bir siyasi tabiye. Bu. Yusuf Kemâl hilkaten pek irritable. Ruslar ile ittifak yapacağız. ticaret ve sanata çalışılma lüzumunu söyledikten sonra Gürcü hükümetinin iyi olduğunu Türkler'i. Bir defa söz dinlendi. hiçbir şeyi yoktur. Ben söze başlayıp Şiilik ve Sünnîliğin hükmü olmadığını. mantığı derhal kaybetti. Sebebini biraz sonra söyliyeceğim. fakat benim her defasında hemen tashih ettiğimi söyledi. Fakat Erzurum ve Kars'taki zihniyeti görünce. bundan böyle kardeş gibi geçinilmesi. Sırrını alır. Ruslar şark-ı şimaliden biz cenub ve garptan hücum edip Gürcistam zaptedeceğiz. keza Ruslar'ın da çok iyi insanlar olduğunu. Onların tevehhümü idi. Nitekim Ittihatçılar'rn gözdelerinden iken 31 Martta askerin karşısında isyanı medh. Şah Abbas camiidir. Yıllarla nik-bette kalarak bunun cezasını çekti. Sözü yine ona bıraksam bu sefer tüy dikecek. Ruslar. hepsinin ana dili Türkçe olan Türkler olduğunu. Ruslar'dan şikâyet etti. Bolşevik yapmışlar. niye gidiyoruz. Yusuf Kemâl'in bu hareketinin saiki sırf onun hilkatidir.. Rusya'daki Türkler'e çok iyi baktıklarını söyledim. Bundan fena telâşta idiler. Hem onların aleyhinde bulunmaktan bize bir kâr yok ki. Birşey öğrenemiyorlar. dizimle ittim olmadı. heyecanlı söz söylüyordu. kızdırır. impressionnable. Tüylerim ürperdi. Gürcistan'ın zabtına karar vermişler. Bir vak'a ve sözden âni bir suretle müteessir olur. Hem de Yusuf Kemâl komünist idi. Sıra Gürcistan'a gelmişti. Bunlar Yusuf Kemâl'in potunu düzeltmek için idi. para dilenmiye gidiyoruz. Yusuf Kemâl'e bu yolda söz söyletecekler ve sırrını almağa çalışacaklar. Bizim reis neler söylüyor. Böyle adamı karşısındaki müteessir eder.Telâşları. Hattâ Gürcüler bizim heyetin Moskova'ya gidişinden pek ziyade hoşlanmışlardı. işte bu bir iki gün sonra oldu: Tiflis'te öğrenecek bir şeyimiz . Bu adam dünyada diplomat olamaz. Doğrusu çok beyinsizlik idi. Muhitte bir başkalık. maarif. Dirseğini dürttüm. çocukların bile bileceği bir hakikat.. Bizim Heyet namına Yusuf Kemâl reis sıfatıyla cevap verdi.. Bunu tarif için iyi Türkçe kelime yok. istediğini söyletir... Bilâkis zarar var. dedim ya Yusuf Kemâl gibi söylemek için insan deli olmalı.. impulsif bir adamdır.Müftünün sözleri mutlaka Gürcü hükümetinin sözleri idi.. Yusuf Kemâl de ne haltlar etmiş. Aklı. Baktım Yusuf Kemâl de Ruslar'm aleyhinde söylüyor. Ittihatçılar'ı zemmetmiştir. götürdü. Kolayına ilk gidişte muvaffak olamamışlar. kederleri aşikâr görülüyordu. Bütün cemaat ve Şiî müftü de beraber Sünnî camiine vardık. Çünkü çok impulsifdir.bütün duvar ve direkleri çini yerine aynalarla süslenmiştir. Bu adamlar pek dirayetsiz idiler. Yusuf Kemâl'e usulca «Ne halt ettin be? Bu sefer ben nutuk söyliyeceğim» dedim. Oradan çıktık. Şayanı hayret bir şey. nitekim Gürcüler. Nitekim Moskova'da bir128 gün Çiçerin bana Yusuf Kemâl'in Rusya aleyhinde sözler söylediğini. Artık mantıkî. Be adam bize Ruslar lâzım. Müftünün sözleri hiç şüphesiz onu aldı. Ve elbet burada casusları vardır. aklî. Şimdi camide müftünün sözlerinden müteessir oldu. Tiflis'e girerlerse halin harap olacağını söyledi. Bu vaziyette burada Ruslar aleyhine bir şey söylenir mi? Mutlaka kulaklarıma gider.. Ne diye aleyhlerine söylersin. O esnada Ruslar Azerbaycan ve Ermenistan'ı almışlar. komünistlikten vazgeçmiş gibi fikirler söylemeğe başlamıştı. Gürcistan'ın istilâsı için Ruslar'm bize ihtiyacı olur mu? Hem bizi iştirak ettirip de bize avlarından bir parça verirler mi? Böyle bir maksat yoktu. düşmanlık dostluk değil. Bekir Sami Asetin istiklâli ile uğraşmış. Zannedi-yorlarmış ki. Ruslar'in Gürcistan'da pekçok adamları var. Nereye. Mesele kâr. harsında serbest bıraktığını memnuniyetle gördüğümüzü. Bunu Gürcü hükümeti biliyordu. Oraya silâh. Mutlaka adamcağız deli oldu. Tabii böyle bir yere evvelâ pek çok casus gönderilir. Çiçerin'in bize muahedenin ilk devrelerinde şiddetle saldırması ihtimal Yusuf Kemâl'in bu ve biraz sonra göreceğimiz diğer hatâsından ileri gelmişti. Yine bocalıyordu. Fransızca tabirleri zikredeceğim. Böyle anlarda derhal insiyatifi alıp işi düzeltmeli. çıldınyorlar. Ruslar ile aramızı açmak istiyorlar ya. havada bir değişiklik gördü mü hemen dümeni kırar. Başka türlü lâkırdı söylemeleri mümkün olamazdı. Sade o vak'anrn tesir ve ilhamı ne ise. artık o da odur. Müftü bir nutuk verdi. Gürcüler ise Ruslar ile aramızı bozmak istiyorlardı. heyecana düşürür.

kalmadı. Ben hiç içmiyorum.. Birçok içme bilirim. Yusuf Kemâl öyle değil. Nutuklar. lüzumunu bildiriyorlar.. içiliyor. Yusuf Kemâl'in zayıf kalbi ve siniri de malûm. «Defol! Ben . Yusuf 130 Kemâl söylüyor. SARHOŞLUK VE BİR SKANDAL! Derken Gürcü Dahiliye Nâzın Ramşvelli geldi. Ruslar aleyhine şiddetli bir bombardıman açmasın mı? Bu bence iki kere iki dört eder gibi belliydi. şu manzara karşısına çıktım. Şimdi sarhoş da. «içme» dedim.. Bizimkiler de az içiyor. Yusuf Kemâl de içmeğe başladı. bizi Gürcüler'in tabiî dostu gösteriyor. Şehiremaneti namına bizim heyete bir akşam yemeği ziyafeti verdiler. Gürcüler hareketimizi geciktirmek istiyorlar. Yüreğim titriyerek dinliyorum. Onun sözleri hilâfına olarak Ruslarla pek çok dost olduğumuzu. Sarhoş da olmuştu. Dünyadan haberi yok. Ben içmemekte sebat ettim. Gürcüler yine bir halt edecekler. Ruslar aleyhine ateş püskürüyor. Ayıklığında olan huyu sarhoşlukta birkaç misli artar da. Ruslar'a karşı ittifak etmemiz. ilerleyip yanlarına vardım. Biraz kendini medhetti. Dedim ki: «Arkadaşlar! Bunlar bizim ağzımızdan sırrımızı kapmağa kalkışıyorlar. reislik meselesi değil. aman söylediğim tashih et!» dedim. Her verdikçe bir yudum içip bırakınız! Camide olan şey tekerrür etmesin» Herkes «Muvafıktır» dedi ve içmemeğe söz verdiler. Yeniyor. sar129 hoş edip sonra sırrı almağa çalışacaklar. Sakın içmeyelim. zorlandım. Ben de uzaktan göz ettim. sır kapmak hırsından o kadar mestolmuş ki. Bu nutuk biter bitmez. Sinirli sinirli eteğini çekiyorum. o dinliyor.. Binanın taksimatım da bilmiyorum. dinliyor. Ramşvelli de başının yanına oturmuş kulağı Yusuf Kemâl 'in ağzında.Mürettep bir şey. Şaraplar da pek nefis doğrusu. Yusuf Kemâl arka üstü yatmış. Hükümet azasının ekserisi var. Yahudiler'in Sina Çölü'nde pusulasız dolaşmaları gibi odadan odaya giriyorum. Bina başıma yıkıldı. Herif bütün kulak kesilmiş. kafasına vursan duymayacak. Şarapla kafası da kızmış. Ali Fuad karşısında.. Kalktı ve başladı.. Yusuf Kemâl yok. Ancak o vakit farkına vardılar. «Sus. Ziyafete gideceğiz. Ali Fuad'ı. generaldir. Derken Saffet'i bardak bardak içer gördüm. İnsanın cibilliyetini meydana kor. Dalmışım. Onu. diğeri bizi Ruslar aleyhine söyletmek ve onlarla muahede yaptırmamak. Başının altında bir yastık. üstüste nutuk veriyorlar. Hah. aldırmıyor. içti ve oldu. öğrenmek. uzun ve manda derisi kanepe. Ben kolay kolay sarhoş olan bir adam değilim. Canım karışma meselesi değil. Beni görmüyorlar. «Pekiyi çok sarhoşsun. Yusuf Kemâl zıpladı. Bir düziye bize rakı sunacaklar. «Sen bana karışamazsın.Hiç içmemek de olmaz. Diğeri sarhoş değil. Yusuf Kemâl'in yanına oturdu. O da içiyor. Hem nutuk söylüyor ve derhal her birimizin çenemize bir bardak şarap dayıyorlar. Gittik. mesele bir vahim pot kurmak meselesi. Yusuf Kemâl'e: «Burada ne yapıyorsun?» dedim. varsın azamet satsın. mahsus cin gibi gelmiş amma. ben senin âmirinim» demez mi? înnallahe maassabirin. Gideceğiz. Öyle iken içmedim. Biri ölü gibi sarhoş. O bitirince ben kalktım. Yanımda. Gürcüler. tıpkı onun gibi. Bu adam şeytan çekici gibi bir şey.. Rakı mihenk taşıdır. Kafalar kirişlenmiş. bilhassa sarhoşlukta böyle yapmaması mümkün değildi. Derhal kalktım. Bunlar iki şey peşinde: Biri Moskova'ya niçin gidiyoruz.. Ağzı kızmış. fakat bir aralık baktım ki.. Fransızca. Çünkü askerdir. Saffet'i odama çağırdım. Hazinin arasında Rus casusu da olması muhakkak. Nihayet bir odanın kapışım açtım. Ben söyledikçe köpürüyor. iş yolunu aldı.koştum. Derken nutuklar başladı. Yine aynı mealde ateşli bir nutuk söyledi. Tiflis Şehremini de eski komitecilerden. Sofra kurulmuş. Gürcü herkes de adamakıllı sarhoş. «Hiç olmazsa içimizde bir ayık bulunsun» dedim. Biraz sonra Ali Fuad da söyledi. Bir büyük binada deli gibi odadan odaya koşuyorum. Düşündüm. Onun. Bana içmediğimden şikâyet ediyorlar. Elli altmış kişilik bir sofra. «Politika yapıyorum» dedi. Eee. bu nutukların tesiri altında. Henüz buraya gelmeden evvel söz de verdik. Çünkü hilkatini biliyorum. Biraz durdum. Gürcüler ile de dost yaşamak istediğimizi ve bu tarzda şeyler söyledim. Sade Başvekil ve Dahiliye Nazırı olan zat yok. Onun ağzı ile Gürcü'nün kulağı arasında ancak ' bir arpa boyu mesafe var. fakat fena bir şey söylemedi. Onlara da acıyorum. Türk. Başka ne yapayım? Çare yok ki. Dinlediği yok. hilekâr ve fena şeylere meyyal bir hali var. bu halde politika konuşulur mu?» dedim.

Affmızı dilerim». gel! gidelim!»dedim. geldi.Süt dökmüş kediye döndü. Sabah gelip ben açacağım. Kalkamadı. Üçümüz bindik. Kusura bakmayınız. hayatım mahvolabilirdi. Vaktiyle Ankara'da yanımda onu yere yıkıp altıma alışım ne iyi olmuş. ¦. herkes otele gidiyor.» dediğim zaman tıpış tıpış gelmiştir. Bir an tereddüt edersen seni burada eşek sudan gelinceye kadar döveceğim» dedim. Otomobilden inmiyor. bu işi mahsus tertip ettik. Artık burada da bir işimiz kalmamıştı. Yine Yusuf Kemâl ile muaraza ettik. Dahiliye nazırının vaziyeti de henüz birşey alamadığını gösteriyordu. «illâ gideceğim. «Dokunmayın! kendi kalksın bakalım!» dedim. sarhoşluğun tesiriyle de hakikati söylemiş oldu. Ya cebindeki şifreyi çalaydılar. Baktım şifre cebinde ferahladım. Sabah oldu. Kafalar. Sabah konuşursunuz. «Zararı yok. baktım yatağının üstünde. Kalkmağa uğraştı. Sözleriyle de bunu te-yid etti. Dedim: «Haydi. benimle beraber gel! Ziyafet bitti. nihayet bu vak'ayı söyleyip «Bizi Tiflis'de dolaba koyuyordun» dedim. Gitti. Bereket versin çabuk farkına vardım. Dedi ki: «Mösyö. Konuştuk. Şakası yok. O esnada Gürcüler başıma birşey getirebilirdi. Yusuf Kemâl şifreyi. Uğraştık. «Ya ağzından bir şey kaçıraydın. Hadi in!» indi. Zaar.. benim de hakkım var. Bıraktılar. 131 olmuş. Ve bilmediğim bir binada aradım.» dedim. Baktım ki gidecek.. Akşamki işlerini söyledim ve sordum. illâ gidecek. Ben de kucakladım. Ali Fuad'a haber yolladım. Nice yıllar sonra Paris'te Azerbaycan'ın istiklâli günü merasiminde bu Ramşvelli'ye rastgeldim. Tuttturdu.. Bu Hariciye Nâzın pek genç ve henüz toy biri.<¦¦'•¦'-¦ •• ¦¦¦¦¦¦ ¦¦¦¦¦¦. Kaldırmak istediler. sakın zannetmeyiniz ki. Hâlâ geçmiyor. Elleriyle yüzümü tırmaladı. işte Gürcüler bizi bir dolaba koymak istediler. «Haydi.» Yatağına yatırdım. kimseye inanmıyor. diyor. Belki de bir çeyrek böylece tuttum. Odasına çıkardım. «Etme. . Sekiz on arkadaş var. kapısını açtım. Benim bu yaptıklarım bir diplomata yakışmaz amma diğerleri de tuzakçı. İşin tertib olduğu aşikârdı.. Otele geldik. Burada «Hûd! Şimdi döverim. Şimdiye kadar sakin olan Yusuf Kemâl otelde tekrar azdı. Bu kuvvet tecrübesi çok iyi ¦¦• ' ¦•¦¦. gık diyemedi. Dahiliye Nazırı da Yusuf Kemâl'i alıp savuşmuş. Anahtarı alıyorum.» dedim. Nihayet sırtüstü yere çaldım ve üstüne bindim. Sustu: Yusuf Kemâl'i aldım.senin âmirinim. Bu halde politika konuşulmaz ki. Şimdi Ramşvelli söylenmeğe başladı. Ağzımla da burnunu ısırdım. Hakkı var amma. hadi otele. Fakat koyamadılar. Gürcü Hariciye Nazırı geldi. Yusuf Kemâl'i otomobile koyuyorum. gitme Yusuf Kemâl!» Hayır. Birgün de kuvvetimi denemek istemiş idi. Yaptığım tehlikeli bir cesaret idi de. Dedim ki. Çünkü derhal farkına varıp şimşek gibi dönerek aradım. buldum. O da benim. «Derhal kalk. Yüzümü tırmalamıştı. Meselâ oka bir kiriş darbesi vurursun bu yana gider. kilitledim. git!»dedi. bilâkis azıyor. Hiç bir şey söylemeyip yanımdan kalktı. Yol hazırlığına başladık.. vaziyeti başka türlü kurtarmak mümkün değil.. «Etme Yusuf Kemâl. Ona sertçe.. Çarmıha gerilmiş gibi bir vaziyet aldı.•v>"^ ¦'•¦ ¦¦¦-¦¦¦ .. O da sarhoş. Aşağı indirdim. Allah senden razı olsun!» Şifreyi kaptırmamıştık.. Yedik ve içtik. efendim» dedim. soyun yat! Kapını kilitliyorum. Çalmasınlar diye korkuyordum. gittim.. koynunda taşıyordu. Dedim ki: «Vallahi seni şimdi vurur öldürürüm. Büyük bir nedamet ve samimiyetle «Doktor! Beni büyük bir rezaletten kurtardın. Nihayet arkadaşlar beni de üstünden aldılar. Adam avını pençesinden bırakmak istemiyordu. Namusum. siyasî mühim müzakereler yapacağım». Hayır. Amma da impulsif adammış. Bana eliyle sataştı. sana emrediyorum. Yusuf Kemâl ile her hususta rekabet halinde idik. Ellerini açıp yere uzattım. Bu da gidiyor. Elinden tuttum ve şiddetle çektim.. Ankara'ya ilk gittiğimiz zamanlarda Eczacı Hüseyin Hüsnü bizi bağma davet etmişti. Bu tehdit pekiyi oldu. Bir müddet sonra Ramşvelli'yi Paris'te bir Gürcü vurup öldürdü. git şimdi politika konuş!» durdu.. kararını vermiş bir adam tavrıyla: «Mösyö görüyorsunuz ki pek sarhoştur. istikbâl. tertip veçhile Dahiliye Nâzın sofraya gelince Gürcüler sağımdan beni lâfa tutmuşlar. Ondan pek kuvvetli olduğumu biliyor. hararetlendi. Arkadaşlar korkup tabancamı cebimden aldılar. Zannımca henüz bir sır da söylemeğe vakit olmamıştı.

Hattâ Moskova'da giderken gocukları (kırk kadar) şimendifere getirmişler. bilhassa Nobel'in fabrikasını gezdik. Ekmeğe kalın bir tabaka tereyağı üstüne parmak kalındığında havyar koyup. Burası uzaktan sinai servilerden bir orman halinde gibi görünüyor. bunlarla birçok emtea-i ticariye satın almış. Bize astragan deriler. Petrolü kuyulardan tulumba ile çekiyorlar. Bana. hiç tuz görmemiş.. Şehir bu harplerden biraz müteessir olmuş. iyi adamdı. BAKU Yola çıktık. ne olmuş?. bir tarafına da üzüm ve saireden yapılmış tatlı ilâve ediyorlar. Vagona bırakıp gitmişlerdi. hepimiz de havyan oburca yiyoruz. Dediler: «Evi bu idi». işte. Ufak kapıya yanaşmıştık. Pek taze. Bir çok musluklar var. erbabına gazete çıkarttırırdı. Türk milletini . Bir daha da bu fırsat ele geçer mi? Bazen tane tane. AZERİLERİN MİSAFİRPERVERLİĞİ *\ Azerbaycan hükümeti bize gayet güzel yemek veriyor. «Haremim ziyaret edelim. Âdet yerini bulsun. Nadiren kendisi fışkırıyor. Dönüşte komiserlerden Behbupşah Tahtenski'ye teslimen iade ettim. Yerindeyiz. Halılar da seferethanede kaldı. Yusuf İzzet Paşa kumandasındaki bu ordu. Doğrusu pek nefistir. Beş altı basamak merdivenle yer altına indik. Dediler ki. Bâkü'yü almış. derler. Bolşevikler girince bütün malını elinden almışlar zavallı biraz sonra kederinden ölmüş. Ermeniler rahatça. Şehiri gezdik. Ankara'ya dönüyor» daha ilk adımda hayret e-dilecek şey. Anberyo pirinci gibi uzun bir pirinçle çıplak pişi-riyorlar. Tiflis'de Kars gibi soğuk yoktu. istediğim kadar yedim. Bu pilâvdan da çok yedim.Dediler ki. Ermeniler Türkler'e hücum etmişler. güzel tereyağı. Cıvık çamur gibi yerden çıkan petrol takdir ile muhtelif mahsullere (petrol. Epey de terakki olmuş. benzin. Teselli ettik.) ayrılıp muhtelif musluklardan akıyor. Ne yapalım. Böyle bir kısım insanlar ticaret ve para vurma ile meşgul olmuşlar. Evvelce bizden muallim getirtmişler. Bu pek nefis pilâvın yanına. Kendi evinin bodrumunda oturtuyorlar. Gittik. Kafkas dağlarına kadar varmış.. Fakat hakikatte Ali Fuad'dan bütün tahsisatını zamanı gelmeden aldığı gibi fazla da para almış. Burada kıtal ve harp olmuş. şükür bir şey olmadı. Bizi takdim ettiler. Bâkü ise daha sıcak. Sonra Millet Meclisi bu parayı ona iade ettirmek için birkaç yıl uğraştı.. gaz.. Pek zengindi. Bir pula. Takdir kazanının dibinde mazot kalıyor. Bir odada basit eşya. görünce insanın buna maî altın diyeceği geliyor. Böylece döndü. Galiba hepsini de geri alamadı. artık yiyemedi. Ne imişler. îyi bir eve yerleştirdiler. Ben almadım. fakat Ruslar gelince mektebe darbe vurmağa başlamışlar. Dinsiz de bunu demeli. Bizim istanbul'daki Selimiye kışlasının bir cephesi kadar bir azametli bina. et. aman ne hoş! ömrümde böyle güzel havyar yemedim. ilk topraktan çıkan çamur sarı renkte. Ve epeyce sıkıntı çekti. Sabahları alâ havyar ve hem bol. herkesin malını elinden alacaklar. Millet neyle uğraşıyordu. Azerbaycan hükümeti misafirperver insanlar. Birgün Bolşevik denen adamlar gelecek. «Takiyef Hanım» dediler. Allah görünür görünmez belâdan saklasın derler. Hasta oldu. vazelin. Ali Fuad da böyle çok yedi. 132 TAKÎYEF Petrol zenginlerinden meşhur bir Takiyef vardı. «Besim Atalay. fakat yavan lâftan ne çıkar. öğlen ve akşamda sofrada yine havyar.. büsbütün taze.. Meşhurdu. Bizim ordu gelip harbetmiş. Kaşıkla yiyorum.. Sebeb şöyle imiş: Hastalığı bahane ediyormuş. Buraların iklimi mutedil. Büyük ibret!. Düşmez kalkmaz bir Allah. bunun gibi bir takımları da ne yapıyorlardı. tavuk. ilâh. fakat zavallı midesini bozdu. ısıra ısıra yiyorum. Malını Türkler'e sarfeder. Türkler'i kurtarmış.Işte görünmez bir kaza. havyar da getiriyorlar. ne çare söylenecek. Yazın ise çok sıcak oluyor. Petrol ocaklarını gezdik. Bizi askeri merasimle karşıladılar. onlar için mektepler hastahaneler açar. Zavallı Hanım'a pek acıdım. Bir kısım Türkler Harb-i Umuminin sonlarında ve mütakere iptidalarında ingiliz ordusunu çağırmışlar. kıyamet kopacak. bir çuvala muhtaç edecekler. Bâkü'ye vardık. herbirimize ikişer güzel Acem halısı da hediye etti. Çok yerinde duadır.. Takdir fabrikalarını. Bilhassa Ermeniler Türk Ce-miyet-i Hayriyesinin mühim bir binasını yakmışlar. Bir hanım. Avrupa şehirleri gibi.» Çok münasip idi. iskeleti duruyor. Dârülmuallimini gezdim. Kimin aklına gelirdi. Bu kargaşalıkta zengin olmuşlardı. tereyağı vardı.

şakaları yok. Oynadılar. De-mirhanşura. geldi. Derhal insanı öldürüyorlar. Komiserler bizi yemeğe davet ediyorlardı. Bu zat aklı'başında bir adam. içtik. Bana Neriman. Çaldılar. Kendisine. Azerbaycan müstakil değil bir koloni. Epeyce. türküleri bizim oyun ve havalardır. Hem bu Ruslar'ın. Elbet karı. nereye başvurduysa vurdu. Bu suretle Azerî hayatım da görüyorduk. Fakat hü-kûmetin elinde hiçbir iktidar yok. Sinop'ta kütüphanededir. zamanla en mühim Türk tiyatrosu burada olacak. bizimle Bâkü'ye kadar gelmişti. Leylâ ile Mecnûn. oynuyorlar. Ona da göbek attırıyor. Bu umumî bir kongre ile yapılır. Baktım ki. herşeyi millîleştirmek istiyor. Mektep ise milliyetperverliği aşılamağa başlamış. Ukranya. Bunun sözleri de Stalin'in hâkim ve mutlak vaziyetinde olduğunu gösteriyordu. sarhoş. Leylâ ile Mecnun gibi gülgûlü opera yapmışlar ve bunu bir Türk bestelemiş. Arşın Mal Satan ve daha birkaç piyesi seyrettim. Azerî hükümeti Komünist bir cumhuriyet. Moskova hakkında iyi malûmat verdi. Burada biri dikkatimi celbetti. Gitgide terakki eder. Ve minel garaib!.Amma. Kaani oldu. Hiç sefir göndertirler mi? Bize emniyet vermek için casuslarını bu sıfatla yollamışlar. tiyatro. Bu seyahatte sade Afganistan ile muahede yapabilmişizdir. Hakkı da var. Bu eserlerden toplayabildiğim kadar topladım. Neriman'a sordum. Zavallı bir adam.. ince bir adam. «Rus casusudur» dedi. sıkı sıkı ve başbaşa görüştüm. Bolşevik olup. Bu suretle harf tebdili üç dört yıl geri kalmıştı. Malûmatlıdır. rakı varken fayda verir mi? 134 AZERBAYCAN'DAKİ KOMÜNİST CUNTA Azerbaycan'da hükümet var. Maarif komiseri bir taşçı imiş. birer Rus kolonisinden başka birşey değildi. Resmî muamele Rusça. Açıldı ve dedi ki: «Bolşeviklik ne? Bu rezalet bize gelmez. Nitekim bu zavallıyı bir müddet sonra azil ve hapis ettiler. Giritlidir. Bunları nerede bulursak hemen muahede yapacaktık. Bu halleri çok hoşuma gitti. Buhari. Kendisine iki saat kadar vazgeçirmek için söz söyledim. . İdare dizginleri Moskova'nın ve Bakü'deki Ruslar'ın elinde. Bu adam. bunun başında baş komiser olarak Doktor Neriman Nerimanof var. Bir güzel tiyatro var. Türkiye ve Azerbaycan arasında muahede yapmayı teklif ettik. Azerbaycan.. Yanında bir kadın da var. Biz Türküz. Uzun. Azeriler çok çalışıyorlar. Olamıyacağını söyledi. ikisi de ayyaşlar şahı. Buhari ve emsali devlet değil. Demirhaşura. Bir defa da Nerimanof davet etti. Yedik.». ama fayda vermedi. Afganistan. Buna pekrtaraftardı. Hükümet dairelerde resmî muamelâtı Türkçeleştirmek. Çok hoşuma gitti. Kendisine itimad telkin ettim. iyi bir adam. Ve nihayet «Türk yalnız siz değilsiniz. Dansları.istemiyorlar. Yılışık. işte bu adarr ibrahim Abilof dur ki Ankara'ya dönüşümüzde onu Azerbaycan sefiri. piyesler de yazmış bir zattır. milliyet ile yaşarız. Ahmet Ce-vat adında bizden ne sebepten ise buraya kaçmış. Halbuki bizim hükümet hayâl içindeydi. ilâh. Bizim yanımızda Gürcistan. Mustafa Kemâl her gece Azerbaycan Sefarethanesinde sabahlıyor. Tataris-tan. Şimdi de Bolşevikler'in turfası olmuş biri Baku'de dolaşıp duruyor. Yiyorlar. Birgün Nerimanof Türkçe için lâtin harfleri kabul ve tatbik edeceğini. Şah ismail adlı ve diğer roman. Bundan maksadımız Azerbaycan'ı müstakil tanımak olduğunu söyledik. Iran. için birçok selâhiyetnamelerimiz vardı. muharrirdir. Adeta casus hissini veriyordu. söyledi. Ruslardan fena korkuyor. Harbiye Komiseri tamamiyle Rusiar'ın adamı. ona bizimle muahede bile yaptırmadılar. Zannederim ki.. Komiserlerden mürekkep bir hükümeti. Genç Türk kızlarından artist yetiştiriyorlar. Fevzi Paşa'ya bunları söyledim. içiyorlar ve sofradan kalkıp kalkıp kadın erkek dans ediyorlar. 133 Zararı yok. bir düziye göbek atıyor. Vazgeçti. Onda milliyet falan yok. hararetli bolşeviklik etmiş.. Herifin yanında birkaç da güzel Rus karısı var. Bize bir düziye şunu bunu soruyordu. Biçare de öldü. fakat herşey iptidai bir halde. Türkler arasına tefrika salmak için istedikleri şeydir» dedim. Hatırlarım. Zakataldan itibaren trenimize binmiş. Hive. bu sebeple yapamazsınız.. Can attı. Ve pek sevdim. Mustafa Kemâl'in en baş ve mahrem dostu olarak buldum. Şimdi Türkiye'de Mustafa Kemâl'in gözdelerinden imiş. Türk grameri ve lügati yapıyormuş.

Böyle memur bulamıyorlar. aferin. Azerî Türkü görmedimdi. mazlumları kayırmak iddiasıyla kalkar. Halbuki biz Bakü'de iken bu katlin üstünde karanlık bir örtü vardı. edepsizlik denir. . hayat hakkı kalmamış. aldılar.Hem bu işleri görecek adam yok. Milyonlarca halk aç inliyecek. Sonra Talât ile Türkiye recüllerinden de bir o kadar öldürdüler ki. Halbuki halk açtı. İkisi de kara cahil. Eski anayurdlarımızın. Halbuki iş başka. Bunlardan da Stalin'in nüfuzu. Türk gençliği de aynı şeyi Ermeniler'e yapmalıdır. Bolşeviklik aleyhinde imiş. mengene idi. fevkalâde zeki ve malûmatlı biri. İşte dirayetli Azerî recüllerini Ermeniler birer birer öldürüyorlardı. ERMENİ TERÖRÜ Ermeniler meramlarım söktüremeyince terör yaparlar. içime derhal ve tabii surette şu düşünce de geldi: «Komünistlik. Azerî hükümeti de tabiî buna karşı koyuyormuş. Buna adalet denmez. Ruslar gelince kendisini hapsetmişler. Beraata sebep budur. Bu sebeple birgün Ermeniler Otel'in civarında zavallıyı vurup öldürdüler. muahede yapmağa muvaffak olacağımız anlaşılıyordu. Civanşir'i çıkarıp oraya koymağa mecbur olmuşlar. vaktiyle nazır iken Ermeniler Karabağ'a hücum etmişler. Onu oradan petrol ticareti için istanbul'a yolladılar. Tetkikata devam ediyorum. Er135 T meni'yi beraat ettirdi. başlar kara kışta kavuna kadar bulup yiyecek!. Sofrada en nefis yemekler vardı. zengini. Cemâl'i Ermeniler'e Ruslar öldürttüler. herhalde Nasib'i Ermeniler'in öldürdüğünü gösterir. Bunlar da birgün bizi davet ettiler. Yetişmemiş bir halk. hükümeti elde edince haklı. Alçak boylu. Kara kıştayız. Bu adam pek Türkçü ve vatanperver. ne iyi şeymiş!. Güya Civanşir Bâkü'de nazır iken Ermenileri katliâm etmişmiş. vatanperver. Vakıa Azerbaycan'da dükkânlar kapanmamış. Herşey bunların elinde.. Sefih ve safasına düşkün Padişahları hiddetten mezarında ağlatır. Bal. Vaktiyle Almanya'da mühendislik tahsil etmiş. O vakit Ruslar Gürcistan'ı almışlardı. Civanşir zaten onların arasından sıyrılmak istiyordu. Behbut Civanşir admda birini tanıdım. Buraya Topal İlvavof adında. Onlara kaldı» dedi. adaleti herşeyi tepeler. diğeri Gürbüz Topaç gibi adı Urgenitçese iki Gürcü tayin etmişler. Yedim.. Ağızdan taşıyor. Henüz ömrümde bu kadar güzel kavun yememiştim. misk. Yapmazlarsa Türklük ölmüş. Evvelce Ruslar'dan kaçan Millî Azerî Cumhuriyeti'nin başvekili Nasib'i Araş ırmağı üzerinde öldürdüler. Civanşir'e halâ yanarım. Genç. vaktiyle Buhara'dan develer ile kendilerine kavun karpuz giden Bağdad Halifesi gibi bir şey olmuş. sonuncusu Cemâl Paşa'dır... mâkul. Amma bilmem öyle midir?. ticaret yasak edilmemiş amma uzaktan ve saireden ne varsa talan şeklinde toplanıp Moskova'ya sevkediyorlar. Ruslar yetişti.. O da işi yoluna koymuş. maaşallah!. Ruslar'dan evvelki millî Azerbaycan Cumhuriyetinde Vezir imiş. haksız fakiri. Gürbüz adam. Civanşir'i Moskova'dan avdetimde Tiflis'te gördüm.. Eğer Ermeniler bu sistemde devam ederlerse. dünkü aç amele. Bu adam ilk görüşte bir elimi sıktılElim koptu zannettim. eşkıya suratlı ve hâili biri. Gülünç şey!. Halbuki Harb-i umumide bu adam sağlam elli bin Ermeni'yi muhakkak bir ölümden kendi eliyle kurtarmıştı. eski zalimler. Kimse vazıh bir şey göremiyordu. Bu meşhur kavunu tadmış olduğuma memnun oldum. mazlumu. Ermeniler Azerbaycan'ı hiç olmazsa Karabağ'ı istilâ etmek istiyorlarmış. Bu öldürülenler Civanşir ile altı kadar olmuştur.. tenkil ve Karabağ'ı istirdat etmiş imiş. tıknaz. Anladım ki yediğimiz şey de Buhara kavunu imiş. Feci. O vakit istanbul'da ingilizler divan-ı harbi vardı. Civanşir de asker gönderip Ermeniler'i. Derminasyan Paris'te bana: «Paraları alamadık. Istrınca bütün su oluyor. Kavun da vardı. Böyle zeki. Yanında paraları vardı.. eski zenginler gibisin keyfini çıkarır. Bana mühim malûmat verdi. Doğrudan doğruya Stalin'in adamları. Elimin içinde birçok nasır olduğu da hissediliyordu. Hey gidi dünya!. ilvavof gururla anlattı: «Ben kavunumu Buhara'dan getirtirim!» Ee. Bu. Mühim bir Türk zayi olmuştu. Bir daha elimi ona korkarak ve ufak bir miktarda verirdim. Türkler'i katliâm etmişler. Herkes hak davasıyla fakirleri. İstanbul'da Beyoğlu'nda Perapalas'ta oturmuş. Petrol taktirhanelerini kimse dürüst işletememiş. güzel yüzlü. Bu el değil. Bu malûmat Ruslar'ın ileri gelenlerinin kendi yanında sohbet ve sarhoş âleminde söyledikleri sözlerdi.. Topal Gürcü.

Dağıstan. Ne derse öyle yapıyorlar. Yoksa sonunda Ruslar sizi ezerler. Kafkas dağları cumhuriyetleri (Asetin. O da Memduh Şevket'i buraya tayin edişidir. Siz kuvvetinizi maarife veriniz. Halkın arasına girmiş. Bunlar pek Türkçü olup. Üç gün için istiklâl yapmak pek güç değildir. hele Avrupa dili hiç bilmiyor amma. Türkiye aleyhine hareket etmiş. yüce bir meziyettir. Kazan. büyük bir kahramanlık. Hakikaten bunun Rusya'da millî misali var. Bu ikinci takım iki müstesna ile Türktür. kendi aralarında dahi Rusça monolog söylüyorlar. Bir çok münevverler ve halk mahvolur. iyi bir tahsil görmemiş. Bu sebeple cinayet değil. Bir de İttihat Fırkası varmış. Hepsine daima şu nasihati verdim: «Sakın bir ihtilâl yapmayınız. halk üzerine üşüşüp kızı öldürmüşler. Ermeni. istiklâl edersiniz. Biraz sonra Ruslarda aksülamel hasıl olup bunları imhaya kalktılar. Güç olan o istiklâli idame ettirmektir. Muvaffak da olsanız başedemezsiniz. çırpmış. okumuş. Fırsat ve zaman gelir. Fakat diğer bir cephesinden bakınca halkın binefsihi ve sevk-i tabiî ile mevcudiyet ve beka müdafaasıdır. Ele geçenleri de hapsedilmiş. Buhara. Ruslar gayretlerine rağmen Finlandiya. çarşafsız sokağa çıkmış. Yeni Kafkasya adında bir mecmua çıkarıyorlar. Cakalar kanlı faaliyetler yapmışlar. Yetişin. Ondan öğüt alıyorlar. Evvelâ sizi idare edecek adamlar yetişsin. Muhtar yegâne bir iyi iş yapmıştır. Moskova'ya . Bir vaka zikrettiler: Kırk yıl kadar evvel Bakü'de bir mollanın kızı Rus mektebine gitmiş. Demek Rus Çar idaresini ve onun Ruslaştırılma siyaseti daha elli yıl devam etseymiş Kafkasya'da da Türk kalmayacakmış. Kabul ediyorlardı. Fevkalâde bir mazhariyet. Türkiye ile birleşmek isterlermiş.. Şimdiki Ukranya ve emsali yerler gibi olacakmış. Bunlardan Resûlzade Emin Moskova'ya götürülmüş. Rus ihtilâli Rusya'daki bütün milletlerin istiklâline sebep oldu. Şimdi Ernıeniler'de oniki tane değerli adam hakkımız var demektir. Eston-ya. Gürcü gibi şarki cenubî silsilesi hükümetleri istiklâlini kolaylıkla mahvettiler. Birşey söyliyeyim: Bunlar böyle amma. katliâm ederler. Her evi soymuşlar. Memduh Şevkeften de iyi malûmat alıyorum. Bu sebeplerle halk kendilerinden soğumuş.. Feci şeylerdir.. Hoşuma gitti.tahsil görmüşler o hale gelmişler ki. Halkın iyice teşkilâtları var. Azerî lehçesiyle konuşuyor. O da yetişmiş adamlarla olur. Halâ İstanbul'dadır. ikinciler de devletlerini idare edecek adamlar bulunmamasıdır. Baktım ki.haysiyetsiz bir millet olmuş demektir. ilâh. Henüz devlet recülü. makul.) Azerbeycan. Türk çocuğu tenevvür etmeli. Rusça kendilerine ana dilleri olan Türkçeden kolay geliyor. O da birşey yapabileceklerini tasdik ediyor. Bilhassa Azerbaycan Halk fikir ve teşkilâtı. kimini öldürmüşler. Azerilerden yukarı tabaka. Belki buna coğrafî vaziyetin de tesiri olmuştur. Oradan İstanbul'a geldi. Başkirt. BOLŞEVİK ZULMÜ Bolşevikler'in girince yaptıkları şeyleri hikâye ettiler. Bu manzara çok ibret vermiştir. Yine onun vasıtasiyle bir takım Azerilerle de görüşüyorum. Halkı okutup adam ediniz. Kimseye elmas ve emsali bir şey bırakmamışlar. halk sade bunu seviyor. fakat esas şart olarak Türk kalmalı. Bu vaka çirkin bir cinayettir. Bir isyan yapabilirler. Polonya gibi şimal-i garbî silsilesinin istiklâlini mahvedemediler. Sonra köylünün elindeki zalıireyi almışlar. büyük milliyetperverlik. Orada mahbus gibi.» diyordum. halk her sırlarını gelip ona söylüyorlar. Litvanya. 136 Ruslar'dan evvel Müsavat Fırkası adında bir fıkra iktidar mevkiinde imiş. Ruslar bunları çil yavrusu gibi dağıtmışlar. Yapmak da işe yarar. Gördüm ki.. Azerbaycanda da açlık başlamış. Moskova'ya yollamışlar. Evleri basmışlar. onlara kendini sevdirmiş ve o derece itimad hasıl etmiştir ki. kumandan ilâh. Hive. Muhtar Hariciye Vekili iken tayin etmiş. Halbuki Tatar. Memduh Şevket hepsine vakıf. orada işleri pek iyi döndürüyor. Kara Kemâl'in adamı olmakla meşhurdur. idareci. Evet okuyup da Rus olan bir kız veya oğlan mevcut olacağına ölsün daha iyi. aklı selim sahibi bir adam. sahiplerini sokağa atmışlar. Burada Memduh Şevket adında bir mümessilimiz vardır. Hiçbir adamınız yok. maliyeci. Bunun sebebi birinci takımda yetişmiş adamlar olmaması. Anlaşılıyor ki. böyle mazlum olanları milletler severler. Emin'i sonra Tatarlar Finlandiya'ya kaçırdılar. Kırım. Bunların mevkilerde bulunanlarının bir kısmı çalmış. yahud bu tehlikeden Türk çocukları cahil kalsın herhalde evlâdır. maarifçi.

Ankara'dan istanbul'a geliyorum. Ordumuz vardı. Nuri ise vaziyet alıp. «Buyurun!. Uzun münakaşalar olmuş. Bunu bana Mustafa Kemâl Paşa yazdı. Müsavi olsunlar. Anlattıkça da hep bu kazık hikâyesini hatırladım. Gence'de Ruslar ile harbetmiş. Sonra Halil Paşa bizi Türkiye böyle istiyor. Birer kanepeye uzandık. Kars'ta. alış veriş vardı. Mesele şöyledir: Ruslar Demirhanşurâ taraflarına gelmişler. öyle çevirmişizki. Bu bir gelenek halinde idi. Her kimle görüştürme bunu söyledi: «Bizi siz vücuda getirdiniz. Bir büyük millî hıyanet!. Bu vakayı bana bir miktar Kars'ta Nuri Paşa da anlatmıştı. Bu. Bunun altında namuslu halk yani biz alın teriyle yaşayanlar.. Sonra da siz boğazladınız. Ruslar buraya yerleşmek için gelmiyorlar. birgün gelmiş onlardan beter olmuşlardır. Bize istiklâl erdi. Vaziyeti fevkalâde tasvir eder. diyor. Kandırıp müdafaa ettirmeksizin Ruslar'ı buraya soktu.» dedi. Lozan muahedesinden sonraydı. O general olur muydu? Olursa böyle olur. Gel git zaman. bunu kendim yapmadım ya. Beni dehşet kapladı.» izah ediyorlar: Vaktiyle Türk ordusu geldi. Azeriler birşeyden acı acı şikâyet ediyorlar. Halil Paşa meclise gelip: «Müdafaa etmeyiniz. Zannettim ki. Enver Pa-şa'nın kardeşidir. Belki de muvaffak olup istiklâllerini muhafaza ederlerdi. şedid. Nihayet bu meseleyi açtım: «Azeriler size lanet okuyorlar» dedim. üstü altına altı üstüne geldi. Azerî halkınca da . Aferin bu gayreti de göstermiş. Halil Ruslar'ı Bakü'ye sokmuş.» demiş. vaktiyle Samim'in vurulmasından biraz evvel bana getirip müstakbel katili diye takdim ettiği Halil 138 I Ruslar'a alet olarak bu işi yapmıştır. Öteden beriden konuştuk. El işlerinde kabiliyetli bir adam. Milleti eziyorlardı. Ruslar'a mağlûb olurlardı. sonra bunu yapan Türkiyeli bir Türk ve Türkiye namına yapmış. Fakat harp edip vazifelerini yaparlardı. mevkie geçer geçmez. eğdik. Azerileri aldatıp ellerini ayaklarını bağladı. Evvelâ bir Türk milletinin hayatına kastedilmiş. Böyle şeyler aleyhinde olarak Abdülhamit idare sine isyan etmiş olanlar. Mebus kompartımanında benden yer istedi. Bir vahim tarihî cinayet. Nuri. Birşey anlattılar: Bu amele başlarından birinin sözü imiş. M. ilâh. Dedik. Bunu bilmiyordum. Çar ve adamları alta düştü. nihayet meclis: «Mademki Anadolu'daki kardeşlerimize kûmel (yardım) götürecek. Bunu söylerken adeta ağlıyorlar. Lâkin Halil cahil.» Gözüm faltaşı gibi açıldı. fakat 137 mesele. makûl ve namuskâr görünmektedir. Çar ve adamları elinin emeğiyle yaşayanlar ve edebsiz güruhu aym seviyede bulunsunlar.» dedim. artık yeter. Azerilerin bir ordu ve generalleri varmış. YEŞİLORDU EFSANESİ VE RUS İŞGALİ Filhakika bu mesele böyle olmuştur. bi lemezsiniz.Başkası yok. Şunu eğelim de ufkî vaziyete getirelim. cani. Pek meşhur olmuş. edepsiz.. Ruslar'a teslim etti.» demişler. feci bir şey. Moskova'da ise bunlardan eser yoktu. Belki de Azeriler müdafaada muvaffak olamayıp. Nuri baktım cahil bir adam ama. Mebus Meclisi fevkalâde içtima etmiş. kendisini babasını.» Bu pek manidar ve büyük bir hakikattir. «Oo-oo. Bize ne pis leke. açık dükkân.. Bana amcasından pek dert yandı ve ezcümle şunu söyledi: «O benim amcam olan herif. paşa yapmıştı.. Türkiye'deki kardeşlerinize bir yardım ordusu gönderecekler. Bu ordu buradan geçecek. Edepsizler üste çıktı. Halil de geldi. KEMAL.rezil biri. Bu adam demiş ki: «Çok zamandır tepemizde çarlar ve onun etrafı vardı. Hussusî hayatından bazı safhalar bildiğim bu adam hcrşeyi yapar. bizim altımızda da edepsiz vardı. Bende yaptım. Geçsin kazaya rıza. Müdafaa etmesinler. Müdafaa edecektik. İşte yeniden Rus boyunduruğuna düştük. AZERBAYCAN'IN İŞGALİ Bu işin bütün hakikatini öğrenmeye çalıştım. Biz yine eskisi gibi ortada kaldık. kardeşini.. Mustafa Kemâl bana emretti. Vakıa vakanın safhalarında görünüyor. Ettirmedi. Fakat mağlûb olmuş. Enver'in amcası Halil Paşa'yı Bakü'ye yollamışlar. Müdafaa tertibi almışlar. Enver. Yine vatanları istilâ altına girerdi. Bakü'de yine yiyecek. Fakat Moskova'da tamamiyle anlatacağım.gidince Baku'nun cennet olduğunu anladım.. amcasını. Ruslar geçip Türkiye'ye yardım edeceklerdir. namussuz. öyle namussuz ve alçaktır ki. Bunu burada bir derece anlatıyorum. onların tabirince boğazlanmış. fabrikalarda çalışıyor.

teşrih-i marazi sebebini iyice biliyorum.» Havyar bizi burada azdırdı. Mustafa Kemâl onları da musikîsine almıştır. Bir iki gün yemek yeyince renkleri düzelmeye başladı.» Vagonda yer aradık. Napolyon ve Moltke gibi meşhur kumandanlardan yüksek gören şu adamın işlerine bakınız. Rus askeri Anadolu'ya da girecek. Halil de bende misafir kaldı. . Ve onların esas şartıdır. Halil onun evinde misafirmiş. Eğer bolşeviklik ilânına mani olmasa idim. Fakat muhaberelerden hiçbir haberimiz yoktu. Yani hekimce söyliyeyim: Şimdi ameliyat yapacağım nahiyenin teşrih fotoğrasini. Bu işi mutlaka yapmalısınız. Hiç olmazsa birini sigaya çekmek.söyleniyorsa da Mustafa Kemâl'in bu işte bir dahli olmasına ihtimâl veremiyorum. Kadın «öyleyse kız geri dönsün» dedi. Halil. keza doğrudan doğruya Ruslar ile temasta idi. Bismark gibi meşhur diplomatlardan. Şu kanepede ikisi birden yatsın. Bu adama ben çok iş yaptırıyorum. Ne kafasız adamdır. Bunu ancak siz yaparsınız. Yanında bir kadın. O vakit Halil ile beraber Ankara'da Petrol imtiyazı için uğraşıyormuş. kendisini Peygamberlerden. Bu zaruridir. fiziyolojisini. Bunların çamur gibi renkleri açlıktan imiş. Birkaç yıldır deha ve ilhamlarından bahseden ve ettiren. bu mesele. Zaten bolşevik olmak. Moskova'ya tâbi olmak demektir.. Hükümetler heyetler gönderip bunları almış. Diyor ki: «Ne pezevenkmiş? Karısını telgrafla getirdi. Başka türlü göndermek mümkün değildir. Bunlarda muvakkat nikâh var. Fakat böyle bir şey yapmağa cesaret edemedim. Mustafa Kemâl'in ahmaklığı ve alçaklığı sayesinde Komünistlikle Rusya tarafından kolayca zaptedilecek-ti. Mustafa Kemâl'in Türkiye'nin Bolşevikliğini ilân etmek istediği zamana tesadüf ediyor. Ve az kaldı Türkiye'yi de beraber öldürüyormuş. Bu zat Azerî'dir. Buna mükâfaten Mustafa Kemâl Halil'e birkaç bin lira ihsan-ı şahane verdi ve Balya. hatırımdan geçmedi değil. Demek ki. Kız müthiş ağladı. Mustafa Kemâl «Ne kardeş gibi. Oradan da Türkiye'ye sokacakmış. Mustafa Kemâl o vakit Halil ve emsali. böyle mühim bir işi hükümete ve meclise haber vermeden. Burada güzelce ameliyat yapabilirim. «Doğrudur» dedi. Zaten Halil ile temasta olduğu hükümetçe malûm idi. Aman ne müthiş bir tehlike altında imişiz. ikisi de ölü benizli. Kadın kızı almak istemedi. Bu vaka tam Ankara'da Yeşilordu yaygaraları. bilmem bir gün bu telgrafı meydana çıkarır mı? Çünkü son zamanda Mustafa Kemâl onun haremini Çankaya'ya aldı. neyle ispat edersin?» dedim. kendi başına yapmış imiş. Bir tek Rus neferi hududumuza ayak basamaz. ihtilâlden sonra çekilmişler. Şurası da vahim ki. Demek Azerbeycan cinayetinin asıl faili Mustafa Kemâl'dir. Hanım üç gün üç gece orada. Aldı Çankaya'ya götürdü. Teslim ederken haremine «Paşa seni kardeş gibi öpsün» demiş. Teyzesi imiş. Karısının takdimi tafsilâtım Ankara ve istanbul'da çok dinlediğim gibi bu sefer de Paris'te Ali Sultanof tan dinledim. Karaaydın-da iyi bir maaşla aza yaptı. Bunlar Avusturyalı imiş.. Ana baba günü. Bunları Mustafa Kemâl imha etmediyse içinde böyle mühim şeyler olacaktır. Acıdım o da gelsin. Sibirya'da birçok Alman ve Avusturya kolonileri varmış. Türkiye de Azerbeycan gibi boğazlanıp mezara konacakmış. Şimdi alâkadar olan bizzat söylüyor. yok. Halil'in dört tane ve pek genç ve güzel kayınbiraderleri var139 -İL mış. Can her şeyden evvel. Memduh dedi ki: «Polis müdürü bunları Moskova'ya sizinle göndermemi pek rica etti. «Telgrafları bende mahfuzdur» dedi. demek. «Doğru değildir» dedim. Bunu bana orada hazır olan biri anlattı. Demek Mustafa Kemâl Ruslar'ı Bakü'ye sokuyor. Vaziyet dimağımda iyice tebellür etti.» demiş. Artık burada da yapacak bir işimiz kalmadı. Halil Hanımını telgrafla istanbul'dan getirtip kendi eliyle Çankaya'da ona teslim etti. Trene girdik. Yusuf Kemâl Bey'e söyledim. Bu işleri hükümetten sıkı sıkı gizlemiştir. Bizde yani hükümet: «Rusya bize para ve silâh versin. Hazırlandık. Tetkikatım kemâlim buldu. «Eee. Bu Türkler kamilen şiîdir. bunlar birbiriyle alâkadar idi. Ruslar'dan bir ordu getirtmek lüzumunu söylemişti» Halkta da Rusya'dan yeşilordu geliyor diye müthiş bir şayia dolanıyordu. işte bu babta Halil ve Ruslarla muhabereleri vardır. Bayağı öpsün. Adına sîga diyorlar. bir de on yaşlarında bir kız var. Biraz sonra Memduh Şevket geldi. Hakikaten bir defa da Mustafa Kemâl Hey'eti Vekilede: «Başka çare olmadığını. Yapacağım dedi. Çarların top tüfekle zaptedemediği Anadolu.

Vakıa Yahudiler sünnette «Lecan» denilen haşefenin altındaki deriyi keserler.Sebebini anlayamadık. Harkof civarlarında bir Rus kadın türemiş.Tren de kalktı.. Öteyi. ona göre hareket edeceğiz. Aynı hal Rusya'da da var. Onu da Moskova'da öğrendik. Ne ise herif mes'uliyet ile korkutuldu. Bunu herkes bilmez. iyi malûmat. Ve derhal hususî tren olarak yola çıkarıldık. beriyi.Gümrü muahedesi tadil olunur. tesadüfen gözüme ilişti: «Bohenbin» denen meşhur bir azıtman ilâcın ampulleri. Özür dileniyor. Bilâ istisna Ermeniler bu fikirle meşbu'dur. Birgün masasının üstüne bir takım kutular konmuş. Behbut'un yanında bir Türk kadm var. daha ertesi gün de. «Ne yapayım?» mı diyeceksiniz? dedim..» dedi. mütehassısım ve vücudum o anda burada bir nimet. Anlaşıldı Metresi. Yine «Bu işe bir baksan» dedim. Acayip şey!. sünnetli bulduğunu Yahudi diye kesermiş. Halbuki bu hususî tren idi. Ermeniler'i müzakereye alırsak. Bizim askerler harp esnasında hangi hanede otururlarsa onun kapılarını söküp yakarlar. Karı bizide muayene edecek. Maazallah büyük bir belâdan kurtulmuşuz. işte bu da Türkler'e mühim bir derstir. Birgün daha geçti. telgraf gitti. Nahcivan namıyle bir ufak şehir de meydana getirmişler imiş. Sağımız Hazer Denizi solumuz Kafkas Dağları'nın ucu. Ben alâ bilirim. trenimiz geri geri kaçmış. Bizim trenin başına «Marşandiz» diye bir levha yapıştırılmış olduğunu görmüş. «Ne olacak? Bir mâni vardır. «Ben yapamam. başına adamlar toplayıp çete teşkil etmiş. Şimendiferlerin kanapelerinde kumaş veya derileri bile kesilip kesilip çalınmış. Müslüma-nız desek dinlemeyecek. Demek işte bir suîniyyet. hattâ kapı kilitleri de olduğunu görmüştüm. Bunu gizlice bize söyledi. Biz ise Ruslarla olan muahedeye Azeriler'i. Ertesi gün de. Ermeniler'i sokmak istemiyoruz. Yusuf Kemâl'e söyledim. aşa-gıdan yukarıya geçtikleri meşhur Demirkapısı'ndan geçiyoruz. Ermeniler Türk'e ezelî ve ebedî düşmandırlar. Bunların içinde halılar. bize eza. söyledi. ikisi de aynı şekildir. gümüş takımları. Herhangi bir neferine nerede ve ne zaman olursa olsun fırsat düşerse Türk'e fenalık yapar. Trenlerde intizamla sefer edemiyoruz. Tren Raskof ta bir gün durdu. hasılı üç gündür duruyor.. Gideriz. Kalıplı güzel bir kadın.» dedi. sünnetli bulacak. hatta hekimler. Her taraf bembeyaz kar. Rusya'dan Karadeniz sahiline bizim kaçakçılar 140 motörleriyle eşya getirip satıyorlardı. vaktiyle hürriyet edip. yahut hiç olmazsa yanlışlık. Vakıa Rusya'da bolşeviklik intizamsız ama. Her halde mühim bir sebep olacak. Raskof a vardık. Onun da sebebini öğrendik: Bir müddettir. Erkeklerin tenasül uzuvlarını muayene eder. nizam ve intizamdan eser kalmamış. Yine oradayız. üç gün bir istasyonda beklemek normal bir şey değil.Arkadaki istasyona gelip başka bir yola alarak Moskova'ya doğru yollandık. Bu sefer Behbut'a söyledim. Burada Ermeniler çokmuş. Ruslar Moskova'ya bir Ermeni delegesi de getirmişler. geldi. Bizden evvel hareket eden bir treni basmış. müslümanlar ise kesmez. Bu da bizi burada hiç olmazsa bir iki hafta tutmak. «Ben ne yapayım?» dedi. Vagonlar bit içinde evlerin kapılarının kilitleri bile sökülüp çalınmış. Vakıa Bolşeviklik ile Rusya'da herşey alt-üst olmuş. «Reis sensin. «Öyle ise niye reis oldun? Bunda korkacak ne var? Heyetin reisi sıfatiyle Çiçerin'e telgraf çek!» Ne ise zar zor Behbut'la gitti. Ama o anda çetebaşı karıya . Bize belâlar varmış! Ne felâketli bir işe girmişiz! Vatan yolunda bir tehlikeden ötekine koşup duruyoruz. Bu ağır muahede şimdilik Ermenilerin sırtında durmalı. Bunda da pek kıskançsın. Sebebi Azeriler'i Rus idaresinde kabul etmiyoruz. Şimendifer için bu dağlarda başka geçit yok. cefa etmek. Müthiş Behbut'un düşmanı imiş. MOSKOVA YOLUNDA Azerbeycan komünistlerinden Behbut Şahenski de bizimle beraber trende meğerse Moskova'nın emri üzerine bizimle yapılacak muahedede Azerbaycan'ı temsil için geliyormuş. Meğerse istasyon şefi Ermeni imiş. Bir aralık yolun ortasından geri gitmeğe başladık. Sabahleyin Türklerin yüzlerce defa yukarıdan aşağıya. Dağm şimaline geçince Garba doğru yollandık. Bir ay bur-da kalsak. Gidiyoruz. bizim trene haber yetişmiş. Dolaştı. trenleri başarmış. kıtır kıtır kesecek. gümüş çatal bıçak. Şef telgrafı da kabul etmemiş. «Hemşirem» diyor. bu sayede belki muahedenin yapılmasına mani olmak istemiş olacak! Telgrafımıza cevap geldi. Yusuf Kemâl'e: «Gidip istasyon şefinden izahat iste!» dedim.

Bir zenginin imiş. Hiç cevap yok. Ermeniler'de böyle Türk adı çoktur. Bu. Karahan'ın karısının da Enver'e âşık olduğu söyleniyor. Bunu gördükçe bizde de böyle olsaydı diyordum. Şekil ve usûle dair konuştuk. MOSKOVA MÜZAKERELERİ Şimdi Ruslar ile başabaşa konuşacağız. Adetâ Hariciye'de iki komiser var. Karahan Ermeni imiş..VE MOSKOVA Moskova'ya geldik. eskiden yaveri imiş. Biz de Yusuf Kemal ve adamlarımızla bu binanın yanında. Yusuf Kemâl'e: «Van işini ortadan kaldırmak için evvelâ bu Karahan'ı murahhas kabul etmeyelim. Bu sebeple delegenin birinin Ermeni olmasından korkmuştum. Vahim bir iş. Karahan ise muavini amma. Teşkilât yaptık. Şükür bu müşkil de kolayca hallolundu. işi görmüşler. bütün duvarlar Eski Acem halıları ile örtülü Enver Paşa da bu binanın bir kısmında misafir. 142 ' n:x-' '¦¦'•¦¦ENVER PAŞA Moskova'da Dr. Ermenilerle muahede zaten var». Olur iş deği Kafkasya dağlarından sonra Moskova'ya kadar Rusya dümdüz. Onu yemek vagonu141 na defetmişti. Türkiye için sefarethane yapmış. karşı tarafın müracaatına karışmağa hakkım da yoktur. .Baktım gidiyor. hafiye askeri müşaviridir. Öyle mükellef ki. Herbirimiz için miktar-ı kâfi odalar vardı. fakat bizce en mühim olan Ermeni işi için de lâzım.» Ne itiraz etti. Bu. Tuhaf şey? Dolaştım. Azarbeycan ve Ermeni. Çiçerin'e söyledim: «Biz buraya Ermeni ile değil. ağzıma geleni söyledim. Herkese söyledim. Cebeli Lübnan'dan gelmedir.. durdum. Vakıa Hariciye komiseri Çiçerin. Bunlar Hariciye nezaretinde oldu. Kim yollamış. Biraz bekledim. Bizim kapı kilitli. namusuz. Hazret ter içinde yüzü gözü kıpkırmızı çıktı. delegelerinin konferansta hazır bulunmasını teklif ettiler. Meğerse Ermeniden domuz Ermeni imiş.. Diğer asıl celseler için Moskova Çayı kenarında ve Kremlin Sarayının karşısında gayet mükellef saray gibi bir binayı tahsis ettiler. Böyle bir teklif vahim olabilir. Ruslar. Türk Sefareti binasına vardık. herif pişkin.» dedim. Cemal Paşa burada imiş. Göreceğiz. ne de bir şey söyledi. İbrahim Tali'den başka daha bir takım ittihatçılar da var. Kaloriferine varıncaya kadar var.. Bu adam. Anlaşıldı. Muahedeleri de hep bu iki adam yapıyor.. Bir müfreze asker ile istikbal edildik. Bir gün yemek salonuna geçtim. iyi bir asker. Bedri burada.Karı yok. Görüştük. Ve hem izharı mahiyette bir kaç müzakere yapılmasını rica ettik. Galiba Bekir Sami Erzurum'dan götürmüş.. Cevat adında binbaşı yanında. seslendim. Kız karının yanında garanti idi. diğeri Hariciye komiserliğini yapıyor. bizim için onu murahhas olarak kabul etmek mümkün değil.. «Ulan bu ne?» dedim. herkes güldü. Rusya ve Ruslar ile müzakereye geldik. Karahan Emenidir. Yemek yedim. Cevap bile veremedi. ilh. ibrahim Tali var. Memduh Şevket'in yüzünden bir boynuz takmış olduk. iki gün sonra murahhasların Çiçerin ile Celâl Korkmazof (Korkmazoğlu) olduğunu bize tebliğ ettiler.. Karahan da pek nüfuzlu. baktılar olmuyor. yine sefarethaneye ait ve keza kaloriferli ve banyosu olan bir diğer bir binaya yerleştik. Rus delegelerini tayin ettiler. ben de doğrusu sonra güldüm. Yusuf Kemâl: «Nasıl söylerim. bir step (bozkır). Ruslar Enver Bey'e çok iyi baktılar. fikrimizi kabul ettiler. Hükümet zaptetmiş. Burada şimendifer inşası ne kolaydır. Hele Karahan komünist Merkez-i Umumisinde nüfuzlu bir şahsiyet. Ali Fuat adamla-rıyle buraya yerleşti. Dürzüdür.edepsiz ilh.bunları anlatmanın ve gösterip bizimki başka diyerek kandırmanın imkânı var mı? Ne ise verilmiş sadakamız varmış. Rusya. Afganistan'a gitmiş. nasıl gelmiş bilmem. Yusuf Kemâl'in Van'ın Ermeniler'e terki hakkında getirdiği Rus teklifi ve uğradığı akıbet malûm. Kompartmamma döndüm.. Keza orada Miralay Seyfi'yi bulduk. Biri bir yere giderse. Reddettik ve dedik ki: «Biz yalnız Rusya ile muahede aktine geldik. galiba mütareke iptidasında Enver Rusya'ya kaçınca arkasından birtakım adamları da oraya gelip etrafına toplanmışlar. Celâl Ku-muktur. epeyce uğraştılar.» dedi. Kaçtı. Her taraf ekili veya orman. . Gayet güzel bir bina. Fikrine müracaat ettiğimiz. şeylerde gayet güzel fikirler serdetmiştir. Kız yemiyecekti. Adı Türkçe ama.. Çiçerin ve Karahan. Baktım kan da yanımızda. Menfur. Trendeyiz. Vakıa da doğrudur. Meselâ amcası Halil burada. Hükümete gidip (Aste de presence) yaptık.

Müzakere mahalline otomobille gidiyoruz. Gaye bu. Hiç de hastalık yapmıyor. Bir kahvehane arıyor. Enver başına topladığı bu adamlar ile çalışıyor. Rivayet ettiler ki. Akşamları halkın yemeği sâde şekersiz çaydır. Ruslar bunları kendilerine minnettar kılmışlar. Daha bu kadar şiddetli bir kış ömrümde görmemiştim. perişan olduk. Şimdi anlıyorum ki. kadın. Bunlar da komünist olmuş. Köylünün mahsulü elinden alındıktan. Herkes kederli. Burda kimsenin yüzü gülmüyor. Türkiye'yi Bolşevik yapacaklar. Celseye giderken bu dükkânların önünde yığılmış ve hat halinde ikişer ikişer dizilip elli metre kadar bir insan dizisi olduğunu görüyoruz.. Kalın fanileler giyinmek suretiyle barınabilirdim. 30. Dondum... Hiç kimsenin benzinde kan yok. Tuhaf. Moskova'da gülen bir adam görmedim. Hükümet köylünün zahiresini parasız alıyor. Evvelce istanbul'da iken omuz.. Bizdeki aynı hal. kol ve baldırlarımda kışları asabı romatizma ağrıları mevcuttu. buraya geldik. Böyle bir isyanda baş olanlardan üç beş kişi idam ve beş-on'u da hapsedildi. Korkunç. Her yerde adet böyledir. Moskova çok soğuk. üşüyor da. insan bazan yorulursa yorulur. Her mahallede hükümet bir dükkân açmış. pek dirayetli ve azametli yaşıyormuş. Rutubet olmayınca sıcak ve soğuk çok tesir etmez. yetmişlik ihtiyar. Aman iyi olmuş da Mustafa Kemâl'in önüne durmuşum. Dış kat camları kamilen buz tutmuş. Şimdi aslını görüyoruz. Bir milletin şu azîm felâketine içim acıdı. Don havzası kömür dolu iken. yarım veya bir dilim hiç mesabesinde hamur gibi bir ekmek. Üç dört saat sonra dönüyoruz. zabitler ve yaverleri varmış. dışarısını görmek mümkün olmadığı gibi. On yaşında çocuk. Ne yiyecek. Bu hal bir yabancının derhal gözüne çarpıyor. Meğerse Baku cennet imiş. Ama hoş şey. Hafiftir. 1919 kışının bir kısmım Anadolu yaylasında geçirdik. Odun yakılıyor. Bir nezle dahi olmadım. Bu ahval tabiatiyle halkı bir hükümet sitesinden tedirgin etmiş. yok. Bunun sebebi rutubetten eser kalmamış olmasıdır..Cemalin maiyetinde bizim Rusya'daki eşberlerden neferler.. yüzü kül rengi olmuş. Moskova'nın bu kışına da mutavaat ettim. Komünistlik bu mu? Tüylerim ürperdi. Bereket versin kalorifer var.. Lâkin hiç müteessir olmuyorum. her cinsten var. bunları kazıyıp çıkarmak da mümkün değil. erzak koymuş. Demek ormanları kırıyorlar. Ne güzel manzara!. fakat bunun yanında sıfırdı. anaların gıdasızlıktan çocukları ekseriyetle cansız. Vaktiyle fizik okurken suyun muhtelif billurlar halinde buz olduğunu okumuştuk. ekim satım yasak olduğundan hasıl etmiştir.. Yine eski romatizmalar nüksetmedi. Herkes avurdu avurduna geçmiş çökmüş. Parasız veriyor.. Kış derecesi her yerden ziyade. Ö mahalleye burası yiyecek veriyor. ne başka eşya satın almak mümkün değil. Hattâ bir aralık Enver'i bir süvari fırkası (Budinyo kumandasında) ile Kafkasya'dan içeriye bile sokmak istemişler. Bir kaç defa odunsuz kaldık.. Kahire'de bu ağrılar tamamiyle geçmişti.. birgün Türkiye'ye bunları bir kuvvet ile yollayıp Mustafa Kemal'i devirecekler. Romatizma gibi bir şeyler de yok. On sene şiddetli bir kış oldu. KOMÜNİZM Açık hiçbir dükkân yok. bu asker ile te'dip ettiler. tırnaksız doğuyor-muş. Ne ise sırrı öğrendim. vurucu. Hepsi bu.20 metreye kadar inmiş buluyoruz. Karın üstünde ve altında saatlerce bekliyorlar. titriyorlar. orada karnı tok. Adetâ binbir şekil. Fabrikaları da patron malı diye harab ettiklerinden ve patronları öldürdüklerinden dahilî harpler ve salgınlarda birçok mütehassıs ameleyi ifna ettiklerinden bunlarda da mahsûl yok. Ruslar işletemiyorlar. Bu adamlar müthiş. kahvehane lâzım şeymiş. Ama niçin? Bu bir sır. Sonra ne alsalar beğenirsiniz? Bir veya iki avuç bir nev'i darı. Pencereler iki kat. Döndüğümüz vakit bu diziyi ancak. Halka da parasız da143 ğıtıyor.. Bunları Rus hükümeti besliyor. hattâ bizzat amele hükümetten nefret etmektedir. . Hattâ biz orada iken amele isyan etti. Bu da aşikâr görülüp duruyor. Koca Rusya müthiş bir iktisadî buhran içinde inleyip ölüyor. Ancak arkamdaki kurt derisi kürk bir vestun gibi arkamda. komünistliği ilân ettirmemişim. beş yıl Mısır cephesinde yandıktan sonra istanbul'a geldim. Hep Kahire sayesinde galiba. kömür yok. Sıfırdan aşağı yirmi derece ve daha ziyade. Arada bunları seyrederdim. Tutunmak için (kominterm) in yani merkez-i umumisinin Çinliler'den askeri var.. Bunlar dört beşyüz ameleyi tevkiften sonra birden katliam etmişler. yüzü gülen adamlar vardı. Halk aç.

Çünkü yakaladıklarını idam etmişler.. Bu memleket değil. Meselâ bir Çeka bir adamın karısını severse. hem hâkim. karıyı alıyor. Somurtmağa gelmez. Her şey onların elinde.hem müstartik. Bir memur yerine beş-on çocuk. hem cellâd. derhal kocasına bir leke sürüp öldürüyor.. hikâye ettiler. Bize halktan iyi bakıyorlar.. Fuhuş yapıp idam olunmağa ne hacet var. istemeli imiş. Yiyor demek.)hane yaptı. Bu kadınlarla yattık.. Bana böylesine nümûne gösterdiler. Söyledim. işte karı koca hesaplarını buna göre yürütmeli.. duvara çarpsan yapışacak. hem de bazısı kokmuş çıkıyor. Hain bizim piliçleri de yedi. Evlerinde imbik gibi bir şeyler yapıp votkaı istihsal etmişler.. Daima gönül yapar. Bir gün bize Tevfik Rüştü gelmişti. Yedik. isticvap ediyor. ya zavallı halk ne haldedir. iki şahitle hükümete gidiniz (Yirmi gün için evleniyoruz) deyin. Bu. içtik. bir kadid. yine içmişler... Zavallı Marksizim nazariyeleri kitapta pek cazip iken. Hem de elde tutulmaz. . Böyle bir zamanda fırsat zuhur ederse erkek baştan çıkar.. Yusuf Kemâl bunu da bilmeli idi. birbirini yakalıyor. Temaslarım bana gösterdi ki. mesele halloldu. doğrusu Moskova'da bulunduğum müddetçe diplomatik mesahasına rağmen kendimi kurulmuş. KOMÜNİST = YAHUDİ Ben eskiden kalma burjuvazi ameleler ve aileler ile temaslar yaptım. insan daima ezilir. Sosyetenin selâmeti böyle mi olmalıdır? Komünist fikirlilerin aklına şaşarım. Ağlamayan çocuğa meme vermezler derler.Bize her gün her birimiz için bir avuç darı yarım dilim o çamurdan ekmekten veriyorlar. arada piliç de veriyorlaşmış. Rus ahalisi Yahudiler'e öyle bir diş biliyor ki. iyi adamdır. Uzun zamandır kadın gördüğüm yok. onlarla dolu. fakat hem az. Sanki Hariciye Tanrısı!. Yahudi kırmızı kadife tepeli bolşevik kalpağı yine kafasında.hüküm veriyor. Ah. Gelsin bizim kavurma ve pilav. Ankara'daki hanesini ona (. cehennem. bu çocuklar gelmişler yerlerine. Böylesini görmedim. Moskova'da komünist demek. Hükûmetleride umumiyetle idamdır. Hükümette aksine büyükbir şiddet var. ânî (Bomba) üstünde oturuyordum zannettim.. Kendisine kadınsizlıktan şikâyet etmiş. meselâ Hariciyeyi görüyorum. Ağlamalı. hiçbir yerde görülmemiştir. nadirde olsa et verdiler. Bize can verdi. Bunun da cezası çok ağır. ona veriyorlar. Etler o kadar da zayıf ki. «O -ondan kolay ne var?» diye ve hakikaten akşama iki kadın ile geldi. sonra da tabancasını çekip öldürüyor. Çarlar zamanında da böyle imiş. Düşündüm. resmen böyle ayrılıp başkası ile yine böyle resmî fuhuş yapmış. Votkaya pek düşkün ve pek sarhoş olan Rus köylüsü ve halkı bu yönü terketmişler. Bu darıdan Ruslar çorba yaparlarrmş.. bir şehirden diğer şehre bile gidemezlermiş. Hattâ onun ak ekmeğinden de yedik. (Çeka) diye bir şey var. Ekmek o kadar kara ki. Ruslar Yahudiler'i hiç sevmiyorlar. Bu da işleri alt üst etmiş. ufalanıyor. Düşmez kalkmaz bir Hariciye Vekili oldu. amelî hayata tatbikinde açık ve böyle nice ve ne feci vaziyetler yapmaktadır. Ali Fuat piliç seviyor-muş. Tatarlar bize böyle türlü vak'alar. ne diye bir kaç çuval da un getirmedik. Kadm da böyle olsa gerek. Nitekim üç beş yıldır da Mustafa Kemâl'in gönlünü yapıyor. Bir de Çeka'larm bu tarzından dolayı nice şalısî garezler kazanı kaynamış. Yâni Çeka denen 144 adam. çünkü bu votkalar aşağı ve zehirli votka imiş. REJİMİN KORUCULARI: ÇEKA Halkta bu kara sefalet var. insanın tüyleri ürperiyor. muhakeme edi-yor. nice insanlar öldürülmüştü. zarar hasıl olmuş. Yirmi gün sonraları da. bir cehennem. Bir de bu dairelerde çocuk memurlar çok. bundan kâr değil. Niye aşkolsun diyeyim Ruslar. Bir tane bile kerhane veya hususi fuhuş yeri yok. Biz güya diplomatik bir hey'etiz. Birbirinden ayrılmamalıdır. Ben böyle olursam. Eski memurların çoğu Çar'cı diye azledilmişler. Bazen balık konservesi veriyorlar. Yaşasın Tevfik Rüştü. Çiçerin'in bana söyleyişine göre. Birgün haber aldım. İçki de yasak. hem polis ve jandarma. Doğrudur.. eğer bir gün inkılâp olursa öyle doğrarlar ki Rusya'da ilâç için tek Yahudi kalmaz.. Dünyanın adeti bu.. Sebebini sordum. Hepsi birden. Hükümet daireleri. istedim. O vakit Rusya'da Yahudiler hiç bir vatandaş hukukuna malik değillermiş. Ruslar'ın ağzından bir çok defa böyle işitmiştim. Fuhuşu şiddetle yasak etmişler. Böyle adalet hiç bir asırda. Kayseri nin pastırması sırım. Yahudi demektir.

Ali Fuat ne kadar olsa babacan. Normal değildir. Birgün bunlara bir azizlik yapmak aklıma geldi. Muahede müzakeresi celsesine Sefarete mahsus otomobille gidiyoruz. Söylemedi ama şu olsa gerek: Bu adam gayet hafif meşreptir. Ciddî ve ilmî malûmat elde ediyoruz. saldırır bir insan gözüküyor. Zaten çalmamış hakkıdır. yüzünün hali ile çingeneye benzer. Oralarda Türkler kendisine birçok halı. deri hediye etmişler. bir vagon dolusu olmuş.. Sonra ne olmuş bilir misiniz. Bakın ben ne yapacağım? Gülersiniz» Yusuf Kemâl ve Ali Fuad'dan evvel indim. Bir mühim meselede şimdi söylediği bir fikri beş dakika sonra yine aynı adamlar arasında tamamiyle aksi olarak söyler. Eğer Ankara emir verirse pek âlâ. Hem de zıddı ile bütün kâtipleri filân topladım.» «Sizin böyle bir vazifeniz yoktur. Hele bir hali var ki hepsinden baskın. müzakere Fransızca oluyor.. Soysallı mühim tarzda yürür. Hem mühim mühim işler yapıyoruz. bazı sağa oturmak hususunda ikisi rekabet yapıyor ve birbirinden evvel gidip sağa oturmağa gayret ediyorlar.saçmacı bir adam olduğu fikrini verir. hiç sır saklamaz. Tevfik Rüştü sade. Ben de içimdem güldüm. demek satıp iyi bir ticaret yapmış. Zaten yüzü tenazursuz. fakat biraz sonra komünistlerden hakaret görmeğe başladı. kendisine sordum. Yusuf Kemal ve benim aramda alt-üst rekabeti var. Yüzü de kızardı. Ona kaniyim. Sözü sohbeti on para etmez. Evraka öyle yazıldı. . «Bizde muahede müzakerelerine iştirak etmeliyiz dediler. Bu hali herkese hafif meşrep. yine somurtuyor suratı sekiz karış. sağa oturdum. sağa oturamazsa suratını asıyor. Çiçerin'in sağında Kork-mazof. Soysallı Ruslarca turfa olmuştur. Ne yapacak? Önüme oturdu.. Ben «helâl olsun» dedim. Bu raporlar bizim Hariciye'den çalınıp Ruslar'a verilmiştir. mütereddi bir insandır. Galiba bu halleri oradan kovulmasına sebep olmuştur.. ben ve Ali Fuad varız. Rivayet ettiler ki. BlZlM HARİCİYEDE BlR RUS CASUSU Soysallı buna nisbetle pek ciddidir. bükülür hali gibi tatlı dilli bir dalkavuktur. Beni sağda görünce durdu. Baktılar ki olmuyor. Bir gün Soysallı ile bize geldi. otelden bile dışarıya attılar. Sade komünistlik taslıyor. Sen ona bak. Yusuf Kemâl yine gülmedi. ilk muahede celsesine gittik. Bundan hiç sıkılmaz. Çünkü oralarda güzel malûmat toplamış. Komünistler ile temas arıyor. Sonra ben güldüm. Ne ise Soysallı Buhara'ya doğru bir turne yaptı. Ali Fuad da güldü ve bana Ali Fuad: «Komiteci seni!» dedi. Demek hakikaten vazifesini yapıyor. solunda sıra ile Yusuf Kemal. Boşboğazlık. Ne ise Yusuf Kemâl benim Maarif Vekili olmam dolayisiy-le üst olduğumu Ali Fuat'a kabul ettirdi. marifet yapmak malûmat satmak gibi şevki tabii ile yapar. soluma oturdu ya. Basit bir tahsil. ben onların karşısında oturuyorum. Hem de hırçın.(*) Bir hece metinden çıkartıldı..» dedik. Tevfik Rüştü ise ateş görmüş balmumu gibi. Hiçbir sözünde durmaz. Ama herkesde onun ahlâksızlığına dair ittifakı ârâ var.. Kime ne?!. Tabii penceredeki-ler gülmüşlerdi. oradan gizlice istanbul'a geçmiş. Nihayet Merkez-i Umumiye azasına ait otelde yatak da aldı. Batum'a getirmiş. Boşboğazlığı pek meşhurdur. O vakit bizimkiler için İstanbul'a gitmek büyük bir nimet idi. Uğraştılar. O sırada Ali Fuad'da hiddetle geldi. Yusuf Kemal öyle 146 değil. Çünkü ne görüşürsek gidip Ruslar'a söyleyecek. bir yumaşak eğilir. Kendine ediyor bana bir şey söylemiyorlar ya. fakat onun sözüne. 145 Tevfik Rüştü. Bunun sebebini. bir şeye uğramamıştır. sessiz dolaşıyor. Çiçerin celseye riyaset ediyor.. Soysallı sonra Ankara'ya gelmiş. dedim ki: «Halas Dönör için büyük bir rekabet vardır. Hem de renginin siyahlığı dudaklarının iriliği ve morluğu. cimcimesi pek bozuk. çünkü izahı ayıp. Beni en alta koymak istiyorlar. Tatarlar. Bunları Hariciye'ye raporlar halinde vermiştir.. Ali Fuat. Bunu hiya-net diye yapmaz. vazgeçtiler. üç gün görünmüyor. Buharalılar gibi Türkler ile temasta bulunuyoruz. Nemrut suratı ona nisbetle gül yüzü. Acele koşar halde Yusuf Kemal geldi. melek yüzü. Soysalli dolaşıyorlar. ilk ihzari muvaffakiyet memnunuz. Müthiş şarlatanlık. bir şey de söylemiyor. Bilhassa Tevfik Rüş-tü'den korkmuştum. Biraz durduktan sonra: «Çık soluma otur! Kibrin kırılsın! dedim. Ben Soysallı'nın kendisini pek iyi tanıyorum. Şeref yerine. yalan. ahlâkına da itimat etmek mümkün değil. hiçbir fikir sahibi değil. hem de ne çocuğuz? İnsan âdi mahlûktur vesselam. Siz pencereden seyredin. dolan.

Al bundan da!. ona bir zabar-ta verdi. Celse bitti. Ben söz aldım. İptida bunları yapın. Çar Rusyası'na olan borcumuzu silmek. Kabahat. Merdiven başındayız.. Bozcapurlar. Yusuf Kemâl telâş içinde. diğer taraftan Ali Fuad dizleriyle dizime vurup duruyorlar. para silâh ve cephane almak fikrindeyiz. Gelelim müzakereye: Çiçerin öyle hiddetli ki. Zeki ve hilekâr bir simada biridir. Bir taraftan Yusuf Kemal. Türklük hususundaki bu halimi bilen arkadaşlar yüzümün rengini görünce derhal büyük bir gaf da yaparım diye korkmuşlar. «Bir şey söyleme sakın!» diyorlar.. Ben Çiçerin'e pek de aldırmamıştım.RUSLARLA PAZARLIK Sonra kâtipler filân var. Çiçerin gayet yüksek bir yerden tutturdu. Ama evvelâ Ermeniler'e empoze ettiğiniz Gümrü Muahedesini feshediniz. Sonra hudud 1914 hudududur. İşe bak ki. Ondan sonra muahede yapabiliriz. Bu halk bizdendir. Burdan kaçmaktan başka çare yok. Bir taraftan ben bir taraftan Ali Fuad. artık ne cevap verdi. Bu akşam hazırlanıp gidelim. Hem tetebbu sahibi. Zaten Çiçerin de zehirli yılan gibi şahlanmış dilini uzatmış. Sözlerini bitirdi. tüy gibi olmuş. Yüzüm sararmış.. Troçki de mühim bir kafa.Çünkü Türk ve Müslümanlığınıza sorarım. Karapapak'lar.. Karabağ.» Diyerek hakikati gizlediler. Hem de zalim diye haksız söylüyor. Bu mühim simayı bir defa görmeyi pek arzu etmiştim. Bu yerler zaten bizimdi.» Biz ise hiç Ermeniler'i mevzu-ubahs etmemek. Bizim Ermeniler'e yaptığımız dedikleriniz sizin hayalinizden başka bir şey olmayan zulümlerden gönlünüz sızladı diye de Ermeniler'in Türkiye. Altmış yetmiş yıl evvel Çar emperyalizmi bizden almıştır. «Pek hastadır. Kimseyi yanına sokmuyorlar.. Biz de hiçbir şairimizi Avrupa dillerine tercüme eylemedik. bu aile bir asır kadar evvel Polonya'da iskân etmiş imiş. bir millî ders vermek.. Biz Türkler'e karşı Ermeniler'i Türk müdafâa ediyor. Tabansız. Ruslar ile muahede yapılmaz. Cevap veriniz! Türk. olmadı. Korkmazof aldı. Bana söylediği vakit hayret ettim. Utanmış bir vaziyet aldı. katliâmlar ufacık olsun yüreklerinize te'sir etmedi mi? Evvelâ bu tesir etmeli idi.. Bir Türkün ağzından bunları işitmek çirkin ve ağır. bunlar tam Türklerdir.. Yani İblis gibi. Türk Tatar arasında zerre kadar fark yoktur. hududu Kars'dan kesmek. yapmamışızdır. Bir emperyalist devlet böyle muahede yapmağa nasıl gelir? Sizin Ermeniler'e yaptığımız zulümler. bize verilmesi lâzımdır. Önüne bakıyordu. Dedi ki: «Sizin Ermeniler'i mağlup etmeniz bir emperyalizmdir. bora . bana gözdağı verdiği hissini vermişti. Tabiî onları buna Çiçerin öğretmişti.. Ama. Ankara Türkiyesini. bu Korkmazof a bir korku dersi. Bir çok söylendikten sonra o bıraktı. Esas noktalar bunlar. Al 147 bundan da. Hem sizin Kars'da Ardahan'da ne işiniz var? Oralar ahalisi Türk değil. Dedim ki: «Siz bir Türk Müslümanısınız. Al işte. Gidiyoruz. bizi inletmiştir. renkten renge girmiş. adetâ bizi dövecek!. hiddetlendiren bir şeydir.» Bu sözler Korkmazof a pek tesir etti. Keza Türk. hastalığım da halkdan gizliyorlar. O. Lenin' görmek için çok uğraştık. sürüsüne hıyanetin cezasını göstermek lâzım. Nahcivan. Lenin bu esnada felce uğramış.» dedi. Türlü bahanelerle bizi atlattılar. Ruslar'a tasdik ettirmek. Siz de Kumuk halis Türksünüz. yüzü biraz Avrupa şanoUarmda mefistolosi tersim ettikleri simada.. fakat şimdi tepem attı. hasta. Çiçerin o usta diplomat demek evvel ki seferinde Yusuf Kemâl'in seciyesini tesbit edip öğrenmiş. Bizi âdeta uşakları gibi azarlıyor. Bolşevik ricali arasında mühim bir adam. Esasen ailesi İtalyanmış. ilk ve en mühim iş Ermeni işi oldu. Çiçerin orta boylu. Kars ayrıdır ve Baku Türkle-ri'ne yaptıkları zulümler. Cidden zeki adam. Böyle Türk milletine ait şey beni pek ziyade alâkadar eden. ağzı kapandı. Hâlâ bunun ehemmiyetine akıl erdiremedik. îbnolizif. Tatar ayrıdır diye kendince gayrî ilmî bir delil de serdediyor. Görüşecek halde değildir. Tatar ayırıyor ve Kafkasya Müslümanlarını istisna ediyorsunuz. Şu Korkmazoğlu Halis bir Türktür. Sekiz dil biliyor ve hepsini de ana dili gibi. Yusuf Kemâl: «Ben demez miyim. Bizim Şair Ba-ki'yi bile okumuş. ilh. Kumoklardan. Tarihi sizden iyi bildiğimi görüyorum. Tatardır. Sözlerinin ruhu şu: «Siz bizim ile muahede yapmak istiyorsunuz. Tehdit ediyor. Biz Ermeni işini Karahan'ı da atarak ortadan kaldırıyorken. adetâ titriyor. Bu adam müzakereler neticesine kadar bir daha bir tek lâkırdı söylememiştir. Baktım. katliâmlar yine Rus Müslümanlarının kalbinde yaralar açmıştır.. Sabrımı tüketir.. ne de söyledi. Çünkü Avrupa'da hemen umumiyetle bizde şair olduğuna bile inanmazlar.

» dedi. Halil Korkmazof u eskiden beri tamrrruş. onlar da böylesini yapmazlar. Millî harekette Rusya'dan aldığımız cephane ve silâhı itilâf devletlerinin dolaşan zırhlıları arasından geçirip aşırmışlardır.. Mazeret ve af diledi. Başka memlekette olsaydı evvelâ bunların. malûm Mustafa Kemal'in heykeline çelenk koyup merasim yapıyorlar. Sefarethâne148 ye kadar devam eden sözlerim tesir etti. ona lâübaliâne muamele ediyor. harb gemileri geliyor. Amerikan ilh. Buna koca bir yelken takarlar TAKALARIN ZAFERİ Yelkeni rüzgâra verir. Lâkin bizim hayatımıza kastedmekle ne faydaları var? Hiç. Meçhul askerin yerine. Rize'den Giresun'a kadar olan sahilde kaçakçılar vardır. şişirir. bunsuz zafer mümkün olamazdı. Merak etme!. Ayıp ayıp!. Telâş içinde ısrar ediyor. Vicdansız. yiyecek verirler. Yiyip içiyoruz. Halbuki bunu kendisi her şeyden evvel yapacaktı. Bu vatan hizmetleri o kadar büyüktür ki. Akşam Ali Fuad'm odasında oturuyorduk. cephane aldık. (*) Komünistlerde aile ve namus kavramı olmadığına ilişkin kanaat bu tür rivayetlerin eseri olsa gerekir. istersen kadın bile verirler.» Ne ise Ali Fuad'ın ona iştirak etmemesi. cephane yoktu. Ankara'dan ve İstanbul'dan muahede yapmak için hey'et istediler. Bize.» diyor. Umumî harpte ve sonra biz de bir otomobil veya deniz motörü ele geçirdilerse bunu takaya yerleştirmişler. hükümet değildir. Korkmazof geldi. «Bu sefer hayatımızda tehlike doğacak. Dedim ki: «Hayatımıza kastetmezler. o kadar üstüne gitmemeli idi. Bu. şunu getirsen. Zaten yatmak istiyordum. Bunların hiç biri olamıyacaktı. «Korkmazof! Buna bak! Karını getir!» diye bar bar bağırmış. Biliyordun da öyle ise niye tekrar geldin? Madem geldin niye kaçıyorsun? Haydi çocuk olma aklım başına al» dedim. İngilizler muahedeyi görür görmez. Talebe cemiyeti Çanakkale'de şehidlere bir âbide yapmak istedi.. uğraşmıştı. 149 Bu cephane vaktinde yetişmiştir.gibi esti işini bitirdi. Ona da rakı verdik. Benden sonra Halil türlü rezaletler yapmış. Birinci inönü Muharebesi olmuştur. zevkleridir. Mahcup ve kabahatli bir çocuk tavrı ile oturdu. içti. Dışarı çıktım. Bana sorsalar bu zaferin şerefini .kayığm omurgası görününceye kadar yana devirir.. hemen dönecektik.. istanbul'a ingiliz. (*) Moskova'ya geldiğimiz vakit ilk iş. Oralardan da kadın. giderler. Ufak bir kayıkları vardır. Hiç olmazsa meçhul asker namına bir heykel de yapsaydı. biliyordum ben daima söylüyordum.D. A.. empulsif adam.adı «Taka»dır. Mustafa Kemal men'etti. Olur mu?» Hâla da bunlarla muahede yapılmaz. muahede olmayacaktı. omuzunu tuttu: «Korkmazof! senin karın çok güzeldir. gidip. Bunlar deniz kurdudurlar. Sivastapol'da beş milyon mavzer fişengi varmış. Yunanlılar tecavüz ederse. Tek tek bizi sefarethaneye hapsederler. kadının heykeli dikilirdi. Ali Fuad bunu iş edinmiş. Fena halde utandım. Ne tabansız. Oradaki İngiliz mezarlığının haşmetine bakın. Burada da bu seciyesini mükemmel gösterdi. yattım. Hem de çirkin oluyor. Korkmazof da önüne baktı. Meçhul asker heykeli yok. Sabahleyin hikâye ettiler. Bir de baktık. Hiç unutmam merdivenlerden iniyoruz. usûl ve âdet üzerine çelenk koymaları lâzımdır. Garp cephesine cephane yetiştirmekti. kurşun yemiş köpek gibi bağıra bağıra ağlamalı. Bunlar eşkıyadır. Enver Paşa'nın kadrosu ile general olan böyle tulumbacı olur. silâh. bir de bizim şehidlerin kanı ile yoğurdukları bu ataların topraklarındaki halini görmeli. Halbuki bu muahede millî harekâta temel taşı gibi bir esas olmuştur. Sırf Ali Fuad'm himmeti. Halil Paşa geldi Ali Fuad'm rakısı da varmış.» dedi. Bu dediği doğru. Dedim: «Sen deli mi oldun? ilk duruşmada firar edeceğiz. Adetâ harb hududunda düşman ordusunun başkumandanım ilk hamlede yere sermiştir. «Ne yapalım. Rusya'dan birçok zahire. Bir aralık yanına gitti. Tulumbacı dedim ama. erkek köylü nineler ile taşıdılar. Bu cephane bizim kaçakçılar vasıtasıyla adetâ 24 saatte Sakarya ağızlarına kadar döküldü. Doğru ama. hodperest. Vusulünden iki gün sonra Yunanlılar hücum etmişler. başka türlü yapamayız» dedi. Türk köylüsünün.. Hattâ üç gün evvel Gürcü sefirini de sefarethanesinde basıp haps ettiler idi. Teskin edebildik. Yerlerine Mustafa Kemâl kendi heykelini dikti. gayreti ile bu fişekler alındı. Sıkılırlar. hattâ âlet-i mahudesini medrese ıstılâhınca mâlayu kaimi çıkarıp meydana çıkarmış. ben de kendisi gibi olsaydım.

Müthiş. Gördük Çiçerin'le bu iş olmuyor. Yarım milyon verebiliriz. tut yukarı. Dedim. ilk olarak muzaffer kumandan. baş vuracağız. Dedi. Kapıdan kapıya. 337 de Yunan ordusu yedi. Arzularımız oldu. Baktım.. Buna cevap vermedi. «Ben demedim mi? Bunlar ile muahede olmaz. Güldü. Ali Fuad. bıktıracak. vereceklerinden biraz fazla verirler. vursun. Kısa müzakere. Hususî hal çaresine. Para istiyeceğiz Stalin'den.Çıkarken Yusuf Kemâl'e: «Ne haber? Ben de medim mi. MÜZAKEREYE DEVAM Şimdi Yusuf Kemâl ümitsiz. vermeyen iki dilenci. çıktık. Pasaportlarımızı vermenizi rica ederim de» dedim. Stalin'in odasına vardık. bitti. Bulmak da mümkün değil. Stalin: «Ne kadar para lâzım?» dedi.» Zannediyorum ki. Yoksa harbe devam edemeyiz. Galiba Ruslar muahede yapmak istemiyorlar. Fakat Çiçerin'in suratı fena. bir de iskemlesi var. ben. «Stalin'i göreceğiz. mağlûp oldular. o yapacak. konuştuk. Resmî murahhas Çi-çerin'dir.» dedim.. daha buna hükmedile-mez. iki saat içinde her şeyde uyuştuk. Bize çok para lâzımdır. «Nedir o» dedi. Bunda Sovyet Rusya'nın bir ordusu rolünü yapıyoruz. Bu fena amma. siper ve menfezlerden de geçtik. Bu adamların bütün dâvaları ağızlarında dolaşan moda lâkırdı «Emperyalizm aleyhine hareket» tir.. Yok o da bu halde ise. Kendime istemiyorum. Bizim daha ziyade kuvvetimiz vardı. «Vakit de tayin edemem» dedi. Dedim ki: «Dur bir celse daha yapalım bakalım!» Celse istedik baktım Çiçerin'de yine aynı nakarat. Ne ise vur aşağı.. iyi alâmet. Birkaç deneme ile aynı halde kaldığı görülürse onda da ümit yok demektir. Çiçerin şaşaladı. Tabii lâf yok. «Celse bitti. O.Ali Fuad'a veririm. .. Kalktı. altın nedir bilmez zannetti. Eğer cephane yetişmeseydi Yunanlılar tüfek omuzlarında yürüyecek istedikleri yere kadar geleceklerdi. Biz de bunu bilmez görünüyor. işte» Bizim Reis hep kehanetten dem vuruyor. Üçümüz başbaşa gelip: «Ne ist eyelim?» dedik. Galiba adam beni. yalnız bir iyi alâmet görüldü. Kalenin bir tarafı Moskova ırmağı. Şimdi başka yoldan gideceğiz. Yusuf Kemâl'e: «O halde muahede yapmak istemiyorsunuz demek. Görülüyor ki. Yunan ordusu harekete geçmiş.. onunla konuşacağız. hayatını pek saklayan birinin yanına gidiyoruz. delikten deliğe. Demek sendeledi.. sekiz bin tüfek kuvvetiyle iznik'ten Gediz'e kadar olan ikiyüz kilometrelik bir cephede hücum etmiştir. Yolda aldığım haberler yalancı idi. iş kötü ben de tereddüde başladım. bu yoldan geçilemiyor demek.. Ben: «Otuz milyon altın!» dedim. Ordunun başında bilfiil Garp Cephesi Kumandanı İsmet. birkaç telörgü. Odası gayet basit. Geri gidecektik. Fırsatı buldu.» dedim. Bunda utanacak ne var. 6 Kânun'sani. Ve dedi ki: «Bu kadar para bizde yok. fakat kendileri maske altında birinci emperyalist. Arkadaşlarımın ikisi de «Biz istemeyiz» Ben isterim.. Bu da sizin emperyalistlere karşı olan cephenizin bir kısmı yıkılmış demektir. övündükleri şey bu. Stalin Kremlin Sarayı'nda oturuyor. Sarayın etrafı kale. Bereket versin sersem Yunanlılar pek zayıf kuvvetle gelmişler.. Randevu verdi. Bunu zannetmiyorum. Ondan sonra Ankara'ya yazarız başka çare de bulamazsak o vakit döneriz. Otuı duk..» dedim. Harp masraflarını vermelisiniz. Şimdi sen Stalin'den hey'et namına randevu iste!»dedim. Alındı.. Mustafa Kemal ve îsmet Ethem'in imhası ile meşgul. Şimdiye kadar askerlik hayatı hep mağlubiyet olan ismet. Dedim ki «Acele etme.. emperyalizm aleyhine veryansın ediyoruz. Yusuf Kemâl gittik. bir milyon altına sulh olduk: Stalin'e dedim ki: «Sizden çok memnunuz. Sizsiz muahede olmıyacaktı. Adi bir masası. Mesele de yüzde doksan suya düşmüş demektir. Adam bizi burada bekletip sürütecek. Bayrakları bu. Çi-çerin fena azgın. O yaparsa iş bitmiştir. isteyen bir dilenci.» Bense «Asla kâfi değil. izbe koridorlarından geçtik. Yalnız muahedeyi yazıp imzalamamız kaldı . Çiçerin pasaportları vermem dedi. Yusuf Kemâl tutturdu. Ben fazla isteyeyim de onlar utanır. Millete istiyoruz. biz de masanın kenarında onun sol tarafında biraz öne doğru oturuyoruz. «Otuz milyon altın. Sağ yanında da duvarda bir telefon aleti. Cephanemiz de yetişmişti.. STALÎN'LE PAZARLIK Tuhaf bir şey oldu.» dedim.» dedim. Ruslarla muahede yapılamaz der dururdun. Usulcacık Yusuf Kemâl'e: «Diğer celse için vakit tayini iste!» dedim.» dedi. ye150 rinde. Stalin'e: «Biz İngilizlerle harb ediyoruz demektir. Asli yumuşadığı yok. Bu muahede demek sırf sizin işinizdir.

Dedim: «Yine Stalin'e gidelim de Çiçerin'den şikâyet edelim. Onun da mümessili şu önümüzdeki şahıs. Yine randevu istedik. 4? . Bu esaslar üzerine muahedeyi yapar» dedi. hem parayı aldık. Galiba Çiçerin'le Stalin arasında bir zıddiyet vardı.S ¦ ca '3 =3 g S !3 . Çiçerin'i bir mangal dolusu ateşe tutulmuş balmumu gibi yumuşak bulacağız zannediyordum. Yine üçümüz gittik. «Hassas teline basmışım. Yusuf Kemâl'in hakkı var. Fakat şimdi elinde Stalin'in izzetinefsine basıp Çiçerin aleyhine sevketmek var. hem Rusya'nın Bolşevik idaresinin halini de gözümüzle gördük.. Hasılı Stalin bende fevkalâde bir te'sir hasıl etti. iş yürümezse Stalin'le görüşün.£ W . Bu hal doğru bir iş değildir. İyi ki. Demek hükümet azasının fevkinde her emri veren metah bir kuvvet var. Dediklerimin hepsini derhal yapacak.ti 7? 'S -a p'-p S pq ^ J3 'S ^3 Ö =g "S S. uzun boylu bir adam. öyle hissediliyordu. Demek Kars'da bana Medivanî vin söylediği doğru imiş. bir şey yapılamaz. Hem muahedeyi yapıyoruz. Demek yollarda aldığım haber doğru. Ve bize de dedi ki: «Gidiniz sizi Çiçerin çağıracak. Şimdi ben de me'yüs oldum.» Teşekkür ettik çıktık. Anlattık.. O derhal yapar. Kızdı. Demek Stalin bize madik attı.Ü 5 -O . «Ben şimdi ona emrederim. Öyle köpürttük ki. Stalin Gürcüdür. Kendisinin insiyatiften mahrum olduğunu yine gösteriyor. yine sert. on . Telefonu aldı. A. Hal ve lâkırdısında çok zeki bir adam olduğu hissini veriyor. Vakıa eskisi gibi sert değil ama. Gözleri gayet zeki gözü. Adetâ âmir-i mutlak diktatör. adam yine üst perdede. o tj 'y J^ 'iÜ 1 3 "".ti ^3 -S -g 73 ¦§ıııpÇİÇERÎNLE PAZARLIĞA DEVAM Muahede müzakeresine devam ediyoruz. Yusuf Kemâl büsbütün ümitsiz. cesaret kalmadı. ilerliyor. Stalin mağrur bir tavır aldı. 151 ¦O ~™ (ö & .» Diyecek bir şeyim yok. Bu söz büyüktü. Kars'dan beri Stalin hakkında edindiğim malûmata ehemmiyet vermiştim. «Aldın mı? Nasıl muahede olur muymuş? Ben bilirim. Rusça bir müddet bir şeyler söyledi. cevap alıp öyle kabul etmek istiyor. fena köpürdü. Bizimle eğlendi. Güzel şimali.» sözü tastamammış. Keyifliyiz.Ş p Q O US us z "İ "^ H «" ' 3 E >6o > :3 3 ¦4-S *^H ¦« tfl ^* >v » J3 *"H r-1 5 « w •¦!¦ m •—3 T3 cA* yJ >-^ *^ N tâ O < o t/3 O K -w tL ' ™ ^> ^ . işler daima böyle hususî konuşmalar ile daha iyi hallediliyordu. Ancak Yusuf Kemal her şeyi Ankara'dan sormak. Köpürttük. Bana dedi ki. gittik. Celse oldu.O yine eskisi gibi hareket ederse. Ben de teselliye mecal. Yazıyor. İyi şey. Çiçerin'den müzakere randevusu istedik.

Bu adamla burada muahede yapıyoruz.» dedi. Yusuf Kemal beni iknaa çalıştı. Bizim Ankara'da verdiğimiz şifreleri de karıştırıp verdikleri muhakkaktır. Bir gün yine aramızda. Maksadı başka. Yusuf Kemal: «Ya sonra bize bir mes'uliyet gelirse» dedi. Yusuf Kemal. Sıkıldı. Onda da tadilât yaptık. Bu hususta hiçbirşeyden haberi yok. Kabul edilen maddeyi parafe ediyoruz. Her şeyden evvel bu lâzım. Şu bizden kâğıt almaşım bir türlü hazmedemiyorum. böyle olur. Bu iş beni yüreğimden yaraladı. Nuh dedim peygamber demedim. Hattâ bizi tay için evvelden parafe edilmişti diye Mustafa Kemal'e söyledi. Ali Fuad'a: « Yusuf Kemal'e ben biraz ezâ edeceğim.» Bu telâş içinde: «Şimdi bu fikirde idin ya. göbeğimiz de çatlıyor. Dedim ki: «Arkadaşlar böyle Ankara'dan cevap beklemekle bu iş sökmez. Hakikaten en mâkul fikir.» dedim. Bu adamda böyle bir çok vesika vardır. Sonra Yusuf Kemal'e dedim ki: «Ben bu fikirde değilim. Yoksa çıldıracağım. Buna oynanacak çok oyun.» diyor ki.» dedi. «Vaktimiz yok. Yazdık. Demek bir gün bir şey olsa. Kabahat filâncılarm. Böyle bir teklif yapabilir miydi. «Eğer sen muhtemel bir mesuliyete göğüs gere-miyorsan işi bize bırak git. yapılacak çok muziplikler var.. Şimdi bu adam çok iş istiyor. mana çıkarmak mümkün değil. Ali Fuad'a da aynı şeyi sordu. Kabul edildi. fakat çirkin bir şeye başladı. Fakat içim-den«Iş bitsin.» dedi. Bilmem Ali Fuad ne oldu? Çünkü ona bakacak halim kalmadı. «Kalsın» dedim. Şimdiden kendisini düşünüyor. Evvelce parafe edilmiş sade iki madde vardı.» Yusuf Kemal zaruri yola yattı. Ondan da aynı cevabı aldı. Artık bu kadar da miskinlik olmaz. demir tavında dövülür. Alif Fuad'a hitaben: «Paşa sen ne dersin?» dedim. Ve ekseriya kabul ettiriyoruz. «Siz ekseriyettesiniz. Mesuliyet yoksa takdir varsa. Mâkul bir neticeye vardık. Kıvranmağa. Yusuf Kemal bana dedi ki: «Sen demek bu fikirdesin. onbeş gün geçiyor. Kâğıdı cüzdanına yerleştirdi.» dedi. bütün işleri kendi malı gösterir. Şeytan diyor ki.» Aklı yerinden oynamışçasına. Görüyoruz.» dedim.. Sözleri doğru ve mantıkî. muahede geri kalır sonra» diyor.. tamamiyle yanlıştır. Kendimiz müzakere eder bir şeye karar veririz. Ben size uymağa mecbur oldum. Bitti. «Mutlaka imza vermelisiniz. Ama düşündüm hatalı buldum. imzaladık. Ali Fuad ve ben müzakere ediyoruz.» der. Kendisinin de o fikirde olduğunu müzakere esnasında görmüştük. cevap gelmiyor. Nihayet: «Madem ki öyle bu senin fikrin olduğuna dair bana imzanla bir . Ben bir olmazdır tutturdum.» dedim. «Benim kabahatim yok. Gelse de şifre o halde ki halledince bir. şunu ayağının altına al. Sizin fikriniz. «Sen de bize bir kâğıt ver. Müzakereye başladık. Ruslarla celsede onda İsrar ediyoruz. hem müthiş bir terbiyesizlik ve küstahlık. Ama. «Etme diyor. ilâve ettim. Benim vermeme lüzum yoktur. Saklar durur. Olur ki bin hâdise çıkar. Sen benimle beraber ol! dedim. Ali Fuad'a sordum.» dedim. Nitekim bu muahedeyi de sonra sırf kendi hüneri gibi gösterdi.gün. Çok canım istiyor. Dedim: «Böyle şeye lüzum yoktur. Bir gün kendisine bir mesuliyet tevcih edilse derhal çıkarır. verdik. karar verdiğimiz şeydi. Güzel güzel güldü ve: «Peki» dedi. Böyle bir suale lüzum var mı? Müzakerede söyledik. muahede yapılmayıp kalır. millet hizmetinde neler çektik. Şunu tezelden bitiriverelim. YUSUF KEMAL'İN HALETİ RUHİYESi Birkaç gün sonra diğer bir madde müzakeresinden evvel. Onu tavsif için şu vak'ası karakteristik.» dedi. Benim onu cerhedecek halim yok. «Peki yazıp veririm. bu adam bizim ikimizi okkanın altına verecek. Fakat gayet tatlılıkla sanki teklifinin rotasını anlamamış gibi dedim ki: « Yusuf Kemal sen bu fikirde değil misin?» Cevap yok. Bari şuna biraz muziplik edeyim. Mustafa Kemal nutkunda bu muahededen bahsederken. Dondum kaldım. «Eh öyle ise bu fikirde olduğunuzu yazıp imza ederek bana verin. Şu muahede olsun. Paşa «Hayhay... Öf.» dedim.» Cevabım. 154 Bunada «Peki» dedik. «Evet öyle idi. «Hayhay» dedi. Bu. «Evet!» . fikrimden caydım. Bunu Ruslar telgrafhanelerinde mahsus yapıyorlar. Bir şeye karar veriyoruz. Kimseyi yanımıza almıyoruz. Her defa celseye gitmeden bir gün evvel Ruslar'in verdikleri proje ile bizim yaptığımız projeyi. Bu müsait vaziyet gider. Sefarethanede bir maddeye karar verdik. Nutka öyle yazıldı. saklanıyor. Bununla arkadaşlık olur mu? Bununla çalışılır mı? Asla çalışılmaz. «evvelce parafe edilen muahede vardı. ıkınmağa başladı. hem de müthiş bir egoistlik ve cür'et idi. bir iyi pastırmasını çıkar.. Ben sade «Olmaz» diyorum.

Hükme geldi mi sana derhal: «Dur. Yalnız bu menhus adı verme. fakat hükme geldi mi. Çok ezâ ve cefa ettim. Daima reislik mevki gözündedir.»dedim. Eğer fiili bir iş ise. Başkasma verdirir. Bizden buna dair kâğıt aldı. Ne ise. işte gayet cebîn bir adamsın. Güzelce dinle. Biz de sizin fikrindeyiz. Hiçbir işte karar veremez. yeter. Bir mesele hakkında seni söyletip fikirlerini dinlemeli. O da «Evet» dedi. Enteresandır. Sözün cezbelidir. Bizden kağıt istiyorsun ki.. «Veremem. birgün mesuliyet tereddüp ederse «Ne yapayım ben ekalliyette kaldım. Şimdi bununkisi evvelkinden müüıiş. İstemez. öyle bir hodperest ki. o hem ekalliyette. Sonunda fena oldu ve «Doktor bana çok şey seyledin. bizim memlekette bunun ismi var. En iyi arkadaşlarını bile menfaatına kurban edersin. O da senin gibi idi. kararı başkasına verdirirdi. Hem de yeni değil.. Dünyada sade senin menfaatin vardır. Ayol. ne duruyorsun. hattâ hiyanete rağmen yine gelip yerine oturan Hariciye Vekili Bekir Sami'nin . Şimdi bunun sırası mı?Nutkunda Sahife. âtide muhtemel bir mesuliyete karşı vesika yapar saklarsın.Olur adam değilmiş. Fakat kendini bilmiyorsun. Ali Fuad da affeder zannediyorum. Sen bu hususta tıpkı Said Paşa'ya benzersin. Hiç bir iş yapamıyorsun. Çünkü kendisi hükümetin başında olacak. Bize kâğıt vermelisin. Ayrı gayrı yok.» dedim. Şiddetle dedim: «Haydi. hiç bir iş yapamaz. Elbirliğiyle çalışmalarda böyle şey düşünülmez. Beni Küçük Said yapma dedi. Derhal hoşafın köpüğü kesildi.. hükümlerin en fenasmı verirsin. Gözünde bir hayal. Zaten benim isteğim de bu işi idi.» «Ekseriyete bakalım» dedi. Seni tasvir edeceğim. Mustafa Kemâl işe bakacak yerde Ali Rıza kabinesiyle filan yaptığı gibi Tevfik Paşa ile dalaşmağa başlamış. Sen geçen defa bizden kâğıt aldın.» diyor. illa Anadolu istanbul yerine tanınsın. Yusuf Kemal bunları hiç sessiz dinledi. nasıl oldu da en kötüsünü seçti der. «Yusuf Kemal. Moskova Muahedesi'nin bir te'siridir. Şimdi bak sen nesin? Sen müthiş bir harissin. insan şaşar. Artık deşildim. Alçaklıktır. bir umacı var: Mesuliyet. Bir kere ortada dâvamızı kazanalım. Muahedeye kuvve-i kurbiyeye geldik. işte vesika diyeceksin. Konuşmak bile canım istemiyor. Hasılı sen ikinci tabı Şapur Çelebi'sin dedim ve ferahladım. Bende: «Çok söyledim fakat hakikati söyledim. Her işinde evvelâ kaçamak yolunu arar. mesul olmamak için vesika saklar.. Bizde mesuliyet olan görülmüş mü? Hem iş başuıda bulunan mesuliyetten korkarsa.kessen veremez. istanbul ortadan kalksın. Nitekim sen böylesin.» dedim. Beriki dinlemiyor.» demeli. Sen hiç bir işte ve asla reis olacak vasıflara malik değilsin. Razı olurum.» dedi. Böyle bir adı aldırışa bu da kendi kabahatindir dedim. Sen sade bir hukuk müşavirisin. İstanbul hükümetini ve aynı zamanda Ankara'yı 21 Şubatta Londra'da bir konferansa davet etmişler. işte bu.» Hem de kendinin bu fikirde olduğunu inkâr etmek denaetini yapacaksın. cismi yoktur bir zümrüdü ankadır. Adetâ insanı sürükler götürür. Alırsında niye vermezsin? Bu ne adiliktir? Bunu istemeğe bile utanmalıydın. Bizim Ruslar ile muahede yapmamız İngilizler'i tahrik etmiş. Hırsın büyük. O vakit ekseriyette biz idik. Müthiş bir hodperestsin. mantığın kuvvetlidir. Tevfik Paşa «Canım bunları bırak. Nihayet «Biz senin gibi değiliz. Bütün bu yapılacakları arılamıyordu. Halbuki Yusuf. Bu adam. Seni affediyorum. Senden kâğıt istemiyoruz. Bazı müelliflerin o babtaki fikirlerini zikredersin. bir iş hakkında on türlü şık veya araz gösterirdi. İngilizler bizim Ruslar ile dost olmamızı asla istemiyorlar. Seni davet etmişler. Arkadaşlarım ateşe atacaksın. RUS-İNGİLİZ REKABETİ Doğrusu artık bu adamdan soğudum. kendi bir kılı için en canciğer arkadaşının kafasını verir. «Sen ekaliyyettesin. hattâ vesika hırsızlığı ve sahtekârlığı yapar. Öbür tarafı o vakit halledecek dahili meselelerdir. Sen işte bu kadarsın. Sen onun nüshayı saniyesi. Mustafa Kemâl Rusya'daki muvaffakiyetsizlik ve hatalarına. Beni zorladılar.343 ten itibaren muhabereler dercedilmiş. Tevfik Paşa Sadrâzam Mustafa Kemâl'e bunu tebliğ etti.» dedim. Bilirim veremez. hükmü de vermezsin. daha iyi tabirle ikinci tabi «Küçük 155 Sait'sin» Bu ad tamamiyle sana lâyıktır ve sana ad olarak kalacaktır. Derhal Ali Fuad'a «Zannedersem siz de benim fikrimde olsanız gerek. Şimdi bize vermiyorsun. Seni benim kadar hiç kimse tasvir edememiştir. hem kendi fikrince yapmak istiyor. Bir mesele hakkında güzel söz söylersin. Böyle istiyorum. Tabii o da bana diş biliyor. Cevap yok.kâğıt ver. bu eski bir macera. Çünkü ben ruhunu görmüşümdür.

riyaseti altında istanbul ile iştirak etmemek üzere müstakil bir he-yet-i murahhasa yapıp oraya göndermiş. Tecviz edildi. Yeni Türkiye'nin de ikinci muahedesi idi. Bu Suriyeli da Acemce yazmağa çalıştı. birleşip Rusya'yı mahvedecekler. Çünkü Yunanlılar süngü altında kendi lehlerinde bir tahkikat yaptırırlardı. Onlar da bıçak. Acemceye tercüme edemiyoruz.Sevr Muahedesi'nde ufak bazı tadilat yapacaklarını beyandan ibaret kalmıştır. Bu büyük bir cinayetti. Kral Emanullah'ın haremi Suriyeli. Afganlılar bile baş açık idiler. Kalpağını çıkarmadan sofraya 157 156 da oturdu. Muahedeye devam ediyoruz. Bekir Sami Londra'dan Paris'e geçmiş. o da Bekir Sami'nin haberi olmaksızın arkasına bir stenograf koyup sözlerini zaptettirmiştir. Ona Türkçe anlatmağa çalıştım. Çok sâf insanlar. iyi tercüme edilmeyen yerleri Arapça anlattım. Baktım başında bir kalpak geldi.Türkiye illi. t ENVER PAŞA Afganlılar büyük bir ziyafet verdiler. Acemce yazıp söyleyemiyorum. Bizde kendisiyle görüştük. Ve nasılsınız? Ve iyi misiniz?» Onunla konuşurken kuş diline alışık insanlar gibi hareket edip «Ve» leri toptan tarhetmelidir. Bu benim hayatımda yaptığım ilk muahede idi. şöyle söyler: «Ve bugün zâtâlinizi ve görmeye gelecektim. Bizi de halife adamları diye pek muhterem görüyorlar. Bir tarafa Türkçe diğer tarafı Acemce olacak. Yarıdan ziyade mutabık değil. Yazdıklarını okudum. Bir hali var: «Ve» deyince diline kolaylık gelir. Meselâ size rast geldi. Bir memuriyetinde bütün potları kıran ve muvaffak olmayan bu adamı bir daha göndermek doğru mu idi? Bekir Sami söz de söylemiyordu. Birinci Gümrü dür. «Bu gün zâtâlinizi görmeğe gelecektim.İstiklâl olunca kendisi kral olacak zaar. Çıkarmaz. Şu adam Ruslar'ı bu suretle kızdırıp bizim muahedeyi yaptırtmıyacaktı. Şaştım. Fakat hiç karışmadı. Biraz Türkçe biliyor. Hey'et dönmüştü. Samatya'nın tulumbacıları seviyesinde. Bizim hey'et konferansın teklifi üzere Yunan işgali altında izmir'de yapılacak bir nüfus tahkikatı neticesini kabulü va'detmiş. «Muahede yapalım» dedik. Bunu anladı ve Acemce yazdı. Türkiye'nin memuru Moskova'da yaptığı gibi. Bu konferanstan bir şey çıkmamış. imza ettik. GÖRÜŞMELERE DEVAM: AFGANİSTAN'LA MUAHEDE Gelelim bize. «Müsveddeyi yazın. Ase-tinler'e istiklâl verilecek. kurşun işlemesin diye kollarına pazubend takarlar. Afganlılar'ın kendi dilleri varsa da resmî hükümet dilleri Farisîdir. Bırakmak büyüklüğünü de yapmış. Karabekir yapmıştır. şimdi Londra'da ve Paris'te de aynı gayrette. Romanya. Oradan resmen Londra'ya davet edilmiştir. Bu esnada Mehmet Velihan adında geniş selâhiyeti haiz bir Afgan mümessili Moskova'da Ruslarla muahede yapıyor. Bekir Sami bu işe pek düşkün. Fakat kâfi değil.» «O niye» dedim. bir başka deriden ve başka türlü bir şekilde. Bu hatâ yetmemiş. ikna ettim. Muahedeyi ben Türkçe yazdım.. Biz imza ederiz. Londra Konferansı'nda itilâf devletlerinin teklifleri. Bu adam hakikaten büyüktür.. Yâni bunlar Türkiye için değil. Kendisine mahsus bir şey. Yâni Fransa'nın partonajı altında Polonya. Artık cümlelere lüzumsuz yere bol bol «ve» doldurur. Fakat Acemceyi yüzde seksen anlıyorum. Yusuf Kemal önce yapmak istemedi. Enver Paşa'da davetli idi. Kalpak astragan değil. Demek kadın hısım akrabasını da oraya getirmiş. Bu suretle birkaç gün uğraşarak Acemcesini de yazdık. bunu Ruslar'a teslim etmiştir. Bizce bu bir hatâ idi. Onlardan biri Suriyeli imiş. bunun üstüne Bekir Sami Lloyd George'a Ruslar aleyhine bir çok şeyler f söylemiş.. Güldürücü bir şey. Tevfik Paşa Londra Konferansında sözü «Söz sahibi bunlardır» diye Bekir Sami'ye bırakmış. Çünkü prenstir.. «Vücuduna kurşun işlemediğine kanidir» dediler. Nasılsınız? lyimisiniz? Diyecek değil mi. . Elli kişilik kadar bir sofra.» dedi. Kolunda pazubendi de vardır. Bazılarına sordum: «Niye kalpağını çıkarmıyor?» dediler: «Çok dindardır.Orada Fransa Hariciye Nazırı Buil-lion mahut Tiflis Muahedesine devam etmiş. Asetinler için. Ruslar ile aramızı açmak için. Onun için her lâkırdıya «Ve» ile başlar. ilerliyor. Arapça imdadıma yetişti. Müthiş bir kekemedir. bereket versin Yunanlılar red etmişler.

Şimdi ikinci defa Enver karşısında duyuyorum. Beynini oyar. Yine böyle bir meselede. «hilâfete sahip Türk'e Afganistan tarafından mübihil iktidâ tanınır. Bir Türk. Şöhreti bütün dünyayı. Rus tezini müdafaa ediyor. Onunki kadar sade bir mantık henüz görmemiştim. Ankara'dan tadilini istemiş. Behemehal kabul ettirmek istiyor. Bu muahedeye bu maksatla.» dedim. bastığı toprağı öpenler olmuştu. İngilizler Afganistan'daki bu hareketten pek hassas. Buna Ruslarla da yardım ediyor. Baktım. Dimağı adetâ mefluç ahmak . Ruslar'm adamı. Sanki kızgın bir dağ demiri geçti. Vaktiyle Mısır'da görmüştüm. Bir ordu vücuda getirmiş. keyifli keyifli yerler. Yandı. Yusuf Kemâl: «O geleceğe benziyor. Hakikaten Enver dünyanın en bahtiyar adamlarındandır. tadil etmişlerdir. biz Af-ganla tecavüzü ve tedafüi ittifak yaptık. «Adam ne olacak. Elinde mavi kurşun kalemle hudud çizilmiş bir harita da var. Ve içimden acı bir duygu geçti. Enver'i henüz yakından tanımamıştım. Birçok insanlar çocuklarına Enver adını koymuşlardı. Hayırlıdır dedim ya. hayırlıdır.» Halbuki bizim istediğimiz hudud. Reis sıfatıyla bizim müzakeremize iştirak edemezsiniz. Bu esnada bu adamın iktidar ve dirayet derecesini iyice gördüm. Sonra bize karşı bir Rus delegesi olarak gelmişti. Yusuf Kemal. Ne diye bununla müzakere kabul ediyoruz?» Yusuf Kemal dedi ki: «Evvelki se158 ferimizde daima bizim müzakerelerimizde bulunuyordu. O da halife damadı. O derece de insana tatlı olur ve bir şey verirler. «Sen reissin. Bazı noktalarda takışıp. niye bu dediğimiz hududu kabul edelim? Bu bizim zararımıza. Devlet için hayırlısı budur. Bir daha bunu kabul etmeyeceğiz. Yusuf Kemâl: «Ben bu sözü söyliyemem» dedi. Bize birçok arazi kaybettirmek istiyor. Biz Türkiye'nin vekilleri sıfatını haiz bir hey'eti murahhas ayız. ben oturduk. «Ben diyorum. lütuf istemek tarzı siyaset değildir. âcizmiş bu» derler. çekişiyoruz. Seyfi'nin verdiği stratejik noktalan havi.» dedi. Yoksa lehimize dön! Zaten Cemal Afganistan'da çalışıyor. Yusuf Kemal sinirlendi. bilhassa Müslümanlık âlemini tutmuştur. dersin»dedim. Ve derhal tepesine binerler. Arada ihtilâf var.» deyip teskin ettim. AH Fuad.» cümlesini koymuştum. Ruslarla muahede daima ilerlemekte. Bu da vatan hiyaneti idi. Ruslarla cenubî Gürcistan hududunu tâ Arpaçayı'na doğru münakaşa ve tesbit ediyoruz. Ama hepsi birden bir incir çekirdiğini doldurmaz.. insaf ve merhamet dilenmek. Ali Fu-ad'ın yanına gittim. Bizim her şeyimizi onlara haber vermiştir. yâni aramızdaki hudud işinde idi ki. İngilizler ve bütün Avrupalılar başka şeyden anlamazlar. Gitti.Afganlılar Enver'i sofrada bizim üstümüze koydular. şehirlilerin evlerinde Enver'in resmi vardı. Baktım sözleri bende basit bir çocuk sözleri te'sirini yaptı. «Ha. Enver'in hududu ile. Bunu ben bir defa da evlendiğim vakit Serasker Rıza Paşa'nm karşısında duymuştum. Enver.» «O. Arkadaşlara dedim ki: «Bu ne diye bizim müzakeremize karışıyor.» «Neden hayırlıdır?» dedim. Dedim: «Enver Paşa. «Öyleyse ben söylerim» dedim. Ama ısrar ediyor. Ve bu hususta daha bir çok şeyler söyledi. Hayret ettim. Bu hudud çizilmiş ve boyanmış. Enver yine düştü. Afganistan hilâfete tabidir. Bunlar da Umumî Harpte yediği binbir halttan sonra oluyordu!. Halbuki Yusuf Kemâl'i şahsen de tanıyordu. Bana haber verdiler. Demek işin fiili kısmı da mevcut. İnsanı öyle görünce sevinirler. Karadeniz'den Gökçe Gölü'ne kadar yirmi km. Afgan vasıtasıyla Hindistan'a darbe vururuz. Ve bize kabul ettirmeye çalışıyor. Kuvvet ve tehdide bakarlar. Neden hayırlı olduğunu bir türlü ispat edemiyor. siz ne hatâ etmişsiniz? Bu adam aşikâr görülüyor ki. Gelirse ne diyebiliriz?» dedi. Türkiye aleyhinde bizi kandırmaya çalışıyor. Halbuki onun hiçbir resmî sıfatı yok. Orda da pek fazla itibar görmüş. Enver'in elinde yine bir harita. Sonra Kral bunu istiklâline müna-fi görüp. sefarethaneye Enver geldi. Afganlıların Enver'e büyük hürmetleri var. Afgan Muahedesine verdiğim ruh şudur: tngilizler'e anlatıyoruz ki. Diyor ki: «fllâ bu hududu kabul edin. Bu da gücüme gitti.» Dedi: «Kabul edin. Onu ölçerler. Yoksa bizim eski diplomatlarımızın zanları ve yaptıkları gibi yalvarmak. Yüzü gerilmiş yay gibi. Bunun da diğer askerler gibi kibr-ü azameti müthiş. Bizi müzakereye davet etti. Enver'le ilk karşı karşıya gelişim. Hiçbirinde mâna yok. Enver kafasız. bu adamlar bilmezler. Bizden evvel Bakü'de olan kongreye gelmiş. Her dükkânda fellâhların. eninde uzun bir şerit halindeki toprağı kaybediyoruz. Bize selâm bile vermeye tenezzül etmedi. Türlü kahramanlıklar yapmış biri diye.

Enver'in bizimle hiçbir münasebeti yok. güzel bir helvacı kabağı. Kaçtı.. hadi sükût eder işinizi bozmayı verirdim. Fakat bu adamı. Ben de «Hayır ne münasebet. Ben de hayır doğru değildir dedim. Hem öyle. Enver sanki gururla babasından kalma banyosunu gösteriyordu. Ben ki. kara cahil ve hele Rus tezini tutar görünce büsbütün sıtkım sıyrıldı.Ilim ve tahsilden de hiç behresi yok. Ve ancak beş altı dakika durabilip. bu suretle itibar görürmüş Mustafa Kemâl bilse gazabından hafakan boğar. Öteki de üstüne tuz biber olmuş. Gidip muahede müzakere binasının bir dairesinde mihman olan sabık hürriyet kahramanını gördüm. Halbuki sonra biz bu hududu bizim istediğimiz gibi Ruslar'a kabul ettirdik ve devlete büyük arazi kazandırdık.» dedi. Bir daha ağzı açılmadı. daima alkışa alışmış olan. iki daha dört eder. Çenesi kilitlendi. böyle değil.. Bana düşmanlığı nedir?» demiş. bizim sözümüze Enver fena kızmış. Kerametim yok ki. benden birçok şikâyet etmiş. hem böyle olmaz ki. Yusuf Kemâl'i bulmuş. Meğer Anadolu'yu ben idare ediyorum diye Ruslar'a çalım satar. Meselâ iki. onların on yıllık siyasî düşmanlarıyım. Hiç de propaganda yaptığım. fakat cevap vermeyeydiniz daha iyi olurdu. hapsi ve her zulmü reva görmüş. beni aleyhinizde propaganda yapıyor demişsiniz. «Benim aleyhimde Ruslar'a propaganda yapıyor. Bana neler neler yapmışlardı.. Troçki'nin muavini Enver'in suratına çarpmış.. yazık sana! Seni berbat etti. Askerliğini de Sarıkamış'ta göstermiş. Bütün güzel çinilerden yapılmış. ben de hakikati söyledim. Siz bana evvelden söylesenizdi. Hattâ Türkiye'ye gelmek istese Mustafa Kemâl onu sokmaz.» dedim. Perşembenin geldiğini size büyük bir hikmet ve hazine gibi söylüyor.. Ne banyo ne banyo. savuştu gitti. Ben ne kadar namuslu adam da olsam bana dert yanmak akıl kârı mıdır? .. Kızdım. Derhal telefonla kendisinden randevu istedim. kendini mümtaz bir mahlûk zanneden. umumî harbe girmek talihini eliyle yapan bu adamdır ha!. Arası birkaç gün geçti. Kızardı. Çünkü.» dedi. Dedim ki: «Siz Yusuf Kemâl'e şikâyet etmiş. Pek yumuşaktı. Böyle 159 gelip bizi iz'aç ediyordu. Derken bana dert yanmağa. Bana karşı şimdi Enver'in kibri yoktur. Ben de: «Sizin bunlara Anadolu'yu idare ettiğinizi söylediğinizi ve bundan menfaat gördüğünüzü ne bileyim. «Sana banyo dairemi göstereyim. İçimden geçen şudur: «Zavallı Türk! Yıllarca mukadderatına hükmeden. Gördük. Asıl onun kızgınlığı müzakerelerden kovmaklığımdır. buna tenezzül bile ettiğim yok. Meğerse bu a-dam politika dolandırıcılığına kadar inmiş biri!. Demek muahede müzakeresinde ettiğim tekdir kâr etmiş. Şu koca hem de biçimli güzel kafadaki akıl ne kadar mübalâğa ile cömert davransam bir armut çekirdiğini doldurur. şimdi böyle kuş beyinli.biri. Mesele şudur: «Biri sordu.» Ittihadçıların bana yaptıklarına göre Enver hakkında hüsnü zarınım olmı-yacağı şüphesizdir. Troçki'nin muavini ile görüşüyordum.. Sizin bizimle veya Ruslarla müzakere için bir resmî sıfat ve selâhiyetiniz var mı? Bir daha böyle işlere karışmayınız!» O azametli general. Çok zaman ye haksız olarak bana ezâ ve cefa etmiş. İşittiği sade dalkavukluk. çatlardı. Bir daha gelmedi. Bana Troçki'nin muavini. birkaç milyonluk ordularım idare eden. Bu adam cidden sadedil. Doğrusu bu değil mi? Yalan mı söyleyeydim?» «Evet doğru. Moskova'dan idare ettiğini söylüyormuş. insanların başlarından en büyüğünü azarladım ve terbiyesini takındı. Hakikaten görülecek şey. çarşambadan sonra perşembe gelir. vücuduna kurşun işlemez kanaatinda olan bu adam kül gibi oldu. Tabii bu ahmak ve cahil kafadan bu gelir.. Enver Ruslar'a Anadolu hareketini kendisi yaptığını. İndimde on paralık haysiyeti kalmadı. Ne ise. siz Türk müsünüz? Rus musunuz? Gelmişsiniz Ruslar'ı müdâfaa ediyor. Enver hak kında bazı şeyler sordu: «Anadolu hareketini buradan idare eden Enver değil mi?» dedi. Hattâ sadedil bir milletin sâffı derünane medih ve alkışı idi. Bu kafa değil. Yusuf Kemâl bana söyledi. Kurtulduk. bunun yüzde biri nisbetinde az söz işitmemiş.. hiddetlenmiş. Anadolu harekâtını sizin idare ettiğinizi söyledi ve doğru mu diye sordu.. bize yer terkettirmek istiyorsunuz. «Enver Paşa dedim.» dedim. Aramızda neler neler olmuş. bozardı. Seni harb-ı umumiye sürükleyerek inkıraza götürdü. Vah. Memnunum. Sözleri nutukları tamamiyle çocuk söz ve mantıkları. Muhakkak on yıldır. Yüzbinlerce evlâdını doğradı. Tamamiyle gözümden düştü. en gizli işlerinden bahsetmeğe başladı.

Şimdi Ruslar bütün dahilî fesatları bastırmışlar. Sinop'taki kütüphaneye koymuştum.)'in vaziyeti ahlâksızlık ise. Memlekete girdim..' ni yüzüne vurmak elimden gelmedi. Bir nefer gibi hizmet etmek isterim. Namusu üzerine söz verdi. Hem (.» ENVER PAŞA'NIN SERENCAMI trt Şimdi teşkilâtını anlatıyor. îçim başka. Yaveri Cevad'a söyledi. Mustafa Kemâl'i tepeler. Bunlardan bana birkaç nüsha verdi. Bak şimdi bana ne yapıyor? Bu lütuflarımı unutmuş. Vurmalı idim ya.. Siyasetle uğraşmayacağına namusun üzerine ona söz verdin. ama öyle. Gurbette dert. Şimdi seni tekaüt veya tardedeceğim. Bir defasında harbin (Harb-ı Umumî) ve kızgın zamanında yine orduyu isyana teşvik ediyor. Bana söylediği sözlere bak! Nezaket ve kinaye ile iyi bir intikam almaktan kendimi men'edemedim. Ben içimden diyorum ki: «Sen nefer gibi hizmete razı olur musun? Derhal komplo yapar. • J-r«i •':i Yalnız teşkilât ve kıyam meselesine geçtim. Buralar müstakil olacak. Fergana taraflarında bir çok yerlerde teşkilât yapmış? Bu teşkilâtın bir çok kısmını Kuşçu-başızâde Sami yapmış. Yine döndü Mustafa Kemâl'e.. Bunda güya mahsus konmuş komünistlik de var. Evet namusu üzerine söz verip yine yapmak namussuzluktur... Yalan. Bu iş belki bir yıl evvel olabilirdi.. Sizi imha .. Sen politikacılıktan hiç vazgeçmiyorsun... Bana cemiyetiniz ha160 in-i vatan dedi.. Memleketime sekiz yıl giremedim. Derken bunlar geçti.» Bu adam cidden ahmak.. Ve: «Aman sakm ihtilâl yapmayınız. Fakat yine politika ile uğraşıyor. belki de bugünkü vaziyet ona böyle leke veremez. Çünkü devlet batmış. Buhara. yapamadım. Bu nasıl iş? Ben vatanıma da giremiyorum.. Nitekim ben. tabii böyle cevap alınır. Ben korkular ile pek çok vesikaları yakıp imha etmişimdir..Dedi ki: «Vatan bugün bana çok muhtaç. Beni vatandan sürdünüz. Sizin inkıraz halinde bırakıp gittiğiniz vatanı kurtarmağa çalışıyoruz. Lâkin Nazım Paşa seni yanına aldı. Bana öyle söyleyince. Yahut bir daha politika ile uğraşmayacağına namusun üzerine söz ver. Ancak bunları Enver'e söylemedim. Yakında aleyhine kıyam yapacak. Daima orduyu fesada verip ayaklandırmak isterdi. Hive. Sonra da geçip gidiyor... Bugün burada onun mühim bir muahedesini yapıyorum.) öyle. Haricî harpleri bitirmişler. Her vatandaş yardıma koşmalıdır. Mahvoldun demektir. Var eksik ol. seni yine affedeyim. Affettim.. Böyle bir şey hiyanete iştirake kâfi sayılır.. Çağırdım. ona karşı büyük bir hıncı var. Başka yerlerde kütüphanelerde yaprak parçası bile zayi edilmez.. 161 '.» dedi ve anlattı. Sen de Mustafa Kemâl'in eline geçsen sana yapacağı budur. Mustafa Kemal beni memlekete sokmuyor..» Bu adam cidden aptal. Sonra hem siyaset yaptın. Hükm-ü karakuşidir. Seni terfi ettirdi. İsyan ' yaparsanız üzerinize faik kuvvetler gönderirler... Ancak. bana zaten denaetle-rini yüzlerine vurmak fırsatını verdi. Türkiye'ye getirdim. (. İçimden: «Buna bu sözleri Allah söyletti..» Yüzüne baktım. önünüzde canlımisalim. Bu askerlikle kabili telif değildir. hasret çekerek yaşadım. daha iyi. Galiba sözlerimdeki te'dibi anladı... Ben de gayet keyifliyim. Batum vakasından sonra beni de Mustafa Kemal onlarla beraber diye bir şey yapar mülahazasıyla imha ettim. yerine geçer zavallı milleti hırs ve cehaletine yine bir defa daha gırtlaklayıp kurban edersin.. oralarda kalmış olan Türk zabitleri de teşkilâta dahil. Artık üst üste adamcağızın kusur ve denaetleri(*) Bir isim metinden çıkartıldı. Görülüyor ki. Bir gün vatana girersiniz.. Gidip hizmet etmek istiyorum. Önüne bakıyor ve solmuş bir yüz. Dedim ki: «Paşa müteessir olmayınız! Dünya bu! Böyle şeyler oluyor. Bu hususta basılmış bir takım fırka programlan da var. Birçok yerli Türkler de dahil. Ayağıma kapandı. şöyle: «Ben Ruslar'a komünist görünüyorum. Umumî Harpte Ruslar'a esir düşüp. ordularını iyice yoluna koymuşlar. Sizin gurbet devriniz de geçer.. Ben kendisini af ederdim. hem bir ay sonra Babıâli'yi basıp zavallıyı öldürdünüz. Yoksa canını almak da elimde.. Taşkent.» diyorum. kendisi de ahlâksızdır. Dedi ki: «Gidince kendisine söyleyiniz! O hergün politika ile uğraşırdı. haber aldım.

Dikkatle dinledi. fakat vaadlerlni yapmıyorlar. Eğer yeniden kâğıt bassa idik Türkiye'nin iktisadiyatı malî itibarı tamamiyle vefat etmiş olacaktı.» der. Halil bize de haber vermeden gizlice gitmiş. «Rıza Nur Arnavutlar'ı isyan ettirdi. Ruslar'sa bize bir düziye kağıt para basmamızı tavsiye.. Türk köylerini basıp katliâm etmişler. Topal Osman bu işi de temizlemiş. Hiç insafı yoktu.. bütün vekiller bilaistisna bunun aleyhinde hüküm vermiştik.. Ankara'da basmak mümkün değildi. Bunlar Pontusçular işini bitirmişler. Çok hizmetler etmiş bir adamdı.» Halil buna razı oldu. Galiba bu hareket sonra Batum'da vâki olan toplanma ve Trabzon'a geçme hare ketinin mukaddemesi idi ve Ruslarla müşterek yapılıyordu. 20-30 yıl doğrulamaz. Avdetimde Samsun'da.ederler. diğeri sola kaydı. Bu sebeple istifade edilemiyordu... Osman Ağa: «Siz Türk'e kılıç çekersiniz ha?!. Bu işte hiçbir fayda ümit. Gördüm ki utandı ve bildiğimi istemiyordu. Lâkin on-onbeş gün geçti cevap gelmedi.. Ruslar'm darphânesindeki aletleri istedik. Keza yanında arkadaşı Alparslan adında gayet Türkçü. Samsun havalisinde Topal Osman Pontusçular'a dehşetli satır atmış. Bu zavallı Türklerin beli bükülür. Sonra Ruslar birçok Türkler'i katliâm ederler.. Yapmayınız! Israr ederim. Pontusçular'a oralardaki Çerkez köyleri de iltihak etmişler. Biz ise. Sonra fecî bir surette aldatılarak.. yıllarla ve kemal-i sadakada muhafaza etmişlerdir. Giresun'da hikâyelerini dinledim. bozardı. savuştu. hamiyetli bir binbaşı vardı.» diyordu.. Haber aldık. (*) Zelillik ve kapanma ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. * 162 TOPAL OSMAN Biz Moskova'da iken Ümraniye ve Refahiye taraflarında Koçgiri aşire^ ti isyanı olmuş.. Kan dökücü bir adamdı. bu işi yapmayınız! Vakti bekleyiniz. Bu iş Hey'eti Vekilenin en mühim işlerindendir. İkinci Rusya seferimde de darphane âletleri için çok uğraştım... Ben de zaten suratına vurmak için memnuniyetle bu elçiliği kabul etmiştim. Nutkunda benden intikam alıyor. orduya vermiştir. Sözlerimin sıhhatini kabul etti.. Bu kadar .. PARA VE ALTIN MESELESİ Ruslar bize bir iki defa külçe halinde altın vermişlerdi. Mustafa Kemal hiç olmazsa bunun bir şükranını gösterecek hareket yapmak merdliğini göstermedi.. Ali Fuad bir düziye nasihat ediyor. Sakarya ve izmir harplerine de bilfiil iştirak etmiş. Söz bitince kalktı.)tür. Bu esnada Enver'in amcası Halil hastalık bahanesiyle Trabzon'a geçmek istiyor. «Gitme! Gidişin iyi olmaz. ama vermediler.. Nerden bulacaksınız? ikinci harpta mahvolursunuz. Giresun civarından bir düziye gönüllü asker toplayıp onlara zabitlere talim ettirmiş. Mustafa Kemâl ise zabit olduğu halde eline emanet verilen orduyu harpte her taraftan kuvvetli düşmanlarla çarpışırken sırf mevki hırsı için ayaklandırıyor... yüzüme bakamadı.. Bu adam. Ruslar bol kağıt para basıyorlardı. Nihayet «Bari Ankara'ya yazayım da izin versinler... Hem Mustafa Kemâl sana bir şey yapar... alet edilerek Mustafa Kemal tarafından ona bir meb'us öldürtülmüş. Oradan Topal Osman Koçgiri üzerine gitmiş. Pontusçular azmışlar. Öyle git. ilerde zikredeceğiz.. Koçgiri'den biraz bahsetmiştim.» dedik. Rumlar çok canavarlıklar yapmışlar.. Sonra hep önüne baktı. ikna ettim. Moskova'da bedava basıvereceklerini vaad ediyorlardı. Milyon ve milyarlarımızın kıymeti bir-iki manata mukabil idi. ihtimal ilerde bir fırsat zuhur eder.. işi kapatmak için (. yakmışlar. te'dip olunacağı zamanda (. Mustafa Kemal'i de onun verdiği bir kaç yüz adamıdır ki. Yine vaad ettiler. Red de edemedi...» diyor . Size çok rica ederim. gördüğünü kesermiş.. Ankara dönüşümde bana emanet ettiği sözleri Anadolu Lokantası'nda baş-başa olarak Mustafa Kemâl'e teslim ettim. Sıkışınca yüze dayanamayıp vaad ediyorlar. o olamamış. evvelce Hey'eti Vekile'de bu meseleyi görüşmüş.) Osman Ağa'yı da kendi (. mallarım yağma ederler. Biz muvaffak olmuşuz. Hadi galip geldiniz. yoktur.Ama Enver de ne diyor? Ben Türk tab'asmdan bir kısmı sulh zamanının zalimleri aleyhine ayaklandırmışım. Bu işi sonra yapmıştır ki. Ruslar oldukça yalancıdırlar.) ayağa (. O da taburuyla diğer askerî kuvvetler de gönderilmiş. Fakat Türk'ün düşmanları da böyle idi. «Paramız böyle kalsın.» dedim. Yüzü kızardı. Fakat ihtilâl yapmayacağına bir türlü söz vermedi... Cephaneniz biter.. Bir kuruşluk dahi para basmıyalım. Gözünün biri sağa. Halil musir.)ması sayesinde af olunmuş.

Başımı bu yola koydum. Topallıyor. Millî bir kahramandır. Zaten Ermenistan'ı istilâ etmişlerdi. Maliye Vekili idi. Dağlarda dolaşıp millete..» dedim. Osman Ağa geldi. Meğerse bu. kendisiyle bu vakalarda bulunmuş adamlarını bulup hikâyelerini zapdetmek. Pontuscuların orada başı imiş... Vatana büyük hizmetler etmişsin. Sinop ve inebolu'yu da temizlemiştir. Mükemmel şey.. Kötü ise. zarar vereceklerine toplayıp düşmanla harp ediyorum.. MUAHEDENİN NETİCESİ Muahede bitiyor. giyecek ve harçlık istiyor.. «Harbioğlu kim?» demiş. Fakat halâ vakit ve fırsat bulup tamamiyle yapamadım. Sonra bilfiil büyük bir cesaretle harpler ediyor. Yanında idim ve daha birkaç vekil de vardı.. Burada böyle. Rusya'ya gitmeden evveldi. Umumî Harpte Rus cephesinde gönüllü olarak bulunmuş. Ağa'yı jandarma ile teh-did ederek mani olmuştur. hattâ taşlarını uzaklara yolla. dağıt. kiliseleri ve iyi binaları lâzım olur diye saklıyorum» dedi. açılmış. Dükkânına girmiş. Ferid Osman Ağa'yı halkı soyuyorsun diye azarladı. Çok şeyler yazıldı. Müslümamm. Aldığım hep gâvur malıdır.. Osman Ağa Pontus ihtilâlinin iptidalarında nerede bir Pontuscubaşı varsa oraya gider.). Bu (. «Ya bunlar sonra bir şey yaparsa?» dedi. Yalnız bir gayretim var: Türküm.. bir daha burada kilise vardı diyeme-sinler. bir fiil ve canavarlık. yaralanmış. gâvurlardan kurtarmak için çalışıyorum. evet para topluyorum. hem Türkçü.» dedim. iki-üçyüz kişilik tüfekli. «Temizliyorum» dedi. Söze karıştım ve dedim ki: «Ağanın hakkı var.» dedim.) yalnız kendi şahsı ve menfaatini düşünür. Bizimkiler de Batum'a girmişler. o vaktin yadigârı imiş. arkası Ağa'ya dönmüş. «Rum köylerinde taş taş üstünde bırakma. Vasili'yi sonra meçhul başka biri öldürmüş. Bunlar yiyecek.. Bu sebeple adı Topal Osman'dır. onu öldürürmüş. Topal Osman yeni bir Köroğlu'dur.. Yâni şerefli topallık. Bu esnada Ruslar Gürcistan'ı istilâ ediyorlar. Bildiğin yolda devam et.» Osman Ağa'nın bu sözü bana çok te'sir etti. Sinop'ta işittimdi Ağa bir gün Giresun'dan motoruna binip. «Şu kumaşı ver» demiş. Ben bu işleri iyi yapıyorum diye yapıyorum. Ağa tabancasını çekip ateş etmiş. Harbioğlu «Benim!» demiş. Sinop'ta Pontuscubaşı eczacı Altunoğlu Vasil'i de haklamak için Sinop'a gelmiş ise de Mutasarrıf Zihni. alçaklıkla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı.. Ne yapalım?» Osman Ağa cesaretlendi. Devlet şimdiye kadar bunlar için on para verdi mi? Masraflarını verin gâvur malına da dokunmayayım. Bu Rumlar bize neler yapıyorlar. âlemi yakar. Orada gayet zengin «Harbioğlu» adında bir Rum manifaturacı vardı.» dedi. Çoktan beri niyetim vardır. Ferid anlamak istemiyor. Pontusu iyi temizle!» dedim. iyisini söyleyin. Topladığım malûmat da halâ Sinop'ta kütüphanemdedir.vatan ve kendi şahsî hesabma ait hizmetlerinin mükâfatı ve mukabili olan bu kahramanı (. Gerze'de epeyce de Rum vardı. Harbioğlu merdivene çıkmış. hem müstakbel Türk nesillerine vatan gayreti ve fedakârlığı için numune bir iş olur. Hem millî bir kahramanı ebedi kılmak vazifemiz. «Ağa. eşkıya. Ruslar bize: Bu ne iştir muahede mi yapıyoruz.. Gerze'ye gelmiş. Evet Türkü.. herif devrilmiş. Ferid. «Bu gâvurlardan hayır yoktur.. Memnun oldu. canlarını almak helâldir. Paralarını. Bunun için her şeyi ayak altına alır ve cihanı kurban eder. Ben cahil bir adamım. «Ben senin tarafındayım. bilmem kime (*) Bir isim. Yanıma çağırıp oturttum.. Haklısın. Tamamiyle doğrudur. Ağa da gidip motoruna binmiş. «Onları da yık. Bu kadar akıl edemedim. Onda insanî hisden en ufağı bile yoktur. orada sizin ordu Batum'a giriyor!» .. Hem dindar.. Osman Ağa şu cevabı verdi: «Beyefendi.. Verin masrafını o vakit yaparsa derhal ceza edin. Korkma!» dedim. bundan bir destan yapmak istedim. Giresundakiler'i birer ikişer öldürmüş. 163 bakma! Yaptığın yanlış değil.. Benim başımda binlerce haşarat var.. Halk kahramanıdır.. «Sahi öyle yapalım. genişlememiştir. Türkiye Rusya arasında hudud da tesbit edildi. Ve Kendisine: «Ağa! Sen Ferid Bey'e.. «Öyle yapıyorum ama. Çünkü Ağa onları reislerinden mahrum etmişti. ihtimal bu sayede Pontus ihtilâli tamamiyle yapılamamış. Samsun. Derhal öyle yaparım.» Adam müteessir oldu. Bunlar kanlı katil. dini.. Bu lâzımdır. ikisi birden bu cahil adamda.. fakat bir Müslümanın bir habbesini almamışımda*. Telâşlı bir haber. Ne olur ne olmaz.

) geri çekilmiştir. Biz Ardahan. Oradan Türkiye'ye geçmiş. Gürcü ordusuyla Batum'a kadar ric'at etmiş. Ordumuz. Batum'u istemiyoruz. bu muahede bu devlete. Mustafa Kemal nutkunda Batum'u Moskova Muahedesi mucibince tahliye ettik diyor. Ruslar iyi bir şey düşünmüşler. Nihayet Ruslar önünde Kâzım. illallah!. Bizi selâhiyet-i kâmile ile göndermişler. yardımlar temin etmiştir. imza edeceğiz. Kanaatimizce Batum'u bize Ruslar vermezler. Biz Batum'u istemiyoruz. (*) Rezillik ve yalancılıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Bu delilik az kaldı. yardım meselesi suya düşecek deriz. Bizim ordu. Çünkü mümessilhânenin halılarını da aşırıp gitmişti.. Ruslar'ı teskin ediyoruz.Ankara'ya şifre yazarız: Batum'dan çıkın. Bu mâni gidince muahedeyi de bitirdik. Miktarları kâfi olduğu halde kaçıyorlarmış. Muahede. «Siz Muahedeye balan. (.. yoksa Ruslar cebren girecekler. harp esnasında Gürcü Başkumandanının yanında Ruslara karşı harbediyor.Avdetimde Tiflis ve Batum'da öğrendiğime göre. Bir yıl sonra 16 Martta Moskova . Ne (.» Şaşıyoruz. Hasılı bu Batum işinde rezil olduk. İşgalimiz hatâ idi.. Ankara'da Batum'un zaptı şerefine şenlik yaptırıyor. Ruslar diyorlar ki: «Batum'a girdiğinizden dolayı Ankara bayraklarla donandı.... Artvin ve emsalini aldık.. O vakit henüz bu muahede imza bile edil memişti. Biz böyleyiz.. Palavracı da Gürcüler'in Ruslara zaferini istiyor . vaziyet şöyledir ve bizde bu esnada üç türlü birbirine zıd vaziyet vardır.. bize bırakmıyacaklar. Sandıktaki diğer şeyler de beraber gider. Ruslar'ı tepeleyeyim. Türkiye Batum'u alıp daima harbe hazır olmak. Ruslar bize haber veriyor.. Bu şenlik haberi de Moskova'ya geliyor. Muahedede bu tesbit ve kabul edildi.. Başka hiçbir kıymet ve dirayeti yoktur. Yine kabahatli değil. arada harp olacak... Bu kadar yaptıklarımız mahvolacak.) adam ve ne kadar açık (. En feci. Türkiye yardımsız kalacak.. Ardahan ve Artvin'i işgal ediyor.» dermiş....) söylüyor.Bu biraz ahmak. 165 BATUM'DAN ÇEKİLDİK VE MUAHEDE İMZALANDI Ne ise Batum'dan çıktılar.. Tahliyeye mecbur olup rezil olduk diyemiyor. Dediler ki: «İngilizler İstanbul'u 16 Martta bastılar. Nasıl ki. Al şimdi.. Bu meyanda en mühim şey Yunan'a karşı Ruslar'dan yardım. Biz de Ruslar da memnun olduk.. Bu esnada Moskova'da neler çektiğimi ben bilirim. Bunların hepsi gidiyordu. Hatalarından biri de budur. dinlemedim. Burayı muhafaza için daima orada elli bin kişilik bir ordu beslemek lazımmış. Rus ordusuyla çarpışacak. O vakit ne yapacaktık bilmem?!... Batum'u da bunlar ile bir sandığa koymak istemiyoruz. Ruslar'in can evi. büyük faydalar. Diğer taraftan Mustafa Kemal de (23 Şubat) emir veriyor.. Tiflis'teki mümessil Mustafa Kemal'in adamı Arnavut Kâzım. ne yapıyoruz. Nasıl olsa Ruslar birgün Batum'u alırlar. Bilmem aralarında ne var? Bu adamın adı «Duvar Arslanı» «Palavracı Kâzım» dır. Batum öyle 164 bir yer ki.. Bu sefer derhal Mustafa Kemal onu Türkiye'de mühim bir memuriyete tayin etmiştir. Batum Türkiye'ye belâdır diyoruz. illallah!. Kâzım da buna teşebbüs edermiş. Bu bir karışık salata. Rus ordusu bizim işgali dinlemeyip cebren Batum'a girmiştir. Ruslar'la aramızda birkaç ufak çarpışma da olmadı değil! Nihayet bizimkiler Batum'u Rus ordusunun tazyiki karşısında üç-beş gün sonra terketmeğe mecbur oldular. ne istiyoruz. Batum. büyük bir ordu beslemek gibi aptallık yapamaz. Erzurum'da kabahatli değildi. Gürcü kumandanı Kâzım: «Aman bana iki tabur Türk askeri getirin. Moskova muahedesini bozuyordu ki. Gürcüler ile beraber. Tahliyenin sebebi Rus kuvvetlerinin bizimkiler ile müsademeye girmeğe başlamış olmasıdır. Gürcü askeri pek kıymetsiz bir askerdir. Hakikaten mücessem bir palavradır. muahede yapıyoruz? Biz ne yapıyoruz? Palavracı zât ne yapıyor? Ustabaşı Mustafa Kemal ne yapıyor? Mustafa Kemal'inki hepsinden delilik. bunu bana Hey'et-i Murahhasa yazdı. Tiflis'e mümessil yapılmıştı. yardım meselesi suya düşecek deriz. Nutukta (Sahife 306) Batum'un işgalini kendisinin bir zaferi gibi gösteriyorsa da halis bir deliliktir..» diyoruz. Yâni Türkiye'nin işi anarşi ve gülünç manzarada: Biz Moskova'da bir hudud yapıyor. Cevap yok. Az kaldı ölüyordu. Cevap yok.

dik. Bir harf bile noksan olmasın. Nihayet elinden çekip. Asıl bu fena» dedim. Bağırdı: «Tamam diyorsun bir âdi hatayı bile görememişsin. Aferin komünistliğe. Ankara'da almıştım. iple bağladım.. hakarettir. Hadi bir mesele!. alıp. onu sükûnete getirdi. oldu. Bize verecekler..»dedi. Ne ise.Sarfedecck yer yok. hükümetten alacaksın. Bu esnada Moskova'da acele birer mühür yaptırmıştık. Toplandık. Bir daha da çilingir getirtemedik. Birkaç kâtip yanıma aldım. Ruslar'm hazırlayacakları iyi kâğıt üzerindeki imza olunacak nüsha ile derhal karşılaştıracağım. uğraştık. ne mânâsız şeyler çıkarmak istiyorsun? Sanki kılı kırk mı yarıyorsun? Gidip de bari kendine Ruslar'ı da güldürme! Çok cahilsin. Bir iki gün bekleyelim de 16 Mart günü imza edelim. onlardaki nüsha bize.» dedi. Ne yapalım işe yarıyor. bu halk ne âlemdedir? Allah acısm. . Fakat. Metin Fransızcadır. böyle evhamlı adam görmedim. yazılmış. Gelirken yollarda büsbütün perişan oldu. Verecekleri paradan yarım milyon altın lirayı hazırlıyorlar. Sıkışmaktan terledim. Muahedeyi . Biz Baku'yu işgal etmek istiyorduk. Bu Traeti Blanche demek oluyor. Gülmeğe başladım. o söz. Hükümete . Çünkü bununla Türkler ile emperyalistler aleyhine ittifak etmiş olduklarını göstermek gayeleri idi. Şimdi eller de mi gülsün?!.» Şapa oturdu. hemen. Bir de onlar gülecekler. Yusuf Kemal bu gayretimi takdir ederek yüzüme söyledi. Benimki Moskova'da kalmıştı... imzalanacak nüshayı verdim. Fransızcada majüsküllerin üstüne aksan konmaz. Biz diplomatlar böyle olursak. Mutlaka tashih edilmeli. Lüzum oldukça kıracağız.Ruslar bekliyor. Ancak anahtarı kaybolmuş.» Vakit de yok. Oh. Bu «tret» okunur. Rusya güzel kürk yeri. artık hiçbir şey söyleyemedi. bizdeki nüsha onlara gönderilecek. imzaladık. Lâkin bulmak mümkün değil. Ve: «Vazgeç öyle kalsın!» dedim. On gün sonra bir çilingir geldi.. Bir şey alacaksan. Yusuf Kemal de bir nutuk hazırlıyor. imzalanacak nüshayı benimki ile kontrol ettim. Bizi onlar aleyhine harbe sevketmekle onlara korku ver166 I mek istiyorlardı. Canım bu adam bir belâ çıkarmayınca edemiyor. Parafe ettikçe maddeleri saklıyordum.e. Üç nüsha yazdırdım. Fakat arkadaş ve reisimizin bu basit cehaleti galiba sinirime dokundu. Bir virgülle ömür tüketecek medrese hocaları gibi. Gelmişken kendimi/. Kontrol ettim. Fakat peki de diyemiyordu. Muahedenin başında TRATTE DE. Kimsede : zâten para yok. Bir harf bile eksik ve yanlış değil. Bu bizim için de kârlı idi. Ben alayı artırıp «öyle olsa yine bir şey değil. O da para kabul etmiyor. Bizim ise mührümüz yoktu. Majüskül. verdiler. gittik.» Pek muvafıktı ve öyle yaptık. Zaten bizimle dostluk yapmak istemeleri. MUAHEDE SONRASI Rusya'da hiç para sarfedemedik. Biz kendimize gülüyoruz.Muahedesi yapılmış olsun. ilân yaptılar. gördü. Başlıca sebebi de Turan yolunu açmaktı. Her şeyi bir iki günlük mesai ile hazırladım. Bir nüshayı biz aldık. Memnun idiler. bir nüshayı onlar aldılar. Kötü bir bavulum var. Adamcağız bir anahtar uydurdu gitti.Arada teati edilecek muahedeye zeyl mektupları müsveddeleri de yaptım. haremlerimize filân kürkler almak lâzım. Dediler hükümetten istemeli. Kalktı tashih ettirmek için Ruslar'm yanına gidiyor.» dedi. Tekrar ettik. Dedim ki: «Tret olursa ne olur? Senet mânası oluversin. düşündü. Çilingir . Ruslar'a götürdüm. Bavulu kırdım. Ensesinden yakaladım. Bu serlevhadır. Onlar ile de kırmızı mumların üzerini mühürledik. daha biz orada iken tasdik de ettirdiler. ne âlâ kırk yılda bir defa böyle bir cömertlik yaptı. Bir kılı kırk yaracak! Ve hiç lüzumsuz yere bir çarık kadar kağıt elinde. Ruslar muahedenin akdini telsiz ile Dünya'ya verdiler. Hadi. Ve dedim: «Sen ne abes herifsin? Ne saçmalardan. Tekrar yaz. Günü geldi. yok. Ruslar'dan bu meselede bitaraf kalmaları için bir mektup istedik. «Ben de bir göreyim. Mutlaka bir aksan koymalı. Muahedeler bir de murahhasların mühürleriyle imzalanıyor.Biz ne ise ikimiz yalnız olarak bir odadayız. durdu. Çünkü açık dükkân yok. bizi ingiliz ve Fransızlar'a karşı «koz» olarak kullanmak içindi. Aceleyiz.» «Olamaz. bitti. Baktı. beraber götüreceğiz. Sakladığım maddeleri makine ile yazdırdım. Bizde Rus'u koz yapıyorduk. Senet demektir. Yusuf Kemal'e: «Tamam»dedirn. Yusuf Kemal dedi ki: «Bunun sonundaki (e) nin üzerinde aksan yok. istihzama kızdı. Baktım açmıyor. Resmen yazdık. Millet Meclisi'nde tasdik edilip.

. Onları almak lâzım.» Ötekim sırtına giymiş.» dedi. Innellaha maasabirin. Burnu kaf dağında derler ya. Ama kendi benimle beraber kürkü alacak ve aldı.»dedi. Hükümet bizi bir depoya yolladı.» dedi. Oturuyoruz. Çarların bu sarayı muazzam bir şey.... Halbuki İsmet ondan daha yüksek imiş. Ruslar saf insanlar. Şunu başka türlü söyle. orada Rus Türkologlarının Türkler üzerine yapılmış mühim neşriyatı var. «Hayhay.yazmalı Yusuf Kemal bana «Yazıver. Hususî bulmanın çaresine bakmalı. Koleksiyonları gördük. Onları dolaba koyariarmış. Yahudi gibi bu işin 167 erbabı. «Canım bu lüzum neden? Hiç mânası yok?» dedim. Biz beyin eskisini. Diğerleri âdi şeyler. Küfrettim ve kürkü alıp giydim. Yazıver!» dedi. Rusya'daki Türkler'e ait pek kıymetli eşya var.» dedi. Mesuliyet gelirse Rıza Nur mesul olsun. Bana epeyce kitap verdiler. Birgün bunu rüşvet addelcr-ler. cüme gitti. Kitaplar istedim. beğenmediğini giyeceğiz. Esnaf bunlardır. Başkırt ve emsalini hükümleri altına almağa kalkışmışlar. Parası tarafımızdan te'diye edilmek üzere kürk vermenizi rica ederim. dim. Yusuf Kemal hemen buna yapıştı ve bana: «Bu iyi kürk. Abdurrahman yine bir gün bir kürk getirdi. Yusuf Kemal'inkinden yüz defa güzel ve kıymetli. yüzünü ufkîye yakın bir surette göğe çevirir. alnı. Yusuf Kemal yazmıyor. Neden iyisi ona da. Tatarların bir kısmı ise dindar ve milliyetçi. Canım. Bana da pek fena muamele ediyor. Abdurrahman'a «Kendim için. Tatarlar'ın bir kısmı bolşevik olmuş. Bense topuz yemiş gibi oldum.ha ben. kadın için kürk isterim. Mustafa Kemal bir müddet bu kürkü giymişti. Müslüman. Galiba Nemrut da böyle yürürdü. Sefarethanede tercüman olarak Abdurrah-man adında bir Moskova'lı Tatar var. burnu ufkî bir hat istikametine gelmiş. Çarın yatak odalarını ve hususî kütüphanesini gördük. Ta-tarlık dâvasını ileri sürmüşler. Yakası kamçatka. «Kürk istiyoruz. kötüsü bana? Gü. hem nasyonalist ve dindar. Türk olduklarını. ihtilâl . iş oldu ya. Mühim otelleri evvelce bunlar idare ederlermiş. Gayet iyi tacirler. Asıl benim mühim bir işim var. ben bunu alayım. Oraya gitmeden dönmek benim için mümkün değildir. o kadar eğer ki. Gün lerce giydi. Asıl bu da bir şey değil. yüzü. Bulmak mümkün . Gezdik. Ben zaten: «Ben alayım» da demedimdi. Mühim bir kütüphane. alâ şey. «Olmaz. «Ben gitmem» dedi. Yusuf Kemal muahede imzalandıktan sonra müthiş bir azamet peydah etti.» dedi.» dedim. Kış sarayını gezdik. Yusuf Kemal'e Petrograd'a gidip bir müddet kütüphanede kalacağımı söledim.» dedim. Halbuki kaçıyordu. Kürkler t var. Hükûmet'ten Ali Fuad da yine parasız bir kürk alıp Mustafa Kemâl'e hediye göndermiş. Moskova'da epeyce Tatar kitapları topladım. bu adam nasıl adam? Abdurrah man refikam için de hermine astragan iki kürk buldu. yıllardan beri erilmez bir hayâl gibi düşündüğüm şey. Gözleri havada olarak yürür. Dedim: «Niye sen yazmıyorsun? Reissin?» «Canım ha sen. tamamiyle bu. Ruslar'a alet olurlar. Türk tarihi için bence.. Başım arkaya eğer.görüştük. «Pek'âlâ. Mühim ticarethaneler evvelce bunların elindeymiş. Petrograd'da büyük bir kütüphane. Abdurrahman. Bunun da yolunu bilmeyecek derecede nobran. Gösterdiler. Lozan'dan dönünce Millet Meclisin'de resmen «muahedenin dörtte üçünü Rıza Nur yapmıştır. Kıymetli kürk. Ruslar'ı sevmiyorlar. ben yalnız giderim. Daima aynı hikâyedir. sen benimkini al. Bir gün sonra bir kürk getirdi. bulurum. Rus inkılâbının iptidasında Tatarlar bir devlet kurmuşlar. Yusuf Kemal «Ben alayım» deyip kalktı. Bu sefer «ben de gelirim» dedi...» de. Yazdım. Bir tane ethol gris dedikleri kürk var. Rus akademisi umumî kâtibi bu Türko-loglardan Oldenberg'le. Türkistan Türkleri'ni idlâl için Ruslar bu Tatarları kullanıyorlar. Rusya'da Tatarlar. Ama iyi bir şey değil. Asya Müzesini (Etnoğrafik) gezdik. çabuk dönmemiz lâzımdır. Kafası ensesine doğru eğilmiş. havada. Onları da satın aldım. şimdi onun şereflerini kendi üstüne alıyor. Rusların aletidir. değil. pek açıkgöz şeyler. Ordan refikama bir kürk aldım. Bunlar benim için kıymetli hazinelerdir. Artık yerlere basamıyor. Bu adam gururunda böyle olur. Bu millet tarihlerinin şanlı zamanlarında ve el'an ahlâk bozukluğu içindedir. Bu ne hodpesentlik? Bari şunu insanın gönlünü yaralamadan al.. Bunu görünce Yusuf Kemal demezmi ki: «Bu daha iyi. bunu ben ala-1 yım. Veya bunları söylemeden alıver vesselam. Bundan da oradaki muhtelif Türk uyruklanyle Kazan Tatarları arasında epeyce şiddetli nizalar olmuştur. kalpağı da kamçatka ve zonto. Petrograd kütüphanesi Paris'in Bibliyotek Nasyonal'inin yarısından zengin. sen dön.

zaferi nasıl kazandığım sordum.Moskova 168 arasındaki şimendifer pek mükemmel.» Durdu. ben İsrar ediyorum. Bir telgraf çekiyor. Adı bile kimse tarafından duyulmadı. bir kısım koca tabloları kasaturayı sokup zarp işareti halinde kesivermişler. bir Rus dukası ateşin önüne diz çöktürülmüş tapınıyor. Böyle yapılmış. öylece bıraktılar.» diyor. Nihayet tafsilâttan vazgeçip. zafer bizde kalmış.. Sorunca siması düşünceli bir vaziyet aldı. Mağlûp ohnuşuz. Dışardan kurşun sıkılmış. şu cevabı verdi: «Zafer siniri kuvvetli olanındır. o da ona öyle:bir cevap veriyor. zafer onundur. işte bu sayede muzaffer olmuş169 t tur. Döndük. Şimdi kendi ağzından da bunları işitiyorum.. Yusuf Kemal bir düziye dönelim diyor. korkmuş. İsmet'i ayyuka çıkararak methediyor. Duvarlarda mükemmel yağlıboya tablolar var. neşelendik. Hepimiz sevindik. ismet Paşa telgraf çekip. Burası güzel şehir. Bizi mütemadiyen mağlûp etmişlerdi. ric'ate başlamış. Bu işi o harpte bulunan zabitlerden dinledim. Başka bir memlekette olsaydı bu zabitin rütbesini birkaç defa ilerletirler. Hattın iki tarafına gayet sık olarak köknar ekmişler. camların bir kısmı kırık. Bir tablo dikkate şayan: Bir Tatar ve Türk ordusu. Kumandana (Ismet'e): «Aman ric'at emrini geri alın. Mütemadiyen mağlûp olan ismet. Felâkete bak. Eğer bu zabit farkına varıp. muzaffer olmuş olacaklardı. Ne kadar kar yağ-sa hattın üzerine teraküm etmiyor. Bu sarayın merasim dairesi pek güzel. Kütüphanede daha işim bitmedi. heykelini yaparlardı. Şimdi de buz içinde. Bu sefer yâni ikinci inönü Muharebesi'ne mühim kuvvetlerle gelmişler Harp yedi-sekiz gün sürmüş. Düşman binlerce maktülleriyle doldurduğu muharebe meydanını silâhlarımıza terk etmiştir. «Sen git» diyorum. ismet de meşhur telgrafında döğüşte galip çıkan horoz gibi. bu zabiti harcamıştır. Yatak odasında çıplak kadın yağlıboya tablolar da var. hem Yunanlılar. Bu. vaktiyle haber vermeseydi. pek büyük. geri aldığınız kıtaatı ileri sürün! Zaten düşman çekiliyor. birkaç gün bu kedeı devirden sonra bizim galip olduğumuz anlaşıldı.. pek süslü. Bir körfezin dibinde. halbuki düşmanda bir haftadır devam eden muvaffakiyetine bizi de bir takım mevkilerden püskürtmüş olmasına rağmen tamamiyle sök-türemeyince zaten yorulmuş. kendisine para. Anadolu'da da böyle yapılmalı. kanat çırpıp övünmüştür. Bu pek güzel bir yol. geri dönmesinden ibarettir. Vapur işleyemiyor. Hem ismet ric'at ediyor. Bir şey söylemek istemiyor. Ancak bir kaç gün daha oyalayabildim. Bu zafer üzerine Mustafa Kemal. ismet ihtimal bu mesele duyulmasın diye.. Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 361) bunları itiraf ediyor. iki salon. işte bir zabit o vaziyeti kurtarmış. bunlardan hangisi daha evvel vaziyeti görüp vaziyet alırsa. Bizim umumî ricat emrini alınca hemen hızla adamlar koşturmuş. düşünüyor. iki taraf da mağlûp oldum zannedip. Ancak buz tutuyor. Ciddi bir kumandana. Hayır illâ benimle dönecek. Yunanlılar ilk inönü'ne bizim kuvvetlerden az bir kuvvet ile gelmek hatasını yapmışlardı. o zaferi kazanmıştır. bizim ordu çekilecekti. resmî . Güzel bir limanı var. Bu harbin neticesi düşmanın yeniden arazi istilâ edemeyip.. Sonunda ismet Paşa'nın taarruza geçip düşmanı mağlûp ettiğini söylüyor.günü ne olduysa. Bize gelen mağlûbiyet haberi yanlış değilmiş.» demiş.. Tamam.. Kara haber. Bütün bir hafta mağlûp olan bir ordunun bir ftaftadır zafer içinde olan bir orduyu bir taarruzla ve beş-altı saat içinde mağlûp ve müthiş perişan etmesi şaşılacak şeydir. bunun başında ve sonunda: «Metristepe'den gördüğüm vaziyet: Sağ cenah grubunun taarruzuyla düşman gayrîmuntazam çekiliyor. Ismet'e bu harp ve zaferi hakkında malûmat sordum. Gayet güzel tablolar var. mükâfat verirler. bıkmış imiş. Bereket versin. Askerler girmiş. Ruslar'in uzun zaman Türk hükmü altında kalmalarını temsil etmektedir. Kim daha çok mukavemet ederse. umumî ric'at emri vermiş. son günü büsbütün mağlûp olduğunu zannederek. Bunlar büyümüş. Petrograd. O esnada bizim ilk hattan bir zabit Yunanlılar'ın ric'atini görüyormuş.» Ben hikâyeyi biliyorum. ric'at eder. Yunanlılar bunu görüp yeniden dönecekler. Ateş yakılmış. İnönü savaşlarının İçyüzü Sonra Ankara'da öğreniyoruz. iki çit yapmış. Bu zabitin hüviyetini tesbit edip hatırasını ihya etmelidir. Moskova'ya geldik. Petrograd'da Yunanlılar'ın yeni bir hücumunu işitmiştik. durdu ve ilâve etti: «Bazı olur ki. Lozan'a giderken bu harbin olduğu mıntakadan geçiyorduk.

mevki kazanacak. Bu sahiden böyle mi. erkânı harbiye.. Kendisine Antalya Mal Sandığından sekiz bin lira kadar da bir para vermiş. Ankara'ya avdetimde meb'uslar bundan şikâyet ediyorlardı. Bu yanlış yolda idi. Onu bulamadığımız. yoksa İsmet rekabetinden kurtulmak için adeti üzre bir dalavere mi yaptı da azledildi bilmem. Ekmek peynirle karnımızı doyuruyoruz.odun yaran diğer hizmetçiler hep neferdi. Bizim as-kerlerdeki azamet kibir müthiştir. Orda bulunan askerler izah etmeli. Meclis Bekir Sami aleyhine galeyan etmiş. masraf. Burası inebolu Kastamonu yolu üzerinde çam ormanlı bir yerdir. Galiba Mustafa Kemal'in şahsî emriyle yapmıştır. ona göre çadır. Hey'eti Vekile'de aramızda bunlardan var. Mustafa Kemal de onu tekrar Avrupa'ya yollamış. Ama ne gelmiş?!.Kalorifere varıncaya kadar koydu. Bizim muhafızımız da yok. Dalkavukluk edip. yasının en zalimane hücumlarına karşı. Lâkin onun usulü böyledir.. Ecevit'e gidip olurmuş. Sonra da ric'at etmişlerdir. Kalorifere bakan. Şimdi bundan bahsetmiyor ve kabahati Bekir Sami'ye atıyor. Maiyetinde yaverler.. ne saire. Sonra da yazdı. teveccüh. Şurası muhakkak ki. Sonra «Hayır mağlûp oldun» demişler. muhafız kıt'a. ingilizlerle. Ankara'ya geldiğimde öğreniyorum ki. Hükümet ve Meclis'in ise bunlardan hiç haberi yok. muhafız ve hizmetçi neferleri ile beraber gelirler. Mustafa Kemal'e yazması yolsuzluktur. Altlarında askerî otomobil var ya. Buraya gelmiş. Londra'da muahede olmayınca. Ve bu halâ böyledir. Ankara'ya vardığımızda Millet Meclisi'nde ağızdan ağıza bu debdebeden bahsediliyordu. Bu adamlar böyledir. Müdâfaa-i Milliye vekâletini kendi çiftlikleri zan eder ve kullanırlar.Bilhassa bir beyânla Ruslar aleyhine bir koalisyon tertibine çalışmış. Kumandanlıktan azletmişler. Nutukta da Mustafa Kemal "mağlûp oldu" diyor. Rusya'da uğradığı muvaffakiyetsizlik ve yaptığı delice muzır işler. ve istibdad dün. Maiyetlerinde yaverleri. Fransızlarla. hayrete şayan şey ve pek garip. Meselâ Mustafa Kemal'in en mükemmellerinden olarak 18 otomobili var. yalnız ve şaşkın kalan milletimiz maddî ve manevî bütün kabiliyet ve kuvvetlerini datnarındaki ateşe toplayan ve harekete getiren Büyük Millet Meclisi'nin Reisi Mustafa Kemal Paşa» işte insan böyle kendini bir şey sanır. Meselâ İsmet Lozan'dan sonra başvekil oldu. İsmet ilk dalkavuklardan ve bugünkü halin en mühim mes'ullerindcndir. Nemrud olur. Dumlupı-nar da galip gelmiş. Hepsi devletin kesesinden.bir ağza yakışmayan tabir ve cümleleri zaten evvelden de yazardı. aç yattığımız günler de oldu. Yunanlılar Konya'ya doğru ilerlemişler.. Haber aldım ki. Hattâ adî bir uşağımız yok. Şimdi yine bu adam Avrupa'ya gönderilir miydi? Göndermiş. İkinci İnönü'nün diğer bir safhası daha var: Cephenin cenup kısmına Refet kumanda ediyormuş. Mustafa Kemal de onu alkışlamış. Bu da devleti bir çiftlik gibi kullanmak demekti. Çok defa Hey'eti Vekile'de geç kalıyoruz. Bu sefer yazdığı telgrafın cümlelerinden biri: «Zulüm. Mustafa Kemâl'in de bütün uşakları halâ neferdir. Mustafa Kemal bu hususta (S-366) Bekir Sami'nin aleyhinde. Refet kızmış. kömür atan. Bütün şoförleri askerdir. Romanın azametli devirlerinin muzaffer kumandanları gibi. gizlice göndermiş. Bekir Sami'nin kanaatinde ve onu takdir ediyor. fakat ne yaver. nakliye vasıtaları. italyanlarla bir takım itilâfnâmeler yapıp imzalamış. Bir villâ yaptırdı. emirber neferler. Onlar hayat tehlikesi altında iseler bizde öyleyiz. Bu da nasıl olur bilmem? Rey-i hoduyla Mustafa Kemal . yaptığı itilâ170 flar muzır şeyler. Londra Konferansı'ndaki hatalarıyle artık iyice anlaşılmıştı. vardır.. Paris'te Gürcü. Taşnak. Vur abalıya. Kendi kendine bunlara nasıl cesaret etmiş bilmem. Böyle bir adamı bir daha Avrupa'ya göndermek olur mu? Demek o Mustafa Kemal. Ermeni ve emsali Rusya'dan kaçanlar ile de bu babda görüşmüş. Çünkü siviliz. Bekir Sami Hariciye Vekâleti'nden istifaya mecbur olmuş. Böyle ama. Paris'e götürdüğü Hey'et-i Murahhasa kamilen aleyhine kıyam etmiş. Biz vekiliz. Mevsim yaz. hem de sonra yine Bekir Sami'yi bu husustaki temas ve müzakerelerine devam için ve hususî bir surette yine Hükümet ve Mec-lis'den habersiz tekrar Avrupa'ya yollamıştır. BEKİR SAMİ DİYE BİRİ Bekir Sami çok cesur bir adamdır. Kömürünü. Bu adam ki. odununu taşıyan kamyonlar da askerî kamyonlardır. Lozan'dan Mustafa Kemal'e böyle elkab ve serlevhalı telgraflar yazardı. Bizim kumandanlar. Halbuki vazifesi sade Hariciye Vekili'ne yazmaktı.

o. veremeyiz. yerde bastığım toprağı eğilip öpeni gördük idi. öyle tavırlar takındı ki. Moskova'ya gidişimizde de Tiflis'den Bakü'ye. Bir gün bir istasyona geldik. tüfenk. Bizden habersiz Ruslar'a gitmiş.» dedim. Bu adam yeni Türkiye'nin ilk diplomatı ve bütün hasılatı muvaffakıyetsizlikten ibaret biridir. Çerkez. Vagonlarımızın penceresine yanaşıp: «Bizi ne vakit kurtaracaksınız?» diyorlar. millete zarar olacaktır. Yüzüne vurmak sırası geldi. Çeçen.» dedim. İşte bu ilânla onun hayatı bitmiştir. Ama fena sinirlendim. almış. Sinirlendikçe sinirleniyorum. Hem yanaşsa da ne olur? Gitti. «Göndermedim.. Asetin.» dedi. «Yok. kafanda parçalarım. Zaar muahedenin yapılmasından... Sorduk. Bu da siyasetimize muzır bir şey. Bir gün yemek yiyoruz.) izamı ve inat ile devam ettiği siyaset neticesini göstermekte gecikmedi. Acera... Ruslar Türkiye'nin dostluğunda şüphe ve Fransızlarla aleyhlerine ittifak yaptığımıza kanaat edip Ankara'yı sıkıştırmağa başladı.. Bakü'ye yaklaşmaktayız. muahedenin ruhu ve gayesi. Lezgi.Kendi gitti. parçala!» dedim. ilh. Nihayet kendileri bize 400. Bana pek fena muamele ediyor. Bekir Sami bu sefer de yine Türkiye işi yerine Paris'te sırf Asetinler'in istiklâlini mucip olacak ve evvelce Tiflis'te başladığı Rusya aleyhine Türkiye. 1921 yılı Nisanı içinde süratle Bakü'ye doğru iniyoruz.. Ben bir gün Meclis koridorunda Mustafa Kemal'e: «Bekir Sami gibi biı adamı nasıl bir daha Avrupa'ya gönderdiniz Yine orada potlar kıracaktır. «Nerden öğrendin?» dedi. Sade yüzüne baktım. bilhassa Çerkez ve Abaza baş düşmanımız. Ruslar tabiî fena alınmışlar. Fena kızdım ve içimden «Tamamdır. Asetin. Nahcivan. Bir lâf dahi yok. Bekir Sami'nin diplomatlığı uğursuzlukla doludur.. ANKARA'YA DOĞRU Moskova'da hazırlandık. Bu miktarı-Yusuf Kemal imza etti. tahammül mümkün değil. Rıza Nur'un notu: Buraya Sinop'taki notlar ve muahede dercedilip. Biz Ruslar'a da: «Yarım milyon Ura tesellüm ettiğinizi imza edemeyiz.devlet malım nasıl verir?. Silâh patladı. Almıyor ve duruyor. Bana kızdı ve «Tabağı alır.»dedik.. Ne (... Bizde muhacir olarak gelip yerleşmiş Abaza. Müthiş bir gurur. Zavallı ne bilsin! Bilse yanaşmaz. Mustafa Kemal'in böyle (. Baku'den Rostov'a kadar bunu işitirdik. savuştu. Bilmem ne idi hatırlayamıyorum. ne olacaksa olsun. gider. gülle. Ali Fuad yarım milyon altından (*) Yalancılık ve yolsuzluk ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. kendisine uzattım. Seyfi.. bu halde bulunmak güç oluyor. ilh. Yusuf Kemal artık büsbütün azamet satıyor. Şaşılacak şey... Bunlar Çerkez. Bunlar gazetelere geçmiş. Seyfi de bizimle beraber.. Otuz kırk kişilik de müsellâh bir muhafız müfreze verdiler. her yaptığı şeyin şahsî olduğunu ilân etmeğe mecbur oldu. Derhal başını kaldırdı. Trene bineceğiz.. ittifakı siyaseti için uğraşmağa başlamış. siz yolladınız. Bunlar da muhtelif yerlerden sevkediliyor. Biz Rusya'da bu kadar ay ve koca bir muahede yaptık. mitralyoz.. konuşuyoruz. inkâr etti. Ve artık Yusuf Kemâl'le selâm ve sabahı kestim: Bir vagonda.Hattâ Antalya Mal Sandığından sekiz bin lira harcırah da verdiniz. Biri şimendifere yanaşmış. ilh. fişenk de alındı. Rostov'dan itibaren Bakü'ye kadar istasyonlarda ora halkı Müslümanlar geliyorlar.» dedik. Cevap vermedim. Beni bıraktı.» dedim ve sebebini sordum. Halinde büyük değişiklik var. bir tabak aldım. Bu iş böyle bitti. Bir çok top. 171 yüz bin lirasını kendisine bırakmamızı... Müslümanlardı. Baku ve mektuplar dercedilecek. «Hadi!» diyorum «Ne duruyorsun?» Nihayet: «Ya-pamıyacağm» şeyi ne söylüyorsun?» Bak ben sözümün eriyim» deyip kendisine ağzıma gelen küfürü ettim ve sonra da «Hadi bir lâf söyle! Seni şimdi tepeleyeyim. Türkü öldürmek . ben...»dedi. Devlete.. Başımı da uzatıp tuttum ve: «Al! Hadi bakalım.. Gönderilmedi. Hem pek fazla. bununla Almanya'dan cephane alınacağını söyledi. parayı muhafaza eden Rus askerlerinden biri iki kurşunla herifi yere yıkmış. Yusuf Kemal ile ben: «bize böyle hiçbir iş'ar yoktur... Yağma Hasan'm böreği.» deyip. Hattâ istasyonda kendimiz. Ama nasıl yapıldı? Onu unutmuş gibi duruyor.000 lira teslim ettiler.) adamdır!.. Lehistan. Nihayet Hükümet Bekir Sami'nin resmî bir vazife sahibi olmadığını. Parayı sandık sandık vagona yerleştirdiler. dört bin lira aldık.

Batum'a inip. «Affet Kabahat benimdir. En mühim işler Ruslar'da. Azerbaycan'la muahede yapmak istiyor. Bu sarih bir haksızlıktır. «Ne istiyorlar?» dedim. Bir aralık otomobil durdu.» dedik. istiklâl istiyorlar. sokak . Hariciye komiseri Şivanitze adında bir Gürcü. Moskova ve Petersburg'dan topladığım kitaplar ve kendime. Hemen Batum'a ineceğim. Sebep hep Yusuf Kemâl'e kızgınlığım.» deyip af diledim Bakü'ye geldik. Öylece oldu. Vaktiyle Batum limanı mühendisi imiş. bizi soyacaklar mı?» dedim. Baku. Bunun imkânı olmadığı evvelce anlaşılmıştı. sonra Trabzon. O kadar fena şey söylediğim halde Seyfi hiç birşey söylemedi. Oradan hareketle Tiflis'e geldik. Yusuf. Harb-i Umumide Sankamış-Erzurum şimendifer hattını da bu yapmış. Fakat bizi yıkmakla istiklâl almak şöyle dursun. Şark Cephesi yazıyor. Hakikatte Ruslar'ın elinde. «Çeka idaresine götürecekler. Gürcü milleti pek nasyonalist. Bir iki kat tüle bürünmüş. tabancaları elde otomobile sıçradılar. fakat çare yok. bizsiz onların istiklâli olamaz ve yine istiklâlleri bizimle devam edebilir. Yaptığım şey çok haksızdır. Düşündüm.Anladık. Türkiye de oturunca. Hem ne hakla Türk toprağında istiklâl isteyebilirler? Henüz ellialünış yıllık bir misafirdir. ÇEKA BELASI ' Şimdi Gürcistan bolşevik bir cumhuriyet. Bir gün oynarken hiç yoktan adamcağıza fena sözler söyledim. Üçdört silâhlı adam.istiyorlar. Gürcüler'in asıllarının eski Arnavutlar olduğu fikrinde. Düşündüm. Ben artık meşgul bile olmuyorum. Sordum. Gidiyoruz. Bizdekiler müthiş hatâda. Oradan da Kavak-Çorum-Anka-ra yolunu yapıp bu mıntıkayı da görmüş olacağım. Gittim. Yusuf Kemâl birşeyler yapıyor . Gücendirdiğime pişman oldum. Makulü bunun. zevceme aldığım kürklerden başka bir şeye malik değilim. Yahut Çerkezler Türkiye'den hicret edip gitmelidir. İstiklâli Kafkasya'da asıl vatanlarında istesinler. Ben. iyi bir adam. Pek terbiyeli adammış. başka türlü yapılamaz. Türk gibi düşünmek lâzımdır. mümessillikten Ba173 jf. kadîm ahaliden değiller. Ruslar Azerbeycan'ı Moskova'daki muahedeye iştirak ettirmek istiyorlardı. Türkiye de onlara yardım etsin. kadın bindik. Siz de yarın şu saatte hazır bulunun. Herhalde bîtaraf düşünen biri Kafkasya'dakilere hak verir.» diyorlar. «Peki! Yarın gideceğiz. Şimdi ev sahibine: «Sen defol! Evde biz oturacağız. haremini istiyormuş. «Çeka» dediler. Rize. Ordu ve Samsun'u göreceğim. Ben sinirli bir adam oldum. Batum. 172 tum'a giden bir mülâzım. Ve bizden meded bekliyor. Seyfi ile konuşuyoruz. ona Rus dolayısiyle ebediyyen veda ederler. Gürcüler'in en iyi müverrihi imiş. Buraları henüz görmemiştim. Ben Tiflis'te kaldım. Azerilerle muahede tabii olmadı. Eşyanızı buraya yollayın. Celbettikleri Behbud Şah Tahtenski'yi celselere sokmak için uğraşmışlar. Tamamiyle haksız olan benim. ama yaptım. Ben Tiflis. «Bunu beraber götürür müsünüz?» dedi. hemen gidip. Başka vasıta yok. Buna diyecek yok. iskambil oynuyoruz. Memduh Şevket vasıtasıyla bir çok halı satın aldı. Ruslar'dan kaçmıştı. Bu zât geldi. haksızdım. «Acaba eşkıya mı bastı. Sokakta kalıp misafir edilmişler. yüzü iyice fark olunamıyor. istasyona Hariciye Komiserinin otomobili ile gideceğiz. «Kars'ta bir Gürcü mühendis vardır. Bu hususlarda görüştük. budur.Bunlar denkler teşkil etti.» dediler. Düşündüm. Biz mâni olmuştuk. Yusuf Kemâl'in suratına bile bakmayıp ayrıldım. Terbiyeli bir zabit. Hüsanıeddin adında bir binbaşı göndermiş. kolayını bulup göndermekliğimi emrediyor. Ne çare mesele hayat meselesidir. Hükümet hesabına çalışıyor. Trende vakit geçiremiyorum. Yusuf abes ile meşgul oluyordu. Halbuki Kafkasya'dakiler bastığımız toprağı öpüyor. Bize hizmet eden birinin haremi. «Peki!» dedim. Bir gün sonra kadın mümessilin kartı ile otele geldi. Hem de Seyfi'nin terbiyesini bozmaması beni büsbütün utandırdı. Bir millet ve devletin selâmeti bundadır. Tiflis'te yapacak bir şeyim yok. £ski nasyonalist hükümeti istiyorlar. haklarıdır. Palavracı Kâzım kaçınca yerine Şark cephesi. Türkçe söylemek. Hayat ve baka kaygı ve şevki tabiisi ile Türkiye bunu istiyorsa Çerkezler hak vermeli ve kabul etmelidir. Yusuf Kemâl parayla Kars'a gitti. Çünkü. Stalin'in akrabasından imiş. Hayret içinde kaldım.

«Bu değil kendi kağıtlarınızı» dedi. Aldırma!» dedim. Bir kaç kelime türkçe biliyor. ne yapayım?. üstüne eğilmiş duruyor. kağıdı herife sundum. muahede esnasında olan muhaberatı öğrenmek ve şifremizi halletmek olacak. okudu. Cebimde rovel-verim var. Koridordan yürüdüm. Haricî bir mesele çıkmasından çekinirler. Yarıya kadar indim. param hep bu bavulda: «Her ne pahasına olursa olsun. kulpuna yapışmış. Bu da cesaretle olacak. Ama ölünce alırlar. hısımım akrabaya selâm sabahtır. Kadın bana otomobile binmeden evvel iki açık mektup vermişti. Sizin cebinizde dursun. yanınızdaki kadın içinmiş. Ve bavulu açarlar. Ben bir murahhasım. Hemen oradan inmeğe başladım. Moskova hükümeti bize Komünist Merkez-i Umimi'sinden kılımıza hatâ gelmemek suretiyle bütün Rusya'da serbest dolaşacağımıza dair birer vesika alıvermiş. içinden bu kâğıdı alıp. Öteki odaya gitti. lüzumu olur» demişti. Ucunda ölüm dahi olsa bile vermemeliyim. Heyhâd!. Belki vesikayı vermek diye elimi uzatıp mezkûr kâğıdı alıp cebime koydum. Bavullarımızı da oraya koydular. «Bende başka kâğıt yoktur. «Peki. sorayım. bizim zabite benim el çantasını verdim. benim Rusya'ya ait notlarım. Kadının bir sandığı var. 174 POLİSİYE BİR VAK'A c ' ' -• r. «Aferin! Ben şimdi geleceğim. yine cüzdanı cebime koyduktan soııra. Bu ân hayatımın en mühim ve nâzik anlarından biridir. Bütün evrakımı alırlar. Beni yukarı çıkardılar. Diplomatik muafiyetim var. Maatteessüf adı hatırımda kalmadı. Koridorda tabancalı bir takım herifler dolaşıyor. Fakat bu adamlara pek zorunu gösterirsem belki cesaret edip cebrî bir iş yapamazlar. Benimle Batum'a gidecekti. Baktım tabancaları ellerinde değil. Moskova'dan çıkacağımız vakit. Dedim ki: «Size rica ediyorum. Türk zabiti olduğunu ispat et! Başka eşyayı ne yaparlarsa yapsınlar. Bir kapıyı geçeceğim. Başka çare yok. Namus meselesidir. siz beni tevkif ettiniz. «Bunları saklayın. Hayat ile ölüm arası gözüme gözüktü.». Ama bunlar Ruslar'dan kaçmış olduklarından yazanlara mes'uliyet gelebilir. «Gidemezsin!» dediler. Buradan çıkmak ve bavulu kurtarmak lâzım. Ben de kabul ettim. bir şey yok.» dedim. O. Bunda ne var? Eşyasını da aldılar.. Eğer bu adamlara teslimiyet gösterirsem. Şiddetle göğüs vurup birbirinden ayırdım ve kapıdan çıktım.. durdu. Elbet arasınlardır. Düşünmeli ki. Zabiti. bir şeyi yok ise. işin vahametini asıl şimdi anladım. Güya sordu: «Sizin için değil. ben hazır olmadıkça bu bavulu kimseye verme! Bunda devlet esrarı vardır. İçin hop hop ediyor. müthiş bir contre revolutionaire'mış» dedi. Dokunmayın diyor. Yukarıda beni bir odaya soktular. Bir herif oturuyor. Oturan herif Fransızca bilmiyor. Biraz oturunuz. Baktım beni takip eden de yok. Yerinden hiç kımıldamadı. Zabit hakikaten erkekmiş. durdu. Zorları evrakımı alıp. Ötekiler aşağıda bir odada kaldı. Ne yapalım?» dedim. Açtı. Oradan çıktım.ortasında rezalet. o vakit geri dönmek de pek rezilâne olur. Bizi Hariciye Komiserliğinin yarımda olan Çeka dairesine soktular. Çeka'dakiler ya ben giderken önüme dururlar ve tabancaya davranırlarsa. «Evrağmı ver!» dedi. Onu da tahliye etsinler.. «Ben gideceğim» dedim. Cüzdanımı çıkardım. Bavulu dizlerinin üstüne koymuş. Şimdi kadının mektupları aklıma geldi. «Biraz oturunuz. düşündüm. kâğıdı gördünüz. Doğru yandaki binaya gidip Hariciye Komiseri Şi-vanitse'yi gördüm ve ağır bir lisan ile bana yapılan işten şikâyet ettim. eşyamızı verdiriniz. Biraz ferahladım ve zemin kata indim. «Ha şimdi tabanca sesi gelecek» diyorum.» dediler. Uzun bir merdiven. Ben de ceketimin cebine koymuştum. Gitmemek olmaz. Kadını ayrı bir yere almışlar. Hepsi Yusuf Kemâl'dedir. Kadının bir şeyi varsa diyeceğim yok.'"c Sert sert dedim ki: «Gidiyorum!» ve yürüdüm. Kimseye vermemiş.» dedim. Tabanca ile önüme dururlarsa çekip «Dokunmayın. nasıl dokunuyorsunuz?» dedim. Acaba fena bir şey mi var? Yoksa bu işe bu kadm mı sebep? Nihayet «Baht işi! Hayatın bir geçit yerindeyiz. Kusur diledi: «Yanlışlık olmuştur. Benden nasıl kâğıt alabilirsiniz? Hem siz kimsiniz? Size Merkezi Umumi emrediyor. Seni göreyim. Bunu vermemek de benim vazifemdir. Ondan bile korkuyorum. sizden bu kadını da isterim. Olsa bile vermezdim. Ben Türk-Rus dostluğu için bu .» Dediler: «Tevkif etmedik.»dedi. Muahedeye muhabereye ait bende ne kadar evrak varsa. Çünkü bu şimdi Türkiye Devleti'nin izzeti nefsimeselesi oldu.. «Fena bir şey değil.» dedi. Önüme iki kişi durdu. Galiba bunda bir şey var dedim. Benimle geliniz. kan olacak!» diyeceğim. ceplerimi ararlar. Doğru zabitin olduğu odaya girdim. Dedim: «Oturmam. Kadın bayılıp yıkıldı.. Bu da bir ümit. Bunun hesabım soracağım.

Fransa'nın Nis'ine benziyor. Aşırmak çaresini orda düşündüm. Gürcüce ve Türkçe de biliyorlar. Beraber Çeka'ya gittik. Bu bahçelerde dilber villâlar var. Bastonun ucu pislendi. Bizi aldılar. iri boylu. Şimdi Batum'a izin almalı. rezil-ü rüsva olacaktım. Şehirdeki evlerin çoğu. Bu sebeple bizim Karadeniz sahilindeki bütün şehirlerimizden daha sıcak. Sonradan Hıristiyan Gürcüler de gelmiş. Ruslar onu Batum'dan Tiflis'e götürmüşler. Bastonumla onları da uğraşa uğraşa lağıma yolladım. Bunlar silâhla mukabele etmişler. Batum'a doğru yollandık. kadının bana verdiği mektupları yırttım. Keza hurma ağaçları. güller ve çiçekler içinde. Bu zâtı çok yıllardan beri tanırım. Fakat muz ve hurma meyva vermiyormuş. Ölümü göze alıp cesaretle yürümeseydim. Kenefe attım. Eşyayı. Suyu çektim. gürbüz. Bu sefer Çeka'nın başı bizi karşıladı. Gayet Müslüman adamlar. Dedim: «Böyle bir kadın da var. Bunlar yine harbe devam etmişler. Burada bunlara Gürcü derseniz size kurşun atarlar. diğer bavulları aldım. Kendisi bu babta mazeret beyân ediyor ve aleyhdarlık etmediğini söylüyor. Devletin esrarı. Bunlar. Ruslar Bakü'den Batum'a yâni bir denizden bir denize şimendifer yapmışlar. bir mülâzım beş nefer koyup gitmiş. Batum cidden güzel bir şehir. Bir Tarafı türkçe. Ahmed Bey'in yeri var mı? Ailesiyle beraber oturtabilir mi?» «Vardır» dediler. Bir eve. fakat Gürcüler Türkçeyi kaldırıp. Ahali ekseriyetle Acar. Nihayet mülâzimleri gelip neferleri alıp götürmüş. Güzel bir liman yapmışlar. Türkçe mektep açmışlar. Portakal. Batum'a getirmek lâzım. Hemen apdesthâne-ye girip. Türkiye aleyhine orada gazete de çıkardı diyorlardı. Tenekeleri gaz ile doldurup hemen yine orda vapura yüklüyorlar. Batum iki dağ arasında olduğundan sert rüzgârları görmüyor. mandalina dolu. Ruslar bunları bir taburla muhasara etmişler. Batum'a yollamı-yorlar. Otele geldik. Aynı zabit de beraber. kadını bıraktık. Güzel sokakları ve evleri var. Saffet ırzına geçti.»dedim. Bizde Acarlara Gürcü derler. Ruslar imar etmişler. Çay yetişiyor. bir kısmı gitmedi. Geldiler. Şimdi kadını almak. Hele etrafı bahçeler içinde. Beni Ahmet Bey adında birinin evinde misafir ediyorlar. Moskova'dakileri tanıyorum. bavulu. Bir kısmı gitti. Onu işbaşında olan Gürcü ve Ruslar'a yolladım. Geçen sefer Memduh Şevket bir kadın verdi. «Nedir bu başıma gelenler» diye kızdım. Onu da çıkardılar. Sahiden acar insanlar. Hemen kadını ve eşyasını 175 alıp yine aynı otomobille trene vardık. istanbul'da idi. Yine aldırmamışlar. Bir de teneke ve tenekelerin konduğu sandık fabrikası var. bir tarafı Gürcücedir. Birkaç Rus askeri öldürmüşler. hele villâ ve bahçeler. şimdiki . Bir sürgün gibi. Kışı yok gibi. Esasen Batum'un eski ve büyük bir ailesindendir. istiklâl veya iltihak istiyorlar. Sonra Itlihadçılar gücendirmişler. Batum'a kaçmış. su yok.kadar çalışmış bir adamım. Mektebi. tedrisatı Gürcüce yapmak istiyorlarmış. Muz ağaçlan her yerde var. Bakü'den petrolü bu boru ile Batum limanına akıtıyorlar. iyi işliyor. Bizden de muallim getirmişler. İmanlı bir Müslüman. fakat aynı zamanda nasyonalist bir Gürcü. Bu kadını bıraksınlar. Sançakbeyzâde Mehmed Bey Tiflis'te. Batum'a vardık. «Bir sızıltıya meydan vermeyiniz. Gürcü Menşevik hükümetiyle iyi olduğundan şimdi. Suyu çektim. Bu kelimeyi büyük hakaret sayarlar. Buna Menşevik hükümet çalışmış. Af diledi. Eve vardık. Ruslar öleceksiniz teslim olun demişler. Bindik. Limanın rıhtımında boruların musluklarını açıyorlar. Konsolos Deli Fahri. Aynı yol boyunca kaim borular da döşemişler. pehlivan adamlar. Eskiden Batum kamilen bunlarla meskûndu. Ben gezmeğe çıktım. Hasılı kadının benimle Batum'a gitmesine müsaede de aldım. Ruslar başıma bu işi getirdiler. Ruslar'dan da yerleşenler var. Bu gazetelerin koleksiyonlarını kendisinden aldım.» «Peki» dedi. Derhal yazacağım. Zabiti. muallimi gördüm. Bu sefer Tiflis mümessili verdi. Ertesi günü Şivanitze'yi yakaladım. Bahçelerinde memaliki harre nebatatı ve çiçekleri bile yetiştirmişler. Ruslar bunlara teslim olun demişler. limon. BATUM Anlattılar: Bizimkiler Batum'a girince arkasından Rus askeri de girmiş. Konsolos'a telgraf çektim. Sinop'ta kütüphanededir. Hasılı Batum. bilhassa şifre ellerine geçecekti. Bu da pek fena neticeler verirdi. Akşam da olmuştu.

En iyi vasıtanın benimle ve vapurla olduğuna karar verdiler. Ahmet Bey'in bir ticarethanesi var. Harpten evvel Viyana'da idi. beni ve kadını da geçirip vapura koydu. ya şimdi vapuru basarlarsa. 177 Kendini almak üzere zevcini gönderiniz. salgın hastalıklar içindeymişler. Diyor ki: «iyi ticaret ediyoruz. Tiflis'te bu kadının üstüne güzel yokmuş.» Trabzon'a geldik. valilerin ve emsalinin kendilerinden yapılacağını söyledim. Derhal Kâzım Karabekir'e telgraf çekip «maiyetinde çalıştırdığın Gürcü mühendisin haremi. Gürcistan'da 176 " da dükkânlar kapanmamış. Parası yok. Sordum anlattı. italyan vapuruna biniyorum.Bolşevik Gürcü Cumhuriyeti de çalışıyormuş. Mahpuslar. Bizim Moskova Muahedesi'nde kendilerine muhtariyet verdiğimizi. fakat buradaki hepsine üstündü. Eşyayı. Konsolos Deli Fahri ile kadının kaçırılmasını konuştum.. mavi gözlü ve sarı saçlı olanlarda kaş ve kirpik az oluyor. Kadın Fransızca. fakat arada hükümet bir ticarethaneyi basıp ne kadar altın para bulursa müsadere ediyormuş. Görmüştüm. sefalet. zaruretten bunların kaybolduğunu Viyana'da gördüm. iyi ticaret yapıyor. Bizim eski şairlerin tarifi: Âfet-i devrân. Kadın sevincinden çıldırıyor. Bunu severdi. kadınları fevkalâde güzel.» dedi... . Kocasını itham edip öldürdü. süt gibi bir deri. hele yüksek tabaka var ki. Ve başımıza geleni bir nebze anlatıp. Misafiriyim. öldürür müsün? Bu adam Ruslar'dan kaçmış. Zavallılara türlü engeller çıkarıyorlarmış. dolgun etli. Adetâ âşık. Cevap: «Mühendis mahpustur» Meğerse sonra bolşevik olduğu şüphe edilerek tevkif edilmiş. Tetkik ettirdi. rıhtıma geldik. Rus köylüsü Tatar suratlıdır. Dediler ki bu adam Çeka'dır. ak tenli. Sizin muafiyetiniz var. Bunları Trabzon'a filancaya götürür müsünüz? Başka türlü yollanamaz. Acarlar vasıta-sıyle karadan yollamayı münasip gördü. açlık. Dünyanın en güzel kadınları. Bir de ne bakayım. Pet-rograd'ta bir opera verdiler. Bolşevikleri hiç sevmem. kirpikler ok gibi. Babası vaktiyle Batum'a gitmiş. Moskova'da da güzel kadınlar görmüştüm. ticaret yapmış. millet meclisleri olacağını. Ben de bakıyorum Ahmet Bey de hayran. Bir kavuşsam. Büyük bir palet oynadılar. Adetâ kuş gibi uçuyor. sanki süt. Fakat kazandığımızı elimizden alıyorlar. Harpten sonra açlıktan. O esnada Ruslar hudutta sıkı tarassut yapıyorlaşmış. birçok binaları varmış. Ben kocamı çok severim. Tuhafı şu ki. Ben en güzel kadının Viyanalı olduğunu zannederdim. Hele ana ve babasından biri Lehli ise emsalsiz güzel olurlar..» dedim. beyaz. Olmaz dedi. beşer-yüz altınını almışlar. Anası Polenes. Eşyasmı eşyama kattım. Şimdiye kadar kalın tüller içinde idi. öteye beriye koşuyor. Gittik. büyük zengin olmuş. hem bir Türke bu hizmeti yapmak vazife-dir. Şimdi ölür müsün. Ve birkaç tülden görünmüyordu. Muhtelif milletlerden seleksiyone olanlardır. Güzel bir evdi.. Paris'te operada arada Rus balesi olur. Heyecanlı bir saatten sonra vapur kalktı. bir hükümet reisleri. Ahmet Bey'in de bir iki defa. Sofraya yüzü açık geldi. Hiç dikkat etmemiştim. Şehre çıktık. Şehirler de kısmen öyle. sarışın. Anapa'ya kadar sahillerde şubeleri. üçer. fakat bir sınıf. Sevindiler. Bari şunları müsadereden kaçırsam. Selâmet.. Meğerse Rus imiş. bununla bolşevik olmadıklarının aşikâr olduğunu söyledim.» Bu zât bizim Arhavi'li. Uzun boylu. sarışın. Sülün gibi boyu. Misafir olduğumuz hâne de babasından kalma imiş. Edebiyata âşinâ. Bir taraftan da Çeka kmyormuş. Herkes koşar. ingilizce de biliyor. Ahmet Bey'in parasını üstüme aldım. pek kolay oldu ama. Bu tiyatroda bir pek güzel kadın. Kadın da yanımda. Ahmet Bey ilk yemek yiyoruz. koridorda bir zabitle geziyordu. Tiflis mümessili tarafından refakatimle gönderildi. Kadmı bir Rum dul kadının evine pansiyoner koydum. Dedi ki. Kaatil insanlar. babası Rusya'daki milletlerden biri imiş. fiyatlar fırlar. Sonra öğreniyorum ki. birkaç da halım var. Bu da böyle. Bu karşımdaki kadında ise kaşlar yay. «Biraz altınım. Anlattılar: Ruslar girince hapishaneleri nasyonalist Gürcülerle doldurmuşlar. Karıyı aldı. Sonra da herifi hapsetmişsiniz. Konsoloshanede becerikli ve Tatarlar'dan biri var. Oradaki gümrükçü ve nöbetçilerle işi düzeltti. kadın. Ahmed Bey'in evinde ben. Tuhaf. Hayran oldum. Buradadır. Ne güzellik! Galiba Rusya'nın en güzel kadını bu imiş. siz delâlet edip karısını istetmişsiniz. «Siz olmasaydınız benim hayatım tehlikede idi.«Peki» dedim. diye yazdım.

«Peki» cevabını aldım. motor tamirhaneleri yaptırmış. Bu Topal bizden daha iz'anlı nasyonalist. «Delidir» dediler. Kâhya da debdebesinde Müdâfa-i Hukuk Cemiyeti bana bir ziyafet de verdi. çirkin. namuslu yürüyünce böyle belâlara. Sorduk. Alçak boyluca. bunların cebine para koyuyorsunuz?!. Ben de bu hallere gülüyorum.. Bir aralık belediye reisi olmuş. Kim olduğunu sordum. Eşrafı gördüm. Lâf ağzından damla damla çıkıyor. haremi ve kızıyle bir yaylıda. Bunu yapmak için insan ahmak olmalı.. beraber Ankara'ya gidiyoruz. Kendisine: «Diyarbekir'e gidip ne yapacaksın? Vatana hizmet lâzım. Oğlu vapura dağ çileği getirdi. Vakıa on yıl muhasım saflarda bulunduk. dalgın. şişmanca. Ziya kızıyor. Tabii Türkler hakkında iyi bir fikir hasıl etti. Bu zât pek iyi bir adamdı. Inebolu'lu.Ufak yabanî çilek. Heykelin hepsini alıp götürdü.. Kadına el harçlığı da bırakıp vapura bindim. Kurnaz Rum emniyetini te'min için bir Türk doktorunu da alıp beraber gelmiş.)lerine tahammül edemeyip mebusluğu terkederek bu memuriyeti almıştı. biraz vereme müsait galiba. Heriften sıkıldım ve iğrendim. Giresun bir küçük. Ziyalttahadcılar'ın içinde yegâne bir düşünür kafa ve âlim bir adamdı. Samsun'dan Ankara'ya Hilâl-i Ahmer'in . Eşyamı evrakımı karıştırmış. Ağa'nın menkıbelerinden olarak zikredeyim: Bir gün Ankara'da Ağa'ya rast geldim Ağa. Giresun'a mahsus. firar etmiş!» dedi. Aileleriyle memleketlerine gidiyorlar. masallar anlatıyor. halâ bunları besliyor. Bu da kâr.. Zavallı!.. O da güldü. «Ha. Günlerce ağlamış.. lşiürdim. Kadın. Ziya. firar etti derdi. Ama vatan işi başka. ZÎYA GÖKALP Otelde Ziya Gökalp ile sabık Adana mebusu ve îttihadçıların sergerdelerinden Ali Münif var. Ufak bir bavul ileyim. Yalnız pek az konuşuyor. Orada duramadım. Çünkü ben Ankara'ya gittim. yorgam tepiyor.. Üstlerine bir yorgan örtmüşler. Daha Giresun'da böyle şey olmamış. bu şiiri bulmuş. Giresun'da Ağa'nın kardeşi bana ziyafet verdi. Yaylılarla. gözleri sönük ve derin.. Kitapları. sanki kesilen bir serçedir. Pandomima. Geniş bir rıhtım yapmış. Arada haremi yorganı Ziya'mn üstüne iyice örtüyor. Sinop'a gelmiş. değirmi çehreli. Bu adam öldürdüklerine öldürdüm demez. Kıymetli adamları iş başına koymalı.. Bir takım zırvalar. bücüş. İnebolu mebusu olup Samsun reji müdürlüğüne gelmiş olan Rüştü Bey ile görüştük. evrakımı Sinop'a yolladım. Memleket ondan istifade etmeli. Baktım ziyafette bir de Arap var. Reisi Ahmet Bey'dir. hep somurtuyor. minyatür Avrupa şehri olmuş.» dedi. Hazırlara: «Şu fellâhlar bize bu Harbi Umumîde neler yaptılar da halâ bunların mavallarını dinliyorsunuz. Osman Ağa'nın burada da dirayeti gözüküyor.. Ziya açıyor.. o sizin Giresun'daki âbide ne oldu? dedim. Kadın yine örtüyor. Halbuki ben kadınla bir münasebete vakit bile bulamadım idi. fakat pek sinirli. Göremedim. Bu şiir sonra refikamın eline geçmiş. TRABZON'DA Trabzon'da bir iki gün kalabildim. Malta'dan kurtulmuşlar. Sonra ikna ve razı ettim. kıyametler koparmıştır. benim kendini kahramanca müdâfaa ettiğimi. muntazam sokaklar açmış. Giresun'da azılı bir Pontuscu doktor varmış. Bu böyle devam ediyor. Sordum «Osman Ağa dinamitle yıktı» dediler. Kadın eciş. bir deve kervanı. îşte insan bir taahhüde girerse. Ramazan imiş. Tereddüt etti. Öyle tabiî söylüyor ki. «Dehşetli bir deniz oldu. halis Türktür. kürkleri. Bir otele indim. Osman Ağa bunu hastayım diye evine çağırmış. Ziya Gökalp'i şahsan da şeklen de ilk görüyorum. Bir daha bu dürzüleri şehrinize sokmayın!» dedim ve^ çıktım gittim. Bir iki defa yemeğe davet etti.. alnının ortasında kurşun yarası olan. Ya Gerze'deki Harbioğlu'na ne oldu?. Ben de güldüm. O. Şehri gezdim. Giresun'da Rumlar'in harpten evvel yaptırdıkları muazzam bir âbide varmış. Giresun'dan Samsun'a geldim. Meclis'te ikinci grupta idi. Mustafa Kemâl'in (. O evde Rum'u öldürmüşler. Tiflis Güzeli diye bir şiir yazmama sebep oldu. önümde uzanmışlar. Ahmet Bey'in para ve halılarını da bir sened mukabili birine teslim ettim. Aferin. Giresun'a çıkıp gezdim.. esmer. O esnada Türk doktor kaza ile gitmiş.Tahliye ve izam edilmesini rica ettim. zararlara da uğrar. hareketleri yavaş biri. Yüzü hiddet şeklini alıyor ve söyleniyor. Benim duracak vaktim yok. Bu kadın gittikçe bana te'sir etti. Birçok yerleri yıkmış. bir bir zevcine söyledi. Seni Ankara'ya götüreyim» dedim. fakat misk.. Siz sormazsanız. Daha on metreden misk gibi kokuyor. Bir yere geldik.. müşkülât karşısında bırakıvermediğimi. Ağa tertibini yapmış imiş.

demek bunlar zorba ve eşkıya. Peki dedim Gitti. Etmeyiniz. Hariciye Müsteşarı Suat Bey hanemden bir halı çalmıştır. bir de işi takip için avukat tutarım. rezil olduğunu bilseydim şimdi derhal azlederdim. dedim. Adliyeyi bırakıp Hariciye Vekili oluyor. Şimdi sevdiği haricî işler. oradan uzun bir zaman sonra mebus olarak gelmişti.. «Kaçtılar. Bir saat sonra da halı geldi. Önceleri Iktisad Vekâletim seviyor. Maarif Vekiline Ziya Gökalp'i te'lif ve tercümeye almalarını söyledim.gönderdiği malzemeyi götürüyor. hem eşyamı kullanıyorlar. isteseydim geçen seferki vekâletimde yapardım.» dedi. kışın oturacağım. «Yapamazsanız. muvakkaten buyurun denmiş. geldi.» dedi. Doğrudan doğruya müdürleri çağırıp onlarla görüşüyorum. Rusya'dan dönünce Yusuf Kemâl'i Adliye Vekili yapmışlar. dedim. Ev benimdir. Hem parasız oturuyorlar. Suat bir namussuz adam demek. Aynı zamanda pek cahildi. bu adamla uğraşmalı. Baktım odalar kilitli. Bizim evi de kış için alıkoyuyorlar. Gönderdiğim adamlardan da sıkılmıyorlar. «Ben anahtarı veremem. o da Diyarbekir'e gitmiş.. Sordum: Ben gidince Kara Suat ve Acem Sual (*) Rezaletle ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. .. Suad'ın halıyı bağa götürdüğünü söyledi. «Ben bunu yapamam» dedi. «Türkiye'nin iktisad mütehassısı olacağım. Yapmadım. Kendisine: Merak etmeyiniz. fakat Adliye Vekilliğini hiç sevmez ve istemez. Onlar bağda keyifte. iş için de bir defa çağırmadım. Ne biçim adammış. Bunlara tesadüf etmesek.» diyordu. dedim. Mesele şahsıma ait. Ankara'ya geldiğim vakit Hariciye ' Vekili idi. Sonra dinsiz diye zavallıyı atmışlar. Anahtarı yollasın. Mebuslardan birini yolladım. Hilâl-i Ahmer bazan bunların arasında mitralyöz dahi göndermiştir. Derhal polise ve adliyeye müracaat ediniz. Azletmem. ANKARA'YA GELlŞ Bizim eve geldim. Sahiden iyilikten maraz hasıl oluyor. Aramızda şu hususî mesele olmadan evvel ben bu adamın böyle âdi. Şimdi sayfiyedeyim. Eve gidip asma kilitlerini kırdım. Suat yanıma gelip ayaklarıma kapanırcasına dalkavukluk ediyor. kendisi bağdadır. eve Suat'ı oturtmuş. eşkıyanın avucuna düşecektik. Galiba ondan da hevesi geçti. Adamcağız şaşırdı. Cevapları «Ev ve eşya bize lâzım» Ha. bilmiyorum. İlerde eşkıya var. Beni açığa çıkarmışlar. İkisi çifte kumru gi-bilermiş. Yusuf Kemâl'in mesleğidir. Doğrusu çok hizmeti oldu. Bu yetmiyor mu? Yine: «Veremem» demiş. «Beyefendi böyle iş olur mu?» dedi. Bu adam sefirdir!. Bir büyük halı eksik. Aç şunları! dedim. eşya benimdir. Bana haber vermeden hanemden almıştır. Sonra Lâtife onu Roman'ya sefiri yaptı. Bir avukata gittim. sokakta kalmışım. Ona bir iyilik edilmiş. Nasıl olmuş. Galatasaray Lisesi'nin en gabi talebesi olarak meşhurdur. 178 179 adıyla meşhur olan bu zatı. O benim süt ninemin oğludur. Bir mahsûl meydana getiremedi.» Üç-beş mavzerle ilerlediler. dedim. Azledecekmişsiniz. Evi Muhtar Bey muvakkaten benden istemişti ya. Ben henüz bu adamı tanımıyorum. «Beş dakika oturunuz. Artık yolladığım adamları onlara gönderiyor. iktisad Vekilliği etti. Hariciyeye müsteşar yapmış. Oraya yerleşti. Baktım olmuyor. O kim? Nerede? dedim. Bu vaka bu adamın mahiyetini gösterir. Bir saat sonra döndüler. Lâzım gelen vekâletnameyi şimdi size vereyim. Böylelerine mahsus muamele vardır. içeri girdim. 180 . Yahudi. Bizim evde. Halıyı verir» dedi. Hadin artık gidebiliriz.»dediler. bağda beraber oturuyorlarmış. Anahtarı istettim. Ben kendisini göreyim. Olmaz olur mu? Malımı istiyorum. Dediler ki: «Gitmeyin. Kalktım. Ev bana lâzım» demiş. Beraber gittik. Gel zaman geç zaman Hariciye Vekâletine vekil oldum. o da büsbütün edepsizleniyor. Anladım. Lâtife hanım: «Siz Suat Bey'i sevmiyormuşsunuz. Suat onu Hariciye'ye kâtip yapmış. Şimdi ben polisi haberdar eder ve adliyeye bir istida verir. istanbul'un Samsun'a gönderdiği malzeme imiş. Vermiyor. Başımı kalduıp yüzüne bile bakmadım. Yanında birisi de varmış. Rica etti. hem ev sahibi ben. Muhtar Bey getirtmiş. Allah Allah. Ev sahibini çağırttım. kira da vermeyerek şimdiye kadar bedava oturmuş. Sonra tekrar yine vekil oldum. Bir iki aydır da Paris sefiri. Ankara'ya vardık. Adliye. Talihimiz varmış. «Hariciye Müsteşarı. Haber yolladım: Ev bana da lâzım. «Anahtar Suat Bey'de» dedi. avukat yalnız siz değilsiniz ya.

.. Şimdi sefir göndermişler.. Nutukta (S..... Yanma bir kaç güzel Rus karısı da almış. kaynaşma var. Abilof. RUSLARLA İLİŞKİLER Moskova Muahedesi esası dairesinde Ukranya ve Kafkasya Cumhuriyetle -ri'yle muahedeler yapacağımızı Moskova'da Ruslarla kararlaştırmıştık. Derhal o adama anlatır. istizah yapmak istemişler.) bunu başka şekilde gösteriyor. kabul etmediğim prensibime mugayir olmasmdandı. Onun bir çok foyaları meydana çıkmış. gece gündüz tbrahim'ir evinde İbrahim de çok içiyor. Celsede Ruslar da bulunacak.. fakat devlet ve millet işi. Ertesi günü Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey'e gidip şikâyet ettim. Bir gün de gördüm. Rusya da hep bu dâvayı gördük idi.. Mustafa Kemâl Abilof un evinden çıkmıyor. Muhalif bir grup meydana gelmeğe başlamış. (.. Beraber kör kütük sarhoş oluyorlar. Biz herbiriyle ve Rus'suz muahede yapmak istiyorduk. Bu bizim prensibe mugayir. Çünkü Azerbeycan'ı Rusya eczasından sayıyorlar. Kızı sevmiş. Sonra zabiti terfi ettirmiş. Hemen herkes Mustafa Kemâl'den soğumuş. Baktım. Bu perhiz ne. Şimdi Mustafa Kemâl ve Yusuf Kemâl Kars'ta. Bu sebepledir ki. Kendisine şu tezkere ile cevap verdim ki. Hayret içinde kaldım. eski tas. Mustafa Kemâl'e biri aleyhine bir şey söylemek de doğru değildir. Bunları Allah bilir. hiç tesiri olmadı. Bu vaka çok çirkin ve namussuzca bir iştir. meb'uslar yüzde seksen Mustafa Kemâl'in aleyhinde. hepimiz aleyhinde casusluk eden. Ruslar orada muahedeye hiç bakmaksızın türlü zulümler ediyorlar.... Nihayet izmir'de apandisitten öldü de kurtulduk.. 369 ilh. Ama «Ne yapalım. Devlet ve milletin (.. Tabiî Mustafa Kemâl karılara da tecavüz ediyor.. Elbet bir te181 siri olurdu. söylendim. Mustafa Kemâl'in en mahrem dostu oldu. yaveri Salih. Kimdir. daha neler oluyor?.... Sefirin adı İbrahim Abilof.. Millet Meclisi'ni eskisi gibi bulmadım. Yusuf Kemâl Acar'lara verdirdiğimiz muhtariyet işine bakmıyor.. ahlâksız biri olduğunu haber aldığım adam.... Bir vaka anlattı.).. Çankaya yolunda Mustafa Kemâl'e yakınca bir hâne kiralayıp yerleşmiş... Mebusları Yusuf Kemâl'i vazifesini ifaya davete teşvik ettim. «O olsaydı kıyameti koparırdı. Pek ziyade tahammür. bu turşu ne!. Sebebi: Herkes birbirine düşman olsun. bizimle münferit muahede yapmasına da mâni oldular. Gürcü ve Ermenilerle birlikte muahede yapmağa karar vermişler. pek ağır yazılmıştır:» Rıza Nur'un notu: (Tezkereyi buraya) Hasılı red ettim. bir Rus vilâyeti imiş gibi teşkilât yapıyorlar. Ne olurdu bari bir defa bile bir nota ile Ruslar'a bunları hatırlatsaydı ya... dedim.) Doktor Nerimanofun evinde göbek atan. Talebeden bir kızı alıp götürdüler..) korkup kızı birkaç gün istimalden sonra yaverlerinden bir zabite nikâhla vermiş. Bu çocukların babası o demektir.» Mebuslara sordum.» dedi. Bu muahede yapıldı. Biz Moskova'da iken Ukranya General Frunze'yi göndermiş. Halkı hiçbir işe karıştırmıyorlar. Azerî... Yusuf Kemâl'de kuyruk acım var ama. Demek Ruslar onu Azerbeycan'lı birinin bizimkilerin emniyet ve itimadını celbetmesi ziyade ihtimali olduğunu düşünerek İbrahim'i o sıfatla göndermişler.AZARBEYCAN ELÇİSİ ' Azerbeycan bir sefir göndermiş. anlamadım. Yine eksi hamam. o da almış.. Birresmî tezkere ile bana murahhas olarak bu muahedenin müzakeresine iştiraki teklif etti. Fevzi Paşa'ya Mustafa Kemâl'in kendisine İbrahim'in ca sus olduğunu söyledim. Kimbilir Mustafa Kemâl'den ne evrak çalıyorlar.. Yusuf Kemâl Tiflis'e bir Heyeti Murahhasa gönderiyor. Kendimi men edemedim. ne sırlar alıyorlar. mektebin kapısına geldiler. olur ya... Merak ettim. Meclis'te şikâyet ettim. O (. Azerîlerden Rus adamı. onlarla muahede yapılmış-mış. Söyledim. Bu hal yıllarla sürdü.) geçmiş ve onun hayat ve namusunu kurtarmak için çalıştığını iddia eden şu adam. mektepten milletin . Meğerse biz Rusya'da iken pek çirkin bir vaka olmuş Diyor ki: «Bir gece yarısı bir otomobille (. Bu iş Meclis'te gürültüyü mucip olmuş.... Sizi hatırladım.. İbrahim'in istediği şey. Mustafa Kemâl. Düşündüm. almış. Ruslar bu işi nasıl yapmışlar?!. Biliyorum. KIZ ÖĞRENCİLERİN BAŞINA GELENLER Ankara'ya geldiğimin ikinci günü Darül Muallimat Müdiresi Şahende Hanım geldi..

En şiddetli taarruz sol cenabımız üzerine. Al belâyı. Yunanlılar oradan bütün şiddetiyle taarruz ettiler. Yunanlılar neden blöf yapsınlar? İş eğlenmeye kalmış da nisan balığı oyunu mu oynuyorlar?!.masum kızlarını cebren alıp fiili şen'î yapıyor. gördüğümü. Tayyare (*) Bir isim ve argo bir kelime metinden çıkartıldı. YENİ BİR YUNAN TAARRUZU Millet Meclisi hiç tatil yapmazdı. tarihi (.. Karabekir'in de böyle bir müdahalesi pek çirkindir. koyun ve keçi sürülerini sürüp getirmediler. Bizim kuvvetlerimiz de ikinci inönü'nden beri adam adedince.. Hususî bir içtima yaptı.. (inönü) Askerimiz fevkalâde intizamlıdır. bir hükümet şeklinde yaşıyoruz. gösteriyor.. bir çok mühim vukuatı zikretmeden geçmiş. Bu iş. kıralları da başlarına geçmiş.. sözünde hiçbir mantık yoktur.. sevkülcey şi bir ric' atmış gibi . bu muharebenin âtisini izaha yarar mühim sözlerdir. Bütün mebuslar tabiî fevkalâde telâş ettik. Şimdi büyük kuvvetler yapmışlar. Yâni Kütahya hizalarından Afyonkarahisar ve Seyidgâzi istikametine doğru. Bütün (. Gördüm ki. mes'ele kapanıyor sanırken.)lığa mükemmel vesika ve numunelerdir. Yunanlılar'ın yeniden taarruza başladıklarını söyledi. o vakit hükümet şeklinde yaşamıyor muydun?!. iki gün sonra geldi.. Bu harplerde Yunanlılar askerî hiçbir di~w rayet gösteremediler.. Onun bütün mefhumlarına tebaiyyet mecburiyetindeyiz. Değerli bir düşman olmadıklarım. Anlaşıldı.. birden Afyonkarahisar tarafından bir patlayıştır. Çünkü.» Söyledikleri aynen bunlardır.. grubu epeyce vahdete getirmiş.. Bu sahifeler... Nutukta (S-337 den itibaren) Sakarya Harbi'nden bahsediyor. galip idiler..). İlk inönü'de az bir kuvvetle gelmiştiler. Şimdi bütün mebuslar aydık. Birkaç saat daha sabredebilselerdi. hendekler bile yapılmış.. Temmuz iptidalarıydı.. Demek merak edecek bir şey değil.» Mübarek muz gibidir. Ben hakikati. Elbette itiraz eder... Bir de bu arada Karabekir'in Teşkilât-ı Esasiye Kanununu rical-i askeriye ve mülkiyeden sormadığı itirafına şöyle cevap veriyor. O vakit ki vaziyeti anlayamadıkları anlaşılıyor. patladı. Çünkü iki taraf da ric'at ediyordu.. mesafeleri bile tesbit edilip nişanlar konmuştur. Bu mağlûbiyeti güya bilerek yaptığı. Hasılı Eskişehir.. eşkıyalık ediyor. mühim bir hareket yapıyorlar. Bizim (. Artık harp emrivaki. Bir kaç fırka sevkedip niye çekilsinler? Bunda ne faydalan var? Bunlar birer istifham işareti.. Çok yerde beton siperler.. yaptığımı ve bildiğimi yazıyorum: Biz Mustafa Kemâl'in sözlerine kanıp taarruz yok. Ufak bir takım kıt'alar başka bir şey yok.. Şimale kadar bütün cepheye sirayet etti... kıymetli bir askerlik hassasından mahrum olduklarını ispat etmişlerdi. 182 keşfi de yaptık. Bu sözleri kaydediyorum. (S-372) «Mâlûm-u devletleridir ki.. top... Hem o halde İnönü'nde evvelce niye galip gelmiş?!. Yazdıklarını da tamamiyle başka kalıba koyarak yazmıştır. belki bizim daha çok askerimiz vardı. İkinci İnönü'nde yine kuvvetler müsavi idi. Afyonkarahisar'ı taraflarında hiçbir hareket yok. Afyon cephesinde müthiş mağlûp olduk.. rayları bile atmağa vakit bulamadılar. Sakarya Harbinde bu sürülerle beslendiler. bir ciddî ve nizamlı bir harp görmemişlerdi. Şimdi sormamışsın.. Heyecan ve meraktayız. Yunanlılar bu hattan güzel istifade ettiler.. Blöf yapıyor.. Kanunun Hey'eti Umumiyede tebellür edecek şekli üzerine uzaktan telâkki edilecek efkâr ile icrayi te'sire imkân olmadığı elbette teslim buy-rulur. Şimdiye kadar Yunanlılar iptidada çeteleri püskürtmüşler.. Hükümet teşekkülünden beri nice müddet geçti. Bu öyle bir hezimetti ki.. Bu harp ve vakaları içindeyim. «Keşifler yaptırdık.. Mızrak çuvala sığmaz. Kız kaçırıyor. Eskişehir üzerine yürüyor. Bir gün Mustafa Kemâl Meclise geldi... Düşündüm: Bu adam böyle söyledi.... tüfenk. Bu sahifeleri okudum. Mustafa Kemâl dedi ki: «Yunanlılar ordularını Bursa'y a yığmış. öyle bir kaçış kaçtılar ki. şimendifer köprülerini.. Her işi kumandanlara soran. Yahut akıl etmediler. silâh . Bu sürüler olmasa Sakarya'da yirmi gün duramazlardi.. . oradan inönü. Ama. Demek yine muharebe şimaldedir.. Ne biçim asker. Oralardaki sığır.) mutlaka. bunu âdet eden sensin.

sahtekârlık. Halâ geliyordu.. Bunlar da delice. ondan emir almadıkça hiçbir şey yapmaz. Ben kumandan dedikçe İsmet ve Mustafa Kemâl'i beraber anlamalıdır. Düşman orada (yâni sol cenahımızda) nümayiş yapıyor. bazan da mühim bir şeyi hiç kale almaz. Yunanlılar on . Yunan ordusunda başlayan hareketi asla anlıyamadıklannı göstermektedir. Tabii Mustafa Kemâl de bu fikirde olmasa onu döndürürdü. Ermeni Harbi'nden sonra Şark Cephesi kıt'alarmdan ve silâhlarından da bir çoğu Garp Cephesine nakledilmişti. Bu kuvvetin arkasından bütün şimaldeki kuvvetlerini gizlice Cenuba kaydırmışlar. orduya ihtihak etmişti.ve cephanece çok terakki ettirilmişti. Dediler ki. Bu harpte de zihni sağ cenahımızdan gelecekler. Sonra cenazesi Ankara'ya getirildi. O vakit Fevzi Hey'et-i Vekili Reisi ve daha bir kaç memuriyeti de vardı. binbaşı Alparslan'ın refakatiyle tanzim etmiş. Yunanlılar hakikaten blöf yapmışlar. Topal Osman da Giresun eşkıyasından bir fırka kadar asker yapıp. Lozan'da da bu halini daima görür ve gülerdim. Ama ne kadar saçma olursa olsun. Çünkü. ihtiyatlarımızı oraya çekmek istiyor. Bazan hiç mânâsız bir şeye fevkalâde ehemmiyet verir. asıl harp inönü'nde olacak fikrine saplanmış. Afyon arasında şimendifer olduğundan kuvve-i külliyelerini bu hat ile Afyon civarına getirmişmişler. . Bunlar ismet'ten imdat istiyor. Rusya'dan da 1( birçok silâh ve mühimmat getirmiştik. Şimal kısmımıza Bursa'dan getirip az bir kuvvet koyup durmuş. tan buraya gönderilmişti... Mustafa Kemâl'in rey ve emri hilâfına. kalır.. Yâni delik açıldı. Bari ihtiyatlı davranarak ortalık bir yere alsa ya. askerlikte Mustafa Kemâl'e de. Balçığa saplanır gibi. Biz de düşman kuvvetine müsavi bir miktarda idik. ismet «Hayır. mit-ralyöz menzilleri ölçülmüş ve nişanlar konmuştu. Bir nefer dahi gönderemem. Resmî Kumandan îsmet'ti.. Sivas'a Çolak Selâhaddin'in yerine kumandan yapılan Nureddin Paşa biı düziye orada fırka yapıp göndermişti. Afyon'daki taarruzun şiddetine rağmen bizim kumandan harp yine inönü'de olacak. Ermeniler'den zaplolunan şeyler de Şark. tsmet'e de pek faik olduğunu göstermişti. değerli bir zabitti. Derken zavallı Nâzım kahramanca döğüşerek şehid düştü. kahramanca mukavemet ve müthiş harpler yapıyorlar.. Hattâ üç gün süren sol cenahın şiddetli harpleri de bu adamı saplandığı bu hatâ batağından çıkaramamıştır.. Hacıbayram Veli'de gömüldü. Nihayet ric'at mecburidir. top. ismet resmî kumandan ama.) içinde olduklarını. Bir türlü bundan çıkamamıştır. Ondan sonra sol cenahımıza pek faik kuvvetlerle çullanmıştır. tam bir (. Hattâ onlara şu tefevvukumuz vardı: Üssülharekemizdeyiz. Sol cenahımızda Deli Halit. ona saplanır. Hendekler kazınmış. . Hasılı düşman bizi aldatmağa tamamiyle muvaffak olmuştu. Benim gibi onunla çok temas edenler bilir: Bu adamın zihnine bir şey yerleşti mi bir daha onu çıkarmak imkânsızdır. Çok müvesvis ve vehimli bir insandır. Olmuyor. Bu bir setr hareketi imiş. inanmak lâzımdır.. beş gün dayanabilirler. yalan-dolan anlamı taşıyan dört kelime metinden çıkartıldı. Nâzım'ın yeri boş kaldı. fakat ne yapacaklar? Pek faik düşmana bir gün. Meğerse Mustafa Kemâl blöf yapıyorlar dediği vakit. 183 metrisler yapılmış. Şimdiye kadar hizmetler etmiş.. fakat dinlememişler.^ met'de tuhaf bir hal vardır.. Fevzi Paşa'mn bir iki hizmeti vardır ki. Nâzım'm sağında Çolak Kemal (Kemaleddin Sami) vardı.. Zaten izmir. bizim kumandanı aldatmışlar. onun sağında Miralay Nâzım var. Ona bir şeye ehemmiyet verdirmek için evhamım gıcıklamasını bilmelidir. buralara askerin içeceği su fıçıları bile yerlertirilmiş. Fevzi Paşa bu iki adama daha harbin iptidasında taarruzun Afyon üzerinden olacağını söylemişti. Bu uzun cephenin cenubunu adetâ boş bırakmış. yırtınıyorlar. Mustafa Kemâl'in Meclisteki beyanatı. Yâni inönü'ye hücum edecek bir hareket gösterip. kendisinin ve bizim kumandanın (ismet) Yunan ordusu hakkında hiç bir malûmata malik olmadığını. ötekiler yine yırtınıyor. Yunan ordusu bunları kırıp doğruyor. 184 kırıldı. harbin sonraki cereyanı. bu bir nümayiştir diye bütün kuvvetleri inönü'de toplamış. (*) Palavra atmak. iki gün. Askeri kamilen (•) Gaflet anlamı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı.Ihtiyatla-n da Eskişehir'e ve şimaline almış.» diyor ve göndermiyor. Ama gayrîresmî ve hakiki kumandan Mustafa Kemâl'di. harp orada değildir. fakat onun dediği gibi değil. Is.

binlerce vatan evlâdı ölüp. ayakta duramıyor. Bereket versin yanında oralı bir nefer varmış. kül olmuştur. Harbe iştirak etmeleri mümkün olmadı. Çünkü esir düşebilirler. Bu harpten evvel İsmet ve Mustafa Kemâl orduyu gruplara ayırarak. Hasılı dar geri kaçıyorlar. yanıyor. bir bid'at yapmışlardı. Çünkü gece gündüz yürüyüş. işte ancak bu esnadadır ki. Sade 185 bîmana bir yol yürüyüşü oldu. küçük kumandanlardan. ahmakça bir hareket mecmuası. bitmiş. Bunlardan harbe iştirak eden. ağlıyorlar. Hadi tulumbalar binaları yanıp. sade ordan oraya dolaşmıştır. bu rivayetlere göre söylemiyorum. Bu gruplarda 18 fırkamız vardı. artık ihtiyatları da aşağı yollamak da hatâ idi. Yâni ha varmış. Harp yerine geliyor. yalvarıyor. belki terazinin gözünü lehimize çevirir. Fakat o kadar yorulmuş ki. Diğer 13 fırka İs-met'in. Askerler diyorlar ki. yangın orda değil. yalnız beş fırkalı bir askerle harp edip muzaffer olmuştur. Harp bitmek üzere. Bu bir gülgülü -ağlamalı sahnedir. işte bu harpte. cenupta. Fakat yekmeal olarak bu harbi şöyle tarif ediyorlardı: «Harp değil. Dağda bir yol biliyormuş. harbin ilk haftasını istirahat. Çünkü Yunan kuvvetleri hep solumuzdaydı. O evvel gerekti. top. bîsut. hem Seyidgazi'ye doğru ric'at ediyor.. Yapacak bir şey kalmamış.» ra Z ' Ben de bu harekete: «Sina çöllerinde pusulayı şaşırmış Yahudiler'in kırk yıllık seyahatleri»diyorum. Ben bunları şu. Bari kuvve-i külliye sağında. Hakikaten ordumuz hiç harp edememiştir. aşağı sevkedildi. strateji hatâsı müthiş bir hatâdır. kara toprakların altına girecek. Hiçbiri harbe iştirak edemeden gerisin geriye döndüler. Aklı eren askerler diyorlar ki: Harp böyle olunca. ha yokmuş gibi olmuştur. başka yerdedir. mülâzım gibi bir çok zabitlerden dinledim. kaçırdılar. Az kaldı esir oluyormuş. Eğer bunu yapsaydı. Fakat bade harâbül basra. dumanı tüten yangın yerine gidiniz. sol cenahımızda bulunan yalnız beş fırkadır. Kumandan vaziyeti kavrayamıyor. bunun tehlikeli bir şey olduğunu söyleyip itiraz etmişler. Bunu harbin iptidasında irtikâp eden kumandan felâkettedir. o kadar aç ve hele uykusuz ki. Hali perişan. tüfek ve her türlü mal ve servet gidecek. içindekiler «Aman itfaiyecibaşı tulumbaları acele yolla!» diyorlar. Hele böyle harp esnasında bir orduda yeni teşkilât yapmak çok tehlikeli olurmuş. Bu iş düşman mevzii karşısında oluyor. Yâni Yunan ordusu. tabiî Mustafa Kemâl'in vahim hatası yüzünden harbe iştirak edememiş. Delik büyüdü.da tepelediler. Bunu da anlamıyor. bina yanmış. Yolluyor. Hakikaten Yunanlılar şimdi Seyyidgazi'den Ankara istikametine doğru zorlanıyorlardı. Bir piyade alayı cebrî yürüyüşle. Zabit menedemiyor.» diyor. Asker uyumaktan kendisini alamıyor.. Yunanlıları perişan etmesi muhtemeldi. Harp olmadı. bunun beyni de sağırmış. Başka yerde ise bir kıvılcım eseri bile yok. Az kaldı dâva da bitiyordu.. Sağırın kulağı duymaz ama. Hem vuruşuyor. Millet Meclisi'nden orduya gönderilen tahkik heyeti içinde idim. Harp bitmiş. Hemen harbe iştirak etse. Şimale yığdığı ihtiyatları ve diğer kuvvetleri şimdi cenuba sevkediyor. soluk soluğa geliyor. Bunlar Kütahya . sağ cenahımızda bir şey yok.. düşman ilerliyor. Sakarya arkasına kaçınca. onları kurtarmak için sen de onun soluna çullansana. Cephemizin sol cenahı mahvoldu. Derken günler geçiyor.. Ismet'in yapüğı budur. Gayeleri bizim ordunun . Kimse tashih edemez.Şimdi ihtiyatlar hadi cenuba: Bir süvari fırkası dörtnala şimalden cenuba koşturuluyor.Canım iş işten geçti. Uykuya yatıyor. Ev ateş almış. Bir takım zabit ve kumandanlar. Galebe pek mümkündü. Yunanlılar soluna hücum ederken.Afyon hattında oluyor. Nihayet sol cenahımız müthiş bir satır yeyip parçalanınca anlıyor. Hasılı yukardaki kuvvetler. Bu fırsatı da kaçırmıştı. istirahatte. bağırıyor. kaçmağa çalışıyor. Çünkü bu hatâ harbin sonuna kadar sürer. Yine dörtnala geri dönüp. fakat ağalara dinletememişlerdi. Halit sol cenahın ucunda ayrı kaldı. 13 fırkamız körebe oynar gibi iki gözü bağlı. itfaiyecibaşı: «Size hayâl olmuş. Bunları oradan kaçırmış. Kuvve-i külliyemiz orda. Kaç gündür harp oluyor. Cezasını millet çe kecek. ikinci haftasını oradan oraya yürümekle geçirmiştir. Kumandanlardan. Mağlûp ordu. Bir hortum bile göndermem. ismet gaflet uykularından uyandı. Bunları ayrı ayrı bana söylediler. Hayır. nice yerler kaybedeceğiz. binbaşı yüzbaşı.

.. fakat yine alan yok. Diyorlar ki. müşteri arıyor. şaşkın.. Nihayet İsmet Eskişehir'den bir mukabil taarruz yapıyor. umumî ric'at emri verdi. Tanrı böyle bir günü hiç kimsenin başına vermesin. Çünkü.. Bundan çabuk vazgeçip.. memur ve zabit ailelerini Kayseri'ye yolluyor.. Halit.. Hükümet bu sevkıyatı idare ediyor. (S-377) müthiş bir hezimettir. eşekler.. derhal kurşuna dizerlerdi. Kimi sırtına bir dolap almış.. şaşkınlık eseri. Kimi cebren araba zaptedip ailesini yerleştiriyor. Sokak. Kayseri'ye ilk kaçanlar Maarif (*) Yalan. Yunanlılar'a karış karış ölçerek yer veriyor. utanma.. Bir sürü insanlar koşuşup duruyorlar. kan ter içinde. Oraya atılmış bakiye artık bitmiş demektir. Fakat iyi.... Onun bu sahifeleri kamilen (. Her vakitki gibi yalan da söyleyemiyor. Yâni bir asker böyle bir hücumun ancak Afyon'dan olabileceğini iki kere iki dört eder gibi . bu kadar emeklere nice tehlikelerden atlatıp meydana getirdiğimiz kurtulma hareketi bitiyor. azık ve cephane nakliyatını temin etmek lâzımdır. bazısında üç dört tavuk da asılı. Allah için gayret ediyor. Hükümet.. onu yapacaklar.). ANKARA KAYSERİ'YE TAŞINIYOR Kara haber Ankara'da yıldırım gibi beynimize indi. Yaptığı iş çocukça bir iştir. Böyle büyük bir hücumu yapabilmek için. askere ihtiyaç var. Bu insanların çoğunun elinde eşya var. Harp mıntıkası ve civarı ahalisi olan askerler savuşup köylerine gidiyor. Süngüsü düşük. öküzler. Millet ve Devlet yeniden batıyor. doğru bir lâf yok. silâh. bir ana-baba günü oldu.» Sonra Sakarya'ya kaçan ordu enkazında tahkikatım esnasında İsmet'in İnönü'nde harp beklemek hatasını öğrendiğim vakit bu makale hatırıma geldi. bari bu makaleyi okusalardı. Doğru. Dâvaya hizmet edecek karınca bulsak alıyoruz. satmak istiyor. Herkes meçhûlât içinde. Gücü.. Diyordu ki: «Yunanlılar büyük bir hücum yapacaklar. Hükümet Ankara'yı bırakıp acele Kayseri'ye nakle karar vermiş. Sokaklarda. Böyle bir kumandan başka millette olsaydı. kötü adama. atlar. çözülmüş. Ankara mahşer.. ölü benzi. Bizde mesuliyet yok ki. Kim başına dert alacak? Herkes canını taşıyamıyacak halde.. oraya İzmir'den şimendifer var. 186 Vekili Hamdullah Suphi ve Yunus Nadi. Bir öteye bir beriye koşuyorlar.. panik gelmiş.. Kaçmayı düşünüyorlar ve acele. düşmanıma vermesin. Herkes yas içinde. Eşyayı nereye sığdırmalı?! İnsanların benzi. Kiminin elinde veya omuzımda halılar. arabalar. Bu adam asla (. Kadınlar eşyaların üstüne oturmuş. Kimi bir endam aynası gezdiriyor.bakayasını Bolu Dağları'na atmak... Hey'eti Vekile'de Mustafa Kemal bu kararı verdirmiş..). Bir iş yapacaksan harici düşmana karşı yapılmalı. gücü yetene Hükümet mebusları tahrik ediyor. . Eşyalar arabalara yüklenmiş. kağnılar.. diğer askerler de alabildiğine kaçıyor.. Hem de o gün mü?.)mıyor. Ümit yine söndü.) ve sonradan (.)ma şeylerdir. Hattâ derler ki. Hepsi (. İsmet. Gülen yüz kalmadı. süt dökmüş kedi gibi. Bu harpten iki ay kadar evvel Temps Gazetesinde General Delacroi adında bir Fransız generalinin bir makalesini okumuştum. Bir tarafında bir kafes. insan. Elhamdülillah sekiz on mebus daha kaçtıysa da başkası kaçmadı. Taşınır ve saklanabilir.. Vermese de ordu bozulmuş. Bunların bir kısmı yollarda zayi olmuştur. yollamak istiyor. Önüne bakıyor. Yalan.. Ankara'ya geldi.. dalkavuk olursa bu hatası tedbir ve zafer suretinde bile gösterilir. bir tarafında bir oturak. Yalnız gâvur geliyormuş. Ekseri yürüyüşler mânâsız. Fiyatlar ölü pahasına. Dosyaları oraya taşıyorlar. Araba az. Dö-ğündüm. Eyvah. şaşkın. Para küçük ve hafif şeydir. bizim kumandan işi anladı... bu da pek hatâ idi... Mustafa Kemâl. Ne ise şükür ki. Başka yerden yapamazlar. Mustafa Kemâl buna ric'at diyor.... Sebepler gösteriyor.. Çocuklar analarının kucağında ağlar. İsmet'in bu harpteki mesuliyeti pek ağırdır. Hemen şimdi şu ikisini mahkemeye çekmek lâzım ya.. Palavra da atamıyor. Bu adamlar. Kimsenin bir bildiği yok. pazar insan dolu. Bari bundan ders alsalardı. Hem de ve hattâ böylesi Mustafa Kemâl gibi birine kul. telâş ve acele içinde. Mustafa Kemâl cepheden (. uydurma ve kaçmak ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Hazırlanıyorlar. Bunun için muhakkak bu hücumu Afyon'dan yapacaklardır. Fevzi de orduyu Yeşilırmak'm arkasına nakletmeye karar vermişler.

bir rey yok. Hükümet de. Hemen resmî celse yapıp bir meb'us tahkik heyeti ve beni de intihap ettiler. Zamir. 14 kişi idik. top. Görüp tahkik edelim. bir kaç ayın içinde o neferler tedricen kaçıyor. Çorum taraflarına yolladılar. bana: «Ne yapalım? Sen ne dersin?»dediler. Pek münasip gördüler. Arkadaşlardan bir Tahkik Heyeti teşkil edin. Hangi orduyu? 120 bin kişilik bir ordu dağılmış. ben ne yapayım? Bütün milleti giydirmeği taahhüt etmedim ya. sefaleti. Hepimiz: «Nasıl?» dedik. fena kaçıyor. . hükümet Ankara'dan kaçma telâşmda. Bunlara bir türlü münasip surette bakamadı. Herkes şaşkın tavuğa dönmüş. İptida bunları bilmeli. Bekir Sami. Ric'atte bir şeyi iyi yaptılar. Bilince bir şeyin yapılıp yapılamayacağım kestirmek. Bunun için: «Hemen celse yapın. Orduya gidelim. ilh.» Şaştık. hem de müteessir olduk. Pek kahramanız diye övünmeyelim. Yunanlılar elbet Ankara üzerine yürüyeceklerdir.. Onun da elinde bir şiş yok. Fevzi Paşa'ya dedi ki: «Daha bir ay evvel elbise parası verdik.bilecekti. Asker artık harplerden bıkmış. bir kısmı da silâhiyle kaçıyor. Gayet fena da iki şey yaptılar. Fakat mağlûp olunca adetâ sıfır oluyor. Elbiseyi de beraber götürüyor. Yaralılar geldi Askerî Sıhhiye Reisi İbrahim Tali. Düşman hat ile de Sakarya üzerine âlâ nakliyat yapmıştır. Adeta her ray parçasının altına bir dinamit koymuşlardı. Şimdi bu ağalar orduyu Kızılırmak arkasına alacaklar. Yerine yeni efrad getiriliyor. Böyle devam ederse bütün milleti giydireceğim. Abdullah Azmi. Ekserisi Adana ve Mersin mebusları İsmail Safa. bu nasıl lâkırdı anlamadık. ümit varsa yapılacak şeyin ne olduğunu tâyin etmek mümkün olur. korkudan Ankara'da bırakılamıyor.. Mevcut koyun. Sebebi Müdâfaa-i Milliye vekâleti para istemiş. Mustafa Kemâl eşyasını denk denk toplatmış. Meclis'in haline baktım. Anlaşılan o da bütün ümidini kesmiş. keçi. Sonra bunlar Sakarya Harbinde düşmana gıda olmuştur. Türk askeri müdâfaa azminde yekta bir askerdir. kalmamış mı. Çankırı. Mustafa Kemâl de birşey bilmiyoruz. askere elbise lazımmış. bitmişti. otuz mebus konuşuyoruz. gelip size söyleyelim. Bunlar çıplak. Arada Mustafa Kemâl mebuslara hasbıhâl kılıklı hususî bir şeyler söylüyor. rezil olmuşlar ve olmuşuzdur. Erzurum'lu Durak da vardı. Bizimkiler bu kadar basit bir şeyi bilememişler. Konya'lı Vehbi Hoca. Sakarya'nın arkasına sade yirmi bin kişi gelmiştir. Hangi hamiyetli zabitler ise onlar ne yapıp yapıp cephane sandıklarının çoğunu şimendifer ile nakledip.» dedim. Halbuki Sakarya'da bozulduktan sonra Yunanlılar kaçarken bu rayları öyle atmışlardır ki. fırsat buldukça silâhını atıp. Bunları da giy-dirmeli. Beni de intihap 188 edin. Bunu da herkes biliyor. Mustafa Kemâl'e sorsak bermutad yalan söyleyecek. Hem de kaçmak peşinde. parça parça idi. Siz de ona göre para verirsiniz. Elde bir ordu kalmış mı. O. Arkadaşlara «Biz de. Son zamanlarda bunun önünü bir derece istiklâl Mahkemeleri alabilmişti. Eskişehir . Bu işi çabuk yapın. Bizim asker bozgunlukta. Nallıhan'da Kızılırmak'm arkasına yığdılar. Şimdi darbe yiyince ordu erimiş. izah etti: «Yalnız orduyu giydirsem fazla para istemem. bir gün Hey'et-i Vekile'de Maliye Vekili söylendi. Mustafa Kemâl'de de sadre şifa verecek bir haber yok. Hattâ ayağından yaralılar. Vakit kârdır. Yaralı yaya gidiyor. yolluyor. Zaten harpten evvel de bir düziye kaçıyorlardı. Bunu ne yapıyorsunuz?» Fevzi Paşa şu cevabı verdi: «Eh. Yeniden yine istiyor. tüfenk hep zayi olmuş mu? Bildiğimiz yok. Azlettiler. Malzemenin çoğu düşman eline geçmiştir. sığır sürülerini sürüp bizim tarafa getirmediler. Tenakuz içinde ve çocukça avutmalar.» Buna hem güldük. Maatteessüf hakikat böyle idi. İçimizde Çolak Selâhaddin. Şimdi bozgunlukta ise dağılıvermişlerdi. Başka şeyi düşündükleri yok. Düşünün zavallıları.Ankara şimendifer raylarını ve köprüleri atmadılar. Yaya yollanıyor. Bu firar hâdisesini izah eden bir hikâye söyleyeyim: 187 BÎR FİRAR HİKAYESİ Bu bozgundan evvel. Ankara'da mebuslar vaziyetten hiç bir şey bilmiyor. fakat orduyu giydiriyorum. Dedim ki: «Vaziyet nedir? Bir bileniniz var mı?» «Yok» dediler. Sonra aylarla tamir edemedik. ne olacağını ve ne yapılması lâzım geldiğine dair kimsede bir fikir. Oralarda pek çok koyun ve keçi sürüleri vardır. Bu yaralıları araba ve bazılarım yaya olarak.

«Düğmeni ilikle!» diyor. Ismet'e yazmışlar. Dünyada mağlûp olmazdık. Tahkikata devam ettim. tüfek ve sair kuvvetimiz düşmandan aşağı değildi. Zabitleri. Cepheye vardık. Dediğimizi yapın! Yunanı burda mutlaka tepeleriz. Tuttu. Ben de ağlamağa başladım. Zabitler ağlamağa başladılar. Hem kel. Felâkette. istedikleri yine eski kuvvet ve âlimâne sevk ve idare.. Fakat. Bunlara dedim: «Sarıklı mebuslar askere din gayreti versin. Sanki bütün ordu bir ağız. Vaad ve teselli ettim. Sebebi. Haritayı ufkî yapıp çevirdik. O günde miyiz? Salahaddin günü ve vaziyeti takdir edemiyor. Yine dine sarılırız. Artık hep aynı şeyi dinliyorum. Müttefikan diyorlardı ki: «Bizim adedimiz. öyle yaptılar. Devam ediyorlardı: «Bize. Hendeklerimiz mükemmeldi.. Allah'ın kâfire karşı cenk emrinden. onunla tuhaf ve daimi saplayarak oynuyor. Çolak Selâhaddin. Hasılı şiddetlendik. Tabii biz bir şey anlamıyoruz. Yine onlar da ben de ağladık. Geceleri kâh toprakta yattık. böyle şey düşünülebilir mi? Ama kabahat ve rezaletleri meydana çıkmasın da ne olursa olsun. Bu anarşidir. Diğer arkadaşlar bitaraf. hem söylüyorlar. Bu adam yaman adamdır. sivil karışamaz.. çok fedakâr ilk bir defa gönlüme ümit girdi ve doldu. Cepheyi bir başından başladık. Yaptığı bu. anladım» dedi. Hem ağlıyor. Daha türlü manzaralar gördük. Hep anladık. haritayı arazi üzerine tatbik edemiyor. Her grupta hepsinin sözü müttefikti. İsmet razı olmadı. ismet kumandan olamaz. Bunun için kanımızı akıtacağız. Ordu Sakarya'nın şark kısmmda muhtelif tepelerde. Böyle günde.» işte Ismet'in orduyu teftişimizi istememesinin hikmeti.. Neler yapmış?. Baktım binbaşı dikkatle Selâhaddin'in yüzüne baktı ve elini tutup haritasını çevirdi. hem fodul!. Mağlûbiyetlerinden utanıyorlar. yazık oldu» demiştim. Selâhaddin ise askerî merasim yapıyor.. Neferin düğmesi çözülmüş veya yokmuş ne çıkar. ısrar ettik. ihtilâle de teşvik etmiyeceğiz. Böylece safları dolaşıyor. Şimdi bize ne diyor. Disipline mugayirdir. Boşuna rezil olduk. Harp erlerinin bilhassa böyle günde ve ordugâhta ağlamaları dertli ve müthiş bir manzara oluyor. Hakkı değil midir?» dedim. Büyük bir gayretle . Bu tepelerden cephenin vaziyetlerini. Biz. «Bunların sırası mı? Millet hali görmek istiyor. Demek tahkikatta artık devama lüzum yok. Evvelce tasvir ettiğim gibi. Selâhaddin: «Ha. Bense bunların hiç birine kanşmayıp gizli gizli zabit ve neferlerle konuştum. Anlattıkları yine aynı şeyler. gözümüze gözükmedi de.» dediler. Hem milletvekillerini nasıl men eder? İsmet: «Asker işine mebus. «Bize ne yapıp yapın eski kuvveti ve iyi bir kumandan verin! Milletin yüzüne bakacak halimiz. âlimâtıe idare isteriz. Ben muhtelif rütbedeki zabitler. Bize mevziyi gezdiriyor. Bize izahat vermeğe başladı. Zabitler çok hamiyetli. bizi âlimâne idare edecek bir kumandan ve Eskişehir -Afyon hattındaki o eski silâh ve kuvveti de verin. karı veya bacılarını alacağından bahsedin». Tespih ile oynar gibi. Yaman hırsız ev sahibini bastırır. Dolaştık. Çünkü işte müşterektirler.» Hele bu son cümle ve âlimâne tâbiri bir parola gibi herkesin ağzında idi. öbür basma gidiyoruz. O (. Bir yerde o mıntaka harita mütehassısı bir binbaşı var. Mağlûbiyetimi189 zin sebebi cahilane sevk ve idare edildiğimizden. hatâ ve rezaletleri meydana çıkacak.Düşrnanı burada mutlaka tepeleriz. Sizler askeri küme yapm. Mâni olamadı.» diyor. Elinde bir de kırbacı var. Askeri. bir kenara çekip konuşuyorum. Lekeyi temizlemek istiyorlar. Bunun için böyle merasime lüzum yok. Binbaşı izahat verdi. Bir koca orduyu sıfıra indirmiş. harbi anlattılar. Mustafa Kemal şimdi Nutkunda onun hatâlarını örtüyor. Birden binnefsihi: «Ah. Selâhattin kıpkırmızı oldu. Bu lekeyi temizleyeceğiz. İNÖNÜ'NÜN DİRAYETSİZLİĞİ Geziyoruz. Bir yerde kimi yüksek rütbeli dört zabitle müctemian görüştüm.Hükümete tebliğ edildi. İsmet bizi kabul etmek istemedi. yanında asılı askerî haritasını çıkardı.. bu kara günde yine en iyi işimize yarayacak olan din. Tebellür etti ve tebellür eden şudur: «Ümit zail olmamıştır. Utanıyoruz. Bilakis insan bir yardım olur belki diye ister. hattâ çavuş onbaşı ve neferler ile de. Dinden. gayret etmezseniz gavurun geleceğinden. Malûmat istiyorum. Bilhassa iyice yerleşmiştik. yüzümüz yok.. neferlerin önünde döğdürmiyeceğiz. Canım niye telâş ediyor? Biz oraya gidip kumandayı alacak değiliz. Muharebeye giremedik. Ama biz yola çıktık.. panoramasını görüyoruz.) Erkânı harp zabiti ve kolordu kumandanlığı etmiş olan bu zât. Bilhassa zabitlerin hamiyeti galeyanda.

Casuslar tutmuşlar ve hapistir.» dedim. Türkte aile muhabbeti çoktur. Bütün orduda hepsi hepsi belki yüz çadır görmedim. CEPHEDE DURUM Ordu vaziyeti şöyle idi: «Yüzyirmi bin kişilik ordu dağılmış. Bu neferi gösterdiler. Vakit vardır. Cevap vermedi ve somurttu. Hem de bunlar süvari. Buraya niye geldik Selâhaddin bilmiyor bir halde. böyle ecnebi unsurlar?» dedim. Bu sebeple ora ahalisinden askerle. Niye gidip köyüne çoluğuna çocuğuna bakmadın da. Ya Yunanlılar harekete geçer vakit bırakmazsa. Askerin ayağında çarığı var zanediliyor.. Asker ya!.. O gece mebuslar üst üste zemin katından ibaret bir evde ve toprak üstünde yattık. Dağda gizli bir başka yol gösterdi. Zabitlerin anlattığına göre kaçarken askerler kaputunu.. Selâhaddin: «Henüz gezmediğimiz. Türlü eriklere kadar var.harp edecekler. Köylüye: «Niye ağaç dilemiyorsunuz?» diyorum. Çolak Kemal'in askerleri arasında dolaşıyorum. Cüzdammı açtım. Bu köylü Rumeli'den gelme bir Türk muhacirmiş. Anlattılar. Demek pek acele lâzımdır. Bu asker bizi. orduyu kaçırmağa çalıştın?» dedim. «Sen orduyu kurtarmışsın.. ibret!. Yirmibeş liralık bir kaime varmış. Şimdi Berlin Sefiri) karargâhını anlatayım. Bizim neferlerde âdet. Fakat bari o azamet bu hezimette olmasa. Üçer-beşer etrafıma toplanıyorlar. Çolak Kemal da Arnavut'tur. Hepsi gitmiş. Güzel sözler de söyledim.» Bu sözle gözlerim doluktu. Harp tarihinde bu sür'at nadirdir diyorlar. Çerkeş gibi şeylerdir. Oraya gidelim. Gece de pek serin. asıl feciî şu ki.» Mesele bundan ibarettir. Bu da benim sinirime dokunuyor. Hastalık da anlaşıldı. Ama neyse 190 Ağustostayız.» Bu fırka Eskiheşir önlerinde Piştar makamında. tüfek. Tuhafı. çoluk çocuk ne olacak? Önce millet kurtulsun. Buralar ağaçsız çır-çıplak yerler. cephane vermeli. Hele süngülü tüfek pek az. Şimdi bunlara âlim bir kumandan ve eskisi kadar ordu. Asker dedik ya. Yunanlılar'a casusluk ediyorlarmış. top. hatır ve gönül yapmağa gelmedik ki. «Getirin. Ağaçsız gördüm mü hiddetleniyorum. Bir nefer oradaki köyden imiş. «Efendi! Köy. yıkılacak gibi. harp etmek felâkettir. Arkadaşlara «Gidelim!» dedim.. Çolak Kemal'in (Kernaleddin Sami Paşa. Aferin oğlum! Allah senden razı olsun! Senin köyün orda imiş. Zümrüt gibi ağaçlar içinde. Bunları yapmak için hemen Ankara'ya gitmeli. Hakikaten kahraman imiş. Sonra . Bu daha büyük ibret!. Hattâ çoğunun tabanı da paralanmış.. Halbuki fevt edecek dakika yok. yirmidört saatte seksen kilometre yapan nefer var. Bunlar Eskişehir civarında yerleşmiş Amavutlar'mış. Ama. toplan. ama hiçbirinde kılınç da yok. Öyle kaçmışlar ki. Başka param yokmuş. Bakıyyetü's-süyûf ordu ile harbcdebi-lir mi hiç? Onu harbeder bir hale koyduralım»dedim. Kendisine verdim.. Sonra çocuklar gücenir. Cevap verdi. Hemen hepsi düşmanı yeneceklerini söylüyorlar.. Vatanın her parçasını yemyeşil görmek istiyorum. ziyaret etmediğimiz fırka var. Askerde üstte başta yok. «Olmaz» diyorlar. Birçok asker yığılmıştı. Gâvur önümüzü tutmuştu. Yirmi-yirmibeş bin kişi kalmış. Selâmete erdik. Bir köyde. hafif olmak içinmiş. Gayret ettik. Bir gün yine aynı mıntakada bir köye yaklaşıyoruz. Gündüzün bir cehennem sıcağı var. Askerin bir kısmında tüfek de yok. Kaçıyorduk. «Beş altı topu da beraber alabilmiştik. Bu. Ne diyorsun? Gidip Ankara'ya iş yapalım. Kaldık. hatta caketini atarlarmış. Esir olacağız. Bir mendil bile insana öyle zamanda pek ağır gelirmiş. Gidip gördüm de. Topları o yoldan çıkardık. yeter. Zabitler bunu söylüyor. Fakat atlar açlıktan ve yoldan bütün lagar. Tabii. Boşnak. Çolak da kibir ve azamet yolunda. Gittik. pek sıcak. köyü yakın ise behemehal köyüne savuşmaktır. Bununla beraber yine lâzım.» «O asker nerdc?» dedim. Neferlere şunu bunu soruyorum.. Çolak Kemal'e: «Canım niye bu casuslar. «Burda» dediler. Alları Anadolu'nun küçük atları. Nasıl kaçabildiklerini sordum. Birkaç süvari alayı yok. kumandanı kurtardı. Şu Anadolu köylüsü pek perişandır. «Canım biz buraya eğlenme ziyaretine. ayağını kaldırttın mı altı yok. Tabiî teşvik olur. bu kumandan da Arnavut.» Buralarda köylerde bir tane bile ağaç yok. ölecek gibi oluyoruz. Bu yapmamış. Babası Sinop'ta hapishane gardiyanı bir Arnavut idi. Casuslar hep böyle. Hikâye ettiler. Yerli Türkler bundan da ibret ve ders almıyorlar. Arnavut. Askerde bir tane bile çadır yok. Oraya gidip gelmek için üç beş gün lâzım. Bu bir şey değil.

Ankara'ya gidelim.bizim arkadaş mebuslara da anlattım. Vakit yok.«¦ Derken İsmet Paşa bizim eve geldi. Meğerse bu adam. Zabit kabahatsizmiş. Halinde bir endişe. Bir ucunu altıma. Hiç lâkırdı söylemiyor.' nüyorum. Geceyansı yaklaşmıştı. hakiki deli. Bana bir düzi-ye muhtelif sualler soruyor: . Yazık ki. Vehbi Halid'in ne deli olduğunu bilmiyor. Derhal lâkırdıya karıştım. Vehbi'ye: «Sen ne yapıyorsun? O delidir. Halid'in karargâhında zabitler. Bir sarı battaniyem vardı. Kabul ettim. ne hatıratlarda adını basit bir surette bile zikretmezler. Bu. Burda şimendifer var. Burası umumî karargâh. Yanıma onu almıştım.. illâki Piştar'daki fırkaya gideceğiz. Bir genç. Ben tetkikatımm neticesini ne yapacağımı kimseye söylemiyorum. Vehbi'yi susturdum. Yaka silkiyorlar. Ömrümde ilk defa açıkta toprak üstünde yatıyordum. * DELİ HALİD'İN KARARGAHI ' Deli Halid'in Karargâhı: Gece Halid'in çadırmdayız. Öteki de çıkıp gitti. Battaniyeye batıp içinde kalmış. bir ihtiraz var. Diğerleri de onunla beraber. Çalışalım. Hattâ yanlarımın ağrısı bile beni pek izaç etmedi. yaptırmak istiyorum. Sesinin hali fena idi. ¦-. pek zalim. işte bir orduyu. Hâlâ yanımdadır. daha gebermemiş. Sakın bir daha bir şey söyleme!» Anladı. Dedim: «Gitmemiz lâzımdır. gizli gizli bana Halid'in zulüm ve cinayetlerini anlattılar. Ne harp tarihinde. Beni teskine çalışıyorlar ve sabır tavsiye ediyorlar. fakat yavan. Yapacak mühim işimiz var. kahraman bir nefer kurtarıyor. Derhal bir ayın içinde sapsarı oluyor. Onlar da aralarında para toplayıp bu nefere verdiler ve kendini güzel sözlerle de taltif ettiler. deyip bir de beynine sıkarak öldürmüş. cesur zabite bir kurşun sıkmış. Muhtemel felâketi giderdik. Vay bok. beriki belki de tabancasını çeker vurur. yapılması ' 192 lâzım gelen şeyleri söyleyip. bir mağrur kumandanı. Böyle vakaları çokmuş. zeki. Gözü döndü. Hem pek kanlı ve zalim. Hoca ısrar etse. Şaşırdı. Yalnız adı değil. arkadaşlar birer birer dönmek fikrine geldiler. Bunları bilenler risaleler halinde ve gazetelerde neşr . Bir Tatar evinde misafiriz. Ondördümüz sıralanmış oturuyoruz. Ya Yunanlılar gelirse. çalım satmaya gelmedik. Bize gidelim» dedi. bir karış kadar büyüyor. i MECLİS HEYETİ POLATLI'DA Polatlı'ya geldik.. Meclis'de bir âni darbe ile vaziyeti anlatmak. Buraya eğlenceye. Bu zabite hepsi acıyorlar. ismet yanıma oturdu. Bu battaniyeyi Paris'e de getirdim. Vakit gece. Selâhaddin dönmek istemiyor. Bunları yıllarla temizleye temizleye bitiremedik. Kulağıma: «Seninle görüşmek istiyorum. Sen ne haksızsın diye yaralı zabit söylenmiş. ismet Paşa'nın karargâhında. 191 retmelidirler. Hoca dediğin zaten bir nevi avanaktır. illâ gidelim diyorum. işin önüne durdum. Tuhaf!. Herif deli. işte şimdiki maddî ve manevî vaziyeti. Karargâh-ı Umumi'deyiz. Vehbi Efendi Ha-lid'e mağlûbiyetten dolayı serzenişli lâkırdılar söylüyordu.. Gidip gitmemek için münakaşa ediyoruz. Divan-ı Harb filân bilmezmiş. millî vazifedir. Hele söyledikleri bir vakadan pek müteessir oldum. ne duruyoruz? Siz dönmezseniz ben şimdi dö. Halid kızdı: «Hoca! Öyle lâf atıp durma!» dedi. bizde kumandanlar. Onu gördükçe bu günleri hatırlarım. Böyle neferleri altın yazı ile tarihe yazmalıdır. bir ucunu üstüme alıp yattım. O gece açıkta ve toprak üstünde yattık. yâni. Bir iki hoş beş lâkırdı yaptı. Yarın mutlaka hastayız diye diye uyudum. Bekârlığımdan beridir. Kalktık kendi evine gittik. merhametsiz bir katil imiş. Münakaşamız kavga halini aldı.. süse. ifşa edip bir falso olmasın. s işte ordunun geçirdiği felâket.» Durak Bey de bana iştirak etti: «Dönelim!» derken.. Bu harplerin nice büyük menkıbeleri olsa gerek. resmî geçide. Ankara ve civarlarında çimen nevinden dikenli tohum gibi bir şey veren bir ot var. Mustafa Kemal Nutkunda böyle şeyler yazmaz. haysiyetleri kırılır diye vakayı örtbas ederler. Benim tatlı ve iftihar ettiğim bir hatıramın ve hizmetimin nişanıdır. Oturduğumuz odanın dört çevresinde sedir gibi minderler var. Bir şey olmadım.. Bu ottan orda da vardı.

o zaman. böyle kurşuna dizdirmek lazımsa hepimizi. Orduda ne gördünüz? Ne intiba hasıl ettiniz? Meclis'e ne diyeceksiniz? Mebuslar benim çok aleyhimde mi? Bana bir şey yapabilirler mi sanki?. Hezimetten utanmışlar. Tabiî Mustafa Kemal de müşterek olduğundan mani olmağa çalışmış. Bu kahkarî hezimetin mesulü sensin.. ismet yaptığı işlerden telâşta. Öteye beriye başvurduk. bu mesele.. Şimdi demek orduyu eski hale koymalı. Bu ceza pek haksız imiş. Tabiî ismet haberdar imiş demek. «Onu da asarlar. Şimdi bizzat İsmet tenvir etti. Fakat bunu nasıl yapmalı. Ben zannederim ki.. disiplin bilmezler. Diyorlardı ki. Zavallı ölmüş) geldiler. Idâm ettim. Alimâne idare isteriz diyorlar. kurşuna dizdirmiş. Anlaşılıyor ki. Tamam. ilk top. Bunlar da kaçmışlar. bu lekeyi temizlemek için bütün gayretleri yapacakları anlaşılıyor. Hemen bütün ordu bu zabitlere acıdı. seni tutar. herkes kaçan kaçana olmuş. Bu adam cehaleti ile kırdırdığı binlerce vatan evlâdı yetişmiyormuş da. yâni Polatlı'da görmüş olmalı idiler. Binbaşı Han. bunu bana Lozan'da kendi kumandanlık meziyetini medih için anlattı. Bu adam bunları ne akılla yolluyor. «Ben yalnız değilim ki. Mustafa Kemal Paşa'nın emirlerini yapıyorum. Demek ona itiraz edip hataları meydana çıkan193 ı. Erkânı Harbiye Reisi Fevzi. Harb-i Umumide Almanlar ile ordu dairesinde çalış-mışmış. Lozan'da bir gün bu konuşmaları unutmuş. Hâlâ Levazım işlerinde imiş. diyorsun. Orada bir şeyden de şikâyet ettilerdi. Bunu bana iki zabit pek acıklı bir surette anlatmıştı. Meğerse biz cephede dolaşırken Ankara'daki mebuslar bu hezimetin faili olan Ismet'in Divan-ı Harb'e verilmesini istemişlermiş.«E. Hele bir şeye pek kızmıştım. Dediler ki: «Bunlardan fayda yoktur. Meclis bana bir şey yapamaz. Çünkü ordu mağlûp olmuş. Bilakis. Misafir olduğum eve döndüm. Sakarya'ya vâsıl olunca ismet iki genç mülâzımın. bana bir kumandanın merhamet tanımaması lüzumunu anlatıyordu. Onu öğrenecek. Bu babta kur'a işlerinde mütehassıs olmuş biri imiş. Tamamiyle doğru. Demek bunu İsmet gözdağı vermek için yapmış.. Biz yazdık. Konuştuk. Benimse bunlardan haberim yok.» dedim. İNÖNÜ'NÜN iKi İDAM EMRİ Şafak söküyordu.» dedim ve yanıma aldım. Benden aflarını rica ettiler. Yoksa mağlûp olmazdık. Nişan atamazlar. idam edin dedim. Çünkü zabitlerin maneviyatı yüksek. O. kimse sesini çıkarmasın. orduya bu acemi efradı sevketmeğe başlamış. Said dedi ki: «Biz müşkülât içindeyiz.. isabet oldu. Halbuki sabah erken ve ben yatakta iken.. Bunu da acı acı söyliyerek suratına çarptım. Tamam.» dedi. Dişimi sıktım. beni evine götürmesi. Meclis'in kapısına asar bile. Terter tepirliyoruz. Yatağıma oturdum. Acaba biz de onun Divan-ı Harbe şevkini mi istiyeceğiz? içini kurt yiyor.. Hattâ hırsı uğrunda insan ona serçe gibi geliyor. Şimdi azametinden yerlere sığmayan îsmet'i görenler. Müdâfaadan ümitvarım. Hep kaçtık. Ankara'ya döndük. Meclis'ten korkuyor. Ordu Sakarya'ya gelince yeni Kur'a efradını silâh altına almış. Yüzbaşı (Adını hatırlayamıyorum istanbul meb'usu Ali Rızanın kardeşidir. O vakit orduya bir ders vermek lâzım. Cahil bir idare ile bu hale geldik. Zabitin biri pek değerli imiş. Bunun için iki cana kıyıyor. Dedik bu . Benim ağzımı arıyor. çözülmüş.» Şimdi Müdâfa-i Milliye Vekâletinden de malûmat toplamak lâzım. «Ordu bütün senin aleyhinde. Diğer iyi askere de korku verip panik husule gelir.» Vakayı ben unutmuş değildim. insandan kurban kesiyor.' lamasın. evime Binbaşı Mehmed Said. Said. Bununla ordu açığını ikmal etmek istiyormuş. Kendi kendime: «Allah yolladı. Söyledik. üstüne bunları da yollamış. İsmet dinlememiş. Açtım ağzımı yumdum gözümü. anlatamıyoruz. Yanımıza gelmiş. Bir tarafı tenevvür etmemişti. ilh. Misâl olarak bu iki zabit vakasını söyledi ve dedi ki: «Mevzilerini terket-mişler. gösterilen mevzide durmadılar diye idam edilmelerini emretmiş. zarar vardır. Nutuk söylemek için notlar hazırladım. Çünkü disiplin meselesi. Derhal geri alsınlar. tüfek patlamasında kaçarlar. Şimdi Ankara'da ikmal Şubesi Müdürü imiş.» böyle şeyler. Bunun da sebebi herkes korkup. Dinlemedim. Yanlış işler yapılıyor. hele evvelâ Ismet'i kurşuna dizmek lâzımdır. Yâni beş-altı saat hararetli münakaşa ettik. Bütün ordu zabit ve kumandanları tsmet'e yalvarıp affını istemişler.» dedim. Sonra tamamiyle masum imişler. Halbuki bu vaziyet tamamiyle şecaat arzederken merd-i kipti sirkatin söyler idi. mevkiinden düşmesin diye.

Size geldik. ben Avrupa'ya çekilince zaruretimi düşünerek kendi arzusu ile kira vermişti. «Teahhüd ediyorum. evvelâ vatan lâzım. Ekmek. Büyük bir fırsatı kaybetti. bu sefer de iyice gösterdi. Derhal Keskin'e. her şey mümkün. Hükümetin karşısında eski bir hamamda bizim Rusya'dan getirttiğimiz 35. Bakalım yiyecek. Her dediğimi yapacaklarını vaad ediyorlar. Fena zulüm ama. ümitleri bende idi. Zararı yok. Bütün dükkânlardan askere lâzım ne varsa cebren müsadere edilsin. bin şükür. onlan toplatalım..» dedi. Felâket. silâh omuzda. n 194 I en mühim noktayı haletmişlerdir. üste. işin canalacak noktası da bu. Bu adamlar titriyorlardı. Fevzi Paşa acemi kur'a efradım aldı. Bu lekeyi kanımızla temizleriz» diyorlardı.. Bizi bozup Eskişehir'e girdikten sonra bir ay kadar hareket etmeyip boşuna vakit kaybetti.nutkumu yazdım. orduyu da bozar. Bir de Ismet'in yerine kumandan. bilenlere vazifedir. mühimmat işi var. Ali Rıza Bey (Mebus) da levazımdan yetişmedir. Yoksa mahvolduk. Askerin yiyeceği ne olacak? Para yok. Pişkin efraddır.»dedi. şeker. ne çare. bu zaferleri kendilerine mal ederler. böyle kara günlerde belli oluyor. Bunları derhal cepheden çektirip ordu arkasındaki efrad depolarına aldırın. Halbuki bu adamların hizmetlerini tesbit ve millete ilân etmek. askerî bir tenezzüh yapar gibi gelecek. kahve. Halâ severim. Bunlar harp görmüş. Menba yok. Aman bir çaresine bakınız. Süngü? Düşündüm. «Bu ne olacak?. Hattâ hiç tanımadığım Said Bey'i ondan sonra en iyi dost saydım ve Ankara'daki bağıma meccanen oturttum. Hele Mehmed Said Bey'in ki. Vakit de var. Ama buna çare kolay: Bir demir çubuğunun ucunu sivriltsinler. ateşe başlasın. Kabul edileceğinden eminim. ikmal neferi olarak 94.Afyon hattındaki tüfek. 97'liler var. Bu da te'min olundu.» dedim. Yarın bugün Yunanlılar harekete geçer. Orduya ikmâl neferi olarak gönderiyor. Çok sevindiler. Mal bulmuş Mağribi'ye döndüm. işin can alacak yeri idi. Halkın elindeki silâhlar da toplanınca yüzbine çıkacak. Süvari kılına. ölecek gibi telâşta idiler. Derhal bunları silâh altına aldırınız. Bu da oldu. Bu da ne yapalım. 96. Ama bir daha çıkmayacakmış. sonra da Mustafa Kemal ve ismet gibiler.000 Rus tüfeği olduğunu öğrendim.. Ailelerde yatan ve bilhassa atalarımızdan kalma eski kılıçlar vardır.. SİLAH MESELESİ Şimdi silâh meselesi: Tüfek yok diyorlar. işte bazan koca vakalar içinde böyle nâçiz bir kaç şahıs ne mühim işler görür. petrol. Bana büyük bir ümit. bez kumaş. O da iyi adammış. Nutuk için hazırladığım notlara yapılacak tedbirleri de ilâve edip. Bunlara orada sade nişan atmasını öğretsinler. hiçbir mukavemet görmeyecek. ilk hatta biri ölünce derhal bunlardan bir tane yollasınlar. Bu adam mutlaka Hızır. mal yerin dibine batsın. işte verilebilecek. Bu felâkettir. cidden dirayetsiz. Sizde ümidimiz var. Ne kadar himmetli ve vatanperver oldukları görülüyordu. Neşelendim. Bu iş benim vazifem. Halit «Bu da benim isimdir. Hakikaten bu adamlar ki. Şimdi iş tamam. Mustafa Kemal olur.Sordum.işi siz yaparsınız. Eğer derhal yürüseydi. Erkân-ı Harbiye Reisi ve Müdâfaa Vekili Fevzi'nin haberi bile yok. Bu vazifeyi şimdi yapmakla vicdanım müsterihtir. Yetiştireceğim. Çankırı'ya doğru menziller yapacağım. Hasılı biz de ordunun erzakını yetiştireceğiz. ilh. Tahkikat yaptım. Bunu. Sakarya ordusundaki perişan bakiyeyi Eskişehir-Afyon önündeki muntazam ordu ve o miktarda olacak neferleri ve yiyeceği vermiş ve zamanında yetiştirmişlerdir. Allah'a bin. o da oralara gider. «Siz işe hemen başlayın. 95. Ayağıma geldi. Henüz Yunanlılar da harekete geçmedi. Bütün Meclis arkamda.» dedim. insanın içi. Ne âlâ.. diğer ucunu da halka yapıp. yok.» Bu malûmat pek kıymetli. lâzım. Ben yarın Meclis'ten bu kararları alırım. Demek her şey yolunda. Bunlar bir şeye yaramaz. Bu efradı on gün içinde orduya yetiştirebilir misiniz?» dedim. Bunları Meclis'e kabul ettirip Hükümete yaptıracağım. Yunan ordusu kumanda heyeti. fasulya. Hamiyetlerine hayran oldum. Derhal bu adamları büyük bir muhabbetle sevdim. «Peki vakit dardır. Teşekkür ettim. Bize pek kıymetli bir vakit verdi. mühim zaferlerin temellerini kurar. . Çünkü mebuslar bana bakıyorlar. Sakarya boyunda zabitlerin bütün istedikleri oluyor: Yâni «Eskişehir . samimiyeti. Fakat bilfiil kumandan olsun. Bilir. Ölenin tüfeğini alsın. aşağı derecede bir kumanda heyeti imiş. Vatan ve devlet olmayınca. diğerlerinden daha mühimdi. tüfeğin namlusuna geçirsinler. hattâ mukavemete iman geldi. Çorum'a. cephaneyi verin. Ben zaten bunu öğrenmek istiyordum..

. 9...¦. ilah. müsadere edilip. Ordu büyük bir mağlûbiyete uğramış. evlerdeki eski eğri kılıçlar toplanacak. Bu işi başarmak için bize vakit verdiler. her işi bırakıp Sakarya'da müdafaa için bir hizmet görecektir. Alimine idare isteriz..Herkesin elindeki mavzer ve emsali tüfekler ve fişekler derhal toplanıp. Millet giderse malı ne yapacağız. Bize eski aded asker. • -i :¦. ilâh. Yunan ordusu gaflet edip. Sonra da mağlûp oldu. 5. Bir de âlimâne idare edecek kumandan koyunuz. petrol..96. Koştu. GİZLİ CELSEDE DURUM RAPORU ' Ben işimi hazırladım. acemi efradı cepheye şevke başlamış. «Cahilane bir idare bizi bu hale koydu. lâzımdır. Silâh altına alınıp cepheye sevkedilecek. Bunun tedbirleri de en mühim ve fevkalâde tedbirlerdir.Yapılacak tedbirler. 25 bin kişidir. Hükümet ve biz de Ankara'da kalacağız. Tüfekleri eksik. Derhal bunlar geride depoya alınacak. nakliyat işine tahsis edilecektir. Sapsarı bir beniz. yaptığımız ordu bitecekti. Bu nutuk birkaç kısımdır. Krallarına ve kumandanlarına ne kadar küfredeceklerdir. Lübbü (özeti) şudur: j 1-Ordunun hal ve vaziyeti . bize yeni bir ordu yapma için vakit verdi. Kurduğumuz hükümet. Adedimiz kâfi. Hey gidi günler!. Zaten bunu Sakarya Harbi'nden sonra Anadolu'da ¦. Bunlara sade nişan tâlimi gösterilecek. 95.Süvariye kılıç için. Bu büyük bir hatadır. orduya en seri bir surette sevkedilecek. 4. Yunan ordusuna karşı koyacak bir ordu yoktu. Bu da bizim için inhilâldi. Tetkik ettim.Bütün kağnılar. atlar.» diyorlar. silâh ve cephaneyi veriniz. Halk derhal İstanbul tarafım tutacak. her yerde vali. «Ne yapacağız? Ne yapacaksın?»dedi. Yunanlılar benim bu satırlarımı okuyup öğrenince kimbilir ne kadar dö-ğünecekler. Yoksa mağlûp olmazdık. 94. 2. Ankara'nın zaptı. istediklerini vermek de mümkündür. Kuzu gibi olmuş... çünkü askerde maneviyat yüksektir. Nakliye işleri. 3. Zabitler mağlûbiyetten utanıyor. onun silâhını alarak harp edecek. Bunlar: 1. Topların bir kısmı da zayi edilmiş. Vakıa bu ağır. telâşla karşıladı. Mustafa Kemal beni koridorda bekliyormuş. çil yavrusu gibi dağılmış. eşraf söylediler. 93. Hasılı. yüzü yerde.. Çadır yok. benden istimdat ediyor. Meclise koştum. Kâfidir. Bunlardan biri öldükçe depodakilerden biri gidip.. Ne yapalım...Her vatan ferdi. Herkesin nesi varsa. 2. Gidersek inhilâldir. Büyük bir perişanlık. «Ankara'yı tahliye etseydiniz.Ankara'yı da zaptedecekti. ve bunda çok suiistimal olacak. 3.Orduya yiyecek.. büyük bir manevî tesiri haiz olacaktı. Kürsüye çıktım. 195 yaptığım seyahatte. 97'liler var. 196 6. Me'yus olmayın. Ve bana söz verdi. celseyi açtı.Erkân-ı Harbiye. sizi kesecek ve kovacaktı» dediler. Muhakkak surette Yunanlılar'ı püskürtürüz. diğer ucunu halka yapıp süngü haline koyacak. Ankara'yı da zap-tedecekti.Süngü de azdır. Askerde üstte başta yok... millet kurtulsun da ne olursa olsun. kaçan kaçana olmuş. dükkanlarda neler varsa derhal Hükümet tarafından zaptedilip orduya verilecektir.::'.Ordu harbi Sakarya'da yapacak. Kızılırmağın arkasına çekilmeyecek. Yunan ordusu böyle büyük bir fırsatı kaçırdı. öküzler.Zabitlerin istedikleri ve bu lekeyi temizlemek için verdikleri vaad. Ümidi asla kesmeyin. Süvaride kılıç yok. Arkadaşlar: Bahtiyarım. Derhal bütün demirci dükkânları çubuk demirlerin bir ucunu sivriltecek. Çok büyük ümit vardır. İmdad bekler bir gözle baktı. 10. yerimiz iyi idi. Iki-üç saat kadar süren bir nutuk söyledim. Sakarya gerisine gelebilen bakiyye 20. Bizim için artık tutunmanın imkânı yoktu. her şey bitmişti. hele süngü pek az. Dedim: «Hafi celse yapalım.Mustafa Kemal bilfiil Başkumandan olsun. Sakarya'da düşmanı bozmak imkânı var Alınacak tedbirler: Millî hayatta en mühim ve fevkalâde ânı yaşıyoruz. 7. henüz Yunanlılar da harekete geçmemişlerdir. Allah'a şükür. sabun. ilâh. Siz hemen celseyi açınız ve bana söz veriniz» «Peki» dedi. bunlar harp görmüş askerdir.

Sen yalnız Erkân-ı Harbiye Reisi ol! Sade ordunun işini düşün. Bu yaver. Haberin yok. Artık uykudan uyanın. Sade resmî işiyle meşguldür. 197 git al!» Zavallı daha fena oldu. Ben gerisindeyim. onun Erkân-ı Harbi olarak Manastır'a gelmiştir. «Demek Kabineyi de tanzim etmek lâzımdır. Bıyık sarkık ve birbirine karışık. Bu esnada insanın aklına mühim tedbirler gelir. sırasından bana cevap veriyor. Aklıma geldi. hırka. cepheye gidip bir nefer gibi harbetmesini de bilirim. Bu hırsın nedir? Üç beş mevkii birden pençende tutuyorsun? Orduyu yeniden tanzim için hâlâ bir iş. Bu Fevzi tuhaf bir adamdır. Adı Mustafa Fevzi'dir. porsuk bir manzara alır. Zavallının hali perişan. Düşmanı da yok galiba. Silah nerden bulayım diyorsun. Dudakları morardı.. Ben uyku uyuyamıyorum» dedi. Pislik içindedir.11.. Abdiilhamid tarafından gönderilen Boşnak Şemsi Paşa'nın evinde yetiştirdiği biridir. Fevzi Paşa pek az lâkırdı söyler. Bunu bilmiyor musun? Uyumuyorum diyorsun. bakacaklar. Sen bütün mevkilerini bırak. üstüne yelek. Şemsi'nin yanında idi. düzelt! Resmî evrakı bitirdikten sonra şöyle bir sırtüstü yat! istersen ayaklarını da havaya dik! Yunanlılar'ı nasıl mağlûp edelim diye imâl-i fıkr et! Saatlerce düşün! tmal-i fikir çok mühim şeydir. Bu kadar yükü nasıl taşır bilmem. Haline acıdım. Fevzi Paşa'ya hitap ediyorum ve soruyorum. Bunlar da onlar gibi derin bir uykuda uyuyorlar. paralara kuruş yerine drahmi diyorlar.. Hakikaten sonra Sakarya Cephesine gitmiş. şişmancadır. kaput giyer. Galiba saçını bile taradığı yok. fakat bir şikâyet ettiği. Kış oldu mu.. ülfet etmez. Mustafa Fevzi de aynı arabada. Derhal Hükümet tatbik etsin. Cesaret edemedim. esmer. Çenesi titremeğe başladı. Kendisine söylemek istedim. . hem bilmem daha ne ve neler? Bu nasıl şey? Sade Erkânı Harbiye işi bir adamın vaktini alır. Sen düşünür bir madde değil misin? Bu kadar emir kulu bende misin? Vermek hata. Porsuk bir uzviyet ve söz. fakat bu kadar işe yetişemezsin. hem Erkân-ı Harbiye Reisi. dedi. birden nasıl yapıyorsunuz? Muhakkak yapamıyorsunuz.. Mehmet yerine Mihal diyorlar. Bir mağarada yıllarla uykuda kalmışlar. başka ahali var. Bir adam kâfidir. Bu Hükümetin mümeyyiz vasfı budur.» Fevzi kalktı. hem Heyeti Vekile Reisi. Devam etti: «Ben orduya nerden silâh bulayım. Bu mevkileri sana verdiler demek. serbest bırakılmıştır. Beş vakit namazmdadır. Fevzi: «Ben size de hizmet ederim» demiş. Çok üşür. Kaşınıyor. onu da aldım. bir düziye harekette. Bu hal ile yüzü tuhaftır. Nihayet baktım ki. Vaktiyle bir Ashab-ı Kehf var imiş.Uyandıkları vakit Ankara'da.. Bu Hükümet atalet ve uyuşukluk içinde. ceket. Hele kat kat fanila. harp başlayınca Erkân-ı Harbiye Reisi olduğu halde ilk hatlarda Kur'an elinde dolaşmış.. Üstünebaşına hiç bakmaz. Hiç dostu yoktur. aldım. bir uyanıklık gösterdiğiniz yok. bir şey yaptığı da yok.Bu işleri derhal karar altına alınız. hali fena. Meselâ Fevzi Paşa. Dedi: «Ben haris değilim. Acıyorum da. neferleri teşci etmiştir. Arkadaşlar! Ben bunların halini şöyle görüyorum: Yeni bir Ashab-ı Kehf!. kalın üç dört fanila.. Müdâfaai Milliyeyi başkası alsın. fakat hatalı bir işi kabul etmek de hatadır. seden vücudu hantal. Sesi af diler gibi. Meşrutiyetin ilânı zamanında Manastır'a hürriyetperverleri vurmak için. Bana emrettiler.Hadi. kahve. Meselâ onu Refet Paşa'ya verin. Hâlâ uyuyorlar. tanıdığım Demokrat Mustafa adında birinin kardeşi idi.. bunu da al. Kaşındığının farkında değil gibi duruyor. Uzunca boylu. Ben ne yapayım?. Şemsi Paşa'yı orada arabasında vurduğu vakit. dünyayı kamilen değişmiş gördüler. Gittikçe fazla kaşınır... Uyandıkları vakit. Hikâyeyi bilirsiniz. hırka ve elbi-. gittikçe fazla kaşınmağa başladı. Atıf. Mükemmel uyuyorsun. içki içmez. Sigara. Ittihadcılar Fevzi'yi yakalayıp tevfik etmişler. bilirim. Hele geceleri iki vücudunda kürek çeker gibi. dediler. Bir hikâyesini anlatayım: Bir yaveri vardı.. Ay olur traş olmaz. «Ben.» dedi. Yaver bir gün bana anlattı: «Bizim Paşa bir iki aydır kaşınır. hem Müdâfaai Milliye Vekili. «Galiba paşa uyuz oldu» dedim. Sana haber vereyim. FEVZİ PAŞA! «Maatteessüf bunlar bu Hükümet ile yürümez. Şuradaki hamamda otuz beş bin Rus tüfeği var. Ben kendim istemedim.. Kimse ile konuşmaz. Bak söyleyeyim. Dedim ki: «Fevzi Paşa! Sen istemedin.» Bu sözü doğrudur.. Mühim bir andayız. Bu tedibe gelen Şemsi Paşa ile beraber. biraz hırsını yen! Sen durmaz çalışırsın. Kavaklı Fevzi derler. Tırnakları uzun ve içi simsiyah pislik. şunu uhdene al. Fevzi Paşa. bu kadar işi.

ama öküz pek de muti değildir. Uyuz bütün vücudunu dehşetli kaplamış. yine onun gibi düşüncesiz ve insiyatifsiz.Ordu Sakarya'da döğüşecek. kabul ettirmesini de bilmelidir . gayet duygusuz. bir işin farkında değil. fakat her şerre alet olur. Hakikaten Eskişehir. Kükürt merhemi verdi. iş görmemekte... Bunda öyle şeyler yoktur.. Daha ileri gidiyor. Yâni yine yap dediler. Doktor uyuz olduğunu söyledi. Kanaat ettiği şeyi. Hükümet bu kararı vermiş.. Bu hiç övendüresiz itaat ediyor. Fevzi'yi tam bulmuştur.. diyor. yapma diyor. ona Kuzu Paşa diyorlardı. Ruhunun samimi bir aksidir.Afyon harbinde taarruzun sol cenahımızda olduğunu bilip. orduyu bir (. böyle bilgiden bir fayda yoktur ki. yapmıyor. Yine Mustafa Kemal ona: «Sen şu mealde bir telgraf gönder bana» demiştir. Zekâsı yüksek değil. Büyük bir hatadasınız. bırakıyor. Keza milleti tehdit etti. (. Bu günah büyüktür. köledir. müdafaanıza hazırdır» diyor. demek Fevzi. Derken. fakat kuzu gibi sâf olsaydı.. sonra Öküz Paşa adını verdiler. itaati vakıa kuzu gibidir.» Çok doğrudur. Ben diyorum ki. yapıyorsunuz. Kuzu Paşa aşağı. Mustafa Kemal'e de böylesi lâzımdır. Yani Mustafa Kemal'in ric'at emrini. Bu. Hakikaten bütün işlerinde hayatında böyle bir adamdır. bu felâkettir. Şunu yap diyor.. Lâkin birkaç gün sonra dediği yapılmıştır. ha bilmemiş.. Hakikaten Mustafa Kemal. Bu hallerinden Fevzi'nin (F) si üstüne bir nokta daha koyarak.. ihmalci inisiyatifi olan âri bir adamdır. Bu adamda zerre kadar benlik. izzetinefs yok. aldım.. Son zamanda Mustafa Kemal'e olan bir telgrafını gazeteler neşrettiler. Ankara'da kalacağız. Bir kısmı buna kanaat etmeyip. Ben kendisine Ashab-ı Kehf siniz diye hücum ettiğim vakit. Ben kaşınıyorum değil mi? Bir doktor çağır!» dedi. alıyor. Bu bapta bazı şeyler okumuşa benzer. lâkayd. söylemiş ve fakat ağalar dinlememiş. farkında değil... Hem uyuz kaşınması müthiş şey. Bu esnada galiba Mustafa Kemal aleyhine bir kıyamdan korkuluyordu. Sonra şu198 nu da al diyor.Tehdidini ikaa muktedir olmalıdır. Çağırdım. ordan Kızılırmak'm arkasına varınca ise. Farkında olmamak. oluyor. Ne yapayım. insan.. Fevzi'ye şu vekâleti al.) aleti yapmaktır.diyor. Fakat bu sefer yine dediğini kabul ettirememiş. Değildir. Siz. Fevzi'yi gayet iyi tasvir ve tahlil eder: Bu adam iki aydır kaşınıyor da. Mustafa Kemal Eskişehir'de Temyiz Mahkemesi azasını da tehdid etti.. ben de bu adı münasip görecektim. Övendüreden korkar. O da ihmalde. yaptı.. Sonra Öküz gibi kafasız değildir. o geri aldırmıştır.. iz'aç olmamak mümkün olmaz. şer âleti. Kendinizi hekime gösterseniz iyi olur. asıl kâr olmamışsa da büyük bir zarar ve felâketten kaçınmak suretiyle mühim kâr olmuştur. mebusluğu da terket diyor. Sanra hemen herkes askerlikteki liyakatini söylüyorlar.Bir gün: «Paşa. siz çok kaşınıyorsunuz. Orduyu Sakarya'dan Kızılırmak'm arkasına kaçıracaksınız. ha bilmiş. Şerir bir adama benzemez. Bugüne kadar hayatı hep budur. Emrinize. Mebuslar daha evvel Fevzi'nin seciyesini kısmen öğrenmişlerdi.inisiyatifsizlikte Fevzi'nin eşi. O sözleri âni bir buhran ve yeisli bir heyecan içinde söyledi. kurun-u kadîmde. Biraz tarihten dem vurur. Adı artık budur. yirmibeş bin kişi kalmış.» Bu vaka şayanı hayret bir şeydir. ama. Zannetmem ki..) adamın kuvveti... ikisi de emirber nefer. Vakıa bazı halleri öküz gibidir. Bunları izah edeceğiz. Nitekim Sakarya Harbinde de hakiki vaziyeti o görecektir. verdiği cevap da onun ruhunu gösterir bir aynadır. Bir efendiye kul. Kuzu Paşa yukan. «Sahi. Amma iyi bulmuşlardır. Nutkumun son kısmı şöyledir: «Siz Ankara'yı bırakıp kaçıyorsunuz. Eskişehir'den Sakarya arkasına gelen ordu. zararsız bir zekâdır. alıyor. kör değneği. o da yazıp göndermiştir. sadakatle ve itaatla hizmet etmiş olsun. Yusuf Kemal de bu Kabinede Hariciye Nâzın. Sonra bırak diyor.. mevcudiyet. Fevzi'nin de bu telgrafını neşretti. Bunda: «Ordu sizinledir.. Binaenaleyh pek doğrudur: «Verdiler. Bir söyler ve susar. esirlik devrinde bir orduya esir düşüp köle olarak satılan hiçbir şahıs bile o vakit efendisine Fevzi kadar. terkediyor. ikibin beşyüz kalacaktır.» dedim.. Buna göre. Nutkuma devam ediyorum. yapıyor. Hasılı halini güzel ve kendi ağzı ile tasvir ve kabahatini itiraf etmişti.. Böyle olursa bir şeye yarar. Ve yine zararsız akl-ı selimi vardır. Sade Erkân-ı Harbiye Reisi ol. Burada muzaffer . Kurtuldu. İsmet'i. vurdumduymaz.

durmuşum. haklan var. Resmen celsede şu teklifi yaptı: «Eğer Meclis bütün teşrii ve icraî selâhiyetlerini bana verirse Başkumandanlığı kabul ederim.. Ekseriyet zaten aylardan beri aleyhine dönmüş..olacağız. Bir aralık: «Peki! Senin vücudun âleme rahmet mi? Ne güne duruyorsun? Hangi işe yarıyacaksın?» diye bağırdım. fakat kumandanlık meselesi hâlâ olamıyor. diyor. Bütün Meclis de buna kızıyor. bu adam ne istiyor? Bu nasıl iş? Bu verilir mi? Bu istenebilir mi?» diye bağırmışım.). Sizinle taban tabana zıddrm. Güldüm. Ben farkında değilim. Artık müzakere devam etti. Hüseyin Avni. çıldıracak.. Meclis. Mustafa Kemal Riyaset mevkiinden indi. Meclis mu'sır. Galiba niyeti bozuk. Sanki Suriye'de mağlûp olan da bendim.) bir adama çatmışız!. Mustafa Kemal de bundan sinirleniyor. Her iş oldu. Şeref!. Üç gündür uğraşıyoruz. Ben de «Sen onu henüz spesialitesinde görmedindi. Mustafa Kemal tamamiyle ümitsiz. Sonra yammdakiler söylediler. Ne olursa burada olacak. Sizi Millet Meclisi men edecek.» dedi. «Yahu bu ne adam! Koca bir millet gidiyor. Of!. Mustafa Kemal Meclis'te o günü. "Hest dans son ansiyete"» dedim. elde ordu diyecek bir şey yok. Kayseri'ye gitmemek... kabul etmem diyor. ne (. ona büyük bir kin beslemeğe başlamıştım. Dedik: «Yahu! etme. Burada ve Sakarya'da kalacaksınız. çıldıracaktım..» Derken Mustafa Kemal Başkumandanlığı kabul etmem. «"Onun kudreti. Durak kürsüye çıktı.. Bu müthiş bir şey. Resmen ve bilfiil kumandanlığı kabul etmeğe asla yanaşmıyor. Ankara'da kalmak. beni başkumandan yapacaksınız?» dedi. Kızılca kıyamet koptu. Kızmışım. Sen beni rezil olsun. Yok. Geri durduğum yok ki. Ertesi günü Doktor Adnan bana dedi ki: « Mustafa Kemal sana şaşmış. Tekrar celse açılınca. 200 siyeti kalmayacak. Mustafa Kemal bana kürsüden küfürler ve tehdid yağdırdı ve bu arada yine dedi ki: «Mağlûbiyet muhakkak. Ben de: «Yok. resmen ve mesul olarak başkumandan olmalısın. şerefim gitsin diye başkumandan yapmak istiyorsun. olacak şey değil. Bilmezdim.. Kürsüden indim.. Gittikçe münakaşa alevlendi. Galiba benim bunları bir mevki kapmak için yaptığımı zannetti. dedi.. Ve bunda temerrüd etti. Geldi. Baktım kudurmuş köpek gibi olmuş. cani ve şer anlamına gelen dört kelime metinden çıkartıldı. Ve: «Eyvah. Bunlardan birçok herif Meclis koridorunda.» Bu söz bana öyle müthiş geldi ki.. Herkes de bir şey söylüyor. Topal Osman'ın kendisine verdiği muhafızları Meclis'e getirmiş. Onlara güveniyor. Müdâfaa-i Milliye yapacaktır.» Her şey bitmiş. O gün ve sonraki günlerde Meclis tamamiyle arkamda idi.. Doğru.. Anlamadı. kabinede sen de bir mevki almalısın. Ne (. Başkumandan olursa kendi mağlûp olacak.» Meclis bütün sözlerimi alkışlarla ve ittifakla kabul etti. Nihayet bakmış ki. hırsız. Bu ne müthiş adammış. kabul ettiremiyoruz. «Benim mevki ile işim.. Şimdiye kadar perde arkasından elindeki ismet ve Fevzi admdaki iki kuklayı. işte bu andadır ki. hacivatla karagöz gib oynatmaya alışmış. Hulusi ve daha bir takımları Mustafa Kemal'e hücum ediyorlar. O..» dedi. Mesuliyetli iş olursa onlara veriyor. Çünkü onca mağlûbiyet muhakkak. O vakit daha iyi gayretle çalışırsın.. San'atı bu dedim. Ben istemem» deyip oradan savuştum. Çolak Selâhad-din. Başkumandan harbi başa çıkarmak için lâzım. Selâhiyetlere zaten maliktir ve .. ordunun Sakarya'da kalması için söyledi. Celse bitti. kabul et!» «Ben zaten daima idare ediyorum. 199 nıma geldi: «Yahu! Sen ne yaptın? Sen ne müthişsin be!.. Mağlûbiyetin mesuliyetini sırtına yükletiyorlar. yirmi-otuz mebusun içinde bana: «Peki.» diyordum.. imalı bir surette onlarla Meclis'i tehdit ediyor. Çünkü. Başkumandanlığı asla istemiyor. Ya(*) Zalim. Benim bütün tekliflerim kabul edildi. Kendi kendime düşünüyordum. başka şey bilmiyor ve dinlemiyor. işleri kumandan. kabul etmezse hiçbir hay(*) Adilik ve belâ anlamı taşıyan iki kelime metinden çıkartıldı. bu. Sade güldüm. Başkumandan olmak için böyle bir selâhiyete lüzum yok ki. Ne lüzumu var. Ne desem yapıyorlardı. Her söyleyen ile dalaşıyor. şeref olursa kendine alıyor.» Ben bunu işitince iki yumruğumu küt küt diye kafama vurmuşum.. kuvveti muhalefette ve hücumdadır" işte gördün. Halbuki vakit dar. kendisinin bütün işleri mevki içindi. Eğer Hükümette yapılacak vazife olsa kabul ederdim. pek asabileşti. hevesim yok. şerefi düşünüyor.. bu adamdan tam nefret etmiş. Bunu kim yapabilir? Hiç olmazsa insan haya eder de bunu söyliyemez.

Bu suretle cephelerde hiç eksiklik olmamıştır. Zavallı millet. Başkumandan bunları bir seri numaralı emirler ile tebliğ ve icra etti. Biliyor ki. Şaka değil.. Böyle bir zamanda orduda teşkilât sistemini değiştirmek. Fevzi bir kumandan olamaz. Meclis'te artık askerliğe de karıştım ve: «Allah aşkınıza sol cenahınıza dikkat edin ve ihtiyatları merkezî bir yere alın! »demekten kendimi alamamıştım. kılıçlar geliyor. Bir taraftan da efrad akın akın hâlâ geliyor. Adnan ısrar etti.)... bir intizamsızlık. düşmanı defetsin. Kendi kendine kanunlar yapacak.» dedi. tecrübe tahtası. Birkaç güne kadar orduyu eski haline getiriyoruz. Herkes de böyle söyleniyor.. Sonra mümkün olursa çaresine bakarız. Silâh ve saire de böyle. Şunu bunu asıp kesecek.) vardır. Meclis kendi selâhiyetlerinde pek hassas ve kıskançtır.. Onunla istediğini mahkûm edecek.. MECLÎSTE KAVGA-KIYAMET Artık mecliste kavga kıyamet kopuyor. Bununla orduda iki defa teşkilât sistemi değiştirilmiş oldu. Tabiî bu Adnan'ın fikri değildi. eski usulü tatbik etti. Mustafa Kemal Anafarta'da iyi asker olduğunu göstermiş. grup teşkilâtı yapmak hatâ ve pek sersemlikti. Hasılı evvelâ bu teşkilâtı bozup. atlar geliyor.. Bu kâfidir. Kendisi ve keyfine göre kanun yapacak.96 ilâh. Kendine köle gibi itaat etmiyenleri imha edecek... Mustafa Kemal grup sistemini de ilga edip. Demek bu adamın zamiri (. Meclis bu kanun lâyihasını aynen kabul etti ve istediği selâhiyetleri de verdi.. bunlarla sonra bize. icrasını Başkumandan'a havale etti... Büyük bir müstebit olmak. Müthiş çorba olduk. Galiba Ankara'da başka da yok.... Yunanlılar gelinceye kadar.. TAARRUZ ÖNCESİ . Yahut bu adam bunu mahsus istiyor. Kağnılar. kim imzalarsa imzalasın» dedim..» teklifini yaptım. yüzde kırk nisbetine karar verdi. EV TEZGAHLARINDA İMAL EDlLEN HARP ALETLERİ icraat başladı. ölenin silahını alıp harbetmiştir.. Bir de meclis Başkumandanlığa merbut mebuslardan mürekkep bir teftiş heyeti teşkil. Çünkü Is-met'in Eskişehir'deki ağır hatâsı içimize kızgın çivi gibi işlemişti. Vahim bir iş ama. Her kafadan bir ses. emir ve kumandada anarşi yapabilir. içinde kimbilir ne (. Yapar mı? Yapar. tevellüdlüler.Demirci dükkânlarında demirlerden süngüler yapılıyor.. Mustafa Kemal'in idi. Bu selâhiyetleri vermek istemiyorlar. «Başkumandanlığa nasbi kanunu sen imzala!» dedi.. Jül Sezar. vermeyecek. Büyük bir faaliyet. Orada nişan talimi siper almak usulünü öğretiyorlar. Bu da buna benziyordu. şimdi böyle şahsî meselelerin zamanı mı? Vakıa teklif benim ama. doğru cepheye sevke-diliyor. şimdi de bunu bozup eski teşkilâtı yeniden kurdu. Nihayet Meclis kabul etti. Kendisi de başka bir şey diyemedi.. domuzluk ve küstahlık anlamı taşıyan üç kelime metinden çıkartıldı. Ve Meclise: «Zararı yok. ordunun tertibatı ikmâl edildi. Yahut Meclis verirse.. Meclis bunu çok görüp.. Şimdi bu hatanın neticesi olarak yeniden değiştiriliyordu. Tarihte bunun yalnız bir misali vardır. Bir iki gün sonra her taraftan askerler sökün etmeğe başladı. Demek öteki türlü sökmeyeceğini şimdi anlamış. Acemileri depolara çektiler. tehlikeli bir şeyse de yaptı. Yunanlılar da Eskişehir'den hareket ettiler. kendisini ona «Yarı Tanrı» tanıtmıştı. (*) Kötülük. Ama. Adnan bana. Roma Senatosu'ndan selâhiyetlerinin bir kısmını almış.. Hiç merak etme! Allah senden razı olsun. Sonra harpte biri öldükçe bunlardan göndermişler..95. Bütün benim teklif ettiğim tedbirleri de Meclis aynen kabul edip. Sandıklarla tüfekler.. Bu halleri gördükçe ümidim daha arttı. «Peki!» dedim ve imzaladım. Bundan münasibi yok. Böyle bir şeyi istemek ne müthiş bir (.. Bu benim için çizmeden yukarı çıkmaktı. şu adama ne istiyorsa verelim de Yunan'ı def edelim. Nihayet düşündüm: «Canım ismet askerliğini gösterdi..» dedim. onları da verelim de gitsin.. milleti inim inim inletmek istiyor. Bilmem bunun sebebi ne idi? Ne düşündü? Ben «Canım.. Yalnız ben herkesin bütün malım müsadere demiştim.). grup teşkilâtı yaptı. beni de bu heyete intihap etti. zaten hepimiz zıvanadan çıkmıştık. millete kıran salacak. bu da bu şekilde Başkumandanlıktan kurtulacak.onlar kâfidir. Akın akın geliyorlar. Said Bey'i gördüm: «Yolunda. 201 Bunlar 94. Zaten harp cephesinde eski sistemi bırakıp.. Bunları mı istiyor...

söz anlatacağız. Bir tane muhafız bile yok. Gelirse ne yapacağım? Sinop'ta Mutasarrıf Zihni. Haber alıyoruz.. Korkup. Bir de nefer verdiler. Madem müfettişim. Fakat her gün veremiyorlar. Sen onun telgrafını alır. Dedi: «Aman mühim. «İsmail Besim'i çağırıp al!» demişlerdi. Bana dolaşmak. Müdafaa-yı Milliye'de dolaşıyoruz. Fakat arabayı kullanıyor. Diğer askerî hastahaneleri de dolaşır. Ben bu buhranda burayı bırakıp Sinop'a nasıl giderim? Bu vatan hizmetine karı koynunu tercih demek olacak. bir intizam veririm. Parayı almış. «Olmaz» diyor. oradan Sinop'a gelmiş. Sonra parayı Hükümet iade etmişti. Ne işitirlerse bize söylesinler. Onların da işleri var. Biz de icabına bakalım. Hey'et-i Vekile'de Hilâl-i Ahmer'in parasını alalım dediler.Harp başlıyacak.. bilhassa hastahaneleri gezebilmek için bir at lâzım.. Zihni yazdı. Ona yazdım: «Birader! Böyle bir kara günde ben vatan hizmetini terkedemem. Tehlike filân bilmez. Hastahanelcr yapar. Ya hıyanet edip. iki at satın aldım. Muhtar. Adnan'ın işi yolunda. «Sen yap!» dediler. Ona da lâzım. Hilâl-i Ahmer Reisi ismail Besim Paşa. bir iş yapacağına. bu buhranda hamiyetlerini gösterdiler. «Hayır!» dedi. telgrafhaneye emir ver. Bu iş bizim değil. zangır zagır titremişti. Kendisine sordum. az kaldı adamı dövüyordum. Ve hele buraya gelmesine mutlaka mani ol! Bana yazacağı telgrafları. Bu esnada idi ki. içinde işe yarar bir şey olur . Ne var bilir misiniz? Hep Rum'lardan mürekkep bir amele taburu. Derken. iki ordu manevralarla meşgul. Cephede askere erzak verilecekmiş. «Siz şahsen teahhüt ederseniz.. Cephaneyi dağlar gibi Yahşıhan'da Kızıhrmak'ın Şark geçidi köprüsünün yanına yığmışlar. zafer verir» dedi. Harpten anlamam. Dolaşıyoruz. Hilâl-i Ahmer'in bir arabası var. Hüsrev askerî vasıta ile Başkumandan'a yolluyordu. Yazıp zarfa koyuyorduk. Allah babanızın uşağıdır. Hazırlanmış. Böyle sevme de görmedim. gel!» diyor. on gün içinde biter derhal gelirim. Ah bu yobazlar. Nis'te duramamış. Gelir mi gelir. zehirlendim gibi. Pek sinirliyim. Dedim ki: «Vaziyet buhranlıdır.Böyle haberler geliyordu. Dehşetli sigara içiyorum. Öyle yapmış. Yahşıhan'dan geçerken gelmiş. halktan öteden beriden haber topla-smlar. Aileleri Ankara'dan çıkardılar. orduya ekmek göndermiştik. Çalışamam. Ferahlandım Allah razı olsun. Hizmet günüdür. Mecliste buluşup kötü bir petrol lâmba ile dertleştiğimiz oluyor. Böyle günde burayı terk edemem. Ben de: «Korkma. Bu sefer «Ben geliyorum» dedi. Gece sabahlara kadar sokakta dolaştığımız. ona göre benden ona cevap uyduruverirsin.» dedi.Alırsa meşru değildir.Yazsam büyük bir liste yapar. Neticenin ne olacağı malûm değildir. Acele beni buldu.» diyor.» dedim. Beş. ne ile harp . Onun gelmesi de olamaz. Fakat. Sinop'tan zevcemden telgraf. cephaneyi berhava ederlerse. Al şimdi bir belâ daha. bir de şunu yaparız: Mebus arkadaşlara tenbih ettik. Cihet-i Askeriyede birkaç at var. Başkumanda'na bildirelim. «Ne kadar para varsa ver» demiştim. birine nefer biniyor. Bereket versin araya girdiler de fenalık olmadı. Böyle bir deliliği yapar. Bir raddeye geldim ki. Şimdi mebus olmuş.. Biraz sabret. Bu sebeple bunları sönmez bir muhabbetle içimden sevdim. Birçok mebuslar bu kara günde. Telâştayız. Bir taraftan harp haberleri bekliyoruz.. «Aman gelme! Herkes burdan kaçıyor» dedim. «Herif! Daha hâlâ Allah'a havale ediyorsunuz. Beni müteessir ediyor. Bilhassa Adana Mebusla-rı'ndan İsmail Safa. Gece uyku uyuyamıyorum. bana göndertme. Rusya'ya gitmeden evveldi. Benim gibi daha bir çok mebus var. Henüz harp başlamamıştı.iade ederiz» demiştim. Hüsrev (Bulgaristan sefiri) de bu heyete dahildi. Allah'a havale ediyor. Adnan'ı. Derhal sigarayı terket-tim.» «Hayır. istanbul'a. Çankırı Mebusu Hoca Hacı Tevfik Meclis'te: «Allah iyi eder. Hilâl-i Ahmer'den maaş da alıyor diyorlar . Lâkin fena lâkırdılar söyledim. Bunlarda büyük hamiyet gördüm. çalışırım. vereyim» demişti. Kendi oturuyor. Bende pek iyi ve silinmez bir iz bırakmışlardı. Ne yap yap. Bir mebus arkadaş geldi. Zamir Bey ölüp-bitiyorlardı. Onu da zorluyormuş. Para da yok. Kalktım. Hükümette. «Araba buldur gideyim» diyormuş. Burayı bırakıp Sinop'a gelemem. Ne yapayım? Herif çalışacağına. Bunu da bana. «Derhal Sinop'a gel. Onunla geziyor.» «Merak etme. Hâlâ bu adamları severim. «Nasıl vereyim?» demişti. şunu avut. bir taraftan da bu püs202 küllü belâya telgraf çekiyoruz. Hey'et-i Vekile odasının yanma çağırıp. Serbest kalınca ne yapabileceğimi düşündüm. Mebuslardan birinde at varmış. Elbet çok yaralı gelecek. Birine ben.

Hep kan kusardık. kedi ile peynir tulumunu bir araya koymağa benzer. nezaketi.edecekler?» Hakikaten mühim haber. Refet Müdâfaa-i Milli203 ye erkânından beş altı miralay oturuyorlar. Ben onu hiç itham da etmiyorum. insan halinden utanır. karikatür. Baktım ki. Demirci Efe'yi tedibe gönderdik. müthiş şarlatan. mühim bir şey var» diyerek hitaba başladım. herif hiç sebepsiz bana kuruluyor. Gayet azametli ve şiddetli bir tavır aldı: «Sen çizmeden yukarı çıkma!» Alıklaştım. üstüne general.Bunlar işittiler. Asker. Bunu görmek. Yüz değil.-tun. böyle şey aklıma bile gelmemişti. Ben: «Asıl o vakit faş olurdu. Kemali sadakatle koştum.» Ortada bir müttehim varsa. bilmek. zulmü. Sonra iyilik edip. Ya bütün cephaneyi ateşleseler ne yapacağız? Düşman silâh omuzunda gezinti suretinde mi Ankara'ya girsin? Buna da sen sebep olacaksın! Büyük mesuliyetin var. Ben. biri gökte. Böyle yolsuzluklar gördüm mü senin gibi vazifesini yaptıramıyanlara yaptıracağım. Hemen kalk. Bu binada Refet'i gördük. Efe'den . Cephane ile amele taburunu bir yerde tutuyorsun. Mühim bir hizmet yapıyorum zannediyorum. «Refet'e gideceğim. Ben: «Onlar burarım müdürleri. Hani. «Aman paşa. Hem de müthiş olan şu kabahatim bastıracak. Onlardan bu saklanır mı? Zaten bu işi sen emredeceksin. Dedim: «Şu ne âdi yürekli ve ne dirayetsiz adam. Bitince Refet biraz durdu. Atları istedim. Hakikaten bu adamın şimdiye kadar bir iki şeyini bi204 lirdim: Tamamiyle.» dedim. tedbir almak senin en mühim vazifendir. Sokakta bekliyorum. fakat daha belâsı var. Azamet taslıyacak. cahil. Anlattım. Şimdi azametinin dehşetini de öğreniyorum. Gel bizim arabayla gidelim» dedi. Refet'e haber vereyim de tedbir alsın.» O: «Böyle mühim bir sırrı faş ettin. Bunu yapamadığın anlaşıldı. «Ne bekliyorsun?» dedi. Adnan arabasıyla geçiyor. Onu da beceremiyor. kötülük edecek. milletin beynine de kan otururdu. Seni istiklâl Mahkemesine vereyim de görürsün?» Ben: «Sana gelip. fakat olur ya haber alamaz. «Ben de ona gidiyorum. Onu bir şey zannediyordum. Bu adamın Müdâfaa-i Milliye Vekili olmasını Meclis'te ben teklif ettim. Öküz altında buzağı arıyor.otuz kişiyi şehrin meydanında yere yatırıp gıcır gıcır kesmişti. Efe bir şehrin ileri gelenlerinden yirmi . O: «Çok geliyorsun?» Ben: «Az gelmekteyim. Bir müddet sonra sersemliğim gitti. Allah fırsat verip de Mustafa Kemal'in yerine o otursaydı. Sonra hırsı büyük ve içi fena. Hepsi vatan için. Şimdi neden faş oldu? O: (Yanındakileri gösterip) . Doğrudur.» dedim. Onu sevinecek. Bu. omuzunun biri yerde. bu da bütün askerler gibi nemruttur. yengeç gibi olur ve bu esnada yüzü sahteliği akıp duran ve müfrit bir gülme içindedir. Bununla görülüyor ki. Canım ağzıma geldi. Dedim: «Sen ne dedin? Bana hakaret ettin?» Aramızda şöyle ve şiddetli bir kavga oldu: TARTIŞMA O: «Kendinden büyük işlere karışma!» Ben: «Bu iş benden çok küçük. geldim ve söylüyorum. Anlaşılıyor ki. Namusumla temin ederim ki. Bunun için beni itham ediyor. Konuşması. Müdâfaa-i Milliye Vekili yaptırdık ya. Hiç aklıma bir şey gelmiyor. Meclisin intihap ve tayin ettiği Başkumandanlık Heyet-i Teftişiyesindenim. Gittik. Vekil için de binanın yanına ufak bir bina yapılmıştı. böyle mühim bir şeyi haber vermek. Hem de bunlar arasında azametiy-le meşhur. azametli. istibdadı. sır ifşası mıdır? Sen casus musun ki. O vakit Müdâfaa-i Milliye Vekâleti Ankara Lisesinde idi. Sade saf bir vatan gayretiyle haber verip maslahatı selâmete erdirmek istiyordum. asıl kendisi. At bekliyorum. Daha sonra daha da gördük: Mustafa Kemal'in azameti. onlar düzeltecek. «Müdafaa-i Milliye'ye gideyim. Haksız insan da. derhal tedbire tevessül veya bana teşekkür edecek zannındayım. insanın bir elini sıkar. Mustafa Kemal'i bize kıçı kırmızı balmumu ile arattırırdı. tavırları tamamiyle anormal ve sahte. vurgunu aleyhindeyiz. sır ifşa oldu? Nasıl yapmalıydım? O: «Telefonla söyleyeydin. Hem bu benim vazifem. fakat ithamı saçma. Palyaço. Allah kış görmüş yılana gün göstermesin derler.

Refet'in bu hali beni kendisinden iyice iğrendirmişti. «Aman doktor» dedi. işte vatan için neler çektik.. Bunları Sanayi Mektebine yerlere serdirdim. Millet Meclisi'ne gittim. Bu tarziye idi. Müda-faa-i Milliyeden de bir takım bezler aldım. O. «Arkadaşlar! Bundan bana iki bin tane yapın!» dedim. Çalıştılar ve yaptılar. Ayağa kalktım ve: . siz zeki. Bir müşahede varakası çizdim. Muallim kadınlar ve talebe kızlar birçok çarşaf ve havlu diktiler. Bunları yatak çarşafı yaptım. Darül Muallimat mektebinden birkaç muallime ve kız aldım.Ilâç nerden alacağız? Para da yok. Adnan cılız adamdı. Arada Adnan var. bir tencere. Orada da pansuman malzemesi. Gözüm kızdı. topal olan kur'a efradını aldım. ne eczacı var. Diğer zabitler oradan çıkıp gittiler. Müşahade kâğıtları da oldu.şıkır şıkır birkaç yüz bin lirayı alıp. Hele pek cahildir. ne yatak var. Benim de tabancam var. birkaç âlet bıraktım. Su-i tefehhüm oldu. cesur. Hademe oldular. Ben de onun üzerine yürüdüm. Dedim: ... çizmeden yukarı çıkma gibi hakaretine fena kızdım. Oraya t sen gitmelisin. Biraz yün de buldum. Adnan artık bizi barıştırdı. ben masasının önünde-. istasyon civarında. Her yatağın başına bir numara koydurdum. yerinde. Bir tane de tahtadan ameliyat masası yaptırdım. Tahtadan bir pansuman masası yaptırdım. Başka çare yok» dedim.Isyânlar zamanında Çarıkın'ya gittiği vakit şeh. pens. Bunlar benim bildiklerim. Bezleri yatak halinde diktirdim. Her yatağa üç yedek çarşaf yaptım. ber. «Hadi!» dedim. Ne hekim var.» dedi. Hilâl-i Ahmer'in de bir seyyar hastahanesi var. Hadi bakalım beni istiklâl Mahkemesine ver. Sanayi Mektebinde bezler buldum. Ne olursa olsun dedim. Adnan. Blüzler ve bunların üzerlerine numaralar diktirdim.Aradan çıktı. merd adamsınızdır. Ameliyat lâzım olanlar için Darül Muallimin'i hazırladım. Refet: «Doktor. Bunlarla bera. Talaş da buldum. Refet geldikçe selâm vermesini bile gönlüm istemezdi ve çok defa vermezdim.«Bana çizmeden yukarı çıkma diyorsun. O masanın bir ucunda oturuyordu. Bana sarıldı. Alet takımı için tencere ve mangal bulup koydum. Sen kendini her vecihle benimle bir mukayese et! Bakalım. ne ilâç var. talaş. Bunları sakat neferlere giydirdim. Her yatağın basma astım. Bir odayı ameliyathaneye tahsis ettim. Zabitleri ve ağır yaralıları da buraya aldım. duruyor. Şu adamın beni böyle saçma ithamına.. Refet üzerime yürüdü ve elini cebine soktu. Bir tencere buldum. Adnan yine geldi. Bunlar karyola. Bu bana ne muamele ediyordu. Darül Muallimin de öyle. Duruyor. Ben de oturdum.» (. penset gibi şeyler aldım. Bir mangal. istanbul Eczahanesi sahibi . Adnan beni teskine çalıştı. hiçbir şey yok. Ne lahana turşusu idi. Sanayi Mektebi büyük bir bina. Alet yok.«Hadi! Göreyim seni! »diye bağırdım. yün ve samandan bir mahlut yapıp bin yatak oldu. Yumruğu şiddetle masasına vurdum. beni mahkeme ile korkutmasına. Refet'in sağ eli cebinde. Kör. Hilâl-i Ahmer'den birkaç makas. Her koğuşa ve onun hademesine aynı numarayı koydum. 205 ilâh. Ancak Millî Harekette ilk devrede aleyhimize olan isyanlarda cidden çok hizmet etmişti. Gözüm kızdı. Kerevetlere yaptırdığımız yataklardan koydum. Artık bu adamla iyi konuşamadım. çarşaf buldum. bilirim. Ben ne samimî ve ne hizmet için zahmet etmiş. Refet yerine oturdu. Müdâfaa-i Milliye hin marangozlarına kerevetler yaptırdım. Millî Harekette böyle ne günler geçirdik. re elli bin lira cizye koymuş ve almıştır.. «Eğer sen namuslu bir adamsan. «Adi herif!» dedim.. Sokaklarda terzilerde yığılan bez kırıtışı var. nelere maruz olduk. kendine ne meziyet buluyorsun? Sen bir sıfırsın ve benim kunduramın altındasın. Hattâ ilâç koymak için şişe bile yok. ne âlet var. Ben size hürmet besliyorum. Yaranlar gelecek. gelmişim. Orada bir odayı da pansuman odası yaptım. beni tstiklâl Mahkemesine vereceksin. Burası yara değiştirmeğe mahsus. Baktım.^ yün. Bez kırıntıları. iki bin kadar yatak tedarik etmeliyim. Birkaç gün sonra harp başlıyacak. . Birçok da kumaş kırkıntısı. Tabanca çekecek vaziyet yapıyor. ben duruyorum. ilerisine gitmedim.. zekâca ve iktidarca Mustafa Kemal'den yüz kere aşağıdır. Refet'le göğüs göğü-se geldik. işi tatlıya bağlatmıştı. şimdi bu ne perhiz. Yana ittim. Refet çekildi. Bu iki binayı hastahane haline koymağa karar verdim.

lar: Sağ cenahımızda gözüktüler.orada onları da armut toplar gibi toplayıp işi bitirecekler. Bir taraftan da orduya su fıçıları lâzım.«Kaçıyorlar. Hâdiselerle zaten hepimiz yarı asker olmuştuk. okurken de deli gibi zıplıyor. bizimkiler ihtiyatları da merkeze yığmışlar. Eğlence tarafım tutmuş Dedim ki: «Peki. Otuz kişi kadar topladı. Bizimkiler de onlarla beraber cenuba ve şark'a kayıyorlar. bizimkiler bu sefer gafil değil. HARP BAŞLIYOR Yunanlılar sökün ettiler. Bizimkiler Sakarya'nın şarkında mevzi aldılar. Herkesi güldürür. Yunanlılar.» dedi. kâh tepiniyor. .» «Fakat şişem yok» dedi. kâh küt diye kendini yere atıyor.Hüseyin'e söyledim.. Şimdi parayı bekliyoruz. Derhal getirdiler.. Ankara'da şişe bulmak mümkün değil. ahlâksız. Bir gün beni yakaladı. Kapının önüne durdu.» «Ya!. vermişti. Alâ. Daima vaziyetten haber alıyoruz. Elbet o büyük muvaffakiyet hoşlarına gitmiş. Bu kanlı sahnede de var: Tuna'lı Hilmi. Bizimkiler de derhal cenuba doğru yayıldılar.. topluyorsun. dünya düğün bayram içinde keyfediyor.» dedi. Herkes gülüyor. sarhoş adam bugünlerde azgın ve çılgın bir halde. Soytarı denilen bir veya birkaç şahıs olur. Bu suretle hastahane de oldu. Elimde Erkân-ı Harbiye Haritası var. Ama pek iri şeyler. Yunanlılar. iki ordunun karşı karşıya gelişi. iyi akıl!» dedi. Cephe bir kavis halinde olduğu için. Herkes de . «Ben meccanen veririm» dedi. Rakı şişeleri evlerinizde yığılmıştır. Zararı yok. Düşmana göre vaziyet alıyorlar.«Kafaları aşağı» dedim. «Sahi. Bazan ciddî ve facialı bir takım tiyatrolarda bir Piyerro. Yahut der ki. Arkadaşlar etrafıma doluyor. Oradan her tarafa aynı mesafe var. Bu ikinci hastahane muntazam oldu. «Bu gece bir şiir yazdım. Azli lâzımdı. «Hepsini odaya doldurunca kapıyı kapa! Önüne dur! Öyle oku!» dedim. Okuyayım» dedi. Derken Yunanlılar birden Porsuk'un cenubunda gözüktüler. Keyiflendik. «Bekle! Başkalarını da getireyim.Afyon hattında yaptıkları aynı plânı tatbik ediyor. «Ne yapayım?» dedi. Anladık ki. iki pehlivanın diğerini iyi bir yerinden yakalayıp oyuna getirmek için yaptıkları harekete benziyor. Bizimkiler de Sakarya boyunca şimale doğru yayıldılar. «Allah razı olsun.» dedi. hazırlanmak için bol zaman vermişlerdi. Hattâ daha şimalden de gözüküyorlar. Eskişehir . okuyor. Bunları bulup yolluyoruz. Alâ. Bu dalkavuk. kâh yere oturuyor. işte bu devre. «Ne bilirsin!. Yunanlılar yine şimalden geliyorlar. Ismet'in aklı yine oraya saplanır diye ödümüz kopuyor. Bizimkiler yine aldanır. Darül Mualliminde beşyüz kadar yatak.. Bugünlerin bir eğlencesi de var. Olur şey değil!. mebusları topluyor. sol cenahımıza toplandılar. Hem okuyor. Zaten Yu206 nanlılar da buraya geliyor. Gitti. Şunun halini gören mutlaka zırdeli olduğuna hükmeder.. Mebuslara söyledim: «Sizden rakı içenler çoktur. Lüzumlu yere kolaylıkla ihtiyat sevke-dccekler. değersiz. Cepheyi yine garptan şarka uzanır bir hat haline getirmeğe çalışıyorlar ve âdeta getirmek üzereler de. Keyiflendikçe keyiflendik. böyle şeylerle meşgul olduğu yok. Askere su taşımak için bir şey yok. Meclis'in Erkânı harbi oldum diye alay ediyoruz. Yüz kadar şişe oldu. Diğer ucu Haymana ovasının üstüne yayıldı. Anlamıyorlar. evvelki muvaffakiyeti onlara aynı plân. gittikçe cenuba yayılıyorlar ve Katranderesi boyunca şark'a ilerliyorlar. hem de kâh tavana kadar sıçrıyor. İsmet yine orduda. Alâ! Ferahlandıkça ferahlandık. fakat Porsuk Suyundan şimale doğru. Şiir yazıyor. Sonra getirdiler de. Okumak zahmetine değmez» dedim. Bir kâğıt çıkardı.Kâh ayaklarıyla dehşetli bir surette yere vuruyor.. Gelecek yaralılara vermek için ilâç koyacak şişe yok. Sen okurken birer birer kaçıyorlar. Arattım. Müteharrik bir sistem takip ediyorlar. İki ordunun da şimalî ucu Porsuk hizasına indi.'. Bir şiir okuyor. Kimin şarap fıçısı varsa aldırıp yolladık. Yâni sağ cenahımıza taarruz edecek gibi bütün kuvvetlerini oraya yığıyorlar. Yine aynı oyunu oynuyorlar. Bunu bütün mebuslar söylüyor. Milletle uğraştığı. Sakarya ile bu dere bir kavis teşkil ediyorlar. Şunları bana getirin!» dedim. Beni bir odaya götürdü. şimale atmak. Bu hallerine güldükçe gülüyorum. Sakarya Harbi-nebaktığı. Paskal. Zorları yine sol kolumuzu bozup bakıy-yetü's-süyufumuzu şarka değil. geldi. Ona işaret ediyorum. Sersemler bize toplanmak.

ilâç ne yapsam kesilmiyor. hayatı tehlikeye düştü. Hakikaten öyle yapıyorlar. Bırakmadı. Ordumuz. Mustafa Kemal ata binmiş. : Ben orduyu harbe hazırlamak için büyük bir gayret yaptım. ordumuzu öteden -beriden vuruyor. Sakarya Harbi diye anılan bu mühim harpte. 23 Ağustos 1337'de başladı. Kimsede can kalmadı. Nihayet biz adım adım çekile çekile Ankara'nın cenubu garbisindeki dağları Yunanlılar tuttular. Burada kınlıyorlar.Afyon hattında bilememişti. yeniden ordu meydana getirmek için edilen 208 bu kadar emekler. orduya gidip bir şey yapmak iktidarını haiz değilim. Bana cephede gezerken: «Eski kuvveti verin. tutuna-mıyorlar. Nihayet dereyi geçtiler. Ağzımızı bıçak açmıyor. Perhiz. bir taraftan da ağırlıklarını Sakarya'nın garp cephesine alıyormuş. Sonunda bu dağların en yüksek yeri olan Çal Dağını da aldılar. Artık harp meydanı Ankara'ya bu kadar yanaştı.. Bunun üzerine Mustafa Kemal umumî ric'at emri vermiş. Düşman. hürriyeti. Ana baba günü yaşadık ve şimdi nasıl bir iğneli fıçıda oturuyoruz. şehidleri. Hattımızı ötede beride parçalıyor. iğne iplik oldum. Meclis'te ne kavgalar ettik. tşte Fevzi gayet vahim akıbetli bir vaziyeti kurtardı. fakat mütemadiyen şimale atılıyor. Bunu zaten harp başlamadan evvel Ankara'da adetâ çocuklara varıncaya kadar biliyorlardı. Zayıfladıkça da insan sinirleniyor. sonra böyle de güldük.. Bereket versin Fevzi'ye. Yunanlılar bunun boyunca yayıldılar. Çatalca'daki top seslerini de işitmiştim. Bu manevralardan sonra harp. Sağ cenahımızla Sakarya üzerine bir . Kanlan ile o lekeyi temizlediler. Gündüz hastahanelerde meşgulüm. neferlerden verilen binlerce şehidler. Birçok yaralı birden geldi. onun Arnavut ve hususî hizmetlerinde kullandığı yaveri Salih de cepheden geldi. Ismet'in Eskişehir'deki cehaletini kanlarıyla yıkadılar. karış karış. bu kadar kanlan. Bilhassa sol cenahımızı sıkıştırıyorlar. gidiyor. Neferler de aşağı değil. Bir ishaldir beni yakaladı. insan tuhaftır. Artık çalışırken top sesleri işitmeğe başladım. Bildiğim şey değil. bunu setr içinmiş. Bunu yapabilmekle Türk Milletine pek büyük bir hizmet ettim ve bununla iftihar ederim. Fena sinirliyim. Yunan'm Çal üzerine ve sol cenahımıza son şiddetli çullanması meğerse 10 gündür söktüremediğini gören Yunan ordusunun ümitsizliğe düşüp ric'ata karar vererek. fakat Fevzi aym zamanda başka bir teklif daha yapmış: «Düşman ric'at ediyor. Bizi tozarlarsa. Bu lekeyi kanımızla temizleyeceğiz. zabit telefatımız müthiştir. doğru Ankara'ya girecekler. Haber geldi. kaburga kemiği de kırılmış. Bunu Mustafa Kemal yapıyordu. Gece uyuyamıyorum. Ne haldeyiz.. Onun gibi Bu Çal Dağının düşmesi bütün ümitleri bitirdi. fakat karış karış. Düşmanı atacağız» demişlerdi. fakat ismet Eskişehir . «Hadi siktir» dedik. Fevzi bunu söylemiş. Hayatımın en fahra değer işi budur. Birer ikişer kaçmak istediler. Bu ishal. masraflar az kaldı boşa gidiyordu. ölenin silâhını alıp harbedi-yor. Katranlı-dere ehemmiyetsiz bir dere. sarhoşmuş. bir şey yiyemiyorum. insan bu hale uzun zaman tahammül edemiyor.. Vaktiyle Balkan Harbi zamanında Haydarpaşa'da Tıp Fakültesi Hastahanelerinde yaralılara ameliyat yaparken. Bu harbi zabitler kazandırmıştır. Zabitlerin kahramanca döğüşüşleri. Zabitlerimiz arslan gibi döğüşüyorlar. Ankara'da hastanedeydim. biraz geri gidip yine harp ediyorlar. Hele Ağustos'ta suyu kuruyor. Bu harpte zabitlerin gayreti adeta işitilmemiş bir şeydir. Ve şark'ta daha ileri de gittiler. Ric'at emrini geri al!» Ne ise Mustafa Kemal ric'atı durdurmuş.Vurup kırıyor ve geriye itiyor. fakat harp için bir iş yapamam ki. Böyle yapıyor. Böyle haller içinde sekiz-on gün kadar harp pek şiddetli oldu. Teslimiyet ile beklemekten başka çare yok. Nefer öldükçe yerine depodan geliyor. hep gittik. Yer veriyorlar. Bekliyoruz. Bu haber de geldi. beriki de dinlemiş. Her taraftan 207 hücum ediyorlar. Alınan tedbirler hep benim tedbirimdi. Bunu Fevzi sezmiş ve Mustafa Kemal'e demiş: «Aman ric'at etme! Çünkü düşman ric'at ediyor. Yeniden Türk milletinin istikbali. ben sonra tâ Sinop'a varıncaya kadar kesilmedi. Düşmüş. Mustafa Kemal'in i eşyalarmı denk yaptı. Artık hep ölü halindeyiz. Arkalarını Haymana'ya verdiler. Kaçmak yok.gülüyor. Kaçıyorlar. Bu da onların gayretini gösterir.

Yunanlılar bir yıl sonra Afyon ve İzmir'de uğradıkları tam hezimete o vakit uğrayıp. kımıldamıyorlar. Ağırlıklarını götüremez. Kemafissâbık bu da kuzudur.. ric'atlerine vaki olması muhtemel bir hücuma karşı orada kuvvetli bir dündar tu-tuyorlarmış. Hayret! Anlıyamıyoruz. mes'ele de o vakit bitecekmiş. gittiler. fakat büyük ümit ile tâyin edip gönderdiğimiz Başkumandan bunun farkında değilmiş. Nihayet beş altı gün sonra Mustafa Kemal t de anlamış ki ric'at ediyorlar. Meğerse Yunan tayyaresi bir yangın bombası atmış ve istasyondaki trene tam isabetle indirmişti. Cenub'tan giden kuvvet Yunanhlar'dan bir takım esir ve eşya aldı. Herkes müthiş yorgun. Ama. harbi bize kazandırmış-mış.) miyeti. Darülmuallimîn'de ameliyat yapıyorum.. fakat Sakarya'da ordumuz öyle perişan olmuştur ki. koyun sürülerinin etlerim . Düşmanın hamlesini. Bir defa yirmi gün sürmüş. Ordularına yiyecek ve mühimmat yetiştirememişler. maneviyatını kırmıştır. denize döküleceklermiş. Millî dâvayı. Bunu sonra Times Gazetesi'nde gördük.Hiç . Yunan askerinde sal. derhal müthiş korktum ve içeri girdim. Böyle giderse bütün vagonlar yanacak. Felâket. gın halinde ishal zuhur etmiş. Bu taarruzdan bir fayda çıkmadı. tayyare bomba atıyor. hayvan gibi nakliye vasıtaları yok. bıçak sırtı kadar kalmış iken izmihlalden kurtarmıştı. ric'atları esnasmda Ankara'dan sevkiyat yapamayalım. Bir iki gün . Gider. Tren yanıyor. harp yok. 209 Bizim bu takibimiz Yunan ordusuna panik vermiş.. Maksatları demek. düşman Haymana Çölüne düşer. yemişler... Ekmek bulamıyorlarmış. kimse yok. Bu taarruz yapılıp Beylik Köprü bilhassa Kavuncu Köprüsü'nü tutsaydık. Fevzi'nin dediği taarruzu bu sefer yaptı. Darülmuallimîh ile Millet Bahçesi arasındaki sokaktaydım. orada harp oldu. şimendifer hattından uzak kalır. perişan olurdu. İnsan işte böyledir. Tam sıcakların şiddetli ve malaryanın da za. Yunanlılar'da hiç bir taarruz yok. {J Salimen kurtuldular... şimendifer hattından da uzaklaşmışlar. bize kalır. yanıyor. Çok defa bir insanı cesur veya korkak yapan. Fırkanın biri . yine sözünü kabul ettiremeyip susmuş. ric'at emretmiş. kaçırıldı. ben de koştum. diğeri Haymana Ovasın'dan cenuba yanlanna ve arkalarına doğru sarktı. Meğerse Yunanlılar boyuna ağırlıklarını ve sağ cenahlarını Sakarya'nın garbine naklediyorlarmış. kımıldamaya hali kalmamıştır. bir tane de lisenin yanına düşnllçeri gir. Millî dâvada en mühim harp. Ancak yanlarda iki fırkaya hareket kabiliyeti verilebilmişti. Harbin son günleriydi. Doğrusu pek mahirmiş. Bizimkiler de intizar halinde duruyorlar . İSHAL OLAN YUNAN ORDUSU! Meğerse Yunanlılar on gün yaptıklan büyük gayretle cephelerini Ankara'nın cenubuna kadar sürdüler.j tür. bizimkiler gidince yoluna devam etmişti. Hiç bir korkum yoktu. bu harptır.» demiş. Şimendifer bu suyu takip eder. Hemen aşağı indim. gayet yüksekte bir tayyare. On günden sonra bir sükûnettir başladı. Bizimkiler sağ cenahımızdan Yunan ordusunun ric'at eden dündarına hücum ediyorlar. İstasyonda vagon tutuşmuş.Havaya baktık. Bu suretle Sakarya Harbi de bitti. Herkes kaçıyor» dedi. Naçar ric'ate karar vermişlermiş. Yunan ordusu Porsuk suyunu takip ederek Eskişehir'e doğru ric'at ediyordu. .taarruz yapıp düşmanı geçirmiyelim. Geçenlerden biri: «Ayol. Keçi eti ishal yapmış. Eğer cepheden de iki fırkacağız tahrik edilebilmiş olsaymış. arkadaş ve . Onlar da ırmağı geçtiler. şimalden bunların sağ yanma. millî cidalin dönüm noktasıdır. âti zaferin müjdecisidir. Halbuki askerler diyorlar ki. manı olduğu bir mevsimdi. Hatt-ı . otomobil. Bir yer bulup saklanmış. Bizimkiler derhal iki fırka tertip ettiler. Bu gazetenin o esnada orada bulunan bir muhabiri yazmış. 13 Eylûl'de bittiğine göre t bu harp yirmi gün sürmüş demektir. büyük bir fırsattı... Yukandan giden bir şey yapamadı. Bizim ağa bunu dinlememiş. ken raylara adetâ her adımda bir dinamit koyup hattı harab etmişler. Ordumuzun on günlük mukavemeti. Yunan Kumandanı'nın eşyası da bu meyanda imiş. Bizim Eskişehir ric'atında gaflet edip bıraktığımız ve onların girip topladıkları keçi. Meydan muharebelerinin üç-beş günde bitmesi lazımmış.. Bir bomba patladı. Malarya da bunları perişan etmiş. Bununla onun nükbeti başlamıştır. Halbuki Yunanlılar bütün ordularım zaten geçirmişler. Yaralı zabitler balkona koşmuşlar. Araba. Saniyen ehem. Hattâ rivayetler ettiler: Kumandan da orada imiş. Atları istedim.

patlayan şarapnellerdir» dediler ve ilâve ettiler.» Bir tanesi yükseldi. Demek Yunanlılar Ankara'dan haberdarmışlar. Derken haber geldi. Tayyarelerde işaret yok. Birkaç kişiyi toplanmış buldum. hem de yaralı tadavi ediyor» diyor. bu iş bina allında da olabilir. Yandaki vagona girdim. Bir lokma ekmeği ağzına koymuş imiş. ilerledi. Meğerse tayyareler bizim imiş. Fakat artık harp bitmişti. Yunan tayyaresi bir daha gelirse harbetmek için tecrübe ya{wcaklarmış. Binden ziyade yaralı birden geldi. Bir tanesi Etlik tarafına doğru gitti. Sonra bu işi tertip eden Müdâfaa-i Mil-liye'dir. İki vagonun işi bitmiş. bir bomba da bir tavlaya atıp savuşmuştur. Dörtnala vardım. Pansuman değiştirmekle meşgulüm.» dedim. Bîçare ekmeğin yansı ağzında yarısı dışında öylece ölmüş. Bunların işlerini görmek.Müdafaa-i Milliye Vekâleti idi. orası delik.» Alkışladık. uçuruyorken topçusuna haber vermiyor. bir de topçuların maharetsizliği sayesinde salimen yere inip kurtulmuşlar. Ertesi günü ise bir bombardımandır başladı. kayboldu. Gösterdiler. Hiç unutmam yirmi yaşlarında gürbüz bir nefer vardı. Balkona koştum. Tayyaresine işaret konmamış. Bizim yaralı zabitler de orda. «Beni çabuk iyi et! Gideyim gâvurlarla döğüşeyim» diyordu. Hele istasyona koşayım» dedim. Ortalarına aldılar . Ameliyat yaptığım zabitler fotoğrafçı getirtmişler. Hiçbiri vurulmamıştır. Dedik: «Bu da gitti. Muhtelif nâsiyelerden birçok kurşun. Bu bomba mektebin yanına düşmüş. etmişler. Havada ötede beride beyaz duman oluyor. «Bu kaçtı» dedik. Bu kadar top ve tüfek yaylım ateşi beş para ! etmemiştir. «Yerden atılıp. «Peki» dedim. «Hadi iyi oldun. işlerine yarayacak müesseselerin yerlerini biliyorlarmış. Bu da orada indi. . Çıkardığım kurşunlan bir camekâna koydum. İnsan böyle askerlerle iftihar ediyor. Cepheye gidecek misin?» dedim. onlar da yanacak. Yunanistan'm istiklâlinden başlayıp bir asırdır besledikleri malûm helenizmayı kendi elleriyle Haymana Çölüne gömdüklerini. Bana da rica ettiler. Dediler: «Bu vuruldu. Tayyarenin bir tanesi amudî bir surette istasyondan ötede kıra indi. Başmakale olarak neşrettiler. Sevindi. Bir bomba da liseye atmış. Bu Yunan ordusuna mersiye makamında idi. Herkes bu hastahanelerin yoktan böyle meydana gelmesini. Adetâ evlerin damları üzerinden uçuyor. hedefe isabet etmemiş. Bütün harp müdde-tince yaralılar ile meşguldüm. bunlar kendi maharetleri. bu dumanlar nerede? «Bu tayyareler nedir?» dedim. Şükür iş bununla bitti. şarapnel parçası çıkardım. Orası o vakit. «Oğlum! Hacet kalmadı. Sağlam vagonları uzaklaştırdılar. Anadolu ortalarının müstevli orduları uğursuz geldiğini nitekim Haçlıların mühim bir kısmının da Kılıç Arslan tarafından bu Haymana'ya gömüldüğünü bu uğursuzluğa dair tarihin çok şahitleri olduğunu yazdım. BİR SKANDAL! Bir şey daha zikredeyim: Yunan ordusunun gelip gittiği gün bizimkiler derhal Ankara'nın etrafına havaya atar bir takım toplar koydular. Zabitlere bunun ne olduğunu sordum. geceli gündüzlü üç gün yedi. iştihası büyük. Topçular bunları düşman tayyaresi zannedip ateş .Bunları sonra Tasviri Efkâr Gazetesine gönderip neşrettirmişler. Refet de gelmiş. bizim tay¦: yareyi bilmiyor. Tasviri Efkâr resimlerin altına benim için «Bu adam orada hem siyasî çalışıyor. Bu iki vagon yandı. intizamım takdir etti. «Makasçıları arattım. Yanan vagonların kancalarını çıkardılar. bunun da bu milletin böyle vasî arazi zapt ve idare edecek iktidarda olmadığını ispat ettiğini.Ora ahalisi bu tayyare üzerine her pencereden tüfekle ateş ettiler.«Hiç nişan alamıyorlar» Hakikaten tayyareler nerede. Kurşunu çıkardım iyi oldu.Makasçılar ve diğer bir kaç amele. «Nihayet. Bunda ayıp bir şey var: Topçumuz. bizimkiler bombardıman ediyor» dediler. «Hemen yolla efendi!» dedi. Beynine kurşun girmişti. Cenazesini kaldırttık.Havada üç tayyare var.iki grup çıkarmışlar. Eğer bunlar diğer vagonlardan ayrıl-mazsa.yanındakilerdir. Pek alçakta. bu sebeple hasta olup kustuğunu. Bir makale yazıp Hâkimiyet-i Milliye Gazetesine gönderdim. misket. fakat midesi pek küçük bir mahlûk olduğunu. O da hayretle söyle210 miş. Tayyare. «Üç Yunan tayyaresi gelmiş. büyük bir cesaretle uğraştılar. midesinin alamıyacağı kadar yediğini. Biraz sonra at geldi. Bunda Yunanın dâülmezebe uğramış. Ne göreyim: İçindeki zavallı memur çay içiyormuş. Doğrusu çıkmağa tereddüt ettim. Bombadan bir parça kaburga kemiği arasından girmiş.

Benim zaten bir filintam vardır. Sakarya Harbine Mustafa Kemal ne diyor? Bir de ona bakalım. kendine şeref vermek. Diğer sahifelerde hep kendini medh. Mustafa Kemal'e mürailik eder. Yunanlılar'in tü211 fekleri pek iyi imiş meğer.. vah yazık!. Bir kumandan mesuliyetini deruhte ettiği bir ordunun işini resmî bir vazifesi olmayanın keyfine nasıl bırakır? O adamda hiçbir izzetinefs yok mudur? işte ismet de böyledir. Biz de bunun böyle olacağını Meclis'te söylemiştik. Gazilik hadi. bir kumandanı uşak gibi oynattığını da itiraf ediyor..ayî isabetimizi gösterdi..)imahzdır. Zaten bizim hanım da sabırsızlıkla beni bekliyor..' neli tüfeği verdi.... •. Fakat hepsi (*) Söylemek. Hem de dört milyon lira. Bu tüfek filintadan daha iyi... Hemen Sinop'a gideceğim.. Para ne olacak?.. Başkumandanlık meselesi hakkında söyledikleri de (. Bize birer tüfek verdiler. Bu filinta güzel bir tüfektir... Bununla bir de askerî işleri de yaptığını.... Yeni oldu. Şiir yazdığı için Mustafa Kemal ona bir Luis maki... sonra da ric'at emri verip kaçmağa hazırlanan. Mustafa Kemal bu sahifelerde (. Bu ne vahim yalan. Koç Bey Ankara'yı basacağı vakit almıştım. Diyecek yok.. Meclis'ten gazilik unvanı ve dört milyon lira mükâfat istedi. Bu iki tüfeğin birçok fişekleri de var. Tebdil-i hava ve tedaviye muhtacım... Millî Cidalin iki aziz hatırası olarak bunları Sinop'ta saklıyorum. Bunlar bütün benim tedbirlerimdir.) bunu te'vil etmek istiyor... Düşmanı üssülharekesinden uzaklaştırmak için böyle müthiş bir bozgunluk mu yapılır.. Tak-ı Zaferlerden geçti. Tunalı Hilmi.. birine ben bindim. Bu adam doğruyu (. Nutkunda sahife 388 den itibaren bunlardan bahsediyor...> Buna derler kör döğüşü. Türkiye yeniden kurtuldu. Kendisi Meclis'in kararı ile bunları icra etmiştir. 1.... Imalât-ı Harbiye dipçiğine adlarımızı yazmış. Aferin Refet'e!. O da kendini beraber sılaya götürmemi rica etti.. Müthiş bir yekûn!.. Sinop'lu Hacı Ömerzâde Hacı Murat da Ankara'da asker. Mustafa Kemal şimdi döner dönmez.» diyor. o kaç kişi öldürmüş? Sinop'ta dipçiği düzelttirip cilalattım.. Va-. Her işi böyle ise. şimdi ne oluyor? Binlerce insan öldü. Onu kullanan kaç kişi ölmüş.. Onun hatırası idi. Nihayet gaziliği aldı.2 ilh. '" Sahife 282 de «Sol cenahımızdan ihata edeceğine hüküm vermiştik. Başkumandan olmak istemeyen. Bu bir müthiş bozgunluktur.... Fakat para vermediler. Mebuslar bu zafere ait hatıra olmak üzere Yunan tüfeği istediler. Büyük bir istikbâl ile karşılandı. Millet Meclisi'ndeki müzakereye.Afyon bozgununa. Benden ' hiç bahsetmiyor. O dersle Ankara'nın kargaları bile öğrendi. Fakat edemiyor.. Nutkumda mevcuttur. (... şan kazandı. Sonra Yunan Tüfeği ile de Sinop'ta ve Ankara'da nişan attun... Kendi kendine istiyor. Artık benim işim de bitti. 212 ALTINDİŞ OLAYI . Bunu daha Yunanlılar Sakarya'ya gelmeden evvel Ankara'da çocuklar bile biliyordu. Afyon -Eskişehir bozgununu Yunan Ordusunun üssülharekesinden mahsus uzaklaştırmak için bir tertip olarak gösteriyor. O mühim müzakerede ne olduydu..). Fakat dipçiği yara içinde. Ve ordumuz in-hilâl edip..). Yola revan oldum. Moskova'ya götürmüş ve yine ge-1 tirmiştim. Zafer şerefine ona da izin aldım. emirleriyle tedbirler aldığını söylüyor. Mebuslar yine köpürdü.... Şimdi Eskişehir .. Etmez. Dünya bu!... Bizim atın birine o bindi. Mustafa Kemal Ankara'ya geldi. Aynı zamanda bu hezimetinin kendi eseri olduğunu da itiraf ediyor demektir... Başkumandanlığa tayin işine.. Pek hastayım. Adetâ ayakta duracak halim yok. saçmalamak ve yalanla ilgili beş kelime metinden çıkartıldı... Kimbilir neler 1 görmüş? Kaç harpte bulunmuş.. Ne yüz!. Aleyhime bir şey olsaydı bağıra bağıra bahsederdi.. adetâ sıfıra müncer olmuştur.. Bu ric'at emrini Ismet'e kendisinin verdiğini söylüyor.Onu sen Eskişehir-Afyon harbinde bilmeliydin.

Bu adam yumuşak başlı. Müdâfaa hazırlığına büyük sekte vuruyordu. Ayyuka çıkarıyor. ortalıkta büyük bir bedbinlik vardı. istanbul'dan Milliyet Gazetesi geldi. Mustafa Kemal. Bir daha Ankara'dakiler için harp etmeyeceklerine dair karıları üzerine talak-ı selâse ile de yemin ettirip geri yolluyor. Hiç bir noktada en ufak ve en büyük meselelerde milletimi sözlerimle ve hareketlerimle aldatmamış olmakla müftehirim. Evinize dönün» diyor. üzerine kuvvetler gönderildi. Fakat. ona muhalefet edenleri yumuşatmak ve yola getirmeğe çalışmak.Beni Padişah yolladı. Kibri her gür artıyor..) Nutkunda bu kadar azmamış. ferasetim Milletteki bu istidadı görmüştü. Ve Başkumandanlığı kabul etmemek için günlerce uğraşmış.. )ce sinir(. milletin zulümden. gördünüz. Asıl beriki utanmıyor. Yunus Nadi ile beraber. Zavallı Türk'ü rezil edip duruyorlar. Bunları harp başlayınca Ankara'ya. Aklım. Fakat zeki ve oldukça malûmatlı. Bu adam Ankara'nın şarkında ve pek yakınında yolları kesti. ama burda tam kibr-ü azamet içinde.. onu da görüyorsunuz..). Efendiler. Bir aralık Tevfik Rüştü. beni rezil olsun diye Başkumandan yapmak istiyorsunuz» demişti. ferasetim. «Ankara'dakiler gâvurdur. Bu adam burda ne diyor.. bu damı yalan? dedikleridir. Bu adam başımıza bir belâ idi. Ne derse onu yapmak....Burda diğer bir vak'ayı zikredeyim.. Şu «Aklım. Yaptığı hep dalkavukluk. Ne ise. Mustafa Kemal'e âlet olarak müthiş komünist idi de.» adında bir Çerkeş baş olup. Koca Türkiye'yi inkırazın uçurumuna atan beş-on ittihadçı kodamanına bu adam on yıl dalkavukluk.... Baktım Mustafa Kemal Bursa'da bir nutuk da söylemiş. Yaptığı budur. oradan Çorum'a sevkediyorlarmış... Yapacağım. Böyle gittikçe büyüyordu.. hem de şerir değil. Bil'akis... Bu adam kendisine propaganda yapmakla»meşgul. Akın akın gelen kur'a efradını tutup. Ben ise o insanlara behemehal muvaffak olacağız diyordum. DOKTOR ADNAN VE HALİDE EDÎP Doktor Adnan iptida Sıhhiye. yapabiliriz dediğim zaman. Firarı asker buldukça kendine uyduruyordu. 213 Bu ne gurur? Hem de kof (. «Türk tarihi için mühim vesikalar» diyor! Hepsi sıfır. Bunu da buraya ibret için hulasaten naklediyorum: «Millet'le temasım benim için en kıymetli bir feyiz ve ilham şulesi oluyor. silâh ve eşyayı da zaptediyordu. Bir çete teşkil etmişler. Zaten lltihadçılara da aynı şeyi yapmıştır. Hakkı Beli ic. Galiba yakında eski Roma'lıların diktatörleri gibi Tanrılığını ilân edecek. O celselerde Meclis'te asla düşmanı mağlûp edeceğim dememişti. zahîr olmuş.-. Hem Bursa'da bunlara ne lüzum var. Siirt Mebusu Mahmut bunlara bol propaganda yapıyor. Ve ne (. Güçlükle tenkil edildi. «Ümid yok. Elinden . gece ansızın muhafız jandarmaları yakalayıp silâhlarını almışlar. herkesle hoş geçinmek isteyen bir adamdır. Düşmanı mağlûp ettim. yapacağız. Deveyi tuttu bir yılan. İtiraf etmek lâzımdır ki. Sakarya üzerine bir nutuk imiş. Bakalım nereye kadar varacak. sonra Millet Meclisi ikinci reisi. bizi bu adam kesecekti. Kimseye fenalık etmez. Bir takım casuslar ve aleyhimizde hareket edenler tevkif edilmiş. Onlar için kanlarınızı dökmeyin. Eğer hükümet. Bunlara «Altındiş.. Dahiliye Vekili. Mahmut'un ki de şarlatanlık. Yaptığı daima Mustafa Kemal'in suyunda gitmek. Ankara'yı Kayseri'ye nakilde devam etselerdi. (*) Şeytan anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı.. Başında kırmızı güneş şualarıyla süslenmiş ve çerçeve içinde bir yazı var «Büyük Gazi'nin henüz neşredilmemiş hasbıhâl ve nutukları» deniyor. O sözü heyecandan mütevellit bir lâftan ibaret zannedenler bulunmuştur. Gelen cephane. âletlik etmiş. Elâleme karşı ne çirkin şeyler. yâni bu satırları yazdığım esnada. Bu sözümü şöyle böyle ortaya atılmış bir söz telâkki edenler olmuştur. milletteki bu istidadı görmüştü». bir noktayı hatırlatmak isterim.» Hakikati ben yazdım. behemehal düşmanı mağlûp edeceğiz demiştim. inkıraz felâketinin. harpten çektiklerinin mesuliyetini sırtında taşıyan bir adam. behemehal onda kanaatim vardır. fikir sahibi bile değil. Onunki de. Şimdi. ümitsizlikten Ankara'dan kaçıyordu. Başka bir marifet ve iktidar göstermedi. Eskişehir Hastahanesinde imiş.Galiba bir iki yıl daha geçerse bu adam aksınnca. Velinimetine hizmet ediyor... Mahmut onun bir mahlûkudur. Beni ilk Başkumandan intihap ettikleri gün düşman ordusu Sakarya'ya geliyordu. Dalkavukluk vazifesidir. onu da büyük hikmetler diye yazacaklar.

Müslümanlığı kabul edişini hikâye ediyor. Bir araba tutup yola devam ettik. . Kaçan adam: «Öldüm. Bir aralık bir kıyamettir koptu. o çadırdan o çadıra gidiyor. Maiyetinde Sinoplu neferler var.gelirse iyilik eder. bir daha. arabaya uzandım. ölüyor. hiç danlmadı. Seni zalim. Sütten başka bir şey yiyemiyorum. «Seni zalim!» dedim.. Yanımda. Metresidir. Ben: «Sen kim oluyorsun. Mebuslar en ziyade onun orduda dolaşmasına kızıyorlar.. Öğle oldu. şimdi de Halide Adnan olurdu. Kastamonu'ya geldik. «Ben jandarma zabitiyim. kafatası kırıldı ve öldü. Halimi unutmuşum. Kimi Adnan'ın zevcesi. Karını ordudan buraya getirt de.Görüyorum. Üç kişi olduk.. Mustafa Kemâl'den onbaşılık almış. Benim • ¦ hâlâ ishalim var. Bunlar Ankara'da herkesin ağzında.. Ne ise şehre girdik. '"•'' Orada ateş yakar. Zannettim ki. Muhid•'' din Paşa (şimdi Mısır Sefiri) orda kumandan. Halide Hanım Ankara'da pek durmuyor. babacan. Bu adam Çer!' -kes Tahsin eşkiyadandır. Bütün müntehib-i sârülere imza ettirememişler. Kimi Halide'nin babasının yalıudi olduğunu. Zabite dedim ki: «Bu nedir?» Cevaba vakit vermeden bütün kuvvetimle suratına bir tokat aşkettim. Süt buldurdum. bir adamı kafasının pekmezini akıtıp bu hale koyuyorsun?» dedim. Benden elli adım kadar bir mesafede zabit yetişti. Murat'la Tahsin de yemek yemek için gittiler. Bir karışık ism-i fail. arkasından bir jandarma zabiti elinde kalın bir sopa koşuyor. intihap yolunda değildir. Bir çukura düşüp gitmek mümkün. hem vuruyor. herifin kafasından avuç içi kadar bir deri (serime) ayrılmış. Nenin nesidir bilmiyorum. Mendilimi çıkardım. Gülünç şey. Bilmezsiniz ne hınzır eşkıyadır..» diyorlar. Sonra yolda içeriz. Pek V hammış. Hepsi bir şey değil. Bunlar Fethi. Adnan'ın da bunlara şahid olduğunu söylüyor. Hem de tırnak kakıyor. Çay yapar ve içeriz. intihap gizlice olmuştur. Adnan ile yaşamıyor. Herifin kafasından kan fışkırıyor. asker rahat harbetsin!» diye bağırdılar. içtim. Mebuslar türlü türlü bundan bahsediyorlar.. Biraz da sıcak tutan hususi kaplara koruz. kimi değil diyor. Canım ağzıma geldi.. Hele «S» nın peşini bırakmıyor. Kimi Halide ile birleşince Adnan'ı ailesinin reddettiğini. Geceye kaldık.» dedim. Gözgözü görmü(*) Yalan ve maskaralıkla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Bu eşkıyadır.bana bin dua ediyor. Halide orduda. Bizim atın iyisi Çankırı'da kaldı. onun arkasında da ellerinde tüfek beş altı jandarma koşuyorlar. bir fiske vurmağa hakkın yoktur. Halide defantazi ve (. Kara Vasıftır. bir de baktım ki. Rauf.. Taşköprü'den geçtik. Yürüyemiyor. Zaten Anadolu'da bütün seyahatlerde öğlen üzeri dururduk. Mazlumu zalimin pençesinden kurtarmak hissi tabiîsi bende galeyan etti. «Böyle lâkırdı ile uğraşacağına. Bir hanın önünde durduk. 214 yor. Şimdi aramızda Malta'dan yeni adamlar gelmişti.» ile macerasından bahsedİ3'or.. kılına dokunamazsın.. Koştum. Fethi'yi derhal istanbul'dan mebus yaptırdı. Sakarya Harbinden evvelki meşhur celse-i hafiyede Adnan dalkavukça ters bir lâkırdı söyledi. Arabadan atladım. Götürürsün adalet onu lazımsa asar.» dedi. «Bunu arabanın yanına götürün» dedim. Kafası bu deyip sopasını vurdu. . ekmek. Mustafa Kemâl. orduda zabitlerin arasında.O. Zabit şaşaladı. Baktım bir adam koşup kaçıyor. Ben: «Senin vazifen eşkıyayı yakalamaktır. Yüzündeki kanları yıkadım. Zabit kaçtı. «Zevcesi olsa Halide Edip diye babasının adım taşımaz. Deriyi yerine getirip sıkı bir surette bağladım. Baktım benim adamların ikisi de gelmiş. O başka. pastırma gibi şeyler yeriz.. Götürdüler. Zabitse boyuna hem küfrediyor. SİNOP YOLUNDA Murat'la Sinop'a doğru gidiyoruz. «Aman beni bu zalimlere teslim etme» diyor. Usul budur. Münakaşa ediyorlar. Biraz sonra: «Sen kim oluyorsun ve ne hakla beni dövüyorsun?» dedi. Yerde yatan yaralı ayağıma sarılmış. senelerce görüşmediğini söylüyor. Mecrûhda ses yok. her tarafım kıpkırmızı boyamış. can kurtaran yok mu?» diye bağırdı ve yere yuvarlandı. Mustafa Kemal de. bizim tarafa doğru geliyor. seni utanmaz. Herif arabanın hizasını geçti.. Jandarmalar da yetişti. Adnan geniş adamdı.. Aldım. Bir tanesi izin alıp kendisini de Sinop'a götürmemi rica etti.. Kâfi görüldü.. Eski kocası zamanında nasıl Halite Salih adını taşımış ise. Vaka ve manzara aklımı başımdan aldı.) meşguller. Orada bıraktık. Neferler de gittiler. Ötekiler zaten mebus. peynir.C. Kimisi Halide'nin «H. kan yüzünü.

Bu adama 215 . pislik içindeyim. büyük adammış? O. her vatandaşın vazifesidir. yıkadı. Merhum Adliye Nâzın Abdurrahman Paşa Kastomu'na Valisi iken başında bulunarak bu yolu yaptırmış. Pek korktuk. Dedi ki: «Siz benim mülazımı dövmüş. Boyabat'dan Sinop'a bir şose var. Pek alçak uçuyordu. Ata binmekten de kıçım. Siz jandarmalar insanları dövmeğe mi memursunuz? Bu adamın kafasını yarıp işini bitirmiştir. bir fiske bile vurdurmayacaksınız. karşıladılar. Sinop'lular da bizi bütün halk kale dışına çıkmış. Evet iğne iplik olmuş. Bu suya acı su derler. Bunu şişelerle her eczahanede bulundurmalı. yeşil fasulye ve sâireden bir turşu yaparlar. Yalnız henüz tabiatın bize ihsan ettiği şeylerden istifadeyi bile bilemiyoruz. ben de şimdi anlıyorum. bir eşkıyayı elinden kurtarmışsınız. Cumhuriyet ricali utansın. Arabanın devrilmek ihtimali var. Bir mazlumu. Bizi çok yormuştur. Beni bir iki saatlik mesafelerden karşılarlar..»Dedim: «Peki siz de namusunuz üzerine bana söz veriniz. Bir rahatlık duydum. Ama vaka o kadar müthiş ki. «Hayır isminizi bilmek lâzımdır. Eve girdik.Biz de biraz sonra yola düzüldük.» «Evet yaptım. elimde ihtiyarım kalmadı. Fevkalade nefistir. Patlıcandan. O da midemi düzeltti. «Siz kimsiniz?» dedi. Güzel hindileri.Of ne hale gelmişim. Bu adam ne himmetli. Bir tulum peyniri vardır. Kaç aydır Ankara'da yıkanmak mümkün olmadı. Ama pek rahvan. Vaziyetini değiştirdi. Ve deniz ayağının altındadır. güzel kavun ve karpuzları vardır. Boyabat küçük bir Mısır'dır! îmar edilse pek zengin bir memleket olur. Sinop'a vardığım gün bir İngiliz tayyaresi şehrin üzerinde dolaştı. harbin buhranları beni bitirmiş. İsterse mahkeme assın. alt katları da diğer iki kardeşim. ölü gibi sönmüş idim. Herifi aldı gitti. Çamaşırlarımı değiştirdi. Adliyeye teslim edin. Boyabatlı'lardan gördüğüm misafirperverliği unutamam. Birçok köprüleri İtalyan ustalar getirtip. Hem de ilâçsız.» «Rıza Nur» dedim. biz sonra ve hâlâ onu tamir edemiyoruz. Yatağıma uzandım. Bunların da başı eşraftan Şimşir/ide Hüseyin Efendi'dir. iki üç gün sonra ishalim kesildi. Görünce dondu. bir zalimin elinden kurtarmak. boşuna akıp gidiyor. Yoldaşlarım meğerse pek korkmuşlar. Bu su mide rahatsızlığı için fevkalâde bir sudur. yolu yapmış. Gerze'den acı su getirdiler. Ya şimdi zabit ve jandarmalar . Sinop'a vardık. Başkası zannettim» diyor.. Diyorlar ki: «Zabiti döğdün. Taşköprü'den Boyabat'a kadar şose yoktur. kaldı. Yazık ki. Çok iş yapmıştır. Siz vazifenizi böyle mi yapıyorsunuz? Kanun bu mudur?» dedim. Güzel yemekler yedirirler. Beyannameler attı. Hanım evin üst katını pek iyi süslemiş. «Ne yapacaksınız? Meseleye ba-kın»dedim. Suyun çıktığı yer bir tepede olup. Beni soydu. Mazlumu zalimden kurtarmalı» dedim. Üstünde kahve iç. Dağ başında böyle iş yapıyorsunuz? Ama bir daha yapmayınız» «Haksızlığa karşı insanın vazifesi budur. Saçma şeyler zikre bile değmez: «Padişaha itaat edin» diyor. bu zabiti kumandanlığa ihbar etmeyiniz. Bir iki saatlik mesafelere kadar teşyî ederler. Boyabat'a geldik. 216 . Derim simsiyah. Af ediniz. Bu kadar rahat at görmedim. böyle bir su Allah vergisi. Bol ve güzel yemekler yedim. Ankara Sinop yolunu çok yapüm. bu adamı ne yapacağım? Eşkıya imiş. karğir yapmış. Oraya oteller ve emsali ile Avrupa menba şehirleri gibi bir hale koymalı. O gece rahat bir uyku uyudum. Bunlar sterilize edilse konserve halinde kutulara konsa ne güzel bir ticaret ve servet olur.Şimdi düşünüyorum. Arabadan ziyade ata biniyorum. Oraya mahsustur. Siz ne cesurmuşsunuz. Hem yol yok. Bu sudan çok istifade ettim. Mağlûbiyetler. Bizim karı beni bir yıla yakındır görmemişti. Derken bir yüzbaşı geldi. Evden gördüm. bize tahsis etmiş.» Dedi: «Beyefendi. Sonra anlatıyor: «Seni tanımadım. Arabadan bin kere rahat. Atın kafası filân yok. Boyabat-h'lar bizi ağırladılar. etrafı çamlıktır.» '. «Peki» dedi. Avrupa'nın en nefis peynirleri gibi güzeldir. Şimdi elli yıl var çok yeri bozulmuş. silâha davranırsa ne yaparız? dedik. hekimler hastalarına vermeli. Ve «Afediniz beyefendi! Fakat bir zabiti halkın önünde döğmemeli idiniz» dedi. Hâlâ sap sağlam duruyor. Bu adam hınzır bir eşkıyadır. Hastalar gidip istifade etmeli. oyluklarım yara olmuş. Köhne bir at. Rica ederim. çoluk çocuklar ve babam var. Dedim: «Doğrusunuz. Her yerde büyük eşkıyalar gördüm. Ani oldu. Zahmetlerine yazık!.

» Çocuğu bırakmışlar. elimle âlet listelerini yapıp ısmarlamıştım. Hattâ bir takım hastalar. Bu sebeple onda birkaç fena tertip hatası vardır. Konferansları orada yapıyorum. içeri bırakmamışlar. Sakarya Harbine dair de bazı şeyler anlattım. Ahaliden bazısı da yarım yırtık iştirak etti. Burda mühim bir şey anlatayım: Sinop'ta yegâne olarak bizim evde piyano var. Ameliyatlar yapıyordum.On gün içinde kuvvetim geldi. Teşvik edici sözler söyledim. Meşrutiyet iptidasında hükümetten tahsisat alıp yerlere linolyum döşetmiş. ben öğreneyim. Kârgir yaptırmasını çok tembih etmiştim. Çocuk demiş ki: «içeri bir takım insanları koyuyorsunuz. Bunlara bakıyordum. Bir de Sinop'ta doktorlar sızlanıyorlar. Jandarmalar koyup. Yeniden ameliyathane binası yaptırmıştık. Bina belki çöker diye korkuyoruz. Bu da pek sevdiğim şey. Dediler: «Bize çok hoş geldi. Faust'u Türkçeye tercüme etmiştim. ameliyathane akıyor. Çok şey noksandır. Bir gün sokakta gidiyorum. Bunları gece konferans yerine getirttim. Her şeyi yiyorum. Söyledikleri halk türküleridir. Janet'in Düğünü'nü de matbaaya verdim. Faust gibi edebî ve musikisi yüksek bir eserin parçasını Sinop'ta sokakta oynarken çocuklar söylüyor. Bu konferansların bir kısmını Sinop gazetesi neşretti. Gerze şehirlerinden hastalar vardı. Ameliyathane ve laboratuvarına kadar her şeyi ikmâl etmiştim. Sekiz-dokuz yaşlarında bir çocuk gelmiş. işte böyle epeyce konferans verdim. Bizim şarkıları işittim. Sonra ahaliye: «Bu şarkılar size nasıl geldi? Hoşunuza gidiyor mu?» dedim. Bunlar orda söylenen sözlerden ne anlarlar? Sonra bir takım ihtiyarlar giriyor onlar ne yapacaklar? Yarın bir gün ölecekler. Gündüzleri eve hastalar doluyordu. Bu hastane benim isimdir. Ama hastalardan kendimi kurtaramıyorum. Fakat bu aletleri iyi tutmamışlar. Köylerden. Henüz sonbahar iptidası. Zaten sür'atle yayılması da bunu gösterir. Demek alafranga musiki. Bu bir müşahadedir. Çocuklar bir ağızdan söylediler. . Bana söylediler. Sinop'ta bu sonuncuyu bilenler r belki üç kişiden ziyade değildir . «Şarkı söylenecek. Halâ söylerlermiş. Bu en sevdiğim şeydir. Alt katın kârgir üstünü derme. Sinop ahalisinin hekimliğime. Ben Sinop'ta iken hiçbiri para kazanamıyor. Tellâl çağırttım.Keyiflendim. Ayancık. Bu sebeple ameliyat yapmak güçtü. Üç defa meşketmekle öğrendiler. Kızlara birer tane verdim. Alâ! Artık ata binip gezinti de yapıyorum. Hem mükemmel söylüyor. Başındaki köylü kız şarkısı ile meşhur Zafer Marşını matbaada yüzer nüsha olarak bastırttım. La paratomiler de vardır. Evim gibi severdim. salon dışardaki sofa dolmuş. Hükümete yakın ilkmektep binası geniş ve müsait. Çocuğun 217 zekâsına hayret ettim. Ve oynarken bu şarkılardan birini söylüyor.» dedim. Sinop'ta bunlar yapılmıştır. Hususî kız mektebinden yirmi kadar kız talebe getirttim. Kabiliyetlerine hayran oldum. bana lâzımdır. Niyetim bütün kışı Sinop'ta geçireceğim. bir kısım halkı sokmuyoruz. Zevcem piyano ile bunlara musiki öğretti. Halbuki Türk Klâsik musikisini sokakta çocuklar asla söyleyemez. Demek alafranga musiki bizim halka yabancı gelmiyor. bizim klâsik şarkıları bilmezler. beni bırakın ki.» Halbuki bu halk millî türküleri sever. Hakları var. Konferanslar esnasında bir şey de oldu. O vakit Said memurdu. Zikretmeden geçmiyeceğim: Bir akşam. Geceleri Türk Tarihi üzerine muhtelif bahisleri halka anlatıyorum. Dışarda kalıyorlar. Konferanslar tertip ettim.Ben de düşünüyorum. Sevdim. Söylenirken bu kâğıtlardan siz de okuyunuz!» dedim. klasik musikiden daha muvafık geliyor. Isıtması da güç oluyordu. Samson ile Daliia'yı bastırdım. havalar da güzel. Boyabat. Keza Ermeniler ve tarihlerinden de bahsettim.çatma yapmış. Sandal ile de geziyorum. «Hastalar sabahları hastahaneye gelsin. Girmek için zorlanmış. Türk'ün tabiatına. Her sabah hastahaneye gidiyorum elli-altmiş hasta geliyordu. Yerlerde çimenler zümrüd gibi. bana itimadı pek fazladır. Hem de çoğu paslanmış. kimseyi sokmuyorlar. Sebebi bu havaların çok hoşlarına gitmiş olmasıdır. Kolundan tutup atmışlar. kapıya jandarma koymuşlar. Arası bir müddet geçti. Ve Türkçe güfte ile bu iki şarkıyı söylediler. Yanımda idi. İki tarafıma oturttum. Baktım üç çocuk sokakta oynuyor. İyi bir şey. Diğer kısmı sonra ben gidince Sinop Sıhhiye Müdürü Sait tashih etmiştir. Okudular. Boş durmayayım dedim.Alafrangayı da hiç işitmemişlerdir. Getirttim. Basılan nüshaların diğerlerini de oraya gelen samiine dağıttım. Orta mektepten birkaç çocuğa da öğrettik. Halk hıncahınç doluyor. Bir kısmı basıldı.

Eczacı Altınoğlu Vasil. Kayıklar yanaştı. ömrümde adetâ böyle rahat yüzü görmemiştim. ders ve vatan yolunda gayret için yazılmaları lâzımdır. millî mefahirimizdendir. Şimdi bu hizmetleri hep ve sırf Mustafa Kemal kendine mal ediyor. Refikamın vapuru kalkmış. Yolcuları da denk gibi yakalayıp kayıklarına sokarlar. bu kamaraya giremezdim bile. Bu adam eski aile dostu ve kendisi de cidden namuslu adam. Mustafa Kemal nutkunda böyle şeylerden hiç bahsetmiyor. Benden evvel bir gün Yunan donanması gelip. Ödüm koptu. Bu millî harplerde şu milletin gösterdiği ve her müessesenin ettiği gayret pek çoktur. iftihar ettim. Sonra karaya çıkardılar. Sinop'u bombardıman etmiş. Ya bizi esir diye alıp götürürlerse dedik. Para ile nöbetçilerden. Ben yokum. zabitler de. Halbuki bunlar. Idare-i maslahat ediyordum. «illâ seni kaçırayım» diyor. İngiliz ve Fransız askerlerinin muhafazası altında idi. Korkup yanaşmamış. Patrik'e yazarım.» Birşey yapmayıp zırhlılarına gitmişler. Kalktım. Orası pek dalgalıdır. tüfek. Refikam anlattı. Fevzi ve ismet gibi en iyi iki dalkavuğuna bile pek hisse vermiyor. Acele bunları kayıklara yerleştirdiler. Zevceme «Bize bak» derler. mitralyöz. Bunu da Ali Rıza Paşa.. zabitlerden alınır. bir saat evvel gemiyi muayene edebilselerdi. Bunu işiten iki hasta kadın Sinop'a gelir. Denizin sakin zamanı da pek nâdirdi. Onlara sordum. kurtuldu. Kamarama gemiciler geldiler . fişek dolu. Büyük dalgalarda kayıkları bir vapurun küpeştesine kadar yükselir. Bunları sür'atle karaya çıkarmışlar. Keyfim yolunda. Talih. Hepsini yarım saatin içinde inebolu'nun dağının arkasına taşımışlar. O da: «Ben hekim değilim» der. top. bu yatakta uyumak değil. Ben bir seferine rast geldim. Bu sefer yine tutturdu. Fakat çok uzaktan atmış.kendilerini hekime göstermez. Benim de namusuma emin. Benden bahsetmiyen yalnız Şükrü Paşanın kızı olduğunu söyliyen bir kâğıtla bir Türk vapuruna binmiş. Anadolu'ya gönderilirdi. Dünya bu!. cephane ve emsali yolluyor. Evvelce hikâye ettiğim Ziya Gökalp'le beraber Samsun'dan Ankara'ya giderken gördüğüm kervan. Tuhaftır bütün Anadolu Millî Hareketinde milletin işi daima rast gitmiştir. Türk'ün kurtulması mukadder imiş. Liman yok. «Canım . Çarşaflara sıkıca sarıldık. zabit aramışlar. Yunan gemisi işaret edip durdurmuş. Galiba onlardan korkmuş. Diyor ki: inebolu'ya yanaştık. «Canım bu kadar yıl Lokman hekim'in karışısın elbet bir iki şey öğrenmişsin» derler. Bütün ahali de koşmuş. Artık beni âciz bıraktı.Acele «Kalk!» dediler. Halktaki himmet ve gayreti görmeli. bir denizin dibine kadar iner. insana ibret. Hakikaten sonradan haber aldım. Bir zarar vermemiştir . Eğrisi doğrusuna rast geldi. Harbiye Nâzın Mersin'li Cemal gibi zâtlar gönderiyordu. Hilâl-i 218 Ahmer'in pamuk.Bizimkiler eski bir istihkâma ki. Bir defa garip bir şey olmuş: Refikam Sinop'a gittiydi. Sinop'ta çok rahatım. Sinop'a Rusya'ya gitmezden evvel gelişimde. her şey yolunda gitti. inebolu kısmen yüksek bir dağın arkasındadır. insanın diyeceği geliyor ki. Refikam diyor ki: «Pek korktuk. ilâçları arasında yolluyordu. Uzaktan bir Yunan zırhlısı gözükmüş. Top şeklinde ağaçlar koymuşlarmış. İnsanın hoşuna gidiyor. tüfek. Paraca da sıkıntı çekmezsin» demişti. Yolcuları sormuşlar. Bir motorla zabit ve neferler gelip vapuru muayene etmişler. Bu vapur Karadeniz sahili adamlarının vapurudur. Bu hamiyetli vapurcular böyle çok silâh ve cephane taşıdılar. inerken yük alıp verirler. İstanbul'da da itibar görürsün. Vasil «Ben seni kaçırırım. Bir düziye bu yoldan Ankara'ya bu nakliyatı yaparlarmış. Hilâl-i Ahmer'in bu hususta çok hizmeti vardır. Böyle mitralyöz bile yollanmıştır. kardeşi Yuvan ile beraber beni kandırıp istanbul'a kaçırmak için pek ziyade uğraşmıştı. rövelver. Bu suretle bu sözleri bana söylemekten de korkmuyordu. silâh da cephane de bulacaklardı. içinde bir top bile yoktur. benim Sinop'a gelmemi beklerler. Her biri götürebildiği kadar yüklenmiş. Anadolu'dan İngiliz'lerin topladıkları. Bilsem. sargı. ANADOLU'YA SİLAH SEVKÎ İstanbul bize bir düziye silâh. Saatlerle zorlandılardı. Ne göreyim. Gülleleri sahile düşmüş. Sinop'a gelirken başlarına neler gelmiş. Yatağımı kaldırdılar. Vapurun her tarafı ve kömürlük de silâh ve cephane dolu imiş. Ben de bir fena şey söyleyip kalbini kırmıyorum. inebolu kayıkçıları da dünyanın en cesur kayıkçılarındandır. fişeğin küllisi İstanbul'da depolarda. Zorları zabit imiş.Tabiî dinlememiştim.

milliyetçe taban tabana zıddız. Mezarına kadar gittim. Bunları bırak. Ben hudud hârici ve Mısır'da iken. Çok zorladım itiraf etmedi. Meclis'ten kendisine gazi unvanı ve müşirlik verilmesini istedi.» 'j İmza ı! Hey'et-i Vekile Reisi ¦<• Fevzi . Ve Nutkunda «Meclis bana gazi unvanı verdi» diyor. insanlık ve insanların münasebetleri gariptir. Sinop'un Müslüman'ı. Ama bildiğimden müthiş imiş. Vasil onlara meccanen vermiş imiş. Vasil de böyle gitti. bıçakla vurmuş. Evvelce de bir Rum'u öldürtmüştü. Fakirlere Müslüman da demez bakardı.. Pek ciddî idi. Bu dostluğu hiçbir Türk yapmamış. Defterinin arasında yüzlerce vesika çıkmış. Mütarekede ben Sinop'a gelince borçları kanuna bakmayıp yine altın olarak te'diye etmiştim.» Büyük cesaretti Adam beni Rumluk için kazanmak istiyor ve bana para vaad ediyor. Cenazesinde bulundum. başka şey var. «Sen Ankara'ya gitme! Bu adamların içinde bulunma! Bunlar iktidarsız adamlardır. Sen bunların hatalarım düzelteceksin. Fikirce.Yerinize kimi tevkil edersiniz. Mutasarrıf Zihni mân 219 olmuş. 220 . Yine içini döktü. Adetâ ağlayacaktım.). Sen olmazsan iki günde iflâs ederler. Evine gittim. Beş altı yerinde yara var. Bir Türk'üm. öldü. Türklük için çalışırım. Dört aydır Sinop'ta idim. Yunanistan kazanır. karnında nezef var. Bu adam pek zeki idi. Vasil her ay kendisine lüzumu kadar para ikraz etmiş. Nasıl minnettar olmayayım? ölünce eczahanesini Boyabat'lı Eczacı Naci Bey aldı. Belediye Eczahânesinden almamışlar. Yüzü nadir gülerdi. Benden ne çıkar. Evlenmemişti. eker. Nadide meyveler ve çiçekler yetiştirirdi. Vasil'e gelmişler. kadını kendisine hürmet ederdi. Eczahâneye yakın bir bahçesi vardı. Kaatili bulamadılar. Şimdiden onlar gibi tuğrasına «el gazi» yazmak için bu unvanı istiyor. Vasil'i bilirdim. Zannedersem Vasil'i şube reisi Cemal Bey öldürttü. ölümüne sade Rum'lar değil. Bunun için seni kaçırmak istiyorum. dedi. Tarih ve epey şey okumuştu. Rum'u. Sakarya Harbinde ver(*) Mahluk anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı. onlarla meşgul olurdu. Bu sefer ben evde iken. Bunlar hekimlerin fakirlere Belediye Eczahânesinden alınmak üzere verdikleri reçeteleri imiş. Oraya Paris'ten çiçek tohumları getirir. «Büyük Millet Meclisince yapılan intihapta sıhhiye ve Muaveneti İçti. Sen bir Rum'sun. Vasil «Hayır.» diyorlardı. Sensiz onlar muvaffak olamaz..» Dedim ki: «Vasil efendi. teşrif buyurunuz. Pontuscuları temizliyordu.. Eczacı idi.'/ i ESKİ GÜNLER Sakarya harbi bitince ben hareket etmezden evvel iki şey olmuştu. Şu adam müthiş bir (. erkeği. Tebrik ederim.» dedim. Şahsan pek iyi adamdı. Ve yine «Galiba bu adam padişah olmak peşindedir. Birbirimize hürmet ediyoruz. bu kanaatin doğru değil.:t maiyye Vekâletine tayin buyruldunuz. Fakat pek dostuz. Mühim işleri sen yapacaksın. kadm erkek Türk'ler de ağladılar. Mustafa Kemal hareket etmeden evvel. Bir şey yapmak da mümkün değil... Herkes «Canım bu adam ne oluyor? Neler istiyor? Bunları ne yapacak?» diyordu. birbirimizi ihbar ve imha etmiyoruz.Vasil efendi! Niye zorlanıyorsun?» dedim. En mühim işleri sen göreceksin.» Dedim: «Vasil efendi yanılıyorsun. Rum'luk için çalışıyorsun. Harb-ı Umumi'nin o dehşetinde ihtiyar babama kardeşlerim bakmamış. biz seni biliyoruz. Bugün Ankara'dan bir telgraf geldi.. Fakat ben Rum değilim. Ben bütün kışı Sinop'ta geçirmek istiyordum. Pontusçularm başı imiş. Ben olmasam da Yunanistan'ı bitirirler. birgün eczahânesine biri girmiş. Aralarında benim de bir çok reçetelerim varmış. Biri mide civarında. Beni çağırdılar. hattâ oğullan da. Orda çok muktedir adamlar var...Hazır fırsattır diyor. Halbuki böyle şey kimsenin aklına gelmedi. Derhal Ankara'ya . Hattâ benden evvel Topal Osman onu öldürmeğe gelmiş.

Trab-zon'da yapılacak kuvvet ve Ruslar'ın kuvvetiyle Enver hükümeti ele alacak ve Türkiye'yi komünist yapacak. Yine «Olmaz» dediler. Çok kafasız idi. Küçük Talât ve daha bir takımları Batum'a doldular. Talât'la Enver'in arası pek açıktı. Meclis ise «Olmaz» dedi. Kendisine gidip «isteme! Bütün haysiyetin gidiyor» dedi.Halbuki bu benim emellerimden biri idi. Kuşçubaşizâ-de Sami. vazgeçti. Ruslar aleyhine isyan .I diği ric'at emri. âdeti budur.lttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Avrupa'da mevcut parasıyla kendisinin kalpol alıp Anadolu'ya yollamak istediği halde Talât'ın «para bize lâzım» diyerek razı olmayıp yollatmadığını sonra Nâzım'ın da onu bırakıp kendisine iltihak ettiğini söylemişti. Enver lehine bu esnada Trabzon'da fener alayı bile yapılmış «yaşasın Enver» diye bile bağırılmış idi. Fransızlar da oralardaki kamyon. Sonra yoldan çevirip dediğini kabul ettiler. Ama İskenderun havalisi Türk'lerini kurtaramayıp. Enver gözden kaybolmuş. Bu işin gayesi: Enver arkadaşlarıyla Trabzon'a geçecek. çadır gibi eşyalarını ve biraz da silâh bıraktılar. Moskova'da Enver bana Talât'ın aleyhinde pek çok söylemişti. bitmiştir. bu itilâfnâme yüzünden bir türlü mümkün olmadi. Ekseriya Fevzi. «Bizimle hudud işiniz halledilmiş. Rustov civarında hırsızlar Enver'in bu parasını çalmışlardır.Bu sebeple ellerinden İskenderun Türk'lerini kurtarmak. para filân istemesin. Müşirliğe itiraz etmemişlerdi. Bütün Meclis «01maz»ı bastırdı. Bir gün Mustafa Kemal Franklin'e ziyafet vermiş. Mustafa Kemal (Sahife 386) da bu itilâfnâme ile çok şey kazandığını söylüyor. Küçük Talât da Trabzon'da u zun müddet kalmış. Beni de davet etti. Eskişehir . Bu esnada ben Sinop'ta idim. Kendi istedi.Adana. Batum içtimai Ruslar'ın iştiraki ile yapılmıştı. Mustafa Kemal bir milyona indi. Birkaç gün geçince de «bana Meclis dört milyon lira nakdî mükâfat versin» dedi. Mustafa Kemal. bu kendisi ister. Enver Ruslar'a tamamiyle komünist görünüyordu. Şeref ve haysiyetinden bir şey kalmaz. Ruslar gelirler ve bir daha çıkmazlardı. Sakarya harbi esnasında Fransız delegesi Franklen Buillon Ankara'ya Yusuf Kemal ile müzakere yapıyor.Franklin Buillion yemek yedik. Batum içtimai Nâzım'ın bu hareketini tasdik eder. Hattâ sonra Rusya'da öğrendiğim üzere «Budinov»'un kumandası altındaki süvari kuvvetleri hududumuza 221 tahşit edilmişti. Fethi. itilâf iyice hazırlanmış. ölür» dedim. Baktım Buillon fevkalâde zeki bir adam.Afyon hezimeti üzerine Enver. lehine çalışmış idi. 21 Teşrinievvel 1338 de imza etmişlerdir. Ezcümle Kâhya adamlarıydı. Enver. Hattâ Talât'ın İngilizler'e adam olduğunu. Doktor Nâzım. Orda zaten. fakat sonunda Buillon «imzalamam» deyip gitti. Enver'in muhibbi idi. Herkes Meclis'te bir daha kızdı ve köpürdü. Yusuf Kemal. Fethi ve Mustafa Kemal de müzakereye karışıyorlar. Bu itilâfın bir iyiliği oldu. Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti de bizzat azâsıyla vaktiyle Trabzon'da benim görüşüp anladığıma göre Mustafa Kemal'in şiddetle aleyhtarı. Fakat evvelce de söylediğim gibi zamiri başka idi. Fransız'lara bırakmıştır.» dediler . Maraş Ayintap işgalden kurtuldu. Hattâ sonra Enver'i de imha ederlerdi. Diyorlar ki. Ben de hattâ îsmet'e Adnan'a söyledim. fakat millî dâva bitip Yunan Anadolu'yu alırken bu adam ne dâvada? Hem de bir ecnebi kuvvetle böyle şey yapmanın tehlikesini bilmiyor. Yâni hükümeti ele alacak. Tuhaf ve nedense Hamdullah Suphi de telâş ve çok itiraz etti. arkadaşlarına da nereye gittiğini söylememiş. Mustafa Kemal bir müddet uğraştı. Kıyamet koptu. Nutukta bu para mes'elesini hiç söylemiyor. Bu para aleyhine çok propaganda yaptı. Sakarya zaferi üzerine geçmediler. taraftarlar bulmuştu. «Canım şu adama söyleyin. Lozan muahedesi zamanında Fransız'lar Ankara ttilâfnâmesi-ne tutundular. Yok. Sıkılmaz. konuştuk. Batum'dan dağıldılar. Baktı olmuyor. kaçmak için yaverini yollayıp eşyasını denk yaptırdığı da herkesin malûmu idi. Ve Enver'e Rus hükümeti Moskova'da 700 Rus Altını vermiş. Hem böyle şey lazımsa Meclis kendi verir. Anadolu'yu te'dip etmek şartıyla sadrıâzam olmağı kabul edeceğine dair İngilizler'e söz verdiğini. Ferit. «Ankara ttilâfnâmesi» adıyla yâd edilen Itilâfnâmenin müzakeresine devam ettiler. Olamadı. Nihayet tehdid altında ve kendi adamlarının takrir ve şunu bunu ile gazi unvanını aldı. Hasılı Meclis «para veremeyiz» dedi ve vermedi. Ateş gibi. içimden «Kimbilir Yusuf Kemal'i ne kadar dolaba koymuştur» dedim. Halil zemin hazırlamış.

Mustafa Kemal yine vermemiş. Orduyu yoluna koyup. Şimdi de Fergana'ya yolluyorlardı. Bu ümidi zail olunca Basmacı hareketine iştirak etti. Hakikatte her şey onun pençesinde. İKİNCİ GRUP VE DARBE PLANLARI Sonra Rauf la epeyce Hey'eti Vekile'de beraber bulundum. evvelce ben Rusya'da iken bana söylediği tertibatı ve teşkilâtı ile işe başladı. Hem de İkinci Grupa girmemiş. Enver yerinde duramayan. Rauf un hayatı da Mustafa Kemal ile rekabet ve zıddiyet. Bu bir sarahatti. Fevzi gibi biri Hey'eti Vekile 222 ¦ Reisi olacak ki. hem Hey'et-i Vekile Reisi. Bu adam böyle. Ondan hizmet bekliyorlardı ve icap ettikçe sevkediyorlardı. Hem de çirkin bir şekilde. fakat Mustafa . kabına sığmayan bir haris idi.Bunlar Mustafa Kemal'i fena sıkıştırıyorlar. bir tane küçük bile yapamadı. Hattâ büyük değil. Yedi başlı ejderha. eski tas olmuş. Rauf ise yine iki yüzlü kılıç halinde. fakat daima mağlûp. Hey'eti Vekile içtimaında Mustafa Kemal'in yanına oturur. Türkiye'yi istilâ içinBatum'a yolladılar. Orda zikredeceğim. ordu işlerine bakmıyorsunuz. Sonuna kadar da böyle olacak. Bolşevik idaresinde Batum'dan Fergana'ya gizlice gitmek. buraya gelmiş keyf ediyorsunuz?» diyorlar. Rauf u Nafıa Vekili yapmış. ona âlet oluyor. Özbek gibi bir takım şiveleri ve yollan bilmeyen biri için asla mümkün değildir. Bunun hakikati şudur: Ruslar Enver'i kör besler gibi beslemiyorlardı ya. işbaşında bulundu da hiç büyük bir iş yapamadı. hududu kendi lehlerine yaptırmak için bize yolladılar. O da Fırka Hey'et-i idaresinden istifa etmiş. Meselâ biz Moskova'da muahede yaparken. Mustafa Kemal'in yüzüne gülüyor. Şu adam müstesna bir mahlûk. istanbul'da böyle. fakat hareketleri hiç öyle değil. Bunu daima yapıyor. Fergana da sarp dağlarda Basmacılar adında Türkler'den Ruslar aleyhine kıyam etmiş bir zümre vardı. Meclis'te Mustafa Kemal aleyhine muhalefet arttıkça artmış. Mustafa Kemal'in üç tane kocabaşı var. ona dalkavukça güler. yine almış. Bir taraftan da Mustafa Kemal ile hoş geçinmiş. Hey'eti Vekile'yede istediği vakit riyaset ediyor. «al!» demiş. «Artık uyudunuz. Fevzi yine hem Erkân-ı Harbiye Reisi.çıkarmak için gizlice Türkistan'a kaçtı. Demek bunlar Mustafa Kemal'e muarız. iki tarafı da kesiyor. Uğraşıyor. Fevzi'yi yine Hey'et-i Vekile Reisi yapmış. O da bermutad emri kabul etmiş. Eski saltanat çok hoşuna gitmişti. Yine akıllanmamış. Bu kadar mühim anlarda yapılacak işlerin pek bol olduğu zamanda aramızda. Refet'in de zoru daima Erkân-ı Harbiye Reisi olmaktır. tkinci Rusya seferimde bu vak'anın tafsilâtını öğrendim. ikide bir onun kulağına bir şeyler fısıldar. taarruz etmiyorsunuz. Bunlar çoktan beri Rusları iz'aç ediyorlardı.. Biraz sonra Rauf istifa etmiş. Mustafa Kemal'e öyle lâzım. Kendisi «Merdim» der. Benim Sakarya taklidi olarak yine ordunun ahvalini tetkik ve kontrol için bir hey'et intihap ve teşkil ettiler. Kara Vasıf ı Fırka Hey'et-i idaresine koymuş. ikinci Grup iyice tebellür etmiş. Refet de Müdâfaa-i Milliye Vekâletinden istifa etmiş. Sebebi: Aklı zayıftır. Nitekim sonunda ikinci Grupu da onlardan görünerek aldatmış. Enver hazır oraya varınca.. Bu Sivas'ta böyle.. öyle de adını çıkartmış. işlerin hakikatini Hey'eti Vekile'den saklar. cehli de derin. fakat hiçbir şeye muvaffak olamıyor. Türkmen. Ruslar'a oyun edip. Kara Vasıf da bunlara iltihak etmiş. hemen mümkün olmayan bir şeydir. Fethi'yi Dahiliye Vekili yapmış. bunları nimet ile teskin etmeği düşünen Ruslar Enver'i oraya yolladılar. Demek bu adamda mertlikten eser yok. Mustafa Kemal yine Millet Meclisi Reisi. Bunlar Rauf a «iki Yüzlü Adam. hükümet Mustafa Kemal'in avucunda dönsün. Mustafa Kemal yine emretmiş. didiniyor. Bu adama meşhur celse-i hafiyede söylediğim vakit ettiği itirafı kusurunu. Nihayet ikinci Grup alenî bir surette teşekkül e-dip meydana çıkmış. Azerî. Hakikaten bu adamda açık iş hiç görmedim. Nihayet ikinci Grup-çular anlamışlar. şimdi Ankara'da da böyle. diğer taraftan da el altından şunu bunu Mustafa Kemal aleyhine kışkırtıyor. SAKARYA ZAFERİNİN ARDINDAN Sakarya zaferinden sonra yine işler eski hamam. îllâ bir baş olmak istiyor. anladığını ve aczini gösteriyordu.. Orduyu bırakıp. Bunu yine istemiş. İki yüzlü. Hele Enver gibi yerli olmayan. Türkiye'ye geçemedi. Bize ne söylüyor Mustafa Kemal'e ne söylüyor ve yaptığı ne? diyorlardı. Enver'in nüfusundan istifade edip. Üç istifa mühim. Bu sefer fazla olarak bir de Başkumandan.

sulhsüz bir ân yaşıyoruz. milyonlarla paralar mükâfat istedi. ikinci Grup da Meclis'te seve seve işin kanunî kısmını yapar.. soytarı. Sonra bir mühim şey daha var. Gösteriyor. Namzet gülünç bir halde kalıyor. Refet mi? O bir palyaço... uyuşuk.. müşirlik.. o. kanunen namzet göstermek Mustafa Kemal'in hakkı.. . Hasılı ekseriyet şimdi Mustafa Kemal'in şiddetle aleyhinde.. Mustafa Kemal gidip de yerine kim gelecek? ismet mi. Rauf mu? Ismet'ten de aşağı. Yalıut istinkâf ediyorlar.. Meselâ Yunan cephesini bırakıp «radikal (!) bir hükümet olmak üzere Ingilizler'i Irak'ta vurmak lâzımdır» diye tutturmuşlar..... Darbe-i hükümeti iki üç kişi düşünür.. böyle olmaz.. bir mülâzimlik bile ona çok.... Denmesi lâzımdır ki «Ne nankörlüktür?» Fakat meselenin iç yüzü var.Çünkü. bilâkis çok geçti. Ya kuvvet. Meclis onun namzetini reddediyor. O da namzetliğimi kabule mecbur olmuş.. Bunun usulü budur. Bu âcizleri görünce insanın kalkıp böyle bir işi kendisi yapacağı geliyor. Rauf ikinci grupu darbe-i hükümete teşvik ediyor... iyi ama. Orduyu Yunan'm önünden alıp ve bir kısmı çeker Irak gibi uzak bir yere yollarsak Yunanlılar Anadolu'yu bir baştan öbür başa istilâ eder. muhalefet edenler içinde değerli bir reis yok. bitirir. Mütehakkim-i vahide halini almış olan evde telâş ve bu vaziyet 223 içinde. Bunları Meclis biliyor.. kendime. isterlerse Erzurum'a bile varırlar. Fakat ordu ikiye ayrılır ve çarpışma uzun sürerse işte o vakit millete innellahi ve inna ileyhi raciûn'dur..... Cehilde onlara üstâd.) olmuş. Namzeti intihap etmemişler. olmuş. ordu iki takım olur birbirine vurursa. Sivillerden (*) Ayyaşlık.. Başkumandan lâyık bir adam değil.. Meclis beni intihap etmiş.. Hem pek aşağı biı kabiliyette. fakat hep söylenmiş şeylerdir..) ve emsailini de biliyorlar. Mustafa Kemal namzet gös termiş. Hem Mustafa Kemal'in (.. yapar..Kemal'e muarız bir çok meb'us daha var.. insan öyle bir günde derhal kabul ederdi.. O esnada ben Melis'te bulunmadım. lekeli biri. Meclis istediğini intihap etsin» demiş. fuhuş. Haricî düşmanla muhatabız. dalavere ve kötülüklere alet olmak anlamına gelen altı kelime metinden çrkartıldı... Askerliği de pek aşağı. Yapsa da faydası yok. Benim bunlardan haberim yok.. Muhalifler ekseriyeti yapıyorlar. bir kuzu. Mustafa Kemal ne derse iyi veya kötü reddediyorlar. Sakarya zaferi gibi mühim ve hayatî bir zaferin arifesinde Başkumandan'a böyle yapılıyor.. Bilmem bunlar ne dereceye kadar doğru. Fevzi mi? inisiyatiften ân. Hususî ahlâkında da öyle şey var ki.. başta herşeyden evvel Mustafa Kemal'i izale edeceğine. ve iki yüzlü. Ordunun Irak'ta bir şey yapabileceği de kat'î değil. Teşriî bir grup bunu nasıl yapacak? Siz birkaç kişi bir taburluk kadar bir kuvvet elde ediniz. Sonra Ankara'ya dönünce öğreniyorum... iş bir günde biterse bal şeker.. işi mükemmel yapm. cehliyle beraber entrika. Bu iş aklımdan geçmedi değil. Bir vekil intihap olunacak... Hırs ateşinde o da onlar gibi yağlı paçavra halinde yanan biri. biter. Son haddinde (. Bundan pek korkuyorum. . bunu bana başkaları söyledikçe onlara: «Aman böyle bir şey yapılmasın!» Nasihatini verdim. «bu haktan vazgeçiyorum. Bu pek sersemce ve hem de pek tehlikeli bir iş idi. ekseriya saçma şeyler ile uğraşıyor.Tabiî böyle bir adamı nasıl sever? Ona yapacağı muamele tıpkı budur.....Sonra mebus arkadaşlardan dinledim. bu şerefe lâyık değildir. kurar. . önüne durdular.. eşyasını bağlattı kaçıyordu.Işte bunlar da böyle... Başkumandanlığı zorla kabul ettirmişiz.. Bir defa herkes bundan dolayı Mustafa Kemal'den buz gibi soğumuştu.... O da Mustafa Kemal'e âlet. Böyle bir vaziyette Mustafa Kemal'e darbeyi vurmak kolay ve mümkün. Hasılı Meclis Mustafa Kemal'in tahakkümünden kendini kurtarmış. Aciz kalmış.. «Orduyu oraya sevkedip Irak'ı zapdedelim» diyorlar. Binaenaleyh lekeli. Zabitlerin kanları pahasına Yunan ordusu def edilince Meclis'ten gazilik.. Zekâsı Mustafa Kemal'den aşağı. işte bu esnadadır ki. Sonra bu herif en can alacak anda ricat emrini vermiş.. Meclis istizahla Sıhhiye Vekili Refik'i düşürmüş. hırs ve yalanda ondan hiç aşağı değil.. Yazık ki bu hale gelmiş olan İkinci Grup makul işler yapacağına.Fakat daima ben kendim düşündükçe. bitmiş bir iş fakat. bir takım askerî kuvvetleri buna hizmet ettirir. rezillik. iştirak etmiş..

Rıza Nur Beyefendiye mahsusdur. milletin kafasını düzeltecek.y Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi ^ Mustafa Kemal» r< Zihni beni sıkıştırıyor. Hasılı Mustafa Kemal atılınca kimin geleceği ve onun ne olacağı malûm değildir.» isterse beklesin. ders veriyor. Fakat maatteessüf rahatsız ve ameliyata muhtacım. Ciddî bir tedavi ihtiyacınız lüzumunu da kabul etmekle beraber Hey'et-i Vekile meyanında ifa buyuracağınız vazife-yi mühim ve vaziyet-i hazıramızda sebkedecek hizmet ve muavenetinizi elzem gördüğümden Ankara'da mümkün olan her türlü tedavi ve istirahatınıza rüfekaca da yardım edilmek üzere her halde teşrifinizi ve hareketinizin 225 makine başında inba buyrulmasını rica ederim efendim.12.224 ortada kimse yok.1337» Benim hastalığım filân yok. Tabiî onlar da mutasarrıftan hasta olmadığımı öğrenmişlerdi. Onun üzerine Mustafa Kemal'den şu cevabı alıyorum: «Sıhhiye Vekili Dr. «Hayır. işte bu hususta ki mülâhazam hep bu idi. Küçük Said (Yusuf Kemal) gibi insanlar ile çalışacağım da ne çıka-cak?»diyorum. RIZA NUR TEKLİFİ KABUL EDİYOR Arası iki gün geçti.. Bahane ediyorum. Vekillik red edeni hiç görmedim» diyor. «Ayol adam makine başında bekliyor. O meyancı damı? Her vakitki gibi «ille kabul et. Ahaliden eşraftan bir takım insanlar bizim eve dolmağa başladılar. Kararım kat'i. ben diyeceğimi dedim. Bu suretle kurtulurum diyorum. 26. Meclis Reisi hep ısrar ediyor. sizi biz meb'us yaptık. «kabul et» diyorlar. Benim niyetim uzun zaman Sinop'ta kalmaktı. Hastalığınızdan pek müteessirim.) bu hususlarda bir takım safsatalar söylemekte. Gittikçe de kızıyorum ve «Kuzu. Ben de «istemiyorum» diyorum. Halbuki tahmin-i âciziye göre tedavim en az iki ay süreceğinden bu vazifeden affımı ve evvelce arzet-tiğim gibi dört mah müddetle Avrupa'ya azimetime müsaade buyrulmasını istirham ederim efendim. Bir düziye telgraf çekiyor. Askerlerden belki Kâzım Karabekir lâyık. Mustafa Kemal (Sahife 392 ilh. RIZA NUR BAKANLIK TEKLİFİNİ REDDEDİYOR Gelelim bizim Sıhhiye Vekilliğine. iyisi mi böyle gitsin. Kabul etmem» diyorum. Herkes ise buna can atıyor. Mutasarrıf Zihni uğraşıyor. Aldırmıyorum.1337 .. Güya hikmet saçıyor. nihayet Mustafa Kemal'e şu telgrafı da gönderdim: «Mingayrül yakaza namzet irae edilmek suretiyle hakkı âcizânemde izhar buyrulan teveccüh ü sâmilerine arz-ı teşekkür ederim. Ben istemiyorum» diyorum. Cevap bile vermedim.. fakat onu da ben yakından bilmiyorum.12. 26. Bütün Millet Meclisi ri-yaset-i sâmiyesine de arz ettiğim gibi muhtac-ı tedavi oluşumun beni maiyeti devletlerinde i'fayı vazife şerefinden mahrum etmesine pek müteessifim. Gözümde Ankara bir lâğım halini almıştı. Diyorlar ki: «Vekilliği kabul et» «Canım size ne? Bu benim bileceğim şey. Hele Kuzu'nun riyaseti altındaki bir kabinede azâ olmak nefsime hakaret gibi geldi. cevap vermiyorum. Bu sefer Adnan meydana çıktı. Bu da üç günde olacak imiş?!. .rı 28. «Olmaz» diyorum.12. Az zamanda çalışabilecek hale gelebileceğimi bilseydim sade bir müddet-i kasîre için daha ruhsatınızı rica ederdim. Vekil olman Sinop'un şerefidir. Mustafa Kemal bir telgrafla kabul etmemi rica etti.1337 şifreye. . «Yahu sen ne adamsın? Vekillik veriliyor da atıyorsun. Böyle bir şey gelmiş. Aldırmadım. Cevap ver» diyor. Mustafa Kemâl'in İsmet'in yüzünü görmek bile canım istemiyor. Mustafa Kemal ısrar ediyor ve makine başında mutasarrıfı sıkıştırıyor ve benden makine başında cevap bekliyor. gel!» diyor. Çoğu zekâsı basit ve yobaz ruhlu diyorlar.» Büyük Millet Meclisi'ne de Sıhhiye Vekilliğini kabul etmediğimi bir telgrafla bildirdim. Günler geçiyor. «İcra Vekilleri Hey'eti Reisi Fevzi Paşa Hazretlerine Müstahak olmadığım halde bu âciz refikinize karşı ibzal buyurduğunuz iltifat ve tavsiyeden pek çok mütehassis ve müteşekkirim.

Dirayetli adamdır ve çok sevdiğim iyi bir insandır. Memnun idi. Hanımla yanyana uzandık. Köprü-süz ırmak. «Hakkın var. öyle bir mezbele halini almışki. Bir gün erken yola çıkıp. Olur mu? Hakkın yoktur. Hakkı var. Zihni beni kabul ettirdi. Bu bir terakki idi. Galiba bu işin mükâfatı. Bizim hanım da işe girişti. Fakat Sinop'un mutasarrıflığı Bitlis'in valiliğinden çok yüksek idi. Ekseri yerde yol yok. Arabaların üstünü bunlarla iyice örtüp bağladık. Hana yanaştık. onu da bizim arabanın üzerine ilâve ettim. katırlar. Yattık. Müslüman temizdir deriz ama. Dönmek . Her ırmak üzerinde köprü yok. Hiç olmazsa insan bit. Rüzgâr da var. bacak da kazık gibi. Hası226 lı bin zahmet ve meşakkat.. Ona Ahali telgraflar yağdırdılar. Bazan atlar çamura karnına kadar batf^or. Sonra anlattı. Aciz kaldım. Becerdi ve beni kabule mecbur etti. Sonra hepimiz boğuluruz» dediler. Ben de yazdım. Kabul ettim. Bulunduğumuz yerde eski bir han var. Bu hanlar hep böyle olurmuş. kabul etmiyörmüşsün. iyi hanelerde misafir ediyorlar. «A. Hanım. Hele ahali hiç. araba çamura saplanıyor. Arkasından Bitlis'e vali tayin edildiği emri geldi. bir taraftan da yağmur ve at. Battaniyelerimiz vardı. Karanlıkta bu suyu geçmek pek tehlikelidir.. diğer takımı geliyor. Dinlemedi. Kızları kendi arabalarında yatırdık. Baktım hakları var. Tuhaf bir şey oldu. az zamanda yanımız ağrıyor. Benim bir muşamba paltom vardı. Telgrafta: «Kabul ettim.Çıktı. insan arabanın hareketleriyle bütün avlu yoğurulmuş. şuna bakın. YOLCULUK İki yaylı ısmarladık. Murabba olup. yırtık. Söktüremeyip kalıyor. bin hayat tehlikesi. Zavallı istemedi. Karakol sudan sonra yarım saat ötede.. Zihni kıs kıs gülüyor. Oraya telefonla haber verildi. zemin katı bir şey.» diyor ve ısrar ediyorlar. Bunlardan geçilenÜyor. ben burada yatamam!» dedi. Zaten soğuktan kol. Gitti. Köylüler şehre dolmağa başladılar. Daha kapısından girip görünce ok gibi dışarı fırladı. Düşündüm: Açıkta sabahlamak daha iyi. iki hizmetçi kız. Arabaya böyle sığabiliyoruz. basmak değil. Biz suya varıncaya kadar zifirî karanlık olacak. Aldırmadı. Ne yapacağız? Bir dılıdan diğerine ip gerip de ona asılarak gitmeli. Meğerse ben adem-i kabulde ısrar edince ve kendi ısrarını dinlemeyince Ankara ile sözleşip halkı bana musallat etmişler imiş. Yarım saatlik mesafede bir su var. Gidiyoruz. Arabacılar «Geceyi handa geçirelim» dediler. arabada yatalım» dedim. Şehirliler de dükkânlarını kapatıp telgrafhaneye gidecek. Geliyorum. Arka üstü yatmak mümkün değil. Memleketine hizmetler edersin.yalvarıyor. Sinop'ta hem eşrafı hem halkı memnun etmişti. Topraktan ve sade. ben bindik. Onu geçeceğiz.Bu mühim bir mesele. Bir taraftan at gübre ve sidiği. ortası avlu. Dahiliye Vekili Fethi. Bilhassa eşrafın dediği doğrudur. Yazın bir konaktan öbürüne altı saatte gidilirse şimdi çamur yüzünden 10-12 saat sürüyor. Odayı gösterdim. Trabzon'a savuştu. Burda yürümek mümkün değil. Kar da yağıyor. gel de dön bakalım. Altımız rahat değil. ben de şişmanız.Ama cendereye sıkışmış gibiyiz. güçlükle yol alıyor. Arabaları avluyu soktular. Bir kerevet. Döneceğiz. çektirdi. Bu ne pislik? Ötede beride sidik ve yağmurdan hasıl olmuş gölcükler de ocaktan caba. köprü üstünde pek çok. Yol da müthiş. Çankırı'ya bir konak mesafede bir jandarma karakoluna varıp geceyi orada geçireceğiz. simsiyah bir keçe.. Ortalık kararmağa başladı. Mutasarrrıfı çağırttım. Su fazla geliyor. Bizim hanımı da eşraftan hanımlarla ikna ettirmiş imiş.» diyorum. Zihni bunu da istemedi. Fakat kışın iş başka. Ve arabamızda geceleyeceğiz. Hak bizimdir. Ömrümde böyle pislik görmedim desem caiz. Günler de kısa. Yan yatıyoruz. O da. Hanımı arabadan indirdim. Bu adam çok dirayetli validir. Karakıştayız^ Anadolu'da yazın nasıl olsa seyahat edilebiliyor. hattâ insan pisliği. Bir takımı gidiyor. Zifirî bir karanlık basınca olduğun yerde kalmaktan başka çare yok. Şu telgrafı çekiver. Bu. Kabul edeceksin. Dedim: «Kabul ediyorum. kimseye müyesser olmayan bir şeydir. uyuz ve sair hastalık almaz. Avluda atlar. manzarasını görmek insana gasiyan veriyor. Gelen vapura gizlice binip. Köprüsü yok. Şoseler de bozuk. Baktım mezar gibi basık bir şey. üstünde pis. «Kabul et» demeğe ve zorlamağa başladı.arabalar dolu. Zihni'nin ipkasmı isteyeceklerdi. Hancı bir oda gösterdi. «Niye deyip hiddetlendim. Ahali bu adamı canını verircesine severdi. Nerede yatıp geceyi geçireceğiz? Hanın her dılında odalar var. Yollarda bizi yine istikbal.

Ben de hana bir gölcük hediye ettim. Geceyansı beni idrar sıkıştırdı. Şimdi yazayım. Sonra aç kalmış. Fakat namuslu. Haksızlık ve 227 kanunsuzluğa. Hariciye öldü. hırsız ve edepsizlere karşı cidden sertimdir. . Ben Maarif Vekili iken Konya'da muallimlerden bir Arnavut Türkleri sevmez. cahil. Tetkikat yaptırdım. işte Anadolu seyahati nedir bu. Oradan bir iş çıkmasının imkânı yoktur. Saatlerce sabrettim. meseleler. Burasını tasrih etmiyorlar. Türkler'i istifade ettirecekmiş! Saçma şeyler.Bunlarda Adnan'la da alay ediyor. Bir gün o kadar ileri gitmiş ki. Şam'lıdır . Bu makule doktorlar varsa onları azlettim. bir bakıma yanlıştır. Bu şiirler mizahîdir . Vali Ref'et (Şimdi Meclis Reis Vekili) miskin bir şey. Ne ise. Araplar kendi yerlerinin ekmeğini yesin. Baktım.vaktiyle bizim mektepten çıkmış. Bir yerde ki iş bozuktur.. Oraya gelen de böyle bozuk iş yapmaya mahkûmdur. Sen git Arnavutlar'ına hizmet et!» Aynı zamanda Valiye de emir verdim. Bana bir takım pomat. İskân ve Sıhhiye Vekâletine ait Adana şehrinin etrafında Nasirîler var. Hariciye'de hiçbir iş görülmüyor. Türk evlâtına mahsustur. Halâ Arapça konuşurlar. hısım akrabasını Hariciye Vekâletine doldurdu. Bunlar da icadı imiş. ilh. O ke-şifleriyle Araplar'ı ihya etsin. Onu da hudut haricine attılar. Belki de casusluk için geliyor . hizmet istiyor. ibret olur. Türk geldikçe itip Gayya kuyusuna yuvarlayacağım. Mustafa Kemal nutkunda bunun aleyhinde söylüyor. Hilmi gibi Arap şarlatanlarına hele bir lokma yoktur. Ona da yollamış imiş.. Mustafa Kemal de işi pamuk ipliği ile bağlamak istiyordu. Doğru. fakat pislikten basacak yer yok ki. Yazmağa unuttum. 228 Ben Sinop'ta iken ikinci Grup. Adana valisine şu emri verdim ve kendisine de aynen tebliğ edin dedim: «Türk vatanının ekmeği.Askerî Tıbbiye'de bir sınıfta idik. belki de Türkiye aleyhinde ve Harb-ı Umumî esnasında olan isyana iştirak etmiş. Hakikaten böyle imiş: Evet o.. Hudud haricine defetsin. Şakam yoktur. Ama ne çektik. Yahudi. Aka Gündüz o vakit Ankara'da. Şarlatanlığına hele cesaretine bak.» demiş. böyle türlü vartalardan sonra Ankara'ya vardık. işte bu böyledir.. Bunu biz biliriz. Derhal hudud haricine def ettim. fakat Suriye'ye gitmiş bir doktor şimdi Adana'ya gelmiş. ilh.. belki Araplar'ın istiklâli zamanından beri orda. bize geliyor. Yine eski evimize yerleştik. Bu Hilmi'yi tanırım. Ahirette sırat-i müstakimin başında duracağım. Nihayet arabadan ineceğim.» Soruşturdum. Türlü saçmalarla beni oyalıyor. Meclis'te herkes Yusuf Kemal'den şikâyet ediyor. Mustafa Kemal da bana aynı şeyleri yolladı. Bizde adam olmuş. Hakikaten ben böyle tanınmışımdır. Arap. neye onun hizmetinde duruyorsun? Mademki onun nimetini yiyor nasıl ona böyle düşmanlık besliyorsun? Demek alçak bir adamsın. Basarsam o ayakla arabaya girilemez.. Hüsnü muamele ve mükâfat ederim.için adetâ curgat istiyor. Ne ise söylene söylene dönüyoruz. Hemen kolundan tutup hudut haricine atınız.Arası biraz geçti. fakat kendisi bundan bir ân hali değildir. Bana haber verdiler. Mustafa Kemal'e sulh yapılmasını teklif etmiş. mesuliyetten korkar. «Dünyada Türkler'den hıncımı almak kafi gelmez.. Valiye bunları «Kaldır. Suriye'ye hizmet etmiş.. onun için hiçbir iş yapmaz.Arabanın arkasından işedim. Gayet ahlâksızın biridir ve mükemmel cahildir. hakaret edermiş.Keza Celâl Nuri bir makale yazdı. Zaten Maarif Vekâletinde de böyle yapmıştım. Bu şiirde beni şiddetli bir insan gösteriyor. anlatır.. Gazeteler bizim Sanıson ile Dalila'dan bahsettiler. başka yerlere serperek iskân et» dedim. bir şeyler de göndermiş. Evrak arayıp bulmak da mümkün değildir.» Dediğim gibi yaptılar. Sıhhiye Vekâletinde işe başladıktan bir müddet sonra idi ki. BAKANLIK KOLTUĞUNDA * işe başladım: ilk iş olarak Sıhhiye Vekâletinde ne kadar Arnavut. Bu muallimi derhal azlettim. Hilmi adında bir doktor Suriye'den Adana'ya gelmiş. Atiden . herşey uyur. Ve kendisine şunu da tebliğ ettirdim: «Mademki Türk'ü sevmiyor. Halide Edip bunun için medihkâr bir makale neşretti. iki şiir yazdı. Hizmet istiyor. Gerçek. Emri icra edemedi. Bir bakıma doğru. uzatmıyayım. işler yüzüstü durur. vazifesine dikkatli ve gayretli insanlara da son derece yumuşağımdır. Sabahladık. Tabii uyku yok. Diyorlar ki: «Kayınbiraderlerini.

. Ben de ona fena (*) Yalanla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Ve yine bu sebepledir ki. Avrupa'nın her tarafında gezip dolaşmıştır. Tevfik Kâmil'in bir kusuru vardı.) ne de olsa kendisini alamıyor.. Silâh ve saire alınsın diye bu parayı Saffet'e verip Almanya'ya yollamıştı... Sivrihisar'da Mustafa Kemal hasta... BÎR YOLSUZLUK DOSYASI Biz Ruslar'dan parayı aldığımızda.. O vakit Hariciye'de Tevfik Kâmil vardı. Biz Heyet-i Vekile karar verip ona tebliğ ettik..»dedim.. Yine aynı hale devam etti. O. SULH TARTIŞMALARI Kararımızın bir esası mütareke ve sulh teklifini reddetmemek. Bunu kabul etmek. «Bu hastalığın bunlar pek zıddıdır... Mütareke teklifini havi Avrupa notasında bir iki yanlış tercüme yapmıştı. Kusuru Ankara'dan savuşmak için uğraşması idi.. Kızdı. Bahusus bir diplomat için en büyük kusurdur. Canım bu adam karıncaya bile bir kanncalık miktar bırakmıyor... Bu Nuri. Mustafa Kemal Ankara'da değil. O da kayınlarım alıp istanbul'a gitti. Bunu gazetelerde gören Yusuf Kemal Hey'et-i Vekile'ye acele bir telgraf çekti: «Ben gelinceye kadar sakın bir şey yazıp göndermeyin. Çünkü Arif muhalif olmuştu. Bir oda dolusu eşya idi. Orada padişahla görüşmek için müracaat etti.. Yusuf Kemal Paris ve Londra'ya gitti. 229 bağırdım. çünkü reddetmek âleme bizi sulh istemiyor diye itham etmek için bir vesile vermektir. Saffet'in böyle en âlâ cinsinden bavullara malik olması mümkün olacak bir şey değildi. Bu adam içki ve (. Hattâ Rumeli ve istanbul'dan da vazgeçmek fikrinde idi. Vakıa memleketimiz tahliye edilmek şartıyla sulh elbette iyidir. Yine böbreklerinde şiddetli ağrı var. «Nam alalım derken. yüz bin altını Ali Fuad almıştı... Mustafa Kemal Sivrihisar'da Ayıcı Arifin misafiri.. Mustafa Kemal. Nuri adında bir zabiti de Almanya'da bulunduruyordu. Bende mühim malûmat var» dedi. gizlice Bekir Sami'yi bir düziye Avrupa'ya yolluyordu. hem çok içiyor. bu altınları son santimine kadar mükemmel bir yemişler.).. Kararlar verdik. Kıyamet koptu.. Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 398) izzet Paşa ve arkadaşlarının Yusuf Kemal'i iğfal ettiklerini söylüyor. Mustafa Kemal (Sahife 399) da bunları kendi yaptığım.. Meselenin zaten beklemeğe tahammülü yok.. Askerî bir doktor tedavi ediyor. Bu bahsi ileride göreceğiz. Biz işimize bakalım. Kendisine içmemesi. Orda da Hey'et-i Vekile'nin yazdığı nota kabul edildi. Saffet Berlin'in. Hattâ Fransızcaya tercümesini Fethi ile ben yaptık. Sarih de.).. Mustafa Kemal Meclis ve Hey'et-i Vekile'yi kandırarak.. Türk'ün ölümü idi.. Ankara'da bile değildi. Roma'mn en büyük otellerinde yaşamış. Söyledik. Mustafa Kemal hem (. Bu yaptığı Hey'et-i Vekile'ce. sonra işi paçavra etmi-yelim» diyorlardı. Bu adam her vakit böyledir. gonekoklar yine dolu imiş. En kıymetli bavullardan birçok bavul vardı. Frenkler mütareke esnasmda ordumuzu itilâf Devletleri Askerî hey'etlerine kontrol ettirmeği teklif ediyorlar. sulh için Yusuf Kemal'i Avrupa'ya gönderdi.. Arif Miralay ve Fırka Kumandanı ve karargâhı orada. Meclis'ce büyük bir pot sayıldı. Bundan Arifi pek seviyor. kendi fikri olduğunu söylüyorsa da kamilen (. ordumuzun ciğerini onlara göstermekti. Bunu kabul etmiyoruz. Bizim bugünkü kâğıt para ile bir milyon yüzbin lira eder. Ben: «Ne olacak. Bunları yapan adam nutkunda İkinci Grupun sulh istemesine kızıyor.. Bu Frenkler de sersemdir. O henüz Ankara'ya vasıl olmadan Avrupalılar bize Yunanistan'la mütareke yapmağı teklif ettiler. Hata üstüne hata yapar. Hiçtir. Yeni bir idrar tahlili yapmışlar. bize bağırdı. Bunsuz ise sulh muzırdı. Evvelce söyledim. Lâkin Yunanlılar ve itilâf Devletleri bu şartı kabul ederler miydi.) meşgul olmaması için nasihat ettim. Bu kadar âdi tuzağı . Paris'in. Nitekim Ismet'de bu fikirde idi. olmazsa..ümidi yoktu. iğfal olunmak da kötü ya. Ben ikinci seferimde Moskova'da sefarethanede Saf-fet'in eşyasını gördüm. Arkadaşlar: «Ne olsa gerek?» dediler... Sonra bu Arifi izmir Sui-kasdı bahanesiyle astı. Hep kendi yapmıştır!. Saffet Almanya'da bu Nuri ile birleşmiş. Sonra yatağa düşer kalkamazsın» dedim. (. Hey'et-i Vekile'ye çağırdık. Beraber çapkınlığın her nev'ini yapıyorlar. Bizi Sivrihisar'a istedi Oraya gittik. ama iyi bir adamdı. Hiçbir şey yapamadı. şimdi Kütahya mebusu Nuri'dir.

müsteşarlar.insan zahmet edip de kurmaz.. Cevabı önüne attım. Amerika Şark-ı Karip Cemiyeti ile uyuşmuşlar. hiçbir şey söylemedi..Kayseri'de memleketimizin her tarafını dolaşıyor. yapardı. Hem de ikinci Grupu sulh istediğinden ayıplıyor. orada Türk yetim çocuklarına bakacaklarmış. Faydasız bir surette devam edildi. Bu sefer de temdid etmek istemediler. Bizim orduyu görüp şüphesiz Yunana haber verecekler... İskân Müdürlüğü ve Darül Eytamlar Sıhhiye Vekâletine bağlı idi. Yine Ermeni yurdu da istiyorlar.. HAMDULLAH SUPHİ .. Biz mütareke notasına yazdığımız cevabî notaya mütareke şartlarımız kabul edilirse sulh için derhal murahhaslarımızı gönderir. Hepsi bu imiş.. Amerikalılar şimdiye kadar sade Ermeni çocuklarına bakıyorlardı. Hattâ bu sefer celsede alenî tehdidler yapmıştı (Sahife407) de söylediği sözler bütün (.). Lozan'a giderken bize «Bir şey zuhur eder de Edirne ve istanbul'u alamazsanız zorlanmayın...yâverler almış. Paris'te Puankare'nin fakına basmak.. nedir bakalım mühim haberin?» dedim. Canla başla kabul ettim.. 15 Nisan 1338 tarihli olarak Avrupalılar'ın cevabî notası geldi. Memurin ve sivil kalemini tanzim ettim. Adnan.. Sen Puankare'nin sözüne inandın mı? Cevabımızı oku. Bu işler oldu. konuşuruz dedik. Halbuki şimdi «Yunanlılar'ı tâ İstanbul'da iken izmir'den denize dökeceğim dedim ve döktüm!» diyor.. «Biz cevabı yazdık. "' 230 Mustafa Kemal Başkumandanlığı bırakmıyor.. sanki zavallı birkuşcağız..) ile elde etti. işte Yusuf Kemal'in bu diplomasi seferi de böyle. Sevr Muahedesi'nde size birazcık tadilât. Sıhhiye Vekâletinde biraz teşkilât yaptım. Ağır şeyler.Anadolu'nun derhal tahliye ameliyesine başlanmasını şart koyuyoruz... Yüzü pek bozuldu.»dedim. Musul'u verin. Yunan dostlarının ordusunun vazifesinden bize haber vermeyecekleri malum. Uzun müzakerelerden sonra yine Başkumandanlığını temdid ettirdi.. Muhabereyi kesmedik. Müsteşar almayıp..Trenden Hey'et-i Vekile'ye koştum. Söyledi. masrafa iştirak ettiler. Okudu.. Yusuf Kemal Ankara'ya geldi.. «E. Müddeti bittikçe temdid ettiriyor. biz de yardım edersek Kayseri'de bir Dârüleytam açıp.. bir kâtib-i hususî (sekreter) ile işleri idare ettim. sîne-i millette serbest bir fert olmak istediğini söyleyen bu adam.. Her temdidinde Meclis'te kıyamet kopuyor. inletiyor. Sebebi illâ iyi kötü bir sulh yapmağa azmetmişti. Fakat birgün sonra Mustafa Kemal Meclis'e gidip mebusların bir kısmını yine (.» diyen ve altı çizgili satırlarda mevki istemediğini. Harplerden birçok Türk yetimleri kalmıştı. kanunun temdidi teklif edilmiş ekseriyet yapılamamış. Türkiye hükümetinde ilk defa olarak ve müstakil bir şube halinde ve bir müdürün idaresi altında istatistik ve Neşriyat Şubesi yaptım... Sıhhiye Vekâletinden bina. Bu da çirkin idi. Her vekilin otomobili vardı. Ankara'da. insan değil. Bundan da bir şev çıkmadı. (*) Fuhuşla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Yusuf Kemal'in de Fethi'nin de Avrupa seferleri lüzumsuz şeydi.. başka şey yok. Mustafa Kemal sonra Fethi'yi de Avrupa'ya yolladı. Onlara bakmıyorlardı. Bugün milletin tepesine (.. Vakıa bunu Maarif Vekâletinde de yapmıştım. Bizim şartları kabul etmiyorlar. kimini (. Millete masraf açmaya lüzum yoktu. Bunu kabul etmiyoruz. Başka vekil arkadaşlar ise. O kadar paralar boşuna gitti. iş bitmiş demektir. Halide. Kâfi geliyordu.. istanbul'da Padişahın.. Hey'et-i Vekile içtima halinde idi. bu sözlerini Allah için ne güzel ispat etmiştir. bu sırf Ermeni için. Mustafa Kemal bunları kendi kendine düşünür. para temin ettim.) gibi yapışmış.. Ben sâde bir araba ile iktifa ettim. Puankare notalanndaki şartlan kabul etmemizi dostâne kabul etmemizi tavsiye etmiş imiş. Diğer sulh şartlarını da diğer bir nota ile itilâf Devletleri bize teklif ettiler. O zamanki bütçe ve ahval icabı nem'alandıramamıştım. kanun demek reddedilmiştir. ismail Besim de Hilâl-i Ahmer namına olarak bana geldiler. terkedin. Üçüncü temdidde istemeyenler o kadar çok idi ki. kalem-i mahsuslar teşkil etmişlerdi. Amerikalılar açtılar.). Yusuf Kemal'le Rusya'dan beri halen dargınız. yanlışı varsa söyle..

Hey'et-i Vekile'ye çağırdık.» Hey'et-i Vekile'de bu beyanat için münakaşa oldu. «Ne olacak? Orduda nutuklar söylüyor. içi. Türkocağının parası onun (*) Yalan-dolan. Yüreği Türklük için ateş içindedir. Hepsi mevki içindir. «Hamdullah Suphi Bey geldi. Hattâ Mustafa Kemal'in Müdâfaa-i Hukuk Firkasi'na da girmemiştim. Kastamonu'da gazeteye beyanatta bulunmuş. Sordum. Azline kalkıştılar. 231 kesesidir. Bu adam. Bunlarla aleyhimize isyan yaptı. Türkçü olur . hemen dönüyorum. Herşeye itiraz ediyorlar. ezberlemiş. fırkalara girmekten. Bu sayede Türkocağının tepesine çıkmıştır. Bundan sefir olur muydu? Yusuf Kemal de Buhara'da sefirlik ihdas etmiş. İsmet de kolundan tutup ordudan kovmuş «Ne oldu?» dedim. Henüz orta mektebi bitirememiş. Galip . Çok defa kendilerini küçük düşürüyorlar. Ne olmuş? Hamdullah orduya gitmiş.. Ne yaptı? Ya tembih etmeseydik ne yapacaktı..tdare kabiliyeti de hiç yoktur. Mustafa Kemal emretmiştir. Halbuki bu yıkılan işler nasıl edilecek. bu koca müesseseyi Mustafa Kemal'e siyasî alet yapar. Sakarya Harbi'nde Ankara'dan ilk kaçan da o idi. Her nutkunda hemen hemen bunları söyler. Süs yapar. Fakat bu idare müthiş. Meb'us olmuş. Yer. Yenileri yapılıcak» dediler. Hayret edip sordum. tehdit ve ahtapot anlamı taşıyan dört kelime metinden çıkartıldı. Sonra diğer bildikler de grupa girmemi teklif ettiler. Kendisine okuduk. FAHREDDİN PAŞA d Afganistan'a Fahreddin Paşa'yi sefir yaptılar. Herif Mekke'ye gitti. fakat pir yapın!» dedim dinlemediler.... Kusuru da olsa. Ankara'ya muvasalatımın ertesi günü Çolak Selâhaddin evime geldi. Muhalefeti arada bir yapın. haklı..Birgün İsmet gelmiş. mantıklı mantıksız demiyorlar. Ayçı nakışlar ve emsali» yıkılıyor. Gitti. Tembih de ettik. Çocukça. âlim. dışı tamir edildi. haksız. Bizde buna sahte vakar. yapmacık yapan gibi tabirler söylerler. Halbuki pek âla idi. müthiş şarlatan bir adamdır. Bu da tuhaf!. Yüzü kül gibi ve titriyordu.. vekil olmuştur. beğenmedi. dolaşmış. «Gazetecilere filân hilâfetten bahsetmemesini. Hakikaten şimdiye kadar. Anlattık. Mevkide. işleri çorba etmiştir. tam odur. Fransızlar farcaıns derler.» dedi ve memlekete gitti. Kaç defa Maarif Vekâleti'nde bulundu ise. bir lira kimya. Hakikaten Hamdullah'ın başka bir işi yoktur. Yirmi kadar cümlesi vardır.. Hattâ birkaç defa bunlardan bazısına nasihat ettim: «Öyle her şeye muhalefet etmeyin. Bunu sırf şöhret ve mevki kazanmak için yapar.Sanki anadan. babadan yedi silsilesince Türk'tür. fırkalar yapmaktan çok canım yanmıştı. Bu salonda yapılmış tertibat ve süsler «Türk tarzında oyma.» Herkes gülüştü.» dedi. neler yapar!. Mevcudiyeti malay aniden ibarettir.Orduda propaganda yapıyor. Mazeret beyân ettimdi. Bir gün gittim geziyordum. Galip adamıdır. ingiliz'lerin bundan kuşkulanacağını söyledik. Bana İkinci Grupa girmemi teklif etti. Diğer tarafı ilim ve emsali cihetiyle bir incir çekirdeğini doldurmaz. Dedim ki: «Bu adama anlattık. Ankara'daki Rum Mektebini benden Türkocağına istediler. cahil. dirayetli. Talimatnamesini hazırlamıştık. Bunlar fantazik sözlerdir. «Gezmeğe geldim. İçlerinde zeki. yemekte kalmak için Türkocağmı. Bunları toplamış ve kendi de uydurmuş. Rusya'dan dönüşümde Batum'da gördüm. Doğrusu da bu idi. Aklı fikri fantazi-dcdir. Öyle bir zamandayız ki. Türk harsını cam gibi sever gösterir. Fenalıklar yapıyorlar insan da manevî mesuliyet altında kalıyor. böyle işlerde tecrübeli hiç kimse yok. Esasen böyle süslere lüzum yoktur. fişek ve para verdi. Görüştük. Beğenmemiş beyim.. yolladı.. âdice işler yapıyorlar. «Peki» dedi. Türkocağı yapıldı. hatiptir.Tabii Yusuf Kemal kendiliğinden bir şey yapamaz. Bunların haline bakıyordun ı Ekseriya cıvıtıyorlardı. işte bu adam böyledir. bana Hamdullah Suphi'den şikâyet ediyor. Haklı şeyleri tasdik edin. Fahri Paşa çok müslünıan ve çok ahmak biri olmasa böyle yapmazdı. Pek de cebindir. Bu adam iyi söz söyler. Girmedim.000 tüfek. Altında bir konferans ve tiyatro salonu yapıldı. Mustafa Kemal Hey'et-i Vekile'yi dinlemedi. Hep kendisini meth ediyor. Bu bab-da neler söylediler. Diyor ki: «Ben Afganistan'a Hilâfet namına çalışmak için gidiyorum. ne zararı var? Bir müddet öyle gider. Ittihadçıların eski Emni232 yet-i Umumiye Müdürü Galip Paşa'yı sefir tayin etmiş. Verdim. Harb-i Umumî'de Medine'de Faysal'a 30.

Afyon hattında oturuyor. memuriyetiniz hitam bulmuştur.. Emrivaki yaptım. Hemen Galip'e şu emri tebliğ ettim: «Buhara Sefirliği lâğvedilmiş. alıyoruz. yanında . Aylarca orada sefaret hey'etiyle oturdu. Bu iyi haber ama. Fevzi Paşa da bunu Hey'et-i Vekile'de açıkça söylüyor. Çünkü tecrübesini yaptı. Sa'yim bu istikamette olacak. Hem de Ruslar memnun olur. Bu Ruslar'ın en sinirlenecekleri şey.»Gazeteyi okudular onlar da hayret ettiler. Ruslar kabul etmeyip. Taarruz edeceği de me'mul değil. ama olduğu yerde oturması kâfi. Yapamaz. Bu sayede devlet bu belâdan kurtuldu.» Sözümü tasdik ettiler. Ve bundandır ki. Ben de onun davetini kabul edemezdim. Galip gitti. Bir aralık Yusuf Kemal'e vekâlet ettim.. Sefir cenaplarının keyfi keka idi. Fakat «Türk Milletinin bu buhranlı ânında en mühim olduğuna hükmedilen mahalle sarfediniz.» demiş. Ne diye Hindliler Mustafa Kemal'e para yollasınlar. Bu açık ve büyük mikyasta bir (. Nevres'e Ankara'da rast gelmiştim. Yusuf Kemal de milletin parasını veriyordu. Bu azilden tabii Ruslar da memnun olmuşlardır. akıl var. Böyle bir ordu bir daha taarruz yapamaz. Hem Rus-Türk münasebatmı zehirler. u CEPHEDE DURUM Ordu'dan fena haberler var: Yine asker adetâ tabur tabur kaçıyor.gidiyor. Kumandanlar buna kat'î nazarla bakıyorlar. Veda ziyafeti yapıyor.. Bunu biz azledelim de babayiğitlik bizde kalsın. Hepsi de bir milyon altına yakındı. Yanında da bir çocuk vardı. Şimdiki paramızla on milyon lira yapar. Bu adam Cemiyet-i Hafiye meselesinde bana yaptığı şeyden sonra beni davet edemezdi. Hepsini yuttu. Hey'et-i Vekile'ye dedim ki: «Bu adam Fahreddin Paşa'dan müthiş diplomat tiptir. Sefir maaş ve tahsisatı alıp yiyordu. Hey'et-i Vekile'de «Bu para benimdir. Halbuki bu paradan başka O'na. Meclis'e koymağa teşebbüs ettiler.. Yunanistan'da politika kazanı dehşetli kaymyor. Trabzon'a gidip oturdu. yakın var. Türkiye'ye büyük bir hakaretti. mebus davet etmiş. Zorlandık. Sonra aç ve elbisesiz. Göbeğinin suyunu aldı. bizimki zamanla mutlaka dağılacak. Sebebi. Bir mektepli çocuk imiş. Buhara'daki üç-dört muallimimizi bile çekemeyip bize iade ettiler. Ama onlar da memnun oldular. Daima Ruslar'i mümkün mertebe memnun etmek. Rus sefirini de çağırmış. Mustafa Kemal hepsinin üstüne yattı. Para da yok. iki taraf olmuşlar. Olmadı. istedik.. Aylar geçti. Ve bu da bilinmeyecek bir şey değildi. etmedim. Ders acı. Doğrusu bu işe çalıştı.Muhtacız. Batum'a vardı. söyleme. Ziyafetinde nutuk söylemiş.. Boş duruyor. Doğru. Mustafa Kemal'e turfa olmuştu. Fakat beş-on gün sonra Maliye Haznesine ilk para girince Mustafa Kemal Maliye Vekili Hasan Fehmi'den parayı yine geriye almıştır. Maliye Vekili Hasan Fehmi. yine Hind'den. himaye ediyor. Vermedi. Burasını söylemiyor. Bu söylenir mi? Böyle ise sakla. Bursa'dan ayartmış. Ben Rusya'ya gidince Hükümet bu parayı almış.. Ne yapacağız.» Verdiğim bu emri Hey'et-i Vekile'ye bildirdim. Hem. Bu adamı Rusya'ya sokmazlar..» dedik... binaenaleyh. Görüyorum. O. geri iade ettiler. hem köpürdü. Sefirimizi Rus toprağına ayak basar basmaz tekrar vapura götürüp iadeleri. Tabii Rus sefiri de bunu dinle-miş. Amerika Muslümanla-rı'ndan. Heriflerden para. silâh. Cava'dan. 233 CİHADA YAPILAN MADDÎ YARDIMLARA NE OLDU? Bir taraftan da askerin hakkı var.. yap! Bunu söylemek için pek ahmak olmak lâzım.. Bu iş ikinci Grupun ağzına düştü. istanbul'dan ve emsali yerlerden daha böyle bir çok paralar gelmişti. Dedim ki: «Bunun işi bitmiştir. Böyle giderse bir kaç ay sonra ordudan eser kalmıyacak. O da iki parti.. Bir takım vekil. Hindliler bana gönderdiler» dedi. Orduyu besleyemiyoruz. Oldu.. Askerler «işsizlik orduları iğfal ettirir» derler. Fakat Ruslara rezil olduk.). Bu muhakkak. Yusuf Kemal Galip'i azletmedi. Evet Hindliler onun namına göndermişlerdir. Politika orduya da girmiş. NEVRES MANAVOĞLU Eskişehir bozgunluğu olduğu vakit. Eskişehir . Düşündük. «Ben oraya bir Türk milliyetperveri. Mustafa Kemal hem korktu. Ne toy. Ama hükümete rağmen Mustafa Kemal göndermişti. bize esas siyaset olması lâzımdı. Bu uğurda fedaîyim. Ben Rusya'ya gittim. Türkçü olarak gidiyorum. Yan gelmişti. Yunan ordusu taarruz etmiyor. fakat icra edilmedi.Okuyunca hayret içinde kaldım. Bunun önüne durmak mümkün değil. « Mustafa Kemal'den Hindliler'in gönderdiği parayı alalım. Mustafa Kemal'in adamıdır. döndüm. Etti. Beni de davet etti.» demişler öyle göndermişlerdi. Gazeteler nutku aynen dercetmişler.

müzakere taarruz etmemizden başka çaremiz yoktur.» Bunu işitince bomba gibi patladım: «Size bu adam casustur. ne olmuş bilir misiniz?» Hep birden kulağımızı. Bari bunu ben var iken söylememeli idi. Demek Hey'et-i Vekilemizde de sır yok. Oradan çıkmıyormuş. kökünden mes'elenin halli idi. Bir rapor gönderdi. şimdi benim etim toprak olmuş. Şükür ki. Vaktiyle Geyve'de Mahmut Bey'e söyledim. Ya taarruz yapar. Bu hamiyetli fedakâr adam Nevres'in raporunu çalıp kopyesini Ankara'ya Erkân-ı Harbiye Riyasetine yollamış. «Ne yapacağız» suali var. şunu hapsedelim diye kaç defa söyledim ve burada yırtındım. istanbul'a varır varmaz. Bursa düşünce Eskişehir'e gelmiş. Meb'uslar ile ahbap.» demek mel'un benim Hey'et-i Vekile'de söylediklerimi bile haber almıştı. 234 miş. Muvaffak olmak da mümkün. Rıza bana onun cevabî mektuplarını gösterdi. gözümüzü açtık. Herif tam görmüştür. Ordunun hali Hey'et-i Vekile'de âti kaygısını arttırdı.. Kırşehir mebusu Rıza'yı vasıta ettim. sade kemiklerim kalmıştı. . it ahvalizimi ne kadar iyi tetkik etmiş? Neticede onlara şunu tavsiye ediyor: Yunan ordusu taarruz etmesin. Orada Rıza Nur vardır. O dediğini yaptirabileydi. Fena şeyler olmuş. İngiliz Karargâh-ı Umumisinde bizim de casusumuz vardı. Çok büyük (.. İngiliz Kumandanına bir rapor vermiş. Belki onu bana düşman olsun diye Mustafa Kemal söylemişti. sonra Hey'et-i Vekile'de tevkifi için uğraştım.. Dedim: «Alâ! Herif iyi malûmat topluyor. Raporun kopyasını bizim casus bize gönderdi. Sözüme kulak veren olmadı. Pek dirayetsiz adam. Hey'et-i Vekile'de yine söylendim. ordu ve Müdâfaa-i Milliye'deki zabitlerden dost ve vatanperver sıfatıyla en mühim malumatı toplamış. Şerif Abdullah'a Harbiye nazırı olmuştur. Müzakere. birgün millî davaya kalkacaklar. içimizi iyice öğrenmiş ve düşmana haber vermiştir. Sonra Ürdün'e gidip.. Canım bu herif casus. Bütün sırrımız da düşmana faş oldu. Tetkikata başladım.. Müzakerelerin hulâsası şudur: «Yunanlılar taarruz yapmıyacaklar. Kendine Manavoğlu adını takmış. Dedi: «Nevres burdan istanbul'a git(*) Hırsızlıkla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı.. KÜRT MESELESİ Kürtler meselesi beni üzüyor. Nevres'i yine Ankara'da buldum. Bu yüzden kendisine bir şey yapamadım. Bir gün Hey'et-i Vekile içtimaında Fevzi fevkalâde bir tavırla dedi ki: «Yahu. Mustafa Kemal'e çocuk takdimidir. Bunları temsil etmek lâzım. Yalnız bizim taarruz edeceğimizi bilememiştir. Dursak da zaten ordu dağılacak ve her'şey bitecek. lisanî.. perişan olursak. Malumunuz. Biraz sonra Dahiliye Vekili Fethi'den resmen izin alıp istanbul'a gitmiş. Bir şey yok ama. Çocuk vasıtasıyle kurtulmuş. Nevres diyor ki: «Ben bir daha oraya gelemem. böyle durursak bu sonbaharda bizim ordu dağılacaktır. Dört-beş ay içinde Türk ordusu kendi kendine dağılacaktır. dedikleri tamamiyle doğru idi.» diye bar bar bağırdım. Kürtler hakkında kitaplar buldurdum. içimizi dışımızı öğrenmiştir. Yapamadım. Nevres ayrıca İstanbul'da camilerde de Ankara aleyhinde de konferanslar verdi.. Sinop'a gittim geldim. Tahkikat yaptım. nihayet (*) Alçaklıkla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Diyarbekir'de olan Ziya Gökalp'e de para yollayıp Kürtler'in coğrafî. Nevres Geyve'den gittikten sonra Bursa Sanayi Mektebi Müdürü olmuş. Eskişehir bozgununda Ankara'ya gelmiş. Maksadım oranın bir Makedonya olmadan. işi böylece bırakın. Taarruz etmezsek. kavmî.. Aç ve açıktır. Bu adamın kurtulmasının asıl sebebi. Bir kaç defalar uzun ve hararetli müzakereler oldu. içtimaî ahvalini tetkik ettirdim.gezdiriyormuş.Askerler ile ordumuzda bu taarruz kudretinin mevcut olmadığını söylüyorlar.. Mustafa Kemal'e de çocuk takdim etmiş. Fevzi Paşa kafasını önüne eğdi. dinlemediniz. İyisi mi taarruzu yapalım. Bir şey yapılmamış. Ben Nevres'i dolaba düşürüp bir daha Ankara'ya getirmek istedim. Mektuplaştılar. «Ne olmuş?» dedik. Kimse beni dinlemedi. zorlandım. Hal istiyor. Keza hergün Müdâfaa-i Milliye Vekâletimle imiş. öldürteceğini söyledi. İngiliz Kumandanına bizim ahvalimizi musavver bir rapor vermiş. taarruz edeceğimizi Hey'et-i Vekile'den başka kimse bilmiyordu. Bu çocuk ora talebesinden imiş. Eskişehir'de istiklâl Mahkemesi bunu tevkif etmiş. Buna çare taarruzu bizim yapmamız-dır.). Aldınız mı? işte bütün sırrımızı faş etmiştir. Çıldıracağım. Bir lâf dahi söyliyemedi. Temsil usullerine dair kitaplar getirttim. Hasılı it ve hain kurtuldu gitti.

. Vak'anın sebebini de bilmiyoruz. abazadır.. Bana «Sen Rusya'ya git. Bu sayede Ittihadcılara Mustafa Kemal'e daima medyundur. Rauf. Rusya'nın halini biliyorum.. geri dönecekler. Bir çok masraf var. «Bunu şimdiden hazırlayalım» dedik. Meselâ HarkoPta verdiğim ziyafetlerden büyüğü hatırımda iyi kalmadı. 6-8 ay sürmesi lâzım gelen bir seyahat. Bir de Yakup adında binbaşı ve esasen ana dili gibi Rusçayı bilir birini de tercüman yaptılar. Bu adamları tanıyorsun. Buna tâ nisan içlerinde Hey'eti Vekile karar vermiş idi.) yazıyor. götürüp hapsetmişler. Zaten hiç sevmediğim bir adamdı. Hey'et-i Vekile'de hararetli müzakereyi mucip oldu. Bu kadar yıldır meb'ustur. Rus'lar Moskova sefirimiz Ali Fuad'ı kolundan tutup hudut haricine atıyorlar. Keza İtalya ve Fransa'da silâh mubayaasına hey'etler gitmiştir.. verdi. Bir hey'et-i fev-kalâde-i murahhasa teşkiledip. Yaptığı hiçbir vazife de yoktur. Ve beni Rusya'ya Hazirandan çok evvel yollamıştı. Memuriyetimiz Meclise kondu. Bir kâtip ve şifre de verdiler. Dudakları da onlar gibi kalın ve siyahtır.. bir defa bile lâkırdı söylememiştir. Bu iş ve tahkikat mes'elesi Meclis'te uzun sürdü. silâh cephane alıp yolla! Fransa ve İtalya'ya da zabitler yollayıp oralardan da silâh ve cephane alalım dediler".. Süreyya murahhas olamadı ve bundan bana kızdı. beni reis yaptılar.). O vakit para ve silâh iste» Rusya'daki sefarethane ile konsoloshanelerin teftişi ve Moskova Sefarethanesinin muhasebesinin hesabatının tetkiki memuriyetini de verdiler. Sinop'lu bir eşkıyadır. Ukrayna Muahedesi de var.. Çok (. izmit Meb'usu Süreyya ile. Sefarethaneyi basıp bir kaç zabitimizi almış. Onlar dediler ki: «Murahhaslara çok para veremeyiz. Tarziye verdir.» Gülünç ve çocukça şeydi. isterlerse ayaklarına demir çarık çekip gitsinler. normal münasebet iade edilsin..tarafeynin birbirine vereceği resmî ziyafetler ilh. Bu sebepledir ki. Meclis'te pek kafasız adamlar da vardı.. Ya herro. Meclis Süreyya'yı sevmiyordu.. Resmî evrakı almışlar. Hakikaten bu adam bir sıfırdır... Bu Süreyya da sonra Rauf un turfalığı zamanında aleyhine hareket etmiştir. Fakat gayet dalkavuktur.. Kendine adam bile yapamamıştır. sonra on yıldır Ittihadcılara dalkavuk ve alet! Sonra cahil. «Devletin haysiyet ve izzetinefsi kırılmıştır. Ve adamlar yollandı. Hey'et-i Vekile'de bana dediler ki: «Bu işi sen halledersin.. Yunus Nadi baş dostudur. gabi. Ordu meb'usu Recaî'yi de murahhas olarak tayin etti. Bu vak'a mühim bir vak'a idi.235 taarruz yapmamıza kat'i olarak karar verdik. Bu esnada pek fena bir hadis zuhur etti. Rusya tarziye vermedi. Şimendifere bindirmişler. Evvelâ Abaza. kumar oynarlar. Bu olsun ki.) bir (. Rusya'dan tarziye istemek lâzımdır» Derhal Rusya'ya bir nota verip tarziye istedik. Biz ne düşünüyoruz? Ne çıktı? Rusya'dan silâh para alacağız. bunlardan sonra kendisi de hep zarar ve düşmanlık görmüştür. her gece beraber içer. Tam parazit tipi. böyle şeyler yapıyor ama. Dendi ki. Adamlarının birisi de Recep Züh-tüdür. para kazansın diye Rauf onu murahhas yaptı.. Bu adamın yüzü hazâ çingenedir. ya merro?. Evrakı almak için. O da îsmet'e pay oldu. Sen derhal git.. TEKRAR MOSKOVA YOLCULUĞU Mustafa Kemal (Sahife 408 de) bu taarruza haziranda kendisinin karar verdiğini ve bu babda (. onu kabul etmediler. 236 tir. Yol masrafları. Cahil. Sonra Lozan'a muhasebeci diye Fuad'ı kayırdı. Rauf milletin gayretini görüyor.. Bunların yalnız muahede mübadelesinden haberleri olacak. Süreyya kendisini Meclis'te müdâfaa etmeği benden rica etti. Beş-yüz Ura kâfi. adamı soyarlar. Ukranya'nın payitahtı olan Harkof ta memuriyetleri bitecek. Zahirde onun mübadelesi diye git. vururlar da. Sonra onu bırakıp Mustafa Kemal'e geçmiş(*) Yalan ve hayasızlıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. değersiz adam. Fevzi'nin bir muhafız neferi var. ilk işin budur... Kendisinden onu da istedim. . kıymetsiz bir adamdır. Bu Manastır çingenesidir. galiba bin lira kadar bir paraya mal oldu idi.. Sade poker oynar. ben Moskova'ya gidip öteki mühim işleri yapacağım..... onlar sefirimizi kovuyorlar.. Adamları hep Mustafa Kemal'e adam oluvermişlerdir. Kabul etmedim..» dediler... Ankara'dan Moskova'ya demir çarıkla gideceğiz. Adı Beyti.

O esnada Şükrü malı düşünmüş. terbiyeli bir adamdır. «Buna dokunma! ihtiyar adam.tki günde inebolu'ya indim. Güya ahlâksızlığı izale edip temizledim. Ödüm koptu. Mademki sersemim. Ya şimdi bir fırtına koparsa. «ilk gelecek Türk vapurunu Sinop'a uğratınız. Yatağında aylarca kalmış. Yalnız Tiflis'i görebileceğim. Ona da haber verdim. Kendisi o vakit küçük imiş. Akşam da İnebolu'dan bir motörle Sinop'a hareket ettik. Vapur yok. Nitekim ölünce birkaç yüz altın. Bu zât Orduludur. amcasından da istemiş. Buna kardeşçe muamele ettim. Kabul etmedim. Haremi üstüne yaptırmıştır ki. yığıyordu. istanbul'a gidecek. «Vesikalarla geliniz. Sen ye» dedim. 75 yaşında bir adam. Benden de boyuna para isterdi. cezamdır. Sonra Rusya'dan avdetinde kendisini sıkıştırıp diğer biraderlerin hakkını iade ettirdim. Sinop'tan hemen gideceğim. hayat vazifelerini kamilen yapmış bir adamdı. Çok domuz şeydir. Sade kendiminkini aldım. halktan itibar görmüş. tapu memurunu getirip babamın emvali gayrimenkulesini de kendi zevcesi üzerine yaptırmış. sonra babam hastalanmış. bir memura teslim ettiler. Seyahat tehlikeli. Ne çare? Biz zaten millî harekete karıştığımızdan beri bir düziye ve türlü şekillerde hayat tehlikesi altındayız.» dedim. Para yemiyor. evlâd yetiştirmiş. Refikamın babasından. Deniz pek sakindi. Bir gün kendisine «Baba para isteme! Sende para dolu. iki vaziyeti öğrenmek lâzım. Çok yaşamış. değerli. RUSYA'DAKt TEMASLAR Rusya'da bu esnada bilhassa tifüs salgını var. O da bildiklerine gidip namıma para almış. Çok alçak bir adammış. Baku'ya kadar gitmeğe vakit yok. istanbul'da aldığı paraları sonra ben ödedim. Hasılı Rusya'da iken babamı da kaybettim. Artık buna insan muamelesi edilir mi? Ben de sersemim. Babamın nakit paralarını da Şükrü iç edip diğer kardeşlerden saklamış. onları iade mümkün değildi. Kendisini bir telgrafla Tiflis'e davet ettim. Recaide Ordu'dan bindi. namusu ile yaşamış. Kendi hissemi Şürkü'den almadım. inebolu'ya telgraf çektik. Yaz. Bu kadına ömrümde bir defa söz dinletemedim. Adamcağızı reyim hilafı istanbul'a getirmiş. Üçümüz görüştük. Ölümüne acınmaz. Diğerlerine beni Samsun'da beklemelerini söyledim. Bir vapur inebolu'da hazırmış. Hattâ Si-nop'a avdetimde Şükrü cenaze masrafı diye benden yüz elli lira da aldı. Batum konsoloshanesini teftiş ettim. Bahriye zabitlerindendir. Eline paralar teslim ettim. Samsun'dan hey'etin bir kısmı. beni utandırdı. fakat babadır. Memduh da geldi. Trabzon'a oradan da Batum'a vardık. Böyle bir adam en alçak insanlardandır ve bu işle alçaklığını ispat etmiştir. Derhal otomobil ile ailemi de alarak yola çıktım. paraya el sürmem. fedakâr. sokağa attırmıştır. . tşte insanlar ne kötü şeylerdir. Kardeşlerimden Şükrü bunları iç etmiş. Kardeşim.Tiflis'te mümessil Eski Hariciye Vekili Muhtar. Babası Rusya'dan Türkiye'ye hicret etmiş imiş. «Peki!» dedi. Yığıyorsun iyi sonra oğulların yiyecek. Sonra zavallıya istanbul'da fena muamele de etmiş. Çürük şey. Yumuşakbaşlı. ufak para. Bizim Harbiyede okumuş. Bizim hey'eti Ba-tum'da bırakıp Tiflis'e gittim. Bunu yaptırmış. gayretli bir zabitti. Tercümanım Yakup. Zavallı biraz bu-namıştı. Tabiri ile kellemiz kolduğumuzda. Rusya'dan avdetimden beri Rusya'da tahavvüller olmuştur. Bizim karı. Ne ise iki saat çalışarak motörü işlettiler. Fakat Inceburun önünde motor durdu. babayı kovunca.altı bin liramı dolandırdı. üşür. Bunda da kurnazlık etmiş. Benim de beş .Ne ise herşey oldu. Bu paralar Rus altını idi. ona güzel bakacak yerde kartal leşin tepesine biner gibi binmiş. mehtap gece de gidebiliyorduk. Bu adamlardan utandım. kardeşim Ahmed'e gitmiş. Halbuki yirmi lira bile sarfetmemiş olduğunu tahkik ettim. o vakit iadesi müm237 kün değildir. Çünkü buranın denizi meşhurdur. Kaatili de bizim karıdır. bir takım mecidiye. uğrattılar. Babamı da götürmek istiyor. Ama ben gidince yine götürmüş. Onlara «Bir şey çıkmadı» demiş. RIZA NUR'UN KARDEŞLERİ Refikamı Sinop'ta bıraktım. birkaç bin kâğıt parası çıkmış. Sinop'a gelmiş. Bu alçak evlâd da zavallıyı ölümle uğraşırken.» dedik. Cevap veremedi. Bunu da en ziyade Memruh Şevket haber verebilir. Mehtapta güzel bir safa içinde Sinop'a vardık. ama hakikati söylemek insana vazifedir. Maliye'de hey'etin paralarını bana teslim etmek istediler. Kendi üstüne yaptırsa kanun marazı mevt diye karan sahih ad etmiyor. hastalanır» dedim. yola dayanamaz. Her yer bit içinde.

Batum'a döndüm. Bana «Aman bu ne memleket! Aman memleketimize gideyim» diyor. Buna sebep Bekir Sami'nin işleri. casus ve bizim zabitleri yakalamışlar. Bu Rus'ların can damarı. kamilen çimento mâdeni. Hem Rusya'nın askerî vaziyetinden bize ne? Bizim şimdi işimiz Yunan ve ingiliz Bilakis Ruslar bize yardımcı. bu zât diğer bir iki zabitimizle bu evde oturuyor-muş. Novorovski Konsolosu Sabri'nin irtikâplarını anlattılar. Ruslar da haber almışlar. Demek Bekir Sami'nin namına şimdi Ali Fuad tüy dikmiş.Mühim bir tebeddül yok. zabitleri de alıp götürmüşler. Tarziye alacağım. Sefarethaneden hariç bir evi ateşemilitere tahsis etmiş. Batum'da birtakım tahkikat daha yaptım. Rus Erkânı Harbiyesinden Rus Ordusuna dair vesikalar ve haritalar çaldırmış. Telgraflarımıza Ali Fuad'dan cevap gelmiyordu. Şimdi öğreniyorum. zabitlerimizi dövmüşler. Bu iş de şu imiş: Ali Fuad. devletin haysiyetini bitirir. Ruslar Acara muhtariyetine tatbikatta metelik vermemişler. Pis bir vapur. Bunu geçen defa Rusya seyahatimizde temizlemiştik. Büyük üstüvaneler var. onunla sıkı temasta imiş. Bunu Ali Fuad'ın emriyle ve 238 I Polonyalılar ile müşterek yapmışlar. Beti benzi kül gibi.Novorovski'ye vardık.Bu da tarziye ister. yeni bir zaferle memleketi kurtaracak mıyız? Zihnimde bunlar. Deniz kenarında büyük bir fabrika. kendisi bizzat Rusların aleyhinde bulunuyormuş. Tiflis'e kadar gidebilmiş. Ne yapacağım? Silâh. Mühim bir şey varsa o da yalnız Ruslar bize emniyet etmiyorlar. En korktukları şey. Arkası bir dağ. hapsetmişler. Moskova'da ingiliz mümessili ile dost. Konuştum «Hats ettin» dedim. yollamışlar. Keza Polonya sefiri ile de pek sıkı münasebette imiş. beraber Rusya'ya hücum edeceğimize kanidir-ler. dönüyor. Demek Rusların bize itimadı yok. Bu iş muazzam bir iş imiş. Rusların bu fikri esasen Bekir Sami'nin ektiği fesad tohumudur. Gece mehtap küpeşteye dayandım. itimatları zail olmuş. Diğer bir delil olarak da Ruslar şimdi Ali Fuad işini zikrediyorlarmış. fabrikayı gezdim. bakıyorum. Silâh-para alacak mıyım. Sefirimizi kovmuşlar. döğmüşler. Tarziye alamayınca da münasebet bozmak olamaz. Batum'dan kalktık. Bizim Fransızlar. Deniz nur içinde. Rusların hakkı var. evrakı. Hamdullah Suphi Batum'da Rusya'da seyahat yapmak istemiş. Doğrusu Ali Fuad'ın yaptığı pek vahim bir hatadır. Plân düzmekle zihnim meşgul. Harb-ı Umumi'de bizim donanma burasını topa tutmuş. Yâni konsolos Sabri mes'elesi. Gürcüler Türkçeyi kaldırmağa uğraşıyorlar. Tarziyeden vazgeçmek. bu hain. Ali Fuad işinin içyüzünü Ankara'da bilmiyorduk. hepsini hapsetmişler. melekler oynaşıyor gibi geüyor. Şimdi Polonya ile beraber evrak çalmamız yeniden diriltmiştir. Oradaki hikâyeyi evvelce yazdım. Bunları öğrenince vazifemin güçleştiğini anladım. Hem de müthiş bir kabahat. Yer yer yakmış. Polonyalılar ve Fransızlarla birlikte hücum edeceğimizi zannediyorlar. Kendisini Batum'a dar atmış. Tiflis'ten avdetimde Ali Fuad'ı Batum'da buldum. Bir Rus vapuruna bindik. bak ne mel'un tesirler vücuda getirmiş. iptida öğütüp eliyorlar. AH Fuad'i da trene bindirmişler. Polonyalılar ile Rusya aleyhine gizli bir ittifak yaptığımıza. korkudan ödü kopmuş. ingiliz'lerle Polonyalılar baş düşmanları. Sefir bulunduğu mahalde muvaffak olamamak için bundan daha kötü hareket edilemez: Görüşülecek başka sefirler yok mu? Neye ingiliz ve Polonya sefirleri ile dostsun. Zavallılar zulüm altında inim inim inlediklerinden şikâyet ettiler. Bizim ateşemiliter casuslar bulmuş. Hayalât içindeyim. sonra bu silindirlerden geçiri239 . Casus eve girip vesikaları teslim ederken kapıyı kırıp eve girmişler. Burada deniz kenarında bir çimento fabrikası var. Gösterdiler. üstüne bizim evrakı da. periler. para da lâzım ve hayatî mes'ele halinde. Muhabere mümkün değildi. Çimento fabrikası görmemiştim. Dalgın dalgın düşünüyorum. halâ duruyor. Halbuki kabahatli biziz. Zaten oraya çıkacağım Ordan şimendüferi alacağım. Dost görünüp canına kastetmişiz. Gözüme denizin içinde nurdan. Ah.

Yiyor ve sigara da içiyoruz. Ukranya Hariciye Komiserliği Protokol Müdürü ve saireden mürekkep bir hey'et karşıladı. Bunu bana Rus'lar haber verdi. birini diğerine kırdirmışlardır. Fransızlar ve Lehliler ile ittifak yaptığımızın aslı olmadığına Rusları inandırmak. Sade yatıyor. Ne yapayım? Türkiye paraya. itimadım kazanacağım. para ve silâh çekmek. içtik. konyak. Bunların dediklerine göre. söylenen işleri de yapmıyor. bana «Bravo! Sen mühim hizmetler ediyorsun» diyor. Ukranya hududuna gelince bizi. istasyonlarda bizi asker ve musiki ile karşıladılar. Gündüz de elinden düşmiyecek»dedim. Harkof a vardık. Ben de «Pekiyi» dedim. Beraber seyahate devam ettik. demek onlarla beraber değiliz. Yine âdetleri Sofrada bol nutuk da söylerler. Sofrada votka. Ölü gibi bir adam. Ruslardan da sarhoş olan olana. Önüme koydum. Bunlar bütün bu esaslar dahilindedir. Bunların bir kısmına dair bir fotoğraf albümü yapmışlar. . Yemek zamanlan ise istasyonlarda mükellef ve çiçekler ile süslü bir sofrada ziyafet veriyorlardı. demek Lehliler aleyhimde. Bir gün kızdım. yerleştik.. Yalnız bu nutuklardan dolayı Varşova'da Polonya matbuatı aleyhime ateş püskürmüş. merasimde. Ruslar keyifli. Tabii dostuz. beni çıldırasıya alkışlıyorlardı. bu bavul gitmeyecek. Hakikat da böyle. Bütün işler bittikten sonra da «Sen bu devletin en mühim recûlüsün. Cıvıklık yok. Ben Türkiye'den hareket ettiğim âna kadar. Türkiye de öyle. Yazık ki. Ruslar pek keyifleniyor. Birinci plânım oldu. Gece gündüz yatıyor. ikinci işim. trene atıp geri yolladım. Ben de buna çok 240 memnun oldum. nutuk vereceğim ve söz söyleyeceğim. silâha muhtaç. ona bir şey olmadı. İstiklâlini kurtaracak. Bu adama vazifesini gördüreme-dim. bunun bir ucu Baltık. Bu fabrika Rusya'dan başka istanbul ve Türkiye sahillerine de çimento vermektedir. Bizim Recai de benim nutuklardan ve Ruslara kendimi sevdirmemden pek sevinmiş. Bir kaç tabur asker ile büyük bir istikbâl yaptılar. Bize bir hâne verdiler. O beni hepsini içecek zannedip daldı. Ben evrak ve para bavulunu Beyti'ye teslim edip «Canın gidecek. şampanya var. sofra tenhalaşmış idi. Sonra. Artık tanıştık. Eğer konyağı bilmeyip içeydim. iki millette de bütün menfaatler müşterek. ebedî dost olduk. çuvallara dolduruyorlar. Gönlüm rahat. Uyurken de bununla uyuyacaksın. sonuna doğru idi. Bir Rus şarap diye bir büyük bardağa konyak doldurdu. Hiç bozmadım. sertlik para etmedi. diğer ucu Akdeniz'de olacaktır. Sağlam ben kaldım. Üçüncü işim. sarhoş olan çekiliyor. ziyafetlerde bir çok nutuklar söyledim. sefarethanenin basılması esbabını bile hükümet bilmiyordu.» RIZA NUR'UN KOMÜNİSTLİĞİ Ben buraya gelinceye kadar düşüne düşüne Rusya'da tatbik edeceğim plânı tertip etmiştim: Her yerde müthiş bir komünist gibi. Binaenaleyh beraber olup emperyalistlere karşı bir cephe yapacağız ki. Tatlılık. Sabahisi oralı bir kaç Türk geldi. Hepimiz fena sarhoş olduk. Bu seferimde Rusya'da istasyonlarda. Ruslar beni sevdiler.» demiştir. Nutuklar da söyledik. beni sedye ile götürürlerdi. Sinop'ta kütüphânemdedir. Derken hepsi körkütük olup birbirini götürdüler. Bununla hareket ettik. Çarlar ile Sultanlar asırlar ile bu iki milletin biribirini tanıyıp sevmesine mâni olmuşlar. biz de içiyoruz. mekteplerde. Gidip trene yattım. Ruslar bir hususî tren hazırlamışlar. Rusya emperyalizm aleyhinde. Hemen bardağı sofrada önümdeki büyük bir çiçek kümesinin içine sokup sakladım. Ali Fuad'm bu işi kendi kendine yapmış olmasını. hükümetin asla haberi olmadığını Ruslara anlatmak. Onu da buldum. Rus-Türk dostluğu ebedîdir. Bizim kâtipden pek müştekiyim. dışım böyle. Ruslar bizimle içme yarışı yapmak istediler. Bunlarda muvaffak olunca. Bir akşam bir istasyonda böyle bir sofrada ziyafet verdiler. Böyle nutuklar ile onların muhabbetini. kışlalarda.. hükümet hatıra olarak sonra bana verdi. Ruslar yemek yerken sigara da içerler. Öyle yapıyor. Bu kâfi değil. beyaz ve siyah şarap.yorlar. Ama iyiler. bana sundu. Diplomatlık zaten iki yüzlülüktür. içiyoruz. Sırası gelecek söyleyeceğim. tekrar öğütüyorlar. Alıp bir iki yudum içtim. Bizim arkadaşlar sarhoş oldular. Kendiliğinden vazifesini yapmadığı gibi. Diyarbakırlı biri. Ruslar demişler ki «Bu adam demirden mi? İçkide bizi mat etti. İçim komünizm ve Rus'luk düşmanı. Bir kahed şarap alıp devam ettim. Nitekim kazandım. Bir düziye bize veriyorlar. müthiş Türk milliyetperveri.

iki devlet arasında normal münasebet tesis etmeli. aynı zamanda cesur da olmalı. zeki. Rahofiski'nin halis Ukranya'lı bir genç muavini var. ittifak yapamayacakları cevabını alınca ben. büsbütün cesur oldum. ittifak teklifimi. Yalnız ben evvelden biliyordum ki. Başka türlü yaşayamayız. Adamları kabahatli çıkardım. Bir kere komiserler ile müzakere ederim. Ali Fuad bu işi kendi kendine yapmıştır. plânımın birinci kısmı oldu. hayır.» dedim. Ben de buna mim koymuştum. rezil olurdum. Bir delinin yaptığım dünyanın akıllıları bir araya gelse tcmizlcyemez derler. münevver adam. Fransızcası güzel. bir türlü kanmıyor. Bekir Sami'yi Millet Meclisi düşürdü.» Hayır. Bu cesaretle iyi bir iş yapmış oldum. Sonra Stalin bunu. Rahofiski'ye müthiş bir tesir yaptı. Sonra cevap verdi. böyle bir ittifak yapamayız.Muahede nüshalarının teatisinden evvel tarziye verdirmek için Ukranya'lıyı Rusya nezdinde alet yapmak istiyorum. yâni bu tehlikeli işi. O vakit Fransızlar ile de ittifakımıza tamamen inanırlardı. Bir cevap vermedi. Bizi bir gün bırakıvereceksiniz.. Hattâ o bize elektrik lâmbası vermezse karanlıkta kalırız» demişlerdi. Lâkin tehlikeli bir tedbir idi. fakat şimdiden diyebilirim ki. Bu kuvvetli ve kat'î idi. îstisaden ingilizler ile uyuşmak. «Yalandır. Bilâkis Fransızlar ile Rusya aleyhine ittifak ettiğimizi söyledi. Hükümet beni böyle bir şeye memur etmemişti. Hemen Ali Fuad'ın işini söyledim. ele aldık ve biraz da çektik. Böyle ise biz sizden evvel ingilizlerle uyuşalım» dedim. Hükümet haber alınca onu zaten geri çekmeğe karar verdi idi. Bu düğüm noktası idi. Hekim. Başka ne desem lâf idi. Memleketinde Türkler çok olduğundan Türkçe de biliyor. «ittifak yapamayız» dedi. Yüreğim hopluyor. Sefarethaneyi basmak..» Bu. Rahofiski ile görüştüm. Böyle yalanlara nasıl inanıyorsunuz? Düşmanlarımız aramızı açmak için uyduruyorlar. Çok uğraştım. Bunu bizzat böyle kendilerinin açığa vurmasına memnun oldum. Hadin bunu yapalım. buna güvenerek yapmıştım. Masal gibi geliyordu. Bunun izalesi için mühim bir tedbir hazırlamıştım. Bu iş her şeyden evvel hal-lolmalı. Ne yapayım. Sibirya'ya sürüp harcadı. Memduh Şevketin söylediği gibi tahakkuk etti. Rahofiski Romanyalı bir Bulgardır. Tarziye işini buna anlattım. zabitlerimizi dövüp hapsetmek. Kabul etseler. Bu ittifaka yanaşmamanız bunu gösterir. şüphe etmeyin.» Zaten ben yapıverirler diye ödüm ko-puyordu. ben hükümetim tarafından sizinle İngilizler ve Fransızlara karşı tedafüi ve tecavüzi askerî bir ittifak da yapmağa memurum. Dedim ki: «inanmıyorsunuz. Ama yine fena korkuyordum.Ancak ingilizlerle süretâ hoş geçinmeğe mecburuz. şimdi benden mazeret diliyorlar. düşündü. «Hayır. Ferahladım. Bu mümkün değil. Moskova'ya da yazayım. Başka türlü olamaz. Bu olunca öte tarafı kendi kendine olacak. Yapamazdım. «Biz iktisaden ingilizler ile uyuşmağa mecburuz. böyle bir ittifak yapamazlar. Hükümetin haberi yoktur. doktordur. Onların böyle bir ittifak "e nutuklarımda dediğim gibi bizimle Baltık'tan Akdenize kadar bir cephe yapacaklarına yüzde seksen ihtimal vermiyordum. Poligrad. iki gün geçti. Selâhiyetim olmadığı gibi. sefirimizi kovmak izzetinefis meselesidir. Anladım ki bu fikir bunlarda esaslıdır. Bekir Sami'den ve Ali Fuad'dan bahsediyor. Fransız meselesinde bu adamları tamamiyle mutmain etmek için başka çare yoktu. Düşündü. Hükümet kızdı. Rahofiski'nin sözü yüreğime su serpti. «Buna cevap veremem. inanmıyor. Ali Fuad da menkûb olacaktır.Ukranya Reisicumhuru ve Hariciye Komiseri Rahofiski kumandan Tronze. Fakat meyus bir tavır alıp «Pekâlâ! Biz Fransızlarla ittifak etmiş miyiz? Galiba sizin ingilizlerle bir gizli ittifak hazırlığınız var. ne desem nafile te'sir etmiyor. Diplomat iki yüzlü olmalı. Ruslar ingilizler aleyhine harp edemezler. Dedim: «Bunlar bu işleri sırf kendi fikirleri olarak yapmışlardır. bunlar için hayati bir zarurettir. Ah. Ankara'da kimsenin de böyle bir şey hatırından bile geçtiği yoktu. . Bunu mutlaka yapacağız. Biz ingilizlerle ittifak yapıp sizi bırakmayız. Çözdük. Şimdi üste bir de böyle ocaktan caba taarruz ve tehdid yapıyorum. artık gider. Bunu bana evvelki seferimde Bolşevik ricalinden çoğu da hususî sohbetlerimde aşikâr söylemişlerdi. Çorapta sökük ucunu bulduk. Eh.Sizin Fransızlarla ittifakınız olmadığını şimdi tamamiyle anladık» dedi. Bekir Sami ve Ali Fuad'ın yaptık241 lan böyle müthiş bir vaziyet yapmıştı. Bize tarziye verilmeli.

. Bir opotherapie müessesesi var. Ukranyalılar Rusları hiç sevmiyorlar. Bu haritada sülün. «Tarziye verilsin» dedim. Bu da pek mühimdir. içki yasağı da kalkmış. Harbiye talebesi Ukranya'ca şarkı söylediler. Elektrik kısmı için mühim binalar su kısmı için mühim ve ayrı binalar. Rusya'ya eski seferimde gördüğüm haller Harkof ta yok.mektep ve kışla-lannı gezdirdiler. biz de onlara büyük bir ziyafet verdik. Ankara'daki sefirimize emir verdik. tarziye verelim. Hasılı mühendislikte her şubesi için ayn ve mühim bina ve her aleti ile beraber mühim laboratuvarlar var. iki gün sonra. Ukranya'da bana çok itibar ettiler.. Bolşeviklikleri de sahtedir. Nasyonalist olduğunu sezdim. Bunun için Harkof tan geçen ırmaktan bir kanal ile su getirmişler. Kışlalarını. Tıbbî müesseselerini gezdim. Bir kütle halindedir. Bu mektep bir büyük ve orman halinde bir bahçe içinde. Fronze de kendi işi olan bu muahedenin teatisi merasiminde bulundu. Bunlar bu mektepten yetişmişler. Cidden mükemmeldir. Bundan iyi malûmat aldım.Ben bugün yazar yaptınnm»dedi. tanzim etmişlerdir. Moskova ağır bir muamele yapmıştır. Rusya'da iyi mühendis yetişmiş. '"'J . «Evet. Bir düziye Moskova'yı sıkıştı-rıyorlarmış. doğrudan doğruya kendileri sarfediyorlarmış. Sıra şimdi muahede teatisine geldi. helezonvâri inmek gibi türlü hareketler yaptılar.. zahiresini artık Moskova'ya yolla-mıyor. Mahir tayyarecileri var. o tarzda yazsın. Meğerse Ukranyalılar hep nasyonalistmiş. Komünistlikleri lâftan ibaretmiş. Türkiye hükümeti ne tarzda istiyorsa. hayvanların resimleri bulundukları mıntakalarda haritaya resmedilmiştir. müstesna bir hali var. askerlerini. Mühendis mektebini gezdim. iki hâne halindedir ve uzunca oluyor. Şehirler Avrupa şehirleri halini almıştır. Birçok müesseselerini. Mühim artistler yetişmiştir. ticaret. sefirimize versin. Rusça değil. Rahofski'nin genç muavini ile çok ahbab oldum. istiklâl istiyorlar. ilim terakki etmiştir. samur ilh. Deşildi. o da imza edecek» 242 Oh. Bunlar mühim şeyler. Mühendis mektebi yapınca böylesini yapmalıdır. Ağaç ve bahçe içinde. Talebe bana hatıra olarak resimli bir ufak defter verdi. Fronze'yi gördüm.Ukranya'da en nüfuzlu adam. yiyecek var. Bunlardi onlar ve ben gayet dostça ve ben bir mükemmel komünist gibi nutuklar verdik. Bu suretle köyler. At yarışları. Pek nasyonalistler. Mektepler. Evleri yolun iki kenarında yaparlar. Tayyareler uçtular. işlettiler. Bu adam bunları bana anlattı. Mekteplerden Rusça'yı kaldırıp Ukranya dilini koyuyorlar. Tarziye verilmelidir .Rahofiski. Bilhassa tiyatro çok terakki etmiştir. Harkof güzel bir şehir. pek sür'atli giden meşhur atlanyla araba yarışları yaptılar. Sinop'tadır.. istiklâle doğru mühim adımlar. Gördüm. Dükkânlar açılmış. Biz Moskova'ya Ukranya hükümeti namına yazalım da tesir icra edelim» dedi. Fronze'nin Moskovaca pek nüfuzlu bir adam olduğunu. Avrupa'da dahi iş buluyorlarmış. Rusları sev-miyorlarmış. Ukranya hükümeti bize. Fabrikalar vardır. müzeler. Bunlar kıymetli mühendislermiş. bu mühim iş de istediğimizden âlâ olarak halloldu. kütüphaneler. Köyler zararsızdır. Türbini işletiyor. Rus'lar hemen her şeylerini yapmış. Ben de bir şifre ile bunu Ankara'ya bildirdim. hepsi vardır. Ona da aynı şeyleri söyledim. Gıcıkladım. Sefiri Polonyalılar iğfal etmiştir. Rusya'da büyük terakki vardır. Birinci gelene saatimi verdim. Türkiye'nin bunda bir kabahati yoktur. Meselâ Rusya'nın av haritası bile yapılmıştır. Takla atmak. amelelerini gördüm. Rus köylerinde bir hususiyet var. Harbiye Mektebine davet ettiler. Su bu binanın içinden geçiyor. Beni her yerde merasimle karşıladılar. Bu şarkılarda Rus'lar aleyhine sözler de varmış.Moskova Ukranya Cumhuriyetine şunu tebliğ etti: «Rıza Nur beye söyleyiniz. Meselâ su ile türbin göstermek için bir binada bilfiil bunu yapmışlar.. Bu suretle Ukranya'nınparasını. Hey'etimiz şerefine bir tayyare şenliği yaptılar. Fronze dedi ki: «Şimdi meseleyi anlıyoruz. Bir celse yapıp merasimle onu da yaptık. Stalin'le aralan pek iyi değilse de Stalin'in ondan çekinip müma-şaat ettiğini biliyordum. Bu terakkiyat son altmış243 yetmiş yıldan beri olmuştur.

. Fransa ve Almanya'da. Harkof ta işlerim bitti. Rusya'yı ilimce. ziyafete bizim sefiri de davet etmiş. Sivastapol'a indiler. Tam bu esnada idi. Görüştü. Fakat silâh verecekler..» Durdu. Bu sefer Karahan'la mükemmel ahbap olduk. iktisadî şubelere göre tetkik ettirmiş. Rusya bu hale gelmiş. Ben de Sinop'tan bir takım el işlemeleri almış. kaldım. Halılarında.» dedim. Bütün davetlilerin ortasında idim.Dondum. hediye çok gönül alıyor. Fran-sizlarınkine yüz kat fâiktir. hududumuzda tutup..Bir akıllı vezir Alman âlimlerini getirmiş. Listeleri tertip ettik. Hindistan'da eritmişlerdir. Karahan'a da verdim.» «Hayır» dedi. Japonya'nın terakkisi de Alman âlimleri sayesinde olmuştur. sonra bunlardan çıkan neticeleri tatbik etmişler. Ukranya dilinde bizim dilde bulunan kelimelerden bir kısım ile. Mehmet Ali tatbik etmiştir. Yemek bitince beni bir köşeye çekti. Anladım ki.durdu ve şiddetle dedi ki: «Geldiği anda. Ancak. Samsun'da da on bin kadar güzel sigaralar yaptırmıştım. Karahan. Bir şey değil ama. olma 244 memnuniyetle verirdik. ilâh. Gönderilmesi esbabına tevessül ettiler. Bir asır evvel öyle idi. Yine oraya koydum. işletildi. Mısır'ın saadeti de böyle ilmî tetkik neticesidir. insan denilen mahluk hediyeye karşı zayıftır. Vekâlette kendileri basamıyordu. «Sonra Yunanlılara yâni İngilizlere mukavemet edemeyeceğiz. Bizimkilere şifre ile bildirdim.sizin ingiliz ve Fransız'a karşı cepheniz demektir. Sinop'ta bizim kütüphanededir. «Şimdi sefirimizden telgraf aldım. Son defa kiliselerdeki altın ve mücevheratı aldık. Daha birçok Türk âdetleri var. Yemek yedik. Paramız yok. Harkof ta son zamanda basılmış birçok Rusça neşriyat da topladım. Hattâ Rahofski'nin muavini de bu iş için benimle beraber Moskova'ya yollayacaklar. Böyle şey olamaz. «Ali Fuad yine sefir olarak buraya geliyor» dedi. Listeler tertip ediyoruz. Hakikaten böyle yapmışlar. benim nutuklarımın tesiri olacak ki. bilhassa bugün bulunmayan eski Türkçe bir çok kelime vardır. Bunlardan Harkof ta hediyeler vermiştim. Bizden onlara çok şey geçmiş. Şeklini de gördüm. Sır söylüyor.» Al . Nitekim Moskova'dan da getirdim. Karahan var. hattâ Mısır'da. Baktım benimle samimi görüşüyor. memleketi selâmete ve saadete götüremez. «Paradan ümit kesmeli. bunu Fransız âlimleri yapmışlar. bütün ilmî. Bir hususî trenle ve Yakup ile Moskova'ya gittik. beni de davet etmişti. Harbiye Komiseri Troçki ile görüştüm. Rayonlar filân böyle.» dedim. hakaretle iade edeceğim. işlemelerinde Türk dekoratif motifleri var. Bu bizim kopuz'dan alınma olacaktır. MOSKOVA'DA. Karahan beni sofrada sağma aldı. Bu paranın çoğunu da Komünist propagandası uğrunda. Karahan beni pek iyi kabul etti. Bizim Maarif Vekâleti için Harkof ta Hükümetten iyi bir matbaa da aldım. Dedim: «Yalandır. ziraatçe. Erkân-ı Harbiye Reisiyle bunları tesbit etmeğe başladım. Maarif matbaası yok. iptida Alman âlimlerine memleketimizi her hususta tetkik ettirmekle olur. Kuruldu. Recai ve diğerleri döndü. Sefarethaneye yerleştik.» dedi. Bana bu hususta Moskova üzerine mümkün bütün kuvvetleriyle tesir edeceklerini vaad ettiler. Bunsuz ne yapılsa. Fakat o vakitten beri Alman âlimleri. Hariciye Nazırını ziyaret ettim. Har-kofun iş'aratı. Zemin hazırlandı. Hasılı hele birkaç görüşmeden sonra Karahan'la pek samimî dost olduk. Karahan «Para veremeyiz» dedi. Millî çalgıları var. yola çıkıyor. Beni Erkân-ı Harbiye Reisi ile temasa koydular. Hattâ Ali Fuad veda ziyafeti vermiş. yanlış ve temelsizdir.. Afganistan'da. bu millet ile biz çok beraber yaşamış. Karahan «Bizde para yok. Silâh verecekler. Hemen silâh ve para meselesine başladım. Hepsi de muvaffakiyetle oldu. Başka da müsadere edecek bir şey yoktur. Adına kopnera diyorlar. Çok Türk Ukranya'lı olup. kaybolmuş. Görüşeyim size söylerim» dedi. Bizim Anadolu'daki cephemiz. Şimdi Moskova'dan para ile silâh dileneceğim. Ukranyalılara bilhassa Fronze'ye söyledim. Gözümün önünde ambalaj yapıp trene koydurdum. Zaten el'an Rusya'nın meşhur âlimleri Baltık sahilinde Rus teb'ası olarak bulunan Alman cinsi insanlardır. Telli bir âlettir. Avrupa. Milleti. İngiltere. Bunların tertibi epey sürdü. O da bitmek üzere. birbirimize yaklaşmışız. Bu makineler Ankara'ya vardı. Yok. «Fakat silâh verebiliriz zannederim. Çiçerin Moskova'da değil. Karahan Corps diplomatique'e bir ziyafet vermiş. Bence Türkiye'yi ihya etmek. «Aman» dedim.

» Ne ise bu telgraf üzerine yollamadılar. Bunlar sonra o. Fakat bu akıl mıdır? Başka yer bulamamış mı? Çocuk daha iyi düşünür. ama onu nasıl aldım.Halbuki değil. Ge. hakaret gibi şeylere daima mâruz olur . Şeker bittikçe yeni bir parça koyuyorlar. Her halde bir yanlışlık 24var. devlet milletin işinin üstünde. Yine def ediyor. Birinin imamı Vedûd Hazret. Biz neler dedik. Aynı zamanda Moskova Sefirliğini bana teklif ettiler. Bunlardan başka muhtelif memleketlerde de oturan dağınık Tatarlar var. Canım şunu Türkiye'den def etmek istiyorsan. Ruslar kovmuşlar.. Ali Fuad'ı Ankara'da istemiyor. iş yaptırdık.. Rus sefiri de söylemiş. sıcak sıcak getiriyorlar. Karahan'ı «Ben şimdi yazarım. Eğer yollarsanız.. Kovulmuş bir adamsın. Herkesin elinde uzun bir peşkir var. yağ koyuyorlar. Yine Türkbiliğe dair kitaplar topladım. her şeyi unuturmuşlar. Müşirdir. Tarziyeyi alınca. Doydu mu. Bu sefer tam yaz.. Tatarlar da Ruslar gibi çok çay içiyorlar. Bir şifre ile de bildirdiler. bir taraftan pişmişler getiriliyor. buyurlatmışlar. Simsiyah koyu bir şey oluyor. Tabiî hiç aklıma gelmedi ki. Mustafa Kemal derhal fırsattan istifade etmiş demek. Bizim Yakup ise çayı bunlar gibi içiyor. bunu yapan tabiî Mustafa Kemal'dir. Tatar mahallelerinde birer cami de var. Her şey altüst oluyor. çen sefer kışta Moskova'da idim. ne bildikleri. Gel de çatlama bakalım. yollamazlar.. şimdi Ankara ne yapıyor?! Silâh işi de suya düşecek. vesselam. «Fazla içmem» diyorum.. bir de Mustafa Kemal böyle yapıyor.. i MUSA CARULLAH t . bulut bürümüş bir adamdır. Ali Fuad belâsını def edemeyince. artık içmem demektir. bu kadar işten sonra Ali Fuad'ı tekrar yoUasmlar. Bir düziye terlerini siliyorlar. Ben bir ve nihayet iki tane içebiliyorum. başka yere gönder bari. Bir taraftan yenip. Nazikâne bir surette reddettim. Ali Fuad'da tuhaf! Canım o gönderse bile sen nasıl gidiyorsun? Başına gelenleri. Moskova'da iki Tatar mahallesi var. Bana içmiyorsun diye zorluyorlar. Onların yüzünden muvaffakıyetsizlik.. Çaya şeker koymuyorlar. bunun için de silâh meselesi var. Bu kadar işten sonra Ali Fuad'ı nasıl yolluyorsunuz. Beni yemeğe davet ediyorlar. hakaretleri unutmadın ya. Sıcak da oluyor. bir daha sefir olarak oraya gönderilebilir mi? Yok Rusya'ya düşmanlık etmek istiyorsanız bundan alâ yol olmaz. Memnun oklulardı. Ali Fuad'ın yaptıklarını yazdık. Başka türlü çay içmiyor.. Emin olunuz!» diyerek tatmin ve teskin ettim. bari Rıza Nur belâsını def edeyim demiştir.. Ben de onlan Sefarethaneye yemeğe çağırıyorum. ne de düşündükleri var.Meselâ ben Rus'lara ne dedim? «Türkiye işi bilmiyordu. Bir kerpeten gibi bir şey var. Bu. Güzel bir yemek.belâyı şimdi. öğrenince zaten AH Fuad'ı azletti» dedim. Eğer bana inanmazsanız yollayınız. Adını unuttum. Bir parçayı onun dişlerinin arasına kıstırıp çay içiyorlar. iki devlet münasebeti gerildi. insan böyle kafasız. Ama bunlardan da beter. Hakikaten hemen o akşam bir şifre yazıp gönderdim. Aman yollamayınız. Başkasının bir iş yapabildiği yok. Onunla şekeri gayet ufak parçalar halinde kesiyorlar. Ali Fuad'ın gelmeyeceğini Karahan'a müjdeledim. işte Mustafa Kemal hırsı. Söyleyecek mühim şeylerim vardır. Bir müddet de bırakıyor. Kaynar suya çayı fazla koyuyor. mevkii için.. Dedim ki: «Bana Karahan Ali Fuad'ı tekrar yolladığınızı şimdi söyledi.. Bana gülüyorlar. O vakit görüşürüz» dedim.. Evinde ziyafet verdi.gözünü duman değil. şahsî menfaatlerini düşünen insanlara sefir olmak da iyi şey değildir. El içi kadar açılmış hamura çiğ ve kıyılmış et koyup pişiriyorlar. Bu sefer Tatarlar ile daha ziyade temas ettim. doldurup doldurup içiyorlar. ALİ FUAT KRİZİ Düşündüm. Sonra bunu bardağına koyup dişlerinin arasında şekerle içiyor. Mustafa Kemal'in şahsî işi. hududumuzda kolundan tutup kemali hakaretle atacağım diyor. Sıcak sıcak içtikçe terliyorlar. Akılları başlarına gelmiş. artık çay bardağını ağzı aşağı kovuyorlar. «Oraya gelmem lâzımdır. haysiyetsizlik. Hem ortada taarruz işi. Yazamam. Birbirinden uzak. Ben de birkaç defa resmi ziyafetler verdim. Böyle birçok kaynatıyor. Bu haber üzerine yerin dibine geçtim. Sofraya semaveri koyuyorlar. Bunun neticesi budur.

Bu yetimhanelerden bir kaçını gezdim. Rus terbiyesiyle büyütüyorlar. Ruslar da ona fena gözle bakıyorlar. Anladım ki. Ben Tatarların ziyafetine gittim. Kaçıp Türkiye'ye gelmek. Cidden güzel yapılmış bir san'at eseri. Bense ona vasıta buldukça intişar eden cildleri gönderiyorum. Fakat hem bizim yobazlar hücum edecek. Nitekim sonra kendisi Almanya'ya yollayıp bastırmış. Bu memlekette takriben her on yılda bir kuraklık ve bunun neticesi kıtlık olurmuş. Eserini kendim masraf edip bastırmak istedim. iyi usûldür. Onu ve camii evvelki seferimde görmemiştim. RUSYA'DA KITLIK Rusya'da büyük bir kıtlık olmuş. Halini matbaasını.babası ölmüş çocukları toplayıp şehirde büyük binalara yerleştirmişler. Sefaret vasıtasıyla bazı istediği eserleri de. içinde elektriği ve kaloriferi de var. Muvaffak olamadılar.. hisse tabi ve hiddetle ileri. Musa Carullah galiba biraz tuhaf adam. Ben de bizim Hariciye ile buna çalıştım. Tatarlar hükümet nezdinde pek çok uğraştılar. kitaplarını bolşeviklerin zaptettiğini söyle-di. Eserini öylece Sinop'taki ' kütüphaneye koydum. Tatar komünistler zahirelerin saklandığı yerleri arayıp. Tatar çocuğu. Bir tanesinin önünden geçiyoruz.' yi göremeyen bir kimse olsa gerek. bu kıtlıkta beş milyon insan ölmüştür.' Bir gün Sefarethanenin otomobiliyle. Ruslar çocuğu kalemden ziyade çekiç için yetiştiriyorlar.» Rivayet ediyorlar ki. Başka türlü iaşesi mümkün değildir. canını kurtardı. başka yerlere tevzi etmiş. Rus'lar bu sahalarda kadid halinde bulabildikleri anası. Açlıktan çok adam kırılmış. buraların da. Ne fena şey. Tatarlar bundan kan ağlayarak bahsediyorlar ve diyorlar ki: «Kıtlık en ziyade bizi kırdı. rumuzlu hem de saçma ve gayrî vaki şeyler yazıyor. dinini de unutacak zavallı. Moskova'nın parkında gezinti yapıyorum. Bunun üzerine Ruslar tevkif etmişler. ama ben de onları ziyafete.» Vaadimi yaptım. bir mektupla benden bizim Türk Tarihinden istiyor. kâfirdir. öldüreceklerdi. Bunların içinde birçok muhtelif Rus Türkleri çocukları var. son zamanda bir cami yaptırmışlar. Bu da benim Tatarların ziyafetine gittiğimi. Bu bahçenin içinde birçok bina. orada hizmet etmek istiyor. beni avutuyordu.Volga boyu ahalisi Tatardır. Bizde mektepten çıkanlar. evinde bir çiviyi çakamaz. Bu adam âlimdir.Petersburg camiî imamı Musa Carullah geldi. Böylelerini burada hizmete alamayız. Kendisine riayet ettim. bana selâm verdi. Bir çocuk bayrağı görünce durdu. Tatarlar diyorlar ki: «Zahire elimizde kalsaydı. Mektubunda tuhaf ve iyi anlaşılmaz. Bir gün asıldım. Bolşeviklerin mekteplerini gezdim.. Lâkin asıl kabahat bizdedir.Ankara'da basılmak üzere bana üç dört sayfalık bir eserini de verdi. Bir kaç yıl sonra dilini de. Halbuki kendisine Alman-ya'daki Tatarlar vasıtasıyla Fillândiya tarikiyle bunları izah eder mektup da gönderdim. Ne ise. Dinî ve Rusya Tatarlarının istiklâline dair bir şey. Bu da elden gitti. Asabî. Bana danlmış.Ona da memuriyet ancak bu vekâlette olurdu. RUS EĞİTİM SİSTEMİ . hem de Ruslar kendisini orda takip edecekler. Bunlara Rus adı vererek. bulup Rus'lara teslim ettiler. Selâmı diliyle de söyledi. Otomobilde Türk bayrağı var. milliyetini de. beni aratıp bulmadığı gibi. Muvaffak olduğum takdirde derhal iş'ar ederim. Orda Çarlar. Adliye Vekili Abdullah Azmi idi. Son zamanlarda Rusya'dan bir hey'etle istanbul'a gelmiş. Bu çocukları kurtarmak istediler. . Lâf-ü güzaf sözler söylüyor. Tevzi edilenler Rus'tur. Ne dese beğenirsiniz? «Musa Carullah içtihad kapısını açık tutan biridir. Bizim Selçuk mimarisinde.toplanan çocukların bir kısmına tahsis edil247 I diği anlaşılıyor. kalem tutar. Kendisine: «Ankara'da bu istediğiniz 246 şeyler hakkında teşebbüsatta bulunurum. Rus yapıyorlar. Cidden fecî. Gayet amelî ders veriyorlar. Türkçü ve Müslümancı. Kalan kimsesiz çocukları da Ruslar aldılar. O. fakat kendisine istediğini yapmadığımdır. önlerinde kü çük çocuklar var. Yüreğim sızladı. hapishaneden çıktı. Rus Hükûmeti Volga boyundaki zahireyi cebren çekip almış. Hiç olmazsa kendisine biraz paraca yardım istedik. Hakikaten Ankara'da bu hususta çok uğraştım.» Hayret. Bundan. Hayatta bunlar çok lâzımdır. bizden bir adam bile kırılmazdı. sefarethaneye davet ettim. Rusları sevmiyor.

Şimdi ziyaretgâh olmuştur. Türkiye'ye döndüğüm vakit bu haber gelmiş. Bunlardan üç bin kadar çocuğu izci elbisesiyle ve şarkı ile sokaklarda dolaştırmışlar. Kalpağını bile yekta bir şekilde yaptırmıştı.» Hakikaten bu adamın kalpağı tuhaf bir şekildeydi. Yine inanmak istemediler. Şimdiki halde dört delil var ki. Herkes. Reisleri aklı başında bir adamdı. Yaptığı iş deli işi idi. bilhassa Ittihadçılar Not: Bugün bu uygulama SOS çocuk köyleri adı altında Türkiye'de ve yine benzer biçimde İsrail'de uygulanmaktadır. Ruslar böyle eş kıya diyorlar. Şunları söyledi: AH BUHARA «Enver bize çok büyük zararlar verdi. Bunu gören Ruslar telâş edip. Beyannameler neşrediyor. Şimdi mektuplar aksini ispat ediyor. Bunlara millî şarkılar ezberletmişler. terbiye etmişler. Bunlarla görüştüm. Mühür de keza.. Buhara'yı. Biraz okuryazar bir Türk bulursak Nahiye Müdürü yapıyorduk. öldürmek istiyorlar. Enver çekileceğine Fergana dağlarına varı-yor.¦•. Profesörün küçük çocuğu Enver'indir. Şahsım tanıyanlar gönderdik. Çok zaman inanmamışlardır. Tacik çocukları bile hanelerinde kendilerine farisî söyleyen ana ve babalarına Türkçe cevap verir olmuşlar. Mahrem olarak konuştuk. Basmacılar orda Enver'e bir türbe yapmışlardır. * Tabiî bu muvaffakiyet muvakkat idi. Profesör de karısını ve o çocuğu hiç sevmiyormuş. Halbuki bunlar eşkiya değil. Bizim yetişmiş adamımız yok. Profesörün karısı ile sevişmiş imiş. Ben teyid ettim.. Bir yeri basan demek. oralara sevkedilmiş ve oralarda kalmış Türk zabitleri de var. Çok akılsız adam idi. Bunlara Basmacı diyorlar. Berlin'deki karısı ile olan muhaberesi mührü. Yanında Harb-ı Umu-mi'de esir olup. Nihayet ona Enver işini sordum. Ne ise sonra anlaşıp itimat ediyorlar. Enver 5-6 bin kişilik bir kuvvet yapıyor. Sovyetlerden deüil heo Ruslardan bahsedivnr.. Enver'in iffet hususunda gayet temiz olmak şöhreti vardı. Bizim kalpaklar gibi değildi.¦. Dikkat edilirse Rıza Nur. Enver Batum'dan bunları teskine gönderiliyor. iptida basmacılar Enver'i Rus casusu zannedip. İptida Basmacılarla Buhara ve Hive'yi bastı. Perişan olursun. Üç mitralyöz kurşunu yemiştir. Basmacı bizim kelimenin mânasında değildir. fakat İttihadcılar asla inanmıyorlardı. Bu iş çocuğun bile yapamıyacağı bir işti. «iyi tahakkuk etsin diye bekliyorum. BUHARA EMİRİ ENVER ifa ri Fergana'da Ruslar aleyhine kıyam eden Türkler var.iki ay sonra Buhara'dan bir hey'et gelmişti. Rus'lar Enver'in üzerine. seksen bin kişi-' lik bir kuvvet gönderiyorlar. Bu . Rusları çok zamandır iz'aç ediyorlar. ENVER'İN ÖLÜMÜ Birgün Karahan bana dedi ki: Enver vuruiup ölmüş. Diyorlardı ki. askerî talimler göstermişler. Ruslara esir olan zabitlerimizden bir kaçı Taşkent'te mektepler yapmışlar. Enver olduğunu ispat ediyor: Kalpağı. millî kıyâmcılar. pek cesur olan ve Harb-ı Umumi'de Türkiye'ye büyük fenalıklar etmiş olan Enver akıbet üç misket ile öteki dünyaya gitmiştir. Burda şimdi bir şey var. aşk mektupları. mühürde kendisine Halife'nin damadı ve Buhara Emiri unvanını veriyor. Rusya'da böyle kalpak yoktu. bu da eşkıya demek. Bir . Karısının imzasıyla olan Türkçe mektuplar tabiî sade kendi üzerinde bulunur.A n 248 Enver için «ömründe asla fuhuş yapmamış» derlerdi. zabitleri oradan kovmuşlar ve mektepleri kapatmışlar. Hive'yi de zaptediyor. Çocuklara Türk Millî ruhu vermişler. İlk zamanda önünü boş buluyor. «Niçin gazetelerde neşretmediniz?» dedim. Sonra bana Berlin'de Profesör (S) Postdam'da hanesinde ziyafet verdi. Meğerse Enver Berlin'de ateşe militer iken bu hanede pansiyon kalmış.Ben Moskova'da iken iş bu halde. Üç gün sonra Erkân-ı Harbiye Reisinin yanında idim. O da teskin edeceğine başlarına geçiyor. Yapma! demiştim. Bunlarda kendi nâmına büyük bir mühür var. Hem de Türk Milletini perişan edersin.Tatarlar hikâye ettiler: Bizim Harb-ı Umumide. Pazubend takıp kendisine kurşun işlemez zanneden. Cesedi bulunan adamın Enver olduğunun tahakkuk ettiğini söyledi. güzel şeyler okutmuşlar. Evvelki Rusya seferimde Enver bu plânını bana açıkça söylemişti.. böyle memuriyetlere tayin . Ben de ona şöyle söylemiştim ve çok yalvarmıştım: Ruslarla başedilemez.

disiplin yeniden konulmuş gözüküyor. Bu da daima malın ser mayesini korumuyor. yahudilerin avucunda idiler. Hem de dönmelerin. meselâ Hariciye. solculara söylemiş ve sağa gidilmesi lüzumunu bildirmişti. Ötede beride tamir ve inşaat var. En baş dostu. beyannâmelerinde bile taassuba ateş veriyor. Ce249 haletinden Sarıkamış'ta mühim bir orduyu kırdırıp. Yahut tacir malını ölü pahasına verip işin içinden çıkıyor. ne yapalım? Enver Basmacılarla geldi.» dedi.demokrat) olmuş. Meselâ Talat'ın en baş müşaviri ve sırdaşı Yahudi Metrsalem idi. Herkes korku içinde. su gibi herkese caizeler dağıtmıştı. Çünkü. Fransızlara satarlardı. Hükümet de istediği fiyatı veriyor. iş bununla bitmedi. Biz terakki yolunu tutmuştuk. Çocukları buralara doldurup sırf bir pratik amele halinde yetiştiriyorlar. borsayı basıp altın ve elmas yakalıyarak zaptediyor. Adetâ rejim. Bu mes'elede Basmacılar kâfir. Bunlar ticaret değil. Ittihadcılar niçin düştüler. kahvehaneler açılmış. ahmaklığı yüzünden hem kendi kafasını yemiş. Bu sebeple hariçten mal gelmiyor. sattılar.Hendeseyi kendilerine tahtadan şekiller yaptırarak öğretiyorlar. hem ora Türklerine büyük fenalık etmiştir. Bu suretle memleketten iki çekirge sürüsü geçti. Basmacıları kırdı. Çürüyecek mal çürüyor. Aynı zamanda bunları komünist akıdeleriyle meşbû ediyorlar. . İttihatçıların hali pür melali Enver bizi tam kırk yıl geri attı. Yaveri Şakir Nimet bir çok altın almış. Enver Harb-ı Umumi'de Harbiye Nazırlığında müthiş bir irtikâp yapmıştır. Lenin amelî hayatta komünistliğin bütün kaidelerinin sökmediğini görüp. Bazan tüccarın malını da. Enver bu mevkide kibir ve azametinin en son raddesine varmış.. terör. Bolşevik mektepleri gezdim. Sonlarında ağlamağa başladı. Ecnebi tacirler metalarım Rusya'ya getirince ancak hükümete satabiliyorlar. Bu paralar bu adamların yed'i irtikâbında kalmıştır. Meselâ çocuğu doğunca kendisine gümüşten banyo takımı hediye edilmiştir. Elimizde birkaç münevver vardı. Benim de gözlerim yaşardı. Bu mühim bir şeydi. Sonra Ruslar geldi. Bunlar büyük ve millî cinayetlerdi. Bunları sırf kendi emriyle Harbiye Bütçesinden vermiştir. Bilhassa bizim tacirler çok zarar ve şikâyette. hem de cahildiler. Masraflarını bununla temin etmek istiyorlar. Maarif Komiserlikleri de kendi namlarına ticaret yapıyorlar.ediyorduk. Şuna buna binlerce altm vermiştir. İkisini de müthiş zengin etmiştir. ikide birde hükümet ticarethaneleri. Getirenler de pek şikâyette. Moskova'da dolaşıp duruyorlar. Kafasızlığından Türkiye'yi harbe sokmuştu. Trabzon tarafından böyle felakete uğramış birkaç adam da var. Bunlar cahil ve müteassıp adamlar. Bunlar da geçtikleri yerlerde halkı soydular ve kestiler. ticaret var. kâfir oldular diye boğazlayıp öldürdüler. Bir mektepte yüz kadar çocuğu. Hattâ Borsa bile var. şehir civarında yapmışlar. motorunu müsadere ediyorlar. Çeka yine ayni. Şimdi bir de Niştork diye haricî ticaret yapmışlar.. Yapacağını bunlara sorardı. Mektepler açtık.. püskürttü. Yalnız para değil. niçin mahvü perişan oldular. Çocukları yeni usûlde okutuyorduk. Enver yalnız Ali Heba adındaki bir Mısırlıya üç milyon altın vermiştir. Kendisi de başkalarından kıymetli hediyeler kabul etmiştir. medeniyet ve yeni usûller aleyhine tahrikat yapıyor. ilk mektepleri ekseriyetle bahçeler içinde. Yalnız kendi şahsına Harbiye Bütçesinden bir milyon altın almış. Enver hırsı. komünist diye imha ettiler. mücevherat bile hediye edermiş. Menşevik (Sosyal. Türkiye'ye de neler yapmıştı. Fakat. Yahudi Karasu idi. Emniyet yok. komünist akidesine zıd. Ruslara komünist görünüp bu işleri beceriyorduk. Zavallı bunları bin elemle anlatıyordu. Nitekim.. Küçük çocuk keser ve çekiçle işe başlıyor . Rusya bütün değişmiş. niçin memleketi inkıraz mezarına koydular? işte recûlleri böyle ahmaktı. Şimdi fi'len sağa gidilmiştir. tacirin malını kapatma. Hem ahmak. talan eşyayı pazarlara yığdılar. KOMÜNİZMDEN MENŞEVİKLİĞE Moskova eskisi gibi değil. Bilhassa dönmeler çok paralar alıp yemişlerdir. Hele öyle soygunculuk yaptılar ki. Ordu muntazam bir hale konmuş. komünistlikten çıkmış. Bu Yahudilerin ikisi de İtalyanlara. Her komiserlik. Bu nasıl adammış? Bu tahrik neticesi Basmacılar girdikleri yerde ne kadar münevver Türk buldularsa kestiler. Bu adamın Buhara Türklerine ettiği kötü lük çok büyüktür. mahvetmişti. Enver din ve taassupla bu adamları azdırmış. Şimdi dükkanlar.

Gökte uçacak. Ben ona. Gazi'ye mektup yazdı. Hepsini Ruslar besliyor. Düşündüm. Bu adam vaktiyle beni doktor Nazım'a karşı himaye ediyordu. hem de kızıp gitmiyor. imparator mudur? Nemrut mudur. Yâni Moskova'da da karargâh halinde. Vatana büyük hizmetler ediyorsunuz. serum şırınga ediyoruz. Kendisini başka bir odaya aldım. Bir gün sizi sokakta öldüreceklerdi. kerata benden cevap istiyor» demişti.Pratik kısmı doğrusu bizim mekteplerde tatbik edilecek bir güzel usûldür. Vatan öldü. Fırsatını bulursa Mustafa Kemal'i iktidar mevkiinden atar.. Evet bir zamanlar bir düziye Cemal. Basma Cemâl gibi bir adamı alır mı hiç? Cemal'in hizmet için askerlik ve ne de sairede bir kıymeti yok. Cemal'e nasihat ettim: «Boşuna gidiyorsun. sizi görmek istiyor. Bunları kendisine yaver. Beni vatanımdan kovdunuz.. emirber neferi var.» demiş. Azametinden yere basamaz.*. Derhal bana şu cevabı verdi: «Fena mı ettim? Bil'akis iyi ettiğim işlerden biri de budur. Cemal câhil idi. Firavun mudur? Allah mıdır? Sanki yeryüzünü. Biraz beklerse banyoyu alıp.-„ Moskova'ya vardığım gün trenden sefarethaneye inmiş. Aldırmadıydı. küçüklük bizde kalsın!» dedim. Bu cevabı da zekâsına işaret eder. «Bak. Bizim cemiyet size pek düşmandı. Bana Ankara'dan sordu. Ne çabuk ve ne güzel de buldu. Ben de soyunmuştum..» dediler. geldiler.Yakıştırdı. Cemal beni dinlemek istemedi. mektuplaştığım da söylemişti. Boşuna zahmet ediyor. Bizim generallerdeki umumî hastalık. gitti. kaleminden kan ve zehir akıyor demezdi. beni vatandan kovarken böyle düşünmüş olsun. Yanında yaveri. 250 CEMAL PAŞA . Böyle dediğiniz adam bü'akis vatanına nâfı imiş. Şu adama bari biraz tarizde bulunayım dedim. Bu mektupta Cemal «Yahu! Bir satacağız olsun bana bir cevap yaz. insanları o yaratmıştır. Banyo almadan giyindim. Ben sizin kıymetinizi biliyordum. Sırasını getirip. Fakat yine bu adam vaktiyle Bahriye Nazırı iken Paris'e gelmişti. Şimdi ayağıma gelmiş. Onun için sizi Avru251 pa'ya yolladım. CEMAL PAŞA'YI KİM VURDU? . Avrupa'ya yolladıktan sonra da Doktor Nâzım'in mümanaatına rağmen bana talebe maaşı bağlatmış ve kestirmemiş idi. kendini görürüm» Gittiler. fakat komiteci. Gazi ile pek seviştiklerini ve memlekete girmesine behemehal müsaade geleceğini söyledi. Mustafa Kemal seni Türkiye'ye sokmaz» dedim. İşte. Mustafa Kemal cevap vermedi. Hattâ bir mektubunu bize göstermişti.. Hayatınızı kurtarmak lâzımdı.. şimdi göreceğim. Hem bek-leyemiyor.. fakat ben de intikam alayım. «Cemal Paşa geldi. Adam «O büyük olsun. soyunmuşum. diriltmek için başına koşanlardan biri de benim. dedin. Mustafa Kemal de bermutad Cemal'e ağız dolusu yakası açılmadık küfürler etmişti. emirber nefer ve muhafız yapmıştır. Dedim: «Görüyorsunuz ki.. Beni hudud haricine sürdünüz. banyoyu hazırlatıyordum. Kral mıdır. Gazi ile mektuplaştığını biliyordum.. Birgün bu memlekete büyük hizmetler eder diyordum. Böyle düşünse. Ben hiç zannetmiyorum ki. ilâç akarmış. Bununla beraber beni hapishaneden çıkarırken. Nihayetinde Ankara'ya gitmek istediğini ve Gazi'ye yazdığını. pek nazikâne muamele etmişti.. Kaleminden zehir değil. sonra cevap vermiş..» dedim.$ . Hattâ Türkiye'ye giremez. Şimdi boyuna sun'î teneffüs yapıyoruz. Bulunduğu odaya indim. General.» Yaman adam!. Böyle dedi ama. girse dahi Mustafa Kemal birgün onun başında çorap örer diye kendisini siyaneten Tiflis'e gitmemesini çok tavsiye edip ısrar etmiştim. pek nazik bir tavır ve cümle ile: «Paşa! Bak! Vaktiyle suratıma kaleminden zehir ve kan damlıyor. Hüsnü muamele ettim. hem de şimdi görecek. Misli görülmemiştir. Bununla iftihar edeceğim» diyor. Tahminimde aklanmamışım. Dinlemedi. «Bekliyemem. Gazi ik muhaberede olduğunu Tiflis'e gidip cevap bekleyeceğini söyledi. Meğerse bu adamın başında bizim esir ve zabit ve neferlerden on beş kişi varmış. Hele bu adam bu hususta hepsinden hasta. Bu adam da pek tuhafr adamdır. kabul etmeyeyim. Evvelki sözünü unutan Mustafa Kemal bir gün bize. Ama şüphesiz Ittihad-cılar içinde en zekilerden idi. Adam Türkiye'deki rakiplerini temizlemek ve izâle ile meşgul. Bunda da mükemmel var: Azamet ve kibir. o da bana mektup yazmış idik. bir müddet mektuplaşmışlar. Kendini görmek için bir mektupla randevu istedim. Herhalde şahsan aleyhinde bulunmağa hakkım yok idi.

Kendisine bu hususta gayret edilmesini rica ettim. Fakat Cemal orada o kadar azamet satmış. elbise ve çamaşırları iğneden ipliğe kadar hep gitmiş. Evvelce haberdar olsaydım.. Sivastapol'dan Orudu meb'usu Recai'den bir telgraf geldi. Cemal'i Afganistan'dan kovmuş. Bizde bir iki Rus öldürüldü. Cemal'in Tiflis'te vurulduğunu ve öldüğünü işittim. ihtimal Ruslar bunu da öğrenmişlerdi. Vuranlar Ermenidir. Bereket versin Almanya ve Fransa'daki nüfuzlu Yahudiler. Kendi kendime «Ermeniler yapmıştır» dedim. Recai Rusya'ya gelirken onu almış.. Bir tanesi de ekmekçi imiş. Nitekim vaktiyle Tiflis'te benim de evrakımı alacaklardı. Trabzon Liman dairesinin bir şifresi varmış. Cemal'in de Enver isyanında malûmatı olduğu bence şüphesizdi. Sebep nedir? Bunun halli güçtür.. . Muhabereyi ve muhaberenin şifresini de ancak reis yapabilir. Ruslarla Mustafa Kemal arasında müşterek (.. Rus Hükümeti evrak. Recai'yi şifre ile muhabere eder görünce. Halbuki siyasî bir cürümdür. İş anlaşıldı.Bil'akis birçok Ermeni'Ieri Suriye'ye alıp onları ölümden kurtarmıştı.yedi recûlü vurmuşlardı. Ruslara Cemal'i izale ettirdi. işte İngiliz'lerin ölümü de böyle olur. teslime asla hakkı yoktu. kirala o kadar tahakküm etmiş ki.. onlarla muhabere edermiş!. Bunlar arasında şifre de varmış.. Cemal'in sonra zoru hep Türkiye'ye girmek olmuştur.. adetâ kendisini kıral yerine koymuş.thtimal Enver vak'asıyla Rusların bunlardan tamamiyle itimadı kalkmıştı. Cemal'i de ima ettiler. Hali. Stalin onu Türkiye'ye emanet etmezdi. 252 Rahmi'yi kurtarıp Almanya'ya yolladılar. Fakat bu adam Harb-i Umumide Ermeni'lere hiçbir fenalık yapmamış-tı. şüphesiz kendisinde vesikalar olduğuna hükmettiler.» dedi. Bu babta hiçbir rivayet de yok.. Hayret ettim. Afganistan'da ordu vücuda getiriyordu. vesika hırsızıdır. Rahmi Yahudi'lerin adamıdır. Bu ordu ile Emanullah Han Hindistan'ı zaptedecekti. Hikaye ediyor: Sivastapol'a inmişler. Sonra hususî malûmat aldım.. Bu suretle Türklerden intikam alıyorlardı. kaatili meçhul kaldı. Malûmat istedim. bu mümkün değildir. Yahut Mustafa Kemal Cemal'in Türkiye'ye girmek istemesinden telâş etti. Bir hey'ette böyle iki şifre olması ve diğer murahhasın da şifre ile muhaberesi olmaz şeydir. muhakkaktı. yahut insanları katle tasaddi etsin mümkün olamayan şeydi. Hey'etin şifresi bendedir.. Hayır. Ve bunu kendime iş edip... daüssila ile perişan bir adamın hah' idi. Vapura bininceye kadar orda misafirler.) olduğu hakkında büyük şüphem vardır. Arası pek az geçti. Ne şifresi diye sordum.. O zamanda Rusya'da Çeka kaatilleri bulamasın. Çünkü Cemal mutlaka memlekete girmek istiyordu. devrin beş recülünü vurdular. bir müddet Karahan'a gittim geldim. «Çok müteessiriz Katil bulunamadı.. Evvelce hikâye ettim. CEMAL'İN HİNDİSTAN'I FETİH HAYALLERİ Halbuki Cemal evvelce Rusların pek keyfine gidecek bir iş peşinde idi. Lâekal elli bin Ermeni'nin canını kurtarmıştı. talim ve terbiyeli. Burası Sibirya'dan daha âlâ ve emin bir menfa olmasa. meşru' ve gayrimeşru ne servetler kazandırmıştır.. Türkiye Türklerinden Talât.. Moskova Yahudilerine adam gönderdiler. Bir gece haneyi hırsızlar basmışlar. Nitekim bir kaç gün sonra şifre kağıdını bir çocuk getirip Recai'ye vermiştir. Recai Sivastapol'da bunlarla da meşgul olacaktı. Başından büyük bir kaza geçmiş. O vesikaları çalmak için bütün eşyayı çaldılar. Bu havadisin doğru olması lâzımdır. Bunu yapan Hükümettir. Kaatil bulunamıyor. Kıral da tahammül edemeyip. Kimbilir para işlerinde onlara ne yardımlar etmiş. Beş altı Ermeni müştereken yapmışlardır. Zavallının paraları.Vurduran da Rusya hükümetidir. Troç-ki'yi İstanbul'a yolladı.Ermeniler Azerî Türk'lerden altı. Bu da işin istihzası. Hakikaten Afganistan'da ikiyüz bin kişilik. Yahudiler (*) Cinayetle ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Bütün eşyalarını kaldırıp götürmüşler. vaad ettilerdi. Ukranya'lılardan tersaneden bazı şeyler alacaktık. Bu halde Ermeniler ne diye bunu vuruyorlar? Bir muamma! . her şeyi mevcut bir ordu olursa Hindistan'ı zaptedebilir. Sivastapol'da bir gece sekiz-on bavul ve sandık çalınıp götürülsün de hükümet haberdar olmasın. iyi de kötü de Hükümet eliyle olurdu. Bahaeddin Şâkir ilh. Yine son zamanda Stalin. Son zamanda eski izmir valisi Rahmi'yi Rusya Türkiye'ye veriyordu. Karahan'a gittim. Ruslar bunlara bir hâne vermişler.

Ben de resmî bir-iki ziyafet verdim. Tatar şairi Abdullah Tokayef i tetkik ile meşgulüm..İnce. MOSKOVA HATIRALARI!. Yine gidiyor. Bu malı kim buraya göndermiş!. Yanlarında bir kadın da . tabiî Rus telgrafhanelerinden geçmiş bir takım şifreleri ve bunlar arasında mühim malûmat vardı. Karanlık basmış ki. buradan atarım. hem sık sık. Oynak bir şey. Failleri meydan çıkaracağını vaad etti. Bana hareketini bildirdiler. Hergün geliyor. Bu işte biriki bin altın parası gitmiştir. Bu esnada resmî işim yok. Büsbütün iğreniyorum. Ben de «Ayıptır. . böyle şey olmaz.. Bu mes'ele de failleri meçhul olarak kapandı. Rus'lar Recai'den aldıkları miftah ile bunları kamilen halletmişlerdir.. otomobili iste-dim. herif mükemmel pezevenk de.. Bence bunun hükümet tarafından yapıldığına asla şüphe yoktu. iki . zayıf uzun. Güzellerini getirir. Şehvete. Birgün Harkof tan Fronze gelecek. Anlaşılıyor ki. Yâni Ruslar aleyhine olmak için.' masamın üstünde elektriği yakmıştım. Yine içimin bu derdi kalktı. Size kadın getireyim» diyor. yine. ilh. Bana da bu siyaseti tavsiye etti. zaten politika kendi vazifesi olmadığını. hepsini söyledim. Recai bunun cezasını çekti. Polonyalılar dostu.şifreyi alır. Bunu bildiği halde Zeki trenin vusulü mutadından bir saat evvel «Ben döner. . Dün Polonya Seferathânesi yüzünden. Sefarethanenin otomobiline binmiş. gözleri loş velfecri okuyan bir adam. Ne ağzı. Meğerse fuhuş içinde yüzermiş. Iran ve Afgan sefirleri de vermişti. Görüyorum ki. Vakit geldi. bizim Bahriye idaresinin Rusya'dan gönderilmiş. gece . imha ve kendisini şifre ile muhabereden men ederdim. . Moskova'da kolaylıkla başka nakliye vasıtası bulmak da mümkün değil. . Kendisini iskandil ettim. yemek. onlar ile yatarmış. Ama pijamasının her tarafında değil. Haber aldım. iğrenç. içkiye de pek düşkün.. içimden aferin dedim... Zeki'nin hayatım oradakilerden sordum. Bundan hayır olur mu? Bu iş görür mü? Sefarethanenin bütün esrarım üç buçuk kuruşa satar. belki para da vardır. bilhassa hariciye memuru yapılır mı? Artık bana köpek gibi yaltaklanıyor. Ama çok uğraşmadım. Herifi yoldum. Nelerini anlattılar.. tepiniyorum. Zeki. Sebebi pijamanın önü kamilen kan imiş. «Burada kadınsız yaşanmaz. Türkiye'nin haline acıyorum. Fakat herif utanmıyor ki. gitmiş. Polonya Sefarethanesinde. Polonya Sefarethanesine gitmiş. Bizimkilere otomobili hazır bulundurmalarım tenbih ettim.» diyorum. sahtekâr. Bu adama mim koydum. Bize verilecek silâhların teslimini bekliyo254 rum. Bir vak'asını hikâye ettiler: Birgün sabahleyin pijaması ile herkesin içine gelmiş. Bu bey de hâlâ o politikayı takip ediyor. Civa gibi kaypak bir mahlûk. yetişirim» deyip. Hizmetçide aybaşı varmış.» Otomobil ile istasyona koştum. Al damgasıyle meydana çıkmış. Hadi.üç defa söyledim. bir Zeki adında ikinci Kâtip var .. yoksa sevap mıdır? Yine küfürler ettim. ne yüzü kaldı. Zavallı iyi adamdı. Câhil de. Başka şey bilmez.. Ruslar bize ziyafet verdikleri gibi. hiç doğru söz de söylemiyor.•¦ :ilV'i i İTİ)» 7 l'. Zekâsı da basit.:)!'!•> ti!» 253 ZEKİ'NlN REZALETLERİ Sefarethanede. Bu evvelce söylediğim askerlerin eşek ve katran hikâyesine benzer. karı.. Biz bunu temizlemekle meşgul olduk.Işi anlattılar. Kendisine Polonya politikası yapmamasını. Zavallı Türkiye! Çok defa böyle adamların elinde.y. Ordan da Rus kızım evine götürmüş. Ama. rakı. Gidersin. ihtimal ki. Fronze çoktan gelmiş. yok. Sefarethanede bir memuriyette olan Feridun adında bir çocuk girdiler. Herkes kahkahayı koyuvermiş. Ve sonunda dedim ki: «Bir daha Polonya Sefarethanesine gidersen.gündüz Polonya sefarethanesinden çıkmıyormuş. Yirmisekiz yaşlarında biri. onların siyasetindedir. Vakit geçti: Zeki bir saat sonra geldi. Lehistan Sefarethanesine gitmemesini söyledim. hokkabaz mı hokkabaz. Fakat ben va'da asla inanmadım. Bunun için de Karahan'a söyledim. In-cin yok. Ali Fuad mes'elesi ve iki devlet münasebatında müthiş bir gerginlik oldu. Böyle adam memur. Yalancı. :İW ftSÎîi .'. Çünkü bu adam bu dört şeyin adamıdır... Bize silâh verilmesi hususunda teşebbüs yapacak.. Anlaşılmış. Şimdi bu adamı ben vurup öldürsem günah mıdır. Fakat zekâsı pek basit idi. Kapı açıldı. Haline baktım. Hizmetçi kadınlar ile meşgul imiş. Tabiî istasyonda istikbaline gitmem lâzım.lğneden ipliğe kadar nesi varsa verdi. Vakit geçiyor. seni kolundan tutar..

Usta Pezevenk. Zeki ve arkadaşı yok. Bunlar Ankara'dan Ali Fuad'ın getirdiği Türk neferleridir. azledilmişti. memur gönderiyor. v Askere «Kadını yerine yollayınız» dedim. Bunlar ile millî müzakereler yapıyorlarmış. Trabzonlu biri var. Çerkes Çarcıların Sefarethaneye geldiklerini bilmezdim. Sen halâ akıllanmadın. ZavallıTürk maaş veriyor. Bu ne muzır siyaset! Aklım çıkacaktı.Tamamiyle doğru. asıl kendi işinizdir. Fakat Çerkeslere karşı gayrete geldim. onunla.' o akşam Sefarethanede yatırıldı. Raporum üzerine bu adam azledildi. bizim bir müfreze silâhlı askerimizle muhafaza ediliyor. Moskova'ya konsolos oldu. Niye buna bakmıyorsunuz? Böyle şeylerle uğraşıyorsunuz?» dedim. Çerkeş. «Karanlıkta göndermek müşküldür. Böyle sürgün gibi Moskova'ya toplanmış. Bu adamlar siyaseti bizim memurlardan daha iyi görüyorlar. Türk! Kabahat senin. Buraya gelip-gidiyor. onlar Türk'e değil. Gidip yerlerinde kalmağa ikna edeceğim. Vazifem değildi. bize ne? Ne isterlerse onu yapsınlar.. Kadım ne yapacağız? Kadın '. ' Kadın Fransızca bilmiyor. Mademki bu adam hırsızdır. Savuşmuşlar.. Zühre Masley» diye bir şiir yazdım. Kendi vazifesinde. Oturdular. Zeki defalarca teklifine şiddetle mümanaatıma rağmen bana . O adamı çağırttım. Demek bizim Sefarethane Çerkes komitesinin mahfeli halinde. Bana bir ricada bulunduydu. Benim gibisi böyle şeyden anlamaz.'" 255 Bunun bir misali de şu: Birgün Fuad geldi. Hükümetle siyasetinizi bozmaz mı?» diyorlar.» dedim. «Ne diyeceğim. Cevap yok. Her gün yanında bir başka Rus veya Tatar kızı veya kadım var. Hepsi de seçme güzel şeyler.. Başkâtip Aziz bey var.. Başımı kaldırdım. Açığı çıktı. içimden «Sen görürsün. Onlar da Türkiye'ye hicrete kalkmışlar.. Zavallı aylardan beri burda uğraşıyor. hem de Hıristiyan Çerkesler bizim Sefarethane memurları Sefarethaneye topluyorlarmış. «sefarethane değil. Yalnız kadın var. pezevenklik etti. bir de oda . Yalnız o bu işlerde değil.var. böyle yaparlar. sonra nasıl oluyor da cevaz-ı istihdam kararı verip tekrar kullanıyorsunuz? Bu cevaz-ı istihdam denen şeyi yakmahdır. Hattâ bizim sokağa çıkmamız tehlikelidir.Neferin bu müracaatı pek manidar ve mühimdir. kendisine zarar veremeyecek hale koymak.. Abaza Fuad meb'usluğu bıraktı. doğru.. Türkiye'den kaçmış. Hem bunlar Çar taraftarıdırlar. Fakat. kapattım. Tatarlar dert yanıyorlar ve bana diyorlar ki: «Burası Türk sefarethanesi mi.. Motorunu Ruslar zaptetmişler. Umurlarında mı. söyledi. başkasına hizmet ediyorlar. O da bir Rus karı yakalamış. Zavallı Türk Çer-keslerin millî gayretlerinden kendi Türk'lüğü galeyana gelmiş. İki gün evvel de neferlerden biri geldi. Demek ki. Zeki'yi diğer çocuğu arattım. Yıllar geçti. Hem bunlara niye enterese oluyorsunuz?» dedim. Ne dersiniz?» dedi. Sefarethanede yatıyor. Dediler ki: «Bu madam sizinle biraz görüşmek sitiyor!» «Peki» dedim.Aklı başında olsa bunu hem yapmaz. Çerkesleri memur yapar yollarsan.» dediler. Çıktım. Sordum ve işi için uğraştım.Bunlar Türkiye tab'ası değil ki. Siz de bu Türk'ün işine bakın!» demişti. Çerkeş olduğu için buna bir hademe maaşı yapmışlar. hem yapacaksa bile benden gizlerdi. «Memurlar hemen umumiyetle çerkes ve sonra burada ne kadar Rusya'lı hıristiyan çerkes varsa Sefareth-ânedeler. Şüphesiz bununla maksadı. Çerkeş olursa bakıyorlar. Birgün istanbul'da iskân Muhasebecisi olarak dairesinde tesadüf etmeyeyim mi? Bu bizim devletin hali böyledir..«Ruslar kırk hâne Asetin'e ezâ ve cefa etmişler. Fuad'a «Motorcunun işi. Bitirdim. Muhasebecinin bir gün ansızın basıp kasasını teftiş ettim. Dedi ki: «Efendim. Sefarethanenin bu fuhuş hali bana ilham verdi. Sefarethanenin Tahsin adında bir muhasebecisi var. Sefarethane. Tabiî haber alırım diye korktu. Yine bir doktor var. çiçek bozuğu. Alıklaştım. Bu da fuhuş içinde. Tahkik ettim. Sabahleyin erken yerine gönderildi. Kendisi ise. . Kendi sefarethanesinde gariplik duymuş. Hem de Türk'e muzır oluyorlar. ÇERKEŞ ALLERJISl Sefarethanede bundan başka bir hal var ki. beni de kendi işlerine bulaştırmak. Efendilerden hiç biri bunun işine bakmıyor. daha mühim daha muzir. yoksa Çerkeş sefarethanesi mi?» «Niye?» diyorum. vaktiyle Çar sarayında hizmet ve zabitlik etmiş. olurlar ya. Kitabın sahifesini bitireyim diye mazeret dileyip devam ettim. çirkin bir adam. durdum. Siz Türk'sünüz.. Tahkik ettim. Kül edip savurmalıdır.

Onlar nihayet buna: «Burda Müslüman Sefarethanesi var. yiyip içiyor. içlerinde bir adam var ki. Bunlar utanmıyor. Bundan daha fecî bir tecelli oldu: Birgün bir takım geldi. Demek ki. zabit yaptığımız. Eğer bu istiklâlleri için ise.Kadın Rusça. Başkâtip Aziz'dir. Hakikaten Rusya'da seyahat böyle müşkil imiş. ne kartına bir Abaza adı. büyük bir milletiz. Zıp zıp sıçradım. Canım bu Çerkeslerin azgınlığı nedir? Türk bunların kıçlarına kazık mı sokuyor? Köylü Çerkeş böyle değil. «Dediğini kabul ettim.Insan bunu yapamaz. Sefarethanede bir oda. dışarı da attım. Nasyonalist bir abazadır. Bu Tahsin olacak. Sonra haksız insan. konsolos Fuad. . işte bu kız da küçüklüğünde Saraya alınıp büyütülenlerden biri imiş. namuslu insansa. Rusya'da da ayniyle öyle imişler. Gitti. ne yatacak yeri varmış. çingenedir. Türk hayvan gibi çuvala kor. nefer vesair hizmetlere alırmış. Fakat onu meth için. Kabartaylar ve Çerkesler içine kaçmışlar. ziyafetlere davet etmedim.. Hem memuriyeti kabul ediyorlar. Müslü-manmış.. Bu da onlardanmış. aşağılığı kendisine bağlı. Mekteplerimizde yetiştirdiğimiz. hepsi bir kart bastırmışlar. hem de nimetini yedikleri millet ve devlete hakaret ediyorlar. İşte bu hal Çerkesliğin büyüklüğünü gösterir.Utanır. Kartlarda bizim bildiğimiz adlarının kıçına birer Çerkeş adı takmışlar. Kadın ona iyi cevap vermiş. Fakat bir şey vermemişler. Para verip biletini de aldırdım. Ne fuhş..Türk'ü kötülemekte ne mâna ve buna ne lüzum var?. sarayda hıristiyan olarak büyütürlermiş. fakat. Kızlarını da alıp. Ruslardan istesinler. bu milletin kendi kanında olan bir şeydir.. Haline acıdım. Tahsin adını istemiyor bile. biraz Tatarca da biliyor. Hemen maaşını kestim. Ve burası otel değil deyip. işte Çerkesle Türk! Çerkeş karılarını çarşafla kapatmaz. iş de yok. Bu sefarethanede diğer bütün Çerkeş memurlar. Sefarethanenin bir evrak memuru var. el etek öperek alıyorlar. mevkilere çakardiğımız herif bunu yapıyor.. Vaktiyle Çar sarayı mükemmel bir siyaset tutmuş. memur. Kırım Rus eline geçince. sen Çerkesi evc-i âlâya çıkaracaksan.. Bunlar Çar'ın Hassa Alayında mühim yerler sahibi olmuşlar. Bil'akis bundan müthiş zarar görebilir. Şimdi gel de çıldırma bakayım. Türk çok aşağı bir millettir.Çerkeslik gayreti artık bu kadar da ileri gider mi? Bu kadarına insan utanır. hakaret ettim. bilhassa Çerkeş beylerinden bir çoğunu Saraya zabit. ahmak ve kafasız şey. istediğin kadar methet. O vakit istediğini yapmakta ve demekte serbesttir. Kadın Karun'a anasının yanına gidecekmiş. iki gözü çeşme. oradan bir takım Tatar aileleri. Aralarında yalnız Çerkeş adı ile söyleniyorlar. Yok eğer o milleti âdi görürse memuriyetini kabul etmez. Ağlıyor. Git sana Türk'ler yardım etsin» demişler. Orada yerleşip Çerkesleşmişler. Türk'e hiyanet suretiyle alçak. korktu. Çerkezce. necip. Yatıyor. dalkavukluğa başladı. kendisinin eline bir şey geçmez. Çerkesi yükseltmez ki. Anladı. ona izzet ve ikram etmiş. Moskova'ya bir tekaüt maaşı alabilmek için gelmiş imiş. Hem de doktor. yemek verdirdim. Keka. Demek bu hal. kendini niye küçük düşürüyorsun? Bunların ekmeğini nasıl kabul ediyorsun?» demiş. Bir gün de Çerkesleri methederken şunları söylemiş: «Biz Çerkesler. Aç ve açık imiş. bizden ne istiyor? Gitsinler. Bu cevap cidden yerinde. sen böyle âdi bir milletin memurluğunu kabul edip. 256 Abaza. Yüz vermedim.. Bu kadın bana bir şey anlattı. Ne parası. ihtilâlde Saraydan dışarı atılmış ve kocası kesilmişti. Bu Tahsin'e o günden itibaren büyük bir garez bağladım. Kırım'lı imiş.Adı Tahsin Rüştü. yakışan o vazifeyi dosdoğru ifa etmektir. Çerkesler bizde ve Osmanlı Sarayında kadın ve erkekleri ile ne ise. Kafkas Dağları asilzadelerinin. Sen de Müslümansin. ne Türk'ü tahkir. Sonra ahlâksız adam ekmek yediği yere hiyanet ediyor. bütün bunlardan beri. Be adam. Elâlem insana bu kadının dediğini söyler. Hepsi vahşidir. Çerkeş'in yüksekliği. Bir insan birinin hizmetini kabul ederse. Ne de şimendüfere binebiliyormuş. Bunu bana aynen anlattı. çıkar. Meselâ. Bilhassa çocukları alıp Rus ve Hıristiyan yaparak büyütür-müş. Tahsin Çerkeş diye kadınlar görüşmüş. asil. Yalnız Aziz böyle yapmamış. Bu adam. Türk'ü aşağılatmak. Tahsin buna cevap bulamamış..» Kadın geldi. Çünkü Türk'e hakaret ve düşmanlık etmekle. Bu Tahsin de böyle yapmış.vermişler. kabul değil.

Hoşuma gitti. Sinop'ta mevcut iki taştaki kitabeye göre bizim yanan donanmanın amirali Tufan Paşa imiş. aklıbaşında ağırbaşlı. bu levha. Eğer bunu alabilseydim ne iyi idi. O. odasına sokmuş. Masasının arkasında bir tablo nazarı dikkatimi celbetti. Fransa ve Sardunya müştereken buraya asker çıkardığımız vakit. Limanı gezdim. içinde on kadar kadın erkek pansiyoner var. Bizim sırf hakikat ile meşbu ve müteharrik olduğumuzu bu da gösterir ki. Şaşılacak şey. Bizim şive ile de konuşuyor. Bahriye Dairesini ve Tersaneyi de gezdim. Metrisleri çitlerle tutturmuşlarmış. Ev sahibi. Rus Donanmasının Sinop'ta bizim donanmayı yaktığının yağlıboya resmidir. Rauf imzasıyla bir şifre aldım. Aziz gibi olsaydı. Bunlar çürüklüğe çekilmiş. Kız birden ağlamağa koyuldu.. tarih için vesika olurdu. Kenarlarına bütün bu harpleri yağlı boya resmetmişler. Hüngür hüngür ağlıyor. Hemen Karahan'a gittim. Bizi güldürüyor. Biz size göndeririz veririz deyip beni aşırdılar ve sonra da göndermediler. zeki. etrafı . ne mahfuz liman.. Bir çok uğraşmadan sonra söyledi. Kaç göç yok. Tufan'm mezarı Sinop'ta Seyid Bilâl'dedir. Ne yapayım ki. Yâni evlendireyim diyor. dairevî bir yer.Galiba iki günde idi. Tatarlar buldular. Bu kadın şakalar da yapıyor. Ortalık da çok sıcak. Biz. Öylece duruyor.Orda bir de güzel bir şey yapmışlar . Manzara güzel. haber verdim. Yakup ve neferim Beyti ile trene bin-dim. Fakat ne yapabilirim? Moskova'ya dönüşte çocuğa söyledim. Kendisiyle görüştüm. Bahriye Dairesinde en büyük memurun odasına girdim.. canına çengel takar. Yapacak bir şey yok. Zeki ile beraber Sefarethanede benim odaya kadın getiren Feridun bunu bir gün Sefarethaneye götürmüş. İki-üç günde başım yerine geldi. insan ortadaki yüksek yere çıktı mı kendisini tam muharebe esnasında. Bir gün dediğim kız ile bir ırmağın kenarında oturuyoruz.Büyük. Onaltı yaşlarında bir Tatar kızı var. Meğerse çocukluğunda babası ile beraber istanbul'da bulunmuş imiş. yaşlıca bir Tatar kadın. bir taraftan Türk tarihi için bir düziye çalışmaktan bir 257 aralık fenalaştım. Mişer bir kadın da var. ilh. Türk olmasa da itiraf ve takdir ediyoruz. Tatar evi. Hepsi de Tatar. harbin cereyan ettiği mevkii tabyeleri gezdim.îzdivaç va'diyle iğfal edip. Ben «Ne var?» dedikçe daha ziyade ağlıyor. kızlığını bozmuş. Aziz'e bende halâ devam eden bir muhabbet ve hürmet hasıl oldu. bu müstesna. malûmatlı bir adam da. Kadınlar ile veya kadın erkek geziyoruz.. mutlaka ecnebi unsur aleyhinde olmazdım. Güzel. Bir de mücessem top. Bir sayfiye sordum. Otomobil ile bir saat kadar gittik.yazma bilmeyen adetâ yok. üstü örtülü. Ne güzel. Bil'akis Türk memurunun vazifesi ne ise. Babası bilmiyormuş.. herkese va'z veriyor. Bir müze de yapmışlar. Merak ettim. bir kırda biraz vakit geçirmek lâzım olduğu anlaşıldı. Diğer şehidler hükümetin yamnda bir yere gömülmüş. Sivastapol'a geldim. itirafa mecbur oldu. insan ve emsalini koymuşlar. Abazadır ama. Israrda devam ettim. Burda diğer bir şiir daha yazdım. Moskova civarında «Pastaraçarin» köyü. Böyle güzel kadın nâdir olur. Muhammediye başta olmak üzere Ahmed Yesevî'nin Hikmetleri. Şiirin adı «Mişer Güzeli» dir. ilh. Orada bizi büyük merasimle istikbâl ettiler. iç tarafta Rus donanmasının bir çok vapurları duruyor. Sordum. Benden imdat umuyor. büyük ormanları olan ve yanında bir ırmak geçen bir köy. Baktım ki. Türkçe huruf ile okuyup-yazıyorlar. Artık işler de bitti. kitapları var. Bunabir şiir yazdım. Pansiyon gibi imiş. Bunları okuyor. Okuyup yazmayı bırakıp bir sayfiyeye gitmek. Sivastapol'da bir tahtelbahir hazırlanacak. Yüreğim hopladı. Bu tabloyu fotoğraf ettirmek istedim ve çok rica ettim. Bir büyük bahçe içinde bir ev. Tatar kadınlarında okuyup. Avdet hazırhğındayım. Şöyle bir dönüp yan gözle insana bir bakarsa.. iyi gördük mü. anasına söyliyememiş. Yakurgan'ı Kesikbaş.. muharebe meydanını bu istihkâmı seyrediyor zannediyor. RUSYA DÖNÜŞÜ Sayfiyeden döndüm. Her Çerkeş ve Abaza. Zeki. Hele gözleri! Ne müthiş!. beni sür'atle yollamalarım rica ettim. Bir tanesi Mişer imiş. Bir de bunun beş yaşlarında çocuğu var. Bir taraftan siyasî.Hiçbiri bunda yok. «Dünkü gün taarruza başladık» diyor.Ingiltere. hattâ Arnavut. fakat evlenmem dedi. o vazife ile meşgul.. Bilhassa Malakof Tabyasım olduğu gibi muhafaza etmişler. Sordum.

8-10 küçük. Ziyafette konuşurken diğer bir sürü zabitiyle aralarında münakaşa zuhur etti. Ortalık pislik içinde. Sinop'tan Emin Paşa'ya hanemden çıkmasını telgrafla bildirmiştim. Öleceksin. Birkaç alay asker. Biz geçtikçe «Hurra!» diye bağırıyorlar. Bu fevkalâde bir rekordu.Telgrafla oraya bildirdik. Telgrafla Kastamonu'ya yazdım. Konuştukları Türk'lük ile Rusluk mes'elesi imiş. Bizim eşyadan eser yok. biz. iki ata bindik. Meğerse telgrafım gelmemişmiş. Kuyu gibi derin. bunu öğrendiğime ne memnun oldum. Sinop ile Sivastapol arası Karadeniz'in en dar yeridir.Onu da vermemiş. Evrak bavulunu Beyti'ye verdim. altından ya Türk ya Tatar çıkar der. Devam etti. Fakat sonra bayrağı görünce tereddüt etmişler. Alelusul kıtaları dolaşıp selâmladım. Bir araba pislik var. Ranzalar masa ve sandalyeler var. Toplar da attılar. demir çubuklardan bir merdiven. Geminin zabit ve neferlerine parkta bir ziyafet verdim. Eski duvarlarım da yıktılar. Günler pek uzun. Bir tehlike daha geçirdik. Artık sevincimiz son dereceyi buldu. Çünkü Rusların evrak hırsızlığı malûm! Gündüz elinde.Anlattı. Yâni eski hayrata da ettiler. «Kira verdi mi?» de-dim. bombardıman tehlikesine mâruz kalmışız. Bir günde Ankara'ya geldik. Fakat şaşırmışım söylüyorum. Olanca sür'atle gidiyorlar. Şerefimize manevra yapıyorlar. «Yukarda dursam olmaz mı?» dedim. Yunan donanmasına rastge-lip ellerine düşmemek içindi. Baktım. Biz de o vakte kadar limana iyice girmiştik. Denizin dibindeyiz. «imkânı yok» dedi. Bazı bavullar zorlukla geçti. Oradan motörle tahtelbahire gidiyoruz. Hakikaten Sinop'ta tahtelbahir gören zabitler önce Yunan gemisi zannedip topbaşma gitmişler. Vakıa telgrafla hareketimizi haber verdik. Dükkâncılara da tembih ettim. giremedim. Sade evrak ile Beyti'yi aldım. Dağ içinde bir kestirme patikadan Taşköprü'ye civar bir yere indik. Hakikaten bu bilinmeyecek bir şey değil. Meydanda bir şey kalmadı. «Taşköprü'ye bir otomobil yollayın! Yarın orada hazır olsun!» dedim. Son yangından sonra orası yola geliyordu. Hemen sandala atlayıp karaya çıktım.. Zarurî indim. gece yatağında olacak. Ekser Anadolu'da şimendifer veya muntazam şoseler. bu şehidlerin basit bir nişanesi işi hâlâ duruyor. SİNOP'TA!. Dörtnala gidiyoruz. ANKARA'DA Hasılı Moskova'dan Ankara'ya beş günde geldim. Neferler küpeştelere dizilmiş. Bir insan sığar bir delik. Gireyim dedim. Bu tahtelbahir kumandanı bir yüzbaşı idi. Eşyayı Emin Paşa'nın beraber götürdüğünü söyledi. Elektrik tenviratı var. «Eşya?» «Veririm» dedi. Korktum.duvarlarla örülmüş. Ev sahibi Yahudiye sordum. Halktaki sevinci görmeliydi.» dedi. neferler. Yıllarca öyle kalmış. Gemiler bütün bayrak içinde. «Ne alırlarsa para almayın. . Halâ yapamadılar. Tahtel bahre geldik. Vapurlar düdükler çalıyorlar. bir Türk ve Tatar'dan Rus olma insanlarız. Bu böyledir. Ordumuzun İzmir'e girdiği haberi geldi. Mustafa Kemal'in heykelini diktiler de. Sivastapol-Sinop arasında sür'atli gemiler olsa bunu dört güne. Sanki gireceğim. Sinop'taki istihkâmlar bizi düşman zannedip bombardıman etmesin dedikti. Hep biz. yoksa gülmeli mi? Sivastapol'da Yunanlıları mağlûp ettiğimiz haberini verdiler. Bunlara orada bir meydan yapıp gömmek. hapis kalıp bir daha çıkamaya-cakmışım gibi bir his geldi. Bavullarımızı bir delikten aşağı indirdiler. Ben vereceğim» dedim.Ben başkasında misafirim. Bana «gir!» dediler. Ben eşyamı evde bırakıp hiçbir şey almadım. Aman. Ağustos ayı. Hakikaten bu büyük bir bayramdı. Eve gittim. Muvellidülhumuza aletleri var. Hepsi harekette. Rus donanmasının kabil-i istifade kısmı hareket etmiş. belki üç güne indirmek mümkündür. yolda ingiliz'lere. Zabitler. Orada geceyi geçirdik. iskeleye yakın meydanda beni selâmladılar. Öyle yaptı ve muhafaza etti. Otomobile atladık. 258 259 Sonunda sordum. Dibi görünmüyor. Tahtelbahir vermelerinin sebebi. Bazı şeyler almışlar. Baktım. 3-4 büyükçe gemi var. 19 saat sonra sabah erken Sinop limanına girdik. Emin Paşa'yı buldum. üstüne bir âbide yapmak istedik.eşya bir aradayız. çaldırmayacaksın dedim. Boyabat'a uğramadık. Ama ihtiyat olmak üzere büyük bir Türk Bayrağı açtık. Onlar yine Rusya'ya gittiler . Ve ilâve etti: «Rusça bir darbımesel vardır: Bir Rusu biraz kazırsan. Paralarını ben verdim. Deliğe yanaştım. Ağlamalı mı.

«Düşman olacakmış. Yâni rakibini Mustafa Kemal'e şahsî düşman gösterir ve rakibini o yola sevkede-cek şeyler de yapar. karyolayı kaldırıyorum. Mustafa Kemal Sahife 408'den itibaren olan sahifeleri bu harp ve zafere tahsis etmiş. Fakat yapamadılar. Aksini de düşünmedim. Yusuf Kemal'e icrasını havale ettiler. Makine gibi bir hale getirdi. bundan dolayı ihmal veya tâdil edilemez. Bu adam muktedirdir. Fakat haftalar geçti. Bir lâf dahi söyleme! Ve kımıldama!» Çektim yorganı da aldım. bundan dolayı âmirlere şahsî. Kadın «Ne demek. kaldırdım. Sizin Hariciye vekâletinizin bütün dosyalarını Ruslar çalıyorlar. Bilmem ne oldu. Bana lâzım» dedi. Birine Yakup Şevki Paşa. vermiyor. Birgün bir araba ve iki uşak alıp Emin'in evine vardım. Dağda. Arabanın yanında eve kadar gittim. Çünkü kendisine düşman kazandırır mı? Bu zihniyet bizim bütün memurlarda vardır. türlü fenalıklar yaparlar. ruhu söylenmedi. Yorganı hâlâ sıkı sıkı ' tutuyor. bu da tam İsmet'in istediği şeydir. Devleti düşünen yok. Yapmadı. varsın olsun» dedim. Yorgana sarıldı. şu yorganı bırak» dedi.. Çerkeş adeti. Bizim ordu. Benden seyahat ve teftişlerim hakkında rapor istediler. Millet ve Devlet işinde asla böyle bir düşünce ile vazifemde tadilât yapmadım. Yine çekememek mes'elesi miydi? Çünkü İsmet muktedir ve hâkim birini görürse derhal tepelemeğe kalkar.» dedim. burada bir şey olursa Rusya'ya sığınırlar. Hey'et-i Vekile içtimaına iştirak ettim. Belinden yakaladım. «ihtiyarım. Rakip Mustafa Kemal ile de takışır. Çünkü. öyle mi? Senin hiç insaf ve vicdanın yok mu?» dedim.iki cambaz bir ipte oynayamaz herhalde birinin onların yerine göz dikmesi. Bu iki adam hakkında herkeste şüphe var. Dedim: «Yazı ile 260 : bir şey veremem. O'na kendisini himaye eder ve ağır yazılar yazdırıp. Dedim: «Göç ediyoruz».Gün geçiyor. O da «Peki» dedi. Sana bu kadar iyilik ettim. Bizim eşya bütün tencere ve tabaklara kadar arabaya nakledildi. Ali İhsan da ordusunu pek tanzim etti. Herkes diyor ki. Ben artık yazı ile rapor verir miyim? Bütün işleri anlattım. Yatak ve karyolayı da naklettirdim. Bir taraftan da Rus sefarethanesinden çıkmıyorlar. Bir kaç saat sürdü. Ama. Nitekim ben de böyle düşmanlar kazandım. Sustu. Zararı yok. Uşakları içeri aldım. Moskova'da Rus ricalinin ağzında. Sırtüstü karyolanın üstüne vurdum. Mustafa Kemal'i kandırır. Şimdi ikimize lâzım olunca. ' Emin Paşa denen adamı da gördük. Evimde oturdun. Suratımı astım. işin esası. Harb-ı Umumi'de iran'da ve Irak'ta iktidar göstermiştir. Eşyamı kullandın. Kapıyı bir hizmetçi kadın açtı. Meclis'e gittim. Sen sıkılmadın mı? Bu kadar eşyamı buraya nasıl getirdin? Ben ne yapacağım? Kaç gündür el evinde misafirim. Herkes sevinç içinde. isterse olmasın. Sabri. Bu sefer de başımıza bu geldi. iki tarafla hoş geçiniyorlar. «Paşa burda mı?» dedim.ve arkadaşı ile Tahsin'in azillerini zaruri görüp. keza şehirde de hırsızlık. Eşyamı kullandın. Belki hayatına da kastederler. Soysallı'nın Rusya aleyhine bizim Hariciye'ye verdiği raporlar. Bana fenalıklar yapmak istediler. «Sus!» dedim. Ne yapalım. Dedim ki: «Görüyorsun senden kuvvetliyim. Yusuf Akcoraoğlu(*) ile Ağaoğlu Ahmet kendilerini Hariciyeye Müşavir gibi tayin ettirmişler.Dost olacakmış. Evimde oturdun. Dinlersiniz. Bazıları dediler ki: «Ali İhsan haris ve huysuz bir adamdır . işin kolayım da bilir ve bulur. mal sahibine düşer. bu da pek haklıdır.«Niye?»dedim.» Yusuf Kemal Hariciye vekili. Yatağı. Zeki. Hiç bir söz dahi söylemedi. rakibine göndertir. Yine red ettim. Rauf Hey'et-i Vekile Reisi. diğerine Ali İhsan Paşa kumandan tayin edilmişti. Birincisi Eskişehir'de. Böyle teşekkür ettin. Hey'et-i Vekile Moskova sefirliğini bana yeniden teklif etti. Galiba düşünüyorlar ki. Emin Paşa geldi. vazife. Malsa benim. «Bu ne?» dedi. «Bari bunu alma!» dedi. Artık rakip tepelenmiş demektir. Sefir Kara Sait ile eş. ben Rusya'ya gitmeden evvel iki orduya taksim edilmişti. diğerlerinin aman bunun yerimizde gözü var . üşürüm. «Yok» dedi. Yakup Şevki kıymetli bir askerdi. İsmet ve Ali İhsan arasında ihtilâf olduydu.diğeri Afyon civarlarında idi. Böyle teşekkür ettin. Korktu. Yine «ötekiler ne ise ama. kabul ettiler. Benim evimi soydun. Ben de «Bana da lâzım. «Eşyayı toplayıp arabaya doldurun. Hele Tahsin'in bir daha devlet hizmetinde kullanılmamasına karar verdiler.. olmaz» dedi.

gören insan. Bunu görünce doğrusu bu adama gıyaben hasıl ettiğim itibar zail oldu. Nureddin. hiç cevap vermediydi. Çünkü vaktiyle ben bu zâta benim Sanıson ile Dalilâ'dan bir tane göndermiştim. O vakit yüzüne «Herkes senin için pek kibirli ve azametli diyor.. (*) Bir kelime metinden çıkartıldı. Lâkin bu da asker değil mi? Kibrü azameti öyle ki.jfT • NİHAİ ZAFER Harp şöyle olmuş: Ordumuz yine düşman ordusuyla hemen müsavi vaziyette idi. Sonunda Izmit'de Nureddin'i tepeledi.. Bu halinizle hiç kimse sizi sevmiyor. Namuslu bir adam gibi de duruyordu. Mademki böyle yapacaksın.)! Ateş püskürdü. Böyle mes'eleler hep hırs. ilâhlar çıldırdılar. Mustafa Kemal bir karınca gibi bile rakip kabul edemeyen (. Mustafa Kemal Nureddin'ir aleyhindedir. Oldu. Birçok kusurlarınızı da söylüyorlar. Bizimkiler gizlice bütün cephelerden kuvvetleri . sür eşeği Niğde'ye. o vakit ben ondan aşağı değil. Mustafa Kemal bu sahifelerde Ali İhsan'ı çürütüyor. Onda kendisine yollamış olduğum kitaptan bahs ve teşekkür ediyor. Mektubuna cevap bile ver medim. Mustafa Kemal. yine İsmet ve Mustafa Kemal ile aralarında benlik dâvası zuhur etti. Demek yalnız yere düşünce terbiyesini takmıyor. Halit o vakit Kastamonu meb'usu oldu. Kendisi ile görüştüm. Gazetelerde makaleler yazıyor. o halde daha evvel ordunu alıp. kumandan oldu ya. en mühim mevkilerde oturmuş olan büyük ilâhlar (Mustafa Kemal. Zeki bir adamdır. Nureddin zaferi kendine maletti. Hem iptidaî terbiye mes'elesidir. yâni vekil idim. 261 manialı idin. Burnunun kırıldığı görülüyordu. biraz da aklı zayıf galiba. Hem şeref bunlarca mevki ise. derhal azameti yine kabardı.Bir yıl sonra mektup yazıyor. Yerine Nureddin Paşa'yı tayin ettilerdi. Ali îhsan'ı ben şahsan tanımadım.» dedim. Derken bana bir mektup geldi. Bütün bu azametli paşalar en mühim iş olarak birbirini çekemiyor. 262 . Derhal azlettiler. İsmet Ali İhsan'ın âmiri idi. hiç sesini çıkar(•) Yusuf Akçura: Türkocağının kurucularından. namuslu veya namussuz demek doğru değildir. Nasıl oluyor da insanların içinde bulunuyorlar? Hiç olmazsa iki adam yüksekliğinde. O. bu miktar taarruza kâfi değildi. «Bu şüphesiz bir tanrı teâladır. İsmet'i Mustafa Kemal'i fiilen tepelemeli idin. Meseli mazmunu vaki olmuştu.ü-. izmir zaferinden sonra izmir'e gitmiş. Kıpkırmızı oldu. Bu raporun ithamatı ağırdır.. daha yüksek mevkide.. Kaymakam Halil Bey'in Ali İhsan aleyhindeki raporunu neşrediyor. böyle adamı nasıl bu mühim mevkiye tayin ediyorsun? Milletin talihini kat'i olarak tayin edecek mevki. cevap vermemek nadiren olan şeydir. yarı araba bir şey yaptırıp onun tepesine oturup.. Herhalde Ali İhsan o tarza dökülmekle pek akılsızlık etmiştir. Zafer oldu. Pekâlâ. Halbuki hayatımda iyi kötü gelen mektuba kabul veya red. Sivas'taki beceriksizliğini ballandırarak. Kitaba teşekkür ediyor . Fakat geçti Bor'un pazarı. Bu tamime göre Ali İhsan adetâ isyan vaziyetine geçmiş bir halde idi. ama derhal Mustafa Kemal aleyhine döndü. Nihayet Ali İhsan tepelendi.. Nezakettir. Benimle görüşmek istiyor. Taşköprü'de iken ben Ankara'dan Sinop'a gidiyordum. İsmet.deyip tepelemiş olması lâzımdır. beyanat yapıyor. yazıyor. ateşiyle yanıyor. Yâni insana iki satırlık bir teşekkür mektubuyla teşekkür ederler. Bundan başka iş yoktur.. Bunu yapamıyacaksan. hattâ komünistlik yapıyor.. yarı kürsü. "3 Taizı Siyaset" kitabının yazarı. Bu sebeple kat'i söylemiyorum.» der. Yol üstünde olan Taşköprü'den geçiyordum. Bu azametli adamın orada burnu kırılmıştı. İsmet) de aman yerimizi kapmasınlar diye bunları tepelemekle meşgul. Uzun zaman Nureddin Taşköprü'de inzivada yaşadı.. Küçük ilâhları tepelemeye karar verdiler. Birini uzun uzadıya tecrübe etmeyince. Bu da meslekî ağalan gibi iblis azameti savuranlardan. neferlerine çektirerek insanlar arasında gezseler. herbiri en mühim makama geçmek hırsı. mevki ve hased meseleleridir. Ali İhsan'ın ordusuna yaptığı bir tamimi Millet Meclisine verdiler. Bana gayet tatlı bir mektupla teşekkür ettiydi. îsmet'e de yollamıştım. Şimdi bu mektubu om nazarımdan daha ziyade düşürdü. işte bu asker ilâhlar yıkıldıkları vakit insana benzerler.

. Nihayet cephede bulunan kumandanlardan. İlim öğrenin. Bir aralık Şer'iyye Vekili idi. Taarruzu mutlaka ordan yapın!» derdi. Şu adamlar ne derin bir uyku içindelermiş.. Zaten orduları politika hastalığına tutulmuş.» dedim. Kendi medrese hal263 lerini de bilir ve saklamaz söylerdi. . heybesinin bir gözünde nargilesini yerleştirirdi. Demek Yunan ordusu çorba halinde imiş. Şimdiye kadar Anadolu harplerinde daima liyakatsizlik gösteren Yunan ordusu. Ya harp sıkı bir surette tutuştuğu vakit. 130 bin kişilik bir ordu kilometrelerce sahadan kaldırılsın da. Büyük Zafer kazanıldı. Bu adam. Yine nargilesini kurmuş. Oyun aynı oyundur. fokurdatıyordu. Hem de akrabasını memuriyetlere kayırıyor diye leke sürmek şartiyle ve Meclis'te istizah yaptırarak düşürdü. Birgün kendisiyle medreseliler ahvalinden bahsediyorduk. Olmıyacak şey. iyi bir mektep tahsili görseydi mühim bir adam olurdu. Yukarıdaki askerimizi alıp Afyon'a yığmışlar . Aklınızı başınıza alın. Bereket versin ki. İyi asker ve erkânı harbler dediler ki: «Böyle bir hareket cinnettir. Mustafa Kemal . Çünkü ordumuz durmakla eriyordu. bir noktaya yığılsın. görülecek bir manzara idi. Bir parça aklı başında olan kumandan bunu yapamaz. herif izmir'de ve ordan kumanda etmek istemiş!. Demek millet yaşayacakrmş. Bizim adam olacağımız da yok. işimizi Allah yapıyordu. İki taraf olmuş... Bu hareket ya herro! Ya merro!. Diğer cepheler tâ Marmara'dan Afyon'a kadar bomboş kalmış. dedikleri hareketti. Politika ordular için taun ve veba gibi bir şey. Fevzi Paşa'ya derdi ki. İlim nedir. Bu adamın bir eğlencesi vardı.bu sefer bizimkiler onlara oynamışlardı. hoştur. Ordu bulunanlar diyorlar ki. Askerlikçe öyledir. MEHMET VEHBÎ EFENDİ Bizim Konya meb'usu Vehbi Hoca büyük bir akıl-i selime sahiptir.» Vaziyeti görür adamdı. Yunanlılar ne körmüş. dünya nedir. ordan kalkacağız.meselâ Eskişehir'den bir taarruz yapsaydı bizim ordu mahvolurdu. Buna da bin şükür.Bu sevkiyat onbeş gün sürmüş.» Bu ta-mamiyle doğrudur. karşımızda kötü bir düşman vardır. Daha da beter olsunlar. Yoksa sizin sarıklarınızı biz sarıp yerinize geçeceğiz.Fakat sözleri kuvvetli. Kendisine: «Siz cahilsiniz. Hey'et-i Vekile'de taarruzdan bahsoldukça.. felâket idi.Fakat işin hakikati da böyle idi. nargile içerdi.. Yunan ordusu etrafı dağlar ile muhat bir dere içinde kalmıştı. bu defa daha büyük bir liyakatsizlik göstermiştir. sözünün eri adamdı. Talih üstünü verdi.Asker gece yürür. O geçti. Millî Harekette işimizi Allah yaptı diyordum ya. Trikopis başkumandanlığı deruhte etmiş. mahvediyorsunuz. Bir kism-ı mühimmi de imha edilmiş oldu. işte bizim Balkan Harbindeki ordu. Vaktiyle kiralın setr yaparak bütün kuvvetini sol cenahımıza toplayıp bizi perişan ettiği oyunu.. Beş günde Trikopis ve Yunan ordusunun bir kısmı esir düştü. Asrî bir hale gelin. Yunanlılar için ana baba günü idi. Sade yobaz zihniyetti idi. Seyahatlerinde de.İsmet sehpası bunu deli gibi yapmışlardır. düşman açık cep-heden. ya üstü. Mustafa Kemal'in de aleyhinde idi. bir milletin bugünkü ihtiyaçları nedir bilmiyorsunuz. Aferin! Yunanlılar hiç görmemiş.alıp düşmanın sağ cenahına (Afyonkarahisarı) yığmışlar. Hocalar zaten inkıraz bulmuş bir nesildir. sabah erken topçu ateşiyle Kocatepe'den vaki olmuştu. Bu adamı da Mustafa Kemal az zamanda tepeledi.Sezseler de bir mukabil taarruz yapsalar. Dedi ki: «Kendini yorma. Hakikati söyliyen biri idi. Ya altı. Kaçacak bir delik yoktu.. birbirini yiyordu. Sonra yine politika sebebiyle Yunan ordusuna cahil bir kumandan tayin edilmiş. Biz Afyon'da düştük. bunu karşısındaki düşman ordusu hissetmesin. deli gibi ordan oraya koşuyorlardı.Şivesi Konya şivesidir. Fakat zarurî idi. Başkumandan işi İzmir'den idare etmek istemiş.. dürüst. isterse trenle olsun bir heybe taşır. başka çare yoktu. Diyorum ya. düşmanın arkasına düşmüş ve hatt-ı ric'atı kesmiştir. Bunu söyliyen askerler Hey'et-i Vekile'rtin. Şaşırmışlar. TAARRUZ BAŞLIYOR Taarruz 26 Ağustos 1338. askerin firarı hakkındaki telâşını ve verdiği taarruz kararını bilmiyorlar. Esareti yapan süvari fırkalarımızdır ki.. Sözünü saklamaz söylerdi. Yunan ordusunda tereddüd hasıl olmuş. namuslu. İsmet Paşa'dan bekledim. Dağlar bizim asker ile tutulmuş.Fevzi . Türk'te cibilli olan ve herkesin tastik ettiği aklıselim adetâ onda tekasüf etmişti. Şu milleti cehalet ve taassuba sokup. insan düştüğü yerden kalkar. Bu dediklerinin hepsi doğrudur. gündüz ağaç altında otururmuş.

Verilen karar: «Müfrezelerimiz ilerlesin. Dere ölü. Hey'et-i Vekile'nin azillerine karar verdiği Zeki. ilk iş olarak dosyalarını getirttim. Orda İngiliz kuvvetleri var. Hele ilerde büyük makamlara gelirse. Mustafa Kemal Hariciye Vekili Yusuf Kemal'i izmir'e çağırdı. İngiliz Kumandanlığı.Kırıldılar. Bizimkiler Bursa'ya da girdiler. Nice zaman oldu. işte bu esnadadır ki. Müşkilât başladı. Rusya seferim hakkındaki izahatı verince. Zannediyoruz ki. Binaenaleyh Türkiye ile dostluk taraftarıyım» demişti. Fransız Fevkalâde Komiseri general Pelle istanbul'dan izmir'e geldi. at leşleri. Tanassur etmeğe başladılar . Biz ise. izmir şimdi. sahtekâr. Talihlerinin dönmesi Sakarya iledir. Tahsin için de Çerkes'lik ettiğini.Türk Milletini kurtarmıştır. Fakat öyle parlak bir netice vermiştir. Boğaz'ı almak ve ingilizlerle vuruşmak istiyoruz. Çekilin» diye de bir nota ile cevap verdik. Derken kabineden düştü. Fethi ve Rauf da beraber gittiler.Binaenaleyh bir daha Hariciye memuriyetinde bulunmamak üzere azledilmiştir» diye yine kendi elimle yazdım. Bizimkiler izmir'e girdiler. Yusuf Akçura ile Ağaoğlu Ahmed'e «Artık hacet yok» diye izin verip ayaklarını Hariciye'den kestim. Bunları sonra Yunan'Iılar garbî Trakya'ya serpme suretiyle iskân etmişlerdir. Çünkü faik kuvvetlerin gittikçe tazyik dairesini sıkıştıracağını görünce harbetmez. O. Fakat bu. Yusuf Kemal. «Gelmeyiniz! Vururuz. Şimdi önümüze İngiliz kuvvetleri çıktı. Bunlardan üç alay süvari yaptılar. İngiliz'ler behemehal Boğaz'ı ellerinde tutmak istiyorlar. İzmir'e girildi. haysiyetsiz. Bir cesaretle orayı da işgalden kurtararak işi bitirdik. Fakat toprağımızı işgal altında bırakamayız. Maliye Vekili Hasan Fehmi de muhasebeciyi derhal azletmiş imiş. Kendi elimle Sabri'nin irtikâplarım yazıp azlettim. çekilirler» Aynı zamanda «Biz sizinle harbetmek istemiyoruz. Adapazarı civarından da 12 bin Abaza Yunan ordusuyla kaçtı. Gürzon'un Türkiye ile harp istemediği de şüphesiz idi. Hakikaten Lloyd George'u düşüren Lord Gürzon'un manevrasıdır. bu da izzetinefs mes'elesi olur. Türk'ü tahkir ile ömür geçirdiğim. Ben İzmir'e girişimizden üç gün sonra Ankara'ya vasıl olmuştum. diplomasi hareketi merkezi oldu. Evet. Bu sayede bütün Yunan ordusundan bir fırka kurtulmuştur. İşgal sahasında ne kadar yerli Rum ve Ermeni varsa bunlar da Yunan'Iılar ile beraber kaçmışlar. Bunlar başlarında Said Bey olarak evvelce Yunanın mandası altında Adapazarı taraflarında bir Çerkeş Devleti istemişlerdi. Fransa'dan da bir harp gemisiyle Frenklen Buillon izmir'e çıkageldi. daha ziyade fırka mes'elesidir. Ben mâni oldum. Çanakkale Boğazına doğru ilerliyorlar. hepsinden evvel geldi. bir müddet sonra Ankara'ya gelmişlerdi. Bir kısım da Bursa üzerine çekilen Yunan kuvvetlerini takibe koyulmuş. İngiltere yeniden bizimle harp eder» dediler. Sabri ve Tahsin Rüştünün azillerini icra etmemiş idi. fuhuş ve zevkten başka bir şey bilmeyen biridir. Yusuf Kemal Hey'eti Vekile-de. Böyle birinin bir devletin Hariciye memurluğunda bulunması tehlikelidir. evvelce zikrettiğim veçhile siciline yazıp azlettim. tek kimse kurtulamıyacakmış. İngilizlerle harp pat264 laması hiç işimize gelmiyordu. Zeki için siciline: «Bu adam yalancı. Hepsi azlolunmuş. fenn-i harbe mugayir bir plândır. Sonra bana Lozan'da Lord Gürzon: «Lloyd George İngiltere'yi Türkiye ile yeniden harbe sokuyordu. Lloyd George'u bundan dolayı ben düşürdüm. büyük zararlar ika eder. kırık araba. Bununla bu talih itmam edilmiştir. Anadolu'yu. Hemen bu emirleri mahalline tebliğ ettim. Sade silâh patlatmasınlar. hâlâ unutmam. Bu işi bitirince ordumuz sür'atle İzmir üzerine yürümüş. Mustafa Kemal de orda. büyük bir zaferdir. Bu zafer. atılmış silâh ve cephane ile doldu. İngiliz'ler çekildi. esir düştüler. Bu hususta ingiliz Askerî partisinin de tesiri olmuştur.Bir müddet sonra Yunan'lılaşıp biteceklerdi. Hey'et-i Vekile Hariciye Vekâleti idaresini muvakkaten bana verdi. İngiliz'ler de patlatamaz.Vurursunuz. . Çünkü teşekkül eden yeni kabine -ki yine Gürzon Hariciye Nâzın idi. mümessilliği bize notalar mektuplar yolluyor. Bunlar Hey'et-i Vekile'de görüşüldü.Bu vak'a esnasında öyle korktuk ki. Lloyd George İngiltere'yi tekrar aleyhimize harp hareketine başlamak üzere sevketmek istemişti. Eğer o esnada iki Yunan taburu yetiş-meseymiş.Türkiye ile harp yaptı.

Bu işin yürekler acısı fecî ve bu millete ders ve ibret bir sonu var. Vasıf kurttur. sonra Londra'ya. Siciline rağmen. Tutundu. Çünkü bu da bir derstir. Venizelos anlamıştır. Su testisi su yolunda kırılır. vekâleten Başvekil Rauf a havale edildi. ismetle bana: «Bu Avrupalılar kötü insanlardır. Vasıf duymuş. başkâtip olarak almış. İngiliz'lerden ingiliz İşgal Kuvvetleri Kumandanı general Harington ile bir Fransız ve bir de İtalyan generali murahhas olarak Mudanya'da toplandılar. bıra-kıverdiler. görün! Ben doğrusu bu tayini işitince me'yüs oldum.» dedim. Yunan'dan bahseden bile yok. Bir şey yaptırmazlar. Fakat. İşte bu da hükümetin hali. Bir daha ortada gözükmedi. ben azlettim. Derhal Başkâtipliğe Viyana'ya yollanmış. hem de terfian tayin ettiriyor. dökmüş. oraya asker sokmamamızı istiyorlardı. Terfih ile. gitti. ancak Boğazlarda gayrî askerî bir mıntaka ihdasını. Zeki'yi azletmiş. Nihayet«Peki.» demiştir. Bu felâkete uğradık. Bu adam pezevenklikte sabıkalıdır. Tam kendisine biçilmiş kaftan. oradan Paris'e müsteşar oldu. Anlaşılıyordu ki. Bil'akis böyle mükâfata lâyıktır. Kadından memuriyet aldı. Avrupalılar. iş bununla da kalmadı. «Siz azlettiniz. öldürmek ile tehdid etti. Biz Lozan'a gidince Hariciye Vekâleti işleri. Bu adam sonra Meş-het'ten irtikâbından dolayı Ankara'ya gelmiş. Şimdi bu kanlar hiç olmuştu. Hey'et-i Vekile'de Rauf da vardı. Ne de bulmuş. fakat birgün Vasıf in da gözdelerinden birine kendi de fiil işlemiş.. Çünkü faydası yok. Vasıf Prag'a sefir giderken Zeki'yi bulup. memuriyete.Para. Bizi İzmir'e yolladılar. Hattâ Trakya'yı bile bize iade edeceklerini. Hakikaten Zeki Prag'da Vasıf'a kadın ve çocuk bulmak hizmetinde pek dirayet göstermiş. Yunanlılar şarkî Trakya'dan çekildi. Bunu işitince dedim ki: «Aferin Vasıf a. O da gitti. Dinledi. Bu hem de birkaç kademeyi atlatarak terfihtir. açıkça demektir ki. Israr ediyor. Çünkü Lozan'da muahede bittikten sonra. Neden sonra bana geldi. bilhassa ingiliz'ler telâşta. «Kim söyledi?» dedim. «Bu devlete hizmet de etmek doğru değildir. . Bir şey yapamadı ve diyemedi. en mühim işleri Boğaz mes'elesiydi. Türk'ü tahkir eden bir çerkes azledilemez. Ne yapacaksın bakalım?» dedim. Yine geldi. Bu hiç caiz olmayan bir şeydir. azlinin kararını biliyor. beni vurur. Netice yalnız kendine düşman kazanmaktan ibarettir. Müzakereye mahal olarak Mudanya kabul edilip bizden İsmet Paşa. Yunan askerlerini oradan geri çekeceklerini söylüyor. Rauf derhal Abazalık gayretiyle kaynamış olacak ki. Galiba Türk idi.. Tahsin'i Meşhed'e konsolos tayin etmiştir.. Kızıp.. kadından azlolundu. Mustafa Kemal'e jurnal gönderdi. «Hariciye Vekâletinde Memurin Müdürü söyledi. memuriyetsiz kalmış. işte Rauf açıktan Türk düşmanlığını himaye etmişti. Mu266 danya veya izmit'te bir mütareke yapılması için tarafeynin müzakere etmesini de teklif ettiler. «Hayır» diyerek savmak istedim. Anladılar -sa. Orada Mudanya mütarekenamesi yapıldı. «Beni siz azletmişsiniz. Bu adam gözüpek biri olsaydı. Bu. Paris'te casus teşkilâtı yaptı. Bunu da zikrediyorum. Yunan onlar için bu kadar kan. Bize nota nota üstüne yağdırıyorlar. rezil olmuş. Mustafa Kemal'in evlâdlığın-dan biri ile evlendirilmiş.Fakat gayret yine beni bırakmadı. Siciline de yazılmıştır. Halbuki bu adamın bu halini ben hikâye ederken. Sen yaparsan bozarlar. Gönlümün dileği oluncaya kadar bırakmasın. Bu da tabii ingiltere'nin işi idi. Bekir Sami'ye de Londra'da bir akşam bir kadın getirip odasına bırakıp gitmiştir. Misali yok değildir. Siz tayin ettiriniz» dedi. Hergün ona kadın getirir.» Bu da yeis verici şeydi. Feridun bir hami bulamamış. Paris'te işi budur. vaktiyle Nevres'i tevkif ettirmek için yaptığım teşebbüsleri Nevres haber almıştı. IşteTürk evl265 âdı! Ecnebi unsurlar ne yapıyor. Metelik vermedik. Bu kuvvet askerdi. Bu yine bir şey değil. öldürebilirdi. Bunu zihnime iyice yerleştirdim.» dedi. Türk Devletinin iyiliği ile ne alâkası var? Sonra işittik. Tabii bunu ona söyleyen Hey'et-i Vekile azasından biri idi. biz Trakya'ya sekizbin kişilik bir jandarma kuvveti gönderdik. Yaptığınızı oradaki memurlar alâkadarlara söylüyorlar.. Ecnebi unsurlar her tarafı tutmuş. yardım vermediler. Sabri de beni vurmak. Bir suretle savdım. Bu Yunanlılara büyük derstir. Demek vazifenizi bihakkın ifa etmekle başınıza belâ alıyorsunuz.»dedi. Avrupalılar notalarında bizi sulh konferansına da davet ediyorlardı. Böyle bir adamı onun gibi bir adam sırf hususî hizmetleri için alıyor. Alâ. mal.

. Hele Lozan sulhûnden sonra bunu tamamiyle yaptı. Muahede kalacaktı. Türkiye bir çiftliği mesabesinde oldu.. Bunlar da bizden korkmuş. beni mahvettin... Alçak. Barıştık. Tedbirsiz..... Hele Refet'in askerle istanbul'a girmesi bunları titretmiş.. Ben olmasam Moskova'dan kaçıyordu.. «Sana ben de yapabilir miymişim? Nasıl?..Jandarma dedik. Eşi yoktur. meb'uslara Yusuf Kemal'in yolsuzluklarını.. Bunu Fethi'den de işittim. Ben Rusya'dan avdetimden beri. Ben onları tepelerim» demiş. Saçma şeyler yapıyor.. Sanki hükümet. bizi istanbul'a sokmamağa karar vermiştir.. Ne hiyanet!. Pişman oldun mu?» «Pişman oldum» dedi.. O topları çalmıştınız. azamet satmıştır. Yusuf Kemal'e «yaz!» demiş. Bunu (. kaçan kaçana olmuştur.» dedim. memurları..) makamına koydu. yanına bir bilen memur alsana. O vakit istanbul'da Kolçak denilen bakayası pek çok Ak Rus var.. Tevfik Rüştü'yü de aleyhime kışkırtıyorsun. siyasî vazifesinin Hükümete ait olduğu. burnu kafdağmdaydı ve yine o sayede Hariciye Vekilliği ediyordu. ilerde tafsil edeceğim. Mustafa Sabri. küfretmiş. Mustafa Kemal'in nezdinde Yusuf Kemal'in işi b: misti. Birgün o azametli Yusuf Kemal Meclis bahçesinde yanıma geldi: «Doktor. bana çok yaptm. Biz Yunan'ı memleketten attık. Kibirli ve azametli Refet bunu kendi şahsına yapılmış zannetmiş.diğerleri derhal hayatları kaygısına düşüp. yaptıkların ne idi.. Hürriyet ve Itilâfcıları istanbul'da telâşa düşürmüş. idaresizliklerini söylüyor. bu ne ibtibdâd? Burası senin çiftliğin mi? Tabii Hey'et-i Vekile kızdı.. Ali Kemal ve emsali bir içtima yapıp kuvve-i askeriyye ile bize karşı koyup.. «Tövbe» dedi. Bunlar olmamış gibi bir tavırda.. . izmir'de general Pelle'ye bir nota yazmak lâzım gelmiş. İngiliz murahhası Rombolt bize «Hırsızsınız. Sersem adam. artık yeter.. Mustafa Kemal kendi kendine izmir'de diplomatlık ediyor. Mustafa Kemal. yâni çiftliği gibi idare etmek hevesinde olduğunu gösterir.. bunları hep Hükümetin. Kendisine askerî vazifesinin hitam bulduğunu. Sonra Lozan'da bu topları istedik. Meclis. Böyle misâller çoktur. Mustafa Kemal pek kızmış.» diye hakaret etti.» Dedim: «Pes mi?» Dedi: «Pes» «Bir daha bana azamet satmıyacaksın! Tövbe mi?» dedim. O da Yusuf Kemal'in aleyhinde müthiş uğraşıyordu. Bu ne tegallûp. Yusuf: «Hem müthiş yaptın.. Kâmil Paşa'nın torunu Fuad tdris'de bunlarla beraber. Meclis'in haberi olmadan yapıyor. Türkiye'yi keyfî gibi. Ankara'ya gelmesi. Bana yaptıklarının intikamım alıyordum. Bu ne egoist adam. Fransızca yazamamış.) kendisi de (S . Anadolu askerini istanbul'a sokmayacaklar. Bizimkiler vapur ile otuz top da gizlice göndermişler ise de bir İngiliz harp gemisi bu vapuru yakalayıp topları zaptetmiştir. şimdi demek Itilâ-fcılar Yunan'ın yerine geçiyorlar. Hey'et-i Vekile'de de sırası geldikçe kendisine darbeyi vuruyordum. Kibri artmış. Padişah'tan sadaret mührünü alacak.... Moskova Muahedesini kendi dirayetine mal etmişti. Bu esnada Ali Kemal tevkif olunmuş.416) itiraf ediyor. Hoca Mustafa Sabri. hiçbir şey yoktu. Bu adam da ne hayindir ve ne müthiş dolandırıcıdır. aleyhinde imişler. notalar yazıyor... sadrazam olacak. Asker toplayacaklar. kendin Franızcayı iyi bilmezsin. aleyhinde Millet Meclisinde propaganda yapıyordum. Benim bu kadar hizmetimi unutmuştu. Bu kuvvet ve Refet istanbul'da halk tarafından hiç misli görülmemiş tezahürat ile karşılandı. Mustafa Kemal Trakya'ya geçecek kuvvete Refet'i kumandan tayin etmiş. oraya gidiyorsun. «Beni Harbiye Nâzın yapsınlar. istanbul'da türlü delilikler yapmış.Zaten Meclis'te meb'uslar Yusuf Kemal'in Hariciye'deki idaresizliğini öğrenmiş. . izmir Zaferi. bu adamın dürüst olmadığım. fakat içim iyi barışmadı. İZMİR'DE Şurası da pek garip idi. Mahmut Muhtar Paşa da Çankırı meb'usu Ziya'yı Mustafa Sabri'ye yollamış. Şimdi Meclis'te aleyhine hareket şiddetlendi. nihayet Fethi yazmış. Gel barışalım» dedi. bombalarla şimendiferi atacaklar. meb'usları. Ermenileri de silâhlandıracaklar. tehlikeyi görmüş. Demek artık Meclis'te. bu ne?. Kendi kendine kararlar verip icra ediyor. Yusuf Kemal bunları öğrenmiş: nihayet bîzâr ve âciz kalınca. Padişahı. Ankara'ya gelince Mustafa Kemal'in hâlâ Yusuf Kemal'e küfrettiğini gördüm. Bilmem orası doğru mu? Fakat çok kişiden işittim.. Dedim ki: «Senin bana azametin. vekilleri. Bir taraftan da Tevfik Rüştü'yü teşvik ettim... Halkı da(. îşte sade bu.... Hey'et267 i Vekile tarafından tebliğ edildi.

Mühim işler yok zannediyorlar. Methi ne kadar çoksa. Mezuniyetiniz zamanının hitamına muntazınm.. Yalnız meb'usum. Almasa idim de. kendisi isteyip orasını bırakarak mı geldi. Yanıma geldi. huyu müthiştir. (*) Utanma. İsmet de ısrar etti. şahsi mevkiini düşünüyor. Rıza Nur Bey'i yine listeye koydu. Daima muhabbet ve müzaheretinize arz-ı ihtiyaç ederim. Hem de artık İsmet beni suyu emilmiş. Posayı attı.. Herif bizi Hey'et-i Vekile'den atmıştır. derhal haremimi çağırtmıştır. Ona söylediği şeyler arasında şu davardır: «Hey'et-i Vekile intihap edilirken. favoritzm.. yoksa Mustafa Kemal onu (. Cumhuriyet ilân edildiğim. Doktor Rıza Nur gibi nâdir evlâd-ı vatanın istinadına müftakırdrr. Çürük ve gayri samimidir. Herif millet işi değil. asma kesme. oranın memurlarından geldiler. kimse ile de ihtilât etmiyor. Karşıladık.) getirip kumandanlıktan kaldırarak sıfıra mı müncer etti. iki yıl sonra. ona da devam etmiyorum. Bilhassa gözlerinizden öperim kardeşim.. Lâtife boşandıktan sonra istanbul'a gelince. Yunan cephesinde yukarıdaki teşkilât ve tertibat yapıldı. fenalık etmiştir ve edecektir. entrikalarını örtmek için böyle şeyler de bol yapar.) 269 Fakat mes'ele bu kadar değildir. Salıâ açık. Bu kanaatim. Bu adam.. Onu getirmişler: «Sinop Meb'usu Muhterem Doktor Rıza Nur Beyefendi Hazretlerine. Ne yapsın sonra şeref kazanırlar. Meselâ: «Sağlam ve samimidir» diyor. Gazi. İsmet «olmaz. Ali Fuad ve emsalini koymamıştır. iki saatlik mesafeye kadar gittik. içi dışı başka adamdır.. Gazi canım Rıza Nur bu kadar arkadaşınız. zulüm dörtnala gidecek. 268 IKİNCÎ BÖLÜM CUMHURİYET DEVRİ Cumhuriyet devrinde milletin. Ne adamdır? En mühim muharebeyi yapacak. artık zevk ve safa.. Mustafa Kemal bana: «Paşa'yı istikbâl edelim. Vapur inebolu'ya geldiği vakit. onunla çalışmam dedi. büsbütün uzaktan ve kulaktan. böyle en mühim kumandanları iş başına koyacak iken Karabekir. Cumhuriyetin terakkisi ve vatanın dahilen ve haricen selâbet ve itilâsı. Ismet'in Başvekil olduğum söylediler. Bu babta hiç malûmat yoktur. posa kalmış zan ve farzetmiştir. derhal beni kuşkulandırdı. Lâtife'nin hikâye ettiği şey. Artık. fuhuş ve vurgun. Benim mezuniyet almamdan da telgrafında istifade ediyor. Demek Ali Kemal'i tevkif ettirmemiz keramet gibi olmuş. Sonra yüzüne nasıl bakarız dedi. Otuz kişi kadardık. ben onu idare ederim» dedi. Bana dalsmet'ten şifre olmıyarak şu telgraf çekilmiş. başka vesile bulurdu. İsmet Mustafa Kemal'in reyine muhalif asla bir şey yapamaz. Aldığım ve kaydettiğim haberler de sade meb'usluk sayesinde. devletin iyilik ve kötülüğüne dair benim hiçbir dahlim yoktur. Onu onlar pek iyi bilirler. Buna en maddî. Lozan'da ve Hey'et-i Vekil'ede arkadaşlığımız zamanından daha sağlam ve samimidir. Mustafa Kemal Benim için ben Rıza Nur'u da korum... Zararı yok. Malımı bilirim. siz bana bırakın. Karabekir meb'us. Daha diyecek var mı? Ama utanmaz. bir kısmını da Mısır'a. Gazi ve ben ısrar ettik. bitirmiştir. Demek onun kuvvetini elinden almış. bu kadar hizmet etti. hamamın namuslu gösterilmesi şeklindedir. Birçoğunu bir ingiliz vapuru Selânik'e götürmüş. Bu iş de suya düşmüş. Mektepte benden iki sınıf aşağı idi. Daha iç yüzü vardır.. Bana dert yanmağa başladı: «Mustafa Kemal ve İsmet pek haris . Onlar evvelce İsmet'le başbaşa listeyi yapmışlardır.Sen de gel!» dediydi.. Vapurda miralay bir asker doktor vardı. İkisi de beni isteyemezlerdi. ilk zamanlarda kâh da Is-met'in.ingilizler vasıtasıyla Türkiye'den kaçmışlar. İsmet olmaz dedi. Mustafa Kemal Karabekir'e bir vazife vermedi. en iyi delil bu. Mustafa Kemal'in Cumhurreisi. Bu işler benimle olmaz. ettiği fenalık da o kadar çok olduğuna hükmetmek lâzımdır. hayvanlık ve dalavere île ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. sen isteme demiştir. Methedince.. Bunlar rakiptir. Not: Metin içinde geçen parantez içinde italik açıklama ve notlar tarafımızdan eklenmiştir. Ama iyi karşıladı.. Bir şey de sızmadı.devlet kurulmuş. Mustafa Kemal'in ağzından. Meclis'te bir sırada oturuyor. İsmet» Büyük medihli telgraf. hiç sesi çıkmıyor. (AD. Vaktiyle Kâzım Karabekir Şark'tan vazifesini bırakıp Ankara'ya gelmişti.

Devletin Reisidir.. Oldu. Cumhuriyet ilânını söylerken Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 488) sahi-fenin sonlarına doğru ne kibir ve azametle atıyor: «Yemek esnasında yarın cumhuriyet ilân edeceğiz. Gazi'nin tebrikime cevap vermediğini. «Karar vermek için bütün arkadaşları davete ihtiyaç görmedim. Herkes diyor ki. Adnan Bey'den sordum. Hey'et-i Vekile Reisi Başvekil unvanını almış. Artık Meclis vekil intihap edemiyor.Muhabbet ve istifsarınıza teşekkür ederim. Ben yağmurdan kaçarken doluya tutuldum. Nihayet istanbul'a döndüm. Hanımefendi hazretlerine arz-ı tazimat ederim.. Sonunda «Adam bu da bir şey mi? Hangisi olursa olsun..». fakat herkesin ümidi sizdedir. bunları da yine o rezil edip yıkacaktır. diğeri vermedi. Telgrafınız hem Sinop'a ve hem istanbul'a gelmiş idi. Bu akşam göstereceğim. Gözlerinden öperim. teveccühünden galiba düşmüş olduğumu yazdım.. Bu sıfatla Meclis'e ve Hey'et-i Vekileye . verdiğim talimatı şimdi göreceksiniz». 22 teşrin tarihli bir mektuptan memnun olduğunu anlattım.. samimi değildir. Onlar da çok sevinecekler. İsmet'ten de şu mektubu aldım: «İstanbul'da Sinop Meb'usu Rıza Nur Bey'e.» 1 Kanunî evvel sene 39 İsmet Bunlarla bu noktayı halletmek mümkün olmadı. uğraştım.... Okudu. Teehhür ederse mufassal yazacağım. Bu söze cevap vermedim. Bugün aldığım. Bulamamakla beraber. Sıhhat ve afiyetinize daima duacıyım. Birçok tereddütten sonra henüz almış olduğum İsmet'in bu telgrafını çıkarıp gösterdim. bellerini kırdı ise. bize mahsus ve benim kadimdir diye nasıl övünüyor bilmem. Derhal Mustafa Kemal'den şu telgrafı. Halâ merak ediyorum. Milleti inim inim inleteceklerdir» dedi.. Beni ilk hangisi attı. Bu doktor görüşlü adammış. «Bu doğrudur ama. «Tesbit ettiğim program. yazmak istediğim bir çok şeyleri yazmıyorum.» Cumhuriyet ilânı için Teşkilât-ı Esasiye Kanununun bazı maddelerini tâdil etmişlerdir. Tâ çok yıllardan beri hayâlini kurduğum kütüphaneyi yapmağa teşebbüs ettim. «Türkiye Reisicumhuru. yine kendisini kuvvetlendirmeyi unutmamıştır. Devam etti: «Sizi elbet istemezler.(. İsmet derhal cevap verdi. samimiyet gösteriyordu. Şerefeddin Mağmumî için yazdığını da anlayamadım. hâkimiyet milletindir diye haykınrken. Şimdi cumhuriyet de yapıp. Rıza Nur nasıl Ittihadcıların ve Itilâfcılarm foyalarını meydana koyup. fakat yine bizim cumhuriyet. Sizi istemezler» dedi. Düşün ki. Çok sevindim.. Telgrafı arattı. İsmet'e bir mektup yazdım. Siz onlar gibi değilsiniz. Meclis'in kuvvetini azaltmış.. Görüştüğümüz zaman nokta-i nazarma göre bir suret-i hal buluruz (*) Namusla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı.. Türk Tarihi müsveddelerini aldım. Mektubunuzu aldım.. Beni ihya ediyorsun. Sihhatimiz iyidir.» dedi. Riayet ediyor. devletin başına çöktüler. Gözlerinden öperim sevgili kardeşim.. Ankara'ya geleceğini yazdığına göre.. 270 Gazi Paşa'ya mektubunu göstermiş idim. Çok teşekkür ederim kardeşim. Çünkü Mustafa Kemal son zamanlarda bana çok ısınmıştı. inebolu'dan tarafınızdan telgraf aldığımı hatırlamıyorum. devam etsin. Maahazâ. İsmet Paşa hazretlerine olan mektubunuzu okudum. Bu tadilâtta. Zaten ikisi birdir» dedim.) adamlardır. Gazi Mustafa Kemal İsmet'in mektubu: «Kardeşim Rıza Nur.. ne kadar meşgulüm. Bu suretle Hey'et-i Vekile kabine şekline ifrağ edilmiş. Zaten evvelkisi bir anomali idi. Bahusus hiçbir mes'elede pamuk ipliği ve benim tedbir ile hareket niyetinde değilim. Bu suretle Mustafa Kemal övündüğü ve kendi icadı olan Türk Süijeneral devletini rah-nedâr etmiş. 1 İLK SOĞUKLUK i Ben de yine inebolu'dan Mustafa Kemal'e ve İsmet'e Cumhuriyet ve yeni mevkilerini tebrik eder birer telgraf çektim.. bu hâkimiyeti. tamamiyle hukuk-u esasiye kitaplarında mevcut Avrupa'daki devlet tarzına girmiştir. Hakkı var. istirahat ettim. Çünkü onların zaten ve tabiaten benimle olduklarına şüphe etmiyordum. Çok üzüldü.... böyle olacaktı.. der'akap size bir telgraf çekti. Reşid Bey için üzülme kardeşim. Övünmesinde berdevamdır. Sinop'a geldik. işlerim pek çok.

Bu adam daima herşeyi pençesi altına sokmuştur. Bu tuhaf bir şey olur. Kâzım Karabekir. Millet zavallı aç kamını düşünmekle meşgul.. Bunun birinci kısmı mahz-ı (. isticali mazur göstermeğe çalışıyor. gerek Rauf ve gerek diğer bir takımları... Köprülüzâde Fuad da büyük bir cehalet yaparak neşrettiği kitapta «Türkiya» yazmıştır. Yine bu sahifelerde Rauf u padişahlık tarafdarı olmakla itham ediyor... Bunda Allah'ın inayetinden bahsediyor (Sahife 495) Kedinin sirke içmesine şaşılır. Şekil dediği Cumhuriyettir. . Bu onların fikirleridir... Yunus Nadi.. anlattım. ne (. Şimdi tam yapmıştır.. CUMHURİYETİN İLÂNI Meclis'de Cumhuriyet kabul. Her tarafta parlak tezahürat ile ilân-ı şâdümanî edildi» diyor. Umum Türk'lere aittir.. Kendisini hâkem yapıp davet etmişler. Fethi de Millet Meclisi Riyasetine intihap olunmuş.. Bu maddede Türkiye'yi «Türkiya» yazmıştır.. Çekilmesi sebebi de bu ve yerine kuvvetli kabine gelecekmiş. Aynı zamanda ismet kabine teşkiline me'mur.. saçma. Raif ve arkadaşları bir taraftan. ismetin (Sahife 493) sözleri benim kendisine dediğim «münhali kapatmak lâzımdır» sözümün izahıdır. Buna «Türk Tarihi» demek lâzımdı. Şüphe yok ki..... Onlara Mustafa (*) Ejderha ve hayvan anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı. Şimdi sade adı telâffuz ediliyor. Sade Raufun endişesi Mustafa Kemal'in «Saltanat-ı ferdiye» kurmasıdır. Gerek Kâzım Karabekir.Riyaset eder» cümlesini koymuştur.... Çünkü tezahüratı yapan hükümettir. Bunda da yerden göğe kadar hakkı vardı. Nihayet bu bir mes'ele oldu.. Hadi böyle yalanları millî hareket zamanında vaziyet müsaid olmadığından yapardın. ordaki Necati.. İsmet benden sordu. Edilince Mustafa Kemal bir nutuk söylüyor. cumhuriyet benim padişahlığı ilga eden takririmle benim tarafımdan yapılmış demekti. Eski arkadaşlık var. O vakit istanbul matbuatı gemi azıya almıştı.. Halbuki.. Mustafa Kemal matbuatı Fethi vasıtasıyle kanun harici şiddetle susturamıyordu. Bir de bu müzakeredeki. (... Raufun Padişah tarafdarlığı asla varid değildir.. Fethi'yi büsbütün atmamış. Fakat cevabı zayıf..) adam!.). Şimdi niye?.. Hamdullah Suphi ve Kemaleddin Sami'nin Sözleri hep müretteptir. hep o yola yürüyordu. iyi ad koyduğumu zannediyorum.ikinci kısmı doğrudur. tâ Erzurum ve Sivas'tan beri Mustafa Kemal'in tahakküm ve zulüm yaptığından ve yapacağından korkmuşlar ve bu korkuyu izhar et(*) Yalan ve utanma üc ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Fethi nasıl olsa yine ona yâr. Bilmem bu adam nedense herkesten çok Rauf la uğraşıyor ve onu bilhassa bu itham altına almağa savaşıyor. 271 Kemal öyle talimat vermiştir. Nâm odur.. ilh__Ben bu adama «Yedi başlı (. Frenkler Hydre derler. Devlet Reisi.. Hükümet ve Hey'et-i Vekile Reisi.. Vekâletlerin kapılarına da aynı imlâda levhalar astılar.. Müthiş tenkidler yapıyorlardı. Kara cahilin biridir.) alenen yazıyor . Bu iş de Mustafa Kemal'in istediği matbuatın ağzına kilit vurmak içindi.... Mustafa Kemal bununla büyük bir inkılâp yaptığı Ekinde. Fuad'ın kitabının adı........ «Türkiye>: yazdılar..îstanbul gazeteleri diğer taraftan Cumhuriyetin ilânı tarzını tenkid ettiler..)» diyorum. Anlatayım: Resmî kâğıtlara da böyle damgalar koydular. Recep... Nitekim Recep şekilden bahsediyor. ahenk kanunu mucibince «Türkiye» dir. Malum. öğretme olmasa nerden bilecek.. Zalemenin işi böyledir. Mustafa Kemal Reisicumhur intihap ediliyor. bunların adamlarının sözlerine göre Fethi kabinesi zayıflık ile itham edilmektedir. Beş-on dakikada bir Teşkilât-ı Esasiye değiştirilebilir mi? Mustafa Kemal sonraki sahifelerde Cumhuriyet ilânı üzerine yapılan gazete tenkidlerine cevap vermeğe savaşmaktadır. Mitolojide böyle bir (..) vardır. Sonra Nutkuna fırkadaki müzakeratı dercetmiş. Nutukta «Bütün Millet Cumhuriyetin ilânına mesrur oldu. Ne koca (. Adı «Türkiya Tarihi» Münderecatı Türkiye'ye ait değil.. Biz evvelce 12 Teşrinisani kararını izah ederken Raufun ne tahalûkle bu takrire imza attığını söyledik. Mustafa Kemal zaten şimdiye kadar müstebidâne idareye uğraşıyor.)... münderecatına da uymuyordu. Vasıf.

İşte Ittihadcılar devrini seninle bir safta yaşadık. Rauf un gazetelerde aleyhdar beyanatı üzerine Mustafa Kemal Rauf u fırkadan atmak istedi. Demek Cumhuriyetten beri olan şeref veya mes'uliyetlerde asla hissem yoktur. O vakit bu ihtiras Padişahlık makamı için değil. Cumhuriyet ilânı gününe kadar ben işlerde doğrudan doğruya methaldar idim.... fakat başvekillik ve vekillik için oluyordu.(. illâ dediğim der... Cumhuriyet ilânından meb'usluğumun sonuna kadar üç-dört yıl zarfında Ankara'da cem'an yekûn üç-beş ay ya oturmuşumdur.... iyisi mi. edemedi.. hissem.Sade bu sefer. Harb-i Umumi esnasında Mısır'dan gelirken orada saklatıp bırakmağa mecbur olduğum bu tarihin Mısır... Yine Rauf: «Rauf...» işte bu doğru.... Bu güne kadar bu devlete iyilik ve kötülükten ne yapıldı ise. Mustafa Kemal'i anlamıyor. Benimle Cumhuriyet ve Padişahlık mes'elesi hakkında uzun bir münakaşa etti. Nihayet sebebini izah etti: «Padişahlık kalkınca Reisicumhur olmak için ihtaras meydan alır. Ittihadcılar Padişahı bütün kuvvetinden tecrid etmiş. Kendisini severim.. Demek ilzam olmuştu. Ancak. Lütfi Fikri de işe karıştı. Raufun bu sözü saçmadır. Mustafa Kemal ne (... millet birbirini yer... fırkadan kendin çık da kabadayılık sende kalsın. Hiç olmazsa mevki.. Tuttuğu yol. mantıklar ile ilzam etmek mümkün değildir. Kurtarmak istedim. Hiç olmazsa cahil. Mustafa Kemal'in Cumhuriyeti bunu te'min edemezdi. Ayrıldık. ya oturmamışımdır.... dünya görmüş insanlar gelebilir. Bir iki saat sürdü.... Türk Tarihi'nin tab ve tashihlerini yapmak ve eksik kısımlarını ikmal etmekle meşgulüm.... Aynı ihtiras yine oluyor. Rauf.. bunun için nasihat ve hattâ tehdid ettim: «Lütfi Fikri! Çok rica ederim. Fakat tam doğru değil.. Vaziyeti bilmiyor. padişahcı olmuştur. şeklin ne hükmü var? Mühim ve muzır olan ihtirastır. CUMHURİYETİN ÎLÂN ŞEKLİ Gazeteler Cumhuriyet'in ilânı tarzı aleyhine.. Mustafa Kemal'in bile Nutkunda neşrettiği vesaik bunu isbat eder. Vallahi seni imha eder» dedim. madem ki iş bu hale geldi. bir kaç gün kalıp haberler alıp dönüyorum. Bu hususta bir risale neşretmişti..milletin saadetinin müemmen olacağına itimat etmiyor».» Suna yine hakkı teslim etmemekle beraber tamamiyle sustu. Cumhuriyetin.. Rauf da «Fırkadan çıkmam» dedi. Mustafa Kemal bu fikre başlamış... Bundan sonra sade meb'us olarak işleri yalandan görüyorum. Zaten fırkada ve hak huzurunda mağlûp olsa.. Bunları bilmeyecek ne var?. Hindistan gibi bir takım kısımlarını da getirtmeğe muvaffak oldum. Orada Ressam Asaf Muammer de vardı. tevellüd imtiyazından kurtuluyor. şu var ki. Nice avanesi de var. Çok defa cevap bulamıyor. Arada Ankara'ya gidiyorum.. fakat Padişahlık iyidir.. Silâh da onda. Bir takım işlerin içyüzünü bilmiyorum..... derhal silâha müracaat eder . Bir gün Lütfi Fikrinin yazıhanesine gitmiştim. bu fikirden vazgeç! Hiç olmazsa dilini tut! Sen Mustafa Kemal'i bilmiyorsun. fakat çok ileri gidip. vesikalar.). Ben ekseriya istanbul'dayım. o makamın kuvvetlerini kamilen ve keyfemayeşâ kendileri kullamyorlardı. Haklıdır. Onu en muknî deliller. bir gün kendisini mahve getirecek. Değerli ve namuslu bir adamdır. Hattâ kavga ettik.. hilâfet Makamının muhafzası lehine yazıp duruyorlar.Nitekim gördük.272 mislerdir ki.. Bu müddet zarfında söz de on defa ya söyledim. Meclisteki müzakerelere karıştığım alâkadar olduğum yoktu..)drr. Fakat çok şeyler meb'uslar arasında kulaktan kulağa dolaşıyor.. O da her şekilde aynen mevcuttur. Hilâfeti müdâfaa ediyor. deyip işin içinden çıkıyor.. ihtiras bu mevki için de olacak. şeref veya mes'uliyetim vardır.. Bu da büyük 273 bir kârdır. Dedim ki: «Bu sebep çok doğnuve çok mühim. bilmiyor..Nitekim emsali var.... mütereddi bir aileden kurtuluyoruz.. Mustafa Kemal doğru söylüyorsa. Cumhuriyet aleyhinde ve Padişahlık lehmdedir. Rauf da bir şey yok.. Lütfi Fikri çok münakaşacı bir adamdı.. nasılsa buda ağıza düşmüş idi... Hiç olmazsa Cumhuriyet makamına okumuş. Mevkiin... Bu adam cidden akılsızdır.. Şu halde Padişahlık veya Cumhuriyet rejiminde fark yok. Apaçık basit şeyler. ihtiras durmuş değildi. . Gazeteler Hilâfetin ilga edilmemesi lüzumu hakkında harıl hani neşriyat yapıyorlar. Fırka demek o demektir. eski fikrinden dönmüş. onu kafeste kuş yapmış. ya söylemedim. Fakat padişahlık buna mâni olmuyor ki.

Bir istiklâl Mahkemesi teşkil edip. ikisi arasında uzun münakaşalar olmuş.. Kızmış. BASIN HİZAYA GELİYOR. nevrasteniktir deyip. ismet şimdiye kadar iyi söz söyleyemiyordu. Bu münakaşalarda ismet müthiş bir surette Raufu mağlûp etmiştir ve yine diğer cihetle Ismet'in Rauf a nisbetle çok yüksek olduğunu göstermiştir. Bunları neşrettiler.¦ di. Sade yüzüne bakıp yürüdüm. Ne hakaretti. ismet küplere bindi. Cevdet'i Velid'i grödüm. Ben orda iken ihsan geldi: «Gidiyoruz.. Sonra da çıktı. Topçuya bu işi hüsnü surette kapatmasını. meb'us intihabım aleyhine çalışan. Umumî nezaket diye ve senin elini sıkmasam hakaret ve terbiyesizlik olur diyedir. Tabii bir şey demedim. illi. istanbul'a ve matbuata bir korku vermek lâzımdı. Millet Meclisine affını verdiler. adetâ kusur diler gibi. Hatırımda kalmayan bir şeyler söyledi. Lütfi Fikri'yi. Müzakere salonunu terketmiş. o vakit benim ayağıma ricaya gelmemeli idi. tsmet: «Bak. turşu gibi idi. beraet ettirin. Hem de belki bunlarla kurtulamaz diyerek. Gidip resmen müdafâa ettim. İsmet bana cevabında affını kabul ettiğini yazdı. Bir başka fikrim yoktu. Topçu Ihsan'ın riyaseti altında istanbul'a gönderdiler. ismet iyice dalına binmiş. Halbuki o adam o kadar ihtiyarlamıştı ki.. Velid'i tevkif etmişler. Dindardır.Mustafa Kemal Raufu tepelemek için Rauflaîsmet'i fırkada bir hususî içtima yaptırıp tutuşturdu. Af olup çıktı. Her gidişimde bir çok ziyaretçiler vardı. Lütfi Fikri hapse mahkûm oldu. perva. Beni Tıbbiye'de muallimlikten atan. Ne kötü!. vicdan. Ama buna canı sıkılmış. ne emirleriniz var. Okudum. işte bu tamamiyle oldu. namus. hunhar ve mahlukla ilgili altı kelime metinden çıkartıldı. Şimdi matbuatı imha için bunu vesile yaptılar . Mahkeme Fındıklı'daki Meclisi (*) Canavarlık. Bil'akis Lozan'da yakından tanıyıp. ihsan! Hüseyin Cahid'i asıp bu işi bitirmeli!» dedi. şimdi el vermemek değil. Cahid'i. Velid beni Cumhuriyetçi olduğuna dair şahid göstermiş. ismet Rauf a: «Fırkadan çıkıp muhalif fırka yapacak mısın.. Fakat bunlardan birisi hatırımda kalacak şeydi yanından çıkınca defterime kaydettim. Buna da sıra geldi. elimi uzattım.. lttihadcılann enkazı vardı. asıl. Bunlar ekseriye Küçük Said'in damadı Nuri'nin evinde toplanıyorlardı. sevdim. Ahmed Cevdet'i.. Teselli ettim.. muhalif fırka yapmıyacağını söylüyor. Bu sefer kendi ilerledi. bir kısım beraet etti.. Ben bu esnada Ankara'dayım. Birisinde göz hekimi Esad Paşa da geldi. 274 Meb'usan binasında içtima ediyor.» dedi. Sebep: Ben son zamanda Sıhhiye Vekili iken Esad doktor ismail Besim Paşa ile beraber Ankara'da Vekâlete geldi... cürüm denecek bir şey olmadığını söyledim. Gidip tevkifhanede Lüt-fi'yi. Paşa hazretleri. içimden dedim ki: «iş müthiş. yoksa fikirlerinden dönüp fırkada kalacak mısın?» diye sormuş. Rauf yine hatâda. Çok canım sıkıldı. Yine bu hapishanede de bir kaç defa zeyaret ettim. Yine Ismet'e bir mektup yazıp Lütfi Fikrinin affmı rica ettim.» Ne ise.. Raufun bu neşrolunan sözleri yavan. Ben çıkarken herkesin elini sıkıyordum. yapar. hekimce söyledim ki: O halde bununla kurtulur. Gazetedeki beyanatından bir takım fikirleri inkâr etmiş. Hattâ. Yapmadım. Ayol ben sana seni sevdiğimden elimi uzatmadım ki. Elimi tutmak iste. Kabul ettim. Ismet'e bir mektup yazdım. Bu darbe ile matbuata biraz sükûn geldi ise de bir müddet sonra tekrar başladılar. Cahid. Lütfi'ye ettiğim nasihatlar boş değilmiş. Ama dindar olmak lâzımdır. Lütfi'yi mahkûm olunca mehterhaneye nakletmişlerdi. Hülâsatan bu mektupta dedim ki: «Bunları bırakın.. Orası muhalefet mahfeli . gayretli lttihadcı olup bana saldıran bu adam. Benden birini Hamidiye Etfal Hastahânesine müdür tayin etmek-liğim için ısrar etmişti. muhalif fırka da yaptı. O da fırkadan çıkmayacağını.. tsmet'e veda ettim.» MEMLEKETTE GENEL DURUM Şimdi istanbul'dayım. Bilmem neşrolunan zabıtnameye rotüş mü yapmış? Adeti böyledir. Bu esnada Tanin Ağahan'ın beyanatını neşretti. Bu defa hatip gibi söz söylemiş.. istanbul'a gideceğim. Baktım ihsan da o fikirdedir. Velid diğer beyanatımdan memnun oldu. Cavit. Kendisine sonra izah ettim.. Biraz bunda ifrâd eder. elini çekti.

Suyunu uzak bir gölden getirdi.. Şimdi bunu da mı? Bununla bir lokma ekmek yiyorum. Amele.deniz şeklinde havuz yapma (. yiyip içiyor. Ittihâdcılan imha ettik. nâm ve nişanları kalmadı. Ankara'ya gittikçe ikisi de beni yemeğe çağırıyorlar.. Paşa! derenin ortasındayım ve başkalarının bu kadar yerlerini parasız zaptettin. Gizli duruyor. binalar elde etti. içinde kayıklar geziyor.. Ekmeğime dokunma bari!» demiş. memur. ilh. Bunun için istida ile Ziraat vekâletinden bile elli bin lira aldı. benzin hep Vekâletten.olmuştu. Şair Yahya Kemal. hepsini âni bir surette toplayıp hudud haricine attılar. Sonra da Karadeniz şeklinde ve daha büyük bir havuz yaptırdı. Bunu bana Konya meb'usu Hoca Musa Kâzım yana yakıla anlattı. Ben de arada kendilerini ziyaret ediyorum. Mustafa Kemal. Onlar razı olmamışlar. erkek ne varsa. Birgün istanbul'da gazetede baktım.. derhal lttihadcı oldu. Dereboyun-ca şimdiki cephaneliklere yakın bir yerde yerliden biri toprağında tuğla yapıyormuş. Parayı alın. Bunların kuvvetli teşkilâtı vardır. ilh. . Nuri'ye fena kızıyorlar. yağlı kuyruklar kapıp keyfine baktıydı. HÎLAFET MESELESİ Mustafa Kemal Hilâfet meselesini ve ilgasını nutkunda Sahife 511 den itibaren izah ediyor.. Üç-dört yıldır o saraylarda yerleşti. «Sonra mahvolursunuz!» demiş.sen ne hakla tuğla yapıyorsun?» demiş. Gelip İsmete haber veriyor. Mustafa Kemal gelmiş: «Bu yer benim. Ankara Ziraat Mektebinin talebe ve muallim hey'etini çiftliğine nakletti. dedim ki: «Ya bu adam bir gün de aklına eser. kızmış ve dönmüş: «Paşa.. Ankara'daki çiftliği cebren halkın elinden arazisini alarak yaptı. takriri verin!» demiş..)la meşgul.) var. parasını Bahriye Vekâleti bütçesinden tamirat-ı bahriyeye ait göstererek sarfettirmişlerdir. boyu 280 metredir. O esnada Mustafa Kemal'le İsmet'te bir fikir vardı. Birgün Salih tapu memuru ile gelmiş. Bu ölü bir sınıftır.Bun-dan pek korkulmaz. Alişanzâdeler bizzat bana anlattılar. ATATÜRK ORMAN ÇlFTLtĞI j Bu çiftlikte Marmara Havuzu adiyle ve o şekilde bir havuz yapmış. Bunu haber alınca.. Başta bunlar olarak Ittihadcılardan beş-on kişiyi imha etmek.. Bu fecî bir şeydi... Vekâlete 20 bin lira nakliye masrafı yaptırarak çiftliğine getirdi. «Çiftliğiniz iki bin lira kıymetinde imiş. Onların kuvvetini görünce.Buna vesile arıyorlar veya kendileri vesile yaratacaklar. imzayı basmışlar.. Orada amele gibi çalıştırıyor. îsmet'e olan telgrafındaki şu cümleler nazarı dikkatimi celbet-ti: «istanbul'da milletin boğazından kesilmiş paralarla yapılmış bir çok saraylar ve içindeki bir çok eşya. Adamcağız.. Nuri Meşrutiyet İptidasında Ittihadcılara şiddetle aleyhtardı. Osmanlı Bankasına âzâ. Mustafa Kemal ile münasebetimizde henüz dışa vurmuş bir fenalık yok. Ziraat Vekâletinin bütün traktörlerini Konya Ovasında halk için çalışırken. Benim kanaatimce Hilâfet bilakis kuvvetlendirilecek. O esnada Cavid'le canciğer olmuştu. Ittihadcıların kökünü kazımak lâzımdır. Felâket/Türkiye'yi suya bastırır».. Nuri'nin adamıdır. Yanımdaki (*) Soymakla ilgili bîr kelime metinden çıkartıldı. Hilâfeti ilga etmişler. Çiftliğin uzunluğu önünden geçen şimendiferle yarım saattir.. Bozok Salih gelip çiftliklerinin Gazi'ye satılmasını söylemiş. Hanedandan kadın. Bu adamda da..Sade lttihadcı döküntüsü var. bahr-i muhitlerden biri şeklinde havuz yaptırmak isterse. modernize edilecek bir müessese idi. Her işin başı Cavit ile Kara Kemal'dir. Çok müteessir oldum. Mallarını da birisine mühlet vererek tasfiye ettiler. Ankara'da o koca çiftlik gasplar ve milletin parası ile meydana geldi.. Mustafa Kemal bir şey söylemeyip çekilmiş.. Bu içtima ve konuşmaları görüyor. Razı olmamışlar. bunu söyleyen adam!. Her yerde çiftlikler. Ama ne fayda?!.. 275 tsmet'le.. Keyifler içinde milleti (.. iki yerli hanedandan.» Heygidi. Müthiş masraf oldu. 276 adam gülmekten öldü. Bana bunu sarih bir surette çok defa ifade ettiler: «Aleyhimize hoca kitlesi var. ismet.» Şimdi bu fikri takip ediyor-lar. Bu esnada Konya meb'usları traktörlerin alınmasına söylendiler.. Onun evinde yatıyor.

» Seyyid Bey... Hem bütün Islâmlara ait bir başı ne vicdanla. Ama bu kadar teceddüd etmiş. Hele biz. Kabine tebeddül etti. 277 muhakkak te'siri olmuştur. Ankara'ya gelince. Hadi sen ol da yap?!. Öldü. böyle âdi bir dalkavuk.Zavallı Abdulhamid... bunun farkına varıp. lüzumuna göre her şeye âlet ederdi. Hilâfetten hiçbir fayda yokmuş. Bu manevî te'sir büyüktür. Ne vahim bir hatâdır. dilgir olmuştu.. O milletin boğazından kesilerek yaptığını söylediği saraylarda.. Bilhassa Hilâfet sayesinde umum Müslümanlar bizi büyük bir muhabbetle seviyordu. Halbuki Padişahlığın ilgasma âlem-i islâm hiçbir şey dememiştir. Bana dert yandı: «Bize Hindistan'da çok hürmet ediyorlardı. Ve bizi kayırdı. Ama işte. Yağma. Hilâfetin aleyhine ve lüzumsuzluğuna dair söyledi. izmir'de. ! Halbuki Seyyid mükemmel bir yobaz ve bütün yobaz seciyyesine haiz dalkavuk biri idi.. Onu kabineye almadı. onu ümid-siz bırakmıştır. Padişahtı. Bize bir çok para yolladılar. bu tabii idi. Süveyş'e taarruzumuzda Mısır topçusu bize kıyasıya ateş etti. Bizden öğrendiği şeyler.. Papa'yı kaldırmıyor. Safsata. istifade etmeliyiz. Rumlar ve emıeniler dükkânlarına bu sebeple «Istanbulî» yazarlar. Halid'e.. dairevî ve iki oda kadar büyüklüğündedir. Meb'uslukton istifa edip. Şu Ittihadcılar da ne maskara şeylerdi.» Dü¦ şündü. 34 yılda Yıldız'da ancak bir havuz yaptı ki. Nutkunda delili de Hind'lilcrin Harb-ı Umumî'de aleyhimize harbetmeleriymiş. Bu iş bütün âlem-i islâm'a derin bir tesir yapmış. maddî de olurdu. Celâl Arif itiraz etmiş.. Cezasıdır.. ne yapabilirler. Bunları güya şer'an ispat etti. Bu da benim Maarif Vekili iken yapmağa çalıştığım bir iştir ki. kendi zevk. Montagü Mes'elesi meşhurdur. Biz Eskişehir'den İngiliz'leri tard ederken. Mustafa Kemal bunları da kendi arazisi ad'etti. Daha ne istiyorsun? !.bize de hakaret ettiler. Din ve devlet ayrılınca. Seyyid'e dedim ki: «Zavallı! Bu kadar gayret ettin. Hele hür olsunlar da gör. Hemde aldatılmışlardır. Antalya meb'usu Hoca Rasih. cerci yobaz idi. Çok keder ettiler. Ya satın alın veya fabrikalarınızı kaldırın!» dedi. Mısır'da Türk malına rağbet büyüktür. haneler hesapsız. Şeriatı. Yalova'da ve her tarafta çiftlikler. Tedrisatı tevhid de ediyorlar. ingiltere'yi lehimize imaleye çok çalıştılar. işte Ittihadcıla-rın bu büyük adamı da. kaçıp geldik» dedi.. Bil'ahare bu. Vekâlete «Toprak benimdir. Recep bu araziyi Mustafa Kemal'den ikiyüzbin liraya hükümete satm aldı.) içinde. Bunların bizim iyi bir sulh yapmamıza (*) Fuhşiyat ve delilikle ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Mustafa Kemal'e göre. Nihayet Recep'i Müdâfaa-i Milliye Vekili yaptı. bu kadar seni kullandı.. Hilâfetin ilgası telgrafı gelince Hindistanlılar perişan oldular. Milli hareket zamanında istasyon civarına Müdâfaa-i Milliye vekâleti cephane fabrikaları yapmıştı.. Adana'da Bursa'da. Hilâfetle beraber Şeri'ye Vekâletini de ilga ettiler.. Padişah ailesinin Türkiye'de ikameti bir kanunla men'edildi. Mustafa Kemal kabul etmişti. Mükemmel Müslüman görünürdü.Mühim para toplanıyordu. Vekâlet telâş etti. tacir bir millet olsak. Bu nokta âti için de çok mühimdir. Hilâfetin ilgasında en çok Seyyid Bey'i kullandı. Millet Meclisindeki resmî beyanatımda da daima teknik bir tahsil ve terbiye diye bunu ileri sürmüşümdür. Bu adamlar esirdir. Hilâfetin ilgasından on-onbeş gün sonra geldi. Fikir benimdir. . bütün Müslüman memleketlerinde bizim malımız geçerdi. dini de böyle idi. Çünkü Ittihadcı hadımlarından diye ondan şüphe ediyordu. Bu da ne mühim fayda idi.. Konuşuyorduk. Mükemmel bir yobaz olduğu halde.. portakallıklar. Kime olsa hizmet eder.. Hilâfetin ilgası zamanında Hilâl-i Ahmer'e para toplamak için bir hey'et ile Hindistan'da idi. Bir defa arazi onun değil.. çalgı ve (. Bir kipti zabit.. Avrupa.. Bu savaşlar. Arası az geçti. işi eline aldı. Bunu ben. dedi: «Çok haklısın. Hind'li taburlar kurşunları havaya sıktılar. Darülfünuna profesör oldu. Mussolini bilakis onu kuvvetlendirdi. Çaremiz kalmadı.. Bu kadar da açık ve vazıhı görülmemiştir. Zaman gösterecek. sonra da hadi hadi dört bin lira etsin. mükâfat olarak kabineden attı. ne hakla kesersin? Zavallı Âlem-i İslâm başsız kaldı. daha ilk Ankara'da Hükümet teşkilinde söylemiştim. bilemedim.. Yine lehimize çok yardımlar yaptılar. Zavallıya bu darbe ağır gelmişti.

Bil' akis. öteki fırkanın hükümetini korsunuz. refikamı alıp Ankara'ya gittim.) yapıyor: «Hilâfetin bakası Tükkiye düşmanlarının oyunudur» diyor. hâkimiyet-i şahsiyedir. Hem memleket. Patlak vermedi. onlara da verin. O da söyleyeni sormuş.. Hilâfetin ilgası işinde Ankara'da bile yoktum. Meclis'te bir muhalefet partisinin teşkiline mâni' olmamalarını. Diyordum ki: «Bu bir zarurettir..). üste böyle bir de desinler... çalmayıp memleketi terket. fakat henüz bir şey yok. isyanlar.. Bir defa bu adamlar beni Hükümetten atmışlardır.. Yazıktır. Korkmasa-lar. benden faaliyet talep ediyorlardı. Fakat söylenirse hafifler. bunsuz demokrasi ve cumhuriyet olamayacağını söyledim. her istediklerini körü körüne kabul etmemelerinden sinirleniyorlar. İşleri hep şahsîdir. Bilememiş.. ingiliz'ler Lozan'da İsmet'le Rıza Nur'a hilâfeti ilga ettirmek için iki milyon altın vermişlerdir...» Baktım asla kulak vermiyorlar . Bu kütüphane hakkında ayrı bir kitap neşredeceğim. Cumhuriyetin yegâne direğidir. fakat korku dağları bekliyor. Halbuki bence Hilâfeti ilga ettirmek. Bir hâne tuttum. Bir Rus diplomatı demiş. gaflet değil. derhal aşikâr surette muaraya başlayıp Mustafa Kemal'i ve Ismet'i devirecek. Kendinizi fırkanın fevkinde tutun! Bir hükümet düşerse. Ben Paris'te üç yıldır nasıl yaşıyorum gelsin. ikinci Meclis'in ikinci yılı esnasında.şad'a mabeyincilik eden ve şimdi Nis'te oturan Reşid Bey Paris'e gelmişti. içine dörtbin cild kitap koydum. Muhalifleri Hükümetten ted'ib hiç tedbir değildir . Aman bu sahaya girilmesin. Bir gün sabık halife Reşide demiş ki. bunun pek lâzım olduğunu. Ona bina ve çiftlik olarak irâdlar da yaptım. .. MUHALEFET FİKRİ Bu esnada bu iki adama hiç durmadım. mühim yerden haber aldım. Ama içinde çok namuslu adamlar vardı.çek. İyi ders olur. görsün. beni gördü. Mustafa Kemal bunu bâd-ı heva yaptı. kendisine el'an Hind Nizamı ayda beşyüz ingiliz Lirası maaş veriyor... Eğer Meclis'in ağzına kilit vurulur. Bunu böyle millî bir düşünce ile değil. Devlet menfaati (. suikasdler olur. İki günde maskara ederler. Bununla beraber hafif çapta itirazlardan da hali kalmayanlar da çok. O vakit bihakkın düşerler. Aşikâr olarak Meclis'i mutî' bir alet haline getirmek lüzumunu söylüyorlar. Mustafa Kemal ve İsmet de Meclis'in kendilerine metbu' olmamasından. bir emniyet supabıdır. Ne sıkıntılar çekmekteyim... mevsuk malûmattır.. Meclis'te bazan fikir imbisatları olmaması mümkün değildir.. onu ingiliz aleyhine sevketmek için mahsus söylemiştir. Bir müddet Abdülmecid ile Nis'te sıkı temasta imiş. 278 '•¦-' İsmet ve Mustafa Kemal'le aramız gittikçe soğuyor. Amele gibi çalıştım. matbuatın dili kesilirse. İnsan içini dökünce sinirleri gevşer. Necmeddin Molla daha ben Türkiye'de iken arada bana «Şu hilâfed ilga etmek için İngiliz'ler iki milyon ingiliz lirası verirlerdi ya» deyip dururdu.ATATÜRK İHTİLAFI Ben Sinop'ta kütüphaneyi çok emekle vücuda getirdim. Olmaz hayâl! Ne adamdır şu?. Meclis'e devam ediyorum. bilhassa ingiltere dahildir.. yine evvelki geçer.müthiş istibdattır. gurbete çık. patlar. Sebebini bundan bir yıl evvel öğrendim: Sultan Re. Bunu men'ederseniz bu cumhuriyet değil. hem de sizin selâmetiniz için de bu lâzımdır. sırf kendi mevkii korkusuyla.. Rus diplomatı aşikâr ki. Bu sebeple tafsilâttan vazgeçiyorum. Çok para sarfettim. Sonunda o da düşer. Sersem bu adam. Zaten Cumhuriyet de böyle olur. Acaba ingiliz'ler onun aleyhinde olsalar Maharaca Hâlife'ye maaş verebilir mi? Hizmet et. iş meşru'iyetten çıkar. Meclis'te birçok arkadaşlar büsbütün çekildiğimden şikâyet ediyor. Meclis'te muhalif bir fırkanın olması. galiba hususî bir imâ ile söylüyormuş.. (*) Safsata ve düşünce ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı.. O vakit.Bir gün Mustafa Kemal'e «Size ne? Sizin mevkii-niz yüksektir. Müslümanların istinad direğini yıktırmak için İngiltere ve Papa milyonlar verirdi. Meclis'in dörtte üçü. İş başka safhaya dökülür.... Devlette artık işler fena gitmeğe başlamıştı. işte kör talih buna derler. RIZA NUR .Mustafa Kemal yine (. Mustafa Kemal İkinci Meclis'i istediği gibi intihap ettirmişti. İstibdada doğru müthiş bir hareket görünüyordu. Gaflet. Ne aykırı mantık? Bu sözde Avrupa devletleri. Bu imbisat tazyik ile mukabele edilirse imbisat kuvveti artar.

Adam yetişmesine mani' olduk.» bu söz müthişti.. Adliye yeniden Fikriye'yi oraya getiren arabacıyı bulup.» demiştir.» Buna cevabı şu oldu: «Muhalif bir fırkaya değil.. Bu adamlar fırkada «Gazi şöyle istiyor» deyip kötü şeyler yapıyorlardı. Dalkavuk. satardı. Alman şirketleri Alman Hükümetine şikâyet ediyorlar. Tamam. kardeşine askerî müteahhidlik yaptırıp.... Recep Zühdü'yü de.. ' Çankaya'ya yakın bağları var..)liğini eden Fikriye de Gazinin cinayetleri listesine girdi. Klik âzası ve Hükümet âzası hep derme çatma şeyler.. Eski kaatil yaveri Salih'i de.. Bu mühim bir skandaldir. Hepsini de kendi yeniden yetiştiriyor. Berlin sefirliğine de Kemaleddin Sami'yi tayin ettiler. Görüyordum. Anaları evlerinin bahçesine zerzevat eker.. Hazin hazin âtiyi düşündüm. Kardeşi İstanbul ve Berlin arasında mekik dokuyor. Bizim hanımla iyi ahbablar. Kılıç Ali gibi adamları doldurmuştu.. Eskiden bu adam bizim yanımıza geldiği vakit.. Dirayeti de ona göre. Ama sonu ne oldu?!. Hey'et-i Vekile içtima halinde iken. Bir gün de Kemaleddin adetâ hükümeti basar gibi. Meselâ bir hamala müşir forması takıyor. Sesi biraz sonra kesildi. evet.. Sinop'taki evlerini de . vaktiyle bunu Talât da dediydi. Artık bu bahsi bir daha tekrarladım.. Yakup Kadri. Türkiye ile bir imtiyaz ve satış işi müzakere edebilirsiniz» diyor... zorla içeri giriyor. İşte demek defi lâzım gelenlerden biri daha. Tabii yağlı kuyrukları İsmet kardeşine verdiriyor. yine selâmla çıkardı.. Ali Hikmet Paşa açıktan önüne gelene söylüyor. Ruşen Eşref. O hanım hikâye etti: Bir tabanca patladı.Tıktıkıyı keserler.. Vurdular.. mahkeme. Sefirler böyle şeyle meşgul olmaz. sırtında çarşıya getirir. Bu 279 O « cc tii bici Mahallesinde bir komşumuz var..kavga ediyorlar. Nusret'i. Bu sefer Kemaleddin Sami. Fakat Lâtife böyle cinayete cesaret etsin zannetmem. bu kadar (.. Halbuki Eskişehir'e kumandan İsmet de kardeşi Kambur Rızu'ya müteahhidlik yaptırıyor... Şimdi devleti eline teslim edecek adam yok... Eskişehir Ordu merkezi iken. Necati.. fırka reisliğinden bile çekilmedi. Kâzım Paşa'mn itibarı daha fazla idi.... Kemaleddin Sami de yerini buldu. Tuhafı şu ki. keza komşulardan tahkikat yapmıyor. Bu suretle fırka kararım veriyor. Tıpkı Ittihadcıların sistemidir. Bir kadın sesi: «Aman beni vurdular. kapatıyorlar. Değil böyle yapmak. Mustafa Kemal bunu da düşünmüyor. Recep. Diplomatik koli nâmıyle ticaret eşyası kaçırıyor. Bir yüzbaşı idi. gitti.). hâlâ tacirlik yapıyor. Meclis'te bir muhalif sese tahammül edemem. uşak mâkulesi. Kardeşi Türkiye'de zeytinyağı fabrikaları açıyor. ya Lâtife (. kimse bu işi aramadı.Hapishane gardiyanı bir Arnavud'un oğludur. Hükümet Dairesinde İsmet'e gidiyor... Orda sefirlik değil. Saffet...» Demek Fikriye intihar etmedi. Mustafa Kemal etrafına da Falih Rıfkı. Verince de Meclis'in hey'et-i umumiyesinde kabul.... Geçti. Hakikaten de onlar Gazi'nin talimatını fırkaya yapıyorlardı... Oturmazdı bile. Mantık böyle. oluyor.. Demek Şeref sokağındaki gibi «Merkez-i Umumî» teşkil etmişti. (. bu suretle para vuruyor. Alman fabrika ve şirketlerine «Ancak bana müracaat ederek.. Cankurtaran yok mu?»diye feryâd ediyor. Her ne suretle olursa olsun. NASIL BAKAN OLUNUR? Artık Mustafa Kemal'in yeni adamları (klik) arasında Millî Harekette hizmet etmiş hiçbir kimse yok.. askerce selâmla bekler. Kemaleddin Sami orduda irtikâbı olan -ki. başka işi yok. Bağırıp çağırıyor. Babaları ölünce. pencereye koşnA. Vasıf. Demek klik teşkil ediyordu. Demek çare yoktu.. İş sarpa sarmıştı.. Bunu ya Mustafa Kemal. Divan-ı Harbde.. Hizmet etmiş olanların hepsini attı. Talât Almanya'ya kaçtıktan sonra «Çok hatâ ettim.. Meselâ Recep'i Dahiliye Vekili yaptı.. İsmet köpürüyor.. Buradan aralarında zıddiyet başlıyor. yerlilerden. Recep Zühdü. Nuri'yi de meb'us yapmıştı... Namuslu muhalifleri te-pelememeliydim. Murahhaslığı ben kabul etmeyince. Konsolos. Hattâ Yunkers Şirketi Kemaleddin'e yazdığı bir mektupta «Yakamızı bırak! »diye bağırmıştır. İşin fenaya gittiğine hükmetmemek için pek sersem olmak lâzımdı.. fırka azasına zarurî idi..)du. Hemen Berlin'e sefir yapıp sürdüler. Bir takım irtikâbından evrakı. Bir defa da yakalanıyor. Çirkin şey.

Yaman adamdır. Mustafa Kemal'in adamıdır. meb'us sıfatıyla dolaşmış... Bunlar hem meb'us hem de orduda Ordu Müfettişliği gibi vazifeler yapıyorlardı. O da sefarethanede.. Birgün Meclis'te Kâzım Karabekir. Arnavutları kim imha etsin bilmem. 283 şey yapmıyalım. Tıpkı prenstir. Böyle adam artık sefirlikte duramazdı. Onları da bu müzakere esnasında Meclisten dışarı çıkardı. Cafer Tayyar Paşalar da bu meyanda. Mustafa Kemal bu mes'eleyi kemafissabık ve bir miktar kendine göre . bil'akis askerlikten istifa ederek meb'usluğu tercih ettiler. işi ordu ile bitirsenize» Dedi ki: «Ne bilelim. Kaldı. Baktım. Bir sefirin söylemeyeceği bir şey varsa o da budur. Bunlar ordunun bariz sunaları idi. At göndereceği yok! Söylemiş. Bu kanunu bu efendilerimiz yaptılar. (bir isim) bunu hem yaptı. Şu adamlar kendi ayaklarıyla mezara geliyorlar. Cevat Paşa iptida meb'usluktan çekilmedi. Hattâ Halit Paşa mebus yapılmaması için benim yammda Mustafa Kemal'e çok ric.yazık size Almanlar! Bizden ibret alıp isyan edip bunları atamadınız» demiş. Ama Ankara'dan uzak durması İsmet'ce matluptur. Biz gayrîmeşru' bir (*) Bir hayvan ve bir insan ismi metinden çıkartıldı. İsabet. 282 kuyruğa konmuştur. Sonunda herhalde aranızda can pazarı olacak. bilmem ne yaptı. Hiçbir şeyden haberim yoktu. durdular.. Mustafa Kemal askerleri Meclis'e doldurmuştu. Fakat bunlar sersem.. Buna rağmen onu da yapmıştı. Ve Kemaleddin. bu kadmla da evlenerek yağlı (*) ftızevenk. yapıversenize. Başka yerde olsa Erkân-ı Harbiye Reisini parçalarlardı. Ali Fuad. ordular elinizde. Kemaleddin çok akıllı şeymiş. hepsini siyasî sahadan kovmuş. hem de utanmadan nutkuna dercetti. Dedim: «Gördünüz. Refet kabul etmeyip. iptida muti' (. İzzettin.. Zarurîdir.. Bu suretle Cevat sonradan dönmüştür. Meclis binası sizin türbe-nizdir. Kendi kendini rezil etti. Canınızı kurtardınız».. Karabekir. Bu suretle müthiş bir militarist idare hasıl olmuştu. Cevat. Bunlara teklif etmiş.fakirliğe numune olarak görmek lâzımdı. Ahaliye damızlık at hediye edeceğini söylemiş. Mustafa Kemal'de hak. Nihayet Mustafa Kemal bunlardan korkmağa başlamış. işte bu akıbete düştünüz. Dediğim olmuştur. usûl yoktur.. Şükrü Nail'le. Kıcırı bükme yapar. Vaadinden utanmak adeti yok. Galiba askerlik vazifesinden azlettiler. Bu gayet vahim bir işti: Ordu bir meb'usu Meclis'e girmekten men'ediyor. Bu adamı siz bu kadar vakittir yine tanımadınız. Bu numunedir. sırf askerlikte bırakmak potilitikasını tercih etmiş. derhal istifa etmiş. Yazık. Millî Hâkimiyete müthiş bir darbedir. izmir Suikastında hapsolup çıktıktan sonra Ali Fuad'a bunu söyledim ve dedim ki: «Ayol madem ki mücadele engagedir. askerlikte kalıp. ama buna mani' olmuyorlar. casus.. ama nedir? Sonra anladık. Bu işi usulü dairesinde Meclis'de görelim dedik». Onu göstererek diğerlerine de teklif etmiş. bu mühim bir meseledir. O. cahil anlamına gelen dört kelime metinden çıkartıldı. O kuvvetten başka bir şeyle gitmez. AH Hikmet. Şu adamı meb'usluğu için de adam sanıp bütün eşrafa defalarca tavsiyelerde bulunmuştum. Bir aralık Ren tarafma gitmiş. orda nutuk vermiş: «Fransızlar zulmediyorlar. Üç adam Mustafa Kemal ile uyuşamıyorlar. Bu aileye Türk toprağında oturmak kanunen yasaktır. Tabii uyuşamazlar. Bunu şimdiden askerlikte kalıp. Bunu da yine Erkân-ı Harbiye Reisi vasıtasıyla yaptı. Karısının eski kocası olan Abdülhamid'in oğlundan bir kızı var. ' * Kemaleddin sefirliğinden evvel Sinop'a gelmiş. çekildi. Ne tedbirsizlik! Senin nene lâzım?!. Ne ise kıl kalmıştı. Sefarethane Türk toprağı demektir. kaatil. Bununla elinde Meclis'de mühim bir kuvvet olacağım zannediyordu. Nitekim göndermedi. etmişti. Ali Fuad ve Refet in meb'us kalmak üzere askerlikten istifaları okundu. Her işte olduğu gibi. Sonra Mustafa Kemal'in Ankara'da icbarı ile. Fahreddin. O esnada içimden şu geçti. meşru' yol bilir mi? Silâha aynı silâhla mukabele edilir..) Fevzi'ye söylemiş. Müzakereye iştirak ettirmedi. Bunlardan başka sefirlik işini de iyi yapamadı. Bu nutuk günlerce Fransız matbuatına sermaye oldu. Cafer Tayyar. O. Ahali bunu bana sordular.. Mcb'uslukta kolayca ve mutlaka mağlûp olursunuz. «Çerkezleri imha edeceğim» demiş.

. Bu çocuk oyuncağı mı? Niye yaptınız? O vakit buna ne lüzum olduğunu da söyledik idi.... Peki ama.. Mes'eleyi biliyorum: O mübadele ile gelen muhacirlerin perişan halinden pek müteessir idi. Bana «istizah yap!»dedi. Ve ilâve etti.) ile zikr ve tasvir ediyor. Tahsisatı vermek için.. Ben de bu fikre iştirak ettim. Hattâ bu hususta şiir bile yazmıştı.Tuhaf oldu. Anlıyamadık. Beni çok severdi. Bunlar böyledir. Hemen dönerler. Ve Fethi'ye Gazi'ye gidip anlatmasını ve memleketi kurtarmasını bile söyledi. Bütün Meclis aleyhinde meb'uslar birbirlerine şikâyetler ediyor. Zaten o da kızıyor ve pek şikâyet ediyordu.. bilhassa izmir'de şu bu tarafından yağma (*) Yalan. Felâketti. Peki. Böyle (.. imdi Nutukta bu Vekâletin ilgasını tavsiye ettiğini söyliye-rek bu hatâsını dirayetine delil haline koyuyor. Meğerse Nutka göre istifayı Rauf geri aldırmış imiş.. Refet) dirayet gösterip bu işi beceremediler. sonra millet işi. Ben Vekil iken Fethi kabinesi zamanında bir proje de hazırlamış. bunu Sıhhiye vekâletinden almışlar. Mustafa Kemal (Sahife 518) iskân işlerinin bozukluklarını seyahatinde gördüğünü ve bu Vekâletin ilgasını söylediğini söylüyor..» Mustafa Kemal ne (. İsmet Başvekâlete geçti. katil ve haya ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Bu mes'ele esnasında bu istifasını geri aldı...... Nutkunda Mustafa Kemal bunları hep bu komplo ile alâkadar gösteriyor.. ESAT HOCA MESELESİ Elcezire hududumuz açık idi.. Esad Hoca bunları bana acı acı anlattı. yüzüne bulaştırmıştı. O tarafta asayiş yoktu. Ah. Ancak ben bu işi deruhte etmek için lüzumu kadar para istemiş ve paranın evvelden elime teslim edilmesini. iskân için bir vekâlet yapıp.. Kendisine söylemiştim: «Yazıktır bu masrafa» demiştim de. Refet evvelce meb'usluktan istifa etmişti. (Sahife 506) Hem de buna komplo diyor. Kendi de eskiden Rumeli'nden gelen muhacir olduğundan bu işle alâkadar oluyordu. iskânı Sıhhiye'den aldılar. iktidarsızlığını gösterdi.. Acıdır. Esad Hoca. Ali Fuad. Halbuki Vasıflar ve Necatiler grubundan ve İsmet'in pehlivanlarından idi.. içi temiz safderun dost bir adamdır. Bunun Geldânî işi ile komplosu ne?. Çünkü.. iskân Sıhhiye Vekâletinde idi. Gelen muhacir açıkta kaldı.. Çocuk gibi bir adamdır. Hattâ birgün Meclis'de benim yanımda Hamdullah Suphi bile.. Muhacirler aç kalıp ölecek. Hey'et-i Vekileye vermiştim. Hamdullah Suphi şimdi böyle söylüyor. Fethi bu işi benim yapmamı teklif etmişti.. Bu (. Hocayı sok. Hattâ bir kere anlatırken ağladı bile. bunu ihdas eden sizsiniz. Bu büyük bir fırsattı. Ben de neme lâzım sual yapacağım dedim. izmir havalisinde bunların perişanlığını gözüyle görmüştü.. Rumların bıraktığı evlerin çoğu. Necati'yi iskân vekili yapmışlardı.. Yavuz adam. Bana okudu..)!. Fethi'ye İsmet ve Hükûmel aleyhinde uzun şikâyetlerde bulundu. Bu üç adam (Karabekir.te'vil. Fethi de Gazi'ye söyleyeceğini vaad etti.)cılar içinde İsmet. 284 edildi. iriliyoruz. Dosyalar da oraya devredildi. tefsir ve tağlit ve hattâ uydurma (.. mademki Necati böyle halt . Necati'ye vekâlet bulmak için bu Vekâleti lüzumsuz olarak İsmet ihdas etmişti. iskân işlerinin pek fenalığından bana şikâyetler ediyordu... bütün vasıtaları hareket ettirebilmek için askerlere ve valilere emir verebilmek selâhiyetini istemiştim.. Nasturîler.. ağzına. Demek efendisinin yıkılmak üzere olduğunu hissediyor.. Bu kadar aşikâr yalanı herkes söyleyemez. sonra da bu yüzden turfa ve perişan ettir.) bir tiranî altına girdik. Bu esnada Meclis'te de meb'us Hoca Esat isyan hakkında bir sual yaptı.. komplo böyle mi olur? O askerlikte kalıp yapılırdı. birden yüzbinlerce adam gelecek. Paraya lüzum olacak. Necati işi..) yok. Bu adamı kendi sevketmiştir. Hem de hiç (. Geldanîler harekette idi.. Değer mi? Evvelâ mevki entrikası. «Bunları Gazi'ye anlattım. Fakat işleri alt-üst etti. Beni dahi müteessir etti. Kabul edilmişti. Bunu Hey'et-i Vekile kabul edememiş ben de deruhte etmemiştim. Mühim mes'uliyet. Bîçâre bu sual yüzünden meb'usluktan da oldu. Bizim devletin hali malûm. Necati ve Gazi dahi vardır. sürgün yarına atılacak.

Topçu ihsan. Hele mübadele işini Lozan'da ben yaptığımdan ve bu hususta pek çok zahmet ve emeğim geçmiş olduğundan alâka ve teessürüm fazla olmuştur. Hele Sinop'ta Çakıroğlu'na muhacir yerleştirmişler. icabında komitecilik eder diye oraya koyanlardadır. hukuk tahsil etmiş bir gençti. Ve belki görmemişlerdir diye. Bunlar onun hatipleri. perişan. Başkasının da değilmiş. diğer paşa ve kumandanların da meb'usluktan istifaları bunu takip etmişti. köyleri sönmüş. Yüreğim yandı. Bu kadar yalan söylenir mi? diye hayret ettim. Sarioğlan dediği Mustafa Kemal. Bunlardan bir kaçını da ben Sinop köylerinde görmüştüm. Bir çok şeyleri izah ve iskân Vekiline ve Hükümete şiddetle hücum ettim.. Okundu. bir kısmı da Sinop'a kaçmış. bir tarafa. alçaklıklar olmuş. Hattâ benim öldürdüğüm çocukların adedini de söyledi.. Hemde üste ocaktan caba olarak Hükümet bunları iskân yerinden kaçıyorlar diye. Elimi sıktı. oralarda şimdi yalnız mezarlıklar bir nişane olarak kalmıştır. anlamaz. Bizim aleyhimize. Hattâ Esad Hoca'yı istizaha teşviki de bunu gösterir. Onu sırf bir kabadayı. izmir'de asılan Abidin. Meselâ Vâsıf ve Necati benim yetimleri öldürdüğümü ve kör ettiğimi söyledi. Kabahat onda değil. Tulumbacı takımları tabancalarını takmışlar. Salih. Feci. Pek cahil adamdır. iş fena. ikincilerin Meclis'te okunması doğru. zeki. Darüley-tamların te'sisinden son güne kadar olan vefat yekûnu imiş. Sade martavalcı idi. Niye onu tekrar sonra birçok vekâletlere vekil yaptın? Bu vekâlette fecî hırsızlıklar. Galiba bini geçiyordu. âcizdir. fakat benim cinayetim değil. Arasıra kalkıp geziniyorlar. Birçokları söylediler. Mustafa Kemal harcadı.. Necati bu maddeyi ka'le almayıp muhacirleri sıtma ile kırdırıyordu. Aleyhimize türlü yalan ve tezvirler söylediler. Tabancaları görünüyor.» Çünkü Çerkeş ve Abaza muhacirlerin bataklıklar kenarına iskân edilen kısımları. Ali Saip (Urfa) gibi tulumbacı takımı oturmuş.yiyor. Demek fena gazapta. Çünkü iş çıkarıp onlara darbe vuracakmış demek. Birçokları bana geldiler. dışarı çıktım. eğer o anda rey toplansaydı muhakkak Hükümete ademi itimad verilmişti.. Tabii her yerde her yıl telefat . Bunu söylemek için pek namussuz olmalıydı. kıçlarından gözükmek üzere sarkıtmışlar. Herkes görüyor. yâni mezara yolluyor!. kavga çıkarmak istiyorlar. muhacir iskân edilmeyecektir. zorla yine Çakıroğlu'na. icraatında da cesur. Ali Fuad ve Refet'in askerlikten istifaları Meclis'te okunurken. Sonra Tasviri Efkâr'da gördüm. tabancalarının bellerindeki kayışını bir.. Müthiş bir yekûn. Baktım. Sarkan tabancalar gıcırdıyor. Zavallı Abidin iyi. Çünkü orası bataklık. Erkân-ı Harbiyeye ait idi. ceketlerinin eteğinden. na-tuk. Buna pek kızmıştım. Yazık!. Çok müteessir olmuştum. Refet aleyhinde ateş püskürdüler. O gün bunlardan biri Raif Hoca (Erzurum) ya da koridorda tabanca çektiydi. Ve bir tarafta durdular. Heye(*) Yağma ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Tehdid müthiş.. Kâzım Karabekir. zavallı. Bu yekûn doğru imiş.. muhacirlerin bir kısmı ölmüş. Necati. yine on yıl evvelki Rıza Nur» dedi.daha ziyade Rauf. Yunus Nadi. Halbuki benim yaptığım ve iskân Vekâletine devredilen proje ve nizamnameye bir madde koymuştum ki.. Yine eski nakarat. Koridorda muhalif meb'uslara çatıyorlar. kamilen Ölmüş. koridorda avazı çıktığı kadar bağırıyor: «Yapmayın! Yapmayın! Siz bu Sarıoğlan'ı bilmez misiniz? Kızarsa bütün Türkiye'yi ateşe yakar» diyor. 285 cana goldi. Gazi tertibi. birincilerinki lüzumsuz. Baktım gözleri şaşı olmuş. Meclis sarsıldı. hemen söz aldım. Sağ tarafa ön sıraya Kılıç Ali. Mustafa Kemal derhal tertibat almış. Yok.Nutkum bittiği vakit. hallerini anlattılardı. Muhalifti. Sual istizaha kalbolunca dayanamadım. Locasında oturdu. Kürsüden indim. Benden sonra Yusuf Kemal de Hükümeti hukukî şekiller ile tenkid etti. Darüleytamlar. ]'¦ İşler kötü Ağalar bakmışlar ki. Birgün bunların hesabını görmelidir. yanına geldi. Meclis Esad Hocanın beyanatından o kadar müteessir olduki. Vasıf. Hatipleri birer birer söz aldılar.. şu idi: «Bataklık mahalle her ne bahasına olursa olsun.. Harb-ı Umumi'de teessüs etmiş. bir diğer tarafa çekiyorlar. suali otoma-tikman istizaha tebdil etti. Tebrik etti ve: «Biz seni artık sönmüş zannediyorduk. ertesi günü Meclis'e geldi. Ben de bir ay evvel Sinop'ta muhacirlerin perişan halini görmüştüm. Recep gibileri de söz aldılar. muhacirler perişan ve mahvolmuştur. yıkılmış.

Saraçoğlu da Hükümet lehine işe karıştılar. Kaşar oluyordu. Hükümetin fenalığı üzerine dertleşiyorduk.Tabii muhacirler öyle sulak yere iskân edilmiştir. başı küçüktür.. Bunu kendi bilmeyecek adam değil.Körlüğe gelince: Bu çocuklarda ilk trahomu bulup ayrı bir hastahâneye tecrid ve bir doktor tayin eden benim. Benimle bu esnalarda. sendeliyor.olur. Geldi: «Beni Gazi sana yolladı. Diğer arkadaşlara da Rıza Nur bizim arkadaşımızdır. söyletmiyor. Kılıç Ali de bir düziye. Ah. tütün ziraatı bilmiyor. Vekillikten düşmek ağır gelmiş. Çünkü. Haris çocuk. Kel. Tütün sulak yer ister .. Bunları herif hep benim hesabıma geçirmiş. Rauf bu işte de kabiliyetsizlik gösterdi. Mustafa Kemal'in de locasından güldüğünü gördüm. Bu da Hükümetin kabahatini itiraf etmesi demekti. bağırıyor. Sen de bu fikirden vazgeç!» Bu çocuğu bir derece severdim. Nitekim iş ortaya döküldü.. Çocuklar açlıktan. istizahın teşmilini istemiyor. O esnada Kayseri meb'usu Ahmet bana gizlice bir rapor sundu. hakikatler nedir ve şu Millet Meclisinde ne haltlar edilir. Gittikçe iş bizi ve istizahı bıraktı. hastalıktan ölüyordu. birazda onlar için söyleniyorduk. Çocuk dedim. gürültü. Mahmud Esad. Kapak vurma. Türlü safsatalar söyledi. Sırf Rauf ve Karabekir'lere tevcih edilmiş bir şekil aldı.. vazgeç!. fesih hakkı da verilmelidir. Halbuki bunlar muhalif idi. Meğerse bütün bu tertip bunun içinmiş. surda izah etsin. Sıkıda. yâni istizahtan evvel. fakat rica tarzında ve nazikâne bana «Rıza Nur Bey.. gülleler başımızın üstünden geçiyor» diyebildim. halis bir Tulumbacı koğuşu olmuştu. Tabii haklı ve pek münasip idi. fakat Mustafa Kemal'e de turfa olmuştu. Daha ne hücum edecekler?. ya kendini baştan vuruyor.. Vazifeleri bu ve tehdid. ilh. Meğerse iş başka imiş. ama söyletmiyorlar ki. fırtınada ya tornistan ediyor. lâkırdıyı boğazımda bıraktılar. fakat Gazi'ye fena diyemem. isviçre'de tahsilini bitiremeden Anadolu'ya gelmiştir.. Meclis. Mes'elenin ruhu sadece bu imiş. Bu da cevap istiyordu.. uyuz almış yürümüştü. kürsüye çıkmağa fırsat bulabildim. Tulumbacı takımı söz vermiyor. Hattâ bir aralık kürsüye çıktım.. Bu sözü üzerine soğudum. biz Lozan'da iken. yâni Vasıf a verdiği rapor. Mahmud Esat bu istizahta kürsüye çıktı. küfrediyor. yanaşmak fikrinde. vaktiyle Teşkilât-ı Esasiye Kanununun müakeresinde Reisicumhura «Veto» hakkı ve Meclis'in feshi hakkı verilmesi aleyhinde çok güzel sözler söylemiş. iki hasım ordu var imiş.. Bocalıyor.» dedi. Recep de kürsüye çıktı. Ben yine söz söyleyeceğim. Artık söz söylemesin diye rica ediyor. Ferudun Fikri mes'elenin «Anket parlamenter» ile hallini teklif etti. Hükümet yanaşmadı. Halbuki Vasıfın vekâleti zamanında Darüleytamlarm hali müthişti. Bu mes'elede Mahmud Esat.» dedi.» Dedi ki: «İsmet çok aşağı şeydir. biz de ikisi arasında imişiz. Diyecektim ki: «Recep Bey Kütahya meb'usudur. Demek Gazi'ye dalkavukluk etmek. Şunu söyledim: «Bizim bir şeyden haberimiz yok. zaar ki güldü. Bu adam zayıftır. asıl habis (bir isim). Turfalık yemeğini kusuyordu. Hem de hâli de öyle. Oranın meb'usu ise. Çini nasıl yapılır bilir mi. kapak vuruyor. Buna itiraz ediyor» diye beni techil etti. fenalıkların başı. Salih ise yerinden bana kudurmuş gibi söyleniyor. Tertibi yapan ve şimdi boğuşmayı seyreden bu izaha keyiflenmiş. Sefaleti müthiş tasvir ediyor. Söyleme!» diyor. Bunu celsede okuyacaktım. Birgün ona demiştim ki: «ismet ve Mustafa Kemal de hepsi fena. Ve hiç sadette olmadığı halde «Reisicumhur'a veto da. Ali Saip beni severdi.. Bataklığa muhacir yerleş-286 turnenin fena olmadığını ispat için «Sinop'ta tütün çıkar. Zavallı muhacirlere acıyıp. imkân yok. Ben bir aralık. Mütekabil bombardıman başladı. Zaten onları ilk hatta yerleştirmişler. Tütün ziraatını da bilmiyor. Vekil olmak istiyor. Hem de bunları söylerken ne ka(•) Bir isim metinden çıkartıldı. Meclislikten çıkmış. Bu sebeple meb'uslar kendisini seviyordu.» Lâkırdı söyletmediler ki. 287 . Bu rapor vaktiyle benim te'sis ettiğim Kayseri Darüleytamı-nın müdürünün Vekâlete. ona hücum etmeyiniz diye tembih etti. tehdid. Pek edepsizlik yapıyorlar. Tütün sulanırsa yaprakları lahana yaprağı gibi olur.. Hükümeti müdâfaa etti..

Müfessirinî kuramdandır!. Bir daha münasebette bulunmadığım gibi.. bunları söylerken vicdanı muazzepti. Bu istazahta Recep çok uzun lâf söyledi. bu istizahtan sonra. benim eski bir Türkçü olduğumu ispata kâfidir. Bundan sonra. Fakat Türk'lerin Rumelinden çıkarılması gibi.» Demek ki. tamamiyle Tulumbacı ağzı takınmıştı. Demek bu noktayı ele alıp muhalifleri hiyaneti vataniye ile itham edecekler. Çıktı.. Şu adamların yaptığına namussuzluk ve edepsizlik derler. Unutmam. nihayet her şeyi bıraktılar: «iskân değil. samandan adam. müthiş bir sözdür.. Şunu da söyleyeyim. öyle mücrim bir arkadaşım ki. .. Kasten öyle diyorlardı. bu Meclis'in Hükümetten istizahı değil. Daha evvel değildi. Bu cümleyi bir kaç kere tekrar etti. Yavuz hırsız ev sahibini bastırır.. Büyük Millet Meclisini hakiki bir hayret ve dehşet istilâ etti. Bunun acısını çıkaracak.. altı senedir müteassıp bir milliyetçi olmuştur. kendileri bil'âkis Arnavutları isyana teşvik ediyordu. «Ben tükürdüğünü yalayanları sevmem» dedim. Sade bu. Hakikatte hiç de cumhuriyet aleyhine kimse yoktu. izah ediyor. Burda evvelâ cevap vermek lâzım. Hattâ «Böyle adamların kafası ezilir» de dedi. E. Aleyhimde şunu söyledi: «Yanyalılan Arnavut yapıyor. o kadar işi azıttılar ki. O yok. Fakat burası. aleyhime bu sözleri almış bil'âkis kelimesinden sonra da bir«Türklük aleyhine» kelimesi ilâve etmiş. Birisinde şaşırdı.. Bir kanlı sahne kokusu idi. Bu. Demek dalkavuk mevkii harisi. utanıyordu. Her gören de anlar.. Koridorda bana geldi: «Sözlerinizi geri alın. Mustafa Kemal bunu dercetmiş.dar olsa kekeledi. Fakat bu kadar da saçma ve mugalâta az görmüştüm. Aferin. resmî muhaberatla sabit idi. tam izahtı. Buna ıttıla hasıl olunca. mukabil taarruz yapıyorlardı. memleketin rejimi. Şöyle demişti: «Veto. Demek namusluca bir müzakerede değildik.» Mustafa Kemal nutkunda. Buna en iyi cevap izmir Valiliğinde onun orada bir Arnavutluk yapmak teşebbüsünü söylemektir. Meclis aleyhlerinde hüküm verse.» ARNAVUT İSYANI Ben Türkiye'yi terkedip Paris'e çekilmesem. Çünkü. Herkese korku geldi. Türk'lük için silâhla mücadele ederken. dalkavuk.. (Sahife 536) altına da yine böyle bir adamın sözünden istifadeye yeltenmiş. şu satırları ilâve etmiştir: «Filhakika Rıza Nur Bey'in siyasî hayatta bir çok mücadelâta iştirak ettiği malûm idi. Bunlardan biri de Türk Tarihi ki. vücuda gelmesi onbeş yıllık bir iştir. Ben ilk sözlerimde Pendik taraflarına Yanya'lıların yerleştirildiğini.. Şiddetle muhalefet etmiştim. Bu.. dağda bilfiil harp meydanı değil. Mustafa Abdülhalik evvelce söylediğim gibi. Söz söyletmediler. Hükümet Meclis'i istizaha çekti» dedi. Müdâfaa edcek yerde. cumhuriyet mevzuu bahistir» dediler.. yalancı. Hali. Ben o Yanyalı dedikleri adam. onu da doğrayacaklar. Bunları çok zamandan beri intişar etmiş eserlerimde yazmışımdır. orada yine rumca konuşulduğunu söyledimdi. Cevap verecek yerde başka meselelerle bizi ithama çalıştılar. RIZA NUR'UN TÜRKÇÜLÜĞÜ ] Ben altı yıldır Türkçü değilim.. daha sonra verecekleri Maarif Vekilliğim kabul etsem.. 288 Söyleyemedim. Bu hırs için denaet yapmak kabiliyetinde. Abdülhalik'inruhu olmuş.. Bu iştirakleri milliyetperver olarak Büyük Millet Meclisi devrinde ona hizmet ve faaliyet sahaları gösterilmesine mani telâkki edilmemişti. Almazsanız. selâm da vermedim.. Hep güldük!. İzmir'e Arnavutları dolduruyordu. fakat verilir de... Böyle bir cürmümeşhut halindeki bir Arnavut.. Herkes bunu hissediyordu. Meclis'in havası yıldırım dolu idi. yine aynı kürsüde ve az zaman evvel bunların şiddetle aleyhinde söyleyen biri idi. Mustafa Kemal'in hatipleri (Ekseriyetle vekil) bizim hükümette sorduklarımıza hiç cevap vermediler.. her Türk'ün kalbinde ebedî ve elîm bir hicran yaşatan o büyük felâket hâdisesinde müfrit milliyetperver Rıza Nur Bey'in Arnavut âsileri ile beraber Türk'ler aleyhinde faaliyette bulunduğunu bilmiyorduk. Bunları açıkça söyleyen Yunus Nadi. aleyhinize söyleyeceğim» dedi. Hükûmetciler. Meclis'te Kars meb'usu Vehbi güzel bir şey söyledi: «Canım. fesih hakkı verilmez. Alâmeleinnas. sahrada. sefirliğini. bu adamdan artık tamamiyle soğudum.. Hem kim yapıyor? Maatteessüf. iki türlü kör kılıç. Şu adamlar daha düne kadar alenen Arnavutlukları ile övünürler.

bir çok ve çok zamandan beri geliyordu. ikiyüz yıldır Sinop'lu... Adi casusluk etmiştir. Ben Türk aleyhinde hareket edeyim!. Demek Türk Milleti için çalışmışım... Hattâ ismet de okumuş. Öyle ise. Selanik'te de Galip Paşa ile Mustafa Kemal Halaskarlara dahil oldular.. Harb-i Umumî akıbeti Ittihadcıları izâle için benim gayretlerimin ne kadar yolunda olduğunu ve benim ne kadar Türkçü ve vatanperver bulunduğumu göstermiştir. Niye edildi? Buna bir de ben Sıhhiye Vekâletini kabul etmeyince. bir değil. Arnavut'lar Türk aleyhine .. Milleti kurtarsaydım.. ismet ona bunları söylemiştir ya. Sonra yine Enver'in Moskova'da bana dediği ve benim de Ankara'ya avdetimde aynen Mustafa Kemal'e tebliğ ettiğim ve âlemin de bildiği gibi Mustafa Kemal daima orduyu siyasete sokmağa. istanbul'da da halaskarları yaptık. Ben birçok mücadelâta iştirak etmişim. Ben ki. Hükümet aleyhinde.. Hakkım Ittihadcıların memleketi Harb-ı Umumî sonunda ne hale soktukları ile sabittir. Bu halde bunları nasıl söylüyorsun?!.. Mustafa Kemal'in bana Sinop'a çektiği telgrafa bakan şaşar kalır.. Mustafa Kemal ne Abdülhalik'in sözünden bahseder ne de bu satırları ilâve ederdi. hizmet vermek haltını nasıl yaptın. hayatımı lekeli göstermek istiyor.. Amavut'la(*) Sahtekârlık manasına gelen bir kelime ve bir isim metinden çıkartıldı. Hadi kendi okumamış. Yazdığı gibi birçok mücadelelere karıştığımı biliyordu. genç olsaydım da. Hem de canımı dişime alarak..Balkan Harbi Arnavutluk isyanının bitip.. Keski o vakit ki gibi. Amavudun sözünden bir «Türk aleyhine» sözü ilâve ederek söylüyor. Ittihadcılarm Dahiliye Nâzın Hacı Adil'i yaptığı teskin seyahatinde az kaldı öldürüyorlardı. Bu eseri herkes okudu. Felek ne tersine dönmüş!. hem ben Arnavutları. 289 rm isyanı bu Hükümete karşı. Bu ne mugalâta?!. Umumî ve alenî ve askerî bir içtima yaptılar. Esasen Rumelini elimizden gideren Balkan Harbidir . mazimde leke ve hizmete mâni' bir şey yoktur. peki niye kullanmış?. şimdi de eskilerden daha kanlı zalim ve pek namussuz olan Mustafa Kemal aleyhine milleti isyan ettirseydim. «Hizmetlerde kullandım» diyor. Hem bunu o vakit yaptığı gibi.. Kendi de okumuştu. Bugün de bununla iftihar ederim.. Hem Arnavutluk isyanının Rumeli'nin elimizden gitmesiyle hiç bir alâkası yok. Bunu ben «Hürriyet ve itilâfın içyüzü» adındaki eserimde bizzat yazmıştım. Nitekim Meşrûtiyetten beri Arnavutlar Ittihadcılara birçok isyanlar yaptılar. O vakit ve sonra kimse de bunları Türklük aleyhine dememişti. Bu hakikati ben on sene evvelinden beri görmüş ve bir düziye söylemiş ve yazmıştım ve yine o vakit Arnavut'lar ecnebi değildi ki. Alem de bilir ki.. Demek Mustafa Kemal de Arnavutlarla teşriki mesai etti.. mum söndürmeci olsaydım. Hem de sonunda komployu arkadaşlarım yakmak için Enver'e haber vermiştir. Devletin mühim işlerinde bulundum. işte bu adam her şeyde böyledir. Bu eser mütâreke iptidasında neşredilmişti. sadece bunu mu bilmiyordu? Ne (. Belki de bu sözleri ile siyasî mazimi. O isyanla ben ne kadar haklıymışım.. devletin muahedeler gibi en mühim işleri bana havale edildi. Bu mümkün mü? Bunu yanındaki bir Arnavut bile sarahaten söyleyemiyor da. Bu içtimada Mustafa Kemal bizzat ispatı vücud etmişti.mürtekip. Evvelden bildiğine şüphe mi var? Nitekim Tanin gazetesinde Arnavutluk isyanı zamanında Hüseyin Cahid dahi benim Arnavut âsilerle olan bir telgrafımı ele geçirip neşreylemişti. isyan ettirmeğe çalışmıştır. Demek ki. Zaten her böyle vak'ada o. Bana büyük şereftir. Rumeli'ni düşmanlar alsın diye isyan ettirmedim ki.. Zalim bir hükümeti devirmek için yaptım ve muvaffak oldum. bu devletin teb'ası idi.. Bunları bilmeyen mi var? Sade Mustafa Kemal bilmiyormuş?!. bu istizahtan evvel Lozan'da «Hürriyet ve itilâf gibi bizim de birgün içyüzümüzü yazarsın» demişti. her şeyin hal-i tabiisine avdetinden nice zaman sonra olmuştur. âsiler lehinde bulundular. ne babadan kanma hiç bir damla başka unsur kanı karışmamış bir Türk'üm.. Selânikli biri.. Bu isyan Ittihadcı Hükümetin yolsuzluğuna karşı olmuş. Buna rağmen bana millî hizmet verilmiş. Şimdi bunu Mustafa Kemal uyduruyor. Dahası var. asla Türklüğe karşı yapılmamıştır. ne anadan. Enver Paşa'nın dediği gibi hazırdır.). ailesi malûm. itiraf ediyorsun ki. diyelim.. Benim Arnavutları isyan ettirdiğimi o vakte kadar bilmiyormuş?!. muvaffak olup onu devirseydim. Neticeten o da benim gibi Türklük aleyhine hareket etmiştir ve Rumelinin elimizden gitmesine sebep olmuştur. (bir isim)'m babası malûm değil. daha vahim Harb-ı Umumî gibi bir tehlike zamanında da yapmıştır. Asıl hıyanet budur. külah kapmak için. ben bu isyanı körükledim..

. oligarşi sistemi idi. aramış. Hakimiyeti Milliye.. Vatan. Teşekkür ederim ki. Bu hali tamamiyle klik.. Birgün Paris'te Fethi ile konuşuyorduk. Yanlış değildi.... «Zalim hükümet istemeyiz. bir tulumbacı koğuşu yapmış. Hem de bu öyle zalim ki.. İsmet bunu resmî nutkunda da söyledi: «Bu vatanın mukadderatını kime inanabiliriz? Hükümeti kimseye vcıemeyiz. Onun ruhunu. demek daha kara bir istibdada girmişiz. tegallûp. (bir isim)'m yüzünde Cumhuriyet ve Hâkimiyet-i Milliye maskesi içinde. (bir isim)'in bir tulumbacı koğuşu yapması içinmiş. ne doğru.. Vaziyeti... fikrimden şunlar geçti: «Demek (bir isim) bir cumhuriyetle Hükümet yapmamış.. bunu bulabilmiş.. Neron suratı vardı. Şurası da var: Isyân başlarından Yakovalı Rıza Abdülhamid'i tahtına çıkarmak istiyordu. Adnan yanıma geldi: «E...yapmak. edebiyatına.Iftihar ederim. Sade hüneri. Bu sebeple bu devletin Cumhuriyet ve teşrii hayatında bu hâdise pek mühimdir. Artık bu ad meşhur oldu... Ancak Cahid bunu Ittihadcılar zamanında da deseydi. Cahid bizlere ne kadar vatan hâini dediydi. şirket.» Mcb'uslar. iblis. âlim. Meclis artık bir çocuk oyuncağı olmuştu. yalana.. dilini. Demek aleyhine ithamlar yapmak islemiş.. Dedim ki: «Bu kadar gayret.. sonra güldüm. Bunlar harstır bir milletin. . Demek bu kadar kanlar ve emekler boşa gitmiş.. Vali... Sonra düşündüm. inhisariye.. folkloruna. Mustafa Kemal yüksele yüksele bu koğuşun damına çıkarılmıştır. her şeye tevessül ediyordu. kendileri millete hizmet eder... İçim sızladı.» Dedi: «işimiz dumandır. Daha kanlı. tehdide. milletin hayatıdır. Bari dövüyorsun.. doğrudur.. zeki kimse yoktur.. Vah zavallı millet!» dedim.. Bugün kendisi Türk'ün dinini. Dedi ki: Sevinscne... Bu söze göre. Bunu da men'eden ben idim.. istizahta olanları iyice gördük.... Cumhuriyet duman olup uçmuştur.. Tanin bir nüshasında şöyle diyordu: «Vatan düşüncesiyle hareket etmek yalnız mevkii iktidardaki zâtlara mı.. Milletin sözünü boğazına tıkamak için. ağzından öpmek lâzımdı. hırsım ve her şeyini izah eder. bir çiftlik gibi onlara vermiştir.. Ittihadcılar çekilsin» dediler. zalim bir canavar milletin tepesine çökmüştür.. Kurtulduk dedik.padişahlığı attık dedik... Salih ve Kılıç Ali takımına «silâhşörler» adım koydular. Bizde mevkı-i iktidarda bulunanlar.. taramış.. Maalesef bu nokta bizim siyasî hayatımızda mühim bir noktadır. Istibdad rejimi... Bu iş de böyle kapandı..). yazısını âdetini. Gaflet edip söylemiştir. mintarafıllâh inhisar şeklinde balışo-lunur bir fazilettir?» Ne doğnı.. demek kurtulmadık. Bu kadar da mı insafm yok?!.. hem dövüyor. Tasviriefkâr ve emsali gazeteler istizahı ve Meclis'in bu halini tasvir ettiler. mimarî âbideleri olan camilerinin ihya ve muhafazasına dair henüz ne yaptı? Soruyorum. bırak ağlayalım... kuvveti kalmamıştı. millî müesseselerini. Ve Ittihadcılar devrilince dağılıp evlerine gittiler.. İşte Anadolu Hükümetinde hürriyete ilk büyük darbe bu istizahtır. demek yüksele yüksele ancak bir tulumbacı koğuşu yapmışız.. Sıkılmadan nasıl söyledi bilmem. bana müfrit milliyetperver diyor.. Bu nedir ki.. devleti Allah onlar için vücuda getirmiştir.» Bu cümle pek çırçıplaktır. Yükselttik eledik. Susmadılar. istiklâl istemediler. hem de ağlamaya hakkın yok diyor. Millî Hareket zamanında benim Türkçülük icraatımdan pek sıkılıyordu. tezvire. (. her şeye. Yoksa bu en saklanacak vahim bir suçtur. karanlık oda. demek ondört milyon Türk'ün içinde ikisinden başka vatanperver.. tahakküm.. Calıid'le beraber lttihadcılar da böyle idi. itimat reyi ile bu istizah bitti. ne dersin?.) meşguldür. Bunun için işgal ettiği Üsküp'ten Selânik'e iniyordu. Bu satırları okuduğum vakit önce kızdım... Hani Türk'ün dinine. derhal zannediyorlar ki...kıyam etmediler... Tanin. Meb'usları susturuyordu.. düğüm noktasıdır. Bir şey de demiyordu. Hattâ. Muhalifleri vatan hainidir. Kendisi Türk (... Abdülha-nıid Selânik'de Alâtinî Köşkünde hapis idi. dövülen ağlar.. Bu mu onun milliyetperverliği?!. an'anesini her şeyini (.. gayreti. Gördün mü?» dedi. Tabiidir ki. emek...Bundan bahsettim. Hiçbir hükmü. milleti baştan aşağı.» Düşündüm. Gazeteler Meclis'len daha cesur çıktılar. Ne ise. öyle ise (*) Üç isim metinden çıkartıldı.. Bunlar Abdülhamid'in tüfekçileri yerine geçtiler.

işte. Bu pek manalı idi ve tayinimin ruhu da benden hizmet değil. Müdâfaası güzeldir. pek güzel anlarmış. istizah bitince pek sevinmişler. yâni vatanı başka ellere emanet edememek samimi değildir. Şimdi. Tedavisi lâzım. Cahid demek bunları pek iyi bilir. istizah sebebiyle. Bu zihniyetin ve militarizmin milletler için ne belâ olduğunu çok yerde ve bu eserde de söyledim. Cahid bu esnada böyle çok güzel şeyler yazdı. Cumhuriyet nâmı altında. Ittihadcılar zamanında gördüğüne şüphe yok. Bir hükûrndar-ı mutlak gibi. Bilhassa «Canım ben sizden bir şey istemiyorum. sarhoş dedi. kardeşi oğluna para verdirmedim. . ¦. vesile bulurlar. Ne diye Ittihadcılar zamanında bilmemiş. Fakat bunu yapmamalı idi. Menfaatine uygun olunca susar. Üsküdar Gaz Şirketinin gizli hesap defterinde bunun aidatı olduğunu bilirim. Nitekim isviçre'de istibdâd ve diktatörlüğe mâni olmak çin generallik bile lağvedilmiştir.. binbir yalanla onları müdafaa eder. Mahmud Esad bile derhal mükâfaatını gördü... işte vaziyet bu. Kumandanları ve ihtilâl yapmış şefleri asla bu mevkiye getirmek değil.. 291 millet «ört ki ölem» desin.*-. Hükümet adını değiştirmek faydasızdır. Harb-ı Umumî akıbetine devleti uğratmasaydı ne büyük hizmet etmiş olurdu. «Irsî hükümdar yerine. Zavallı aç Türk Milletinin parasından ihsanlar. Yine Cumhuriyette de ittihatçılar zamanındaki gibi muhalefet.. demek para ve mevki için millete hıyanet etmiştir. Sanki hizmet-i vataniyesi için bu tertipten maaş?!.. keyif ve hevesinden başka bir kanun tanımaz» diyor.¦. keyfemâyeşâ idare-i hükümet eder. Cahid'in şu söyledikleri tamamiyle mevcuttur. Demek bu adam hiç samimi değildir. Bugünlere kadar bütün hücumunu on beş yıldır. Türk ve Türkiye'yi düşünmez. 292 SÜLEYMAN SIRRI Nafıa Vekili Süleyman Sırrı öldü. ismet buna pek kızmış. muhalif vatan haini oldu. Mes'ele iştedir» diyor ki. Bakalım ne olacak!. Zaten meb'us ve vekil yapan da odur. favoritizmler de yolunda. hep bana tevcih eden.. Biraz sonra biraz düzeldi. anlamamış.¦: :. reisicumhur adını taşıyan bir müstebit. Fakat idrak sahiplerine meçhul değildir ki. hükûmet-i mutla-kaların. Derken beni de müdâfaa etti.Halbuki biz muhalifler bunları Ittihadcılar zamanında bin kere söylemiş ve yazmıştık. Bildiği halde arkadaşlarını men'etmemiş. Zem-mi de methi de zamana. Daha nice vahimleri olacak. eskiden men-faatma hizmet etmedim. «Yine O. gayesine muvafıktır. Cahid görür anlar bir adamdır. Yine O. Cahid vatanperver değildir. temasına göredir. işte Mustafa Kemal. ismetle aramız tamamiyle açılmıştı. bu idi. sırf mevkiyi bırakmamak için böyle bahane.vak'aya. Mektubum ağırca idi. Bu bizde müthiş bir dimağ hastalığıdır. zorla riyaset-i cumhura çıkmış bir mütegallibe.. O gece Çankaya'da toplanıp mükemmel içtiler. hiyanet. Ben istanbul'da iken bir mektupla bana Londra sefirliğini teklif etti. Neden bizden olsun öğrenmemiş?! Bilip de arkadaşlarını yola getirip de.. Değersiz biri idi. Mustafa Kemal ailesine hıdremat-ı vataniye tertibinden bol maaş bağlattı ve nakten toptan külliyetli bir para ile verdirdi. Sulhtan sonra geldi. Ve yine bu sözler isbat eder ki.. zaten Amavut-tur. Şimdi beni müdâfaa menfaatına. cıvık. eh. hükûmferma olması. Fakat Selânikli ve Mustafa Kemal'in akrabası imiş. mevki:i iktidara geçenler vatana yalnız kendilerini (iki üç kişi) sadık bilip. diğer bütün milleti hain sanıyorlar. Of. Avane bu vaziyetten keyf içinde. kendisinin menfaat veya zararına. (*) Bİr isim metinden çıkartıldı. Mevkiye geçenler. Anadolu'da Millî Hareket zamanında yoktu. Avaneye mükâfatlar verildi. bu zihniyet. yalnız susar değil. bu da pek doğru. Cahid'in şu sözleri isbat ediyor ki. Ben de bir mektupla red ettim.. Yine mürtecilik bunların elinde silâh yapıldı. Yine Cahid «Cumhuriyet. sarhoş diyen biri artık beni müdâfaa edemezdi. Zorunuz ne? Beni niye böyle memleketten uzaklaştırmağa çalışıyorsun?» dedim. istanbul'da Nafia Nezaretinde itrikâbı dolayısıyle kovulmuştu. ediyor. Adliye Vekilliği ile çerağ buyruldu. askerî rüesa yüzündendir» bu da mahz-ı hakikat.. ¦. peki!. Demek haris. politikaya bile sokmamalıdır. daha dün bana yalan yere. Ne güzel ifade etmiş!. para peşinde samimiyetsiz biridir... Bir mektupla «Böyle bir fikrimiz ve buna .. Yahut mahsus mevkide kalmak için böyle diyorlar.. Bu adam Selânik'lidir.

Bu vakte kadar haremlerimiz de muhavere ediyorlardı. Gazinin bu da sistemidir. Benden para istemesi. Unkapanındaki o muazzam un değirmenini müzayedesiz aldı. irtikâp ve emsali ayıpları ve bunlara dair kendi elinde vesikalar olanları işbaşına kor. Sana iki bin lira verebilirim» dedim. maaş. «Sade kalorifere haftada yüz liralık kömür gidiyor» dedi. iyi bir tamir yapıp yanına da ilâveler yapacağım. Onu da kestik. O vakit onun sadakatinden emindir. içerde de kadın hizmetçiler vardı. Lâtife Hanım da artık haremimi aramıyor. ihsan. küçük kardeşi de kokain çeker. ismet Lozan'dan avdetinde Çankaya'da Mustafa Kemal'e yakın bir yerde bir bağ aldı. imtiyaz. Hem nimet hakkı. Müteahhitlik ettirdi. Bağda pek entipüften bir bina vardı. «Ne kadar?»dedi. abdeshâneler. Ancak rüştiye tahsili görmüş.. İsmet sağır. Zavallı devlet!. Çünkü (bir isim) vekillerine Abdülhamid gibi. askerî kamyonlar kullanıyordu. Şimdi bu paraları nerden bulduğunu düşünmek tabii hatıra ilk gelen şeydir. Yahut (bir isim) verdi. Nitekim Ittihadcılar devrinde de olmamıştır. iki tane ayak hizmetinde uşak. Rıza pek cahil. Galiba parasızlığını göstermek istedi. iltizam işleriyle meşgul. Kimi sağır. Müstebidler için iyi usûl. Bu. Hattâ binaya kapı gibi bir takım malzemeyi Viyana'dan getirtmiş. yoksa böyle bir şeye sokup lekeler. aşçı. taahhüt. Mükemmel bir bina yaptı. Biraz geçince. Evine ise. ya hakikaten yoktu. Şimdi ise Rıza avukat Resai'yi yanma almış.da hacet yoktur» diye bana cevap verdi. Bu parayı benden niye istedi bilmem. Bana para verebilir misin?» Verebileceğimi söyledim. Tamamiyle Avrupa tarzında. Kalorifer hepsi var.. ismet Paşa'ya hastalığı bahane edilerek istifa ettirildi. Vakıa itimat reyi aldı. Sonra bu parayı benden istemedi. Şirketlere kanca takıp para alıyorlar. Demek ihtiras kazanı daha ziyade kaymyordu. Zaten o vakit düşmesi lâzımdı. onun Malta arkadaşıdır. Hiç olmazsa onu kendi almıştır. villâ verir. satardı. kabine teşkilinde âzâyı kamilen Mustafa Kemal intihap etmiş. kaloriferci. onları bu suretle medyun ve kendine boynu bükük kılar. kardeşi kambur Rıza'nın köşküne çekildi. Banyolar. Ama hakikaten ismet ve hükümet paçavra olmuş. Bunda biraz yanlışlık olsa gerek.. Bu aile mütereddi bir ailedir. beni kendisinin parasız olduğuna zahip etmek içindi. Sonra almaması parasız olmadığını gösterir. istizahtan sonra pek az bir müddet geçti. hem de bir nevi irtikâp ve yolsuzluk olduğundan vekiller sesini çıkaramaz. Bu sefer başta Vasıf ve Rıfkı olan Ismet'in adamları «yine biz geleceğiz Bu intikal kabinesidir. bir kardeşi kambur. Müthiş bir masraf idi. İsmet Eskişehir'de kumandan olunca onu oraya aldı. O vakit düşmesine mâni oldu. Ismet'i atıp yerine Fethi'yi koydu. Ismet'in ve Hükümetin tutunacak bir yeri kalmamıştı. Bez ve kumaşları arşınlar. Bu kabineyi yaşatmıyacağız» demeğe başladılar. biliyorsun bana da lâzım. Hattâ birgün bana şikâyet etti. otomobiline şoför vardı. Fethi'nin kabinesinde Diyarbekir'li Fevzi de Nafıa Vekili oldu. Param yok. Öyle ise derhal inşaata parayı nerden buldu? Hakikaten şimendifer hattından dolayı Ankara'da bir ton maden kömürü veya kok elli liradan aşağıya mal olmuyordu. \ İNÖNÜ'NÜN KÖŞKÜ I ismet istanbul'a Heybeliada'ya. halâ asker hizmetçi. Mahmud Esad'ı da bu kabineye Mustafa Kemal sokmuştur. sular. bir kardeşi topal. Şuraya buraya adam tayin ettirip para alıyorlar.. bir gün bana Molla'nın dediğine göre. bayağı bir adamdır. istizah onun kötü idaresi ve vaziyetini çırıl çıplak ortaya dökmüştü. kendi nasbetmeli. Kötüleri. Elhamdülillah bizim vekilliğimiz zamanında bunlar yoktu. Askerlikle alâkası kalmamış. «Kütüphane yapı(*) Bir isim metinden çıkartıldı. Değirmenin oluklarından ceplerine un halinde altın . Meclis'in bir hükümet düşürmesine tahammül edebilir mi? O müstebit kendi düşürmeli. 293 yorum. kimi kamburdur. Fakat (bir isim).. Mütareke bidayetinde direkler arasında bir manifa-turacanın yanında ayda on lira maaşla bir işçi idi. Bunlar neferdi.kimi topal. Necmeddin Molla'ya Fethi'nin söylediğine atfen. Hâla Cumhuriyet tarihinde Meclisin âdem-i itimadı ile düşmüş bir hükümet vak'ası yoktu. Halbuki bu adamın aldığı maaş sade bu kömüre yetmezdi. Birgün bana dedi ki: «Bina oturulacak gibi değil. İNÖNÜ'NÜN KARDEŞLERİ Ismet'in Rıza adında kambur bir kardeşi vardır.

Bunu yaptıran reislerdir. daha birçok yerlerde köşkler aldı. Birgün fırkaya Dahiliye Vekili Recep. 294 bii kurtluk de buna yardım etmiştir. Ben bunu yazdım ama. kumandanların şapka olan miğferlerinin resimlerim de koyarak. Nitekim uzun sürdü. Mustafa Kemal seyahate çıkarken Ankara istasyonunda ilk şapka giymeyi buna teklif etmiş ve bir şapka da vermiş. Kürtlerde kaynaşma var. Bir gün (bir isim) başına şapka takıp seyahata çıkmış. tsmet Heybeli'de iken Vasıf da her gün yanında Ismet'in Ankara'daki köşkünde de yaranının resimleri var.» demiştir. Bu halde istifa ediyorum» demiş ve etmiş. Bu iyi bir işti. Bizim kitabı okumuş. Zihni bir müddettir yazar-mış: «Kürt aşiret reisleri toplanıyor. Namuslu. yine Zihni bu tezi şiddetle ileri sürmüş:«Ben sana emrediyorum. Biz de kamburluk uğurdur derler. Büyükada'da. Bizim dağılmış mahut hizip Fethi'yi tutmağa karar verdi. bir bahis yazmıştım. bu sebeple yaranı arasında en çok Vasıf ı sevmiştir. Onun elinde . Mustafa Kemal'in teşebbüsünden çok evvel intişar etmişti. Elcezire Cephesi iyi değil. Bu basmacı uşağı birden böyle oldu. Hattâ kanundan sonra bir gün müze müdürü Halil Bey bana: «Sen ondan evvel bunu kitabında söyledin. Ve yine Şehremanetinin soğuk hava depolarını aldı. Ne yapayım?. Fakat onun Mustafa Kemal'e sadakati var ya kâfi.. Zaten Mustafa Kemal'in Hükümetinde bir memuriyet almağı leke sayıyorum. Onları da tutayım» demiş. Vasıflar bu sefer de Fethi Hükümeti aleyhine uğraşıyorlar. Heybeli'de. ecnebi devletlerden para alıp casusluk eder. onlardan para alır.Ben böyle şeylerde değilim. yahut kambur olacağı geliyor. iki taraf ısrar etmiş. Vekâlet vazifesini hüsnü ifa edecek dirayet gösterememiş. keyf ve hevesine serbest yol bulmuştu. kabinesinde Mahmud Esad'ı çok seviyor. Türkiye'de kurtluk dâvasını ilk çıkaran bu ailedir. Çünkü. VasıFın yakın hısımı ve onun gibi İzmirli Süreyya Harb-i Umumi'den beri Mısır'da Kürdistan Gazetesini çıkarır. Bunları yakalayım. Zihni: «Ben yanlış iş yapamam»-îçtihadım böyledir. Fethi söyledi. Maltepe'de. aldılar . Reddettim. dirayetli biridir. Buradan mükemmel paralar. din gidiyor diye en ufak. Artık (bir isim). (•) İki isim metinden çıkartıldı. bir kanunla fesi yasak edip şapka giydirdi. ilh. Fethi Kabinesinde Doktor Mazhar. O da «Bunu yaparım. Bu sefer soygunculuk vak'ası olunca. Vasıf da Bedirhanzâdelerdendir. Sen sade eşkiyayı tut!» demiş. Demek bu işte Recep'in büyük bir kabahati vardı. Zihni Sinop Mutasarrıflığından Bitlis'e giden adamdır. Sonra. Ermenilerle müttefiktir. Bu da giymiş. Orada bir kurt çetesi soygunculuk etmiş. Zahmetsiz bir çok para alırdım. yine reddettim.. Hattâ tuhafı şu ki. cebren tatbik edin demedim. Mazhar bana istanbul'da toplanacak karantinanın tasfiyesine murahhaslık teklif etti. Sıhhiye Vekili idi. Ama. ilerisini biraz ilerde söyleyeceğiz. kurtluk için uğraşır. kanunla. Bitlis Valisi Zihni ile olan ihtilâfını mevzubahis ediyormuş. Başka memlekette olsaydı. Hükümet aleyhinde müzakere ediyorlar. İsmet de kurt. bugün gurbette sıkıntı çekiyorum. fakat bundan bir şey çıkmaz. Halâ da bu işi bu aile takip eder. Sonra Şeyh Said isyanı oldu. Bunlar arasında Vasıf in resmi en büyük levha olarak salonun en mutena bir yerinde.. Dahiliye Vekili de aldırmı-yormuş. Fatih'in ve diğer mühim padişahların. vak'adan sonra Şeyh Said'i asmadan evvel Recep'i mes'ul ederlerdi. Bunlar. Alâka hemcinsler arasındadır. ayıbını örter. Her kabahatini. bunu kendi marifeti gibi yapmıştır. ikisinin de bir seviye ve ahlâkda olduklarım gösterir.akıyor. Demek birbirini bulmuşlar. Mahmud Esad Ismet'in aleyhinden ateş püskürüyor. ŞAPKA DEVRİMİ Takrir-i Sükûndan sonra idi. Gittim. insanın basmacı. Kalamış'ta. 295 Benim Türk Tarihi'nde şapkanın günah olmadığına. O. ta(*) İki isim metinden çıkartıldı. Demek Zihni haklı imiş. E. Meselâ... Meclis'te Fethi aleyhine yine aynı klik hücumlara başladılar. Ala... kanun yapılmadan evvel de ilk şapkayı giyen yine bir hoca müftüdür.. Bu da bizim mahut Kızıl Sakal Gürcü Hasan Fehmi'dir. Galiba öyle. yahut en lâzım ve dine hiç zararı olmıyan şeylere kudurmuşçasına saldıran hocalar sustular. Kastamonu'da aklına esmiş. Mevsuk haberlere göre Fethi. Sonra fesat çıkacak diyormuş. Her eti mutlaka oraya sokuyor ve okka başına müthiş bir para alıyor.

Ittihadçılar zamanında başlamış. fakat bu milletin göğsü tecrübe tahtası mı? Beş yıl sonrayı düşünmeyenler. Peki! Bunu beş yıl evvel düşünüp bu milyonları gidermeseydiniz ya. fena kızarmış.. revaçta bir fikirdir. tamamiyle Avrupa'lı kadın gibi sokağa çıkmıştı.. gitti. Teceddiid için inkılâplar yapıyor densin. huylandı. Masasının üstünde ve daima elinde imiş. Bu adam bir kanun darbesiyle bütün işleri hallettiğini zannedecek kadar (. Zaten Anadolu'da Türk köylüsünde tesettür yoktu.)dir. Darbe ve sarsıntı da olmıyacaktı. Bundan çok evvel Kadıköy'de gördüm. Tabii bana artık daha ziyade diş biliyor. Fakat bu adamda bir mani var: Kendisine müceddid densin. O sahifeler okunsun. Yardakçıları da öyle diyor.Vicdanlara tahakküm. insan ne isterse onu giyer. Her şeyi evolosyon yapar. olmasa da olurdu. Zaten bu evolosyon.). Harbi Umumîde Türk kadını... dahilik taslamak için Mustafa Kemal bu şapka işini darbe ile yaptı ve bunun müthiş zararları oldu: 1. Sebebi. Milletin de bir şey dediği yoktu. Benim kitaptan ders aldığını anlıyorum. İyi anlamış. Çünkü. Şapka işi olsa da.) de milyonlarca halkın giydiğine bile karıştı. Islâmiyetin muamelât-ı hâs namıyla insanların yediğine. bütün kuvveti kalemine vermiş. Gittikçe ilerliyordu. Bir takım gençler şapka giyiyorlardı.Halkta büyük bir inkisar oldu. Asıl lâzım olan da budur. Halbuki gösteriş yapmak. Hükümete diş biliyorlar.. Bir gün Fransa'nın cenubunda «Kan» da Fransız Ayan âzasından Şerabo ile görüşüyordum. Kimin ne karışmak hakkıdır. Kendisi bunlardan ders alacağına. bari evvelâ bir şapka fabrikası yapsaydın ya. Demiş ki: «Rıza Nur tarihi alt edip. (. Bu kadar da hürriyet olmazsa o hayat mıdır? Bu istibdattır. Bu suretle sadmesiz olur biterdi. Her şeyi bununla yapıyor. Gâvur olduk zannettiler.. yaptı.bir kuvveti.. Şunu yapacaksın. Herkes bir fes alıyor. Yapılacak şey sade evolosyonu süratlendirecek şeylerdi. Adam bu.. devlet recûlü olurmu? Bunlarla bugünkü buhranın olacağı aşikârdı.. Bu sade şehirlerde idi.. Şerabo: «iyi ama. insanın giyeceğine kadar karışılır mı? Bu çirkin bir istibdad» dedi... Bugün bu adamlar (Mustafa Kemal ve ismet) harice para gitmemesi ve iktisad edilmesi zarureti karşısında çırpınıyorlar.) ve (.. Erbab-ı akıl her şeyi ona bırakırlar. Kendine büyük şeref ve inkılâp sandı. Bu sebeple şapkanın cebrî tatbiki hatâ idi. istanbul'dan sordu. . Bu da tahsil ve terbiye ile olur ve zaman işidir.. Mes'ele bundan ibarettir.iktisadî müthiş bir zarar. Ben de:«Biz de artık sizin gibi şapka giyiyoruz. çirkin ve zulümle ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. düğünde de.. içtiğine kadar karıştığını söylerler ve bunu tenkid ederler. işte. bu millet gayretle harbetmez.» Hakikaten bütün o tenkidler onun yaptığı ve âtiyen yapacağı fiil ve hareketi tenkiddir. bayramda da. Bunlar zaruri tehavüllerdi. yapacağım bildiğim bu fenalıkların belki önüne bu suretle geçilir ümididir. bilhassa Osmanlı'lar bahsinde istibdadın çirkinliklerini çok defa ve uzun uzadıya tasvire gayret ettim. Bu sebeple kitabıma sırası düştükçe.. en aşağı on liraya (Yüzyirmi Frank'a) satıldı. Sade kanun. Ekseriyetle aileler. Birgün harp olsa. Bundan da Yahudiler istifade ettiler. Maneviyatı kırıldı. Lâtife'nin verdiği habere göre Mustafa Kemal benim Türk Tarihini dikkatle takip ediyormuş. Milyonlarca lira harice aktı.... Bunların çoğu zımpara kağıdı ile temizlenmiş şapkalardı. Nitekim tesettürü de kendi kaldırmış gibi gösteriyor. Demek şapka hakkındaki bahsi gördü. hattâ pek müteassıplar bile çocuklarına şapka giydiriyorlardı. ŞAPKA EKONOMİSİ 3. Bu fikir yayılmış. Bu (. Soracak bir şey kalmadı»dedim. italya ve Fransa'da mevcut yeni ve eski şapkaları milyonla memlekete soktular.. Bir düziye işaretler yapıyormuş. hattâ Abdülha-mid zamanında başlamıştı. Hep ona derstir. Birgün umumîleşecekti. cehalet. sokakta.. merasimde de giyiyordu. bir marifeti var. Iki-üç frank kıymeti olan bu şapkalar. Lâkin her şey bununla olmaz. şapka kafasının içini değiştirmez ki. Halbuki bu. kendi marifeti değildir. (*) Akıl. Bir de bizim millet fakirdir. Beş yıl sonra akıllan başlarına geldi diyelim. nasıl olsa olacaktı ve kendi kendine oluyordu... beni tenkid etmiştir.. 296 2.

Kılıç Ali de başına bir şapka geçirmiş. Bu adam bir defa halis Arnavuttur. sonra giyinirken ceketimi tutar. havaic-i zaruriyeye verebiliriz. Bırakıldığını kendisine tebliğ ettim. Asılan bir hocaya pek acırım. ilh. Bu Hocanın asılmasında Hocanın boynuna ip geçirilirken. Bunların fotoğrafı alınsaydı eğlenceli bir tarihî vesika olurdu.. «Giy. Memurları merasime mahsus şapka ve elbiseyi giymeğe mecbur tuttular. Böyle fantazi Avrupa'nın zengin milletleri içindir. di.Buna herkes şaştı. Şu Kanlı Kılıç ne bayağı bir mahlûktur. Zavallı kanundan evvel şapka aleyhine bir risale neşretmiş... Ameliyata soyunurken. Şapka meselesinin gülünç ciheti de var: Halk istemiyerek korkudan giydi. kıyameti koparırdınız. Yahu!. O da tecrübe yaptı. Gitmiş. Bırak onlar yapsın!» derdim. frak ilh. Şapkadan sonra birgün Meclis'te Hoca Raif le görüşüyorduk. Şapka giymemek için yıllarla başı açık gezen sofular oldu. Siz Türk Milleti içinde en çürümüş bir sınıf imişsiniz. Kel Ali Fena adam değildir. Dedim ki:«Siz nerdesiniz.silindir. mahkûm ettiği adamların asılmasında da bulunurdu. Hattâ bunu o vakit Sinop'ta sürgün bulunan gazeteci Ze-keriyya'ya söyledim. Onun bir merakı vardı. Türk'ler bu fantazi masrafını ailelerin refahına. Zoru asistan bırakalım. Hattâ şapka giymemek için nesi var satıp savıp Suriye'ye hicret edenler görüldü. Cidden vatanperverdir.. Merasimde silindir. yumuşak.. ilmik gö zünün önündedir. çocuklarının terbiyesine sarfederlerdi. Burda daha feci bir şey olmuş. Mustafa Kemal derhal Kel Ali'nin riyaseti altında bir İstiklâl Mahkemesi dolaştırdı.Ertesi günü aleyhime başladı. Kılıç Ali ise mel'un. elbiseler de zarurî oldu. Mükemmel giydiniz. Hükümet onlara avans yaptı. Şehreminini de kaldırdılar. insan asılan adama hakaret etmekten haya eder. Birinci Büyük Millet Meclisi'ne her taraftan . Zavallı böyle ölmüş ve böyle saatlerce teşhir edilmiş. 297 ŞAPKA İSYANLARI Bu iş aksülâmellerde kalmadı.. Epeyce adam astılar. Emin kimdi?!. siyah melon giyiyorlar.. avdetinde misafir odasına asıp fesini ve sarığını basma geçiriyordu. Halk yıl. Ondandı. sevmezdim. ya yana veya arkaya getiriyor. domuz!» demiş ve küfürler etmiş. şehre gelen giyiyor. Herkesten ziyade derse devam ettiğinden asistan bıraktık. türlü şapka ve bunların türlü renkleri var. Yine yapardı. iş bitti. Köylü şapkayı hâlâ giymediler. şap. Kanunların makabline . fotinlerimi silerdi. Erzurum'da ötede beride halk.. güldükdü. Konya. ka aleyhine kıyam etti... Bu halinden ise iğ-renirdim. Adamcağızı Ankara istiklâl Mahkemesine çektiler.)'in baş cellâdı. gülünç oluyor. Alamadılar. valiye tertibat yaptırmışlardı. Rezalet oldu. Valiyi azlettiler... Hattâ içinizden şapka en iyi serpuştur diyenler de oldu. Uşak gibi bana hizmet ve hürmet ederdi. bir şey elde edememiş. Sonra Gülhâne'den kovdular. bileğinden tutarak ameliyat öğreten benim. Paraları yoktu. OPERATÖR EMİN İsmet'in Başvekillik zamanında istanbul Valisi bir kıyama karşı tedbir manevrası yaptı. (bir isim) onu istediği gibi bu cinayetlerde kullandı..» «Hakkın var» dedi. Fakat cahil ve safderun. Bu belki de alnında ziyaya manî' bir şeye alışmamış olan insanlara güç geliyordu. Feci. hocalar her şeyi küfür der. Zavallı eli bağlıdır. «Ben bunu kanundan bir yıl evvel neşrettimMaarif Vekâleti resmen izin verdi. Her şehre giden köylü bu şapkayı başına takıyordu. «Şunu as!» diyor. Herif mühim çingene imiş. Sen doktorsun.» dedi. Sivas'ta. Buna iptida siz isyan etmeliydiniz. Bu adama ilk eline bıçak vererek. Sinop'ta şehre bir saatlik köyde bile adi bezden üç-dört şapka yapmışlar. hem de bunu Maarif Vekâletinin izniyle neşretmiş. Operatör Emin'i Şehremini yaptılar. şümulü olmaz ve bu en mühim hukukî bir esastır. o da asıyordu. Üstüne smokin. habis bir şey. Şehreminliği kim. Bursa'da hekimliğe savaşmış. Madem ki bu asılıyor. Kendisine «Burada bu kadar hizmetçi var. Kel Ali bu esnada (bir isim. Demek böyle düşünüyor. Bu kanlı hünerini seyretmek ona zevk veriyordu.. Dinlemediler. Astılar.. parayı sade ekmeğe. Sayısını bilmiyoruz...Şimdi melon. Zaten Arnavut. bir kıyamdan korkuluyor. ona izin veren Maarif Vekilini de assanız ya!. Utandılar... Bu zavallılar bu kadar parayı nerden verecekler?!. Hem de mes'ele şapka kanunundan evvel. Ben Gülhânede profesör Wittig'in muavini iken bu cerrahide talebe olarak çalışırdı. Fakat çoğu âdi kasket giyip şemsisiper yerini yukarıya büküyor. Muavini de Kılıç Ali. Biz öyle milletiz ki. Adını hatırlamıyorum(*).

. Fennî değildir.hasta peşinde Ankara'nın çamurlu sokaklarında dolaşmaktan bacakları sıvama çamur 299 olan. Arnavut işin yolunu biliyor. İsmet Gazi'sinden takdir almış. Şöyle bir iş de varmış: İsmet. «Ha. Anladım. İsmet susmuş. Onlar da düşüremiyorlar. Efendisi pek memnun oldu.. Emin aldırmadı. Tabii biliyorlardı. Kimse de sevmez. Emin'in lâğım işinde şirketten büyük bir rüşvet aldığı sahih idi. ilansız vermiş. «Meb'uslardan filân senin aleyhindedir. Kalamış'ta «Boter»lerin güzel köşklerini almış.. Hey'et-i Vekile de aleyhinde. Birader-i âli-i Başvekâlet penahinin Osmanlı Bankası'nda mühim bir serveti yığılmış. . Bu inkârı daha müthişti. çatanalar. Bu adam Meclis'te aleyhimde idi. Bunlar hep Şehreminliğinin kasasından idi. ho-candrr. Filhakika Emanet bu Emin gibi tam bir emin adama verilmişti!. şimdi büyük bir zengin oldu. Derhal belediye çavuşlarını silâhlandırdı. Ankara'da eczanelerde saatlerce hasta bekleyen. Dedi ki: «Herkes öyle diyor. O vakit. Onlar ayağa kalkıp. Hergün trenle Mustafa Kemal'in mutfak malzemesini de gönderiyor. terbiyesi az.. pek asabı. Meclis. iki türlü memnun: Casusluk.... Avrupa'da hiç kalmamış bir usûldür. Bütün Şehreminliğinde bu adam. gazeteler kıyamet koparıyor. Emin gürültülü bir şehreminliği etti. nefis rakılar.. Bu meclis'te on-onbeş doktor meb'us vardı. Gazeteler Emin'in aleyhinde kıyamet kopardılar. Bursa'da sevmezlermiş. azlolunmaz» diyorlar. ilh. Hattâ bir defa Meclis'in ortasında meb'uslar onu dövdüler de. İsmet de onun şiddetle aleyhinde idi. Ben karantina beklemek usulünü kaldırmıştım. Fakat sen diyemezsin.. hattâ fesinin püskülüne kadar çamur sıçrayan ve yüz hattâ elli kuruşa bir vizite yapan Emin. hakaret ederlerdi. Ben de «Bana herkes senin söylediklerini söylese... Sebebini soruyorlar. Demek Gazi. Altında otomobiller. Ne vakittir Kamburun cebine öğütülmüş altm akıyor.» dedim. Birgün İsmet bana «Emin'i nasıl bilirsin?» diye sordu.. Hattâ onların da bir kısmı bana «Hocam!» diye hitap ediyorlardı. yanında arap haremağası. Bir mizahî gazete bunu ima ederek Emin'in lâğımdan tegayyüş ettiği tarzında ağır bir şey bile yazdı. «Sus. Bunlardan başka türlü irtikâpları her tarafta duyuldu. Demek soruşu ve cevabı bu işten idi.. ama. her şey oldu. Bu lağım işinden Emin'in rüşvet yediği de şayi oldu. ilh. Anlattım ve «Mür-tekip» dedim. Halk. Şimdi demek İsmet Emin'i tezkiye ediyor ve lehine propaganda yapıyordu. Gazeteler bunu açık yazdılar.. Sustu.. Gürültü ederek «Sen hocam değilsin» dedi. iler tutar yeri kalmadı» diyor. Vasıtası Recep'i de unutmuyor. Düşmüyor.cebren meb'us yollarlarken bu kendi talip oldu. Karantina dünyadan kalkalı çok olmuştur. Çankaya'nın kilerini beslemiştir.Ama arattım bir şeysi yok.. Derhal Kalamış'ta bir köşk aldı. Büyük servet yaptı. Pek ahlâksız şeydi. Pislik. Avrupa'da bir şey takarlar. Bu adam meb'uslar aleyhinde jurnal yazar. Birisi söyledi. ilh. çirkinlik. Sade içini güzelleştirmek. Bunu bahane ederek Meclis'te bana sual yaptı.. hediye. bir hasırlı taşdelen suyu. tamiri ve kalorifer için on iki bin lira sarfetti arkasında en pahalı kürk. Mustafa Kemal'e gönderirdi. Nasıl inkâr ediyorsun?» dediler. Çünkü. «İsmet'in bu sözüne hayret ettim. hırçın ve kendini tutamayan biridir. 298 ve tecavüzde de bulundu. Görmemiş yeni zengin!. Filân aleyhine şunu söyledi» derdi. gübre içine düşen insan ve araba. Bu adam istanbul sokaklarını lağım yapıyorum diye oyup deşti. Zekâsı basit. Recep'e verir.. «Sen bilmiyorsun. bir şey denemez. ona da türlü şeyler ve bir güzel otomobil hediye etti. Adilik sayılır. Bu sefer dilini daha uzattı. kravatında fmdık kadar inci. İsmet Emin'i atmak isteyince Emin bu mektupla îsmet'i tehdid etmiş. Bunları bir kıyama karşı kullanacağını efendisine söyledi.. senin hocanım» dedim. Ben «Hayır!» diyorum. Çünkü. zarfa kor. Ben de kürsüye çıkıp. Hizmetlerini sayıyorum. Emin'in aleyhinde olmaktan vazgeçmiş. def olsun diye yollamışlar.en zengin bile böyle büyüğünü takmaz.. Herkes «azledilecek. Karantina lâzımdır dedi (•) İskilipli Atıf Hoca (2) İki isim metinden çıkartıldı. Unkapanındaki Şehremanetine ait un değirmenini kardeşi Kambura verdirmek için Emin'e bir mektup yazmış. Hergün bunlar sebzevat. Emin de müzayede-siz.

Yağmur suları doluyor. BİR CİNAYET Gazetelerde havadis: Nişantaşında bir gece Afgan'h Abdurrahman'ı vurmuşlar. hükümet hücumları hemen de henüz Türkiye'de hiç kimseye yapılmamıştı... klik âzası adlarını vermiş. 300 Ismet'in yaranı kabına sığmıyor. Avrupa'dan şirketler getirip şimendifer imtiyazı aldı. halk. ilh. Nihayet Cahid'i mahkûm edip.. Bu Meclis'in (ikinci Meclis) intihabı yapılırken Mustafa Kemal harekete gelip Ittihadcı enkazı ile uyuşmuş. Hem de Emanet müflis bir halde borçlu. Demek âti vahim.. hazırlanıyorlar.Bu adama edilen matbuat. İstanbul'un ise sokaklarında pislikten yürünmüyor. küçük göl oluyor. Kara Vasıf. emanet kesesinden yapıyor. fakat böylesi görülmemiştir.. işte bu macera da böyle. bir çukur olmuş. yaptığı haksızlığı örtmek için. Bir numunesi Gülhane Hastahanesinin yokuşunun alt başında idi. Emin'den cezaen mühim bir para istedi. yâni Mustafa Kemal ve İsmet kapattı. ismet. bol pislikli ve mikroplu bir zifoz yiyor.. YENİ FIRKA HAZIRLIĞI Karabekir.. Mustafa Kemal ve ismet yeni fırkadan fena telâş etmişler. Katilleri meçhul.. bu dokuz maddeden gazeteler bile bahsetmişti. Adnan ve arkadaşları bir fırka yapmakla meşguller.. Bütün kaldırımlar bozuk. Bu basit zekâlı mahlûk faka basıp «Ben meşru kazandım. düşmüyordu. Hele araba ve otomobillerin bu çukurlarda hali. Çorum'a menfa olarak gönderdiler. istanbul'un bir çok sokaklarına. içine dalan ayak sayısız... Canbolat. Bu itiraf mühimdi. Sebebini söyledik. Utanacak şeydi. fakat gizlidir» diyor. kazanç vergisi vermedi diye.. masrafı da kendi değil.. yine geleceğiz. şimdi yapıyor. Demek terörü nasıl yapacaklar. (*) Bir şahıs ismi metinden çıkartıldı. Bunu da (bir isim) yapmıştır. Bol bol Mustafa Kemal adını veriyordu.. tezvir yapıyor. Çankaya Saray-ı Humayun'una Şehramanetini kiler yapmıştı. Refet. Rauf. bir şey yapamamış. Bu adam Rauf un adamı ve onun evinde yatıp kalkıyordu. Bu Afgan'lıyı bilirim. Apaçık bir şey imiş. Bir gün bir gazete servetini nerden yaptığım Emin'den sordu. Demek muhalefete geçmiyeceğim... Fakat bunu da Hükümet... Yağma Hasanın böreği. Bazı yerde hiç yok. Hakikat şu ki. Demek Rauf diye vurdular. Emin. Kendisinin ve hattâ kayınbabasımn adını sokaklara ad olarak veriyordu. bunlardan . Bunu başkasına vermezlerdi. Bu memleket başka türlü ıslâh edilemez (!) Terör yapacağız» diyorlar. Daha çok yenecek. Bu emanet yağlı kuyruktur. Cahid Velid. neden Emin alıyor? Hem de şimendiferden evvel Şehremini iken zengin olmuş. Gazetede evvelâ bir maliye müfettişi bu itirafı görünce. Gazi. Yoksa kim ne diye onu vuracaktı. o levhada kendisini müthiş methettiriyor. halk kızmış. Mustafa Kemal bunu (Sahife 538) «Bu fırkanın programı gizli eller tarafından hazırlandı» diye tasvir ediyor ve «işte bu dokuz maddedir. Neresi gizli bilmem?!. Vekilimiz hak etti. nihayet Emanetten azledildi. Fakat koridorlarda: «Muvakkattir.. Emin aptaldır da. Fethi'ye ufak-tefek hücumlar ediyorlar. Azli günü toplanıp derhal levhayı parçalamışlardı. O esnada oradan geçenler de iyi. Emin böyle ve vurgunlardan başka bir marifet daha gösterdi: Bir ufak yol tamir ettiriyor. Eski Maarif Nazın Şükrü de yeni fırkada beraber. bu sefer bu çareye tevessül ediyordu. Yıllar geçti. o yola büyük bir levha astırıp.Bunun neresi meşru'dur? Bu imtiyazı Ahmet. Mehmet alamıyor da. Matbuat yine hücumda berdevam.. vurmuşlar. villâlar almıştı.. Bu sefer aşikâr olarak imtiyaz avına devam etti. Fakat bu derecesi pek küstahlık idi.. O vakit Karabekir'in fırkası yapılmadan evvel. Üsküdar'da açılan büyük bir caddeye kaynatasının adım vermiş. Ölmüş. Kaldırım yerlerde her iki adımda bir kuyu. istanbul'da Cavit ve Kara Kemal'in toplanıp müzakere ettikleri ve bir muhalefet fırkası teşkiline karar verdikleri dokuz maddelik bir program yaptıkları şayi oldu. kendi adım da bunlar arasına sıkıştırmıştı. Bunların hattâ Kel Ali'ye kadar herbirinin Fransa Büyük ihtilâli Tarihini okuduklarını işitiyoruz.. Mustafa Kemal tutuyordu. Recep. Bilhassa Ahmed Emin. Emanet kesesinde iyi bir delik de bu açtı. ders alıyorlar. yalan dolan. O gece evden çıkmış. Bunu almak için rüşvet de vermişti. Ali Fuad. Hem de bu üç nev'i hücumun bir hedefte birleştiği görülmemişti. hem de pek yakın. meselâ şimendifer imtiyazından yüz elli bin lira kazandım» dedi. fırka yapmıyacağım demiş olan Rauf. Fakat.

Vali Zihni'nin hakkı varmış. Onunla cidal silâhla olur. Gökte ararken yerde bulundu. Onları ele aldı. Hatırıma gelmişken yazayım. Bir gece Feridun Fikri ile Halis Turgut evime geldiler. güreşilmez. Ben akıbeti aşikâr görüyordum.. Olabilir ya. hattâ Erzurum meb'usu Necati'yi de hapse sokuyordu. Matbuat bu fırkayı alkışladı. Harput'a kadar ilerlediler. Bunların mutlaka başını yemek istiyordu? Fakat hepsinde de bunlar beraet edip kurtulmuşlardır. Çünkü bunsuz mevki elinden gidiyor. Her tarafta teşkilât vücuda getiriyordu.. ŞEYH SAÎD Şeyh Said gayet dindar bir adammış.. Fırkanın bu terakkisinden Mustafa Kemal ve İsmet telâşa düştüler. Kabul etmedim. Bunlar ise. Ben bunu orada istiklâl Mahkemesi âzâ ve reisliğini eden. Kendilerine şunu söyledim: «Ben girmem. fakat size ve arkadaşlarınıza nasihat ederim. Bu vesile de gecikmedi.. fakat vesile lâzım. Fethi'yi fırkayı ilga etmeleri için Rauf ve arkadaşlarına musallat etti. 301 Hüseyin Avni ve Çolak Selâhaddin'i. bil'akis Meclis'te ona karşı muhalif bir zümre oldular.. Sonra hepinizi perişan eder.. Kararlarından vazgeçmediler.. Bunsuz Gazi size padişah taraftarı diye hücum eder. Her vesilede Mustafa Kemal. işte âlâ vesile. Dine hürmetkar olmaları kaydını koymalarım tavsiye ettim. Nasıl kurtuldular bilmem. Bu hal bir müddet gitti. Biraz daha vakit verseydi.. Çünkü ona göre istanbul matbuatı da bu isyanın sebebi ve Şeyh Said ile berabermiş (!) Hattâ. (*) Bir şahıs ismi metinden çıkartıldı. Çünük fırka ile. Sırf dindir. Onları bu suretle avene yapacağını farzetmiş. iş böyle olunca Mustafa Kemal Fethi'ye «Takriri sükun» unvanlı bir kanun yapılıp.. Fırka teşekkül etti.)leştiler. Nihayet fırkanın imhası gecikmedi. Şimdi yine söyliyeyim ki. Bunu Mustafa Kemal «Kürt millî isyanı ve aynı zamanda irtica» telâkki etti. Halk akın halinde bu fırkaya giriyordu. Ben ve Yusuf Kemal'in de dahil olduğunu yazdı. Zaten Rauf u filân bununla itham ediyor» dedim. Bunu yalnız isyan mıntıkasına değil. Yusuf Kemal daha telâş etmiş.Şükrü ve daha bir kısmım meb'us yapmış imiş. Şeyh Said ve adamları Diyarbekir ve emsali birçok yerleri aldılar. Programdaki din il cumhuriyet kelimeleri sinirlerine dokundu. yeni fırkayı da işin içine sokuyor. Bu muhakkak. Medreseler ve tekkelerin ilgası. Telâş ettim. Fethi uğraştı. Sen de gir!» teklifinde bulundular.» Uzun münakaşa ettik. Çünkü masumiyet onun elinden kurtulmak için kâfi değildir. Eğer fırka mutlaka teşekkül edecekse. (bir isim)'\e. Benden program hakkında fikrimi sordular. Ali Saip'e de sordum. bir adam böyle . Mustafa Kemal'e darbe idi. Fırka teşkilâtı tekemmül edecekti. Hakikaten bunlar can alacak iki nokta idi. O da «Asla kurtluk mes'elesi yoktur. îş bitmişti. Fırka yapmayınız. Sonra Mustafa Kemal'in fırka aleyhindeki takibatı başladı. Kara kaplıya yâni kanuna uydurmalı. bari bu vak'a üzerine mes'ul edeydiler... resmî tahkikat asla millî bir kurt isyanı olmadığını göstermişti. (bir isim)'m gayesi tamamiyle açık olarak görünüyordu: Bir müthiş terör yapmak. Bursa meb'usu Necati bana dedi ki: «Çabuk davrandı. Nutkunda buna delil olarak Şeyh Eyüb'ün mektubunu gösteriyor (Sahife 539). Size yazık olur. keseceği adamların listesini hazırlamış.Adnan da fırkalarına girmemi teklif etti. Fırkada kimler olduğunu sordumAnlattılar.. Kendi fırkasına da acele Cumhuriyet sıfatını ad olarak ilâve etti. işe girişilmesini teklif eder. her tarafa hattâ istanbul'a da teşmil etmek ister. Fakat yanılıyordu. Şeyh Said'in Kürt isyanı zuhur etti. Mustafa Kemal'in aksülâmeli iptida neşriyat sahasında oldu. Terörün plânını yapmış. Tasviri Efkâra müşterek telgraf çekerek bu havadisi tekzib ettik. Olmadı. Tavsiyelerimi yapmışlar. Bana: «Bir fırka yapıyoruz. Yeni fırka derhal teşkilât yapmak faaliyetine geçti.. «Bir de fırkanın adına cumhuriyet kelimesini ilâve edin. Demek bu ikinci grup reislerine düşmanlığı müthişti.» dedi. Halbuki. (bir isim) o vakit kana boğup bitirirdi. Kara Vasıf. istanbul teşkilâtını Kara Vasıf yapıyordu. Adetâ (. şapka giydirileceği şayiası bu adamı tehyic etmiştilsyân etti. hiç olmazsa siz ikiniz girmeyin. Bütün millet bu yeni fırkaya girse yine para etmezdi.

Mustafa Kemal Hey'et-i Vekile'ye gitmiş. Ben böyle büyük bir günahı işleyemem. ben sana Paris'te koca bir bina veriyorum. Mahmud Esad'ın bu yaptığından bana bir iki defa fena şikâyet etmiş. ciddî bir karakırım yapacak. Bu adamları takdir etmeli. Bundan fırkanın dinî isyan yaptırdığına nasıl hükmedilebilir?!.Anlattı. Sefarethanede.. kan ile mevkide oturmak istiyorsunuz. Bizim hizip Fethi'yi tutmağa karar vermişti.... Biz Fethi'yi tutuyorduk. Mustafa Kemal satın almış.. O vakit ben İstanbul'da idim. Bununla en sevmediği adam olmuştur.» Bunun üzerine Mustafa Kemal. Necmeddin Molla'da misafir. Feyzi de buna şiddetle itiraz ediyordu. Bu bir kahramanlıktı. şimdi bu hizmeti yapmıştır.. Sonra demek işi anlamış. bu vesile ile yeni fırkayı istanbul matbuatını.. Âlet olamam.kötü adam görmedim» demiştir.bu sefer hemen hepsi Mustafa Kemal'e iltihak eder. Necmeddin Molla bana dedi ki: «Bunu öğrendiğim vakit telâş ettim.» Bilmem böyle mi? fakat Fet-hi'nin ilk hamlede kabul ettiği şâyi'dir..A». Yeniden Mustafa Kemal mes'eleyi Hey'et-i Vekile'de mevzuubahs ettirir. Mustafa Kemal ateşemiliter gelmiş. yâni sefirin evinde kalmak istemiş. Fakat Mustafa Kemal'in yırtıcılığı 303 korkusu karşısında bu vazifeyi hizbin bütün âzası yapamadı. Bir şey demedi. Fethi. Başkalarından ve Necm