DR.

RIZA NUR HAYAT ve HATIRATIM III RIZA NUR-ATATÜRK KAVGASI Konularına Göre Tasnif Edilmiş Tam Metin , İşaret Yayınları işaret yayınları: 62 belgelerle yakın tarih dizisi: 3 yayına Hazırlayan Abdurrahman Dilipak İşaret Yayınları İstanbul - 1992 içindekiler Sunuş............................. BİRİNCİ BÖLÜM MİLLİ KIYAM (İÇYÜZÜ) istiklal Harbine Doğru........................................................................... .......................... 19 Samsun'a Doğru........................................................................... ......................................... 22 Rıza Nur ve Nutuk........................................................................... .................................. 25 Türkiye Adını Kim Buldu?.......................................................................... ................ 27 Sinop Hürriyet ve itilaf Cemiyeti Nasıl Kuruldu?..................................... 29 Akif Diye Biri!........................................................................... ........................................... 31 Kongre Günleri......................................................................... ............................................ 31 Sivas'ta Mandacılar Kimlerdi?....................................................................... ........... 36 Hind Askerleri ve Hilafet Meselesi....................................................................... 38 Kurtuluş Savaşı Günleri......................................................................... ........................ 39 Ermeni Meselesi........................................................................ .......................................... 39 Bolşeviklik Modası ve Yeşilordu....................................................................... ..... 41 Intihab ve Anadolu isyanı.......................................................................... ................... 44 İntihabın Ardından........................................................................ ..................................... 46 Mebuslar istanbul'da Toplandı........................................................................ .......... 47 Anadolu Kıyamı.......................................................................... ......................................... 50 Şehzadebaşındaki Baskın.......................................................................... .................... 52

Nutuk'un Mahiyeti........................................................................ ...................................... 52 "Türkiye" Adı Nasıl Kabul Edildi?........................................................................ 53. 31 Marttan Sonra Mısır'a Doğru........................................................................... ... 55 Halide Edip............................................................................ .................................................. 55 Mustafa Kemal ve Arkadaşları..................................................................... ............. 56 Meclisin Açılışı......................................................................... ............................................ 58 Hükümet Teşkili......................................................................... .......................................... 59 I. Cumhuriyetin Siyaseti ve Çeteler...................................................................... 60 ilk Günler.......................................................................... ........................................................ 61 isimlerin Türkçeleştirilmesi.............................................................. .......................... 63 Bir Garip Bürokrasi Macerası........................................................................ ............ 66 istiklal Marşı........................................................................... ................................................ 66 istanbul'la ipler Kopuyor......................................................................... ...................... 68 Hesapsız-Kitapsız Günler.......................................................................... .................... 69 Korku........................................................................... ................................................................. 70 Skandal......................................................................... ............................................................... 70 Antalya'da Olan Olaylar......................................................................... ........................ 72 Roma Kulübü.......................................................................... ............................................... 73 içki Yasağı.......................................................................... ...................................................... 73 Manatof Diye Biri............................................................................ ................................... 74 Yeşilordu ve Komünizm........................................................................ ........................ 76

Sinop'a Doğru........................................................................... ............................................ 7g işgal Günleri istanbul'u...................................................................... ............................. 79 isyanlar ..... ..... 81 j "•«¦¦¦.......................................................................... .................................................. 01 Yozgat Isvanı ..... ................... . .. . so istiklal Mahkemeleri..................................................................... .................................... g3 Nureddin Paşa............................................................................ ............................................ 84 Ankara Günleri »o ""*............................................................................. ......................................... Q-y A. Mecid Efendi.......................................................................... ......................................... qq Sağlık.......................................................................... .................................................................. 91 Van............................................................................. .................................................................... 92 Fransız Siyaseti........................................................................ ............................................. 94 Nahcıvan'da Ermeni Katliamı........................................................................ ............ 94 Sarıkamış Müdafaası....................................................................... ................................. 95 Edirne ve Trakya'nın işgali.......................................................................... ................ 97 Deli Halit Paşa............................................................................ ........................................ 97 O Günlerin Ankara'sı....................................................................... ................................ 99 Ali Fuad Meselesi........................................................................ ....................................... J00 Hileli Yollar.......................................................................... ................................................... 201 Oyun içinde Oyun............................................................................ .................................. 1Q3 izzet Paşa'mn Arnavutluğu..................................................................... ...................... 105

Mustafa Sagir........................................................................... .............................................. 106 Çerkez Ethem........................................................................... .............................................. 106 Moskova'ya Doğru........................................................................... .................................. 108 Celal Arif..... 11 n Kürtler ve Aleviler........................................................................ ..................................... 111 Yusuf Kemal'in Sıkıntısı....................................................................... ......................... 113 Çileli Yolculuk........................................................................ ............................................. 114 Erzincan Ovalarında...................................................................... ................................... H8 Dersim Korkusu......................................................................... .......................................... 120 Ermeni Kırımı.......................................................................... .............................................. 121 Erzurum'a Geliş........................................................................... ......................................... 12i Sarıkamış'ta Donan Onbinler........................................................................ ............ 122 Kars............................................................................ .......... .. 19-1 Kazım Karabekir....................................................................... ......................................... 124 Militarizm Bir Milletin Yıkımıdır....................................................................... ... 124 Mustafa Suphi Nasıl Öldürüldü?...................................................................... ....... 125 Medivani............................................... .... i9< Gümrü............................. . . 1 o & Tiflis, Nahcivan, Karabağ......................................................................... .................... 127 Sarhoşluk ve Bir Skandal!..................................-..................................... ................... 130 Rakü . ... no Takiyef......................................................................... .............................................................. 133

Azeriler'in Misafirperverliği............................................................... ........................ 133 Azerbaycan'daki Komünist Cunta......................................................................... 135 Ermeni Terörü.......................................................................... .............................................. 136 Bolşevik Zulmü........................................................................... ......................................... 137 Azerbaycan'ın işgali.......................................................................... ................................ 138 M. Kemal, Yeşilordu Efsanesi ve Rus işgali.................................................. 138 Moskova Yolunda......................................................................... ...................................... 140 ...Ve Moskova......................................................................... ............................................... 142 Moskova Müzakereleri.................................:.................................. ................................ 142 Enver Paşa............................................................................ .................................................... 143 Komünizm........................................................................ ........................................................ 143 Rejimin Korucuları: Çeka............................................................................ ................ 144 Komünist = Yahudi.......................................................................... .................................. 145 Bizim Hariciyede Bir Rus Casusu.......................................................................... 146 Ruslarla Pazarlık........................................................................ .......................................... 147 Takaların Zaferi.......................................................................... .......................................... 149 Müzakereye Devam........................................................................... ............................... 150 Stalin'le Pazarlık........................................................................ ........................................... 150 Moskova Gezisi.......................................................................... .......................................... 152 Ankara Dedikoduları.................................................................... ..................................... 153 Çiçerin'le Pazarlığa Devam........................................................................... ............... 154

Yusuf Kemal'in Haleti Ruhiyesi........................................................................ ...... 155 Rus-Ingiliz Rekabeti........................................................................ ................................. 156 Görüşmelere Devam: Afganistan'la Muahede............................................... 157 Enver Paşa............................................................................ .................................................... 157 Enver Paşa'nm Serencamı....................................................................... .................... 161 Para veAltm Meselesi........................................................................ .............................. 162 Topal Osman........................................................................... ................................................ 163 Muahedenin Neticesi........................................................................ ................................ 164 Batum'dan Çekildik ve Muahede imzalandı................................................... 166 Muahede Sonrası......................................................................... ......................................... 167 inönü Savaşlarının içyüzü.......................................................................... .................. 169 Bekir Sami Diye Biri............................................................................ ............................ 170 Ankara'ya Doğru........................................................................... ....................................... 171 Çeka Belası.......................................................................... ........................................,____ 173 Polisiye Bir Vak'a........................................................................... ..........................___¦175 Batum ................................... .................................. 17fi Trabzon'da...................................................................... .......................................................... 178 ZiyaGökalp...................................................................... ....................................................... 179 Ankara'va Geliş 170 ^ Wii^r.......................................... .............................. ............................................ X I 7 Azarbeycan Elçisi.......................................................................... ..................................... 181 Ruslarla İlişkiler....................................................................... ............................................ Igl

Kız Öğrencilerin Başına Gelenler........................................................................ ... jg2 Yeni Bir Yunan Taarruzu........................................................................ ...................... 182 Ankara Kayseri'ye Taşınıyor....................................................................... ............... 186 Bir Firar Hikayesi........................................................................ ........................................ 188 inönü'nün Dirayetsizliği.................................................................. ............................... 189 Cephede Durum........................................................................... ......................................... 190 Deli Halid'in Karargahı....................................................................... ............................ 192 Meclis Heyeti Polatlı'da...................................................................... ............................ 192 inönü'nün iki idam Emri............................................................................ .................... 193 Silah Meselesi........................................................................ ............................................... 195 Gizli Celsede Durum Raporu.......................................................................... ........... 196 Fevzi Pasa..................... ............. . ............. 107 Mecliste Kavga Kıyamet......................................................................... ..................... 201 Ev Tezgahlarında imal Edilen Harp Aletleri.................................................. 201 Taarruz öncesi.......................................................................... ............................................ 202 Tartışma........................................................................ .............................................................. 204 Harp Başlıyor........................................................................ ................................................. 206 ishal Olan Yunan Ordusu!......................................................................... ................... 209 Bir Skandal!........................................................................ ..................................................... 211 Altındiş Olayı........................................................................... .............................................. 213 Doktor Adnan ve Halide Edip............................................................................ ....... 214

Sinop Yolunda......................................................................... ............................................. 214 Anadolu'ya Silah Şevki........................................................................... ........................ 218 Eski Günler............. ooc\ Sakarya Zaferinin Ardından........................................................................ ................ 222 ikinci Grup ve Darbe Planları........................................................................ ............ 223 Rıza Nur Bakanlık Teklifini Reddediyor.......................................................... 225 Rıza Nur Teklifi Kabul Ediyor.......................................................................... ........ 226 Yolculuk........................................................ ................... 096 Bakanlık Koltuğunda...................................................................... .................................. 228 Bir Yolsuzluk Dosyası......................................................................... ............................ 229 Sulh Tartışmaları.................................................................... ............................................ 230 Hamdullah Suphi........................................................................... ..................................... 231 Fahreddin Paşa............................................................................ ......................................... 232 Cephede Durum........................................................................... ......................................... 233 Cihada Yapılan Maddî Yardımlara Ne Oldu?............................................... 234 Nevres Manavoğlu....................................................................... ...................................... 234 Kürt Meselesi........................................................................ ................................................. 235 Tekrar Moskova Yolculuğu....................................................................... .................. 236 Rıza Nurun Kardeşleri...................................................................... .............................. 237 Rusya'daki Temaslar........................................................................ ................................. 238 Rıza Nur'un Komünistliği.................................................................... ......................... 240 Moskova'da...................................................................... ....................................................... 244

...... 245 Musa Carullah........................................................................................................................................................................ .................................................................................................................. .............Ali Fuat Krizi....................................................................................... .............................................................. 251 Cemal Paşa'yı Kim Vurdu?................................. 247 Rus Eğitim Sistemi..................................................................... .................................................................................. 263 ........ 255 Rusya Dönüşü..................................................................................................... ............................................. 250 Cemal Paşa...................... o^n ~"-.........t+7 ittihatçıların Hali Pür Melali................................................................... 253 Zeki'nin Rezaletleri................................ .......................................... ... 259 Ankara'da ................................. ........... 254 Çerkeş Allerjisi........ ................................................................ 252 Cemal'in Hindistan'ı Fetih Hayalleri......................................................... ................. ...................... .............................................. 254 Moskova Hatıraları..................... ........ ................................................................................................................... ......................... ............. 247 Buhara Emiri Enver........................... 249 Komünizmden Menşevikliğe........................ ............. 263 Mehmet Vehbi Efendi.......... ................................................. ......................................................... 248 Enver'in Ölümü ................................................................................... ^yy Nihaî Zafer.................... oaü Ah Buhara oao ~*"*~ »*-..... ............................................................ Z............................... ............................................................................................................................................................. 258 Sinop'ta............................. 246 Rusya'da Kıtlık......................................................................................................................................................... .

.............................................................................. 281 Fikriye'nin intiharı........................... ............ 282 Esat Hoca Meselesi................................................................................... ^ÜU Rıza Nurun Türkçülüğü............ ....................................... .................................................................V***»................................. 272 Cumhuriyetin ilân Şekli............ 267 İKlNCl BÖLÜM CUMHURİYET DEVRİ............................................................... 276 Atatürk Orman Çiftliği........ ............................... ........................ .........................Taarruz Başlıyor.......... ...................................................... 264 izmir'de........ 288 v ............................... 281 Nasıl Bakan Olunur?.............. .............................................................................................................................. ........................................ 278 Muhalefet Fikri............. 275 Hilâfet Meselesi.......................... OSfi J............ ........................................................................... 279 Vekaletten istifadan Sonra............................................... 284 • isler Kötü ......................................................................................................... 276 Rıza Nur .....................................................................Atatürk ihtilafı..............1£1V4 *»................................................................................................................... ................................................. ........................................................................................... . 269 ilk Soğukluk................................................................................................................................................................. ........... ...... .................. .............................................................. ................................ 280 Rıza Nur Meclisten de Çekiliyor.......... 273 Memlekette Genel Durum..................... .................................... 270 Cumhuriyetin ilânı........ ........... ................................................................................................................................................................. 274 B asm Hizaya Geliyor...................................................................

......... Yeni Fırka Hazırlığı...................................................................... ...... 310 ...................... ........................... ................. .............................................................. 305 Takrir-i Sükûnun Gerekçesi................ 309 Rıza Nur'un Tütün Ticareti.......... 305 Tarikat-ı Salahiye..................................................................................................... ........................ .................................................................... 300 ........................................................................... ...................................... -JV/Z................. 309 Yeni Bir Moda.........................................................Arnavut isyanı.......................................................................... 293 inönü'nün Köşkü.................................................................................................................................................................................... ........... Kürt Meselesi ve Basın.......... 307 Mustafa Kemal'in Nutkunun Mahiyeti...................................... ................................ 297 Şapka isyanları............................. 308 : Umumi Kanaat.... .............. 294 Şapka Devrimi.............................................................................. 295 Şapka Ekonomisi................... .............................. 289 Süleyman Sırrı................................... 293 inönü'nün Kardeşleri............................................ ......................................................... ............................................................................................................................................................................................................................................................ .................................. 298 Bir Cinayet.............................................................................._........................................................................... 301 Sevh Said........................................................................................... ............................................................... 298 Operatör Emin................................................................................................ 307 > Yeni Türkiye.. ......................... ............ ....................................... ^09 V / "***«.......................................................... ....

................................................... ^99 .................. ........................... 325 Yeni Bir Din.................................. .... 313 ¦ Sansür....... ........ .............................. .......................................................... .................................................................................................... ..... 314 Ata'nm Tahsile Gönderdiği Kızlar............................................................................................................................................. 314 Lâtife Boşanıyor............................. ............................................................................. J £f\J Iş Bankası................... 311 inkılâp Modası.......................... 323 Kereste Fabrikası..................................Ankara'nın imarı.. ................................................ 316 Dans Devri ..................................... 327 Memur Enflasyonu................................................................................................... .................................................................................................................................. ................................................. .......................................................................... 326 inhisar işi.......... 320 Halit Paşa Meclis'te Öldürülüyor..................................... ........................................... 319 Başka isler ................................................. ..................... ................................................ ......................... 329 ........ -)z<z> Kız isteme...... ................ ............ 320 Yeni Moda .......................................................................................................................................... .................................................................. 322 Yeni Para ................................................. .................................................... 312 ¦ Süt ve Yoğurt Kardeşi.................. .......................... 11R Kömür Ocağı Meselesi......................................................................................... 101 Bahriye Vekaleti................................................................................. 324 Bir Rüşvet Olayı...................... 'vyn ^ i^*VA........................................................................................................................................................

.. ......................... ........................................ ... Kemal Resmi.................. 345 Yahva Kemal t......................................................................................... 1A7 Meb Necati.............................. J^»v/ Harf inkılabı ^1 "***" ............................ 343 Rıza Nur'u Ankara'ya Çağmyorlar............................................................ ................................................. 339 Yaban Ellere Doğru....... 352 ...... .. .............Af.. .................. ............................*-»««— ................................................................................... ..... ^4n Üçüncü Intihab................................................................................. .......................... ............................................ ................... ..................................................................................... 331 Yeni Para Meselesi.......... JJ| Inkılab Sonrası Durum..............................................? Yavuz-Havuz Davası.......... ... <jq-7 Asılanlar ^a Rıza Nur'un Türk Tarihi.......................................... -j^t................................................ .................................................................. .. .................................................. ..... ..................................................................................................... ...... ....... 34i Sansür............................................................ 34O Rasim Bev......... ^aı .......................................................... ............ .............................................. 335 Gurbet Yolu............... 347 Emanullah Han .................................................................... ............... 3Sfi ............ 331 izmir Suikastı ...................................................................... »}i+U Ah Şu Bizim Sefaretler...........................Rıza Nur Plân Yapıyor... ................. .... .............................. 345 At Yarısı ...................................................... ............................................................. 34i Besmele Yerine M............. ..................................................... '"'¦j *~ -•.......

. 359 Paris Elçiliği.................... 37i Yalova imar Ediliyor....................... ....................................... ........ 368 Bir Komplo................................................................ .... 363 Yeni Din...................................... 363 Abdülhak Hamid.......................................... ..................................................................................................................................................................................... 354 ilahi Mahalle ve Falih Rıfkı............................................................ ......................................................... ........................... 369 Ata'nm Manevî Kızları..................... 374 Bir Mülakat....................... ....................................................................................................................................... 362 Tayyare Cemiyeti................................................. ................................. ı&f...................................................................................... ..... ......... ................................................ Yakup Kadri Yazıyor.............................. 370 Peyami Safa ve Hareket Dergisi........................................................................ 353 Sefaretler ı^s ............................................ .................. ................... ............................................................................... .................................................................. 357 Tesettür Meselesi............. jjo Fuad Diye Biri....................................................................................................................................... .... 375 ........................ ........................................................................................................................................................................................................... .......................... .................................. 365 Bir Skandal..... ............. 365 Bir Komplo................ ...........................................................................Harf inkılabının Perde Arkası...... 368 Kemalizmi Kim Icad Etti....................... 361 Lozan Kimin Eseri................................................................................... 360 Ref'i Cevat.......... ...................................................................................................................................................................................

.......... 378 Barut înhisarı Rezaleti........ .................. ......... ............................................................................ ... 388 ittihatçılar Devri......................................... 330 Yeni Kâğıt Paralar... 387 Umumî Mütalea.............................................................................................................................. ...................................... ... Kemal Arasında Mukayese........................... 380 Gazi ile Anası............................................. ................................................... ................................................................... ................................................ 399 PORTRELER Mustafa Kemal.........................................................................Hatıratı Yazarken........................................................................................... ........................................................................................................................................ Hamid ve M........................................................ ............ ...................................... ................................... 397 Mussolini ve M.............................................................................................................................................................................................................. Kemal............................... .................. 376 Süreyya Paşa........................................................... 396 A............... 388 Mustafa Kemal Devri.......... .............................................................................................................................. Kemal'e Sevgisi................... ..................................................................................................................... 395 Psikolojik Tetkik. .................................................................... ... 375 Melahat Meselesi.............................................................................. ................................................................................................................................ 384 Zincirli Cumhuriyet.............. 389 Sevr........................................ 389 Okullarda Dans Mecburiyeti............................................ 376 Reşid Saffet................................. acy\ .......................... 383 Iktisad ve Maliye................................................... ..................................................................... 386 Boğa Güreşi.. ........................... 382 İnönü'nün M....... 401 İsmet ................

................................................ a(\ü ""...................................................................................................................................................................................... *+\/# MUHALİF SİMALAR Rauf...«¦.... 410 Yine Hanım Derdi........................... 412 Bekarlık...................................... .................................................................................. 405 Recep Zühtü......................................................................... .................................................................. .................. ................................... 407 Mehmet Emin.................................................................. A(Y1 "*"~*... ........................ 40*% ................................................................................................ .. ................................ ................ ............................................ ............................................................................................................................................. .................. 411 Boşanma Kararı.............. ................. ........................ ............ ....«— •£>.......................... *\\J7 Osmanlı Mücevherleri.......................... M\f.......................................................................................... 405 Bozok Salih...................................... '¦*-"¦ »•..................................................................................................................... ........................................... ...................................................................................................................................................... 415 ........................... ........................... ........... 406 Hamdullah Suphi.......................................... .......................... 408 Küçük Cemal..................................... ..................................... ............................................................... ...................... ......................... tUJ Fevzi ..... ...... 405 Nafia Vekili Recep............ ............................................. H-V/U YumısNadi.......................................................... 406 Tevfik Rüştü ....................................................................... 406 Yusuf Akcora.... ^KJJ Meclis Reisi Kâzım.... . 407 Kâzım Karabekir......................................... ...................... ......................................................................................................................... ¦...... 409 HATIRA DEFTERİ Celâl Arif ...............

................................................................................................. .......................................................................... .......................... ................................................................................................. 416 Hesap-Kitap işi............................ .......................................................... 432 20 Milyonluk Soygun...................................................................................... .................................... ................................................................................................................................................................................................................................................................................................. ............................................................................................................ ..................... 426 istanbul'daki Paris........................ 427 Harf inkılabı.....TL'nin Değeri.......................... 425 Ah Paris! Çevre Kirliliği....... ............................................. 434 Berber Dükkânı............................ 419 TL............ 426 Yunan ihtilafı.................. 435 .......................................... Mollanın Başına Gelenler......................................................................................................................................................................................................... 421 Doktor Ahmet Meselesi..... 429 Ankara Haberleri.................. 435 Yeni Türk Tarih Tezi....................... . ..................................... ................................................................................................................................................................... Köpeklerin Abdesthanesidir............. 427 Ankara Dedikoduları............................................................. Krizi.................................................. 422 iktisadî iflas........................................ 424 Paris ve Köpek........................................ ................................... 431 işyerinde Kriz........................... ..................................................................... ................. ................................ ............. ............................ 434 N....................................................... 420 Üçüncü Meclisin intihabı..................................................... ....... 430 iktisadî Tedbirler.......................................................... 424 Paris......... ...............

.........................................................................................................................................................................' jfc .......................................... 461 • Yalova Safası................................................................................................... ................... 463 ........................................................................................................................................................................................................... 452 Yeni Partinin Kâtibi Kim?..................................... ..................................................................................................... ........................................................................................................................ 456 Milliyet Kimin Sesi.................... 453 Almanların Raporu........ 44i Serbest Cumhuriyet Fırkası.................................................... ............................................... ........................... ............................................................................................. 457 İzmir Mitingi......... .. ............................. ................................................... 458 Menemen Vakası.............................................................................. 437 Şeyh Said isyanı............................................................... ...... 440 Rıza Nur Yine Eşinden Dertli..... Kemal ........................... . ......... 455 Yeni Fırkanın Zamiri............................................. ...................................................................Fethi Bey Diyalogu........................ 437 Kürt isyanı.................... 443 ismet inönü ve Fethi Bey..................................................................................................... 44i Gökalp'in Kürt Raporu............................................. ............................................... 459 SCF Başkanı Halk Fırkasından Vekil Oluyor........................................................................................................................ 448 M........................... ............................................... 455 Patlayan ifşaatlar.... .... 439 Bulgarlarla Kan Birliği.................................................................................. . 462 '¦ Belediye Seçimleri................................ ...... 438 Farslarla Kan Birliği....................................Arien........................................... ........

..................................... .................................................. 469 Katledilen Tarihi Eserler......... 475 M...................................................................................................................................... ..... 477 Dil Dersi..................................... 465 Brezilya Darbesi..................................... ............................ ......................................................... 477 İktisadi Kriz: Açlık......... ............................................. 464 Tapılan Adam!.......................................................................... 466 Venizelos Ankara'da..................................... 476 Gazi Samsun'da.................. 468 Ankara'da Bir Memur.................. ..................... ...................... 475 Gazi Samsun'a Gidiyor................................................ .. 481 ...................................................................................................................................................... 467 Ege Adı Nereden Geliyor?................................................................... ............................................................. 473 Serbest Fırkanın Sonu............. 467 Tekrar izmir Hadisesi............................................. ................ .................................................... ............................................................................................... 472 Bir Karşılaştırma.............................................Hainler ve Kahramanlar!.... .............................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................................................................................................. 477 Ramsi Villi................. Emin (Yurdakul)................. 466 Yine Kürt isyanı........................ ........................................................................................................... .................................................. .......................................................................... .................. 474 Fazıl Ahmet................................. ............................................................................. 480 Menemen Vakasının Muhakemesi................................................................................... 469 Serbest Fırkanın Bilançosu.... ...

...................... 494 Rıza Nur Nis'te................................... 484 Maaş isi ....................................................................................... ...................................................................................................................................................................... .................. 488 Fırka mı Hükümetin.................................... 498 Gazi-Inönü ihtilafı..................................................................... 483 Türbeye Mum Diken Kadınların Tevkifi..........................Menemen'de Sanık Askerler......................................................................... 491 Rıza Nur'un iran'a B akışı............... 487 Feci Bir Haber... .................... 499 ........................... ..................................................... 484 Yakılan Tarih................................................................................................................................................................................................................. ............ 496 Falih Rıfkı ve Ruşen Eşref............................. 498 Baloda Skandal............................... ................ .................................................. Hükümet mi Fırkanın?.................................................. _.............................................................................. 483 Ankara'da işler Kötü........... ..... ................................................... 487 Menemen'de Karar öncesi.................. 489 Menemen'de Seçim................... .................................................................................................................................. .............. ................................. 490 Türkiye-Fransa Kıyası................................................................................................... ......... 487 Yağma Hasanın Böreği........................ 491 Masinyon.................................................................................................................................................................. 490 Hilafet Meselesi.................................. 492 Balıkesir'de irtica ve Menemen irtibatı................................................................................................................ ........ 48S 150'likler Meselesi............ .................................................................................. 484 Mah............................................ ....... 495 Vurgunlar ve Kumar Borcu Hesapları.........................................................................................................

............ 505 InkılaDİar ............................ 518 Rıza Nur'un Heykeli ve Ruh Hali.......................................... 510 Müstakiller............................................................. ........................................................................................................................ ......................... 512 Plân Faşizm ......... 519 ismail Müştak.............................................. 502 Türkocağı Neyin Nesi?................................................. 515 Meclisten Bir Estantene.......................... 508 Rıza Nur ve Felsefe........... ................................. 509 Türkocakları Kurultayı ve Feshi................ .............................. ............................ ........ 507 Osmanlıca Belgelerin imhası......................Hamamın Namusu................................... sil Memur Tasfiyesi..................................................................................... 517 Kemalizmin Doğuşu................................. ....................................................................................................... ......................... ...... 515 Rıza Nur Yine Dert Yanıyor.............................................................................................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................................ .................................. 502 Çelişkili işler............................................. ...................... .............................................. 504 Meclis Niçin Feshedildi?....... ................................................................................................................................. 509 Kürtlerin Amblemi................ .................... çn£ Türkocaklarının Başına Gelenler.................................................... 500 Meclisin Fesih Gerekçesi............................ ............................. ......... .................................................................................................................................... 521 Muhalif Matbuat.................. 501 Paris'e Dönüş................... 521 ..........................................................................................................

......................... 525 Yine Hanım Derdi .................................................................................................................................................................................... *\A£ ..... ....... ...................................................................................................................Müstemleke Sergisi......................... J £......................................................... ...................................... 531 Tavize Dayalı Dış Siyaset.............................. ........................................................ s^fi ~"~"~" ^VM................................................................................................ ................................ ..... 535 Rıza Nur'un Kayın Pederinin Ölümü..................................... ................................................................................................... .................................................... ...................................................... 542 inönü Roma Yolunda................................................................................................................................. 533 Ameleden Mebusluğa...........................\J Rıza Nur Leyden'de................................................................. ............................................ 528 Paris'te Antropoloji Kongresi... 536 Ankara'da Zor Günler............ 54i HaşimNahid........................... ... ................. 529 Türkiye Haberleri........................................................ ...................................i...... 539 O Zamanki Fransa........... 531 Inkılablar Kimin Fikri idi............................................ 545 Tarih Kongresi .... 540 Fransa'da Türk Matbuatı....... 523 Şirket Kurtarma işi............................................................. 544 Rıza Nur Londra'da................................................................ 524 Dil Encümeninin Lağvı...................................................................................... 523 Misyonerlik............................................................................. ................................................................ .................................. ^....................................................................................................... 527 Zafer Bayramı Tebrikleri..................................................................................................................... ........... ........... ..... 542 Ömer Fevzi.................................................................... ................

. ......... açıklık ve yeniden yapılanmanın............... Yasaksız Türkiye taleplerinin yükseltildiği......... ........ ...............JnMn...... Şu ana kadar herhangi bir hukuki koğuşturmaya uğramamış olmamız da gelecek açısından umut verici bir gelişmedir............. Gerçek dışı iddialar varsa... duymadığı daha nice gerçekler ........................ ............................ 552 Dil Kongresi................................................................................ >' :.............................. arşivlerin açılmaya başlandığı bir zamanda Rıza Nur'un iddialarını test ederek gerçeği yakalamak daha kolay olacaktır.......i/fii..... Ancak bu iddiaların görmemezlikten gelinemeyecek şeyler olduğunu söylüyo-uz...............Ve Rıza Nur Boşanıyor.................... r......... ssı % ^^ ..............Ve Rıza Nur'un hatıratının üçüncü (son) cildi de böylece tamamlanmaktadır.............. Kuşkusuz gerçek Rıza Nur'un anlattıklarından ibaret değildir.................................................................... 554 Gazi Mükafaatı Gaziye....................................................................... 543 M...................... görmediği......................... Biz Rıza Nur'un iddialarının iddiacısı değiliz........................ JJl Yalova'daki Havuzlar.............Kalkınma Politikası........ 555 SUNUŞ İ ?ı" TU 5i .... . Gerçek geçmişle gelecek arasında biçimlenir.... Kemal'in izmir'e Heykeli Dikiliyor.......... efsaneleşen.j ¦•¦¦ (>¦......... .............. bunlar da kamu vicdanında gerçek yerini bulacaktır.................................. Yasakların kalktığı.......................... Kâzım Karabekir'in hatıraları ya da başka sivil ve askeri kişilerin hatıratları bu konuda gerçeği yakalama şansımızı artıran birer sıçrama taşı anlamı taşımaktadır Geçmişi olmayanların gelecekleri yoktur........... gerçeklerden kopuk kalıpları artık toplumsal değişim taleplerinin ağır yükünü taşıyamamaktadır.. ................ unuttuğu kadar bilmediği........ ............. ................................... 550 Rıza Nur'u Jurnalleyenler..................... insan temel hak ve hürriyetlerinin tartışıldığı bir zamanda Rıza Nur'un hatıratının yayınlanmış olmasının özel ve önemli bir anlamı vardır....................... Rıza Nur'un hatıratının yeniden yayınlanması konusunda beklentilerimizin ötesinde bir ilgi ve destek gördük......................> .....................: İ8 ........................................................... jjj Arz-ı ihtiram <<?¦} Yeni inhisarlar.................................................. Rıza Nur'un yanıldığı....................................... 555 Hatıratın Sonu........................... 551 Güneş Dil Skandali.<^ o . ......... Tarihi yapan ve yazan bir kişi olarak Rıza Nur'un söylediklerinin büyük önem taşıdığını söylüyoruz..... <................. .................. 554 ............... Resmi tarihin abartılı............. 543 ingilizlerin Kürt Siyaseti.......

Nerede ise bir ilçe halkının tümünün sanık sandalyesine oturtulduğu. Tarihin belgelerine ipotek koyanlar. Fener tamamiyle Yunanistan'ın emri altında. Kuşkusuz gizli kalmış tek gerçek bu değil. Şenlik yapıyorlar. Doğru kararlar ancak doğru bilgiye dayalı olabilir. Türkler'de umumî ve derin bir hüzün.. 27 kişi beraat ettirilerek 41 kişi ağır cezalara çarptırılmış ve 36 kişi de idam sehpalarında can vermişti. Bizans yeniden doğuyor. Mustafa Kemal. tarihin tanıklığına aday kitaplara gün yüzünü haram edenler toplumun geçmişini çalmak gibi korkunç bir suçun sorumluluğunu taşımaktadırlar. ingiliz ve Fransızların yanlarında Harbi Umumîde tercüman namı ile kullandıkları birçok Rum. eroinman.. bizde de. Bu çalışmamız ve bize gösterilen ilgi ve genel kabul bu yöndeki umutlarımızı artırmaktadır. Yunanlılar insanî sıfatta olan «Yunan Salib-i Ahmeri» ile «Muhacirin Komisyonu» nu. dini muhalefetin bastırılması ve siyasi muhalefetin sindirilmesi ile ilgili idi.. Bu yayınlar umarız bu yöndeki talebi artırır ve gizli kalan gerçekler de gün yüzüne çıkar. bugünümüzü ve geleceğimizi aydınlatacaktır.vardır. Şimdi de istanbul'da bu milletler bunlara casus ve asker yazılıyorlar. Olayın siyasi yönü olup olmadığı ile ilgili araştırmalar ise tek partiye karşı kurulan Terakkiperver Cumhuriyetçilerin ezilmesi.. O zamanki Menemen'in nüfusu neydi? Bir cami çevresinde meydana gelen olaylar bahane edilerek estirilen terörün asıl sebebi neydi? Sözkonusu askeri mahkeme zabıtlarına henüz sahip değiliz. Vaktiyle asılan Patrik vakasında. derhal istanbul'a soktular. Ama konu ile ilgili kim varsa tutuklanarak yargılanması ve en ağır şekilde cezalandırılmasını emrettiği bilinen bir gerçekti. Fikirleri ve kanaatları şudur: Türkiye battı.. Zehaplarmca bu kapı Bizans yeniden vücûda gelince . maskeyi atmış. aralarında dinî ve siyasî müthiş kanlı nizâlar olmuş olan. Yahudi. keza askerler var. bütün yurt sathında bir terör havası estirildiğini. Aydınlık bir gelecek umudu ve dileğiyle. patrikhanede kapatılan kapıyı açtılar. Orada da «Mavri Mîra» adında bir istiklâl cemiyeti teşkil ettiler. Mütareke olunca bir taraftan ingilizler donanma ile diğer taraftan Fransızlar karadan Trakya tariki ile istanbul'a girdiler. italyanlar ve Yunanlılar da memlekete girdiler... kimine göre Menemen'in topa tutulmasını emretmişti. Kuşkusuz daha bir çok konu yeteri kadar bilinmemektedir. Bilgi ışıktır. bir yedek subay ve bekçinin öldürülmesi ile sonuçlanan cinayetin ardından kurulan mahkemede 144 kişi yargılanmış 40 kişi serbest bırakılırken. Ermeniler de böyle. Her yıl anılan Menemen olayının bu yönünü bilen pek yoktur. Onbeş asırdan beri birbirini sevmeyen. Avrupa'da da Millî Hareket adı verilmiştir. 17 Meselâ Menemen olayının ayrıntılarını Rıza Nur'un hatıratında bulamazsınız. Temmuz 1992 1!İ 18 BtRÎNCt BÖLÜM MÎLLÎ KIYAM (ÎÇ YÜZÜ) ili ¦'M il'¦i'* ÎSTİKLAL HARBÎNE DOĞRU Buna. Rum ve Ermeniler'de fevkalâde bir sevinç. Tarihten ders alınır. bilhassa Ermeni casuslar. istanbul ve Anadolu'nun büyük bir kısmı Yunanistan'a verilecek. onun olmadığı bir tarih gerçeği de eksik kalacaktır. ruh hastası kiralık bir katille nakşi tarikatının önde gelenlerinin irtibatlandınlarak. Rum Patrikhanesi azıtmış. Menemen olayında cinayeti işleyen şebekenin olayda kullandığı ipi satan yahudi attar'ın da olayla ilgili görülerek yakalanıp asılması ilginçtir. Yahudiler de bunlara iştirak ediyor. birbirinden iğrenen Rum ve Ermeni şimdi birbirine «Hemşehri Millet» adını veriyorlar. Abdurrahman Dilipak Acıbadem.. kimine göre tüm halkın tehcirini emretmişti. içindekini bir lâğım pallar gibi meydana vermiş. Bu sadece bir örnektir. Herşey Rıza Nur'un anlattıklarından ibaret olmadığı gibi. Hakikatte bunlar politika ve propaganda organı. Geleceğin umuduna sahip olmak için geçmişin bilgisine ihtiyacımız var. Tekrar söylemek gerekirse tarih övgü ve sövgü kitabı değildir. Gerçeğin ışığı dünümüzü. Diğer kısımlar Ermenistan olacak.

Çerkeş elifbası getiriyor. Çeteler teşkil ettiler. Bir Kürt hükümeti vücuda getirmek için merkezi istanbul'da «Kürt Cemiyeti» teşekkül ediyor. Sait Molla ve Ali Kemal'ler tarafından idare olunan İngiliz Muhibler Cemiyetini teşkil ediyor. Hürriyet ve İtilâf hortluyor. Hemşiresini şehirde zengin bir Türk almış. Türklerin üç milyon olduğunu söylüyorlar. Abdülha-mit zamanında bütün Çerkesleri Sivas'ta Çukurova'ya toplayıp İstiklâl yapmak istediler. Çerkesler de bunlara yardım etti. Kıyafetinizi değiştirmeyin. Yunanistan Rumlara silâh veriyor. Bunlara yer verildi. böyle haksız dâvaya kalkmışlardı. Necati'nin (Maarif Vekili) Reis olduğu bu mahkeme pek zayıftı. Bu adam Samsunlu idi. Rum'u da üç buçuk milyon diyor. Hem biz burada misafiriz. Abdülhamit işin önüne geçti. «Türkçe konuşmayın. Kürtler de ihanet ediyor. Müthiş yalanlar. Bunlar iki milyon kadardır. Trabzon'dan Sinop'a kadar olan sahilde «Pontus» komitesi teşkil edildi. Bu matbaa Cenevre İttihat ve Terakki Cemiyetinin idi. Galiba Sivas'ta. (15 Mayıs 1335). El çabukluğu edip Yunanlıları izmir'e çıkardılar. Rum. ingilizler Türkiye'yi parçalamak bunun için de tefrika yapmak için propaganda yapıyorlar. Bu komite harpten evvel Merzifon'da Amerikan Kolejinde Rum talebe tarafından teşkil edilmişti. Türk Çingene cinsinden bir millettir» diyor. Bütün Samsun havalisi Rumlarını silâhlandırdı. Çerkesler 1864'de Rus Çarının bir iradesiyle sahillere sürülmüş gemilere doldurulup Türki19 ye'ye getirilmişti. Doktor Abdullah Cevdet de bu cemiyette. Hükümet de haber alıyor. Selçukî'siniz» diyorlar. Venizelos bile resmî ağzı ile konferanslarda Türk'ü üç buçuk. Adana. bunu da okutup adam etmişti. ingilizler bir taraftan da Türkiye'yi harıl harıl silâhtan tecrid ediyorlar. Çerkeş ihtilâfı yetmiyormuş gibi Ankara'dan Tebriz'e kadar bir şerit halinde uzanan Kızılbaş halis Türkler'e de «Siz Türk değilsiniz. italyanlar Antalya ve Konya'da. Maraş ve Aymtab'ı Fransızlar işgaline terkettiler. O gün gelmiş! izciler yapıyorlar. İngilizler. propaganda beyannameleri. Onun bir matbaası vardı.açılacaktı. Bu sefer mütarekede büsbütün bu fikrin peşine düştüler. Pontus büyük bir faaliyet gösterdi. Bu adam ne ahlâksız biri idi. Bu propagandalardan bir misalini bizzat gördüm. Saçma bir şeydir. Doktoru bırakıyor. Biz bir avuçuz. Fransızlar bir düziye Anadolu'ya giriyorlar. Hattâ Konya ahalisine «Siz Türk değil. Anadolu Rumlarının yedi milyon. Sen buradan git!» diyor. Herkes bilir. Kızları vasıtası ile saraya doldular.. Beyannameleri ile doktoru yakalayıp Kastamonu istiklâl Mahkemesine yolluyor. Fakat yapıyorlar. Şimdi Kâzım yine devlet hizmetinde. Çerkesleri topluyor. Türkler bizi tükürükle boğar. Trabzon Rum papazı başta. Bunlar da Türkün menfaati aleyhinde çalışıyorlar. Yunanlılar ile bir oluyorlardı. Bize toprak verdiler. Üstüne yatmıştır. Bir dil. Onda böyle şeyler ve vatan hiyaneti çok. Samsun ve Merzifon'da!ar. Papas Fru. Silâhlanıyorlar. ingilizler izmit. İngilizler. Top20 .. Erzurum'a kadar hulul etmek istiyorlar. Bu muhaceret devam etti. Yunanlılar bütün yaptıklarını ballandıra ballandıra Avrupa'da geniş bir neşriyat yapıyordu. Amerikalılar himaye ediyordu. Eskişehir. Bu çocuk fakir bir Çerkeş köylüsünün oğludur. katliâm ediyorlar. Ermeni. Komiteye Samsun merkez. propagandalar yaptılar. italyanlar Ereğli kömür havzası ile izmir'i de istiyorlar. Bu propagandalar hiçbir etnik ve ilmî esasa istinad etmez. Rumlar oraların istiklâlini istiyorlar. Ama muvaffak olmaları mümkündür. Urfa. Türk köylerini basıp yakıyor. bir ırk hattâ ekseriyetle bir din. Keza Anadolu'daki Türkmen'lere «Siz Türk değilsiniz» diyorlar. . istiklâl isteyin» diyorlar. Misafir gelmişler. Bunu tercüman bizzat bana köyünde anlattı. Tercüman Ahmet adında ihtiyar bir Çerkeş «Oğlum senin bu sözlerin bizim felâketimiz-dir.Ingilizler ve Fransızlarsa buraları italyanlara vermek istemiyorlar. içlerinden paşalar yetişti. Kürt. Mütarekeden bir yıl sonra bizim Ankara'daki millî hükümet koleji basıp evrakı yakaladığı vakit buna ve Ermeni fesat ve icraatına dâir çuval dolusu vesika bulundu. Abazalardan da geldiler. Türkün gafleti hayret edilecek şeydir. Kâzım adında bir Çerkeş askerî doktor Si-nop'a köylere geliyor. Türkten kız alıp vermeyin. Komiteler.

Fırsat buldukça Yunanlıları tepeliyor. Cenup cephesinde Fransızlar ile çarpışıyorlar. Bura Türkleri de müdafaa kaygusu ile (Trakya. Zaten elinden bir şey gelmez ama aksine onlara hizmet de ediyorlar. Halide Hanım. Sarı Efe. Bütün tafsilâtı ile fedakârlarının. izmir işgal olununca bazı gençler. Mandacıların başları Câmî. Doktor Adnan.. Bur-da da mukavemet ve müdafaa teşekkül ediyor. Toplanıyorlar.lan dinamitle parçalıyorlar. İsmail Safa bunların başlarmdan-dır. Kütahya. Bekir Sami. Trakya Yunanistan'a verilecek. Millî Kıyam prosesüsü yürüyor. Yunanlıların kadınlara tecavüzlerine dayanamayıp dağa çıkıyor. Ruslar'dan imdat bekliyorlar. Yazamam. Bir kısmı Amerika. Paşaili Cemiyeti)ni yapıyorlar. ilâh.. SAMSUN'A DOĞRU .. ilâh.. Sinop Mutasarrıfı ve Bitlis Valisi).. Rusya'ya Baku'ya adamlar yolluyor. Denize düşen yılana sarılır. Bu teşekküller çok mühimdir. Afyon. Dokuz asırlık şanlı bir devlet yok oluyor. Akhisar. Görülen ve gittikçe tebellür eden vaziyet inkıraz. kahramanlarının adlarıyla yazılması lâzımdır. Mitralyöz ve tüfekleri toplayıp istanbul'a naklediyorlar. Erzurum'da büyük bir kongre hazırlıyorlar. Türkiye gidiyor. Erzurum vilâyetinin hattâ Trabzon taraflarının Ermenilere ve daha ziyade ihtimal ile Trabzon'un Rumlara verileceği havadisi alabildiğine koşuyor. Adapazarı ve Sakarya boylarında Yahya Kaptan (Trabzon tarafındandır. iskenderun havalisi Türkleri de bunlara katılıyor. Bazen hükümete hamiyetlisi geliyor. Bu millî kuvvetler izmir cephesinde Yunanlılar. Her tarafta hayatî ve millî tehlikenin şevki ile binefsihi bir kaynaşma başlıyor. Hattâ bunların adlarım havi oralarda birer abide dilemelidir. Bunlar (Küçük Ermenistan da oldu) diyorlar. Giresunlu Osman Ağa çete teşkil edip Pontus Rumları çeteleri ile çarpışıyor. Rüştü Paşa (Mustafa Kemal astı. Balıkesir. İsmet Paşa da bunlarla beraber. Albayrak Gazetesi sahibi Necati. Bunlar hiç olmazsa Trakya'yı bir Cumhuriyet halinde kurtarmayı düşünüyorlar. Fakat ingilizlere esir ve âlet. Millî terbiye ve çocuklarımızın kahramanlığa sevk ve Türklüğü müdafaa duygularını yükseltmek için bu kıyam ve savaşlara dair eserler yazılmalıdır. Yine Trabzonlular da (Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti) ile (Adem-i Merkeziyet Cemiyeti) adında iki cemiyet yapıyorlar. 21 İstanbul münevverleri me'yus. Diğerleri de hiç olmazsa Erzurum'u Trabzon'u kurtarmak fikrindeler. Rauf Ahmet... Zatlar çalışıyor. Bunlar İstanbul'daki Amerika mümessili ile bu hususta münasebet ve müzakereye de giriyorlar. Dağlara çekiliyorlar. bir kısmı İngiliz Mandası istiyor. Uursa'da Gökbayrak. Orada ordu kumandanı Kâzım Karabekir. Manisa ve İzmir civarında bir takım vatanperverler cemiyetler teşkil edip. ingilizler Türkler'e çok suimuamele ediyorlar.. vatanperverler kaçıp içerlere çekiliyorlar. mukavemet hazırlıyorlar. Müzakereler.. Yahut kamalarını alıyorlar. Onun da elinde bir şey yok.. Aralarında bulunan biri yazıp tarihe tevdi etmelidir. kıyam ilham ediyor.) ile Halit Bey (Millet Meclisinde katledilen Halit Paşa) Kumandanlardan Karabekir silahlarını vermiyor. Hüseyin Avni (Mebus). içlerinde bulunmadım. Müftü Hoca Raif. istanbul'da Padişah ve Ferid'in başında bulunduğu bir hükümet var. Bir çok katli olan bir kaçakçı şakî) çetesi.. Oralarda bazı zabit ve mutasarrıflar da bunlara hiç olmazsa gizlice iştirak ediyor. Halk bunların zulmünden bîzar oluyor. Demirci Efe. izmir ve emsali cemiyetler hem silâhlı mukavemet tedarikinde hem de Fransızca neşriyat ile Türk hukukunu Avrupalılara tanıtmağa çalışıyorlar. hiç olmazsa manda ile bütün devleti kurtarmayı düşünüyorlar. Nihayet (Vilâyet-i Şarkıyye Müdafaa-i Hukuk) cemiyetini yapıyorlar. Giresun'da Pontusçulara karşı Topal Osman. Her yerde vatan müdafaası için harıl harıl çeteler teşekkül ediyor. Seyirci gibi duruyor.. Erzurum.. ilâh. Adana'ya Ermeniler her taraftan doluyor. ilk kıyamı yapan bunlardır. Meselâ İzmir'de Demirci Efe. Ahaliden Binbaşı Zihni (Sonra mebus. Ibo. Cemiyetler yapıyorlar. Buralar halkı müthiş telâşa düşüyorlar. işte bu vaziyet Türklere silâhla mukavemetten başka çare olmadığım gösteriyor.. Bunları istanbul'da depolara yığıp askerleriyle muhafaza ediyorlar. Götüremedikleri tüfeklerin sürgülerini alıp götürüyorlar. Çerkeş Etem. Bunlar hep vaziyetin yarattığı binefsihi teşekküllerdir.

Mustafa Kemâl Anadoluya sürgün olarak gitmiştir. tarihte hangi bahis hakkında çok nazariye veya rivayet varsa o bahis malum değildir. Abdülkadir yine karanlıkta önüne çıkmış. Sclânikte Rıza Efendi admda Gümrük kolcusu birinin üvey oğlu Mustafa Kemâl Harbiye mektebine geliyor. fakat babasından bir defa bile bah(*) Gayrı meşru anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı. Buna dair vukuat vardır. Nihayet Fransız nazırlarından Hedyo.. Mustafa Kemâl'in babası hakkında çok rivayet var: Kimi bir Sırp.» Bir aralık ittihatçılar kendisim öldürmek istiyor. Adı da malum değil. Her anlatışında da başka türlü söylemişti. Bilâkis o güne kadar padişahın fikrinde. Madem ki. Bunu bana Anadolu'da birkaç defa kendi anlattı. Neden bilmem? Kendisi kalkıp evine gitmiş. kimi bir Bulgardır diyor. vurmak istemiş. iddiası doğru değildir. Arnavutları Türk aleyhine kaldırmakla itham edip. Hasılı rivayetler çok. Demek vatanperver değildir. Hedyo'da orada Mustafa Kemâl'in babası meçhuldür. Yenişehir Tırnovasından ve oranın ileri gelen kabadayılarından Abdoş Ağa Selânik'e gelir. Anası Gümrük kolcusu Ali Rıza ile evlenmiş.. Halaskar.) ve (.. Orduyu isyan ettirmek istiyor. bu kadını görür. Yine İsmet hiç olmazsa Mandacılar fikrine iltihak etmiştir. Bu sözleri şöyle hülâsa edilebilir: Selanik'te akşam birahanede içiyormuş.Görülüyor ki.. Orada (. ilimde. Yine Selânik'e gidiyor. bir aralık Şam'a tayin ediliyor. 12 yaşında iken Mustafa Tırnova'ya gidip miras istemiş ise de (. gittim. Yerine geçmek istiyor...italyanların Trablus'a tecavüzünde Fethi ve Enver gibi bu da oraya gidiyor.. bunu öğrenince hayret ettiğini söyliyen bu adam. Hakikat şu ki.. Nitekim fende. Mustafa Kemâl babasından kendi bahsetmediği gibi diğer birinin bahsettiğim işitirse ona düşman olur.. sebebi de şimdi anlaşılacak. meşrutiyet için kıyam gibi mühim işlerde bulunmuyor. Nutkunda.. ihtiyar Tesalya'lılarrn rivayeti şudur: Mustafa Kemâl'in anası... Millî Kıyam ve hareket binefsihi ve her tarafta millet tarafından düşünülmüş ve yapılmıştır..) olarak Mustafa Kemâl doğar. huysuz ve geçimsiz.. Çok tuhaftır: Mustafa Kemâl anasından bahseder. mektebe girmiş. Mustafa beş yaşlarında iken Abdoş ölmüş.. korkmuş vuramamış. Yeni çıkan «20. Nefyedilmiştir.. Mustafa.. Hangisi doğru? Bir şeyde ki rivayet çoktur. Bunu dertli dertli anlalırdı. diyor. ' ' ¦'¦... Selanik'te kerhanede imiş. bunu aşikâr söyliyememiş. Bir kişinin değil binlerce kişinin. Bunlar Conferencio mecmuasında neşredildi. Nefyedildiğini kendi de nutkunda söylüyor (S . Paris'te Türkiye üzerine iki konferans verdi.. anası oğlu ile Selânik'e gelmiş... ama hakikat sırıtmaktadır. çok sarhoşmuş. İsmet'in bunda habbe-i vahide hissesi yoktur. «Makedonya da Bulgar eşkiyasınm istîsâli.. Mustafa Kemal'in. başka işlerle meşgul olmuştur.) içinde. Meşrutiyet oluyor. Beni nutkunda isyan ile. Enver'i çekemiyor. fakat bir iş görüp kendini gösteremiyor.. Benim tahkikatıma göre onun Rıza adında gümrük kolcusu bir üvey babası olduğu muhakkaktır. Gelibolu'da Bulgarlara mağlup oluyor .. Bu esnada hâlâ Mustafa Kemâl meydanda değil. Selânik'e. Selânik'de yine (. yine korkmuş vuramamış.. ittihatçı oluyor. Arnavut isyanı bir ve aynı gayede idi. Bu hastalık frengiden olur... asır Larousse» Pomaktır diyor. İttihat cemiyeti teşkilâtı. alır götürür. Mülâzım Abdül-kadir (Sonra astığı Abdülkadir) arkadaşlarıyla gelmiş.'-.. yaptım. Bu işleri istanbul'da düşündüm. o şey belli değildir.. Mektepte daima onu tutuşturuyor. 22 '¦" "¦¦¦" " ' . Entrikalar yapıyor.Orada gözünde iritis hastalığı oluyor..) söylemişler geri göndermişler. Ali Fuat Paşanın sınıf arkadaşı. pek çapkın ve sarhoş. Çünkü kendi arzusu ile gitmemiştir. Mustafa.. Münir Alımed adında . masasına oturmuş. O Anadoluya defedilinceyc kadar bu işlerle değil.. Güya anası bunların metresi imiş. bu işi o Arnavut isyanı zamanında yapmıştır. erkân-ı harp oluyor.7) ve satırlarda kendine ustalık veriyor. Anadoluya sürülünce Padişahından şahsî intikam almak için Millî Kıyama iştirak etmiştir.¦¦¦¦ setmemişlir. Bütün bu işleri kendi yaptığını bir kaç defa söyledi ve adamları gazetelerde yazdılar ama mesele böyledir. ne ise.Nihayet halaskarlar meselesinde bize iştirak edip Galip Paşa ile beraber Selanik'te bir takım zabitleri ittihatçılar aleyhine kaldırdılar.) değilse bile babası malum değildir. Hattâ Mustafa Kemâl Anadoluya millî Kıyama iştirak için de gelmemiştir. Demek Mustafa Kemâl (.

Bilmem. Merkez Kumandanı olup Vahidettin'e bir şey yapmak istemiş olsa gerek. Vehip vs.. Padişah vermiyor. istersem seni şimdi mahvederim.. o fırka Vahidettin'in taraftarı. Hem de bunu oturduğu evde hazırlamış imiş. (.. Harbi Umumî oluyor. Neyse yıllarca Enver'le uğraştı. Bilmem bunu ne için istiyordu? Ahvale bakılırsa Vahidettin'e fena kızmış. Sonradan uydurma... Kolordu kumandanı olan Ali Fuat ve ismet kurtuluyor.. Orada Vahidettin'den pekâla intikam alabilir. O gitti.... Mustafa Kemâl'i çağırıyor. Mustafa Kemâl namusu üzerine siyasetle uğraşmıyacağına söz veriyor.... hal-i harp'te yapıyor ki. Hem de izinsiz ve perişan ordu enkazını bırakarak. Aslı faslı yoktur... Nedir bu? Şimdi seni affedeceğim. O vakit eski Konya Mebusu Zeynel Abidin Hoca fırkanın en nüfuzlu adamı.. Burayı ingilizler zaptetselerdi. intikam sevdasında...... yoksa böyle mi? Askerler tetkik etsin. Hani Vahidettin'ler. Bizzat Halep'deki fuhuşlarını bu adam bana anlatmıştı. Enver aleyhine İzzet Paşa. Uğraşıyor.. olmuyor. Tabii vermiyorlar.. ya da bir daha siyasetle meşgul olmıyacaksın». heryer perişan. Vakıa kendisi de Nazım Paşa'ya verdiği sözü tutmadığını unutuyor ama... Çünkü o zaman lüzumundan ziyade imdat kuvvetleri yetişmişti»..... Bu eve bir hatıra olmak üzere şimdi bir levha koydular! Bu kadar tarih dolandırıcılığı az görülmüştür.. Padişahla hırsını tatmin edemeyince Hürriyet ve itilâf fırkasına dehalet ediyor. Bana namusun üzerine söz ver. Mustafa Kemâl Şark cephesine tayin ediliyor. Onunla Almanya'ya seyahat yapıyor. yine kimse ile geçinemiyor....) ve (. Mustafa Kemâl bu mağlubiyetten sonra istanbul'a geliyor. Yine kabına sığmıyor. Mustafa Kemal işini kapattı. Diyor ki: «Mütemadiyen orduya disiplinsizlik vermekle meşgulsün. Hasılı mütareke oluyor.... Bu adamı sonra Tayyare Cemiyeti Reisi yaptı. kumandanlarla bir kıyam hareketi yapmak üzere muhabere ediyor. fakat bu gençliğin bir çağındadır.. Sonra korkuyor. Şeyhin kerameti kendinden menkul. bu da uğraşmak için Vahidettin'i buldu. Orada Anafarta'da mühim yararlık gösteriyor. ingilizlere müthiş surette mağlup oluyor.Enver kızıyor.. Hiç cevap vermeyip önüne bakmıştır. Ya tekaüt edeyim... 23 Kendini kurtarmak için arkadaşlarını yakmak istiyor. Sonra Harbiye Nazırlığı istiyor. O da olmuyor.. Daha evvel Vahidettin'e yaver. Millî Kıyam o vakit heryer-de çoktan başlamıştı. fuhşun her nevini yapıyor. Sonra Suriye'ye tayin ediliyor. Paşa olmuştur. Perişan Anadolu'ya kaçıyorlar. fakat bu olacak iş değil.. Birşey yapamadı..) gibi bir işi yapıyor. Bu halde bile akıl edip Anadolu'ya geçmeyi düşünmüyor. Cumhurreisi olunca bu Arap Münir Alımed'i Mısır'dan Türkiye'ye getirip buna memuriyet vermiştir.. Böyle mühim bir mevkii ona verirler mi? Padişaha söylemeden bir iş yaparlar mı? Kendisi biraz düşünse teşebbüs etmemesi lâzımdı. Bu ordu ingilizlere altmış beş bin esir vermiştir. Görüyoruz ki.. bir hakikati söylüyor. Millet. Hem de fuhşu çirkin bir surette yapar. dalkavukları bu esnada istanbul'da Anadolu kıyamını hazırladığını şimdi söylüyorlar. Orada Cevat Abbas yaveri. Hem de istanbul'da ingiliz kuvvetleri var. Ama Cevat marifetlerini söylüyor zannediyordu.bir doktor kendisini tedavi ediyor..) karar veriyor.. Vahidet-tin'den kızını istiyor... bu durmuyor. Orada da durmuyor...). Az kalsın esir oluyor. Enver bana: «Bu ne adamdır? (.. bütün bu muhabereleri Enver'e teslim ediyor.. (. büyük (. Moskova'da Enver Paşa'mn bana söylediği üzere -ki avdetimde Ankara'da Mustafa Kemâl'e anlattım. Sonra Çanakkale'ye tayin ediliyor. Zabitleri isyana teşvik ediyor. Vahidettin artık bunun hâlinden bizar oluyor. Hemen herkes bir aralık çapkınlık eder... Bu esnada Diyarbekir'de de fuhuş ve içki içinde. Bazı zabitler diyorlar ki: «O vakit orada kim kumandan olsa muvf-fakiyet onun olacaktı.. yine Enver'in yerine geçmek peşinde. Bir kalemde elli bin lira çaldı. Sözünü tutmadı» dedi. bu zafer onun dirayetine mi ait... Cevat Abbas pezevenklik ediyor. Olur mu?.. (*) Gayrı meşruluk... Kendisi. Ondan istanbul Merkez Kumandanlığım istiyor. Sonra durur.. fuhuş ve namusla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı... Orada ismet de bir kolordu kumandanı. Padişahı da tahakküm ve istibdadı altına almak istiyor. Hem bunları cephede düşman önünde. ayyaşlık. Halbuki bunları o devirde yapıyor.)tir. istanbul düşecekti.... .. Demek bu hareketi ile onlarla beraber çalışmak fikrindedir. Ferid'ler fena!...

işte bu suretle tard ve teb'it olarak Mustafa Kemâl istanbul'dan çıkıp Amasya'ya varıyor.. Keza hükümet bütçesinden de ona birkaç bin lira vermişler ki. bunun için bir kısmı mandacı..) çevrilirdi. Kendisini memur edip eline bir de ferman vermişler. (Sh... Bu kuvvet Anadolu'da ordular ve halktan askerî bir kuvvet yapıp. bunun ilmühaberinin fotoğrafisini Paris'de Repuplique Enchance gazetesi neşretti.. millet ve ordunun padişahın hıyanetinden haberdar olmadığını.) söyleyip övünüyor. Bu rivayete göre de bu ihtiyacı hisseden Vahidettin'miş. Alçak dünya!. 25 mı da umumî halâsı düşünür olduğunu ve yine şöyle (Ben bu kararların hiçbirinde isabet olmadığını gördüm. kesmiş... işte Millî Kıyamın başına geçecek olan Mustafa Kemâl'in buraya kadar olan tercüme-i hâli budur.. «İstanbul'dan gitsin de nereye giderse gitsin» diyor.) Osmanlı Devleti ve onun istiklâli. (1) Bundan sonraki sayfalar okunurken sonuna kadar ayni zamanda Mustafa Kemâl'in de nutkunu kari önünde bulundursun... Hükümet bunların hepsinin mcdlûli kalmamış bir takım bîmana elfazdan ibaretti. işi söylemişler... başka birini yollasın» diye haber göndermiştir. esassızdı. Sende neler olur!.. ihtiyar aleyhindeki büyük buğz ve adaveti -ki nutkunda görülür. RIZA NUR VE NUTUK Mustafa Kemâl nutkunda (1) vaziyet-i umumiyeyi tersim ederken teşekkül eden cemiyetlerin mevziî istiklâl istediklerini. casusluk ve defetmekle ilgili beş kelime metinden çıkartıldı. 24 muhalefet ediyor. Padişah.. milletin başsız kalıp tecelliya-ta muntazır olduğunu. hem bir katre kanını bile zayi etmeden. birgün emir verilince vaz geçeceğine dair namusu üzerine de yemin ettirmişler. Demek Millî Kıyamda da âmil değildir. Mütarekeden onun Samsun'a geldiği tarihe kadar çok zaman geçmiştir.. Bunu bizzat Refik Bey söylüyor. Herkesi asmış... Her tarafta Millî Kıyam çoktan vukua gelmişti. işte daha istanbul'dan çıkmadan evvel düşündüğümüz ve Samsun'a ayak basar basmaz . Hazine-i Hassa Müdürü Refik Bey ile Padişaha: « Mustafa Kemâl (. Vahidettin İsrar ediyor. işte Mustafa Kemâl'in bu namuslu ve millete hizmetler etmiş. Kimse itiraz edemiyor ki. O da «hakimiyet-i milliyeye müste-nid bilâkayd-ü şart müstakil yeni bir Türk Devletini tesis etmekti.. herkesin ağzına kilit vurmuş şimdi alabildiğine (.. Bu projeyi fiile çıkarmak için Mustafa Kemal'i münasip görmüşler.Canına o kadar tak demiş ki.. tayin ediyorlar.. Millî Kıyam ve milleti kurtarmak uğrunda nice canlarını vermiş. Aynı zamanda bu işi yapacağına ve kendisine verilen emirleri dinliyeceğine.. Mustafa Kemâl'in Anadolu'ya geçmesinin sebebi hakkında ortada dönen şöyle bir rivayet de var: Ferit Paşa işgal kuvvetlerine karşı bir kuvvet elde etmek ihtiyacını hissetmiş. Bunlardan biri de Sadrazam Tevfik Paşa'dır. onların kanlan pahasına aldıkları şerefleri bir adam kamilen kendine alıyor. bir kıs(*) Yalan. Amasya mıntakasına ordu müfettişi tâyin ediliyor. bunu işgal kuvvetlerine ve padişaha muarız gösterip bunlara istiklâl talep ettirmek imiş. Demek ki arzusuyla Millî Kıyama iştirak için gelmiş değildir.• .. Hür bir memleket olsa çoktan (.bundan ileri gelmektedir. Mustafa Kemâl'a para vermiş.. bilmem? Hem de bu vukuatın âmil ve şahitleri binlerce olarak hayatta iken. Padişah.) Yollamasın. Dahiliye Nazırı olan Mehmet Ali de (*) ihanet.. . Bunların bir hatırasını bile yadetmeyip.. Zabitlerce hali malûm olduğundan Harbiye Nezareti kabul etmiyor.. 7 Nutuk). Çünkü bu kararların istinad ettiği bütün deliller ve mantıklar çürüktü...... paçavraya çevirmek ve namusla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Halife.. Mustafa Kemâl'i çağırmışlar. burada işaret edilen sabite numaralarına göre oradaki asılları da okusun. Mustafa Kemâl'in tayinini haber alan bütün vatanperverler telâş edip onun gönderilmesini mene çalışmışlardır. (19 Mayıs 1335) Bunu kendi de inkâr edemiyor. Padişah ve Ferid. Şimdi bu adam bu şerefleri nasıl kendisine mal eder. nice kellesini koltuğuna alarak çalışmış adamlar var..... Bu vaziyet karşısında tek karar var idi. herkesin düvel-i muazzamadan yalnız biriyle bile başa çıkılamıyacağı vehminin (!) bütün dimağlarda yer ettiğini.

hep bunu derdi. milletin padişahı. Halâ o fikirdedirler.. Türkiye'yi baştan aşağı mamur. hıyaneti bunlar yapıyorlardı.57) de «birbirini ifna eden menfaat. ilh. "Eğer umum vatanın kurtulması mümkün değilse hiç olmazsa kendimizi kurtarmağa çalışalım" diyorlardı.. Ama ses çıkaramıyorlar... Türkün daha belki bir asır yapamayacağı imarâtı yirmi senede yapar. Hattâ sonra da ilk Büyük Millet Meclisinde buna dair ikinci grup. O da tabiî Rus'a iltica etmek. Mesele budur. Kongreler Padişaha ve Hükümete rağmen aktolunuyordu. Salıife 9 sonlarındaki sözleri ise büsbütün (. bazı hatalarına rağmen bir derece hakları vardı. başka çare yok. oradaki komitalar padişahı ve hükümeti dinlemiyordu. Bu vehim mi? Bundan doğru ne var?!.. Bunu böyle söylemek için velî olmak lâzımdır.. fırsat bulunca devlete. sümmettedârik sözler ve kendisi de o vakit ümitsizdir. Bu cemiyetlerin hepsi de hiç şüphesiz bütün vatanın halâsını istiyordu. Onun bizce ve Ankara'da buîunanlarca umumen malûm bir gayesi ve düsturu vardı. Diyor ki. hattâ mandacıların bile. mes'ut eder.. Başka şekle sokmuştur.. Mustafa Kemâl'e mektubunda ne kadar haklı sözler söylüyor.. Mustafa Kemâl kendisini dahî göstermek için büyük mugalâtalar yapıyor. Anadolu'nun diğer vilâyetleri de bu fikirde idi. Rus hududuna varmak. hem haksızlık. Şahsına dokunduğu için Mustafa Kemâl. bir fikrin baş düşmanıdır. «Tecelliyata muntazırdı» diyerek de kendisi gibi bir «dahi-i müncî»nin zuhur ve tecellîsine işaret ediyor. «Terk ede ede. Millet herşeyi de kaybetmek tehlikesi altındadır. Mustafa Kemâl çıldırdı. hem safsatadır. işte İngiliz elinde Mısır... Bu da tamamı ile mantıkî ve meşrudur. Böyle ve haklı bir ümitsizlik içinde böyle düşünmek bir fikirdir. Meselâ Halide Hanım.) de bu muzır unsurlardan biri idi.. Padişahın hıyanetinden münevverler pek güzel haberdardı. Silâh varken mağlub olmuştuk.. millet zengin olmuş. böyle bir millet de istiklâlini derhal alır. Mustafa Kemâl'in bugünkü halini ta o vakit mükemmel görmüş.. Hatta halk meselâ izmir çeteleri. Hele (Sh. Nitekim o vakit açıkça bundan şahsının kastedildiğini de söylemişti.. kendi de "Ordu da perişan... soygunculuğu. Zulmü. Bunda da yerden göğe kadar haklan vardı.. hükümeti tanıdığını pekâla gösterir... nutkunda hep düzme. herşey bitik" diyor. Azamete bak!. Herkes düvel-i muazzamadan biriyle bile başa çıkılamıyacağı vehminde diyor.. Her gün bunu derdi: «Bayrağı bu tepeden şarktaki tepeye dikeceğiz.. Mısır vatanı tamamiyle mâmur. Hem de bu kadında keramet varmış. Bu da regionaliz-me dedikleri şeydir. TÜRKİYE ADINI KİM BULDU? . ecnebi unsurlardan hattâ Anadolu'nun başka yerlerinden memur istemiyorlardı.... Amerika mandayı kabul etse. Ötesini söylemezdi.. Bu hata da ancak milletleri hâin göstermek de pek insafsızlıktır.8-9) Vakıa o vakit cemiyetlerin bir kısmında mevziî fikirler vardı.) Millete içi boş bir cevahir kutusu rüşvet vermekten ibarettir. (*) Bir İslın metinden çıkartıldı. medenî bir millet meydana çıkardı.» Bu gösterir ki. millete.. böyle bir kanun teklif ettiler. Zaten kendisi bile burada tezada düşmüş. Çünkü yabancı unsurlardan bu millet şimdiye kadar çok çekmişti. zabitler yor-: gun. tasvir ediyor.. haklı ve dürüst hareket etse.Nitekim Erzu rum'da bu sebeple kongreye kabul edilmek istenilmiyecektir. başsız kaldığını görmüştü. (Sh. Bu sözü. Çünkü zarurî. millet. Yalnız bunların. Bu da tabiî idi. O halde başa çıkılabilinir mi?!. Harıl harıl müdafaa ve mukavemet teşkilâtını yapıyorlardı. zengin. Vakıa esaret cennet de olsa pek kötü şeydir. Halbuki hiç kimse muntazır değildi.tatbikine başladığımız bu karar olmuştur.. Erzurumlular başta. hırsızlık veyahut sergüzeşt namına yaşiyanlann hırsını tatmin eden hükümet nazariyesi yerine» sözü ne kadar doğrudur.. Otuz yılda nüfusu on milyon kadar artmış. organize.. Mustafa Kemâl ise o vakit istanbul'da yaverdi. Halide Hanım ve irfan Bey aleyhine bunu kullanarak onlan hıyanetle ithamı.» diyerek kendisinin en iyi karan verdiğini söylüyor. Türkten kuvvetli. Fakat herkes ümitsizdi. (. Askerde silâh bile kalmamıştı.. Ne yaptı yaptı mâni oldu. Böyle korkarken millet . bilhassa Erzurumlular da bir şey vardı. Bu vaziyet bugün bile böyle. Bunlar Arnavut. 26 ' yine yer yer isyan ediyordu.

.. Güya bunları İstanbul'dan çıkmadan düşünmüş. tâmebdede kendi malı olan fikirler gibi kaydediyor.... Lozan muahedesin(*) Saçma.unları yapmağa memuren gönderildiğini ifade eder gibi Padişahlara deli diyor Ve öyle ama... Bunları sonra vukuat hazırlamış ve bizi oraya sevketmiştir ki. Kendilerinden başlattılar Devlet bugün dokuz asırlık iken o sebeple altı asırlık oldu. iddiası baştan aşağı (...... Sh.) havsalamızın almadığını ı .. kuvvetlendirilirdi..... ilah) Hele Hilâfe akkanda söylediği şeyler ne kadar (saçma!)..... hiç diyecek idi.....-ier tarih mi diyor... Mustafa Kemâl'in takriri yazdığımdan bile haberi yoktu.... Cumhuriyet maskesi altında yaptığı Hakimiyeti Milliyeyi de!. Neden yeni devlet oluyor? Selçukluların yerine geçen Osmanlı Hanedanı devleti de o vakit «Yemdir» dediler. takriri ben yazdıktan sonradır ki.... hırs... istanbul Meclisinde de söylemiştim... (.. .. Neyse bii kendisinden Lozan muahedesinin imzasından iki ay sonra ayrıldık.....26..... Ve halâ duruyor...... o vakit onların if-nâsım düşünen yoktu.............. Şeyhin kerameti kendinden menkul.. 10.ı.Bu bir (... Medlûli kalmamış şeyler. denâet ve yalanla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı.. Padişahlığı lâğveden yine benim. Nitekim Mussolini de set m gibi (müstebit) olmasına rağmen papayı kuvvetlendirmek ile meşgul. s.. Bu b.... Hakimiyet-i Milliye zaten Meşrutiyetle olan bir şeydi..Şimdi tırnak içine aldığım sözlerine geliyorum... ileride tetkik edeceğiz.ilah.v kuvvettir.... Kendisi bu iddiasını bugün iyice gösterdi. 27 den sonra yani iş»». Mustafa Kemâl'de böyle bir hırs için zavallı salhorde devletin ömrünü beş yıla indiriyor..... Zavallı millet neden...... bütün kuvvetiyle duruyordu..jnki Cumhuriyete ve Cumhuriyet Kanunlarına kadar gelen tekamülâtında keı<Ji fikriyat ve ruhiyatının ihatası hududu gittikçe bana muhalefet ve mukavemet geçmişlerdir» diyor.. adı aldinda başladığı (.tir). Türklük ne demektir.. Padişah ve Halifenin ise medlûli kalmamış olması tamamiyle saçmadır... İhtisas diyor. Bunu sırf kendileri devlet kurmuş olmak şerefine mâlik olmak için yaptılar.. Amırn bunu bu vukuat olduktan sonra yazıyor!. hem de kendi terkibi imiş. Bu medlul. isteyen zabıtnamelere müracaat etsin. aleyhte olmak.... «Millî Mücadeleye beraber başlıyan bu gibilerden bazıları..)... Bu nutuk a böyle lisâni yanlışlıklar da çok......... Türk.. işte görülüyor ki.....» miş!. Ondan de ..... O yıkılmaz ıslâh edilir. Sanki kendi bütün kabiliyetlerin üstünde imiş!. olan vukuatı «vicdanında millî bir sır» diye gösteriyor. neye düşüyoı Hem bu adam Türkçeyi de iyi bilmiyor.. «Tek karar Hakimiyet-i Milliye'ye müstenid yeni bir Türk Devleti» imiş... benim takririmle oldu ki.. 28..) sonradan uydurma... Zavallı İslam Dünyasını başsız ümitsiz bıraktı. Meselâ senâveri yerine sena verane.. ... .... 10 cu sahifede millete rüşvet. muhafaza j istiklâliyet ilâh... Demek u muazzam işte kendisinden aşağı olmadığımızı ve sâde ondan sonra Cumhuriy. Bu hususta deliller saydım.bittikten sonra muhassala vukuata bakmış ve vukuatın yarattığı hakikatleri al. Sen bilir miydin?! Büyük Millet Meclisi kurulduğu vakit seninle hususî müzakerelerimizde devlete «Türkiye» denmesi teklifini yapan benim... Vatikan'a bak be adam.. Türklük (. Sonra «Ben millet vicdanında ve istikbalinde ihtisas ettiğim büj ik tekâmül istidadını bir millî sır gibi vicdanımda taşıyarak peyderpey bütm heyeti içtimaiyenize tatbik ettirmek mecburiyetinde idim» diyor.. Bu ne dava?.... Bu da saçmalarla dolu.......... Görüyoruz ki.. ll'in basınç^..).... gurur.. Kabul için de uğraştım. içimizde... Nitekim bunu daha istanbul'da Akşam gazetesinde bir makale ile yazdığım gibi..... her mebus gibi o da imza koydu. Yeni bir icad değildi. Etrafına ecnebi unsurları topladı.)lara yaklaştırmaktadır. aı bari.. ilk fikri tatbikte kademe bideme hasıl olmuş imiş?!.... Mustafa Kemâl'de dahil.. Allah tarafından .ve. Hem buna mukat. bu benim fikrimdi. Şu azamet Jîm (...kendisi onlardan daha (.. millî hayatın bu».... «Osmanlı Devleti ilah.. (Sh..raf ediyor...

fakat her yerdeki gibi cahil idiler.. bu seferde halkı Anadolu kıyamı aleyhine İngilizlere teslim olmağa teşvik etmiş. Ondan istanbul'da istediğini alamayan Mustafa Kemâl Anadolu'ya sürülünce intikam peşine düşmüş ve alacaktır. irtikap. bir şey yapamıyor diyor. Köhne derecede ihtiyar ve dünyadan habersiz bir zavallı... Halbuki bu teşkiLt ile onun münasebeti yoktur..) var. vurgun. Garezi de sırf intihap meselesidir..anca Rum çetelerine karşı millî teşkilât yaptığım söylüyor. Mustafa Kemâl Anadolu'ya gelince vaziyetten istifade etmeyi.. İttihatçılar Devleti sattılar» tarzında ittihatçı Hükümet aleyhine propaganda yapmış. Bu esnada herkes ittihatçıların aleyhide. Zaten Sinop ehalesi ilk meşrutiyetten beri muhalif. Mütareke olunca derhal Sinop'ta Hürriyet ve İtilâf fırkasını teşkil etmiş. Bu dedikleri tamam ile doğrudur. Akif Sinop'ta «Ruslar çiğneyip geliyor.. göbek atan biridir. Harbi Umumide epeyce Ermeni malı vurgun vurmuş. 15). Evvelce zikrettik. ben o vakit henüz Mısır'dayım. fuhuş. Demek ordular. Şurasını kaydetmeli ki. ehali aleyhtar. hapsetmişler... dahi Mustafa Kemâl den evvel iarekete geçmiştir. Türk harsı.aŞaİI! kemiyeti -ok evvel yapılmıştır. Trabzon'un Rumlar tarafından istilâ olacağım görünce bir kayıkla vurgunuyla beraber Sinop'a gelmiş. ikincisi işde (.. P.kılmadan daha evvelki yapraklarda ordu âciz. o*... bu mitingi yaptırmış. Bu bir intikam. Sinop Hürriyet ve İtilâf Reis-i Sânisi dediği adamm adı Akif dir. Her taraf millî teşkilât içinde. söylüyor.. darbe. Fena kandırılmış. Bu da. Bu zikir ve kaydma göre mutasarrıf millî harekete aleyhtar.... 28 çalışıyor. Onları iblis gibi iğfal etmiş. Halbuki bu teşkilât. Zaman geçti.. Demek ki. Yunanlılarla çarpışıyorlar. bunu müfti ile ikinci reis de imzalamışlar. istibdat. nemrut.^ soygun. Bu esnadadır ki Mustafa Kemâl Anadolu'ya henüz yeni gelmiş bütün bunları^ basma oturmak istiyor.14) Aynı zamanda valileri de emri altına sokmağa gayret ediyor. Nasihat ettim. inkılap. müfti vekili ve Hürriyet ve İtilâf Fıkrası ikinci Reisi.. Her taraf kıyam halinde izmir'de millî kuvvetler cej. istanbul'dan Vahidettin'in yaveri Zeki «bizim mahut Çerkeş Zeki» de işe karı şıp .. bütün orduları idaresi altına almağa (*) Zulüm. Adı saklıyarak başkası hakkında şüphe uyandıracağını zannediyor. halk mâsumdır. Ve yine mugalâta mugalata üstüne olarak Mustafa Kemâl s. Sinoplu değildir. Şimdi Musı afa Kemâl ordular ile temasa girdiğini söylüyor. (4 numaralı vesika) pekâla gideriyor ki. Rasim Bey'i reis yapmış. oportünizm. Bizim eşraf namuslu insanlardı. Hürriyet ve itilâf ikinci Reisinin adım zikretmemesidir. izah edelim. Bunu da kendine mâl ediyor. SÎNOP HÜRRİYET VE İTİLAF CEMİYETİ NASIL KURULDU? Bu adam Sinop'u hiç sevmez. katil. (Sh. kamerüla rezalet. Trabzon'da kahvelerde Rasim Bey'in bana söylediğine göre gençliğinde kırkparaya köçeklik eden. bu tezada ne demeli. kendi ikinci reis olmuş. Hele en nüfuzluları olan Öküzoğlu Rasim Bey bir ümmî idi. Ali Fuat'a mensup 23.cü fırka Afyonkarahisar'ında Yunanlılara karş müdafaa hazırlığmdadır. Sinop'a intihap için gittiğim vakit bunu öğrendim. Sinop ahalisinden öğrendiğime göre bu adam. O vakit Mustafa Kemâl istanbul'da Va-hidettin'in yâveriiu-. Akif idhâle devam etmiş. fakat intihapta Mustafa Kemâl'in (. rüşvet. memleketin birçok tarafı ilk hamlede Ankara'ya muhalif olmuş iken onları zikretmiyor da sade Sinop'u zikrediyor (Sh. bu suretle Vahidettin'den intikam almayı kurmuştur. Dizdarzade Hakkı ve Kemal ile münasebete girmiş.. oralardaki ordular da bunlara iştirak etmiş. Edirne'deki dumandan Cafer Tayyar Bey'e talimat yazıp teşkilât yapması emrini bildirdiğim. Padişahı ve Avrupamn nezaret ve murakabesini isteriz diye bir miting yapıp karar vermişler. bütün teşkilâta baş olmayı. o henüz Haziran iptidalarında Amasya'dan her tarafa millî teşkilât yapılmasını emrettiğini söylüyor.) tekrar galeyana getirdi. Bu vaziyetten istifade edip Rasim Bey.. Bu hususta fazla birşey söylemiyeceğiz. Müftü de Boşnak. getirdiği mallar arasında kıymetli halılar varmış. biz istanbul'dan Ankara'ya gittik. firavun vo delilikle ilgili 26 kelime metinden çıkartıldı.Samsuna ç.he yapmış.. : Birincisi Sinop'a garezidir.

. baş ol!» dediler. Akif e karşı müdafaa tertibi alıyor. Bana inanmak istemiyorlar. Ben ise Ankara'da Maarif Vekiliyim. Ehali beşyüz atlı hazırlamışlar. Ben de onlara vaziyeti anlattım. ayağı çarıksız fakir bir köylü gelir. millet menfaati aleyhine kaldıracak.. vatan hizmeti dedim. Erzurum mebuslarından Binbaşı Zihni Bey var. 30 AKİF DlYE BİRİ! .dinlemediler. Halis bir Türk. Hem eşrafı. Onu ikna ettim.. Başka devlette olsa bu zavallı aç bırakılmaz. iptida Tercüman Ahnıed'e uğradım. Onu da yaptılar.. bu da Sinop için tarihi bir leke olacak. Herkes onu seviyordu. Karılarına talâk-ı selâse ile vazgeçtiklerine dair yemin istedim.. deliller getirdim.Sinop Çerkeslerini iğfal etmiş. Hüsnü Ağazade. hem bunların ve halkın kanını ve Ankara'yı yeni bir isyandan kurtardığıma.. vaz geçtiler.. Zavallılar ne kadar gafil. Bu mektuplarda eşrafa nasihat ettim. Derdini dinler. Ve kendi eniştesi Doktor Şerafettin'i vazgeçmesi için istanbul'a Zekiye gönderdi.. Halk yine fikrinden vazgeçmedi. yerleşti... Eline 8-10 mektup da verdim. pek namuslu. ne kadar iğfal edilmişlermiş..adam) olsaydı böylece yazardı.) ediyordu. Akif'i de azarladım. Akif adında bir namussuz zavallı. Sinop'ta Cemal Bey adında bir Binbaşı şube reisi var. Akif yalnız kaldı.. Şimdi zavallı Kars'ta aç bir haldedir. Zavallıyı Fethi Bey dahiliye vekili iken Bitlis'e vali yaptı. yalvardım. aksine üçüncü Millet Meclisine bu Akif i mebus yaptı. Gitti. Akşam oldu. Düşündüm: Oraya iyi bir mutasarrıf ister ki işi düzeltebilsin. Bitlis'te Kürt isyanını evvelce görmüş tedbirini söylemiştim.. Dahiliye Vekili Recep dinlememiş. Kemâl. 29 göndermeyi taahhüt etmiş... zekî. Yanlış yolda olduklarını söyledim. Böyle iki tarafı birden memnun eden mutasarrıf asla görülmemiştir. onu da bir tarafına oturtur. Ahali yalvardı. üzerinize gelecek fırkanın başında gelip sizi tepelerim» dedim. Mebus yapmasının sebebi şudur: Mustafa Kemâl Lozan'dan sonra namuslu hizmet görmüşleri birer suretle (. «Sinob'un şerefine yazık olur.... Nihayet yollarının yanlış olduğunu anladılar. Bunu Mustafe Kemâl bilir: (. millî davaya bir hatırı sayılır hizmet ettiğime sevindim. Yine Ankara'da hükümet haber aldı Sinop'tan da bana malûmat geldi. . Şehirli ve köylü Sinop'a toplanıyordu. Halbuki. Âkife uymamalarını söyledim..Gitti. Türk Çerkeş birleşmiş Zeki İngilizler vasıtasiyle Sinop'a bir gemi silâh ve mühimmat I (*) Habislik ve sû-İ hal ile ilgili iki kelime metinden çıkartılmıştır.. Yalnız bu adam Anadolu zaferini tutuyor.. Onunla Çerkesler ikna edilmiş demektir. Yine olmuyor. «Değil sizinle olmak. Galiba bunun içindir ki utanıp admı zikredemcmiştir. Hakkı. O da istifa etmiştir.... Hem Sinop'un şerefini.. Toplandık. Bu onun için fedakârlıktı. Zekinin şehirde eşraftan iki eniştesi (hemşirelerin kocası) var. Mâni olduk. Tehdide başladım.. Olmuyor. Sonraki Kürt isyanı. Sinop'ta eşkiyadan eser bırakmadı. Köylerden geçerken o adamlara bu mektupları vermeye başla dedim. Telgraflar yazdım. işlerini düzeltmeye başladı. işini yapardı. yi de oraya davet ettim. Neyse Zihni'ye mutasarrıf olmasını rica ettim. Bunlar iki kardeş ve Türk fakat bunları da iğfal etmiş.. mebusluğu gidiyor. Bu mektupta beni başlarına geçmek için istiyorlar!. İçtik Yine iknaya devam ettim. Akif iptida bunu öldürtmeyi teklif ediyor. Zihni'nin dediklerini tamamiyle göstermiştir. Ses çıkaramadı. Bunlar işleri. pek yiğit sözü özü doğru ve pek dirayetli bir adam..ı. Derhal arabaya atlayıp Sinop'a vardım. pek telâş ettim. Kabul etti. işte Mustafa Kemâl'in yazdığı mesele bu ve böyledir. Oradan bir saat mesafede olan Rasim Bey'in köyüne gittim. tertibi bana anlattılar: «Hazır geldin. vatandan başka bir şey düşünmiyen hal . bir kulp takamadı: Has (. Tereddüt etti.)larmdan Recep Zühti'yi Sinob'a mebus yaptı... Gitti. bilâkis o Dahiliye Vekili ağır bir ceza görürdü.. maaş azalıyordu. hem halkı memnun etmişti. giderim. Artık mesele kalmadı. Beni de etmek istiyor.¦••¦. Hamdi Efendiler vs. Ankara aleyhine kıyam edecekler.. Bu adamı çok severim. Eşraf gelir bir tarafına. Beni vasıta etti.. size yazık olur» dedim... Bin rica ile mutasarrıflığı kabul ettirdim.. Sinop'a gittim.

Maksadım Akif i himaye değildi. Bense Mustafa Kemal'in ne olduğunu iyi biliyordum. hele. Harput Valisi Ali Galip de orada. Çok ihtiyatlı yaşamış bir adamımdır. O . meselâ Gerze Ormanlarım almışlar. Şimdi Akif. Peki. evvelki sahifelerden birinde halk hükümetin hıyanetinden gafil diyordu. halk savaşa düşüp belediyeler protesto yağdırmışlardır. 17 ve 18) de münderic şifresinde Mustafa Kemâl. Recep Zühti'ye beni öldüreceğini vadetti.O da Akif'i buldu. Sivas'ta bir içtima yaptırıp reis olmak fikrinde. Şahsî. Beni birçok ölümlerden bu ihtiyat kurtarmıştır. gelirken yangın yerinden geçmesi lâzımdır. Herkesin gözü Erzurum Kongresinde. Sinop'tan hemen istanbul'a geldim. ihtiyat olarak geceleri sokağa çıkmıyordum. Ali Galib de Mustafa Kemâl'in tevkifi peşinde! Bu esnada istanbul da Mustafa Kemâl'i azlediyor. Bununla büyük hıyanet etmişti. Recep Zühti'nin himmetiyle Akif evvelâ Belediye Reisi oldu. Sivas Mustafa Kemal'in aleyhinde. Mustafa Kemâl Amasya'dan Sivas'a gitmek. Bu propaganda Ali Kemâl'in en büyük ihaneti idi. Karar verince de yapar. fakat kimseyi toplamak mümkün değil. Geçerken bir kurşun refikamla kardeşimin başlan arasından geçer. intikam meselesi değildi. O vakit öyle bir şeyi benden Prens Sabahattin de Ahmet Bedevi'yi göndererek istemişti. KONGRE GÜNLERİ Nutukta (Sh. Rauf korkup kaçıyor. deni. Ona. fakat sonra devletin Ruslarla bir işi olur da beni gönderirlerse ben milletin menfaatini Ruslara veririm. Şimdi Ferid tarafını tutmuştur. Yunus Nadi. O da. imha ediyorlar. O ısrar edince: «Yapamam. Rasim benden hiç bir şeyini sak-lamazdı. Bunun üzerine Akif benden ümidi kesmiş. "Bize Rusya'ya yüzbin liralık mal ithaline müsaade alsın diyorlar" demişti. iş iyice anlaşıldı. oradan da izmit mebusu Abaza Süreyya ile Sivas'a geliyor.ikinci şık doğru olsa gerektir. ittihatçılardan çok çekmiş biri idi. Şimdi Mustafa Kemâl Sivas'ta duramıyor. Halbuki Rasim Bey son zamanlarda Âkife pek düşman olmuş. Buna mükâfaten mebus yapıldı. Ruslar bana vermezler. Bu hal ilk devrede Millî Kıyamın inkişafım çok men etmiştir. çünkü bunu istersem Ruslar verir. böyle çok para vuruyordu. Recep Zühti'ye çatmaya tevessül etmiş ve çatmıştı. Halbuki o zaman cemiyetler. Bir akşam zevcem ve bir takım kadınlar kardeşimin refakatiyle komşuya giderler. namussuz hırsız biridir. Bunda Ali Kemâl'in Anadolu hareketini. demiş. demiştim. işte böyle nice vatandaşlar sırf bu hata ile can ve şereflerim kaybettiler. Ankara'ya Ali Fuat'ın yanına. Sivas'a gidiyor. Kendi bizzat bu tezadı yapmak (gafletinde) bulunmuştur. Bir kısmı böyle iblisler tarafından iğfal edilip milli harekete muhalefet ediyor. Raufu öldürmeye kalkıyorlar. bu adam zabittir. Yahut bilerek hâindir . Bin bir vatan meselesi. Nitekim Ali Kemâl'de ittihatçılık düşmanlığıyle vatan işini birbirinden ayıracak derecede dirayet gösteremeyenlerdendir. O vakit bu mühim bir ticaretti. demiştim. imha ve eşkjya ile ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Ferit Pa(*) Namus. Zaten böyle vukuatı eksik değil. Şerir. Aile hayatım bile söylerdi. Akif i öldürteceğini muhtelif zamanlarda iki defa bana söylemişti. Hatta istiklâl madalyası da aldı. bana gelmiş. kendilerini kaybediyorlardı. Bunun için karantina idaresinden bile tehditle sahte patent aldı: Fakat kan dökülmesi hiç hoşuma gitmez. büyük mikyasta neşriyat ile İttihatçı hareketi göstermesinin büyük tesiri olmuştur. 31 şa'nın Ermeni muhtariyeti yapacağını Şark vilâyetleri halkının duyup istizah ettiklerini söylüyor. Recep Zühti ile beraber vurgun vurmakta. Bunu Akif kendi de bilirdi. Rıza Nur gelir söyler veya bir kart gönderirse müsaade veririz dediler. biz Rus sefirine sorduk. kötü şey demiştim. Maatteessüf böyle bir çok adamlar ittihatçılardan çektiler diye diğer tarafı tutmuşlardır. Nemlizâdelerden beşbin ingiliz liralık bir çek getirmiş. (Kaçmak) peşinde. öldürtmeye karar vermişti. Yüzüm olmaz» demiştim. Sahte vesikalarla Rusya'ya limon yolladı. O eski Akif derhal Mustafa Kemâl'ci oldu. fakat cinayet fena şey. Bu esnada Rauf Bey İzmir'e gidiyor. işte bunun üzerinedir ki. ben de yapamam. Herbirinde bir iki saat uğraşarak vazgeçirtmişimdir. Demirci ve emsali çeteler Raufu istemiyorlar. Bu Akif Lozan'dan dönüşümüzde idi. İşte o zaman halkın bir kısmı kıyamlar yapıp harici düşmanlarla uğraşıyor. Bunu anlayamadılar. Eşyamı toplayıp. bir kısmı da sessiz oturuyordu. Yirmibin liralık irtikâp yaptı. pek revaçta idi. Ben de yapamam. Paris'te soluğu aldım. Böyle birçok adam yine hükümete ittihatçılar gelecek diye onları koruyor.

Demek bir işi vardı. üç gün sonra da istanbul'a gitmeyip istifa ettiğini setredememişsin. mâkul fikirler var.... mebuslar o koca nutukda koyun kaval dinler gibi bunları dinlemişler. Yazar mı? Çünkü ismet Paşa en sadık (... Onu neşrediyor. Nutkunda Erzurum Kongresini kendi toplamış gibi gösteriyor. Heyet-i Temsiliyenin Vilâyet ve Sancakların intihap edecekleri azadan mürekkep olmasını teklif etmişlerdir ki. mim kor. hakk-ı mahz'dır. Sivas'a gir-mesi. «Hatta kordonlu insan.kaçmak istediği vakit hep Şarka kaçar. Bitlis Mebusu Sadullah.. çocuklarını. evlenip yumuşak yatakta mı yatmak lâzım? Onu da yazıp zemmetsene be adam. Erzincan Nakşibendi şeyhi Fevzi. Erzuruma varıyorlar. Mustafa Kemâl Heyet-i Temsiliyye'nin her birini bir .. Hapis de oldu. Kendine kul. paşa istemiyoruz» diye bağırmışlardır. Refet'i tezyif ediyor. Bunlara tahammül eder mi? Sonra Refet'e yapacağını yaptı. Olur ya İngilizleri aldatıp kolayca gelir. Mustafa Kemâl fikir. evlerini bırakıp dağlara kaçarken. Bir kısım aza Mustafa Kemâl'i kongreye bile sokmak istememişlerdir.. Bu yazıların içinde bilâkis pekâlâ. Ağustos'ta kapanmıştır. hem pek namuslu insandır..âleti)dir. Kendisine olan muhalefetin şiddeti bu sahife ile bile anlaşılıyor. 32 milli harekete çok hizmet etmiş biridir. O öyledir.. Birtakım müfid kararlar verip bir beyanname ve nizamname yapılmış. bu sebepledir ki... Nitekim öyle yapmıştır. Nitekim onu da aynı sahifede (Sh. Hem istanbul'a gittiyse yine gelmiştir. Halbuki Mersinli Cemâlde (*) Köle ve kötü işlerle ilgili iki kelime metinden çıkartıldı.. Kim vatana hizmet etmişse. bunlara birçok sahifeler hasretmiş.. Altı gün dinlenmiş!. Bu adamın âdeti böyledir. Kongre 23 Temmuz 1335 de açılmış. Demek âzâ Mustafa Kemâl'in hususî emeller peşinde olduğunu o vakit pekâla anlamışlardır. 28 de Erzurumluların kendisini davet ve hakkında büyük muhabbet gösterdiklerini. Bu suretle başına belâ da getirdi. Sebebi de evlenmesidir. nitekim evvelki sahifede de Raufu. Bunlardan biri Gümüşhane Mebusu Zeki'dir. o vakitten Rafet'le aralarında münakaşa olduğunu göstermektedir.. Pekiyi Refet imza koymaktan korktu. Trabzon Mebusu Servet. Mutkî Aşireti Reisi Hacı Musa'dır.. fırsatı gelince (tepeler) Bu esnada Rauf onun en iyi âletidir. bunlar neşredilmiştir. istediğine vasıl olmak mümkün.. Ve bunlara düşman kesilir. Erzurum Müftüsü sonra mebusu Hoca Râif. Bekir Sami (Tokat Mebusu). hatta kim kendisine iyilik ederse. fakat o vakitten çok evvel onlar bu işe başlamışlardır. Canım bu iki adam mezuniyet alıp istanbul'a gitmiş.. Fena mı etti? Geldi ya mühim olan budur. sırf şahsiyet. Bunu dcrcetmesinin sebebi. Kâzım Karabekir'le Hoca Raifi ikna edip bunların himmet ve nüfuzuyla girmiş. Sırası geldikçe göreceğiz. Kongre de olacak. Kini de sönmez bir kindir. çünkü onda aynı zamanda Selâhattin'in ingiliz gemisiyle geldiği var. Hamit sonra alenen Mustafa Kemâl'e muhalif de oldu. Neyse kandırdığı Rauf un gayreti. Bütün bu sahifeler adam tahkir etmeğe münhasır. köle. Sahife 24-26 da Rafet'in yazdıklarını tezyif ediyor.. Zeki sonra Mustafa Kemâl'in çok hakaretine uğradı. Trabzon Mebusu izzet. 29. Bununla umum vatan müdafaası için icabında muvakkat bir hükümet teşkili esası konup işlerin idaresi bir heyet-i temsiliye intihap olunup bu heyete tevdi edilmiştir. Heyet-i Temsiliyye dokuz kişilik olup Mustafa Kemâl.oradan çıkması âni oluyor. Bu da mı yazılacak şey? Belki de mühim ailevî zaruretler var. Veya bir tetkik yaptı. Hatta son satırlar ne kuvvetli ve ne aşikârdır. âlet olmıyanları çekemez... Ondan böyle sıyrılmak istiyor. Bunu sahife 40 da nasılsa itiraf ediyor. Sade entrikaya kuvvet vermeli. Fakat onca yalnız kendi şahsı var. Sh. Halbuki öyle olmamıştır. uncu sahifede Mersinli Cemâl Paşa (Küçük Cemâl) ile Miralay Selâhattin Bey'i (Çolak Selâhattin) batırmakla meşgul. . İyi adamdır. diyorsun ama. Sonra bunları da tepeledi. Bundan ne çıkar. Orada hazır. münakaşa çekemez bir (müstebitti). reis de olmuştur. Amma ne ise usta davranıp ölümden kurtuldu... bunu da Ömer Fevzi'nin üstüne yuvarlamak için yazmıştır. Ruslar ile daima ve pek dosttur. ismet (Sağır îsmet) hâlâ gelmeyip istanbul'da kaldı ya.Çünkü Deli Hamit köle takımından değildir. Bunlar daha vaktinden. Biraz sonra Samsun Mutasarrıfı Deli Hamid'ide tezyif ediyor. reis yaptıklarını söylüyor. Rauf.ve. O aralık koca bir millet batarken herkes müdafaa için karılarım. Fırsatını bulursa yok eder. En kötü adamlar göstermeye çalıştı. 27) yine kendi itiraf etmek mecburiyetinde kalmış.

denmiştir. istanbul'a yollardı.îstanbul hükümeti kongreyi dağıtmaya ve azasını yakalamaya teşebbüs etmiş.. Güya vilâyetlerdeki insanlar Erzincan şeyhi gibi imiş. hadi Salahattin fakat bir sürü insanlar mı? Yoksa Mustafa Kemâl mi? Bu esnalarda Sadrazam Ferid Avrupa'ya.derhal yıkmak için teşebbüs etmiştir. Bazı böyle şeyleri -ki pek çok. Rafet ilah. Yine bu sahifede kendi için «Efendiler. Bu adam herkesi kör âlemi sersem mi sanıyor? Ama böyle sanan kendi... Bir insan bunu kendi için nasıl . ci sahife badeheva.hiç yazmamıştır.Bunlarla Türk Milletinde yalnız bir tane adam. ne vahim hatalar yapıyordu da önünü aldık. Ali Fuat.. sonra mecliste ikinci gurubun teşekkülüne sebep olmuştu. 34 mevcut olduğunu söylüyorlardı. Kâh Rauf. Hele Fas'a kadar neden ve nasıl istiyor.. Amma hakikat şu ki..Bunu da yalnız kalıp keyfe ma yeşâ hareket etmek için yapmıştır. Buna mukabil ise Fas'a kadar devletin mevcut bir hukukundan bahsetmiş. Hangi kudretle? Bir de hem itilâf devletlerine hoş görünmek istiyor. Kara Vasıf a hakaretler etti. Sade Rauf ve Bekir Sami ile Sivas'a dönmüştür. Sırf bu garezledir ki..» diyor.33 söyler?!.. Karabekir İstanbul'a dayatmıştır.birbuçuk milyon Ermeni (*) Şarlatanlık..hepsini yakalar. j-j . tarih gayri kabili itiraz bir suretle ispat etmiştir ki. 41.. Bu ne. Sonra hikmetini öğrendik: Mevki-i hırs. Erzurum kongresi Ferit Paşayı istanbul Hükümetini telâşa düşürüvermişti. uzaklaştırmıştır. Suriye'yi Toros . Sonra buna zamimeten «İki milyon ermeni öldürdük» demiş. namussuz... onun da Mustafa Kemâl olduğunu başka dirayetli insan bulunmadığım ispata çalışıyor. ama bilmem neden yapamadı? işte tâ bu gözlerde başlayan. Bu adam buna niye bu kadar kızıyor.. Kastı idamdı.Sonra teşekkül eden Hürriyetperver Cumhuriyet Fırkası da teşekkülü menşeini yine bu zamanlardaki ihtilâftan almaktadır ki. Hem de bu potu kırıyor! minelacâib. Öyle kızardı ki. Sırf bundandır ki Kara Vasıf a sönmez bir düşmanlık bağlamıştır. Bu hususta her tarafa emirler vermişti. içini çekerek bahsederdi. Nutkunda olsun bu kıymetli hizmeti bir defa zikredivcrseydi ya. Bunu teşkil edenler Refet ve Rauf müstesna diğerleri ve Erzurum mebuslarıdır. Böyle eşek diplomat görülmemiş. bağlar... Mustafa Kemâl bundan bana ve herkese aklına geldikçe... büyük meselelerde muvaffakiyet için kabiliyet ve kudreti lâyete-zelzül bir reisin vücudu elzemdir ilâh. iş oldu bitti. Sarhoş olunca da böyle olur.. Sebebi Bunlar baş olur.. ve. vatansız biri olsaydı... kâh Rafet ile ve daha bütün temasta bulunduğu adamlar ile olan bu haller.. korkusudur. kâh Kara Vasıf... Bunu Mustafa Kemal kabul edemiyor..suretle dilgîr etmiş. Nasılsa idam edemedi. Bu cemiyet Anadolu'ya adam kaçırmak millete ümid vermek gibi bazı hizmetler yapıyordu.. Mustafa Kemâl'de bunların içinde giderdi: Zavallı bunların mükâfatını Mustafa Kemâl'den pek iyi gördü. kâh Salahattin..halbuki her vilâyette bence yüksek tahsil görmüş dirayetli insanlar vardır.. Rauf..) Bu çok kızma alâmetidir.. Eğer Erzurumda kumandan olan Kâzım Karabekir. konferansa çağrılmış güya müdafaa diye Suriye'yi Toros dağlarından itibaren göstermek gibi bir coğrafi cahillik ve Türk menfaatine pek muzır bir ahmaklık gösterir. körlük ve sersemlikle ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. (Biri sağ yanına öbürü sol yana bakardı. mümcssisleri Kâzım Karabekir. fakat Mustafa Kemâl'in kini sönmedi. gözleri (şaşı) olurdu. Yanına Heyet-i Temsiliyye diye kıymetsiz ve kendi gibi birkaç kişi almıştır. Mustafa Kemâl bunu asla çekememiş.... millî cidalin muhtelif buhranları esnasında en mühim ve felâketli zamanlarda Mustafa Kemâl kaç defa Ankara'dan kaçıyordu da ne güçlükle önüne durabildik. Söndü.. Sahife 42 ve 43 de karakol cemiyetini zemmediyor. Halbuki Türkiye'de Harb-i Umumîden evvel Ermeni istatistikleri bile -ki pek mübalâğalı idi. onu hapislere soktu. asılsız kibri gurur ve hırsını örtmek için yazılmış satırlardır.. kendisi hükümsüz kalır. Şaşardım.. Bu işlerde kim haksız? Hadi Rafet.!. Babası hakkındaki rivayetlere bakılırsa kendisinin Türklüğü de şüphelidir.

82) çocukça aldatma mugalâta ve kendi imzasını koymak için bir ısrardır...¦. fakat kudretsiz. kendi namına tamim neşretme.. fuhuş ile meşgul bir sahış. Sonra Büyük Millet Meclisinde de daima böyle yapmışlar.. Bunların teşkilâtını ve bu babta Mustafa Kemâl'in neşrettiği vesikaların doğru olup olmadığını bilmiyorum. Cami. manda aleyhine söz söylüyorlar. Arabadaki adam müdafaa yapamaz..... Müdafaa görürse vurur.larla kendi istediğini terviç ettirmeye çalışır.dağlarından farzetmek Fransızların ekmeğine yağ sürmektir.17) Müsveddeyi yırtınıştır.. Mektup yazılıyor. resmi fuhşunu yapamaz.. Tarih bir misâlini göstermiştir ki.. manda lehine. Meşru ve alenî surette . O nama yap!» diyor. Talih... Ve makul nasihatler veriyor. Bekir Sami. nazırlık. Yine riyaset meselesi çıkıyor.. Bir de alâkadar zatlar ve orda bulunanlar yazmalıdır....illâ reis olup.. Mustafa Kemâl bugünkü zulmünü soygunculuğunu. 35 SİVAS'TA MANDACILAR KİMLERDİ? i Sivas Kongresinde manda meselesi uzun münakaşayı mucip oluyor. öteden beriden gelmiş birkaç murahhas ve hiçbir sıfatı haiz olmayan Hüsrev Sami gibi bazı adamlar var.. «Re'sen bir şey yapma. bu millet inim inim inlemezdi. Bu itirazı en ziyade yapan Trabzon mebusu Servet'tir. Muvaffak olsalardı. Bu.. Derken Sivas'ta taslak halinde bir kongre olabiliyor.. Bu millete bir kara gün daha yazmış imiş..Hoca Raif. içtima-lar da onun usulüdür. imam bildiğini okur... Bekir Sami. keyfi gibi hükmetmek istiyor. Kendi iştirakini iptal için böyle diyor.. Halbuki Anadolu eşkiyası vurmadan soyar. Millet can kaygusuyla her yerde düşmanlarına karşı canım dişine alıp ayaklandığı vakit İstanbul'da hırs. Bu zatın arkadaşı İzzet de böyle İzzet bir müddet sonra Samsun'dan Ankara'ya gelirken Havza civarında yolda öldürülmüştür. İsmail Fazıl Paşa. Kâzım Ka-rabekir'de itiraz ediyor. Dalgalar bu odun parçasını.. Heyet-i Temsiliye karar versin. Riyaset için birer hafta her azanın sıra ile reis olması ve riyasetin tecridi gibi gayet makul.. Rivayete göre arabadan eşkiyaya silâh atılmıştır. Etrafındaki zayıf insanlar» entrika kuvvetiyle dağıtıp reis oluyor. Mustafa Kemâl kendi rivayetine göre bunu istemiyor..soymak için vurmuş deyip geçti. Ekseriyet mandacılarda.'a atıyor. Bursa murahhası Ahmet Nuri... Mustafa Kemâl nutkunda «Bu mektubun gönderilip gönderilmediğini hatırlamıyorum. Bu adamları cidden tebrik etmelidir. Rauf. Tatil edince azayı hususi görür. Sonunu düşünüyorlar.... karışık. Zaran yok. Hâmî. Bosfor'dan Karadenizin dalgalarına atılıp teslim ediliyor. (bir kelime okunamamıştır) atıp kırdığı.. Yahut Mustafa Kemâl'in entrikadaki meharetine mağlup olmuşlar. Kâzım Karabekir'e bu babta verdiği cevap (Sh.. padişah damatlığı.. sürülüyor. Diğerleri bunun hırsını biliyorlar... nefsülemre muvafık teklifler yapıyorlar.... işte bugün. bir gün bir sahile attığı gibi bunu da. Halbuki bu müzakereler usulü dairesinde ve meşru değildir. istemiyorlar. Rafet. azimsiz insanlarmış. I (*) Bir şahıs ve bir il İsmi metinden çıkartıldı. Nihayet Amerika'dan Türkiye'yi tetkik için bir heyet davet edilmesine karar veriliyor. Onunla herşeyi yapmakta kendinde salâhiyet buluyor.. Zavallı coğrafya böyle siyasî maksatla tahrif edilir. Derhal istirahat vesilesiyle celseler tatil ediliyor.. Mustafa Kemâl'e kâfi. Zaten Suriye'ye bu hududu Fransızlar veriyor... O zaten Erzurum'da alacağım aldı. Sivas'ta Mustafa Kemâl.. (Ali Fuat'ın babası) Rauf. Sürgünlük buna hırsının tatmini için en müsait bir meydan.... gökten ayak ucuna düşmüş bir kudret oluyor. Bunda bil-miyerek Kâzım Karabekir'in de Rauf un da büyük bir mes'uliyet hissesi vardır Millet düşmanlarla uğraşırken içte Sivas'ta da riyaset entrikaları kaynıyor... Türk Milletinin hem halâsı hem vefatını yazmıştık...... Kara Vasıf.. Âdeti böyledir...... Eşkıya önüne çıkmış. En mühim zalimler böyle yetişmiştir.....» (Sh.. Bunlar bir harisin işine gelir mi?!.. Nitekim her taraftan itirazlar yağıyor. Bu neticeye göre manda demek. Bu.. böyle vak'alar esnasrnd asivrilen şahıslar hemen umumiyetle tahakküm ve istibdat yapıp milletleri kasıp kavurmuş-lardır. Müzakereler oluyor. Oldu.. Ekseriyet oldukları halde Mustafa Kemâl'i hırsından mahrum edememişlerdir.

istanbul Ali Fuad'ı azledip yerine Kiraz Hamdi'yi (Hamdı Paşa) tayin edi yor. siyasi âlet yapıyor. Mustafa Kemâl intihabı Heyet-i Temsiliye'ye rabtedip kendi avucu içine almak.) gayretiyle neşriyat yapıp. eşek ilah. Yemininde. Ali Fuad Eskişehir'i kuşatıyor. Yani başvekil tayininde Erkan-ı Harbiye Reisini Hakem yapıyor. Bu mesele böyle değildir. dolan. gülerlerdi.» diye bize ve herkese propaganda yapardı. Mustafa Kemâl bunları ve Harput Valisi Ali Galib'i tevkif için oralara emir veriyor. Avrupa Amerika mümessillerinden mürekkep bir heyet izmir'e gitti. Bu esnada Ankara valisi Refi Cevad'ın babası Muhittin Paşa tevkif edildi Nasıl olduğunu evvelce yazdık. izmir'de nüfus tetkikatı yapan ingilizler de ekresiyetin Türk olduğuna. Harbiye Nazırı Süleyman Şefik ve Dahiliye Nazırı Âdil'in emri ile Sivas'ı basıp Kongre azasını tevkife memur edilmiş ve Sivas'a vali tayin olunmuş idi. softa. Bunlar kaçıyorlar.. Hem Fevzi böyle şeye ne karışıyor. hain olmaktan kendi kendisini beraet için. Bu rapor bizim Türk tarihinde dercedilmiştir. Bir kısmı da bunu az görmüş Öküz Paşa derler. imiş. (Sh. Hint askeri çekiliyor. İngilizler de Hanzâdeler vasıtasiyle Kürtleri ayaklandırmaya çalışıyorlar. Ta iptidadan beri hergün Karabekir aleyhinde «Aptal.. Onu Karabekir de diyebilir ve derdi. Bu adamlar mallarını cidden iyi biliyorlarmış. siyasî uşak.. Kuzu Paşa der.kendi-ne muti ve âlet bir meclis toplamak için gayrete başlıyor. Fevzi Paşa bu adama her entrikasında kuşu gibi âlet olmuştur. Çok teessüfe şayan ki.istediğini yapamazsa o istemediği kararı gayri meşru ve gizli surette iptal eder. Bu gibi şeyler de lüzumsuz. Güya Başvekilliğe Fethi ile Kâzım Karabekir münasip görülmüş.. Hamdi Eskişehir'e geliyor. bu babta ısrar eden Kâzım Karabekir'in de başvekilliğini kabul ettiğini söylüyor. tehdik. onlardan birkaçını bir ingiliz zabiti ile oralara gönderiyorlar. tezvir ve entrika ile ilgili beş kelime metinden çıkartıldı. . Uşak gibi hizmet etmiştir. Tevfik Rüştü'de Kiraz'ın evrakını çalıp Ali Fuad'a kaçıyor. istanbul'daki münevverlerin. Meclisi de toplar. demiş Fethi'ye vermiş. Tabiî çizmesini çekiverenler gibi uşak değil. Fethi de ben daha iyi yaparım. Cumhurreisliklerini almak için mazur göstermek için tertib ettiği bir desisedir. Bu esnada Ali Fuat Kolordusu dahilinde icraatta.. bu Yunanlılar'm İzmir'de Türkler'e yaptıkları katliâmlar oranm teknik vaziyeti hakkında tetkikatta bulunmak üzere. Bunlar Türk lehine rapor verdiler. Sivas Kongresinde Mustafa Kemâl'e ileride hiç bir memuriyet kabul et-miyeceğine dair yemin ettiriliyor. Kuvvetin çoğu Hintli asker. millî ahrar ilah. Sebebi Kırşehir Mebusu Rı( za'nın hizmetini söylememektir. iyice tafsilât veren Mustafa Kemâl nutkunda bunu üstü örtülü geçiyor.134) Bu mazeret teşkil etmez. Böyle hırsızlama işleri Büyük Millet Meclisi ve Hey'et-i Vekile kararları hakkında yüzlerce yapmıştır. mevcut Rumların da son asırda Yunanistan'dan gelmiş olduğuna dair neşriyat yaptılar. Bu suretle Heyet-i Temsiliye ile istanbul'un arası büsbütün gerginleşiyor. Bunda maatteessüf diğer gayet vahim bir şey görülüyor: Askerleri siyasi entrikalara karıştırıyor. millî cemiyetlerin (millî kongre. Eskişehir'de İngiliz askeri var. 1335 yılı Eylül iptidalarında aradaki muhabere. Karabekir'e başvekillik değil.. 36 nu alıyor. Ali Galip Halep'te soluğu(*) Yalan. namuslu adam için onu icra. hiçbir şeyi vereceği yoktu. Halbuki madem karardır. Orduları ele almıştır. münasebet de kesiliyor. Hintliler bizimkilere kurşun atarken mahsus havaya sıkıyorlar.. fikrine uymazsa kendisi istifa etmek lâzımdır. Amerika mümessili Amiral Bristol bu heyette azadır. Ufak bir çarpışma oluyor. Ferid Paşa hükümeti Mcbusan Meclisinin intihabı için her tarafa emir vermişti. Gördük ki. Bu sebeple ilk Millet Meclisinde "f" nin üzerine iki nokta koyarak bu adama Kuzu Paşa adını koymuşlar. Tevfik Rüştü de istanbul Hükümetinin adamı olarak Kiraz'la beraber oraya gelenlerdendir. ele alırsa tamamdır. Mesele sırf Karabekir'i de başvekillik kabulüne tama ettirip kendisini yeminini bozarak Meclisi.İkisinden birinin tercihi için Fevzi Paşa'yı hakem tâyin etmiş. bu hizmeti zavallının idamına varmıştır. Bir vaiz vazettiğinin aksini yapıyor diye halkta öyle mi yapsın?. Milli harekete iştirak etmeyen vali ve emsali hakkında şiddet tatbik ediyor. Bir defa bir adamın ben daha iyi yaparım demesi delil olamaz.

Meşrutiyetin iptidasından beri bu böyle idi. Millî kıyama iştirak eden ve Samsun'dan kaçıp gelen Osman Bey'i (Mebus Necmi'nin kardeşi) tevkif etmek istiyor. Kastamonu halkı şiddetle ittihatçı aleyhtarı idi. Bunlar Halife ile yâni Türkiye ile harb etmiyeceklerini söylediler. Hatta Sivas'ta kongrede Mustafa . Hilâfetin hiç bir faydası yok diyen Mustafa Kemâl buna ne diyecek? Bu babta çalışan Hind Komitesi (Hilâfet Komitesi)dir. Demek ki. Samsun'dan Soldors adında bir ingiliz zabiti Sinop'a geliyor. Lloyd George Türkün en büyük düşmanı kesilmişti. Rafet oraya gönderilmiş ise de daha varmadan Cemâl kaçmış. 1 edemezlerdi. Mütareke olunca Hintliler İngilizlere «Siz bizi aldattınız.. Mecusî Hintliler de bunlara iştirak ettiler. Türkler aleyhine büyük bir düşmanlığa başladı. Venizelos bunları türlü türlü yalan ve düzme şeyler ile kandırıyordu. ingiltere aleyhimizde daha hafif harekete mecbur olmuştur.Ingilizleı Merzifon'daki kuvvetlerini de Samsun'a çekiyorlar. Lloyd George sözünü derhal unutaverdi. Fakat ona hiçbir şey dinletemiyordu. Bu mesele her şeyden mühim olmuştu. Bu para macerasına tekrar geleceğiz.. Bu da 1 büyük bir gürültü ve o nazırın istifasını mucip oldu. Bu suretledir ki. Bu halk bu sefer de Mustafa Kemâl'i ittihatçı zannederek millî harekete muhalif bir tavır alırlar. fakat mütareke olunca İngilizler işi değiştirdiler. Bir aralık Konya'da Vali ve Ferid Paşa'nın adamı olan Cemâl mahpusları silâhlandırıp millî ha' rekete karşı gelmek istemiş. Ve ingiliz zabitine hemen Sinop'u terketmesini. Halife aleyhi ne harbettirdiniz» dediler. her parçayı bir devlet alacak. Çünkü hür ve müstakil değil. ' Harb-i Umumide aleyhimize silâh istimal etmelerine ve bize yardım etmemelerine gelince -ki Mustafa Kemâl'in hilâfet aleyhine yegâne silâhıdır. Bunun müsellah şa\ hışlan Mehmet Ali. Eskişehir'de de vâki olmuştur. Ingilezler bunları «Hayır. her yerde Türkiye aleyhine kullandılar. Lloyd George bilhassa Venizelos'un tahrikine kapılmış idi. ittihatçılar o vakit bir takım eşrafı bilhassa Salim Efendizâdeler'i hapis ve nefyetmişlerdi. Türkiye parça parça taksim olunacak. millete sarf etmemiştir. HÎND ASKERLERİ VE HİLAFET MESELESİ Hindu hareketleri ile herhalde ingiltere hükümeti üzerine lehimize büyük bir tesir yapmıştı. Irak vs.tngiliz Başvekili Lloyd George da «Anadolu ve Trakya'nın Türklerin anayurdu ve atalarından kalma mirası olduğunu» itiraf etmişti. İngilizler Harb-i Umumide çok Hintli asker kullandılar. Hükümetin önüne toplanmağa başlıyorlar. O zaman Harb-i Umumi neticesi millet kamilen ittihatçı aleyhdarı olmuştu. Mecid ve emsalidir ki. hilâfetin faydası oluyormuş. Harb-i Umumî sonlarına doğru Alman BaşvekHi Bedman Holveg resmî bir nutkunda Türklerin büyük bir hayatiyete malik olduklarını göstediklerini söylemişti. el'an kendi yed-i ihtilas ve sirkatindedir. «Türkiye'nin bir karış toprağına dokunamayacaksınız» dediler.aşikârdır ki. Nasıl yapabilirler?. etmediği takdirde kendisini tevkif edeceklerini söylüyorlar. bu işin de başında Rasim Bey var Akif in iğvaasmdan evvel Sinop ahalisi işte böyle. Zabit gelmişken Rus Konsolosunun kalmış eşyasından kıymetli halıları alıp gidiyor. Halbuki ingiltere Askerî Partisi Türkiye hususunda Lloyd Geor37 ge'dan başka türlü düşünüyordu. Hint de büyük bir hareket başladı. Yarım milyon ingiliz lirası kadar olan bu paraya da Mustafa ne diyecek ki. işte Hindliler'in bu yardımlarından biri de Türkiye'ye getirilmiş olan Hind askerlerinin Türk'e karşı silâh istimal etmemeleridir ki. Hindliler bize birçok para yolladılar. Alâ şeyler. Fransız Başvekili Klemanso da böyle. Hükümet konağına oturup ahaliyi tehdit ediyor. Fakat yine aldırmıyordu Montagü'nün raporunu İngiliz nazırlarından biri matbuata verip neşretti. Şevket Ali. Lloyd George sıkışmış idi. siz Almanya ile harb edeceksiniz» diye kandırdılar. Ahali o adamı köylere kaçırıyorlar. Orada da bir yolsuzluk olamamıştır. Nihayet Hindistan Vali-i Umumisi (Montagü) de halkın arzusunu teyiden ' İngiliz Kabinesine bildirdi.

v Kemâl'e de ittihatçı olmadığına ve olmıyacağına dair yemin ettirmişlerdi.kar kıyamette bu Türkler bu yolu bin kere geçmişlerdir. Türklerinki ne kadar. Bu heyet AnıerikaMar'a Anadolu'da bir Ermenistan ve Ermeni olmadığını. kağnıları toplamışlar. bilhassa Çankırı ve Kastamonu arasında öküz. Meselâ bir kedi ne kadar sağ olsa ve gayret etse bir arslanı parçalayabilir mi? Vaziyet ve zaman yardım eder başka.. Belediye Reisi zeki ve ince adammış. Bu Türkte bu hamiyet nedir? Millî harekette böyle menkıbeler binlerccdir. paltosunu çıkarmış. Çünkü söyledikleri sözlerde mantık bile yoktur.Millet berhayat oldukça ve teşebbüsat-ı fedakâranesine devam ettikçe adem-i muvaffakiyet mevzuu bahis olamaz» (Sh. O da «.» demiş. Yine bu esnalarda Amerikalı General Harbord Ermeni meselesini tetkik etmiş. General ona: «Ya muvaffak olunamazsa» demiş. Cephane gelmiş. ben de bu uğurda ölelim. Bir kağnı iki büyük top mermisi nakledebiliyor. Galiba Miralay Osman Bey'i de tepeledi. Gözlerimden yaş geldi. Sonra diğer zabitler toplanıp Osman'ı kurtarırlar. Bu hususta malûmatım yok. Kimbilir ne kadar da adam ölmüştür. Bu da.Arabada yanında Erzurum Belediye Reisi varmış. Ermenilerinki ne kadar? Şimdi ben söylemeye-yim. Şim39 di size Ermeni mezarlığını da göstereyim» Götürmüş.Hiç bırakır mı? Çünkü vatana hizmet yapanlardandır. Oraya cephane taşıyayım. Nakliyat kağnılar ile bu yolda oluyordu. Biri toplayıp yazsa. Er-menisi mi? Bu memleket hangi millete aittir?» General tereddütsüz «Türkün» demiş. at iskeleti üc dolu idi. ¦)¦' KURTULUŞ SAVAŞI GÜNLERİ Bu yollarda giderken mühimmat nakleden kağnılara rastgelirdim. Bu hal bu yolun ehemmiyetini. silâh ve emsali de hep buradan geliyordu. Çamurda. Bir milletin sağ olması ve fedakârlık etmesi adem-i muvaffakiyeti giderebilir mi? Mesele kuvvet ve kudret ölçüsü ve vaziyet meselesidir. O da bu sefer Vali Vekili ve Jandarma Kumandanını tevkif eder. Yağmur var. Harbord «Bunlar ne kadar çok?»dcmiş. Orada da morfin kaçakçılığı yaparken yakalandı. Erzurum'un etrafında geniş ve birçok mezarlıklar var. i Millî harekete büyük hizmetler etmişlerdir. Sonra buraya sabık Kütahya Mebusu Cemâl Bey vali tayin ediliyor. Aynı zamanda oradan birkaç defalar asker tertip ve talim e-dip edip cepheye sevketmişlerdir. Vali Vekili ve Jandarma Kumandam birleşip Osman'ı hapsederler. Küçük bir yer Generale demişki: «İşte tarihî ve maddî şahit. Bu memleketin asırlardan beri Türkü mü çokmuş. bu yolda edilen emek ve çekilen zahmetleri. mühimmat. Demiş: «Bunlar Türk mezarlığıdır. Nihayet Muhiddin Paşa oraya kumandan olmuş ise de Mustafa Kemâl'e jurnal göndermekten başka birşey yapmamıştı. lüzum kalmadıktan sonra bu Cemal'i de tepeledi. Sonra Mısır'a sefir oldu. buralarda bir . Cemâl ve Osman cidden büyük gayretler ve fedakârlıklar göstermişler. istanbul ile tekmil muhabere ve münakale kesilince İnebolu yegâne ve mühim bir iskele olmuştu. ERMENİ MESELESİ Harbord'a ait bana Erzurum'da bir menkıbe söylediler. Yol Ankara'dan inebolu'ya kadar. Herkes acımış «Kadın sen köyüne git!» demişler.103) demiş. Onlar tabii gömülü. Kastamonu'da birşey hikâye etliler. Şu mübarek Türk mermiyi canından ziyade düşünüyor. Galiba General Mustafa Kemâl'le alay etmiş. Ben bu yolu millî kıyam esnasında 8-10 defa geçtim. mermileri örtmüş kendisi sırsıklam. Kastamonulular muhalif vaziyette olduğundan Ali Fuad oraya Miralay Osman Bey'i gönderir. siz hükmedin.. İhtiyar bir köylü. Sonra Mustafa Kemâl her şeyi kendi yapmış oluyor. Bunlar asırlardan beri mevcut mezarlıklar. Sivasta Mustafa Kemâl'le görüşmüş. Her otuz adımda bir iskelet yatıyordu. Cemâl bu işi gayet güzel idare etmiştir. Kadın ağlamış ve: «Bırakın! Bunun babası gâvurun karşısında öldü. istanbul'un casus38 lan bu yol ile girmek istedikleri gibi İstanbul'dan millî harekete iştirâka gelen insanlar. Zaten Abdülhamid'in de hafiyesi idi. Bir kadın da sırtında birkaç aylık çocuğu ve kağnısı ile gelmiş. verilen kurbanları gösterir. Harbord'u gczdiriyorlarmış. Anadolu'yu geziyor. Zavallı açlık içinde deli olup öldü. General onun bu cevabını Mustafa Kemâl'e göre takdir ile karşılamış. Mustafa Kemâl Defterdar Kör Ferid'i Vali ' Vekili tayin eder. işler bittikten.

işler daha yolunda gider.. Mustafa Kemâl istanbul ile teşriki mesaiyeye hiç yanaşmıyor. Yine ayıların kırk türküsü varmış hepsi de ahlat üzerine imiş mazmunu.. Ferid Paşa ise hiç böyle bir teşriki mesai istemedi. (. hakemler darüleytamlar. Kars'ta. Hep medhi ve gururu. Bunlar olmasa idi. isyanları belki olmaz. Baktılar. Bu da sırf Mustafa Kemâl'in âmir-i mutlak kalmak hırsından dolayı idi.. Bunun da öyle. fakat hepsi de Mustafa Kemâl'in meddabı. BOLŞEVİKLİK MODASI VE YEŞİLORDU . hastalarım topladılar. Halbuki.... Dünyada her şeyin hakikati bir gün olur meydana çıkar.. kuvvet heder edilmezdi. Ermeni çocuklarım. Amerikalılar da Ermeniler'i ve hakikati anladılar. Bereket versin ki. 40 dır. gönderdiğimiz takviye kuvvetleri mağlup oldu. Müslümanlığın Hristiyanlar'ı kesmeyi sevap yazdığı Türkler'in Ermeniler'i katliâm yaptıklarını söylüyorlardı. Erivan'da Amerika'dan gönderilen heyetler. Nihayet üç gece uyumadık. Yine bu sayede idi ki. sahih zannedilmiş. Artık herşey bitiyordu. Bu bir hata(*) Deli mansı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. Bunların hepsi de bu papazların raporuna istinaden yazılıyordu. Hatta Harb-i Umumîde Ermeni katliâmı diye ilk yaygarayı koparanlar yine bu Ermeni Protestan papazları idi. vatan ve millet kurtuluyor. Bunlar namuslu adamlardı. Ölümden kurtulan bu heyet bunu imzası altında neşretti. dirayetine göre herkese bir unvan verirdi. Halife orduları tertib edilmez. Bunları dinletmek için mebuslarının ömürlerine acımıyor. Canlarım kurtarabildiklerine yine şükretsinler. Ayı'nın kırk türküsü varmış hepsi de ahlat üzerine imiş..) bu adam. Türk Milletinin ölümü hayali gözümde sallanıyordu.. protestan ve bunlardan da papaz olan Ermeniler yıllardan beri Amerika'da gayretli ve hummalı bir propaganda yapıyorlardı..Ermenistan yapmak haksız olduğu gibi mümkün de olmadığını söylemiştir. mümtaz bir yaradılışı olduğunu isbat için.. Konya ilâh. Kayseri'de. kabul ederlerse bu suretle kuvvet elbet artar. Millet birbirini kırmaz. Bu nutukta sade gurur ve öğünme var. Kabul et.Artık Ermeniler'i eskisi gibi himaye etmiyorlar. Amerikalılar da Ermeniler'e karşı büyük bir teveccüh hasıl olmuştu. Merzifon'da. Yani Amerikalılar Ermeniler'e milyonlar sarfettiler. Rafet'le Çerkeş Ethem yetişti işi kurtardılar.. Bu sayede Mustafa Kemâl de şahsen nice nimetlere konuyor. istanbul'un millî gayeye itaat ve o yolda yürümesi şartını koş.. ingiltere ve Fransa'da bu hususta aleyhimize yüzlerce risale ve makale neşredildi. şükran-ı nimet olarak tepeliyor.Demek ki bu adam vatanın kurtulmasını değil kendi şahsi kuvvetini düşünüyordu. Hayır. Tuhaftır Kars'a bizim askerin gideceği zaman Ermeniler oradaki Amerikan heyet ve doktorlarını öldürmek istediler. O vakit Amerika. istanbul galip gelmiş millî tayam bitmişti. Muşta fa Kemâl bu muhaverede «Abdülkerim.. Böyle her âdi vesileden bu babta istifade ediyor. bu kadar kan dökülmez. Neler yazmadılar. Hiç bir tane de kusuru yok. Bunlar neticesindedir ki. elbise ve çamaşır dağıttılar. Amerika Türkiye'de bir Ermenistan teşkil ve himaye etmekten vazgeçmiştir. Ermeniler'in mazlum istiklâle lâyık olduğunu Anadolu'nun eski asırlardan beri kendi öz yurtları bulunduğunu. istidadının fevkalâde olduğunu söylüyor. bununla iftihar edip. Düzce. Şimdi bu vaziyette görülüyor ki. Bunu da bu iki şahıs yapıyor. Nihayet! Kaç yıl var ki. yanaşır mı? Sonra âmir-i mutlaklıktan düşme ihtimâli var. Tabiî bütün bunlar Ermeni aleyhine Türk lehine tesir yapıyor. Bolu isyanında kumandanlarımız. (sahife 104) Kendisine böyle tarikat-lerce yüce bir paye verdiğini zikretmeden geçmiyor. Zaman geliyor. hırsını tatmin ediyor. Bu halde Bolu. Zamanla bunlar yer tutmuş. Bu esnada istanbul Anadolu ile müştereken çalışmak için Kerim Paşa tarafından Ali Fuad'a ve onun vasıtası ile Mustafa Kemâl'e müracaat ediyor. Bizim ordu yetişip kurtarmıştır. Taşnaklar artık Amerika'da para toplamıyorlar. Lozan Muahedesi'nden beri dalkavukları da aynı şeyi yapıyorlar. Erzurum'da.Bunları basan millet parasına da yazık demedi. bu Merzifon vesâir Amerikan Kolejlerinde okuyup. hastaneler açtılar.» diyor.. mütakere olur olmaz. Halbuki bu teklifi yapan hükümetler Ali Rıza ve emsali kabinelerdir. Bana da "Kutb-ül-aktab" derdi. Türkler zâlim olup mezhep hürriyeti vermediklerini. bütün Ermeniler'e yiyecek.

Mecliste kıl-û kâl oldu da Mustafa Kemâl bu cepheyle meşgul olmaya başlamıştır. Bunun adını da Yeşil Ordu koyuyor. Halinde bir zaptı rapt görünmüyordu. «Yecüc. Hem de Rafet kötü imiş. Öyle ukde-i hayatiye halinde olan bir yere onu niye yo Ihıyorsun?!. Yeşilordu palavrası da Rusya'da Ruslar tarafından uydurulmuş. Kerim Paşa ile olan muhaberesinde bunu kendi dirayeti olarak gösteriyor.. Halid'i ilah. Türkiye'yi Bolşevik.. 173). tevkif edin. Onun vatan meselesiyle alâkası ikinci derecededir. Derken.. mademaki daima fenalığım görüyorsun.. Kendini topladı.. Enver Paşa onun peşinde Doktor İbrahim Tali' (Dürzi). Küçük Tal'ât gibi bir takımları Rusya'da Bolveşikler ile beraber. Mustafa Kemâl. Hattâ ordusunda rütbe ve nişanlara dair Bolşevikçe bazı tadilât yapmış. 117) den itibaren okuyunuz. «Cemâl'i.. Mesele bundan ibaret. Kâzım Karabekir de bu fikre yatmış. Ruslar Azerileri böyle aldattı muharebesiz Azerbaycan'a girecek ve oturacaklar... Anadolu'da hükümet teşekkül etti de niye bu adam izmir cephesiyle alâkadar olmadı. Bu yeni kabine mevkiye gelir gelmez onunla da kavga aramakta olduğu görünür. aklınca Rusya'daki Türk ve Tatarlardan Ruslar'ın iştiraki ile yardıma bir ordu getirecek. Şark mıntıkalarımız komünist yapılmak isteniyordu. Bakalım. Bu Şark cephesinde hapsedilmiştir. kendisim reis yapmak fikrinde. ordusunun elden gideceğini gördü. Daha belki sandalyelerine bile oturmadılar. Türkiye bu sistemle yaşamalı.. fakat Ferid esasen Avrupa'ya gidip yaptığı büyük pot ile kendim bitirmişti. İlk hamlede Şark vilâyetleri ehalisinde Komünistliğe büyük bir muhabbet uyandırılmıştı. Güya ordu Azerbaycan'dan geçip. istemiyor. Halil Paşa. Keza Baha Sait admda biri Rusya'da Bolşevik olmuş. Bu adamlar Ingilizler'in pençesi altında bunu nasıl yapsınlar? Yapamazlar. seviniyordu. Herkes hayrette. emsalini meclis açılınca Divan-ı âlî'ye verin!» diyor. Şark cephesine aksettirilmiş oradan Anadolu'ya yayılmış idi. Fakat kabahati Rafet'e veriyor. Mecüc mü» geliyor! Bakü'de yapılan bir kongreye Erzurum ve Trabzon'dan Rus-lar'dan yardım ümidiyle birkaç kişi gitmişti. Kabinede iken millî hareket aleyhine de hiçbir şey yapamamak dirayetsizliğini göstermişti. Millet Meclisi toplandı. Karabekir onu bu fikrinden dolayı hapsetmişti. Tehlike Ankara'ya yaklaştı. Fakat Mustafa Kemâl bu yalnış fikre saplanmış hâlâ ısrar ve devamda. (Sh.Fuad adında biri Rusya'ya gidip Bolşevik olmuş. Namuslu bir kabine istiyor. Yeşilordu masalı Azerbaycan'ı Ruslar'ın işgal etmesini kolaylaştırmak için ihdas edilmiş bir ya41 landı. Başka birini yollayaydın. gelmiş idi. Bunu kendi de biliyor. Sonra Bolşevik aleyhtarlığına dönmüştür. Bunu kendi de itiraf ediyor. Refik. Çünkü şahsî hırsını tatmin bu yoldadır. acelen ne? Bir defa meclis açılsın. Yapacak işi. Nihayet Ankara'ya geldi. Be adam Rafet eğer alçaklık ettiyse adamın köküne kırağı mı girdi. Adamlar gönderiyor. hiç bir yüzü ve ümidi kalmamıştı.). Cemâl Paşa. hem de kabinede Ahmet... izmir etrafında bilfiil vatan müdafaası. Abuk Ferid'in düşmesini zaruri bir hale koymuştu. ilah. Mademaki ilk günden beri söylüyorsun. Fakat kavga çıkaracak. Bu adamlar henüz mevkîye geçmişler. Nihayet Yunanlılar Manisa'ya. Mustafa Kemâl kabine ile de (. Mustafa Kemâl Bolşevikler'e ümit bağlamış.Işte Rusya'dan böyle gelenler temas oluyor. Derhal oraya koşacağına Erzurum'a kadar gidiyor. Anadolu'ya gelip/Türkiye'ye yardım edecek. Yalnız o şiddetle komünistlik aleyhinde. Bu havadis her tarafa yayılıyor. ora ile temasa girmeye çalışıyor. Zanmnca Bolşeviklik ve komünistlik çok iyi şey. Ruslarla birleşmeli. Bizde Ankara'ya gittik.. Pekiyi ama. Mustafa Kemâl Yeşilordu hakkında büyük bir propaganda yapmakta berdevam. Sonra «Ali Kemâl... o vakit teklif . şimdi namuslu bir kabine geldi ne yapacak? Ne yapmalı? Rıza kabinesinin namusundan şüphe etmek vicdansızlıktır. Ruslarda bilittifak Erzurum'a dönmüş.. Hâlâ Sivas'ta hep İstanbul Hükümeti ve padişah ile uğraşıyor. Hakkı var. Ferid'i.. Büyük bir tehlike idi.. Çekilmesi tabiî idi. Telâş arttı. O da hırsına alet olduğu için lâzım. Nutkunda Mustafa Kemâl..» diyor. Keza Erzurumlu Dr. Nutkunda dercettiği mukabeleyi (Sh. Ferid Paşa kabinesi düştü yerine Ali Rıza Paşa kabinesi geldi... Manastırlı Baha da o esnalarda Azerbaycan'da... çarpışmalar oluyor.Bu aralık Bolşeviklik Rusya'da alabildiğine gidiyor. Bedri. «Bolşeviklikle Ruslar müslüman oluyor» diyor.. Kendisi de asker. Bursa'ya da girdiler. Halil ile muhabere tesis ediyor.

Derhal beraber çahşsana.) azdır..) olmalıdır. beyannamesini bize göstermeden neşretmesin» diyor...Kendi dercetmemiş.. Müteakip sayfalarda te(*) Edepsizlik. biz de bilmiyoruz.et.. Bu zavallılara (Ali Rıza Kabinesine) mahdut fikirli. henüz evlerinden Bab-ı Ali'ye gelmişler.. :. Bunda ne mahzur var? Casusluk ederler demek istiyorlar. 42 bilsinler.. Sonra her talebin. Mustafa Kemâl'in millet namına aldığı tavırdan. Böyle bir (.. (Sh.. ..) olur mu? Aferin dâhi?!..intihabı süratle yapıp milletin mukadderatını. Muvafıktır...tatbik edemiyeceği tabiî idi.. Bu olur iş mi?Iasan teklif etmeye utanır.. usulü. Kim olsa buna dayanamaz..rtj* ~*~ . Kavga çıksın. en muktedir adamları olsa ve kerâmetkârane bir darbe ile itilâf devletleri istanbul'dan tard ve harpten evvelki bütün hudutlarıyla Türkiye'yi müstakil yapar bir muahedeyi de imzalatıverseydi.)..) Mustafa Kemâl bununla derhal bu kabinenin de hıyanetine hükmediyor. Asıl nokta ise. bunları keenlemyekün eritsin. (. . Meclis değil.... haya ve şerle ilgili yedi kelime metinden çıkartıldı.. Fakat bunlar onca sıfır.. Böyle yapacağına gönderiver.. Halbuki bu maddeler fevkalâde güzeldir. Hayır. Mustafa Kemâl bunun böyle olacağını tabiî biliyor. Bir emir halinde Sadrâzam'a harbiye ve dahiliye nazırlarına telgraflar çektiriyor ve çekiyor. hem ne lüzum var. Harbiye Nazırı Cemâl (Küçük Cemâl) in telgrafı da pek yolunda (Sh. Mustafa Kemâl artık muhaberelere kendi imzasını atıyor.. fena bir beyanname ise o vakit muhalefet et..... Bu adam millî dâvanın bütün esaslarını.. Sen Anadolu'da onlara müzahir bir kuvvet olsana. Mustafa Kemâl'in haklı taleplerini kabul ediyor.. Haddin varsa sen onların yerinde ol da kurtar bakayım.. Kabine tamamiyle millî bir kabine.. Böyle püsküllü (. Bunlara dil uzatmak için insan ne derece (... 119-120) deki cevabı okusun. onlardan iyi kimse olmazdı ve hemen istanbul'a giderdi. akan sular durur. resmî ve gayrı resmî muhaberenin bir âdeti. küstahlık. çocukların bile inanmıyacağı mahiyette bir mazerettir. Yahu bu kadarı.. henüz intihap başlamadı ayol. padişahlık vaziyetinden vazgeçmesini istiyor. bu. Yine öyle iken Ali Rıza Paşa ne iyi ve ne hazımlı adammış. «Hükümet....<. (Sh. . Tebliğimizi alacağı meşkûk.. Sözleri o kadar iyi ki. teşekkürden başka bir şey bulamıyor. Mesele o değil. Bunu zaten Mustafa Kemâl mahsus yapıyor.. illâ kavga çıkmalı. . bir nezaketi. fakat biz bundan. Ancak yine bu adamların izzet-i nefsine bir kurşun sıkıyor.... memleket ile meşgul ve işgal tanımayan bir kuvvet merkezi olduğumuzu düşmanlarımıza da bildirmekte fayda gördük. Teklif-i mala yu ak. Çünkü Sadrazam..128).~. o da Ingiliz-ler'in kendisine bir şey yapmıyacaklarına emin olsaydı.. izzet-i nefislerini... Sadrazam kendisinden Erzurum ve Sivas Kongreleri kararlarını istiyor. Etme ayol.. Bir şey hüsnüniyetle ve muvaffak olunması istendiği vakit terbiye dairesinde yazarlar. Mustafa Kemâl yine onların aleyhinde olacaktır.. bir terbiyesi vardır.. Sivas'ta uzun münakaşalar ve her taraftan vâki olan itirazlar oluyor. Bu telgrafta galiba birşey var. Hattâ bu kabine Türkiye'nin itiraz götürmez. ebleh.. Sahife 135'de Cemâl Paşa'nın dört maddesini beğenmiyor... . bela. her teklifin.... Mustafa Kemâl buna da kızıyor. Bak.Buna «Yeni ve Şeytanatkâr terbir ve iğfal» diyor.. Kavga arıyor. Allah mısın? Diyor ki «Bu mukarrreratı bilmese olurlar mu?» Bilmezler ya.tir. Onları hâin addedecek... daima daha evvel kavgayı çıkarmaya hazırlanıyor ki..) Madem ki.. fakat Mustafa Kemâl durur mu? Cevabında muvafakaten. t * n. her noktada mutabakat var. Sh.. Nereden (*) Argo bir kelime metinden çıkartıldı. Tutuyor... Yok böyle olmasa ve Türkiye'yi en son haddine irca eder bir surette verecek olsalardı da Mustafa Kemâl'i kendilerine sadrazam yapsalardı. 131'de izmir'e tebliğ yaptığını söylüyor ve bunu şöyle izah ediyor: «İzmir valisinin ne hal ve şart içinde olduğu malûmumuz idi. O halde ne? «Matbuatı Ecnebi sansüründen kurtar» emrini veriyor... mer'î terbiyeyi düşün...l 19 bunun aşağısmdaki satırlara da bakılsın. Bu nereden çıkar? İnsaf be yahu! Bunu nereden bildin. senin tekliflerini kabul ediyor. hattâ mütereddi diyor ve onları hâin yapıyor. zaten bilirler ya diyorsun ya!.** . bunu isteme.» Şu son cümleler kadar (. gayet.)ve(..... Hayır. saçma... millet meclisinin reyine bırakmak fikrinde.. Gayet vatanperverâne ve haklıdır ...

Bekir Sami Amasya'da buluşuyorlar. Sâdık.. Küçük Arslan. iki taraf taassubunda mûsır. Delili: ikinci grubun her vilâyetin kendi ahalisinden mebus yapması için verdiği kanun lâyihasını büyük gayretler sarfederek hakaretlerle reddeden kendisidir. Burada sıkışınca müdafaa olarak kullandığı şu prensibi sonra aleyhtar olarak tepeleyen bu adamdır. 170'deki Cemâl Paşa'nın şikâyeti de bunun derecesini göstermektedir. Eğer birinci kabahat ise.. Kendi tabiri veçihle böyle alçaklar ile itilâf edilir mi? Ne çare mecbur edilmiştir.. Bu aralık Adapazarı tarafında millî hareket aleyhine Hürriyet ve İtilâf Nigehban Cemiyeti (zabitlerden mürekkep) ve Sait Molla tarafından kuvvetler teşkiline başlanmıştır. istanbul'dan İzzet Paşa da «Etme.» diyerek tahkir ediyor.. suî tefsir. ayyaşlık ve fuhuşlarından dolayı olmuştur. Bunlar kimi Arnavut. haksız mugalâta. Nitekim Sh. Binaenaleyh aynı kabinedir diyor vesselam. Yok ikinci kabahat değilse. Günahtır.. Bu kadarı yapılamaz.it\£uı. Bahriye Nâzın Salih Paşa'yı bizzat görüşmek üzere Amasya'ya yolluyor. Buna verdiği cevapta istanbul'daki fırkaları «Politikacıları millet istemiyor. 138 de kendi de itiraf ediyor. Hele sen İsmet'le beraber Eskişehir'de hiç yoktan yere Yunanlılaramütefevvik ve arslan gibi bir orduyu mağlûp ettirip kaçtın. Mustafa Kemâl'in ise istediği kendisinin merci-i âm ve has olup kabinenin dahi kendisinden emr alması.. Ankara'dan da kaçıverdin. Mustafa Kemâl'i istemiyorlar. Halbuki sırf şahsı aleyhinedir..' s ii^rii. tri WfU». Halkın vaki isyanlarının bir kısmı sırf bu adamın yolsuzluk.) ile şehir bile basarak intihaba müdahale etmiştir. zaferin de var.. ikinci de kabahattir. Yavuzdur!. müdahale vücuda getirmek gayesini güdüyorlar. birinci de değildir. Zabıtnamelerdeki bu müzakerelere bakılsın. Mustafa Kemâl. Sonra sen de koca Suriye'yi verdin. Mustafa Kemâl'in yüzünden menkûb yas ve keder içinde hem de genç olarak öldü.'i : . bir padişah gibi her işe karışmaması. (. işi ayna gibi gösterir. Sonra böyle dediği kabineyle itilâf da etmiştir. istanbul'dan Said Molla İngiliz Muhipler Cemiyeti namına İngiliz Papası «Fru» ile beraber Anadolu'da millî hareket aleyhine bir kıyam çıkarmak için gayret ve teşkilâtta. Mustafa Kemâl Amasya'da iken Şeyh Receb başta olarak Sivas ahalisi ayaklanıyor. Millet Meclisini ayaklandırıp arkama alıp seni kaçmaktan ben menettim. Kendi sinesindeki öz vatandaşları meb'us yapıyor. fakat Mustafa Kemâl. Onu söylesene. istanbul'da hükümet artık Mustafa Kemâl'in iz'açlarmdan tamamiyle bizar.Jl>xi . Receb devrin asır kadar evvel yaşa(*) Senelik ve eşkıyalık anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı. Heyet-i Temsi-liye değil. Bunların bütün hülâsası şudur. kimi . Bunlar bilhassa Hıristiyanlar'a bir şey yaptırıp bütün cihana millî teşekkülün Hıristiyanlar'ı katliâm ettiğini yaymak. Kara arslan. Güya bu kabinenin sözleri de Fe-rid Paşanın sözlerinin aynı imiş. iyi bir kumandan kaydedilmiştir. Anzavur adındaki bir Çerkeş Bandırma cihetlerinde müsellah faaliyete geçiyor. sen de o harpte idin. Rauf.43 cavüzleri de böyle. Buradan kıyamet yine kopacak. Mustafa Kemâl bunu millî harekete isyan diye gösteriyor. Şimdi fırsat gözlüyor.) ki. bizzat Mustafa Kemâl şahsî düşünceler ile intihaba en fena şekilde müdahale etmiştir.. gitme! Yola gel!»diye yazıyor. fakat bunlar da var.. Bunu sh. Kendisine nasihat ediliyor... Her yerde buna benzer şeyler olmuştur. Cemâl Paşa iyi. istediğini ancak yüzde 20 miktarım intihab ettirebilmiştir. hele şurası (. Ali Rıza hükümetin istediği sade Mustafa Kemâl'in istanbul'a yardım etmesi. Bunlar arasında «Hey 'et-i Temsili-ye» nin intihaba müdahele etmiyeceğini söylüyor. 18 Teşrinievvel 1335'de Salih.. pek tebiyeli biri idi. Kocaeli mıntıkası Yahya Kaptan. çeteleri adında bir takım çeteler ile kaynıyor.. Malûmatlı. Sahife 140'da Ali Rıza Paşa'yi Makedonya'yı vermekle tayip ediyor... İNTİHAB VE ANADOLU İSYANI Sahife 145-149.1: > ' i 44 mış büyük bir hürmet ve nüfus kazanmış Sivaslı Akşemseddin adındaki Şeyhin sülâlesindendir. Kullandığı sebükmağzan gibi âdî tâbirleri insan okurken sıkılıyor. bu müzakereye aittir. Evet.. Sinop intihabını evvelce yazdık..Gümülcineli İsmail de Bursa'da vali olarak bu tarzda faaliyet yapıyor.. gayrimeşrû işler yapmaması. Bununla beraber Mustafa Kemâl şiddetli müdahalesine rağmen.

Evet. Evet bu bir hakikat. nitekim Topal Osman'ın haremi de Giresun'dan bana bir telgraf çekmişti..) ile ve (..Türk vatanının da asayişini bozan daima bu ecnebi unsurlardır..... cinayetlerini de işte zaman geldi. herkes okuyacak. Ali Rıza Paşa kabinesi ile Mustafa Kemâl arasındaki didişme devam ediyor. Yahya vaktiyle Sinop'ta bektaşı babası Ahmed Baba'yı soymak için öldüren adamdı... Hem sen millî arzu namına ne hakla ve ne sıfatla söylersin? Onu ne bilirsin? Halk kendi yurdundan bildiğini mebus yapsın..). istanbul'a geçmektedir. fakat aynı satırda. Sonunda da teslim olan Topal Osman'ı 8-10 arkadaşıyla (.diyor. Kabine «iki hükümet olduğu manzarasından.)... Kâh birbirini vuruyorlar. -fakat efendiler. Yol kesiyorlar.. Bu muhabereler Harbiye Nâzın Cemâl Paşa va-sıtasiyledir.. Mustafa Kemâl. bırak.. Birinci kadın katillerin cezaiandırılmasını istiyor.. çetelerin Anadolu'da soygunculuk yapmasından» şikâyet ediyor. Fakat yakalanır diye de korkuyor.. (.)larla basarak (. Birçok misallerinden başka Ali Şükrü-Topal Osman meselesinde de böyle yapmıştır. Mustafa Kemâl bu(. Mustafa Kemâl (sh. o vakit buna karşı bir şey yapmak da mümkün değil.. tarih hırsızı ve hayasız olmalı ki...) çürütmek için. zaman her şeyin her haI (*) Yalan. teslim olduktan sonra öldürüldüğünü teessürle yazıyor.. Giresun'a götürülmek üzere verilmesini istiyor. Zaten Yunan işgali ve orada çetelerin teşekkül ve faaliyeti ile izmit'ten itibaren Eskişehir ve Uşak'a kadar olan hattın garbı pek mühimdi. bir kanlı curcunadır gidiyor. fakat işgal altında bunları yapamıyacağı da aşikâr. cinayet faillerinin meydana çıkmayacağına delil değil miydi?» diyor. mazisi katil ve cinayetle dolu bir şakiye bu kadar büyük sahife tahsis etmesindeki hikmeti anlamak güç değil.. istanbul Hükümetini.... iki evvelki itham doğru. Nutkunda bu telgraf mevcut. Buna ne diyecek. Ankara'ya gelecek. ben yazıyorum. Sivas'tan hareketini istemiyorlar. Ama (. Buna ne diyecek?!. Mustafa Kemâl Sivas'ta duramıyor. hatta Ferid Kabinesi tarzında yürüyerek hâin olmakla itham ediyor. örtmek istiyor. 191-205 Yahya Kaptan meselesine tahsis edilmiştir.. Aynı sahifede Yahya'nm haremi Mustafa Kemâl'e tazallüm telgrafı çekmiş. tarihin samimi sinesinde mütalâasına zamirdir.. yalnız kocasının cenazesinin olsun..) etmek mazeret kabul eder mi? Madem öyle.. Kimi ve sözde hepsi millî kuvvete taraftar.)... Neticeyi görelim. Son itham tamamiyle haksız ve tezvirdir.) söylüyor. Burada dikkate şayan bir şey daha var: Bu çeteler hemen umumiyetle Türk değil. bu cümleyi yazmağa eli varsın. istanbul'da toplanacak artık işlerin merkezi garbî Anadolu... ikinci kadın bunu istemekten korkmuş........ kimi Abaza ve Çerkeş. Kendi yaptığı işleri ne güzel bilir. İstanbul'a kadar gidecek. Ali Fuad'ın himayesi vaadini bir . insan ne müthiş bir şaki. Bilhassa istanbul'daki Meclise reis olmak sevdasında. Mustafa Kemâl'de kabineyi bir takım müfsidleri tevkif etmemekle. köy basıyorlar.. Rauf ilah. daha nice kimseler de yazacaktır..... milleti kendi reyine bırak. Çetelerin soygunculuğu doğru ama. Pek şerirdir.Lâz ve Gürcü. 188) tekzib ediyor. Yahya Kaptan için (Sh. yapmak ve öldürmekle ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Sh. Bunlar Kartal'ın Paşa köyüne kadar geliyorlar. Onu temiz eller yazabilir. dağa kaldırıp fidye alıyorlar.205) «Taki-bat-ı Kanuniyeyi kail olan hükümetin bizzat ele almış olması. İstanbul'daki millî arkadaşları (Vasıf... kendi eliyle bizzat yazıyor...... Adam kesiyorlar. Mebus intihabatında büyük (. binbir cinayeti vardır.rehavetle.. Mustafa Kemâl'in bir hükümet gibi resmî ecnebi mümessillerine tebligat yapmasından. Yolcu soyuyorlar. lâkin bunu birçok masum kanıyla al kızıla boyalı. Bunlar tamamiyle doğrudur.. Mebus Ali Şükrü cinayetini (. bizzat Mustafa Kemâl. 45 kikatin.) yaptı.... hükümeti dinlememesinden. O dinlemiyor.. ÎNTİHAB'IN ARDINDAN Mebuslar intihab olundu.. Bunu bilen Kâzım Karabekir ve emsali.. Bu kadar âdî. Arada muhabereler oluyor. Bir milleti kendi arzusuna muvafık mebus intihab et diye (.istediğini intihab etsin..) lerini nutkunda «Arzu-yu millîye muvafık mebus yapmak maksadiyle» diye .. seni de.. bir gün yine zamanı gelecek.

Pekiyi.. Hart Bayburt'a dört saatlik mesafede bir köydür. Gidenler 20-30 kişiden ibarettir. Kara Vasıf. Rauf. Nureddin Paşa'ları kötüdür diye almıyor.i. Binbaşı Zihni. istanbul Hükümeti pençe altında ve fena sıkıştırılmaktadır. Sh. Benim bildiğime göre. Buna dair bir şey tereşşüh etmedi. ihtimal hepsini cebren orada alıkoymak fikri idi. bir kuvvetle gitmişler. Sh.. Hâlâ Mustafa Kemâl cepheyle meşgul değildir.. tevec. lâzımdır. Hattâ Rauf.'V '/<¦• . büyük hizmet olmuştur.ıi'ı. Şeyh bu kuvvetin silâhlarını almış.. Bilâkis Cemâl'i takdir etmek lâzımdı. Cemâl'in ecnebi kuvvetlerinin arzularını yapmadıkları mümkün mertebe ve red ve tağvik etmiş oldukları görünmektedir. Fakat bu Kuvva-yı Milliye şerefi Mustafa Kemâl'e ait değildir. Nurettin Sivas'ta millî kıyama büyük hizmetler etmiştir.Ilk iş olarak Mebusları bir müzakere için Ankara'ya davet ediyor. vak'ayı ondan dinledim.. Cemâl'in harbiye nezareti yaveri Salih (şimdi Salih Paşa ve Fevzi Paşa'nın damadı) gönderdiği muhaberattır. O adam o esnada bir düzine fırkalar yapıp talim edip. (*) Hıreız. Erzurum Mebusu. Ona göre her iyi şey onundur. Mustafa Kemâl buna yanıp yıkılıyor. . Şeyh Eşref adında biri şiilik propagandasına başlamış ahali kızmış.. Bu esnada Bayburt'ta bir vaka oldu.daha alarak gidiyor. Karabekir. Rafet ve emsalinin de hatıratlarını yazmaları tarih için lâzım ve onlara zarurî bir vazifedir. Sh. Kaymakam Halit (Paşa). 212. Bunlar bilhassa işgal kuvvetleri kumandanlarının ve komiserlerinin hükümete verdiği müşterek takrir gösteriyor ki. sana emniyeti olan. Bunlar Mustafa Kemâl'in bu hallerine bakıp kızmayarak Anadolu'ya harıl harıl cephane göndermişlerdir.ı suyla pek kısa geçiyoruz. doğru amma. Bunu da alâkadarlardan dinlemek lâzımdı. istanbul hükümeti bundan pek korktu. himmeti sayıyor. sonra şeyh kurşunla ölmüş. MEBUSLAR İSTANBUL'DA TOPLANDI Mebuslar İstabul'da toplandı. Şeyh müridleriyle beraber müdafaa tertibi almış Herkese kendisine kurşun işlemez itikadını vermiş imiş. böyle der de yine onu Cemâl Paşa gönderdiği vakit istememiştir!. Şimdi Meclis açılacak. Cemâl Paşa'nın Anadolu'ya tayin ettiği Ahmed Fevzi. Buna «Hart meselesi» derler. «Mebuslar kendi liderleriyle görüşmeli değil midir?» .i 46 cühü olan kaç mebus var. haya. Bu da onların vatanperverliklerini. fakat aylardan sonra Anadolu'ya geçen Nurettin'i kendisi bizzat kabul edip Sivas'a tayin etmiş. beş tane yoktur.¦: -i'.!'. Sonra da izmir'e yürüyecek olan orduda ikinci Ordu Kumandanı tayin etmiştir. Onun bu satırlarına uzun cevaplar vermek . rezalet.f.lı. Bunlardan hükümet. Bu Zihni Bey. Bu vakıada taburiyle binbaşı Zihni Bey bulunmuştur ki. Bunlar hakkında Mustafa Kemâl'in söylediklerinin yaptığı mütalaaların haksız ve insafsız şeyler ve mugalâtalar olduğunu sade bu göstermeye kâfidir. Evet. fakat müsademe olmuş. Mustafa Kemâl'in kendine göre istanbul'a gidecek mebusların masuniyetine müteallik tedbirlerin temini maksadiyle Ankara'ya davet etmiştir. tehdit.. kendine mehdi unvanı verip etrafa beyannameler göndermiş. Hele İstanbul'daki işgal Kuvvetleri Kumandan ve mümessilleri bilhassa Cemâl'in aleyhindedirlcr. Siyasî değil iken mesele siyasî olmaya başlamış. fikrini bu surette kuvveden fiile koyacaktı. değil. Mustafa Kemâl Ankara'ya geliyor. sonra tabım müşkil kılmak korku. sonra Bitlis Valisi olan zattır. V i.(Sh. 220'de sonlarına doğru «Şayan-ı teşekkürdür ki. Neyse mebusların bir çoğu gitmedi. Vasıf gibi arkadaşın olan mebuslar bile senden en çok korkan ve hiçbir sözüne iti-mad edemiyen kimselerdir. 216-222'dcki yazılar. eykıya ve tezyif manalarına gelen sekiz kelime metinden çıkartıldı.1 '>!>. fakat bu saçma bir şey. ilah. Mustafa Kemâl bunlara yardım edecek yerde o da sıkıştırıyor. hükümete müracaat etmişler. harp cephesine yetiştirmiştir ki. Ali Fuat.Fakat eserimizin hacmini büyültmek. Oradaki kuvvetler efeler ile birkaç hamiyetli zabitin askerleriyle bunlar arasına karışmalarından mürekkep binefsihi bir kuvvettir. Hiç doğru . diyor. istanbul'a toplandılar. Hükümet elli kişilik bir kuvvet göndermişti. müridleri de dağılmış.->.. hizmetlerini vazıhan gösteriyor. Artık kendini lider yapıyor. kabine Kuvva-yı Millîyeye karşı âciz olduğunu ecnebi komiserlerine söyliyebilmiştir» diyor.213). katil. intihabı sırf kendi eseri. Ankara'da istanbul'daki mebusun şahsî masuniyeti için bir tedbir almak mümkün müdür? Nitekim olmamıştır.Iıİı. Ahmet Fevzi'yi bilmem. işitmedim.

. Nihayet işgal kuvvetleri Cemâl Paşa ile Cevat Paşa'mn millî kıyama yardım etmeleri cihetle istifalarını talep ediyor. lüzumlu değil.. Hem dene emir «Vazifenizden çekilmek suretiyle İngilizler'in talebine iktifa etmeniz öyle vahim bir vaziyet husule getirir ki... Cemâl az kaldı canını kaybediyordu. 224'de Rauf. Çünkü. Yaman garezgâr. Şimdi ne ise Mustafa Kemâl'in ağızdan dolma toplar gibi kulaktan kayma birkaç basit malûmatı var. Aldığı tedabirde yoktur ve olamaz Atıyor. 228) bunda da yine hükümeti millete karşı ve bir yeni taahhüdü . Hayatta kaldığına bakıp bir yesin bin şükretsin. Maatteessüf Ankara'ya geldikten sonra Mustafa Kemâl ne emretti ise öyle yaptı..Ancak bizimle beraber Meclis açıldıktan sonra Ankara'da aylar geçecek de meclis bu cephe ile meşgul olabilecektir. Bu ahali ne Mustafa Kemâl'i. ikinci meclise mebus yapılmadı. 223 u Ankara'ya gelen mebuslara verdiği ders ve nasihatlere tahsis etmiş.. korku içinde Mustafa Kemâl ona yani Harbiye Nazırına emirler veriyor. bin yıl sonra da bunu yapmaktan men-i nefs edemez. Ve zarurî istifa ediyorlar. Sh.. veya vatanî yoldan ayrılmak gibi şeyleri asla hatırına getirmemiştir..227). Bunu nutkunda da görüyoruz: «Cemâl Paşa'ya şu emirleri verdim» diyor (Sh. Meclis yekpare vücut kalsın? Niye tefrika çıkarıyorsunuz. yahut müthiş bir düşüncesiz ve kasıtlı olduğuna hükmetmekten başka çare bulamaz. hattâ mani olmak istemesi. buna mı yansın?!. Yapmayay-dı göreydiniz. başka fırka teşkil etmek. bir rakip ortadan kalksın . bunlar sütnmettedarik şeylerdir. hakaretleri savuruyor.. Şimdi çalım satıyor. Ne adla olursa olsun.. ilah. Bu hal bu iki zatın vatanperver olduğunun kat'î şahididir. Be adam. Yine bu gurup baldırı çıplak olsun.» insan bunu okuyunca Mustafa Kemâl'in (. Fakat bu adam keder içinde ve inzivada öldü. Bu nutkunda da muttasıl onunla meşguldür. Siz cebren vazifeden ayırmaları. Yine olmadı. nede bizi asla istememişlerdir. habis. hattâ muzırdı. malûmatından istifade edilmedi. Halbuki Mustafa Kemâl'ce Cemâl âdete hâindir. Bu adama acırım. Maksadı şudur. Çünkü niçin İstanbul'da mecliste «Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti» kuruldu adıyla fıkra yapmayıp da Felâh-ı Vatan diye tahkir ediyor. 48 sit bir insan halinde... Tedabir-i seria alınmış. Cemâl'i mebus yaptı? işte iki muamma! işte Mustafa Kemâl'in cürmümeşhut halindeki tezatları... iyi. 20-30 kişiye birşey sezdirmeksizin mübaheseler açar. Fakat o vakit hiçbir şey bilmiyordu... yazardı. Vatanperverliğinden. Nitekim bunları sırası geldikçe söyliyeceğiz. Vâsıf ve emsaline cahil.Mesele bu kadar şahsî ve (. Pekiyi! Cemâl millî kıyam aleyhinde hâindir de niye düşmanlar azlini istediler? Sonra niye bizzat Mustafa Kemâl. hattâ bize de satardı.. Olmamıştır... Cemâl'in kabahati Mustafa Kemâl'e kul köle olmaması. Sh. şükür ki. bin yıl yaşasa.. ingilizlerin pençesi altında. Hattâ yıllar ile bu ahali mebuslar ve millî hareket ile temas bile etmemişlerdir. Mebuslarda onu döndüre döndüre okunacak neticeleri vardır. Bundan zavallı hainliğe kadar götürülmüştü. tedâbir-i seria aldığın nedir? Bu ne martaval? Ne yapabilirsin? Kendi de bilir bir şey yapamaz. galiba. Burada bir şey vardır: Cevad'a niye hücum etmiyor da Cemâl'e hücum ediyor? Bunun cevabı da kolay? Cevad mutî çıktı. Mebus oldu. Bu işleri. bu meclis vatan meselelerinden bir kitle olmuş. kapıp topladığı şeyleri âleme.. Bu kadar yalanı söylemek güçtür. Esasen benim fikrimce fırkaya lüzum yoktu. Zavallı Cemâl iki ateş arasında. Bunun içinde bulunduk. Söyliyeceği bir nutku yazmak için bir iki ay uğraşır. Halbuki Mustafa Kemâl bütün memuriyet ve mevkilerden muarrâ ba(*) Doğru söylememek anlamında bir kelime metinden çıkartıldı. Bu adamın hırsı ve hıncı o kadar müthiştir ki. Onu kötülemek için yaprak kımıldaması görse aleyhine delil olarak alıyor... Onu heder etti.» Sonra bunla şeddeli eşek de demek istiyor. Cemâl'i cebren alıp Malta'ya götürsünler. Muamma değil! Mesele basit. pekâlâ hizmete çalışıyordu. bu sefer kul köle olur zannetmişti.. Ankaralılar'ın kendisini büyük istikbal ile karşıladıklarını birkaç de47 fa söylüyor. bir yeni General ve Harbiye Nâzın ona mı yansın.).). Mustafa Kemâl'in tedbiri Sadrâzam'a. Kabineye tahakküm ve tasallutuna alet olmak değil.. onların fikirlerini toplar. Aman anlamayan oluverir diye altma not olarak bililtizam «Şeddeli yazmıştır. diyeceğim.. istifa ediyor. (Sh. bir tehdit ve itham telgrafı çekmekten ibarettir. Bizler ile bir meselede hususî müzakere eder. nutukları bile böyledir.

Bu telgrafın son cümlesi pek mühimdir: «Istiklâl-i Millî uğrunda müca-hede-i millîye ve diniye ilân etmek. Bakalım edecek mi. etmeyecek mi? Edecek. Ya tam bir fesih kararı verseydik kimi çağırıp nasıl meclisi toplayacakti! Çünkü reislik sıfatı kalmazdı. Sadrazamın müteakip telgrafı da dikkate şayandır.. kendi ister. muhabereleri yazmamıştır. Şimdi Mustafa Kemâl'e bir hücum hedefi daha çıktı. reislik istememeye ikna için izmit'e geldiklerini itiraf etmeye mecbur olmuş. Hüseyin Kâzım ve Ab-dülâziz... 49 ederek mütalâa yürütmek ve onları lehine kullanmak pek kolaydır. hükümeti alenen iskat etmesini teklif ediyor. Asıl (. muvakkat bir tatil yaptım.. lâkin bu babtaki mükâleme... Başkumandanlığı. Hani Meclis açılınca . Anadolu'da Mustafa Kemâl hükümet yerine geçsin.si'nden Ankara Meclisi'ne gelen mebusların adedi takriben kırkı geçmemiştir.. kısmen sokaktan toplama mebuslar getirtmiştir. 230) Mustafa Kemâl'in ona verdiği cevap yine aykırıdır. diyor. Mustafa Kemâl. Amma bu lüzum neden? izah edilemez. Şimdi bu iki istifaya karşı tedbir olarak Meclis'in Anadolu'ya çekilmesini.. Mustafa Kemâl'in yaptığı budur. Hep bizzat kendi istemiştir. Sonra da bunları «vatan müdafii için lüzumlu gördüğünden istiyorum» diyor. Bu hudut «Milne Hattı» adıyla meşhur olmuştur. diyor.. Mecdî Reis vekilleri intihab olundular.. ingilizler onu yakalayacaktı. Halkın çoğu bu dâvayı kabul ediyordu. Ve hükümeti mes'ul tutuyor... bazı fevâidine binaen. Bütün vukuat olup bittikten sonra vakaların sonraki bazı kısımlarına istinad (*) Aklı zaaf. özürden ibarettir.. adilik.. Zaten böyle olduğu halde bile istanbul Mecli.. öldürür müsün dedikleri işte budur. Halbuki buna lüzum yoktu. Zavallı Ali Rıza Paşa da ne yapsın? ölür müsün. (..ifa etmemekle itham var. Riyasete intihabının lüzumu sebebinin biri de «Kuvva-yı Milliye'nin millet tarafından kabul edildiğini teyid etmek» dir.. Adnan ve Rauf un kendisini istanbul'a gelmemeye. cehalet ve ihanet ifade eden dört kelime metinden çıkartıldı. Demek bu adam şahsî hırsı için çalışıyor. Bunları da bir gün alâkadarların kalemlerinden öğrenmek lâzımdır.) ve tahakkümden ibaretti. Meclis Reisi sıfatıyla meclisi Ankara'ya çağırabilmek için reislik istedim demesi sonradan akıl edilmiş bir tertibden.. Dâvası. Böyle bir hal hırsa delildir. 234) diyor. Halbuki reis olacak ve İstanbul'a gelecekti. Buna hacet var mıydı? Bu sözüne göre millet kendisini ve teşkilâtını kabul etmiyordu. Derken ve buna rağmen Yunanlılar Salihli istikametinde bir taarruz yapmışlardı] Artık istanbul'da Meclis toplanıyor. Bu telgraftan vazıhan anlaşılan şudur: Hükümet mukavemet etsin.. Mustafa Kemâl «İlle beni Reis yapacaksınız» diyor. milyonlarla lira nakdi mükâfatı ilah. Reşat Hikmet Reis. (Sh. Hep teklifi mâ lâ yulak. Bu da Meclisi Mebu-san'da kendisini reis intihab etmediler ya! Onlara da düşman oldu. Mesele böyle basit tir.. Bir gün yine din lâzım olursa ne yapacağız acaba.. Nutkunda reis olmak için izmit'e kadar gittiği.. yine yerlerine başkası hem de Ferid gibi beterini korlardı. insanın kendisi için rütbe ve mevki istemesi ayıp sayılır. Nitekim Meclis reisliği için «Ben Meclis reisi intihab olunmayı.. Bir yerde Meclis dağılınca reis sıfatıya Anadolu'da toplamak için diyorsa da bu sonradan akıl edip yazdığı şeydir. demek bütün fuzulî. Bu esnalarda ingiliz ordusu kumandanı General «Milne» Yunanlılar'ın izmir'de işgal ettikleri araziye bir hudut yapmış. meselâ sonra Gazi unvanını. Sonra dini baltalamıştır.. bu hududa bizim millî kuvvetlerin tecavüzünü men'e çalışmıştır. Halbuki o vakit teakkul edemediği şüphesizdir. Onun âdeti. Meselâ İstanbul'daki Meclis basılınca onu kapatan benim. Rauf ve Adnan ona bunu söyliyerek vazgeçmişler. Okunsun. Müşirliği.) işte budur. icraatı..Halbuki ingilizler öyle de yapsalar.» Bu adam bununla dinin böyle zamanlarda işe yarayacağım söylüyor demektir... Demek ki.. Ve bu telgrafında «Meclis-i Mebusan filhakika toplanır ve ifâ'yı vazifeye başlarsa hükümete hiçbir şey için müracaat etmiyeceğimiz tabiîdir» Yani artık size müdahele etmeyiz.... ingilizler bütün hükümeti yakalayıp Malta'ya götürsün.... lüzumlu bir tedbir telâkki etmiş ve icabeden zevata nokta-i nazarımı bildirmiştim» (Sh. Meclis basılınca her şehirden beşer kişi olarak intihabı gayri meşru. Bu nokta çok mühimdir.. İstanbul'da Meclis toplandı.

Yalnız kendi şahsî tahakküm ve tagallübüne karşıdır. Onlar da Türkler'e türlü zulüm ve katliâmlar yapıyorlardı.000).000). Cemal Pa-şa'nın yerine Fevzi Paşa Harbiye Nazırı yapıldı. Nutkunda mevcut.000). vatana hıyanettir.. Urfa ve Aymtab evvelce. İşgal kuvvetleri bu silâh ve cephaneyi Varangel ordusuna vermek istiyorlardı. ANADOLU KIYAMI Ali Rıza kabinesi mecliste beyannamesini okuyup itimad aldı. Nutku işte böyle birbirini nakzeden yalanlarla dolu. Hükümet bu teklifi yapamayacağını bildiriyor. hased.) . ingiliz (35. Mustafa Kemâl neyse bari bir defa bunlara hamiyet verse be. telgrafı keser. 236 dadır. yahu. 237 okunurken Mustafa Kemâl'in «Cemiyetimiz Meclis-i Mebusanı açmağa muvaffak oldu» cümlesiyle Sh.. 235) Mecliste tefrika çıkarmak için ekalliyet halinde bile bir fırka yapılmasını emrediyor. Bu esnada büyük bir kahramanlık numunesi olmuştur. Adana. Birinci kizb-i mahz. insaf et. çetelerin daha geriye alınmasını tebliğ ediyorlar. İtalyan (4. Kabine bütün vilâyetlere bir tamim yazdı. Bunu da «bizzaru-re» kaydiyle kabili icra olmadığı cevabını vermiştir. Hele fırka çıkarmak hepsinden beter.000). pek hamiyyetlidir.» diyor. «Akbaş» da bulunan cephane deposunu zapteder. Meclis kendi şahsî emeline hizmet etmiyor ya. 238 deki «Kuvva-yı Millîye'nin işgal mıntıkalarında açtığı muharebeler» cümleleri dikkate şayandır. istanbul'un Harbiye Nazırı kabinenin tensibi ile izmir'de orduları seferber ederek. Mebuslar. istanbul'da Fransız (40. makul bir tamimdir. olmak üzere (81. Onun için lâzım olan bunlar. ikbâl. ikinci ise bu cepheleri kendi teşkil etmiş gibi cümleyi ustalıklı yazmış. Mahvolmalılardır. Bu tamim nutkunda sh. Bu esnada millet izmir'de Yunanlılar ile çarpışıyordu. sen mütehassis mi idin? Buralar ile meşgul mu idin? Bütün meşgalen istanbul Meclisine reis olmak.000) kişilik bir işgal kuvveti vardı. Bütün silâhı ve cephaneden geçirebildiğini kayıklar ile Anadolu yakasına geçirir. Nutkunda Mustafa Kemâl bu şerefi kabineden nezredip Fevzi (Müşir Fevzi)ye veriyor. istanbul Hükümeti kımıldayamaz bir halde idi.» ahlâksızlıklar veriyor. ingilizler tarafından işgal olunmuştu.. «Bunun da hakikati bütün bu cephelerin binefsihi millet tarafından yapıldığı ve kendisinin on paralık meddali olmadığıdır. ilah. 241 de «Hükümetin Meclisi Milli'deki guruba karşı bir vaz'ı tehdid alması» diyor ki asla böyle birşey olmamıştır. Hem Meclis var iken bundan doğru ve meşru bir şey olur mu? «Hükümet Aydın. Bunu Mustafa Kemâl hayasızlıkla tarif ediyor. Adana'ya Fransızlar gelmiş. Zararı yok.. Muhafızı olan Fransız askerlerini esir eder. Maraş. Fransızlar Adana'da olduğu gibi buralarda da Er-meniler'i silâhlandırmışlar. Bunu haber alan istanbul Hükümeti telâşta. Fransızlar'a bırakmışlardı. (Sh. Maraş. Halbuki gayet haklı. millet kıyam etmiş onlar da Fransızlar ile çarpışıyordu. Milletin ahdelini bozmak diye tavsif ediyor. adam (. Artık mebuslara türlü şeyler ezcümle «Ubudiyet.hiçbir şeye karışmıyacaktı!. Türkleri ateş içinde yakıyorlardı. Sh. Sonra buraları ingilizler. işgal Kuvvetleri hükümete bir nota verip. Halbuki hiç değildir. Hükümeti düşürün diyor (aynı sahife) hepsi de kötü.. Bunlar esasen Türkiye'nin idi. Bizzat bulunsaydım bu menkabeyi en ufak tafsilâtana kadar yazmayı kendime şeref sayardım: Köp-rülülü Hanıdi admda bir fedakâr Çanakkale boğazından Rumeli yakasına geçer. istanbul Hükümetini avucuna almak gibi şahsî hırsını (*) Meşru olmayan manasında bir kelime metinden çıkartıldı. Yunanistan'dan asker. Yine bu esnada Yunanlılar izmir'de taarruz hazırlıklarındalar. Aymtab'daki çarpışmalardan asla mütehassis görünmüyordu. diyor. Millet bu sebeplerden buralarda ayaklanıp Fransızlar ve Ermenilerle çarpışıyordu. Urfa. Rumlar ve Ermeniler ingiliz ve Fransız hizmetinde. Asıl budur ki. Tam bu esnada Anzavur kuvvetlenmiş. Sh. Bunu Heyeti Temsiliye'ye darbe sayıyor. Bu gurubun aleyhinde vaziyet alan Mustafa Kemâl'in kendisidir. Biga'da millî kuvvet ile çarpışıp onu mağlûp etmişti. Yunan (2. vehim. Muntazam bir müdafaa teşkilini lüzumlu görüyor ve bunu ismet (ismet Paşa) vasıtasiyle Mustafa Kemâl'e şifre ile haber veriyor. Demek ki. 50 tatmin idi. Yalan uyduruyor.. silâh ve mühimmat getiriyorlar. Olmaz.

o da olamayınca meclisi Ankara'da toplayarak baş olup devleti eline almak isteyen Mustafa Kemâl'in bu darbe şimdi ekmeğine yağ sürmüş oldu. ilme doğru vesika vermek herbirimize vazife ve borçtur. Buna da zaruret elbet hak verir . Bu intihapda. başladılar. Reşat Hikmet öldü.. Bu zamanlar için Mustafa Kemâl'in nutkunu da tetkik edip bildiğim kadar yanlışlarını tashih ettim. Bundaki gayeleri İstanbul'u Türkiye'ye bıraktıklarım bildirerek iğfal ve en büyük maksadları ise iğfalleri ile Anadolu mukavemetini yaptırmamak idi. gibi. Zabıtname Mart 1336 Bizi de Salih Paşa Kabinesi Ankara'ya yolladı. aleyhine olan birçok vesikaları .. fakat yapmıştır. Ali Fu-ad'ın babası. Onu da işgal edip Ocağı sokağa attılar. Yatakta bulunan askerlerini süngülediler.. münakalâtım kesmişlerdir. Ben İstanbul Meclisi muvakkaten tatil ettirdim. Sırf bu garezle yazılmıştır.. ingilizler Türk Ocağını basıp binayı eşyasıyla beraber aldılar.. tezvirler yapmak. Vatanperverler zaruri Anadolu'ya yığılıp Mustafa Kemâl'in riyasetini kabul edeceklerdir. 277 ye kadar bu kitap hülâsa edilir ve cevheri alınırsa sade şahsiyattan ve temedduhtan ibaret gibidir.. istanbul'daki hükümet ve ricale de tahakküm etmek davası ve bunun için türlü entrikalar. Bu müşkilât içinde Ali Rıza Paşa istifa etti. Bu nutukta bu mebhasde adları geçen birçok zat da ayrıca kendi bildiklerini yazmalıdır. Celâlettin Arif.Bu takririm Avrupa dillerine tercüme edilerek her tarafa verildi. intihap usulü ve kanun harici idi.). Bu esnalarda vatanperverlik ve hizmetler etmiş olan birtakım insanları haksız çı52 karmak. daha bir takım mebuslar da Ankara'ya geldiler. 51 ŞEHZADEBAŞINDAKÎ BASKIN Nihayet 16 Mart 1336 da İstanbul'u resmen askerî işgal altına aldılar.Bunlar hep Yunanlılar'ın izmir'de işgal mıntakalarını genişletmek için İtilâf Devletleri'nin yaptıkları hazırlıklar ve Yunanistan'a yardımlarıdır. oraya gelince millî hareketi kullanarak istanbul'da bir baş olmak. herkesi pençesi altına almak. Avrupa ve Amerika'ya da beyannameler neşrediyor. Bunun için bazı şimendifer köprülerini de attırmıştrr. Millî tarihe. Bunları Malta'ya yolladılar. Neden sonra askerimiz müdafaada bulunmağa başlamış ise de altı şehid ve onbeş mecruhumuzla iş bitmiştir.. sonra Anadolu'ya sürülmek. Bir de bütün umumî vakaları başından bu Ankara'da toplanmaya kadar millî kıyam adı altında yazdım.. İngilizler işgali bir beyanname ile de ilân ettiler. sümmettedarik fikirler yapılmıştır..... O günü sabahleyin erken İngiliz askeri Şehzadebaşı'ndaki Mızıka Karakolunu bastı. Mustafa Kemâl'in nutkunun bu bahislerinin tetkiki bize vazıh surette göstermiştir ki.Doğruyu söylemelidir. işte uzun zamandır. ahmak olduklarım anlatmak.. Yani sh.. Yine bu sahifeler Kâzım Karabekir. kötülemek ve bu suretle kendisini yükseltmeye münhasırdır. bir düziye kavga aramak ve çıkarmağa mahsustur. telgraf merkezleri işgal edilmiş. vesikalar da (. Niye bu sahifeler bu adamları âdi gösterip Türkiye'de yalnız yüksek tek bir dahi olduğunu ve onun da kendisi bulunduğunu bu adamların hiçbirinin bir şey yapmayıp hepsini kendisinin yaptığını göstermeye ve ispata matuftur. Anadolu ve istanbul arasında kesilmiş muhabere ve münakale tabiatiyle büsbütün kesilmiştir. Rauf u tevkif ettiler. NUTUK'UN MAHİYETİ işte evvelce sırf kendi yaptığımız ve içinde bulunup gördüğümüz şeyleri Ankara'ya gitmemize kadar yazmıştım. Vatanperverler akın akm Anadolu'ya geçmeye. istanbul'da bir mevkiye geçmek. Harbiye Binası.. Meclisi basıp Kara Vasıf.. Nitekim 3 Mart 1336 da Yunanlılar taarruz edip bir takım yerleri daha işgal etmişlerdir. Salih Paşa kabine teşkil etti. kudret helvası gibi ayağına düştü. Mustafa Kemâl artık her tarafa. küfürler. yerine Celâl Arif reis oldu. Bunun içinde türlü (. bütün bu sahifeler baş olmak hırsı. Artık istediği.) rötuşlar. aykırı tefsirler. Derhal her sancaktan beş mebus intihabını ve bu suretle selâhiyet-i fevkalâdeyi haiz bir meclisin toplanmasını her tarafa yazmıştır. Kabinede eski azanın çoğunu ibka etti.. Ocak bir başka binaya geçti.. O günü İstanbul'da bir yerden bir yere gitmek mümkün olamadı. Yine mühim bazı vakaları işine gelmediğinden meskût geçmiş... Ali Fuad illi..

Bu vesikaları başka yerlerdeki ve hükümetteki asılları ile kontrol etmek lâzımdır.. Anlattım. istanbul'daki.zikret-meyip. O zaten mevcut.. ümit zayıf.. Bu hakikatler izah olunurlar ve olunuyor.. Millet kurtulursa kuvvet ve mukavemetle kurtulacak. orada işgal altında meclis ve hükümet yapıyoruz.... Bunu İstanbul'daki Mecliste söyledim.. Bunlarda da sonradan tashihler yaptığına hükmetmek bu adamın ruh ve ahlâkını bilenler için yanlış değildir. Tarihte.. Ve bu hususlarda namus üzerine Mustafa Kemâl'den söz de alıyorlar.) yapmış bu (. Düşünüyorum. Türkiye kabul edildi. pislik ve adilik ifade eden sekiz kelime metinden çıkartıldı. dedim. o zaman bu işte âmil olan insanlar. . Tarih eskisi gibi padişahların vekanüvisleri mahsûlü müdür? Eskiden bile bazı tarihçiler çıkıp nice hakikatleri tesbit etmişlerdir. para hiç bir şey de yok.. sahtekârlık.. Bu asırda bu maskaralıklar yer tutabilir mi? Amma nutkunu yüzbin nüsha bastırmış.... Şeyhülislam'a Umur-i Şer'iyye Vekili denmesini teklif ettiler. itiraz ettim. "TÜRKİYE" ADI NASIL KABUL EDİLDİ? Artık yine işlerin merkezindeyim.. itiraz ettiler.Ankara'dayız. cephane. Adıyla şimdi bir kelime. Olmazsa ne yapalım. Burada onu ihdasa cesaret . Altı gün nutuk dinletmek de sade bu (. Bu Türkçenin ahenk kanununa mugayirdir. Öyle bir zan vermeliyiz ki. Birçok mühim şeyleri... .. Hükümette kaç aza olacak? Saydılar.. Bunları tedarike. Devlete ne ad konacak? dedim: «Koymağa lüzum yok. Bu büyük bir fırsattır. Birgün İsmet de bana Türkiye ve Türkiya'dan hangisinin doğru olduğunu sordu. Amma asırlardan beri Avrupa bize Türkiye demiştir.. Mustafa Kemâl tarih (.. Sıhhiyye Vekâleti yapılmasını da söylediler. iktisat Vekâleti ihdasını. Lâik bir hükümet yapalım. zannıni veririz. Nihayet mühürleri de düzelttiler. meclisin adı ne olacağını.. Yine bu sahifelerden görünüp duruyor ki... Ayrıca neşriyat da yaptım». Eğer bunları imha etmediyse.. Hükümeti nasıl teşkil edeceğimizi. fakat başka çare de yok. Bir insan şahsî hırsı ve menfaati için neler yapıyor.. teşkilât işlerini müzakere ediyoruz. Celâlettin Arif ve Camî'de var Hepimiz on kişi kadar oluyoruz.. Anadolu'daki ordu kumandanları ve herkes Mustafa Kemâl'in hırsının dehşetinden. Yolunda bulunmalı.... Nazırlara ne diyeceğiz?.. Türkiya yazdılar.. Bizimkiler Devlet-i Aliye-yi Osmaniye diye asırlarca bağırmışlardır... Yahut hırs o kadar gözlerini bürümüştür ki. Yok amma vazife çalışmaktır. ileride hükümete geçmemesini istiyorlar. Ben şu teklifte bulundum: «Hepsi iyi ancak şu vesile ile dini devletten ayıralım. korktukları mükemmel bir surette olmuştur.. Orada toplanıyoruz.... 53 Mustafa Kemâl beni ve Yusuf Kemâl'i sık sık davet ediyor..) yapmıştır. Bütün bu sayfalar insana şu hissi ve manzarayı veriyor: Mustafa Kemâl azılı iki at koşulu bir arabadır.. kaçırmayalım. Belki olur.«Vekil». Vekil bir şeye vekil demek. resmî ve gayrıresmî vatanperverler. başka miletlerde işitilmemiş. Sonradan bunu ukalâlık ve cahillik edip.) savuruyor.. .. Bu kelime iki cihetle de münasiptir» bu da kabul edildi.) görülmüş birşeydir.. Âlemi kör herkesi sersem sanır.... ^ v ^t. Vekil onun müfredidir. Sade milletin kesesinden bu neşriyat için yapılan masrafa ve mebusların altı günlük ömürlerine yazık olmuştur. Hatta daha ziyade olarak içindeyim. Bu adam zayıf akıllıdır. O sokakta yaya kaldırımlarında ne kadar insana rast geliyorsa (.sade işine gelenleri kaydetmiştir. kuvvet yapmaya çalışmalı.. Hiç ol.. Doktor Adnan. Yine bunlardan tebarüz ediyor ki. Eğer bir itiraz olursa «Meşihat yüksek bir mevkidir. Diz boyunda bir (. Yemin de ettiriyorlar. Fransızca'da neşretmiş. Kışlahan koyduğumuz Dârülmualliminde yatıyoruz. mazsa vazifemizi yapmış oluruz: Demek çalışmalı. Bunun için reis olmamasını.. Kendisi tepedeki Ziraat Mektebinde yatıyor. namuslu hükümet ricali. Lâkin bunun için silâh. (*) Yalan. Korkaklık. izah ettim: «Vükelâ demiyor muyuz. . tahakküm ve âtide yapacağı zulüm ve istibdattan müthiş korkuyorlar. hepsi boş. Gün doğmadan neler doğar. ilah. Bu iç-timalarda gâh Halide Hanım. nazırlara ne ad verileceğini. Hem de biz ilk hamlede milleti ve İstanbul'u hatt-ı azamide köpürtmemeliyiz.. Bunlar hep boşa gitmiş. Resmî mühürleri de böyle yaptılar.... Türkiye. altı gün dinletmiş.)de atlarını alabildiğine kırbaçlayıp arabasını sürüyor. devletin adı ne olacağını..

zeki.» HALİDE EDİP ¦> Halide Hanım kocasından boşandı.. 1 Fakat kimse beğenmez. Bu daha şiddetle itiraz etti. Mebusan pek Arapçadır» dedim. «Dünyaya bak! Ne cilveleri oluyor. İkisi de ittihatçı ve aynı halde. Onun din kaygusuyla değil. cidden dindar bir müslümandı. Hepsi birden teklifimi reddettiler. gene itikadı berkemâldi. Buradada mı bana musallat oluyorsunuz?» dedi. Şer'iye Vekâleti de ihdas olundu. Hamdullah Suphi'ler ile can ciğer arkadaş oldu. Yardım ister diye söyledim.. Bu sayede sıhhî büyük memuriyetlerde bulundu. «Serbin verem kâzib-ı iltihabîsi» adındaki Witting ile müşterek eserimi Almanca neşrinden sonra Türkçede neşretmiştim. Yalnız din diye cahillerin yaptıklarının. Şiddetli ittihatçılık etti. Kaçması lâzım olan benim. Acıdım.. Büyük bir millî iş görmüştür. dürüst. Zeki. Ben de bu eseri mahsus birçok lügatli 1 olarak yazmıştım. Yazıya başladığım günden beri. Vapurda Kemâl Atıf ı gördüm. ben Türkçeyi pek sade yazardım. Başka Halide Hanım uzun uzadıya bunun muvafık olmadığını söyledi. Halide Hanım'm adını ve bazı yazılarını biliyorum. 31 Mart olmuş. bunu tedbirli bulmamak düşüncesiyle itiraz ettiğini zannediyorum. Şimdi biri diğerine hakaret ediyor. Hakikaten benim dinim yok. Celâlettin Arifi ne vakitten beri tanıdığımı bazı vak'alar dolayısıyli evvelce yazdım. Adnan uzun zaman ittihatçılık 1 etti. Hareket Ordusu İstanbul surlarına gelmiş ben Mısır'a kaçıyordum. işin içinden çıkarız. Böylesi hoşuma giderdi. Bu babta birçok yazılarım ve icraatım bunu ispat eder. Derken Doktor . Can korkusuyla adetâ aklına bozukluk gelmiş. dedi. Kendisini ilk defa burada tanıyordum. Bu müzakerelerde bu adamın pek (.etmedik der.. Beni büyük bir hakaretle kovdu. Meclise zahiri büyük unvanlar vermek istiyordu. Adnan ile hayatını birleştirdi. Bütün kuvvetlerine kendi tesâhüb eder. Harb-i Umumide Suri-"'¦ ye'ye gidip Cemâl Paşa'nm patromarşı altında Türkçülük ve ittihatçılık propagandaları yaptı.. basit bulurlardı. Güldüm. Mustafa Kemâl lâik tabirinden birşey anlamıyordu. saklanmış.» dedim. Bu vakayı birbirlerine hatırlatmış ve gülmüş olmalıdırlar. Belki bir şeye lüzumu vardır. Meclisin adı «Millet Meclisi olsun. Vakıa muamelât ve tatbikatta asla müslümanlığı yaptığı yoktu. Halbuki iki gün daha dursa ittihatçılar İstanbul'a girecek bunu hesap edememiş. Tıp Fakültesinde muallim . Bizim hocamız Salih Zeki'nin karışıdır. kaçıyorum. Kemâl dedi ki. Murdar softa!» Yüzünüzden vatanı bıraktım. Bir müddet ¦'•' Hüseyin Cahid'le samimî fikir ve kalem arkadaşlığı etti. «Nedir bu hal? Nereye gidiyorsun?» dedim. nekre bir adamdır. Isrâiliyatın aleyhindeyim ve din ile devletin beraber olmasına ise şiddetle muarızım.. Fırsat bulup Mısır'a gitmek üzere vapura atlamış imiş. Adnan. Bununkisi sırf din kaygusu ile idi. Onu zahiren büyültür. Tabii Kemâl. yakışmamıştır. 1 Halide ile görüştü. dedim. Eskiden beri tanırdım. Yalnız onu ilk defa vapurda uzaktan görmüştüm. Yanından kaçtım.) olduğunu görmüştük. Kemâl Atıf m hısımıdır. ikinci itiraz eden Celâleddin Ariftir. Meğerse zavallı sarıklı olduğu halde kıyamcılardan korkmuş. fakat ben din aleyhinde değilim. iki çocuğuyla. Benim de devleti asrileştirmek gayem idi. Tarihimiz bunun müthiş zararlarının şahidi. itiraz ettiğini söylediler. «Halide Hanım dz burada. Oldukça tetebbu sahibi. Celâl Arif. Baktım âdeta deli gibi olmuş. Fakat bundan sonraki ikinci ve üçüncü meclislere de büyük unvanını vermiştir ki ne kadar haksızdır. Onun usulü budur. ' Adnan Almanya'da tahsilini yapıp gelmiş. Ad¦ nan adında birinin olduğunu o vakit öğrenmiştim. Çünkü şiddetli ittihatçı idi. Maamafih bu meclis pekâla bu ada lâyıktır. Sevdiğim bir adamdır. 54 31 MART'TAN SONRA MISIR'A DOĞRU Câmi'yi ilk meşrutiyet meclisinden tanırım. Pire önlerindeyiz. (*) Cehalet ifade eden bir kelime metinden çıkartıldı. Meşihatın olmasına hep birden itiraz ettiler. ahlâklı olarak gördüm. kaçıyor. Sarıklıdır. o vakit ben Gülhane'de Wit'*¦ ting'in muavini idim. Demek Halide Hanım da vaziyeti kavrayamamış. Mustafa Kemâl buna bir de "Büyük" kelimesini ilâve etti. Adnan'ın eserimi beğenmediği.

meçhuliyeti. Ben bütün vekillerimi hep sade bu mebus maaşıyla yaptım. Fakat ne yapalım çalışmak lâzım. Zevcemin adı İffet'tir. işte o esnada onunla tanışarak görüştük. Yusuf Kemâl oturuyorduk. «Zeki.. Bu kadarcık ta yazmasam kitabın neşrini men eder diye korkuyordum. Koğuşta duramadım. bu adam başa geçmiştir.. Ankara'ya geldi. Fakat her şeyin ruhu amma(. Sevdim. herkesle hoş geçinmek ister. çalışmak. (. Inşaallah hepsini neşredeceğim. Balkan Harbi'nde Fakülte idareme verilmiş.. ahmağın büyüğüdür.yaralılara bakıyordum. Bizim Türk Tarihinde. MECLİSİN AÇILIŞI Meclis açıldı. Bunlara «Ben size birşey söyliyeyim mi?: Bu adamın ruhu habis ve süflidir. Faaldir. Minder parçasının bir kenarında oturdum. Şimdi meselâ birini söyliyeyim: Az kaldı memleketi Bolşevik yapacaktı. fakat Mustafa Kemâl adama av verir mi? İstanbul'a gelemediği için Reşat Hikmet. Mustafa Kemâl onu bol medhetmediğime kızmıştır. Böyle bir teşebbüste bulunmamalı idi. Bu eserin düşmanıdır. Yalnız şu var: Bunun zekâsı entrikada. . Giyinip indim. Nice adamlar vardır ki.. o da öldüğü için Celâl Arif reis olmuşlardı. îşte perişan vaziyet. « Adnan'la istanbul'daki mecliste beraber bulunmuş j idik. 58 Celâl Arif parayı da çok severdi. Pek entrika yapar. Ne yapayım deseler. Gayrı resmî devam etti. Bu iki adamın nefsaniyeti buradan başlar. Yazık bu işin başına geçmiştir. Birgün erken uyandım. Hiç olmasa istanbul'daki gibi reislik maaşı al.).¦ mağa kalktı. Millet talihsiz imiş ki. bir de bu adamın böyle oluşu beni derin ve elîm bir surette düşündürüyordu. Ne çare vatan işi var. hepimize kan kusturur. Bilhassa nükteyi ¦ derhal anlıyor.cevval. Sözlerini de sakınmıyorlardı. Halbuki ikisi de ayrı ayrı şeylerdir. reislerin hattâ vekillerin hepsinin maaşı seyyanen yüz lira idi. Nitekim yerlerinde göreceğiz. Halbuki mebusların. zekidir. Bizde entrikayı zekâdan addederler veya onunla karıştırırlar. insan hayret içinde kalır. Mustafa Kemâl'den bahsediyorduk. (21 Nisan 1336) Mustafa Kemâl kendisini reis intihap ettirdi. Başka işlerde öyle titizlik eder ki. Celâl Arif kendisini tabiî reis sayıyordu. ağızlarına burunlarına bulaştırırlar. Öyle olmasa bu adamla iki dakika yanyana durmazdım.) çuvala girmekten başka bir şey değildi. zeki bir adamdır.. Bir zaman sonra İsmet. Vakıa hak öyle. Bu akıllı işi mi idi?!. Muvaffak olsak.. Hüzünlü idim. cü ciltleri nihayet men etmiştir. Bilâhare şiirimi kamilen bir deftere geçirdim. Celâl Arif buna kızdı. Doğru. Atinin karanlığı. Kendisine hüsnü muamele ettim. gözümün önüne iki direk gibi dikiliyordu. Henüz şafak sokmuştu. istanbul'da bıraktığımız karımızda aklıma geldi. devleti kurtaisa böyle. Zaten olamayacak ve bilhassa kendi hakkında fena fikir hâsıl ettirecek bir şeydi.¦>:¦ ¦ ' 55 rumlu Nafiz (tüccar). herşeyin ruhu» başka türlü yazamadım..-. Bunların hepsi de onun şiddetle aleyhinde idiler. Tabiî bu iş olamazdı. Düzenbazlık yapar ki. Çok hoşuma gitti. (*) tki kelline metinden çıkartıldı. Pek haristir. Bir aralık Adnan geldi. Bendeki ümitsizliği arttırı-yordu. O gün bir mektupla bu şiiri kendisine yolladım. Bunu derk . Okumuş bir adam değildir. Baktım ki. Bu adamla çalışmak güçtür. bir millî vazife. Artık Nisan ortalarmdayız. en ufak entrikayı yapamaz. Evvet zeki.. Çünkü İstanbul'daki meclisin reisi idi. Aklı se* lime müsâid bir adamdır. amma pek yumuşak başlı. Bir bu. Yoksa istanbul'da hazır olsaydı. Onun arkasından da Fevzi Paşa geldi.oldu.. Şimdi de Ankara'da beraberiz. bunun ise siyah listesidir.. şayanı hayrettir. Ve güzel nükteler söylüyor. Orada onun için şu cümleyi yazdım. Bunu açıkça ifade ediyordu. Hüseyin Avni (Mebus). Bununla beraber yaşamak. Arkasından Harbiye Nezareti yaveri Salih.»dedim. cevval bu doğru... kazanılan herşeyi berbat eder. Zekâ ve entrika dimağda ayrı ayrı merkezlerin mahsulüdür. «İffetime» unvanlı şiiri yazdım. Birkaç saat yalnız orada durdum. birgün bu adam millete. Nitekim 13 ve 14. Hakikaten öyle. Sonra nice akıllı ve âlim insanlar vardır ki. riyasete kendi otururdu.

O da âciz kalıp gitmiş. Onca hükmü yoktur.. Halbuki kendi yaptığı şey. Bu halde (. ne emekler verdim.Halife. taşçı . Halbuki kuş uçmuyor. Bir harb zuhurunda ne olacak?!.. Buna «Vahdet-i kuvvâ» adını verdi. Zonguldak'ı istiyordu. bu adam Türk Milletinin (.. padişah din diyor.. Bu millet buna dayanamaz. işin içinden çıkar. Bir millet bir günde ..... padişaha mutî..bitmiş. Reislik rekabeti ile başlıyan iş bu surette bitmiştir. Amma milletin temel taşlarını söküyormuş. O zaman İtalya. dahidir desinler diye şahsî bir şöhret hırsı ile yapmaktadır.)dir: Fakat bence bunları sırf büyük inkilâplar yapıyor. Bu tamim dikkatle okunmaya lâyık ve ibretli bir şeydir. Bu adam bu ve (*) Tepişmek. «Bakkal Yorgi başınıza vali..)ıdır.. Kabinenin adına İcra Vekille.' ni medhetti ve ettirdi.. Ne yapılacak? Bu millet harbi de din kuvve. başka birşey bilmiyor. Biz vekilleriyiz. Yusuf Kemâl'e İktisat !¦ Vekâletini verdiler. Öldü. Hem bir millete din ve itikat behemehal lâzımdır. Böyle bir buhranda ona sığınması onun ne büyük kuvvet olduğunu kendi de itiraf ediyor.! ri Heyeti denildi. Halbuki Hukuk-u Esasiye âlimleri kuvveti ikiye ayırarak muvazene çaresini bulmuşlardı. olacaktır.. Bunu kendi yazmıştır.. Bunun işleri insana öyle bir zan veriyor ki. Gülünç iş ve çocuk.edemedi. Bunun için Rumlar ile izzeti nefsini gıcıklıyoruz. dini. Erkân-ı Harbiye Riyaseti kabineye dahil edilmek gibi -. parasız. Çünkü ilk hamlede dinine musallat olmuştur. Çünkü gayesi (. Bir milletin temel taşları harsıdır.. Yani bu bıçakla kesilip can vermişti. Ona sığınmıştır. Demek bu millet dindardır.)yorsun... hiçbir ecnebi Türkiye'ye gire-miyordu. istibdat ve tahakküm alâmeti idi. Çünkü bütün millet âdeta istisnasız. HÜKÜMET TEŞKİLİ i Hükümet teşekkül etti. ' ' 59 '' I emsali Türk harsını yıkmakla meşguldür.. hem ic. Fevzi Paşa Müdafaa-i Miliye i Vekili yapıldı. tiyle yapıyordu. dine merbut.. Yoksa bu müthiş bir militarizm idi. Mustafa Kemâl aynı zamanda hem meclis.. diye patır patır adamlar asacaktır. Demek millet kâbiliyetsizmiş.... Hattâ kendi sağ iken millet batsa derhal «Ne yapayım ben ne gayretler. Onları. Asıl bunda şu nokta mühim. elimizdeki düstur şudur: «Padişah .). Sonra dini siyasete âlet etti.' dir. I. din gayreti lâzım»dır. Tutunamadı. Din harstandır. Parayı pek seven Celâl Arif nitekim birkaç ay sonra da Fago adında bir Italyam Antalya tarikiyle Ankara'ya getirtti. Bu devlet ve milleti dâhiyane bir surette mükemmel bir Avrupa milleti yaptım. Yaptı. Hem buna hacet de iyoktu.. Gayrete geliniz. ilme sığmazdı. Hükümet İstanbul'da düşmanlar elinde esirdir. lardan sonra bunu büyük ve dahiyane icad olarak gösterip gururlar saçtı ve kendi. O halde üç beş yıldır bu adam bir düziye bu dini nasıl tepeledi?!.Buna rağmen bu işi yaptı. Bir şey elde edemedi. sefalette. . sade bunlarla Mustafa Kemâl'in eline âla bir bıçak verdi. Hâlâ yine tamamiyle öyledir.' luktu. İsmet Erkân-ı Harbiye Reisi oldu.. Sh. CUMHURİYETİN SİYASETt VE ÇETELER Şimdi tuttuğumuz siyaset.hem hükümeti ' elinde tutmak için İcra Vekilleri Reisi de oldu. bu haldeki bir milleti kolay kolay yeni bir harbe hazırlamak da mümkün değil... Ya yine birgün lâzım olursa ki. bir hatâ yapıldı.. demektir. mutasarrıf.. milleti.. istibdat. devleti kurtaracağız. Bunu yapan Mustafa ' Kemal'dir... Amma o bu suretle iki şeye de reis olmak şıkkını düşünmüştü. Ey Millet! Yunan gibi asırlardan beri kölemiz olan bir millete nasıl boyun eğeceksiniz?!.Bana Maarif Vekilliğini..ve. din değiştiremez.! raî selâhiyet verildi.Ona anlatmak mümkün olmadı. Yıl•. 273 de meclisin açıldığına dair bir tamimi var. Harpten de yorulmuş.. Meclise Mustafa Kemâl'in teklifi üzere hem teşriî.» der.. Madem ki sen onunla (. . Büyük bir anomali idi ki. Buna rağmen Celâl Arif bir İtalyan ile böyle iş yapıyordu.. Mustafa Kemâl bununla nihayet onu tepelemiş. böyle vesileler versen a. tahakküm ve düşmanlıkla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Onunla Zonguldak'daki bir kömür ocağım kendilerine mal etmeğe çalıştı.. Roma mümessilliğini teklif edip teb'id etmek istemiş. Bütün dini ele alarak siyasete âlet etmiş.

Fevzi de yardakçı aleti. çalışması lüzumunu. halı ve emsali de satmışlardı. Dedim ki: «Çalışmazsan ben sana öyle bir şey yaparım ki. bu tarz şeyler yazdım. Şudur: «İsmet demek. mütehassıs yok. Anadolu'da bu esnadaki seyahatlerimde bizzat böyle propaganda yaparken bu sözlerin herşeyden müessir olduğunu görüyordum. Bilmem delil olur mu? Bundaki hak ve sebep İsmetin köle gibi mutî olmasıdır. Bunda milletin beni Maarif Vekili yaptığını. Almanya'da otuz kadını birden toplayıp zevk yaptığını işitiyorum. Talihe bak ki. olmadı. Darülmuallimin binasının bir odasını Maarif Vekâleti yaptım. iptidaî mektep ve tedrisat. Müteselli oldu. ilk. «Fazla maaş vereceğim» dedim. Pazarda elmas. Bu çeteler katil ve cinayet yaptıkları gibi bilhassa müthiş soygunculuk yapıyorlardı. Yalvardı... memur yok. Tehdit ettim. idadî. kaç defa ağzından işittim ve işitenlerden işittim. Sonradan bana hikaye ettiklerine göre ikide bir aleyhime yazmış. «Korkarım» dedi.. İLK GÜNLER Maarif Vekili oldum. Yanında öteden beriden sürüp getirdiği iki bin kadar koyun vardı. 60 Umumiye Reisliğine tayinine itiraz eden Rafet ve Ali Fuad'a Fevzi Paşa'nın İsmet'i münasip görmüş olmasını delil olarak gösteriyor. İlk iş Maarif Müdürlerine bir tamim yazdım. «Kur'an-ı apteshane kağıdı yapacaklar. Aldığımız para da makale başına beş liradır.. Memur lâzım.Bir masa ve kırık sandalye buldum. Bunlar ötede beride kendi kendine teşekkül etmiş ve ediyordu... mektep ve tedrisatı. Aynı zamanda dini de ele alıyorduk. iş görmek müşkil. Hakikaten Türk buna tahammül edemiyor. ben de gürültüye giderim» Saf bir adamdı. Bina lâzım. yaşadığımız anın pek mühim olduğunu.. Sebebini sordum. tşte Mustafa Kemâl bu ikisini. Bu adam müthiş bir servet yapmıştır ki.. tetik otururdum. Maarif Müdürlüğü'ndeki Mehmed Efendi adındaki Ankaralı kâtibi çağırttım. Ortalığı haraca kesmişlerdi. Bu ve emsali tamimlerim Maarif vekâleti dosyasında mevcuttur.. Kabul etmedi. Sonra teselli ettim ve Biz harab olursak sen korkma! Beni ölümle tehdid etti: Zora. Bu iki adam el'an onun (. Mustafa Kemâl. daha istanbul'da Mustafa Kemâl ile teşriki mesai etmesi büsbütün yalandır.. Bizim çetelerin hali de müthişti. taraflarında aleyhimizde epeyce zaman evvelce başlamış olan Abaza ve Çerkeş hareketleri artıyordu. Ismet'in Erkânı Harbiye-i (*) Hainlik ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Üç ay sâde bu bir memurla çalıştım.. dağların borcu vardır dersin dedim. ağladı. Fakat bu paraların çoğu ihtilas edilip çete sergerdelerinin cebine iniyordu. Merkez teşkilâtın. Sh. Size şapka giydirecekler» diyorduk... elbise için yol da lâzımdı. ilah. Meselâ bu esnada Çolak İbrahim. Dosya yok. 279'da Ismet'in evvelce Anadolu'ya geldiğini görüyorsak da bir defa gelip gitmesi doğru olsa bile. Bu tamimi Bolu tarafı Maarif müdürlerinden biri istanbul'a yollamış. Ali Kemâl küplere binmiş.. bugün Türkiye'nin en zenginidir. yok... . Asla âmir değil. Hele İsmet de ona kör âlet olmayıp itiraz edenlerden olsaydı.» deyip böyle külliyetli paralar alıyorlardı.ve. Atî için korktuğun şimdi basma gelir.. Adapazarı. Hükümette para yoktu.). yok. Bir de «Hürriyet ve İtilâfın iç yüzü» diye neşrettiğim eser için de «İttihatçılardan yirmi bin lira alarak yazdı» demiş. Bir milyon lira kıymetinde bir kereste fabrikası yaptı. herkesin elinden gelen bütün gayretle millî hükümete zahir olup. bunları bütün bu vurgunlarla yapmıştır. Vakıa bunlara yemek. Hele. Baktım oknuyor. şapkayı sonuda Mustafa Kemâl'in eliyle giydiler!. Bu da pek müessir oluyordu. şimdi bunların birini sağ.. Mustafa Kemâl.Vasil Jandarma Zabiti olacak nasıl dayanacaksınız?» diyoruz. Ismet'i Harb-i Umumîde Kafkas cephesinden tanıyor. Bana «sürüden ayrılan uyuz koyun» ve bu gibi şeyler dermiş. «Birgün nasıl olsa sizi asarlar. emirber nefer demektir» Fevzi de mutî bir memur. Hakkındaki fikri. Bir eseri o tarihten sekiz yıl evvel Paris'de yazmıştık.» Korktu. gelmesi Ali Fuat'tan evvel değildir.. bugün onun hakkında da bu nutukda ne müthiş ithamlar bulunurdu. Şehirlere «iki günde elli bin veya diğer bir miktar para vereceksiniz. çetesiyle Ankara'dan geçti. Dokuz ay bu kırık sandalyede vekillik ettim.. Bolu. Aleyhime de döşenmiş. «Yanımda çalışacaksın» dedim. yapmağa başladım. harab olursun. diğerini sol kolu yaptı. Kuvvetimiz bunlarla biraz askerdi. Biz istanbul gazeteleri falan görmüyorduk.. Otururken daima düşeceğim hatırımda durur. Düzce..

«Ne yapalım gele62 . 61 ti. Bunları bir cemakân yaptırıp içine koydum. hayvanı cemadî asar-ı atikayı hâvi mahallî müzeler. millî oyun. Elkabı kaldırdım. bakır. Mebuslara rica ederek. Memleketteki bütün mimarî âbideleri tescil ettirdim. Maarifte en mühim teşkilât hars teşkilâtı olacaktır. getirttim. Mustafa Kemâl de itiraz et(*) Alet ve kör değneği olmak anlamında iki kelime metinden çıkartıldı. kollan sıvar. Hayret şu ki. âdet. halk türkü ve şiirlerini toplatmaya başladım. Bu sebeple ona Vehbi Molla adını takmışlardı. lakunya giyer. Haklarında malûmat ve fotoğraflarını aldırıp. kendi aralarında muhabbet ederler. Bu da su görmüş. Yanlarına eş dostta gelir: Lâklâkiyyet ve keyif ederler. En zengin yer de oraları idi. Vekâletin sicilini onun gayreti meydana getirmiştir. Lozan sulhu olunca bunlar akın akın Ankara'ya gelip mühim yerlere yerleşmişlerdir. En yüksek memur olarak tayin ettim. kimse ve kendisi de.Defter ve emsalinden birçoğu da geldi. O vakite kadar bunun kıymeti bilinmiyordu. Bu hal bizde de oldu. Maattessüf benden sonra devam ve neşredecek yerde hepsini kaybetmişler. Bu esnada Kâzım Nami'yi buldum. kahve ve sigara içerler. Derhal lügat. Pek sofuluk satar. İstanbul. Pek kıymetli şeylerdi. Liselerde nebati. Sakarya Harbi arifesinde Kayseri'ye kaçarken götürülmüş.bunları bile yapmak güçtü. takdirle kabul ettirmiş isem de ne o vakit. İbrahim Hilmi ciddî. ittihat Cemiyeti merkezi umumisinde nâfizülkelim müdüriyeti yaptım. Düşündüm. Ötekilerin ne olduğunu sordum. (1) Balıkesir Mebusudur. Üzerlerine demir levhalarla numaralar koydurdum. istanbul'daki maarif memurlarından işe yarar birkaçım getirtmek istedim. Bursa. Memurin ve istatistik Müdürü tayin ettim. Kâzım Nami Bey'in teklifiyle Muallimler Birliği Cemiyetini yaptım. çalışkan ve iş ehlidir. Uğraştım olmadı. Oralardan vergi alınmıyordu. Bunları vekâlette yapabilirdi. sonra apdest alıp namaz kılardı. Gülünç iş. Sırf gösteriş olsun diye mecliste yapardı. Benden sonra Hamdullah Suphi bu müdürlüğü lağva kalkışmış. O. kendilerine çok söyledim.Bu para ile daha şümullü işler değil. Bunu ilk meşrutiyet meclisinde de yapmış. koridorda böyle bir iki volta vurur. Hattâ namaz zamanları meclise gelir. hiçbir memur yazamadı. Şimdiye kadar hars kelimesini yalnız Ziya Gökalp yazılarında telâffuz etmiş. Şaşılacak şey. ikisi de iyi insanlardı. Bizim memurlar tuhaftır. Bunu menetmek istedim. bunu getirdiler. Cevap bile vermediler. bazı yerleri silinmiş idi. Ele geçen eski altın. birşey kalmamıştır. Paralar cepheye veriliyordu. Lozan'dan sonra zatı devletiniz. Arapça ve Acemceli dili yazıyorlar. din perdesine bürünürdü. Adam gönderdik. izmir gibi yerler işgal altında idi. Bu adamlar ana dillerini yazamıyorlardı. İbrahim Hilmi Bey'i tavsiye etti. atasözleri. Ne diyeyim: Böyle oluyor. Herşeyden ziyade mükâfaata lâyık olan bu adam birşey görmemiştir. Buna herkes. Bugün daha geniş bir halde büyütmüşlerdir. gümüş. paralarla vekâlette bir müze esası kurdum. terbiye meselesi. her tarafın elbiselerini getirtip bir etnoğrafi müzesi yapmağa teşebbüs ettim. Bunlardan dosya yaptım. ondan sonraki maarif vekili Vehbi Bey (1) lağv kararını vermiş. vekâleti celile gibi tabirleri yemden ihya. Bu devlette ilk olarak İstatistik Müdürlüğünü bu suretle teşkil ettim.orta keza âli tedrisatı yüksek mekteb ve tedrisat olarak birçok istilâhları Türkçe-leşlirdim ve sultanîlere lise adını verdim. Neyse kurtuldu. Kalemlerinde iş görmez. Getirdim. Mektup yazdık. İllâ lügatli Türkçe Tuhaftır. Birkaç kalemimiz var. spor. Sonra Hey'et-i Vekilede de karar verdirdim. Ben gittikten sonra bunları da bilmem kimler yağma etmiş. Bilâhare ve yıllardan sonra ben tetkikat için vekâlette aradığım vakit yalnız bir defter kalmış. Her kalemde işleri gören ancak bir iki memurdur. dinlemedim Anlamıyorlardı. «Hamdullah Suphi. resmî tahrirata idhal ettiler. Derhal tahriratın sade Türkçe ile yazılmasını emrettim. ne bu sefer mebuslar vaadlerine rağmen elbise getirmediler. Benim zamanımda vekâletin bütçesi dörtyüz bin lira kadar birşeydi. yolda kaybolmuş» dediler. Elkab ve nişanları da meclis ilga etti. Azametli efendiler. Ondan sonraki maarif vekili bu müdürlüğü lağva kalkışmış. tesisini emret-tim. Bizim teşkilât ilerledi.

Geç geliyor. Ona bir takım adlar verdim. insanın hoşuna gider. Zahir şerrine lanet.ni kovamayız» dediler. münasip tayin ettim. Bir işin. Onları da yasak ettim. Türk millî adları yayıldı. Kâzım Nami yarım saat sonra geldi. insan tuhaf mahlûktur. Birgün işe başlama saatinde daireye gittim. deyip hiç bilmedikleri ve yapmadıkları bu şeyleri yapıyorlardı. «Canım rüşvet olur mu?» dedi. Çünkü hayretli ve telâşlı bir tarzda söylüyordu. Beni gördüğü vakit dedi ki «Sen neler yapmışsın be?» içimden «Yaptıklarımdan hoşuna gitmeyecek birşey öğrenmiş. Cedveller yaptırıp imza ettirdim. «Yapma» dedi. Sahte imza koyamadılar. Yılanın da başım ezmek lâzımdır. Böyle bir talib olunca çaresizlikten . Öte tarafı hiçtir. kontrol hükümet dairesinde en mühim bir şeydir. Yiyecek. iki yıl sonra idi. Cetveli istedim. Bir tamim ile bütün mekteplere muallim ve talebeden herkesin kendisine de Oğuz. Böyle alışır. Hattâ kontrol üstüne de kontrolünü iyi yapıyor mu diye bir kontrol koymak lâzımdır. Memurlar artık benden titriyorlar. Tamim. Bunu işiten adam kaçıp gitmiştir. Ben rüşvet almam dedim. yoğurt her ne gelse asla kabul edilmezdi. Şimdi misafir yok ama bu sefer de gazete. Pek yalvardı. «Ne yapacaksın. Devam fena idi. Dedim ki: Burada millet size gazete okuyasınız diye para vermiyor. Talib olanları ne olduğunu bilmek için hiçbir sicil yoktu. Onu iş saatleri haricinde okursunuz.iyisi mi evvelinde dikkatli olmalıdır. Geldi. hediye derken haberi olmadan rüşvete kayıverir. Kolayına «Beylik yasağı üç gün sürer» demezler. İSİMLERİN TÜRKÇELEŞTİRİLMESİ Memurlara tıraş olup da geleceklerini ve kaput. bütün muallim ve talebeye Türk adları koymuşsun bu adlarla söyleniyorlar» dedi. nizam ve intizama sokmak pek güçtür. «İnsan böyle azar» dedim. Haber vermediler. demek muvaffakiyetle yürümüştü. Kâzım Nami'den kıstalyevm yaptım. Dedim: «Daha iyi ya sana yapınca ötekiler tam korkar». An'anevî bir mükâfat olarak beni sevindirdi. soruşturdum. Sokarsınız. Zaten birçok adamla döğüş edeceksen. onu devirirsen hepsi kaçar. Korkudan yaptılar. Memurlarla mektep çocuğu ile uğraşır gibi uğraşmalıdır. Böyle şeyler tatlıdır. Ve kontrol sıkı bir surette devam edip gitmelidir. «Hediye diye başlar sonra yumurta çalan deve de çalar» dedim. Beş on gün sonra Kâzım Nami geldi. Herif İsrar etmiş ve yalvarmış.Bu ders oldu. İki gün yolunda gidiyor. Tuğrul gibi Türk adlan koymasını emrettim. orada üç günü geçmiş tahrirat bulursam o memura ceza ederdim. Gitti. işinizden kontrol ede-mezseniz derhal yine eski haline geliyor. Sonra madunlarımın yüzüne nasıl bakarım» dedi. El sürme! ilk günlerde en mühim dert iyi memur ve muallim bulmak idi. Dosya yok. Ömrümde. Yanıma memur gibi Mebus Besim Atalay'ı almıştım. Kendisinin de bulup listeyi çoğaltmasını söyledim. 63 I Bir gün bir muallim bir mektebe talib oldu. Bu listeyi tamim ettim. en ufak yiyecek bir hediyeyi de kabul etmedim. Bu gayet iyi bir tabiyedir. aile adlarına da koymalarını emrettim. Gelenler yine ayakta kalıp çok duramadılar . Geri aldım. «Para meselesi değil. Besim Atalay bu listeyi kendi namına neşretmiştir. erken gidiyorlardı. Bağırdım: Şimdi kavunları alıp kafasında parçalarım» dedim. bakardım. Kıstalyevm yapacağım dedim. «Niçin?» dedim. Kapılara misafir kabul edilmez diye levhalar yazdırdım. Bu haber beni keyiflendirdi. Geç gelen başkaları da var. haysiyet meselesidir. Arada keyfe mettefak bir masanın çekmesini çeker. «O halde bana haber verin ben kovarım» dedim. Beypazarı'nın kavunu nefis ve meşhurdur. herif bize kızmış» dedim. lâstik ve feslerin kapının yanındaki odaya bırakacaklarını tenbih ettim. Bunun verdiği müşkilât müthiş idi. bana Beypazar'dan kavun getirdiğini söyledi. Bilhassa Konya'da epeyce kalmıştı. Bu sebepten para işlerine de asla elimi sür-memişimdir. başlarıyla et. roman okuyorlar. Ne yapmışım? dedim. maarif vekâletinde 3 günden ziyade durmıyacağı hakkında şiddetli emirler verdim. Bal tutan parmak yalar. O hocanın geldiğini. Süt. Mustafa Kemâl bir seyahatten döndü. Bu bizde müzmin bir hastalıktır.Bir iki defa ansızın gezip misafir getirenler varsa dışarı çıkardım. Oralarda memur adedinden fazla sandalyeyi yasak eltim. Bu sayede adları dahi Türkleştirmeye doğru büyük bir adım atılmış oldu. Demek ki. Bizim hükümet daireleri adetâ atâlet yeridir. Onları makine haline getirmek. fakat kontrolü gevşetirseniz derhal eski haline avdet ederler. Evime sıkı tenbih etmişimdir. Birkaç gün aldırmadım. Mekteplere.

. Sizi kovuyorum. Geldi. ahlâk ve faziletten bahsettim. insaniyetten. Ankara mektebine tâyin ettiğim adı iyi hatırımda değil. Muallim. istidasını verdi. Ben hemen Ankara mektebi vak'asını. atarım» dedim. Diyor ki: «Bu çocuk en rezil biridir. Bu benim çocuğuma fiil-i şeni yaptı. sokağa gezmeğe gidiyorlardı. Çocuklar «Gitmeyiz!» dediler. o mebus düştü. Uğraşıyor. Haydar Bey adında bir zata mektebin disiplinini iade etmesini tenbih ettim. itaat. Nasihatla. düşürürüm» Ben de kızdım: «Siktir şuradan defol!» diye kovdum. Gitti. «Git!» dedim. ilk zamanda hem bir memur yok iken mebuslardan birine «Bazı günler gel. Bir derece Türkbilik ilmine dâir de malûmatı vardı. Bu adam merhametsiz bir canavar!» demiş. Gel zaman. müdi-rin muhalefetine rağmen cebren sokağa çıkmışlar. olmadığı takdirde her yerde haylaz talebenin böyle . Beş dakika sonra şâb-i emred bir çocuk geldi. Hâlâ mebustur.. Medih ede ede ayyuka çıkardı. binaenaleyh disiplinden. hakkımda istizah takriri verdiler. «Kolundan tutar. Kalktım. Mektebe devama başladı. onun için» dedim. işte sicilsizlik ve hüsnü şahadetler. Bu. Hocaları dinlemiyorlardı.. Bunların önünü almak lâzımdı. Otuz kadar mebusu kandırmış. Takrir kabul edildi.» Bunu öğrenince fena halde kızdım. oturuyoruz. Enerjik bir adamdı. dersten başka bir şeyleri olamıyacağını anlattım. Bana bir mektup göndermiş.. on çocuğun kovulduğunu. Sükûnetle «iyi değilmiş. Attılar. Ve âsilerin isimlerini okuttum. bir tertip ile beni dolaba koyup edebsiz sırrını bana kolay yaptırmış. Benim de istediğim şeydi. Talabeyi. Bu hal müterakeden beri herşeyde ve talebelerde de vardı. Adını söyliyemiyece-ğim.bizim memurların şahadetine o adamın memleketinin mebuslarına müracaat ederdim. Derken çete reisi Çolak ibrahim. Darülmualli-minden mezun. Leylî talebeden gece gezmeye gidenler bazen hiç gelmeyip geceyi dışarıda geçiren gençler de oluyordu. Bu zat evvelce Sinop'ta mektep müdürü idi. «Yarın gel!» dedim. Ertesi günü bir de baktım. Size yedirilen millet ekmeğine günahtır. Bir gün on leylî talebe. Demek muhterem mebus bana olan garezini kuvveden fiile çıkarmağa çalışıyor. istizah yapar. Nitekim Meşrutiyetin iptidasında da herşeyin şirâzesi bozulmuştu.» dedim. Hem de pür hiddet. Ders zamanı dersaneye girmiyor.Oluyorsa da tam değil. bak neler yaparım. Tayin ettim. Dolaba konmam pek gücüme gitti. Rezil etmedim. Baktım Ankara'da muallimlik istiyor. Gitmek istemedi. Baktım vak'a da güzel: O mebus. Birgün geldi.muallimleri toplayıp halka ettim. yardım et!» dedim. içlerinden bir genç geceyi mevzubahs mebusun evinde geçirmiş. evvelce söylediğim mebusun istediği şeydi.. Meğerse bu cebren çıkma da o mebusun teşviki ile imiş. Silifke Maarif Müdüründen bir mektup aldım. inkılâp iptidalarında böyle haller oluyor. olmuyor .. her yerde her şeyden evvel disiplin olacağım.. alâ. Bu mebus propaganda da yapmış. Çıktı. Arada geliyordu. «Sen onu nasıl azlediyorsun? Ne hakla?» dedi. Talebenin henüz rahmi maderdeki çocuklar gibi olup. Derhal mektebe gittim. Önüne getirttim. Mebusun çocuktan biraz evvel gelmesi tertib imiş. Haberi yok. git zaman Ankara Orta mektep talebesi. O esnalarda herşeyin şirâzesi çözülmüştü. Millete yaramazsınız. Mebusa bu çocuğu tanıyıp tanımadığını sordum. Birgün Hamdullah Suphi birini getirdi. Arası biray geçti. Bir mühim hâdise yapmak lâzımdı. Bu çocuğun müzekker fahişe olduğundan bahsediliyordu. Hüsnü şahadet ederlerse tayin ederdim. Üç gün sonra iki muhtelif mektup aldım. Herkesi fantazi hislerle ve gözlükle görüp methetmesidir. «Polis çağırıp şimdi atın! burada bekliyorum. dünyaya gelmemiş demek olduklarını. mâni olmak isterse üste fena sözler.» Müdüre dönüp «bunları şimdi dışarı atın!» dedim. müdür haber verdi: Tahkikat yaptık. Fevkalâde müstaid ve ahlâklı bir çocuktur» dedi. .. «Aman beni rezil etme! kendim savuşayım» dedi ve hemen gitti. hakaretler de savuruyorlardı. müdür. Derhal çocuğu azlettim. Mebusun (Hüsnü şahadet eden) hem fail ve hem mefûlü-dür. müdürleri aleyhinde isyan ettiler. tamimle. Nizam. «O oh. Fakat yüzüne vurmadım. hem de bir de bir çocuk gece evinde kalmış. Köpürdü. dedim ki: «işte siz kötü çocuklarsınız. Diyor ki «Falan adamı yanına almışsın. usûl. Titredi. emirle olmıyacağını biliyordum. «Masum çocukları sokağa attı. çetesiyle Ankara'dan geçiyormuş. «Sana.» Hemen memuru çağırdım «Sen böyle etmişsin dedim. Hamdullah'm en büyük kusurlarından biri de adam tanıyamaması. herşey 64 kalkmıştı. Merkezde açık bir yere tayin ettim. Bu mebus Maarif müdürlüğünden mebus olmuştu. Beş yıl hapis yattı. Kıyamet kopardı.

Beni düşürürseniz. namuslu bir memurdur.. Mahmud Esad da Yunus Nadi'mn adamı olmuş gazetesinde yazı yazıyordu. 66 okuyup kabul ettirmiş.. birkaç beste gelmişti. Ben Rusya'ya gidince Hamdullah Suphi bunları hiç nazara almayıp. Hem de Muhiddin Tanin'de vaktiyle aleyhime neler yazmıştı. bu ve emsali adımı «Sert Adam»a çıkardı.Onlar da müzakere edip hazırlanmışlar. İSTİKLAL MARŞI Millî hareket devamda. Onun himayesiyle vekâlete germiştir. Halbuki marşların güfteleri . Mahmud Esad Yenigünde aleyhimde şiddetli makaleler yazmağa başladılar. istizah başladı. Kül gibi oldu. Vekâlet yalancı mevkiye düşer. Bunu o da körüklüyordu. Bir köşeye geldim. Nadi. Bu tarz ile erbabında gayret kalmaz. Böyle zamanlarda milletler en güzel millî marşlarını yaparlar. Daima fena şeylerine itiraz ettim. «Pekiyi» dedi. Hem iyi adamdır. Çünkü o vakit milleti böyle bir masrafa sokmağa lüzum yoktu. Çolak'ın mektubu ile o husustaki diğer mektupları da okuyacağım. yerine korsunuz» dedim. Bana bir şey isnad edemiyorlardı. Bunlar o otuzlar'dan. millete iyi iş görmek de ne belâlı şeylerdir. kalemi mahsus teşkil edenler vardı. Yine bir istizah yaptılar. Dedim ki. Neyse itimad olarak bu işi de bitirdik.. Yine kendisine Maarif Müdürlüğünü verdim. Bir memur burada hedef olamaz. ittifakla itimad reyi aldım. Meclis hınca hınç dolu idi. 65 BİR GARİP BÜROKRASİ MACERASI ¦. Çocuğu gece evinde alakoydun» ve evvelki vak'a hakkındaki Çolak İbrahim'in mektubu müfadini de söyledim. «Sen fail ve mefulsün. Hücumları Kâzım Nami'ye idi. Ben orada kaldıkça Kâzım Nami kalır. Vermedimdi. Bu mebusu buldum. ikinci istediğim bu mebusa darbe idi. Bunun başı eski Tanin gazetesinde müdürlük eden Muhiddin idi. Halbuki ben sert değil bilâkis yumuşak insanımdır. Ben onunla nasıl çalışırdım fakat ben bunlara bakmıyordum. Buna müsteşar olmak istemesi için yüz isterdi. işte devlete. fakat bir kısmı illâ sevmemiştir. Bu adam gayretimi. O vakit ondan iyisini bulur.. Maatteessüf biz de daima böyledir. Ben cevap verdim: O da otuz arkadaşım vazgeçirmiş.. Derhal her tarafta disiplin teessüs etti.» dedim. Bu vakadan sonra bu mebus bana karşı daima mütî hayırhah tavır takınmış. bana birşey yapamayınca bu sefer Kâzım Nami'yi hedef eltiler. Yunus Na-di Ankara'da Yeniğim Gazetesini çıkarıyordu. Bunlar o vakte göre fantazi idi. öğrenmiş bir takım insanlar da vardı ki söylüyor-lar. Mektep vakası. Eskiden beri bana hissî düşmandır. Biraz evvel meclise gittim. Hattâ gayretimden. Malûmatlı.. İstizahta kürsüye çıktım. O da fena korkuyordu. Huzurunuzda mesul varsa ben olabilirim. Sen şimdi bizzat çıkıp beni müdafaa edeceksin. «Eğer istizahta davam edersen bunları kürsüden söyleyeceğim..)suz benim namuslu olmamdan gelir. Daima defetmeye vesileler aramıştır. Bu ittihatçılık acûbe bir şeydir. Bir istizah fakat içyüzü ne!. Ben yapmadım. istizah günü oldu. Başka vekillerden müsteşar tayin. Birinci istediğim bu idi. Şimdi ne olduğunu yüzüne vurmak zamanı idi. Arası biraz geçti. Bu da ittihatçılıktan ve galiba onun (. Mustafa Kemâl benden bizar idi... Ve bana hâlâ yan bakarlar. «illâ bunu azledeceksin» dediler. Zavallı pek fakir. Yalnız haksızlığa karşı bütün kuvvetimle kıyam ederek idarede de hatır gönül bilmem. fakat asla beni sevmemiştir. Mecliste beni. Mehmed Akif'in bir şiirini mecliste (*) Namusla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Bir aralık bazıları onu azledip işi bitirmemi teklif ettiler. Muhiddin benden müsteşarlık istedi.kovulacağım bir tamim ile bildirdim.» demişlerdir. Şiri nizamlı şiirdir.ben ise bunları erbabından mürekkep bir komisyona verip onlara seçtirecektim. hamiyyetimden takdir ile bahseden bunlar yine «Cemiyete çok fenalık yaptı. «Hayır dedim. Mustafa Kemâl'in teşviki idi. Bu sebeple ağır ve pek monotondur. işde görmüş. Ekmeğinden olur diye telâşta idi. Mecliste ne dalaveralar olur. Neler ve kimlerle uğraşmalı.. Akif'in bu marşının gütfesi arûzlu ve hece adedi çok vezindedir. Yüce ihtilâl ve savaş günleri.. Düşünülmemiş. kendi de beni kürsüde müdafaa etti. Bu adam ile aramızda birşey yoktu. Çok namusluları beni sonradan sevmiştir. Teşviki sen yaptın. Böyle olmazsa iyi idare mümkün değildir. Bir millî marşın güfte ve bestesini en iyi yapana beşeryüz lira nakdî mükâfat vereceğimi ilân ettim. Tuhaftır. hamiyetimi görmüş. Bu yolsuz harekettir. Bu surette beni atmak istiyordu. Den orada iken otuz kadar güfte. Mahmud Esad (Adliye Vekili sonra) Nadi'mn yetişlirmesidir.

Baktım idama mahkûm olan diğer arkadaşlar da hiç müteessir görünmediler. Biz hükümeti tekil edince Padişah ve ingilizler her ne yapabileceklerse derhal yapmağa teşebbüs ettiler. Ferid'in Adnan'a ebedî bir minnettarlık meselesi lâzımdır. Yalnız gördüğüm ve sezdiğim bir şey vardı. Amerika gazeteleri yazmış. O halde mühim müzakerelerde bazen hususî surette iştirak ediyordu. çok geçmedi. Bu sebeple bugünkü Londra Sefirliğini de ona medyun demektir. Bir iki ay geçti. O zaman Halide. Zaten . Mustafa Kemâl ile Halide Hanım'm arası pek iyi idi. Hoca Mebusların imzalarıyla falan. yani yaverleri. Halide Hanım. Hakkı Behiç sonra deli oldu. yüksek buhran ve heyecanlı millî vak'a bir daha ne vakit bulunur? Hem bulunmamış. Nihayet meclise mebus sıfatıyla kabul ettirdi. bana da bu yediğim idam cezası kuru sıkı bir tesir yaptı. Mustafa Kemâl'in hususî etrafı. iyi vuruyordu. Bu ise Mustafa Kemâl'in en sevmediği. Mustafa Kemâl de Ankara Müftüsünü kandırdı. Mustafa Kemâl ile Halide Hanım'ın arası açıldı. evine misafir etti. artık münasebet hemen de büsbütün kesilmiş olarak vücude gelen vaziyet sulha kadar sürmüştü. işler çorba idi. Galiba birbirine tahakküm meselesiyle bağlıyarak. Adnan. Şeyhülislâm Dürrîzade'nin imzasıyla bir fetva neşrederek bunda bizi yani Hey'et-i Vekile âzâsıru huruç alessultan töhmetiyle itham edip. kendisinin Maarif Vekili olduğunu Amerikalılar'a söylemiş. bir fetva yapıp istanbul'u itham etti. Ricamızın bir kaçında ben de mevcut idim. Daima görüşüyorlardı. Para yoktu.serbest şiir olmak lâzımdır. Herkes marşım çaldırır. Maatteessüf Fransız büyük inkılâbında olduğu gibi bizde de biri çıkıp ta Marseilles gibi bir millî nefis eser vücuda getiremedi. Böyle yapılacağına Mozart'ın pek nefis olan «Türk Marşı». Besteside iyi değildir.Güfte de yüksek bir şey değil. belki başka sebepler de inzimam ederek. Sonra buna iyi bir güfte de yapılabilir. Ferid'i meclise kabul etmek istemedi. Bu seyahatlerine dair Ankara'da ve Millet Meclisinde dedikodular yapıldı.. Ferid gelince işleri yoluna koydu. At gezintileri. Ferid de orada yiyip içiyordu. Nihayet Halide ve Adnan Türkiye'nin yedi başlı ejderhasına muhalif harekete başlamışlar. Bankaların paralarını cebren alıyorduk. Mustafa Kemâl aleyhinde söylenmeye başladı. en işine gelmeyen şey. hâlâ ecnebilerden onun vaktiyle Maarif Vekilliği ettiğini söyliyenler görüyorum. idamımıza karar verdiler. Ferid yanlarında misafir iken Halide ve Adnan Ziraat Mektebini] aşağıdaki binalarından birinde oturuyorlardı.. Böyle yüce ilham verir gün. Yani fırsat kaçtı. O devrede gitti. Halide Hanım müzakerelerde âdeta müstebit. Abdülhamid'in marşı ki güzeldir ve diğer Avrupa'da mevcut «Alaturka» marşlardan alarak bir millî marş bestesi yapmak hepsine müreccahdır. İSTANBUL'LA İPLER KOPUYOR Bu esnalarda Halide Hanım bir nefer ceketi giyerek orduda da uzun müddet kaldı ve dolaştı. Türkiye'den mehcur yaşayan Adnan'a fena muamele yapmıştır. eski Harbiye Nezareti Yaveri) onun pek müdavimlerinden idi. Sıkılırdım. Mustafa Kemâl. Aralarındaki dostluk az sürmüş. Avrupa'da diplomatik memuriyetlerde de bulundum.Muariz fırkaya girmişler. «Halide Onbaşı» adım takındı. hemen daima kendi fikrinin kabulünü. her şeyde kendisine rey sorulmasını istiyordu. mahvolmaları mukarrer iken. Adnan yalvardı. Tabiî iki tarafınki de bir kuru sıkı idi. bizim çaldıracak marşımız yoktu. Bu rivayet o kadar kök salmıştır ki. atik ve akıllı davranıp herkesten evvel Avrupa'ya kapağı atmışlardır. Herkes ona itaat. Mustafa Kemâl kızmıştı. kâtipleri Halide Hanım'ı sık sık ziyaret ediyorlar. Salih (Salih Paşa. Hattâ bir defa biz de Halide Hanımla mavzerle nişan attık. Bunun iç yüzünü bilmiyorum. Salih Paşa'yı atıp Ferid Paşa'yı Sadrazam yaptılar. hem de körükörüne itaat etmeli. Adnan söyledikçe o da Ferid'e müthiş küfürler savururdu. Galiba hâlâ öyle. Hâlâ da iyi bir marş yok. Millî marş pek lâzımdır. Avrupa'da resmî memuriyetlerde millî marşlar çalınmak âdetine binaen insan lüzumunda bu noksandan utanıyor. nişan talimleri yapıyorlardı. uğraştı. Sade onun fikri hüküm sürmelidir. ilk Maliye Vekili Hakkı Behiç idi. Ferid istanbul'da Ferid Paşa kabinesine girmişti. Pek aleyhinde idi. Halbuki hal böyle iken. araları açıldı. Şunu söyliyeyim ki. Ferid Paşa. Halbuki orada sefir iken. Ferid (Eski Kütahya Mebusu) Ankara'ya geldi. Sonra ne yapıp yapıp Maliye Vekili de yaptırdı. Hasılı idam cezasını yedik.

vergilerden birşey yok. ya hep istifa 68 edelim» dedim. Aklı başında namuslu adamı çekemez. Maaşlara. Anlaşıldı ki. Kabiliyetli insanları çürütecek. Fransızcası pek kuvvetli hem de baktım ki. oradan silâh. işler arap saçı. Perişan olup ele geçersek ben işlere karışmadım. şimdi birer birer tepeliyecek. Ha. Daha ilk adımda bu ne iştir? Ya bu adamı Valilikten çıkarmağa razı olunuz. Bilâkis kendisi ona emrediyordu. Bize Ankara'ya giderken dedikleri şey ne kadar doğru imiş. Ferid Maliye Vekili oldu. Cami buna dayanamadı. Yunanlılar da izmir'den taarruzlar yapıyorlar. Ermeniler de bizi Sarıkamış'dan tehdit ediyorlardı. Bekir Sami'nin oğlu da Rusya'ya heyetle beraber gidiyor. Halife Orduları (Kuvvay-ı İnzibatiye) teessüs etti. atacak. Fakat Mustafa Kemâl. . Elcezire cephesinde bizi Asûri. paraları alıyoruz. Asetinler Hindi. Nihayet Mustafa Kemâl. Para buldu. Erzurum'da birer cephe teşekkül etmişti. Yüzelli bini Hrıstiyan. para ve emsali alınmak düşünüldü. Bekir Sami iri boylu bir zattır. Roma Mümessili sıfatıyla Câmi'yi yolayıp def. Bizim askerler bunlara sıra ile Garb yahut izmir cephesi. Ikiyüz elli bin kişi kadardırlar. Çünkü Mustafî Kemâl kavgasız duramaz. Geldanî kuvvetleri iz'aç ediyordu. Değirmen kuruldu amma. Orada daha iyi görüp daha ziyade sevdim. zaruret sebebiyle mevkıye gelmesine mani olmamış veya olamamış. Sonra sefir ve Mustafa Kemâl'e başkâtip oldu. ne de Heyet-i Vekile içtimalarmda alınan kararlara imza koyuyordu. Mustafa Kemâl Fransızca muharreratta vekillere Bolşevikler gibi "Commisaire" diyordu. biri gitti. Bismillah dedik. cenub mailedeki diğer kısım müslümandir. Anadolu'nun muhtelif yerlerinde aleyhimize kıyamlar tertib ediliyordu. bir müddet sonra oradan da azletti. Zaten o maliyeden habersiz. Hakkı Behiç Maliye Nazırı. Hem rakib kalmasın. Yahya gitti. Tabiî bir surette. Adana'da. Hesap. askere sarf ediliyor. Bankalar ve müesseselerde de müsadere edilecek para kalmadı. kıymetleri anlaşılıyordu. Neyse baktı ki. fakat bu zat tamamiyle hakan. aleyhinde söylüyorlardı. Bunu da biliyorduk. Bunların Çerkcslerle ırkî hiçbir münasebetleri yoktur. Bu da reisin istediği şey. Yahya Gaüb'i himaye ediyor. Nihayet aşikar olan bu haksızlığa dayanamayıp Mustafa Kemâl'e gayet dürüst bir surette söyledim. Çünkü Yahya Galip bu kadarına cesaret edemezdi. Cami haklı. bunun suyu nereden gelecek? Bizde on para yok. mesele ihdas ettiren bizzat Mustafa Kemâl idi. Dahiliye Vekilini âmir gibi tanımıyor. Asetinler böyle iri olur. Hizmetleri. Cenup yahut Adana cephesi.. Yürüttü. Irak'ta. Lozan'da da beraber bulunduk. ne yapayım cebren Ankara'da alı-kondum diyeceği görülüyordu. Şikâyet etti. Arkadaşlar bunun hâline gülüyor. kitap yok. yola geldi.ele geçersek bu idam cezasız da idam edileceğimiz muhakkak idi. Elcezire cephesi. Cami. Bu millet Kafkas dağlarında oturur. Yahya onun adamı. Yusuf Kemâl ne vekil olduğu vekâlete gidiyor. ilk iş olarak Heyet-i Vekilede Rusya ile temasa gelmek. ilk adımda curcuna. Bu kararlar deftere yazılmıyordu. Câmi'nin ömrü kısa oldu. işte Ali Rıza Kabinelerinin olmamasının tesiri görülüyordu. Hoppala. Hariciyeye memur ettim. Bekir Sami Hariciye Vekili idi. Ahlâkı da böyle olsa ne olurdu. daha ilk adımda esaslı bir buhran çıkacak. Ben Hariciye Vekâletine de vekil edildim. Cermânî nesil ve dilleri de o zümredendir. Bu esnada Kâmil Paşanın torunlarından Hikmet geldi. Galiba teşvik eden. Şimdi istanbul bütün kuvveti pazuya vermişti. Ziraat Bankalarına vaziyet edip. terbiyeli ve ahlâklı bir gençtir. Dilleri de Çerkesccdcn tamamiyle ayrı bir dildi. Bu adam dirayetli adamdır. Tabii itten beter korkuyordu. yani izmir'de. Bunların hepsi birden bir plân dahilinde mütekâsif bir tazyike başladılar. Heyet-i vekilede uzun müzakereler oldu. Vali olmuştu. Dahiliye Vekili idi. Fransa'da okumuş. Sevdim. hükümet hepsi oldu. Cami istifaya kalktı. Şark cephesi adlarım verdiler. HESAPS1Z-KİTAPSIZ GÜNLER Meclis. Asetin-dir. defedecek. illâ böyle hükümet olmaz. Onun riyasetiyle Yusuf Kemâl berabe: olarak Ruslarla bir muahede yapmak ve onlardan yardım almak üzere yollandı. Maliyeyi yoluna koydu. sonra kördüğüm oldu kaldı. Bu çocuk yolda giderken bir baştan öbür başa kadar Çcrkeslik propagandası yapar. Eski vali vekili Yahya Galip. Vaziyetimiz buhranlı olmağa başladı. Câmi'de artık meyus oldu. Sonradan Mustafa Kemâl onu haksız yere irtikâbla ithama kalktı. Bu onun en baş huyudur. Hem de kalburun üstüne gelenleri. Fakat mebus yaptı. Adnan bana prezante etti.

Bizim karının. Olmuyormuş. Aptal gibi inandım. nasihat ediyormuş..Inek. O halde ben de naçar kalacağım. imiş. hükümet konağı. Bursa Valisi bana telgrafla haber verdi. Hemşiresi değil.. Şaşılacak bir cesareti var. Romanyalı bir müslüman zabit imiş. keçi. Halâsım ve hürriyetlerini bizden ümid ederek yaşarlar.. Muhtemel tehlikeyi bilmiyorlar. fakat ya halk duyarsa. Bu sebeple bunlara da itimad edemiyoruz. Şimdi onun sırası mı? Hem bu kadın hükümete. Ne oldu bilmem!. millî gaye. Çeçen. Kadm Macar imiş.. Bu gibi şeylerin halkımızca ne kadar fena gözle görüldüğü malûmdur.. Abaza hep Çerkeslik davası ederler. Heyet-i Vekile odasının yanına misafir edilir mi? Başka Hey'et-i Vekileyi teşkil eden onbir mebus ve nazır efendiler olmak üzere koca bir vilâyet. Avrupa'da da böyle şey müthiş bir skandaldır. Onlar ile oyalandık. Bari (. Çerkeş.... Gelip boynunu dizime koyup duruyor. Mustafa Kemâl'in adamlarına sordum..) imiş. Artık hanesi orası. Atî karanlık. Bizdekiler ise aksine Türk düşmanıdır.. Böyle feci ve eğreti bir vaziyetteyiz. Hiç biri de diğerinin dilini anlamaz. (. Zevcem diyor.. Yine şaşılacak şey. tavuk aldık. düşün çare yok. Babası.. Rusya'daki bütün bu milletler Türk'ü canı gibi severler. keçinin de vaziyetten haberi yok. «Paşa'nın İstanbul'dan hemşiresi geldi. Asetin. bağırıyorlar. iğne üstünde oturuyoruz. Binmesini bilmez.adında biri var. pencereleri kapatın! Hayır pencereler fora.. Elbet gelmemesi lâzımdı. memur ve ahalisine böyle boynuz takdırılır mı? Bu müthiş bir (.ve.. Hükümette Hey'et-i Vekile müzakere odasının yanındaki odalar mahrem bir vaziyet almış. Ankara ahalisi ise tamamiyle düşmanımız. Bana da haber vermeden 10 yaşındaki bir hizmetçi kızı alıp bir vapura gizlice atlıyor.. Halk geceleri evin etrafına toplanıp rezaleti seyrediyor.. SKANDAL Mustafa Kemâl Ziraat Mektebinden Istansan Binasına göç etti. Bu da dürüst hareket ve ahlâk ile olur. Padişah diyor. Ben de Kuybaym'nda bir bağ kiraladım...) olasılar. Garp cephesinde Yunanlılarda da faaliyet ziyade. oynuyorlar.. ata binemez. Yanında güzelce (*) Metres ve ahlakla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Hemde fahişe hemşire olsun. Ansızın Ankara'da bile aleyhimize isyan çıkması pek mümkün.. Yahu!. Türkiye'ye gelen Lezgî. Hattâ haremi ile Mustafa Kemâl'in yanma yerleşmiş beraber içiyorlar.. Fakat benim içimi kurt yiyor. hayatımız.. Oraya yerleştik.. Çünkü bunlar istiklâl ve hürriyet alabilirlerse almaları ve onun devamı mutlaka Türkiye'nin sayesinde olabilir.. oraya yanaşılmıyor. 69 KORKU Artık her tarafta aleyhimizde isyanlar başlıyor. herşey tehlikede. Bizi taşlar... 37 70 bir karı da var. Hem de ne küstahça bir cesaret!. Türkiye'yi yıkmağa çalışırlar. Eh.. Bile-cik'e. oradan da Ankara'ya geldi.Alıştı. Bunlarla iş patlak verdi. Mevsim yaz. koyun. istanbul'un faaliyeti daha arttı.. Bizim hanım ise istanbul'da duramıyor..)in türlü çığlık ve . Birkaç yüz askerimiz var. kaçıramayız. Akşamdan sabaha kadar istasyon binasında vur patlasın çal oylasın gidiyor. Her tarafta aleyhimize isyan hareketleri daha ziyade kaynıyor. Halbuki Rusya'dakilerin hakkı vardır. Düşün. Ortalıkta lâf çoğaldı. Seviyorum. Kazaya rıza.... Ankara'da S. gelen kadın Fikriye adında bir (. Oradan araba tutuldu. Hadi bunu da sineye çekelim. hükümet tarafından Kuvva-yı İnzibatiye (Halife Ordusu) adıyla ordu tertip ediliyor. Mudanya'ya geliyor. Harb-i Umumîde Bükreş'e giden ordumuza iltihak etmiş. başka bilmiyorlar. amcası. Benden habersiz ve babasını dinlemiyerek geldi. Bir de baktım..»dediler. merdiveni çıkıyor. Bir yavru tiftik keçisi var.... Bizde değil. İnguş. Bizimle ihtilâf bile etmiyorlar. alm yazısı ne ise olacak. parçalanacağız.. Neyse bir müddet sonra kadın hükümetten kayboldu. Ya bir şey çıkarsa karıyı ne yapacağız? Şişman.Tuhaf. Dâvamız ne? Bu iş ne? Perhizimiz ve bu lahana turşusu tam birbirine uygun. istanbul bilhassa Düzce ve Bolu cihetleriyle temasta..Halkı bize ısındırmak dava için lâzım.)sızlık.... Sonra Rusya'ya gittiğim vakit bunlardan istasyonlarda vagonumuzun penceresine yaklaşıp etrafına bakındıktan sonra mazlûmane «Bizi ne vakit kurtaracaksınız?» diyenleri keza bir yerde arkamızdan bastığımız toprağı öpeni gördüm.

. Gittim. Çabuk değiştirir.) olsa yine neyse. O da değil. Benim bir vazifem de Rusya'daki sefarethane ile şehbenderliklerimizi teftiş etmekti: Novoroski'ye çıktım. (..) m sui istimalini anlattım.) kâhyası mıyız? Yapar ya. Sen misin rezaletin önünü almak isleyen?.. Muhterem Reisimizin bir huyu vardır: Çok kadm sever. İsmet'i saf bir adam sanarken içinden kurulu.. posası atıldı. Refikamın aybaşısı var» Şaşaladım. Ahvalden malûmat almak için oradaki Türklerden.. Derd yanıp.) nin şu tarzla müsteşarlığına tahammül edemeyiz..)yor. mühim bir servet peyda ettiğini söylediler. İsmet kızdı. bu esnada bunlardan sakınılmak lüzumunu söylesin... Bana ne cevap verse beğenirsiniz. Bir ağarım mevkiine.. Yahya Galip işinde de bana kızmıştı.. demek. Ertesi günü tuhaf bir şey oldu. Tamamiyle makul ve benim fikrimde olması lâzımdı: Zannımca yaranmak için İsmet hemen ona gitmiş..... Arası birkaç gün geçti. fakat (. pek güzel halıları ve karısının kulağında fındık kadar pırlantalar var. teveccüh kazanmıştır. Artık bıkılmış.nefeslerini dinliyorlar. mebuslarda bir dedikodudur koptu. Düşündüm. irtikâb ve ticaret yaptığını.. Meğerse bana kızmış imiş. Mükemmel yapar.... Hiç olmazsa onlar kızı bir nefere verip. Herkese ne oluyor?» dedi.fuhuş...... (S)'ı ta-kib edelim... Halkda. zeki.... benimle olan muhavereyi de anlatmış... Rusya'dan dönüşümde Hey'et-i Vekilede (S. yapsm.. Bazıları bana şu adama söyle de yapmasınlar dedi.. kemâli safiyetle anlattım. Mustafa Kemâl'e bunun tayini münasebetini sordum... Bakalım!..Çünkü mazereti var» demek istiyordu. Bir de (S. şehvet... Bir Erkân-ı Harbiye Reisinin hükümet reisine âdeta böyle endirekt (.. Düşündüm.. Akşam yemekten sonra karısı odadan çıktı ve durup dururken (S) dedi ki: «Kusura bakmayınız. Zaten beni sevmeyen Reis. onu mülâzım yaparlardı.... Baktım. Sert bir tavır aldı. Cehlini. Suyu içilmiş. azlolunacak» dedik.)'nin Ziraat Vekâleti müsteşarlığına tayin edildiğini öğrenmiyeyim mi? Al sana işte!. Ben de Mustafa Kemâl'e kızdı zannettimdi.... müslüman Gürcülerden birkaç kişi topladım. Çeşnicibaşıdır. Romanya'da çiftliği var.. işret.. Mütehasıstır. Böylesi de görülmemiştir bile. Beni başına belâ aldı demektir.. bir (. Bu yekten müsteşar yapıyor. Birden hiç ummadığım bir cevap aldım.)yor. adamları da şahit olarak getirdiler. «Galiba karımı koynuna koyamadım.)lik edeceğini zannetmezdim. Bu arada (S) nin de halâ orada konsolos olduğunu. bu işten anlayamıyacağmı söyledim. Vatan için güya hükümet kurduk.) kıymetli bir şahıstır.. Bir takım işlerde (*) Körlük... Daha ilk gününde başa gelen adam birinin karısını (. Biraz sonra te-şehhüd ...la ilgili oniki kelime metinden çıkartıldı. Bu kocasının gözü önünde karısını (.. Dünyada zannim-ca hiçbir koca misafirine böyle bir mazeret beyan etmemiştir.. buna mükâfaten de kocasını yekten müsteşarlıkla çırağ buyuruyor. Ona söyliyeyim de nasihat etsin. sokağa atılabilir mi? Mustafa Kemâl onu Novoroski'ye konsolos tayin edip göndermiş imiş.. mühim sanat görmüştür. Adam kıtlığı diyelim. Padişahlar cariye düzer. dürüst olmayan biri olduğu fikrine doğru vardım.. 71 I ortaklık ettiği.. Hariciye Vekili Yusuf Kemal idi..) âletiz. herkese ve kendine söylendi.Tabiî bunda da pek kızmıştır.... Ben bönledim... türlü hırsızlıklar.. Hiç olmazsa bu işler gizli kapaklı yapılsın» İsmet'i buldum.. «Azli lâzımdır»dedim.. fakat birkadını çok sevmez.. Heyet-i Vekile azline karar verdi. zevkine. ahlâksızlar diye kesecek. dedim: «İsmet'in bu adama söz anlatması mümkündür. Millî davaya zarar verebilir birşey olduğunu. Çünkü şikâyete akan sular durur.. Neye hamledeceğimi epeyce zaman kestiremedim. (S) beni hanesine misafir etti. Neyse muvaffak olup azlettirdik: Herif ve kadın kayboldular. «Herkesin (. Fakat azletmedi. Yusuf Kemâl de «Azlederim» dedi. Birbirimize derd yanan birkaç kişi bizim de ödümüz koptu. Halk bizi dinsizler. demek biz burada vatan için falan çalışmıyoruz. ikinci defa Rusya'ya gidişimde Batum'a çıktım.. onları kocaya verirlerdi. Şeytanlar tepeme çıktı.... (S. sonra da onlara oyun ettiği.. gönderildi. Bari malûmatlı.. Alâ! Alâ! Her yerde. Vay halimize!.

Mükemmel rakı çıkarıp iyi ticaret yaptılar. Mustafa Kemâl küplere bindi. Gördüm ki tamamiyle doğru. Bu sebeple eski devlet ricalimizin nezâket ve yumuşaklıkla iş görme prensipleri tamamiyle bâtıldır. Yine kapitülâsyon. Onlar da dağıldı.. Tezvir olmasın diye tahkikat yaptırdım. Türk nesilleri bu dersi kulaklarına küpe etmelidir.Ulûmu diniye muallimi olan müftü de varmış. Kestirme yoldu. Bu Avrupalılar böyledir. Fatih Giritli. Dilâver Rumelilidir. Bize danışın! Al bundan da. Hem de insafsızca binerler. Peygambere sövmüş.Korkak bulurlarsa derhal adamın sırtına binerler. ama italyanlar umumiyetle bitaraf ve yumuşak duruyorlardı. Mutasarrıf öyle yaptı. Yâni bu adamlar Ankara'ya geleceklerine Roma gibi emin ve rahat bir yerde oturacaklar. Bunlarca dünyada muhterem şey sade kuvvettir. Lozan'da yüzlerce misalini gördüm. Bunu mutasarrıf telâşla yazdı. Hey'et-i Vekilede müzakere edip mutasarrıfa şu emri verdik: «Kuvvetlerini topla! Generale (kaatili veremem. yapmak marifet. Bu defa onlar da askerî kuvvetler gönderebilirlerdi. saçma ve taassup derecesinde olmamak 72 şartiyle behemehal dindar olmalıdır. Antalya'da diğer bir vak'a oldu. italyan kumandanı General hükümete bir nota verip kaatilin italyan teb'ası olduğunu. Vakıa orda. Dinin. öldüreceğini söyledi.. hükûmetde ka-atili hapsetmiş.. Askerle gelse bir belâ daha çıkacaktı. diğeri şimdi Bursa Valisi olan Fatin'dir. Bu ağır bir şeydi. Bence dini ve her nevi kanaat ve r düşünce şahsa aittir. Muallimin biri müslümanhğa küfretmiş. Yapamaması bize büyük bir keyif verdi. birini öldürmüş. Biri. Nihayet Dilâver İskân Vekâleti muhacirlere arazi . kuvvetli görürlerse işi dostluğa dökerler.. bir milletin harsı meyanmda ve ne gibi faydaları bulunduğunu evvelce zikrettik. hapishaneden çıkarılıp kendisine verilmesini talep etmiş. Ancak millet kitlesi. beni sokağa dökeceğini. Bunların ikisi de Mustafa Kemâl'in gözdeleridir. Bunu yapanların başı Ali Şükrü idi. Aleyhimde gazete çıkaracağım... Zaten böyle olmasalar meyhanecilik yapamazlar. (S. Roma'da toplanmışlar.» Bir müddet üzerimde dolaştı. Birgün idadi mektebinde üç muallim otu< ruyorlarmış. Sonra kayboldu. Terbiye dairesinde sert ve gayet cesur ve sebatlı olmalı.) Ankara'ya geldi.Ikinci derecede Şair Mehmed ÂkiPdi bunlar mecliste dinî bir parti yapmak peşinde idiler. Cavit. imbikler toplandı. Biz Roma'da toplanan bu adamlar ile hiç münasebetimiz olmadığını ilân ettik. Ben bunun. Galib Kemâli ve daha bir takım eski nazır ve sefirler. Adamı ölümle bile tehdit ediyorlar. Ankara'dan gidip sesini kesti.. Eğer kuvvetle gelirsen. istediklerinin hülâsası şu: Vatanı kurtarmak için toplanıp bizim iş'arımiz üzerine hareket edin. Derhal şiddetli tedbir aldım. Zaten bu suretle bu devlete diplomaside pek çok şeyler kaybettirmişlerdir. Daha ne yapacak?!. İki muallimi ve bundan haberdar olup menetmediği ve vekelâlete vermediği için mektep müdürünü ve yine aynı sebeple maarif müdürünü azlettim.General talebinden vazgeçti.)i elimle yazarak azlettim. fakat hükümetin takibatına rağmen kati surette önü alınamamıştır. Siz işi yapamazsınız. Dedim: «Söylemek marifet değil. Bana da böyle haber yolladı. iş bitti. Mustafa Kemâlin rakılarını da bunlar yaptılar. hele o esnada maddî ve manevî çok iyi bir iş olmuştur. Bir tanesi leh ve aleyhe karışmamış. Bunu her tarafa tamim ederek çocukların dinî akidelerini bozmamayı bilâkis takviyeye çalışmalarını tavsiye ettim. Doğrusu iyi küstahlık. Bunların biri Ankara Polis Müdürü Dilâver. mukabele ederim) cevabını ver» dedik.miktarı hariciyeye ben vekâlet ettim. Reşit Saffet. işte devlet işinde dürüst oldu mu böyle şeyler de başına geliyor. oradan bizi idare edecekler. İÇKİ YASAĞI Millet Meclisi içkiyi yasak etti. ANTALYA'DA OLAN OLAYLAR Antalya'da heyecanlı bir hadise oldu. Nevalesini düzmüştü. Rakıyı yasak etmeleri. Hemen (S. diğeri de iştirak etmiş. amma bazı nüfuzlu memurlar hükümetin muhafazası altında bulunan bu imbiklerden bir kısmını alıp evlerine yerleştirdiler. Kararlar vermişler. italyan askeri de azdı. Galiba Arnavut. ROMA KULÜBÜ Bize Roma'dan bir tebliğ. Mahmut Muhtar Paşa. Ve bu husus şiddetle takip edildi. Muallim olacakların mekteplerde böyle şeyler yapmaları vahim hatâlardandır. Müftü bunu Maarif Vekâletine yazdı. bize bildiriyorlar.

yirmi hane ve dükkân. Nihayet: «Açım» dedi. Üzüm bulamıyanlar başka şeyleri. Meselâ İlhanlılar zamanında. Rusya'daki Türkler namına gelmiştir.. Bu adam mühim şeyler görüşmek istiyormuş. Ankara civarında birkaç çiftlik alıp ağniyadan oldu. Vermedim. Yine hemen herkes içti. Baş-kırt. Manatoğlu hemen Eskişehir'e savuşmuş. bu menfaatimiz aleyhine.Yeşilordu hikâyesi galiba. Bolşevikler de ilk devrede içkiyi yasak etmişlerdi. Tarihde içki yasağı misalleri vardır. Bu Rus dostumuzun aleyhine birşeydir. Hiç birinde de baş edile-meyip içki men edilememiştir. Yasak. Yapmadılar. Muhtelif tarzlarla halini. Galiba bu. Programı gördüm. Halkta derhal iptidaî bir imbik uydurdular: Bir büyük tencereye tenekeden bir kapak yaptırıyorlar. asıl müdafaayı ya- . lâkin biz Bolşeviklerin en mühim düşmanı olan İngilizler'e karşıdır ki.Kırgız. Onun gibi bir Rus oyunu olması lâzım. bilâkis muzır oldu. birleşmişler. Çocuğa üç celseden sonra şu cevabı verdim: «Böyle bir mesele ile bizim alâkamız yoktur. Herif bizi Halife ordularına.verdiğim cevabı söyledim. Bu adamın Türkiye'ye gelişinde bir maksat var . Lâkin yasak edilirse daha mızırı-m yapıp içiyorlar ve içenler yüksek fiatlarla alıp keselerini de deliyorlar. Bu ötekinden müthiş şeydi. Son yılarda Amerika da yasak etti. Silâhlarınızı atıp evlerinize gidin!» diyor. yine vermedim. Köylü ve halk imbik gibi şeyler 73 ¦ . Bu yasak o kadar şiddetli idi ki. tasanın sıhhatini ve dimağım. Bunda: «Ey askerler! Ankara'daki paşalar. Borunun iç ucunu kaşık gibi. Mustafa Kemâl birgün rakısız kalmadı. fakat Eskişehir'de yaptığı nedir? Vakıa o da komünizm esasıdır. tencereye tahummur etmiş üzümü koyup ısıtıyorlar. Kendisine randevu verdim ve Mustafa Kemâl'i gördüm. Çünkü yaptıkları votka fena cinsi oluyor. Yunanlılar'a. Heyet-i Vekilede tevkifini ta-leb ettim. MANATOF DÎYE BÎRİ Birgün Mustafa Kemâl bir tavsiye ile Şerif Manatof adında birini bana gönderdi. bak!» dedi. İçki vakıa beşeriyet için bir felâket. Arası bir hafta kadar geçti.» Bizde de aynı şey oldu. bu sözleri ne? Şimdi iş daha iyi anlaşıldı. itilâf devletlerine karşı müdafaasız bırakmak istiyor. Bu yasağın neticelerini kendisinden sordum. Bir defa böyle bir şeyin Rus pençesi altında imkânı yok idi. mebuslardan bir kısmını toplayıp komünizmin büyüklüğünden ve faydasından bahsederek Türkiye'nin kurtulmak için Bolşevik olmasını teklif etmiş. idam bile ediyorlardı. Tatar..Bu sefer benden vekâlette memuriyet istedi. isyanlara. işte rakı. Herif tekrar geldi. Dedi ki: «Hiç!. bizi aldatıp Türkiye'ye girecek ve bizi Bolşevik yapacak ve Rusya hükmü altına koyacak. Bu işleri iyi bilirsin.*¦¦¦ uydurup yine votkalarını yapıp içiyorlar. sıhhate muzır bir rakıdır. fikrini tetkik ettim. yeşilordu bizi kurtarmağa gelecek değil. Sonra böyle birşey yapacağız. Bu memleketin her tarfına yayıldı. sonra hocalık istedi. Hem biz Ruslardan yardım almak için bir heyet gönderdik. Zaten muhali işlemek. Mustafa Kemâl dedi ki: «Bu adamın Turan ittihat ve istiklâlini hâvi mühim bir programı var. Ankara'daki nutku Bolşevik casusu ve propagandacısı olduğunu gösteriyor. Herifin programının düzme bir şey olduğu kanaatini hasıl ettim. Astarı yüzünden pahalıya geldi. Başkırt imiş. fakat takdirin fenalığından yüksek küûlleri çok. beyler için harp edip kendinizi öldürtüyorsunuz.ve emlâk verirken sahte vesikalar yapıp Ankara'da onbeş. Şerif ahaliyi. ve adi. Yasağı kaldırdı. orada da askere ve ahaliye bir beyânname neşretmiş. Mustafa Kemâl'e de işin düzme ve saçma olduğunu.Daha ziyade zehirleniyorlar. Yeşilordu dalaveresine benziyordu. ordunun talebesi. Herifin programı neydi. Moskova'da Çiçerin. Küûl ve su tebahhur edip kapağa çarpınca üstteki soğuk su tesiriyle temeyyü ediyor ve borunun kaşığına oradan harice akıyor. ilâh.. Biraz para verdim. Türkiye'deki kardeşleriyle de birleşme ve Türkiye'ye bu buhranında yardım etmek için Manatof u (Mana-toğlu) göndermişlerimiş. zürriyetini bitiriyor. istiklâl etmişler. Bu sebeple iştirak edemeyiz». sana yolladım müzakere et! Bir netice çıkacak şey mi. hatta kocayemişi ta-hammur ettirip rakı yaptılar. Baş edilemiyor. Şerifle konuştum. Haber aldım. Sordum. bununla izah edilmeli. Maarif Müdürlüğü. Kapağın bir kenarından içine bir boru geçiriyor. muahede yaptığımız zaman bize bir ziyafet vermişti. kapağın üstüne de soğuk su koyuyorlar.

Adnan. de Mustafa Kemâl bu işi başka kalıba koyup kendi yapmadığını söylüyor. gazetesi.. Sonra tahkikat gösterdi ki bu adam Rusya'dan İstanbul'a gelmiş. Mustafa Kemâl'in bir âdeti vardı. Ders: Düşmanı ele geçirdiniz mi derhal onu muzır olamıyacak hale koyunuz. Sırf kendi işidir.. Nihayet biz muahede yapmak için Rusya'ya gidiyoruz. Ara sıra da «Memleketin kurtulması ancak Bolşevik olmakla mümkündür» diyor.)o zaman devletin komünistlikle kurtulacağını zannediyordu. onlara rey sorardı. propaganda usullerine dair derseler verip. Nitekim. tacir. mâkul cevaplar.. sulha kadar orada tutulması fikrinde bulundum. Karakol cemiyetinin bu halde oluşuna nutkunda kıyametler koparan Mustafa Kemâl bunu şimdi kendi de yapıyordu!. Ankara'ya o göndermiş imiş.. Sarıkamış'ta karşımıza çıkıt.maksadı sırf bolşevikliktir. Muhalefet edenlere katil ve idam cezası da vardı. Ben idam olması veya hiç olmazsa Sivas taraflarında bir esir kampı yapıp. Ekseriya onlarla içiyor... katırcı. Bilhassa programlarında gizli komite hali. . Bu esnalarda Mustafa Kemâl'in en mühim meşguliyeti: Yeşilordu ve Komünist teşkilâtı. Zaten onların havadisçisi. Trenimize gel-di.. Programlarını yaptım. oradan çolak olmuş. Elimi vermedim. Mızrak çuvala sığmadı. Hayır. sabahlara kadar evlerinde kalıyordu.. en kötü cevaplar da Çolak Salâhattin'den geliyordu. (. şehir şehir. köy köy.. Şunu söyliyeyim ki. Hakkı yoktu amma.. Türkiye'yi Bolşevik yapmak.. Hakkı Behiç.Elimi sıkmak istedi. Vakıa bu gayet yolsuz militarizm sistemi bir işdi. Bastırdılar... Kendisi de münasip gördü..)dır. Programlar. Sonra siz çekersiniz. Her yerde her mecliste Türkiye aleyhine propaganda yapmayı kendine âdet edinmiş. Mustafa Kemâl Ankara'daki Ruslarla pek sıkı dost idi. Lâkin ahval dolayısıyle kabil-i müsamaha idi. Merhamet veya iltimasa kulak vermek pek fenadır. İhtimal Rus mümessillerinin tesiri iledir ki. katırcılardır. iyi.. Salâhattin'i meşrutiyet zamanından beri tanırım. böyle yapmıştır. Yunus Nadi. yaralanmış. Müstakilen yapardı.Beş altı ayda mühim mahsuller verirdi. Bunları Heyet-i Vekilede okurdu. hükümet. Korktum. Tepesi kırmızı kadife kalpaklar giydiler. Acaba acemice yapılmış ve mahallî tatbiki bilinememiş bir Rus propagandası mı? Yoksa Bu adam doğrudan doğruya İngiliz casusu mu? Bu sefer ne ise Hey'et-i Vekilede tevkifine karar verdik. iyi de görüşürdük. 293 ilh. Karabekir'dcn. Fakat icra ettirmedi.. demektir. Onun kırmızı kadifeli kalpağı hâlâ gözümden gitmez.. bu kumandanlardan daima en iyi. onun için sıfırdı. Böyle halk kitlesinden olur.. İstanbul'da İngilizler'e casus olup Ankara'ya gelmiş imiş. Türlü propagandalar.. ne felâket bu?» diyorum. Baktım bu kelimeden çok korktu. Nihayet Moskova'da Tatarlardan tahkikat yaptım. Sonra birbirimizi kaybetmiştik. nizamnameler yaptılar.. Tevfik Rüştü ve daha birkaç kişiyi başına topladı. «Ne oluyoruz. Rus adamı olsa bunu yapmıyacaktı. Ve içimin yağı eriyordu. Meğerse Stalin'in adamı ve hafiyesi imiş. Millî maksadı anlatmak için bizim davamıza göre olan prensipler ile yolunda ve kuvvetli bir propaganda teşkilatı kâfi idi. Mustafa Kemâl buna ilk nüve ve kuvvet olmak üzere Çerkeş Ethem'i aldı.74 pıyoruz. Fazla olarak yolda İngilizler'e de casus yazılmış.. çocukça.Tevkif edildi. Balkan Harbi'nde Çatalca müdafaasında teftiş yaparken pusuya uğramış. başınızı verirsiniz.. Ve Mustafa Kemâl onu sade Rusya'ya iade ile iktifa etti. Salâhattin'ir yazılarında biraz huysuzluk da var idi... 75 Sh. Bu adamı Rusya'ya iade etmek pek muzır olmuştur. Mühim meseleleri kumandanlara yazar. şekillerde dolaştıracaktım. bir serseri imiş. Şimdi onunla resmî muhaberedeyiz. Hele Tevfik Rüştü hararetli bir komünist oldu. sözüne inanırlar. Bunları bir iki ayda prensiplere. kanun. Haber aldım trenin bir köşesine sıkışmış kolundan tutup attırdım.. Köylümüz memurlara inanmaz. Onun bir müfrezesini kırmızı tepeli kalpaklılar ve yeşil bayraklar ile Ankara'da dolaştırdı. soytarıca şeyler yapıyor. Zaten böyle bir yere daha birçokları için lüzum vardı. Tamamiyle (. Rusya'ya ikinci gidişimde işittim. namuslu adamdır.. Beyannamesi kanunen idamını müstelzimdi... ben millî yolda propagandacılar yetiştirmek için bir mektep açmağa teşebbüs ettim. «Seni İngiliz Casusu!» dedim. hoca ve ilâh. Güya millî müfrezenin millî maksadı daha iyi anlamaları buna sebep imiş.

Hem millet bolşevikliği dinsizlik diye tanımıştır. Öyle bir vaziyette böyle bir inkılâp pek tehlikelidir. Size düşmanım. Kararınızı verin. Hem de ingilizler bolşevikliğin şiddetli düşmanı. Ne yapıyoruz?!. Düşmanla muhatız. Bu memleket ancak.Kömür ocağı dalaveresi yapmak için İtalyan Fago'yu Ankara'ya getirtmiş. Burada sırası geldikçe iç yüzünü bildiğimiz kadar yazacağız. Tarih bizi mes'ül edecektir». kuvvetimle. Şiddetle «Rıza Nur'u tasdik ediyorum. işte bu adam bu utanacak hali şimdi nutkunda inkâr tevil ediyor.. Çerkeş Ethem ve kardeşleri Tev-fik ve Reşid'lerin yeşilordu ile kuvvetlendiklerin görüp mevkii elinden gidecek diye telâş etmiş. herşeyini yaptık. Mustafa Kemâl «Korkmayın! Orada Rıza Nur var. «Meseleyi Millet Meclisinin hakemliğine götürmek kanunen lâzımdır. biz Lozan'da iken had bir buhran zamanında Ankara'da herkes yeniden harp bağlıyacağı korkusuyla telâşta imişler. işimiz derhal dumandır. Galiba.... Bir muvaffakiyetleri yok. Belâyı başımıza kendimiz almayalım. Korku içindelermiş. Mustafa Kemâl birşey yapacak mı? Meclise gelmeden evvel Fevzi'ye söyler. Yeşilordu dediği. Bu ilân ile millet kamilen aleyhimize kalkar. Sözleri doğrudur. Millet ve devlet bu müthiş belâdan kurtuldu. 76 zası da var. Bir müddet sonra Fevzi'ye reyini sordu. Mustafa Kemâl söze başlayıp şunları söyledi: «Arkadaşlar! Biliyorsunuz çok zamandır komünist teşkilâtı ile meşgulüm. Millet zaten aleyhimizde. iki yüz liralık sermaye sahipleri mi? Bunları da kapatırsan memleket tamtakırdır. zavallılık ve akılsızlıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. kalemimle. Daima bu usûlü kullanmıştır Bu hizmetim Türk milletine en büyük hizmetimdir zannediyorum. O da evet der. Derhal «Hayır. hangi patron. Meclis açılacağı vakit Mustafa Kemâl ve Celâl Arif arasında rekabet başladığını söylemiştik. kaldık. O vaktiyle devleti komünistlikten de kurtardı. Bu şiddetim çok tehlikeli idi. vekiller hepimiz de donduk. Ayağa kalktım. amma içi doldu. Bütün milleti aleyhinize kaldıracağım. Hele Çerkeş Ethem şimdi adamı ve bolşevik kuvveti.» dedim. canımla. Kimse bir şey demiyor. verilmedi. Verir mi?. Mustafa Kemâl'in yanında beş on kişi ve Lâtife Hanım'ın babası Muammer Bey varmış. Bununla bu dava muhakkak suya düşecektir. Yeşilorduyu ve teşkilâtı lağvetmiş. Meselenin ruhu rekabet ve mevki daha ve kaygusu-dur. «Demek karar verildi» dedi. O kalsın.. Türkiye'yi bolşevik yapamazsi-nız»dedi. hangi servet ve fabrika var ki bunu yapacağız? Dükkânları mı kapayacağız? Küçük burjuva sınıfı nerede. Biraz sonra Mustafa Kemâl. Bunda da iyi güçlük çekmiştir. İşte Çerkeş Ethem ve kardeşlerinin Yunan ordusuna geçmeleriyle biten hadise buradan başlar. Türkiye'nin bolşevik ve Komünist olduğunu cihana resmen ilân edeceğim» dedi. Celâl Arif kendisini açılacak meclisin tabiî reisi sayıyordu. Berikinde de hırs kavi. «Dünyada bu kadar büyük bil hata işlenmemiştir. Bekir Sami ve Yusuf Kemâl hâlâ Rusya'da. Ve başkalarının üstüne atıyor. Meclisi ayaklandıracağım. Bu defa itirazımdan dolayı karar verilememiştir. Bu Fevzi'nin günahları çoktur. herşeyimle bunun olmamasına çalışacağım. Hatta haber bile nâdir. Gelirler mecliste iptida reyini ona sorar. Bu adam herşeyi yapar. Siz götürmezseniz ben şimdi meclise gidiyorum. Şimdi hazır düşmüş. Oh olsun. Sizinle çalışmıyorum». kaldı. nedir? Yüz. O «Muvafık» dedi. Sür'atle başkalarına soruyor. Şimdiye kadar aleyhimize bilfiil ordu göndermeyen İngilizler. Öteki ise ne vakitten beri istediği ve elde etmek için türlü entrikalar yapıp da muvaffak olamadığı bir şeyi pençesi altına almıştı. Ethem'in kuvvetleri. Yunan ordusunun veya Halife ordusunun yanına bir iki fırka da İngiliz askeri gelirse. Hiç ses yok. Yuttu. Müthiş telâş içinde başladım: «Komünistlik bu millete gelmez. Biz bu vak'ayı Türk tarihimizde yazamadık. Karşınızda ilk saftayım. bolşeviklik ile kurtulur. Bunu derken yumruğumu şiddetle masaya vurmuşum: «Eğer ilân etmekte ısrar ederseniz. önüne konmuştu. Ne . Şimdi bu vaziyeti de kurtarır» demiştir. biz komünist olunca mutlaka göndereceklerdir. Sonra Mustafa Kemâl bunun kıymetini takdir etmiş ki. fakat ses çıkaracak halde olmadığını takdir ediyor. Bunun üzerine Mustafa Kemâl «Kalsın!» dedi. Dilimle. Beni dinleyin eledim. Ve iftiharım sebebidir. Celâl Arif Adliye Vekili idi.YEŞlLORDU VE KOMÜNİZM Derken birgün Hey'et-i Vekile içtima etti. Çünkü kitabımızı neşrettirmez-di. Nizamnamelerinde idam ce(*) Yalancılık.Arkamdan Rafet (Dahiliye Vekili) ayağa kalktı. Böyle diğerlerini tesir altına alır. Mükemmel bir kuvvet olarak Yeşilordu'yu vücuda getirdik. Artık zamanı gelmiştir.

O günlerde bir gün Heyet-i Vekile iç-timaına gitmek üzere meclisten çıktık. Bunu da bilmiyordu. Hakikaten o vakit dünyada birkaç sandık kitap. diğer taraftan Mısır ve Hind ile ittifak edip. Bakalım bana ne yapacak? Mustafa Kemâl nedense Malta'daki ittihatçıları kurtarmağa çok ehemmiyet veriyordu.).. Bu zai büyük bir aileye mensup imiş. Celâl Arife öyle bii darbe vurdu ki. Hind müstakil değil ki. Bir mektubunda diyor ki «Sizin tuttuğunuz yol doğru değildir. Böyle şey en tahammül edemiye-ceği şey. Koluma girdi. Onunla aramızda biri vardı. Bana şunu dedi: «Yahu. Bize ise kuvvet derhal lâzım.. Bunun için Karadağ ve Arnavutlukla. engel oluyor. Şimdiye kadar hep çarpışıyoruz... fındık gibi kafadır. işte onun fikrince Lozan'da bu politika ile Avrupa'nın yedi devletini yeneceğiz! Bu. davul gibi karın. Taş hanı geçmek üzere idik. Paraya göz diken bir insan değilim. SİNOP'A DOĞRU Aleyhimize istanbul'un tertib ettiği isyanlar arttıkça artıyor ve şiddetleniyordu. Bu işler. Hatta dünyada bir dikili kazığım yok. (. Bir hal olsa nasıl kaçacağız? Uğraşa uğraşa nihayet istanbul'a yollamağa ikna ettim. Meselâ şunu söyli-yeyim: Biz Lozan'dayız. Birkaç kişi italya'ya kaçıp Karadağı ihya etmek hülyasında. on dakikada ben hepsini bitirdim. Amma. öldürdü. Bir tanesi bir ingiliz Miralay'ı idi. Büyükten atardı. Derken patlak verdi. Güldüm.» Dedi ki: «Canım senin de bir şeyini bulamıyorum. Bekliyorum. Kötülüklerine Rıza Nûr derhal itiraz ediyor. ingilizler almak için çok gayret ediyorlardı. Artık sıra benim. Arabaya .. Bize bir düziye tahrirat yazıyor. Celâl'i kömürle yere vuran adam. Celâl'in ibretli bir dersi şudur. niye para dalaveresine giriyorsun. Bunu Erzurum'da Kâzım Karabekir tevkif etmişti. ilk Rusya seferine giderken bu zabiti Erzurum'da mevkuf olarak gördüm. Adı Ravlinson'dur.. Mustafa Kemâl aleyhine söylenmeye başladı. Hükümete gidiyoruz. dedim ki: «Paşa! bende böyle şey yok. Belki de Celâl Arifin göz diktiği aynı ocaktı. Derhal yanıma geldi. Türkiye Dünya karşısında tek kalmıştır. Ders veriyor. Benim böyle şeyim olmadığını o da biliyor ya. Bir iki ecnebi tevkif olunmuştu. farz-ı muhal olabilse bile yıllar ister. O da Roma'da mümessil. Mademki.haldeyiz? Ne düşünüyoruz? Mustafa Kemâl ile aralarındaki gizli. içini söylüyordu. Nasıl tahammül etmiş. Mustafa Kemâl derhal Fago meselesini eline aldı. Papayı da zahir yapmalıdır». «Sanki bu herif âmirimiz.. Hem de ne sahtekârlıklar ve cinayetlerle. enerji ve tahsilden tamamiyle mahrumdu. boşuna yorulma! Beni böyle yere vuramazsın. hocamız» diyor. senin de Celâl Arif gibi böyle bir kömür ocağın filân yok mu?» Güya şaka ediyordu.. Bizim yanımızda bağda oturuyorlardı. fakat bu suretle beni tehdit ediyordu. Bizim hanım başımda bir derd idi. millete verdik.. Demek sıra bizim. Bir saf halinde yürüyorduk. bitirdi. İsmet fena kızıyor. Bir de din kuvvetine istinad lâzımdır. Vakıa yüzelli kilo kadar bir adamdır. Sonra Karadağ batmış. Yeri gelince bu altmış üç numaralı ocak işini yazacağım. Artık anlatması bitmişti. Mustafa Kemâl ve daha 5-6 vekil var. Zihniyeti de pek koline idi. Hem birbirine zıt şeyler: Müslümanlıkla ve Papa ile ittifak yapılacak. Sonra namusumla ve alın terimle kazandıklarımı da kütüphane yapıp. Herkese Celâl Arifi nasıl imha ettiğini.Doğrusu Celâl hem kel hem foduldu. Erzunım mebusları ile bilhassa Hüseyin Avni ile pek iyi idi. İsmet müstebit ve haris bir adam. Arnavutluğun ittifakından ne çıkar? Mısır. Şunlara bakılırsa derhal Fransızlar'in kelime salatası dedikleri şey olduğu görülür. O kadar çalıştı. bu adamla uğraşacaksın. Çünkü bu milleti bilhassa böyle zamanda idare edecek zekâ. Artık kinli. Celâl Arif. Hey dünya!. Mustafa Kemâl ise. ufak bir ev eşyasından başka bir şeyim yoktu. Hem de reisliğe lâyık değildi. içten kaynayan rekabet gitgide düşmanlık halini bulmuştu. Küfür ediyor. gururlu gururlu ve keyifli keyifli anlatıyor haa. Bilâkis pek mağrur bir adamdı.. Yere vurulacağız. sulhtan sonra Zonguldak'rn en mühim kömür ocağını vurdu. pişirdi. bir de sırtımda bu ağır yük ne olacaktı? Ankara'da bile emniyette değiliz. nasıl ittifak etmeli?!.» Yine beni bırakıp başkasının yanına gitti. Mustafa Kemâl de Malta'dakiler ile mübadaleyi teklif ediyordu. Müttefik lâzımdır. safderun. Hele son Bolşeviklik meselesi. Bir benim ağırlığım. Müslümanlık Âlemini ar77 kaya almalıdır. Fakat doğru.

Yemek vakitleri inip yemek yiyoruz. Çırçıplak soy da bak» dedim. Başları kel. Olmadı. Pislik. Memurlar geri gitmişler. ancak bir araba sığıyor. Yolda doğurdu idi. Diğerlerini de «Bunlar benim. ormana girdi.» demiş. tedavi etlikdi. Köprüler bozuk. Hanım bir Ankara kedisi almıştı. çırçıplak. Amma. ödüm koptu. İŞGAL GÜNLERİ İSTANBUL'U Hanım Ankara'ya gelmeden evvel ben idam cezası yeyince emvalimi haciz için eve memurlar gelmiş. ne yaptımsa olmadı. ne ağaç. Ormana girdi. Ne ise bize böyle bir belâ çıkmadı. fareler didik didik edip. Bir şey yok. Hele Çankırı civarında çaylar ile sulanan öyle güzel ziraat arazisi var ki. Bir müddet sonra «Baktım. Bu kadına söz dinletmek mümkün değildir.atıp yola çıktık. hiç olmazsa haciz belâsından kurtulmuş. Taşköprü'den Boyabat'a giderken bir büyük ırmağa geldik. Ufak çalılıklar var. Ayakları yok. Muhakkak bir ölümden kurtulduk. hastalıklı. Bana bunlara da baktırdı. bu millet ne alçaktır ve ne iş yaparlar.. Ingilizler'de görülen zihniyet mucibince Ermeni sözünü derhal incil Sinyoru gibi doğru kabul etmekti. Bulmak mümkün değil. Yazm iyi gidilirse de kışın çamur sebebiyle günde yirmibeş. birşey yok» dedi. ortaları avlu. Vaniköy'deki evimize inmişler. Asma köprü gibi. Ne oldu ise bizim bir-iki bin . Yolda uzun boylu olursa ne yapıyorlar. Meğerse yolun orası uçmuşmuş. Sebebi malarya. Ama ne köy. «Bak üstünde istanbul'a götürmesi muhtemel mektup falan birşey vardır. Hanım «Ermeniyi de götüreceğim» dedi. Öte tarafı dağ. 78 ruz. Öyle yerler oluyor ki.» demiş. Halbuki biz çocukları besliyor ve tedavi ediyorduk. Yanımızda bir Ermeni kadm hizmetçi de vardı. bir gözü sarı. Bereket versin arabacı atik imiş. bit içinde. Arabalarda seyahat eden evvelâ vasiyetnamesini yazmalı. Neyse araba da geçti. O vakit Kuleli Askeri idadisini ingilizler Ermeniler'e Darüleytam yapmışlar imiş. «Birşey yapamayız. Bereket versin beni her yerde hükümet resmî surette askerler ve ahali ile istikbal. Haram açıkgözlük edip kitapları mahzene sokmuş. Hanını hükümete söylemiş. mesafedir. Kastamonu. Çankırı. Bunların avluları hayvan gübre ve sidiğinden müthiş bir şey olmuş. Ahşap köprü var. çamur atların dizlerini geçiyor. Ermeni'nin iki çocuğu da var. kızı da. Aşağısı beş metre ve ırmak. Kalecik. Orası bir hırsız melcei imiş demek. Pazarlığımız buraya kadar» dedik. iyi bir hanede misafir ediyor. Hele Kastamonu ve Sinop'ta pek büyük istikbâl gördük. Bembeyaz tüylü. Konak yerlerinde han diyorlar. göstermek içindir. topraktan yapılmış. Yollar bozuk bazı yerlerde hiç yol yok. İndik yaya geçiyoruz. Dese. iyi cins Ankara kedisi böyle oluyor. Yeniden yerleşmişler. bilmem. Ne dedimse. vakıa dönüşümde kitapları rutubetten ciltleri sökülmüş. hanımı vapura koyup istanbul'a yollayacağım. Bir aralık teker boşa gitti. Araba ile geçmeye korktum. indik. Hanımın mücevheratından bulabildiklerinden alıp doğru Kuleli Darüleytam'a girmiş. Hanım evde yok iken. hakkı da var. hizmetçi kızı aldatıp dolaba sokmuş ve kilitlemiş. zeminde şeyler var. dedik. Ben de Ankara'ya döndüm. Darüleytamdan alıp götürüp.. Ne tehlike. insan bayılıyor. Murabba şeklinde. Eşyayı da kısmen saklamış. Şimdi Sinop'ta bu karıyı da. Derken Hanım bir yavruyu aldı. 79 Birgün Ermeni karı. O da korkmuş. Onbeş günde Sinop'a vardık. amma bilmeyerek. iplerle bağlayıp öyle yola devam ettik. koku. içlerine girilemez. Hanım «illâ bunu götüreceğim» dedi. Hanım birgün kadma o civarda tesadüf etmiş. Boyabat tarikiyle Sinop'a gidiyo(*) Şeytan anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı. Ankara'dan Kastamonu'ya kadar olan yerler. Yolda araba kırıldı. ilâç alıp. Bu yolu giderken hep düşündüğüm ya karşıdan başka bir araba gelirse ne yapacağız? ikisi de kalır. Anası kaçtı. Dağın eteğinde yol var. işte bu eve inmişler. Kocası Ankara'da benim çocuklarımı kesti derim. Şu ingilizler mütareke esnasında neler yaptılar. Yavrunun kulağını sıktı. Rıza Nur'un bir şeysi yok. ne adam. «Etme. Elmasları istemiş «Sesini çıkarma yoksa seni Ingilizler'e haber veririm. Yavru bağırdı. Anası miyavlıyarak geldi. Amma bilerek. Nasıl tutturmuşlar şaştım. gideceğiz. Yakaladı. İstanbul'a gittiler. Köprü sallanıyor. Ankara'da ermeni darüleytamında. Köprü geçerken arabadan iniyoruz. Hayvanlara şiddetli vurdu ve atladık.» demişler. yirmi kilometre yapmak bile bazan müşkil oluyor. biri mavi. Taşköprü. Bunu yazdığımın sebebi Ermeniler Türke ne hâindir. Konak araları otuz beş kırk kilometre kadar. yuva yapmış buldum.

liralık mücevherata oldu. O vakte göre bir hocanın. Türklüğe. Hikâye ettiler: Malta'dan bize mektup yazdı.. Öteki ittihatçılar hâlâ yatıyor. Ve bön durur amma bu adama ısındığı vakit terbiyeli. Artık önlerini boş buldular. Patrik'e mektup yazarsanız beni derhal kurtarır» dedi. Zaten bunun müslümanlığı bir addır. isyan yapan ahali de ekseriyetle Çerkeş. Evvelâ intihabına ittihatçılar mâni idi. Kötülere karşı sözünü de esirgemez. Benim birinci Rusya seferinden döndüğüm esnalarda idi ki. iki taraftan birçok masumlara kıyılıyor. Şimdi de Malta'dan kurtuldu. zararlara sokmuştur. Düzce ilah. Aynı zamanda Yunanlılar izmir'den tecavüz ettiler. Soğuk. Beraber Hey'et-i Vekilede bulunduk. öldürüldü. Arnavut ve emsali ecnebi unsur idi. çok şeyde uyuşuk.. müftü olduğu halde kanundan evvel şapkayı giyivermiştir. Bu adam ne işgüzar adammış. Bu fesi bir daha başıma koymam» demiş. Şarka doğru sarıyordu. Devletin perişan vaziyeti konuşulurken Fethinin bana ne. Sonra Ankara'da tanıdım. Sonra Mustafa Kemâl de bu adamı mebus yaptı. Yazdık. Derken. Sıra emini oldu. Sonra Türk değil. ben ittihatçılık ettim. hadsiz hesapsızdır. Yalnız Fethi (Şimdi Paris Sefiri) için Süleyman Nazif. Çünkü iyi dalkavuktu. Ateş Adapa-zarı'ndan. Aklına her geleni yapan ve bu babta söylenen makul ve mantıkî sözleri dinlemeyen bu kadın benim başıma neler getirmiştir. Asiler bunları tutup tevkif ettiler. Bravo. Hendek. Beni ne masraflara. Derhal Hasan Fehmi'yi tahliye etmişler. müslümanlığa. Paralar kazandı. Adapazarı.. Bolu'da mutasarrıf olan Haydar Bey'i (istanbul Şehremini) dövdüler ve hapis ettiler. Onu da pusuya düşürüp öldürdüler. Bunlardan Koç Bey adında bir abaza avanesiy-le Beypazarı'na kadar geldi. Gönen. Bandırma. Bizi telâş . Bunların kumandanı Süleyman Şefik. Bütün kuvvetini esir ettiler. Sakin ahali iki taraftan da paraca. Bolu'ya propaganda ile işin önünü almak için mebus arkadaşlardan Hüsrev (Sofya sefiri ve Boşnak'tır). «Aman beni kurtarın. isyanlar başladı. Bolu. Sinop'ta iken bizim Altınoğulları Hasan Fehmi'nin istanbul'da olduğunu söylediler.. Kanlarla paralar yedi. fakat.. ikisi kurtuldu. Bilhassa namuslu adamdır. Fakat aklım başıma geldi. Düzce. Rize Mebusu Osman. Nihayet Anzavur bozuldu kaçtı. Onu da bozdular. aleyhimize ilk sıkı hareket Anzavur'un hareketidir. mebusun meyhane açması pek müthiş çirkin şeydi.Nallıhan ateş aldı. Diğer ittihatçılar Malta'damihman. zabitleri çoğu Çerkeş. Amma iyi oldu hanıma. Söyledi ise yazık. Dûrendâne bir kadınla daha evlendi. Pangaltıda bir meyhane açtı. Bu sefer bir gece çadırında öldürüldü. 80 İSYANLAR ı ingilizler ve istanbul hükümeti aleyhimize plânlarını yapmışlar. Yine bozuldu. Kir-masti. Meselâ. işi bitirildi. Hüseyin Cahit de hususî bir surette kurtulmuş italya'ya çıkmış başındaki fesatmış. Bundan böyle Rumluğa. Bunların Malta'daki hayatları hakkında uzun hikâyeler söylerler. hoca. Padişahın Kuvva-yı tızibati-yesi (Halife Ordusu) da gönderdiği adamlarla buna iştirak etmişti. Arif bir daha takviye kuvveti aldı. Bizim için saded haricidir. hısım akrabası Abdülhamit zamanında Amavutluklarıyla övünür-lerdi. Tevbe ettim. zararsız. Hakkı da var. Gerede. Karakeçili aşiretinden mürekkep bir çete kuvvetini Kaymakam Arif Bey kumandasında gönderdik. Amavuttur. Rumlar'a düşman oldum. Gitti. canlar yanıyordu. bilhassa Abaza idi. Derhal onlara hadim oldu.. Arş borusunu çaldılar.. Aşkolsun. Vaziyet fenalaştı. Miralay Mahmt Bey'i (Geyve'de bizi tevkif eden) muntazam bir kuvvetle gönderdik. rahatça büyük zararlara uğruyordu. Bilmem doğru mu? Halbuki Fethi ittihatçılar zamanında onların mâkulü idi. Kırklareli mebusu Doktor Fuad'ı yolladıktı. Karıncaya basmayan müftü!. Patrikhaneye hizmet ederim. ben islâv'ım» dediğini yazdı. izmit'e asker çıkardı. kendisi Manastırlıdır.. Aleyhimize çıkan isyanların en mühimrni de bu idi. malûmat sahibi olduğu görülür. Ticaret edip. Islâvlar sonra gelmişlerdir. Göbeğim çatladı da yine söz dinleteme-dimdi. Beypazarı Ankara'dan altı saat kadardı. Bu kuvvetler de sıfır oldu. Karacabey ve Biga taraflarını ateşe verdi. Şahsına çok güzel bakıyor. Oralar önce Kuman Türkleri'nin yurdu idi. Nasıl kurtulduğunu sordum.. Ankara'nın teşebbüsü ile diğer ittihatçılar da Malta'dan kurtuldular. Patrik ingiliz Kumandanına söylemiş.. «Lanet olsun. gider. Hele He-yet-i Vekilede çok şeyde en iyi fikir söylediğini gördüm. Kendisinden işitmedim. Bu askerlerin. Bizim çeteleri birkaç defalar bozdu.

Memleketinde. Bu yüzden istifa etmiştir. Hüsrev ve arkadaşları geldiler. Muvafakat etti. emri vâkiy-di. Maiyetimle teslim olurum demiş. izmit mutasarrıfı İbrahim admda bir Çerkesti. Kızdım ve acıdım amma. Sefer'i alıp derhal asmış. Bu mühim bir mesele idi. Aralarında şahsi münafe-ret varmış. Mühim an yaşıyorduk. fakat emniyet mümkün değil. Mebus arkadaşlardan bir otuz kadarımız Koç Bey'e karşı bizzat müdafaaya karar verdik. bu sebeple harp ettiğini söylemiş. Aylarca bu halleri devam etti. bütün hayat ve mazisiinn yıkılmakta olduğu. Sefer bu doğru ise ben isyandan vazgeçerim. uykusuzlukla başım da sersem olmuştu. Ne çare iş başa düştü. Asilerin başlarından biri Abaza Sefer Bey imiş. Bu vaka ile Hilâfet Ordusu falan bitti. halife ordusu ortadan kalktı. Dava mahvolmak üzereydi. Derhal Düzce'ye Rafet'i. Zile'ye kadar sardı. böyle tehlikelere atılmış. Zavallı devlet ve milletin. Ondan nasıl korkarsam bunun rüyasmda da öyle korkuyorum. Ben şahsen Rafet'in dostu değilim.. Ben derhal Seferle telgrafla görüştüm. Üç gün üç gece Ziraat mektebinde (Erkân-ı Harbiye Riyaseti) telgraf başında idik. Önce Mısır'da idi. Biraz geçti. Fakat asker «Padişah baba» diyor. Bunlar da benim telâşımdan müteessir olup büsbütün meyus oldular. Erzurum Mebusu Binbaşı Zihni bize kumandanlığı deruhte etti. Haklı haksız demiyor. sallandığı gözümde tecessüm ediyordu. Sabaha yakın bir zamandı. İleride de yazacağım. Asi81 lerin kuvvetlerini çok eksiltiyordu. Hüsrev telgrafla bunu bize haber verdi. Bunlar gittiler. Bu esnada pek fena birşey olmuş. işte bu suretle yeniden ümidimiz uyandı. Rafetle muhaberede idik. böyle büyük hizmetler görmüştür. Bu adamın huyu buydu. Erzurum'dan Ankara'ya gelen çetesi de yetişti. Bizim tarafa geçmesini söyledim. İbrahim'in gönüllülerini dağıtmak istiyordu. Ama çoğu Çerkeş Ethem'in çetelerinden mürekkep. Ethem. Ethem. isyan ta Erbea. Bu elim intibah o kadar şiddetli olmuştur ki. Uzun bir gayretle bu iş de bitirildi. Ankara'da ikiyüz kişilik kadar asker kuvvetimiz var. O tarafa geçiyor. Ve silahıyla geçip gidiyor. aym zamanda Çerkeş Ethem'i koşturduk. Derken Bozkır. görülüyor ki Ali Kemâl'in neşriyatı ortalığa ne fesat salmıştır. Askerimiz dağılacaktır?!. Hüsrev benim Ankara'da vekil olduğumu delil getirerek ittihatçı hareketi olmadığını söylemiş.Gözü-müze uyku girmiyordu. Hükümetten ben bir manga aldım. Buna Çapanoğulları da iştirak ettiler. Süleyman Şefik onunla tepişiyordu. Yahut silâhı atıyor. Eskişehir'den Çerkeş Ethem gönderildi. Neyse. Pontus Rum çeteleri de pek . evinde soluğu alıyor. Doğrusu büyük cesaret idi. Bunu yapan Postacı Nâzım adında biridir. Sefer hapishanede Hüsrev ile görüşmüş. Yapacak yok. Bu telgrafı alır almaz ben herşeyin mahvoldu-ğunu zannedip telâş ettim ve bağırmağa başladım. halâ dimağımdan gitmez. Doğrusu kolay iş değil. Artık sevincimize nihayet yoktu. Bazen rüyama girer. Nişan talimi yaptım. Çolak İbrahim'i. En mühim isyan hâdisesi. rüyasını da. Amma. Hayatını temin ettim. imtihana giriyorum. bu suretle de davamıza yardım etmiş. biri aşılamazdı. Şimal. Tanırım. Aleyhimizde Yunanlılar. Ali Fuat Paşa kumandasında ve Eskişehir'de duran ordumuz onbin kişi kadar. Nitekim mektepte imişün. Hüsrev ve Fuad deli gibi olmuşlardı. Kimsenin ağzını bıçak açmıyor. Amasya'dan Cemil Cahid. kendi karargâhına bildirdi. Sefer'dir. Sanki bu yıkılmayı görüyorum gibi geliyordu.aldı. Rafet asîlerle temas etti. derhal asıyordu. Ethem'in bu işi alçakça bir işti. Şark ve Cenup'ta âsiler. Mustafa Kemâl ve diğerleri hiçbir şey söylemiyor. muhakeme falan bilmiyordu.Rafet asilerle uzlaşmak üzere onların karargâhına gittiğini bildirdi. YOZGAT İSYANI Derken Yozgat'ta da isyan oldu. fakat hak budur. Allah razı olsun Koç ilerlemeyip geri döndü. Bu kara günü kurtaran Rafet. Teslim olmuş. Sefer millî hareketin ittihatçı olduğunu. Kumandan nasıl gider?!» deyip dövündüm. Hile ile kumandanımızı aldılar. halâ ara sıra görürüm. Mustafa Kemâl bu adamı itin kıçına sokuyor. Aklıma geldikçe aynı o vakit gibi canlanır. inzibatsız bir eşkıya kitlesi. «Bu bir hiledir. tam bir çenber içinde idik. Saatlerden sonra Rafet işin muvaffakiyetle bittiğini. Zaten kumandan Süleyman Şefik izmit'e karaya bile inmemiş. Konya ve havalisinde de patlak verdi. Çok adam asmıştır. vapurda beklemişti. askerî efelerden mürekkep olan Binbaşı Nazım'ı. Çorum.

faaliyette idi. Demek İstanbul işi iyi tertip etmiş imiş. Afyonkarahisar'dan Derviş Bey (Paşa) Konya'ya gönderildi. Konya'da Vali Haydar Beyi ve Kumandan Hayri Beyi (Mebus ve Paşa) yakaladılar. Konya isyanının başında Delibaş adında biri var82 di. Beşyüz asker firarisini toplayıp isyan etmişti. Rafet altıyüz kişilik bir süvari kuvveti yapmıştı. Bunu Ankara'da kendi yapmış. Kendi talim etmiş, iyi yetiştirmişti. Ben de talimlerini de görmüştüm. Bu esnada Dahiliye Vekili olan Rafet'le bu askerler oraya koşturuldu. Bu kuvvetler de Konya isyanını bastırdılar. Zavallı Rafet; en kötü bir adam bile olsa bu kadar mühim hizmet görünce ona hüsnü muameleden başka birşey yapılamaz. Bütün bu isyanlarda birçok mühim vak'alar, hikâyeler, teşekkül işleri, fikirler, dâvalar, zihniyetler, kahramanlıklar, menkıbeler vardı. Tafsilatıyla yazılmaları, tekspitleri lâzımdır, içinde bulunanlar yazmalıdır. Hem tarihtir, hem bence millî roman, piyes mevzuları olur. Hemde bir millete böyle günlerdeki kahramanlarının hâtıralarım ortaya koymak, evlâda yadigâr ve ders etmek vazifedir. işte bu istanbul'un yâni Vahdettin ve Ferid Paşa'nın kat'î mağlûbiyetleridir. Bu iki adam, bilhassa Ferid kabiliyetsiz, pek ahmak idiler. Mağlûbiyetlerinin sebebi budur, isyanların hepsini birden yapamadılar. Cahil, amelimanda şeylerdi. Hilâfet Ordusunu kullanamadılar bile. Bu ahmak gerek sivil ve gerek askerî işte, nerde kendi gibi ahmak varsa onları seçmişti. Bereket versin böyle bir surette millî galebeye büyük hizmet etmiştir. Bu esnada Urfa taraflarında milli aşireti isyan etti. Fransızlarla iştirak etmişti. Viranşehiri aldılar. Üzerlerine sevk olunan kuvvetlerin önünden kaçıp Cenuba, Fransız arazisine gittiler. Bu da böyle bitti. izmir işgalinde ilk günlerinden beri Miralay Ali (Kel Ali) alayı ile Ayvalıkta, Miralay Kâzım (Meclis Reisi Kâzım Paşa) Balıkesir'de idiler. Yunanlı-lar'a ilk askerî darbeyi vurup kovan Kel Ali'dir. İSTİKLAL MAHKEMELERİ Bu esnada isyanlar, asker kaçakları ve Ingilizler'in yolladıkları casuslardan dolayı Mecliste İstiklâl Mahkemeleri tesis edildi.Bunlar casusları, hâinleri, âsileri, asker kaçaklarını muhakeme ediyorlardı. Eskişehir'den Samsun'a, Konya'ya kadar hemen hertarafa birer istiklâl Mahkemesi gönderildi. Bir tane de Ankara'da vardı. Bu aralık Antalya'ya Dişçi Sami adında biri gelmiş, ingiliz casusu imiş. Yakalayıp Ankara'ya getirmişler. Sami mahkemeye beni Mısır'dan tanıdığım söylemiş. Mahkeme şahadetinle müracaat etti. Hakikaten Mısır'da Türk bir dişçi Sami işitiyordum. Yüzünü görmüş değildim. Orada maaşlı ingiliz Casusu olduğunu söylüyorlardı. Hattâ şimdi, Mısır kiralının mabeyincilerinden olan İhsan Bey birgün bana «Dişçi Sami'ye ben yüz veriyordum, meğerse ingiliz casusu imiş. Kovdum» demişti. Bir müddet sonra da bu adamın casusluğu terk ettiğini, bir Türk kızı ile evlendiği şayi olmuştu. Mahkemeye bunların hepsini söyledim. Mahkeme reisi Topçu İhsan idi. Dişçi Sami'yi astılar. Adana Cephesinde Tufan Bey diye şöhret alan Yüzbaşı Osman büyük kahramanlıklar yapıyordu. Halk keza. Bilhassa iskenderun Türkleri... Fransızlar, hile ile vakit kazanmak istemiş olacaklar ki, bir heyet gönderdiler. Mustafa Kemâl ile meclis binasında görüştüler .Ben de yanlarında idim. Celâlettin Arif de vardı. Fransızlar mütareke istiyorlardı. Vakit kazanmak istedikleri anlaşılıyordu. 83 I Razı olmadık gitti. Sonra tekrar adam gönderdiler. Bununla bizzat Mustafa Kemâl görüştü. Bizden gizli tuttu. Nihayet bize «Mütareke yapacağız» dedi. Mütareke yaptı. Millet Meclisi bu mütarekeye kızdı. Kabul etmek istemedi. Mütareke hakikaten hatâ idi. Sh. 286 da Mustafa Kemâl bunu tevil etmek istiyor. Hem de keramet satıyor, amma, hiç te öyle değil. Fransızlar şüphesiz vakit kazanmak istiyorlardı. Meclis bu sebeple kabul etmek istemiyordu. Nitekim o mütareke isteyen Fransızlar mütareke esnasında asker çıkarıp Zonguldak'ı işgal ettiler. Mütareke yaparak Mustafa Kemâl büyük bir hatâ yapmıştı. Hem de ben Hariciye Vekili olduğum halde, ne Hey'eti Vekileye söylemeyip hodtehod yapıvermişti. O, usûl ve

(......)lük bilmez. Her işi böyledir. Fırsat bulsa bütün işleri re'yi hoduyla yapar ve berbat eder. isyanlar İzmir Cephesini zayıflattı. Çünkü müfrezeler oradan alınıyor, âsiler üzerine gönderiliyordu. Yunanlılar da bütün cephelerden tecavüz ettiler. Ve ilerlediler. Milen hattını çok geçtiler. Birçok arazi işgal ettiler. İngilizler Anadolu'ya çok casus yolluyorlardı. Haber almağa pek muhtaç idiler. Gönderdikleri casusların hemen umumu, Arap, Arnavut gibi unsurlardandır. Çok tekerrür eden bu hal Türke büyük bir intibah dersidir. Ordudan neferlerimiz de akın akın kaçıyorlardı. Gerek casuslar gerek bunlar hakkında istiklâl Mahkemeleri şiddet göstermiş ve o esnada bu suretle büyük hizmet görmüştür. NUREDDİN PAŞA Yine Haziran içlerinde istanbul'dan Nurettin, Diyarbakırlı Kâzım ve Nihat Paşalar geldiler. Galiba Fransız tayyaresi ile geldiler. Eczacı Hüsnü bunları tanıyormuş. Bağına yemeğe çağırmış. Yusuf Kemâl ile beni ve Erzurum Mebuslarını da çağırdı. Bu zatları orada tanıdım, içlerinde Nurettin Paşa'nın halü tavrı dikkatimi celbetti. Normal değil, büyük bir kibir ve azamet gösteriyor. Grup halinde fotoğraf çıkardılar. Nurettin geldi. Ortaya oturdu. Hiç olmazsa beklese de bizler teklif etsek... Yahut nezaket icabı kendisi bize teklif etmeliydi. Çünkü Yusuf Kemâl de, ben de nazır bulunuyoruz. Ondan üstünüz, ehemmiyeti yok. O ortada resim çıktı, amma adamın hali, hiç olmazsa terbiyesizliği dikkatimi celbetti. Derken Mustafa Kemâl kendisini cephede kumandanlığa tayin etmek istemiş. Nurettin memuriyet kabul etmek için «Hükümetin her yapacağı işi evvelâ kendisine sorması, sormadan bir iş yapmamasını» şart koşmuş. İşittik. Mustafa Kemâl bu işi de bizden, hükümetten habersiz yapıyordu. Doğru mu diye birine sordum. Doğrudur. Ha tamam. Bu adamda «Cinnet-i taazzum» dedikleri hastalık var. Çok görüşemediğinden mi, tenezzül etmemekten mi neden bilmem hiç lâf söylemiyordu. Bu sebeple zekâ ve malumatı derecesini anlayamadım. Sonra Eczacı Hüseyin'de Nurettin'in bir kartını gördüm. Üzerinde şöyle yazılı: «Nurettin Paşa, Kûtülammare Muhasın» gülmekten katıldım.. Bir anormal kart evvel görmüştüm; Nursin idi. Bu ikinci kart. Bir yerin muhasırı olmak bir şeref ve hattâ memuriyet de değildir. Zaptetse idi. O da ayıp ya, hadi yazaydı, diyelim: Bunun manâsı şudur: Bu adam çok kibirli ve mağrur. Bunu ispat edecek sermaye de yok. (*) Dürüstlükle ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 84 Bula bula Kûtülammare'yi muhasarayı bulmuş. Zaman geçti. Nurettin'i iyice gördük; pek azametli, fakat pek cahil; zekâsı da olmayan biri. Her işte din borusu altında, taassup içindedir. Nurettin, Mustafa Kemâl ile uyuşamayınca gidip Taşköprü'de uzun zaman oturdu. Damadı Taşköprülü'dür. isyanlarla beraber başlıyan Yunan umumi taarruzu bir taraftan Bursa'yı, diğer koldan Uşak'ı zabtederek hitam buldu. Milen hattı falan gitti. Demek İngilizler'in bu hattı yapmaları Yunanlıların ilerlemesine mani olmak, Yunan işgal arazisine intihaî bir hudut çizmek değil, onları bizim çetelerin tecavüzünden men ile rahatça taarruz hazırlamaları için imiş. Bizim asker, çeteler, zayiatla çekilip Eskişehir, Afyonkarahisar'ı ve civarlarına doldular. Bu vaziyet Yunan tehlikesini haddi azâmiye kadar büyültmüş idi. Millet Meclisinde Bursa'nın Yunan ile düşmesi büyük perva ve belâdır kopardı. Birçok Mebuslar Bursa Valisi Hacim ile Kumandan Miralay Bekir Sami'yi idam ettirmek fikrinde idiler. Güya bunlar lüzumu derecesinde müdafaa işine gayret etmemişler imiş. Doğrusu budur ki, bu iddialar tamamiyle saçma idi. Felâket önünde sırf hissî bir galeyan idi. Vakıa hamiyet galeyanı idi amma, böyle idi. Muntazam bir ordu önünde iki buçuk çete, silâh ve cephanesi pek kifayetsiz olan bir avuç asker ne yapacaktı?!.. Bunu düşünen yoktu. Neyse mesele kapandı. Mustafa Kemâl, kapatmak için, doğrusu çok uğraştı. Esasen mes'ul edilmek lâzım olsaydı asıl Mustafa Kemâl'di. Fakat onun da kabahati yoktu. Neyse Bekir Sami'yi işten çıkardılar. Hacim mebustu ve meclise gelmişti. Bu kıyamette hazırdı Yunan umumî tecavüzünden evvel cephede bu taarruz sezilmiş, cephe Erkân-ı Harbiyeden imdat kuvveti, cephane ve silâh istiyor, yalvarıyorlar, bar bar bağırıyorlardı. Mustafa Kemâl bunların herbirine bir yalan savuruyordu.

«Gönderdim, gönderiyorum, ilah...» diyordu. Halbuki hiçbir şey gönderdiği yoktu. Zaten gönderecek bir şey de yoktu ki, bir tanesini gözümle gördüm. Salihli tarafındaki kuvvetler Necati (Maarif Vekili) yi imdat ve cephane için Ankara'ya yollamışlardı. Ziraat mektebinde Erkân-ı Harbiyede idim. Oraya geldi. Cephe namına matalibini söyledi. Mustafa Kemâl buna bir nutuk çekti. Bu nutku da lâfla Yu-nan'ı bozdu, izmir'e tıktı. O kadar yalan ki, kendimi tutmasam kahkahayı salıverecektim. «Bu kadar da yalan olmaz, biraz mübalâğasını yap!» diyecektim. Baktım Necati yutmuyor. Yalanlarının bazısını yakaladı. Derken Mustafa Kemâl kızdı. Siyah tahtaya cephenin resmini yaptı. Mevhum kuvvetler işaret elti. Bir yere toplar koydu, işte böyle bitireceğim dedi. Necati «Burada top yok» dedi. Bu sefer daha şiddetle: «Sen asker misin? Ne anlarsın? Git onlara söyle her işi yapmı-şrmdır.» dedi. Necati üstüne bir de azar yedi. Bu bana bu adamın hiç sıkılmadan (.....................) söylemekte olduğunu, bir daha kati surette ispat etti. Vakıa bu esnada Yunan taarruzunu durdurmak elden gelen bir şey değildi. Ancak bu kadar palavraya, yalana, dolaba da lüzum yok idi. Kendisi bunları cephenin maneviyatını yükseltmek için yaptığı suretiyle tevil ediyordu. Amma böyle yalanlar aslı çıkmayınca maneviyatı daha ziyade kırar. Çerkeş Ethem Düzce ve Bolu'da ettiği hizmetten dolayı, herkes tarafından (*) Kuyruklu yalan anlamında iki kelime metinden çıkartıldı. 85 takdir edildi. Millet Meclisi kendisini alkışladı ve hatırımda kaldığına göre kendisine resmen «Millî Kahraman» unvanını verdi. Bir Çerkeş millî kahraman oldu! Hem de bir eşkıya. Mustafa Kemâl zaten Ethem'in nüfuzunun büyüdüğünü görüyor. Bunun kendi mevkiî ve nüfuzuna zarar vereceğini tahmin ediyor, ondan korkuyordu. Hemen Yeşilorduyu kaldırmıştı. Ethem'in nüfuzunu kırmaya çalışıyordu. Bu sefer bilakis Meclisin Ethem'i alkışlaması, Mustafa Kemâl'in aklını aldı. Ona böyle bir unvan verilmesini asla çekemedi, hazmedemedi. Bu unvandan sonra Ethem Ankara'dan geçip Yozgat'a isyan bastırmağa gitti: Bastırdı. Oradan isyanın Ankara Valisi Yahya Galib'in seyahati neticesi olarak zuhur ettiğini beyan ederek hükümetten Yahya Galib'in Yozgat'a gönderilmesini istedi. Yahya Galib titredi. Çünkü Ethem'in şakası yok, hemen asıyor. Yahya'nın işte ne derece zîmedhal olduğunu bilmiyorum. Bu babta iyi bir tahkikat yapılıp neticesi bize bildirilmeli. Fakat Mustafa Kemâl, Yahya'yı vermedi. Bir defa tama-miyle muti adamı, sonra onu Ethem'e vermesi o zaman Ankara üzerinde de nüfuzunu kabul etmesi demek idi ki, kendi nüfuzuna müthiş bir darbe idi. Bu da bu iki adamın (Mustafa Kemâl - Ethem) arasını daha ziyade açtı. Artık alenî birbirleri aleyhine küfürler savurmağa başladılar. Ethem, Yozgat'tan Eskişehir'e geçti. Orada Yeni Dünya adında bir gazete çıkarttı. Bunda komünistlik, hem de kapalı bir şekilde Mustafa Kemâl'e hücum vardı. Bu gazeteyi Arif Oruç'a çıkarttırıyordu. Biraz sonra Ethem hastalığı dolayısıyle Ankara'ya geldi. Yanında erkânı harbi gibi bir mevkide Giritli Kâzım adında biri vardı. Eskiden tanırdım. Bu adam Maarif Vekâletine geldi. Mustafa Kemâl aleyhine söylendi. Ve Ethem'le beni tanıştırmak istedi. Buyursun!» dedim. Ethem geldi, görüştük. Ben Ethem'e bu en mühim buhranlarda ettiği pek kıymetli hizmetlerden dolayı gıyaben hürmet : etmekte idim. Kendisine riayet ettim. Biraz da Mustafa Kemâl hakkındaki fikri-ni öğrenmek için gıdıkladım. Açılmadı; fakat aleyhinde olduğunu aşikâr gösteriyordu. Meğerse Ethem'i bana Mustafa Kemâl «Git, Rıza Nur'u tehdit et. Maarii vekilliğinden istifa ettir» diye göndermiş imiş. Öyle ya Cami ve Celâl Arif den sonra sıra benim. Bana mecliste istizah da yaptırmış, düşürememiş idi. Şimdi teh^ ditle yapacak. Bunu nice yıllar sonra Ethem'in yanında zabit olan Eczacı Sami'den işittim. Ethem beni tehdit etmedi. Herşeyi doğru söylemek lâzım Ethem çok cana kıydı. Bu doğrudur; fakat millî davanın kazanılmasındaki âmillerden biri de olmuştu. Sonra Yunan ordusuna iltihak etmese idi. Çok iyi idi; bu suretle mahvoldu. Fakat o adamı o akıbete sevkeden Mustafa Kemâl'dir. O hale getirdi ki; can kaygusuyla kendini Yunanlılar'm içine dar attı. Bu işte İsmet'in tahrikatı büyüktür Ağustos içlerinde (1336) bağda komşumuz Celâl Arif ve Hüseyin Avni birgün bana geldiler. Şu sırrı tevdi ettiler:

«Mustafa Kemâl ile bu iş sökmiyecek. Bu adam birgün milletin başına felâket getirecektir. Bunu atmak lâzımdır. Biz ikimiz Erzurum'a gideceğiz. Halkı ayaklandırıp bunu düşüreceğiz» dediler. Ben de «Doğru. Ancak nâzik iş. Bunu memlekette tefrika çıkmadan, ona tecavüz ve mukavemet imkânı bırakmadan yapmalı. Yoksa dahil zayıflar, düşmanlar kuvvet bulur. Millî dâva suya düşer. 86 Karabekirle görüşürsünüz. Muvafakat ederse kumandanları elde eder. Mustafa Kemâl'in çekilmesini her taraftan isterler. Biz de «Ne çare çekil!» dcriz.Olur. Yok, Karabekir istemezse birşeye siz de teşebbüs etmeyin.» dedim. Ben Mustafa Kemâl'i asla istemiyorum. Bu adamın (......) ruhunu, hırsını görmüştüm. Milleti inim inim inleteceğine kanaat getirmiştim; fakat öyle bir buhrandayız ki; birbirimizle uğraşmaya vakit yoktur. Böyle birşey pek tehlikelidir. Herşeyden evvel, elbirliğile düşmanları tard .edip, devleti kurtarmak lâzımdır. Bazıları onun aleyhine kıyam yapmak, yahut öldürtmek lüzumunu söyler daima onlara Aman sırası değil, der, böyle şeylerin önüne geçmeye çalışırdım. Yoksa iskatı farz bir adam olduğunu ben de öğrenmiştim. Komünistlik gibi haltlar karıştırıyor. Birgün kimbilir daha ne (....) yer. Dâva elden gider. Böyle buhranlarda yetişenler ekseriya müsetbit olurlar. Kıyam teşebbüsündekiler ben nasihat ettikçe «Sonra inleriz» derler. Ben de Evet, milleti kurtardıktan sonra başımıza (....) olacaktır. Nemrutlara taş çıkaracaktır; fakat bir defa devlet kurtulsun da bakalım, o vakit mümkün olursa birşey yapılır. Olmazsa başa gelen çekilir derdim. «O vakit pek kuvvetlenir, düşürülemez» derlerdi. Bu da doğru amma, vaziyet tefrika, kavga istemiyor. Bu iki adam «Pekiyi!» deyip gittiler. Arası bir müddet geçti. Celâl Arif kıyameti koparmaya başladı. Heyeti Vekileye, Millet Meclisi'ne telgraflar yağdırıyor: Dâva: oradaki orduda suistimaller var. Ahali galeyanda imiş, bir irtikâbın mü-sebbbibi olarak da Erzurum Vali Vekili Miralay Kâzım (Palavracı Kazım, Şimdi izmir valisi, Arnavuttur)ı gösteriyor. Bunun azil ve tecziyesini, yerine bir vali tayini, vali gelinceye kadar da halkın arayı umumiyesiyle valiye bir vekil tayinini istiyor. Karabekir'dcn bir teklif var: O da Celâl Arifin Vilâyat-ı Şarkıycye Vali-i Umumi tayinini istiyor. Biraz sonra Celâl Arif kendi kendini Erzurum Vali Vekili yapıyor. Bunları görünce kendi kendime: «Karabekirle uyuşmuşlar. Demek iş oluyor, fakat Celâl orduda suistimalden bahsediyor. Bununla Kâzım Karabekir'in aleyhine hareket ediyor, demektir. Bu ne demek oluyor?» dedim. Bu da Celâl Arif ara-yı umumiye ile vali istiyor. Sonra kendisini vali vekili yapıyor. Bunlarsa tamamiyle kanun harici, ihtilâl alâmetleri. Pekiyi. İhtilâl ise danışılmaz, yapılır. Niye buraya soruyor. Demek bu adamlar bir iş yapayım dediler; ağızlarına, burunlarına bulaştırdılar. Hele hem Karabekir'den imdat bckliyerek gittiler; hem onun aleyhindeler. Demek kafasız, tedbirsiz adamlar. Bu işin ehli değiller. Derken, Celâl Arif hırsızları (palavracıyı) himaye ediyor diye Karabekir'in aleyhine döşendi. Hattâ onu da hırsız sırasına koymak istedi. Demek cıvıttı. Nutukta sh. 295 ten itibaren bu mesele yazılmıştır. Celâl Arif bu işte pek liyakatsizlik göstermiş. Hem de çirkin şeylere düşmüştür. Meselâ Vilâyat-ı Şarkıyenin müstakil bir idare teşkil etmesini istemek gibi. Buna tabiî meclis, hükümet ve herkes kızacaktı. Sonra Erzurum'a gittiğim vakit, ahaliden, eşraftan tahkikat yaptım. Hiç kimse Karabekir'e hırsız diyemedi. Ondan şüphe bile etmiyorlardı. Fakat Palavracının herkes aleyhinde olup hırsızlığını söylüyorlardı.Ordu levazımında çaldığı gibi hattâ, bir hıyanet-i vataniyedir. Zaten bu adam umumi harpte Suriye'de (*) Habislik, halt ve belâ ile ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. 87 Cemâl Paşanın levazım reisi idi. O vakit hırsızlığı ayyuk tutmuştu. Celâl Arif bu adamı şiddetle himaye ediyordu. Heyet-i vekilede Celâl Arif meselesi esnasında bütün heyet-i vekile azli için çok ısrar etti; yapmıyordu. Nihayet mecbur olup kaldırdı. Kaldırdı zannettik amma, ne yapmış? Gizlice Tiflis'e mümessil tayin etmiş!: Heyet-i Vekileyiz haberimiz yok. Rusya'ya gittiğim vakit Palavracıyı Tiflis'te görünce şaştım. Bir şey de zikredeyim: Tiflis'e gittiğim vakit mümessilhane-de güzel halılar vardı. Nereden aldığını sordum. Çünkü para yoktu. Ora Türklerinin hediye ettiğini söyledi. Rusya'dan dönüşümde mümessilliği

tamtakır buldum. Mümessil şimdi Vaşington Sefiri olan Muhtar idi. Ona halıların ne olduğunu sordum. «Kâzım giderken alıp gitmiş» dedi. Halılar gitti. Celâl Arifin şu yolsuz hareketine fena kızdım. Bu adam vali-i umumilik istiyor. Şark vilâyetlerini müstakil yapmak fikrinde demek. Şahsını düşünüyor; hele ikinci taleb bir cinayettir, içimden küfürler savurdum. Derken Celâl Arif, Maarif Vekâleti şifresi ile bana da yazmağa başladı. Birinci telgrafında kendi hakkında Heyet-i Vekilede ne cereyan ettiğini soruyor. Beni adeta casus olarak kullanmak fikrinde. Benim ise en kızdığım şey. Ben onun Karabekir aleyhindeki şikâyetini görünce zaten herkesten ziyade aleyhine kalkışmıştım. Çünkü Karabekir'e gıyaben hürmet besliyordum ve hem de iş suya düşmüş demekti. Muvaffakiyetin ukde-i hayatiyesi o idi. Hele Hüseyin Avni'nin bana yazdığı şifre baştan aşağı yanlış idi. Harp için tekâlifin aleyhinde nasıl olur? Çok fenama gitti. Nitekim vukuat aksini göstermiştir. Meselâ Celâl Arif, Karabekir, Ermenilerle harbi başaramaz diyor. Başarmıştır. Vakıa Mustafa Kemâl de nutkunda « Celâl Arifin dediğinin aksine ordu Ermeniler'e muzaffer oldu.» diyorsa da bize Heyet-i Vekilede o esnada defalarca Karabekir'in bu işi başaramıyacağını kendisi de bizzat söylemişti, ileride zikredeceğiz. Bu adam işte, sırasına göre lâfı değiştirir. Yazıları sümmettedarik-tir. Bu şifreleri de Heyet-i Vekileye verdim. Karabekir de Celâl Arifin aleyhine yazmağa başladı. Mustafa Kemâl herşeyde muarızları aleyhine ahkâm çıkarmak âdetinde-dir. Bu huyudur. Sh. 303 de « Celâl Arifin Heyet-i Vekile arasında müddeiyatını takrir edeceğini zannettiği ve makamının şifresinden istifadeye kıyam eylediği zat (Rıza Nur), kendisinin mahremi olmak istememiş ve Meclis riyasetini haberdar eylemiştir.»diyor. Bununla şifreleri kendisine verdim gibi göstermek istiyor. Ben Heyet-i Vekileye verdim. Çünkü dürüst hareket budur. Zaten bana yazdıkları şeyleri Hey'et-i Vekileye yazıyorlarsa da bana tebliğ-i vazife kalıyor. Bana düşen onları Hey'et-i Vekileye bildirmektir. Heyet-i Vekile Celâl Arifin Ankara'ya avdetine karar verip kendisine kararı tebliğ etti. Celâl Arif iki ay daha kalıp dönmüştür. Ankara'ya Ali Cenanî'nin oğlu geldi. Meğerse ingiliz casusu imiş. istanbul'da anası ve iki hemşiresi varmış. Evlerine daima İngiliz zabitleri gelirmiş. Ali Cenanî'yi ise Malatya'da yakaladılar, istiklâl mahkemesine verdiler. Asıyorlardı. Doktor Adnan kurtardı, istanbul'a iade ettirdi. Bu Adnan da böylelerini kurtarır, devlet ve millet aleyhine şahıslara iyilik eder. Dost kazanır. Böyle vukuatı çoktur tur. 4 ANKARA GÜNLERİ Bir müddettir Ankara'da Rus memurları var. Mustafa Kemâl yine bunlarla sıkı münasebette, bunların yanlarında Rus kadınları var. Sabaha kadar onların evinde içiyorlar. Bu esnada Ruslar'in Mustafa Kemâl'i telkinat ile kendi maksatlarına kazanmağa çalıştıkları, o kadınları takdim ettikleri, körkütük sarhoş edip cebinden vesaik çaldıkları söyleniyor. Mustafa Kemâl bir gece Rus sefarethanesinde o kadar içmiş ki sızmış. Sabah şafakla dört Rus onu kollarından bacaklarından tutarak arabaya koyup evine yollamışlar. Mustafa Kemâl'in evi şimdi Çankaya'da, bu köşkü ahaliye kendisi hediye ettirdi. Bu usûldür. Nitekim böyle Ankara, izmir, Bursa, Adana ve istanbul'da kendisine birçok mal, çiftlik, hane hediye ettirecektir. Kendi ister, güya ahali düşünüp hediye etmiştir, şeklini verir. Bu havadisler ortalığa yayıldı. Nice zamandır her taraftan Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri'nin zulmü, hükümete müdahaleyi ve hele soygunculukları hakkında müthiş şikâyetler geliyor. Heyet-i Vekileye bunların muzır oldukları zaten devlet, ordu teşekkül ettiğinden vücutlarına lüzum kalmadığı kanaati geldi. Eskişehir'de Ali Fuad Pa-şa'nın kumandasında on bin kişilik, bir derece muntazam bir kuvvet vücuda gelmişti. Hey'et-i Vekilede bu cemiyetlerin ilga edilmesini mevzubahs ettik. Lağvını istedik. Mustafa Kemâl bir türlü yanaşmadı. Bunları asla lağvetmek istemiyordu. Çünkü şahsına kuvvet görüyordu. Amma zulüm, soygunculuk... Bunlar onun için ehemmiyetsiz şeylerdi. Bu sırlarımız çok uzun sürdü. Birçok celseler tekerrür etti. Adeta göbeğimiz çatladı. Bütün hey'et bunda müttefikti. Nihayet «Pekiyi» dedi. Bir tebliğ lağvedildi. Sonra işte bunları yeniden ihya etmiş ve bundan

Halk Fırkasını yapmıştır. Sırf şahsına hadim bir fırka olarak hâlâ kullanılmaktadır, isyanlar alev aldığı, Bolu isyanları zamanında olan mühim bir teşebbüsü zikredeyim. Nutkunda Mustafa Kemâl işine gelmeyen birçok şeyleri geçmiştir. Celâl Arif daha Erzurum'a gitmemişti, isyanlardan çok ürkmüş idik. Asıl halkın ve askerin daima «Padişah baba, Halife» demesi mühim bir nokta idi. Mustafa Kemâl'in de (......)lığı, (... .)iyatı yayılmıştı. Halkça itibarı kalmamıştı. Düşündük, böyle bir vaziyette Padişah ailesinden birinin başımızda bulunması çok mühim tesir edecek. Millî dâvayı kazanmamıza yüzde seksen yardım edecekti. Meselâ Veliaht Mecid Efendi Ankara'ya gelse derhal «Padişah ve Halife İstanbul'da esirdir. Lâkin Veliahdı kaçırıp yolladı. Padişah'a vekillik ediyor» derdik. Bunun tesiri Ekber-i Azam gibi ojur.Isyan kalmaz. Onunla Mecid Efendi'yi getirmeye karar verdik. Birgün Celâl Arif Heyet-i Vekilede Mecid Efendi'yi getirmek teklifini yaptı. Mustafa Kemâl derhal küplere bindi. Köpürdü. Şiddetle reddetti. Böyle makul teklife köpürmesine hayret ettik. Halbuki gayet güzel ve mühim bir tedbirdi. Yahu memleket gidiyor be. Adam, millet işi düşünmüyor ki.. Sade atideki hırsım düşünüyor. Mecid'in gelmesi ilerde reis-i cumhur olmasına mâni idi. Ben de Celâl'e iştirak ettim. Maliye Vekili Ferid de bize iştirak etti. Ötek vekiller bitaraf durdular. Günlerce, celselerce uğraştık. Menafimi saydık. Nihayet Mustafa Kemâl kabule mecbur oldu. Mecid'e bir davet mektubu yazıldı, istanbul'a casuslarımız ve giden gelen adamlarımız vardı. Gönderildi. «Gel, başa (*) Ayyaşlık ve fuhuşla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. 89 geç!» diye. Mektup gitti. Ben de Sinop'a gittim. Orada adını şimdi hatırlıyamaya-cağım Trabzonlu birini buldum. Motoru vardı. Dirayetli bir gençti. Ona işi açtım. Mecid Efendiyi kaçırabilir misin! dedim. Bunlar kaçakçılıkta mahir idiler. «Giderim motorumla Sakarya ağzına çıkarırım. Alın, ne isterseniz yapın, bundan kolay ne var?» dedi; Gitti. Bu kaçakçı Trabzonlu ve Rizeliler o küçük motorlarıyla millî harekete büyük hizmetler etmişlerdir. Rusya'dan aldığımız silâh ve cephaneyi 24 saatte Sakarya ağızlarına çıkarıyorlardı. Bunlar olmasaydı bu nakliyat yapılamazdı. Mustafa Kemâl Nutkunda bunlardan da hiç bahsetmiyor. Bütün şerefleri kendi alıyor. Herkesin hakkını vermelidir. A. MECİD EFENDİ Mektup Mecid'in eline varmış. Fakat Anadolu'ya gelmedi. Bunu da örtmek için İngilizler'e söylemiş, evinin etrafını abluka ettirmiştir, işgal kumandanları o vakit Merkez Kumandanı olan Emin Paşa'ya emir vermişler. O da mülâzım Çerkeş İşkenbeci Rıfkı'yı bir müfreze Türk askeri ile gönderip Mecid'in Beşiktaş'taki sarayını abluka etmiştir. Fakat bu abluka bir-iki gün devam etmiştir, izmir zaferinden sonra Mecid; «Ben gelecektim. İngilizler duydu. Evimi abluka ettiler. Sonra olmadı.» demiştir. Ve oğlu Ömer Faruk'u inebolu tarikiyle yollamış ise de tabiî Prens geriye iade edilmiştir. Artık lâyık olan muamele bu idi. Mecid'in bu işi beni pek kızdırdı. Hanedanın, tereddi etmiş bir aile olduğunu bilirdim. Fakat Mecid'e itimat ve hürmetim vardı. Çünkü birkaç Avrupa dili bilir. Ressam, musikişinas, münevver bir adamdır. Bu hareketi beni kendisinden iğrendirdi. Demek bu ailede bir fert bile kalmamış... Bunlar yalnız rahat ve keyif düşünüyorlar. İşte bu vak'adir ki, o gün beni Osmanlı Hanedanını bu milletin başından atmak lüzumuna tamamiyle kani etmiştir. İşte bu vak'a-dır ki, sonra padişahlığın ilgası takririne rey vermekliğime saik olmuştur. Biz onu davete muvaffak olmak için ne çektik? O ne yaptı?!... Şimdi Nis'te, hiç şikâyet etmeyen bu ailenin mahvına birinci sebep, Vahdettin, ikinci sebep kendidir. O vakit gelse idi bu iş olmayacaktı. Millet de bugün (...............)'in zulüm ve rezaleti altında inlemeyecekti. Bugün ayyuka çıkan millet ahıda onun yüzündendir. Teklifi yaparken hem dâvayı kazanmak, hem de âtide Mustafa Kemâl'in yapacağı müthiş tahakküm ve istibdada sed çekmek gibi iki nimeti bir den kazanacağımıza sevinmiş idim. Bir taşla iki kuş vuracaktık. Lâkin bu adamlarda kabiliyet demlen şey yok ki... Bunu anlayamadı. Anladıysa da biraz zahmet ve fedakârlığa katlanamadı. Saraydan başka yer de yaşıyamıyorlardı. Kadınlaş-mış şeylerdi. Gelip de millet için çalışır mı? Atisi karanlık bir işe girer mi? Yıllar geçti. Ben Paris'teyim, Nis'ten Reşid Bey geldi. Bu adam Mecid'in yanında imiş Bana dedi ki: «Mecid Efendi, İsmet, Rıza Nur İngilizler'den iki milyon lira

alıp hilâfeti lâğvettiler, bana bir Rus diplomatı söyledi, diyor.» Ben de sonra bir kış Nis'e gitmiştim. Orada Kıbrıslı Şevket vardı. Onu Mecid'e yolladım. Ve şunları dedirttim: «Rıza Nur diyor ki, bugünkü perişanlıklarını bizden bilmiş, bütün bu ailenin bu halinin sebebi kendisidir. Onu istedik. Gelseydi bunlar olmazdı. Böyle milyonlarla tezvirat yapmasın. Ben hilâfet lâğvedilirken ne (*) Bir isim metinden çıkartıldı. 90 vekil, ne de Ankarada'ydım. Ben Padişahlığı lâğvettim. Hilâfeti ibka ettim. Padişahlığı lağvıma da bu mesele sebeptir. Çünkü görüldü ki, artık bu aileden hayır yok.» Şevket söylemiş, «Rıza Nur'un dediği doğrudur. Kabahat babanım. Mektup geldiği vakit babam, ben ve getiren adam vardı. Bu sır nereden duyuldu. Hâlâ şaşarım» demiş. Ali Fuad Garp Cephesi kumandanı idi. Çeteler de muavin kuvvet sıfatıyla kumandası altında bulunuyordu. Yunanlılar, Bursa ve Manisa'yı işgal ettikten sonra Ali Fuad Eskişehir'i karargâh yapmıştı. Gediz'de Yunanlılar'a taarruz etti. Perişan oldu. Ali Fuad'ın bu muharebede Erkân-ı Harbi Binbaşı Saffet idi. Şimdi Halk Fırkası kâtibi umumîsi ve Mustafa Kemâl'in göz bebeği olan Saffet'tir. Buna Gediz Muharebesi derler; fakat duyulmuş, şöhret bulmuş değildir. Mustafa Kemâl, Ali Fuad aleyhinde fena propaganda yaptı. Nutkunda (Sh.31O) Mustafa Kemâl bunun mesuliyetini sırf Ali Fuad'ın sırtına yükletmek istiyor, amma, Erkân-ı Harbiye Reisi İsmet, cepheye gitmiş, taaruza beraber karar vermişlerdir. İsmet öyle bir adamdır ki, Mustafa Kemâl taarruz istemese o da asla istemezdi. Demek mesuliyette hepsi müşterektir. Kötü oldu mu yüklet başkasına, vur abalıya... Hazır batırılacak adamlar, hadi onların sırtına... Be(.........)! Millet Meclisinin • intihap ettiği Dahiliye Vekilini (Nazım) kovmak cesaretini yapan bir müstebit '• sensin, niye bu taarruzun önüne durmadın?!... Istesen derhal dururdun. Bilhassa ' Erkân-ı Harbiye, emr-i müsaade vermeyince bir kumandan harekete geçebilir ; mi?... Halbuki taarruzu kendi münasip görüp emir vermiştir. AH Fuad'm ordusu ' öyle perişan oldu ki, yalnız Ali Fuad ve Saffet kalmış, onlar da güçlükle kaçmışlardır. Birçok yaralı vardı. Orduda hekim az olduğu gibi operatör hiç yokmuş. Ya- -raların koktuğunu söylediler. Feci hal. Heyet-i Vekilede mevzuu bahis oldu. Ben giderim dedim. Muvafakat ettiler. Ali Fuad'ın babası beni pek severdi. O da oğlu-: na gitmek istiyordu. Biraz da hasta idi, evine gidiyor, tedavi ediyordum. O günler- • de Mustafa Kemâl bu adamla da uğraşıyordu. Kendisine tebdil hava, istirahat tavsiye etmiştim. Teselli ediyordum. Oğlu Mehmed Ali ile eski dostluğumuz hâtırasını unutamıyordum. Beraber trene binip Eskişehir'e gittik. Ali Fuad'la gö-; rüştük. Derhal hastaneye gittik. Sertabib Binbaşı Haşim, iyi bir meslekdaşım. Eczacıbaşı Rüştü bu benim evvelce hikâye ettiğim, Tıbbiye Idadasinden kavurma çalıp da «Aman benim yerime sen hapis yat,» diyen ve sonra bana düşman olan Rüştü'dür. Görünce bunları hatırladım. Unutmuş gibi durdum. O da bana dalkavukluk etmeye başladı. Haşim gayretli bir insan. Tahtadan karyolalar, Amerikandan çarşaflar yapmış, hastahane temiz, hastalar yatıyor; fakat başka doktor yok. Ameliyathane dedim, «Yok» dedi. Şaştım. Bir alet de yok mu? dedim «Yok» dedi. Cephede bu yegâne hastahane idi. Artık sıhhî hâli düşününüz!... Ali Fuad'ın ordusunun Sertabibini gördüm. Bizim sınıf arkadaşlarındandır ve benim çok ahbabım olan Kemâl, alâ. Fakat Kemâl en haylaz talebe idi. Hekimliği sıfır Şimdi Miralay ve ordu sertabibü... t SAĞLIK ¦•' Yaralara baktım, hakikaten bir kısmı kokuyor. On gündür değişmemiş yara (*) Utanmakla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 91 JilLJ bile var. Haşim «Cerrah olmadığından, bilhassa pamuk ve sargı bulunmadığından değiştirilemediğini» söyledi. Şimdi birkaç alet lâzım. Fakat nereden bulmalı?!... Düşünüp konuşuyoruz. Eczacıbaşi Rüştü dedi ki: «Depoda ilâçlar arasında açılmamış bir sandık var. Nedir bilmiyoruz». Şuna bir bakalım dedim. Sandığı getirttik. Bir de ne açalım,

birçok alât-ı cerrahiye bulunan zengin bir turus. Mal bulmuş mağribiye döndüm. Sertabibe dedim ki: Bir oda göster de ameliyathane yapayım. Bir odayı sildirdik. Bir masa kıvırdık. Bir tencereyi de alet kaynatmaya tahsis ettim. Mangalın üstüne koydum. Ameliyathane oldu. Ameliyatlara başladım. Bir zavallı omuzundan kurşun yemiş. Mafsal ve kemikler parçalanmış. Bakılamamış, kangren olmuş. Kangren kolundan ayağına kadar bütün vücudunun her tarafına sirayet etmiş. Bu zavallının mafsalını neşrettim. Kangren yerlerini açtım. Bir bileğine kadar, bir de sırtından ta buduna kadar bir şak yaptım. Bu kadar geniş gazlı kangren görmemiştim. Derisinin altı cerahat dolu idi. Müvellid-ül-humûza ile ıslanmış bezlerle yaraları doldurdum. Ateşi düştü. Kurtuldu. Bütün yaralıları elden geçirdim. Lâzım ameliyatları yaptım. Bu iş on gün sürdü. Eskişehir'i gezdim. Şimendiferimizin tamirhanesini silâh fabrikası haline koymuşlar. Bir usta burmuşlar, tngilizler'in kamalarını alıp bıraktıkları büyük küçük otuz kadar topun kamalarını bu adam yapmış ve yapıyordu. Bize bu kadar top kazandırdı ki, o zaman bunun kıymeti fevkalâdedir. Bu tamirhane çok işe yaramıştır. Bu bir ecnebi malı idi;böyle işe yaradı. Demek ecnebi müessislerinden korkmak boş şeydir. Ne kadar mümkünse onlara memleketimizde fabrika ve emsali yaptırmalı. Varsın milyonlar kazansınlar. Asıl istifade eden yine biziz. Ve sonunda bize adam yetişmiş olur. Meselâ Anadolu şimendiferlerinin hele Eskişehir ve Afyon kısmının harp hareketlerinde ettiği hizmetler son derecedir. îsmet Paşa ecnebiden müthiş korkar. Cumhuriyet bu prensip içinde; bundan büyük hatâ olmaz. Kömür yoktu. Bu şimendiferleri odunla işletiyorduk. Ankara'ya döndüm. Heyet-i Vekilede timara devam için bir operatöre ihtiyaç olduğunu söyledim.Operatör yok. Mecliste Operatör Emin (Şehremini olan) var. Onun gönderilmesini tavsiye ettim. Gönderdiler. Emin de 15 gün kadar kaldı. Döndü. Gelir gelmez, Millet Meclisi'ne bir pusula verip tedavi ücreti istemiştir. Pek aykırı bir şeydi. Para verilmedikten başka, üste de hakaret gördü. Hakikaten ayıp bir şeydi. Benim aklıma bile gelmemişti. O istedi. Arnavuttur. VAN Bu esnada ordular tanzimi ile meşgulüz. Silâh, cephane ve paraya şiddetli lüzum var. Bunlar, muahede ve yardım için Rusya'ya giden Bekir Sami heyetinden hâlâ bir haber yok. Bekir Sami'yi telgrafla Moskova'da, şurada burada arıyoruz. Yok. Nihayet Yusuf Kemâl çıka geldi. Elinde muahedeye ait parafa edilmiş iki madde var. Niye geldin? dedim. «Canım Ruslarla muahede yapılamaz, imkânsızdır» dedi. Konuştuk. «Hem Ruslar Van'ı Ermenilere vermemizi teklif ediyorlar. Çiçerin bunda mûsır. Van'da ne çıkar? Verip işi bitirmeli» dedi. Rusya ahvalini sordum. Bilhassa komünistliği merak ediyordum. Bana komünistliği medhetti «Ben iman-i tam ile komünistim. Türkiye ancak bununla kurtulur,» dedi. 92 Sonra öğrendim. Meğerse Yusuf Kemâl motorlar ile Gerze'ye gelmiş. Orada komünistlik propagandası yapmış. Boyabat, sonra Kastamonu'ya gelmiş. Kastamonu'da aynı şeyi yapıp, hattâ Kökmiş admda bir kahveciyi de komünist yapıp teşkilâta memur etmiş imiş. Yusuf Kemâl'in sözleri beni tereddüde saldı. Çünkü ben şimdiye kadar komünistliğin aleyhindeyim. Vakıa bu işi derin bilmiyorum. Amma, bildiğim derecesi beni bu mezhebe düşman etti. Yusuf Kemâl'in ise okumuş, ı ki bir adam olduğunu bilirim. Halbuki bu meslek benim asla zihnime y atmıyordı Millet Meclisi muahede hakkında kendisinden izahat istedi. Bir hafi celsede söyledi. Ve sonunda «Muahede yapmak için Van'ı Ermeniler'e vermek lâzımdır. Ruslar istiyorlar. Başka türlü mümkün değildir» dedi. Mecliste bir tufandır koptu. Bu meclis câhildi, amma, vatanperver, hem de gayet fazla aklıselime mâlikti. Yusuf Kemâl'e hücum ettiler. Yusuf Kemâl, kürsüden nasıl ineceğini bilemedi. Korktu ve kaçtı. Bereket versin ki, kendisinin de o fikirde olduğunu söylemişti, ihtiyatlıdır; fakat ne de olsa Meclis bunu kendi teklif ediyor. Taraftardır, fikrinde bulundu. Mustafa Kemâl Nutkunda muahede parafa edilmişdi; sonra yapıldı, diyor. Birinci cümle yanlış; farkında değil. Parafa olan sade iki maddedir ki, o da sonra çok değişmiştir, ikinci kısmı asla zikretmiyor. 543 büyük sahife olan bu koca nutkun 350 safihe kadarı bir takım hizmet etmiş adamları batırmağa hasredilmiştir de bu muahededen ki, herşeye esas olmuştur, bir cümle ile geçiyor. Vakıa Mecliste, matbuatta olan vakaları zikretmiyeceğim diyorsa da bu mesele oralarda da pek

.geçmeyen bir meseledir.. Tepemizde Yunan. var.. Ermeni ilah. Türk nesli artık aklım basma alsın. Türk için. katır gibi kullanacaklar. «illâ gitmeyin! Ruslarla muahede yapılamaz. O Türk'ün işini bırakıyor.. itilâf devletleri mümessilleri vardı. Müteessir olmuş. Bu babta «Briyant» ile de müzakereler yaptı. Artık yapacağı kalmamış.. Hattâ Moskova'da da Rus hükümeti bilmiyor. ben geri döneceğim. Bu bizim işlerimiz mi? Elimizden gelirse Yunan'ı. Hem de bu adam bunu almak için. vahim bir hata idi. inanmışlar. Kafkasya. Hicret de ettirememiş. Tevil etti. «Eğer Esetinler'e istiklâl verirseniz ben de Meclis'i ikna edip Van'ı Ermeniler'e veririm» demiş. Bekir Sami de bu aralık Asetinler'e külah kapacak. işte Bekir Sami. Bunlar Ruslar'a öyle tesir etti ki.. Ruslar aldırmamışlar.. Bekir Sami Asetinler'in araşma gideceğini soy-¦ leyip Yusuf Kemâl'e «Bekle!» demiş.Türk'ün terbiye ve ekmeğiyle büyümüş birini yi' ne Türk parası ile Türk Devleti en kara gününde bir imdat olur diye gönderiyor. Bekir Sami işitmiş. bunun için ve ancak bu suretle vücudundan. Gayesi ' oraya prens olacak. Rusya aleyhine döneceğiz de Yunanlılar'ı ne yapacağız?!. Yine aynı işe çalıştı. Bunu Çiçerin'e de sordum. dilimizi. Baku'ya. para yok. Tiflis'e geçmiş. Bize. Ancak. Yusuf Kemâl'de adeta kaçar-casma yola çıkmış. Ve yırtındı. Telâşa düşmüşler. Çiçerin Van'ı Ermeniler'e istemiş. demiş • Aralarında bundan ihtilâf olmuş. Türkiye'yi az kaldı. Bu işten haberdar olduğum vakit içim ağladı. Yusuf Kemâl'le benim hareketimi haber almış. Fransız.. Sonra Tiflis'e. Hem de Rusya'dan silâh. Demek Van'ı kapmak için Bekir Sami'yi aldatmışlar imiş. Ruslar Tiflis teşebbüsünü duymuşlar.. terbiyemizi tamamiyle aldığı halde bile bakın ne yapıyor?!. Sebebi sevmediği birkaç adamın mühim hizmetlerini ketmekmektir. «Galiba Kafkas dağlarında Asetinler'in içinde olsa gerek» diye tahmin ediyor. 93 FRANSIZ SİYASETİ Derken Ruslar Asetin istiklâline yanaşmamışlar. Rusya Fransa'ya karşı olan borcunu inkâr etti. hayatından hükümete haber verdi. Bekir Sami'nin yaptığı gayet aykırı. Orada Fransızlar ile Gürcüler ile Türkiye namına (Amma böyle hiçbir salâhiyeti yoktu) müzakereye girmiş. Yusuf Kemâl'e. Fransız..Ankara'ya gelmiş. cephane. Bekir Sami'yi tekrar aradık. yegâne ümidinden (Ruslardan) da mahrum ediyordu. ingiliz. istiklâl verin» diye Moskova hükümetini tehdit etmiş. Romanya. paraya şiddetle lüzumumuz olan bu zamanda Bekir Sami'nin ne müthiş bir iş yaptığı düşünülsün!. Ailesinin adı Konduk imiş ve prens imişler. Hiyanet. çok zaman bizi Fransız ile Ruslar aleyhinde gizli bir ittifak yaptığımıza zahib olup bize emniyet edemediler.. Sonra Bekir Sami. Ankara'ya telgraflar yağdırdı. Tasdik etti. Bu müzakerenin mevzuu Polonya. Hem de vatan hıyaneti idi. Yani bu muahedede ki benim hizmetimi... onu alacaklar.Türk'ün aziz yurdundan toprak veriyor! • Van. Yusuf Kemâl. silâh. Rusya'dan dönünce bunu ben söyledim. Ordu. Yok. Adam Tiflis'te yaptıklarını hükümete haber vermiyordu. O vakit Tiflis'e Millî Gürcü Hükümeti ve onun nezdinde İngiliz.. Ruslar'a kızdı ve şimdi intikam peşinde de hem biz ne haldeyiz?!. Geri dönün» dedi. Moskova'ya varınca öğrendim.... «evvelâ Büyük Millet Meclisi'ne soralım» demişler. «Sen gidip Meclis'te Van meselesini hallet! »deyip gitmiş. işte ecnebi unsura büyük vazifeler vermek. Bu büyük ' ibret. Sebebi. Bekir Sami de... iptida Ruslar'dan vaad olan Bekir Sami buna kızmış. Ermenileri defedelim. Sonra muahede yapmak için bir yola çıktığımız zaman Rusya'ya gidiyoruz. kendi cinsi olan Asetinler'in istiklâli için çalışıyor. dileniyoruz. Bekir Sami «Asetinler'i hicret ettireceğim. ağır şey. Pek küstahlık! El malıyla dost kazanmak.. Tabiî dinlemedim. Bana geldi. fakat tevilleri pek çürüktü. Bekir Sami deyince tanımıyorlardı. Erzurum'dayız Bekir Sami Tiflis'te imiş. Rusya'da soruyordum. durdu. Bizi beygir. Fransızlar bunu pek istiyorlar. Nihayet Bekir Sami. Yusuf Kemâl de razı olmuş. ilah. NAHCIVAN'DA ERMENİ KATLİAMI .. Avrupa'ya gitti. Türkiye birleşerek Fransızlar'ın yardımıyla müştereken Rusya'ya ilân-ı harp edecekler. Bize ise bir faydası yok. En nihayet Nuslarla muahede yapmamıza mani olmağa bile gayret etti. içimizdeki ecnebi unsur. cephane.. Bekir Sami. Silâh. Bekir Sami Rusya'ya gidince adını bırakmış «Prens Konduk» olmuş.

Ermenistan'daki Ermeniler bir müddettir pek azdı ve şımarık olmuşlardı. Ermenistan'da, Nahcivan'da, Kars'ta Türkler'i katliâm ediyorlardı. Nahcivan'da kırk köyün ahalisini kesmişlerdi. Her köy en aşağı bin hanelikti. Demek, iki yüzbin kadar Türk kesmişlerdi. Nihayet ora Türkler'i silâha sarılmış, Ermeniler savuşmuştu. Rusya'nın mağlûbiyetinde Kars Türkleri de bir devlet kurmuşlardı. Mütareke olunca İngilizler oraya girip hükümeti dağıtmış. Erkânı, Malta'ya götürmüş, Kars'ı Ermeniler'e vermişlerdi. Ermeniler, bura Türklerini de kesmişlerdi. Sanki Rus ordusuyla çekilirken Bayburt, Erzincan, Erzurum, Kars yolunda kestikleri yüzbinlerce Türk yetişmedi mi? Amerikalılar 94 İngilizler, Ermeniler'e yiyecek, giyecek, top, tüfek, fişenk, para gibi her şeyi de vermişlerdi. Ordularına İngiliz zabitleri de gönüllü girmişlerdi. Hattâ Iialdonikoğlu da Ermeni ordusunda idi. Ermeniler otuz bin kişilik bir ordu vücuda getirmişlerdi. Artık gurur getirmişler. Atıp tutuyorlardı. Hele harbiye nazırlarının bize verdiği bir notası, Ermenilerin Türkiye'ye hücuma hazırlandıklarını isbat ediyordu. Vaziyete baktık. Garpta Yunanlılar, Şark'ta Ermeniler.lki cendere arasındayız. En mühimi Yunan, itilâf devletleri de caba. Fakat Ermeni'yi sırttan atmak lâzım. Ermeniler nasıl olsa bir gün taarruz edecekler. Onlar hazırlıklarını bitirmeden biz, taarruz edelim dendi. Bu mesele Heyet-i Vekilede uzun uzadıya müzakere edildi. Ermenileri aradan çıkarmak lüzumu olduğu hemen ittifakla kabul edildi. Fakat ne suretle? Bir kısmımız «Harp etmek lâzımdır» dendi. Bir kısmımız «Ermeniler'e karşı muharebe açsak, Amerika ve İngiltere derhal üzerimize ordu gönderir. Harp etmiyelim» dedi. Bilhassa Ferid (Maliye Vekili) «Harp edersek İngilizler bize hücum eder» diyordu. Ben şu fikirde bulundum: «Beklesek, nasıl olsa Ermeniler bize hücum edecek, iyisi mi vakit vermiyelim. Biz hücum edelim. İnisiyatif bizde olsun.Amerika ve İngiltere'den korkmağa mahal yoktur. Bence Amerika ve İngiltere asker yollayıp da Ermeniler için milletlerini kırdırmazlar. Hem itilâf devletleri bize azamî yapabileceklerini yaptılar. Daha ellerinden gelseydi, yaparlardı. Böyle bizim Ermeniler'e hücum etmemizi beklemezler. Bu milletler harpten yorulmuş ve çıkmıştır. Bugünkü vaziyet aleyhimizdeki hareketin muvazene ve tevafuk devri manzarasını göstermektedir. Binaenaleyh hemen harp ilân edelim» Birkaç celse hararetli münakaşa oldu. Nihayet harp ilânına karar verildi. SARIKAMIŞ MÜDAFAASI Mustafa Kemâl harp taraflısı değildi. «Orada ordunun zayıf olduğunu, ancak dört bin kişilik olan kuvvetin bu işi yapamıyacağını söylüyordu. Israrımız üzerine «Bir defa Karabekir'e sorayım,» dedi. Sordu. Cevabı Heyet-i Vekilcye okudu. Karabekir: «Ben bu işi başarırım» diyordu. Gıyaben sevdiğim bu adama daha ziyade muhabbet peyda ettim. Hem bunu kat'î ve kahramanca söylüyordu. Mustafa Kemâl bu telgrafı nutukta dercetseydi ya!... Mustafa Kemâl yine harp istemiyor. Biz Karabekir'e tecavüze geçmesi için emir verilmesine karar verdik. Bir hafta on gün geçti, bir şey yok. Mustafa Kemâl'e sorduk. Emri tebliğ etmemiş. Sıkılmadan da söyledi. Adam hükümet tanımıyor. Yine kanaat vermez bir şeyler söyledi, durdu. Celse sonunda Mustafa Kemâl'i bir köşeye çektim. «Niye emri vermiyorsun?» dedim. «Canım Karabekir sersem bir şeydir, eşeğin biridir. Bu mühim işi becerecek bir iktidarda değildir» dedi. Fakat bu adam Hey'ct-i Vekile ile oyuncak gibi oynuyordu. Hükümetin emrini icra etmiyordu. Bu gayrimeşrû idi. Müstebitlikdi. Nihayet uğraşa uğraşa harp emrini verdirdik amma bir ay da geçti. Halbuki geçecek zaman değildi. Çünkü Ermeniler'in bir gün nasıl olsa üzerimize çullanacakları aşikârdı. Ve buna hepimiz kaniydik. . Mağlûp olursak, zaten harp nasıl olsa olacak. Ne yapalım?!... Hem batmış geminin direği olur mu?... Karabekir önce silâhlarını İngilizlere teslim etmeyip bü!¦ > .- ¦..¦-¦ .:¦¦ .¦..,>./•;-.i¦•! v, , '.-., , 95 yük bir dirayet ve hamiyyet göstermişti. Şimdi işte lâzım oluyor. Harp emrine şöyle cevap verdi: «Birkaç gün müsaade ediniz. Hazırlığımı yapayım. Biraz da sivil muavin kuvvet teşkil edeyim. Bunları yapınca hücum edeceğim.» Muzip. Bu suretle hepsi altı bin kişilik bir kuvvet yapıp Sarıkamış'tan hücum etti. Orada edilen harpte Ermeniler'i bozdu. Ermeniler kaçtılar. Şimdi ingilizler Gür-cüler'i, Ermenilerle aleyhimize ittifaka zorluyorlardı. Bundan

korktuk. Bu sebeple ordu sol yanında Gürcü taarruzuna maruz kalmamak için ilerlemedi. Bir müddet durdu. Mustafa Kemâl ne adamdır. Bunu Celâl Arif vakasına veriyor. Halbuki Celâl Arif vak'ası bir sıcak alev gibi parlayıp sönmüştü. Erzurum'da kendisine elli, yüz kişi bulabilmişti. Bundan ne çıkar?!... Ordu'nun bundan dolayı tehir etmiş olması asla doğru değildir, işte bu adam böyle (.........)dır. Muarızını kötülemek için mühim hakikatleri böyle yazar. Her vak'adan onlar aleyhine ahkâm çıkarmaya çalışır. Fenalıkları hep onlara yükler. Gürcüler bunu yapmadılar. Ya korktular, yahut Ermeni'yi hiç sevmezler. Bundan dolayı fırsattır, ezilsin, dediler. Bir ay kadar bir tevakkuf ve tahkikat bize Gürcüler'in bîtaraf kalacağı kanaatini verdi. Gürcüler teminat verdiler. Bizimle dostluk ve muahede yapmak üzere de Medivani adında bir generali Ankara'ya gönderdiler. Ordu tekrar harekete geçti. Ermeniler Kars istihkâmlarına sığındılar. Top, tüfek ve cephaneleri bol idi. Aded-leri ise bize çok faik. Mustafa Kemâl bunlardan hiç bahsetmiyor. Çünkü Kara-bekir'i mehd olur. Kars istihkâmlarını Rusya'da giderken gezdim. Çoğu bizim zamanımızda yapılmış, Ruslar daha tekemmül ettirmişler. Bir kısmı hâlâ bizim koyduğumuz adları taşıyordu. Gayet yüksek ve sarp tepeler üzerindeler. Araba ile çıkmak için bir saat uğraştık: Tepelerde türlü mahzenleri, mazgalları, kışlaları ve hastahaneleri var Hayret içinde kaldım. Bu tepelerden Kars Suyu ve Araş alabildiğine görülüyor. Bu istihkâmları hücumla çıkıp almak mümkün değildir. Ka-rabekir ordusuyla Kars'a dayanıp suyun bir yakasında cephe yapmış, muharebe başlamış bir gece mahir bir manevra ile bir kısım askeri Halit Bey'in (Paşa) ku mandasında suyun öteki yakasına geçirmiş, bu kuvvet şafakla Ermeni ordusunun haddi ric'ati üzerine sarkmağa başlamış. Bu yüzden Ermeniler korkup çil yavrusu gibi dağılmışlar. Kars'ı bu surette zaptetmiş. Mustafa Kemâl «Kars'ta mukavemet etmediler» diyor. Doğrusunu söylesen a... Biraz daha kaçmasalar esir olma-.ları muhtemeldi. Ne yapsınlar?!... Bunu Karabekir'e bir liyakat vermemek için böyle söylüyor. Halbuki o Ermeniler'i manevra kuvvetiyle perişan etmiştir. Bu istihkâmlarda altı yüz kadar top vardı. Fakat çoğu eski toplar idi. Ağızdan dolma bile vardı. Hele dumansız barut o kadar çoktu ki, asker cibre yerine fûlkoton kullanıyordu. Kışlalarda, evlerde sobaları onunla yakıyorlardı. Ben fûlkoton ateş görünce patlar zannederdim. Bunlar jelatin plâklarına benziyor. Çıra gibi yanıyor. Oradan Gümrü'ye girdi. Ermeniler'e ağır bir muahedeyi «Gümrü (Aleksandra-pol) Muahedesi» imzalattı. Bu sayede sırtımızdan ağır bir yükü attık. Geniş bir nefes aldık. Bu muahede Ermeniler için çok ağırdı. Silâhtan tecrid edildiler. Bu sefer Paris'te o vakit ki Ermeni Harbiye Nâzın «Dermin Asyan» benimle görüşmek sitedi. Görüştük. Bu adam tuhaf kafalı bir adam. Türke yüzüme karşı hakaret ediyor. «Sizde yalnız askerlik var, iyi askersiniz» diyor. Güldüm, içimden «Darbeyi hâlâ unutamamış» dedim, inkâr edemedi. Ancak Ruslar bize hü(*) Yalancılık ithamı ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 96 cum edeceklerdi. Kuvvetimizin bir kısmını oraya ayırdık da ondan böyle oldu diye tevil etti. Bu sayede oradaki Türkler de katliamdan kurtarılmış oldu. Artık serbestledik. Önümüzde sade Yunan var. Bütün kuvveti oraya vereceğiz. Bu esnada istanbul ve izmir gazeteleri benden bahsediyorlar: «Rıza Nur'un Mustafa Kemâl ile arası bozukmuş. Kaçacakmış, kaçmış, tevkif edilmiş, ilâh...» tarzında haberler. Bunun sebebini anlıyamıyorum. Sonra öğrendim. Refikam istanbul'a gidince Amasya Mebusu İsmail Hakkı gelmiş, beni sormuş, o da: «Ankara'nın yaşanacak bir yer olmadığını, canı sıkıldığını, benim Mustafa Kemâl'den şikâyet ettiğimi» söylemiş, O da: «Oh olsun! Ben ona gitme dedimdi» demiş. Hakikaten ben Ankara'ya hareket edeceğim vakit, o adam bir de Miralay Zeki bana gitme diye çok ısrar etmişlerdi. Bunların bence bir zekâ ve dirayet kıymetleri yoktur. Hele Zeki'nin ahlâkça da değeri yoktur. Asla kulak vermemiştim. Refikam, İsmail Hakkı'nm sözlerinden ağlamış, kadındır, zayıftır.Demek İsmail Hakkı, benim Mustafa Kemâl'den müşteki olduğumu hemen yaymış. Demek bu gazete havadisleri onun yalan yalnış aksi idi. Bu sefer karımın babası bizim hâlimizi ümitsiz görerek, kızını istanbul'dan almış. Nis'e götürmüş. Refikam oradan bana Antalya Maarif Müdürü vasıtasiyle mektup gönderdi. Bu işi bana sormadan yapmıştı, isabet, karı düşünce ve yükünden kurtulduk demek. EDİRNE VE TRAKYA'NIN İŞGALİ

Temmuz içinde Yunanlılar kolayca Edime ve Şarkî Trakya'yı istilâ etmişlerdi. Buna dair iyi malûmatım yok. Nutuk'ta Sh.306, ilâh... yazılmış. Fakat Mustafa Kemâl, Cafer Tayyar'a kızgın olduğundan mesuliyeti onun üstüne yüklüyor. Peki böyle de Mustafa Kemâl! Cafer Tayyar Atina'dan esirlikten dönüp A nadolu'ya geldiği vakit neden tekrar onu kumandan ve aynı zamanda mebus tayin ettin?!... Bu işi Cafer Tayyar ve diğer alâkadarlarından da dinlemedi. Cafer Tayyar'a ben sordum.Anlattı. Mustafa Kemâl'in tavsif ve tefsiri ile çok fark var. Yalnız Mustafa Kemâl bir yerde şöyle diyor: «Askerler, siyasî mülâhazalar tesirinden uzak bulunmalıdır. Siyaseti cihetinin icabını düşünen başka vazifedarlar olduğunu unutmamalıdır.» (Sh. 307). Bu tamamiyle doğrudur. Mühim, esas bir kaidedir. Fakat kendisi de bu hatayı daima yapmıştır. Millî kıyamda dolaşma yaptı. Kendine gelince kaide bu kadar. Alâkası şu ki, bu sahifeler de şimdiye kadar olan sahifeler gibi Mustafa Kemâl'in refiklerini, ezmek, küçültmek, tahkir etmek gayesine münhasırdır; sırf onun için yazılmıştır. DELİ HALİT PAŞA Mustafa Kemâl'in bir âdeti vardı. Bu âdete sonuna kadar devam etmiş ve nihayet atmış, değiştirmiştir. Bu sahifelerde askerlik ve siyasetin içtimamına şiddetle taarruz eden Mustafa Kemâl, bütün kumandanları aynı zamanda Mebus yapıyordu. Orduyu kendine âlet etmişti. Bu suretle onu siyasî olarak Mec'-ste de âlet etmek fikrinde idi. ilk devrede bundan istifade etti. Evet fevkalâde bir devirdi, olabilir, ikinci Mecliste de aynı işi yaptı. Bir defa zikredeyim. Deli Halid (Paşa)'e 97 Mustafa Kemâl mebusluk teklif ettiği vakit, ben yanında idim. Zavallı Halid «istemem» dedi. Zorlandı. Diğeri de zorlandı. Nihayet Halid: «Ben mebusluk yapamam, pek asabi bir adamım, kürsüye çıkar bir şey söylerim. Bir mebus itiraz eder. Ben itiraza alışmamışım. Tabancayı çıkarır vururum. Beni yapmayınız!» dedi; fakat olmadı. Zorlandı, kendisini biliyormuş. Sanki başına geleceği de biliyormuş. Yalnız bu yüzden kendisi başkasını öldüreceğini zannediyordu; Halbuki bizzat (...............) kendisini öldürttü. Burasını bilemedi. Halid deli derecesinde asabî idi. Şark cephesinde, sonra Arap cephesinde birçok zabitleri muhakemesiz, kabahatli ve kabahatsiz tabancasını çekip kendi eliyle öldürmüş, katil olmuş bir adamdı. Sakarya boyunda zabitler bana bundan çok şikâye tedip misaller söylemişlerdir. Hele şu hikâyeyi unutmam. Oraya herkesin sevdiği, hamiyetli bir genç mülâzımı kızıp eliyle vurmuş, yaralamış, yere devrilen zavallı genç «Sen zâlim ve kaatilsin? Ne haksızsın?» demiş. «Vay geber-medin» deyip tekrar ateş ederek öldürüp bitirmiştir. Fecidir. Hiç bir katil katilsiz kalmıyor. Gördüğümüz daima katilin cezası aynen katildir. Sonra Halid'de katledilmiştir. Bu zat câhil, deli idi; Fakat pek namuslu ve hamiyetli idi. Millî harekette evvelâ Şark, sonra Garp cephelerinde hizmet de etmiştir. Hele pek kibirli idi. Bütün askerler böyledir. Sanki küçük dağlan onlar yaratmıştır. Yanlarında siviller köpekten aşağıdır. Tahakküm, diktatörlük ilk işleridir. Onun içindir ki, bütün dünya militarizmin aleyhindedir. Asker ocağı modern de olsa yine bir Yeniçeri ocağı, zabitler birer zorbadır. Bir zabitin zihniyetini göstermek itibariyle de Halid'in sözleri pek mühimdir. Orduyu siyasete karıştırmak en büyük tehlikedir. Tarihte misâlleri çoktur. Bizde de bir çoktur. Ordu ateşe, kızgın demire benzer. Ona dokunmaktan korkmalıdır. Bugün sana âlet olur. Yarın ise seni keser. Yani, o siyaset elinde patlar bir bombadır. Nitekim avcı taburları ittihatçılar'in elinde patladı. Hasılı nihayet ordu. Mustafa Kemâl'in de elinde patlıyordu. Atik davranıp kumandanları mebusluktan çıkarmak istedi. Muvaffak oldu. Bu da Karabekir, Ali Fuad, Cafer Tayar, Rüştü ve Rafet Paşaların hadisesine sebeb oldu. Bunlar mebus kaldılar. Fakat kumandanlıktan uzaklaştırıldılar. Yunanlılar'ın bazı yerler kazanmalarını da hazmedemiyorduk. Bir gün yine birkaç kişi Mustafa Kemâl'in yanında söylenip teessüf ediyorlardı Mustafa Kemâl: «Umdemiz budur. Bu tepeyi kaybettikçe, bayrağı Şark'a öteki tepeye dikeceğiz.» dedi. Zaten her felâketimizde bunu derdi. Düsturu buydu. Pekiyi, amma, sonu ne olur bunun? Onu demezdi. Bir kere Sivas'a vardık mı herşey bitmiş olurdu.

Ermeniler'i tepelemekten bir gayemiz de Turan yolunu açmaktı. Fakat bu yol açılmadı Bu olur bir iş değildi. Geride Rusya ve Iran vardı. Sonra an-lamışımdır ki, o vakit çocukluk ediyorduk. İlk Mecliste Mustafa Kemâl'in aleyhine ilk aylarda başlayan bir hareket bu esnada kuvvetlenmişti. Bunlar Nâzım adında bir mebusu dahiliye vekili yaptılar. Mecliste Mustafa Kemâl'in şahsının muhalifleri ekseriyeti bulmuşlardı. Bu adam görüştüğüm bir adam değildi. Fakat sosyalistlik yapıyor. Başka dâvada bulunuyordu. Bana karışık bir adam hissini veriyordu. Ne kendisini, ne de işlerini (*) Bir isim metinden çıkartıldı. 98 yakından bilmiyorum. Mustafa Kemâl casus olduğunu da söylüyor. Ona inanmak da güçtür. Çünkü bir adam kendisine kul olmaz, muarız olursa onun hakkında her (......)yı yapar. Bu adamı kovdu. Sonra istiklâl Mahkemesine de verdi. Fakat hatırımda kaldığına göre beraet etti. Muhalifler sonra bir aralık da Sırrı (Kocaeli Mebusu)'yı vekil yaptılar. Mustafa Kemâl onu da kovdu. Sırrı değersiz, seviyesiz biri idi. Muhalifler de bula bula böylclerini buluyorlardı. Bu onların büyük kabahatları, muvaffakiyetsizliklerinin sebebidir. Bu vakite kadar vekilleri Millet Meclisi bizzat intüıap ederdi. Mustafa Kemâl şahsî istibdadını tehlikede görüp, Teşkilâtı Esasiye Kammu'nun o maddesini intihabdan evvel kendisinin namzet irae etmedi ve intihabın bu namzetler arasından yapılması suretinde tadil ettirdi. Artık vekil intihabı lâzım gelince Mustafa Kemâl Meclis'e beş-on ad veriyor. Meclis onlardan birini intihap ediyordu. Bu suretle muhalifleri intihap olunmaktan men ediyordu. Nazım meselesi hakkında Sh.313 te nutkunda bir felsefe yapmış, bir ders çıkarıyor. Diyor ki: «Mebus ve vekilleri fırka yapmalıdır. Şahsî olanlar itimada lâyık olmaz. Çünkü vatansızlar da mebus olur.» Bu adam, partide yersiz hiç bir söz söylemez. Yazı yazmaz. Nutkunu yazdığı vakit elinde kuvvetli bir halk fırkası var ya, böyle diyor. Elinde böyle bir fırka olmasın derhal zıddıru söyler. Ve zıd ders verir. Tezada bak! Irka yapmalı ise buna rağmen bugün bile niye bu işi Halk Fırkasına bırakmıyor. Sen bizzat yapıyorsun?!... O GÜNLERİN ANKARASI Ankara'da çok sıkıntı içindeyiz. Çok defa Heyet-i Vekile müzakeresinde karanlık basıyor. Bir lokanta bulmak mümkün değil. Hattâ peynir ekmek bulamıyoruz. Çok aç kaldığımız oldu. Rahattan, rahat vasıtalarından eser yok. Çok mültim bir iş oluyor. Gece yarısı, sabaha karşı bizi uyandırıp, Heyet-i Vekile içtimama çağırıyorlar. Sokaklarda fener yok. çarpıla çarpıl a gidiyoruz. Çamur çukurlarına batıyoruz. Fazla çalışma, vaziyet kötü, sinirler gergin, keder... ,,, Mustafa Kemâl, Ethem'in kazandığı şöhreti bîr türlü hazmedemiyordu. ; İçini kurtlar yiyordu. Ethem'i kendisine tehlike görmeğe başladı. Onu imha fikrine düştü. Ali Fuad'm Ethem'le beraber olduğuna kani idi. Ordu kumandam Ali Fuad ve Ethem'in kuvvetleri o vakit Şark cephesi müstesna, yegâne kuvvetti. On bin kişi kadar idiler. Bizimki bundan titremeye başladı. Telâş içinde. Etrafımızda gizli kapaklı bir şeyler olup duruyor. Amma ne? Anlamak mümkün değil. Heyet-i Vekileye haber verilmiyor. Bir gün Fevzi Paşa'ya sordum. Bana ağzından kaçırdı! «Ali Fuad ve Ethem ordu ile Ankara'yı basacaklar!» ilâve de etti: «Bütün tertibatı yaptık. Gelsinler» dedi. Hakikaten sonra öğrendim ki, Ankara etrafında bazı yerlere hendekler kazılmış, toplar konmuş, kendisi muhabereci imiş. Ali Fuad, Ankara'daki kuvvetleri istemiş. Mustafa Kemâl, vermemişti. Onun gayesi, demek Ankara'nın yâni kendi şahsının muhafazası imiş. Bir de Ali Fuad mağlûp olsun da gözden düşsün, olabilir. Mustafa Kemâl, bunu yapacak bir hilkattedir. Vatan işi onca tâlidir. Eğer vatan saadeti kendine mevkî temin ediyorsa, iyidir. Etmiyorsa, derhal aleyhine çalışır. Bu vazıyet tıpkı Rumeli Şarkî'nin (*) iftira anlamı ifade eden bir kelime metinden çıkartıldı. .v/ııi _ . ,p w , * 99 Bulgarlar tarafından istilâsında Abdüllıamid'in şahsî düşünce belâsı olarak istanbul'dan asker göndermemesi gibi idi. Ali Fuad kendisi de perişan oldu. Çok telefat verdi. Ali Fuad, Erkân-ı Harb Saffetle beraber bir yerde yalnız kaldı Ne

asker ondan, ne o askerden haber alabildi. Ve dar kaçtı. Mustafa Kemâl nutkunda bunlardan hiç bahsetmiyor. Bermûtâd (......) söylüyor. Hakikati atlayıp geçiyor. Ve mugalâta yapıyor. ALİ FUAD MESELESİ Ooo... Yine her şey sallanıyor ha! Mustafa Kemâl'le Ali Fuad arasında biı çarpışma olursa, Yunanlılar'ın ekmeğine yağ sürecekler. Allah'tan buhran süratle bitse, içimden Ali Fuad'in muvaffakiyetini istedim. Fakat yanında bir eşkiya, cahil ve Türk olmayan biri var. Ya altı büsbütün berbat olursa... Bu kaygular altoda niyetim eziliyor. Bizimki, entrikada, usta, Ali Fuad ise cidden içi saf bir çocuk. Çabucak onu dolaba koydu. Yani mühim askerî bir müzakere için (!) Ankara'ya davet etti. O da ayağıyla geldi. Gelince kumandanlıktan azledip Moskova'da sefir yerine de İsmet'i kumandan tâyin etti. Neyse bu tehlikeli zamanda, Yunan karşısında bir çarpışma, bir sarsıntı olmadı. Sefirlik, eskiden beri tarihte her millette görülen bir sürgün ve teb'id usulüdür. Bu suretle Ali Fuad teb'id ediliyordu. Bu usulü sonra Mustafa Kemâl üç dört defa bana datatbik edecektir. Ben kabul etmeyip faka basmadım. Şimdiye kadar Necati'ye, Celâl Arife yaptı. Onca sefirliğe yolla mak, tabuta koyup mezara yollamaktı. Çünkü biraz sonra da azlediliyordu. Câmi'yi azledip, Celâl Arifi yolladı ki, onu da sonra azletti. Sıra benimdi. Halbuki şimdi Ali Fuad üç numara oldu. Ali Fuad'a, Ethem'i de beraber götürmesini teklif etti. Ethem böyle bir şeye yanaşmadı. Mustafa Kemâl, cepheye emin olduğu îsmet'i kumandan yaptı. Hem de Erkân-ı Harbiye Reisliğini yine uhdesinde bıraktı. Bu da anormal idi. Amma yaptı... Böyle birçok memuriyet ve makamları bu üç adam, (Mustafa Kemâl, İsmet, Fevzi) kendi aralarında taksim ediyorlardı. Her birinin üçer dörder mühim memuriyeti vardı. Ethem'i ordudan ayırıp, cephenin Cenup kısmında Rafet'i kumandan yaptı. Ethem, Rafet kısmında. Bu sayede İsmet, Fevzi rahatça toplanıp tertibat alacak, Ethem'i tepeleyecekler. Rafet'i de hem kumandan yaptı; hem de Dahiliye vekilliğini uhdesinde bıraktı. Bu daha anormal ve sakat. Zararı yok. Bu suretle gönlünü alıyor. Ethem aleyhine sadakatle hizmet etsin fikrinde. Bunlar hep Ethem'i tepelemek için tertibat, işte bu suretle tertibatı ikmâle başladılar.Çalışıyor-lar. Ethem tabiatiyle kuşkulandı. İsmet, orduda çalışıyor. Mustafa Kemâl de me buslara, herkese Ethem aleyhinde propaganda yapıyor. Türlü tezvirler uyrudu-yor. Heyet-i Vekilede, mecliste de söylüyor. Ali Fuad'ı derhal yola çıkardı. O Kars'a vardı. Sonra Moskova'da Ali Fuad'a: «Ankara'yı basacağını, hendekler kazıldığını» söyleyip sordum. Bana evet veya hayır demedi. Sade müdâfaa tertibine şaştı. «Sefirlikle sevinme, o senin sürgünlüğün» dedim, ihtimâl bu Ankara'yı basma vakası vâki idi; yahut mevkî korkusuyla Mustafa Kemâl'in vehmi idi. (*) Yalan isnad eden bir kelime metinden çıkartıldı....... ' Vâki ise Ali Fuad böyle işlerin recülü olmadığını göstermiştir. Bir defa Ankara'ya gelmiyecekti. Sonra ordu kendinin, hazır elinde Ethem de var. Süratle Ankara üzerine yürüyecekti. Derhal muzafferen iş bitirirdi. Mustafa Kemal zaten korkak. Çabuk kaçardı. Öyle olmasa da kuvveti kâfi değildi. Bana öyle geliyor ki, Ali Fuad'ın Ankara'yı basması meselesi doğru değildi. AH Fuad ailesi ile Ethem arasında bir vaka, büyük bir husumet vardı. Selanik Mebusu Rahmi, AH Fuad'ın teyzesinin damadıdır. Yani Hüsnü Paşa'nın damadı, İzmir'de vali iken Ethem onun oğlunu dağa kaldırmış, hatırımda kaldığına göre elli bin lira altın fidye alarak bırakmıştı. Hattâ istanbul Meclisi'nde Hüsnü Paşa birkaç defa bana gelmiş. Kızının sefaletinden bahsetmiş, o vakit Meclis'te mebus olan Reşit (Ethem'in kardeşi) den bu paranın hiç olmazsa beşbin lirasının istirdadına delâletimi rica etmişti. Ben de uğraştım. Reşit yanaşmak istemedi. Nihayet vaad etti, fakat vakit kalmadı. Anadolu'ya geçtik idi. Belki de vaadi beni oyalamaktan ibaretti. Neyse böyle bir şey var, bilmem. Bu halde olan bu iki adam öyle bir meselede birleşir miydi? Vakıa siyaset denilen şey ne büyük dostları can düşmanı eder. Bir de Ali Fuad'ın büyükanası Çerkestir. Çerkesler birbirini hısım sanırlar. Derhal bağlaşırlar. Anası Çerkeş olanlar da Çerkeş sayılır. Çerkesler-ce Çerkeş zihniyeti AH Fuad'ın işlerine de mahsustur. Kendisinden ne ben, ne de kimse Çerkeslik davası işitmemişizdir. Fakat Çerkesler'e muhabbeti çoktur. Meselâ Moskova'ya giderken yanına aldığı zabit ve memurların hepsi

Çerkeş'tir. Sade Erkân-ı Harbi olan Saffet Türktü. Onu ataşemiliter olarak götürdü. Hâsılı Ali Fuad gitti. Ethem'in vaziyeti fenalaştı. HİLELİ YOLLAR Bir gün Mithad bana geldi; açlığından bahsetti. Memuriyet istedi. Bir müddet sonra da birkaç defa gelmişti. Bunu yazıyorum, çünkü âtiyi izah için lâzımdır. Mithad, Van valisi idi. Ferid Paşa'ya istanbul'a taraftardı. Irak'daki.Iran'daki in-, gilizler'e âlet oluyordu. Heyet-i Vekileye bu hıyanet hakkında her taraftan malûmat geliyordu. Kaldırılmasını zarurî gördük. Azletsek kabul etmez; yerinde kalıp istanbul namına daha şiddetle aleyhimize hareket eder. Ne yapmalı? (.........) üstadımız Mustafa Kemâl: «Ben bu işi hallederim. Bana bırakın!» dedi. «Nasıl?» dedik. «Evvelâ yemlerim kandırırım. Sonra mühim bir müzakere için Ankara'ya davet ederim. Gelince azlederiz.» dedi... Üstad pehlivanımızın bir oyunu var. Bir tane amma, herkese onu tatbik ediyor. Kündeden atıyor. Daima muvaffak oluyor. Yine aynı oyun. öylece yaptı. Mithad faka bastı, geldi, azlettik. Ali Fuad'ı da Ankara'ya getirmek için böyle yemledi. Faka düşürdü. Bilmiyorum kendi de o işi pek gizli tuttu. Mithad Ankara'da aç bîilâç kaldı. Hakikaten kara bir sefalette idi. Memuriyet istiyor, vermiyorduk. Bana geliyor, yalvanyordu. Bu adamı meşrutiyetin ilk günlerinde inebolu kaymakamı iken tanırım. Yaman adammış. Biz Rusya'ya gittik. Sonra ne yapmış yapmış, yolunu bulmuş. Samsun'a reji müdürü olmuş. Orada Nemlizâdelerle birleşip kaçmış, ölmüş Rum tacirlerin kalmış tütünlerini Nemlizadelere yok bahasına vermiş. Onlardan iki üç yüz bin lira rüşvet almış. Moskova'dan avdetimde taht-ı muhakemeye aldılar. İşi I (*) Entrika anlamı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. 101 100 tahkik eden Maliye Müfettişi Remzi idi. Bu adam namusludur. Ona sordum. «Aşikâr bir irtikaptır» dedi. Sonra Fethi Bey'i (Sefir) yollamışlar. O da tahkik etmiş, bizzat ağzından işittim. «Müthiş ve açıktan açığa çalmış dedi. Bu adamlar usta oluyor; derhal kurtulmanın yolunu buldu. Kılıç Ali'ye bacanak oldu. Hemen mahkemeden kurtuldu. Kılıç'a küllî bir para vermiştir. Derken Mustafâ Kemâl, Mithad'ı mebus da yaptı. Derken Mithad türlü imtiyaz işlerine girdi. Büyük ağniyadan oldu. Tokathyan otelinde bir apartman emri altındadır, ister otursun, ister oturmasın, kira işliyor. Ankara'da en büyük ve debdebeli bir konak yaptırdı, içine öyle eşya koymuş ki, masal mevzuu gibi imiş. Hattâ Afgan Kralı Emanullah Han Ankara'ya geldiği vakit onun hanesine misafir ettiler. Bu da orada onun kadar güzel, muhteşem bir ev olmadığını gösterir, istanbul'da bir iki, Ankara'da iki üç otomobili var. Şimdi Mustafa Kemâl'e sorarım. Bu hırsızı, hadi onu kendi ayıp saymıyor, fakat vatan hainini ki bir takımlarına nutkunda hain diye yapar, bar bar bağırıyor; neden ne sebeb icbariyle mebus yapmış, mal-i karûn'a garketmiş? Bu esnada çeteler temizleniyor, iyi iş. Demirci Efe bir şehre girmiş, sokakta eşrafı koyun boğazlar gibi boğazlamış. Bu adam büyük servet yığmış, üzerine asker gönderilecek. Rafet: «Ben gideyim, sulhen işi bitireyim» dedi. Gitti, bitirdi. Fakat Demirci'ye bir ceza yapılmadı. Refet'in Demirci'den mühim bir para altığı rivayeti yayıldı. Ve Heyet-i Vekilede de söylendi. Ferid Paşa, isyanlar ile Yunan tecavüzü ile de muvaffak olamamış idi. Tabiî düştü; yerine Tevfik Paşa geçti. Bu kabinede izzet Paşa Dahiliye, Salih Paşi Bahriye Nazırı idi.Ankara ile görüşmek, uyuşmak istediler. Nutukta Mustafa Kemâl bermutad çamur sıçratarak bunları da hıyanet ile tavsif ediyor. Bu teşebüs silâh ile olmayınca, millî hareketi, vatanı içinden yıkmak için bir suikast imiş. (Sh. 315) Bunu canım sana göre, Ali Rıza Paşa kabinesi de yapmış, olmamış idi. Bir daha yine yapıyorlar? insanın Tevfik Paşaya böyle bir itham yapmak için pek vicdansız olması lâzımdır. Arada böyle tedbirler kullanıyorum. Hiç istemem; fakat bunları başka kelimelerle yazmak, tarif etmek imkânı yoktur. Hattâ daha kullanılması bihakkın lâzım çok kelimeleri kullanmıyorum. Maksadımın hakikatleri olduğu gibi derece ve şiddetleri neyse öylece kaydetmektedir. Bu halde bu tabirleri kullanmak zaruri oluyor. Ali Rıza hiçbir vakit öyle hâin bir fikirde değildi. Hele Tevfik Paşa'ya böyle bir isnada kimsenin dili varamaz. Ömrünü namuskârana devlet hizmetinde geçirmiş, dost ve düşmanın hürmetini kazanmış,

salhorda bir adam. Biz Ankara'ya gideceğimiz vakit Yusuf Kemâl ile yanma gitmiştik. Ağlayarak: «Gidin, Ankara'da çalışın, başka ümid yoktur.» diyen yine bu adam. Hâlâ bu manzara gözümün önünde. Bu adama böyle isnat nasıl yapılır? Büyük (......)lık... Niçin yapıyor bilir misiniz? Söyleyeyim: Tevfik Paşa namuslu adamdır. Bir gün mevkîye gelmek ihtimali vardır. Binaenaleyeh Mustafa Kemâl'in şahsına rakib, amelîne, zevk ve (......)na, (.........)ına mânidi. Sebep bu. Ve bir de Mustafa Kemâl, Anadolu'ya yollanırken Tevfik Paşa, Padişaha, Hazine-i Hassa müdürü Refik vasıtasiyle bu haberi göndermiştir: «Onu yollamayın, (.........)dır,» Şimdi intikam alıyor. r, (*) Alçaklık, fuhuş, irtikab, ahlak ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. , 102 ,v,..¦¦..¦¦¦*«.• ¦¦«¦-- '¦¦•".X" ¦¦¦'¦¦¦ ¦-' OYUN İÇİNDE OYUN Mustafa Kemâl bu teklifi Heyet-i Vekileye bildirdi. Muvafık dedik. Bile-cik'i mülakat mahalli olarak tayin ettiler. Mustafa Kemâl, Bilecik'e gitti. İzzet Paşa, Salih Paşa da geldiler. Bunların yanlarında Hüseyin Kâzım (Şeyh Muhsin-i fani), Rasathane Müdürü Fatih, Cevat, (Şimdi Tokyo Sefiri), Münir (Şimdi Paris Sefiri), Bahriyeli zabit ve yaverler vardı. Kalabalık idi. Maksatları neydi bilmem. Fakat adeta bir muahede yapacaklar gibi her şubede bir mütehassıs ile gelmişe benziyorlardı. Depdebeleri de yolunda idi. Mustafa Kemâl, bunları (......) edip Ankara'ya getirmiş. Heyet-i Vekile içtima etti. «izzefcPaşa'yı, hepsini birden dolaba koydum; getirdim. Bunları geri yollamayalım. Her birisini, her vekil bir memuriyete tâyin edilsin.» dedi. Bundan evvel maksatlarını, geçen müzakereyi öğrenmek istiyorduk. Sorduk. «Bir şey yok, saçma,» dedi. Ben Fatin'i değerli biri bilirdim. Anadolu'da kalmasını istedim. Derhal Ankara Rasathane Müdürlüğüne tayin ettim. Kat'iyen kabul etmedi. Salih Paşa tayini geri almam için yaverini yolladı. Münasip bur suretle savdım, İzzet Paşa tezkere yazdı; dinlemedim. Bunlara nisbeten iyi bir konak verildi. Müzakere edeceğiz diye bekliyorlar!... Mustafa Kemâl bir telgraf tamimi ile bu heyetin bize iltihak ettiğini her tarafa bildirmiş. Bir müdet sonra tevkif edildiklerini anladılar. Hele bu telgrafı da haber almca kıyameti kopardılar. «İstanbul'a döneceğiz» dediler. Bu aralık Heyet-i Vekilece Rusya'ya yeni bir heyet gönderilmesi tekarrür etti. Mustafa Kemâl, Heyet-i Vekilede «Yusuf Kemâl Bej Rusya'yı biliyor, gitsin» dedi. «Muvafık, bir kişi daha lâzım» dediler. Mustafa Kemâl durdu, durdu bana baktı. «Sen de gider misin?» dedi. Simasına baktım, hiç ümitsiz bir teklif, ısesi de öyle. Ben derhal Giderim deyince öyle bir (............) güldü ve keyiflendi ki... O farkında değil, ben dikkatle simasını okuyordum. Şüphesiz içinden «Ha, bir belâmı, bir engeli daha başımdan atıyorum,» diyordu. (Nasıl keyiflenmez? istihzalar yaptırarak, Çerkeş Ethem'i tehdit ettirmek gibi şeylerle def edemediği insan, hiç memur edilmezken böyle kolaylıkla def oluyordu) Zaten ne Yusuf Kemâl, ve ne ben hoşuna gitmiyorduk. Bizim fena şeylerin aleyhinde olduğumuz, namuskârane hizmet istediğimiz, önce bir temas ile iyice anlaşılmıştı. Onu gitmez zannediyorduk. Bir taşla iki kuş vurduğuna fevkalâde sevindi. Gülmesini bir türlü zaptedemedi. AH Fuad'i daha dün Hariciye memuriyeti ile def etmişti.iBizi de bugün'demek. Biz dört numara olduk. Halbuki ben buna iki sebeple can.atıyorum. Biri bu adamın (.........)lanndan bıkmış, usarumştım. Sabredemiyordum. Diğeri Rusya'da pek çok Türkler var. Eski Türk yurtları., Ruslardan mühimiTürk bilgiç âlimler yetişmiş. Mühim neşriyat yapmışlar. Türk tarihi ile meşgul olanlar için Rusya'ya seyahat edip foraları, ordaki Türkleri, kütüphaneleri, müzeleri görmek, oradan kitaplar toplamak zaruri idi. Böyle bir vesile ve nimeti nereden bulacaktım?!... Nitekim bu suretle çok istifade ettim. Rus • ya'dan güzel kitaplar getirip bizim Türk tarihine malûmat kattım. Askerî işler için bir de asker lâzım olduğundan Ali Fuad'ı da murahhas yaptılar. Üç murahhas olduk. Ali Fuad zaten yolda idi. Kendisine murahhaslığı ve bizi yolda

beklemesi yazıldı. Sonra Kars'ta birleştik. Yusuf Kemâl reis olmamalıydı, istedi, oldu. Çün¦ ¦ --'—..1.1. i ; ' yazıldı. „---------(*) İğfal, pislik ve yolsuzlukla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. 103 kü bir defa gitmiş, muvaffakiyetsizlikle dönmüştü. Neyse bir şey demedim. Elverir ki, ben Ankara'dan bir müddet uzaklaşayım ve Rusya'yı göreyim. Yusuf Kemâl'e ve bana beşer bin lira verdiler. Bu para azdı. Fakat çok gezdik. Sebebi Rusya'da yol masrafı etmediğimiz gibi, başka masraf da edemedik. Çünkü bir tane açık dükkân bile yoktu. Alış veriş yasaktı. Yiyeceği de herkese Rus hükümeti meccânen veriyordu. Bize kâtipler, şifre memurları vesaire de verdiler. Artık yol tedarikindeyiz. Anadolu seyahatini bilenler dediler ki: «Kara kış, bir kürk almalısın. Yoksa yolda donarsın. Hem de kurt derisi olmalı. Çünkü bit tutmaz.» Hakikaten hakları varmış. Kürk aradık yok. Acele bize de iki kurt derisi buldular. Paltomun içine geçirdim. Eğer böyle yapmasa idim mutlaka yolda donardım. Sonra yolda kollarımın içine de kürk koydurmadığıma pişman oldum. Çünkü yolda kollarım bütün donardı. Ne müthiş soğuk ve seyahatmiş. Her yer bit içinde idi. Anadolu'da, Rusya'da bit yüzüyor. Bu sehayatte bana bir tane bile bit gelmedi. Demek Kurt derisine bit gelmiyor. Sade bu derinin fena bir kokusu var. İhtimal ondan kaçıyor. Bunu tavsiye ederim. Rusya'da tifüs gibi salgınlıklar da vardı. Ölüm kaynağına gidiyorduk. Başımızda her türlü ölüm tehlikesi vardı... Bu sayede olacak, tifüse yakalanmadık. Bir de portatif karyolam vardı. Yolda onda yattım. Yusuf Kemâl: «Bir defa gidelim de îzzet Paşa ile görüşelim» dedi. Ben tanıdığım adam değil, ne yapacağım? dedim. «Canım, fikirlerini öğreniriz» dedi. istifade edecek bir şey olmadığını zannediyorum dedim. «Belki, vardır, bir kere gidelim» diye ısrar etti. Makul, gittik. Heyet hepsi evde, suratlar asık, hele Hüseyin Kâzım müthiş kızmış, can sıkıntısı içinde adeta yerinde duramıyor. Zaten asabi bir adam. Bize hâin bir manda gibi bakıyor. Fatin'in suratından düşen bin parça olacak. Bana bir kere yıldırım gibi bakan bir gözle baktı. Bu Ankara'ya tayininin hısımı beni âdeta çiğ çiğ yiyecek. Salih Paşa, sükûnetli, fakat üzüntülü bir simada; centilmen ve terbiyeli, hiç bir şey sezdirmemek istiyor. İzzet Paşa ise bilâkis şen görünüyor. Neyse, İzzet Paşa ile oturduk, konuşuyoruz. Salih Paşa da beraber, diğerleri ayrı ayrı oturuyorlar. Ben hiç bir şey söylemiyorum. Ve sonuna kadar söylemedim de. Mülakat bir iki saat sürdü. Hülâsası şudur. Yusuf Kemâl: «Muahede yapmağa gideceğimizden re'yi devletlerinden istifade edeceğiz» dedi. Sözü bu suretle açtı. Ve teşriflerinden hayırlı bir netice çıkabilecek mi, diye ilâve etti. İzzet: «Evet, İngilizler amalimizi tatmin edecekler» dedi. Yusuf Kemâl: «Bunu neısuretle size anlattılar?» dedi. İzzet söylemek istemedi. Yusuf Kemâl zorlattı ve; «Bir tahrirî ve resmî taahhütleri var mı?» dedi. İzzet bu sefer şunu söyledi: «Hayır!» ve devam etti. Söylediğine göre meğerse İstanbul'daki ingiliz ordusu kumandanının yaveri bir yüzbaşı, îzzet Paşa'ya, İngiltere'nin Türkiye'nin lehine hareket edeceğim söylemiş imiş. Sade bu! Şaştık, kaldık. Şu mühim vaad bundan ibaretmiş. Siyasette böyle şeylere inanılır mı? İzzet, bundan bihaber. Bu adam çocuk gibi bir şey, bilmezdim. Böyle bir lâfa ehemmiyet verilir mü... İmzalanmış kâğıtlara, muahedelere bile bel bağlanamıyor, iş anlaşıldı. Ben kalkmak istedim. İzzet, lâfı âdî sohbete döktü. Kalkmağa mecbur olduk. Ben İzzet Paşa'yı mühim bir şahsiyet zannederdim. O sade dil, cahil biri imiş. içimden Yazık, bu adam bu kadar şöhreti nasıl kazanmış! Bu kadar askeri ve mülkî hizmetlerde bulundu, kimbilir işleri ne berbat etmiştir. Ah... diyordum. 104 Derken İzzet Paşa bir şey söyledi. Bu menkıbesini mutlaka kaydetmek lâzımdır ki şudur: Yani ikisi arasında şöyle bir muhavere oldu: İZZET PAŞA'NIN ARNAVUTLUĞU İzzet Paşa - Sen çok zekisin. Seni çok sevdim. Sen mutlaka Arnavud olacaksın? Yusuf Kemâl - Hayır. İzzet Paşa - Yok, yok Arnavudsun.

tutturdu illâ yeniden ve başka tarihli selâhiyetnameler yazdıracak. Ethem'i bitirmek için uğraşıyorlar. meğerse ingilizler yollamış. Bunu söylediğimin sebebi sonra Kara Suat (şimdi Roma sefiri) hakkında bir menkıbe söyliyeceğim de onun için. ÇERKEZ ETHEM Yine biz yol tedariki ile meşgul iken Mustafa Kemâl ve ismet. Hindli geldi. Müslümanlarınkinden bile bir tane yok. hâdiseler Hristiyan ve Müslüman ne olursa olsun. MUSTAFA SAGÎR Biz yol hazırlığmdayız. Bu sebeple bir iki gün teehhürle hareket ettik. tahsil görmüş birine benziyordu. mutlaka onu Arnavud görmek. olmamış. Dedim ki: Yahu sen bi münevver adamsın. Nelere ihtiyacımız olduğunu soruyordu. herşeye başvurmuşlar. Yalnız şu oldu: Yusuf Kemâl'in bu halini bilmezdim. Bunlar yetmiyor da.. devletin.. yeniden yazdırdı. Tertibat alıyorlar. yahut hattâ zorla Arnavud yapmak istiyor. Havranın karşısında bir yahudi evi105 nin üst katını tutmuştum. Dalgın. Şu hale bak? içimizde büyümüş bir Arnavud. Hind müslümanları namına geleceği hakkında İstanbul Hilâl-i Ahme-rinden malûmat geldiğini söyledi. tahsili bizim mekteplerde.. Fena kızdım. düşünceli. Ethem ve kardeşleri de boş durmuyor. Hayatımda öyle şeylere asla ehemmiyet vermiyordum. Zekâsına. Verdiği cevap birbirini tutmadı.. Mundar. Hasta olacak ve hergün 13. Zaten gözümde küçülmüş. Evvelce Hind'den gelen paralar gibi onu da yuttu!. Gözümden epeyce düştü. saçma adamsın be!. yemden yazdıralım. şu adam uzağa gideceğine bir kere kendisine baksa ya!. Zaten nihayetsiz vakalar. bizim terbiyeyi almış. ingilizler kurtarmak için çok uğraşmışlar. Herif güzel yüzlü. tahsiline itimadım vardı.. Ve onlara göre hiçbir işimi yapmadım. «Yok gidip. Türkten itibar görmüş. eşrefi saat bekleyip düşmanı vurmayarak fırsatı kaçıran. akılsız biri olmuştu. Oradan çıktık. zeki.. Şimdi ise heriften iğrendim. Müsaade verildi. Kanunievvelin 13. . bu adam Hindliler'in kendisini yardım için yolladıklarını söylüyor. başka türlü gidemiyecek. Kavgaya başladım. Bizim muahede için selâhiyetnâmelerimizi yazmışlar. ecnebi unsur aleyhinde beni dolduruyordu. Bir menkıbe daha zikredeyim: Hariciye Vekili bir müddettir Muhtar Bey. Bize gönderdiler. vakit yok. O vakit Ankara'da en iyi ev bu ev ile yanındaki yine bir yahudinin evi idi. Biz de gördük. yer yok» dedi. Bunları anadan. Çünkü ben de Garbınki değil. uyku uyuyamıyacak.Hayır efendim. ona göre demek zeki bir adam mutlaka Arnavuddur? Türk zeki olamaz.Yok sen bilmiyorsun? Ecdadın mutlaka Arnavud olup orada yerleşmiştir. Evi eşyasıyla ona emaneten bıraktım. üste bir de gavur hurafatı mı alıyorsun? Ne . demek bir zeki adam buldu mu. ün uğursuzluğu hayali altında inliyecek. cü günü imiş. Halbuki öbürsü günü hareket edeceğiz. Arnavud zeki.Yusuf Kemâl . onun nimetini yemiş de Arnavutlukla övünüyor. Lakırdıyı kestim. Şarkta binlerce hurafat var. Olmaz» dedi. düşündüğün şeye bak!. Bu parayı Mustafa Kemâl aldı. Tarihini 13 koymuşlar. dinlemiyor. Evi vardı. Madem ki. Hatırımda kaldığına göre otuzbin ingiliz lirası idi. milletin mukadderatına dair muahede aktedecek adam böyle hurafat ile ne hatalı işler yapar?. ben Boyabatlıyım. Bir miktar para da getirmişti. Yanımdakilere şüphemi söyledim. korkulu bir siması vardı. ilimsiz.. Şüphe ettim. Türkün mühim mevkilerine çıkmış. Türklerde. Tehdide.. «Misafir geliyor. Anam babam da oralı. 14 koyduralım» dedi. Mustafa Sagir öteki dünyaya gitti. Gitti. Bir devlet diplomasisini idare edip. sonra mağlûb olan atalarımız kumandanlar gibi olacak. Ne yapsın adam? Gönlü öyle istiyor. evi kendisine bırakmamı rica etti. Arnavud'u mümtaz ve Türkü gabî buluyor. illâ değiştirmek için İsrar ediyor. Müslümanlarda.. Yusuf Kemâl: «Ooh. Mustafa Sagir diyordu ki: «Az amma şimdilik bu kadar gönderebildiler». Bunun ondan farkı ne? Ben kış münasebetiyle bağdan inmiş. dirayetsiz. Sebebini sordum. Biz gittik. Birbirimize «Bu ne safderun adam?»dedik. Sonra Sagir'in casusluğu meydana çıkmış. Modası geçmemiş olsa. parayı da onlar vermişlermiş. bu rakam uğrusuzdur. istanbul'da Mustafa Sağir adında bir Hindli'nin. fakat gördüm ki. Bazı şeyler sordum. Hadi sen de.. İzzet Paşa . Adnan. Bu da bunlardan birisi oldu. Hayır. Ha!. babadan miras aldık. İstiklâl Mahkemesi asmış.

böyle Yunanlılar'a iltica etmek gibi fena ve hainane bir şeye mecbur ettiklerinden mesuldürler. Bu esnada biz Eskişehir'e vardık. Şimdi onu dercediyor.. kardeşi Reşit. Vakıa can kaygusu Ethem'i mazur gösterir.. Bir iki yüz askerden ibarettir. Bu da gösterir ki... Düşmanla uğraşacak yerde ismet ve Mustafa Kemâl kuvvetlerini Şimalden Yunan karşısından Ethem aleyhine sevketmişler.ve. Hele Yunanlıla'ra ilticadan sonra ordumuza karşı harp etti ise. muntazam bir orduya malik olunmuştur.. Eyüp Sabri. Kaymakam Hacı Şükrü'yü de beraber alıp gitti. fakat herhalde çirkin bir netice. Affolunamaz. (. Hele Yunanlılar'm hücum ettikleri bir zamanda asla yapılamazdı.. Güya uyuşuldu. Bu meselede galiba Rafet ve Ethem tarafını iltizam etmiştir. Ancak ve bunu zatı mesele için yapıp rekabet ve tahakküm hırsı ile yapmamalıydı. Başka türlü yapmak mümkün değildi. Nitekim Yunanlılar derhal taarruz ettiler. Nitekim sonra bunu izmir Suikastı'nda da yaptığı söylendi. Onun yanma gitmişler.. Bu işin bir iyiliği oldu... Kendisiyle beraber iltica edenler. Ankara ve Eskişehir'e giden Ethem'e kuvvet oluyordu. Diğer kardeşleri Tevfik daima ordularının başından ayrılmıyor. Kâzım hem Ethem'le beraber görünmüş. Kılıç Ali. Yunan saflarına iltihak etmişler. Görünüşte Kâzım. Nihayet Moskova'ya vardık. ismet pek korkmuş. anlayamıyorum. Mustafa Kemâl Eskişehir'e gitti. pek düşünceliydi. hem de Mustafa Kemâl'e casusluk etmiştir. Eski komiteci!. Ethem'i haklı çıkarıyorlardı. Fakat vatanı düşünen kim?!. Kâzım (Meclis Reisi) Hakkı Behiç. Kâzım da Eskişehir'den bizim trenle hareket edip Kütahya'ya çıktı.. Bu harp esnasında ismet ve (. pek beyinsiz.. O her meseleyi kendi arzusuna göre değiştirir. işin iç yüzün bilmiyorum. Hâlâ da gözdesidir. Suratı çamur gibi berbat. turfa olduğu halde sonra yine işi düzeltip Mustafa Kemâl'in gözüne girmiştir. bu vaka bu halde iken.. Zahirde Mustafa Kemâl ona fena kızıyordu.. tabii idi. ayağını denk atmasını da söylemişler. Sh.. Kâzım. millî kıyam mahvolurken kurtarmış bir adamı.. Avrupa manda ile zaten Ethem'in efradını evvelce elde etmişlermiş. Ankara'dan Moskova'ya hareket ettik. Bu meseleyi içinde olarak bilenler tenvir etmelidir.... Heyet-i Vekileye Mustafa Kemâl'den yanındakilerden telgraflar geldi. O da çetelerden kurtulup. Harp başlıyacağı bir zamanda böyle bir iş ne tehlikeli bir şeydir. Meselâ Kâzım'ın Ethem'le beraber olduğu tevâtür halinde idi. Sebebi: Meselâ . Kitabımı neşrettirmezdi. Yunanlılar bunları bilâkayduşart kabul etmişler. Ya bunu Ethem iltica etmeden evvel ordular yerlerini Ethem aleyhine hareket etmek için terkettikleri zaman yapsalardı. Bir de herhalde alâkadarları dinlemek lâzım. Birinci inönü Harbi oldu. Meşgul olmaya da vaktimiz yok.. Yıllardan sonra idi ki. Ethem ve Reşit bir gece Es106 kişehir'den kaçmışlar.. Biz. Ethem'de o esnada bir şey yapmak istedi ise o da aynı şey ve hıyanettir. Cenuptan sıkışınca bir iki ufak müsademeden sonra üç kardeş can kaygusuyla bir elçi gönderip bir kâğıt imzaladıktan sonra. Yahut casusluğun sayesi. Mustafa Kemâl'e casusluk ettiği söylendi. Eğer evvelkiler kabahatlıysa Ethem gibi hizmetler etmiş. Bugün Paris'te hürriyet içinde yazıyorum. Yanındakiler. Bizim Türk Tarihinde bu vakayı bir satırla sade Ethem aleyhine yazıp geçtim. Mustafa Kemâl... Hâl de onu gösteriyordu. Alâkadarlar yazmalıdır... Türk Milletine büyük lekedir. Şükrünün riyaseti altında bir vakit birçok katiller yapmış olan Serez komitesinin âzasından biridir. Bunlar Ethem'e gizlice de mahvı mukarrer olduğunu. Bu komisyonun reisi Miralay Sadık Sabri idi. bahtın garip bir cilvesidir.. Evvelâ şahıs. Ve kendi etrafında gösteriyor.. Şimalden. Meclise. işi bitmiştir. 318 den itibaren bu meseleyi yazıyor. Ethem tarafını iltizam ediyordu.)sız adamın Türk Millet Meclisi'nin yıllardan beri reisi olması kara bir baht. Bu Kâzım'ın aleyhinde de bir yığın dosya vardı. Kâzım. Bir aralık kaçmayı bile kurmuş. Ethemler buna mukavemet ederlerse kırılmalı idi..)'in böyle hareketleri şahsî emellerini vatanî menfaatlerin ne kadar üstünde tuttuklarına delildir. O vakit Ankara'da bulunan Ethem. Bu cahil. Ittihatçılar'ın.. Hem de usulü dairesinde olması tamamiyle mümkündü.. Ne tehlikeli oluyor!.Yıllardan sonra Ismet'in bana söylediğine göre Ethem Eskişehir'de Ismet'in ka rargâhını basıp kendisi öldürtmek istemiş. Bir harekettir yar amma. Bu elbet yapılmalı idi.

. Tuhaf oluyor. Mustafa Kemâl. Kış. Paşada da emirberde de aym şeydir. Makas değiştiriyor. nereye? dedim. Ethem kuvvetleri inhilal unsurudur. Az bir vatan (. Ve karar aldı. O vakit Sivas'ta kumandan idi. Fransız.. taarruz işin sonlarına tesadüf etmiştir. denizden gitmek yakayı ele vermektir. Nitekim Millet Meclisi haber alınca bu işe kızmış. Yunan donanmaları öyle dolaşıyor ki. Bir de baktık ki vagondan Çolak Selâhattin bakıyor. Mustafa Kemâl kendi bunu diyor. Fakat şu da muhakkak ki. Güldüm. yandaki ağılda bekliyor. Eskişehir'e geldik. MOSKOVA'YA DOĞRU Bu karakışta Anadolu ortasından. Bir birimizi gördük. vasıtasızlık iki kara belâ. «Mühim bir mesele varmış. Selâhattin'i de bir türlü çekemiyordu... Mustafa Kemâl onun müzakeresi için telgrafla çağırdı. Bu esnada bizim şimendiferlerde teshinat böyle oluyordu. Herhalde bu iş büyük bir cesaret idi. Zavallı millet! Sanki Ethem. Ben bilmem.. Bir gün Heyet-i Vekile'de dolaylı bir surette onun kumandanlıktan azlini teklif etti.. Kendisinde vatan kaygusu herşeyin üstünde olan birinin yapacağı şey değildi..tecavüzün Mustafa Kemâl tarafından olduğunu. Selâhattin aynı zamanda . Bizim için sahillere yanaşmak mümkün değil. işin daha fecisi. Selâhaddin'e Ne haber..» diyor. Rumlar aleyhine nasıl tahşid ettiğini bizzat hikâye ediyor.» dedi.. Fakat Karadeniz'de ingiliz. Kafkasya'dan. yani orduyu ikiye ayırıp (. Şahsı ne olursa olsun mesele bunda değil ki. O..îzzet Paşa heyeti bir müddet sonra dönmüş.emirberlikten gelen Ethem'in koskoca Türk vatanında diktatörlüğünü kabul etmek.. Mustafa Kemâl'e istizah yapmıştır.Moskova'ya gitmek pek müşkil iş. Ethem üzerine tahşi-dat dolayısıyle Şimalde açık bırakılan cepheden Eskişehir'i zapt için hücum etmemiştir. Diğer yolcular çivi kesiyordu. 107 lehinde Millet Meclisi'ne telgraf çekmişlerdir. Koyun kesilmek için salhaneye kendi ayağı ile gidiyor. Bir de Mustafa Kemâl bunları nutkunda millî hükümeti yıkmakla itham ediyor (Sh339) Halbuki şu muhakkak ki. bir şeyden haberi yok. Yalnız Münir Bey'i Ankara'da alıkoymuşlar. Zaruri karadan gidiyoruz. 108 1 kötü olsun bir sobamız yok. Diktatör! Kâfi.337) de üç kardeşi tepelemek için cepheyi boş bırakıp adetâ bütün orduyu Kütahya üzerine. Bereket versin ki. bu bir zarurettir. Buna lüzum yoktu. Amma. Başkaları daha evvel olduğunu söylüyor. Vagonunda adi ir dökme somba bozulmuş. Ben vagonumdan inip onunla görüştüm. Böyle bir tehlikeli vaziyyete lüzum kalmazdı. Mustafa Kemâl bu taarruzu Ethem'in Yunan Ordusu'na ilticasından birgün sonra oldu diyor. Bunu daima gösterdi. Vakıa denebilir ki. Ve buna bile bakmayıp bu işi yapmıştır. Böyle vagonlar da kumandanlara mahsus idi. O doğrudan doğruya bu işi yapardı. Yunan kabiliyetsiz bir düşmandı. (Sh.334) Mustafa Kemâl. Şurası feci: Sh 339 da: «. yola düştük. Hâsılı Mustafa Kemâl bu rakibini de ez-di. Yani biz de soğuktan titremekte idik. Ethem'in kuvvetleri sırf Mustafa Kemâl'in şahsı aleyhindedir. Hem de bu müthiş işi. nutkunda bu heyetin Ethem tarafından tevkif edildiğini söylüyor. diktatör olmadı da bu belâdan kurtuldun mu? Bir emirber öldü bir paşa diktatör oldu. Halbuki heyet mevkuf olmadığı gibi Ethem'in (*) Bir isim ile cinayet ve ahlakla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı.. Mesele henüz bitmeden Yunan Ordusu bütün cephelerden taarruza geçmiştir. Yunan Ordusu'nda taarruz alâmetleri varmış. bu iş hüsnü suretle de olurdu. «Ankara'ya» dedi. Evvelâ onları tepelemek lâzımdır.. Borusu pencerenin yanından yukarı çıkarılmış. Mustafa Kemâl (Sh. Sence ne farkı var. Düşman karşısında böyle bir vaziyet ne tehlikelidir. Vekiliz ama böyle (*) Kırdırmak ve hislc ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. mesele diktatörlükte. seyyar bir karyola.. Bir de düşman.)mak işini meclise bile danışmadan kendi kendine yapıyor. Ama ne yapalım? Heyetimizle trene bindik. Moskova dedik. Bereket versin. berikilerin müdafaa telâşında bulundukları Kütahya'da Mustafa Kemâl'in kendi adamlarının çektikleri telgrafında da yazılıdır.) olan buna cesaret edemez. diktatörlüğün kendine mahsus idaresinde. Ne yapacaksın? dedim.

Azledince olur ki ordusuyla hasım bir tavır alır. bir parça getirttik. Kayseri'ye geldik. «Halımı berbad ediyorsun. Arada kımıldanmayınca da olmuyor ki. sinir. Bunların otomobili varmış. Ve istedikleri parayı da pazarlıksız vermiştik. Belki de bu pastırmadan iki lokma yiyemedik. Bizar kaldı. Bermutâd aynı künde oyununa müracaat etmiş.Kızdı. söyledim: Ayol. Vakıa yolda vakit geçirmek için hiç de fena bir vasıta değilmiş. Kavgadan kolay yapılacak bir şey yok. severdim de. Kendisi Moskova dönüşünde Kastamonu'dan bir parça getirmiş imiş. Hem de eldivenle beraber. Bir Kayserili babasının eşeğini başka bir renge boyayıp babasına satmıştır. Daha izah etti: «Biz var iken yahudiler ticaret yapamazlar. Ticaret âleminde ya-hudiyi barındırmıyorlar. vagonu olan yaylılara bindik. Bu sandığı Moskova'ya kadar taşıdık. sinir. hırçınlığı var. aldatmalı bir ticaret olmuştur. Bana da vermiyordu. yalnız iki kişi bir tabutta.Bakü ehalisinin âdetlerini. Bunlar bizi boyamamalı idi? Çünkü misafirdik. Mağrur bir hal ile: «Yok. Evvelce görmüştüm. . «Kayserililer bizi iyi boyamışlar!» dedik. Demek içini kurt yemeğe başladı. «Çünkü bizde barınamaz» dedi.mebustu. Rengi değişti. Burası çerçöpten yapılmış beş on binadan ibaret. insanı kavgaya sevkediyor. istedik. ona bu yalanı söyleyeyim. Hareketsizlikten bilhassa ayaklar donuyor. iyisi mi. Konya'ya geldik. Hem kitap tutmaktan.. Olmadı. Zahir orada barınamıyorlar. çirkin şey. yoksa böyle huysuz mu? Eskiden biraz huysuz olduğunu bilirdim amma. mühim bir müzakere için davet etmiş. ikimize de yetiyor. Biri dedi ki: «Bizde Yahudi yoktur. Zaten sonunda bu mesuliyet gelmesi muhtemel işleri daima Heyet-i Vekile v eMeclis'e yaptırırdı. Çok gafil adamdır. Sivas'a doğru yollandık. Selâhaddin'i muhalif safta buldum. Yusuf Kemâl ile bir arabadayız. dizlerine örtüyor. Hem de pastırmaları Belediye Reisi vasıtasiyle aldık. bozuldu. Sanki bir tabuttayız. Türk'e tacir değil diyen. Anhyamadık. Yaylı müthiş bir şey. Şu farkla ki. Zaten işsizlik ve başka bir şey yapamamak. amma ne yapsınlar. Hem de tehlikeler göze alıp millete büyük bir hizmete gidiyorduk.» Demek azeri Türkler yahudiden baskın. hırçın bir adamdır. yarısını ben vererek Belediye 109 Reisi vasıtasıyla bir koca sandık pastırma aldık. başka parça. Gittik. yer kalmıyor. Gezdim. Yalnız zekâsı mahdud ve pek asabı. kabahati Heyet-i Vekilenin üstüne atsın. Kayserililer'i görsün.. Herhalde bir huysuzluğu. Ben de ona türlü muziplikler yaptım. O da gitti. Yüzü bozuldu. Ordan Ulukışla'ya indik. Otomobil çürük çarık bir-şey imiş.. bu kadar bilmezdim. Demek elinde iken azledememiş. Hasılı hep sinir. Şehri gezdik. Arabada müthiş sallanmadan kitap da okunamıyor. Adeta mahalle çocuğu olmuştuk. iftihara değermiş. Belediye bizi misafir etti. Yusuf Kemâl oraya gelmiş iken pastırma alalım dedi. insanın bir yeri ağrıyor. Muahede yapmağa gidiyoruz. Şüphelendi. orada bir şey karıştırır. Güzel löp et. Meşhurdur. Benim ne menfaatim olacak ki. Ben de bir kenarını örttüm. Vakıa bu ticaret dolapçı işi. Oradan Anadolu'nun orijinal ve esaslı treni. Onun mühim dolabı bu mühim müzakere idi.» Hayret edin sebebini sordum. Meclise girer. Daima odun gibi kaskatı durmak mümkün değil. Kırkar yaşlarımızda adamlarız.Bir sebep mi var.. Eski bir arkadaşlık ve hem bu kere yol arkadaşıyız. yiyeceğiz. Hâlâ aksine bir halini görmedim.. Kımıldansam söyleniyor. bugünkü ticaret Avrupa'da da umumiyetle dalaverali. Cidden iyi. zaruri verdiler. Fakat biraz sonra baktım. Çünkü namuslu bilirim. Tuhaf herkes de bu dolaba girerdi. Lâkin itiraf edelim ki. Vaziyeti değiştirmeli. Nasıl olur? Böyle şey olmaz» dedi. Sessiz düşünmekle asla vakit geçmiyor. Demek ticaret böyle imiş. Dayanamadım. Neyse paranın yansını o. Rusya'dan avdetimde dediğim olmuş. Yahudiler'in adedini soruyorum. O halde bu iki şehrin Türklerini ayıplamak mümkün değildir. yumuşak bir pastırma idi. Yanında idi. Yusuf Kemâl ile ikimiz uzun yatıyoruz.» dedi. Buna da kızıyor. Buraya Yahudi gelemez. Mutlaka eller cebinde durmalı. zaten inanması lâzımdı. pek tatlı bir davet ile geliyorum. Vermek istemediler. Bir halısı varmış. fakat demek yahudiden daha madrabazlar. Kımıldanacak. Şoför bir iki saat uğraştı. Ne yapalım. Ne vakit ki. Akşam da yaklaşıyor. Hodbinlik!. güldük. onu ben kendi canım için aldım. el donuyor. Namuslu tacirler varsa da azdır. Barınacak yer de yok. Kayseri'de de Yahudi yoktur. bu ne gaflet? Seni kumandanlıktan azlettiler de inanmak istemedin. Kayseri'de Amerikalilar'ın Ermeni çocuklarını besledikleri Dar-ül-eytamları ve bunun için mükemmel hastahaneler de yapmışlar. Çok soğuk. Bakü'de birgün Bakülüler ile konuşuyorduk.

memur ve ahali ile istikbâl etti-ler.. Her muhitin kendine mahsus bir şeyi vardır: Orada en iyi şey odur. tehlikesi de nisbeten az. Bu bina herhalde mühim inşaattandır.Bereket versin henüz Kayseri'den iki üç saatlik bir mesafedeyiz. herkes şiddetle aleyhinizde.. edemezseniz işe başlamayın demedim mi? cevap yok. mektep. Somurtup durdular. Tetkik edilip. Bir mola verdik. yazm cehennemdir. Celâl Arifin işi de bitti. Yolda.. Baktım Celâl Arif. Öyle aykırı teklifler yaptınız ki. otomobile müreccahtır. Bunlar eski meşhur kervanların bakiyesi. Galiba Anadolu'da yaylı. memur ve halk istikbâl yapmasını. Bizde bu bir hastalıktır. Sivas yolu soğuktu.Seninle beraber gidemem deyip.. Türk mimarîsini tetkik ettiler. Erciyes dağının eteğinden gidiyoruz. çok sağlam bir bina. arada.. o da cana minnet bilmiş. Bu . Dedim: Ayol ben size evvelâ Karabekir'i elde edin. fakat maksadınız için önce onunla hoş geçinip işi görmeli. toprak da kül renginde birşey. Gitmişvyani tabuta kendi ihtiyariyle binmiş. orayı düzlemiş ve çıkan taşları da binada kullanmıştır. Fakat Sivas'ta epeyce kar bulduk. adeta öyle bir azamet duydum. artık Celâl Arifin vaziyeti tutunamaz bir hal olmuş. üstü de çırçıplak. Mimarlarımız. Bizde tıkır tıkır gidiyoruz. Sivas'ta Cemâl Bey (Eski Kütahya Mebusu ve Kastamonu Valisi) vali. Dağ kamilen kayadır. Belediyede misafir olduk. Döndük. koca bir şey. Henüz bu abideden bahs etmemişlerdir.Hemen her yerde istikbâl ediyorlar.Bazı yerler kardan beyazdı. Zararsız bir yol. Bu ne mantık? Ne beceriksizmişsiniz. Rivayet ettiler ki. bizi resmî bir surette yâni asker. Binanın bir yanı dağdır. Orta yeri süvarinin atlarına. Ocaklar. Tabiî herkes sizi kabahatli buldu..dedim. derhal Roma mümessilliği ile yollamış. Bir müddet sonra oradan da azletti. Bunlar birşey değil asıl kagir mühim bir ahır var. Ertesi günü yine yaylılara bindik. harb-i umumide orada üç alay süvari atlarıyla barınmışlardır. Binayı yaptırmak için dağın o eteğini. evler. Sanki muazzam bir taş kitlesi. Mustafa Kemâl. Çünkü birşey yapalım dediniz. Bunada cevap yok. Ben size Karabekir'le uyuşun demedim mi? İkisi birden dediler ki: «Ne yapalım pek kötü adam». Burası askerî bin binadır.. «Orası nasıl? Bu işi nasıl telâkki ettiler?» dediler. Ulukışla mutedil idi. Siyasi hayat-ı müsteardan alem-i bekâ'ya irtihal etti. Devam ettim: Siz bana Mustafa Kemâl'i düşüreceğiz diye gittiniz.» Yüzlerine baktım. Pekiyi öyle olsun. Bence bu eser millî mefahirden biridir. Bütün bu yol bir düzlükten gidiyor. Halis Turgut bizi evine davet etti. Bu Hazreti Nuh'u da taşımış olan yaylı ta-butdur.meyus oldular. polis. Orada birkaç metrede bir ocak var. Kayseri. onlar da durduk.. Muntazam koca bir mahrut. gelen de istikbâl olunmasını pek severler. «Nasıl olacak. Bereket versin. Ankara'da soğuk vardı. teshin ve yemek pişirmiye mahsus.. Bunun içi kenarda fırdolayı bir taştan set. Şimdi Paris'te benim gibi mihman gezer. Gelen mevkili birine. insan bu binayı görünce atalarımızın en mühim himmet sahibleri olduğunu anlıyor. Halbuki Karabekir'le uğraştınız. içine girdiğim vakit. Güzelce bir cami. tıraş etmiş. setler de askerlere mahsustur. Konya'da daha çoktu. bir başka yaylıya bindim. Lazımsa sonra onu da tepelerdiniz dedim. Müthiş direkler ve kubbeler. Eteğindeki. Ankara'ya gitmişler. «Yahu! ne yaptınız siz be? Bir çuval inciri berbat ettiniz. bur110 nunuza bulaştırdınız.. yüklü deve katarlarına da rast geliyoruz.Sivas'dan doğru bir kamyon geliyor. Bunu meşhur Merzifonlu Mustafa Paşa yaptırmıştır. Hüseyin Avni. Kayseri'den Sivas'a kadar şose var. KÜRTLER VE ALEVİLER Sivas'a geldik. Ben de damarına basıyorum. ağzınıza. Bir aralık bunalacak bir hale geldim. yaya olarak tekrar Kayseri'ye geldik. ' CELAL ARlF Kayseri'den henüz açılmıştık. hiç ağaç görünmüyor. Yusuf Kemâl yine huysuz ve bana hakaret ediyor. Yaylı ve kağnı Anadolu'nun şimendiferidir. Birgün yıkılıp bu da mahvolur. Kışın buz. Günde ancak otuz kilometre katediyor. vaktiyle Mısır'da büyük Ehramın içine girince nasıl bir azamet duydumsa. Ayrıldık. hiçbiri teklif olunur şeyler değildi. Meğerse orada mühim binalar varmış. Incesu'ya geldik. amma her vasıtadan emin. Deveyide unutmıyalım. plân ve fotoğraflarıyla beraber bir eser yazılması lâzımdır. Biz de.. Yeniçeri ağasını tepelemeli idiniz.Derhal onların kamyonuna gittim.

Biz gittikten sonra bizzat Halis Turgut beş on köyü dolaşmış. Halis Turgut millî harekete hizmet etmiş. ingilizler Konyalılar'a Türk değil. Bu ufak tecrübe bu tarz propagandanın vatan ittihat ve kuvveti namına en mühim bir vasıta olduğunu ispat etmektedir. Eski evlerden. Yapmak mümkün olmadı. Kürt değiliz. bize iştirak edin! demiş. Yörüklere de Türk değilsiniz. Namuslu biri. Nakzetmek için fırsat bekler. Bir takım Türk Kızılbaşlar iştirak etmişler. O esnada bu aşiretde millî kıyam aleyhine kaynaşma başlamış imiş. Teşvik. mühim neticesini bizzat bana o anlattı. Ermeni'yi. Bu adamlar askerdir. Burada ticaret yapıyor. Reisleri Alişan'dır. sonra Mustafa Kemâl onu çıkardı. Oradan . Bu tecrübe gösteriyor ki. sizinle birleşemeyiz. Top. O gece onun evinde. Bunlara münevverlerden heyetler gönderip propaganda yapılmasını propagandanın esasının kendilerinin de halis Türk olduklarını. Mustafa Kemâl'i sevmez. muallimler gönderip. Ve mebus da yaptı. istanbul'dan gelmiştir. Kürd'ü kışkırtıyorlardı. mezhep farkının ehemmiyeti olmayıp. Ermeni olup gideceklerdi.zatı ilk görüyordum. Zavallıyı Mustafa Kemâl Sivas'tan da tepelemiş idi. zihniyetleri düzeltemez. Ben de bu müthiş tehlikeyi bildiğim için bu tabirleri kaldırmak hususunda inat ettim ve muvaffak oldum. Bu iş Türkiye için hayattır. dinî (gayrimüslim. Anadolu'nun bu mıntıkalarında ve Kürtler içindege-niş mikyasta propagandalar yapmalı. dimağları. Türkmenleri de Türkiye'den ayırmaya çalışıyorlardı Hattâ Konya'da Mevlevi Çelebi Ab-dülhalim. Çünkü bu vekâlete isyan işleri de merbut idi. Biz Moskova'da iken Koçgiri Aşireti isyan etmiş bu aşiret isyana kalkacağı vakit bütün kızılbaşlara adamlar göndermiş. siz Selçukîsiniz. Kızılbaş köylerinde Halis Turgut tarafından yapılan propagandayı. bakınız. italyanlarla Selçukî Devletini teşkil etmek için sözleşmiş. Oranın başımıza iş açacağını temessül için teşkilât yapılmasını söylemiştim. Belki mektepte okumuş ilk Türkçülerden idi. Sıhhiye Vekili iken çok teklif ettim. diye kandırıyorlardı. Sünnîlere isyan edeceğiz. dinin bir olduğunu. amma zorun devamı müddetincedir: Fırtınadan ağaç eğrilir.». Bu iş pek mühimdir. Anadolu'da isyanlar çıkarırken. Bilhassa teklifim Kürdistan içindi. Tefkira'yı müthiş yapıyorlardı. Zora dağların borcu vardır. «Biz Şiiyiz. ufak bir himmet bunları kazandırır. Bunların cehaletinden Şiilik sebebi ile Türkler'e Hnstiyanlar'dan daha fena bir nazarla baktıklarından bahsettiler.«Biz Şiiyiz amma. Lozan'da frenkler ve ekalliyetler meselesinde ırkî. Çerkez'i. Rum'u. evleri büyük bir konak halinde. cebir.. Ben böyle bir propaganda teşkilâtını sonra.tüfek. Sivas ahvaline. Zaten böyle neler kaybettik. Çok zaman sonra hizmetini bilen dostlarının ikramıyle Trabzon'a vali olabildi. Abdülhamit zamanında Ermeniler bu Kızılbaş Türkler'e musallat olmuş. Bu adam Ankara'ya getirtilip hapsedilmiş. Vali ile beraber Halis Turgut. diye propaganda yapmışlardı. fakat geçince yine doğ112 rulur. bunun bir vakaya müncer olmasından korktular. Ermenisiniz. Nihayet izmir'de yapılan suikast bahanesiyle Mustafa Kemâl tarafından asılmış. Çünkü ingilizler. sonra ikinci Millet Meclisi'ne me111 bus olmuş. Bu hal devam etse bu Kızılbaşlar. Sivas'm eşrafından. bana söylediler. Fakat bunun kıymetini. Fakat Halis Turgut'un dolaşıp propaganda yaptığı köyler onlara şu cevabı vermişler. Elan en mühim olarak yapılacak işlerden biridir. Demek öyle heyetler. Kızılbaş Türklere. Buna sebep olarak çirkin şeyler söylediler. Sivas'tan geçiyor. Koçgiri Aşiretine dair konuştuk. içi güzel ve orijinal. Mustafa Kemâl Trabzon'a seyahat etti.. Mustafa Kemâl azletmiş. Kızılbaşları. Ankara civarından başlayıp Şark'a giden ve Azerbeycan'a dayanan bir Kızılbaş. Muvaffak oluyorlardı. Vali Cemâl'i orada buldum. Rusya'dan dönerken Samsun'a geldim. Bilhassa mükâleme Alevî Türkler üzerinde idi. Koçgiri Kürt'tür. Oralarda esası bu olacak ilk mektepler açmalıdır. Bu suretle hasım olmaktan çıkarılabileceklerini söyledim. Hattâ. müslim) ve lisanı ekalliyetler tabirinde israr ettiler. vicdanî ve şahsî bir mesele olduğunu anlatmak olmasını teklif ettim. bu tarzda propaganda yapmış. onları. Türküz. ailesi eski bir aile. herşeyi top ve tüfek ile halletmek zihniyet ve peşindedirler. ne Mustafa Kemâl'e ne Ismet'e anlatamadım. Bunlar düzelmeyince de derd daima mevcuttur. Türk şeridi vardır ki.

! di ki: «Rıza Nur! Sen bana itaat etmelisin. Kendisi yüksek bir zekâ değildir. Geri geldin. Buna da cevap bulamadı.». Kibri azamet. Pek çok egoisttir. Bilhassa Mustafa Kemâl beni def için ne vakittir nelere baş vuruyor. Ben doğrusu 113 I I böyle teşebbüsü ömrümde yapamadım. Bu sefer giderken eğer ben Reislik isteseydim bana vermeleri tabiî idi. müthiş haristir. Bunlar harab oluyor. ve kimse sevmez. Ben senin reisinim. biz de millî işe zarar verebilirdik. Malûm. Bu adamı bilirdim. Çünkü inisiyatif sahibi değlidir. Seyredenlerden biri merak etmiş. fazlalığının sebebi varmış. Ne olursam olayım. hizme tedelim. Sivas'ta Selçuklu mimarîsinin incileri var. Evvelce söylemiştim. Hem maiyetini uşak menzilesine koymak istiyor. Adetim bir şeyle bir adamın ne leh ve ne aleyhinde hükmetmem. demek bu . Böyle bir teklife nasıl dilin varıyor.. Yere göğe sığmaz. fıtrat halindedir... Mecliste uğradığın tufanı da unutmuşsun galiba. Türkün bu millî hazineleri giderse bir daha yerine koymak mümkün değildir. Kızdım. Darılır. insanlar tuhaftır. Dargınlığı çok uzun sürer. Yine bu sebepledir ki. lüzumsuz» demişlerdi.. Yahudi. Bu da böyle. Sen Bekir Sami ile Rusya'ya gittin. namuslu olanlar vekâr sahibi olurlar. ilâh. Hakikaten de böyle ilâve ettim: Hemşehriyiz. Tek ben gideyim. Hele hafızası iyidir. Yazı ve neşriyat ile münasebeti yoktur. söylendim ve kendi kendime düşündüm. Ha.da azletti. Ben böyle şeyi aklıma getirmedim. bir türlü çıkaramıyormuş. Olamamıştı. askıda kalmıştır. Hak benimdi. Elverir ki. Ağzında bakla varmış. herşey yüz üstü kalmıştır. böyle haris olduğunu bilmezdim. En ufak ve lüzumsuz bir şeyden alınır. Halbuki Yusuf Kemâl asla reis. Kimseden bir şey isteyememişimdir. Ancak bundaki vekâr derecesini aşmış. «Arkadaşlar var mı?» diye sormuştum. Sonra mesuliyet geliverir. Hiçbir iş çıkmamış. ¦ Karıştığım bile yok. YUSUF KEMAL'İN SIKINTISI Artık Yusuf Kemâl azametli bir tavır takındı. En büyük millî işlerde de şahsî hırsı. iki yıl kadar açlık içinde kaldı ve tecennün etti. azametlidir. Daha ne istersin? Lâf yok. Tarihte misâlleri çoktur. «Eli kopsun da neden koparsa kopsun» demiş. Ayıptır. Muvaffak olamıyor. Ne istiyorsun? Sana uşak mı olayım? Merasim oldukça sen başka yürüyorsun. falso ile dönmüştü.. Keza hırçın ve huysuzdur. inattır. Gökmedresenin önüne gittiğim vakit büyük bir azamet ve haşmet önünde olduğumu duydum. mevkilerini düşünürler.adamda reislik mono-manisi var. def olsun diye sade reislik değil. Şimdi görüyorum ki. Bize bir reis tayin etmemişlerdi. sonra beraber çapkınlık.. fakat. Eğer zekâ ve malûmat hususunda bir riiçhan görüyorsan izah et. Dedim ki: Bu sözüne şaştım. Dedim ki: « Yusuf Kemâl! Bana amirlik taslama! Aklını başına al ve şuna iyi kulak ver. Suratı ekşidikçe ekşidi. Iblis'e yaraşır derler. Eğer ben de bunun fikrinde olsaydım.. Bir şey yapamadınız. ne istesem verirdi. malûmatlı. Nihayet Yusuf Kemâl ağzındaki baklayı çıkardı. Hem sıkılmıyor. epeyce malûmat sahibidir. Derhal reisliği bana verirdi. fakat ona ehemmiyet vermemiştim. Nitekim Hariciye Vekâleti'nde bulunduğum zaman vekâlet umuru leyteleâlle'de. kendi ağzı ile istiyor. Sonra Yahudi'ye sormuş. Ankara ile muhabereni elinden alıp ben mi muhabere ettim. Mektepte arkadaşlık. Heyet-i Vekile'de tayinimiz esnasında ben bu sebebi söyleyip. Zor mu imiş. baş olamaz. Hırçınlığı da yolunda. De. Ve böyle bir şeye de lüzum yoktu. âmirinim».. yani reis olmak istemişti. Yahudi elin nurdan kopsun. Yahudi'yi biri döğüyormuş. zekî denilen adamlardandır. Erzincan'a doğru gidiyoruz. Çünkü evvelce gitmiş. dermiş... Sivas'tan kalktık. Bu huylarını eskiden bilirdim amma. Hırçınlığının.. Onda hilkat yoktur. Refahiye. korkusuyla hiçbir iş yapmaz. Hepsi «Hiç. bir yaştayız. Orada ölmüş.. Natûkdur. Çünkü mesuliyetten korkar. Bakan yok. Nitekim Lozan'a giderken de bunu göreceğiz. Hem de Mustafa Kemâl beni. Oğulları Kütahya'ya götürmüşler. Vakıa ekseriya zeki. Ankara'ya giderken Bolu yolunda birşey yapmıştı. Ben ise bunu aklıma bile getirmedim. iyi çalıştı. ilk hükümet teşekkül edince Yusuf Kemâl . iyi haslet değildir. Hakka bakarsan bu sefer reislik benim hakkım idi. Münakaşa edelim. reisliğin bana verilmesini isteseydim muhakkak ben reis olurdum. Bundan da çok defa millî iş zarara uğrar.

ÇİLELİ YOLCULUK Sivas ve Erzincan. Şehirlerde misafirlikte bize iyi. fakat nadiren bu kere de cesareti olup. Bakü'ye kâtip giden biri var. Koçbey hadisesinde Ankara'da aldığım filintadır. Baktım. Ve ondan kurtulmak çaresi tedbirini işten evvel alır. İnsanda mesuliyet büyük mikyasta olmalı.. Yerlere oturup tutunuyorum. Neyse bin belâ tepeye çıktık. Murahhas. oraya kâğıt yapıştırmışlar.Üzerlerinde birden rengi belirsiz olmuş ve pire tersi başka bir benek vermiş birkaç yorgan. Bir elimde mavzer. iki geçilmesi güç dağ var. zuhuruna muntazır olduğumuzdan elde tutuyoruz. Bunu da düşünüyorum. itmiyor. Bağırdık. Otomobili brrakmaksa mümkün değil.Rusya'ya gidinceye kadar vekil olduğu iktisat Vekâletine uğramamıştı. Yapmak mümkün olmadı. Karakolunyanı orman. Heyet-i Vekile'de de imzasını koymadıydı. Göz gözü görmüyor. kâğıt yanmış. Yanımızda bir otomobil. Bir raddeye geldim ki. O donan insan. «Gitme! kaybolursun»dediler. Arkadaşlar farkına vardılar.. Mavzerleri boynumuza asamıyoruz. Bir aralık bu yolu tuttuğuma pişman oldum. Dinlemedim. Benimki. Şoför uğraştı. Iğin-ti'den sonra Karabayır'ın eteğine geldik. Onunla Moskova'ya gittim. Sobayı feryab ettik. Bir taraftanda eşkıya basma tehlikesi var.. bu uçurumdan yuvarlanmadığıma bin şükür ettim ve hâlâ şaşarım. Sanki hüngür hüngür ağlıyor gibi olduk. fakat otomobile de yanaşmadı. Burası daima eşkıya baskınına mâruz olduğundan kendimizde birer mavzer aldık. kara. Herkes şunu itiyor. Bazen ayağımın altından toprak uçup kayıyor. Bir eseri yoktur. Ayağıma taş takılıyor. Karabayır. biz burada otomobili taşı-mıya mahkûmuz!. arkadan iterek bu dağa çıkarmağa başladık. şişesinin üst kısmı koyu bir is ile simsiyah bir ufak petrol lâmbası. Varsın zahmete girmesin. Gittik. Anamdan emdiğim süt burnumdan gelmeğe başladı. Nihayet sobayı söndürmeye mecbur olduk. Öyle kızdım ki. Kurdum. şimdi kanter içindeydim. Buna rağmen Yusuf Kemâl böyledir. Ona mukabil cesaret asla yoktur. Elinde tüfek de yok. Bu kadar işlerin civcivli zamanında hiç bir iş göremedi. belki otuz deliği var. Karakol orada imiş. Borular da öyle sıvalı. Ben de bir memleketteyiz ki. evham ve hayalât ve cinnet halindedir. Kestirme keçi yolu varmış. delik. Ayağıma ağaç kökleri bulaşıyor. Ellerim donuyor. birkaç yaylı. bir müfreze asker var. Kaybolursak gece bizi kurtlar da yer. Otomobil bozuldu. Ben artık canımdan bıkmışım. Çardaklı. temiz yatak verirlerdi. Sebebi Anadolu hareketinden ümitsiz olup birgün uğrayacağımız mesuliyet korkusudur. Göz gözü görmüyor. Fakat her tanaftan duman fışkırıyor. duman fıskiyesi. Aşağıda bir Jandarma Karakolu varmış. Soba değil. Çünkü insan gibi bir kıymeti kalmadı. bu şişenin bir yeri de kırılmış. bir aralık kurtulsa arkada olan bizleri çiğneyip aşağı uçacak. Ses verdiler. ne kara bahtlı millet efradıyız? Elin memleketinde otomobil insanları taşır. Bir taraftan da karanlık basıyor. Bir odalık zeminde bir bina. Ve beraber döndüm. Mevkii de müsait idi. orada mesuliyet mürg-ı anka'dır. Eldivenin hiç faydası yok. Böyle yerlerde ise benim kabil-i nakil yatağa yatıyordum. Bu delikler kül çamuru ile sıvanıp tıkanmış. . Yapacağımız muahede onun eseri midir? Biraz sonra görülecek. Tuhafız. Halâ Sinop'ta kütüphanemde durur. Lâmbanın isi de buna karışıyor. ananın koynunda duraydın dedim. sıkıştırdılar yine imza koymadı. Ne yaptıksa olmamıştı. sen niye itmiyorsun? Bu kadar hanım evlâdı. geceyi orada geçireceğiz. Sık ağaçlık bir yer. Şimdi ineceğiz. Hasılı pusulasız ve körebe tarzında kaybolmadığıma. muhallebici isen. zabit. bir elimle otomobili arkadan itiyorum. canım burnuma geldi. tahtadan kiremitleri var. Hemen eşkiya. Felâketimize sahiden böyle ağlasak yeri vardı. Karanlıkta tamam oldu. Bu adam daima böyledir. kâtip. Başladık gitmeye. sarı. Artık yukarı çıkmak da mümkün değil. Böyle adamlar hayatlarında hiçbir iş göremezler. Bizden sonra yoldan yürüyenler de geldiler. o otomobili. Dedim ki: Ne memleket. Kurt derisi kürkü üstüne aldım. Otomobil. yol görünmüyor. Şose uzun gidiyormuş. Yorgunlukla alâ uyuduk. Cam gibi keserek esen bir soğuk rüzgâr ile hafif bir kar 114 düşüyor. Karakola girdik. biri daha bana katıldı. Ben de artık söylemedim. Bir tane bile fenerimiz yok. Bunda mesuliyet hissi o kadar fazladır ki. Her yapacağı işte evvelâ me'mûl veya mevhum bir mesuliyeti düşünür. Bu kadar yıl millî hareketin içinde bulundu. Kestirme yolu tuttum. Burası sıcak ama dumandan durmak mümkün değil. Ortada saç bir soba. Yusuf Kemâl de halâ görememiştir. asker otomobili önden çekerek. işi yapmalı. elbise ile yattım. Bu dumandan gözler yaşardı. Alâ. O hiç cevap vermedi.

Yusuf Kemâl'e dönüp. Belâlı Geçit. Tam bu esnada Karakol tarafından bir süvari göründü. geldi. civar köylerden Jandarma vasıtasiyle elli adet amele toplayıp şevketsin. Bir de o olsaydı tamamdı. Mehmet Ali orada duruyormuş. Ben gece burada kalınmaz. Dinlenmiştim. Arabalar kara dayandı kaldı. Rüzgâr yerdeki karları savunuyor.» «Hadi!» dedik. Bunu kaybetmem. nihayet pek yoruldum. Herkes geldi. Atını bana verdi. Bir ışığımız da yok. burası böyledir. kar gözlere dokunmuyor. Oraya kadar hiç kar yoktu. Yüzmetre kadar gittim. Gitmeye karar verdim. Yusuf Kemâl'e pek canım sıkıldı. inanmak istemedim. Ben tipiyi havadan şiddetli rüzgârla kar yağması zannederdim. Hızır mısın be adam? Biz deki sevinci görmeli. Terledim ve yoruldum. fakat artık . zifiri karanlıkta karakola girdiler: Akıl ettim. Birde kurt baskınına uğrarsak. O da geldi. in cin hiç bir şey yok. Ben ileride idim. Herkes somurttu durdu. Jandarma zabiti imiş. Askerlerden orayı bilen varmış. Bereket versin güneş yok. Hem de şu gencin terbiye. her taraf bembeyaz kar. «Reis gelsin diyor» demişler. Kar yağmıyor fakat bazen bir sağnak geliyor. Baktım telgraf direkleri var. Direkler var. Ben gidiyo-rum. Sordum. Yalılara bindik. Dediler ki.Buradan da yola çıktık. Kimse de lâfa takat yok. Sonra «yolu yine açtırınız?» dedim. O kadar ki. açılan yolu örter. Yine yürüdük. Yemin etti. Çardaklı. hakikaten öyle imiş. Bir nefer dedi ki: «Bir efendi arabada oturuyor. Bekledim. Bu akşam onu kurt yer veya donar. Hemen fenerlerle iki takım adam yolladım. Soğukda ve karda yürümek inşam pek yoruyor. ilerlemek mümkün değil. Disiplinin bu kadarı galiba ahmaklıktır. sanki hiç açılmamış gibi olur». «Gidemem» dedi.. Diğer Akba. Akşam. size imdat yollarım dedim. burada kalacağız» dedi. 116 işin fecaatine bak!. Doğrusu bu tedbirsizlik-ti. Evvelâ «Hızır gibi yetiştin». Burası bu dağın tepesi imiş. Alıklaşma devresi geçince bir kısmı geceyi orada arabalarda geçirmemizi söylediler. Gece hepimiz değilse bile bir kaçımız mutlaka donup ölürüz. Bir yere geldik ki. Bu esnada kurtlar açtı. «Ben geliyorum» dedi. Arkasında kürklü bir sürü amele geldi. Düşündüm. Artık iyice karanlık olmuştu.Bir fenerimiz olmalı idi. Muhit dağlar ve aralarında dereler. Yürüdüm. Bizimle beraber olan Baku mümessilliği kâtibi. Ümitsizleştim. kalmak tehlikesinden pek azdır.Arabaların atlarını alıp bavulları yükletmişler. tamamdır. Ne yapacağız?!.. Kimi eşyayı da amele omuzlamış. ağaç falan yok. binlerce masum askerleri burada kurşuna dizmişti. dedim. «Çardaklı tepesinde kar ve tipi vardır. Atı ve diğer oradaki amele ve jandarmayı da yolladım. Sonra öğrendik ki. Yahut amele çıkarıp yolu açtırmak. Bu tehlike. Sürü ile gezerler. Her yer ak pak kar. yerlerdeki karları bir kısmım toz duman edip havaya savuruyor. Bu bir müthiş hodpesentliktir. artık otomobil sevdasından vaz geçtik. Bir takım ona gitti. Direkleri takib ediyoruz. Düşündüm. kâh rüzgârın aksi istikametine dönüp soluk almağa mecbur oluyorum. Ufka kadar her taraftan böyle.Aferin Reis bu mu. karakola varmak mümkün olur. imkânsız şey.» Çardaklının tepesine yaklaştık. «Bana Reis Bey burada kalıp her ne pahasına olursa olsun ayrılmamaklığımı emretti. Ava hepsi birden saldırır. Ortalık bi-' raz kararmış. Bu güvendiğim şey. Çırçıplak. Ata Yusuf Kemâl'i bindirmişler. Ya bazı yerde kar pek çok ta boyumca batarsam çıkmak mümkün olmaz. Lâkin onu takdir daha doğrudur. Demek benim arkamdan gelmeye karar verdiği zaman o zavallıya da bu emri vermiş. Göz görür iken vakit kaybetmeden bu direkleri takip ederek gitmeli. insanın nefisini tıkıyor.Karakola varır. Arkamdan Yusuf Kemâl bağırdı. başka yerdeki karları alır. fedakârlık ve disiplinine şaştım. Geçmek mümkün değil. dedim. dirayetin? Zavallıyı hangi düşünme ile ve ne tedbir diye bu emirle oraya mıhladın. ortalık da kararıyor. Kar diz boyunda. Karakolun bir kilometre kadar uzakta olduğunu söyledi.. «Tamam ' mıyız? Hele toplanın» dedim. Bu mevsimde geçilmez. Tepede bir Jandarma Karakolu varrmş. Pek takdir ettim. Ve ne dedikse olmadı. bir de şefre kâtibi Mehmet Ali yok. Arkadaşlar için «Aman bunları nakledin»de-dim Atla Karakol'a gittim. Harb-i Umumîde Kafkas Cephesi Karargâhı olarak şöhret alan Suşehrine geldik. öğrendik. Burada gördük. Ben öndeyim. Kaldı. Meğerse tipi başka şeymiş. Valiye emir .ıU5 verdirin. Derhal bir bora eser. Kumandan Vehib Paşa. Toplandık. Büyük kafile. Dedi ki: «Yarım saat evvel açtırdım. «Aman! »dedik. Sade kendini düşünüyor. Maiyetinden birini ölüme hem de hiç lüzumsuz terkediyor. Yusuf Kemâl «Hayır. o da görünmüyor.

Lâkin pekte yorgunuz. Baku kâtibi trende.. Herkes deli mi? Yarın erken gider alırlar. Biz karanlıkta bu yaraları görememiştik. iş görmemekte hakkı varmış. «Bu karda Dersindiler nasıl bir dağın tepesine gelebilirler? Olamaz. şifre. Gözünü açtı. Hemen karakolun avlu gibi yerinde vücut. Bir yere bakamaz oldum. Yalnız bu olsa.. Şosede yürür gibi yürürler. Hepside ak. Biçâre karanlıkta yolu kaybetmiş. Ben böyle bir şeyi ta Ankara'da düşünmüş. Kucağında tutuyormuş.dedim.. «Canım. Bu ise. Demek bu adamlar ski ve emsali kar âletlerini kendilerine 117 mahsus bir tarzda biliyorlar. siyah gözlük almış idim. Başımı ceketimin altına soktum. Yâni muhtelif renkler. Kara batmayan bir baston yaparlar. zavallıda pek . Uçuşup duruyor. Sonra odaya al-dım. beline kadar kara batmış. Az zamanda uyuyup gitmişiz. Görüyordum. Yola çıktık. ateş yakmak gibi iş oluyor. aman yıkılacağım. Hapı yuttuk demek. Bin şükür. «illâ getirsinler» dedi. ötesi başaşağı ve karsız imiş. Yüz metre kadar ilerledim. Bu süratle bu mıntakayı geçtik. molalarda elini bir işe sürmüyordu. Fena kızıyordum. amele. Kurşun yarası içinde. Karakola baktım. Sabah erken kalktık. t Kendimizi herşeyden emniyette. Sade ayağımın ucuna bakıyorum.. tipide. Bu sefer de Yusuf Kemâl bavulu tutturdu. İki de bir karakolu Dersim eşkıyası başarmış. burası bir çok defa gazi imiş. Zavallı tamamiyle donmuştu. Bundan dolayı yürümek.Bir kilometre kadar kar içinde gidecekmişiz. geldiler. Bu kadar nazlı idin de niye buralara geldin? Annenin kucağında oturaydm. Amelenin parasını biz verdik. bu hal devanı ederse. Kurtuldu. Önümüzde bir çukurluk. yine başım ceketin altında. Birşey dememiş. Artık zavallıya hüsnü muamele ettim. her birimiz bir tarafa serildik. heyetin parası vesair mühim şeylerin bulunduğu ufak bavulu o muhafaza ediyordu. sonra da güneş de doğdu. Burası biraz sıcaktı. Bir müddet sonra çıkarıp baktım. Karabayıra oto-mobili çıkarırken. kâh siyah eteğimi tutup elimle gözümün önünde bulunduruyorum. Doğrusu Yusuf \ Kemâl bu buhranda da egoist ve tedbirsiz bir insan olduğunu iyice ispat etmiştir. Demek bu gece burayı da basabilirler. Bunlar Dersim dağları imiş. Şimdi Karakolun hikâyelerini.keyifli zannederken. Diğer takım da Baku kâtibini bulmuşlar. Bana nazlı bir ha-nım evlâdı. . herifsin be?. Kalpte daraban da duyamadım.. Tıbbiye mektebinde hıfzıssıhha derslerinde gözlerin karda. vücudumuz yumuşadı. Pek keyfimiz kaçtı. Yerimiz pek yüksek yer. Baktım teneffüs hissedilmiyor.. bu dağ başında insanlara acı! Bu bavul. Ayaklarına kalbur ve ona benzer şeyler bağlarlar. Her arkadaş diğerine yardım ediyor. bilhassa güneşli havada böyle olduğunu. Bu çocuk sade oturuyor. gözlerin kör olduğunu bilirdim. kimde takat kaldı! Kaç sefer oldu? Bu zifiri karanlıkta. Yolculuk. Şimdi muayenede gördüm ki. Bizler jandarma. onu da tutup atmış. berrak bir hava. öylece kalmış. Şimdi tam lâzım. başımıza yeniden iş çıktı.canıma tak demiş olacak ki.. arabada. Sustu. menkıbelerini anlatıyorlar. Bir saat kadar da burada sun'î teneffüs ve masaj yaparak uğraştım.» Dediler ki: «Onlar karda yürümekte ustadırlar. Karakol sıcak. bize halinden hiç bahsetme-diydi. Azarladı-ğıma pişman oldum.. Birden gözümde alâimi semâ hasıl oldu. herkes faaliyette ve canı bumuna gelmiş. bir adım atmak ta mümkün değil. [ daima. yiyor yatıyor.. sade bu adam sallana sallana yürüyordu. Hakikaten harika idi.. Bavulu kurt yemez. rüzgâr kesilmiş. «Yahu! sen ne miskin... Dışarı çıktım. fakat yine bildiğinden dönmemiş idi. Buna Napolyon'un Moskova seferini misâl getirirler. ne hodbin ¦. müthiş bir egoist tesirini vermişti. Biraz da bu otomobile sen dayansan a. demek kurban vermedik. Gece oradan geçecek insan da yoktur ki çalsınlar. Sordular: «Meselâ bu akşamda basılabilir mi?» Cevap «Hay hay!» ben inanmadım ve dedim ki. kar.» işte bu fena!. ne nazlı.meselâ bavuldan ekmek çıkarmak.» demiştim. kol ve bacaklarını karla ovdum. ondan sonra bizimkinden alçak bir takım dağlar var.Dimdik getirdiler. Fransız askerinin gözü kör oldu derler. Böylece bu karakola sığınabildiğimize bin şükür ettik. Artık tepem atmış. Yürüdük. Dış tarafında bir çok kurşun yaraları varmış. insan değil. fakat insan halini anlatır. fakat hangi bavulun hangi köşesinde? Bulmak mümkün değil. Maddî ve manevî bitik bir haldeyiz. Yine alâim-i sema. ilerlemiş bir kalp hastalığı var demek. Yıllarca evvel okuduğumuz bu şeyi de gözümüzle gördük.

Bu kadar bilmezdim. Tabiat şurada bol akan bir banyo suyu ile mideler için mükemmel bir sofra suyu olan kalevî suyu yan yana koymuş. Geceyi geçirdik. Dediler: «Ağaçları da söküp yakmışlardır. Elimi soktum. ateş yakıp ısıtırlar. Suyu.» Artık. kızları varmış. Reisliğine pek sahip olmak isteyen Yusuf Kemâl. buralarda pek bir ağaç da yok. harareti de azdır. Buz gi118 bi tattım. boğaza gireceğiz. vatanımız ne zavallı harap topraklarmış!. Erzincan şehrini de birşey zannederdim. Kars'a kadar iki geceyi böyle viraneler arasından geçiyoruz. Yolun kenarında bir su şarıltısı duydum. Canı dişe alıp buna da gireceğiz. Sade kalevî suyu var. silindir şapka giyeceklerine o paraları.Dedim: «Ayol. Konak yeri var. Ovadayız. Bu sayede kurbansız geçtik. kükürtlüdür. Köyleri de yakmışlar. Dersim eşkiyasında. Yüreğimin yağı da beraber aktı. Bir gece de boğazda yatmak lazımmış. önümüzde bir geçit daha var. keyfiyetçe sıfır bir şehir. zehirli hikâyeler. Fare gibi bu deliğe gireceğiz. Tuhaf. böyle işlere sarfetse ya!. Gidip gördüm. melerlermiş. Artık Ermeni tahribatını görüyoruz. indim. Teessüf ile söyliyelim ki. i Ne nimet? Avruya'da böyle şey bulmak mümkün değildir. Demek her yıl buralarda nice vatan evlâdı mahvolup gitmektedir. Sordum. Mustafa Kemâl danslara revaç vereceğine. Bize ise hilkat herşeyi bir arada vermiş. bizim elimizde hâlâ buralara bu kadar iptidaî olsun bir tesisat konamamıştır. Bu eş-kiyanın fenalığı. Birçok gün sürermiş. dumanı çıkan. buralarda olmuş olsa gerektir. Bunu söyliyen şey. cin yok. Fransa'nın Dix-les-Bains banyoları meşhurdur. fakat çırçıplak. Zabit ve neferler. O zamana göre şu iş insanî. Köy bununla mı eski haline gelecek. En taş yüreklileri ağlatır. Henüz bir kulübe bi•¦ le yok.. Viranade baykuştan başka bir şey değil. bir belâ-yı berzah imiş. Burası imar edilse ne mükemmel bir su şehri olurdu. bir sıra dizildiler. Hükümet jandarmasını bizim için harekete geçirdi. ne kadar zamanda!: Bunlara sorunuz. pusu arkasından yolcuyu evvelâ vurmak.. yel gibi akan bir su. Koca ova. kanlı. Kükürt kokan. soyar. Bir ukbe. Boğaz uzun imiş. «Davranma» d«f. Ermeniler ahaliyi kadın. ERZİNCAN OVALARINDA Erzincan ovalarına düştük. Ve anlaşılıyor ki bir müddet evvel buralar mamur imiş. Askeri kırılmıştır. Boğazın ucuna geldik. idare üstüme kalmışü. Bunlar Türk köyleri imiş. Buralar geniş ovalar. Buradaki insanların hikâyesine bakmaya lüzum yok. içine girmiş. Biraz ötede bir de yerden kaynayan bir su var. Fakat istifade ettiğimiz yok. Hareket edip. «Beğ»'i kaldırıp «Bay» koyacağına biraz bu yolcuları düşünse ya!. erkek ve çocuk kesmişler. mühim bir iştir. Elli amele tuttuk. müdafaa görmezse cana kıymaz. Boşuna akıp giden şu suya baktıkça baktım. Erzincan taraflarından çekilirken Rus Ordusu'n-daki Ermeniler müthiş katliâmlar ve emsalini yapmışlardır. Daha doğrusu çörden çöpten bir büyük köy. Biz Türkiye'nin fevkalâde bir heyetiyiz. Cidden kan ağlatıcı bir manzara görülüyor. Ermeni faciaları.. Hazırlandık. sonra soymak imiş. Bu fena. Muhafızlarımızı değiştirmişler. çanlar konmuştur.Bu dağlar eski tarihte meşhurdurlar. Evler varmış. fakat kükürtü çok az.Imar edilse bir kaç «Mısır» yapar. Erzincan'da yeniden bir jandarma zabit ve çavuşu kumandasında on kişilik jandarma kuvveti vermişlerdi.. Sağ kalan bir iki aile şimdi gelmiş. Bakalım. Çocukları. On adım kadar yoldan öteye ilerledim. efendim» dedi. çaylar da var... koyunları varmış. İlerledik.. Çardaklı vakasından beri hiçbir şeye karışamıyordu. Zabit: «Bize müsaade. Düşündüm. inekleri. sizi bize muhafız diye . Nadiren bu harabelerde de dumanlar görüyoruz. Şehre geldik. Bağırır. Gördüm. Hep hayret ettik.. Harb-i Umumi sonunda Rus ordusu Bayburt. Ksenfo'nun meşhur seferleri. Adı Sansa Boğazı. Pontus Kralı Midad ve Romalılar zamanında burada kulübeler yapılmış. delikanlıları. Daha neler var?!. yani kemiyetçe. Yapılarda çanları çalarlar -mış. evlerinin önünde oynarlarmış. Fecidir. Bu suretle yolcu varsa çan sesine giderek yolu kaybetmezlermiş.. yıkık duvarlardan biraz örüp üstünü toprakla örtmüş. Bunun dehşeti coğrafi teşekkülünde değil. Halbuki Anadolu'nun diğer taraf eşkiyası geçidi tutar. Üç buçuk ahşap evmiş. Gazı bol. ocaklarından duman tütermiş. fakat başka yolcular bunu yapamaz. kalevî bir su.. Gittim. Bunlar ise önce öldürüp sonra soyuyorlarmış. in. Acıdım. ikide bir gördüğümüz ¦ birçok yıkık duvarlardan mürekkep viraneler.

Hükümet konağım da yakmışlar.verdiler. Düşündüm. Ancak yine herkes Palavracı Kâzım'in hırsızlığını söyledi. Beni görünce «Gel ulan Doktor» dedi. Buraya giren sağlam çıkmaz. oraya gelmiş. Askersiniz. Ermeniler kaçar iken bu caminin çinilerini söküp götürmüşler. Sandalyesinin yanına oturttu. Vazifeniz asıl bu boğazı geçirtmektir. Bu belâ gelse Erzurum'dan doğru gelecekti. Buna çok sevindim. Bir türlü gezdirmediler. Hoş beş derken. Varsın geri dönsünler. Enver. Ve kâğıdı da avucunda suyunu çıkarıyor gibi sıkıp buruşturup adamın suratına attı. Çünkü emir öyledir.' hamlarını sordum. yolu tıkanmıştır. askeri hücum ettirmiş. Erkân-ı harp olan Alman dahi öyle demiş. redingotu daralmış. Dedim: «Hamid bu olur mu?» «Siktir et. Celâl Arif meselesini sordum. Siktir!» dedi. Enver Paşa'nın Sarıkamış hücum emrini. bunlar âdi heriflerdir» dedi. Hamid'i görmeğe hükümete gittim. Bu rezalettir. Soğanlı dağında hepsi donmuş. böyle bir kuvveti zorla. Bunun üzerine kumandayı kendi deruhte edip. hücum yapılmaz. galiba Hoca Raif Efendi idi. Biri de. sandalyesinde yarı yatar gibi. Bir milletin başına böyle ehliyetsiz. demiş.» iş anlaşıldı. Bu muameleye hayret içinde kaldım. Eşraf. Bu da hüngür hüngür ağlanacak bir hikâye. Eşrafın dedikleri bunlardı. Sonra ben bu çinilerin peşine düştüm. dinsizlerin gelmesiyle olurmuş. Yusuf Kemâl Erzurum'da süt dökmüş kedi gibi. Tif' lis'te olduğu zannediliyordu. eşraf ve emsali halk ile görüştük. Kumandan. Ordu yüz bin kişilik en dinç ve en seçme bir ordu imiş. Bu cevap hep «Evet» dir. Demek bu rehberin fırçası. «Mektupçu» dedi. Herkes namusundan bahsetti. Fakat valinin adı üstünde. Beş on kişilik saçma birşey olduğunu öğrendik. redingotlu. Biz 119 £ o '60 H I—I I j S fe-i 4 <N t» İ <N içinde mücessem taştan koçbaşı resimleri var. Tüccardırlar. Bir gün evden çıktım. Hem de mert adamlardır. asker nizamına tabisiniz» dedim. Vali okudu ve pür hiddet «Böyle boktan şey olmaz. Ve kımıldamadı. Yokturdan başka cevap alamadım. Zabitten itibaren birer birer «Dönmek istiyor musun?»diye sordum.» «Öyle amma döneceğiz» dediler. gösterir bir ibret ve ders. «Pekiyi. Vali yine aynı vaziyette. Bunları gözüyle görmüş.. Biz demek canımızı bedava buduk. Erzurum ahalisi insana canlı bir insan olduğu hissini veriyor. Camiin bu hali pek acınacak birşeydi. Hükümete sordum. madem öyle. Usulca Kimdir!? dedim. Hele bir müzeyi gezmek için çok zorlandım. hücum emri vermiş. Bu olmaz şey. Keza bir iki çuval pirinç. Zavallı mektupçu yere düşen kâğıdı alıp bir de kandilli temenna edip çıktı. Orada müzeleri dolaştım. böyle lâflar heriflere vız. Baktım. Bize çok şeyler hikâye ettiler. SARIKAMIŞ'TA DONAN ONBÎNLER Eski ve yeni Rus istilâ harplerine dair bazı hikâyeler söylediler. kelli felli biri önünü ilikliyerek içeri girdi. tehditle götürmekte bir fayda yoktur. Sade onbaşı «Efendim ben sizinle geleceğim. Israr ettim. kazık olmuş. Biri kendini tutamadı. Belediye Reisi vasıtasiyle üç beş koyun aldırıp kavurma yaptırdı. bütün halkı kamilen ve şiddetle komünizmin aleyhinde bulduk. bir çuval badem ve dut kurusu aldı. nasıl olsa gireceğiz. Mektupçu bir kâğıt sundu. iliklenince potlar yaptı.. Erzurum istihkâmlarını gezdik. Yanına vardım. Karabekir hakkındaki Celâl Arifin it. Ve rivayete göre bunlar da hadsiz hesapsızdı. Odasına girdim. bütün askerlerin donup. esnaf. dedi: «Efendi! Biz canımızı bedava bulmadık. nasıl olur siz emir kulusunuz. Enver'in tek basma kaçışım hikâye etti. Ayaklarını masanın üstüne uzatmış. Parayı . Belediye reisi. O milleti nasıl ve bedavadan pırasa gibi doğratı-yorlarmış. Allah'a bin şükür. Şişman. Burada iyi bir iş yaptı.

Bu adam meğerse içki. Rusya'da ilmî tetkikat yapacaklar imiş. KAZIM KARABEKlR Karabekir'i ilk görüyordum. Ne vezin ne kafiye gibi en iptidaî unsurlar bile yok. KARS Sarıkamış'a geldik. Karabekir'i gördük. Bu iş on gün kadar sürdü. Kıt'al arı var. Bu aralık mebuslardan Soysalh tsmail Suphi. küçük küçük binalardan mürekkeptir. Bunlar tetkik heyeti imiş. Bunlar bize Moskova'da o açlıkta kudret gibi oldu. Razı oldular. Bizim Kars. Kâzım Karabekir yetim çocuklar ile çok uğraşmış. Erzurum'da şiddetli idi. Keski memleketimizin her tarafına tamim edilse. güzergâhı da çok arızalı. bir de akşam odun atmak kâfi. Hem az odun yakıyor. Güzel bir hava idi. Orta boyludan biraz daha kısa. Bu adam tahsil ve terbiye işini seviyor. Yetimhaneler yapmış. sonra güftesini gördük. Moskova'da neferlerden biri de aşçı çıktı. Bereket versin evler kaim duvarlı. Bizi boyamadılar. Bu şimendifer sağlam bir şey değil. Rusya'ya girebiliriz. Hiç bilmezdim. Rusya'da bir iş görebilmek için Rusya'nın vaziyetini.. ilâh. Tabakları da ısıtır. Şiir değil.. bir şey yok. Neyse kavurma ile pilâva kuvvet verdik. Kars'ın elimize geçmesine olan manevrayı da bize istihkâmın tepesinden gösterip anlattılar. Belçikalılar bu Rus sobasını isl-âh ve tekemmül ettirmişler. bir kısmını Yusuf Kemâl tetkik edip. Sobaların yukarı kısmında bir yerde var ki. kimin kimden nüfuslu olduğunu. Soğanlı dağlarından gidiyor. yanaklarında sıhhat alâmeti vardı. Soğuk. Birleştik. Bir kısmım ben. Bunun için Şark cephesi kumandanlığının bu babtaki dosyasını tetkik edeceğiz.. Biraz çamur ve güzel köşkler var. Su sobalar çok iyi şeyler. fakat görmeyeydim. onu idare eden şahsi123 yetlerinin mahiyetini. Kars'ta daha müthiş bir soğuk bulduk. Ali Fuad bizi Kars'ta bekliyordu. Dosyaları verdi. Bir sabahleyin. Besim Atalay.yarı yarıya verdik. Kars'ta Ruslar düzlükte Avrupa şehri gibi yeni bir şehir meydana getirmişler. Yenir şey değildi. Burada Ruslar'm geniş şimeniöfcri var. dedim. Erzurumlular Kayserililer gibi değilmiş. Güzel bir beste. telefat veriyormuş. Yüzü güzel ve sevimli. Gayet güzel kavurma yaptırmışlar. okutmuş. notlar aldık. Evvelce Moskova'nın halini görmüş olan Yusuf Kemâl bu işi çok iyi yaptı. Kavurmayı soğanla suda pişiri122 yordu. «Hayır. yemekleri sıcak olarak muhafaza etmek içindir. Yerine bir nevi darı veriyorlardı. Rus şimendiferi pek geniştir. Ne yapalım? Buna da bile bile bindik. Bizden sonra intihap edilip gönderilmişler. O da her vakit yoktu. Yoksa Rusya'da açlıktan bir deri bir kemik kalacağmız şüphesizdi. Bizim zamanımızdan kalma eski Kars da duruyor. Onlara baba olmuş. Erzurum'dan Sarıkamış'a Rusların Harb-i Umumi'de yaptıkları ince hat. onları toplamış. ikisi arasında büyük bir zıddiyet var. Şimendifer ile gittik. Taze et gibi oluyordu. öğrenmek lâzımdır. Ruslar simsiyah ve adam başına yarım dilim bir ekmek veriyorlardı. Tevfik Rüştü geldiler. ecel beşiği. der. Amma bizde işte böyle. Modeli oradan almalı. . Bu şimendifer ile rahat rahat ve ölüm kaygusu olmaksızın Kars'a geldik. işte bu mükemmel ormandır ki. Herkes küçük dağları ben yarattım. Bizim arkadaşlar «Gidelim!» dediler. Ayıp değildir ki. şişmanca. hem bir soba üç dört odayı birden ısıtıyor. sekiz on günden evvel gidemeyiz. Ekmeksiz kaldık. Doğrusu büyük hizmettir. Bir iki çuval un almadı. Erzurum'un mahrukat ve kerestesini veriyor. Bundan sonradır ki. Bir yere geldik. Karabekir bestelemiş. Avrupa'da o kadar geniş şimendifer yoktur. Erzurum'da gördük ki.. Bu esnada istihkâmları da gezdik. Yalnız bir kusur etti. istedim. O halde güftesini başkasına yaptırmalıydı. Eşkıya değil amma. kârgir ve pencereler iki katlıdır. Zabitler. Her taraf güzel ağaçlar. Demek şiir nedir bilmiyor. Her evde yerli ve bina yapılırken duvara yapılmış koca soba var. sigara. Gördüm. ikide bir devrilip. Orada Rüştü Paşa'nın (izmir'de asıldı). Hepimiz kibirliyiz-dir. Bunlar tuğladan yapılmıştır. Asker bizi istikbal ederken bir hava çaldı. Sordum. kimin ne fikirde bulunduğunu. Daha iyiydi. Kendisi galiba musikî ile de bir derece ünsiyette. Vagona girince insan villâya girdim zannediyor. Manâda da bir yükseklik.. arasından Kars Suyu geçen iki dik tepenin böğürlerine yayılmış.

Bu aralık Mustafa Suphi ve arkadaşları olarak 14 kişi Rusya'dan Kars'a geldiler. evvelce gitti. sivilleri iyi bir surette yetiştirmek herhalde münasip ve lâzımdır. İnsan. bütün milletlerde askerlere mahsus bir illettir. keza general rütbesini lâğvetmişlerdir. Türkiye'ye gidiyorlar. Moskova'ya muahede yapmaya. Çok iyi bir görüş. istanbul'dan tanırdım. bizim yeniçerilerin yaptıkları malûm. İstedikçe istemekte mahzur yoktur» dedim. Muvaffakiyetin temel taşıdır. metodları girdi. Bu şeref sırf sana ait olacak. kafamız boş. Dosyalarda iyice malûmat bulduk. Heyet-i Vekile bize bir talimat bile vermemişti. «Tam yerinden haberim var» dedi. şüphesiz bir surette müreccah iseler de böyle yapılacağına. yağlı memuriyetlere geçiyorlar. Bunlar bu sanatın terbiyesiyledir ki. Bu Kethüda'yı tanırım. bizi çok tenvir etti. Bu sahada da halkta komünistlik aleyhine şiddetli bir aksülâmel hâsıl olmuş olduğunu görüyorduk. Disiplin. Nihayet Trabzon'da Kâhya. Çalımı da pek severler. Yâni zabiti sivriltmezler. tehlikeli bir maddedir.» dedi. Millî hareket esnasında hemen hepsini gördüm ve görüyorum. hattâ genç birkız gibi de utangaç. Olmadı. iyi bir usuldür. Karabekir de aklını başına almış. İsviçre'de orduyu adeta milis tarzına benzer bir hale koymuşlardır. Biz de Rusya'ya geçtik. filozoflar bu sebepledir ki. Hükümetin de hiç bir dosyası yoktu. siyasî ve diplomatik bir işi yapacak mı. istihbarat böyle işlerde ve her işte en mühim bir şeydir. Yalnız bu tablo içinde bir şey bariz bir surette dikkate çarpıyordu. sivillerimizde asla yoktur. birinin diğerinden eksiği yok. vakayı haber aldılar. Şimdiye kadar ben bizim asker takımıyla bu kadar temasta bulunmamıştım. azametli oluyorlar. Bu mülâhaza iledir ki. Bu dahi onlarda umumî bir sıfat gibi mevcut ve aynı derecede. amma. Zaar her şeyi halleden kılınan kendi ellerinde olması onlara gurur. 124 Henüz Rusya hakkında hiç malûmatımız yoktur. Trabzon'un kabadayısı idi.kahve dahi içmemiş. Ve bunun önüne geçilmesi için çareler aramışlardır. Bu sebeple onlara. Her biri kendinden başkasını beğenmez kurum ve çalım sahibidir. bu mühim tefavvük. Mim koydum. bunları bir motora koyup biraz uzağa götürmüş. Bu güzel bir haberdir. bunlar ihtilâlin muvaffakiyetinden sonra da büyük mevkilerin üstüne çöküyorlar. îttihatçılar'a muhalif idi. Ona hakaret edilse. Suphi'nin yanında bir Rus kadın da varmış. Türk ordusu Almanlar tarafından terbiye edildi. hukuk-u esasiye âlimleri. Erzurum'dan itibaren Trabzon'a kadar merhale merhaleahali toplanıp bunların yüzüne tükürmüş. Türlü sözler ile bunlara hakaret etmiş. Deli Hamid ise komünistliğe müthiş düşman. Terbiyeli. Giderken de elimiz. . yola çıkmıştık. orduyu ihtilâlden kurtarmış. Ruslar. Suphi'yi. Zabitlerimiz intizam ve nizam altında çalışır. Bilhassa Deli Hamid'in çok parmağı vardır. itimad-ı nefs veriyor. Ankara'da Rusya hakkında hiçbir haber yoktu. Bana: «Seni şimdiden tebrik ederim.Katilleri meydana çıkarttırmak için pek uğraştılar. bunu yaptıran kısmen hükümet idi. Ruslar kendilerine para ve mücevherat da vermişler. kâfi değildi. Askerlikte de böyle. Asker milleti siyaset denilen şeyin yanına asla yanaştırılmamahdır. Meşrutiyetten beri de bizde yine ihtilâllerin başında asker. ben buna çok ehemmiyet veriyordum. Bu suretle Alman usulleri. Nitekim Kars'tan itibaren istihbarata başlamıştım. beni buldu. «Militarizm bir milletin yıkımıdır» demişler. Bundan da istibdat ve müstebit doğuyor. Kendisine sahihten muahede yapabileceğimizi ve bu babtaki haberinin mevsuk olup olmadığım sordum. Yapamadı. Pek doğrudur. MUSTAFA SUPHİ NASIL ÖLDÜRÜLDÜ? Suphi ve arkadaşları gitti. Tafsilâta girmeyelim. Fuhuştan eseri yokmuş. Roma'nın Protoryenler'inin. Muahede yapacaksınız. Bolşevik aleyhinde. Görüşmesi de nâzik. Azametli. Komünist propagandası yapacaklarmış. Bomba gibi patlayıcı. emirlerin derhal icrası usulü onlara kendilerini bir şey zanettiriyor. Moskova'da bize bir düziye söylendiler . Hepsini de öldürüp denize atmış. çok talihli adammışsın. Bu da militarizmi millî uvziyetin ciğerine kadar sokuyor demektir. Çünkü Yusuf Kemâl. Kendi kendime «Demek Ruslar muahede yapmağa razıdırlar. Suphi. Şaşılacak şey. para ve silâh dilenmeye giderken bu iş fena bir şeydi. evvelâ mükemmel istihbarat yapmalıdır. Tuhaf hepsi azametli. MİLİTARİZM BÎR MİLLETİN YIKIMIDIR Bu hal sade bizde değil. Hiç olmazsa neticeyi elde ettikten sonra yapmak dirayetini gösterseler idi. Yalnız şunu söyliyeyim ki.

Yine koç gibi bir baş vuruyor. Tiflis'e doğru gidiyoruz. Rusya'dan dönüşümde bana ikram da etti.. Sta-lin'e müracaat ediniz. Bu düşüş Taşnaklar'm düşüşü demekti.. alınacak.. Su testisi su yolunda kırılır. Gece oldu. Enver lehinde Trabzon'da tertibat yapmış. Tren duruyor. Bize mağlûp olunca diğer taraftan bir Rus ordusu da gelmiş. Tren bir vuruyor. Moskova'dan ta Kırım'a ve Kafkasya'ya kadar binlerce şehir ve yerlerin adını böyle değiştirmişlerdir. KARABAĞ Bu esnada Gürcü Cumhuriyeti var. Hâlâ Paris'te o komiteyi idare ederler. Yaşa!» diye bağırtmış. Bakalım onu katledenler ne olacak?. 126 TİFLİS. Taş-nak Ermeni Hükümeti yerinde tutunamayıp düşmüş. Ermenistan'a girmiş. Sanki vagonların üstlerini söküyorlar. Ancak üç dört yıl sonradır ki.. O esnada astığı astık. Tiflis'e geldik. yine biraz kırıyormuş. bir kıyamettir koptu. Gece yarısı bir müthiş tarraka. Yusuf Kemâl «Ne diyorlar?» diye bana soruyor. Gayet nasyonalist bir hükümet.. NAHClVAN. Demek muahede olacak. Bir müddet sonra meçhul bir katil tarafından öldürülmüştü. Bunlar Taşnak komitesi reisleridir. Kâhya da katildi. Stalin de Gürcü'dür. tamamiyle Azerî Türkler ile meskûndur ve ti-caretgâhtır. bütün kabine azası iran'a kaçmış. Hele hayale kapılmıyalım. ne görmüştüm. ilâh. Sebebi Enver.. Bu tarafta kükürtlü sular ile güzel banyolar da yapılmış . Yüzleri de kaşeksi halini almıştı. Zengin de olmuştu. Üs-tünekorku da caba. Uyuduk. Suphi. Uyandım. Şehrin dörtte biri ise Şeytanpazarı adında olup. iki kardeş düşman. GÜMRÜ Trene bindik. 125 Gürcü. Katil katlolunur. Şehiri gezdik. fakat inanalım mı? Diplomatlık bu. Meğerse bir tünele girmişiz. Önündeki cadde geniş ve güzel. Neyse malûmat aldık. Bu da «Muahede yapmağa muvaffak olacaksınız. Bunun sererine fener alayı bile tertip ettirmiştir.Vaktiyle Ruslar zabtedince buraya Alek-sandrapol adını koymuşlar. Vurduran Trabzon askeri kumandanıdır. güzel biri... O da her şubede bu suretledir. Ermenistan Moskova'ya merbut Bolşevik bir cumhuriyet oldu. Ve komite sandığından yeyip içerler. Daha tetkikat lâzım. Böyle şey de ne işitmiş.. Bir şeye inanmak için çok vesikaya istinad etmeli. «Enver Paşa. Nazım. En iyi otele indirdiler. bir kısmını kırıyor. dünya bunu öğrenmiştir. ilâh. îyi haber. Kâhya. Kendisi ise Bolşevik ve Rusya'nın mümessili. Ba-tum'a gelip Türkiye'ye geçmek istedikleri zaman.. Birşey yok. Moskova tarafından Ankara'ya gidiyor. Bizim coğrafyacılar eski Türk adlarını bulup haritalarını yapmalıdır. Üzerine bir fonüküler ile çıkılan ve altında bir yaya tüneli de olan dağ onların karşısında görülüyor. bu muahede. Dedi: «O istiyor ve o istedi mi yapar. Mustafa Kemal'in emri tertibiyle yapılmıştır. Gümrü'de hâlâ bizden bir ufak müfreze asker var. Ermeniler'den de korkuyoruz. treni geçirmiyormuş. Trene bindik.» dedi.. Bu adama sordum. kabine reisi Hadis-yan. Bize suikast yapmaları mümkün. Ruslar bu eski Türk şehrini imâr edip güzel bir hale koymuşlar. öyle bir iki söze kanıvermek felâkettir.Vazifelerin en mukaddesi millîdir. Istiyebildiğin kadar iste. Rusya'yı onun idare ettiğini bilmiyordu.» Buna büyük bir mim koydum. Sen niye göremiyorsun? diyorum. Harbiye Nazırı «Derminpasyan».. Tünelin üst kısmında stalâktit halinde o kadar buz olmuş ki. kestiği kestikti. Medivanî'nin şu küçük sözleri Şark Cephesi dosyalarındaki yüzlerce vesikaların topundan mühimdir. yine geri gidiyor. Böyle böyle delikten de geçtik. fakat uyku da gitti. O soğukta bir çok adamın ayağı çıplak dolaştığını hattâ bir takım insanların çıplak olup vücudlarına bir çuval örtmüş olduklarını gördüm. Bu hükümeti idare edenler Menşevik Gürcüler. MEDİVANİ Moskova'dan gelen «Medivanî» de Kars'a vasıl oldu. yine yürüyor. Gümrü'ye geldik.. Vazife böyle olur. Yerine Komünist Ermeniler geçtiler. Ben bunları işittiğim vakit daha henüz kimse Stalin'in diktatör olduğunu.. Asla. katlolundu. Bana birşey söyledi ki mühimdi: «Eğer bir güçlüğe uğrarsanız. Ermeni ahalinin hali perişan. Stalin'in muahede yapmak fikrinde ve isterse yapacak kadar kuvvet ve nüfuz sahibi olup olmadığını sordum.Kayıkçılar kâhyası idi. Bu ne demek? Manâsını bir türlü anlıyamadım. Medi-vanî'ye göre Bolşevik recüllerinin en nufuzlusudur. Bizi misafir ettiler. Kardeşi general olup Ankara'da Gürcü Menşevik ve millî hükümetinin sefiri.» dedi. İyi bir bina. İri şişman.

bu pek az ömür süren cumhuriyetlerin ricali. Gürcüler zevkine düşkün bir millet. Güftesi ve bestesi pek güzeldi. Eğer tetkikat. boka nisbetle tezek. Ticaret ellerinde. iki şey daima bana çok tesir eder. Bu gazetelerin en meşhuru «Molla Nasreddin» (bizim Nasredin Hoca) adındaki mizahî gazetedir ki. Mektepler açmışlar. Üzüm yetiştirir. Mezarı otelimizin karşısındaki dağın öbür yüzündedir. onu da kendi içer. Gördüm ki. ötekilere göre. elbiseleri temiz. Tiflis'te iki müftü var: Biri Şii. Aşık Ga-rib'in yurdudur. Başka millet yok. Yakında plânını tatbik edecek Zakagal tarafları da hep Türk. Tıpaları yarı fırlamış idi. şampanya. Çok şarap içiyorlar. Şimdi Paris'tedir. bana Moskova muahedesinde bir muhtar Acaristan teşkili için maddeler koydurmak fikrini vermiştir. Ermeni demez. Türk hayatında saz şairleri içtimagânı olmakla meşhurdur. Bunları da böyle tarzlar ile halledecek. Gürcü hükümeti. Azerbaycan. Burada da tetkücata devam ediyorum: Bolşevikler Demirkapı. Bu haldeki bir şişeden şarap ve şampanya içmek pek lezzetli oluyor. Bunlar bize geliyorlar. içlerinde mercimek tanesi kadar buzlar hasıl olmuş. Çocukların başlan açık. hükümet satıyordu. Gürcüler Ermeniler'i hiç sevmiyorlar. Bu adam Ermeni meselesini zikrettiğim gibi hallediyor. Kendimi bir türlü tutamadım. cidden nefistir. çok şükür. ikibiner hanelik. Bunlar çarların kavlarını teşkil edermiş. istihbarat yapmasaydık. Ermeniler bunlara çok tecavüz etmişler. o adı söyler. Amma. Beni ekseriya ağlatır: biri Türk mektep çocukları alayları.Ermeniler Gürcüler'in. muallimler yetişmiş. dost bir vaziyette. Bunlar silâhla müdafaa etmişler. Gittim. saçları taralı. sanat sahibi değildir. bunları bilemez ve yapamazdık. kimi Tiflis'e kaçmış. Asetinler'in ve Çerkesler'in yerlerini almış. gazeteler çıkarmışlar. Tiflis çarların son devrinde de bir Türk harsı ocağı olmuş. Yolda şişeler donmuş. Şarabı boynuzlara koyup içiyorlar. konyak ve emsali imal ettirirlermiş. gördüm.. fakatErmeniler birçok köyü yakıp büyük mikyasla katliâmlar da yapmışlar. diğeri Sünnî müftüsü. Ermeniler'in mallarını ellerinden alıyor. Şiî hep beraber Şiî camiine gittik. Tuhaf bir şey oluyor. Burası da halis Türk. • 127 Bu sanatsız milleti Ermeniler fahiş faizler ile soyup sovana çevirmiş-lermiş. Bizi müftüleri ile beraber karşıladılar. Sade biraz zürradır. Ona hakaret ifade eden bir ad takmıştır. Yusuf Kemâl de birçok şarap. Şarap. Beni bir Türk idadi mektebine götürdüler. ileri gelenleri kimi ölmüş. hem Gürcü'den ziyade. Ermeni de hicrete mecbur olup gidiyor. Türk ahali bizi camiye davet ettiler. Bu millet çalışkan. Ermeni. Nitekim Nahci-van vakalarını Kars'ta dosyalarda görmüştüm. Bu camiin içi .diğer ahâli Hristiyan Gürcü ve Ermeni'dir. Bunların içinde Haydar Bomakof adında biri var. Ermenistan orayı ve Karabağ'ı istiyor. İşte bu adamın bu dehşetli fikri ve icraatıdır ki. ihtilâl ile birçok mahsul kalmış. Burada toplanmışlar. Sünnî. Hocaları çocuklara bir ağızdan millî bir şarkı söyletti. Gürcistan'ın diğer mahallerine serpiştirerek kökünden halletmek istiyor. bazı haberler veriyorlar. Ağladım. Tiflis. Şeytan bir başvekil ve dahiliye nazırı var. anber halindedir.bu iki millete mahsustur. Bunlardan da işe yarar bazı malûmat aldım. Şarapları güzeldir. Bu boynuzlar bizim dervişlerin zefirlerine benziyor. Hiçbir Rus da Ermeni'yi sevmez. Aradaki düşmanlığın bir sebebi de bu imiş. içip dans ediyorlar. Ondan şarap yapar. Asılardan beri birbirini yiyen bu iki mezhep Türkler'i bugün Tiflis'te adeta uyuşmuş. Müslüman Gürcü denen Acarlar meselesini de bunları Acaristan'dan kaldırıp. Ermeniler. Bu hal. Bulunduğu yeri insafsızca soyar. Gürcü ve Ermeni arasındaki düşmanlığa nisbetle meğerse yağ balmış. Bu sebeple de Nahcivan'ı muhtariyetli bir hale koyup Azerbaycan'ın tabiiyeti altına verdik. Azerbaycan ile Gürcistan bu sebepten ihtilâfa düşmüş.. Çocuklar yetiştirmişler. Çok nefis şeyler imiş. Gürcüler de Ermeniler'in can baş düşmanı. her şeyi nasyonalize ediyor. Tuhaftır. Türkler'le Ermeni arasındaki düşmanlık. şampanya aldırdı. Adı Ramişolli. diğeri asker çocukları. Köyler biner. Ermeniler Kafkasya'da bu dağların şimalindeki Rusya'daki Ruslara da aynı şeyi yapmışlar. Moskova'da içtik. Tiflis'in cenubunda da Borcalı denilen halis Türkler var. hem de zengin. Yahudi gibi her yerde murabahacıdır. Burada Türklerden muharrirler. Galiba sekiz on sandık idi. Rum da murabahacıdır. Türkçe ve Türk duygularıyla burada şarkı işitişim beni pek sevindirdi. Ardahan tarafları da halis Türk. Hattâ Çarlar burada büyük bir fabrika yaptırmışlar.

Çünkü çok impulsifdir. Oraya silâh. Böyle adamı karşısındaki müteessir eder. Dirseğini dürttüm. O esnada Ruslar Azerbaycan ve Ermenistan'ı almışlar. Bilâkis zarar var. para dilenmiye gidiyoruz. Sözü yine ona bıraksam bu sefer tüy dikecek. dizimle ittim olmadı. Ruslar'in Gürcistan'da pekçok adamları var. Nitekim Ittihatçılar'rn gözdelerinden iken 31 Martta askerin karşısında isyanı medh. niye gidiyoruz. aklî. zarar veya düşünülmüş bir siyasi tabiye. Tabii böyle bir yere evvelâ pek çok casus gönderilir. Yusuf Kemâl'e bu yolda söz söyletecekler ve sırrını almağa çalışacaklar. Ruslar. Fakat Erzurum ve Kars'taki zihniyeti görünce. Müftü bir nutuk verdi. Hem onların aleyhinde bulunmaktan bize bir kâr yok ki. Böyle anlarda derhal insiyatifi alıp işi düzeltmeli. heyecana düşürür. Ruslar ile aramızı açmak istiyorlar ya. Yusuf Kemâl de ne haltlar etmiş. düşmanlık dostluk değil. dedim ya Yusuf Kemâl gibi söylemek için insan deli olmalı. artık o da odur. Şimdi camide müftünün sözlerinden müteessir oldu. Baktım Yusuf Kemâl de Ruslar'm aleyhinde söylüyor.. çocukların bile bileceği bir hakikat. Bir defa söz dinlendi. Bunlar Yusuf Kemâl'in potunu düzeltmek için idi. Bu adamlar pek dirayetsiz idiler. Ve elbet burada casusları vardır. Ruslar'dan şikâyet etti.. Ruslar ile ittifak yapacağız. hiçbir şeyi yoktur.. Orada da Sünnî müftü nutuk söyledi. Çiçerin'in bize muahedenin ilk devrelerinde şiddetle saldırması ihtimal Yusuf Kemâl'in bu ve biraz sonra göreceğimiz diğer hatâsından ileri gelmişti. hepsinin ana dili Türkçe olan Türkler olduğunu. fakat benim her defasında hemen tashih ettiğimi söyledi. ticaret ve sanata çalışılma lüzumunu söyledikten sonra Gürcü hükümetinin iyi olduğunu Türkler'i. Ben söze başlayıp Şiilik ve Sünnîliğin hükmü olmadığını. Bizim Heyet namına Yusuf Kemâl reis sıfatıyla cevap verdi. istediğini söyletir. kederleri aşikâr görülüyordu. Başka türlü lâkırdı söylemeleri mümkün olamazdı.Telâşları. götürdü..Müftünün sözleri mutlaka Gürcü hükümetinin sözleri idi. Bolşevik yapmışlar. Hem de Yusuf Kemâl komünist idi. Kolayına ilk gidişte muvaffak olamamışlar. Bütün cemaat ve Şiî müftü de beraber Sünnî camiine vardık. impulsif bir adamdır. Onların tevehhümü idi. harsında serbest bıraktığını memnuniyetle gördüğümüzü. Yusuf Kemâl hilkaten pek irritable. heyecanlı söz söylüyordu. Güzel. keza Ruslar'ın da çok iyi insanlar olduğunu. Ruslar şark-ı şimaliden biz cenub ve garptan hücum edip Gürcistam zaptedeceğiz. çıldınyorlar. Zannedi-yorlarmış ki. Şah Abbas camiidir.. Yusuf Kemâl'in bu hareketinin saiki sırf onun hilkatidir. Muhitte bir başkalık. Yıllarla nik-bette kalarak bunun cezasını çekti. Bunu Gürcü hükümeti biliyordu. Birşey öğrenemiyorlar. Ne diye aleyhlerine söylersin. Sade o vak'anrn tesir ve ilhamı ne ise. Şayanı hayret bir şey. Sırrını alır. Mesele kâr. Fransızca tabirleri zikredeceğim. Gürcistan'ın istilâsı için Ruslar'm bize ihtiyacı olur mu? Hem bizi iştirak ettirip de bize avlarından bir parça verirler mi? Böyle bir maksat yoktu. Bizim reis neler söylüyor. Doğrusu çok beyinsizlik idi. Nitekim Moskova'da bir128 gün Çiçerin bana Yusuf Kemâl'in Rusya aleyhinde sözler söylediğini.. Sebebini biraz sonra söyliyeceğim. Bir vak'a ve sözden âni bir suretle müteessir olur. Bu. mantığı derhal kaybetti. Gürcüler ise Ruslar ile aramızı bozmak istiyorlardı. Müftünün sözleri hiç şüphesiz onu aldı. Yine bocalıyordu. Gürcistan'ın zabtına karar vermişler. impressionnable. Sıra Gürcistan'a gelmişti. Bekir Sami Asetin istiklâli ile uğraşmış. komünistlikten vazgeçmiş gibi fikirler söylemeğe başlamıştı. Mutlaka adamcağız deli oldu.. Etrafımızda pervane gibi dönüyorlar. işte bu bir iki gün sonra oldu: Tiflis'te öğrenecek bir şeyimiz . Bu vaziyette burada Ruslar aleyhine bir şey söylenir mi? Mutlaka kulaklarıma gider. bundan böyle kardeş gibi geçinilmesi. Bundan fena telâşta idiler. kızdırır.bütün duvar ve direkleri çini yerine aynalarla süslenmiştir.. Be adam bize Ruslar lâzım. nitekim Gürcüler. havada bir değişiklik gördü mü hemen dümeni kırar. Nereye. Rusya'daki Türkler'e çok iyi baktıklarını söyledim. Tiflis'e girerlerse halin harap olacağını söyledi. Aklı. Artık mantıkî. Ittihatçılar'ı zemmetmiştir. Tüylerim ürperdi. Oradan çıktık. Hattâ Gürcüler bizim heyetin Moskova'ya gidişinden pek ziyade hoşlanmışlardı. Bunu tarif için iyi Türkçe kelime yok. Yusuf Kemâl'e usulca «Ne halt ettin be? Bu sefer ben nutuk söyliyeceğim» dedim. maarif. Bu adam dünyada diplomat olamaz.

Onun sözleri hilâfına olarak Ruslarla pek çok dost olduğumuzu. Rakı mihenk taşıdır. Ziyafete gideceğiz. «içme» dedim. Dinlediği yok. Şarapla kafası da kızmış. Hem nutuk söylüyor ve derhal her birimizin çenemize bir bardak şarap dayıyorlar. Ali Fuad karşısında. Tiflis Şehremini de eski komitecilerden. Yusuf Kemâl öyle değil. «Sen bana karışamazsın. «Hiç olmazsa içimizde bir ayık bulunsun» dedim. bu nutukların tesiri altında. hilekâr ve fena şeylere meyyal bir hali var. O bitirince ben kalktım. Yusuf Kemâl arka üstü yatmış. tıpkı onun gibi. mesele bir vahim pot kurmak meselesi. Biraz sonra Ali Fuad da söyledi. Gürcüler ile de dost yaşamak istediğimizi ve bu tarzda şeyler söyledim. bizi Gürcüler'in tabiî dostu gösteriyor. Elli altmış kişilik bir sofra. Çünkü askerdir. içiliyor. Beni görmüyorlar. Başka ne yapayım? Çare yok ki. Nihayet bir odanın kapışım açtım. Sinirli sinirli eteğini çekiyorum. Dünyadan haberi yok. SARHOŞLUK VE BİR SKANDAL! Derken Gürcü Dahiliye Nâzın Ramşvelli geldi. varsın azamet satsın. Gürcüler. Derken Saffet'i bardak bardak içer gördüm. Nutuklar. Bu nutuk biter bitmez. Gideceğiz. aman söylediğim tashih et!» dedim. Yusuf 130 Kemâl söylüyor. İnsanın cibilliyetini meydana kor. «Politika yapıyorum» dedi. Ruslar aleyhine şiddetli bir bombardıman açmasın mı? Bu bence iki kere iki dört eder gibi belliydi. Bunlar iki şey peşinde: Biri Moskova'ya niçin gidiyoruz. Türk. Yusuf Kemâl'in zayıf kalbi ve siniri de malûm. Sakın içmeyelim. Binanın taksimatım da bilmiyorum. Kalktı ve başladı. Hah. Onun. Yeniyor. Diğeri sarhoş değil. Sofra kurulmuş. ben senin âmirinim» demez mi? înnallahe maassabirin. Gittik. iş yolunu aldı. dinliyor. Canım karışma meselesi değil. Ben içmemekte sebat ettim. sır kapmak hırsından o kadar mestolmuş ki.Mürettep bir şey.. Yusuf Kemâl'in yanına oturdu. Hazinin arasında Rus casusu da olması muhakkak. Düşündüm. Biraz kendini medhetti.koştum. «Defol! Ben . «Pekiyi çok sarhoşsun. Ben söyledikçe köpürüyor. Yine aynı mealde ateşli bir nutuk söyledi.. Şaraplar da pek nefis doğrusu. mahsus cin gibi gelmiş amma. Gürcüler hareketimizi geciktirmek istiyorlar. Onu. Ali Fuad'ı. Yanımda. Gürcüler yine bir halt edecekler. Biri ölü gibi sarhoş. Yahudiler'in Sina Çölü'nde pusulasız dolaşmaları gibi odadan odaya giriyorum. o dinliyor. Onun ağzı ile Gürcü'nün kulağı arasında ancak ' bir arpa boyu mesafe var. lüzumunu bildiriyorlar.. Yusuf Kemâl zıpladı. Yusuf Kemâl de içmeğe başladı. Bir büyük binada deli gibi odadan odaya koşuyorum. Bu adam şeytan çekici gibi bir şey. Birçok içme bilirim. üstüste nutuk veriyorlar. Ben hiç içmiyorum. Dedim ki: «Arkadaşlar! Bunlar bizim ağzımızdan sırrımızı kapmağa kalkışıyorlar. bilhassa sarhoşlukta böyle yapmaması mümkün değildi. sar129 hoş edip sonra sırrı almağa çalışacaklar. Ben de uzaktan göz ettim. ilerleyip yanlarına vardım. Ben kolay kolay sarhoş olan bir adam değilim. Biraz durdum. zorlandım. Şimdi sarhoş da. Her verdikçe bir yudum içip bırakınız! Camide olan şey tekerrür etmesin» Herkes «Muvafıktır» dedi ve içmemeğe söz verdiler. aldırmıyor. kafasına vursan duymayacak. şu manzara karşısına çıktım.. Ramşvelli de başının yanına oturmuş kulağı Yusuf Kemâl 'in ağzında. Dalmışım. Saffet'i odama çağırdım.Hiç içmemek de olmaz. bu halde politika konuşulur mu?» dedim. Henüz buraya gelmeden evvel söz de verdik. Herif bütün kulak kesilmiş. reislik meselesi değil. Sade Başvekil ve Dahiliye Nazırı olan zat yok. Bizimkiler de az içiyor. «Sus.kalmadı. Hükümet azasının ekserisi var. Gürcü herkes de adamakıllı sarhoş. Fransızca. Ruslar aleyhine ateş püskürüyor. Bana içmediğimden şikâyet ediyorlar. öğrenmek. Ruslar'a karşı ittifak etmemiz. Çünkü hilkatini biliyorum. Bina başıma yıkıldı. generaldir. Yusuf Kemâl'e: «Burada ne yapıyorsun?» dedim. Sarhoş da olmuştu. uzun ve manda derisi kanepe. Yüreğim titriyerek dinliyorum. Yusuf Kemâl yok. fakat fena bir şey söylemedi... Ağzı kızmış. Kafalar kirişlenmiş. O da içiyor. Ancak o vakit farkına vardılar. Derhal kalktım. Ayıklığında olan huyu sarhoşlukta birkaç misli artar da. Onlara da acıyorum. fakat bir aralık baktım ki. içti ve oldu. Derken nutuklar başladı. Şehiremaneti namına bizim heyete bir akşam yemeği ziyafeti verdiler.. Eee.. Başının altında bir yastık.. Bir düziye bize rakı sunacaklar. diğeri bizi Ruslar aleyhine söyletmek ve onlarla muahede yaptırmamak. Öyle iken içmedim.

. Sabah konuşursunuz. Bu halde politika konuşulmaz ki. Konuştuk.. siyasî mühim müzakereler yapacağım». baktım yatağının üstünde. Odasına çıkardım. Bu tehdit pekiyi oldu.senin âmirinim. Zaar. sakın zannetmeyiniz ki. Ankara'ya ilk gittiğimiz zamanlarda Eczacı Hüseyin Hüsnü bizi bağma davet etmişti. Arkadaşlar korkup tabancamı cebimden aldılar. Bu Hariciye Nâzın pek genç ve henüz toy biri. Namusum.Süt dökmüş kediye döndü. benimle beraber gel! Ziyafet bitti. Dedi ki: «Mösyö. Elleriyle yüzümü tırmaladı. Şimdi Ramşvelli söylenmeğe başladı. vaziyeti başka türlü kurtarmak mümkün değil. Benim bu yaptıklarım bir diplomata yakışmaz amma diğerleri de tuzakçı. Bir müddet sonra Ramşvelli'yi Paris'te bir Gürcü vurup öldürdü. Vaktiyle Ankara'da yanımda onu yere yıkıp altıma alışım ne iyi olmuş. Sözleriyle de bunu te-yid etti. Birgün de kuvvetimi denemek istemiş idi. «Etme Yusuf Kemâl. Ondan pek kuvvetli olduğumu biliyor. Anahtarı alıyorum. Kaldırmak istediler. benim de hakkım var. Nihayet sırtüstü yere çaldım ve üstüne bindim. Yine Yusuf Kemâl ile muaraza ettik. Yusuf Kemâl şifreyi. «Zararı yok. Nice yıllar sonra Paris'te Azerbaycan'ın istiklâli günü merasiminde bu Ramşvelli'ye rastgeldim. Dedim ki. hayatım mahvolabilirdi. kararını vermiş bir adam tavrıyla: «Mösyö görüyorsunuz ki pek sarhoştur. koynunda taşıyordu. gık diyemedi. «illâ gideceğim. bu işi mahsus tertip ettik. «Etme. Kusura bakmayınız.<¦¦'•¦'-¦ •• ¦¦¦¦¦¦ ¦¦¦¦¦¦. Üçümüz bindik.» dedim. Bıraktılar. Kafalar. Çarmıha gerilmiş gibi bir vaziyet aldı. Baktım ki gidecek. bilâkis azıyor. nihayet bu vak'ayı söyleyip «Bizi Tiflis'de dolaba koyuyordun» dedim.. O da sarhoş.. Otomobilden inmiyor. illâ gidecek. kimseye inanmıyor. Çünkü derhal farkına varıp şimşek gibi dönerek aradım. Bana eliyle sataştı. Affmızı dilerim». Allah senden razı olsun!» Şifreyi kaptırmamıştık. Şimdiye kadar sakin olan Yusuf Kemâl otelde tekrar azdı. Yüzümü tırmalamıştı. efendim» dedim. Sekiz on arkadaş var. git şimdi politika konuş!» durdu. «Derhal kalk. Adam avını pençesinden bırakmak istemiyordu.. Kalkamadı. Akşamki işlerini söyledim ve sordum.•v>"^ ¦'•¦ ¦¦¦-¦¦¦ . Zannımca henüz bir sır da söylemeğe vakit olmamıştı. soyun yat! Kapını kilitliyorum. Belki de bir çeyrek böylece tuttum. Elinden tuttum ve şiddetle çektim. Aşağı indirdim. hadi otele. Dahiliye Nazırı da Yusuf Kemâl'i alıp savuşmuş. Yol hazırlığına başladık. Yedik ve içtik. sana emrediyorum. Artık burada da bir işimiz kalmamıştı. kapısını açtım. istikbâl. Uğraştık. işte Gürcüler bizi bir dolaba koymak istediler. Yaptığım tehlikeli bir cesaret idi de. Bu da gidiyor. Gitti. Amma da impulsif adammış. 131 olmuş. Dedim ki: «Vallahi seni şimdi vurur öldürürüm. Yusuf Kemâl'i otomobile koyuyorum.. Yusuf Kemâl ile her hususta rekabet halinde idik. Çalmasınlar diye korkuyordum. Ellerini açıp yere uzattım. Meselâ oka bir kiriş darbesi vurursun bu yana gider. «Dokunmayın! kendi kalksın bakalım!» dedim. Baktım şifre cebinde ferahladım. gel! gidelim!»dedim. Gürcü Hariciye Nazırı geldi. İşin tertib olduğu aşikârdı. Ona sertçe.» dediğim zaman tıpış tıpış gelmiştir. Sabah oldu.» Yatağına yatırdım. Dedim: «Haydi.» dedim. tertip veçhile Dahiliye Nâzın sofraya gelince Gürcüler sağımdan beni lâfa tutmuşlar. Ya cebindeki şifreyi çalaydılar. Kalkmağa uğraştı. Hayır. Sabah gelip ben açacağım. O esnada Gürcüler başıma birşey getirebilirdi. kilitledim. Dahiliye nazırının vaziyeti de henüz birşey alamadığını gösteriyordu. diyor. «Ya ağzından bir şey kaçıraydın. Burada «Hûd! Şimdi döverim. buldum. Otele geldik. Bir an tereddüt edersen seni burada eşek sudan gelinceye kadar döveceğim» dedim. geldi. . Hâlâ geçmiyor. Hadi in!» indi. Ali Fuad'a haber yolladım. Bu kuvvet tecrübesi çok iyi ¦¦• ' ¦•¦¦.. O da benim. Şakası yok.. git!»dedi. Ben de kucakladım. «Haydi. Hiç bir şey söylemeyip yanımdan kalktı. Fakat koyamadılar.. Ve bilmediğim bir binada aradım. gitme Yusuf Kemâl!» Hayır. Tuttturdu. Nihayet arkadaşlar beni de üstünden aldılar. Hakkı var amma. herkes otele gidiyor. Sustu: Yusuf Kemâl'i aldım. gittim. Büyük bir nedamet ve samimiyetle «Doktor! Beni büyük bir rezaletten kurtardın. Bereket versin çabuk farkına vardım.... sarhoşluğun tesiriyle de hakikati söylemiş oldu. hararetlendi. Ağzımla da burnunu ısırdım. ¦.

Yazın ise çok sıcak oluyor. «Besim Atalay. iskeleti duruyor. fakat yavan lâftan ne çıkar. gaz. bunun gibi bir takımları da ne yapıyorlardı.. Dinsiz de bunu demeli. Ve epeyce sıkıntı çekti. Malını Türkler'e sarfeder. vazelin. hepimiz de havyan oburca yiyoruz. Teselli ettik. «Takiyef Hanım» dediler. Hasta oldu. Petrolü kuyulardan tulumba ile çekiyorlar. Âdet yerini bulsun. ne olmuş?. Kimin aklına gelirdi. Bolşevikler girince bütün malını elinden almışlar zavallı biraz sonra kederinden ölmüş.. Epey de terakki olmuş. Beş altı basamak merdivenle yer altına indik. Bizim istanbul'daki Selimiye kışlasının bir cephesi kadar bir azametli bina. Şehir bu harplerden biraz müteessir olmuş. ısıra ısıra yiyorum. Avrupa şehirleri gibi.Işte görünmez bir kaza. Millet neyle uğraşıyordu. Burada kıtal ve harp olmuş. Bu kargaşalıkta zengin olmuşlardı. Hattâ Moskova'da giderken gocukları (kırk kadar) şimendifere getirmişler. Petrol ocaklarını gezdik. Pek zengindi. artık yiyemedi.. Bu pek nefis pilâvın yanına. Evvelce bizden muallim getirtmişler. Fakat hakikatte Ali Fuad'dan bütün tahsisatını zamanı gelmeden aldığı gibi fazla da para almış. Türkler'i kurtarmış. Ben almadım.) ayrılıp muhtelif musluklardan akıyor. Bizi takdim ettiler. Bu pilâvdan da çok yedim. Kendi evinin bodrumunda oturtuyorlar. Ermeniler rahatça. Bir hanım. Bâkü'yü almış. istediğim kadar yedim.. Bir çok musluklar var. tavuk. et. ilâh. Birgün Bolşevik denen adamlar gelecek.. Sabahları alâ havyar ve hem bol. Yusuf İzzet Paşa kumandasındaki bu ordu. Cıvık çamur gibi yerden çıkan petrol takdir ile muhtelif mahsullere (petrol. Galiba hepsini de geri alamadı. Çok yerinde duadır. hiç tuz görmemiş. Gittik. Bâkü'ye vardık. herbirimize ikişer güzel Acem halısı da hediye etti. tereyağı vardı. Ne yapalım. kıyamet kopacak. Dediler ki. aman ne hoş! ömrümde böyle güzel havyar yemedim.. derler. bir çuvala muhtaç edecekler. Buraların iklimi mutedil. Nadiren kendisi fışkırıyor. Allah görünür görünmez belâdan saklasın derler. fakat zavallı midesini bozdu. Bir odada basit eşya. Büyük ibret!. Azerbaycan hükümeti misafirperver insanlar. Anberyo pirinci gibi uzun bir pirinçle çıplak pişi-riyorlar. Bilhassa Ermeniler Türk Ce-miyet-i Hayriyesinin mühim bir binasını yakmışlar. erbabına gazete çıkarttırırdı. Ne imişler. Bizim ordu gelip harbetmiş. Dönüşte komiserlerden Behbupşah Tahtenski'ye teslimen iade ettim. Ekmeğe kalın bir tabaka tereyağı üstüne parmak kalındığında havyar koyup. güzel tereyağı. büsbütün taze. Halılar da seferethanede kaldı. bilhassa Nobel'in fabrikasını gezdik. işte.. 132 TAKÎYEF Petrol zenginlerinden meşhur bir Takiyef vardı. fakat Ruslar gelince mektebe darbe vurmağa başlamışlar. ilk topraktan çıkan çamur sarı renkte. BAKU Yola çıktık.» Çok münasip idi. Tiflis'de Kars gibi soğuk yoktu. görünce insanın buna maî altın diyeceği geliyor. Dediler: «Evi bu idi». îyi bir eve yerleştirdiler. AZERİLERİN MİSAFİRPERVERLİĞİ *\ Azerbaycan hükümeti bize gayet güzel yemek veriyor. Ufak kapıya yanaşmıştık. onlar için mektepler hastahaneler açar. Doğrusu pek nefistir. Kafkas dağlarına kadar varmış. «Haremim ziyaret edelim. Ermeniler Türkler'e hücum etmişler. Bize astragan deriler. Bizi askeri merasimle karşıladılar. Ankara'ya dönüyor» daha ilk adımda hayret e-dilecek şey. Kaşıkla yiyorum. Ali Fuad da böyle çok yedi. Takdir fabrikalarını. Bir kısım Türkler Harb-i Umuminin sonlarında ve mütakere iptidalarında ingiliz ordusunu çağırmışlar. Zavallı Hanım'a pek acıdım.. havyar da getiriyorlar. şükür bir şey olmadı. öğlen ve akşamda sofrada yine havyar. ne çare söylenecek.Dediler ki. Bir daha da bu fırsat ele geçer mi? Bazen tane tane. Böyle bir kısım insanlar ticaret ve para vurma ile meşgul olmuşlar. iyi adamdı. Bana. Burası uzaktan sinai servilerden bir orman halinde gibi görünüyor. Takdir kazanının dibinde mazot kalıyor. Düşmez kalkmaz bir Allah. herkesin malını elinden alacaklar. Bir pula. Meşhurdu. Bâkü ise daha sıcak. bunlarla birçok emtea-i ticariye satın almış. Sonra Millet Meclisi bu parayı ona iade ettirmek için birkaç yıl uğraştı. Pek taze. Türk milletini . Vagona bırakıp gitmişlerdi. Yerindeyiz. Sebeb şöyle imiş: Hastalığı bahane ediyormuş. bir tarafına da üzüm ve saireden yapılmış tatlı ilâve ediyorlar. benzin. Şehiri gezdik. Böylece döndü. Dârülmuallimini gezdim.

Leylâ ile Mecnûn.. Çok hoşuma gitti. Nitekim bu zavallıyı bir müddet sonra azil ve hapis ettiler. Şah ismail adlı ve diğer roman. Zannederim ki. Buhari. oynuyorlar. Türkler arasına tefrika salmak için istedikleri şeydir» dedim. İdare dizginleri Moskova'nın ve Bakü'deki Ruslar'ın elinde.Amma. Olamıyacağını söyledi. Bana Neriman. Ruslardan fena korkuyor. Bu halleri çok hoşuma gitti. Yiyorlar. Buhari ve emsali devlet değil. Bir defa da Nerimanof davet etti. Harbiye Komiseri tamamiyle Rusiar'ın adamı. Vazgeçti. ince bir adam. Bu eserlerden toplayabildiğim kadar topladım. Bu suretle harf tebdili üç dört yıl geri kalmıştı. Tataris-tan. Çaldılar. milliyet ile yaşarız. Dansları. Leylâ ile Mecnun gibi gülgûlü opera yapmışlar ve bunu bir Türk bestelemiş. bir düziye göbek atıyor. Bize bir düziye şunu bunu soruyordu. içiyorlar ve sofradan kalkıp kalkıp kadın erkek dans ediyorlar. Hükümet dairelerde resmî muamelâtı Türkçeleştirmek. sarhoş. Bolşevik olup. Genç Türk kızlarından artist yetiştiriyorlar. piyesler de yazmış bir zattır. tiyatro.. rakı varken fayda verir mi? 134 AZERBAYCAN'DAKİ KOMÜNİST CUNTA Azerbaycan'da hükümet var. Demirhaşura.». Onda milliyet falan yok.istemiyorlar. Bir güzel tiyatro var. Iran. ilâh. Şimdi Türkiye'de Mustafa Kemâl'in gözdelerinden imiş. Hiç sefir göndertirler mi? Bize emniyet vermek için casuslarını bu sıfatla yollamışlar. Türk grameri ve lügati yapıyormuş. Bu zat aklı'başında bir adam. Ve pek sevdim. sıkı sıkı ve başbaşa görüştüm. Ukranya. Uzun. Biçare de öldü. 133 Zararı yok. ama fayda vermedi. Sinop'ta kütüphanededir. zamanla en mühim Türk tiyatrosu burada olacak.. Kendisine itimad telkin ettim. Bu adam. Zavallı bir adam. Mustafa Kemâl her gece Azerbaycan Sefarethanesinde sabahlıyor. Elbet karı. Mektep ise milliyetperverliği aşılamağa başlamış. Bunun sözleri de Stalin'in hâkim ve mutlak vaziyetinde olduğunu gösteriyordu. Yılışık. Fevzi Paşa'ya bunları söyledim. Afganistan. Bu umumî bir kongre ile yapılır. bizimle Bâkü'ye kadar gelmişti. Neriman'a sordum. Resmî muamele Rusça.. içtik. Hem bu Ruslar'ın. fakat herşey iptidai bir halde. Kendisine. Malûmatlıdır. Yedik. Baktım ki. için birçok selâhiyetnamelerimiz vardı. Arşın Mal Satan ve daha birkaç piyesi seyrettim. Ve nihayet «Türk yalnız siz değilsiniz. Bu suretle Azerî hayatım da görüyorduk. Maarif komiseri bir taşçı imiş. Bundan maksadımız Azerbaycan'ı müstakil tanımak olduğunu söyledik. Gitgide terakki eder. Burada biri dikkatimi celbetti. Hatırlarım. hararetli bolşeviklik etmiş. Fakat hü-kûmetin elinde hiçbir iktidar yok. bunun başında baş komiser olarak Doktor Neriman Nerimanof var. Azerî hükümeti Komünist bir cumhuriyet. Zakataldan itibaren trenimize binmiş. De-mirhanşura. Azeriler çok çalışıyorlar. Epeyce. Ve minel garaib!. Giritlidir.. Azerbaycan. nereye başvurduysa vurdu. söyledi. Şimdi de Bolşevikler'in turfası olmuş biri Baku'de dolaşıp duruyor. ona bizimle muahede bile yaptırmadılar. Bunları nerede bulursak hemen muahede yapacaktık. birer Rus kolonisinden başka birşey değildi. Azerbaycan müstakil değil bir koloni. Adeta casus hissini veriyordu. Komiserlerden mürekkep bir hükümeti. Hive. Moskova hakkında iyi malûmat verdi. geldi. Bizim yanımızda Gürcistan. Ona da göbek attırıyor. Oynadılar. Halbuki bizim hükümet hayâl içindeydi. Mustafa Kemâl'in en baş ve mahrem dostu olarak buldum. türküleri bizim oyun ve havalardır. iyi bir adam. Can attı. Kendisine iki saat kadar vazgeçirmek için söz söyledim. Komiserler bizi yemeğe davet ediyorlardı. herşeyi millîleştirmek istiyor. «Rus casusudur» dedi. Derhal insanı öldürüyorlar. . ikisi de ayyaşlar şahı. Yanında bir kadın da var. şakaları yok. Türkiye ve Azerbaycan arasında muahede yapmayı teklif ettik. Bu seyahatte sade Afganistan ile muahede yapabilmişizdir. Açıldı ve dedi ki: «Bolşeviklik ne? Bu rezalet bize gelmez. Ahmet Ce-vat adında bizden ne sebepten ise buraya kaçmış. işte bu adarr ibrahim Abilof dur ki Ankara'ya dönüşümüzde onu Azerbaycan sefiri. Kaani oldu. bu sebeple yapamazsınız. Buna pekrtaraftardı. Hakkı da var. Herifin yanında birkaç da güzel Rus karısı var. Biz Türküz. Birgün Nerimanof Türkçe için lâtin harfleri kabul ve tatbik edeceğini. muharrirdir.

aferin. mazlumları kayırmak iddiasıyla kalkar. Genç. Türk gençliği de aynı şeyi Ermeniler'e yapmalıdır. Yetişmemiş bir halk. vatanperver. Bunlar da birgün bizi davet ettiler. Onlara kaldı» dedi. Vakıa Azerbaycan'da dükkânlar kapanmamış. sonuncusu Cemâl Paşa'dır. Herşey bunların elinde. Bolşeviklik aleyhinde imiş. Bunlardan da Stalin'in nüfuzu. tenkil ve Karabağ'ı istirdat etmiş imiş. muahede yapmağa muvaffak olacağımız anlaşılıyordu. Hey gidi dünya!. O da işi yoluna koymuş. misk. Buna adalet denmez. Civanşir'i çıkarıp oraya koymağa mecbur olmuşlar. Sofrada en nefis yemekler vardı. haksız fakiri. Bu. Azerî hükümeti de tabiî buna karşı koyuyormuş. Petrol taktirhanelerini kimse dürüst işletememiş. Elimin içinde birçok nasır olduğu da hissediliyordu. Gülünç şey!. Mühim bir Türk zayi olmuştu. Ermeniler Azerbaycan'ı hiç olmazsa Karabağ'ı istilâ etmek istiyorlarmış. edepsizlik denir... Bu malûmat Ruslar'ın ileri gelenlerinin kendi yanında sohbet ve sarhoş âleminde söyledikleri sözlerdi. ne iyi şeymiş!. Yanında paraları vardı. Gürbüz adam. Böyle memur bulamıyorlar. tıknaz. başlar kara kışta kavuna kadar bulup yiyecek!... Civanşir zaten onların arasından sıyrılmak istiyordu. aldılar. Bu meşhur kavunu tadmış olduğuma memnun oldum. Türkler'i katliâm etmişler. İstanbul'da Beyoğlu'nda Perapalas'ta oturmuş. Halbuki Harb-i umumide bu adam sağlam elli bin Ermeni'yi muhakkak bir ölümden kendi eliyle kurtarmıştı. hükümeti elde edince haklı. Cemâl'i Ermeniler'e Ruslar öldürttüler. İkisi de kara cahil. Civanşir'i Moskova'dan avdetimde Tiflis'te gördüm. zengini. O vakit istanbul'da ingilizler divan-ı harbi vardı. Kara kıştayız. İşte dirayetli Azerî recüllerini Ermeniler birer birer öldürüyorlardı. Behbut Civanşir admda birini tanıdım. dünkü aç amele. herhalde Nasib'i Ermeniler'in öldürdüğünü gösterir. Er135 T meni'yi beraat ettirdi. Bir daha elimi ona korkarak ve ufak bir miktarda verirdim. mengene idi. Derminasyan Paris'te bana: «Paraları alamadık.Hem bu işleri görecek adam yok. ERMENİ TERÖRÜ Ermeniler meramlarım söktüremeyince terör yaparlar. Beraata sebep budur. ilvavof gururla anlattı: «Ben kavunumu Buhara'dan getirtirim!» Ee. Azerî Türkü görmedimdi. Civanşir'e halâ yanarım. Halbuki biz Bakü'de iken bu katlin üstünde karanlık bir örtü vardı.. Henüz ömrümde bu kadar güzel kavun yememiştim.. Alçak boylu. Herkes hak davasıyla fakirleri.. Bu öldürülenler Civanşir ile altı kadar olmuştur. Bana mühim malûmat verdi. diğeri Gürbüz Topaç gibi adı Urgenitçese iki Gürcü tayin etmişler. Tetkikata devam ediyorum. içime derhal ve tabii surette şu düşünce de geldi: «Komünistlik. Böyle zeki. Eğer Ermeniler bu sistemde devam ederlerse. eski zalimler. vaktiyle Buhara'dan develer ile kendilerine kavun karpuz giden Bağdad Halifesi gibi bir şey olmuş. Topal Gürcü. Bu adam ilk görüşte bir elimi sıktılElim koptu zannettim. fevkalâde zeki ve malûmatlı biri. mâkul.. Buraya Topal İlvavof adında. mazlumu. Milyonlarca halk aç inliyecek. Evvelce Ruslar'dan kaçan Millî Azerî Cumhuriyeti'nin başvekili Nasib'i Araş ırmağı üzerinde öldürdüler. . Ağızdan taşıyor. Yedim. Bu sebeple birgün Ermeniler Otel'in civarında zavallıyı vurup öldürdüler. adaleti herşeyi tepeler. Yapmazlarsa Türklük ölmüş. hayat hakkı kalmamış. vaktiyle nazır iken Ermeniler Karabağ'a hücum etmişler. Civanşir de asker gönderip Ermeniler'i. maaşallah!. Feci. Ruslar yetişti. Anladım ki yediğimiz şey de Buhara kavunu imiş. Vaktiyle Almanya'da mühendislik tahsil etmiş. Amma bilmem öyle midir?. eski zenginler gibisin keyfini çıkarır. Güya Civanşir Bâkü'de nazır iken Ermenileri katliâm etmişmiş. Kimse vazıh bir şey göremiyordu.. Istrınca bütün su oluyor. ticaret yasak edilmemiş amma uzaktan ve saireden ne varsa talan şeklinde toplanıp Moskova'ya sevkediyorlar. Halbuki halk açtı. Sefih ve safasına düşkün Padişahları hiddetten mezarında ağlatır. Kavun da vardı. O vakit Ruslar Gürcistan'ı almışlardı. Ruslar'dan evvelki millî Azerbaycan Cumhuriyetinde Vezir imiş. eşkıya suratlı ve hâili biri. Sonra Talât ile Türkiye recüllerinden de bir o kadar öldürdüler ki. Bu el değil. Onu oradan petrol ticareti için istanbul'a yolladılar. Bu adam pek Türkçü ve vatanperver. Ruslar gelince kendisini hapsetmişler. Doğrudan doğruya Stalin'in adamları. Halbuki iş başka. güzel yüzlü. Bal. Eski anayurdlarımızın.

Fırsat ve zaman gelir.» diyordum. Baktım ki. Kimseye elmas ve emsali bir şey bırakmamışlar. Her evi soymuşlar. maarifçi. Polonya gibi şimal-i garbî silsilesinin istiklâlini mahvedemediler.. Hoşuma gitti. katliâm ederler. ikinciler de devletlerini idare edecek adamlar bulunmamasıdır. Bir isyan yapabilirler. ilâh. Moskova'ya . iyi bir tahsil görmemiş. halk üzerine üşüşüp kızı öldürmüşler. sahiplerini sokağa atmışlar.. Hive. Evvelâ sizi idare edecek adamlar yetişsin. Gördüm ki. Belki buna coğrafî vaziyetin de tesiri olmuştur. Bunlar pek Türkçü olup.tahsil görmüşler o hale gelmişler ki. Ele geçenleri de hapsedilmiş. O da yetişmiş adamlarla olur. Halbuki Tatar. Demek Rus Çar idaresini ve onun Ruslaştırılma siyaseti daha elli yıl devam etseymiş Kafkasya'da da Türk kalmayacakmış. Bu ikinci takım iki müstesna ile Türktür.haysiyetsiz bir millet olmuş demektir. istiklâl edersiniz. Emin'i sonra Tatarlar Finlandiya'ya kaçırdılar. Ermeni. Litvanya. aklı selim sahibi bir adam. Kara Kemâl'in adamı olmakla meşhurdur. Güç olan o istiklâli idame ettirmektir. çırpmış. Memduh Şevkeften de iyi malûmat alıyorum. Sonra köylünün elindeki zalıireyi almışlar. Cakalar kanlı faaliyetler yapmışlar. Ruslar gayretlerine rağmen Finlandiya. Hiçbir adamınız yok. Henüz devlet recülü. büyük bir kahramanlık. Ne derse öyle yapıyorlar. idareci. 136 Ruslar'dan evvel Müsavat Fırkası adında bir fıkra iktidar mevkiinde imiş. Bu manzara çok ibret vermiştir. fakat esas şart olarak Türk kalmalı. okumuş. orada işleri pek iyi döndürüyor. Türkiye ile birleşmek isterlermiş. Şimdi Ernıeniler'de oniki tane değerli adam hakkımız var demektir. Başkirt. Dağıstan. Bir çok münevverler ve halk mahvolur. yahud bu tehlikeden Türk çocukları cahil kalsın herhalde evlâdır. Feci şeylerdir. Bilhassa Azerbaycan Halk fikir ve teşkilâtı. Ondan öğüt alıyorlar. Fakat diğer bir cephesinden bakınca halkın binefsihi ve sevk-i tabiî ile mevcudiyet ve beka müdafaasıdır. Kırım. Orada mahbus gibi. BOLŞEVİK ZULMÜ Bolşevikler'in girince yaptıkları şeyleri hikâye ettiler. Azerî lehçesiyle konuşuyor. Eston-ya. Buhara. Bir vaka zikrettiler: Kırk yıl kadar evvel Bakü'de bir mollanın kızı Rus mektebine gitmiş. Bu sebeple cinayet değil. halk her sırlarını gelip ona söylüyorlar. büyük milliyetperverlik. böyle mazlum olanları milletler severler. Ruslar bunları çil yavrusu gibi dağıtmışlar. Bunlardan Resûlzade Emin Moskova'ya götürülmüş. hele Avrupa dili hiç bilmiyor amma. Yapmak da işe yarar.. Halkın arasına girmiş. Muhtar yegâne bir iyi iş yapmıştır. Halkın iyice teşkilâtları var. maliyeci. onlara kendini sevdirmiş ve o derece itimad hasıl etmiştir ki.) Azerbeycan. kumandan ilâh. Bunun sebebi birinci takımda yetişmiş adamlar olmaması. kendi aralarında dahi Rusça monolog söylüyorlar. Hakikaten bunun Rusya'da millî misali var. Yeni Kafkasya adında bir mecmua çıkarıyorlar. Türkiye aleyhine hareket etmiş. Halâ İstanbul'dadır. Biraz sonra Ruslarda aksülamel hasıl olup bunları imhaya kalktılar. Şimdiki Ukranya ve emsali yerler gibi olacakmış. Hepsine daima şu nasihati verdim: «Sakın bir ihtilâl yapmayınız. Kafkas dağları cumhuriyetleri (Asetin. Halkı okutup adam ediniz.. Bunların mevkilerde bulunanlarının bir kısmı çalmış. Evet okuyup da Rus olan bir kız veya oğlan mevcut olacağına ölsün daha iyi. Türk çocuğu tenevvür etmeli. Gürcü gibi şarki cenubî silsilesi hükümetleri istiklâlini kolaylıkla mahvettiler. Yoksa sonunda Ruslar sizi ezerler. halk sade bunu seviyor. çarşafsız sokağa çıkmış. Muvaffak da olsanız başedemezsiniz. Moskova'ya yollamışlar. yüce bir meziyettir. Bu sebeplerle halk kendilerinden soğumuş. Bu vaka çirkin bir cinayettir. Kabul ediyorlardı. Yine onun vasıtasiyle bir takım Azerilerle de görüşüyorum. Üç gün için istiklâl yapmak pek güç değildir. Azerilerden yukarı tabaka. O da Memduh Şevket'i buraya tayin edişidir. kimini öldürmüşler. makul. Rus ihtilâli Rusya'daki bütün milletlerin istiklâline sebep oldu. Birşey söyliyeyim: Bunlar böyle amma. Rusça kendilerine ana dilleri olan Türkçeden kolay geliyor. Burada Memduh Şevket adında bir mümessilimiz vardır. Bir de İttihat Fırkası varmış. Yetişin. Muhtar Hariciye Vekili iken tayin etmiş. Oradan İstanbul'a geldi. Memduh Şevket hepsine vakıf. Evleri basmışlar. Kazan. Anlaşılıyor ki. Fevkalâde bir mazhariyet. Azerbaycanda da açlık başlamış. Siz kuvvetinizi maarife veriniz. O da birşey yapabileceklerini tasdik ediyor.

. Bu bir gelenek halinde idi. Halil Paşa meclise gelip: «Müdafaa etmeyiniz. Kandırıp müdafaa ettirmeksizin Ruslar'ı buraya soktu. Her kimle görüştürme bunu söyledi: «Bizi siz vücuda getirdiniz. Bu vakayı bana bir miktar Kars'ta Nuri Paşa da anlatmıştı. artık yeter. Azerî halkınca da . Öteden beriden konuştuk. Müsavi olsunlar. Azeriler birşeyden acı acı şikâyet ediyorlar. Lozan muahedesinden sonraydı. Hussusî hayatından bazı safhalar bildiğim bu adam hcrşeyi yapar. Sonra da siz boğazladınız. Beni dehşet kapladı.rezil biri. açık dükkân. Bu ordu buradan geçecek. Uzun münakaşalar olmuş. Halil Ruslar'ı Bakü'ye sokmuş. Bu. Bir vahim tarihî cinayet. YEŞİLORDU EFSANESİ VE RUS İŞGALİ Filhakika bu mesele böyle olmuştur. Bunu söylerken adeta ağlıyorlar. Geçsin kazaya rıza. kardeşini. Pek meşhur olmuş. üstü altına altı üstüne geldi. «Oo-oo.. Ettirmedi. onların tabirince boğazlanmış. Bakü'de yine yiyecek. Bunu bilmiyordum. KEMAL. Mebus kompartımanında benden yer istedi. Müdafaa edecektik. Bir büyük millî hıyanet!. Enver.gidince Baku'nun cennet olduğunu anladım.. fabrikalarda çalışıyor. Türkiye'deki kardeşlerinize bir yardım ordusu gönderecekler. Belki de muvaffak olup istiklâllerini muhafaza ederlerdi. M. Ruslar geçip Türkiye'ye yardım edeceklerdir. Müdafaa tertibi almışlar. amcasını. Azerilerin bir ordu ve generalleri varmış. sonra bunu yapan Türkiyeli bir Türk ve Türkiye namına yapmış. cani. Enver'in amcası Halil Paşa'yı Bakü'ye yollamışlar..» demişler. kendisini babasını. mevkie geçer geçmez. ilâh. edepsiz.» demiş. Fakat harp edip vazifelerini yaparlardı.» izah ediyorlar: Vaktiyle Türk ordusu geldi. bi lemezsiniz.» dedim.. Aferin bu gayreti de göstermiş. bunu kendim yapmadım ya. şedid. Çar ve adamları alta düştü. Dedik. Gence'de Ruslar ile harbetmiş. Edepsizler üste çıktı. Birşey anlattılar: Bu amele başlarından birinin sözü imiş. İşte yeniden Rus boyunduruğuna düştük. Şunu eğelim de ufkî vaziyete getirelim. Vaziyeti fevkalâde tasvir eder. AZERBAYCAN'IN İŞGALİ Bu işin bütün hakikatini öğrenmeye çalıştım. Bize istiklâl erdi. Mebus Meclisi fevkalâde içtima etmiş. Ruslar buraya yerleşmek için gelmiyorlar. Azerileri aldatıp ellerini ayaklarını bağladı. Bana amcasından pek dert yandı ve ezcümle şunu söyledi: «O benim amcam olan herif. Mustafa Kemâl bana emretti. Nihayet bu meseleyi açtım: «Azeriler size lanet okuyorlar» dedim. öyle çevirmişizki. vaktiyle Samim'in vurulmasından biraz evvel bana getirip müstakbel katili diye takdim ettiği Halil 138 I Ruslar'a alet olarak bu işi yapmıştır.Başkası yok. Lâkin Halil cahil. Anlattıkça da hep bu kazık hikâyesini hatırladım. fakat 137 mesele. Zannettim ki. Nuri ise vaziyet alıp. Bende yaptım.» Gözüm faltaşı gibi açıldı.» dedi. Vakıa vakanın safhalarında görünüyor. öyle namussuz ve alçaktır ki. nihayet meclis: «Mademki Anadolu'daki kardeşlerimize kûmel (yardım) götürecek. Bunu burada bir derece anlatıyorum. Ankara'dan istanbul'a geliyorum. bizim altımızda da edepsiz vardı. «Buyurun!. Bunun altında namuslu halk yani biz alın teriyle yaşayanlar. Böyle şeyler aleyhinde olarak Abdülhamit idare sine isyan etmiş olanlar. Birer kanepeye uzandık. Sonra Halil Paşa bizi Türkiye böyle istiyor. Çar ve adamları elinin emeğiyle yaşayanlar ve edebsiz güruhu aym seviyede bulunsunlar.» Bu pek manidar ve büyük bir hakikattir. Belki de Azeriler müdafaada muvaffak olamayıp. alış veriş vardı. Kars'ta. El işlerinde kabiliyetli bir adam. Bu adam demiş ki: «Çok zamandır tepemizde çarlar ve onun etrafı vardı. Fakat Moskova'da tamamiyle anlatacağım. paşa yapmıştı. Bunu bana Mustafa Kemâl Paşa yazdı. Ordumuz vardı. Nuri.. Fakat mağlûb olmuş. Milleti eziyorlardı. Gel git zaman. diyor. Yine vatanları istilâ altına girerdi. Müdafaa etmesinler. feci bir şey. Biz yine eskisi gibi ortada kaldık. Ruslar'a teslim etti. makûl ve namuskâr görünmektedir. Nuri baktım cahil bir adam ama. Halil de geldi. Moskova'da ise bunlardan eser yoktu. Bize ne pis leke. birgün gelmiş onlardan beter olmuşlardır. Evvelâ bir Türk milletinin hayatına kastedilmiş. O general olur muydu? Olursa böyle olur. Enver Pa-şa'nın kardeşidir. namussuz. Mesele şöyledir: Ruslar Demirhanşurâ taraflarına gelmişler. eğdik. Ruslar'a mağlûb olurlardı.

Burada güzelce ameliyat yapabilirim. Mustafa Kemâl onları da musikîsine almıştır.. Eğer bolşeviklik ilânına mani olmasa idim. Halil onun evinde misafirmiş. Şimdi alâkadar olan bizzat söylüyor. . bunlar birbiriyle alâkadar idi. Yani hekimce söyliyeyim: Şimdi ameliyat yapacağım nahiyenin teşrih fotoğrasini. Bunlarda muvakkat nikâh var. Napolyon ve Moltke gibi meşhur kumandanlardan yüksek gören şu adamın işlerine bakınız. Yusuf Kemâl Bey'e söyledim. Hanım üç gün üç gece orada. Zaten bolşevik olmak.» Havyar bizi burada azdırdı.söyleniyorsa da Mustafa Kemâl'in bu işte bir dahli olmasına ihtimâl veremiyorum. Kadın «öyleyse kız geri dönsün» dedi. Teyzesi imiş. Türkiye de Azerbeycan gibi boğazlanıp mezara konacakmış. Bu Türkler kamilen şiîdir. Biraz sonra Memduh Şevket geldi. Vaziyet dimağımda iyice tebellür etti. Sibirya'da birçok Alman ve Avusturya kolonileri varmış. «Doğru değildir» dedim. Adına sîga diyorlar. Mustafa Kemâl «Ne kardeş gibi. Ne kafasız adamdır. Bu zat Azerî'dir. Demek ki.» demiş. Ana baba günü. Buna mükâfaten Mustafa Kemâl Halil'e birkaç bin lira ihsan-ı şahane verdi ve Balya. Ve onların esas şartıdır. Fakat muhaberelerden hiçbir haberimiz yoktu. O vakit Halil ile beraber Ankara'da Petrol imtiyazı için uğraşıyormuş. Ruslar'dan bir ordu getirtmek lüzumunu söylemişti» Halkta da Rusya'dan yeşilordu geliyor diye müthiş bir şayia dolanıyordu. Artık burada da yapacak bir işimiz kalmadı. ihtilâlden sonra çekilmişler. Halil. Moskova'ya tâbi olmak demektir. Bu işleri hükümetten sıkı sıkı gizlemiştir. Bu işi mutlaka yapmalısınız. Bir tek Rus neferi hududumuza ayak basamaz. Rus askeri Anadolu'ya da girecek.. bilmem bir gün bu telgrafı meydana çıkarır mı? Çünkü son zamanda Mustafa Kemâl onun haremini Çankaya'ya aldı. Bunu ancak siz yaparsınız. Hakikaten bir defa da Mustafa Kemâl Hey'eti Vekilede: «Başka çare olmadığını. Şurası da vahim ki. demek. Birkaç yıldır deha ve ilhamlarından bahseden ve ettiren. hatırımdan geçmedi değil. Bu adama ben çok iş yaptırıyorum. Mustafa Kemâl o vakit Halil ve emsali. Aman ne müthiş bir tehlike altında imişiz. Acıdım o da gelsin. ikisi de ölü benizli. «Telgrafları bende mahfuzdur» dedi. böyle mühim bir işi hükümete ve meclise haber vermeden. Başka türlü göndermek mümkün değildir. Mustafa Kemâl'in Türkiye'nin Bolşevikliğini ilân etmek istediği zamana tesadüf ediyor. işte bu babta Halil ve Ruslarla muhabereleri vardır. keza doğrudan doğruya Ruslar ile temasta idi. Karısının takdimi tafsilâtım Ankara ve istanbul'da çok dinlediğim gibi bu sefer de Paris'te Ali Sultanof tan dinledim. Bunlar Avusturyalı imiş. Kız müthiş ağladı. Hazırlandık. Ve az kaldı Türkiye'yi de beraber öldürüyormuş. Kadın kızı almak istemedi. Çarların top tüfekle zaptedemediği Anadolu. Tetkikatım kemâlim buldu. Hükümetler heyetler gönderip bunları almış. Karaaydın-da iyi bir maaşla aza yaptı. Memduh dedi ki: «Polis müdürü bunları Moskova'ya sizinle göndermemi pek rica etti. Hiç olmazsa birini sigaya çekmek. Yapacağım dedi. kendisini Peygamberlerden. Demek Azerbeycan cinayetinin asıl faili Mustafa Kemâl'dir. Aldı Çankaya'ya götürdü. Bu vaka tam Ankara'da Yeşilordu yaygaraları. bir de on yaşlarında bir kız var. Bunları Mustafa Kemâl imha etmediyse içinde böyle mühim şeyler olacaktır. Can her şeyden evvel. «Doğrudur» dedi.» Vagonda yer aradık. Fakat böyle bir şey yapmağa cesaret edemedim. kendi başına yapmış imiş. Zaten Halil ile temasta olduğu hükümetçe malûm idi. Bunu bana orada hazır olan biri anlattı. Bunların çamur gibi renkleri açlıktan imiş. Bizde yani hükümet: «Rusya bize para ve silâh versin. «Eee. Bu zaruridir. Yanında bir kadın. yok. neyle ispat edersin?» dedim. Diyor ki: «Ne pezevenkmiş? Karısını telgrafla getirdi. Halil Hanımını telgrafla istanbul'dan getirtip kendi eliyle Çankaya'da ona teslim etti. Halil de bende misafir kaldı. Bir iki gün yemek yeyince renkleri düzelmeye başladı. Oradan da Türkiye'ye sokacakmış. teşrih-i marazi sebebini iyice biliyorum. Halil'in dört tane ve pek genç ve güzel kayınbiraderleri var139 -İL mış. Bayağı öpsün. Trene girdik. fiziyolojisini. Demek Mustafa Kemâl Ruslar'ı Bakü'ye sokuyor. Bismark gibi meşhur diplomatlardan. Şu kanepede ikisi birden yatsın. Mustafa Kemâl'in ahmaklığı ve alçaklığı sayesinde Komünistlikle Rusya tarafından kolayca zaptedilecek-ti. bu mesele. Teslim ederken haremine «Paşa seni kardeş gibi öpsün» demiş.

ona göre hareket edeceğiz. Bir aralık yolun ortasından geri gitmeğe başladık. geldi. gümüş takımları. yahut hiç olmazsa yanlışlık.» dedi. Vakıa Yahudiler sünnette «Lecan» denilen haşefenin altındaki deriyi keserler. Bilâ istisna Ermeniler bu fikirle meşbu'dur.Arkadaki istasyona gelip başka bir yola alarak Moskova'ya doğru yollandık. Demek işte bir suîniyyet. Tren Raskof ta bir gün durdu. Harkof civarlarında bir Rus kadın türemiş. Şimendiferlerin kanapelerinde kumaş veya derileri bile kesilip kesilip çalınmış. trenleri başarmış. Bunların içinde halılar. telgraf gitti. Onun da sebebini öğrendik: Bir müddettir. Öteyi. Şimendifer için bu dağlarda başka geçit yok. bu sayede belki muahedenin yapılmasına mani olmak istemiş olacak! Telgrafımıza cevap geldi. Vagonlar bit içinde evlerin kapılarının kilitleri bile sökülüp çalınmış. Yine «Bu işe bir baksan» dedim. üç gün bir istasyonda beklemek normal bir şey değil. nizam ve intizamdan eser kalmamış. MOSKOVA YOLUNDA Azerbeycan komünistlerinden Behbut Şahenski de bizimle beraber trende meğerse Moskova'nın emri üzerine bizimle yapılacak muahedede Azerbaycan'ı temsil için geliyormuş. Bunu herkes bilmez. cefa etmek. Müthiş Behbut'un düşmanı imiş. Ne ise herif mes'uliyet ile korkutuldu. sünnetli bulduğunu Yahudi diye kesermiş.» dedi. sünnetli bulacak. Kalıplı güzel bir kadın. Vakıa Bolşeviklik ile Rusya'da herşey alt-üst olmuş. Trenlerde intizamla sefer edemiyoruz. Onu da Moskova'da öğrendik. Şef telgrafı da kabul etmemiş.. Yine oradayız. «Hemşirem» diyor. kıtır kıtır kesecek. Bizim trenin başına «Marşandiz» diye bir levha yapıştırılmış olduğunu görmüş. müslümanlar ise kesmez. beriyi. Her taraf bembeyaz kar. hatta hekimler. Bu sefer Behbut'a söyledim.Tren de kalktı. Erkeklerin tenasül uzuvlarını muayene eder. Karı bizide muayene edecek. Bu ağır muahede şimdilik Ermenilerin sırtında durmalı.Gümrü muahedesi tadil olunur. Bunda da pek kıskançsın. iyi malûmat. Yusuf Kemâl'e: «Gidip istasyon şefinden izahat iste!» dedim. «Öyle ise niye reis oldun? Bunda korkacak ne var? Heyetin reisi sıfatiyle Çiçerin'e telgraf çek!» Ne ise zar zor Behbut'la gitti. Dolaştı. Bize belâlar varmış! Ne felâketli bir işe girmişiz! Vatan yolunda bir tehlikeden ötekine koşup duruyoruz. daha ertesi gün de. Gidiyoruz. Burada Ermeniler çokmuş. Birgün daha geçti. Raskof a vardık. Bu da bizi burada hiç olmazsa bir iki hafta tutmak. Dağm şimaline geçince Garba doğru yollandık. Sebebi Azeriler'i Rus idaresinde kabul etmiyoruz. Nahcivan namıyle bir ufak şehir de meydana getirmişler imiş. Acayip şey!. Yusuf Kemâl'e söyledim. Rusya'dan Karadeniz sahiline bizim kaçakçılar 140 motörleriyle eşya getirip satıyorlardı. gümüş çatal bıçak. Özür dileniyor. Ermeniler Türk'e ezelî ve ebedî düşmandırlar. Gideriz. Her halde mühim bir sebep olacak. Biz ise Ruslarla olan muahedeye Azeriler'i. Ertesi gün de. ikisi de aynı şekildir. Ermeniler'i sokmak istemiyoruz. Bunu gizlice bize söyledi. Ama o anda çetebaşı karıya .Sebebini anlayamadık. Meğerse istasyon şefi Ermeni imiş. Bizden evvel hareket eden bir treni basmış. Vakıa Rusya'da bolşeviklik intizamsız ama. «Ben yapamam. «Ne olacak? Bir mâni vardır. «Ne yapayım?» mı diyeceksiniz? dedim. hattâ kapı kilitleri de olduğunu görmüştüm. Bizim askerler harp esnasında hangi hanede otururlarsa onun kapılarını söküp yakarlar. vaktiyle hürriyet edip. bizim trene haber yetişmiş. «Ben ne yapayım?» dedi. Sabahleyin Türklerin yüzlerce defa yukarıdan aşağıya. Ve derhal hususî tren olarak yola çıkarıldık. Herhangi bir neferine nerede ve ne zaman olursa olsun fırsat düşerse Türk'e fenalık yapar. işte bu da Türkler'e mühim bir derstir. trenimiz geri geri kaçmış. Behbut'un yanında bir Türk kadm var.. Anlaşıldı Metresi. Sağımız Hazer Denizi solumuz Kafkas Dağları'nın ucu. aşa-gıdan yukarıya geçtikleri meşhur Demirkapısı'ndan geçiyoruz.. bize eza. Birgün masasının üstüne bir takım kutular konmuş. Ermeniler'i müzakereye alırsak. tesadüfen gözüme ilişti: «Bohenbin» denen meşhur bir azıtman ilâcın ampulleri. mütehassısım ve vücudum o anda burada bir nimet. Maazallah büyük bir belâdan kurtulmuşuz. Halbuki bu hususî tren idi. hasılı üç gündür duruyor. Ruslar Moskova'ya bir Ermeni delegesi de getirmişler. «Reis sensin. Bir ay bur-da kalsak. başına adamlar toplayıp çete teşkil etmiş. Aynı hal Rusya'da da var. Ben alâ bilirim. Müslüma-nız desek dinlemeyecek. söyledi.

ilh. bir step (bozkır). Olur iş deği Kafkasya dağlarından sonra Moskova'ya kadar Rusya dümdüz. Bir gün yemek salonuna geçtim. Her taraf ekili veya orman. şeylerde gayet güzel fikirler serdetmiştir. herif pişkin. Ruslar Enver Bey'e çok iyi baktılar. Afganistan'a gitmiş. Menfur. Keza orada Miralay Seyfi'yi bulduk. diğeri Hariciye komiserliğini yapıyor. Cebeli Lübnan'dan gelmedir. Reddettik ve dedik ki: «Biz yalnız Rusya ile muahede aktine geldik. hafiye askeri müşaviridir.. bizim için onu murahhas olarak kabul etmek mümkün değil. Görüştük. Bu. Kompartmamma döndüm. Yemek yedim. Şekil ve usûle dair konuştuk. Bu adam. Türk Sefareti binasına vardık. Ali Fuat adamla-rıyle buraya yerleşti. Vakıa Hariciye komiseri Çiçerin. Şükür bu müşkil de kolayca hallolundu.Karı yok. Herbirimiz için miktar-ı kâfi odalar vardı. bütün duvarlar Eski Acem halıları ile örtülü Enver Paşa da bu binanın bir kısmında misafir.VE MOSKOVA Moskova'ya geldik. Çiçerin ve Karahan.. Bu. Rus delegelerini tayin ettiler. Ruslar. nasıl gelmiş bilmem. Yusuf Kemâl: «Nasıl söylerim. karşı tarafın müracaatına karışmağa hakkım da yoktur. Hazret ter içinde yüzü gözü kıpkırmızı çıktı. fakat bizce en mühim olan Ermeni işi için de lâzım. Karahan Emenidir. ibrahim Tali var.edepsiz ilh. 142 ' n:x-' '¦¦'•¦¦ENVER PAŞA Moskova'da Dr.. Cemal Paşa burada imiş. .bunları anlatmanın ve gösterip bizimki başka diyerek kandırmanın imkânı var mı? Ne ise verilmiş sadakamız varmış. Adı Türkçe ama. Muahedeleri de hep bu iki adam yapıyor. Onu yemek vagonu141 na defetmişti. Ermeniler'de böyle Türk adı çoktur. Meselâ amcası Halil burada. Teşkilât yaptık. Adetâ Hariciye'de iki komiser var. Göreceğiz. Karahan da pek nüfuzlu. herkes güldü. . Hiç cevap yok. Bizim kapı kilitli.» Ne itiraz etti.. Bunlar Hariciye nezaretinde oldu. Diğer asıl celseler için Moskova Çayı kenarında ve Kremlin Sarayının karşısında gayet mükellef saray gibi bir binayı tahsis ettiler. Karahan ise muavini amma. fikrimizi kabul ettiler. Biz de Yusuf Kemal ve adamlarımızla bu binanın yanında. Bir zenginin imiş. iyi bir asker. Kaçtı. Kaloriferine varıncaya kadar var. Kim yollamış. Anlaşıldı. Karahan Ermeni imiş. eskiden yaveri imiş. Celâl Ku-muktur. Fikrine müracaat ettiğimiz. Yusuf Kemâl'e: «Van işini ortadan kaldırmak için evvelâ bu Karahan'ı murahhas kabul etmeyelim. Hükümet zaptetmiş. Rusya. Biri bir yere giderse. MOSKOVA MÜZAKERELERİ Şimdi Ruslar ile başabaşa konuşacağız. ben de doğrusu sonra güldüm. Türkiye için sefarethane yapmış. ağzıma geleni söyledim. ne de bir şey söyledi. Böyle bir teklif vahim olabilir. Vahim bir iş.. Çiçerin'e söyledim: «Biz buraya Ermeni ile değil. Burada şimendifer inşası ne kolaydır. Dürzüdür. epeyce uğraştılar. Baktım kan da yanımızda. İbrahim Tali'den başka daha bir takım ittihatçılar da var. Meğerse Ermeniden domuz Ermeni imiş. işi görmüşler. Cevat adında binbaşı yanında... Herkese söyledim. Ve hem izharı mahiyette bir kaç müzakere yapılmasını rica ettik. galiba mütareke iptidasında Enver Rusya'ya kaçınca arkasından birtakım adamları da oraya gelip etrafına toplanmışlar.. Gayet güzel bir bina. Bir müfreze asker ile istikbal edildik. Bunu gördükçe bizde de böyle olsaydı diyordum. Vakıa da doğrudur. Hükümete gidip (Aste de presence) yaptık. Bu sebeple delegenin birinin Ermeni olmasından korkmuştum. Kız karının yanında garanti idi.Baktım gidiyor. Ermenilerle muahede zaten var». «Ulan bu ne?» dedim. baktılar olmuyor. namusuz. iki gün sonra murahhasların Çiçerin ile Celâl Korkmazof (Korkmazoğlu) olduğunu bize tebliğ ettiler. Biraz bekledim. Öyle mükellef ki.» dedi. Karahan'ın karısının da Enver'e âşık olduğu söyleniyor. Rusya ve Ruslar ile müzakereye geldik. Kız yemiyecekti.» dedim. Bedri burada.. Hele Karahan komünist Merkez-i Umumisinde nüfuzlu bir şahsiyet. Yusuf Kemâl'in Van'ın Ermeniler'e terki hakkında getirdiği Rus teklifi ve uğradığı akıbet malûm. seslendim.. delegelerinin konferansta hazır bulunmasını teklif ettiler. Azarbeycan ve Ermeni. Tuhaf şey? Dolaştım. Cevap bile veremedi. durdum. Galiba Bekir Sami Erzurum'dan götürmüş. Memduh Şevket'in yüzünden bir boynuz takmış olduk. Trendeyiz. yine sefarethaneye ait ve keza kaloriferli ve banyosu olan bir diğer bir binaya yerleştik.

orada karnı tok.. bu asker ile te'dip ettiler. Burda kimsenin yüzü gülmüyor. üşüyor da. erzak koymuş. Hep Kahire sayesinde galiba. Pencereler iki kat. Ama niçin? Bu bir sır. birgün Türkiye'ye bunları bir kuvvet ile yollayıp Mustafa Kemal'i devirecekler. Evvelce istanbul'da iken omuz. Şimdi aslını görüyoruz. Fabrikaları da patron malı diye harab ettiklerinden ve patronları öldürdüklerinden dahilî harpler ve salgınlarda birçok mütehassıs ameleyi ifna ettiklerinden bunlarda da mahsûl yok. Bir milletin şu azîm felâketine içim acıdı. fakat bunun yanında sıfırdı.... Bir kaç defa odunsuz kaldık. Ne yiyecek. Hattâ bir aralık Enver'i bir süvari fırkası (Budinyo kumandasında) ile Kafkasya'dan içeriye bile sokmak istemişler. Parasız veriyor. Rivayet ettiler ki. Ne ise sırrı öğrendim. Dış kat camları kamilen buz tutmuş. Bunlar dört beşyüz ameleyi tevkiften sonra birden katliam etmişler. Bu ahval tabiatiyle halkı bir hükümet sitesinden tedirgin etmiş. yarım veya bir dilim hiç mesabesinde hamur gibi bir ekmek. titriyorlar.. Koca Rusya müthiş bir iktisadî buhran içinde inleyip ölüyor. kömür yok. yüzü gülen adamlar vardı. Rutubet olmayınca sıcak ve soğuk çok tesir etmez. Kış derecesi her yerden ziyade. Ruslar bunları kendilerine minnettar kılmışlar. kadın. Bizdeki aynı hal. Vaktiyle fizik okurken suyun muhtelif billurlar halinde buz olduğunu okumuştuk. Hükümet köylünün zahiresini parasız alıyor. Ancak arkamdaki kurt derisi kürk bir vestun gibi arkamda. Şimdi anlıyorum ki. Halka da parasız da143 ğıtıyor. Herkes kederli. Meğerse Baku cennet imiş. Bu hal bir yabancının derhal gözüne çarpıyor. Her yerde adet böyledir. Kahire'de bu ağrılar tamamiyle geçmişti. zabitler ve yaverleri varmış. Ruslar işletemiyorlar. Akşamları halkın yemeği sâde şekersiz çaydır. Demek ormanları kırıyorlar.. ekim satım yasak olduğundan hasıl etmiştir. her cinsten var.. Ama hoş şey. Her mahallede hükümet bir dükkân açmış. anaların gıdasızlıktan çocukları ekseriyetle cansız. Bir nezle dahi olmadım. Moskova çok soğuk. ne başka eşya satın almak mümkün değil. On yaşında çocuk. Daha bu kadar şiddetli bir kış ömrümde görmemiştim. dışarısını görmek mümkün olmadığı gibi. Tutunmak için (kominterm) in yani merkez-i umumisinin Çinliler'den askeri var. Halk aç. beş yıl Mısır cephesinde yandıktan sonra istanbul'a geldim. Hepsi bu. Herkes avurdu avurduna geçmiş çökmüş. Bereket versin kalorifer var. bunları kazıyıp çıkarmak da mümkün değil. Ne güzel manzara!. Lâkin hiç müteessir olmuyorum. Don havzası kömür dolu iken. pek dirayetli ve azametli yaşıyormuş. Döndüğümüz vakit bu diziyi ancak. Komünistlik bu mu? Tüylerim ürperdi. Romatizma gibi bir şeyler de yok. Arada bunları seyrederdim. Karın üstünde ve altında saatlerce bekliyorlar. hattâ bizzat amele hükümetten nefret etmektedir. yok. Bunun sebebi rutubetten eser kalmamış olmasıdır. 30. vurucu. KOMÜNİZM Açık hiçbir dükkân yok. Hattâ biz orada iken amele isyan etti. Ö mahalleye burası yiyecek veriyor. Hafiftir. komünistliği ilân ettirmemişim.Cemalin maiyetinde bizim Rusya'daki eşberlerden neferler. buraya geldik. Enver başına topladığı bu adamlar ile çalışıyor.. Odun yakılıyor. . Moskova'da gülen bir adam görmedim. Celseye giderken bu dükkânların önünde yığılmış ve hat halinde ikişer ikişer dizilip elli metre kadar bir insan dizisi olduğunu görüyoruz. Üç dört saat sonra dönüyoruz. kol ve baldırlarımda kışları asabı romatizma ağrıları mevcuttu. Adetâ binbir şekil.. yetmişlik ihtiyar. Türkiye'yi Bolşevik yapacaklar. Sıfırdan aşağı yirmi derece ve daha ziyade.. Hiç de hastalık yapmıyor. Bu adamlar müthiş. tırnaksız doğuyor-muş. On sene şiddetli bir kış oldu. Yine eski romatizmalar nüksetmedi.. Moskova'nın bu kışına da mutavaat ettim. Aman iyi olmuş da Mustafa Kemâl'in önüne durmuşum. Müzakere mahalline otomobille gidiyoruz. yüzü kül rengi olmuş. Böyle bir isyanda baş olanlardan üç beş kişi idam ve beş-on'u da hapsedildi. Korkunç.. 1919 kışının bir kısmım Anadolu yaylasında geçirdik.20 metreye kadar inmiş buluyoruz. Tuhaf. Hiç kimsenin benzinde kan yok. insan bazan yorulursa yorulur.. Köylünün mahsulü elinden alındıktan. Sonra ne alsalar beğenirsiniz? Bir veya iki avuç bir nev'i darı. perişan olduk. Bunları Rus hükümeti besliyor. Bu da aşikâr görülüp duruyor. Kalın fanileler giyinmek suretiyle barınabilirdim. Bir kahvehane arıyor. Bunlar da komünist olmuş. Gaye bu. kahvehane lâzım şeymiş. Dondum.

ufalanıyor. Yaşasın Tevfik Rüştü. Bir de bu dairelerde çocuk memurlar çok. Ekmek o kadar kara ki. sonra da tabancasını çekip öldürüyor. mesele halloldu. Düşündüm. Yâni Çeka denen 144 adam.. fakat hem az. Bu memleket değil. Bazen balık konservesi veriyorlar. içtik. hem hâkim. Ankara'daki hanesini ona (.. Böyle bir zamanda fırsat zuhur ederse erkek baştan çıkar. çünkü bu votkalar aşağı ve zehirli votka imiş. ne diye bir kaç çuval da un getirmedik.. Yiyor demek.. Niye aşkolsun diyeyim Ruslar.. Sebebini sordum. Hükümette aksine büyükbir şiddet var. istemeli imiş. Yahudi demektir. Etler o kadar da zayıf ki. Ağlamalı. Böylesini görmedim. Çiçerin'in bana söyleyişine göre. O vakit Rusya'da Yahudiler hiç bir vatandaş hukukuna malik değillermiş.. Dünyanın adeti bu. bir şehirden diğer şehre bile gidemezlermiş. bir kadid. Yirmi gün sonraları da. Her şey onların elinde. Ah. Zavallı Marksizim nazariyeleri kitapta pek cazip iken. işte karı koca hesaplarını buna göre yürütmeli. ânî (Bomba) üstünde oturuyordum zannettim. Bir memur yerine beş-on çocuk. eğer bir gün inkılâp olursa öyle doğrarlar ki Rusya'da ilâç için tek Yahudi kalmaz. Ruslar'ın ağzından bir çok defa böyle işitmiştim. Yusuf Kemâl bunu da bilmeli idi. doğrusu Moskova'da bulunduğum müddetçe diplomatik mesahasına rağmen kendimi kurulmuş. Bu darıdan Ruslar çorba yaparlarrmş. resmen böyle ayrılıp başkası ile yine böyle resmî fuhuş yapmış..hüküm veriyor. Bu kadınlarla yattık. Bir gün bize Tevfik Rüştü gelmişti. Ruslar Yahudiler'i hiç sevmiyorlar. zarar hasıl olmuş.. Bunun da cezası çok ağır. istedim. Uzun zamandır kadın gördüğüm yok. . Fuhuş yapıp idam olunmağa ne hacet var. Somurtmağa gelmez. Tatarlar bize böyle türlü vak'alar. nice insanlar öldürülmüştü.. Çarlar zamanında da böyle imiş.)hane yaptı. hem polis ve jandarma.. bir cehennem. onlarla dolu. ona veriyorlar. Bana böylesine nümûne gösterdiler.Bize her gün her birimiz için bir avuç darı yarım dilim o çamurdan ekmekten veriyorlar. iyi adamdır. Düşmez kalkmaz bir Hariciye Vekili oldu. Yedik. Hükûmetleride umumiyetle idamdır.hem müstartik... Birgün haber aldım. cehennem. bundan kâr değil. bu çocuklar gelmişler yerlerine. iki şahitle hükümete gidiniz (Yirmi gün için evleniyoruz) deyin. Hattâ onun ak ekmeğinden de yedik. KOMÜNİST = YAHUDİ Ben eskiden kalma burjuvazi ameleler ve aileler ile temaslar yaptım. hikâye ettiler. duvara çarpsan yapışacak. Bu da işleri alt üst etmiş.. Bir de Çeka'larm bu tarzından dolayı nice şalısî garezler kazanı kaynamış. muhakeme edi-yor. amelî hayata tatbikinde açık ve böyle nice ve ne feci vaziyetler yapmaktadır. Meselâ bir Çeka bir adamın karısını severse. Çünkü yakaladıklarını idam etmişler. Biz güya diplomatik bir hey'etiz. yine içmişler. Evlerinde imbik gibi bir şeyler yapıp votkaı istihsal etmişler. Nitekim üç beş yıldır da Mustafa Kemâl'in gönlünü yapıyor. Sanki Hariciye Tanrısı!. Kayseri nin pastırması sırım. Hem de elde tutulmaz. REJİMİN KORUCULARI: ÇEKA Halkta bu kara sefalet var. hiçbir yerde görülmemiştir. Temaslarım bana gösterdi ki. Sosyetenin selâmeti böyle mi olmalıdır? Komünist fikirlilerin aklına şaşarım. Eski memurların çoğu Çar'cı diye azledilmişler. Rus ahalisi Yahudiler'e öyle bir diş biliyor ki. Hain bizim piliçleri de yedi. meselâ Hariciyeyi görüyorum. insanın tüyleri ürperiyor. İçki de yasak. insan daima ezilir. Hepsi birden. Moskova'da komünist demek. arada piliç de veriyorlaşmış. Daima gönül yapar.. karıyı alıyor. Fuhuşu şiddetle yasak etmişler. Votkaya pek düşkün ve pek sarhoş olan Rus köylüsü ve halkı bu yönü terketmişler. derhal kocasına bir leke sürüp öldürüyor. hem de bazısı kokmuş çıkıyor. Hükümet daireleri. isticvap ediyor. Bize halktan iyi bakıyorlar. ya zavallı halk ne haldedir. Söyledim. Yahudi kırmızı kadife tepeli bolşevik kalpağı yine kafasında. (Çeka) diye bir şey var. Ağlamayan çocuğa meme vermezler derler. Bir tane bile kerhane veya hususi fuhuş yeri yok. birbirini yakalıyor. Doğrudur. Birbirinden ayrılmamalıdır. Bu. Böyle adalet hiç bir asırda. Bize can verdi. Kadm da böyle olsa gerek. hem cellâd. Ben böyle olursam. Kendisine kadınsizlıktan şikâyet etmiş. Ali Fuat piliç seviyor-muş. nadirde olsa et verdiler. «O -ondan kolay ne var?» diye ve hakikaten akşama iki kadın ile geldi. Gelsin bizim kavurma ve pilav.

Soysallı Ruslarca turfa olmuştur. Beni sağda görünce durdu.. Boşboğazlık. Soysalli dolaşıyorlar. Ciddî ve ilmî malûmat elde ediyoruz. Yüzü de kızardı. Yusuf Kemal öyle 146 değil. bir şey de söylemiyor. 145 Tevfik Rüştü. ilk ihzari muvaffakiyet memnunuz. ben ve Ali Fuad varız. Sonra ne olmuş bilir misiniz. Yusuf Kemâl yine gülmedi. Yusuf Kemal ve benim aramda alt-üst rekabeti var. ilk muahede celsesine gittik. mütereddi bir insandır. Bundan hiç sıkılmaz.. Bir gün Soysallı ile bize geldi. BlZlM HARİCİYEDE BlR RUS CASUSU Soysallı buna nisbetle pek ciddidir. Ne ise Soysallı Buhara'ya doğru bir turne yaptı. Müthiş şarlatanlık. Sonra ben güldüm. Beni en alta koymak istiyorlar. otelden bile dışarıya attılar. bükülür hali gibi tatlı dilli bir dalkavuktur. Hiçbir sözünde durmaz. Oralarda Türkler kendisine birçok halı. Hem de renginin siyahlığı dudaklarının iriliği ve morluğu. saldırır bir insan gözüküyor. solunda sıra ile Yusuf Kemal. sağa oturdum. Hem de hırçın. Hem de zıddı ile bütün kâtipleri filân topladım. Birgün bunlara bir azizlik yapmak aklıma geldi. Rivayet ettiler ki. Bakın ben ne yapacağım? Gülersiniz» Yusuf Kemâl ve Ali Fuad'dan evvel indim. Evraka öyle yazıldı. yalan. Nihayet Merkez-i Umumiye azasına ait otelde yatak da aldı. kendisine sordum.» «Sizin böyle bir vazifeniz yoktur. marifet yapmak malûmat satmak gibi şevki tabii ile yapar.. O sırada Ali Fuad'da hiddetle geldi. Hem mühim mühim işler yapıyoruz. Kendine ediyor bana bir şey söylemiyorlar ya. yüzünün hali ile çingeneye benzer.. Hele bir hali var ki hepsinden baskın. Kime ne?!. Buharalılar gibi Türkler ile temasta bulunuyoruz. «Bizde muahede müzakerelerine iştirak etmeliyiz dediler. Nemrut suratı ona nisbetle gül yüzü. melek yüzü. çünkü izahı ayıp. Bunun sebebini. Çünkü oralarda güzel malûmat toplamış. Demek hakikaten vazifesini yapıyor. ahlâkına da itimat etmek mümkün değil. bazı sağa oturmak hususunda ikisi rekabet yapıyor ve birbirinden evvel gidip sağa oturmağa gayret ediyorlar. Basit bir tahsil. fakat biraz sonra komünistlerden hakaret görmeğe başladı. Ona kaniyim... bir vagon dolusu olmuş. Sade komünistlik taslıyor. Soysallı sonra Ankara'ya gelmiş. Muahede müzakeresi celsesine Sefarete mahsus otomobille gidiyoruz. Sözü sohbeti on para etmez. Tevfik Rüştü sade. dolan. demek satıp iyi bir ticaret yapmış. Çiçerin celseye riyaset ediyor. sessiz dolaşıyor.(*) Bir hece metinden çıkartıldı. Bir mühim meselede şimdi söylediği bir fikri beş dakika sonra yine aynı adamlar arasında tamamiyle aksi olarak söyler. oradan gizlice istanbul'a geçmiş. vazgeçtiler. Ben de içimdem güldüm. hem de ne çocuğuz? İnsan âdi mahlûktur vesselam. Ali Fuad da güldü ve bana Ali Fuad: «Komiteci seni!» dedi. Soysallı mühim tarzda yürür. Bilhassa Tevfik Rüş-tü'den korkmuştum. Acele koşar halde Yusuf Kemal geldi. O vakit bizimkiler için İstanbul'a gitmek büyük bir nimet idi. Ne ise Yusuf Kemâl benim Maarif Vekili olmam dolayisiy-le üst olduğumu Ali Fuat'a kabul ettirdi. Ali Fuat ne kadar olsa babacan. Bu hali herkese hafif meşrep. ben onların karşısında oturuyorum. Şeref yerine. Zaten yüzü tenazursuz. Ben Soysallı'nın kendisini pek iyi tanıyorum. Biraz durduktan sonra: «Çık soluma otur! Kibrin kırılsın! dedim. bir şeye uğramamıştır. Normal değildir. Siz pencereden seyredin. Çiçerin'in sağında Kork-mazof. Ben «helâl olsun» dedim. soluma oturdu ya. üç gün görünmüyor.saçmacı bir adam olduğu fikrini verir.» dedik. Tatarlar. yine somurtuyor suratı sekiz karış. Komünistler ile temas arıyor. . Bunu hiya-net diye yapmaz. hiç sır saklamaz. Boşboğazlığı pek meşhurdur. Batum'a getirmiş. Eğer Ankara emir verirse pek âlâ. Çünkü ne görüşürsek gidip Ruslar'a söyleyecek. Tevfik Rüştü ise ateş görmüş balmumu gibi. Ama herkesde onun ahlâksızlığına dair ittifakı ârâ var. Zaten çalmamış hakkıdır. Tabii penceredeki-ler gülmüşlerdi. dedim ki: «Halas Dönör için büyük bir rekabet vardır. hiçbir fikir sahibi değil. cimcimesi pek bozuk. Ne yapacak? Önüme oturdu. sağa oturamazsa suratını asıyor. fakat onun sözüne. Baktılar ki olmuyor. Galiba bu halleri oradan kovulmasına sebep olmuştur. müzakere Fransızca oluyor.. deri hediye etmişler. bir yumaşak eğilir.. Bunları Hariciye'ye raporlar halinde vermiştir. Uğraştılar. Sen ona bak. Söylemedi ama şu olsa gerek: Bu adam gayet hafif meşreptir. Bu raporlar bizim Hariciye'den çalınıp Ruslar'a verilmiştir. Ali Fuat.

Hâlâ bunun ehemmiyetine akıl erdiremedik. Sözlerinin ruhu şu: «Siz bizim ile muahede yapmak istiyorsunuz. Yani İblis gibi. Tatar ayırıyor ve Kafkasya Müslümanlarını istisna ediyorsunuz. Böyle Türk milletine ait şey beni pek ziyade alâkadar eden. Çiçerin gayet yüksek bir yerden tutturdu. ilh. bize verilmesi lâzımdır. bir millî ders vermek. diğer taraftan Ali Fuad dizleriyle dizime vurup duruyorlar. Burdan kaçmaktan başka çare yok.. Tehdit ediyor. Bizim Ermeniler'e yaptığımız dedikleriniz sizin hayalinizden başka bir şey olmayan zulümlerden gönlünüz sızladı diye de Ermeniler'in Türkiye. Al 147 bundan da. Bu akşam hazırlanıp gidelim. adetâ bizi dövecek!. Bir taraftan Yusuf Kemal. ona bir zabar-ta verdi. Celse bitti... katliâmlar ufacık olsun yüreklerinize te'sir etmedi mi? Evvelâ bu tesir etmeli idi. Al bundan da!. Bizi âdeta uşakları gibi azarlıyor.» Biz ise hiç Ermeniler'i mevzu-ubahs etmemek. İptida bunları yapın. Yusuf Kemâl: «Ben demez miyim. Çiçerin o usta diplomat demek evvel ki seferinde Yusuf Kemâl'in seciyesini tesbit edip öğrenmiş. Lenin bu esnada felce uğramış. Bir çok söylendikten sonra o bıraktı. hududu Kars'dan kesmek. Lenin' görmek için çok uğraştık. Karapapak'lar. Esas noktalar bunlar. «Pek hastadır.. bunlar tam Türklerdir. Bolşevik ricali arasında mühim bir adam. Kars ayrıdır ve Baku Türkle-ri'ne yaptıkları zulümler. olmadı. Biz de hiçbir şairimizi Avrupa dillerine tercüme eylemedik.. Çar Rusyası'na olan borcumuzu silmek. Bu halk bizdendir. Şu Korkmazoğlu Halis bir Türktür. yüzü biraz Avrupa şanoUarmda mefistolosi tersim ettikleri simada.RUSLARLA PAZARLIK Sonra kâtipler filân var. Önüne bakıyordu. Türklük hususundaki bu halimi bilen arkadaşlar yüzümün rengini görünce derhal büyük bir gaf da yaparım diye korkmuşlar. bizi inletmiştir. Gidiyoruz. Biz Türkler'e karşı Ermeniler'i Türk müdafâa ediyor.. Cevap veriniz! Türk. Bu yerler zaten bizimdi. O. Tatar ayrıdır diye kendince gayrî ilmî bir delil de serdediyor. Ankara Türkiyesini. fakat şimdi tepem attı. Zaten Çiçerin de zehirli yılan gibi şahlanmış dilini uzatmış. bu aile bir asır kadar evvel Polonya'da iskân etmiş imiş. Dedim ki: «Siz bir Türk Müslümanısınız. Yüzüm sararmış. Hem de zalim diye haksız söylüyor. İşe bak ki. Türk Tatar arasında zerre kadar fark yoktur. renkten renge girmiş.. îbnolizif. Türlü bahanelerle bizi atlattılar. hiddetlendiren bir şeydir. sürüsüne hıyanetin cezasını göstermek lâzım. Baktım. Bir emperyalist devlet böyle muahede yapmağa nasıl gelir? Sizin Ermeniler'e yaptığımız zulümler. ağzı kapandı. Tabiî onları buna Çiçerin öğretmişti.» Bu sözler Korkmazof a pek tesir etti.. Ondan sonra muahede yapabiliriz. hastalığım da halkdan gizliyorlar. Bu adam müzakereler neticesine kadar bir daha bir tek lâkırdı söylememiştir. «Bir şey söyleme sakın!» diyorlar. Siz de Kumuk halis Türksünüz. Kumoklardan..» dedi. bora . bu Korkmazof a bir korku dersi. Yusuf Kemâl telâş içinde. tüy gibi olmuş. Ben söz aldım. Ama. Sabrımı tüketir. Karabağ. Tarihi sizden iyi bildiğimi görüyorum. Korkmazof aldı. adetâ titriyor. Sözlerini bitirdi. Dedi ki: «Sizin Ermeniler'i mağlup etmeniz bir emperyalizmdir.. Utanmış bir vaziyet aldı. Merdiven başındayız.. Sonra hudud 1914 hudududur. ilk ve en mühim iş Ermeni işi oldu. Troçki de mühim bir kafa. Çünkü Avrupa'da hemen umumiyetle bizde şair olduğuna bile inanmazlar. Cidden zeki adam. hasta. Tatardır. Tabansız. Bana söylediği vakit hayret ettim.» Diyerek hakikati gizlediler. Zeki ve hilekâr bir simada biridir.Çünkü Türk ve Müslümanlığınıza sorarım. Keza Türk. Hem tetebbu sahibi. Biz Ermeni işini Karahan'ı da atarak ortadan kaldırıyorken. Gelelim müzakereye: Çiçerin öyle hiddetli ki. ne de söyledi. Bir Türkün ağzından bunları işitmek çirkin ve ağır. Bizim Şair Ba-ki'yi bile okumuş. katliâmlar yine Rus Müslümanlarının kalbinde yaralar açmıştır. Bozcapurlar. para silâh ve cephane almak fikrindeyiz. yapmamışızdır. Ruslar'a tasdik ettirmek. Altmış yetmiş yıl evvel Çar emperyalizmi bizden almıştır. Sekiz dil biliyor ve hepsini de ana dili gibi. Kimseyi yanına sokmuyorlar. Çiçerin orta boylu. Bu mühim simayı bir defa görmeyi pek arzu etmiştim. Kabahat. Bir taraftan ben bir taraftan Ali Fuad. Ama evvelâ Ermeniler'e empoze ettiğiniz Gümrü Muahedesini feshediniz. Esasen ailesi İtalyanmış.. Hem sizin Kars'da Ardahan'da ne işiniz var? Oralar ahalisi Türk değil. Ben Çiçerin'e pek de aldırmamıştım. bana gözdağı verdiği hissini vermişti. artık ne cevap verdi. Nahcivan. Al işte. Ruslar ile muahede yapılmaz. Görüşecek halde değildir.

Sabahleyin hikâye ettiler. Vusulünden iki gün sonra Yunanlılar hücum etmişler. Adetâ harb hududunda düşman ordusunun başkumandanım ilk hamlede yere sermiştir. uğraşmıştı. Teskin edebildik.D. Garp cephesine cephane yetiştirmekti. Sivastapol'da beş milyon mavzer fişengi varmış. Ali Fuad bunu iş edinmiş. (*) Komünistlerde aile ve namus kavramı olmadığına ilişkin kanaat bu tür rivayetlerin eseri olsa gerekir.. «Korkmazof! Buna bak! Karını getir!» diye bar bar bağırmış.» dedi. «Ne yapalım. bir de bizim şehidlerin kanı ile yoğurdukları bu ataların topraklarındaki halini görmeli.gibi esti işini bitirdi. Biliyordun da öyle ise niye tekrar geldin? Madem geldin niye kaçıyorsun? Haydi çocuk olma aklım başına al» dedim. Sıkılırlar. Burada da bu seciyesini mükemmel gösterdi. Buna koca bir yelken takarlar TAKALARIN ZAFERİ Yelkeni rüzgâra verir. Sefarethâne148 ye kadar devam eden sözlerim tesir etti. Yerlerine Mustafa Kemâl kendi heykelini dikti. Bu. Halbuki bunu kendisi her şeyden evvel yapacaktı.kayığm omurgası görününceye kadar yana devirir. hükümet değildir. Yiyip içiyoruz. biliyordum ben daima söylüyordum. Talebe cemiyeti Çanakkale'de şehidlere bir âbide yapmak istedi. gidip. Bunlar eşkıyadır. Lâkin bizim hayatımıza kastedmekle ne faydaları var? Hiç. Tulumbacı dedim ama. bunsuz zafer mümkün olamazdı. Bu cephane bizim kaçakçılar vasıtasıyla adetâ 24 saatte Sakarya ağızlarına kadar döküldü. kurşun yemiş köpek gibi bağıra bağıra ağlamalı. Umumî harpte ve sonra biz de bir otomobil veya deniz motörü ele geçirdilerse bunu takaya yerleştirmişler. Millî harekette Rusya'dan aldığımız cephane ve silâhı itilâf devletlerinin dolaşan zırhlıları arasından geçirip aşırmışlardır. Akşam Ali Fuad'm odasında oturuyorduk.» Ne ise Ali Fuad'ın ona iştirak etmemesi. Korkmazof da önüne baktı. Bir aralık yanına gitti. Türk köylüsünün.. Sırf Ali Fuad'm himmeti. Halil Korkmazof u eskiden beri tamrrruş. usûl ve âdet üzerine çelenk koymaları lâzımdır. ben de kendisi gibi olsaydım.. Olur mu?» Hâla da bunlarla muahede yapılmaz. Bu vatan hizmetleri o kadar büyüktür ki. Bize. Hiç unutmam merdivenlerden iniyoruz. harb gemileri geliyor. hemen dönecektik. hodperest. Benden sonra Halil türlü rezaletler yapmış. İngilizler muahedeyi görür görmez. yattım. Bu dediği doğru.» dedi. malûm Mustafa Kemal'in heykeline çelenk koyup merasim yapıyorlar.» diyor. muahede olmayacaktı. Halbuki bu muahede millî harekâta temel taşı gibi bir esas olmuştur. zevkleridir. Bir de baktık. Dedim ki: «Hayatımıza kastetmezler. Hiç olmazsa meçhul asker namına bir heykel de yapsaydı. cephane yoktu. Ayıp ayıp!. Yunanlılar tecavüz ederse. Hattâ üç gün evvel Gürcü sefirini de sefarethanesinde basıp haps ettiler idi. cephane aldık. içti. Başka memlekette olsaydı evvelâ bunların. Bunların hiç biri olamıyacaktı. istanbul'a ingiliz. Telâş içinde ısrar ediyor. Mustafa Kemal men'etti. «Bu sefer hayatımızda tehlike doğacak. Oralardan da kadın. Doğru ama.. Dışarı çıktım. kadının heykeli dikilirdi. Bunlar deniz kurdudurlar. Enver Paşa'nın kadrosu ile general olan böyle tulumbacı olur. yiyecek verirler. Dedim: «Sen deli mi oldun? ilk duruşmada firar edeceğiz. A. Ne tabansız. Mazeret ve af diledi. hattâ âlet-i mahudesini medrese ıstılâhınca mâlayu kaimi çıkarıp meydana çıkarmış. Ankara'dan ve İstanbul'dan muahede yapmak için hey'et istediler. şunu getirsen. Fena halde utandım. Tek tek bizi sefarethaneye hapsederler. Ona da rakı verdik. Meçhul asker heykeli yok. o kadar üstüne gitmemeli idi. Korkmazof geldi. empulsif adam. Merak etme!. erkek köylü nineler ile taşıdılar. ona lâübaliâne muamele ediyor.. Rize'den Giresun'a kadar olan sahilde kaçakçılar vardır. (*) Moskova'ya geldiğimiz vakit ilk iş. gayreti ile bu fişekler alındı. istersen kadın bile verirler. Hem de çirkin oluyor. omuzunu tuttu: «Korkmazof! senin karın çok güzeldir.. Ufak bir kayıkları vardır. Oradaki İngiliz mezarlığının haşmetine bakın. Zaten yatmak istiyordum. Mahcup ve kabahatli bir çocuk tavrı ile oturdu. Amerikan ilh. şişirir. Birinci inönü Muharebesi olmuştur. Bana sorsalar bu zaferin şerefini . Halil Paşa geldi Ali Fuad'm rakısı da varmış. Meçhul askerin yerine. başka türlü yapamayız» dedi. Rusya'dan birçok zahire. 149 Bu cephane vaktinde yetişmiştir. silâh.adı «Taka»dır. Vicdansız. onlar da böylesini yapmazlar. giderler.

«Celse bitti. Yusuf Kemâl gittik. Birkaç deneme ile aynı halde kaldığı görülürse onda da ümit yok demektir. sekiz bin tüfek kuvvetiyle iznik'ten Gediz'e kadar olan ikiyüz kilometrelik bir cephede hücum etmiştir.» dedim.» Zannediyorum ki. işte» Bizim Reis hep kehanetten dem vuruyor. bıktıracak. bir de iskemlesi var. Arzularımız oldu. Bu fena amma.» Bense «Asla kâfi değil. «Vakit de tayin edemem» dedi. konuştuk. Demek sendeledi. Ali Fuad. Yusuf Kemâl'e: «O halde muahede yapmak istemiyorsunuz demek. Sağ yanında da duvarda bir telefon aleti. Bunda Sovyet Rusya'nın bir ordusu rolünü yapıyoruz. Millete istiyoruz.» dedim. Üçümüz başbaşa gelip: «Ne ist eyelim?» dedik. Görülüyor ki. Şimdiye kadar askerlik hayatı hep mağlubiyet olan ismet. Güldü. Kendime istemiyorum. Kalktı. Resmî murahhas Çi-çerin'dir. övündükleri şey bu. yalnız bir iyi alâmet görüldü. Dedim. Gördük Çiçerin'le bu iş olmuyor. Odası gayet basit. Para istiyeceğiz Stalin'den.» dedim. altın nedir bilmez zannetti. «Ben demedim mi? Bunlar ile muahede olmaz.» dedim. Kısa müzakere. Alındı. Dedim ki «Acele etme. Asli yumuşadığı yok. Bu da sizin emperyalistlere karşı olan cephenizin bir kısmı yıkılmış demektir. o yapacak. Ben fazla isteyeyim de onlar utanır. Buna cevap vermedi.. «Stalin'i göreceğiz. iş kötü ben de tereddüde başladım. Ne ise vur aşağı. vermeyen iki dilenci. vursun.Ali Fuad'a veririm. Şimdi sen Stalin'den hey'et namına randevu iste!»dedim. Bunda utanacak ne var. 337 de Yunan ordusu yedi. Yarım milyon verebiliriz.. «Nedir o» dedi. Yusuf Kemâl tutturdu. Bu muahede demek sırf sizin işinizdir. Ruslarla muahede yapılamaz der dururdun. Cephanemiz de yetişmişti. baş vuracağız.. iyi alâmet. onunla konuşacağız.. Adi bir masası.» dedi. daha buna hükmedile-mez. Otuı duk. Çi-çerin fena azgın.. Bereket versin sersem Yunanlılar pek zayıf kuvvetle gelmişler. Ve dedi ki: «Bu kadar para bizde yok. ye150 rinde. tut yukarı. bu yoldan geçilemiyor demek.. Fakat Çiçerin'in suratı fena. Yok o da bu halde ise.. isteyen bir dilenci. Stalin: «Ne kadar para lâzım?» dedi. Galiba Ruslar muahede yapmak istemiyorlar. emperyalizm aleyhine veryansın ediyoruz. ilk olarak muzaffer kumandan. . Müthiş. Dedi. Stalin'e: «Biz İngilizlerle harb ediyoruz demektir. delikten deliğe. fakat kendileri maske altında birinci emperyalist.. Bu adamların bütün dâvaları ağızlarında dolaşan moda lâkırdı «Emperyalizm aleyhine hareket» tir. Ondan sonra Ankara'ya yazarız başka çare de bulamazsak o vakit döneriz. Usulcacık Yusuf Kemâl'e: «Diğer celse için vakit tayini iste!» dedim.. STALÎN'LE PAZARLIK Tuhaf bir şey oldu. siper ve menfezlerden de geçtik. Dedim ki: «Dur bir celse daha yapalım bakalım!» Celse istedik baktım Çiçerin'de yine aynı nakarat. O. Yoksa harbe devam edemeyiz. Bunu zannetmiyorum. birkaç telörgü. Kalenin bir tarafı Moskova ırmağı. biz de masanın kenarında onun sol tarafında biraz öne doğru oturuyoruz. Bayrakları bu. Ben: «Otuz milyon altın!» dedim. Fırsatı buldu. iki saat içinde her şeyde uyuştuk. Sarayın etrafı kale. ben. Arkadaşlarımın ikisi de «Biz istemeyiz» Ben isterim. izbe koridorlarından geçtik. Yunan ordusu harekete geçmiş. Yalnız muahedeyi yazıp imzalamamız kaldı . Biz de bunu bilmez görünüyor. Ordunun başında bilfiil Garp Cephesi Kumandanı İsmet. Baktım.. Harp masraflarını vermelisiniz. Pasaportlarımızı vermenizi rica ederim de» dedim. çıktık. bitti. Kapıdan kapıya. Randevu verdi. Galiba adam beni. Bize çok para lâzımdır. Stalin Kremlin Sarayı'nda oturuyor. Hususî hal çaresine. MÜZAKEREYE DEVAM Şimdi Yusuf Kemâl ümitsiz. Stalin'in odasına vardık.. Mustafa Kemal ve îsmet Ethem'in imhası ile meşgul. Geri gidecektik. Mesele de yüzde doksan suya düşmüş demektir... 6 Kânun'sani. vereceklerinden biraz fazla verirler. Şimdi başka yoldan gideceğiz. Yolda aldığım haberler yalancı idi.. bir milyon altına sulh olduk: Stalin'e dedim ki: «Sizden çok memnunuz.Çıkarken Yusuf Kemâl'e: «Ne haber? Ben de medim mi. Adam bizi burada bekletip sürütecek. Çiçerin şaşaladı. Bizim daha ziyade kuvvetimiz vardı. mağlûp oldular. «Otuz milyon altın. O yaparsa iş bitmiştir. Sizsiz muahede olmıyacaktı. Eğer cephane yetişmeseydi Yunanlılar tüfek omuzlarında yürüyecek istedikleri yere kadar geleceklerdi. Çiçerin pasaportları vermem dedi. Tabii lâf yok. hayatını pek saklayan birinin yanına gidiyoruz. Bulmak da mümkün değil.» dedim.

Adetâ âmir-i mutlak diktatör. Dediklerimin hepsini derhal yapacak. Stalin Gürcüdür. Dedim: «Yine Stalin'e gidelim de Çiçerin'den şikâyet edelim. O derhal yapar. Çiçerin'i bir mangal dolusu ateşe tutulmuş balmumu gibi yumuşak bulacağız zannediyordum. Rusça bir müddet bir şeyler söyledi. gittik. «Ben şimdi ona emrederim. Öyle köpürttük ki. Yusuf Kemâl'in hakkı var.ti ^3 -S -g 73 ¦§ıııpÇİÇERÎNLE PAZARLIĞA DEVAM Muahede müzakeresine devam ediyoruz. Kendisinin insiyatiften mahrum olduğunu yine gösteriyor. Fakat şimdi elinde Stalin'in izzetinefsine basıp Çiçerin aleyhine sevketmek var. A. hem Rusya'nın Bolşevik idaresinin halini de gözümüzle gördük. Bana dedi ki. Onun da mümessili şu önümüzdeki şahıs. adam yine üst perdede. yine sert. Çiçerin'den müzakere randevusu istedik. bir şey yapılamaz. Kars'dan beri Stalin hakkında edindiğim malûmata ehemmiyet vermiştim.. Demek yollarda aldığım haber doğru. Yine randevu istedik. Stalin mağrur bir tavır aldı. Demek Stalin bize madik attı. Celse oldu. Hal ve lâkırdısında çok zeki bir adam olduğu hissini veriyor. uzun boylu bir adam..Ş p Q O US us z "İ "^ H «" ' 3 E >6o > :3 3 ¦4-S *^H ¦« tfl ^* >v » J3 *"H r-1 5 « w •¦!¦ m •—3 T3 cA* yJ >-^ *^ N tâ O < o t/3 O K -w tL ' ™ ^> ^ . cesaret kalmadı. ilerliyor. hem parayı aldık. Yusuf Kemâl büsbütün ümitsiz. işler daima böyle hususî konuşmalar ile daha iyi hallediliyordu.» sözü tastamammış. «Aldın mı? Nasıl muahede olur muymuş? Ben bilirim.£ W . fena köpürdü. Ben de teselliye mecal. Yine üçümüz gittik. İyi şey. Ve bize de dedi ki: «Gidiniz sizi Çiçerin çağıracak. İyi ki.Ü 5 -O . Galiba Çiçerin'le Stalin arasında bir zıddiyet vardı. Telefonu aldı. cevap alıp öyle kabul etmek istiyor. Köpürttük.» Teşekkür ettik çıktık. Kızdı. Şimdi ben de me'yüs oldum.» Diyecek bir şeyim yok. Demek Kars'da bana Medivanî vin söylediği doğru imiş. Demek hükümet azasının fevkinde her emri veren metah bir kuvvet var. «Hassas teline basmışım. Bizimle eğlendi. 151 ¦O ~™ (ö & . o tj 'y J^ 'iÜ 1 3 "". Vakıa eskisi gibi sert değil ama. iş yürümezse Stalin'le görüşün. Ancak Yusuf Kemal her şeyi Ankara'dan sormak. Gözleri gayet zeki gözü.O yine eskisi gibi hareket ederse. Anlattık. Keyifliyiz. Güzel şimali.S ¦ ca '3 =3 g S !3 .ti 7? 'S -a p'-p S pq ^ J3 'S ^3 Ö =g "S S. 4? . öyle hissediliyordu. Hem muahedeyi yapıyoruz. Bu hal doğru bir iş değildir. Bu esaslar üzerine muahedeyi yapar» dedi. Hasılı Stalin bende fevkalâde bir te'sir hasıl etti. Yazıyor. on . Bu söz büyüktü.

«Evet öyle idi. Ama. muahede geri kalır sonra» diyor. Evvelce parafe edilmiş sade iki madde vardı. Kabul edildi. Sonra Yusuf Kemal'e dedim ki: «Ben bu fikirde değilim. 154 Bunada «Peki» dedik.» dedi. bu adam bizim ikimizi okkanın altına verecek. Her defa celseye gitmeden bir gün evvel Ruslar'in verdikleri proje ile bizim yaptığımız projeyi. Benim vermeme lüzum yoktur. Ve ekseriya kabul ettiriyoruz. Kıvranmağa. Benim onu cerhedecek halim yok. Dedim ki: «Arkadaşlar böyle Ankara'dan cevap beklemekle bu iş sökmez. Güzel güzel güldü ve: «Peki» dedi. «Siz ekseriyettesiniz.» Bu telâş içinde: «Şimdi bu fikirde idin ya. Ruslarla celsede onda İsrar ediyoruz. Yusuf Kemal beni iknaa çalıştı. Böyle bir suale lüzum var mı? Müzakerede söyledik. Onda da tadilât yaptık. Ama düşündüm hatalı buldum. yapılacak çok muziplikler var. millet hizmetinde neler çektik. «Evet!» . hem müthiş bir terbiyesizlik ve küstahlık. Ali Fuad'a sordum. Nihayet: «Madem ki öyle bu senin fikrin olduğuna dair bana imzanla bir .» der. «Kalsın» dedim. Ali Fuad'a: « Yusuf Kemal'e ben biraz ezâ edeceğim. Görüyoruz.» Yusuf Kemal zaruri yola yattı. Şeytan diyor ki. «Eh öyle ise bu fikirde olduğunuzu yazıp imza ederek bana verin.» diyor ki. Bitti.» dedim. saklanıyor. Ali Fuad ve ben müzakere ediyoruz. Kendimiz müzakere eder bir şeye karar veririz. Sizin fikriniz. ıkınmağa başladı.. Bu hususta hiçbirşeyden haberi yok. Bari şuna biraz muziplik edeyim. Nutka öyle yazıldı. Yusuf Kemal: «Ya sonra bize bir mes'uliyet gelirse» dedi. Bu. Şunu tezelden bitiriverelim. tamamiyle yanlıştır. Dedim: «Böyle şeye lüzum yoktur. Bir gün kendisine bir mesuliyet tevcih edilse derhal çıkarır. Dondum kaldım. Ondan da aynı cevabı aldı. verdik.» dedim.. imzaladık. Kâğıdı cüzdanına yerleştirdi. Alif Fuad'a hitaben: «Paşa sen ne dersin?» dedim. Müzakereye başladık. fikrimden caydım.» Cevabım. cevap gelmiyor. Çok canım istiyor. Bu adamla burada muahede yapıyoruz. demir tavında dövülür. hem de müthiş bir egoistlik ve cür'et idi. Fakat içim-den«Iş bitsin. Bir gün yine aramızda. Kimseyi yanımıza almıyoruz.. Mesuliyet yoksa takdir varsa. Sıkıldı. ilâve ettim. YUSUF KEMAL'İN HALETİ RUHİYESi Birkaç gün sonra diğer bir madde müzakeresinden evvel. Şu bizden kâğıt almaşım bir türlü hazmedemiyorum. Bir şeye karar veriyoruz. Paşa «Hayhay. Onu tavsif için şu vak'ası karakteristik. Sözleri doğru ve mantıkî. Kabul edilen maddeyi parafe ediyoruz. fakat çirkin bir şeye başladı. Bilmem Ali Fuad ne oldu? Çünkü ona bakacak halim kalmadı. göbeğimiz de çatlıyor. «Peki yazıp veririm. Nuh dedim peygamber demedim. Bu iş beni yüreğimden yaraladı. Saklar durur. Hattâ bizi tay için evvelden parafe edilmişti diye Mustafa Kemal'e söyledi. Ali Fuad'a da aynı şeyi sordu.» dedi. «Eğer sen muhtemel bir mesuliyete göğüs gere-miyorsan işi bize bırak git. Ben bir olmazdır tutturdum. Buna oynanacak çok oyun. onbeş gün geçiyor. Böyle bir teklif yapabilir miydi. Kendisinin de o fikirde olduğunu müzakere esnasında görmüştük. «evvelce parafe edilen muahede vardı. Bu adamda böyle bir çok vesika vardır. şunu ayağının altına al. Öf. «Hayhay» dedi. «Mutlaka imza vermelisiniz.. Yusuf Kemal bana dedi ki: «Sen demek bu fikirdesin. «Benim kabahatim yok. Artık bu kadar da miskinlik olmaz. muahede yapılmayıp kalır. Ben sade «Olmaz» diyorum. Mustafa Kemal nutkunda bu muahededen bahsederken. Bizim Ankara'da verdiğimiz şifreleri de karıştırıp verdikleri muhakkaktır. Maksadı başka.» dedi. Her şeyden evvel bu lâzım. bir iyi pastırmasını çıkar.» dedim. Şimdi bu adam çok iş istiyor. Nitekim bu muahedeyi de sonra sırf kendi hüneri gibi gösterdi.» dedim. Şimdiden kendisini düşünüyor.» dedim. Kabahat filâncılarm. Sefarethanede bir maddeye karar verdik.. Bununla arkadaşlık olur mu? Bununla çalışılır mı? Asla çalışılmaz. Mâkul bir neticeye vardık. «Sen de bize bir kâğıt ver. «Etme diyor. Bunu Ruslar telgrafhanelerinde mahsus yapıyorlar.» dedi. Sen benimle beraber ol! dedim. Olur ki bin hâdise çıkar. karar verdiğimiz şeydi. Demek bir gün bir şey olsa. Hakikaten en mâkul fikir.» Aklı yerinden oynamışçasına.. Fakat gayet tatlılıkla sanki teklifinin rotasını anlamamış gibi dedim ki: « Yusuf Kemal sen bu fikirde değil misin?» Cevap yok. Ben size uymağa mecbur oldum. Şu muahede olsun. Gelse de şifre o halde ki halledince bir. Yusuf Kemal. bütün işleri kendi malı gösterir. böyle olur.gün.» dedi. mana çıkarmak mümkün değil. Yazdık. Yoksa çıldıracağım. Bu müsait vaziyet gider. «Vaktimiz yok.

Müthiş bir hodperestsin. Seni affediyorum. bir umacı var: Mesuliyet. Cevap yok. Hem de yeni değil. daha iyi tabirle ikinci tabi «Küçük 155 Sait'sin» Bu ad tamamiyle sana lâyıktır ve sana ad olarak kalacaktır. Alçaklıktır. Beni Küçük Said yapma dedi. Çünkü ben ruhunu görmüşümdür. Seni tasvir edeceğim. işte bu. hattâ vesika hırsızlığı ve sahtekârlığı yapar. Muahedeye kuvve-i kurbiyeye geldik. En iyi arkadaşlarını bile menfaatına kurban edersin. bu eski bir macera. ne duruyorsun. Böyle bir adı aldırışa bu da kendi kabahatindir dedim. fakat hükme geldi mi. Ayrı gayrı yok. Artık deşildim. Sen hiç bir işte ve asla reis olacak vasıflara malik değilsin. İstanbul hükümetini ve aynı zamanda Ankara'yı 21 Şubatta Londra'da bir konferansa davet etmişler. Konuşmak bile canım istemiyor. Yalnız bu menhus adı verme. Gözünde bir hayal. âtide muhtemel bir mesuliyete karşı vesika yapar saklarsın. İstemez. Derhal Ali Fuad'a «Zannedersem siz de benim fikrimde olsanız gerek. Moskova Muahedesi'nin bir te'siridir. istanbul ortadan kalksın. Elbirliğiyle çalışmalarda böyle şey düşünülmez. Enteresandır. Bizden kağıt istiyorsun ki. nasıl oldu da en kötüsünü seçti der.. Bir mesele hakkında seni söyletip fikirlerini dinlemeli. hiç bir iş yapamaz.343 ten itibaren muhabereler dercedilmiş. Bütün bu yapılacakları arılamıyordu. O da «Evet» dedi. Hırsın büyük.» diyor. Bu adam. o hem ekalliyette. öyle bir hodperest ki. Sen işte bu kadarsın. Biz de sizin fikrindeyiz. hem kendi fikrince yapmak istiyor. Ne ise. Nihayet «Biz senin gibi değiliz. Hasılı sen ikinci tabı Şapur Çelebi'sin dedim ve ferahladım. Bizde mesuliyet olan görülmüş mü? Hem iş başuıda bulunan mesuliyetten korkarsa. Adetâ insanı sürükler götürür. Şimdi bak sen nesin? Sen müthiş bir harissin. Beriki dinlemiyor. Nitekim sen böylesin. Mustafa Kemâl Rusya'daki muvaffakiyetsizlik ve hatalarına. bizim memlekette bunun ismi var.kâğıt ver. illa Anadolu istanbul yerine tanınsın. insan şaşar.» dedim. Öbür tarafı o vakit halledecek dahili meselelerdir. hükümlerin en fenasmı verirsin. Eğer fiili bir iş ise. Yusuf Kemal bunları hiç sessiz dinledi. Hiç bir iş yapamıyorsun. cismi yoktur bir zümrüdü ankadır. Derhal hoşafın köpüğü kesildi. Hiçbir işte karar veremez. Sen sade bir hukuk müşavirisin..» dedim. Beni zorladılar. işte vesika diyeceksin.. bir iş hakkında on türlü şık veya araz gösterirdi. Sen geçen defa bizden kâğıt aldın. Şimdi bunun sırası mı?Nutkunda Sahife. Başkasma verdirir.» Hem de kendinin bu fikirde olduğunu inkâr etmek denaetini yapacaksın. Sözün cezbelidir. RUS-İNGİLİZ REKABETİ Doğrusu artık bu adamdan soğudum. kararı başkasına verdirirdi. Çok ezâ ve cefa ettim. Sen bu hususta tıpkı Said Paşa'ya benzersin. Bizden buna dair kâğıt aldı.. Tevfik Paşa «Canım bunları bırak. Şimdi bununkisi evvelkinden müüıiş. «Yusuf Kemal. işte gayet cebîn bir adamsın. Şiddetle dedim: «Haydi. Güzelce dinle. Fakat kendini bilmiyorsun. kendi bir kılı için en canciğer arkadaşının kafasını verir. «Sen ekaliyyettesin. Mustafa Kemâl işe bakacak yerde Ali Rıza kabinesiyle filan yaptığı gibi Tevfik Paşa ile dalaşmağa başlamış. Şimdi bize vermiyorsun. Razı olurum. Alırsında niye vermezsin? Bu ne adiliktir? Bunu istemeğe bile utanmalıydın. «Veremem. Bazı müelliflerin o babtaki fikirlerini zikredersin. Ayol. Daima reislik mevki gözündedir. Seni davet etmişler. Ali Fuad da affeder zannediyorum. Sen onun nüshayı saniyesi. mesul olmamak için vesika saklar. Bizim Ruslar ile muahede yapmamız İngilizler'i tahrik etmiş. hükmü de vermezsin. Bize kâğıt vermelisin. İngilizler bizim Ruslar ile dost olmamızı asla istemiyorlar. Zaten benim isteğim de bu işi idi. Bir kere ortada dâvamızı kazanalım. O da senin gibi idi.» dedi. Hükme geldi mi sana derhal: «Dur. mantığın kuvvetlidir. birgün mesuliyet tereddüp ederse «Ne yapayım ben ekalliyette kaldım.kessen veremez. Arkadaşlarım ateşe atacaksın. hattâ hiyanete rağmen yine gelip yerine oturan Hariciye Vekili Bekir Sami'nin . Bir mesele hakkında güzel söz söylersin. Dünyada sade senin menfaatin vardır.»dedim. Tevfik Paşa Sadrâzam Mustafa Kemâl'e bunu tebliğ etti. Çünkü kendisi hükümetin başında olacak.Olur adam değilmiş. Böyle istiyorum. Sonunda fena oldu ve «Doktor bana çok şey seyledin. Bende: «Çok söyledim fakat hakikati söyledim. Her işinde evvelâ kaçamak yolunu arar. O vakit ekseriyette biz idik. Seni benim kadar hiç kimse tasvir edememiştir.» demeli. Tabii o da bana diş biliyor.» dedim. Senden kâğıt istemiyoruz. Halbuki Yusuf.» «Ekseriyete bakalım» dedi. yeter. Bilirim veremez.

imza ettik. Nasılsınız? lyimisiniz? Diyecek değil mi. Bizde kendisiyle görüştük. Bekir Sami bu işe pek düşkün. Yarıdan ziyade mutabık değil. Samatya'nın tulumbacıları seviyesinde. Bu konferanstan bir şey çıkmamış. Oradan resmen Londra'ya davet edilmiştir. Fakat hiç karışmadı. şöyle söyler: «Ve bugün zâtâlinizi ve görmeye gelecektim. Asetinler için. birleşip Rusya'yı mahvedecekler. Fakat Acemceyi yüzde seksen anlıyorum. bereket versin Yunanlılar red etmişler. «Muahede yapalım» dedik. Yâni Fransa'nın partonajı altında Polonya.Orada Fransa Hariciye Nazırı Buil-lion mahut Tiflis Muahedesine devam etmiş. ikna ettim. Şaştım.. ilerliyor. Bu hatâ yetmemiş. Ruslar ile aramızı açmak için. Birinci Gümrü dür. Afganlılar bile baş açık idiler. Kolunda pazubendi de vardır. Bu Suriyeli da Acemce yazmağa çalıştı. Bu esnada Mehmet Velihan adında geniş selâhiyeti haiz bir Afgan mümessili Moskova'da Ruslarla muahede yapıyor. Tevfik Paşa Londra Konferansında sözü «Söz sahibi bunlardır» diye Bekir Sami'ye bırakmış. o da Bekir Sami'nin haberi olmaksızın arkasına bir stenograf koyup sözlerini zaptettirmiştir. GÖRÜŞMELERE DEVAM: AFGANİSTAN'LA MUAHEDE Gelelim bize. kurşun işlemesin diye kollarına pazubend takarlar. Yusuf Kemal önce yapmak istemedi. Bekir Sami Londra'dan Paris'e geçmiş. Ve nasılsınız? Ve iyi misiniz?» Onunla konuşurken kuş diline alışık insanlar gibi hareket edip «Ve» leri toptan tarhetmelidir. Bir tarafa Türkçe diğer tarafı Acemce olacak. Bizce bu bir hatâ idi.Sevr Muahedesi'nde ufak bazı tadilat yapacaklarını beyandan ibaret kalmıştır. «Vücuduna kurşun işlemediğine kanidir» dediler. iyi tercüme edilmeyen yerleri Arapça anlattım.» dedi. şimdi Londra'da ve Paris'te de aynı gayrette. Yazdıklarını okudum. Güldürücü bir şey. Bir memuriyetinde bütün potları kıran ve muvaffak olmayan bu adamı bir daha göndermek doğru mu idi? Bekir Sami söz de söylemiyordu. Çok sâf insanlar. «Müsveddeyi yazın. Şu adam Ruslar'ı bu suretle kızdırıp bizim muahedeyi yaptırtmıyacaktı.İstiklâl olunca kendisi kral olacak zaar. Hey'et dönmüştü. Biraz Türkçe biliyor.. Onun için her lâkırdıya «Ve» ile başlar. Ase-tinler'e istiklâl verilecek. Çünkü Yunanlılar süngü altında kendi lehlerinde bir tahkikat yaptırırlardı. Biz imza ederiz. Tecviz edildi. Baktım başında bir kalpak geldi. Artık cümlelere lüzumsuz yere bol bol «ve» doldurur. Bu benim hayatımda yaptığım ilk muahede idi. Romanya. Bizi de halife adamları diye pek muhterem görüyorlar. Elli kişilik kadar bir sofra. Bazılarına sordum: «Niye kalpağını çıkarmıyor?» dediler: «Çok dindardır. bunu Ruslar'a teslim etmiştir. Muahedeyi ben Türkçe yazdım. Bizim hey'et konferansın teklifi üzere Yunan işgali altında izmir'de yapılacak bir nüfus tahkikatı neticesini kabulü va'detmiş. Yeni Türkiye'nin de ikinci muahedesi idi. Bu büyük bir cinayetti. Karabekir yapmıştır. . Fakat kâfi değil. Çünkü prenstir. Acemceye tercüme edemiyoruz. t ENVER PAŞA Afganlılar büyük bir ziyafet verdiler.Türkiye illi. Meselâ size rast geldi... Acemce yazıp söyleyemiyorum. Onlardan biri Suriyeli imiş. Yâni bunlar Türkiye için değil. «Bu gün zâtâlinizi görmeğe gelecektim. Bırakmak büyüklüğünü de yapmış. Ona Türkçe anlatmağa çalıştım. Kalpağını çıkarmadan sofraya 157 156 da oturdu. Bunu anladı ve Acemce yazdı. Onlar da bıçak. Müthiş bir kekemedir.» «O niye» dedim. Bu suretle birkaç gün uğraşarak Acemcesini de yazdık. Kalpak astragan değil. Bu adam hakikaten büyüktür. Demek kadın hısım akrabasını da oraya getirmiş. Kral Emanullah'ın haremi Suriyeli. Çıkarmaz. Afganlılar'ın kendi dilleri varsa da resmî hükümet dilleri Farisîdir. Arapça imdadıma yetişti. bir başka deriden ve başka türlü bir şekilde. Bir hali var: «Ve» deyince diline kolaylık gelir. bunun üstüne Bekir Sami Lloyd George'a Ruslar aleyhine bir çok şeyler f söylemiş. Kendisine mahsus bir şey. Enver Paşa'da davetli idi. Muahedeye devam ediyoruz. Londra Konferansı'nda itilâf devletlerinin teklifleri.riyaseti altında istanbul ile iştirak etmemek üzere müstakil bir he-yet-i murahhasa yapıp oraya göndermiş. Türkiye'nin memuru Moskova'da yaptığı gibi.

Bizden evvel Bakü'de olan kongreye gelmiş.» Halbuki bizim istediğimiz hudud. Baktım sözleri bende basit bir çocuk sözleri te'sirini yaptı. siz ne hatâ etmişsiniz? Bu adam aşikâr görülüyor ki. Ve derhal tepesine binerler. Enver. Dedim: «Enver Paşa. «Sen reissin. Elinde mavi kurşun kalemle hudud çizilmiş bir harita da var. İngilizler ve bütün Avrupalılar başka şeyden anlamazlar.» cümlesini koymuştum. Halbuki Yusuf Kemâl'i şahsen de tanıyordu. Her dükkânda fellâhların. bu adamlar bilmezler. Bunlar da Umumî Harpte yediği binbir halttan sonra oluyordu!. eninde uzun bir şerit halindeki toprağı kaybediyoruz. Bir daha bunu kabul etmeyeceğiz. Bize selâm bile vermeye tenezzül etmedi. Bizim her şeyimizi onlara haber vermiştir. Vaktiyle Mısır'da görmüştüm. Bunun da diğer askerler gibi kibr-ü azameti müthiş. Onu ölçerler. Bir ordu vücuda getirmiş. Enver'le ilk karşı karşıya gelişim. Enver yine düştü. Biz Türkiye'nin vekilleri sıfatını haiz bir hey'eti murahhas ayız. Hayırlıdır dedim ya. Ruslar'm adamı. Türlü kahramanlıklar yapmış biri diye. Enver'in hududu ile.» dedi. «Öyleyse ben söylerim» dedim. AH Fuad. Buna Ruslarla da yardım ediyor. insaf ve merhamet dilenmek. Şimdi ikinci defa Enver karşısında duyuyorum. Yoksa bizim eski diplomatlarımızın zanları ve yaptıkları gibi yalvarmak. Afganistan hilâfete tabidir. Afganlıların Enver'e büyük hürmetleri var. keyifli keyifli yerler. Enver'i henüz yakından tanımamıştım. Bir Türk. Ruslarla muahede daima ilerlemekte. Seyfi'nin verdiği stratejik noktalan havi. Bizi müzakereye davet etti. Ve bu hususta daha bir çok şeyler söyledi. Ve bize kabul ettirmeye çalışıyor.» dedim. Gelirse ne diyebiliriz?» dedi. Demek işin fiili kısmı da mevcut. Yandı. Bize birçok arazi kaybettirmek istiyor. Enver'in elinde yine bir harita.» «O. Ama hepsi birden bir incir çekirdiğini doldurmaz. Afgan vasıtasıyla Hindistan'a darbe vururuz. O derece de insana tatlı olur ve bir şey verirler. âcizmiş bu» derler. Yine böyle bir meselede. Yusuf Kemâl: «Ben bu sözü söyliyemem» dedi. Yüzü gerilmiş yay gibi. Bu esnada bu adamın iktidar ve dirayet derecesini iyice gördüm. sefarethaneye Enver geldi. niye bu dediğimiz hududu kabul edelim? Bu bizim zararımıza. Beynini oyar. Enver kafasız.. Bu da gücüme gitti. Orda da pek fazla itibar görmüş. dersin»dedim. Gitti. Ruslarla cenubî Gürcistan hududunu tâ Arpaçayı'na doğru münakaşa ve tesbit ediyoruz. İngilizler Afganistan'daki bu hareketten pek hassas.» deyip teskin ettim. Bana haber verdiler. Ve içimden acı bir duygu geçti. Yusuf Kemal sinirlendi. Hayret ettim. Arkadaşlara dedim ki: «Bu ne diye bizim müzakeremize karışıyor. Reis sıfatıyla bizim müzakeremize iştirak edemezsiniz. O da halife damadı. Sanki kızgın bir dağ demiri geçti. Birçok insanlar çocuklarına Enver adını koymuşlardı. Sonra Kral bunu istiklâline müna-fi görüp. Yoksa lehimize dön! Zaten Cemal Afganistan'da çalışıyor. hayırlıdır. ben oturduk.» Dedi: «Kabul edin. İnsanı öyle görünce sevinirler. bastığı toprağı öpenler olmuştu. «Adam ne olacak. «Ha. Bu muahedeye bu maksatla. biz Af-ganla tecavüzü ve tedafüi ittifak yaptık. Yusuf Kemâl: «O geleceğe benziyor. Bu hudud çizilmiş ve boyanmış. Bazı noktalarda takışıp. Rus tezini müdafaa ediyor. Ali Fu-ad'ın yanına gittim. Neden hayırlı olduğunu bir türlü ispat edemiyor. Şöhreti bütün dünyayı. Behemehal kabul ettirmek istiyor. Diyor ki: «fllâ bu hududu kabul edin. Baktım. «Ben diyorum. şehirlilerin evlerinde Enver'in resmi vardı. Hakikaten Enver dünyanın en bahtiyar adamlarındandır. lütuf istemek tarzı siyaset değildir. Kuvvet ve tehdide bakarlar.» «Neden hayırlıdır?» dedim. Onunki kadar sade bir mantık henüz görmemiştim. Arada ihtilâf var. Bu da vatan hiyaneti idi. bilhassa Müslümanlık âlemini tutmuştur. Ama ısrar ediyor. Türkiye aleyhinde bizi kandırmaya çalışıyor. Sonra bize karşı bir Rus delegesi olarak gelmişti.Afganlılar Enver'i sofrada bizim üstümüze koydular. Ne diye bununla müzakere kabul ediyoruz?» Yusuf Kemal dedi ki: «Evvelki se158 ferimizde daima bizim müzakerelerimizde bulunuyordu. Dimağı adetâ mefluç ahmak . Afgan Muahedesine verdiğim ruh şudur: tngilizler'e anlatıyoruz ki. çekişiyoruz. Karadeniz'den Gökçe Gölü'ne kadar yirmi km. Devlet için hayırlısı budur. tadil etmişlerdir. Hiçbirinde mâna yok. Ankara'dan tadilini istemiş. Yusuf Kemal. yâni aramızdaki hudud işinde idi ki. Bunu ben bir defa da evlendiğim vakit Serasker Rıza Paşa'nm karşısında duymuştum. Halbuki onun hiçbir resmî sıfatı yok. «hilâfete sahip Türk'e Afganistan tarafından mübihil iktidâ tanınır.

«Benim aleyhimde Ruslar'a propaganda yapıyor. Moskova'dan idare ettiğini söylüyormuş. «Enver Paşa dedim. Halbuki sonra biz bu hududu bizim istediğimiz gibi Ruslar'a kabul ettirdik ve devlete büyük arazi kazandırdık. Kerametim yok ki. Hattâ sadedil bir milletin sâffı derünane medih ve alkışı idi.. Memnunum. Bütün güzel çinilerden yapılmış. Troçki'nin muavini Enver'in suratına çarpmış.. Böyle 159 gelip bizi iz'aç ediyordu. Yusuf Kemâl'i bulmuş. Ben de hayır doğru değildir dedim. Hattâ Türkiye'ye gelmek istese Mustafa Kemâl onu sokmaz. Bu adam cidden sadedil. onların on yıllık siyasî düşmanlarıyım. Sözleri nutukları tamamiyle çocuk söz ve mantıkları. hadi sükût eder işinizi bozmayı verirdim. Siz bana evvelden söylesenizdi. Tamamiyle gözümden düştü. Fakat bu adamı. şimdi böyle kuş beyinli. Şu koca hem de biçimli güzel kafadaki akıl ne kadar mübalâğa ile cömert davransam bir armut çekirdiğini doldurur. Ne ise. Hiç de propaganda yaptığım. Hem öyle. Bana neler neler yapmışlardı. Meselâ iki. Kızardı. siz Türk müsünüz? Rus musunuz? Gelmişsiniz Ruslar'ı müdâfaa ediyor. Hakikaten görülecek şey. Kızdım. hiddetlenmiş.. Çok zaman ye haksız olarak bana ezâ ve cefa etmiş. Bu kafa değil. Enver'in bizimle hiçbir münasebeti yok. güzel bir helvacı kabağı. iki daha dört eder. fakat cevap vermeyeydiniz daha iyi olurdu.. Muhakkak on yıldır. Anadolu harekâtını sizin idare ettiğinizi söyledi ve doğru mu diye sordu. Bana düşmanlığı nedir?» demiş. Doğrusu bu değil mi? Yalan mı söyleyeydim?» «Evet doğru. Dedim ki: «Siz Yusuf Kemâl'e şikâyet etmiş. İçimden geçen şudur: «Zavallı Türk! Yıllarca mukadderatına hükmeden. Ben ki. yazık sana! Seni berbat etti. buna tenezzül bile ettiğim yok. Aramızda neler neler olmuş. Derken bana dert yanmağa. Pek yumuşaktı..» dedim..» dedi. Vah. Kurtulduk. İşittiği sade dalkavukluk. en gizli işlerinden bahsetmeğe başladı. hem böyle olmaz ki. «Sana banyo dairemi göstereyim. Enver Ruslar'a Anadolu hareketini kendisi yaptığını. Meğer Anadolu'yu ben idare ediyorum diye Ruslar'a çalım satar. böyle değil. Demek muahede müzakeresinde ettiğim tekdir kâr etmiş. Troçki'nin muavini ile görüşüyordum.» Ittihadçıların bana yaptıklarına göre Enver hakkında hüsnü zarınım olmı-yacağı şüphesizdir... Ne banyo ne banyo. benden birçok şikâyet etmiş. Meğerse bu a-dam politika dolandırıcılığına kadar inmiş biri!. Mesele şudur: «Biri sordu. Ben de: «Sizin bunlara Anadolu'yu idare ettiğinizi söylediğinizi ve bundan menfaat gördüğünüzü ne bileyim. Arası birkaç gün geçti. vücuduna kurşun işlemez kanaatinda olan bu adam kül gibi oldu. birkaç milyonluk ordularım idare eden. daima alkışa alışmış olan.Ilim ve tahsilden de hiç behresi yok. Kaçtı. beni aleyhinizde propaganda yapıyor demişsiniz. Bir daha ağzı açılmadı. Sizin bizimle veya Ruslarla müzakere için bir resmî sıfat ve selâhiyetiniz var mı? Bir daha böyle işlere karışmayınız!» O azametli general. umumî harbe girmek talihini eliyle yapan bu adamdır ha!. Enver sanki gururla babasından kalma banyosunu gösteriyordu. Bana Troçki'nin muavini. Derhal telefonla kendisinden randevu istedim. hapsi ve her zulmü reva görmüş. Seni harb-ı umumiye sürükleyerek inkıraza götürdü. Askerliğini de Sarıkamış'ta göstermiş. bozardı. kendini mümtaz bir mahlûk zanneden. bize yer terkettirmek istiyorsunuz. Yüzbinlerce evlâdını doğradı.» dedi.» dedim. kara cahil ve hele Rus tezini tutar görünce büsbütün sıtkım sıyrıldı... Bana karşı şimdi Enver'in kibri yoktur. bunun yüzde biri nisbetinde az söz işitmemiş. Öteki de üstüne tuz biber olmuş. İndimde on paralık haysiyeti kalmadı. Yusuf Kemâl bana söyledi. bizim sözümüze Enver fena kızmış. Ben ne kadar namuslu adam da olsam bana dert yanmak akıl kârı mıdır? . Enver hak kında bazı şeyler sordu: «Anadolu hareketini buradan idare eden Enver değil mi?» dedi. savuştu gitti. Çünkü. bu suretle itibar görürmüş Mustafa Kemâl bilse gazabından hafakan boğar.biri. Perşembenin geldiğini size büyük bir hikmet ve hazine gibi söylüyor. Gördük. ben de hakikati söyledim. insanların başlarından en büyüğünü azarladım ve terbiyesini takındı. Bir daha gelmedi. Gidip muahede müzakere binasının bir dairesinde mihman olan sabık hürriyet kahramanını gördüm. Çenesi kilitlendi. çarşambadan sonra perşembe gelir. Tabii bu ahmak ve cahil kafadan bu gelir. çatlardı. Asıl onun kızgınlığı müzakerelerden kovmaklığımdır. Ben de «Hayır ne münasebet. Ve ancak beş altı dakika durabilip.

Bir nefer gibi hizmet etmek isterim. tabii böyle cevap alınır.. Görülüyor ki.. Umumî Harpte Ruslar'a esir düşüp. Önüne bakıyor ve solmuş bir yüz... Fakat yine politika ile uğraşıyor. Başka yerlerde kütüphanelerde yaprak parçası bile zayi edilmez... Türkiye'ye getirdim. ordularını iyice yoluna koymuşlar. oralarda kalmış olan Türk zabitleri de teşkilâta dahil. Şimdi Ruslar bütün dahilî fesatları bastırmışlar.» ENVER PAŞA'NIN SERENCAMI trt Şimdi teşkilâtını anlatıyor... ona karşı büyük bir hıncı var. Vurmalı idim ya. Şimdi seni tekaüt veya tardedeceğim. seni yine affedeyim. Ancak bunları Enver'e söylemedim. İçimden: «Buna bu sözleri Allah söyletti. Ve: «Aman sakm ihtilâl yapmayınız. Yoksa canını almak da elimde. Bu askerlikle kabili telif değildir. Bunda güya mahsus konmuş komünistlik de var. Derken bunlar geçti. Mahvoldun demektir.. Hükm-ü karakuşidir. Ben de gayet keyifliyim. yerine geçer zavallı milleti hırs ve cehaletine yine bir defa daha gırtlaklayıp kurban edersin. yapamadım. İsyan ' yaparsanız üzerinize faik kuvvetler gönderirler. Mustafa Kemâl'i tepeler. Bak şimdi bana ne yapıyor? Bu lütuflarımı unutmuş. Gurbette dert.. Memlekete girdim.' ni yüzüne vurmak elimden gelmedi.. îçim başka. Artık üst üste adamcağızın kusur ve denaetleri(*) Bir isim metinden çıkartıldı. Ayağıma kapandı.» Bu adam cidden aptal.. Ben kendisini af ederdim. Evet namusu üzerine söz verip yine yapmak namussuzluktur. Buralar müstakil olacak. Dedim ki: «Paşa müteessir olmayınız! Dünya bu! Böyle şeyler oluyor.» diyorum. Bu iş belki bir yıl evvel olabilirdi. Bu hususta basılmış bir takım fırka programlan da var.. Beni vatandan sürdünüz. Bugün burada onun mühim bir muahedesini yapıyorum.. Yaveri Cevad'a söyledi. Lâkin Nazım Paşa seni yanına aldı. Mustafa Kemal beni memlekete sokmuyor. Ancak. Buhara.... hasret çekerek yaşadım. Yalan. 161 '. Bana cemiyetiniz ha160 in-i vatan dedi. Siyasetle uğraşmayacağına namusun üzerine ona söz verdin.) öyle.. (. Ben korkular ile pek çok vesikaları yakıp imha etmişimdir.. Batum vakasından sonra beni de Mustafa Kemal onlarla beraber diye bir şey yapar mülahazasıyla imha ettim. ama öyle. Dedi ki: «Gidince kendisine söyleyiniz! O hergün politika ile uğraşırdı. Böyle bir şey hiyanete iştirake kâfi sayılır..» dedi ve anlattı. Galiba sözlerimdeki te'dibi anladı.. Haricî harpleri bitirmişler. Affettim. Sizin inkıraz halinde bırakıp gittiğiniz vatanı kurtarmağa çalışıyoruz. Sizi imha . Memleketime sekiz yıl giremedim. şöyle: «Ben Ruslar'a komünist görünüyorum. Her vatandaş yardıma koşmalıdır. Daima orduyu fesada verip ayaklandırmak isterdi. kendisi de ahlâksızdır. Birçok yerli Türkler de dahil. Bu nasıl iş? Ben vatanıma da giremiyorum. Bana söylediği sözlere bak! Nezaket ve kinaye ile iyi bir intikam almaktan kendimi men'edemedim.. Çünkü devlet batmış. Yakında aleyhine kıyam yapacak.. Var eksik ol. Sizin gurbet devriniz de geçer.. Seni terfi ettirdi. Gidip hizmet etmek istiyorum. Hive. Hem (. Fergana taraflarında bir çok yerlerde teşkilât yapmış? Bu teşkilâtın bir çok kısmını Kuşçu-başızâde Sami yapmış. Bana öyle söyleyince.. Ben içimden diyorum ki: «Sen nefer gibi hizmete razı olur musun? Derhal komplo yapar. hem bir ay sonra Babıâli'yi basıp zavallıyı öldürdünüz. Namusu üzerine söz verdi.Dedi ki: «Vatan bugün bana çok muhtaç. Sonra da geçip gidiyor. Çağırdım. Bir defasında harbin (Harb-ı Umumî) ve kızgın zamanında yine orduyu isyana teşvik ediyor. Sen politikacılıktan hiç vazgeçmiyorsun.)'in vaziyeti ahlâksızlık ise. Sonra hem siyaset yaptın. Nitekim ben. belki de bugünkü vaziyet ona böyle leke veremez. • J-r«i •':i Yalnız teşkilât ve kıyam meselesine geçtim.» Yüzüne baktım. bana zaten denaetle-rini yüzlerine vurmak fırsatını verdi. Yahut bir daha politika ile uğraşmayacağına namusun üzerine söz ver. Sinop'taki kütüphaneye koymuştum..» Bu adam cidden ahmak. Bir gün vatana girersiniz... önünüzde canlımisalim. Yine döndü Mustafa Kemâl'e. Sen de Mustafa Kemâl'in eline geçsen sana yapacağı budur. daha iyi. Taşkent. Bunlardan bana birkaç nüsha verdi. haber aldım.

Yapmayınız! Israr ederim. ama vermediler.. Red de edemedi.Ama Enver de ne diyor? Ben Türk tab'asmdan bir kısmı sulh zamanının zalimleri aleyhine ayaklandırmışım. Oradan Topal Osman Koçgiri üzerine gitmiş..» dedik. ihtimal ilerde bir fırsat zuhur eder. Bu zavallı Türklerin beli bükülür. Nutkunda benden intikam alıyor. Kan dökücü bir adamdı.. Yüzü kızardı. Mustafa Kemal hiç olmazsa bunun bir şükranını gösterecek hareket yapmak merdliğini göstermedi. te'dip olunacağı zamanda (. bütün vekiller bilaistisna bunun aleyhinde hüküm vermiştik.ederler. 20-30 yıl doğrulamaz.. Sonra Ruslar birçok Türkler'i katliâm ederler. Gördüm ki utandı ve bildiğimi istemiyordu. Halil musir. Söz bitince kalktı. bozardı.)ması sayesinde af olunmuş.. Mustafa Kemal'i de onun verdiği bir kaç yüz adamıdır ki..» der. Hadi galip geldiniz. Ruslar'sa bize bir düziye kağıt para basmamızı tavsiye. Biz ise. Rumlar çok canavarlıklar yapmışlar. Bu esnada Enver'in amcası Halil hastalık bahanesiyle Trabzon'a geçmek istiyor. yıllarla ve kemal-i sadakada muhafaza etmişlerdir.. Sonra fecî bir surette aldatılarak. gördüğünü kesermiş.. orduya vermiştir. Sıkışınca yüze dayanamayıp vaad ediyorlar. Bu sebeple istifade edilemiyordu. İkinci Rusya seferimde de darphane âletleri için çok uğraştım.. mallarım yağma ederler. Ali Fuad bir düziye nasihat ediyor..)tür.. Bir kuruşluk dahi para basmıyalım. Yine vaad ettiler..» dedim. «Rıza Nur Arnavutlar'ı isyan ettirdi. Topal Osman bu işi de temizlemiş. Halil bize de haber vermeden gizlice gitmiş. ikna ettim. Samsun havalisinde Topal Osman Pontusçular'a dehşetli satır atmış. Sonra hep önüne baktı. Bu kadar . «Paramız böyle kalsın. Nihayet «Bari Ankara'ya yazayım da izin versinler. Haber aldık.. O da taburuyla diğer askerî kuvvetler de gönderilmiş.. Lâkin on-onbeş gün geçti cevap gelmedi. Koçgiri'den biraz bahsetmiştim.» diyordu. bu işi yapmayınız! Vakti bekleyiniz. Eğer yeniden kâğıt bassa idik Türkiye'nin iktisadiyatı malî itibarı tamamiyle vefat etmiş olacaktı. Bu işte hiçbir fayda ümit. Bu adam.. * 162 TOPAL OSMAN Biz Moskova'da iken Ümraniye ve Refahiye taraflarında Koçgiri aşire^ ti isyanı olmuş. yakmışlar.. Ankara'da basmak mümkün değildi. Ben de zaten suratına vurmak için memnuniyetle bu elçiliği kabul etmiştim. Osman Ağa: «Siz Türk'e kılıç çekersiniz ha?!.. yoktur. Pontusçular'a oralardaki Çerkez köyleri de iltihak etmişler.» Halil buna razı oldu. Bu iş Hey'eti Vekilenin en mühim işlerindendir. Avdetimde Samsun'da. Öyle git. Moskova'da bedava basıvereceklerini vaad ediyorlardı. Mustafa Kemâl ise zabit olduğu halde eline emanet verilen orduyu harpte her taraftan kuvvetli düşmanlarla çarpışırken sırf mevki hırsı için ayaklandırıyor... Pontusçular azmışlar. alet edilerek Mustafa Kemal tarafından ona bir meb'us öldürtülmüş. Bu işi sonra yapmıştır ki.. «Gitme! Gidişin iyi olmaz. hamiyetli bir binbaşı vardı.... Çok hizmetler etmiş bir adamdı. Türk köylerini basıp katliâm etmişler..) Osman Ağa'yı da kendi (. Fakat Türk'ün düşmanları da böyle idi. Dikkatle dinledi. Keza yanında arkadaşı Alparslan adında gayet Türkçü.» diyor .. Ankara dönüşümde bana emanet ettiği sözleri Anadolu Lokantası'nda baş-başa olarak Mustafa Kemâl'e teslim ettim. Hiç insafı yoktu. işi kapatmak için (. evvelce Hey'eti Vekile'de bu meseleyi görüşmüş.. diğeri sola kaydı.. Biz muvaffak olmuşuz... (*) Zelillik ve kapanma ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Ruslar oldukça yalancıdırlar. ilerde zikredeceğiz. Gözünün biri sağa. Hem Mustafa Kemâl sana bir şey yapar. fakat vaadlerlni yapmıyorlar. Sakarya ve izmir harplerine de bilfiil iştirak etmiş. Giresun civarından bir düziye gönüllü asker toplayıp onlara zabitlere talim ettirmiş. o olamamış. Cephaneniz biter. Bunlar Pontusçular işini bitirmişler. Sözlerimin sıhhatini kabul etti. PARA VE ALTIN MESELESİ Ruslar bize bir iki defa külçe halinde altın vermişlerdi.. Ruslar'm darphânesindeki aletleri istedik. Milyon ve milyarlarımızın kıymeti bir-iki manata mukabil idi. savuştu. Ruslar bol kağıt para basıyorlardı. Nerden bulacaksınız? ikinci harpta mahvolursunuz. Galiba bu hareket sonra Batum'da vâki olan toplanma ve Trabzon'a geçme hare ketinin mukaddemesi idi ve Ruslarla müşterek yapılıyordu. Giresun'da hikâyelerini dinledim.) ayağa (.. Fakat ihtilâl yapmayacağına bir türlü söz vermedi.. yüzüme bakamadı. Size çok rica ederim.

«Öyle yapıyorum ama. Sonra bilfiil büyük bir cesaretle harpler ediyor.. Millî bir kahramandır. Memnun oldu. Tamamiyle doğrudur. alçaklıkla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Topladığım malûmat da halâ Sinop'ta kütüphanemdedir. «Ya bunlar sonra bir şey yaparsa?» dedi.. Çok şeyler yazıldı. Ağa da gidip motoruna binmiş.. Umumî Harpte Rus cephesinde gönüllü olarak bulunmuş. Yanında idim ve daha birkaç vekil de vardı. Kötü ise. Bildiğin yolda devam et. «Ağa.. Ağa'yı jandarma ile teh-did ederek mani olmuştur. ikisi birden bu cahil adamda... Ağa tabancasını çekip ateş etmiş.. Ben cahil bir adamım. Ruslar bize: Bu ne iştir muahede mi yapıyoruz. Bizimkiler de Batum'a girmişler. arkası Ağa'ya dönmüş. hattâ taşlarını uzaklara yolla. Ne olur ne olmaz. «Sahi öyle yapalım. eşkıya.. Verin masrafını o vakit yaparsa derhal ceza edin. iyisini söyleyin. orada sizin ordu Batum'a giriyor!» .. bundan bir destan yapmak istedim. âlemi yakar.. hem Türkçü. Müslümamm. Gerze'de epeyce de Rum vardı.. gâvurlardan kurtarmak için çalışıyorum. Benim başımda binlerce haşarat var. Ferid Osman Ağa'yı halkı soyuyorsun diye azarladı. Bu lâzımdır.. Meğerse bu. Ne yapalım?» Osman Ağa cesaretlendi. hem müstakbel Türk nesillerine vatan gayreti ve fedakârlığı için numune bir iş olur. Sinop ve inebolu'yu da temizlemiştir. Giresundakiler'i birer ikişer öldürmüş.. bir daha burada kilise vardı diyeme-sinler.. Mükemmel şey.). Halk kahramanıdır. fakat bir Müslümanın bir habbesini almamışımda*. Osman Ağa geldi. Söze karıştım ve dedim ki: «Ağanın hakkı var.. genişlememiştir. Paralarını. Ferid anlamak istemiyor. Gerze'ye gelmiş. zarar vereceklerine toplayıp düşmanla harp ediyorum. Vasili'yi sonra meçhul başka biri öldürmüş. Sinop'ta işittimdi Ağa bir gün Giresun'dan motoruna binip.) yalnız kendi şahsı ve menfaatini düşünür.» Adam müteessir oldu. Başımı bu yola koydum. Evet Türkü. kiliseleri ve iyi binaları lâzım olur diye saklıyorum» dedi. «Onları da yık. dağıt. «Harbioğlu kim?» demiş. Yâni şerefli topallık. «Rum köylerinde taş taş üstünde bırakma. Haklısın. giyecek ve harçlık istiyor. Harbioğlu «Benim!» demiş. 163 bakma! Yaptığın yanlış değil. Burada böyle. «Ben senin tarafındayım. herif devrilmiş.» dedim. Fakat halâ vakit ve fırsat bulup tamamiyle yapamadım. Bunlar kanlı katil. Çünkü Ağa onları reislerinden mahrum etmişti. «Bu gâvurlardan hayır yoktur. Vatana büyük hizmetler etmişsin.. dini.. onu öldürürmüş. Topallıyor. bir fiil ve canavarlık. Bunlar yiyecek. Zaten Ermenistan'ı istilâ etmişlerdi. o vaktin yadigârı imiş. Bu (. Bu esnada Ruslar Gürcistan'ı istilâ ediyorlar. Ben bu işleri iyi yapıyorum diye yapıyorum. Dağlarda dolaşıp millete. Sinop'ta Pontuscubaşı eczacı Altunoğlu Vasil'i de haklamak için Sinop'a gelmiş ise de Mutasarrıf Zihni.. Rusya'ya gitmeden evveldi. Onda insanî hisden en ufağı bile yoktur. yaralanmış..» Osman Ağa'nın bu sözü bana çok te'sir etti. Bu kadar akıl edemedim. Harbioğlu merdivene çıkmış. «Şu kumaşı ver» demiş. Hem millî bir kahramanı ebedi kılmak vazifemiz. Türkiye Rusya arasında hudud da tesbit edildi. Yalnız bir gayretim var: Türküm.vatan ve kendi şahsî hesabma ait hizmetlerinin mükâfatı ve mukabili olan bu kahramanı (.» dedi. Korkma!» dedim.. Yanıma çağırıp oturttum.. iki-üçyüz kişilik tüfekli.. Pontusu iyi temizle!» dedim. Aldığım hep gâvur malıdır. Telâşlı bir haber. MUAHEDENİN NETİCESİ Muahede bitiyor.» dedim.. Topal Osman yeni bir Köroğlu'dur.. Samsun.. Dükkânına girmiş. Bu Rumlar bize neler yapıyorlar. ihtimal bu sayede Pontus ihtilâli tamamiyle yapılamamış. Hem dindar. «Temizliyorum» dedi. açılmış. Ferid. Bunun için her şeyi ayak altına alır ve cihanı kurban eder. Devlet şimdiye kadar bunlar için on para verdi mi? Masraflarını verin gâvur malına da dokunmayayım. Bu sebeple adı Topal Osman'dır. Osman Ağa Pontus ihtilâlinin iptidalarında nerede bir Pontuscubaşı varsa oraya gider. Osman Ağa şu cevabı verdi: «Beyefendi. Maliye Vekili idi. Ve Kendisine: «Ağa! Sen Ferid Bey'e. Derhal öyle yaparım. bilmem kime (*) Bir isim.» dedim. evet para topluyorum. Çoktan beri niyetim vardır. canlarını almak helâldir. Pontuscuların orada başı imiş. kendisiyle bu vakalarda bulunmuş adamlarını bulup hikâyelerini zapdetmek. Orada gayet zengin «Harbioğlu» adında bir Rum manifaturacı vardı.

Biz Ardahan. (. Kanaatimizce Batum'u bize Ruslar vermezler. Ruslar bize haber veriyor. Bizi selâhiyet-i kâmile ile göndermişler. Hasılı bu Batum işinde rezil olduk. Biz böyleyiz. Tahliyeye mecbur olup rezil olduk diyemiyor. Ruslar'ı tepeleyeyim. Yine kabahatli değil. Ankara'da Batum'un zaptı şerefine şenlik yaptırıyor.. yardım meselesi suya düşecek deriz. Biz de Ruslar da memnun olduk. Çünkü mümessilhânenin halılarını da aşırıp gitmişti. Bu meyanda en mühim şey Yunan'a karşı Ruslar'dan yardım. Bizim ordu. Tahliyenin sebebi Rus kuvvetlerinin bizimkiler ile müsademeye girmeğe başlamış olmasıdır. Miktarları kâfi olduğu halde kaçıyorlarmış. Ruslar diyorlar ki: «Batum'a girdiğinizden dolayı Ankara bayraklarla donandı.. illallah!.) geri çekilmiştir. Al şimdi.. (*) Rezillik ve yalancılıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Muahedede bu tesbit ve kabul edildi.» dermiş. Dediler ki: «İngilizler İstanbul'u 16 Martta bastılar.. Moskova muahedesini bozuyordu ki. dinlemedim. Batum.... Rus ordusu bizim işgali dinlemeyip cebren Batum'a girmiştir.. Sandıktaki diğer şeyler de beraber gider. Bu sefer derhal Mustafa Kemal onu Türkiye'de mühim bir memuriyete tayin etmiştir. Gürcü kumandanı Kâzım: «Aman bana iki tabur Türk askeri getirin.Bu biraz ahmak. imza edeceğiz. Bu esnada Moskova'da neler çektiğimi ben bilirim. Hakikaten mücessem bir palavradır. ne yapıyoruz. Bunların hepsi gidiyordu. Cevap yok.) söylüyor...Avdetimde Tiflis ve Batum'da öğrendiğime göre. Tiflis'e mümessil yapılmıştı. Tiflis'teki mümessil Mustafa Kemal'in adamı Arnavut Kâzım. Batum'u istemiyoruz. Bu delilik az kaldı.. O vakit henüz bu muahede imza bile edil memişti. Bu kadar yaptıklarımız mahvolacak. Bu mâni gidince muahedeyi de bitirdik. bunu bana Hey'et-i Murahhasa yazdı. En feci. Bu şenlik haberi de Moskova'ya geliyor. Gürcü ordusuyla Batum'a kadar ric'at etmiş. Ordumuz. Palavracı da Gürcüler'in Ruslara zaferini istiyor ..» Şaşıyoruz. yardım meselesi suya düşecek deriz. Türkiye yardımsız kalacak. Gürcü askeri pek kıymetsiz bir askerdir. vaziyet şöyledir ve bizde bu esnada üç türlü birbirine zıd vaziyet vardır. Ardahan ve Artvin'i işgal ediyor.. Erzurum'da kabahatli değildi. Gürcüler ile beraber. Biz Batum'u istemiyoruz. illallah!. Nasıl olsa Ruslar birgün Batum'u alırlar. Ne (. O vakit ne yapacaktık bilmem?!. Diğer taraftan Mustafa Kemal de (23 Şubat) emir veriyor...... Türkiye Batum'u alıp daima harbe hazır olmak. Oradan Türkiye'ye geçmiş. yardımlar temin etmiştir. arada harp olacak. bize bırakmıyacaklar. Bir yıl sonra 16 Martta Moskova . İşgalimiz hatâ idi. Nutukta (Sahife 306) Batum'un işgalini kendisinin bir zaferi gibi gösteriyorsa da halis bir deliliktir. Rus ordusuyla çarpışacak. Nasıl ki. harp esnasında Gürcü Başkumandanının yanında Ruslara karşı harbediyor. Bu bir karışık salata. «Siz Muahedeye balan. Batum Türkiye'ye belâdır diyoruz. Burayı muhafaza için daima orada elli bin kişilik bir ordu beslemek lazımmış.. Nihayet Ruslar önünde Kâzım.Ankara'ya şifre yazarız: Batum'dan çıkın. büyük bir ordu beslemek gibi aptallık yapamaz. büyük faydalar.. Batum'u da bunlar ile bir sandığa koymak istemiyoruz.. Artvin ve emsalini aldık.. Ruslar'la aramızda birkaç ufak çarpışma da olmadı değil! Nihayet bizimkiler Batum'u Rus ordusunun tazyiki karşısında üç-beş gün sonra terketmeğe mecbur oldular.. bu muahede bu devlete. Hatalarından biri de budur. Batum öyle 164 bir yer ki. Muahede. Kâzım da buna teşebbüs edermiş. Ruslar'in can evi. muahede yapıyoruz? Biz ne yapıyoruz? Palavracı zât ne yapıyor? Ustabaşı Mustafa Kemal ne yapıyor? Mustafa Kemal'inki hepsinden delilik. 165 BATUM'DAN ÇEKİLDİK VE MUAHEDE İMZALANDI Ne ise Batum'dan çıktılar. Mustafa Kemal nutkunda Batum'u Moskova Muahedesi mucibince tahliye ettik diyor. Yâni Türkiye'nin işi anarşi ve gülünç manzarada: Biz Moskova'da bir hudud yapıyor. ne istiyoruz.» diyoruz.) adam ve ne kadar açık (. Ruslar iyi bir şey düşünmüşler... Cevap yok. Az kaldı ölüyordu. Başka hiçbir kıymet ve dirayeti yoktur. Ruslar'ı teskin ediyoruz. Bilmem aralarında ne var? Bu adamın adı «Duvar Arslanı» «Palavracı Kâzım» dır. yoksa Ruslar cebren girecekler.

Bir şey alacaksan. «Ben de bir göreyim. Gelirken yollarda büsbütün perişan oldu. alıp. Senet demektir. Bir nüshayı biz aldık. Verecekleri paradan yarım milyon altın lirayı hazırlıyorlar. Muahedeyi . Mutlaka tashih edilmeli. MUAHEDE SONRASI Rusya'da hiç para sarfedemedik. Bizim ise mührümüz yoktu. gittik. Canım bu adam bir belâ çıkarmayınca edemiyor.» dedi. Muahedenin başında TRATTE DE. Benimki Moskova'da kalmıştı.» «Olamaz. Günü geldi. Muahedeler bir de murahhasların mühürleriyle imzalanıyor. Bizi onlar aleyhine harbe sevketmekle onlara korku ver166 I mek istiyorlardı. imzaladık. Zaten bizimle dostluk yapmak istemeleri. ne âlâ kırk yılda bir defa böyle bir cömertlik yaptı. Bir iki gün bekleyelim de 16 Mart günü imza edelim. Ne yapalım işe yarıyor.e. Yusuf Kemal'e: «Tamam»dedirn. Baktı. Çilingir . onu sükûnete getirdi. Tekrar ettik.»dedi.» dedi. Bize verecekler.. Resmen yazdık. Yusuf Kemal dedi ki: «Bunun sonundaki (e) nin üzerinde aksan yok. On gün sonra bir çilingir geldi. düşündü. Fransızcada majüsküllerin üstüne aksan konmaz. Üç nüsha yazdırdım. Bir harf bile noksan olmasın. Yusuf Kemal de bir nutuk hazırlıyor. Ruslar'm hazırlayacakları iyi kâğıt üzerindeki imza olunacak nüsha ile derhal karşılaştıracağım. Sıkışmaktan terledim. Rusya güzel kürk yeri. Fakat arkadaş ve reisimizin bu basit cehaleti galiba sinirime dokundu. Bir virgülle ömür tüketecek medrese hocaları gibi..Sarfedecck yer yok. Gülmeğe başladım. Lâkin bulmak mümkün değil. Ben alayı artırıp «öyle olsa yine bir şey değil. Memnun idiler. hükümetten alacaksın. Gelmişken kendimi/. beraber götüreceğiz. bir nüshayı onlar aldılar.. Kimsede : zâten para yok. bitti.» Şapa oturdu. Aferin komünistliğe. Çünkü bununla Türkler ile emperyalistler aleyhine ittifak etmiş olduklarını göstermek gayeleri idi. Ve dedim: «Sen ne abes herifsin? Ne saçmalardan. daha biz orada iken tasdik de ettirdiler. Lüzum oldukça kıracağız. Millet Meclisi'nde tasdik edilip. Bu bizim için de kârlı idi. Nihayet elinden çekip. Majüskül. Ruslar muahedenin akdini telsiz ile Dünya'ya verdiler. Çünkü açık dükkân yok. Ancak anahtarı kaybolmuş. Dedim ki: «Tret olursa ne olur? Senet mânası oluversin.Arada teati edilecek muahedeye zeyl mektupları müsveddeleri de yaptım. Bavulu kırdım. imzalanacak nüshayı benimki ile kontrol ettim. iple bağladım. bizdeki nüsha onlara gönderilecek. yazılmış. imzalanacak nüshayı verdim. Tekrar yaz. Bir de onlar gülecekler. istihzama kızdı. Yusuf Kemal bu gayretimi takdir ederek yüzüme söyledi. Adamcağız bir anahtar uydurdu gitti. Sakladığım maddeleri makine ile yazdırdım. Ve: «Vazgeç öyle kalsın!» dedim. oldu.Biz ne ise ikimiz yalnız olarak bir odadayız. Aceleyiz. Her şeyi bir iki günlük mesai ile hazırladım. böyle evhamlı adam görmedim. Bir harf bile eksik ve yanlış değil. Fakat peki de diyemiyordu. Ankara'da almıştım. uğraştık. o söz. Toplandık. yok. Kontrol ettim. Ruslar'dan bu meselede bitaraf kalmaları için bir mektup istedik. Ensesinden yakaladım. Bu serlevhadır. bu halk ne âlemdedir? Allah acısm. Kalktı tashih ettirmek için Ruslar'm yanına gidiyor. dik. hemen.. Ne ise. Bir daha da çilingir getirtemedik. Oh. Biz Baku'yu işgal etmek istiyorduk. durdu.» Vakit de yok. Biz diplomatlar böyle olursak. gördü. Başlıca sebebi de Turan yolunu açmaktı. Asıl bu fena» dedim. haremlerimize filân kürkler almak lâzım. Bizde Rus'u koz yapıyorduk. Hükümete . Onlar ile de kırmızı mumların üzerini mühürledik. Fakat. Metin Fransızcadır. Bu Traeti Blanche demek oluyor. verdiler. Bu «tret» okunur. . Parafe ettikçe maddeleri saklıyordum. Mutlaka bir aksan koymalı. Birkaç kâtip yanıma aldım. Hadi. Kötü bir bavulum var. Bu esnada Moskova'da acele birer mühür yaptırmıştık. Baktım açmıyor..Muahedesi yapılmış olsun. Biz kendimize gülüyoruz. O da para kabul etmiyor. ne mânâsız şeyler çıkarmak istiyorsun? Sanki kılı kırk mı yarıyorsun? Gidip de bari kendine Ruslar'ı da güldürme! Çok cahilsin. artık hiçbir şey söyleyemedi. ilân yaptılar. onlardaki nüsha bize.Ruslar bekliyor. Dediler hükümetten istemeli. Bağırdı: «Tamam diyorsun bir âdi hatayı bile görememişsin. Bir kılı kırk yaracak! Ve hiç lüzumsuz yere bir çarık kadar kağıt elinde. Şimdi eller de mi gülsün?!.» Pek muvafıktı ve öyle yaptık. Hadi bir mesele!. bizi ingiliz ve Fransızlar'a karşı «koz» olarak kullanmak içindi. Ruslar'a götürdüm. hakarettir.

Asya Müzesini (Etnoğrafik) gezdik. dim. Ama iyi bir şey değil. Koleksiyonları gördük. Rusya'da Tatarlar.» Ötekim sırtına giymiş. Abdurrahman'a «Kendim için. Lozan'dan dönünce Millet Meclisin'de resmen «muahedenin dörtte üçünü Rıza Nur yapmıştır. Ben zaten: «Ben alayım» da demedimdi. Onları dolaba koyariarmış.. Mühim bir kütüphane. Bana da pek fena muamele ediyor. Tatarlar'ın bir kısmı bolşevik olmuş. o kadar eğer ki. Onları almak lâzım. bunu ben ala-1 yım. Bu adam gururunda böyle olur. yüzünü ufkîye yakın bir surette göğe çevirir. Veya bunları söylemeden alıver vesselam. Kış sarayını gezdik. orada Rus Türkologlarının Türkler üzerine yapılmış mühim neşriyatı var. Mühim ticarethaneler evvelce bunların elindeymiş.. alnı. Türk tarihi için bence. Yazıver!» dedi. cüme gitti. «Pek'âlâ. Parası tarafımızdan te'diye edilmek üzere kürk vermenizi rica ederim. Halbuki kaçıyordu. yıllardan beri erilmez bir hayâl gibi düşündüğüm şey. Rus akademisi umumî kâtibi bu Türko-loglardan Oldenberg'le. Dedim: «Niye sen yazmıyorsun? Reissin?» «Canım ha sen.görüştük. Halbuki İsmet ondan daha yüksek imiş. alâ şey. Başkırt ve emsalini hükümleri altına almağa kalkışmışlar. Bunlar benim için kıymetli hazinelerdir. Yazdım.» dedi. hem nasyonalist ve dindar. Başım arkaya eğer. burnu ufkî bir hat istikametine gelmiş. Burnu kaf dağında derler ya. «Olmaz. Yahudi gibi bu işin 167 erbabı.ha ben.» dedim. Galiba Nemrut da böyle yürürdü. Biz beyin eskisini. bulurum. sen dön. Bense topuz yemiş gibi oldum. Mesuliyet gelirse Rıza Nur mesul olsun. Bu ne hodpesentlik? Bari şunu insanın gönlünü yaralamadan al. Şunu başka türlü söyle. Gayet iyi tacirler. Asıl bu da bir şey değil. Çarın yatak odalarını ve hususî kütüphanesini gördük. pek açıkgöz şeyler. Bana epeyce kitap verdiler. Innellaha maasabirin. Ta-tarlık dâvasını ileri sürmüşler.»dedi. sen benimkini al. havada. Çarların bu sarayı muazzam bir şey. Petrograd'da büyük bir kütüphane. «Canım bu lüzum neden? Hiç mânası yok?» dedim. Gezdik. ben bunu alayım. Küfrettim ve kürkü alıp giydim. Bunu görünce Yusuf Kemal demezmi ki: «Bu daha iyi. Ordan refikama bir kürk aldım. Yusuf Kemal muahede imzalandıktan sonra müthiş bir azamet peydah etti. Bu sefer «ben de gelirim» dedi.. kalpağı da kamçatka ve zonto.. Kafası ensesine doğru eğilmiş. Asıl benim mühim bir işim var. Gösterdiler.» dedi. Diğerleri âdi şeyler. Rusların aletidir. Bulmak mümkün . Hükümet bizi bir depoya yolladı. Moskova'da epeyce Tatar kitapları topladım. Gözleri havada olarak yürür. Canım. Kıymetli kürk. Oraya gitmeden dönmek benim için mümkün değildir. Yusuf Kemal yazmıyor. Neden iyisi ona da. tamamiyle bu. Yusuf Kemal'inkinden yüz defa güzel ve kıymetli. Yusuf Kemal'e Petrograd'a gidip bir müddet kütüphanede kalacağımı söledim. Gün lerce giydi.yazmalı Yusuf Kemal bana «Yazıver. Türkistan Türkleri'ni idlâl için Ruslar bu Tatarları kullanıyorlar. Bu millet tarihlerinin şanlı zamanlarında ve el'an ahlâk bozukluğu içindedir. Birgün bunu rüşvet addelcr-ler. Rus inkılâbının iptidasında Tatarlar bir devlet kurmuşlar. Petrograd kütüphanesi Paris'in Bibliyotek Nasyonal'inin yarısından zengin. Abdurrahman. Daima aynı hikâyedir. Kitaplar istedim. Abdurrahman yine bir gün bir kürk getirdi.» dedi. Yakası kamçatka. Mühim otelleri evvelce bunlar idare ederlermiş. Tatarların bir kısmı ise dindar ve milliyetçi. Rusya'daki Türkler'e ait pek kıymetli eşya var. Bunun da yolunu bilmeyecek derecede nobran. Bir tane ethol gris dedikleri kürk var. Kürkler t var. Ruslar'ı sevmiyorlar. Bundan da oradaki muhtelif Türk uyruklanyle Kazan Tatarları arasında epeyce şiddetli nizalar olmuştur. ihtilâl . «Ben gitmem» dedi.. Artık yerlere basamıyor. iş oldu ya. beğenmediğini giyeceğiz. Bir gün sonra bir kürk getirdi. ben yalnız giderim. kadın için kürk isterim. Yusuf Kemal hemen buna yapıştı ve bana: «Bu iyi kürk. Ruslar'a alet olurlar. Ruslar saf insanlar. kötüsü bana? Gü.» dedim. Oturuyoruz. «Kürk istiyoruz.. Hükûmet'ten Ali Fuad da yine parasız bir kürk alıp Mustafa Kemâl'e hediye göndermiş.. değil. Sefarethanede tercüman olarak Abdurrah-man adında bir Moskova'lı Tatar var. yüzü. çabuk dönmemiz lâzımdır. Hususî bulmanın çaresine bakmalı.» de.» dedi. şimdi onun şereflerini kendi üstüne alıyor. Yusuf Kemal «Ben alayım» deyip kalktı. Müslüman. Türk olduklarını. «Hayhay. Esnaf bunlardır.. Mustafa Kemal bir müddet bu kürkü giymişti. Ama kendi benimle beraber kürkü alacak ve aldı. bu adam nasıl adam? Abdurrah man refikam için de hermine astragan iki kürk buldu. Onları da satın aldım.

birkaç gün bu kedeı devirden sonra bizim galip olduğumuz anlaşıldı. Bizim umumî ricat emrini alınca hemen hızla adamlar koşturmuş. Bize gelen mağlûbiyet haberi yanlış değilmiş.. Dışardan kurşun sıkılmış. Ciddi bir kumandana. Hem ismet ric'at ediyor. Duvarlarda mükemmel yağlıboya tablolar var.günü ne olduysa. kanat çırpıp övünmüştür. heykelini yaparlardı. pek büyük. Şimdi kendi ağzından da bunları işitiyorum. Moskova'ya geldik. Ateş yakılmış. Şimdi de buz içinde. öylece bıraktılar. bunlardan hangisi daha evvel vaziyeti görüp vaziyet alırsa.Moskova 168 arasındaki şimendifer pek mükemmel. Mütemadiyen mağlûp olan ismet. ric'at eder. zafer bizde kalmış. vaktiyle haber vermeseydi. Bir telgraf çekiyor. son günü büsbütün mağlûp olduğunu zannederek. iki taraf da mağlûp oldum zannedip. Anadolu'da da böyle yapılmalı. kendisine para.. şu cevabı verdi: «Zafer siniri kuvvetli olanındır. Kara haber. durdu ve ilâve etti: «Bazı olur ki. muzaffer olmuş olacaklardı..» Durdu. Böyle yapılmış. Yunanlılar bunu görüp yeniden dönecekler. Nihayet tafsilâttan vazgeçip. Başka bir memlekette olsaydı bu zabitin rütbesini birkaç defa ilerletirler. Sonunda ismet Paşa'nın taarruza geçip düşmanı mağlûp ettiğini söylüyor. korkmuş. Yusuf Kemal bir düziye dönelim diyor. işte bu sayede muzaffer olmuş169 t tur. mükâfat verirler.. Bu zabitin hüviyetini tesbit edip hatırasını ihya etmelidir. camların bir kısmı kırık. Bereket versin. Döndük. Bu. pek süslü. Ismet'e bu harp ve zaferi hakkında malûmat sordum.. Bu harbin neticesi düşmanın yeniden arazi istilâ edemeyip. bu zabiti harcamıştır. İsmet'i ayyuka çıkararak methediyor. iki salon. halbuki düşmanda bir haftadır devam eden muvaffakiyetine bizi de bir takım mevkilerden püskürtmüş olmasına rağmen tamamiyle sök-türemeyince zaten yorulmuş. o zaferi kazanmıştır.» Ben hikâyeyi biliyorum. Bir şey söylemek istemiyor. Hayır illâ benimle dönecek. «Sen git» diyorum. ismet ihtimal bu mesele duyulmasın diye. Bu sarayın merasim dairesi pek güzel. işte bir zabit o vaziyeti kurtarmış. Bu işi o harpte bulunan zabitlerden dinledim. bir Rus dukası ateşin önüne diz çöktürülmüş tapınıyor. ben İsrar ediyorum. Kumandana (Ismet'e): «Aman ric'at emrini geri alın. Petrograd. Askerler girmiş. Bu zafer üzerine Mustafa Kemal. bunun başında ve sonunda: «Metristepe'den gördüğüm vaziyet: Sağ cenah grubunun taarruzuyla düşman gayrîmuntazam çekiliyor. Hepimiz sevindik. Ruslar'in uzun zaman Türk hükmü altında kalmalarını temsil etmektedir. Eğer bu zabit farkına varıp. umumî ric'at emri vermiş. ismet Paşa telgraf çekip. Ancak bir kaç gün daha oyalayabildim. Adı bile kimse tarafından duyulmadı. Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 361) bunları itiraf ediyor. Bunlar büyümüş. hem Yunanlılar. Mağlûp ohnuşuz. iki çit yapmış. Bütün bir hafta mağlûp olan bir ordunun bir ftaftadır zafer içinde olan bir orduyu bir taarruzla ve beş-altı saat içinde mağlûp ve müthiş perişan etmesi şaşılacak şeydir. bizim ordu çekilecekti. geri dönmesinden ibarettir. Bu pek güzel bir yol. Vapur işleyemiyor. Tamam. İnönü savaşlarının İçyüzü Sonra Ankara'da öğreniyoruz. zaferi nasıl kazandığım sordum. Yunanlılar ilk inönü'ne bizim kuvvetlerden az bir kuvvet ile gelmek hatasını yapmışlardı. zafer onundur. Sorunca siması düşünceli bir vaziyet aldı. Bir körfezin dibinde. Düşman binlerce maktülleriyle doldurduğu muharebe meydanını silâhlarımıza terk etmiştir.. Ne kadar kar yağ-sa hattın üzerine teraküm etmiyor. bir kısım koca tabloları kasaturayı sokup zarp işareti halinde kesivermişler. Yatak odasında çıplak kadın yağlıboya tablolar da var. Bu sefer yâni ikinci inönü Muharebesi'ne mühim kuvvetlerle gelmişler Harp yedi-sekiz gün sürmüş. Kütüphanede daha işim bitmedi. ismet de meşhur telgrafında döğüşte galip çıkan horoz gibi. geri aldığınız kıtaatı ileri sürün! Zaten düşman çekiliyor. Kim daha çok mukavemet ederse. bıkmış imiş. Lozan'a giderken bu harbin olduğu mıntakadan geçiyorduk.. neşelendik. Burası güzel şehir. ric'ate başlamış. düşünüyor.» demiş. Ancak buz tutuyor. Hattın iki tarafına gayet sık olarak köknar ekmişler. o da ona öyle:bir cevap veriyor. Bizi mütemadiyen mağlûp etmişlerdi. Gayet güzel tablolar var. resmî .» diyor. Bir tablo dikkate şayan: Bir Tatar ve Türk ordusu. O esnada bizim ilk hattan bir zabit Yunanlılar'ın ric'atini görüyormuş. Petrograd'da Yunanlılar'ın yeni bir hücumunu işitmiştik. Felâkete bak. Güzel bir limanı var.

mevki kazanacak. Mustafa Kemal'e yazması yolsuzluktur.Bilhassa bir beyânla Ruslar aleyhine bir koalisyon tertibine çalışmış. Maiyetinde yaverler. İkinci İnönü'nün diğer bir safhası daha var: Cephenin cenup kısmına Refet kumanda ediyormuş. Lâkin onun usulü böyledir. Ermeni ve emsali Rusya'dan kaçanlar ile de bu babda görüşmüş. Meclis Bekir Sami aleyhine galeyan etmiş. Ecevit'e gidip olurmuş. Paris'te Gürcü. Bu da devleti bir çiftlik gibi kullanmak demekti. Bekir Sami'nin kanaatinde ve onu takdir ediyor. Orda bulunan askerler izah etmeli. ve istibdad dün. kömür atan. Sonra da yazdı. Çok defa Hey'eti Vekile'de geç kalıyoruz. yaptığı itilâ170 flar muzır şeyler. yasının en zalimane hücumlarına karşı. Ankara'ya avdetimde meb'uslar bundan şikâyet ediyorlardı. Bu yanlış yolda idi. Kömürünü. Londra Konferansı'ndaki hatalarıyle artık iyice anlaşılmıştı. ingilizlerle. Mustafa Kemal de onu alkışlamış. Paris'e götürdüğü Hey'et-i Murahhasa kamilen aleyhine kıyam etmiş. Kendisine Antalya Mal Sandığından sekiz bin lira kadar da bir para vermiş. Dumlupı-nar da galip gelmiş. Kalorifere bakan. Maiyetlerinde yaverleri.. vardır. Bütün şoförleri askerdir. Bu adamlar böyledir. Şimdi yine bu adam Avrupa'ya gönderilir miydi? Göndermiş. Mustafa Kemâl'in de bütün uşakları halâ neferdir. Ankara'ya vardığımızda Millet Meclisi'nde ağızdan ağıza bu debdebeden bahsediliyordu. Kendi kendine bunlara nasıl cesaret etmiş bilmem. hem de sonra yine Bekir Sami'yi bu husustaki temas ve müzakerelerine devam için ve hususî bir surette yine Hükümet ve Mec-lis'den habersiz tekrar Avrupa'ya yollamıştır.Kalorifere varıncaya kadar koydu. Burası inebolu Kastamonu yolu üzerinde çam ormanlı bir yerdir. Bizim muhafızımız da yok. Hükümet ve Meclis'in ise bunlardan hiç haberi yok. muhafız ve hizmetçi neferleri ile beraber gelirler. Halbuki vazifesi sade Hariciye Vekili'ne yazmaktı. Bu sahiden böyle mi. Müdâfaa-i Milliye vekâletini kendi çiftlikleri zan eder ve kullanırlar. Bizim as-kerlerdeki azamet kibir müthiştir. gizlice göndermiş. emirber neferler.. Buraya gelmiş. Sonra «Hayır mağlûp oldun» demişler. Fransızlarla. Meselâ Mustafa Kemal'in en mükemmellerinden olarak 18 otomobili var. Onu bulamadığımız. Yunanlılar Konya'ya doğru ilerlemişler. Galiba Mustafa Kemal'in şahsî emriyle yapmıştır. Vur abalıya.. Böyle ama. odununu taşıyan kamyonlar da askerî kamyonlardır. Taşnak.bir ağza yakışmayan tabir ve cümleleri zaten evvelden de yazardı. masraf. Mustafa Kemal de onu tekrar Avrupa'ya yollamış. fakat ne yaver. Bu adam ki. yalnız ve şaşkın kalan milletimiz maddî ve manevî bütün kabiliyet ve kuvvetlerini datnarındaki ateşe toplayan ve harekete getiren Büyük Millet Meclisi'nin Reisi Mustafa Kemal Paşa» işte insan böyle kendini bir şey sanır. Haber aldım ki. Refet kızmış. Mevsim yaz. ne saire. Ankara'ya geldiğimde öğreniyorum ki.odun yaran diğer hizmetçiler hep neferdi. Çünkü siviliz. Kumandanlıktan azletmişler. Hey'eti Vekile'de aramızda bunlardan var.. yoksa İsmet rekabetinden kurtulmak için adeti üzre bir dalavere mi yaptı da azledildi bilmem. Şimdi bundan bahsetmiyor ve kabahati Bekir Sami'ye atıyor. Ve bu halâ böyledir. erkânı harbiye. Bizim kumandanlar. Bu da nasıl olur bilmem? Rey-i hoduyla Mustafa Kemal . Lozan'dan Mustafa Kemal'e böyle elkab ve serlevhalı telgraflar yazardı. Hattâ adî bir uşağımız yok. Sonra da ric'at etmişlerdir. muhafız kıt'a. Londra'da muahede olmayınca. İsmet ilk dalkavuklardan ve bugünkü halin en mühim mes'ullerindcndir. Hepsi devletin kesesinden. Bu sefer yazdığı telgrafın cümlelerinden biri: «Zulüm. Bir villâ yaptırdı. italyanlarla bir takım itilâfnâmeler yapıp imzalamış. Şurası muhakkak ki. nakliye vasıtaları. Ama ne gelmiş?!. Bekir Sami Hariciye Vekâleti'nden istifaya mecbur olmuş. ona göre çadır. Onlar hayat tehlikesi altında iseler bizde öyleyiz. Rusya'da uğradığı muvaffakiyetsizlik ve yaptığı delice muzır işler. Böyle bir adamı bir daha Avrupa'ya göndermek olur mu? Demek o Mustafa Kemal. Altlarında askerî otomobil var ya. teveccüh. aç yattığımız günler de oldu. Romanın azametli devirlerinin muzaffer kumandanları gibi. BEKİR SAMİ DİYE BİRİ Bekir Sami çok cesur bir adamdır. Biz vekiliz. Nemrud olur. Mustafa Kemal bu hususta (S-366) Bekir Sami'nin aleyhinde. Nutukta da Mustafa Kemal "mağlûp oldu" diyor. Dalkavukluk edip. hayrete şayan şey ve pek garip. Ekmek peynirle karnımızı doyuruyoruz.. Meselâ İsmet Lozan'dan sonra başvekil oldu.

Zaar muahedenin yapılmasından. Yağma Hasan'm böreği. Fena kızdım ve içimden «Tamamdır.» dedim ve sebebini sordum. Parayı sandık sandık vagona yerleştirdiler. tahammül mümkün değil. o. Hem yanaşsa da ne olur? Gitti. Hem pek fazla. Nahcivan. Ne (. Cevap vermedim.. parayı muhafaza eden Rus askerlerinden biri iki kurşunla herifi yere yıkmış. ANKARA'YA DOĞRU Moskova'da hazırlandık. «Göndermedim. parçala!» dedim.. almış. ben. ilh.» dedi. Biz Rusya'da bu kadar ay ve koca bir muahede yaptık.) izamı ve inat ile devam ettiği siyaset neticesini göstermekte gecikmedi.000 lira teslim ettiler. fişenk de alındı.. yerde bastığım toprağı eğilip öpeni gördük idi. Ama fena sinirlendim. Yusuf Kemal ile ben: «bize böyle hiçbir iş'ar yoktur.. Sade yüzüne baktım. Vagonlarımızın penceresine yanaşıp: «Bizi ne vakit kurtaracaksınız?» diyorlar. ilh. Başımı da uzatıp tuttum ve: «Al! Hadi bakalım.. bu halde bulunmak güç oluyor... Halinde büyük değişiklik var. Bakü'ye yaklaşmaktayız. Ruslar tabiî fena alınmışlar. kendisine uzattım. Almıyor ve duruyor. Bu miktarı-Yusuf Kemal imza etti. Rostov'dan itibaren Bakü'ye kadar istasyonlarda ora halkı Müslümanlar geliyorlar. Asetin.Kendi gitti. Trene bineceğiz. Hattâ istasyonda kendimiz. Gönderilmedi. Moskova'ya gidişimizde de Tiflis'den Bakü'ye. Ama nasıl yapıldı? Onu unutmuş gibi duruyor. «Hadi!» diyorum «Ne duruyorsun?» Nihayet: «Ya-pamıyacağm» şeyi ne söylüyorsun?» Bak ben sözümün eriyim» deyip kendisine ağzıma gelen küfürü ettim ve sonra da «Hadi bir lâf söyle! Seni şimdi tepeleyeyim. Bilmem ne idi hatırlayamıyorum. mitralyoz. Baku'den Rostov'a kadar bunu işitirdik. Sorduk. Sinirlendikçe sinirleniyorum.. gülle. savuştu. İşte bu ilânla onun hayatı bitmiştir. 1921 yılı Nisanı içinde süratle Bakü'ye doğru iniyoruz.. Bekir Sami bu sefer de yine Türkiye işi yerine Paris'te sırf Asetinler'in istiklâlini mucip olacak ve evvelce Tiflis'te başladığı Rusya aleyhine Türkiye. Acera. Yüzüne vurmak sırası geldi.. bununla Almanya'dan cephane alınacağını söyledi.. Bu da siyasetimize muzır bir şey. Bunlar da muhtelif yerlerden sevkediliyor. Rıza Nur'un notu: Buraya Sinop'taki notlar ve muahede dercedilip. Ruslar Türkiye'nin dostluğunda şüphe ve Fransızlarla aleyhlerine ittifak yaptığımıza kanaat edip Ankara'yı sıkıştırmağa başladı.devlet malım nasıl verir?. Müslümanlardı.» dedim. 171 yüz bin lirasını kendisine bırakmamızı.» deyip. Çeçen.» dedim. bilhassa Çerkez ve Abaza baş düşmanımız.. Beni bıraktı. Bir çok top. dört bin lira aldık. Lezgi. Bu iş böyle bitti. Bir lâf dahi yok. Müthiş bir gurur. Bekir Sami'nin diplomatlığı uğursuzlukla doludur.) adamdır!. Şaşılacak şey. kafanda parçalarım. ilh.. Bana pek fena muamele ediyor. Bizden habersiz Ruslar'a gitmiş. Baku ve mektuplar dercedilecek. ittifakı siyaseti için uğraşmağa başlamış.Hattâ Antalya Mal Sandığından sekiz bin lira harcırah da verdiniz. Devlete. tüfenk. Biz Ruslar'a da: «Yarım milyon Ura tesellüm ettiğinizi imza edemeyiz. Zavallı ne bilsin! Bilse yanaşmaz.. Bizde muhacir olarak gelip yerleşmiş Abaza.. Nihayet Hükümet Bekir Sami'nin resmî bir vazife sahibi olmadığını... Biri şimendifere yanaşmış. veremeyiz. konuşuyoruz. Bir gün bir istasyona geldik. Bu adam yeni Türkiye'nin ilk diplomatı ve bütün hasılatı muvaffakıyetsizlikten ibaret biridir. öyle tavırlar takındı ki. ne olacaksa olsun.»dedik.. Bana kızdı ve «Tabağı alır. Mustafa Kemal'in böyle (... Yusuf Kemal artık büsbütün azamet satıyor. Ve artık Yusuf Kemâl'le selâm ve sabahı kestim: Bir vagonda. Çerkez.. Silâh patladı.» dedik... Türkü öldürmek . Ben bir gün Meclis koridorunda Mustafa Kemal'e: «Bekir Sami gibi biı adamı nasıl bir daha Avrupa'ya gönderdiniz Yine orada potlar kıracaktır.»dedi. siz yolladınız. «Nerden öğrendin?» dedi. her yaptığı şeyin şahsî olduğunu ilân etmeğe mecbur oldu. Derhal başını kaldırdı. Otuz kırk kişilik de müsellâh bir muhafız müfreze verdiler.. Nihayet kendileri bize 400. muahedenin ruhu ve gayesi. Bunlar gazetelere geçmiş. Lehistan. Seyfi. inkâr etti. Bunlar Çerkez. «Yok. millete zarar olacaktır.. Asetin. Seyfi de bizimle beraber. Bir gün yemek yiyoruz. bir tabak aldım. Ali Fuad yarım milyon altından (*) Yalancılık ve yolsuzluk ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı.. gider.

Gürcüler'in en iyi müverrihi imiş. ama yaptım. sonra Trabzon. Baku. Şimdi ev sahibine: «Sen defol! Evde biz oturacağız.» dediler. Yusuf. Terbiyeli bir zabit. Çünkü. «Ne istiyorlar?» dedim. Rize. Hükümet hesabına çalışıyor. Bizdekiler müthiş hatâda. Bunun imkânı olmadığı evvelce anlaşılmıştı. Bize hizmet eden birinin haremi. Hayret içinde kaldım. iyi bir adam. Hemen Batum'a ineceğim. zevceme aldığım kürklerden başka bir şeye malik değilim. Siz de yarın şu saatte hazır bulunun. Herhalde bîtaraf düşünen biri Kafkasya'dakilere hak verir. Yaptığım şey çok haksızdır. Bu hususlarda görüştük. Bir iki kat tüle bürünmüş. Azerbaycan'la muahede yapmak istiyor. Ben. Hakikatte Ruslar'ın elinde. istasyona Hariciye Komiserinin otomobili ile gideceğiz. bizsiz onların istiklâli olamaz ve yine istiklâlleri bizimle devam edebilir. O kadar fena şey söylediğim halde Seyfi hiç birşey söylemedi. İstiklâli Kafkasya'da asıl vatanlarında istesinler. Yahut Çerkezler Türkiye'den hicret edip gitmelidir. Oradan da Kavak-Çorum-Anka-ra yolunu yapıp bu mıntıkayı da görmüş olacağım. hemen gidip. iskambil oynuyoruz. Seyfi ile konuşuyoruz. Sordum.» dedik. Tiflis'te yapacak bir şeyim yok. Palavracı Kâzım kaçınca yerine Şark cephesi. Buna diyecek yok. Bir aralık otomobil durdu.Anladık. Celbettikleri Behbud Şah Tahtenski'yi celselere sokmak için uğraşmışlar.» diyorlar. Memduh Şevket vasıtasıyla bir çok halı satın aldı. «Acaba eşkıya mı bastı. «Peki!» dedim. £ski nasyonalist hükümeti istiyorlar. Ben Tiflis'te kaldım. fakat çare yok. Stalin'in akrabasından imiş. Batum. Sebep hep Yusuf Kemâl'e kızgınlığım. «Kars'ta bir Gürcü mühendis vardır. Bir gün oynarken hiç yoktan adamcağıza fena sözler söyledim. tabancaları elde otomobile sıçradılar. Türkiye de oturunca. Bu sarih bir haksızlıktır. kadın bindik. 172 tum'a giden bir mülâzım. «Çeka idaresine götürecekler. Batum'a inip. Gittim. Ben Tiflis.istiyorlar. Vaktiyle Batum limanı mühendisi imiş. Buraları henüz görmemiştim. Halbuki Kafkasya'dakiler bastığımız toprağı öpüyor. Pek terbiyeli adammış. Gürcüler'in asıllarının eski Arnavutlar olduğu fikrinde. Moskova ve Petersburg'dan topladığım kitaplar ve kendime.» deyip af diledim Bakü'ye geldik. Hem ne hakla Türk toprağında istiklâl isteyebilirler? Henüz ellialünış yıllık bir misafirdir. Bir gün sonra kadın mümessilin kartı ile otele geldi. «Çeka» dediler. Fakat bizi yıkmakla istiklâl almak şöyle dursun. Gücendirdiğime pişman oldum. Ruslar'dan kaçmıştı. Hariciye komiseri Şivanitze adında bir Gürcü. Türkçe söylemek. bizi soyacaklar mı?» dedim. sokak . ÇEKA BELASI ' Şimdi Gürcistan bolşevik bir cumhuriyet. En mühim işler Ruslar'da. Yusuf Kemâl birşeyler yapıyor . «Peki! Yarın gideceğiz. «Bunu beraber götürür müsünüz?» dedi. istiklâl istiyorlar. Yusuf abes ile meşgul oluyordu. Gidiyoruz. Harb-i Umumide Sankamış-Erzurum şimendifer hattını da bu yapmış. Biz mâni olmuştuk. mümessillikten Ba173 jf. Sokakta kalıp misafir edilmişler. Azerilerle muahede tabii olmadı. yüzü iyice fark olunamıyor. Eşyanızı buraya yollayın.Bunlar denkler teşkil etti. haremini istiyormuş. Hem de Seyfi'nin terbiyesini bozmaması beni büsbütün utandırdı. Yusuf Kemâl'in suratına bile bakmayıp ayrıldım. Düşündüm. Bu zât geldi. başka türlü yapılamaz. Öylece oldu. Hüsanıeddin adında bir binbaşı göndermiş. Türk gibi düşünmek lâzımdır. Türkiye de onlara yardım etsin. Ben artık meşgul bile olmuyorum. Ne çare mesele hayat meselesidir. Tamamiyle haksız olan benim. kadîm ahaliden değiller. Düşündüm. Ruslar Azerbeycan'ı Moskova'daki muahedeye iştirak ettirmek istiyorlardı. Ben sinirli bir adam oldum. Düşündüm. «Affet Kabahat benimdir. Hayat ve baka kaygı ve şevki tabiisi ile Türkiye bunu istiyorsa Çerkezler hak vermeli ve kabul etmelidir. Bir millet ve devletin selâmeti bundadır. Üçdört silâhlı adam. haksızdım. Ordu ve Samsun'u göreceğim. Başka vasıta yok. Oradan hareketle Tiflis'e geldik. Makulü bunun. Yusuf Kemâl parayla Kars'a gitti. kolayını bulup göndermekliğimi emrediyor. Trende vakit geçiremiyorum. budur. Ve bizden meded bekliyor. Şark Cephesi yazıyor. Gürcü milleti pek nasyonalist. ona Rus dolayısiyle ebediyyen veda ederler. haklarıdır.

Yukarıda beni bir odaya soktular. Belki vesikayı vermek diye elimi uzatıp mezkûr kâğıdı alıp cebime koydum. «Bu değil kendi kağıtlarınızı» dedi. «Gidemezsin!» dediler. Moskova hükümeti bize Komünist Merkez-i Umimi'sinden kılımıza hatâ gelmemek suretiyle bütün Rusya'da serbest dolaşacağımıza dair birer vesika alıvermiş. Acaba fena bir şey mi var? Yoksa bu işe bu kadm mı sebep? Nihayet «Baht işi! Hayatın bir geçit yerindeyiz. Açtı. Kadının bir şeyi varsa diyeceğim yok. Muahedeye muhabereye ait bende ne kadar evrak varsa. Yarıya kadar indim. bizim zabite benim el çantasını verdim. bir şey yok. Ben bir murahhasım. Seni göreyim.» dedi. Cüzdanımı çıkardım. Heyhâd!. Bir kapıyı geçeceğim.. 174 POLİSİYE BİR VAK'A c ' ' -• r. Tabanca ile önüme dururlarsa çekip «Dokunmayın. ceplerimi ararlar. Eğer bu adamlara teslimiyet gösterirsem. O. muahede esnasında olan muhaberatı öğrenmek ve şifremizi halletmek olacak. nasıl dokunuyorsunuz?» dedim. Namus meselesidir. Ben Türk-Rus dostluğu için bu . Koridordan yürüdüm.»dedi. ben hazır olmadıkça bu bavulu kimseye verme! Bunda devlet esrarı vardır. Ucunda ölüm dahi olsa bile vermemeliyim. «Bunları saklayın. Ve bavulu açarlar. «Aferin! Ben şimdi geleceğim. Bir herif oturuyor. «Ha şimdi tabanca sesi gelecek» diyorum. Güya sordu: «Sizin için değil. Benimle Batum'a gidecekti. kan olacak!» diyeceğim. Onu da tahliye etsinler. kâğıdı gördünüz. İçin hop hop ediyor. «Bende başka kâğıt yoktur. Kusur diledi: «Yanlışlık olmuştur. Gitmemek olmaz. Bu ân hayatımın en mühim ve nâzik anlarından biridir. hısımım akrabaya selâm sabahtır. Elbet arasınlardır.. Cebimde rovel-verim var. benim Rusya'ya ait notlarım. Oturan herif Fransızca bilmiyor. okudu. «Peki. Şimdi kadının mektupları aklıma geldi. Biraz oturunuz. eşyamızı verdiriniz. Şiddetle göğüs vurup birbirinden ayırdım ve kapıdan çıktım. Dedim: «Oturmam. içinden bu kâğıdı alıp. Dokunmayın diyor. Zabit hakikaten erkekmiş. Türk zabiti olduğunu ispat et! Başka eşyayı ne yaparlarsa yapsınlar. Kadın bayılıp yıkıldı. Biraz ferahladım ve zemin kata indim. işin vahametini asıl şimdi anladım. Bütün evrakımı alırlar. sizden bu kadını da isterim. Baktım beni takip eden de yok. Kadının bir sandığı var. sorayım. lüzumu olur» demişti. Ben de ceketimin cebine koymuştum.» dedim. Ama ölünce alırlar.. Başka çare yok. Diplomatik muafiyetim var. Yerinden hiç kımıldamadı. Zabiti. Düşünmeli ki. üstüne eğilmiş duruyor. kulpuna yapışmış. Kimseye vermemiş. Dedim ki: «Size rica ediyorum. Ben de kabul ettim. Olsa bile vermezdim. Çünkü bu şimdi Türkiye Devleti'nin izzeti nefsimeselesi oldu.ortasında rezalet. Galiba bunda bir şey var dedim. Hayat ile ölüm arası gözüme gözüktü. Ondan bile korkuyorum. Sizin cebinizde dursun. o vakit geri dönmek de pek rezilâne olur. Uzun bir merdiven. Bu da cesaretle olacak. «Evrağmı ver!» dedi. düşündüm.». Hepsi Yusuf Kemâl'dedir. Benimle geliniz. kağıdı herife sundum.. Zorları evrakımı alıp. Maatteessüf adı hatırımda kalmadı.» dedim. Aldırma!» dedim. Bavullarımızı da oraya koydular. «Biraz oturunuz. Doğru yandaki binaya gidip Hariciye Komiseri Şi-vanitse'yi gördüm ve ağır bir lisan ile bana yapılan işten şikâyet ettim. yanınızdaki kadın içinmiş. Bir kaç kelime türkçe biliyor. Ötekiler aşağıda bir odada kaldı. Çeka'dakiler ya ben giderken önüme dururlar ve tabancaya davranırlarsa. Önüme iki kişi durdu. Ne yapalım?» dedim. Buradan çıkmak ve bavulu kurtarmak lâzım. «Ben gideceğim» dedim.» Dediler: «Tevkif etmedik.'"c Sert sert dedim ki: «Gidiyorum!» ve yürüdüm. yine cüzdanı cebime koyduktan soııra. Baktım tabancaları ellerinde değil. Oradan çıktım. Bunda ne var? Eşyasını da aldılar. Öteki odaya gitti. ne yapayım?. «Fena bir şey değil. Ama bunlar Ruslar'dan kaçmış olduklarından yazanlara mes'uliyet gelebilir. Hemen oradan inmeğe başladım. Bizi Hariciye Komiserliğinin yarımda olan Çeka dairesine soktular. Bunu vermemek de benim vazifemdir. Kadını ayrı bir yere almışlar. Bavulu dizlerinin üstüne koymuş. durdu. Doğru zabitin olduğu odaya girdim. Beni yukarı çıkardılar. durdu. Kadın bana otomobile binmeden evvel iki açık mektup vermişti. müthiş bir contre revolutionaire'mış» dedi. siz beni tevkif ettiniz.. bir şeyi yok ise. Moskova'dan çıkacağımız vakit. Bunun hesabım soracağım.» dediler. Bu da bir ümit. Haricî bir mesele çıkmasından çekinirler. param hep bu bavulda: «Her ne pahasına olursa olsun. Koridorda tabancalı bir takım herifler dolaşıyor. Benden nasıl kâğıt alabilirsiniz? Hem siz kimsiniz? Size Merkezi Umumi emrediyor. Fakat bu adamlara pek zorunu gösterirsem belki cesaret edip cebrî bir iş yapamazlar.

bir tarafı Gürcücedir. Gürcüce ve Türkçe de biliyorlar. Sonradan Hıristiyan Gürcüler de gelmiş. Bir kısmı gitti. Ölümü göze alıp cesaretle yürümeseydim. Sinop'ta kütüphanededir. Bahçelerinde memaliki harre nebatatı ve çiçekleri bile yetiştirmişler. Şimdi Batum'a izin almalı. Ruslar'dan da yerleşenler var. Bir sürgün gibi. Geldiler. Bakü'den petrolü bu boru ile Batum limanına akıtıyorlar. su yok. Bu da pek fena neticeler verirdi. bilhassa şifre ellerine geçecekti. Bizde Acarlara Gürcü derler. Güzel sokakları ve evleri var. Aynı zabit de beraber. Buna Menşevik hükümet çalışmış. Ruslar başıma bu işi getirdiler. Kenefe attım. istiklâl veya iltihak istiyorlar. Bu sefer Çeka'nın başı bizi karşıladı. Esasen Batum'un eski ve büyük bir ailesindendir. Bunlar silâhla mukabele etmişler. Limanın rıhtımında boruların musluklarını açıyorlar. Onu işbaşında olan Gürcü ve Ruslar'a yolladım. güller ve çiçekler içinde. Fakat muz ve hurma meyva vermiyormuş. fakat aynı zamanda nasyonalist bir Gürcü. Hasılı kadının benimle Batum'a gitmesine müsaede de aldım. Zabiti. Burada bunlara Gürcü derseniz size kurşun atarlar. Konsolos'a telgraf çektim. Aşırmak çaresini orda düşündüm. mandalina dolu. Otele geldik. Bunlar yine harbe devam etmişler. Konsolos Deli Fahri. Geçen sefer Memduh Şevket bir kadın verdi. Bunlar. İmanlı bir Müslüman. Keza hurma ağaçları. Yine aldırmamışlar. diğer bavulları aldım.» «Peki» dedi. Batum'a yollamı-yorlar. Derhal yazacağım. Batum'a doğru yollandık. Bir eve. Bir de teneke ve tenekelerin konduğu sandık fabrikası var. Portakal. Fransa'nın Nis'ine benziyor. kadını bıraktık. Gayet Müslüman adamlar. istanbul'da idi. bavulu. Bu sefer Tiflis mümessili verdi. Kışı yok gibi. Sonra Itlihadçılar gücendirmişler. Af diledi. «Bir sızıltıya meydan vermeyiniz. Saffet ırzına geçti. Bizden de muallim getirmişler. Akşam da olmuştu. Nihayet mülâzimleri gelip neferleri alıp götürmüş. iyi işliyor. Çay yetişiyor. Hele etrafı bahçeler içinde. Bu zâtı çok yıllardan beri tanırım. Aynı yol boyunca kaim borular da döşemişler. Ruslar onu Batum'dan Tiflis'e götürmüşler. Sahiden acar insanlar. Batum'a kaçmış. Ertesi günü Şivanitze'yi yakaladım. gürbüz. BATUM Anlattılar: Bizimkiler Batum'a girince arkasından Rus askeri de girmiş. «Nedir bu başıma gelenler» diye kızdım. Devletin esrarı. bir kısmı gitmedi.kadar çalışmış bir adamım. Şimdi kadını almak. Sançakbeyzâde Mehmed Bey Tiflis'te. Gürcü Menşevik hükümetiyle iyi olduğundan şimdi. Dedim: «Böyle bir kadın da var. Batum'a vardık. rezil-ü rüsva olacaktım. Türkiye aleyhine orada gazete de çıkardı diyorlardı. Moskova'dakileri tanıyorum. Mektebi. Bizi aldılar. Batum iki dağ arasında olduğundan sert rüzgârları görmüyor. Hasılı Batum. Hemen kadını ve eşyasını 175 alıp yine aynı otomobille trene vardık. Bu bahçelerde dilber villâlar var. Bu sebeple bizim Karadeniz sahilindeki bütün şehirlerimizden daha sıcak. Beraber Çeka'ya gittik. Bu kelimeyi büyük hakaret sayarlar. Güzel bir liman yapmışlar. iri boylu. limon. Suyu çektim. tedrisatı Gürcüce yapmak istiyorlarmış. Birkaç Rus askeri öldürmüşler. Ahmed Bey'in yeri var mı? Ailesiyle beraber oturtabilir mi?» «Vardır» dediler. Eşyayı. Tenekeleri gaz ile doldurup hemen yine orda vapura yüklüyorlar. Bastonumla onları da uğraşa uğraşa lağıma yolladım. Hemen apdesthâne-ye girip. Ruslar imar etmişler. Batum cidden güzel bir şehir. Beni Ahmet Bey adında birinin evinde misafir ediyorlar. hele villâ ve bahçeler. Ruslar Bakü'den Batum'a yâni bir denizden bir denize şimendifer yapmışlar. kadının bana verdiği mektupları yırttım. Eskiden Batum kamilen bunlarla meskûndu. Ruslar bunlara teslim olun demişler. Şehirdeki evlerin çoğu. pehlivan adamlar. Bu gazetelerin koleksiyonlarını kendisinden aldım. Ruslar bunları bir taburla muhasara etmişler. Türkçe mektep açmışlar. fakat Gürcüler Türkçeyi kaldırıp. Suyu çektim. Ben gezmeğe çıktım. Kendisi bu babta mazeret beyân ediyor ve aleyhdarlık etmediğini söylüyor. Bindik. muallimi gördüm. Batum'a getirmek lâzım. Ruslar öleceksiniz teslim olun demişler. Bastonun ucu pislendi. Onu da çıkardılar. Muz ağaçlan her yerde var. bir mülâzım beş nefer koyup gitmiş. Eve vardık. şimdiki .»dedim. Bir Tarafı türkçe. Bu kadını bıraksınlar. Ahali ekseriyetle Acar.

Bir de ne bakayım. Bir taraftan da Çeka kmyormuş. Bizim eski şairlerin tarifi: Âfet-i devrân. Şehre çıktık.. Zavallılara türlü engeller çıkarıyorlarmış. rıhtıma geldik.. Şimdi ölür müsün. Bizim Moskova Muahedesi'nde kendilerine muhtariyet verdiğimizi. ingilizce de biliyor. Eşyasmı eşyama kattım. Harpten sonra açlıktan. mavi gözlü ve sarı saçlı olanlarda kaş ve kirpik az oluyor. beşer-yüz altınını almışlar. Tuhaf. Harpten evvel Viyana'da idi. sarışın. Hele ana ve babasından biri Lehli ise emsalsiz güzel olurlar. iyi ticaret yapıyor. Tiflis'te bu kadının üstüne güzel yokmuş. Bolşevikleri hiç sevmem. ya şimdi vapuru basarlarsa. Anapa'ya kadar sahillerde şubeleri. Tuhafı şu ki.. Meğerse Rus imiş. Ben de bakıyorum Ahmet Bey de hayran. Gürcistan'da 176 " da dükkânlar kapanmamış. Kadın sevincinden çıldırıyor. beni ve kadını da geçirip vapura koydu. Diyor ki: «iyi ticaret ediyoruz. Hayran oldum. süt gibi bir deri. Adetâ kuş gibi uçuyor. Konsoloshanede becerikli ve Tatarlar'dan biri var. Fakat kazandığımızı elimizden alıyorlar. Görmüştüm.«Peki» dedim. Güzel bir evdi. Kadın Fransızca. O esnada Ruslar hudutta sıkı tarassut yapıyorlaşmış. Uzun boylu. Kadın da yanımda. fakat arada hükümet bir ticarethaneyi basıp ne kadar altın para bulursa müsadere ediyormuş. Adetâ âşık. Anlattılar: Ruslar girince hapishaneleri nasyonalist Gürcülerle doldurmuşlar. zaruretten bunların kaybolduğunu Viyana'da gördüm. Sofraya yüzü açık geldi. «Siz olmasaydınız benim hayatım tehlikede idi. Ve birkaç tülden görünmüyordu. Eşyayı.. Derhal Kâzım Karabekir'e telgraf çekip «maiyetinde çalıştırdığın Gürcü mühendisin haremi.. Tiflis mümessili tarafından refakatimle gönderildi. sefalet. sanki süt. dolgun etli. koridorda bir zabitle geziyordu. 177 Kendini almak üzere zevcini gönderiniz. Ben en güzel kadının Viyanalı olduğunu zannederdim. ak tenli.» dedim. Kocasını itham edip öldürdü. öldürür müsün? Bu adam Ruslar'dan kaçmış. kadın.» Trabzon'a geldik. öteye beriye koşuyor. Büyük bir palet oynadılar. Ahmed Bey'in evinde ben. Dediler ki bu adam Çeka'dır. Şehirler de kısmen öyle. Ahmet Bey ilk yemek yiyoruz. Bir kavuşsam. birçok binaları varmış. Oradaki gümrükçü ve nöbetçilerle işi düzeltti. Sonra da herifi hapsetmişsiniz. Ahmet Bey'in parasını üstüme aldım. Cevap: «Mühendis mahpustur» Meğerse sonra bolşevik olduğu şüphe edilerek tevkif edilmiş. En iyi vasıtanın benimle ve vapurla olduğuna karar verdiler. Olmaz dedi. salgın hastalıklar içindeymişler.» dedi. sarışın. Dünyanın en güzel kadınları. Mahpuslar. Selâmet. bir hükümet reisleri. Sizin muafiyetiniz var. siz delâlet edip karısını istetmişsiniz. fakat buradaki hepsine üstündü. ticaret yapmış. kadınları fevkalâde güzel. babası Rusya'daki milletlerden biri imiş. Anası Polenes. üçer. diye yazdım. Tetkik ettirdi. Rus köylüsü Tatar suratlıdır. fiyatlar fırlar. Sülün gibi boyu. Ben kocamı çok severim. Babası vaktiyle Batum'a gitmiş. Bunu severdi. Ve başımıza geleni bir nebze anlatıp. Herkes koşar. Parası yok. Karıyı aldı. millet meclisleri olacağını. Şimdiye kadar kalın tüller içinde idi. Sonra öğreniyorum ki. Konsolos Deli Fahri ile kadının kaçırılmasını konuştum. büyük zengin olmuş. Ahmet Bey'in bir ticarethanesi var. birkaç da halım var. Edebiyata âşinâ. Sordum anlattı. Acarlar vasıta-sıyle karadan yollamayı münasip gördü.. valilerin ve emsalinin kendilerinden yapılacağını söyledim. . Bu karşımdaki kadında ise kaşlar yay.Bolşevik Gürcü Cumhuriyeti de çalışıyormuş. bununla bolşevik olmadıklarının aşikâr olduğunu söyledim. Kadmı bir Rum dul kadının evine pansiyoner koydum. Kaatil insanlar. pek kolay oldu ama. Bari şunları müsadereden kaçırsam. Misafiriyim. Moskova'da da güzel kadınlar görmüştüm.» Bu zât bizim Arhavi'li. açlık. italyan vapuruna biniyorum. Ne güzellik! Galiba Rusya'nın en güzel kadını bu imiş. hem bir Türke bu hizmeti yapmak vazife-dir. Bu tiyatroda bir pek güzel kadın. fakat bir sınıf. Bunları Trabzon'a filancaya götürür müsünüz? Başka türlü yollanamaz. Misafir olduğumuz hâne de babasından kalma imiş. kirpikler ok gibi. hele yüksek tabaka var ki. Hiç dikkat etmemiştim. Bu da böyle. Ahmet Bey'in de bir iki defa. Buradadır. Heyecanlı bir saatten sonra vapur kalktı. Pet-rograd'ta bir opera verdiler. Sevindiler. Paris'te operada arada Rus balesi olur. Muhtelif milletlerden seleksiyone olanlardır. beyaz. «Biraz altınım. Gittik. Dedi ki.

fakat pek sinirli. Giresun'a mahsus. Seni Ankara'ya götüreyim» dedim. Alçak boyluca. Bu kadın gittikçe bana te'sir etti. Yaylılarla. Ben de güldüm. hareketleri yavaş biri.. Kâhya da debdebesinde Müdâfa-i Hukuk Cemiyeti bana bir ziyafet de verdi. sanki kesilen bir serçedir. Ziya açıyor. Lâf ağzından damla damla çıkıyor. Osman Ağa bunu hastayım diye evine çağırmış. Bu böyle devam ediyor. O da güldü. Daha on metreden misk gibi kokuyor. evrakımı Sinop'a yolladım. Tereddüt etti. Giresun'a çıkıp gezdim. Eşrafı gördüm. Kıymetli adamları iş başına koymalı. fakat misk. Heykelin hepsini alıp götürdü.. Bu adam öldürdüklerine öldürdüm demez. Ufak bir bavul ileyim. Bu da kâr. firar etti derdi. Üstlerine bir yorgan örtmüşler.)lerine tahammül edemeyip mebusluğu terkederek bu memuriyeti almıştı. îşte insan bir taahhüde girerse. O evde Rum'u öldürmüşler. «Ha. bu şiiri bulmuş. şişmanca. Tabii Türkler hakkında iyi bir fikir hasıl etti. İnebolu mebusu olup Samsun reji müdürlüğüne gelmiş olan Rüştü Bey ile görüştük. Meclis'te ikinci grupta idi. Inebolu'lu. Kitapları. «Delidir» dediler. Eşyamı evrakımı karıştırmış. Günlerce ağlamış. Memleket ondan istifade etmeli. Vakıa on yıl muhasım saflarda bulunduk. Kurnaz Rum emniyetini te'min için bir Türk doktorunu da alıp beraber gelmiş. Giresun bir küçük. Sinop'a gelmiş. Öyle tabiî söylüyor ki. Bunu yapmak için insan ahmak olmalı. Kendisine: «Diyarbekir'e gidip ne yapacaksın? Vatana hizmet lâzım. «Dehşetli bir deniz oldu..» dedi. Yalnız pek az konuşuyor. Birçok yerleri yıkmış. Bir iki defa yemeğe davet etti. muntazam sokaklar açmış. masallar anlatıyor.Tahliye ve izam edilmesini rica ettim. Ziyalttahadcılar'ın içinde yegâne bir düşünür kafa ve âlim bir adamdı. minyatür Avrupa şehri olmuş. bücüş. Kadın. Siz sormazsanız.. ZÎYA GÖKALP Otelde Ziya Gökalp ile sabık Adana mebusu ve îttihadçıların sergerdelerinden Ali Münif var. Kadına el harçlığı da bırakıp vapura bindim. Şehri gezdim. Oğlu vapura dağ çileği getirdi. TRABZON'DA Trabzon'da bir iki gün kalabildim.. Kadın eciş. Bir takım zırvalar. Giresun'da Ağa'nın kardeşi bana ziyafet verdi. Bu şiir sonra refikamın eline geçmiş. Halbuki ben kadınla bir münasebete vakit bile bulamadım idi. zararlara da uğrar.Ufak yabanî çilek. önümde uzanmışlar. Hazırlara: «Şu fellâhlar bize bu Harbi Umumîde neler yaptılar da halâ bunların mavallarını dinliyorsunuz. kürkleri.. Arada haremi yorganı Ziya'mn üstüne iyice örtüyor. çirkin. Sonra ikna ve razı ettim. Yüzü hiddet şeklini alıyor ve söyleniyor. Bu Topal bizden daha iz'anlı nasyonalist. Bir aralık belediye reisi olmuş. Ben de bu hallere gülüyorum. Giresun'dan Samsun'a geldim.. o sizin Giresun'daki âbide ne oldu? dedim. bir bir zevcine söyledi. değirmi çehreli. Giresun'da azılı bir Pontuscu doktor varmış. Bir yere geldik. dalgın.. Aileleriyle memleketlerine gidiyorlar. Zavallı!. Ramazan imiş. O. Samsun'dan Ankara'ya Hilâl-i Ahmer'in . yorgam tepiyor. Ama vatan işi başka. benim kendini kahramanca müdâfaa ettiğimi... bunların cebine para koyuyorsunuz?!.. kıyametler koparmıştır. namuslu yürüyünce böyle belâlara... biraz vereme müsait galiba. Reisi Ahmet Bey'dir. Tiflis Güzeli diye bir şiir yazmama sebep oldu. Sorduk. Heriften sıkıldım ve iğrendim. alnının ortasında kurşun yarası olan. Benim duracak vaktim yok. bir deve kervanı. halâ bunları besliyor. haremi ve kızıyle bir yaylıda. halis Türktür. «Peki» cevabını aldım. Mustafa Kemâl'in (. Ağa tertibini yapmış imiş. Kadın yine örtüyor. Bir daha bu dürzüleri şehrinize sokmayın!» dedim ve^ çıktım gittim. Daha Giresun'da böyle şey olmamış.. Ağa'nın menkıbelerinden olarak zikredeyim: Bir gün Ankara'da Ağa'ya rast geldim Ağa. Bir otele indim. Ziya Gökalp'i şahsan da şeklen de ilk görüyorum. hep somurtuyor. Baktım ziyafette bir de Arap var. Orada duramadım. Osman Ağa'nın burada da dirayeti gözüküyor. Çünkü ben Ankara'ya gittim. Sordum «Osman Ağa dinamitle yıktı» dediler. müşkülât karşısında bırakıvermediğimi. beraber Ankara'ya gidiyoruz. gözleri sönük ve derin. Ziya kızıyor. lşiürdim. firar etmiş!» dedi. Bu zât pek iyi bir adamdı. Göremedim. Malta'dan kurtulmuşlar. esmer. Ya Gerze'deki Harbioğlu'na ne oldu?. Giresun'da Rumlar'in harpten evvel yaptırdıkları muazzam bir âbide varmış. Ahmet Bey'in para ve halılarını da bir sened mukabili birine teslim ettim. O esnada Türk doktor kaza ile gitmiş. Kim olduğunu sordum. motor tamirhaneleri yaptırmış. Ziya. Aferin.. Geniş bir rıhtım yapmış. Pandomima.

Derhal polise ve adliyeye müracaat ediniz.. Aç şunları! dedim. Maarif Vekiline Ziya Gökalp'i te'lif ve tercümeye almalarını söyledim. avukat yalnız siz değilsiniz ya. Bunlara tesadüf etmesek. Adliyeyi bırakıp Hariciye Vekili oluyor. Doğrusu çok hizmeti oldu.gönderdiği malzemeyi götürüyor. «Anahtar Suat Bey'de» dedi. Ankara'ya vardık. o da büsbütün edepsizleniyor. Aramızda şu hususî mesele olmadan evvel ben bu adamın böyle âdi. sokakta kalmışım. Hem parasız oturuyorlar. . Şimdi sayfiyedeyim. Onlar bağda keyifte. oradan uzun bir zaman sonra mebus olarak gelmişti. Ben kendisini göreyim. Peki dedim Gitti. rezil olduğunu bilseydim şimdi derhal azlederdim. Sonra Lâtife onu Roman'ya sefiri yaptı. Suat onu Hariciye'ye kâtip yapmış. «Yapamazsanız. Bir büyük halı eksik. O kim? Nerede? dedim. Eve gidip asma kilitlerini kırdım. Beni açığa çıkarmışlar. Bana haber vermeden hanemden almıştır. Bir saat sonra da halı geldi. bu adamla uğraşmalı. Allah Allah. kışın oturacağım. Evi Muhtar Bey muvakkaten benden istemişti ya. Bir avukata gittim. Sahiden iyilikten maraz hasıl oluyor. hem ev sahibi ben. 180 . fakat Adliye Vekilliğini hiç sevmez ve istemez. Artık yolladığım adamları onlara gönderiyor. Galatasaray Lisesi'nin en gabi talebesi olarak meşhurdur. Adamcağız şaşırdı. Aynı zamanda pek cahildi. Beraber gittik. içeri girdim. iktisad Vekilliği etti. Yanında birisi de varmış. Bir saat sonra döndüler. eşkıyanın avucuna düşecektik. Adliye. Haber yolladım: Ev bana da lâzım. Önceleri Iktisad Vekâletim seviyor. «Ben anahtarı veremem. Hariciye Müsteşarı Suat Bey hanemden bir halı çalmıştır. Talihimiz varmış. Suat yanıma gelip ayaklarıma kapanırcasına dalkavukluk ediyor. dedim. bir de işi takip için avukat tutarım. Halıyı verir» dedi. Bir mahsûl meydana getiremedi. istanbul'un Samsun'a gönderdiği malzeme imiş. dedim. Hilâl-i Ahmer bazan bunların arasında mitralyöz dahi göndermiştir.» Üç-beş mavzerle ilerlediler.»dediler. Şimdi ben polisi haberdar eder ve adliyeye bir istida verir. Baktım odalar kilitli. Azledecekmişsiniz. Rica etti. hem eşyamı kullanıyorlar. Mebuslardan birini yolladım. Gönderdiğim adamlardan da sıkılmıyorlar. Olmaz olur mu? Malımı istiyorum. Ev bana lâzım» demiş.» dedi. Yapmadım. İkisi çifte kumru gi-bilermiş. Başımı kalduıp yüzüne bile bakmadım. 178 179 adıyla meşhur olan bu zatı. Cevapları «Ev ve eşya bize lâzım» Ha. Ne biçim adammış. dedim. Doğrudan doğruya müdürleri çağırıp onlarla görüşüyorum. Bu adam sefirdir!. Vermiyor. Azletmem. Anladım. Ankara'ya geldiğim vakit Hariciye ' Vekili idi. «Türkiye'nin iktisad mütehassısı olacağım. Bizim evi de kış için alıkoyuyorlar. Anahtarı yollasın. Mesele şahsıma ait. Galiba ondan da hevesi geçti. Etmeyiniz. demek bunlar zorba ve eşkıya. o da Diyarbekir'e gitmiş. iş için de bir defa çağırmadım. Hariciyeye müsteşar yapmış. bilmiyorum. Bizim evde. «Hariciye Müsteşarı. Bu yetmiyor mu? Yine: «Veremem» demiş. Sonra dinsiz diye zavallıyı atmışlar. Kalktım. Rusya'dan dönünce Yusuf Kemâl'i Adliye Vekili yapmışlar. Sordum: Ben gidince Kara Suat ve Acem Sual (*) Rezaletle ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Yusuf Kemâl'in mesleğidir. muvakkaten buyurun denmiş.. Böylelerine mahsus muamele vardır. Lâtife hanım: «Siz Suat Bey'i sevmiyormuşsunuz. «Beyefendi böyle iş olur mu?» dedi. Hadin artık gidebiliriz. ANKARA'YA GELlŞ Bizim eve geldim. Bir iki aydır da Paris sefiri.» dedi. Kendisine: Merak etmeyiniz.» diyordu.. «Kaçtılar. isteseydim geçen seferki vekâletimde yapardım. Ona bir iyilik edilmiş. Dediler ki: «Gitmeyin. dedim. Baktım olmuyor. Nasıl olmuş. kira da vermeyerek şimdiye kadar bedava oturmuş. «Ben bunu yapamam» dedi. kendisi bağdadır. Lâzım gelen vekâletnameyi şimdi size vereyim. Ev benimdir. eşya benimdir. Oraya yerleşti. Anahtarı istettim. Gel zaman geç zaman Hariciye Vekâletine vekil oldum. eve Suat'ı oturtmuş. bağda beraber oturuyorlarmış. «Beş dakika oturunuz. Ev sahibini çağırttım. Ben henüz bu adamı tanımıyorum. İlerde eşkıya var. Muhtar Bey getirtmiş. Suad'ın halıyı bağa götürdüğünü söyledi. O benim süt ninemin oğludur. geldi. Suat bir namussuz adam demek. Yahudi. Şimdi sevdiği haricî işler. Bu vaka bu adamın mahiyetini gösterir. Sonra tekrar yine vekil oldum.

Biz Moskova'da iken Ukranya General Frunze'yi göndermiş. RUSLARLA İLİŞKİLER Moskova Muahedesi esası dairesinde Ukranya ve Kafkasya Cumhuriyetle -ri'yle muahedeler yapacağımızı Moskova'da Ruslarla kararlaştırmıştık.. Halkı hiçbir işe karıştırmıyorlar.. Hayret içinde kaldım. Meclis'te şikâyet ettim... Bu muahede yapıldı. bir Rus vilâyeti imiş gibi teşkilât yapıyorlar. Nutukta (S. Kendimi men edemedim. «O olsaydı kıyameti koparırdı. Muhalif bir grup meydana gelmeğe başlamış... 369 ilh.. Biz herbiriyle ve Rus'suz muahede yapmak istiyorduk. Bunları Allah bilir..) korkup kızı birkaç gün istimalden sonra yaverlerinden bir zabite nikâhla vermiş.. İbrahim'in istediği şey. Onun bir çok foyaları meydana çıkmış.. bizimle münferit muahede yapmasına da mâni oldular. Bir gün de gördüm. Devlet ve milletin (.. Bu bizim prensibe mugayir. fakat devlet ve millet işi. Yusuf Kemâl Tiflis'e bir Heyeti Murahhasa gönderiyor. Bu sebepledir ki.. hiç tesiri olmadı.. Pek ziyade tahammür. pek ağır yazılmıştır:» Rıza Nur'un notu: (Tezkereyi buraya) Hasılı red ettim. dedim.. Derhal o adama anlatır. Yanma bir kaç güzel Rus karısı da almış.. Fevzi Paşa'ya Mustafa Kemâl'in kendisine İbrahim'in ca sus olduğunu söyledim.. Bu iş Meclis'te gürültüyü mucip olmuş.. Kendisine şu tezkere ile cevap verdim ki. bu turşu ne!. Birresmî tezkere ile bana murahhas olarak bu muahedenin müzakeresine iştiraki teklif etti. Çünkü Azerbeycan'ı Rusya eczasından sayıyorlar. yaveri Salih. Ne olurdu bari bir defa bile bir nota ile Ruslar'a bunları hatırlatsaydı ya. O (. Söyledim. olur ya... Millet Meclisi'ni eskisi gibi bulmadım. Bir vaka anlattı.. KIZ ÖĞRENCİLERİN BAŞINA GELENLER Ankara'ya geldiğimin ikinci günü Darül Muallimat Müdiresi Şahende Hanım geldi. mektepten milletin .. hepimiz aleyhinde casusluk eden. Mustafa Kemâl'e biri aleyhine bir şey söylemek de doğru değildir.. Kızı sevmiş.AZARBEYCAN ELÇİSİ ' Azerbeycan bir sefir göndermiş.. Ruslar bu işi nasıl yapmışlar?!. eski tas. anlamadım. Sefirin adı İbrahim Abilof.) bunu başka şekilde gösteriyor. Yusuf Kemâl'de kuyruk acım var ama. Yusuf Kemâl Acar'lara verdirdiğimiz muhtariyet işine bakmıyor. Mustafa Kemâl. Kimdir. Bu çocukların babası o demektir.. Demek Ruslar onu Azerbeycan'lı birinin bizimkilerin emniyet ve itimadını celbetmesi ziyade ihtimali olduğunu düşünerek İbrahim'i o sıfatla göndermişler. Ruslar orada muahedeye hiç bakmaksızın türlü zulümler ediyorlar. söylendim...) Doktor Nerimanofun evinde göbek atan. mektebin kapısına geldiler. Bu vaka çok çirkin ve namussuzca bir iştir...» dedi.. Azerî. Ama «Ne yapalım. Baktım. Mustafa Kemâl Abilof un evinden çıkmıyor.. daha neler oluyor?.. Şimdi Mustafa Kemâl ve Yusuf Kemâl Kars'ta. Kimbilir Mustafa Kemâl'den ne evrak çalıyorlar. Nihayet izmir'de apandisitten öldü de kurtulduk... Azerîlerden Rus adamı. kaynaşma var. Beraber kör kütük sarhoş oluyorlar. Gürcü ve Ermenilerle birlikte muahede yapmağa karar vermişler. Mustafa Kemâl'in en mahrem dostu oldu. Sebebi: Herkes birbirine düşman olsun. Çankaya yolunda Mustafa Kemâl'e yakınca bir hâne kiralayıp yerleşmiş.. Düşündüm. Yine eksi hamam.). Abilof. onlarla muahede yapılmış-mış. Talebeden bir kızı alıp götürdüler. Bu hal yıllarla sürdü. kabul etmediğim prensibime mugayir olmasmdandı. Celsede Ruslar da bulunacak. istizah yapmak istemişler. Hemen herkes Mustafa Kemâl'den soğumuş.. Tabiî Mustafa Kemâl karılara da tecavüz ediyor.» Mebuslara sordum. Bu perhiz ne. Sonra zabiti terfi ettirmiş... (. Meğerse biz Rusya'da iken pek çirkin bir vaka olmuş Diyor ki: «Bir gece yarısı bir otomobille (. Elbet bir te181 siri olurdu.. gece gündüz tbrahim'ir evinde İbrahim de çok içiyor. Merak ettim. o da almış. ahlâksız biri olduğunu haber aldığım adam. Rusya da hep bu dâvayı gördük idi. Sizi hatırladım.. Ertesi günü Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey'e gidip şikâyet ettim. Şimdi sefir göndermişler. meb'uslar yüzde seksen Mustafa Kemâl'in aleyhinde. almış. ne sırlar alıyorlar.. Mebusları Yusuf Kemâl'i vazifesini ifaya davete teşvik ettim.) geçmiş ve onun hayat ve namusunu kurtarmak için çalıştığını iddia eden şu adam. Biliyorum..

patladı. Yazdıklarını da tamamiyle başka kalıba koyarak yazmıştır. koyun ve keçi sürülerini sürüp getirmediler. (inönü) Askerimiz fevkalâde intizamlıdır. Ama. Şimdiye kadar Yunanlılar iptidada çeteleri püskürtmüşler.. bu muharebenin âtisini izaha yarar mühim sözlerdir.. mesafeleri bile tesbit edilip nişanlar konmuştur.. İlk inönü'de az bir kuvvetle gelmiştiler. Yâni Kütahya hizalarından Afyonkarahisar ve Seyidgâzi istikametine doğru.. Mızrak çuvala sığmaz.. rayları bile atmağa vakit bulamadılar. Afyon cephesinde müthiş mağlûp olduk..masum kızlarını cebren alıp fiili şen'î yapıyor. Sakarya Harbinde bu sürülerle beslendiler. Çünkü iki taraf da ric'at ediyordu. Afyonkarahisar'ı taraflarında hiçbir hareket yok. Şimdi sormamışsın. Bizim kuvvetlerimiz de ikinci inönü'nden beri adam adedince. galip idiler. Elbette itiraz eder. Yunanlılar oradan bütün şiddetiyle taarruz ettiler. Heyecan ve meraktayız. kıralları da başlarına geçmiş. belki bizim daha çok askerimiz vardı. Demek merak edecek bir şey değil. Hususî bir içtima yaptı. 182 keşfi de yaptık. Bu harplerde Yunanlılar askerî hiçbir di~w rayet gösteremediler. bir çok mühim vukuatı zikretmeden geçmiş. bir ciddî ve nizamlı bir harp görmemişlerdi. Bu iş. Hükümet teşekkülünden beri nice müddet geçti. Ne biçim asker. öyle bir kaçış kaçtılar ki. Gördüm ki. Tayyare (*) Bir isim ve argo bir kelime metinden çıkartıldı. sözünde hiçbir mantık yoktur.. Bu sözleri kaydediyorum. «Keşifler yaptırdık. YENİ BİR YUNAN TAARRUZU Millet Meclisi hiç tatil yapmazdı.. Artık harp emrivaki.) mutlaka...)lığa mükemmel vesika ve numunelerdir. Çünkü. tüfenk... Eskişehir üzerine yürüyor. kıymetli bir askerlik hassasından mahrum olduklarını ispat etmişlerdi..» Mübarek muz gibidir.. Onun bütün mefhumlarına tebaiyyet mecburiyetindeyiz. Bütün (. oradan inönü. İkinci İnönü'nde yine kuvvetler müsavi idi. Oralardaki sığır. Bir gün Mustafa Kemâl Meclise geldi... . iki gün sonra geldi. gördüğümü. Bir kaç fırka sevkedip niye çekilsinler? Bunda ne faydalan var? Bunlar birer istifham işareti.. O vakit ki vaziyeti anlayamadıkları anlaşılıyor... Anlaşıldı. mühim bir hareket yapıyorlar. Çok yerde beton siperler.. Bu öyle bir hezimetti ki. o vakit hükümet şeklinde yaşamıyor muydun?!. Ufak bir takım kıt'alar başka bir şey yok. bir hükümet şeklinde yaşıyoruz. Bu harp ve vakaları içindeyim. silâh .. Bu sahifeleri okudum.... Şimale kadar bütün cepheye sirayet etti. Bizim (. sevkülcey şi bir ric' atmış gibi .. Karabekir'in de böyle bir müdahalesi pek çirkindir. Şimdi bütün mebuslar aydık. Birkaç saat daha sabredebilselerdi. Değerli bir düşman olmadıklarım. Bu sürüler olmasa Sakarya'da yirmi gün duramazlardi.. Şimdi büyük kuvvetler yapmışlar... top.... Kanunun Hey'eti Umumiyede tebellür edecek şekli üzerine uzaktan telâkki edilecek efkâr ile icrayi te'sire imkân olmadığı elbette teslim buy-rulur. grubu epeyce vahdete getirmiş. Demek yine muharebe şimaldedir.. eşkıyalık ediyor. Mustafa Kemâl dedi ki: «Yunanlılar ordularını Bursa'y a yığmış.. bunu âdet eden sensin. birden Afyonkarahisar tarafından bir patlayıştır... yaptığımı ve bildiğimi yazıyorum: Biz Mustafa Kemâl'in sözlerine kanıp taarruz yok. hendekler bile yapılmış..)... En şiddetli taarruz sol cenabımız üzerine.. Hem o halde İnönü'nde evvelce niye galip gelmiş?!... şimendifer köprülerini. gösteriyor. Al belâyı. Kız kaçırıyor. tarihi (. Yahut akıl etmediler. Bu mağlûbiyeti güya bilerek yaptığı. Bu sahifeler. Yunanlılar neden blöf yapsınlar? İş eğlenmeye kalmış da nisan balığı oyunu mu oynuyorlar?!. Düşündüm: Bu adam böyle söyledi. Yunanlılar bu hattan güzel istifade ettiler. Bir de bu arada Karabekir'in Teşkilât-ı Esasiye Kanununu rical-i askeriye ve mülkiyeden sormadığı itirafına şöyle cevap veriyor..» Söyledikleri aynen bunlardır.. Bütün mebuslar tabiî fevkalâde telâş ettik. Blöf yapıyor. (S-372) «Mâlûm-u devletleridir ki. mes'ele kapanıyor sanırken. Her işi kumandanlara soran. Ben hakikati. Temmuz iptidalarıydı. Hasılı Eskişehir. Yunanlılar'ın yeniden taarruza başladıklarını söyledi. Nutukta (S-337 den itibaren) Sakarya Harbi'nden bahsediyor.

Nâzım'ın yeri boş kaldı. kalır. ismet «Hayır. Çünkü. iki gün. Ermeni Harbi'nden sonra Şark Cephesi kıt'alarmdan ve silâhlarından da bir çoğu Garp Cephesine nakledilmişti. Nihayet ric'at mecburidir. Hattâ onlara şu tefevvukumuz vardı: Üssülharekemizdeyiz. Bu uzun cephenin cenubunu adetâ boş bırakmış.. Fevzi Paşa'mn bir iki hizmeti vardır ki. Fevzi Paşa bu iki adama daha harbin iptidasında taarruzun Afyon üzerinden olacağını söylemişti. Afyon arasında şimendifer olduğundan kuvve-i külliyelerini bu hat ile Afyon civarına getirmişmişler. fakat ne yapacaklar? Pek faik düşmana bir gün. inanmak lâzımdır. Bu kuvvetin arkasından bütün şimaldeki kuvvetlerini gizlice Cenuba kaydırmışlar.. sahtekârlık. askerlikte Mustafa Kemâl'e de. Bir nefer dahi gönderemem. Derken zavallı Nâzım kahramanca döğüşerek şehid düştü. değerli bir zabitti. ismet resmî kumandan ama. Halâ geliyordu. asıl harp inönü'nde olacak fikrine saplanmış. Yunanlılar on .^ met'de tuhaf bir hal vardır. Balçığa saplanır gibi. Ona bir şeye ehemmiyet verdirmek için evhamım gıcıklamasını bilmelidir. . onun sağında Miralay Nâzım var. 183 metrisler yapılmış. Yâni inönü'ye hücum edecek bir hareket gösterip.ve cephanece çok terakki ettirilmişti. Is. Topal Osman da Giresun eşkıyasından bir fırka kadar asker yapıp. ondan emir almadıkça hiçbir şey yapmaz. Yunan ordusu bunları kırıp doğruyor. binbaşı Alparslan'ın refakatiyle tanzim etmiş. Hattâ üç gün süren sol cenahın şiddetli harpleri de bu adamı saplandığı bu hatâ batağından çıkaramamıştır. Ermeniler'den zaplolunan şeyler de Şark. . tsmet'e de pek faik olduğunu göstermişti. Askeri kamilen (•) Gaflet anlamı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. Mustafa Kemâl'in Meclisteki beyanatı. mit-ralyöz menzilleri ölçülmüş ve nişanlar konmuştu. Olmuyor. Tabii Mustafa Kemâl de bu fikirde olmasa onu döndürürdü. Biz de düşman kuvvetine müsavi bir miktarda idik. fakat dinlememişler.» diyor ve göndermiyor. Zaten izmir. Bu harpte de zihni sağ cenahımızdan gelecekler.. kahramanca mukavemet ve müthiş harpler yapıyorlar. Ondan sonra sol cenahımıza pek faik kuvvetlerle çullanmıştır. Sol cenahımızda Deli Halit. Afyon'daki taarruzun şiddetine rağmen bizim kumandan harp yine inönü'de olacak. Çok müvesvis ve vehimli bir insandır. Hasılı düşman bizi aldatmağa tamamiyle muvaffak olmuştu. top. Ama ne kadar saçma olursa olsun. yalan-dolan anlamı taşıyan dört kelime metinden çıkartıldı. 184 kırıldı.. Mustafa Kemâl'in rey ve emri hilâfına. Hendekler kazınmış. Bu bir setr hareketi imiş. Sivas'a Çolak Selâhaddin'in yerine kumandan yapılan Nureddin Paşa biı düziye orada fırka yapıp göndermişti. Bunlar ismet'ten imdat istiyor. Resmî Kumandan îsmet'ti.. bazan da mühim bir şeyi hiç kale almaz. Nâzım'm sağında Çolak Kemal (Kemaleddin Sami) vardı. Bari ihtiyatlı davranarak ortalık bir yere alsa ya. yırtınıyorlar. harbin sonraki cereyanı. ötekiler yine yırtınıyor.. O vakit Fevzi Hey'et-i Vekili Reisi ve daha bir kaç memuriyeti de vardı.. kendisinin ve bizim kumandanın (ismet) Yunan ordusu hakkında hiç bir malûmata malik olmadığını. tan buraya gönderilmişti. tam bir (. Bunlar da delice. Rusya'dan da 1( birçok silâh ve mühimmat getirmiştik. ona saplanır. Bazan hiç mânâsız bir şeye fevkalâde ehemmiyet verir.. Benim gibi onunla çok temas edenler bilir: Bu adamın zihnine bir şey yerleşti mi bir daha onu çıkarmak imkânsızdır. Yâni delik açıldı. Şimal kısmımıza Bursa'dan getirip az bir kuvvet koyup durmuş. harp orada değildir. Ama gayrîresmî ve hakiki kumandan Mustafa Kemâl'di. Bir türlü bundan çıkamamıştır... Ben kumandan dedikçe İsmet ve Mustafa Kemâl'i beraber anlamalıdır. Yunan ordusunda başlayan hareketi asla anlıyamadıklannı göstermektedir. Sonra cenazesi Ankara'ya getirildi. Yunanlılar hakikaten blöf yapmışlar. orduya ihtihak etmişti.. Lozan'da da bu halini daima görür ve gülerdim. Dediler ki. bizim kumandanı aldatmışlar.) içinde olduklarını. fakat onun dediği gibi değil. (*) Palavra atmak. ihtiyatlarımızı oraya çekmek istiyor. Hacıbayram Veli'de gömüldü. Düşman orada (yâni sol cenahımızda) nümayiş yapıyor. bu bir nümayiştir diye bütün kuvvetleri inönü'de toplamış. buralara askerin içeceği su fıçıları bile yerlertirilmiş. beş gün dayanabilirler. Şimdiye kadar hizmetler etmiş. Meğerse Mustafa Kemâl blöf yapıyorlar dediği vakit.Ihtiyatla-n da Eskişehir'e ve şimaline almış.

Asker uyumaktan kendisini alamıyor.. o kadar aç ve hele uykusuz ki. Ben bunları şu. Bu gruplarda 18 fırkamız vardı. Hali perişan. ismet gaflet uykularından uyandı. Derken günler geçiyor. Nihayet sol cenahımız müthiş bir satır yeyip parçalanınca anlıyor. itfaiyecibaşı: «Size hayâl olmuş. Hakikaten ordumuz hiç harp edememiştir. Bereket versin yanında oralı bir nefer varmış. Bunlardan harbe iştirak eden. Hakikaten Yunanlılar şimdi Seyyidgazi'den Ankara istikametine doğru zorlanıyorlardı. Yapacak bir şey kalmamış.. Çünkü Yunan kuvvetleri hep solumuzdaydı. Bunları ayrı ayrı bana söylediler.Afyon hattında oluyor. ayakta duramıyor. kaçmağa çalışıyor. sağ cenahımızda bir şey yok. Cezasını millet çe kecek. kül olmuştur. Delik büyüdü. Şimale yığdığı ihtiyatları ve diğer kuvvetleri şimdi cenuba sevkediyor. Bunları oradan kaçırmış. Hem vuruşuyor. Zabit menedemiyor. sade ordan oraya dolaşmıştır. 13 fırkamız körebe oynar gibi iki gözü bağlı. Yâni Yunan ordusu. Diğer 13 fırka İs-met'in. Yunanlıları perişan etmesi muhtemeldi. Yunanlılar soluna hücum ederken. Bunlar Kütahya . Halit sol cenahın ucunda ayrı kaldı. nice yerler kaybedeceğiz.Canım iş işten geçti. Yolluyor.Şimdi ihtiyatlar hadi cenuba: Bir süvari fırkası dörtnala şimalden cenuba koşturuluyor. Bu harpten evvel İsmet ve Mustafa Kemâl orduyu gruplara ayırarak. Az kaldı dâva da bitiyordu. Millet Meclisi'nden orduya gönderilen tahkik heyeti içinde idim. Uykuya yatıyor. Sade 185 bîmana bir yol yürüyüşü oldu. yalnız beş fırkalı bir askerle harp edip muzaffer olmuştur. Bu bir gülgülü -ağlamalı sahnedir. bîsut. bunun beyni de sağırmış. bağırıyor. belki terazinin gözünü lehimize çevirir. tüfek ve her türlü mal ve servet gidecek. Hiçbiri harbe iştirak edemeden gerisin geriye döndüler. strateji hatâsı müthiş bir hatâdır. içindekiler «Aman itfaiyecibaşı tulumbaları acele yolla!» diyorlar. yangın orda değil. Harp yerine geliyor. aşağı sevkedildi. Mağlûp ordu. Hadi tulumbalar binaları yanıp. Bu iş düşman mevzii karşısında oluyor. artık ihtiyatları da aşağı yollamak da hatâ idi. hem Seyidgazi'ye doğru ric'at ediyor. Çünkü esir düşebilirler. harbin ilk haftasını istirahat. Bir piyade alayı cebrî yürüyüşle. Ismet'in yapüğı budur. Harbe iştirak etmeleri mümkün olmadı. bu rivayetlere göre söylemiyorum. ikinci haftasını oradan oraya yürümekle geçirmiştir.. Bir hortum bile göndermem. istirahatte. bir bid'at yapmışlardı. Az kaldı esir oluyormuş. Kimse tashih edemez. Bunu da anlamıyor. Kuvve-i külliyemiz orda. Hayır. ha yokmuş gibi olmuştur. Hele böyle harp esnasında bir orduda yeni teşkilât yapmak çok tehlikeli olurmuş. Sakarya arkasına kaçınca. Dağda bir yol biliyormuş. başka yerdedir. Harp olmadı. Başka yerde ise bir kıvılcım eseri bile yok. mülâzım gibi bir çok zabitlerden dinledim. kaçırdılar. Çünkü gece gündüz yürüyüş. O evvel gerekti. Galebe pek mümkündü. Eğer bunu yapsaydı. fakat ağalara dinletememişlerdi. Bir takım zabit ve kumandanlar. tabiî Mustafa Kemâl'in vahim hatası yüzünden harbe iştirak edememiş. Bu fırsatı da kaçırmıştı. sol cenahımızda bulunan yalnız beş fırkadır. kara toprakların altına girecek. bunun tehlikeli bir şey olduğunu söyleyip itiraz etmişler. işte bu harpte. binbaşı yüzbaşı. cenupta. Hasılı dar geri kaçıyorlar. Hasılı yukardaki kuvvetler. top. ahmakça bir hareket mecmuası. Askerler diyorlar ki. Sağırın kulağı duymaz ama. bina yanmış. Fakat bade harâbül basra. Kumandan vaziyeti kavrayamıyor. düşman ilerliyor. soluk soluğa geliyor.» diyor. Harp bitmek üzere. Yine dörtnala geri dönüp. bitmiş.da tepelediler. Yâni ha varmış. Cephemizin sol cenahı mahvoldu. küçük kumandanlardan.. Bunu harbin iptidasında irtikâp eden kumandan felâkettedir. Gayeleri bizim ordunun . Ev ateş almış. Fakat yekmeal olarak bu harbi şöyle tarif ediyorlardı: «Harp değil. Kaç gündür harp oluyor. onları kurtarmak için sen de onun soluna çullansana. Harp bitmiş. binlerce vatan evlâdı ölüp. Kumandanlardan.. ağlıyorlar.» ra Z ' Ben de bu harekete: «Sina çöllerinde pusulayı şaşırmış Yahudiler'in kırk yıllık seyahatleri»diyorum. dumanı tüten yangın yerine gidiniz. Aklı eren askerler diyorlar ki: Harp böyle olunca. yalvarıyor. yanıyor. işte ancak bu esnadadır ki. Fakat o kadar yorulmuş ki. Çünkü bu hatâ harbin sonuna kadar sürer. Hemen harbe iştirak etse. Bari kuvve-i külliye sağında.

silâh. ölü benzi. öküzler. insan. kan ter içinde. Bir öteye bir beriye koşuyorlar.. Palavra da atamıyor. Hükümet bu sevkıyatı idare ediyor.. doğru bir lâf yok. Dö-ğündüm. Kimi bir endam aynası gezdiriyor. Eşyayı nereye sığdırmalı?! İnsanların benzi. Yâni bir asker böyle bir hücumun ancak Afyon'dan olabileceğini iki kere iki dört eder gibi . Ankara mahşer. Bu adamlar. diğer askerler de alabildiğine kaçıyor.. umumî ric'at emri verdi.. gücü yetene Hükümet mebusları tahrik ediyor. Mustafa Kemâl cepheden (... bir ana-baba günü oldu. yollamak istiyor. Onun bu sahifeleri kamilen (.bakayasını Bolu Dağları'na atmak. Araba az. bir tarafında bir oturak. pazar insan dolu. Dosyaları oraya taşıyorlar. Bunların bir kısmı yollarda zayi olmuştur. Kaçmayı düşünüyorlar ve acele.). Halit. Yaptığı iş çocukça bir iştir.. Tanrı böyle bir günü hiç kimsenin başına vermesin.. Başka yerden yapamazlar. Kayseri'ye ilk kaçanlar Maarif (*) Yalan. Yalnız gâvur geliyormuş. Her vakitki gibi yalan da söyleyemiyor.) ve sonradan (. Hem de ve hattâ böylesi Mustafa Kemâl gibi birine kul. Hattâ derler ki. satmak istiyor. Kimsenin bir bildiği yok. Vermese de ordu bozulmuş. kötü adama.. Bu harpten iki ay kadar evvel Temps Gazetesinde General Delacroi adında bir Fransız generalinin bir makalesini okumuştum..). Fiyatlar ölü pahasına. Bir sürü insanlar koşuşup duruyorlar. bu kadar emeklere nice tehlikelerden atlatıp meydana getirdiğimiz kurtulma hareketi bitiyor. süt dökmüş kedi gibi.. Ne ise şükür ki.. Para küçük ve hafif şeydir. Elhamdülillah sekiz on mebus daha kaçtıysa da başkası kaçmadı. şaşkın. ANKARA KAYSERİ'YE TAŞINIYOR Kara haber Ankara'da yıldırım gibi beynimize indi.. Millet ve Devlet yeniden batıyor. Ankara'ya geldi.. Bir tarafında bir kafes. Kiminin elinde veya omuzımda halılar. Kim başına dert alacak? Herkes canını taşıyamıyacak halde. Hey'eti Vekile'de Mustafa Kemal bu kararı verdirmiş. şaşkınlık eseri. Önüne bakıyor... Oraya atılmış bakiye artık bitmiş demektir. Diyorlar ki.. derhal kurşuna dizerlerdi. İsmet. . Hükümet Ankara'yı bırakıp acele Kayseri'ye nakle karar vermiş. azık ve cephane nakliyatını temin etmek lâzımdır. müşteri arıyor. panik gelmiş. Eyvah... Sokaklarda. Sokak. Hazırlanıyorlar. Hem de o gün mü?. Fevzi de orduyu Yeşilırmak'm arkasına nakletmeye karar vermişler.. Yunanlılar'a karış karış ölçerek yer veriyor. dalkavuk olursa bu hatası tedbir ve zafer suretinde bile gösterilir. Diyordu ki: «Yunanlılar büyük bir hücum yapacaklar. bazısında üç dört tavuk da asılı. çözülmüş. şaşkın. Bu adam asla (.» Sonra Sakarya'ya kaçan ordu enkazında tahkikatım esnasında İsmet'in İnönü'nde harp beklemek hatasını öğrendiğim vakit bu makale hatırıma geldi. onu yapacaklar. Hepsi (.. Böyle bir kumandan başka millette olsaydı.. Fakat iyi.. Çocuklar analarının kucağında ağlar. Süngüsü düşük.. Gücü.)mıyor. İsmet'in bu harpteki mesuliyeti pek ağırdır.. Ümit yine söndü. 186 Vekili Hamdullah Suphi ve Yunus Nadi. Taşınır ve saklanabilir. Bundan çabuk vazgeçip. askere ihtiyaç var. Harp mıntıkası ve civarı ahalisi olan askerler savuşup köylerine gidiyor.. Herkes yas içinde. Bu insanların çoğunun elinde eşya var.. Kimi sırtına bir dolap almış.. Bunun için muhakkak bu hücumu Afyon'dan yapacaklardır. telâş ve acele içinde. Bizde mesuliyet yok ki. Kadınlar eşyaların üstüne oturmuş.. uydurma ve kaçmak ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Yalan.. Eşyalar arabalara yüklenmiş. Gülen yüz kalmadı. eşekler. utanma. Bir iş yapacaksan harici düşmana karşı yapılmalı. fakat yine alan yok. Çünkü. Herkes meçhûlât içinde... Böyle büyük bir hücumu yapabilmek için. Allah için gayret ediyor. memur ve zabit ailelerini Kayseri'ye yolluyor. bizim kumandan işi anladı. düşmanıma vermesin. (S-377) müthiş bir hezimettir.. Dâvaya hizmet edecek karınca bulsak alıyoruz... Nihayet İsmet Eskişehir'den bir mukabil taarruz yapıyor. Hükümet. Mustafa Kemâl.. arabalar. bu da pek hatâ idi. Ekseri yürüyüşler mânâsız. Kimi cebren araba zaptedip ailesini yerleştiriyor. Mustafa Kemâl buna ric'at diyor. Doğru. atlar. kağnılar. bari bu makaleyi okusalardı. Hemen şimdi şu ikisini mahkemeye çekmek lâzım ya. Bari bundan ders alsalardı. oraya İzmir'den şimendifer var. Sebepler gösteriyor.)ma şeylerdir.

Yaralı yaya gidiyor. ümit varsa yapılacak şeyin ne olduğunu tâyin etmek mümkün olur. Anlaşılan o da bütün ümidini kesmiş. Bunlara bir türlü münasip surette bakamadı. Şimdi darbe yiyince ordu erimiş. Bunun için: «Hemen celse yapın. Pek münasip gördüler. Bu işi çabuk yapın. Arkadaşlara «Biz de. Ankara'da mebuslar vaziyetten hiç bir şey bilmiyor. bir rey yok. bir gün Hey'et-i Vekile'de Maliye Vekili söylendi. bitmişti. rezil olmuşlar ve olmuşuzdur. İptida bunları bilmeli. Şimdi bozgunlukta ise dağılıvermişlerdi. Mustafa Kemâl'e sorsak bermutad yalan söyleyecek. askere elbise lazımmış. Orduya gidelim. Vakit kârdır. Maatteessüf hakikat böyle idi. Mevcut koyun. Eskişehir .» Şaştık. Azlettiler. Bizimkiler bu kadar basit bir şeyi bilememişler. Hem de kaçmak peşinde. Hükümet de.» Buna hem güldük. gelip size söyleyelim. Sonra aylarla tamir edemedik. Arada Mustafa Kemâl mebuslara hasbıhâl kılıklı hususî bir şeyler söylüyor. Adeta her ray parçasının altına bir dinamit koymuşlardı. top. Elde bir ordu kalmış mı.. Sonra bunlar Sakarya Harbinde düşmana gıda olmuştur. Yaralılar geldi Askerî Sıhhiye Reisi İbrahim Tali. Gayet fena da iki şey yaptılar. otuz mebus konuşuyoruz. parça parça idi. Bilince bir şeyin yapılıp yapılamayacağım kestirmek. Beni de intihap 188 edin. Mustafa Kemâl'de de sadre şifa verecek bir haber yok. Düşman hat ile de Sakarya üzerine âlâ nakliyat yapmıştır. yolluyor. İçimizde Çolak Selâhaddin. fakat orduyu giydiriyorum. O. Çorum taraflarına yolladılar. Hemen resmî celse yapıp bir meb'us tahkik heyeti ve beni de intihap ettiler. Tenakuz içinde ve çocukça avutmalar. bu nasıl lâkırdı anlamadık. keçi. Yaya yollanıyor. Asker artık harplerden bıkmış. Abdullah Azmi. Zamir. Bunları da giy-dirmeli. Hepimiz: «Nasıl?» dedik. ilh. hükümet Ankara'dan kaçma telâşmda. Bizim asker bozgunlukta. Çankırı. Yerine yeni efrad getiriliyor. ne olacağını ve ne yapılması lâzım geldiğine dair kimsede bir fikir. Şimdi bu ağalar orduyu Kızılırmak arkasına alacaklar. Ric'atte bir şeyi iyi yaptılar. Yeniden yine istiyor. Böyle devam ederse bütün milleti giydireceğim. Konya'lı Vehbi Hoca. korkudan Ankara'da bırakılamıyor. Oralarda pek çok koyun ve keçi sürüleri vardır. Pek kahramanız diye övünmeyelim. Bekir Sami. Bunu da herkes biliyor. bir kısmı da silâhiyle kaçıyor. Herkes şaşkın tavuğa dönmüş. Malzemenin çoğu düşman eline geçmiştir. Bu yaralıları araba ve bazılarım yaya olarak. Düşünün zavallıları.Ankara şimendifer raylarını ve köprüleri atmadılar. 14 kişi idik. bana: «Ne yapalım? Sen ne dersin?»dediler. fena kaçıyor. Bu firar hâdisesini izah eden bir hikâye söyleyeyim: 187 BÎR FİRAR HİKAYESİ Bu bozgundan evvel. sefaleti. hem de müteessir olduk. Bunu ne yapıyorsunuz?» Fevzi Paşa şu cevabı verdi: «Eh. Onun da elinde bir şiş yok. Dedim ki: «Vaziyet nedir? Bir bileniniz var mı?» «Yok» dediler. Hangi orduyu? 120 bin kişilik bir ordu dağılmış. Hangi hamiyetli zabitler ise onlar ne yapıp yapıp cephane sandıklarının çoğunu şimendifer ile nakledip. Mustafa Kemâl eşyasını denk denk toplatmış. Türk askeri müdâfaa azminde yekta bir askerdir. ben ne yapayım? Bütün milleti giydirmeği taahhüt etmedim ya. Sakarya'nın arkasına sade yirmi bin kişi gelmiştir. Hattâ ayağından yaralılar. Zaten harpten evvel de bir düziye kaçıyorlardı. bir kaç ayın içinde o neferler tedricen kaçıyor.» dedim. sığır sürülerini sürüp bizim tarafa getirmediler. Meclis'in haline baktım. Mustafa Kemâl de birşey bilmiyoruz. Sebebi Müdâfaa-i Milliye vekâleti para istemiş. Son zamanlarda bunun önünü bir derece istiklâl Mahkemeleri alabilmişti. fırsat buldukça silâhını atıp. Yunanlılar elbet Ankara üzerine yürüyeceklerdir. tüfenk hep zayi olmuş mu? Bildiğimiz yok. Fevzi Paşa'ya dedi ki: «Daha bir ay evvel elbise parası verdik. Fakat mağlûp olunca adetâ sıfır oluyor.bilecekti. . Siz de ona göre para verirsiniz. Ekserisi Adana ve Mersin mebusları İsmail Safa. Elbiseyi de beraber götürüyor. Başka şeyi düşündükleri yok.. Nallıhan'da Kızılırmak'm arkasına yığdılar. Arkadaşlardan bir Tahkik Heyeti teşkil edin. Görüp tahkik edelim. kalmamış mı. Erzurum'lu Durak da vardı. Bunlar çıplak. izah etti: «Yalnız orduyu giydirsem fazla para istemem. Halbuki Sakarya'da bozulduktan sonra Yunanlılar kaçarken bu rayları öyle atmışlardır ki.

Anlattıkları yine aynı şeyler. Diğer arkadaşlar bitaraf. Neferin düğmesi çözülmüş veya yokmuş ne çıkar. hattâ çavuş onbaşı ve neferler ile de. Elinde bir de kırbacı var. Felâkette. tüfek ve sair kuvvetimiz düşmandan aşağı değildi. Böylece safları dolaşıyor. Ordu Sakarya'nın şark kısmmda muhtelif tepelerde. Müttefikan diyorlardı ki: «Bizim adedimiz. Geceleri kâh toprakta yattık. Demek tahkikatta artık devama lüzum yok. Ben muhtelif rütbedeki zabitler. Bilhassa zabitlerin hamiyeti galeyanda. Ama biz yola çıktık.Düşrnanı burada mutlaka tepeleriz. Selâhaddin: «Ha. Yaptığı bu. Bu anarşidir.. bir kenara çekip konuşuyorum. Mâni olamadı. İsmet razı olmadı. gözümüze gözükmedi de. Zabitler ağlamağa başladılar. Şimdi bize ne diyor. Harp erlerinin bilhassa böyle günde ve ordugâhta ağlamaları dertli ve müthiş bir manzara oluyor. Yaman hırsız ev sahibini bastırır. panoramasını görüyoruz. Büyük bir gayretle . öbür basma gidiyoruz. yanında asılı askerî haritasını çıkardı.» işte Ismet'in orduyu teftişimizi istememesinin hikmeti. Artık hep aynı şeyi dinliyorum. Selâhaddin ise askerî merasim yapıyor. öyle yaptılar. Tahkikata devam ettim. gayret etmezseniz gavurun geleceğinden. Bu lekeyi temizleyeceğiz. Bize mevziyi gezdiriyor. Hem kel. Sizler askeri küme yapm. Mağlûbiyetlerinden utanıyorlar. âlimâtıe idare isteriz. Binbaşı izahat verdi. Bir yerde o mıntaka harita mütehassısı bir binbaşı var. «Bunların sırası mı? Millet hali görmek istiyor. Lekeyi temizlemek istiyorlar. Hem ağlıyor. Cepheye vardık. bizi âlimâne idare edecek bir kumandan ve Eskişehir -Afyon hattındaki o eski silâh ve kuvveti de verin. Askeri. Birden binnefsihi: «Ah. anladım» dedi. ismet kumandan olamaz. «Bize ne yapıp yapın eski kuvveti ve iyi bir kumandan verin! Milletin yüzüne bakacak halimiz. Bir yerde kimi yüksek rütbeli dört zabitle müctemian görüştüm. istedikleri yine eski kuvvet ve âlimâne sevk ve idare.Hükümete tebliğ edildi. Daha türlü manzaralar gördük. Bunlara dedim: «Sarıklı mebuslar askere din gayreti versin. hatâ ve rezaletleri meydana çıkacak. Çünkü işte müşterektirler. böyle şey düşünülebilir mi? Ama kabahat ve rezaletleri meydana çıkmasın da ne olursa olsun. Zabitleri. ısrar ettik. Bir koca orduyu sıfıra indirmiş. bu kara günde yine en iyi işimize yarayacak olan din.. İNÖNÜ'NÜN DİRAYETSİZLİĞİ Geziyoruz. Böyle günde. Bense bunların hiç birine kanşmayıp gizli gizli zabit ve neferlerle konuştum. Evvelce tasvir ettiğim gibi. Tebellür etti ve tebellür eden şudur: «Ümit zail olmamıştır. Hem milletvekillerini nasıl men eder? İsmet: «Asker işine mebus. Bilakis insan bir yardım olur belki diye ister.. O (. Sanki bütün ordu bir ağız. Mustafa Kemal şimdi Nutkunda onun hatâlarını örtüyor. Ismet'e yazmışlar. harbi anlattılar. Her grupta hepsinin sözü müttefikti. Tabii biz bir şey anlamıyoruz. Selâhattin kıpkırmızı oldu. sivil karışamaz. Çolak Selâhaddin. Vaad ve teselli ettim. Tespih ile oynar gibi. neferlerin önünde döğdürmiyeceğiz. Biz. Bu tepelerden cephenin vaziyetlerini. Fakat.. Canım niye telâş ediyor? Biz oraya gidip kumandayı alacak değiliz. Malûmat istiyorum. Dünyada mağlûp olmazdık. Allah'ın kâfire karşı cenk emrinden. yazık oldu» demiştim. çok fedakâr ilk bir defa gönlüme ümit girdi ve doldu. hem söylüyorlar. «Düğmeni ilikle!» diyor. Boşuna rezil olduk. Tuttu.» dediler. karı veya bacılarını alacağından bahsedin». Haritayı ufkî yapıp çevirdik. Disipline mugayirdir. Baktım binbaşı dikkatle Selâhaddin'in yüzüne baktı ve elini tutup haritasını çevirdi. Devam ediyorlardı: «Bize... Yine dine sarılırız.. hem fodul!. haritayı arazi üzerine tatbik edemiyor. Utanıyoruz. Hasılı şiddetlendik. Bunun için kanımızı akıtacağız. Yine onlar da ben de ağladık. Dolaştık. yüzümüz yok.» diyor. Hakkı değil midir?» dedim. Neler yapmış?. İsmet bizi kabul etmek istemedi. Hendeklerimiz mükemmeldi. Bize izahat vermeğe başladı. Bu adam yaman adamdır. Dediğimizi yapın! Yunanı burda mutlaka tepeleriz. ihtilâle de teşvik etmiyeceğiz. Ben de ağlamağa başladım. Bunun için böyle merasime lüzum yok. Mağlûbiyetimi189 zin sebebi cahilane sevk ve idare edildiğimizden. Zabitler çok hamiyetli. Dinden. O günde miyiz? Salahaddin günü ve vaziyeti takdir edemiyor. Sebebi.. Hep anladık. onunla tuhaf ve daimi saplayarak oynuyor.) Erkânı harp zabiti ve kolordu kumandanlığı etmiş olan bu zât. Muharebeye giremedik.» Hele bu son cümle ve âlimâne tâbiri bir parola gibi herkesin ağzında idi. Bilhassa iyice yerleşmiştik. Cepheyi bir başından başladık.

Babası Sinop'ta hapishane gardiyanı bir Arnavut idi. Gidip gördüm de. Buraya niye geldik Selâhaddin bilmiyor bir halde. yirmidört saatte seksen kilometre yapan nefer var. «Getirin. Nasıl kaçabildiklerini sordum. Bu. Asker dedik ya. Çerkeş gibi şeylerdir. Bu asker bizi. Yunanlılar'a casusluk ediyorlarmış. köyü yakın ise behemehal köyüne savuşmaktır. Boşnak. Cüzdammı açtım. Sonra çocuklar gücenir. Hattâ çoğunun tabanı da paralanmış. Neferlere şunu bunu soruyorum. Hele süngülü tüfek pek az. ölecek gibi oluyoruz. Bütün orduda hepsi hepsi belki yüz çadır görmedim. Selâhaddin: «Henüz gezmediğimiz. Bu neferi gösterdiler.» «O asker nerdc?» dedim. bu kumandan da Arnavut. «Beş altı topu da beraber alabilmiştik. Ama neyse 190 Ağustostayız. Askerde bir tane bile çadır yok. ayağını kaldırttın mı altı yok.» Buralarda köylerde bir tane bile ağaç yok. Yirmibeş liralık bir kaime varmış. hatta caketini atarlarmış. «Burda» dediler. Hepsi gitmiş. Bakıyyetü's-süyûf ordu ile harbcdebi-lir mi hiç? Onu harbeder bir hale koyduralım»dedim. cephane vermeli. Bunları yapmak için hemen Ankara'ya gitmeli.. Bir nefer oradaki köyden imiş. Aferin oğlum! Allah senden razı olsun! Senin köyün orda imiş. Gayret ettik. kumandanı kurtardı. Öyle kaçmışlar ki. Ne diyorsun? Gidip Ankara'ya iş yapalım. Hemen hepsi düşmanı yeneceklerini söylüyorlar. Güzel sözler de söyledim. Bu köylü Rumeli'den gelme bir Türk muhacirmiş. Şu Anadolu köylüsü pek perişandır. Arkadaşlara «Gidelim!» dedim. Çolak Kemal'e: «Canım niye bu casuslar. Bunlar Eskişehir civarında yerleşmiş Amavutlar'mış. Askerde üstte başta yok. Türkte aile muhabbeti çoktur. Hastalık da anlaşıldı. Birkaç süvari alayı yok. Vatanın her parçasını yemyeşil görmek istiyorum. Gâvur önümüzü tutmuştu. toplan. Buralar ağaçsız çır-çıplak yerler. Oraya gidelim.. Casuslar hep böyle. harp etmek felâkettir. Zabitler bunu söylüyor. Kendisine verdim. Bu yapmamış. Bu daha büyük ibret!. Harp tarihinde bu sür'at nadirdir diyorlar. Çolak da kibir ve azamet yolunda. ama hiçbirinde kılınç da yok. top. O gece mebuslar üst üste zemin katından ibaret bir evde ve toprak üstünde yattık. Çolak Kemal'in (Kernaleddin Sami Paşa. Tuhafı.» Mesele bundan ibarettir. Hem de bunlar süvari. Çolak Kemal'in askerleri arasında dolaşıyorum. ibret!. Yerli Türkler bundan da ibret ve ders almıyorlar.» Bu fırka Eskiheşir önlerinde Piştar makamında. Bu da benim sinirime dokunuyor. tüfek. Alları Anadolu'nun küçük atları. Anlattılar. çoluk çocuk ne olacak? Önce millet kurtulsun. Asker ya!. Selâmete erdik. hafif olmak içinmiş. Arnavut. «Efendi! Köy. Dağda gizli bir başka yol gösterdi.» Bu sözle gözlerim doluktu. yeter... böyle ecnebi unsurlar?» dedim. Cevap vermedi ve somurttu. asıl feciî şu ki. Birçok asker yığılmıştı. Fakat atlar açlıktan ve yoldan bütün lagar. Askerin ayağında çarığı var zanediliyor. Topları o yoldan çıkardık. Kaçıyorduk. Şimdi Berlin Sefiri) karargâhını anlatayım... Demek pek acele lâzımdır. Ağaçsız gördüm mü hiddetleniyorum. Gündüzün bir cehennem sıcağı var. Niye gidip köyüne çoluğuna çocuğuna bakmadın da.. Tabii. Halbuki fevt edecek dakika yok. Türlü eriklere kadar var. Gece de pek serin. Bizim neferlerde âdet. Hikâye ettiler. Bir mendil bile insana öyle zamanda pek ağır gelirmiş. Kaldık.» dedim. Askerin bir kısmında tüfek de yok. Zümrüt gibi ağaçlar içinde. Bununla beraber yine lâzım. «Canım biz buraya eğlenme ziyaretine. Esir olacağız. Bu bir şey değil. «Olmaz» diyorlar. hatır ve gönül yapmağa gelmedik ki. Köylüye: «Niye ağaç dilemiyorsunuz?» diyorum. Başka param yokmuş.. Fakat bari o azamet bu hezimette olmasa. «Sen orduyu kurtarmışsın. Çolak Kemal da Arnavut'tur. Şimdi bunlara âlim bir kumandan ve eskisi kadar ordu. Hakikaten kahraman imiş. ziyaret etmediğimiz fırka var. Cevap verdi. Gittik. Vakit vardır. Bu sebeple ora ahalisinden askerle.. Sonra . Üçer-beşer etrafıma toplanıyorlar. Tabiî teşvik olur. Bir köyde. Bir gün yine aynı mıntakada bir köye yaklaşıyoruz. orduyu kaçırmağa çalıştın?» dedim. Oraya gidip gelmek için üç beş gün lâzım. CEPHEDE DURUM Ordu vaziyeti şöyle idi: «Yüzyirmi bin kişilik ordu dağılmış. Ya Yunanlılar harekete geçer vakit bırakmazsa. yıkılacak gibi. pek sıcak. Ama. Casuslar tutmuşlar ve hapistir. Yirmi-yirmibeş bin kişi kalmış. Zabitlerin anlattığına göre kaçarken askerler kaputunu.harp edecekler.

Tuhaf!. Ben tetkikatımm neticesini ne yapacağımı kimseye söylemiyorum. Hâlâ yanımdadır. * DELİ HALİD'İN KARARGAHI ' Deli Halid'in Karargâhı: Gece Halid'in çadırmdayız.. Bu harplerin nice büyük menkıbeleri olsa gerek. Bu zabite hepsi acıyorlar. Hiç lâkırdı söylemiyor. ne hatıratlarda adını basit bir surette bile zikretmezler. ismet Paşa'nın karargâhında. hakiki deli. Hattâ yanlarımın ağrısı bile beni pek izaç etmedi. cesur zabite bir kurşun sıkmış. ne duruyoruz? Siz dönmezseniz ben şimdi dö. merhametsiz bir katil imiş. i MECLİS HEYETİ POLATLI'DA Polatlı'ya geldik. Hoca ısrar etse. Yaka silkiyorlar. Ya Yunanlılar gelirse. Meğerse bu adam. Selâhaddin dönmek istemiyor. Münakaşamız kavga halini aldı. bir mağrur kumandanı. Ömrümde ilk defa açıkta toprak üstünde yatıyordum. Vehbi Efendi Ha-lid'e mağlûbiyetten dolayı serzenişli lâkırdılar söylüyordu. Bir ucunu altıma. Battaniyeye batıp içinde kalmış. Beni teskine çalışıyorlar ve sabır tavsiye ediyorlar. Bir sarı battaniyem vardı.. Halinde bir endişe. Yazık ki. Şaşırdı. Halid kızdı: «Hoca! Öyle lâf atıp durma!» dedi. Yarın mutlaka hastayız diye diye uyudum. ismet yanıma oturdu. Bir Tatar evinde misafiriz. gizli gizli bana Halid'in zulüm ve cinayetlerini anlattılar. Burası umumî karargâh. işin önüne durdum. Bana bir düzi-ye muhtelif sualler soruyor: . Hem pek kanlı ve zalim. işte şimdiki maddî ve manevî vaziyeti. bir ihtiraz var. Burda şimendifer var. Bu battaniyeyi Paris'e de getirdim. yaptırmak istiyorum. Mustafa Kemal Nutkunda böyle şeyler yazmaz.. Böyle vakaları çokmuş. yâni. Vehbi'ye: «Sen ne yapıyorsun? O delidir.bizim arkadaş mebuslara da anlattım. bizde kumandanlar. fakat yavan. Halid'in karargâhında zabitler. zeki. Diğerleri de onunla beraber. millî vazifedir.. 191 retmelidirler. bir karış kadar büyüyor. s işte ordunun geçirdiği felâket. Benim tatlı ve iftihar ettiğim bir hatıramın ve hizmetimin nişanıdır. Ondördümüz sıralanmış oturuyoruz. Kalktık kendi evine gittik. Buraya eğlenceye. arkadaşlar birer birer dönmek fikrine geldiler. Ankara'ya gidelim. resmî geçide. bir ucunu üstüme alıp yattım.. Vehbi Halid'in ne deli olduğunu bilmiyor. Öteki de çıkıp gitti. yapılması ' 192 lâzım gelen şeyleri söyleyip. Bunları bilenler risaleler halinde ve gazetelerde neşr . O gece açıkta ve toprak üstünde yattık. Çalışalım. Vehbi'yi susturdum. Sakın bir daha bir şey söyleme!» Anladı. Kabul ettim. Karargâh-ı Umumi'deyiz. Bir iki hoş beş lâkırdı yaptı. Ne harp tarihinde. Herif deli. illâ gidelim diyorum. Vakit yok. Yapacak mühim işimiz var. Bir şey olmadım. Onu gördükçe bu günleri hatırlarım. Bize gidelim» dedi. Yalnız adı değil. daha gebermemiş. Bu ottan orda da vardı. Sesinin hali fena idi.' nüyorum. Kulağıma: «Seninle görüşmek istiyorum. Yanıma onu almıştım. Oturduğumuz odanın dört çevresinde sedir gibi minderler var. işte bir orduyu. ¦-. süse. Bunları yıllarla temizleye temizleye bitiremedik. Muhtemel felâketi giderdik. haysiyetleri kırılır diye vakayı örtbas ederler. Gidip gitmemek için münakaşa ediyoruz. Ankara ve civarlarında çimen nevinden dikenli tohum gibi bir şey veren bir ot var. illâki Piştar'daki fırkaya gideceğiz. Derhal bir ayın içinde sapsarı oluyor. ifşa edip bir falso olmasın. Dedim: «Gitmemiz lâzımdır. çalım satmaya gelmedik.» Durak Bey de bana iştirak etti: «Dönelim!» derken. Divan-ı Harb filân bilmezmiş. kahraman bir nefer kurtarıyor. beriki belki de tabancasını çeker vurur. deyip bir de beynine sıkarak öldürmüş. Derhal lâkırdıya karıştım. Hele söyledikleri bir vakadan pek müteessir oldum. Vay bok. Böyle neferleri altın yazı ile tarihe yazmalıdır. Bu. Zabit kabahatsizmiş. Bekârlığımdan beridir. Bir genç. Gözü döndü. Hoca dediğin zaten bir nevi avanaktır.. Onlar da aralarında para toplayıp bu nefere verdiler ve kendini güzel sözlerle de taltif ettiler. Vakit gece. Meclis'de bir âni darbe ile vaziyeti anlatmak. Geceyansı yaklaşmıştı. Sen ne haksızsın diye yaralı zabit söylenmiş. pek zalim.«¦ Derken İsmet Paşa bizim eve geldi.

Dediler ki: «Bunlardan fayda yoktur.» dedim ve yanıma aldım. o zaman. Onu öğrenecek. Tamamiyle doğru. Bunlar da kaçmışlar. Söyledik. Halbuki bu vaziyet tamamiyle şecaat arzederken merd-i kipti sirkatin söyler idi. Yoksa mağlûp olmazdık. Bunun da sebebi herkes korkup. Şimdi demek orduyu eski hale koymalı. Meğerse biz cephede dolaşırken Ankara'daki mebuslar bu hezimetin faili olan Ismet'in Divan-ı Harb'e verilmesini istemişlermiş. Sakarya'ya vâsıl olunca ismet iki genç mülâzımın. anlatamıyoruz.. kurşuna dizdirmiş. Hezimetten utanmışlar.. Tabiî Mustafa Kemal de müşterek olduğundan mani olmağa çalışmış. ismet yaptığı işlerden telâşta. Fakat bunu nasıl yapmalı. Hele bir şeye pek kızmıştım. Bu ceza pek haksız imiş. Cahil bir idare ile bu hale geldik. kimse sesini çıkarmasın. Hâlâ Levazım işlerinde imiş. Müdâfaadan ümitvarım. Tamam. Şimdi azametinden yerlere sığmayan îsmet'i görenler. yâni Polatlı'da görmüş olmalı idiler. Zabitin biri pek değerli imiş. Zavallı ölmüş) geldiler. Dinlemedim.» dedim.. Ankara'ya döndük. Orduda ne gördünüz? Ne intiba hasıl ettiniz? Meclis'e ne diyeceksiniz? Mebuslar benim çok aleyhimde mi? Bana bir şey yapabilirler mi sanki?. Yüzbaşı (Adını hatırlayamıyorum istanbul meb'usu Ali Rızanın kardeşidir. beni evine götürmesi. idam edin dedim. Harb-i Umumide Almanlar ile ordu dairesinde çalış-mışmış. Bunu da acı acı söyliyerek suratına çarptım. Bunu bana iki zabit pek acıklı bir surette anlatmıştı. Said. Benim ağzımı arıyor. Binbaşı Han. Ordu Sakarya'ya gelince yeni Kur'a efradını silâh altına almış.. hele evvelâ Ismet'i kurşuna dizmek lâzımdır. Tabiî ismet haberdar imiş demek. Sonra tamamiyle masum imişler. Ben zannederim ki. Benden aflarını rica ettiler. bu lekeyi temizlemek için bütün gayretleri yapacakları anlaşılıyor. Yanımıza gelmiş. Acaba biz de onun Divan-ı Harbe şevkini mi istiyeceğiz? içini kurt yiyor. herkes kaçan kaçana olmuş. «Ordu bütün senin aleyhinde. Terter tepirliyoruz. ilh. İsmet dinlememiş. Hep kaçtık. Tamam. böyle kurşuna dizdirmek lazımsa hepimizi. mevkiinden düşmesin diye. Çünkü zabitlerin maneviyatı yüksek. bana bir kumandanın merhamet tanımaması lüzumunu anlatıyordu. Demek bunu İsmet gözdağı vermek için yapmış. «Onu da asarlar. Çünkü disiplin meselesi. Bu babta kur'a işlerinde mütehassıs olmuş biri imiş. Dişimi sıktım. disiplin bilmezler. Nişan atamazlar. tüfek patlamasında kaçarlar. Yanlış işler yapılıyor.. Misafir olduğum eve döndüm. «Ben yalnız değilim ki. Öteye beriye başvurduk. Mustafa Kemal Paşa'nın emirlerini yapıyorum. Erkânı Harbiye Reisi Fevzi. Misâl olarak bu iki zabit vakasını söyledi ve dedi ki: «Mevzilerini terket-mişler.» böyle şeyler. Nutuk söylemek için notlar hazırladım. Halbuki sabah erken ve ben yatakta iken. Bir tarafı tenevvür etmemişti. çözülmüş. Kendi kendime: «Allah yolladı. Meclis'in kapısına asar bile.«E. Diğer iyi askere de korku verip panik husule gelir.» Vakayı ben unutmuş değildim. Yâni beş-altı saat hararetli münakaşa ettik. Dedik bu . evime Binbaşı Mehmed Said. orduya bu acemi efradı sevketmeğe başlamış. Bilakis. zarar vardır. ilk top. Konuştuk. Bu kahkarî hezimetin mesulü sensin. Açtım ağzımı yumdum gözümü. Bütün ordu zabit ve kumandanları tsmet'e yalvarıp affını istemişler. Benimse bunlardan haberim yok. İNÖNÜ'NÜN iKi İDAM EMRİ Şafak söküyordu. Hattâ hırsı uğrunda insan ona serçe gibi geliyor. bu mesele. diyorsun. O vakit orduya bir ders vermek lâzım. Idâm ettim. üstüne bunları da yollamış. Meclis'ten korkuyor. isabet oldu. Derhal geri alsınlar. Alimâne idare isteriz diyorlar. Bu adam cehaleti ile kırdırdığı binlerce vatan evlâdı yetişmiyormuş da.' lamasın. insandan kurban kesiyor. Şimdi bizzat İsmet tenvir etti. Bu adam bunları ne akılla yolluyor.» dedi. bunu bana Lozan'da kendi kumandanlık meziyetini medih için anlattı. Anlaşılıyor ki. Diyorlardı ki. Meclis bana bir şey yapamaz. Şimdi Ankara'da ikmal Şubesi Müdürü imiş. Hemen bütün ordu bu zabitlere acıdı. Demek ona itiraz edip hataları meydana çıkan193 ı.. gösterilen mevzide durmadılar diye idam edilmelerini emretmiş.» Şimdi Müdâfa-i Milliye Vekâletinden de malûmat toplamak lâzım. Çünkü ordu mağlûp olmuş. Bunun için iki cana kıyıyor. Yatağıma oturdum. Said dedi ki: «Biz müşkülât içindeyiz.» dedim. Bununla ordu açığını ikmal etmek istiyormuş. seni tutar. Lozan'da bir gün bu konuşmaları unutmuş.. O. Orada bir şeyden de şikâyet ettilerdi. Biz yazdık.

işin can alacak yeri idi. Bu efradı on gün içinde orduya yetiştirebilir misiniz?» dedim.. bez kumaş. bu sefer de iyice gösterdi. ilh. Bakalım yiyecek. Yarın bugün Yunanlılar harekete geçer. Her dediğimi yapacaklarını vaad ediyorlar. Bu da te'min olundu. işin canalacak noktası da bu. O da iyi adammış. Pişkin efraddır.nutkumu yazdım. Mal bulmuş Mağribi'ye döndüm. insanın içi.000 Rus tüfeği olduğunu öğrendim. Eğer derhal yürüseydi.Afyon hattındaki tüfek. SİLAH MESELESİ Şimdi silâh meselesi: Tüfek yok diyorlar. Ölenin tüfeğini alsın.. Allah'a bin. Askerin yiyeceği ne olacak? Para yok. Hakikaten bu adamlar ki. «Siz işe hemen başlayın. n 194 I en mühim noktayı haletmişlerdir. Bir de Ismet'in yerine kumandan. Halbuki bu adamların hizmetlerini tesbit ve millete ilân etmek. Vatan ve devlet olmayınca. Fevzi Paşa acemi kur'a efradım aldı. Hele Mehmed Said Bey'in ki. Hattâ hiç tanımadığım Said Bey'i ondan sonra en iyi dost saydım ve Ankara'daki bağıma meccanen oturttum. şeker. Bunlara orada sade nişan atmasını öğretsinler. Ben zaten bunu öğrenmek istiyordum. Nutuk için hazırladığım notlara yapılacak tedbirleri de ilâve edip. Yunan ordusu kumanda heyeti. Derhal bunları silâh altına aldırınız. Mustafa Kemal olur. 97'liler var.Sordum. Bana büyük bir ümit. üste. Ekmek. sonra da Mustafa Kemal ve ismet gibiler.. Kabul edileceğinden eminim. bu zaferleri kendilerine mal ederler. işte bazan koca vakalar içinde böyle nâçiz bir kaç şahıs ne mühim işler görür. böyle kara günlerde belli oluyor. mal yerin dibine batsın. Demek her şey yolunda. Süngü? Düşündüm. Bu iş benim vazifem. Yetiştireceğim. ateşe başlasın. Bizi bozup Eskişehir'e girdikten sonra bir ay kadar hareket etmeyip boşuna vakit kaybetti. Teşekkür ettim. silâh omuzda.» Bu malûmat pek kıymetli. tüfeğin namlusuna geçirsinler. Bu da ne yapalım. Ne âlâ.. Hamiyetlerine hayran oldum. Bütün dükkânlardan askere lâzım ne varsa cebren müsadere edilsin.»dedi. Çok sevindiler. Bütün Meclis arkamda. Felâket. Bize pek kıymetli bir vakit verdi. Size geldik. Ama buna çare kolay: Bir demir çubuğunun ucunu sivriltsinler. petrol. lâzım. Derhal Keskin'e. işte verilebilecek. Bu adam mutlaka Hızır. Süvari kılına. Halit «Bu da benim isimdir. Bu lekeyi kanımızla temizleriz» diyorlardı. her şey mümkün. Çorum'a. 95. Bu da oldu. Bu felâkettir. Sizde ümidimiz var. Şimdi iş tamam. ne çare. «Peki vakit dardır. Çankırı'ya doğru menziller yapacağım. Bunlar bir şeye yaramaz. Sakarya ordusundaki perişan bakiyeyi Eskişehir-Afyon önündeki muntazam ordu ve o miktarda olacak neferleri ve yiyeceği vermiş ve zamanında yetiştirmişlerdir. Menba yok. Bu adamlar titriyorlardı. Neşelendim. Halâ severim. Ali Rıza Bey (Mebus) da levazımdan yetişmedir. Bunları Meclis'e kabul ettirip Hükümete yaptıracağım. hattâ mukavemete iman geldi. samimiyeti. Ailelerde yatan ve bilhassa atalarımızdan kalma eski kılıçlar vardır. diğer ucunu da halka yapıp. Henüz Yunanlılar da harekete geçmedi. Fena zulüm ama. Fakat bilfiil kumandan olsun. Ama bir daha çıkmayacakmış. Bilir. Ben yarın Meclis'ten bu kararları alırım. o da oralara gider. cephaneyi verin. ikmal neferi olarak 94. bin şükür. Zararı yok. cidden dirayetsiz. mühim zaferlerin temellerini kurar. Orduya ikmâl neferi olarak gönderiyor. askerî bir tenezzüh yapar gibi gelecek.» dedim. . Hükümetin karşısında eski bir hamamda bizim Rusya'dan getirttiğimiz 35. mühimmat işi var. Vakit de var. Bunlar harp görmüş. ölecek gibi telâşta idiler. Aman bir çaresine bakınız. Bu vazifeyi şimdi yapmakla vicdanım müsterihtir. Ne kadar himmetli ve vatanperver oldukları görülüyordu.işi siz yaparsınız.. fasulya. onlan toplatalım. ümitleri bende idi. Sakarya boyunda zabitlerin bütün istedikleri oluyor: Yâni «Eskişehir . evvelâ vatan lâzım.» dedim. bilenlere vazifedir. Derhal bu adamları büyük bir muhabbetle sevdim. 96. ilk hatta biri ölünce derhal bunlardan bir tane yollasınlar. Çünkü mebuslar bana bakıyorlar. Bunu. ben Avrupa'ya çekilince zaruretimi düşünerek kendi arzusu ile kira vermişti. Bunları derhal cepheden çektirip ordu arkasındaki efrad depolarına aldırın. «Teahhüd ediyorum. aşağı derecede bir kumanda heyeti imiş. yok. Büyük bir fırsatı kaybetti. hiçbir mukavemet görmeyecek. Halkın elindeki silâhlar da toplanınca yüzbine çıkacak.. «Bu ne olacak?. Erkân-ı Harbiye Reisi ve Müdâfaa Vekili Fevzi'nin haberi bile yok. Tahkikat yaptım. diğerlerinden daha mühimdi.» dedi. Yoksa mahvolduk. kahve. orduyu da bozar. Ayağıma geldi. Hasılı biz de ordunun erzakını yetiştireceğiz.

Zaten bunu Sakarya Harbi'nden sonra Anadolu'da ¦. «Ne yapacağız? Ne yapacaksın?»dedi. Alimine idare isteriz. çil yavrusu gibi dağılmış. • -i :¦. Adedimiz kâfi. Çok büyük ümit vardır. Bize eski aded asker. Lübbü (özeti) şudur: j 1-Ordunun hal ve vaziyeti . Bunlar: 1. 97'liler var. müsadere edilip. yüzü yerde.. Hükümet ve biz de Ankara'da kalacağız. «Ankara'yı tahliye etseydiniz.. Hasılı. Kuzu gibi olmuş. acemi efradı cepheye şevke başlamış. büyük bir manevî tesiri haiz olacaktı. yaptığımız ordu bitecekti. 3. Sakarya gerisine gelebilen bakiyye 20. Yunan ordusu böyle büyük bir fırsatı kaçırdı. Bu nutuk birkaç kısımdır.96. Herkesin nesi varsa.Zabitlerin istedikleri ve bu lekeyi temizlemek için verdikleri vaad. Dedim: «Hafi celse yapalım. bize yeni bir ordu yapma için vakit verdi. Derhal bütün demirci dükkânları çubuk demirlerin bir ucunu sivriltecek. Ve bana söz verdi. sabun. Derhal bunlar geride depoya alınacak. Kızılırmağın arkasına çekilmeyecek. Halk derhal İstanbul tarafım tutacak. Bunlardan biri öldükçe depodakilerden biri gidip. Bir de âlimâne idare edecek kumandan koyunuz. Yunan ordusu gaflet edip. Bu işi başarmak için bize vakit verdiler. onun silâhını alarak harp edecek. İmdad bekler bir gözle baktı. kaçan kaçana olmuş. Koştu. Millet giderse malı ne yapacağız. Yunan ordusuna karşı koyacak bir ordu yoktu. ilâh.. evlerdeki eski eğri kılıçlar toplanacak. Bunlara sade nişan tâlimi gösterilecek. «Cahilane bir idare bizi bu hale koydu. Kâfidir. 94. Krallarına ve kumandanlarına ne kadar küfredeceklerdir. Tüfekleri eksik.Süvariye kılıç için. öküzler. Ankara'yı da zap-tedecekti. Meclise koştum. Hey gidi günler!. her işi bırakıp Sakarya'da müdafaa için bir hizmet görecektir.. Arkadaşlar: Bahtiyarım.Yapılacak tedbirler. Topların bir kısmı da zayi edilmiş. 2. benden istimdat ediyor. GİZLİ CELSEDE DURUM RAPORU ' Ben işimi hazırladım. millet kurtulsun da ne olursa olsun. 196 6.¦.Erkân-ı Harbiye. 95. ilah. istediklerini vermek de mümkündür.. henüz Yunanlılar da harekete geçmemişlerdir. Bu da bizim için inhilâldi.Ordu harbi Sakarya'da yapacak.. Ankara'nın zaptı. hele süngü pek az. bunlar harp görmüş askerdir. Sapsarı bir beniz. ve bunda çok suiistimal olacak. Ne yapalım. 5. 25 bin kişidir. Bunun tedbirleri de en mühim ve fevkalâde tedbirlerdir. dükkanlarda neler varsa derhal Hükümet tarafından zaptedilip orduya verilecektir.Süngü de azdır. çünkü askerde maneviyat yüksektir. Bizim için artık tutunmanın imkânı yoktu. Iki-üç saat kadar süren bir nutuk söyledim. Ordu büyük bir mağlûbiyete uğramış. Yoksa mağlûp olmazdık. Muhakkak surette Yunanlılar'ı püskürtürüz. Tetkik ettim.Orduya yiyecek. her şey bitmişti...Mustafa Kemal bilfiil Başkumandan olsun. 93. Vakıa bu ağır.. 10. Me'yus olmayın.. 4. Siz hemen celseyi açınız ve bana söz veriniz» «Peki» dedi. 7. diğer ucunu halka yapıp süngü haline koyacak. telâşla karşıladı. Kurduğumuz hükümet. Sakarya'da düşmanı bozmak imkânı var Alınacak tedbirler: Millî hayatta en mühim ve fevkalâde ânı yaşıyoruz. Silâh altına alınıp cepheye sevkedilecek. eşraf söylediler. Askerde üstte başta yok. Allah'a şükür. her yerde vali.Ankara'yı da zaptedecekti. . yerimiz iyi idi..Her vatan ferdi. Ümidi asla kesmeyin. sizi kesecek ve kovacaktı» dediler. Sonra da mağlûp oldu.::'. ilâh. 3.» diyorlar. Zabitler mağlûbiyetten utanıyor. Bu büyük bir hatadır. Çadır yok. petrol. 9. atlar.. Kürsüye çıktım. Yunanlılar benim bu satırlarımı okuyup öğrenince kimbilir ne kadar dö-ğünecekler. Mustafa Kemal beni koridorda bekliyormuş. lâzımdır. orduya en seri bir surette sevkedilecek. 195 yaptığım seyahatte. Büyük bir perişanlık. silâh ve cephaneyi veriniz. 2. Nakliye işleri. celseyi açtı..Herkesin elindeki mavzer ve emsali tüfekler ve fişekler derhal toplanıp.Bütün kağnılar. Gidersek inhilâldir. nakliyat işine tahsis edilecektir. Süvaride kılıç yok.

içki içmez. dedi. Hiç dostu yoktur. Uzunca boylu. Bu Hükümetin mümeyyiz vasfı budur. Mühim bir andayız. Hâlâ uyuyorlar.» Bu sözü doğrudur. Dedi: «Ben haris değilim. Bir adam kâfidir. bunu da al. Beş vakit namazmdadır. Ben gerisindeyim. bu kadar işi. Dudakları morardı. biraz hırsını yen! Sen durmaz çalışırsın.. şişmancadır. Hikâyeyi bilirsiniz. Kaşınıyor.. Sen yalnız Erkân-ı Harbiye Reisi ol! Sade ordunun işini düşün. paralara kuruş yerine drahmi diyorlar. neferleri teşci etmiştir. Gittikçe fazla kaşınır. Bu yaver. Silah nerden bulayım diyorsun. Düşmanı da yok galiba. harp başlayınca Erkân-ı Harbiye Reisi olduğu halde ilk hatlarda Kur'an elinde dolaşmış.» Fevzi kalktı. Aklıma geldi. bir uyanıklık gösterdiğiniz yok. Bir hikâyesini anlatayım: Bir yaveri vardı.11. Artık uykudan uyanın. Hele kat kat fanila. Kavaklı Fevzi derler. Hele geceleri iki vücudunda kürek çeker gibi. Zavallının hali perişan. düzelt! Resmî evrakı bitirdikten sonra şöyle bir sırtüstü yat! istersen ayaklarını da havaya dik! Yunanlılar'ı nasıl mağlûp edelim diye imâl-i fıkr et! Saatlerce düşün! tmal-i fikir çok mühim şeydir. Kendisine söylemek istedim. fakat bu kadar işe yetişemezsin. Nihayet baktım ki. birden nasıl yapıyorsunuz? Muhakkak yapamıyorsunuz. Haberin yok. Bana emrettiler. Arkadaşlar! Ben bunların halini şöyle görüyorum: Yeni bir Ashab-ı Kehf!. Sen düşünür bir madde değil misin? Bu kadar emir kulu bende misin? Vermek hata. sırasından bana cevap veriyor. FEVZİ PAŞA! «Maatteessüf bunlar bu Hükümet ile yürümez. Bu Hükümet atalet ve uyuşukluk içinde... Tırnakları uzun ve içi simsiyah pislik.. aldım. gittikçe fazla kaşınmağa başladı. kahve. tanıdığım Demokrat Mustafa adında birinin kardeşi idi. hem bilmem daha ne ve neler? Bu nasıl şey? Sade Erkânı Harbiye işi bir adamın vaktini alır.» dedi. Adı Mustafa Fevzi'dir. bir düziye harekette. «Ben. Mehmet yerine Mihal diyorlar. Müdâfaai Milliyeyi başkası alsın. Sesi af diler gibi. seden vücudu hantal. Ben ne yapayım?. Derhal Hükümet tatbik etsin. Kış oldu mu. Fevzi Paşa. Sade resmî işiyle meşguldür. Mustafa Fevzi de aynı arabada. fakat bir şikâyet ettiği. kaput giyer. Bu hal ile yüzü tuhaftır. Bak söyleyeyim. Bu esnada insanın aklına mühim tedbirler gelir. Acıyorum da.. dünyayı kamilen değişmiş gördüler. Sen bütün mevkilerini bırak. Abdiilhamid tarafından gönderilen Boşnak Şemsi Paşa'nın evinde yetiştirdiği biridir. Bir mağarada yıllarla uykuda kalmışlar. Bunlar da onlar gibi derin bir uykuda uyuyorlar. Bu hırsın nedir? Üç beş mevkii birden pençende tutuyorsun? Orduyu yeniden tanzim için hâlâ bir iş. kalın üç dört fanila. ceket. Porsuk bir uzviyet ve söz. onun Erkân-ı Harbi olarak Manastır'a gelmiştir. Cesaret edemedim. Meşrutiyetin ilânı zamanında Manastır'a hürriyetperverleri vurmak için. hem Heyeti Vekile Reisi. Vaktiyle bir Ashab-ı Kehf var imiş. Devam etti: «Ben orduya nerden silâh bulayım. .... Şuradaki hamamda otuz beş bin Rus tüfeği var. «Demek Kabineyi de tanzim etmek lâzımdır. Ittihadcılar Fevzi'yi yakalayıp tevfik etmişler..Hadi. Şemsi'nin yanında idi.. bir şey yaptığı da yok. başka ahali var.. Bunu bilmiyor musun? Uyumuyorum diyorsun. serbest bırakılmıştır. Meselâ Fevzi Paşa. üstüne yelek. Çenesi titremeğe başladı. Hakikaten sonra Sakarya Cephesine gitmiş. hem Müdâfaai Milliye Vekili. Dedim ki: «Fevzi Paşa! Sen istemedin. hırka ve elbi-. Ben kendim istemedim. hırka. Meselâ onu Refet Paşa'ya verin. Fevzi Paşa pek az lâkırdı söyler. Galiba saçını bile taradığı yok. cepheye gidip bir nefer gibi harbetmesini de bilirim. Ay olur traş olmaz. Sana haber vereyim. Ben uyku uyuyamıyorum» dedi.. hali fena. şunu uhdene al. Kaşındığının farkında değil gibi duruyor.Bu işleri derhal karar altına alınız. Fevzi Paşa'ya hitap ediyorum ve soruyorum. Bu mevkileri sana verdiler demek. Haline acıdım. bakacaklar. hem Erkân-ı Harbiye Reisi. Şemsi Paşa'yı orada arabasında vurduğu vakit. Mükemmel uyuyorsun. Üstünebaşına hiç bakmaz. Atıf. Bu Fevzi tuhaf bir adamdır. esmer. onu da aldım.. 197 git al!» Zavallı daha fena oldu. Kimse ile konuşmaz. ülfet etmez. Çok üşür. Uyandıkları vakit. Yaver bir gün bana anlattı: «Bizim Paşa bir iki aydır kaşınır. bilirim. Pislik içindedir. «Galiba paşa uyuz oldu» dedim. Fevzi: «Ben size de hizmet ederim» demiş. Bıyık sarkık ve birbirine karışık. fakat hatalı bir işi kabul etmek de hatadır. Sigara. Bu tedibe gelen Şemsi Paşa ile beraber. dediler. Bu kadar yükü nasıl taşır bilmem. porsuk bir manzara alır.Uyandıkları vakit Ankara'da.

Ne yapayım. Bu esnada galiba Mustafa Kemal aleyhine bir kıyamdan korkuluyordu. yapıyorsunuz. Bu. Bu hallerinden Fevzi'nin (F) si üstüne bir nokta daha koyarak. esirlik devrinde bir orduya esir düşüp köle olarak satılan hiçbir şahıs bile o vakit efendisine Fevzi kadar. Lâkin birkaç gün sonra dediği yapılmıştır. ikibin beşyüz kalacaktır. Hakikaten bütün işlerinde hayatında böyle bir adamdır. ama öküz pek de muti değildir. farkında değil. Siz. Fevzi'yi gayet iyi tasvir ve tahlil eder: Bu adam iki aydır kaşınıyor da. yapmıyor. Fevzi'yi tam bulmuştur. kurun-u kadîmde.) adamın kuvveti.. (... Fevzi'ye şu vekâleti al. Nutkumun son kısmı şöyledir: «Siz Ankara'yı bırakıp kaçıyorsunuz. kör değneği. Hakikaten Mustafa Kemal. lâkayd. Hükümet bu kararı vermiş... Bugüne kadar hayatı hep budur. Zannetmem ki.) aleti yapmaktır. izzetinefs yok.. gayet duygusuz. Bir söyler ve susar. Kanaat ettiği şeyi. demek Fevzi. Kuzu Paşa aşağı.diyor. Mustafa Kemal Eskişehir'de Temyiz Mahkemesi azasını da tehdid etti. ha bilmemiş.inisiyatifsizlikte Fevzi'nin eşi. böyle bilgiden bir fayda yoktur ki. fakat her şerre alet olur. Ben diyorum ki. Eskişehir'den Sakarya arkasına gelen ordu. bir işin farkında değil. Çağırdım. Daha ileri gidiyor.. ben de bu adı münasip görecektim. Uyuz bütün vücudunu dehşetli kaplamış. O sözleri âni bir buhran ve yeisli bir heyecan içinde söyledi.. Sonra bırak diyor. Fevzi'nin de bu telgrafını neşretti. Kuzu Paşa yukan. Sanra hemen herkes askerlikteki liyakatini söylüyorlar. Kendinizi hekime gösterseniz iyi olur. «Sahi. Ben kaşınıyorum değil mi? Bir doktor çağır!» dedi. İsmet'i. ordan Kızılırmak'm arkasına varınca ise. Bu günah büyüktür. Adı artık budur. ihmalci inisiyatifi olan âri bir adamdır. Hakikaten Eskişehir.Ordu Sakarya'da döğüşecek.. asıl kâr olmamışsa da büyük bir zarar ve felâketten kaçınmak suretiyle mühim kâr olmuştur. şer âleti. Sonra şu198 nu da al diyor. zararsız bir zekâdır. yapma diyor. oluyor. Binaenaleyh pek doğrudur: «Verdiler.Tehdidini ikaa muktedir olmalıdır. Orduyu Sakarya'dan Kızılırmak'm arkasına kaçıracaksınız. Amma iyi bulmuşlardır. Bu hiç övendüresiz itaat ediyor. Bunları izah edeceğiz. iz'aç olmamak mümkün olmaz. Yine Mustafa Kemal ona: «Sen şu mealde bir telgraf gönder bana» demiştir. fakat kuzu gibi sâf olsaydı. Bunda: «Ordu sizinledir. Övendüreden korkar. yaptı. Hasılı halini güzel ve kendi ağzı ile tasvir ve kabahatini itiraf etmişti. köledir. Hem uyuz kaşınması müthiş şey.. ama.. alıyor. Son zamanda Mustafa Kemal'e olan bir telgrafını gazeteler neşrettiler. Büyük bir hatadasınız. Bir efendiye kul. O da ihmalde. Şerir bir adama benzemez. Bu bapta bazı şeyler okumuşa benzer.. Keza milleti tehdit etti. vurdumduymaz. sadakatle ve itaatla hizmet etmiş olsun. Burada muzaffer . terkediyor. aldım. Ruhunun samimi bir aksidir. Ankara'da kalacağız. verdiği cevap da onun ruhunu gösterir bir aynadır. o da yazıp göndermiştir. yine onun gibi düşüncesiz ve insiyatifsiz. Fakat bu sefer yine dediğini kabul ettirememiş. Ve yine zararsız akl-ı selimi vardır. Şunu yap diyor. o geri aldırmıştır.. Böyle olursa bir şeye yarar.. Zekâsı yüksek değil. yapıyor. Emrinize. Kurtuldu. Kükürt merhemi verdi. insan. Sonra Öküz gibi kafasız değildir.Afyon harbinde taarruzun sol cenahımızda olduğunu bilip. kabul ettirmesini de bilmelidir . Yusuf Kemal de bu Kabinede Hariciye Nâzın... Mustafa Kemal'e de böylesi lâzımdır. diyor. Bunda öyle şeyler yoktur. Nutkuma devam ediyorum. iş görmemekte.. Mebuslar daha evvel Fevzi'nin seciyesini kısmen öğrenmişlerdi. Biraz tarihten dem vurur. ikisi de emirber nefer..» dedim. Yâni yine yap dediler. Bir kısmı buna kanaat etmeyip. Nitekim Sakarya Harbinde de hakiki vaziyeti o görecektir. Farkında olmamak. bırakıyor. sonra Öküz Paşa adını verdiler. mevcudiyet.. Vakıa bazı halleri öküz gibidir. müdafaanıza hazırdır» diyor. ha bilmiş...Bir gün: «Paşa. yirmibeş bin kişi kalmış. itaati vakıa kuzu gibidir. mebusluğu da terket diyor. ona Kuzu Paşa diyorlardı. Bu adamda zerre kadar benlik. bu felâkettir.» Çok doğrudur. Doktor uyuz olduğunu söyledi. alıyor. Buna göre. söylemiş ve fakat ağalar dinlememiş.» Bu vaka şayanı hayret bir şeydir.. Derken.. Ben kendisine Ashab-ı Kehf siniz diye hücum ettiğim vakit. siz çok kaşınıyorsunuz. Sade Erkân-ı Harbiye Reisi ol. Değildir. Yani Mustafa Kemal'in ric'at emrini. orduyu bir (.

Ben farkında değilim. fakat kumandanlık meselesi hâlâ olamıyor. Sade güldüm. Of!. Geri durduğum yok ki... Burada ve Sakarya'da kalacaksınız. Şeref!. 200 siyeti kalmayacak. Gittikçe münakaşa alevlendi. Resmen celsede şu teklifi yaptı: «Eğer Meclis bütün teşrii ve icraî selâhiyetlerini bana verirse Başkumandanlığı kabul ederim. Hulusi ve daha bir takımları Mustafa Kemal'e hücum ediyorlar. Başkumandan olursa kendi mağlûp olacak. Mustafa Kemal bana kürsüden küfürler ve tehdid yağdırdı ve bu arada yine dedi ki: «Mağlûbiyet muhakkak. «"Onun kudreti. beni başkumandan yapacaksınız?» dedi..» Her şey bitmiş. durmuşum. Selâhiyetlere zaten maliktir ve .) bir adama çatmışız!. imalı bir surette onlarla Meclis'i tehdit ediyor. Benim bütün tekliflerim kabul edildi. Ve bunda temerrüd etti.. Celse bitti. olacak şey değil. Mesuliyetli iş olursa onlara veriyor. hacivatla karagöz gib oynatmaya alışmış. kendisinin bütün işleri mevki içindi. Dedik: «Yahu! etme. San'atı bu dedim. kabul etmem diyor.. Bunu kim yapabilir? Hiç olmazsa insan haya eder de bunu söyliyemez. kabul etmezse hiçbir hay(*) Adilik ve belâ anlamı taşıyan iki kelime metinden çıkartıldı. «Yahu bu ne adam! Koca bir millet gidiyor. cani ve şer anlamına gelen dört kelime metinden çıkartıldı. çıldıracak. Meclis mu'sır. Çolak Selâhad-din. ona büyük bir kin beslemeğe başlamıştım. bu. Ankara'da kalmak.. pek asabileşti. hevesim yok. Yok.» Bu söz bana öyle müthiş geldi ki. Başkumandan olmak için böyle bir selâhiyete lüzum yok ki. Sizinle taban tabana zıddrm. dedi. Geldi. O. Ne (. resmen ve mesul olarak başkumandan olmalısın. Galiba niyeti bozuk..» dedi. Onlara güveniyor. Mustafa Kemal Riyaset mevkiinden indi. 199 nıma geldi: «Yahu! Sen ne yaptın? Sen ne müthişsin be!. ne (. Bunlardan birçok herif Meclis koridorunda. Sonra yammdakiler söylediler. haklan var. Herkes de bir şey söylüyor. bu adam ne istiyor? Bu nasıl iş? Bu verilir mi? Bu istenebilir mi?» diye bağırmışım. Kayseri'ye gitmemek. Mağlûbiyetin mesuliyetini sırtına yükletiyorlar.. Sizi Millet Meclisi men edecek. kabul ettiremiyoruz. Bu ne müthiş adammış.» Derken Mustafa Kemal Başkumandanlığı kabul etmem. Galiba benim bunları bir mevki kapmak için yaptığımı zannetti. Ne lüzumu var. Bu müthiş bir şey. Mustafa Kemal Meclis'te o günü. Halbuki vakit dar.. Ben istemem» deyip oradan savuştum. Meclis. Durak kürsüye çıktı. Mustafa Kemal tamamiyle ümitsiz.. Her söyleyen ile dalaşıyor. Ne desem yapıyorlardı. hırsız.» dedi. Güldüm. kuvveti muhalefette ve hücumdadır" işte gördün. Hüseyin Avni. Topal Osman'ın kendisine verdiği muhafızları Meclis'e getirmiş. Ertesi günü Doktor Adnan bana dedi ki: « Mustafa Kemal sana şaşmış. Müdâfaa-i Milliye yapacaktır. Kendi kendime düşünüyordum. Tekrar celse açılınca.» Ben bunu işitince iki yumruğumu küt küt diye kafama vurmuşum.. şerefi düşünüyor. bu adamdan tam nefret etmiş. Sen beni rezil olsun. işte bu andadır ki.. Kızmışım. kabinede sen de bir mevki almalısın. Doğru. başka şey bilmiyor ve dinlemiyor. Kürsüden indim. ordunun Sakarya'da kalması için söyledi. işleri kumandan. Şimdiye kadar perde arkasından elindeki ismet ve Fevzi admdaki iki kuklayı. Başkumandan harbi başa çıkarmak için lâzım. Ekseriyet zaten aylardan beri aleyhine dönmüş..» diyordum. Ne olursa burada olacak.). Her iş oldu.. O vakit daha iyi gayretle çalışırsın. yirmi-otuz mebusun içinde bana: «Peki. Bir aralık: «Peki! Senin vücudun âleme rahmet mi? Ne güne duruyorsun? Hangi işe yarıyacaksın?» diye bağırdım.. Nihayet bakmış ki. diyor.olacağız. Ben de: «Yok. Bilmezdim. Ya(*) Zalim.. Baktım kudurmuş köpek gibi olmuş. O gün ve sonraki günlerde Meclis tamamiyle arkamda idi. Eğer Hükümette yapılacak vazife olsa kabul ederdim. elde ordu diyecek bir şey yok. Çünkü onca mağlûbiyet muhakkak. Çünkü. Ben de «Sen onu henüz spesialitesinde görmedindi. Anlamadı. Bütün Meclis de buna kızıyor.... Sanki Suriye'de mağlûp olan da bendim. Artık müzakere devam etti. «Benim mevki ile işim. Ve: «Eyvah. Mustafa Kemal de bundan sinirleniyor. Üç gündür uğraşıyoruz.» Meclis bütün sözlerimi alkışlarla ve ittifakla kabul etti. şerefim gitsin diye başkumandan yapmak istiyorsun. Resmen ve bilfiil kumandanlığı kabul etmeğe asla yanaşmıyor. Kızılca kıyamet koptu. şeref olursa kendine alıyor. kabul et!» «Ben zaten daima idare ediyorum.. "Hest dans son ansiyete"» dedim. Başkumandanlığı asla istemiyor. çıldıracaktım..

Onunla istediğini mahkûm edecek. Yahut Meclis verirse. kim imzalarsa imzalasın» dedim. Şimdi bu hatanın neticesi olarak yeniden değiştiriliyordu. Bütün benim teklif ettiğim tedbirleri de Meclis aynen kabul edip. Sonra harpte biri öldükçe bunlardan göndermişler.. icrasını Başkumandan'a havale etti..95.. Akın akın geliyorlar. eski usulü tatbik etti. tehlikeli bir şeyse de yaptı.).. Meclis bu kanun lâyihasını aynen kabul etti ve istediği selâhiyetleri de verdi. EV TEZGAHLARINDA İMAL EDlLEN HARP ALETLERİ icraat başladı.. Bundan münasibi yok... Her kafadan bir ses. ordunun tertibatı ikmâl edildi. Orada nişan talimi siper almak usulünü öğretiyorlar. 201 Bunlar 94. yüzde kırk nisbetine karar verdi. Büyük bir faaliyet. grup teşkilâtı yapmak hatâ ve pek sersemlikti. «Peki!» dedim ve imzaladım. bunlarla sonra bize.. tevellüdlüler. Çünkü Is-met'in Eskişehir'deki ağır hatâsı içimize kızgın çivi gibi işlemişti. milleti inim inim inletmek istiyor.. Kendine köle gibi itaat etmiyenleri imha edecek. millete kıran salacak. içinde kimbilir ne (. Acemileri depolara çektiler..... Bu kâfidir. Yapar mı? Yapar. Bu selâhiyetleri vermek istemiyorlar. tecrübe tahtası. onları da verelim de gitsin.. Şaka değil. ölenin silahını alıp harbetmiştir. kendisini ona «Yarı Tanrı» tanıtmıştı. Büyük bir müstebit olmak.. MECLÎSTE KAVGA-KIYAMET Artık mecliste kavga kıyamet kopuyor. Sonra mümkün olursa çaresine bakarız. Hasılı evvelâ bu teşkilâtı bozup. şimdi böyle şahsî meselelerin zamanı mı? Vakıa teklif benim ama. Mustafa Kemal grup sistemini de ilga edip. Meclis bunu çok görüp.. Tarihte bunun yalnız bir misali vardır. Bu halleri gördükçe ümidim daha arttı.» dedi. Tabiî bu Adnan'ın fikri değildi. Bu suretle cephelerde hiç eksiklik olmamıştır. Vahim bir iş ama.. Bir de meclis Başkumandanlığa merbut mebuslardan mürekkep bir teftiş heyeti teşkil. Demek bu adamın zamiri (. Herkes de böyle söyleniyor. Başkumandan bunları bir seri numaralı emirler ile tebliğ ve icra etti. Ama. Bununla orduda iki defa teşkilât sistemi değiştirilmiş oldu. Kendi kendine kanunlar yapacak. beni de bu heyete intihap etti. Meclis kendi selâhiyetlerinde pek hassas ve kıskançtır. Hiç merak etme! Allah senden razı olsun. Bu benim için çizmeden yukarı çıkmaktı. Yunanlılar gelinceye kadar. düşmanı defetsin. Birkaç güne kadar orduyu eski haline getiriyoruz. Ve Meclise: «Zararı yok.. Yahut bu adam bunu mahsus istiyor. Galiba Ankara'da başka da yok. Said Bey'i gördüm: «Yolunda. Adnan bana. Müthiş çorba olduk. Şunu bunu asıp kesecek.. şimdi de bunu bozup eski teşkilâtı yeniden kurdu. Adnan ısrar etti. Demek öteki türlü sökmeyeceğini şimdi anlamış. Nihayet Meclis kabul etti.). bu da bu şekilde Başkumandanlıktan kurtulacak. Zaten harp cephesinde eski sistemi bırakıp. Bu da buna benziyordu. TAARRUZ ÖNCESİ . Böyle bir zamanda orduda teşkilât sistemini değiştirmek... Jül Sezar. Silâh ve saire de böyle. Mustafa Kemal Anafarta'da iyi asker olduğunu göstermiş. Mustafa Kemal'in idi.onlar kâfidir. (*) Kötülük. domuzluk ve küstahlık anlamı taşıyan üç kelime metinden çıkartıldı. Nihayet düşündüm: «Canım ismet askerliğini gösterdi. Kendisi de başka bir şey diyemedi.. Biliyor ki. vermeyecek. bir intizamsızlık.. Sandıklarla tüfekler... Yalnız ben herkesin bütün malım müsadere demiştim. Bilmem bunun sebebi ne idi? Ne düşündü? Ben «Canım.. Bir taraftan da efrad akın akın hâlâ geliyor. grup teşkilâtı yaptı. Kağnılar.» teklifini yaptım.» dedim.. zaten hepimiz zıvanadan çıkmıştık. Kendisi ve keyfine göre kanun yapacak. Roma Senatosu'ndan selâhiyetlerinin bir kısmını almış.Demirci dükkânlarında demirlerden süngüler yapılıyor. Meclis'te artık askerliğe de karıştım ve: «Allah aşkınıza sol cenahınıza dikkat edin ve ihtiyatları merkezî bir yere alın! »demekten kendimi alamamıştım. emir ve kumandada anarşi yapabilir.. Fevzi bir kumandan olamaz.. Bir iki gün sonra her taraftan askerler sökün etmeğe başladı. doğru cepheye sevke-diliyor... şu adama ne istiyorsa verelim de Yunan'ı def edelim.. Böyle bir şeyi istemek ne müthiş bir (. kılıçlar geliyor.. Bunları mı istiyor. «Başkumandanlığa nasbi kanunu sen imzala!» dedi. atlar geliyor. Yunanlılar da Eskişehir'den hareket ettiler.96 ilâh. Zavallı millet.) vardır.

Adnan'ın işi yolunda. ona göre benden ona cevap uyduruverirsin. bu buhranda hamiyetlerini gösterdiler. Kalktım. Başkumanda'na bildirelim. Harpten anlamam. Biraz sabret. Neticenin ne olacağı malûm değildir. Biz de icabına bakalım. bana göndertme. birine nefer biniyor. Bir mebus arkadaş geldi. Çankırı Mebusu Hoca Hacı Tevfik Meclis'te: «Allah iyi eder. «Hayır!» dedi.» dedi. Sinop'tan zevcemden telgraf. Bir raddeye geldim ki. «Ne kadar para varsa ver» demiştim. Hey'et-i Vekile'de Hilâl-i Ahmer'in parasını alalım dediler. Beni müteessir ediyor. bir intizam veririm. on gün içinde biter derhal gelirim. Serbest kalınca ne yapabileceğimi düşündüm. Bende pek iyi ve silinmez bir iz bırakmışlardı. Böyle sevme de görmedim. içinde işe yarar bir şey olur . Telâştayız. Bu sebeple bunları sönmez bir muhabbetle içimden sevdim. Cephaneyi dağlar gibi Yahşıhan'da Kızıhrmak'ın Şark geçidi köprüsünün yanına yığmışlar. Hazırlanmış.Böyle haberler geliyordu. Madem müfettişim. Ah bu yobazlar. Zamir Bey ölüp-bitiyorlardı.. Ne yap yap. Kendisine sordum. Hey'et-i Vekile odasının yanma çağırıp. Ona yazdım: «Birader! Böyle bir kara günde ben vatan hizmetini terkedemem. Onunla geziyor. bir taraftan da bu püs202 küllü belâya telgraf çekiyoruz. «İsmail Besim'i çağırıp al!» demişlerdi.iade ederiz» demiştim. Sonra parayı Hükümet iade etmişti. şunu avut. Lâkin fena lâkırdılar söyledim. söz anlatacağız. Bir taraftan harp haberleri bekliyoruz. vereyim» demişti. Diğer askerî hastahaneleri de dolaşır. «Herif! Daha hâlâ Allah'a havale ediyorsunuz. gel!» diyor. «Siz şahsen teahhüt ederseniz. Ferahlandım Allah razı olsun. Beş. Dedim ki: «Vaziyet buhranlıdır. Kendi oturuyor. Henüz harp başlamamıştı.. Ben de: «Korkma. «Olmaz» diyor. Hizmet günüdür. Ne yapayım? Herif çalışacağına.. Hilâl-i Ahmer Reisi ismail Besim Paşa. bilhassa hastahaneleri gezebilmek için bir at lâzım. «Araba buldur gideyim» diyormuş. Gelirse ne yapacağım? Sinop'ta Mutasarrıf Zihni. Yahşıhan'dan geçerken gelmiş. Onun gelmesi de olamaz. Gece sabahlara kadar sokakta dolaştığımız. Ona da lâzım. Korkup. Parayı almış. Bunu da bana. Tehlike filân bilmez. Elbet çok yaralı gelecek. Fakat her gün veremiyorlar. Bilhassa Adana Mebusla-rı'ndan İsmail Safa. Ben bu buhranda burayı bırakıp Sinop'a nasıl giderim? Bu vatan hizmetine karı koynunu tercih demek olacak. «Derhal Sinop'a gel. halktan öteden beriden haber topla-smlar. Bunlarda büyük hamiyet gördüm. Bir de nefer verdiler. Hâlâ bu adamları severim. Bu iş bizim değil. Hüsrev (Bulgaristan sefiri) de bu heyete dahildi. oradan Sinop'a gelmiş. iki ordu manevralarla meşgul. ne ile harp . çalışırım. Al şimdi bir belâ daha. iki at satın aldım. Sen onun telgrafını alır. Onu da zorluyormuş. Onların da işleri var. Gelir mi gelir. Bana dolaşmak. Hükümette. Cephede askere erzak verilecekmiş. Birine ben. zafer verir» dedi. Mecliste buluşup kötü bir petrol lâmba ile dertleştiğimiz oluyor. Yazıp zarfa koyuyorduk.» «Hayır. Bu esnada idi ki.Harp başlıyacak. Bir tane muhafız bile yok. Hastahanelcr yapar. «Nasıl vereyim?» demişti. Aileleri Ankara'dan çıkardılar. Ne var bilir misiniz? Hep Rum'lardan mürekkep bir amele taburu. Hilâl-i Ahmer'den maaş da alıyor diyorlar .. az kaldı adamı dövüyordum. Fakat arabayı kullanıyor. «Aman gelme! Herkes burdan kaçıyor» dedim.Yazsam büyük bir liste yapar. Böyle bir deliliği yapar. zangır zagır titremişti. Muhtar. Allah babanızın uşağıdır. Çalışamam.Alırsa meşru değildir. orduya ekmek göndermiştik. bir de şunu yaparız: Mebus arkadaşlara tenbih ettik. Ne işitirlerse bize söylesinler. Öyle yapmış. Allah'a havale ediyor. Rusya'ya gitmeden evveldi. Hilâl-i Ahmer'in bir arabası var. Cihet-i Askeriyede birkaç at var. Birçok mebuslar bu kara günde.. Dedi: «Aman mühim. Bu sefer «Ben geliyorum» dedi. Dolaşıyoruz. telgrafhaneye emir ver. Fakat. «Sen yap!» dediler. Adnan'ı. Hüsrev askerî vasıta ile Başkumandan'a yolluyordu. Müdafaa-yı Milliye'de dolaşıyoruz. Haber alıyoruz.. Derken.» dedim. Acele beni buldu. Pek sinirliyim.» diyor. Bereket versin araya girdiler de fenalık olmadı. istanbul'a. Nis'te duramamış. Ya hıyanet edip. Benim gibi daha bir çok mebus var. Derhal sigarayı terket-tim. Para da yok.» «Merak etme. Böyle günde burayı terk edemem. Zihni yazdı. Ve hele buraya gelmesine mutlaka mani ol! Bana yazacağı telgrafları. Mebuslardan birinde at varmış. Gece uyku uyuyamıyorum. bir iş yapacağına. cephaneyi berhava ederlerse. Dehşetli sigara içiyorum. Şimdi mebus olmuş. zehirlendim gibi. Burayı bırakıp Sinop'a gelemem.

Anlaşılıyor ki. Cephane ile amele taburunu bir yerde tutuyorsun. omuzunun biri yerde. Bunu görmek. Ben: «Onlar burarım müdürleri. Sonra iyilik edip. Onlardan bu saklanır mı? Zaten bu işi sen emredeceksin. Doğrudur. böyle mühim bir şeyi haber vermek. sır ifşası mıdır? Sen casus musun ki. Palyaço. karikatür. Namusumla temin ederim ki. Sade saf bir vatan gayretiyle haber verip maslahatı selâmete erdirmek istiyordum. biri gökte. Ben onu hiç itham da etmiyorum. At bekliyorum. Anlattım. Efe bir şehrin ileri gelenlerinden yirmi . Baktım ki. insanın bir elini sıkar.Bunlar işittiler. herif hiç sebepsiz bana kuruluyor. tavırları tamamiyle anormal ve sahte. Hemen kalk. Azamet taslıyacak. nezaketi. Ben. Hem bu benim vazifem. Refet'e haber vereyim de tedbir alsın. Bu. Müdâfaa-i Milliye Vekili yaptırdık ya. Gayet azametli ve şiddetli bir tavır aldı: «Sen çizmeden yukarı çıkma!» Alıklaştım. müthiş şarlatan. Ya bütün cephaneyi ateşleseler ne yapacağız? Düşman silâh omuzunda gezinti suretinde mi Ankara'ya girsin? Buna da sen sebep olacaksın! Büyük mesuliyetin var. Hep kan kusardık. Şimdi azametinin dehşetini de öğreniyorum.» Ortada bir müttehim varsa. Bir müddet sonra sersemliğim gitti. Bununla görülüyor ki. Refet Müdâfaa-i Milli203 ye erkânından beş altı miralay oturuyorlar. sır ifşa oldu? Nasıl yapmalıydım? O: «Telefonla söyleyeydin. «Aman paşa. Meclisin intihap ve tayin ettiği Başkumandanlık Heyet-i Teftişiyesindenim. Bitince Refet biraz durdu.» O: «Böyle mühim bir sırrı faş ettin. Onu bir şey zannediyordum. Allah fırsat verip de Mustafa Kemal'in yerine o otursaydı. Mustafa Kemal'i bize kıçı kırmızı balmumu ile arattırırdı. vurgunu aleyhindeyiz. üstüne general. Efe'den . Mühim bir hizmet yapıyorum zannediyorum. Böyle yolsuzluklar gördüm mü senin gibi vazifesini yaptıramıyanlara yaptıracağım. fakat ithamı saçma. Allah kış görmüş yılana gün göstermesin derler. insan halinden utanır. Yüz değil. O vakit Müdâfaa-i Milliye Vekâleti Ankara Lisesinde idi. fakat daha belâsı var. asıl kendisi. Şimdi neden faş oldu? O: (Yanındakileri gösterip) . Dedim: «Şu ne âdi yürekli ve ne dirayetsiz adam. Canım ağzıma geldi. Bu adamın Müdâfaa-i Milliye Vekili olmasını Meclis'te ben teklif ettim. Sonra hırsı büyük ve içi fena. Demirci Efe'yi tedibe gönderdik. Kemali sadakatle koştum. Sokakta bekliyorum.-tun. «Ne bekliyorsun?» dedi. Konuşması. Adnan arabasıyla geçiyor.» dedim. Atları istedim. «Müdafaa-i Milliye'ye gideyim. Gittik. cahil. Onu sevinecek. Dedim: «Sen ne dedin? Bana hakaret ettin?» Aramızda şöyle ve şiddetli bir kavga oldu: TARTIŞMA O: «Kendinden büyük işlere karışma!» Ben: «Bu iş benden çok küçük. yengeç gibi olur ve bu esnada yüzü sahteliği akıp duran ve müfrit bir gülme içindedir. Seni istiklâl Mahkemesine vereyim de görürsün?» Ben: «Sana gelip. Ben: «Asıl o vakit faş olurdu. böyle şey aklıma bile gelmemişti. kötülük edecek. Hem de müthiş olan şu kabahatim bastıracak. Hakikaten bu adamın şimdiye kadar bir iki şeyini bi204 lirdim: Tamamiyle. Gel bizim arabayla gidelim» dedi.» dedim. «Ben de ona gidiyorum. Daha sonra daha da gördük: Mustafa Kemal'in azameti. «Refet'e gideceğim. O: «Çok geliyorsun?» Ben: «Az gelmekteyim. zulmü. tedbir almak senin en mühim vazifendir. Bunun için beni itham ediyor. Hepsi vatan için. onlar düzeltecek. Asker. milletin beynine de kan otururdu. Bu binada Refet'i gördük. fakat olur ya haber alamaz. bu da bütün askerler gibi nemruttur. kedi ile peynir tulumunu bir araya koymağa benzer.edecekler?» Hakikaten mühim haber. mühim bir şey var» diyerek hitaba başladım. derhal tedbire tevessül veya bana teşekkür edecek zannındayım. Öküz altında buzağı arıyor.otuz kişiyi şehrin meydanında yere yatırıp gıcır gıcır kesmişti. Onu da beceremiyor. Hiç aklıma bir şey gelmiyor. Haksız insan da. istibdadı. Hani. bilmek. Vekil için de binanın yanına ufak bir bina yapılmıştı. azametli. Hem de bunlar arasında azametiy-le meşhur. Bunu yapamadığın anlaşıldı. geldim ve söylüyorum.

şıkır şıkır birkaç yüz bin lirayı alıp. Baktım. Ne hekim var. Ben de oturdum. Ben ne samimî ve ne hizmet için zahmet etmiş. Ne lahana turşusu idi. Bezleri yatak halinde diktirdim.. Sen kendini her vecihle benimle bir mukayese et! Bakalım. istanbul Eczahanesi sahibi . birkaç âlet bıraktım. Muallim kadınlar ve talebe kızlar birçok çarşaf ve havlu diktiler. Gözüm kızdı. Arada Adnan var. Refet üzerime yürüdü ve elini cebine soktu. Darül Muallimat mektebinden birkaç muallime ve kız aldım. Ancak Millî Harekette ilk devrede aleyhimize olan isyanlarda cidden çok hizmet etmişti. O. Birçok da kumaş kırkıntısı. ilerisine gitmedim. gelmişim. Sokaklarda terzilerde yığılan bez kırıtışı var. Biraz yün de buldum. pens. Hele pek cahildir. Artık bu adamla iyi konuşamadım. Başka çare yok» dedim. Refet'in sağ eli cebinde. Yana ittim. Diğer zabitler oradan çıkıp gittiler. Sanayi Mektebinde bezler buldum. Benim de tabancam var.. yerinde. zekâca ve iktidarca Mustafa Kemal'den yüz kere aşağıdır. Duruyor. Şu adamın beni böyle saçma ithamına. Birkaç gün sonra harp başlıyacak. Hattâ ilâç koymak için şişe bile yok. işi tatlıya bağlatmıştı. Tahtadan bir pansuman masası yaptırdım. ben duruyorum. Müda-faa-i Milliyeden de bir takım bezler aldım. Her yatağa üç yedek çarşaf yaptım. Bu tarziye idi. Bez kırıntıları. Su-i tefehhüm oldu. Oraya t sen gitmelisin.Ilâç nerden alacağız? Para da yok.Isyânlar zamanında Çarıkın'ya gittiği vakit şeh. Her yatağın basma astım. çizmeden yukarı çıkma gibi hakaretine fena kızdım. Gözüm kızdı. yün ve samandan bir mahlut yapıp bin yatak oldu.» (. Müdâfaa-i Milliye hin marangozlarına kerevetler yaptırdım.. Alet yok. Dedim: . Refet'le göğüs göğü-se geldik. ne yatak var. Orada da pansuman malzemesi. iki bin kadar yatak tedarik etmeliyim. Ameliyat lâzım olanlar için Darül Muallimin'i hazırladım. ber. Bir odayı ameliyathaneye tahsis ettim. ben masasının önünde-. Bunlar karyola.^ yün. Hilâl-i Ahmer'in de bir seyyar hastahanesi var. Refet yerine oturdu. Çalıştılar ve yaptılar. Kör. «Arkadaşlar! Bundan bana iki bin tane yapın!» dedim. Refet çekildi. beni mahkeme ile korkutmasına. Bunları Sanayi Mektebine yerlere serdirdim. Her koğuşa ve onun hademesine aynı numarayı koydum. kendine ne meziyet buluyorsun? Sen bir sıfırsın ve benim kunduramın altındasın. penset gibi şeyler aldım.. Yaranlar gelecek. Darül Muallimin de öyle. Adnan beni teskine çalıştı. Müşahade kâğıtları da oldu. «Aman doktor» dedi. Refet geldikçe selâm vermesini bile gönlüm istemezdi ve çok defa vermezdim.Aradan çıktı. Kerevetlere yaptırdığımız yataklardan koydum. «Adi herif!» dedim. Yumruğu şiddetle masasına vurdum. merd adamsınızdır.«Hadi! Göreyim seni! »diye bağırdım. Burası yara değiştirmeğe mahsus. Refet: «Doktor. topal olan kur'a efradını aldım. Bu bana ne muamele ediyordu. hiçbir şey yok. istasyon civarında. siz zeki. duruyor. Sanayi Mektebi büyük bir bina. Bunlar benim bildiklerim. Bir tencere buldum. Orada bir odayı da pansuman odası yaptım. Hilâl-i Ahmer'den birkaç makas. bir tencere. .. işte vatan için neler çektik. Adnan artık bizi barıştırdı. şimdi bu ne perhiz. beni tstiklâl Mahkemesine vereceksin. Ne olursa olsun dedim. Hadi bakalım beni istiklâl Mahkemesine ver. Refet'in bu hali beni kendisinden iyice iğrendirmişti. Adnan. Talaş da buldum. ne âlet var. Blüzler ve bunların üzerlerine numaralar diktirdim.. Bunları sakat neferlere giydirdim. Ben size hürmet besliyorum. çarşaf buldum. Bir mangal.. re elli bin lira cizye koymuş ve almıştır. Zabitleri ve ağır yaralıları da buraya aldım. 205 ilâh. talaş. «Eğer sen namuslu bir adamsan. Tabanca çekecek vaziyet yapıyor. Adnan cılız adamdı.«Bana çizmeden yukarı çıkma diyorsun. O masanın bir ucunda oturuyordu. «Hadi!» dedim. Alet takımı için tencere ve mangal bulup koydum. Bir müşahede varakası çizdim. Bunları yatak çarşafı yaptım. Her yatağın başına bir numara koydurdum. nelere maruz olduk. cesur. Ben de onun üzerine yürüdüm. Bir tane de tahtadan ameliyat masası yaptırdım.» dedi. Bunlarla bera. Ayağa kalktım ve: . Bu iki binayı hastahane haline koymağa karar verdim. Millî Harekette böyle ne günler geçirdik. bilirim. Millet Meclisi'ne gittim. Adnan yine geldi. Bana sarıldı. ne ilâç var. Hademe oldular. ne eczacı var.

Hüseyin'e söyledim. Derken Yunanlılar birden Porsuk'un cenubunda gözüktüler. topluyorsun. okurken de deli gibi zıplıyor. Müteharrik bir sistem takip ediyorlar. Bir kâğıt çıkardı. Soytarı denilen bir veya birkaç şahıs olur. Hattâ daha şimalden de gözüküyorlar. Meclis'in Erkânı harbi oldum diye alay ediyoruz.. Askere su taşımak için bir şey yok. iki pehlivanın diğerini iyi bir yerinden yakalayıp oyuna getirmek için yaptıkları harekete benziyor. «Sahi. kâh tepiniyor.. Keyiflendikçe keyiflendik. Sersemler bize toplanmak. Bazan ciddî ve facialı bir takım tiyatrolarda bir Piyerro. . Bu ikinci hastahane muntazam oldu. Bir taraftan da orduya su fıçıları lâzım. Yine aynı oyunu oynuyorlar. işte bu devre. Zorları yine sol kolumuzu bozup bakıy-yetü's-süyufumuzu şarka değil. ahlâksız. iki ordunun karşı karşıya gelişi. Herkes gülüyor. Arattım. Kapının önüne durdu. Alâ. Sakarya ile bu dere bir kavis teşkil ediyorlar. Olur şey değil!. Eğlence tarafım tutmuş Dedim ki: «Peki. bizimkiler bu sefer gafil değil. dünya düğün bayram içinde keyfediyor. Okumak zahmetine değmez» dedim.. kâh küt diye kendini yere atıyor. Okuyayım» dedi.Kâh ayaklarıyla dehşetli bir surette yere vuruyor. Rakı şişeleri evlerinizde yığılmıştır. Bu suretle hastahane de oldu. Sen okurken birer birer kaçıyorlar. Ismet'in aklı yine oraya saplanır diye ödümüz kopuyor. şimale atmak. Yüz kadar şişe oldu. Bizimkiler Sakarya'nın şarkında mevzi aldılar. «Hepsini odaya doldurunca kapıyı kapa! Önüne dur! Öyle oku!» dedim. vermişti. iyi akıl!» dedi. «Bu gece bir şiir yazdım. Bu kanlı sahnede de var: Tuna'lı Hilmi. Anladık ki. Arkadaşlar etrafıma doluyor. Bizimkiler de Sakarya boyunca şimale doğru yayıldılar. Lüzumlu yere kolaylıkla ihtiyat sevke-dccekler. sol cenahımıza toplandılar. İsmet yine orduda. Yunanlılar. Azli lâzımdı. Herkesi güldürür. Bizimkiler de derhal cenuba doğru yayıldılar. İki ordunun da şimalî ucu Porsuk hizasına indi.Afyon hattında yaptıkları aynı plânı tatbik ediyor. gittikçe cenuba yayılıyorlar ve Katranderesi boyunca şark'a ilerliyorlar. Bir gün beni yakaladı.. Eskişehir . böyle şeylerle meşgul olduğu yok. Ankara'da şişe bulmak mümkün değil. Derhal getirdiler. «Bekle! Başkalarını da getireyim. Düşmana göre vaziyet alıyorlar. «Ben meccanen veririm» dedi. fakat Porsuk Suyundan şimale doğru. Paskal. Yunanlılar.» dedi.» dedi. Elimde Erkân-ı Harbiye Haritası var. Bizimkiler yine aldanır. HARP BAŞLIYOR Yunanlılar sökün ettiler. Şimdi parayı bekliyoruz. Darül Mualliminde beşyüz kadar yatak. Cepheyi yine garptan şarka uzanır bir hat haline getirmeğe çalışıyorlar ve âdeta getirmek üzereler de. Keyiflendik. Cephe bir kavis halinde olduğu için. Yunanlılar yine şimalden geliyorlar. Bir şiir okuyor. Zararı yok. Kimin şarap fıçısı varsa aldırıp yolladık. hazırlanmak için bol zaman vermişlerdi.orada onları da armut toplar gibi toplayıp işi bitirecekler. Bunları bulup yolluyoruz. Herkes de . Oradan her tarafa aynı mesafe var. Hem okuyor. Alâ! Ferahlandıkça ferahlandık. Sakarya Harbi-nebaktığı. Bu dalkavuk. Şunları bana getirin!» dedim.» «Fakat şişem yok» dedi. Yâni sağ cenahımıza taarruz edecek gibi bütün kuvvetlerini oraya yığıyorlar.. Şiir yazıyor.» «Ya!. Alâ. mebusları topluyor. Hâdiselerle zaten hepimiz yarı asker olmuştuk. Sonra getirdiler de. Ona işaret ediyorum. Bizimkiler de onlarla beraber cenuba ve şark'a kayıyorlar. Ama pek iri şeyler.'. kâh yere oturuyor. Gitti. Elbet o büyük muvaffakiyet hoşlarına gitmiş. Diğer ucu Haymana ovasının üstüne yayıldı. Bunu bütün mebuslar söylüyor. hem de kâh tavana kadar sıçrıyor. «Allah razı olsun. «Ne yapayım?» dedi. Bu hallerine güldükçe gülüyorum. Daima vaziyetten haber alıyoruz. Mebuslara söyledim: «Sizden rakı içenler çoktur. Bugünlerin bir eğlencesi de var. okuyor. Zaten Yu206 nanlılar da buraya geliyor..«Kaçıyorlar. değersiz. evvelki muvaffakiyeti onlara aynı plân. bizimkiler ihtiyatları da merkeze yığmışlar. Beni bir odaya götürdü. «Ne bilirsin!. Anlamıyorlar. lar: Sağ cenahımızda gözüktüler.» dedi. Otuz kişi kadar topladı. sarhoş adam bugünlerde azgın ve çılgın bir halde. Şunun halini gören mutlaka zırdeli olduğuna hükmeder. Gelecek yaralılara vermek için ilâç koyacak şişe yok. Milletle uğraştığı. geldi.«Kafaları aşağı» dedim. Yahut der ki.

Yunan'm Çal üzerine ve sol cenahımıza son şiddetli çullanması meğerse 10 gündür söktüremediğini gören Yunan ordusunun ümitsizliğe düşüp ric'ata karar vererek. Neferler de aşağı değil. Yer veriyorlar. Birçok yaralı birden geldi. Mustafa Kemal'in i eşyalarmı denk yaptı. Böyle haller içinde sekiz-on gün kadar harp pek şiddetli oldu. insan bu hale uzun zaman tahammül edemiyor. onun Arnavut ve hususî hizmetlerinde kullandığı yaveri Salih de cepheden geldi. Sağ cenahımızla Sakarya üzerine bir . Bu ishal. Arkalarını Haymana'ya verdiler. Zabitlerin kahramanca döğüşüşleri. Artık hep ölü halindeyiz. Çatalca'daki top seslerini de işitmiştim. Bunu zaten harp başlamadan evvel Ankara'da adetâ çocuklara varıncaya kadar biliyorlardı. Ana baba günü yaşadık ve şimdi nasıl bir iğneli fıçıda oturuyoruz. neferlerden verilen binlerce şehidler. Sonunda bu dağların en yüksek yeri olan Çal Dağını da aldılar. «Hadi siktir» dedik. Bildiğim şey değil. Hayatımın en fahra değer işi budur. Katranlı-dere ehemmiyetsiz bir dere. Ankara'da hastanedeydim. Zayıfladıkça da insan sinirleniyor. Ric'at emrini geri al!» Ne ise Mustafa Kemal ric'atı durdurmuş. Yeniden Türk milletinin istikbali. Haber geldi.. insan tuhaftır. sarhoşmuş. orduya gidip bir şey yapmak iktidarını haiz değilim. iğne iplik oldum. Fena sinirliyim. Böyle yapıyor. bir taraftan da ağırlıklarını Sakarya'nın garp cephesine alıyormuş. Burada kınlıyorlar. masraflar az kaldı boşa gidiyordu. Düşmüş. Meclis'te ne kavgalar ettik. fakat ismet Eskişehir . : Ben orduyu harbe hazırlamak için büyük bir gayret yaptım. sonra böyle de güldük. ordumuzu öteden -beriden vuruyor. ben sonra tâ Sinop'a varıncaya kadar kesilmedi. Hakikaten öyle yapıyorlar. Bizi tozarlarsa. Fevzi bunu söylemiş. Düşmanı atacağız» demişlerdi. kaburga kemiği de kırılmış. Bu haber de geldi. Bir ishaldir beni yakaladı.. Kaçmak yok. karış karış. hürriyeti. hayatı tehlikeye düştü. tşte Fevzi gayet vahim akıbetli bir vaziyeti kurtardı.Afyon hattında bilememişti. Bu da onların gayretini gösterir. Birer ikişer kaçmak istediler. Ve şark'ta daha ileri de gittiler. Bu manevralardan sonra harp.Vurup kırıyor ve geriye itiyor. Nefer öldükçe yerine depodan geliyor. Teslimiyet ile beklemekten başka çare yok. hep gittik. Perhiz. ilâç ne yapsam kesilmiyor. Bırakmadı. bunu setr içinmiş. Ağzımızı bıçak açmıyor. Artık harp meydanı Ankara'ya bu kadar yanaştı. Bu harbi zabitler kazandırmıştır. Her taraftan 207 hücum ediyorlar. Artık çalışırken top sesleri işitmeğe başladım. Bekliyoruz. Gece uyuyamıyorum.. yeniden ordu meydana getirmek için edilen 208 bu kadar emekler. fakat mütemadiyen şimale atılıyor. Yunanlılar bunun boyunca yayıldılar. ölenin silâhını alıp harbedi-yor. gidiyor. Zabitlerimiz arslan gibi döğüşüyorlar. Kanlan ile o lekeyi temizlediler. Vaktiyle Balkan Harbi zamanında Haydarpaşa'da Tıp Fakültesi Hastahanelerinde yaralılara ameliyat yaparken. Ismet'in Eskişehir'deki cehaletini kanlarıyla yıkadılar. şehidleri.gülüyor. beriki de dinlemiş. Hattımızı ötede beride parçalıyor. bir şey yiyemiyorum. Alınan tedbirler hep benim tedbirimdi. Nihayet dereyi geçtiler. Mustafa Kemal ata binmiş. Ordumuz. fakat Fevzi aym zamanda başka bir teklif daha yapmış: «Düşman ric'at ediyor. Bereket versin Fevzi'ye. biraz geri gidip yine harp ediyorlar. Bana cephede gezerken: «Eski kuvveti verin. Bunu Mustafa Kemal yapıyordu. Bu harpte zabitlerin gayreti adeta işitilmemiş bir şeydir. Hele Ağustos'ta suyu kuruyor. Kimsede can kalmadı. Ne haldeyiz. Düşman. Bunun üzerine Mustafa Kemal umumî ric'at emri vermiş. Bu lekeyi kanımızla temizleyeceğiz. Gündüz hastahanelerde meşgulüm. zabit telefatımız müthiştir. 23 Ağustos 1337'de başladı.. Bunu yapabilmekle Türk Milletine pek büyük bir hizmet ettim ve bununla iftihar ederim. Sakarya Harbi diye anılan bu mühim harpte. fakat harp için bir iş yapamam ki. fakat karış karış. Onun gibi Bu Çal Dağının düşmesi bütün ümitleri bitirdi. doğru Ankara'ya girecekler. Bilhassa sol cenahımızı sıkıştırıyorlar. Nihayet biz adım adım çekile çekile Ankara'nın cenubu garbisindeki dağları Yunanlılar tuttular. tutuna-mıyorlar. bu kadar kanlan. Kaçıyorlar. Bunu Fevzi sezmiş ve Mustafa Kemal'e demiş: «Aman ric'at etme! Çünkü düşman ric'at ediyor.

Araba. Bu taarruzdan bir fayda çıkmadı. Böyle giderse bütün vagonlar yanacak. Bununla onun nükbeti başlamıştır. Fevzi'nin dediği taarruzu bu sefer yaptı. Bizim Eskişehir ric'atında gaflet edip bıraktığımız ve onların girip topladıkları keçi. Malarya da bunları perişan etmiş. tayyare bomba atıyor. harbi bize kazandırmış-mış. Herkes müthiş yorgun. Şimendifer bu suyu takip eder.. âti zaferin müjdecisidir. Halbuki Yunanlılar bütün ordularım zaten geçirmişler. diğeri Haymana Ovasın'dan cenuba yanlanna ve arkalarına doğru sarktı. Meydan muharebelerinin üç-beş günde bitmesi lazımmış. Bunu sonra Times Gazetesi'nde gördük. İSHAL OLAN YUNAN ORDUSU! Meğerse Yunanlılar on gün yaptıklan büyük gayretle cephelerini Ankara'nın cenubuna kadar sürdüler. Millî dâvada en mühim harp. Naçar ric'ate karar vermişlermiş. Ordumuzun on günlük mukavemeti.j tür. Yukandan giden bir şey yapamadı. Ordularına yiyecek ve mühimmat yetiştirememişler. Gider. İnsan işte böyledir. kımıldamaya hali kalmamıştır.. Herkes kaçıyor» dedi. Onlar da ırmağı geçtiler.Hiç . millî cidalin dönüm noktasıdır. perişan olurdu. İstasyonda vagon tutuşmuş. ric'at emretmiş. Darülmuallimîh ile Millet Bahçesi arasındaki sokaktaydım. düşman Haymana Çölüne düşer.. Geçenlerden biri: «Ayol.. 13 Eylûl'de bittiğine göre t bu harp yirmi gün sürmüş demektir. Yunan askerinde sal. Tam sıcakların şiddetli ve malaryanın da za. koyun sürülerinin etlerim . kımıldamıyorlar. otomobil. Bizim ağa bunu dinlememiş. şimendifer hattından da uzaklaşmışlar. Eğer cepheden de iki fırkacağız tahrik edilebilmiş olsaymış. derhal müthiş korktum ve içeri girdim. On günden sonra bir sükûnettir başladı. Ekmek bulamıyorlarmış. Ancak yanlarda iki fırkaya hareket kabiliyeti verilebilmişti. Bir iki gün . ric'atları esnasmda Ankara'dan sevkiyat yapamayalım. {J Salimen kurtuldular. Doğrusu pek mahirmiş. Yunan Kumandanı'nın eşyası da bu meyanda imiş. Bizimkiler sağ cenahımızdan Yunan ordusunun ric'at eden dündarına hücum ediyorlar. harp yok. Hayret! Anlıyamıyoruz. Yunanlılar'da hiç bir taarruz yok. yemişler. Hiç bir korkum yoktu. ken raylara adetâ her adımda bir dinamit koyup hattı harab etmişler. bir tane de lisenin yanına düşnllçeri gir.taarruz yapıp düşmanı geçirmiyelim. arkadaş ve .. Ağırlıklarını götüremez. Bizimkiler de intizar halinde duruyorlar . manı olduğu bir mevsimdi. Meğerse Yunan tayyaresi bir yangın bombası atmış ve istasyondaki trene tam isabetle indirmişti. kimse yok.Havaya baktık. Tren yanıyor. Meğerse Yunanlılar boyuna ağırlıklarını ve sağ cenahlarını Sakarya'nın garbine naklediyorlarmış. Kemafissâbık bu da kuzudur. ric'atlerine vaki olması muhtemel bir hücuma karşı orada kuvvetli bir dündar tu-tuyorlarmış. bıçak sırtı kadar kalmış iken izmihlalden kurtarmıştı. kaçırıldı. Saniyen ehem. Bu gazetenin o esnada orada bulunan bir muhabiri yazmış. Düşmanın hamlesini. Felâket.) miyeti. Hemen aşağı indim. gayet yüksekte bir tayyare..» demiş. ben de koştum. . Yaralı zabitler balkona koşmuşlar. Hatt-ı . hayvan gibi nakliye vasıtaları yok. gittiler.. Keçi eti ishal yapmış. Yunanlılar bir yıl sonra Afyon ve İzmir'de uğradıkları tam hezimete o vakit uğrayıp. yine sözünü kabul ettiremeyip susmuş. Atları istedim. Millî dâvayı. yanıyor. Halbuki askerler diyorlar ki. Çok defa bir insanı cesur veya korkak yapan. Bir bomba patladı. bizimkiler gidince yoluna devam etmişti. Fırkanın biri .. Nihayet beş altı gün sonra Mustafa Kemal t de anlamış ki ric'at ediyorlar. fakat büyük ümit ile tâyin edip gönderdiğimiz Başkumandan bunun farkında değilmiş. Maksatları demek.. bu harptır. bize kalır. Bu suretle Sakarya Harbi de bitti.. Bizimkiler derhal iki fırka tertip ettiler. denize döküleceklermiş. Harbin son günleriydi. 209 Bizim bu takibimiz Yunan ordusuna panik vermiş. Darülmuallimîn'de ameliyat yapıyorum. orada harp oldu. gın halinde ishal zuhur etmiş. maneviyatını kırmıştır. Yunan ordusu Porsuk suyunu takip ederek Eskişehir'e doğru ric'at ediyordu. Bir yer bulup saklanmış. büyük bir fırsattı. Bu taarruz yapılıp Beylik Köprü bilhassa Kavuncu Köprüsü'nü tutsaydık. mes'ele de o vakit bitecekmiş. Bir defa yirmi gün sürmüş. şimalden bunların sağ yanma. Ama. Hattâ rivayetler ettiler: Kumandan da orada imiş. fakat Sakarya'da ordumuz öyle perişan olmuştur ki. şimendifer hattından uzak kalır. Cenub'tan giden kuvvet Yunanhlar'dan bir takım esir ve eşya aldı.

Fakat artık harp bitmişti. Çıkardığım kurşunlan bir camekâna koydum. Yanan vagonların kancalarını çıkardılar. Dediler: «Bu vuruldu. Yunanistan'm istiklâlinden başlayıp bir asırdır besledikleri malûm helenizmayı kendi elleriyle Haymana Çölüne gömdüklerini. patlayan şarapnellerdir» dediler ve ilâve ettiler. Yandaki vagona girdim.» Alkışladık. İnsan böyle askerlerle iftihar ediyor. «Yerden atılıp. Sağlam vagonları uzaklaştırdılar.«Hiç nişan alamıyorlar» Hakikaten tayyareler nerede. Orası o vakit. Meğerse tayyareler bizim imiş. Pek alçakta. bu dumanlar nerede? «Bu tayyareler nedir?» dedim. bu sebeple hasta olup kustuğunu. hem de yaralı tadavi ediyor» diyor. hedefe isabet etmemiş. Hele istasyona koşayım» dedim. Balkona koştum. Bunda Yunanın dâülmezebe uğramış. Bu Yunan ordusuna mersiye makamında idi. etmişler. orası delik. Bütün harp müdde-tince yaralılar ile meşguldüm. büyük bir cesaretle uğraştılar.Müdafaa-i Milliye Vekâleti idi. BİR SKANDAL! Bir şey daha zikredeyim: Yunan ordusunun gelip gittiği gün bizimkiler derhal Ankara'nın etrafına havaya atar bir takım toplar koydular. bunun da bu milletin böyle vasî arazi zapt ve idare edecek iktidarda olmadığını ispat ettiğini. işlerine yarayacak müesseselerin yerlerini biliyorlarmış. Birkaç kişiyi toplanmış buldum. Biraz sonra at geldi. Şükür iş bununla bitti. Refet de gelmiş. «Nihayet. Bu kadar top ve tüfek yaylım ateşi beş para ! etmemiştir.yanındakilerdir. geceli gündüzlü üç gün yedi. Yunan tayyaresi bir daha gelirse harbetmek için tecrübe ya{wcaklarmış. ilerledi. Bir tanesi Etlik tarafına doğru gitti.» Bir tanesi yükseldi. Dedik: «Bu da gitti. misket. O da hayretle söyle210 miş. Demek Yunanlılar Ankara'dan haberdarmışlar. Tayyare. Doğrusu çıkmağa tereddüt ettim. şarapnel parçası çıkardım.Ora ahalisi bu tayyare üzerine her pencereden tüfekle ateş ettiler. Bu iki vagon yandı. bizimkiler bombardıman ediyor» dediler. Gösterdiler. bizim tay¦: yareyi bilmiyor. Eğer bunlar diğer vagonlardan ayrıl-mazsa. Pansuman değiştirmekle meşgulüm. onlar da yanacak. Bunların işlerini görmek. . kayboldu. «Üç Yunan tayyaresi gelmiş. Anadolu ortalarının müstevli orduları uğursuz geldiğini nitekim Haçlıların mühim bir kısmının da Kılıç Arslan tarafından bu Haymana'ya gömüldüğünü bu uğursuzluğa dair tarihin çok şahitleri olduğunu yazdım. «Bu kaçtı» dedik. Muhtelif nâsiyelerden birçok kurşun. «Peki» dedim. Ortalarına aldılar . «Makasçıları arattım. Bir bomba da liseye atmış. «Beni çabuk iyi et! Gideyim gâvurlarla döğüşeyim» diyordu. Kurşunu çıkardım iyi oldu. Havada ötede beride beyaz duman oluyor. Sevindi. Ne göreyim: İçindeki zavallı memur çay içiyormuş. iştihası büyük. «Hemen yolla efendi!» dedi. bu iş bina allında da olabilir. Zabitlere bunun ne olduğunu sordum. Dörtnala vardım.Havada üç tayyare var. Binden ziyade yaralı birden geldi. Bu da orada indi. Cenazesini kaldırttık.Bunları sonra Tasviri Efkâr Gazetesine gönderip neşrettirmişler.Makasçılar ve diğer bir kaç amele. Hiçbiri vurulmamıştır. Beynine kurşun girmişti. Bizim yaralı zabitler de orda. Herkes bu hastahanelerin yoktan böyle meydana gelmesini. Derken haber geldi. Tasviri Efkâr resimlerin altına benim için «Bu adam orada hem siyasî çalışıyor. Bombadan bir parça kaburga kemiği arasından girmiş. fakat midesi pek küçük bir mahlûk olduğunu. «Hadi iyi oldun. Bunda ayıp bir şey var: Topçumuz. Bîçare ekmeğin yansı ağzında yarısı dışında öylece ölmüş. bir bomba da bir tavlaya atıp savuşmuştur. Cepheye gidecek misin?» dedim. Tayyaresine işaret konmamış. Bir makale yazıp Hâkimiyet-i Milliye Gazetesine gönderdim. Ertesi günü ise bir bombardımandır başladı. midesinin alamıyacağı kadar yediğini. intizamım takdir etti. Topçular bunları düşman tayyaresi zannedip ateş . bunlar kendi maharetleri. Hiç unutmam yirmi yaşlarında gürbüz bir nefer vardı. Başmakale olarak neşrettiler. Ameliyat yaptığım zabitler fotoğrafçı getirtmişler.iki grup çıkarmışlar. Sonra bu işi tertip eden Müdâfaa-i Mil-liye'dir. Adetâ evlerin damları üzerinden uçuyor. Bu bomba mektebin yanına düşmüş. uçuruyorken topçusuna haber vermiyor. Tayyarenin bir tanesi amudî bir surette istasyondan ötede kıra indi. «Oğlum! Hacet kalmadı.» dedim. Bana da rica ettiler. İki vagonun işi bitmiş. Bir lokma ekmeği ağzına koymuş imiş. bir de topçuların maharetsizliği sayesinde salimen yere inip kurtulmuşlar. Tayyarelerde işaret yok.

. Nihayet gaziliği aldı.. birine ben bindim. Bunu daha Yunanlılar Sakarya'ya gelmeden evvel Ankara'da çocuklar bile biliyordu.. Mustafa Kemal'e mürailik eder. Bizim atın birine o bindi.) bunu te'vil etmek istiyor.).. Zaten bizim hanım da sabırsızlıkla beni bekliyor. Etmez. Biz de bunun böyle olacağını Meclis'te söylemiştik.. Sonra Yunan Tüfeği ile de Sinop'ta ve Ankara'da nişan attun. Başkumandanlığa tayin işine. kendine şeref vermek.2 ilh... Tunalı Hilmi.. Bu filinta güzel bir tüfektir.. Mebuslar bu zafere ait hatıra olmak üzere Yunan tüfeği istediler. vah yazık!. Dünya bu!. Yunanlılar'in tü211 fekleri pek iyi imiş meğer.)imahzdır.ayî isabetimizi gösterdi.. Meclis'ten gazilik unvanı ve dört milyon lira mükâfat istedi. Hemen Sinop'a gideceğim. Diğer sahifelerde hep kendini medh.. Şimdi Eskişehir . Türkiye yeniden kurtuldu. şan kazandı... Kimbilir neler 1 görmüş? Kaç harpte bulunmuş.. Pek hastayım. Aferin Refet'e!. emirleriyle tedbirler aldığını söylüyor... 212 ALTINDİŞ OLAYI . Fakat dipçiği yara içinde.. '" Sahife 282 de «Sol cenahımızdan ihata edeceğine hüküm vermiştik... O da kendini beraber sılaya götürmemi rica etti.. Afyon -Eskişehir bozgununu Yunan Ordusunun üssülharekesinden mahsus uzaklaştırmak için bir tertip olarak gösteriyor. Mebuslar yine köpürdü. saçmalamak ve yalanla ilgili beş kelime metinden çıkartıldı. Zafer şerefine ona da izin aldım. Tak-ı Zaferlerden geçti. Bununla bir de askerî işleri de yaptığını. •.. Para ne olacak?. Düşmanı üssülharekesinden uzaklaştırmak için böyle müthiş bir bozgunluk mu yapılır. (. Millet Meclisi'ndeki müzakereye.' neli tüfeği verdi. O dersle Ankara'nın kargaları bile öğrendi. O mühim müzakerede ne olduydu. Va-. Onu kullanan kaç kişi ölmüş.> Buna derler kör döğüşü. Bu adam doğruyu (. Bu ric'at emrini Ismet'e kendisinin verdiğini söylüyor.. sonra da ric'at emri verip kaçmağa hazırlanan. adetâ sıfıra müncer olmuştur... 1. Nutkumda mevcuttur. Moskova'ya götürmüş ve yine ge-1 tirmiştim. Artık benim işim de bitti.. Benden ' hiç bahsetmiyor..... Kendisi Meclis'in kararı ile bunları icra etmiştir. Millî Cidalin iki aziz hatırası olarak bunları Sinop'ta saklıyorum. Bunlar bütün benim tedbirlerimdir.. Adetâ ayakta duracak halim yok.» diyor.. Benim zaten bir filintam vardır.. Bu ne vahim yalan. o kaç kişi öldürmüş? Sinop'ta dipçiği düzelttirip cilalattım.. Sakarya Harbine Mustafa Kemal ne diyor? Bir de ona bakalım. Yeni oldu. Sinop'lu Hacı Ömerzâde Hacı Murat da Ankara'da asker. Bu iki tüfeğin birçok fişekleri de var.. Büyük bir istikbâl ile karşılandı. Tebdil-i hava ve tedaviye muhtacım... Başkumandanlık meselesi hakkında söyledikleri de (.... bir kumandanı uşak gibi oynattığını da itiraf ediyor. Her işi böyle ise....Afyon bozgununa. Kendi kendine istiyor... Bu bir müthiş bozgunluktur. Nutkunda sahife 388 den itibaren bunlardan bahsediyor. Ve ordumuz in-hilâl edip. Diyecek yok. Imalât-ı Harbiye dipçiğine adlarımızı yazmış. Ne yüz!.. Mustafa Kemal bu sahifelerde (. Hem de dört milyon lira. Koç Bey Ankara'yı basacağı vakit almıştım... Bu tüfek filintadan daha iyi. Müthiş bir yekûn!. Başkumandan olmak istemeyen. Bize birer tüfek verdiler.). Gazilik hadi.. Mustafa Kemal Ankara'ya geldi. Fakat edemiyor. Mustafa Kemal şimdi döner dönmez. Bir kumandan mesuliyetini deruhte ettiği bir ordunun işini resmî bir vazifesi olmayanın keyfine nasıl bırakır? O adamda hiçbir izzetinefs yok mudur? işte ismet de böyledir.. Fakat hepsi (*) Söylemek.. Şiir yazdığı için Mustafa Kemal ona bir Luis maki.. Aleyhime bir şey olsaydı bağıra bağıra bahsederdi. şimdi ne oluyor? Binlerce insan öldü.... Aynı zamanda bu hezimetinin kendi eseri olduğunu da itiraf ediyor demektir...Onu sen Eskişehir-Afyon harbinde bilmeliydin. Fakat para vermediler. Yola revan oldum. Onun hatırası idi...

Baktım Mustafa Kemal Bursa'da bir nutuk da söylemiş. Kibri her gür artıyor. yapacağız. Deveyi tuttu bir yılan. Bu adam başımıza bir belâ idi. «Türk tarihi için mühim vesikalar» diyor! Hepsi sıfır. Sakarya üzerine bir nutuk imiş. Galiba yakında eski Roma'lıların diktatörleri gibi Tanrılığını ilân edecek. sonra Millet Meclisi ikinci reisi. yâni bu satırları yazdığım esnada. Evinize dönün» diyor. hem de şerir değil. Ne derse onu yapmak.» Hakikati ben yazdım. Bir takım casuslar ve aleyhimizde hareket edenler tevkif edilmiş.. Dahiliye Vekili. Şimdi. fikir sahibi bile değil.. Şu «Aklım. Yaptığı hep dalkavukluk. Bil'akis. bizi bu adam kesecekti..Burda diğer bir vak'ayı zikredeyim. inkıraz felâketinin. Firarı asker buldukça kendine uyduruyordu. Bu adam burda ne diyor. onu da büyük hikmetler diye yazacaklar. )ce sinir(. Yunus Nadi ile beraber. Fakat zeki ve oldukça malûmatlı. O sözü heyecandan mütevellit bir lâftan ibaret zannedenler bulunmuştur. Elâleme karşı ne çirkin şeyler. DOKTOR ADNAN VE HALİDE EDÎP Doktor Adnan iptida Sıhhiye.. oradan Çorum'a sevkediyorlarmış. Ve ne (. âletlik etmiş. Siirt Mebusu Mahmut bunlara bol propaganda yapıyor. Eskişehir Hastahanesinde imiş. silâh ve eşyayı da zaptediyordu. Bunu da buraya ibret için hulasaten naklediyorum: «Millet'le temasım benim için en kıymetli bir feyiz ve ilham şulesi oluyor. zahîr olmuş. Zaten lltihadçılara da aynı şeyi yapmıştır. yapabiliriz dediğim zaman..). Efendiler. Kimseye fenalık etmez. Eğer hükümet. istanbul'dan Milliyet Gazetesi geldi.. Bir daha Ankara'dakiler için harp etmeyeceklerine dair karıları üzerine talak-ı selâse ile de yemin ettirip geri yolluyor. gece ansızın muhafız jandarmaları yakalayıp silâhlarını almışlar. Bunları harp başlayınca Ankara'ya. Yapacağım. Koca Türkiye'yi inkırazın uçurumuna atan beş-on ittihadçı kodamanına bu adam on yıl dalkavukluk. milletteki bu istidadı görmüştü»... Onlar için kanlarınızı dökmeyin. Onunki de.. Zavallı Türk'ü rezil edip duruyorlar.. ama burda tam kibr-ü azamet içinde.Galiba bir iki yıl daha geçerse bu adam aksınnca. ferasetim Milletteki bu istidadı görmüştü. Düşmanı mağlûp ettim. (*) Şeytan anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı. üzerine kuvvetler gönderildi. Asıl beriki utanmıyor. Mustafa Kemal'e âlet olarak müthiş komünist idi de. O celselerde Meclis'te asla düşmanı mağlûp edeceğim dememişti. Başında kırmızı güneş şualarıyla süslenmiş ve çerçeve içinde bir yazı var «Büyük Gazi'nin henüz neşredilmemiş hasbıhâl ve nutukları» deniyor. behemehal onda kanaatim vardır. Güçlükle tenkil edildi. Bir çete teşkil etmişler. Hakkı Beli ic. Gelen cephane. herkesle hoş geçinmek isteyen bir adamdır. gördünüz. Ankara'yı Kayseri'ye nakilde devam etselerdi. Bu adam Ankara'nın şarkında ve pek yakınında yolları kesti. bu damı yalan? dedikleridir.. Bu adam yumuşak başlı. ümitsizlikten Ankara'dan kaçıyordu. Hem Bursa'da bunlara ne lüzum var. Ne ise. Yaptığı daima Mustafa Kemal'in suyunda gitmek. 213 Bu ne gurur? Hem de kof (. Bunlara «Altındiş. ferasetim.. Mahmut'un ki de şarlatanlık.. Fakat. Hiç bir noktada en ufak ve en büyük meselelerde milletimi sözlerimle ve hareketlerimle aldatmamış olmakla müftehirim. milletin zulümden. Mustafa Kemal. Velinimetine hizmet ediyor. «Ankara'dakiler gâvurdur. İtiraf etmek lâzımdır ki. Müdâfaa hazırlığına büyük sekte vuruyordu. Bu sözümü şöyle böyle ortaya atılmış bir söz telâkki edenler olmuştur. Beni ilk Başkumandan intihap ettikleri gün düşman ordusu Sakarya'ya geliyordu. Ayyuka çıkarıyor. harpten çektiklerinin mesuliyetini sırtında taşıyan bir adam.) Nutkunda bu kadar azmamış. «Ümid yok..Beni Padişah yolladı. behemehal düşmanı mağlûp edeceğiz demiştim. Aklım.. beni rezil olsun diye Başkumandan yapmak istiyorsunuz» demişti.-. ona muhalefet edenleri yumuşatmak ve yola getirmeğe çalışmak. Ben ise o insanlara behemehal muvaffak olacağız diyordum. Bakalım nereye kadar varacak. Elinden . Böyle gittikçe büyüyordu. Dalkavukluk vazifesidir. onu da görüyorsunuz.. Bir aralık Tevfik Rüştü.» adında bir Çerkeş baş olup.. ortalıkta büyük bir bedbinlik vardı. Mahmut onun bir mahlûkudur. bir noktayı hatırlatmak isterim. Bu adam kendisine propaganda yapmakla»meşgul... Yaptığı budur. Başka bir marifet ve iktidar göstermedi.. Ve Başkumandanlığı kabul etmemek için günlerce uğraşmış.. Akın akın gelen kur'a efradını tutup.

» ile macerasından bahsedİ3'or. Bir karışık ism-i fail. bir daha. Muhid•'' din Paşa (şimdi Mısır Sefiri) orda kumandan. Zannettim ki. peynir. Benim • ¦ hâlâ ishalim var. arabaya uzandım. Sütten başka bir şey yiyemiyorum. bizim tarafa doğru geliyor. «Zevcesi olsa Halide Edip diye babasının adım taşımaz.» dedim. Zabite dedim ki: «Bu nedir?» Cevaba vakit vermeden bütün kuvvetimle suratına bir tokat aşkettim. Halide Hanım Ankara'da pek durmuyor. Pek V hammış. Arabadan atladım. Kimi Halide ile birleşince Adnan'ı ailesinin reddettiğini. Usul budur.» diyorlar.. orduda zabitlerin arasında. «Bunu arabanın yanına götürün» dedim. «Aman beni bu zalimlere teslim etme» diyor. Kastamonu'ya geldik. O başka. Kimi Adnan'ın zevcesi.. Bilmezsiniz ne hınzır eşkıyadır... onun arkasında da ellerinde tüfek beş altı jandarma koşuyorlar. Jandarmalar da yetişti. Hepsi bir şey değil. Zabit şaşaladı. Mustafa Kemâl'den onbaşılık almış. senelerce görüşmediğini söylüyor. Hele «S» nın peşini bırakmıyor.gelirse iyilik eder. Herif arabanın hizasını geçti. Gülünç şey. Ne ise şehre girdik. can kurtaran yok mu?» diye bağırdı ve yere yuvarlandı. Mebuslar türlü türlü bundan bahsediyorlar. Üç kişi olduk. Koştum. Müslümanlığı kabul edişini hikâye ediyor. «Ben jandarma zabitiyim. Fethi'yi derhal istanbul'dan mebus yaptırdı. Bu adam Çer!' -kes Tahsin eşkiyadandır. Kaçan adam: «Öldüm.. Maiyetinde Sinoplu neferler var. şimdi de Halide Adnan olurdu. bir adamı kafasının pekmezini akıtıp bu hale koyuyorsun?» dedim. ekmek. hem vuruyor. Nenin nesidir bilmiyorum. . Şimdi aramızda Malta'dan yeni adamlar gelmişti. Bunlar Fethi. Süt buldurdum. Zabit kaçtı.» dedi.. Taşköprü'den geçtik. Bir tanesi izin alıp kendisini de Sinop'a götürmemi rica etti. Aldım. Öğle oldu. Mendilimi çıkardım. Yüzündeki kanları yıkadım.O. Götürdüler.. her tarafım kıpkırmızı boyamış. Vaka ve manzara aklımı başımdan aldı. Ben: «Sen kim oluyorsun.. Deriyi yerine getirip sıkı bir surette bağladım. Halimi unutmuşum. intihap gizlice olmuştur. o çadırdan o çadıra gidiyor. Metresidir.. Mazlumu zalimin pençesinden kurtarmak hissi tabiîsi bende galeyan etti. Halide orduda. Zabitse boyuna hem küfrediyor. intihap yolunda değildir. Murat'la Tahsin de yemek yemek için gittiler. Sakarya Harbinden evvelki meşhur celse-i hafiyede Adnan dalkavukça ters bir lâkırdı söyledi. Bütün müntehib-i sârülere imza ettirememişler. Zaten Anadolu'da bütün seyahatlerde öğlen üzeri dururduk.. Kara Vasıftır. içtim. babacan. Götürürsün adalet onu lazımsa asar. Rauf.Görüyorum. Eski kocası zamanında nasıl Halite Salih adını taşımış ise. Biraz da sıcak tutan hususi kaplara koruz. Orada bıraktık. 214 yor. Adnan'ın da bunlara şahid olduğunu söylüyor. Mebuslar en ziyade onun orduda dolaşmasına kızıyorlar. Benden elli adım kadar bir mesafede zabit yetişti.. Baktım bir adam koşup kaçıyor. Mecrûhda ses yok. hiç danlmadı. Adnan ile yaşamıyor. kimi değil diyor. Kimisi Halide'nin «H.C. Bir hanın önünde durduk. «Böyle lâkırdı ile uğraşacağına. Mustafa Kemal de. bir fiske vurmağa hakkın yoktur. Bir aralık bir kıyamettir koptu. Bu eşkıyadır. Bir çukura düşüp gitmek mümkün. Biraz sonra: «Sen kim oluyorsun ve ne hakla beni dövüyorsun?» dedi. Kimi Halide'nin babasının yalıudi olduğunu. Ben: «Senin vazifen eşkıyayı yakalamaktır.bana bin dua ediyor. Gözgözü görmü(*) Yalan ve maskaralıkla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Bir araba tutup yola devam ettik.. kafatası kırıldı ve öldü. Baktım benim adamların ikisi de gelmiş. Adnan geniş adamdı. Yerde yatan yaralı ayağıma sarılmış. bir de baktım ki. Canım ağzıma geldi. Halide defantazi ve (. Geceye kaldık. Sonra yolda içeriz. arkasından bir jandarma zabiti elinde kalın bir sopa koşuyor. Ötekiler zaten mebus. SİNOP YOLUNDA Murat'la Sinop'a doğru gidiyoruz. . kan yüzünü. Seni zalim. pastırma gibi şeyler yeriz. Bunlar Ankara'da herkesin ağzında. Herifin kafasından kan fışkırıyor. Münakaşa ediyorlar. herifin kafasından avuç içi kadar bir deri (serime) ayrılmış. Hem de tırnak kakıyor. Kafası bu deyip sopasını vurdu. asker rahat harbetsin!» diye bağırdılar. Mustafa Kemâl.. Yanımda. Neferler de gittiler. Yürüyemiyor. Karını ordudan buraya getirt de. «Seni zalim!» dedim. Bizim atın iyisi Çankırı'da kaldı. ölüyor. kılına dokunamazsın. Kâfi görüldü.) meşguller. '"•'' Orada ateş yakar. seni utanmaz. Çay yapar ve içeriz...

Fevkalade nefistir. Siz vazifenizi böyle mi yapıyorsunuz? Kanun bu mudur?» dedim. Boyabatlı'lardan gördüğüm misafirperverliği unutamam. «Ne yapacaksınız? Meseleye ba-kın»dedim. Ve deniz ayağının altındadır. bir fiske bile vurdurmayacaksınız. Ani oldu. O da midemi düzeltti. Mazlumu zalimden kurtarmalı» dedim. Üstünde kahve iç. elimde ihtiyarım kalmadı. Af ediniz. hekimler hastalarına vermeli.» '. Herifi aldı gitti.. çoluk çocuklar ve babam var. Dedim: «Doğrusunuz. Bir mazlumu. Cumhuriyet ricali utansın. Bu adama 215 . yeşil fasulye ve sâireden bir turşu yaparlar.» «Rıza Nur» dedim. harbin buhranları beni bitirmiş. Başkası zannettim» diyor. Bu kadar rahat at görmedim. Arabadan bin kere rahat. Dedi ki: «Siz benim mülazımı dövmüş. karğir yapmış. Beyannameler attı. Siz ne cesurmuşsunuz. pislik içindeyim. Ama vaka o kadar müthiş ki. Boyabat'dan Sinop'a bir şose var. Atın kafası filân yok. Oraya oteller ve emsali ile Avrupa menba şehirleri gibi bir hale koymalı. Evden gördüm. «Peki» dedi.. yolu yapmış. Adliyeye teslim edin. Saçma şeyler zikre bile değmez: «Padişaha itaat edin» diyor. Bir tulum peyniri vardır. Hanım evin üst katını pek iyi süslemiş.Of ne hale gelmişim. Merhum Adliye Nâzın Abdurrahman Paşa Kastomu'na Valisi iken başında bulunarak bu yolu yaptırmış. Bu adam hınzır bir eşkıyadır. Kaç aydır Ankara'da yıkanmak mümkün olmadı. böyle bir su Allah vergisi. Bunların da başı eşraftan Şimşir/ide Hüseyin Efendi'dir. Patlıcandan. yıkadı. Her yerde büyük eşkıyalar gördüm. Suyun çıktığı yer bir tepede olup. Hastalar gidip istifade etmeli. Pek alçak uçuyordu. Sinop'a vardığım gün bir İngiliz tayyaresi şehrin üzerinde dolaştı. Güzel yemekler yedirirler. O gece rahat bir uyku uyudum. Yoldaşlarım meğerse pek korkmuşlar. ben de şimdi anlıyorum. Boyabat-h'lar bizi ağırladılar. Yatağıma uzandım. Rica ederim. boşuna akıp gidiyor. oyluklarım yara olmuş. Beni soydu. Oraya mahsustur. Yazık ki. Boyabat'a geldik. Güzel hindileri. alt katları da diğer iki kardeşim. Sinop'lular da bizi bütün halk kale dışına çıkmış. Bir iki saatlik mesafelere kadar teşyî ederler. Şimdi elli yıl var çok yeri bozulmuş. Görünce dondu. Derken bir yüzbaşı geldi. bir eşkıyayı elinden kurtarmışsınız. Beni bir iki saatlik mesafelerden karşılarlar. Gerze'den acı su getirdiler. kaldı. karşıladılar. Ata binmekten de kıçım. Ya şimdi zabit ve jandarmalar . Sonra anlatıyor: «Seni tanımadım. Sinop'a vardık. Yalnız henüz tabiatın bize ihsan ettiği şeylerden istifadeyi bile bilemiyoruz. Hâlâ sap sağlam duruyor. Eve girdik.» Dedi: «Beyefendi. Ama pek rahvan. Bizim karı beni bir yıla yakındır görmemişti. İsterse mahkeme assın.Şimdi düşünüyorum. güzel kavun ve karpuzları vardır. Hem yol yok. Birçok köprüleri İtalyan ustalar getirtip. Taşköprü'den Boyabat'a kadar şose yoktur. Diyorlar ki: «Zabiti döğdün. Evet iğne iplik olmuş. biz sonra ve hâlâ onu tamir edemiyoruz. Bunlar sterilize edilse konserve halinde kutulara konsa ne güzel bir ticaret ve servet olur. Arabanın devrilmek ihtimali var. Bu suya acı su derler. Bunu şişelerle her eczahanede bulundurmalı. Çamaşırlarımı değiştirdi. Boyabat küçük bir Mısır'dır! îmar edilse pek zengin bir memleket olur. Bol ve güzel yemekler yedim. Çok iş yapmıştır. bu adamı ne yapacağım? Eşkıya imiş. Zahmetlerine yazık!. bu zabiti kumandanlığa ihbar etmeyiniz. Ve «Afediniz beyefendi! Fakat bir zabiti halkın önünde döğmemeli idiniz» dedi. iki üç gün sonra ishalim kesildi. Bir rahatlık duydum. 216 . Bu adam ne himmetli. büyük adammış? O.Biz de biraz sonra yola düzüldük. Bu su mide rahatsızlığı için fevkalâde bir sudur. bize tahsis etmiş. Pek korktuk. «Siz kimsiniz?» dedi.» «Evet yaptım. ölü gibi sönmüş idim. Derim simsiyah. her vatandaşın vazifesidir. Vaziyetini değiştirdi.»Dedim: «Peki siz de namusunuz üzerine bana söz veriniz. Hem de ilâçsız. Dağ başında böyle iş yapıyorsunuz? Ama bir daha yapmayınız» «Haksızlığa karşı insanın vazifesi budur. Bu sudan çok istifade ettim. Avrupa'nın en nefis peynirleri gibi güzeldir. Mağlûbiyetler. «Hayır isminizi bilmek lâzımdır. Arabadan ziyade ata biniyorum. Köhne bir at. Bizi çok yormuştur. Siz jandarmalar insanları dövmeğe mi memursunuz? Bu adamın kafasını yarıp işini bitirmiştir. Ankara Sinop yolunu çok yapüm. bir zalimin elinden kurtarmak. silâha davranırsa ne yaparız? dedik. etrafı çamlıktır.

Tellâl çağırttım. ben öğreneyim. Sonra ahaliye: «Bu şarkılar size nasıl geldi? Hoşunuza gidiyor mu?» dedim. Çocuğun 217 zekâsına hayret ettim. Bir de Sinop'ta doktorlar sızlanıyorlar. salon dışardaki sofa dolmuş. Hem de çoğu paslanmış.On gün içinde kuvvetim geldi. Dışarda kalıyorlar. Çocuklar bir ağızdan söylediler. Bunlara bakıyordum. bana itimadı pek fazladır. «Hastalar sabahları hastahaneye gelsin. Sandal ile de geziyorum.Ben de düşünüyorum. Demek alafranga musiki. Alâ! Artık ata binip gezinti de yapıyorum. Halk hıncahınç doluyor. Teşvik edici sözler söyledim. Bina belki çöker diye korkuyoruz. Baktım üç çocuk sokakta oynuyor. İyi bir şey. Basılan nüshaların diğerlerini de oraya gelen samiine dağıttım. bizim klâsik şarkıları bilmezler. Her şeyi yiyorum. Bu bir müşahadedir. Isıtması da güç oluyordu. Bu sebeple ameliyat yapmak güçtü. Üç defa meşketmekle öğrendiler. Her sabah hastahaneye gidiyorum elli-altmiş hasta geliyordu. La paratomiler de vardır. Köylerden. Arası bir müddet geçti. klasik musikiden daha muvafık geliyor. İki tarafıma oturttum. Orta mektepten birkaç çocuğa da öğrettik. Niyetim bütün kışı Sinop'ta geçireceğim. Yeniden ameliyathane binası yaptırmıştık. Sinop ahalisinin hekimliğime. Geceleri Türk Tarihi üzerine muhtelif bahisleri halka anlatıyorum. Bana söylediler. Bu da pek sevdiğim şey. Çocuk demiş ki: «içeri bir takım insanları koyuyorsunuz. bir kısım halkı sokmuyoruz. Kolundan tutup atmışlar. Bir gün sokakta gidiyorum.Alafrangayı da hiç işitmemişlerdir. Yerlerde çimenler zümrüd gibi. Gündüzleri eve hastalar doluyordu. Diğer kısmı sonra ben gidince Sinop Sıhhiye Müdürü Sait tashih etmiştir. Janet'in Düğünü'nü de matbaaya verdim. Yanımda idi. Hükümete yakın ilkmektep binası geniş ve müsait. Samson ile Daliia'yı bastırdım.» Halbuki bu halk millî türküleri sever. Başındaki köylü kız şarkısı ile meşhur Zafer Marşını matbaada yüzer nüsha olarak bastırttım. Meşrutiyet iptidasında hükümetten tahsisat alıp yerlere linolyum döşetmiş. Zikretmeden geçmiyeceğim: Bir akşam.Keyiflendim. Bu hastane benim isimdir. beni bırakın ki. Bu konferansların bir kısmını Sinop gazetesi neşretti. Gerze şehirlerinden hastalar vardı. Hususî kız mektebinden yirmi kadar kız talebe getirttim. Zaten sür'atle yayılması da bunu gösterir. Kabiliyetlerine hayran oldum. Ahaliden bazısı da yarım yırtık iştirak etti. Sekiz-dokuz yaşlarında bir çocuk gelmiş. Türk'ün tabiatına. Dediler: «Bize çok hoş geldi. Hattâ bir takım hastalar. Hakları var. Ameliyatlar yapıyordum. elimle âlet listelerini yapıp ısmarlamıştım. Okudular. ameliyathane akıyor. «Şarkı söylenecek. Faust gibi edebî ve musikisi yüksek bir eserin parçasını Sinop'ta sokakta oynarken çocuklar söylüyor. Ameliyathane ve laboratuvarına kadar her şeyi ikmâl etmiştim. Kızlara birer tane verdim.» dedim. O vakit Said memurdu. Bu en sevdiğim şeydir. Ben Sinop'ta iken hiçbiri para kazanamıyor. Boş durmayayım dedim. Getirttim. Sebebi bu havaların çok hoşlarına gitmiş olmasıdır. kapıya jandarma koymuşlar. Bunları gece konferans yerine getirttim.çatma yapmış. kimseyi sokmuyorlar. Jandarmalar koyup. Keza Ermeniler ve tarihlerinden de bahsettim. Ama hastalardan kendimi kurtaramıyorum. Burda mühim bir şey anlatayım: Sinop'ta yegâne olarak bizim evde piyano var. Konferanslar tertip ettim.» Çocuğu bırakmışlar. Fakat bu aletleri iyi tutmamışlar. Bir kısmı basıldı. Çok şey noksandır. Sinop'ta bunlar yapılmıştır. Girmek için zorlanmış. Henüz sonbahar iptidası. Evim gibi severdim. Ve Türkçe güfte ile bu iki şarkıyı söylediler. Kârgir yaptırmasını çok tembih etmiştim. Ayancık. Ve oynarken bu şarkılardan birini söylüyor. Halbuki Türk Klâsik musikisini sokakta çocuklar asla söyleyemez. Halâ söylerlermiş. Alt katın kârgir üstünü derme. Bizim şarkıları işittim. Hem mükemmel söylüyor. Konferansları orada yapıyorum. havalar da güzel. Bunlar orda söylenen sözlerden ne anlarlar? Sonra bir takım ihtiyarlar giriyor onlar ne yapacaklar? Yarın bir gün ölecekler. işte böyle epeyce konferans verdim. Sevdim. . Bu sebeple onda birkaç fena tertip hatası vardır. Sakarya Harbine dair de bazı şeyler anlattım. Konferanslar esnasında bir şey de oldu. bana lâzımdır. Söyledikleri halk türküleridir. Sinop'ta bu sonuncuyu bilenler r belki üç kişiden ziyade değildir . içeri bırakmamışlar. Boyabat. Söylenirken bu kâğıtlardan siz de okuyunuz!» dedim. Faust'u Türkçeye tercüme etmiştim. Demek alafranga musiki bizim halka yabancı gelmiyor. Zevcem piyano ile bunlara musiki öğretti.

Gülleleri sahile düşmüş. Bunu da Ali Rıza Paşa.Acele «Kalk!» dediler. insanın diyeceği geliyor ki. tüfek. Eczacı Altınoğlu Vasil. ders ve vatan yolunda gayret için yazılmaları lâzımdır.. Eğrisi doğrusuna rast geldi. Benim de namusuma emin. Türk'ün kurtulması mukadder imiş. Sinop'u bombardıman etmiş. insana ibret. rövelver. bir denizin dibine kadar iner. Bir defa garip bir şey olmuş: Refikam Sinop'a gittiydi. Ben yokum. Ne göreyim. Harbiye Nâzın Mersin'li Cemal gibi zâtlar gönderiyordu. Refikamın vapuru kalkmış. Diyor ki: inebolu'ya yanaştık. Refikam diyor ki: «Pek korktuk. her şey yolunda gitti. Refikam anlattı. Bilsem. zabitlerden alınır. Yolcuları da denk gibi yakalayıp kayıklarına sokarlar. Halktaki himmet ve gayreti görmeli. «Canım bu kadar yıl Lokman hekim'in karışısın elbet bir iki şey öğrenmişsin» derler. Kamarama gemiciler geldiler . Paraca da sıkıntı çekmezsin» demişti. Sinop'a Rusya'ya gitmezden evvel gelişimde. Kayıklar yanaştı. ömrümde adetâ böyle rahat yüzü görmemiştim. Mustafa Kemal nutkunda böyle şeylerden hiç bahsetmiyor. Dünya bu!. Artık beni âciz bıraktı. ilâçları arasında yolluyordu. Hilâl-i 218 Ahmer'in pamuk. Evvelce hikâye ettiğim Ziya Gökalp'le beraber Samsun'dan Ankara'ya giderken gördüğüm kervan. Denizin sakin zamanı da pek nâdirdi. top. inerken yük alıp verirler. Bu suretle bu sözleri bana söylemekten de korkmuyordu. Anadolu'dan İngiliz'lerin topladıkları. Bunları sür'atle karaya çıkarmışlar. Yolcuları sormuşlar. Ödüm koptu. bir saat evvel gemiyi muayene edebilselerdi. İnsanın hoşuna gidiyor. Hepsini yarım saatin içinde inebolu'nun dağının arkasına taşımışlar. millî mefahirimizdendir.» Birşey yapmayıp zırhlılarına gitmişler. tüfek. Benden bahsetmiyen yalnız Şükrü Paşanın kızı olduğunu söyliyen bir kâğıtla bir Türk vapuruna binmiş. Yunan gemisi işaret edip durdurmuş. İstanbul'da da itibar görürsün. bu kamaraya giremezdim bile. Hilâl-i Ahmer'in bu hususta çok hizmeti vardır. Ben bir seferine rast geldim. Yatağımı kaldırdılar. Halbuki bunlar. Bir zarar vermemiştir . Acele bunları kayıklara yerleştirdiler. fişeğin küllisi İstanbul'da depolarda. Keyfim yolunda. Liman yok. cephane ve emsali yolluyor. Saatlerle zorlandılardı. Hakikaten sonradan haber aldım. Bu vapur Karadeniz sahili adamlarının vapurudur. Büyük dalgalarda kayıkları bir vapurun küpeştesine kadar yükselir. iftihar ettim. benim Sinop'a gelmemi beklerler. Bunu işiten iki hasta kadın Sinop'a gelir. Patrik'e yazarım. Bir motorla zabit ve neferler gelip vapuru muayene etmişler. Bu millî harplerde şu milletin gösterdiği ve her müessesenin ettiği gayret pek çoktur. Sonra karaya çıkardılar. «Canım . fişek dolu. zabitler de. Ben de bir fena şey söyleyip kalbini kırmıyorum. Uzaktan bir Yunan zırhlısı gözükmüş. Bu sefer yine tutturdu. Bir düziye bu yoldan Ankara'ya bu nakliyatı yaparlarmış. Top şeklinde ağaçlar koymuşlarmış. Böyle mitralyöz bile yollanmıştır. Fevzi ve ismet gibi en iyi iki dalkavuğuna bile pek hisse vermiyor. Bu hamiyetli vapurcular böyle çok silâh ve cephane taşıdılar. O da: «Ben hekim değilim» der. Her biri götürebildiği kadar yüklenmiş. Idare-i maslahat ediyordum. Orası pek dalgalıdır. Şimdi bu hizmetleri hep ve sırf Mustafa Kemal kendine mal ediyor. Ya bizi esir diye alıp götürürlerse dedik. bu yatakta uyumak değil. Tuhaftır bütün Anadolu Millî Hareketinde milletin işi daima rast gitmiştir.kendilerini hekime göstermez. Galiba onlardan korkmuş. Bütün ahali de koşmuş. Onlara sordum. ANADOLU'YA SİLAH SEVKÎ İstanbul bize bir düziye silâh. «illâ seni kaçırayım» diyor. zabit aramışlar. Para ile nöbetçilerden. Korkup yanaşmamış. içinde bir top bile yoktur. Bu adam eski aile dostu ve kendisi de cidden namuslu adam. inebolu kayıkçıları da dünyanın en cesur kayıkçılarındandır. mitralyöz. Anadolu'ya gönderilirdi. Sinop'a gelirken başlarına neler gelmiş. İngiliz ve Fransız askerlerinin muhafazası altında idi. Sinop'ta çok rahatım.Tabiî dinlememiştim. Benden evvel bir gün Yunan donanması gelip.Bizimkiler eski bir istihkâma ki. Zorları zabit imiş. inebolu kısmen yüksek bir dağın arkasındadır. kurtuldu. Kalktım. kardeşi Yuvan ile beraber beni kandırıp istanbul'a kaçırmak için pek ziyade uğraşmıştı. Çarşaflara sıkıca sarıldık. sargı. Fakat çok uzaktan atmış. Zevceme «Bize bak» derler. Vasil «Ben seni kaçırırım. Talih. silâh da cephane de bulacaklardı. Vapurun her tarafı ve kömürlük de silâh ve cephane dolu imiş.

Benden ne çıkar. milliyetçe taban tabana zıddız. Nasıl minnettar olmayayım? ölünce eczahanesini Boyabat'lı Eczacı Naci Bey aldı. Bunlar hekimlerin fakirlere Belediye Eczahânesinden alınmak üzere verdikleri reçeteleri imiş. Ben bütün kışı Sinop'ta geçirmek istiyordum. Vasil her ay kendisine lüzumu kadar para ikraz etmiş. Bu dostluğu hiçbir Türk yapmamış. Harb-ı Umumi'nin o dehşetinde ihtiyar babama kardeşlerim bakmamış.. Sen bunların hatalarım düzelteceksin. Fikirce. Yine içini döktü. Mühim işleri sen yapacaksın. Ben hudud hârici ve Mısır'da iken. birgün eczahânesine biri girmiş. Orda çok muktedir adamlar var. Derhal Ankara'ya . eker. Bir şey yapmak da mümkün değil. Evlenmemişti. Hattâ benden evvel Topal Osman onu öldürmeğe gelmiş. Oraya Paris'ten çiçek tohumları getirir.» 'j İmza ı! Hey'et-i Vekile Reisi ¦<• Fevzi . Herkes «Canım bu adam ne oluyor? Neler istiyor? Bunları ne yapacak?» diyordu. Mezarına kadar gittim. başka şey var. birbirimizi ihbar ve imha etmiyoruz. Sen bir Rum'sun. «Sen Ankara'ya gitme! Bu adamların içinde bulunma! Bunlar iktidarsız adamlardır..» dedim. Pek ciddî idi. Ve Nutkunda «Meclis bana gazi unvanı verdi» diyor. Eczacı idi. Yüzü nadir gülerdi.Vasil efendi! Niye zorlanıyorsun?» dedim. bıçakla vurmuş. Pontusçularm başı imiş. Vasil'i bilirdim. Sen olmazsan iki günde iflâs ederler. Rum'luk için çalışıyorsun. En mühim işleri sen göreceksin. biz seni biliyoruz.Hazır fırsattır diyor.» Büyük cesaretti Adam beni Rumluk için kazanmak istiyor ve bana para vaad ediyor. Meclis'ten kendisine gazi unvanı ve müşirlik verilmesini istedi.» diyorlardı. hattâ oğullan da. Tebrik ederim. Bugün Ankara'dan bir telgraf geldi. Bunun için seni kaçırmak istiyorum. Yunanistan kazanır. Kaatili bulamadılar. karnında nezef var. Aralarında benim de bir çok reçetelerim varmış. ölümüne sade Rum'lar değil. Ben olmasam da Yunanistan'ı bitirirler. Sinop'un Müslüman'ı. Halbuki böyle şey kimsenin aklına gelmedi. Şimdiden onlar gibi tuğrasına «el gazi» yazmak için bu unvanı istiyor. Vasil de böyle gitti. Mütarekede ben Sinop'a gelince borçları kanuna bakmayıp yine altın olarak te'diye etmiştim.. Bu adam pek zeki idi. Adetâ ağlayacaktım. insanlık ve insanların münasebetleri gariptir. Bunları bırak. Ama bildiğimden müthiş imiş. Beş altı yerinde yara var. Fakirlere Müslüman da demez bakardı. Beni çağırdılar. Mutasarrıf Zihni mân 219 olmuş. Şu adam müthiş bir (.» Dedim ki: «Vasil efendi. Bir Türk'üm. Birbirimize hürmet ediyoruz.Yerinize kimi tevkil edersiniz. 220 . kadm erkek Türk'ler de ağladılar. teşrif buyurunuz. Vasil onlara meccanen vermiş imiş. Evvelce de bir Rum'u öldürtmüştü. Vasil'e gelmişler. öldü. Sensiz onlar muvaffak olamaz. Rum'u.. Evine gittim.:t maiyye Vekâletine tayin buyruldunuz. Bu sefer ben evde iken. Şahsan pek iyi adamdı.. Fakat pek dostuz. Belediye Eczahânesinden almamışlar.'/ i ESKİ GÜNLER Sakarya harbi bitince ben hareket etmezden evvel iki şey olmuştu. «Büyük Millet Meclisince yapılan intihapta sıhhiye ve Muaveneti İçti.).. Türklük için çalışırım.. Defterinin arasında yüzlerce vesika çıkmış. Sakarya Harbinde ver(*) Mahluk anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı. dedi. Biri mide civarında. erkeği. kadını kendisine hürmet ederdi. Dört aydır Sinop'ta idim. Nadide meyveler ve çiçekler yetiştirirdi. Ve yine «Galiba bu adam padişah olmak peşindedir. Mustafa Kemal hareket etmeden evvel. Fakat ben Rum değilim.» Dedim: «Vasil efendi yanılıyorsun. Pontuscuları temizliyordu. Tarih ve epey şey okumuştu. bu kanaatin doğru değil. onlarla meşgul olurdu. Çok zorladım itiraf etmedi. Vasil «Hayır. Cenazesinde bulundum. Eczahâneye yakın bir bahçesi vardı. Zannedersem Vasil'i şube reisi Cemal Bey öldürttü..

Bu esnada ben Sinop'ta idim. Birkaç gün geçince de «bana Meclis dört milyon lira nakdî mükâfat versin» dedi. Mustafa Kemal (Sahife 386) da bu itilâfnâme ile çok şey kazandığını söylüyor. Herkes Meclis'te bir daha kızdı ve köpürdü.Trab-zon'da yapılacak kuvvet ve Ruslar'ın kuvvetiyle Enver hükümeti ele alacak ve Türkiye'yi komünist yapacak. Diyorlar ki. bu itilâfnâme yüzünden bir türlü mümkün olmadi. vazgeçti. Rustov civarında hırsızlar Enver'in bu parasını çalmışlardır. Beni de davet etti. Kıyamet koptu. Şeref ve haysiyetinden bir şey kalmaz. Müşirliğe itiraz etmemişlerdi. Eskişehir . Batum'dan dağıldılar. Sıkılmaz.» dediler .Bu sebeple ellerinden İskenderun Türk'lerini kurtarmak. «Bizimle hudud işiniz halledilmiş. Ve Enver'e Rus hükümeti Moskova'da 700 Rus Altını vermiş. Olamadı. Batum içtimai Nâzım'ın bu hareketini tasdik eder. para filân istemesin.Franklin Buillion yemek yedik. Nutukta bu para mes'elesini hiç söylemiyor. Bütün Meclis «01maz»ı bastırdı. Sonra yoldan çevirip dediğini kabul ettiler. Ferit. Tuhaf ve nedense Hamdullah Suphi de telâş ve çok itiraz etti. fakat millî dâva bitip Yunan Anadolu'yu alırken bu adam ne dâvada? Hem de bir ecnebi kuvvetle böyle şey yapmanın tehlikesini bilmiyor. Ezcümle Kâhya adamlarıydı. Fransız'lara bırakmıştır. Anadolu'yu te'dip etmek şartıyla sadrıâzam olmağı kabul edeceğine dair İngilizler'e söz verdiğini. Fethi. Moskova'da Enver bana Talât'ın aleyhinde pek çok söylemişti. Fransızlar da oralardaki kamyon. Enver. Doktor Nâzım.Adana.Afyon hezimeti üzerine Enver. Küçük Talât da Trabzon'da u zun müddet kalmış. Kendisine gidip «isteme! Bütün haysiyetin gidiyor» dedi. Batum içtimai Ruslar'ın iştiraki ile yapılmıştı. konuştuk. lehine çalışmış idi. Enver'in muhibbi idi. çadır gibi eşyalarını ve biraz da silâh bıraktılar. Bir gün Mustafa Kemal Franklin'e ziyafet vermiş. 21 Teşrinievvel 1338 de imza etmişlerdir. Yâni hükümeti ele alacak. Yok. Hasılı Meclis «para veremeyiz» dedi ve vermedi. Lozan muahedesi zamanında Fransız'lar Ankara ttilâfnâmesi-ne tutundular. arkadaşlarına da nereye gittiğini söylememiş. âdeti budur. Mustafa Kemal bir milyona indi. Küçük Talât ve daha bir takımları Batum'a doldular.lttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Avrupa'da mevcut parasıyla kendisinin kalpol alıp Anadolu'ya yollamak istediği halde Talât'ın «para bize lâzım» diyerek razı olmayıp yollatmadığını sonra Nâzım'ın da onu bırakıp kendisine iltihak ettiğini söylemişti. Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti de bizzat azâsıyla vaktiyle Trabzon'da benim görüşüp anladığıma göre Mustafa Kemal'in şiddetle aleyhtarı. Bu işin gayesi: Enver arkadaşlarıyla Trabzon'a geçecek. bitmiştir. Maraş Ayintap işgalden kurtuldu.Halbuki bu benim emellerimden biri idi. Ruslar aleyhine isyan . Sakarya zaferi üzerine geçmediler. Talât'la Enver'in arası pek açıktı. Nihayet tehdid altında ve kendi adamlarının takrir ve şunu bunu ile gazi unvanını aldı. kaçmak için yaverini yollayıp eşyasını denk yaptırdığı da herkesin malûmu idi. itilâf iyice hazırlanmış. Bu itilâfın bir iyiliği oldu. Yine «Olmaz» dediler. Hattâ sonra Rusya'da öğrendiğim üzere «Budinov»'un kumandası altındaki süvari kuvvetleri hududumuza 221 tahşit edilmişti. Fakat evvelce de söylediğim gibi zamiri başka idi. Baktı olmuyor. ölür» dedim. Yusuf Kemal. Kuşçubaşizâ-de Sami. Halil zemin hazırlamış. içimden «Kimbilir Yusuf Kemal'i ne kadar dolaba koymuştur» dedim. Çok kafasız idi. bu kendisi ister. Hattâ Talât'ın İngilizler'e adam olduğunu. fakat sonunda Buillon «imzalamam» deyip gitti. Hattâ sonra Enver'i de imha ederlerdi. Bu para aleyhine çok propaganda yaptı. Enver lehine bu esnada Trabzon'da fener alayı bile yapılmış «yaşasın Enver» diye bile bağırılmış idi. Mustafa Kemal bir müddet uğraştı. Ruslar gelirler ve bir daha çıkmazlardı. «Canım şu adama söyleyin. Baktım Buillon fevkalâde zeki bir adam. Ekseriya Fevzi. Ateş gibi. Meclis ise «Olmaz» dedi. Fethi ve Mustafa Kemal de müzakereye karışıyorlar. «Ankara ttilâfnâmesi» adıyla yâd edilen Itilâfnâmenin müzakeresine devam ettiler. Sakarya harbi esnasında Fransız delegesi Franklen Buillon Ankara'ya Yusuf Kemal ile müzakere yapıyor. Orda zaten. Mustafa Kemal. Enver Ruslar'a tamamiyle komünist görünüyordu. Hem böyle şey lazımsa Meclis kendi verir. taraftarlar bulmuştu. Ben de hattâ îsmet'e Adnan'a söyledim. Enver gözden kaybolmuş. Kendi istedi.I diği ric'at emri. Ama İskenderun havalisi Türk'lerini kurtaramayıp.

buraya gelmiş keyf ediyorsunuz?» diyorlar. İki yüzlü. Nitekim sonunda ikinci Grupu da onlardan görünerek aldatmış. Nihayet ikinci Grup-çular anlamışlar. hem Hey'et-i Vekile Reisi. ona âlet oluyor. Mustafa Kemal'in üç tane kocabaşı var. ona dalkavukça güler. Bunu yine istemiş. Meselâ biz Moskova'da muahede yaparken. Fevzi'yi yine Hey'et-i Vekile Reisi yapmış. Türkiye'yi istilâ içinBatum'a yolladılar. Bu bir sarahatti. O da Fırka Hey'et-i idaresinden istifa etmiş. diğer taraftan da el altından şunu bunu Mustafa Kemal aleyhine kışkırtıyor. istanbul'da böyle. Uğraşıyor.çıkarmak için gizlice Türkistan'a kaçtı.. Kara Vasıf da bunlara iltihak etmiş. Yine akıllanmamış. Bu sefer fazla olarak bir de Başkumandan. Türkiye'ye geçemedi. cehli de derin. Hattâ büyük değil. Mustafa Kemal yine vermemiş. Özbek gibi bir takım şiveleri ve yollan bilmeyen biri için asla mümkün değildir. Orda zikredeceğim. hemen mümkün olmayan bir şeydir. Nihayet ikinci Grup alenî bir surette teşekkül e-dip meydana çıkmış. Türkmen. Hele Enver gibi yerli olmayan. îllâ bir baş olmak istiyor. Azerî. yine almış. didiniyor. Benim Sakarya taklidi olarak yine ordunun ahvalini tetkik ve kontrol için bir hey'et intihap ve teşkil ettiler. bir tane küçük bile yapamadı. Rauf un hayatı da Mustafa Kemal ile rekabet ve zıddiyet. Bu adam böyle. Kara Vasıf ı Fırka Hey'et-i idaresine koymuş. Fevzi gibi biri Hey'eti Vekile 222 ¦ Reisi olacak ki. Hey'eti Vekile içtimaında Mustafa Kemal'in yanına oturur. Hem de İkinci Grupa girmemiş. işbaşında bulundu da hiç büyük bir iş yapamadı.. fakat hiçbir şeye muvaffak olamıyor. Şimdi de Fergana'ya yolluyorlardı. Sonuna kadar da böyle olacak. bunları nimet ile teskin etmeği düşünen Ruslar Enver'i oraya yolladılar. Refet'in de zoru daima Erkân-ı Harbiye Reisi olmaktır. Fevzi yine hem Erkân-ı Harbiye Reisi. kabına sığmayan bir haris idi. «Artık uyudunuz. Bunu daima yapıyor. Bunlar Rauf a «iki Yüzlü Adam. Bu ümidi zail olunca Basmacı hareketine iştirak etti. Hem de çirkin bir şekilde. Orduyu yoluna koyup. fakat hareketleri hiç öyle değil. taarruz etmiyorsunuz. hükümet Mustafa Kemal'in avucunda dönsün. Mustafa Kemal yine Millet Meclisi Reisi. Refet de Müdâfaa-i Milliye Vekâletinden istifa etmiş. Rauf ise yine iki yüzlü kılıç halinde. Fergana da sarp dağlarda Basmacılar adında Türkler'den Ruslar aleyhine kıyam etmiş bir zümre vardı. SAKARYA ZAFERİNİN ARDINDAN Sakarya zaferinden sonra yine işler eski hamam. öyle de adını çıkartmış. İKİNCİ GRUP VE DARBE PLANLARI Sonra Rauf la epeyce Hey'eti Vekile'de beraber bulundum. Bize ne söylüyor Mustafa Kemal'e ne söylüyor ve yaptığı ne? diyorlardı. Enver'in nüfusundan istifade edip. Mustafa Kemal'in yüzüne gülüyor. hududu kendi lehlerine yaptırmak için bize yolladılar. Meclis'te Mustafa Kemal aleyhine muhalefet arttıkça artmış. Demek bu adamda mertlikten eser yok. Demek bunlar Mustafa Kemal'e muarız. eski tas olmuş. Bu Sivas'ta böyle. Ondan hizmet bekliyorlardı ve icap ettikçe sevkediyorlardı. ordu işlerine bakmıyorsunuz. ikide bir onun kulağına bir şeyler fısıldar. Mustafa Kemal yine emretmiş. Enver yerinde duramayan. Üç istifa mühim. Sebebi: Aklı zayıftır. işlerin hakikatini Hey'eti Vekile'den saklar. şimdi Ankara'da da böyle. anladığını ve aczini gösteriyordu. ikinci Grup iyice tebellür etmiş. Fethi'yi Dahiliye Vekili yapmış. Bir taraftan da Mustafa Kemal ile hoş geçinmiş. Hakikaten bu adamda açık iş hiç görmedim. iki tarafı da kesiyor. Şu adam müstesna bir mahlûk. Hakikatte her şey onun pençesinde. tkinci Rusya seferimde bu vak'anın tafsilâtını öğrendim.. Bu adama meşhur celse-i hafiyede söylediğim vakit ettiği itirafı kusurunu. Orduyu bırakıp. Biraz sonra Rauf istifa etmiş. Eski saltanat çok hoşuna gitmişti. «al!» demiş. Bunun hakikati şudur: Ruslar Enver'i kör besler gibi beslemiyorlardı ya. Hey'eti Vekile'yede istediği vakit riyaset ediyor. Yedi başlı ejderha. Bu kadar mühim anlarda yapılacak işlerin pek bol olduğu zamanda aramızda. Kendisi «Merdim» der. fakat Mustafa . Bunlar çoktan beri Rusları iz'aç ediyorlardı. Ruslar'a oyun edip..Bunlar Mustafa Kemal'i fena sıkıştırıyorlar. O da bermutad emri kabul etmiş. evvelce ben Rusya'da iken bana söylediği tertibatı ve teşkilâtı ile işe başladı. Enver hazır oraya varınca. Rauf u Nafıa Vekili yapmış. Mustafa Kemal'e öyle lâzım. Bolşevik idaresinde Batum'dan Fergana'ya gizlice gitmek. fakat daima mağlûp.

.. Muhalifler ekseriyeti yapıyorlar. Bu iş aklımdan geçmedi değil. ......Tabiî böyle bir adamı nasıl sever? Ona yapacağı muamele tıpkı budur. Sonra bu herif en can alacak anda ricat emrini vermiş. Meclis istediğini intihap etsin» demiş. Rauf ikinci grupu darbe-i hükümete teşvik ediyor.) olmuş.Sonra mebus arkadaşlardan dinledim.. bitmiş bir iş fakat.. Yalıut istinkâf ediyorlar. hırs ve yalanda ondan hiç aşağı değil.Fakat daima ben kendim düşündükçe. ikinci Grup da Meclis'te seve seve işin kanunî kısmını yapar.... ekseriya saçma şeyler ile uğraşıyor. Ya kuvvet.. dalavere ve kötülüklere alet olmak anlamına gelen altı kelime metinden çrkartıldı.. bir takım askerî kuvvetleri buna hizmet ettirir.. Sonra Ankara'ya dönünce öğreniyorum. bu şerefe lâyık değildir.. Bu âcizleri görünce insanın kalkıp böyle bir işi kendisi yapacağı geliyor.. Meclis onun namzetini reddediyor. Meclis beni intihap etmiş. sulhsüz bir ân yaşıyoruz. işte bu esnadadır ki. olmuş. soytarı. Namzet gülünç bir halde kalıyor. Son haddinde (. Hem pek aşağı biı kabiliyette.. Mütehakkim-i vahide halini almış olan evde telâş ve bu vaziyet 223 içinde... müşirlik. Bunun usulü budur. kendime.Işte bunlar da böyle. Mustafa Kemal namzet gös termiş. uyuşuk.. Zabitlerin kanları pahasına Yunan ordusu def edilince Meclis'ten gazilik... Hem Mustafa Kemal'in (. kanunen namzet göstermek Mustafa Kemal'in hakkı. iş bir günde biterse bal şeker... O da Mustafa Kemal'e âlet. ordu iki takım olur birbirine vurursa. ve iki yüzlü.... . biter.. başta herşeyden evvel Mustafa Kemal'i izale edeceğine.. isterlerse Erzurum'a bile varırlar. Meselâ Yunan cephesini bırakıp «radikal (!) bir hükümet olmak üzere Ingilizler'i Irak'ta vurmak lâzımdır» diye tutturmuşlar. o.. bunu bana başkaları söyledikçe onlara: «Aman böyle bir şey yapılmasın!» Nasihatini verdim.. Binaenaleyh lekeli. bilâkis çok geçti. milyonlarla paralar mükâfat istedi.. Sonra bir mühim şey daha var. bitirir. Başkumandanlığı zorla kabul ettirmişiz. Sivillerden (*) Ayyaşlık. muhalefet edenler içinde değerli bir reis yok. Bundan pek korkuyorum.. insan öyle bir günde derhal kabul ederdi... O esnada ben Melis'te bulunmadım. Orduyu Yunan'm önünden alıp ve bir kısmı çeker Irak gibi uzak bir yere yollarsak Yunanlılar Anadolu'yu bir baştan öbür başa istilâ eder. Sakarya zaferi gibi mühim ve hayatî bir zaferin arifesinde Başkumandan'a böyle yapılıyor. Denmesi lâzımdır ki «Ne nankörlüktür?» Fakat meselenin iç yüzü var. Mustafa Kemal ne derse iyi veya kötü reddediyorlar. Hasılı ekseriyet şimdi Mustafa Kemal'in şiddetle aleyhinde.) ve emsailini de biliyorlar. fuhuş.Çünkü. Bilmem bunlar ne dereceye kadar doğru... Refet mi? O bir palyaço. Hasılı Meclis Mustafa Kemal'in tahakkümünden kendini kurtarmış. yapar. iyi ama. O da namzetliğimi kabule mecbur olmuş... Mustafa Kemal gidip de yerine kim gelecek? ismet mi.. Hırs ateşinde o da onlar gibi yağlı paçavra halinde yanan biri. «Orduyu oraya sevkedip Irak'ı zapdedelim» diyorlar. eşyasını bağlattı kaçıyordu. rezillik. işi mükemmel yapm.. fakat hep söylenmiş şeylerdir. Yazık ki bu hale gelmiş olan İkinci Grup makul işler yapacağına. Rauf mu? Ismet'ten de aşağı. bir mülâzimlik bile ona çok. «bu haktan vazgeçiyorum. Fevzi mi? inisiyatiften ân. Zekâsı Mustafa Kemal'den aşağı.. Askerliği de pek aşağı. Hususî ahlâkında da öyle şey var ki.. Yapsa da faydası yok. Darbe-i hükümeti iki üç kişi düşünür. Ordunun Irak'ta bir şey yapabileceği de kat'î değil. Fakat ordu ikiye ayrılır ve çarpışma uzun sürerse işte o vakit millete innellahi ve inna ileyhi raciûn'dur... .. Bir vekil intihap olunacak.. Teşriî bir grup bunu nasıl yapacak? Siz birkaç kişi bir taburluk kadar bir kuvvet elde ediniz.. Böyle bir vaziyette Mustafa Kemal'e darbeyi vurmak kolay ve mümkün.. Benim bunlardan haberim yok... Aciz kalmış. Başkumandan lâyık bir adam değil. Meclis istizahla Sıhhiye Vekili Refik'i düşürmüş. Cehilde onlara üstâd. Namzeti intihap etmemişler.. böyle olmaz. Bunları Meclis biliyor..Kemal'e muarız bir çok meb'us daha var. Bu pek sersemce ve hem de pek tehlikeli bir iş idi. önüne durdular. bir kuzu. cehliyle beraber entrika. Haricî düşmanla muhatabız.. kurar. lekeli biri.. Gösteriyor.. Bir defa herkes bundan dolayı Mustafa Kemal'den buz gibi soğumuştu... iştirak etmiş.

iyisi mi böyle gitsin.12.» isterse beklesin..1337» Benim hastalığım filân yok. Bir düziye telgraf çekiyor. Aldırmıyorum. O meyancı damı? Her vakitki gibi «ille kabul et. Gittikçe de kızıyorum ve «Kuzu. ben diyeceğimi dedim.1337 . Hastalığınızdan pek müteessirim.12. Mustafa Kemal (Sahife 392 ilh.» Büyük Millet Meclisi'ne de Sıhhiye Vekilliğini kabul etmediğimi bir telgrafla bildirdim. Vekillik red edeni hiç görmedim» diyor.y Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi ^ Mustafa Kemal» r< Zihni beni sıkıştırıyor. «Hayır. . Mustafa Kemal bir telgrafla kabul etmemi rica etti. Ciddî bir tedavi ihtiyacınız lüzumunu da kabul etmekle beraber Hey'et-i Vekile meyanında ifa buyuracağınız vazife-yi mühim ve vaziyet-i hazıramızda sebkedecek hizmet ve muavenetinizi elzem gördüğümden Ankara'da mümkün olan her türlü tedavi ve istirahatınıza rüfekaca da yardım edilmek üzere her halde teşrifinizi ve hareketinizin 225 makine başında inba buyrulmasını rica ederim efendim. cevap vermiyorum. Güya hikmet saçıyor. Bu da üç günde olacak imiş?!. Mustafa Kemâl'in İsmet'in yüzünü görmek bile canım istemiyor. . Mustafa Kemal ısrar ediyor ve makine başında mutasarrıfı sıkıştırıyor ve benden makine başında cevap bekliyor. «kabul et» diyorlar. Günler geçiyor. «Olmaz» diyorum.. Cevap ver» diyor.12. Askerlerden belki Kâzım Karabekir lâyık. «Yahu sen ne adamsın? Vekillik veriliyor da atıyorsun. Hele Kuzu'nun riyaseti altındaki bir kabinede azâ olmak nefsime hakaret gibi geldi. Herkes ise buna can atıyor. Fakat maatteessüf rahatsız ve ameliyata muhtacım. Halbuki tahmin-i âciziye göre tedavim en az iki ay süreceğinden bu vazifeden affımı ve evvelce arzet-tiğim gibi dört mah müddetle Avrupa'ya azimetime müsaade buyrulmasını istirham ederim efendim. Kabul etmem» diyorum. Küçük Said (Yusuf Kemal) gibi insanlar ile çalışacağım da ne çıka-cak?»diyorum. işte bu hususta ki mülâhazam hep bu idi. Vekil olman Sinop'un şerefidir.rı 28. RIZA NUR TEKLİFİ KABUL EDİYOR Arası iki gün geçti. Böyle bir şey gelmiş. Gözümde Ankara bir lâğım halini almıştı. Tabiî onlar da mutasarrıftan hasta olmadığımı öğrenmişlerdi. Ben istemiyorum» diyorum. Rıza Nur Beyefendiye mahsusdur. Aldırmadım. sizi biz meb'us yaptık. Çoğu zekâsı basit ve yobaz ruhlu diyorlar. «İcra Vekilleri Hey'eti Reisi Fevzi Paşa Hazretlerine Müstahak olmadığım halde bu âciz refikinize karşı ibzal buyurduğunuz iltifat ve tavsiyeden pek çok mütehassis ve müteşekkirim. Onun üzerine Mustafa Kemal'den şu cevabı alıyorum: «Sıhhiye Vekili Dr. 26. Meclis Reisi hep ısrar ediyor. Ahaliden eşraftan bir takım insanlar bizim eve dolmağa başladılar. Kararım kat'i. Mutasarrıf Zihni uğraşıyor.1337 şifreye. fakat onu da ben yakından bilmiyorum. milletin kafasını düzeltecek. Bütün Millet Meclisi ri-yaset-i sâmiyesine de arz ettiğim gibi muhtac-ı tedavi oluşumun beni maiyeti devletlerinde i'fayı vazife şerefinden mahrum etmesine pek müteessifim. nihayet Mustafa Kemal'e şu telgrafı da gönderdim: «Mingayrül yakaza namzet irae edilmek suretiyle hakkı âcizânemde izhar buyrulan teveccüh ü sâmilerine arz-ı teşekkür ederim.. Bahane ediyorum. Ben de «istemiyorum» diyorum. 26. RIZA NUR BAKANLIK TEKLİFİNİ REDDEDİYOR Gelelim bizim Sıhhiye Vekilliğine. Diyorlar ki: «Vekilliği kabul et» «Canım size ne? Bu benim bileceğim şey. Cevap bile vermedim. Bu suretle kurtulurum diyorum. Bu sefer Adnan meydana çıktı.) bu hususlarda bir takım safsatalar söylemekte. Benim niyetim uzun zaman Sinop'ta kalmaktı. ders veriyor. gel!» diyor. «Ayol adam makine başında bekliyor. Az zamanda çalışabilecek hale gelebileceğimi bilseydim sade bir müddet-i kasîre için daha ruhsatınızı rica ederdim. Hasılı Mustafa Kemal atılınca kimin geleceği ve onun ne olacağı malûm değildir.224 ortada kimse yok.

Bir taraftan at gübre ve sidiği. Baktım hakları var. Zihni kıs kıs gülüyor. Bir gün erken yola çıkıp. Odayı gösterdim. Kabul ettim. Dönmek . Ortalık kararmağa başladı. Hiç olmazsa insan bit.Ama cendereye sıkışmış gibiyiz. araba çamura saplanıyor. Köprü-süz ırmak. Hana yanaştık. kabul etmiyörmüşsün. ben de şişmanız. ben bindik. köprü üstünde pek çok. Sonra hepimiz boğuluruz» dediler. Bulunduğumuz yerde eski bir han var. Zaten soğuktan kol. bir taraftan da yağmur ve at. Memleketine hizmetler edersin. Olur mu? Hakkın yoktur. Bilhassa eşrafın dediği doğrudur. Şu telgrafı çekiver. Hanımı arabadan indirdim. zemin katı bir şey. Bizim hanımı da eşraftan hanımlarla ikna ettirmiş imiş.Çıktı. Geliyorum.. Topraktan ve sade. Bu bir terakki idi. insan arabanın hareketleriyle bütün avlu yoğurulmuş. çektirdi. Avluda atlar. Arabacılar «Geceyi handa geçirelim» dediler. Tuhaf bir şey oldu. Benim bir muşamba paltom vardı. ortası avlu. Gidiyoruz. Gitti. kimseye müyesser olmayan bir şeydir. «A. Hanımla yanyana uzandık. güçlükle yol alıyor. «Hakkın var. Dahiliye Vekili Fethi. Arabaları avluyu soktular. Bunlardan geçilenÜyor. hattâ insan pisliği. Hası226 lı bin zahmet ve meşakkat.. iyi hanelerde misafir ediyorlar. Dirayetli adamdır ve çok sevdiğim iyi bir insandır. Aldırmadı. Murabba olup. Battaniyelerimiz vardı. Yattık. Yol da müthiş. Galiba bu işin mükâfatı. Nerede yatıp geceyi geçireceğiz? Hanın her dılında odalar var.» diyor ve ısrar ediyorlar. Bu ne pislik? Ötede beride sidik ve yağmurdan hasıl olmuş gölcükler de ocaktan caba. Mutasarrrıfı çağırttım. Sonra anlattı. basmak değil. Bir kerevet. şuna bakın. Bizim hanım da işe girişti. Oraya telefonla haber verildi. ben burada yatamam!» dedi. yırtık. Onu geçeceğiz. Günler de kısa.arabalar dolu. Sinop'ta hem eşrafı hem halkı memnun etmişti. Bu adam çok dirayetli validir. Meğerse ben adem-i kabulde ısrar edince ve kendi ısrarını dinlemeyince Ankara ile sözleşip halkı bana musallat etmişler imiş. Arka üstü yatmak mümkün değil. Karakol sudan sonra yarım saat ötede. Ben de yazdım. Ne yapacağız? Bir dılıdan diğerine ip gerip de ona asılarak gitmeli. YOLCULUK İki yaylı ısmarladık. Ve arabamızda geceleyeceğiz. Aciz kaldım. Hele ahali hiç. Yazın bir konaktan öbürüne altı saatte gidilirse şimdi çamur yüzünden 10-12 saat sürüyor. Fakat kışın iş başka. Altımız rahat değil. Baktım mezar gibi basık bir şey. O da. Hanım.yalvarıyor. Zifirî bir karanlık basınca olduğun yerde kalmaktan başka çare yok. Kabul edeceksin. iki hizmetçi kız. Su fazla geliyor. «Kabul et» demeğe ve zorlamağa başladı. manzarasını görmek insana gasiyan veriyor. az zamanda yanımız ağrıyor. Ahali bu adamı canını verircesine severdi. Burda yürümek mümkün değil. Karakıştayız^ Anadolu'da yazın nasıl olsa seyahat edilebiliyor. uyuz ve sair hastalık almaz. Rüzgâr da var. Memnun idi. Bu hanlar hep böyle olurmuş. Ona Ahali telgraflar yağdırdılar. Zihni bunu da istemedi. Yollarda bizi yine istikbal. Şehirliler de dükkânlarını kapatıp telgrafhaneye gidecek. öyle bir mezbele halini almışki. Arkasından Bitlis'e vali tayin edildiği emri geldi.. Arabaya böyle sığabiliyoruz. Gelen vapura gizlice binip. onu da bizim arabanın üzerine ilâve ettim. Biz suya varıncaya kadar zifirî karanlık olacak. Hakkı var. Bir takımı gidiyor. Kızları kendi arabalarında yatırdık. Söktüremeyip kalıyor. Ömrümde böyle pislik görmedim desem caiz.. Zihni'nin ipkasmı isteyeceklerdi. Yan yatıyoruz. Trabzon'a savuştu. Hancı bir oda gösterdi. katırlar. Dedim: «Kabul ediyorum.Bu mühim bir mesele. «Niye deyip hiddetlendim. Arabaların üstünü bunlarla iyice örtüp bağladık. Her ırmak üzerinde köprü yok. Zihni beni kabul ettirdi. Düşündüm: Açıkta sabahlamak daha iyi. bacak da kazık gibi. Daha kapısından girip görünce ok gibi dışarı fırladı. Köprüsü yok. Fakat Sinop'un mutasarrıflığı Bitlis'in valiliğinden çok yüksek idi. Bu. Ekseri yerde yol yok. üstünde pis. arabada yatalım» dedim. Telgrafta: «Kabul ettim. Müslüman temizdir deriz ama. Dinlemedi. Karanlıkta bu suyu geçmek pek tehlikelidir. Zavallı istemedi. Çankırı'ya bir konak mesafede bir jandarma karakoluna varıp geceyi orada geçireceğiz. Becerdi ve beni kabule mecbur etti. simsiyah bir keçe. bin hayat tehlikesi. Yarım saatlik mesafede bir su var. Şoseler de bozuk. diğer takımı geliyor. gel de dön bakalım.» diyorum. Kar da yağıyor. Bazan atlar çamura karnına kadar batf^or. Hak bizimdir. Döneceğiz. Köylüler şehre dolmağa başladılar.

Sen git Arnavutlar'ına hizmet et!» Aynı zamanda Valiye de emir verdim.. Ona da yollamış imiş.. 228 Ben Sinop'ta iken ikinci Grup. Fakat namuslu. vazifesine dikkatli ve gayretli insanlara da son derece yumuşağımdır. hırsız ve edepsizlere karşı cidden sertimdir. Bunu biz biliriz..vaktiyle bizim mektepten çıkmış. Gerçek. Basarsam o ayakla arabaya girilemez. Türk geldikçe itip Gayya kuyusuna yuvarlayacağım. fakat pislikten basacak yer yok ki. Bir gün o kadar ileri gitmiş ki. Derhal hudud haricine def ettim. ilh. Şarlatanlığına hele cesaretine bak. Sıhhiye Vekâletinde işe başladıktan bir müddet sonra idi ki. Hemen kolundan tutup hudut haricine atınız. ilh. Valiye bunları «Kaldır. Arap. Hakikaten böyle imiş: Evet o. cahil. Türk evlâtına mahsustur. Gayet ahlâksızın biridir ve mükemmel cahildir.. Ahirette sırat-i müstakimin başında duracağım. herşey uyur.. Meclis'te herkes Yusuf Kemal'den şikâyet ediyor. hakaret edermiş.» demiş. Haksızlık ve 227 kanunsuzluğa. belki de Türkiye aleyhinde ve Harb-ı Umumî esnasında olan isyana iştirak etmiş.. hizmet istiyor. Türkler'i istifade ettirecekmiş! Saçma şeyler. bir şeyler de göndermiş. Bu şiirde beni şiddetli bir insan gösteriyor. hısım akrabasını Hariciye Vekâletine doldurdu.Bunlarda Adnan'la da alay ediyor. Bu şiirler mizahîdir . Mustafa Kemal nutkunda bunun aleyhinde söylüyor. Aka Gündüz o vakit Ankara'da. Ne ise. Sabahladık. bir bakıma yanlıştır. Nihayet arabadan ineceğim. belki Araplar'ın istiklâli zamanından beri orda. İskân ve Sıhhiye Vekâletine ait Adana şehrinin etrafında Nasirîler var. Evrak arayıp bulmak da mümkün değildir. Tetkikat yaptırdım.Arabanın arkasından işedim. . Mustafa Kemal'e sulh yapılmasını teklif etmiş. Mustafa Kemal de işi pamuk ipliği ile bağlamak istiyordu.için adetâ curgat istiyor. onun için hiçbir iş yapmaz. fakat Suriye'ye gitmiş bir doktor şimdi Adana'ya gelmiş. Burasını tasrih etmiyorlar. Hilmi adında bir doktor Suriye'den Adana'ya gelmiş. Şakam yoktur. Saatlerce sabrettim. Baktım. meseleler. Ben Maarif Vekili iken Konya'da muallimlerden bir Arnavut Türkleri sevmez. Halide Edip bunun için medihkâr bir makale neşretti. Oraya gelen de böyle bozuk iş yapmaya mahkûmdur. Hizmet istiyor. Hilmi gibi Arap şarlatanlarına hele bir lokma yoktur. Gazeteler bizim Sanıson ile Dalila'dan bahsettiler. BAKANLIK KOLTUĞUNDA * işe başladım: ilk iş olarak Sıhhiye Vekâletinde ne kadar Arnavut. Hariciye'de hiçbir iş görülmüyor. «Dünyada Türkler'den hıncımı almak kafi gelmez. Zaten Maarif Vekâletinde de böyle yapmıştım. Yine eski evimize yerleştik. iki şiir yazdı. Suriye'ye hizmet etmiş. Bana haber verdiler. böyle türlü vartalardan sonra Ankara'ya vardık. Tabii uyku yok. Hüsnü muamele ve mükâfat ederim. O ke-şifleriyle Araplar'ı ihya etsin. Türlü saçmalarla beni oyalıyor.» Soruşturdum. Bu makule doktorlar varsa onları azlettim. bize geliyor. Diyorlar ki: «Kayınbiraderlerini. Oradan bir iş çıkmasının imkânı yoktur. Bu Hilmi'yi tanırım. Bunlar da icadı imiş.. mesuliyetten korkar.Keza Celâl Nuri bir makale yazdı. Hariciye öldü. işte Anadolu seyahati nedir bu. Bir bakıma doğru. Araplar kendi yerlerinin ekmeğini yesin. uzatmıyayım.Arası biraz geçti.» Dediğim gibi yaptılar. Bir yerde ki iş bozuktur. işte bu böyledir. Hakikaten ben böyle tanınmışımdır. Ama ne çektik. ibret olur. Sonra aç kalmış. başka yerlere serperek iskân et» dedim. Atiden . Ve kendisine şunu da tebliğ ettirdim: «Mademki Türk'ü sevmiyor.Askerî Tıbbiye'de bir sınıfta idik. fakat kendisi bundan bir ân hali değildir. Şimdi yazayım. Geceyansı beni idrar sıkıştırdı. Doğru. Ben de hana bir gölcük hediye ettim. Hudud haricine defetsin. Ne ise söylene söylene dönüyoruz. Şam'lıdır . Bu muallimi derhal azlettim. Yahudi. Mustafa Kemal da bana aynı şeyleri yolladı. anlatır. Emri icra edemedi.. işler yüzüstü durur. Vali Ref'et (Şimdi Meclis Reis Vekili) miskin bir şey. Bana bir takım pomat. Yazmağa unuttum. Adana valisine şu emri verdim ve kendisine de aynen tebliğ edin dedim: «Türk vatanının ekmeği. Bizde adam olmuş.. Halâ Arapça konuşurlar. Belki de casusluk için geliyor . neye onun hizmetinde duruyorsun? Mademki onun nimetini yiyor nasıl ona böyle düşmanlık besliyorsun? Demek alçak bir adamsın. Onu da hudut haricine attılar.

Lâkin Yunanlılar ve itilâf Devletleri bu şartı kabul ederler miydi.. Nitekim Ismet'de bu fikirde idi.. kendi fikri olduğunu söylüyorsa da kamilen (. SULH TARTIŞMALARI Kararımızın bir esası mütareke ve sulh teklifini reddetmemek.. sonra işi paçavra etmi-yelim» diyorlardı. Sonra yatağa düşer kalkamazsın» dedim. O henüz Ankara'ya vasıl olmadan Avrupalılar bize Yunanistan'la mütareke yapmağı teklif ettiler..ümidi yoktu. Yine böbreklerinde şiddetli ağrı var..»dedim. Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 398) izzet Paşa ve arkadaşlarının Yusuf Kemal'i iğfal ettiklerini söylüyor. «Bu hastalığın bunlar pek zıddıdır. Saffet'in böyle en âlâ cinsinden bavullara malik olması mümkün olacak bir şey değildi. Kızdı. Canım bu adam karıncaya bile bir kanncalık miktar bırakmıyor. Nuri adında bir zabiti de Almanya'da bulunduruyordu. Avrupa'nın her tarafında gezip dolaşmıştır. Orda da Hey'et-i Vekile'nin yazdığı nota kabul edildi. (... Tevfik Kâmil'in bir kusuru vardı. Bunu kabul etmek. bize bağırdı. Hey'et-i Vekile'ye çağırdık. Bahusus bir diplomat için en büyük kusurdur.. O.. Söyledik.. Bizim bugünkü kâğıt para ile bir milyon yüzbin lira eder. Hiçtir. çünkü reddetmek âleme bizi sulh istemiyor diye itham etmek için bir vesile vermektir. Sivrihisar'da Mustafa Kemal hasta.. Bunsuz ise sulh muzırdı. Arkadaşlar: «Ne olsa gerek?» dediler. Bu Frenkler de sersemdir.. Hiçbir şey yapamadı. Kendisine içmemesi. Mustafa Kemal Ankara'da değil. Saffet Almanya'da bu Nuri ile birleşmiş. sulh için Yusuf Kemal'i Avrupa'ya gönderdi. Yeni bir idrar tahlili yapmışlar.. Yine aynı hale devam etti. O da kayınlarım alıp istanbul'a gitti. Kusuru Ankara'dan savuşmak için uğraşması idi. Mustafa Kemal.. Arif Miralay ve Fırka Kumandanı ve karargâhı orada.. Ben ikinci seferimde Moskova'da sefarethanede Saf-fet'in eşyasını gördüm. yüz bin altını Ali Fuad almıştı. En kıymetli bavullardan birçok bavul vardı. Paris'in. Bu adam içki ve (. Bundan Arifi pek seviyor. Biz Heyet-i Vekile karar verip ona tebliğ ettik. Hep kendi yapmıştır!. ama iyi bir adamdı.. gonekoklar yine dolu imiş. «Nam alalım derken.. O vakit Hariciye'de Tevfik Kâmil vardı. Çünkü Arif muhalif olmuştu. Ankara'da bile değildi.. Türk'ün ölümü idi. Silâh ve saire alınsın diye bu parayı Saffet'e verip Almanya'ya yollamıştı. Hattâ Rumeli ve istanbul'dan da vazgeçmek fikrinde idi. Sonra bu Arifi izmir Sui-kasdı bahanesiyle astı. Evvelce söyledim. Bir oda dolusu eşya idi. Bunları yapan adam nutkunda İkinci Grupun sulh istemesine kızıyor.). Meclis'ce büyük bir pot sayıldı. Biz işimize bakalım. BÎR YOLSUZLUK DOSYASI Biz Ruslar'dan parayı aldığımızda. bu altınları son santimine kadar mükemmel bir yemişler. Ben: «Ne olacak. Frenkler mütareke esnasmda ordumuzu itilâf Devletleri Askerî hey'etlerine kontrol ettirmeği teklif ediyorlar.. Bu Nuri. Roma'mn en büyük otellerinde yaşamış. Ben de ona fena (*) Yalanla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Mustafa Kemal Meclis ve Hey'et-i Vekile'yi kandırarak.) meşgul olmaması için nasihat ettim. Bunu gazetelerde gören Yusuf Kemal Hey'et-i Vekile'ye acele bir telgraf çekti: «Ben gelinceye kadar sakın bir şey yazıp göndermeyin. Ve yine bu sebepledir ki. Bu kadar âdi tuzağı .. hem çok içiyor. Vakıa memleketimiz tahliye edilmek şartıyla sulh elbette iyidir. Mustafa Kemal Sivrihisar'da Ayıcı Arifin misafiri. Askerî bir doktor tedavi ediyor. Orada padişahla görüşmek için müracaat etti... olmazsa.. Bende mühim malûmat var» dedi. Mustafa Kemal (Sahife 399) da bunları kendi yaptığım. Bizi Sivrihisar'a istedi Oraya gittik. Bu adam her vakit böyledir. Hattâ Fransızcaya tercümesini Fethi ile ben yaptık. Kıyamet koptu. Yusuf Kemal Paris ve Londra'ya gitti.. ordumuzun ciğerini onlara göstermekti. Sarih de. Mütareke teklifini havi Avrupa notasında bir iki yanlış tercüme yapmıştı. iğfal olunmak da kötü ya. Meselenin zaten beklemeğe tahammülü yok.. Beraber çapkınlığın her nev'ini yapıyorlar. Bunu kabul etmiyoruz. 229 bağırdım.. Mustafa Kemal hem (.. Bu bahsi ileride göreceğiz... şimdi Kütahya mebusu Nuri'dir. gizlice Bekir Sami'yi bir düziye Avrupa'ya yolluyordu. Saffet Berlin'in. Hata üstüne hata yapar. Bu yaptığı Hey'et-i Vekile'ce. Kararlar verdik.) ne de olsa kendisini alamıyor.)..

Her temdidinde Meclis'te kıyamet kopuyor. «Biz cevabı yazdık. müsteşarlar. Memurin ve sivil kalemini tanzim ettim.. nedir bakalım mühim haberin?» dedim. Sen Puankare'nin sözüne inandın mı? Cevabımızı oku. Fakat birgün sonra Mustafa Kemal Meclis'e gidip mebusların bir kısmını yine (.. Amerikalılar şimdiye kadar sade Ermeni çocuklarına bakıyorlardı. Bu da çirkin idi. Müsteşar almayıp.Kayseri'de memleketimizin her tarafını dolaşıyor.).. yapardı. O kadar paralar boşuna gitti...) ile elde etti. Sebebi illâ iyi kötü bir sulh yapmağa azmetmişti. para temin ettim. Vakıa bunu Maarif Vekâletinde de yapmıştım. Muhabereyi kesmedik.) gibi yapışmış. Halbuki şimdi «Yunanlılar'ı tâ İstanbul'da iken izmir'den denize dökeceğim dedim ve döktüm!» diyor... Amerikalılar açtılar.. Ankara'da.» diyen ve altı çizgili satırlarda mevki istemediğini. Adnan. Onlara bakmıyorlardı. Mustafa Kemal sonra Fethi'yi de Avrupa'ya yolladı. Ben sâde bir araba ile iktifa ettim. Sıhhiye Vekâletinde biraz teşkilât yaptım. Yusuf Kemal Ankara'ya geldi. Üçüncü temdidde istemeyenler o kadar çok idi ki. Bizim orduyu görüp şüphesiz Yunana haber verecekler.insan zahmet edip de kurmaz. Diğer sulh şartlarını da diğer bir nota ile itilâf Devletleri bize teklif ettiler. Paris'te Puankare'nin fakına basmak. bu sırf Ermeni için. Cevabı önüne attım. inletiyor. O zamanki bütçe ve ahval icabı nem'alandıramamıştım. Amerika Şark-ı Karip Cemiyeti ile uyuşmuşlar. kanun demek reddedilmiştir.. Yusuf Kemal'le Rusya'dan beri halen dargınız. sanki zavallı birkuşcağız.»dedim. Halide. Yüzü pek bozuldu. hiçbir şey söylemedi. Lozan'a giderken bize «Bir şey zuhur eder de Edirne ve istanbul'u alamazsanız zorlanmayın... Türkiye hükümetinde ilk defa olarak ve müstakil bir şube halinde ve bir müdürün idaresi altında istatistik ve Neşriyat Şubesi yaptım. Canla başla kabul ettim. Bizim şartları kabul etmiyorlar. sîne-i millette serbest bir fert olmak istediğini söyleyen bu adam. Kâfi geliyordu.. Bu sefer de temdid etmek istemediler. Millete masraf açmaya lüzum yoktu. İskân Müdürlüğü ve Darül Eytamlar Sıhhiye Vekâletine bağlı idi... orada Türk yetim çocuklarına bakacaklarmış. biz de yardım edersek Kayseri'de bir Dârüleytam açıp. terkedin.. Söyledi. (*) Fuhuşla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. HAMDULLAH SUPHİ .. Her vekilin otomobili vardı. Hey'et-i Vekile içtima halinde idi. "' 230 Mustafa Kemal Başkumandanlığı bırakmıyor.yâverler almış.. Hattâ bu sefer celsede alenî tehdidler yapmıştı (Sahife407) de söylediği sözler bütün (... Yusuf Kemal'in de Fethi'nin de Avrupa seferleri lüzumsuz şeydi. Yunan dostlarının ordusunun vazifesinden bize haber vermeyecekleri malum. işte Yusuf Kemal'in bu diplomasi seferi de böyle.Trenden Hey'et-i Vekile'ye koştum. yanlışı varsa söyle... iş bitmiş demektir.Anadolu'nun derhal tahliye ameliyesine başlanmasını şart koyuyoruz.. kalem-i mahsuslar teşkil etmişlerdi. Hepsi bu imiş. Müddeti bittikçe temdid ettiriyor. bir kâtib-i hususî (sekreter) ile işleri idare ettim.. Hem de ikinci Grupu sulh istediğinden ayıplıyor. Bunu kabul etmiyoruz. Sıhhiye Vekâletinden bina. başka şey yok. kimini (. Biz mütareke notasına yazdığımız cevabî notaya mütareke şartlarımız kabul edilirse sulh için derhal murahhaslarımızı gönderir. Başka vekil arkadaşlar ise.. Bundan da bir şev çıkmadı.. kanunun temdidi teklif edilmiş ekseriyet yapılamamış. 15 Nisan 1338 tarihli olarak Avrupalılar'ın cevabî notası geldi. masrafa iştirak ettiler.. ismail Besim de Hilâl-i Ahmer namına olarak bana geldiler. Mustafa Kemal bunları kendi kendine düşünür.. «E. Musul'u verin. insan değil.. Faydasız bir surette devam edildi. Bu işler oldu.). Ağır şeyler. konuşuruz dedik. Yine Ermeni yurdu da istiyorlar. Harplerden birçok Türk yetimleri kalmıştı. bu sözlerini Allah için ne güzel ispat etmiştir. Puankare notalanndaki şartlan kabul etmemizi dostâne kabul etmemizi tavsiye etmiş imiş.. Uzun müzakerelerden sonra yine Başkumandanlığını temdid ettirdi. Sevr Muahedesi'nde size birazcık tadilât... Okudu. Bugün milletin tepesine (. istanbul'da Padişahın.

beğenmedi. böyle işlerde tecrübeli hiç kimse yok. Anlattık.. Yirmi kadar cümlesi vardır. Mazeret beyân ettimdi. Hepsi mevki içindir. Mustafa Kemal Hey'et-i Vekile'yi dinlemedi. Gitti. tam odur. Muhalefeti arada bir yapın. Türk harsını cam gibi sever gösterir. Diyor ki: «Ben Afganistan'a Hilâfet namına çalışmak için gidiyorum. yapmacık yapan gibi tabirler söylerler. Bu da tuhaf!. Bu salonda yapılmış tertibat ve süsler «Türk tarzında oyma. Ayçı nakışlar ve emsali» yıkılıyor. Bu adam. Yer. Herşeye itiraz ediyorlar. «Hamdullah Suphi Bey geldi. vekil olmuştur. Altında bir konferans ve tiyatro salonu yapıldı.. dışı tamir edildi. Türkocağının parası onun (*) Yalan-dolan. Yüreği Türklük için ateş içindedir. Bunları toplamış ve kendi de uydurmuş. Bunlar fantazik sözlerdir. Hep kendisini meth ediyor. Öyle bir zamandayız ki. FAHREDDİN PAŞA d Afganistan'a Fahreddin Paşa'yi sefir yaptılar. Görüştük. Hattâ birkaç defa bunlardan bazısına nasihat ettim: «Öyle her şeye muhalefet etmeyin. Kaç defa Maarif Vekâleti'nde bulundu ise. Türkçü olur . Meb'us olmuş. Yenileri yapılıcak» dediler. Hayret edip sordum. fırkalar yapmaktan çok canım yanmıştı. Halbuki pek âla idi.» Herkes gülüştü.Birgün İsmet gelmiş. bu koca müesseseyi Mustafa Kemal'e siyasî alet yapar. dolaşmış. ingiliz'lerin bundan kuşkulanacağını söyledik. Çok defa kendilerini küçük düşürüyorlar. Aklı fikri fantazi-dcdir. tehdit ve ahtapot anlamı taşıyan dört kelime metinden çıkartıldı. Haklı şeyleri tasdik edin. Fransızlar farcaıns derler. Mevkide. Fahri Paşa çok müslünıan ve çok ahmak biri olmasa böyle yapmazdı. Bundan sefir olur muydu? Yusuf Kemal de Buhara'da sefirlik ihdas etmiş. Sordum. İsmet de kolundan tutup ordudan kovmuş «Ne oldu?» dedim. hemen dönüyorum. Ne yaptı? Ya tembih etmeseydik ne yapacaktı. Pek de cebindir. Herif Mekke'ye gitti.tdare kabiliyeti de hiç yoktur. dirayetli. «Gazetecilere filân hilâfetten bahsetmemesini. Girmedim. Bir gün gittim geziyordum.. Mevcudiyeti malay aniden ibarettir. babadan yedi silsilesince Türk'tür. Kusuru da olsa.. müthiş şarlatan bir adamdır. âdice işler yapıyorlar.. Ankara'ya muvasalatımın ertesi günü Çolak Selâhaddin evime geldi. Fenalıklar yapıyorlar insan da manevî mesuliyet altında kalıyor. Tembih de ettik.Sanki anadan. Fakat bu idare müthiş.. Her nutkunda hemen hemen bunları söyler. Galip adamıdır. Süs yapar. fırkalara girmekten. Harb-i Umumî'de Medine'de Faysal'a 30. haklı. Çocukça. Doğrusu da bu idi. haksız. neler yapar!. Kendisine okuduk. Bu sayede Türkocağının tepesine çıkmıştır.Tabii Yusuf Kemal kendiliğinden bir şey yapamaz. Mustafa Kemal emretmiştir. Sakarya Harbi'nde Ankara'dan ilk kaçan da o idi. Bu adam iyi söz söyler. Yüzü kül gibi ve titriyordu. Kastamonu'da gazeteye beyanatta bulunmuş. mantıklı mantıksız demiyorlar. Bizde buna sahte vakar. «Ne olacak? Orduda nutuklar söylüyor. Dedim ki: «Bu adama anlattık. fişek ve para verdi. ne zararı var? Bir müddet öyle gider. Hakikaten Hamdullah'ın başka bir işi yoktur. Ankara'daki Rum Mektebini benden Türkocağına istediler. Bunların haline bakıyordun ı Ekseriya cıvıtıyorlardı. Hey'et-i Vekile'ye çağırdık.» dedi. fakat pir yapın!» dedim dinlemediler. Bunlarla aleyhimize isyan yaptı. Hakikaten şimdiye kadar. cahil.. 231 kesesidir. işte bu adam böyledir. Bana İkinci Grupa girmemi teklif etti. Halbuki bu yıkılan işler nasıl edilecek. Ne olmuş? Hamdullah orduya gitmiş. İçlerinde zeki. Bu bab-da neler söylediler. Ittihadçıların eski Emni232 yet-i Umumiye Müdürü Galip Paşa'yı sefir tayin etmiş.» Hey'et-i Vekile'de bu beyanat için münakaşa oldu. hatiptir. Bunu sırf şöhret ve mevki kazanmak için yapar. Rusya'dan dönüşümde Batum'da gördüm. Galip . «Gezmeğe geldim.. Sonra diğer bildikler de grupa girmemi teklif ettiler. bir lira kimya. yolladı. âlim. yemekte kalmak için Türkocağmı. Beğenmemiş beyim. Hattâ Mustafa Kemal'in Müdâfaa-i Hukuk Firkasi'na da girmemiştim. Esasen böyle süslere lüzum yoktur. «Peki» dedi. işleri çorba etmiştir. Verdim. Azline kalkıştılar. ezberlemiş. bana Hamdullah Suphi'den şikâyet ediyor.» dedi ve memlekete gitti..000 tüfek. Diğer tarafı ilim ve emsali cihetiyle bir incir çekirdeğini doldurmaz..Orduda propaganda yapıyor. Türkocağı yapıldı. Henüz orta mektebi bitirememiş. içi. Talimatnamesini hazırlamıştık.

silâh. Görüyorum. Böyle giderse bir kaç ay sonra ordudan eser kalmıyacak. Ve bu da bilinmeyecek bir şey değildi. Sefir maaş ve tahsisatı alıp yiyordu. Yanında da bir çocuk vardı. yakın var. Türkçü olarak gidiyorum. Cava'dan.» dedik. Beni de davet etti. Ben Rusya'ya gidince Hükümet bu parayı almış. Gazeteler nutku aynen dercetmişler. Ne yapacağız. Ben de onun davetini kabul edemezdim. Çünkü tecrübesini yaptı. Trabzon'a gidip oturdu. Bir aralık Yusuf Kemal'e vekâlet ettim. Ne diye Hindliler Mustafa Kemal'e para yollasınlar. Hem. Hemen Galip'e şu emri tebliğ ettim: «Buhara Sefirliği lâğvedilmiş. Mustafa Kemal'e turfa olmuştu. Askerler «işsizlik orduları iğfal ettirir» derler. Tabii Rus sefiri de bunu dinle-miş. Emrivaki yaptım. Evet Hindliler onun namına göndermişlerdir.. Para da yok. Ben Rusya'ya gittim. 233 CİHADA YAPILAN MADDÎ YARDIMLARA NE OLDU? Bir taraftan da askerin hakkı var. Oldu. memuriyetiniz hitam bulmuştur. Doğrusu bu işe çalıştı. fakat icra edilmedi. Kumandanlar buna kat'î nazarla bakıyorlar. Fevzi Paşa da bunu Hey'et-i Vekile'de açıkça söylüyor. Aylarca orada sefaret hey'etiyle oturdu.. yap! Bunu söylemek için pek ahmak olmak lâzım. O. Boş duruyor. Yusuf Kemal de milletin parasını veriyordu. « Mustafa Kemal'den Hindliler'in gönderdiği parayı alalım. Ziyafetinde nutuk söylemiş... Eskişehir . Dedim ki: «Bunun işi bitmiştir.» demiş. istedik.. Bu uğurda fedaîyim. Bu söylenir mi? Böyle ise sakla. Ders acı.. söyleme. Yapamaz. NEVRES MANAVOĞLU Eskişehir bozgunluğu olduğu vakit. yanında .. Taarruz edeceği de me'mul değil. Mustafa Kemal hem korktu. u CEPHEDE DURUM Ordu'dan fena haberler var: Yine asker adetâ tabur tabur kaçıyor. Hepsini yuttu. bizimki zamanla mutlaka dağılacak. Ama hükümete rağmen Mustafa Kemal göndermişti.Okuyunca hayret içinde kaldım. Yunan ordusu taarruz etmiyor. etmedim. binaenaleyh. Galip gitti. Sefir cenaplarının keyfi keka idi. Bu Ruslar'ın en sinirlenecekleri şey. Etti. Ne toy. Şimdiki paramızla on milyon lira yapar. Hepsi de bir milyon altına yakındı. alıyoruz. Düşündük. Bursa'dan ayartmış. Yan gelmişti. mebus davet etmiş. Aylar geçti. Ama onlar da memnun oldular. Nevres'e Ankara'da rast gelmiştim. Bu iyi haber ama. Hindliler bana gönderdiler» dedi. Mustafa Kemal'in adamıdır. Bu muhakkak. Rus sefirini de çağırmış. himaye ediyor. Bu adamı Rusya'ya sokmazlar. Veda ziyafeti yapıyor. Bu sayede devlet bu belâdan kurtuldu. Bu iş ikinci Grupun ağzına düştü. Göbeğinin suyunu aldı. Sebebi. döndüm. Amerika Muslümanla-rı'ndan. ama olduğu yerde oturması kâfi.» Verdiğim bu emri Hey'et-i Vekile'ye bildirdim.. Fakat beş-on gün sonra Maliye Haznesine ilk para girince Mustafa Kemal Maliye Vekili Hasan Fehmi'den parayı yine geriye almıştır... Fakat Ruslara rezil olduk. Türkiye'ye büyük bir hakaretti. Fakat «Türk Milletinin bu buhranlı ânında en mühim olduğuna hükmedilen mahalle sarfediniz. Hey'et-i Vekile'ye dedim ki: «Bu adam Fahreddin Paşa'dan müthiş diplomat tiptir. Sonra aç ve elbisesiz. Bu azilden tabii Ruslar da memnun olmuşlardır. geri iade ettiler. Hem Rus-Türk münasebatmı zehirler. Yusuf Kemal Galip'i azletmedi. Batum'a vardı. Yunanistan'da politika kazanı dehşetli kaymyor. O da iki parti. Daima Ruslar'i mümkün mertebe memnun etmek. Heriflerden para. Olmadı. Zorlandık. Meclis'e koymağa teşebbüs ettiler.. Bu açık ve büyük mikyasta bir (. yine Hind'den. Doğru.Afyon hattında oturuyor. Halbuki bu paradan başka O'na. Maliye Vekili Hasan Fehmi. Bir takım vekil. Bu adam Cemiyet-i Hafiye meselesinde bana yaptığı şeyden sonra beni davet edemezdi. Ruslar kabul etmeyip. Hey'et-i Vekile'de «Bu para benimdir. Politika orduya da girmiş.. iki taraf olmuşlar. Burasını söylemiyor. «Ben oraya bir Türk milliyetperveri. Mustafa Kemal hepsinin üstüne yattı.. Bunun önüne durmak mümkün değil.» demişler öyle göndermişlerdi. Buhara'daki üç-dört muallimimizi bile çekemeyip bize iade ettiler. Sa'yim bu istikamette olacak. Bunu biz azledelim de babayiğitlik bizde kalsın. bize esas siyaset olması lâzımdı. Hem de Ruslar memnun olur. akıl var.). Sefirimizi Rus toprağına ayak basar basmaz tekrar vapura götürüp iadeleri. Vermedi. Bir mektepli çocuk imiş. Orduyu besleyemiyoruz.»Gazeteyi okudular onlar da hayret ettiler..gidiyor. Ve bundandır ki.Muhtacız. istanbul'dan ve emsali yerlerden daha böyle bir çok paralar gelmişti.» Sözümü tasdik ettiler. Böyle bir ordu bir daha taarruz yapamaz. hem köpürdü.

Bir kaç defalar uzun ve hararetli müzakereler oldu. sonra Hey'et-i Vekile'de tevkifi için uğraştım. Çıldıracağım. İngiliz Kumandanına bir rapor vermiş. Orada Rıza Nur vardır. Bu adamın kurtulmasının asıl sebebi. Nevres'i yine Ankara'da buldum. Taarruz etmezsek. Buna çare taarruzu bizim yapmamız-dır. şimdi benim etim toprak olmuş. işi böylece bırakın. it ahvalizimi ne kadar iyi tetkik etmiş? Neticede onlara şunu tavsiye ediyor: Yunan ordusu taarruz etmesin. Çok büyük (. Yalnız bizim taarruz edeceğimizi bilememiştir. Oradan çıkmıyormuş. zorlandım. Aldınız mı? işte bütün sırrımızı faş etmiştir. lisanî. taarruz edeceğimizi Hey'et-i Vekile'den başka kimse bilmiyordu. Kürtler hakkında kitaplar buldurdum. Aç ve açıktır. Biraz sonra Dahiliye Vekili Fethi'den resmen izin alıp istanbul'a gitmiş. Ordunun hali Hey'et-i Vekile'de âti kaygısını arttırdı. Şükür ki.Askerler ile ordumuzda bu taarruz kudretinin mevcut olmadığını söylüyorlar. Muvaffak olmak da mümkün. Belki onu bana düşman olsun diye Mustafa Kemal söylemişti.. Kimse beni dinlemedi. nihayet (*) Alçaklıkla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Müzakere. Bir lâf dahi söyliyemedi. Herif tam görmüştür. içimizi dışımızı öğrenmiştir. Hey'et-i Vekile'de yine söylendim. Meb'uslar ile ahbap.. Tahkikat yaptım. Tetkikata başladım. Bir gün Hey'et-i Vekile içtimaında Fevzi fevkalâde bir tavırla dedi ki: «Yahu. Hal istiyor.). İyisi mi taarruzu yapalım. . Sonra Ürdün'e gidip. Diyarbekir'de olan Ziya Gökalp'e de para yollayıp Kürtler'in coğrafî. ne olmuş bilir misiniz?» Hep birden kulağımızı. O dediğini yaptirabileydi. Bunları temsil etmek lâzım.» diye bar bar bağırdım. «Ne olmuş?» dedik. ordu ve Müdâfaa-i Milliye'deki zabitlerden dost ve vatanperver sıfatıyla en mühim malumatı toplamış. böyle durursak bu sonbaharda bizim ordu dağılacaktır. Nevres ayrıca İstanbul'da camilerde de Ankara aleyhinde de konferanslar verdi. Çocuk vasıtasıyle kurtulmuş. Dursak da zaten ordu dağılacak ve her'şey bitecek. Müzakerelerin hulâsası şudur: «Yunanlılar taarruz yapmıyacaklar. KÜRT MESELESİ Kürtler meselesi beni üzüyor. Demek Hey'et-i Vekilemizde de sır yok. Fena şeyler olmuş. sade kemiklerim kalmıştı. içtimaî ahvalini tetkik ettirdim. Canım bu herif casus. İngiliz Karargâh-ı Umumisinde bizim de casusumuz vardı. Fevzi Paşa kafasını önüne eğdi. Vaktiyle Geyve'de Mahmut Bey'e söyledim. Ben Nevres'i dolaba düşürüp bir daha Ankara'ya getirmek istedim. Yapamadım.. Kendine Manavoğlu adını takmış. Maksadım oranın bir Makedonya olmadan.. Nevres Geyve'den gittikten sonra Bursa Sanayi Mektebi Müdürü olmuş. İngiliz Kumandanına bizim ahvalimizi musavver bir rapor vermiş. Bu yüzden kendisine bir şey yapamadım.» demek mel'un benim Hey'et-i Vekile'de söylediklerimi bile haber almıştı... Dedim: «Alâ! Herif iyi malûmat topluyor. Bütün sırrımız da düşmana faş oldu. kavmî. Sözüme kulak veren olmadı.» Bunu işitince bomba gibi patladım: «Size bu adam casustur. gözümüzü açtık. Nevres diyor ki: «Ben bir daha oraya gelemem. Bu çocuk ora talebesinden imiş. birgün millî davaya kalkacaklar.gezdiriyormuş. müzakere taarruz etmemizden başka çaremiz yoktur.. Şerif Abdullah'a Harbiye nazırı olmuştur. Kırşehir mebusu Rıza'yı vasıta ettim.. Hasılı it ve hain kurtuldu gitti. Temsil usullerine dair kitaplar getirttim. Raporun kopyasını bizim casus bize gönderdi. Mektuplaştılar.. Bir rapor gönderdi. Dört-beş ay içinde Türk ordusu kendi kendine dağılacaktır. Bursa düşünce Eskişehir'e gelmiş. içimizi iyice öğrenmiş ve düşmana haber vermiştir. Keza hergün Müdâfaa-i Milliye Vekâletimle imiş. Mustafa Kemal'e de çocuk takdim etmiş. istanbul'a varır varmaz. Eskişehir bozgununda Ankara'ya gelmiş. Sinop'a gittim geldim. Malumunuz. şunu hapsedelim diye kaç defa söyledim ve burada yırtındım. Bir şey yapılmamış. kökünden mes'elenin halli idi. dedikleri tamamiyle doğru idi.. Bir şey yok ama. Bu hamiyetli fedakâr adam Nevres'in raporunu çalıp kopyesini Ankara'ya Erkân-ı Harbiye Riyasetine yollamış. dinlemediniz. Dedi: «Nevres burdan istanbul'a git(*) Hırsızlıkla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. perişan olursak. Bari bunu ben var iken söylememeli idi. «Ne yapacağız» suali var. Ya taarruz yapar. Pek dirayetsiz adam. 234 miş. öldürteceğini söyledi. Mustafa Kemal'e çocuk takdimidir. Eskişehir'de istiklâl Mahkemesi bunu tevkif etmiş. Rıza bana onun cevabî mektuplarını gösterdi.

değersiz adam.). Biz ne düşünüyoruz? Ne çıktı? Rusya'dan silâh para alacağız. Ordu meb'usu Recaî'yi de murahhas olarak tayin etti. Beş-yüz Ura kâfi. Tam parazit tipi. gabi. vururlar da. Rauf milletin gayretini görüyor. Meclis'te pek kafasız adamlar da vardı. Bir çok masraf var. Hey'et-i Vekile'de hararetli müzakereyi mucip oldu. Bana «Sen Rusya'ya git. Ukranya'nın payitahtı olan Harkof ta memuriyetleri bitecek. Hakikaten bu adam bir sıfırdır. 236 tir. 6-8 ay sürmesi lâzım gelen bir seyahat. Dendi ki.. normal münasebet iade edilsin. Kendine adam bile yapamamıştır. adamı soyarlar..» Gülünç ve çocukça şeydi. Bir kâtip ve şifre de verdiler. Sefarethaneyi basıp bir kaç zabitimizi almış. Dudakları da onlar gibi kalın ve siyahtır. kumar oynarlar. geri dönecekler.. Rus'lar Moskova sefirimiz Ali Fuad'ı kolundan tutup hudut haricine atıyorlar. Adamlarının birisi de Recep Züh-tüdür. «Bunu şimdiden hazırlayalım» dedik. onu kabul etmediler. Yol masrafları.. bunlardan sonra kendisi de hep zarar ve düşmanlık görmüştür. verdi. Meselâ HarkoPta verdiğim ziyafetlerden büyüğü hatırımda iyi kalmadı. sonra on yıldır Ittihadcılara dalkavuk ve alet! Sonra cahil. Meclis Süreyya'yı sevmiyordu. Rusya tarziye vermedi. Adı Beyti. Ankara'dan Moskova'ya demir çarıkla gideceğiz. Bir hey'et-i fev-kalâde-i murahhasa teşkiledip.. ya merro?. Memuriyetimiz Meclise kondu. Sonra onu bırakıp Mustafa Kemal'e geçmiş(*) Yalan ve hayasızlıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. her gece beraber içer... götürüp hapsetmişler.. Yunus Nadi baş dostudur. «Devletin haysiyet ve izzetinefsi kırılmıştır. Şimendifere bindirmişler. Bir de Yakup adında binbaşı ve esasen ana dili gibi Rusçayı bilir birini de tercüman yaptılar. böyle şeyler yapıyor ama. galiba bin lira kadar bir paraya mal oldu idi. Bu adamları tanıyorsun. bir defa bile lâkırdı söylememiştir. Cahil. Rauf.. para kazansın diye Rauf onu murahhas yaptı. Bu kadar yıldır meb'ustur.. O da îsmet'e pay oldu. Süreyya murahhas olamadı ve bundan bana kızdı.. ilk işin budur. onlar sefirimizi kovuyorlar. izmit Meb'usu Süreyya ile.. Sen derhal git. Keza İtalya ve Fransa'da silâh mubayaasına hey'etler gitmiştir. Ve adamlar yollandı. Zaten hiç sevmediğim bir adamdı.. Bu vak'a mühim bir vak'a idi. Bu esnada pek fena bir hadis zuhur etti.. abazadır.. TEKRAR MOSKOVA YOLCULUĞU Mustafa Kemal (Sahife 408 de) bu taarruza haziranda kendisinin karar verdiğini ve bu babda (. Bu Manastır çingenesidir.. Resmî evrakı almışlar.. Vak'anın sebebini de bilmiyoruz. Onlar dediler ki: «Murahhaslara çok para veremeyiz.. Süreyya kendisini Meclis'te müdâfaa etmeği benden rica etti.. Rusya'dan tarziye istemek lâzımdır» Derhal Rusya'ya bir nota verip tarziye istedik. Yaptığı hiçbir vazife de yoktur. Kabul etmedim. Bu sayede Ittihadcılara Mustafa Kemal'e daima medyundur. . Tarziye verdir.. Adamları hep Mustafa Kemal'e adam oluvermişlerdir. Evvelâ Abaza. Zahirde onun mübadelesi diye git. Bu sebepledir ki. Bu Süreyya da sonra Rauf un turfalığı zamanında aleyhine hareket etmiştir. Buna tâ nisan içlerinde Hey'eti Vekile karar vermiş idi... silâh cephane alıp yolla! Fransa ve İtalya'ya da zabitler yollayıp oralardan da silâh ve cephane alalım dediler". Bu adamın yüzü hazâ çingenedir. kıymetsiz bir adamdır.. Fakat gayet dalkavuktur. O vakit para ve silâh iste» Rusya'daki sefarethane ile konsoloshanelerin teftişi ve Moskova Sefarethanesinin muhasebesinin hesabatının tetkiki memuriyetini de verdiler. Bu olsun ki. Çok (... Evrakı almak için. beni reis yaptılar. Bu iş ve tahkikat mes'elesi Meclis'te uzun sürdü. Ya herro. Fevzi'nin bir muhafız neferi var. isterlerse ayaklarına demir çarık çekip gitsinler.. Bunların yalnız muahede mübadelesinden haberleri olacak...235 taarruz yapmamıza kat'i olarak karar verdik. Ukrayna Muahedesi de var.) bir (.» dediler. ben Moskova'ya gidip öteki mühim işleri yapacağım. Kendisinden onu da istedim. Sade poker oynar. Ve beni Rusya'ya Hazirandan çok evvel yollamıştı. Sinop'lu bir eşkıyadır. Hey'et-i Vekile'de bana dediler ki: «Bu işi sen halledersin.) yazıyor. Sonra Lozan'a muhasebeci diye Fuad'ı kayırdı.tarafeynin birbirine vereceği resmî ziyafetler ilh. Rusya'nın halini biliyorum.

Rusya'dan avdetimden beri Rusya'da tahavvüller olmuştur. Trabzon'a oradan da Batum'a vardık.altı bin liramı dolandırdı. Bir vapur inebolu'da hazırmış. Çok alçak bir adammış. «Vesikalarla geliniz. yola dayanamaz. 75 yaşında bir adam. Ama ben gidince yine götürmüş. RIZA NUR'UN KARDEŞLERİ Refikamı Sinop'ta bıraktım. Para yemiyor. Kendi hissemi Şürkü'den almadım. Vapur yok. tşte insanlar ne kötü şeylerdir. Babası Rusya'dan Türkiye'ye hicret etmiş imiş. Ne çare? Biz zaten millî harekete karıştığımızdan beri bir düziye ve türlü şekillerde hayat tehlikesi altındayız. Çok yaşamış. O esnada Şükrü malı düşünmüş. Fakat Inceburun önünde motor durdu. «Buna dokunma! ihtiyar adam. Bu paralar Rus altını idi. onları iade mümkün değildi. Ya şimdi bir fırtına koparsa. terbiyeli bir adamdır. Babamı da götürmek istiyor. değerli. Seyahat tehlikeli. Kardeşim. sokağa attırmıştır. Bahriye zabitlerindendir. Ödüm koptu. cezamdır. Akşam da İnebolu'dan bir motörle Sinop'a hareket ettik. beni utandırdı. sonra babam hastalanmış. Bir gün kendisine «Baba para isteme! Sende para dolu. Halbuki yirmi lira bile sarfetmemiş olduğunu tahkik ettim. Kendisini bir telgrafla Tiflis'e davet ettim. tapu memurunu getirip babamın emvali gayrimenkulesini de kendi zevcesi üzerine yaptırmış. Sinop'a gelmiş. «Peki!» dedi. o vakit iadesi müm237 kün değildir. halktan itibar görmüş. hastalanır» dedim. paraya el sürmem. Mademki sersemim. namusu ile yaşamış.» dedik. Yalnız Tiflis'i görebileceğim. Sen ye» dedim. Güya ahlâksızlığı izale edip temizledim.Tiflis'te mümessil Eski Hariciye Vekili Muhtar. evlâd yetiştirmiş. kardeşim Ahmed'e gitmiş. Bu alçak evlâd da zavallıyı ölümle uğraşırken. Çünkü buranın denizi meşhurdur. Sade kendiminkini aldım. ufak para. fedakâr. Buna kardeşçe muamele ettim. Onlara «Bir şey çıkmadı» demiş.tki günde inebolu'ya indim. Yatağında aylarca kalmış. bir takım mecidiye. Kendi üstüne yaptırsa kanun marazı mevt diye karan sahih ad etmiyor. Recaide Ordu'dan bindi. Haremi üstüne yaptırmıştır ki. Mehtapta güzel bir safa içinde Sinop'a vardık. uğrattılar. «ilk gelecek Türk vapurunu Sinop'a uğratınız. RUSYA'DAKt TEMASLAR Rusya'da bu esnada bilhassa tifüs salgını var. Yaz. Refikamın babasından. mehtap gece de gidebiliyorduk. istanbul'da aldığı paraları sonra ben ödedim. Hasılı Rusya'da iken babamı da kaybettim. fakat babadır. Diğerlerine beni Samsun'da beklemelerini söyledim. Kaatili de bizim karıdır. Çürük şey. hayat vazifelerini kamilen yapmış bir adamdı. Yığıyorsun iyi sonra oğulların yiyecek. Zavallı biraz bu-namıştı.Ne ise herşey oldu. yığıyordu. Üçümüz görüştük.» dedim. Bunu yaptırmış. iki vaziyeti öğrenmek lâzım. Böyle bir adam en alçak insanlardandır ve bu işle alçaklığını ispat etmiştir. Bizim karı. Bizim hey'eti Ba-tum'da bırakıp Tiflis'e gittim. amcasından da istemiş. Babamın nakit paralarını da Şükrü iç edip diğer kardeşlerden saklamış. Bizim Harbiyede okumuş. Bu adamlardan utandım. Batum konsoloshanesini teftiş ettim. birkaç bin kâğıt parası çıkmış. Ne ise iki saat çalışarak motörü işlettiler. Baku'ya kadar gitmeğe vakit yok. Derhal otomobil ile ailemi de alarak yola çıktım. Kabul etmedim. Yumuşakbaşlı. Benden de boyuna para isterdi. Hattâ Si-nop'a avdetimde Şükrü cenaze masrafı diye benden yüz elli lira da aldı. babayı kovunca. Bu zât Orduludur. istanbul'a gidecek. bir memura teslim ettiler. Memduh da geldi. üşür. Ona da haber verdim. Bu kadına ömrümde bir defa söz dinletemedim. Her yer bit içinde. ama hakikati söylemek insana vazifedir. gayretli bir zabitti. Bunda da kurnazlık etmiş. Sinop'tan hemen gideceğim. Eline paralar teslim ettim. Benim de beş . Cevap veremedi. O da bildiklerine gidip namıma para almış. Ölümüne acınmaz. Kardeşlerimden Şükrü bunları iç etmiş. Kendisi o vakit küçük imiş. Nitekim ölünce birkaç yüz altın. Samsun'dan hey'etin bir kısmı. Maliye'de hey'etin paralarını bana teslim etmek istediler. Artık buna insan muamelesi edilir mi? Ben de sersemim. Adamcağızı reyim hilafı istanbul'a getirmiş. . Bunu da en ziyade Memruh Şevket haber verebilir. Çok domuz şeydir. Deniz pek sakindi. Sonra Rusya'dan avdetinde kendisini sıkıştırıp diğer biraderlerin hakkını iade ettirdim. Tabiri ile kellemiz kolduğumuzda. Tercümanım Yakup. ona güzel bakacak yerde kartal leşin tepesine biner gibi binmiş. Sonra zavallıya istanbul'da fena muamele de etmiş. inebolu'ya telgraf çektik.

ingiliz'lerle Polonyalılar baş düşmanları. Bir Rus vapuruna bindik. Şimdi Polonya ile beraber evrak çalmamız yeniden diriltmiştir. Hayalât içindeyim. hepsini hapsetmişler. hapsetmişler. Hem de müthiş bir kabahat. Konuştum «Hats ettin» dedim. AH Fuad'i da trene bindirmişler. Silâh-para alacak mıyım. Tiflis'ten avdetimde Ali Fuad'ı Batum'da buldum. Halbuki kabahatli biziz. Batum'a döndüm. Hamdullah Suphi Batum'da Rusya'da seyahat yapmak istemiş. Tarziyeden vazgeçmek. Polonyalılar ile Rusya aleyhine gizli bir ittifak yaptığımıza.Novorovski'ye vardık. Muhabere mümkün değildi. Batum'dan kalktık. bu hain. bakıyorum. korkudan ödü kopmuş. Plân düzmekle zihnim meşgul. Dalgın dalgın düşünüyorum. Telgraflarımıza Ali Fuad'dan cevap gelmiyordu. kamilen çimento mâdeni. Demek Rusların bize itimadı yok. Büyük üstüvaneler var. Bu iş muazzam bir iş imiş. Ruslar Acara muhtariyetine tatbikatta metelik vermemişler. Ali Fuad işinin içyüzünü Ankara'da bilmiyorduk. Kendisini Batum'a dar atmış. Buna sebep Bekir Sami'nin işleri. Deniz kenarında büyük bir fabrika. Gözüme denizin içinde nurdan. beraber Rusya'ya hücum edeceğimize kanidir-ler. Bizim ateşemiliter casuslar bulmuş. Bu Rus'ların can damarı. Rusların hakkı var. Ruslar da haber almışlar. yeni bir zaferle memleketi kurtaracak mıyız? Zihnimde bunlar. bak ne mel'un tesirler vücuda getirmiş. Gösterdiler. sonra bu silindirlerden geçiri239 . döğmüşler. Oradaki hikâyeyi evvelce yazdım. Yer yer yakmış. Novorovski Konsolosu Sabri'nin irtikâplarını anlattılar. Gece mehtap küpeşteye dayandım. Sefir bulunduğu mahalde muvaffak olamamak için bundan daha kötü hareket edilemez: Görüşülecek başka sefirler yok mu? Neye ingiliz ve Polonya sefirleri ile dostsun. Dost görünüp canına kastetmişiz. halâ duruyor. yollamışlar.Bu da tarziye ister. Beti benzi kül gibi. Arkası bir dağ. melekler oynaşıyor gibi geüyor. Doğrusu Ali Fuad'ın yaptığı pek vahim bir hatadır. Keza Polonya sefiri ile de pek sıkı münasebette imiş. Bu iş de şu imiş: Ali Fuad. En korktukları şey. üstüne bizim evrakı da. Moskova'da ingiliz mümessili ile dost. Yâni konsolos Sabri mes'elesi. Harb-ı Umumi'de bizim donanma burasını topa tutmuş. Zavallılar zulüm altında inim inim inlediklerinden şikâyet ettiler. Burada deniz kenarında bir çimento fabrikası var. dönüyor. Bunu Ali Fuad'ın emriyle ve 238 I Polonyalılar ile müşterek yapmışlar. Batum'da birtakım tahkikat daha yaptım. devletin haysiyetini bitirir. Bizim Fransızlar. Ne yapacağım? Silâh. Casus eve girip vesikaları teslim ederken kapıyı kırıp eve girmişler. Demek Bekir Sami'nin namına şimdi Ali Fuad tüy dikmiş. Şimdi öğreniyorum. Tiflis'e kadar gidebilmiş. Polonyalılar ve Fransızlarla birlikte hücum edeceğimizi zannediyorlar. Tarziye alamayınca da münasebet bozmak olamaz. periler. Rusların bu fikri esasen Bekir Sami'nin ektiği fesad tohumudur. onunla sıkı temasta imiş. iptida öğütüp eliyorlar. zabitlerimizi dövmüşler. bu zât diğer bir iki zabitimizle bu evde oturuyor-muş. Gürcüler Türkçeyi kaldırmağa uğraşıyorlar. evrakı. zabitleri de alıp götürmüşler. Deniz nur içinde. Çimento fabrikası görmemiştim. para da lâzım ve hayatî mes'ele halinde. Bunu geçen defa Rusya seyahatimizde temizlemiştik. Zaten oraya çıkacağım Ordan şimendüferi alacağım. Pis bir vapur. Sefarethaneden hariç bir evi ateşemilitere tahsis etmiş. Rus Erkânı Harbiyesinden Rus Ordusuna dair vesikalar ve haritalar çaldırmış. Tarziye alacağım. casus ve bizim zabitleri yakalamışlar.Mühim bir tebeddül yok. Diğer bir delil olarak da Ruslar şimdi Ali Fuad işini zikrediyorlarmış. kendisi bizzat Rusların aleyhinde bulunuyormuş. fabrikayı gezdim. Mühim bir şey varsa o da yalnız Ruslar bize emniyet etmiyorlar. Bana «Aman bu ne memleket! Aman memleketimize gideyim» diyor. Hem Rusya'nın askerî vaziyetinden bize ne? Bizim şimdi işimiz Yunan ve ingiliz Bilakis Ruslar bize yardımcı. itimatları zail olmuş. Bunları öğrenince vazifemin güçleştiğini anladım. Ah. Sefirimizi kovmuşlar.

Yazık ki. Bir Rus şarap diye bir büyük bardağa konyak doldurdu. Böyle nutuklar ile onların muhabbetini.. Ruslar pek keyifleniyor. Hepimiz fena sarhoş olduk. Gidip trene yattım. ona bir şey olmadı. biz de içiyoruz. Bunların bir kısmına dair bir fotoğraf albümü yapmışlar. Ne yapayım? Türkiye paraya. Hemen bardağı sofrada önümdeki büyük bir çiçek kümesinin içine sokup sakladım. Bir gün kızdım. sertlik para etmedi. Tabii dostuz. Ruslar yemek yerken sigara da içerler. hükümet hatıra olarak sonra bana verdi. Öyle yapıyor. Yalnız bu nutuklardan dolayı Varşova'da Polonya matbuatı aleyhime ateş püskürmüş. Ruslar bizimle içme yarışı yapmak istediler. Üçüncü işim. silâha muhtaç. Çarlar ile Sultanlar asırlar ile bu iki milletin biribirini tanıyıp sevmesine mâni olmuşlar. dışım böyle. Rus-Türk dostluğu ebedîdir. itimadım kazanacağım.yorlar. Gündüz de elinden düşmiyecek»dedim. Bunların dediklerine göre. Gönlüm rahat. Hiç bozmadım. sefarethanenin basılması esbabını bile hükümet bilmiyordu. Yine âdetleri Sofrada bol nutuk da söylerler. Hakikat da böyle. Bize bir hâne verdiler. çuvallara dolduruyorlar. Alıp bir iki yudum içtim. Bir kahed şarap alıp devam ettim. Fransızlar ve Lehliler ile ittifak yaptığımızın aslı olmadığına Rusları inandırmak. istasyonlarda bizi asker ve musiki ile karşıladılar. içtik. hükümetin asla haberi olmadığını Ruslara anlatmak. müthiş Türk milliyetperveri. beni sedye ile götürürlerdi. Eğer konyağı bilmeyip içeydim. yerleştik. ziyafetlerde bir çok nutuklar söyledim. Ben evrak ve para bavulunu Beyti'ye teslim edip «Canın gidecek. Diplomatlık zaten iki yüzlülüktür. Sırası gelecek söyleyeceğim. Bu fabrika Rusya'dan başka istanbul ve Türkiye sahillerine de çimento vermektedir. Bir kaç tabur asker ile büyük bir istikbâl yaptılar. Sabahisi oralı bir kaç Türk geldi. Onu da buldum. sofra tenhalaşmış idi. Cıvıklık yok. nutuk vereceğim ve söz söyleyeceğim. Ukranya Hariciye Komiserliği Protokol Müdürü ve saireden mürekkep bir hey'et karşıladı. sonuna doğru idi. Bizim kâtipden pek müştekiyim. Bu adama vazifesini gördüreme-dim. bunun bir ucu Baltık. Nutuklar da söyledik. Bir akşam bir istasyonda böyle bir sofrada ziyafet verdiler. O beni hepsini içecek zannedip daldı. Bizim arkadaşlar sarhoş oldular. Kendiliğinden vazifesini yapmadığı gibi. Artık tanıştık. bana «Bravo! Sen mühim hizmetler ediyorsun» diyor. Bir düziye bize veriyorlar. iki millette de bütün menfaatler müşterek. Ali Fuad'm bu işi kendi kendine yapmış olmasını. Diyarbakırlı biri. beyaz ve siyah şarap.. Türkiye de öyle. Yiyor ve sigara da içiyoruz. Nitekim kazandım. Ruslardan da sarhoş olan olana. Bunlar bütün bu esaslar dahilindedir. Ruslar beni sevdiler. Rusya emperyalizm aleyhinde. mekteplerde. Derken hepsi körkütük olup birbirini götürdüler. Ben de buna çok 240 memnun oldum. birini diğerine kırdirmışlardır. tekrar öğütüyorlar. Ben de «Pekiyi» dedim. Beraber seyahate devam ettik. beni çıldırasıya alkışlıyorlardı. Ukranya hududuna gelince bizi. Sade yatıyor.» RIZA NUR'UN KOMÜNİSTLİĞİ Ben buraya gelinceye kadar düşüne düşüne Rusya'da tatbik edeceğim plânı tertip etmiştim: Her yerde müthiş bir komünist gibi. Tatlılık. Sinop'ta kütüphânemdedir. Önüme koydum. Ben Türkiye'den hareket ettiğim âna kadar. Bizim Recai de benim nutuklardan ve Ruslara kendimi sevdirmemden pek sevinmiş. merasimde. para ve silâh çekmek. sarhoş olan çekiliyor. Birinci plânım oldu. trene atıp geri yolladım. diğer ucu Akdeniz'de olacaktır. Harkof a vardık. Uyurken de bununla uyuyacaksın. söylenen işleri de yapmıyor. Ölü gibi bir adam.» demiştir. Bu kâfi değil. Yemek zamanlan ise istasyonlarda mükellef ve çiçekler ile süslü bir sofrada ziyafet veriyorlardı. Ruslar demişler ki «Bu adam demirden mi? İçkide bizi mat etti. konyak. demek Lehliler aleyhimde. bu bavul gitmeyecek. şampanya var. Sofrada votka. Bunlarda muvaffak olunca. ebedî dost olduk. Bütün işler bittikten sonra da «Sen bu devletin en mühim recûlüsün. İstiklâlini kurtaracak. demek onlarla beraber değiliz. İçim komünizm ve Rus'luk düşmanı. Bununla hareket ettik. Ruslar keyifli. Bu seferimde Rusya'da istasyonlarda. Sonra. Gece gündüz yatıyor. içiyoruz. Ama iyiler. ikinci işim. Sağlam ben kaldım. bana sundu. Binaenaleyh beraber olup emperyalistlere karşı bir cephe yapacağız ki. Bunu bana Rus'lar haber verdi. kışlalarda. . Ruslar bir hususî tren hazırlamışlar.

Adamları kabahatli çıkardım. böyle bir ittifak yapamayız. Bekir Sami'den ve Ali Fuad'dan bahsediyor. Bunu bana evvelki seferimde Bolşevik ricalinden çoğu da hususî sohbetlerimde aşikâr söylemişlerdi. Çok uğraştım. Hükümet kızdı. «Hayır. yâni bu tehlikeli işi. «ittifak yapamayız» dedi. Ruslar ingilizler aleyhine harp edemezler. Bu cesaretle iyi bir iş yapmış oldum. hayır. ben hükümetim tarafından sizinle İngilizler ve Fransızlara karşı tedafüi ve tecavüzi askerî bir ittifak da yapmağa memurum. iki devlet arasında normal münasebet tesis etmeli. Bu kuvvetli ve kat'î idi. Ama yine fena korkuyordum. Ankara'da kimsenin de böyle bir şey hatırından bile geçtiği yoktu. Eh. Fakat meyus bir tavır alıp «Pekâlâ! Biz Fransızlarla ittifak etmiş miyiz? Galiba sizin ingilizlerle bir gizli ittifak hazırlığınız var.» Bu. düşündü. Düşündü. Tarziye işini buna anlattım. Biz ingilizlerle ittifak yapıp sizi bırakmayız. Bu düğüm noktası idi.» Zaten ben yapıverirler diye ödüm ko-puyordu. Ne yapayım. bir türlü kanmıyor. aynı zamanda cesur da olmalı. Ben de buna mim koymuştum. Hekim. Rahofiski Romanyalı bir Bulgardır. Yapamazdım. ittifak teklifimi. Bir cevap vermedi. îstisaden ingilizler ile uyuşmak.Muahede nüshalarının teatisinden evvel tarziye verdirmek için Ukranya'lıyı Rusya nezdinde alet yapmak istiyorum. Fransızcası güzel. Çorapta sökük ucunu bulduk. Fransız meselesinde bu adamları tamamiyle mutmain etmek için başka çare yoktu. Ali Fuad da menkûb olacaktır. «Biz iktisaden ingilizler ile uyuşmağa mecburuz. Hükümetin haberi yoktur. Onların böyle bir ittifak "e nutuklarımda dediğim gibi bizimle Baltık'tan Akdenize kadar bir cephe yapacaklarına yüzde seksen ihtimal vermiyordum. Memduh Şevketin söylediği gibi tahakkuk etti. Bunun izalesi için mühim bir tedbir hazırlamıştım. Ali Fuad bu işi kendi kendine yapmıştır. bunlar için hayati bir zarurettir. Bu ittifaka yanaşmamanız bunu gösterir. Şimdi üste bir de böyle ocaktan caba taarruz ve tehdid yapıyorum. Sonra cevap verdi. Rahofiski'nin sözü yüreğime su serpti. ne desem nafile te'sir etmiyor. Yalnız ben evvelden biliyordum ki. Bunu bizzat böyle kendilerinin açığa vurmasına memnun oldum. . Lâkin tehlikeli bir tedbir idi.Sizin Fransızlarla ittifakınız olmadığını şimdi tamamiyle anladık» dedi. Böyle ise biz sizden evvel ingilizlerle uyuşalım» dedim. Çözdük. böyle bir ittifak yapamazlar. zeki. Hattâ o bize elektrik lâmbası vermezse karanlıkta kalırız» demişlerdi. O vakit Fransızlar ile de ittifakımıza tamamen inanırlardı. Hemen Ali Fuad'ın işini söyledim. Bir kere komiserler ile müzakere ederim. Başka ne desem lâf idi. «Yalandır. Ah.Ukranya Reisicumhuru ve Hariciye Komiseri Rahofiski kumandan Tronze. şimdi benden mazeret diliyorlar. Masal gibi geliyordu. Anladım ki bu fikir bunlarda esaslıdır. doktordur. Rahofiski'ye müthiş bir tesir yaptı. Hükümet haber alınca onu zaten geri çekmeğe karar verdi idi.» dedim. «Buna cevap veremem. Memleketinde Türkler çok olduğundan Türkçe de biliyor. Ferahladım. fakat şimdiden diyebilirim ki. rezil olurdum.. büsbütün cesur oldum. buna güvenerek yapmıştım. Rahofiski'nin halis Ukranya'lı bir genç muavini var. Bu olunca öte tarafı kendi kendine olacak. Sefarethaneyi basmak. ittifak yapamayacakları cevabını alınca ben. Başka türlü olamaz. artık gider. Yüreğim hopluyor. münevver adam. Bu mümkün değil.. Hükümet beni böyle bir şeye memur etmemişti. şüphe etmeyin. iki gün geçti. inanmıyor. zabitlerimizi dövüp hapsetmek. ele aldık ve biraz da çektik. Sibirya'ya sürüp harcadı. Rahofiski ile görüştüm. Bilâkis Fransızlar ile Rusya aleyhine ittifak ettiğimizi söyledi. Bekir Sami'yi Millet Meclisi düşürdü. Kabul etseler. Bunu mutlaka yapacağız.» Hayır. Başka türlü yaşayamayız. Bu iş her şeyden evvel hal-lolmalı. sefirimizi kovmak izzetinefis meselesidir. Bizi bir gün bırakıvereceksiniz. Sonra Stalin bunu. plânımın birinci kısmı oldu. Böyle yalanlara nasıl inanıyorsunuz? Düşmanlarımız aramızı açmak için uyduruyorlar. Poligrad.Ancak ingilizlerle süretâ hoş geçinmeğe mecburuz. Bekir Sami ve Ali Fuad'ın yaptık241 lan böyle müthiş bir vaziyet yapmıştı. Dedim: «Bunlar bu işleri sırf kendi fikirleri olarak yapmışlardır. Dedim ki: «inanmıyorsunuz. Moskova'ya da yazayım. Selâhiyetim olmadığı gibi. Bize tarziye verilmeli. Hadin bunu yapalım. Bir delinin yaptığım dünyanın akıllıları bir araya gelse tcmizlcyemez derler. Diplomat iki yüzlü olmalı.

Ona da aynı şeyleri söyledim. Rus köylerinde bir hususiyet var. Birçok müesseselerini. Pek nasyonalistler. Rusya'da iyi mühendis yetişmiş.. pek sür'atli giden meşhur atlanyla araba yarışları yaptılar. Mekteplerden Rusça'yı kaldırıp Ukranya dilini koyuyorlar. Ben de bir şifre ile bunu Ankara'ya bildirdim. Su bu binanın içinden geçiyor. Gördüm. Tıbbî müesseselerini gezdim. Mektepler. Mühendis mektebi yapınca böylesini yapmalıdır. Elektrik kısmı için mühim binalar su kısmı için mühim ve ayrı binalar. yiyecek var. işlettiler. Bunun için Harkof tan geçen ırmaktan bir kanal ile su getirmişler. Moskova ağır bir muamele yapmıştır. Avrupa'da dahi iş buluyorlarmış. Mahir tayyarecileri var.. Dükkânlar açılmış. Bu adam bunları bana anlattı. Stalin'le aralan pek iyi değilse de Stalin'in ondan çekinip müma-şaat ettiğini biliyordum. Biz Moskova'ya Ukranya hükümeti namına yazalım da tesir icra edelim» dedi. Bu haritada sülün.mektep ve kışla-lannı gezdirdiler. Sefiri Polonyalılar iğfal etmiştir. Meselâ Rusya'nın av haritası bile yapılmıştır. Hasılı mühendislikte her şubesi için ayn ve mühim bina ve her aleti ile beraber mühim laboratuvarlar var. Mühim artistler yetişmiştir. Evleri yolun iki kenarında yaparlar. Fronze de kendi işi olan bu muahedenin teatisi merasiminde bulundu. Gıcıkladım. Türkiye hükümeti ne tarzda istiyorsa. Bir opotherapie müessesesi var. Kışlalarını. Takla atmak. o tarzda yazsın. Deşildi. «Tarziye verilsin» dedim. Bu suretle Ukranya'nınparasını. Rus'lar hemen her şeylerini yapmış. Ukranya hükümeti bize. Hey'etimiz şerefine bir tayyare şenliği yaptılar. Talebe bana hatıra olarak resimli bir ufak defter verdi.. tanzim etmişlerdir. Ukranyalılar Rusları hiç sevmiyorlar. Rusları sev-miyorlarmış. Bolşeviklikleri de sahtedir. Fronze'nin Moskovaca pek nüfuzlu bir adam olduğunu. Nasyonalist olduğunu sezdim. Bilhassa tiyatro çok terakki etmiştir. Meselâ su ile türbin göstermek için bir binada bilfiil bunu yapmışlar. müzeler. Bir celse yapıp merasimle onu da yaptık. Bu suretle köyler. Şehirler Avrupa şehirleri halini almıştır. Fabrikalar vardır. Bunlardi onlar ve ben gayet dostça ve ben bir mükemmel komünist gibi nutuklar verdik. Harbiye talebesi Ukranya'ca şarkı söylediler. Fronze dedi ki: «Şimdi meseleyi anlıyoruz. Bu mektep bir büyük ve orman halinde bir bahçe içinde. «Evet. Harbiye Mektebine davet ettiler. içki yasağı da kalkmış. iki hâne halindedir ve uzunca oluyor. ilim terakki etmiştir. Meğerse Ukranyalılar hep nasyonalistmiş. istiklâle doğru mühim adımlar. Türkiye'nin bunda bir kabahati yoktur.. doğrudan doğruya kendileri sarfediyorlarmış. tarziye verelim. Sıra şimdi muahede teatisine geldi. Fronze'yi gördüm. '"'J . Bunlar bu mektepten yetişmişler. Sinop'tadır. iki gün sonra. Mühendis mektebini gezdim. Bu terakkiyat son altmış243 yetmiş yıldan beri olmuştur. Bir düziye Moskova'yı sıkıştı-rıyorlarmış.Ukranya'da en nüfuzlu adam. samur ilh. hepsi vardır. Rusça değil.Rahofiski. Harkof güzel bir şehir. Komünistlikleri lâftan ibaretmiş.Moskova Ukranya Cumhuriyetine şunu tebliğ etti: «Rıza Nur beye söyleyiniz.Ben bugün yazar yaptınnm»dedi. ticaret. Köyler zararsızdır. askerlerini. zahiresini artık Moskova'ya yolla-mıyor. Rahofski'nin genç muavini ile çok ahbab oldum. sefirimize versin. Tarziye verilmelidir . Birinci gelene saatimi verdim. Türbini işletiyor. Ankara'daki sefirimize emir verdik. Bu da pek mühimdir. o da imza edecek» 242 Oh. Rusya'ya eski seferimde gördüğüm haller Harkof ta yok. Bundan iyi malûmat aldım. amelelerini gördüm.. bu mühim iş de istediğimizden âlâ olarak halloldu. Bu şarkılarda Rus'lar aleyhine sözler de varmış. Beni her yerde merasimle karşıladılar. Cidden mükemmeldir. Rusya'da büyük terakki vardır. Ukranya'da bana çok itibar ettiler. Tayyareler uçtular. helezonvâri inmek gibi türlü hareketler yaptılar. Bir kütle halindedir. biz de onlara büyük bir ziyafet verdik. Ağaç ve bahçe içinde. istiklâl istiyorlar. müstesna bir hali var. Bunlar kıymetli mühendislermiş. hayvanların resimleri bulundukları mıntakalarda haritaya resmedilmiştir. Bunlar mühim şeyler. At yarışları. kütüphaneler.

«Sonra Yunanlılara yâni İngilizlere mukavemet edemeyeceğiz. Samsun'da da on bin kadar güzel sigaralar yaptırmıştım.» Al . bunu Fransız âlimleri yapmışlar. bilhassa bugün bulunmayan eski Türkçe bir çok kelime vardır. Bu sefer Karahan'la mükemmel ahbap olduk. «Paradan ümit kesmeli. Mehmet Ali tatbik etmiştir. Yok. Fakat o vakitten beri Alman âlimleri. Fakat silâh verecekler. beni de davet etmişti. Bana bu hususta Moskova üzerine mümkün bütün kuvvetleriyle tesir edeceklerini vaad ettiler. Bir şey değil ama. MOSKOVA'DA. Rusya'yı ilimce. işletildi. Bunlardan Harkof ta hediyeler vermiştim. İngiltere. Bence Türkiye'yi ihya etmek. Hasılı hele birkaç görüşmeden sonra Karahan'la pek samimî dost olduk. Listeleri tertip ettik. hediye çok gönül alıyor. Fran-sizlarınkine yüz kat fâiktir.. iktisadî şubelere göre tetkik ettirmiş. Sivastapol'a indiler. «Aman» dedim. Yine oraya koydum. Bir asır evvel öyle idi. Zemin hazırlandı. Paramız yok. Millî çalgıları var. kaybolmuş. Bunların tertibi epey sürdü. kaldım. Baktım benimle samimi görüşüyor.durdu ve şiddetle dedi ki: «Geldiği anda. Telli bir âlettir. Hattâ Rahofski'nin muavini de bu iş için benimle beraber Moskova'ya yollayacaklar. Karahan. yanlış ve temelsizdir. Gönderilmesi esbabına tevessül ettiler. Bizim Anadolu'daki cephemiz. Bu makineler Ankara'ya vardı. Bütün davetlilerin ortasında idim. olma 244 memnuniyetle verirdik. hattâ Mısır'da. Sır söylüyor. Şeklini de gördüm. Har-kofun iş'aratı. Karahan'a da verdim. Bu bizim kopuz'dan alınma olacaktır.Dondum. Çok Türk Ukranya'lı olup. ilâh. Zaten el'an Rusya'nın meşhur âlimleri Baltık sahilinde Rus teb'ası olarak bulunan Alman cinsi insanlardır.. Fransa ve Almanya'da. Sinop'ta bizim kütüphanededir. Bir hususî trenle ve Yakup ile Moskova'ya gittik. Afganistan'da. Erkân-ı Harbiye Reisiyle bunları tesbit etmeğe başladım. Harbiye Komiseri Troçki ile görüştüm. Böyle şey olamaz. sonra bunlardan çıkan neticeleri tatbik etmişler. Bizim Maarif Vekâleti için Harkof ta Hükümetten iyi bir matbaa da aldım. Karahan Corps diplomatique'e bir ziyafet vermiş. Adına kopnera diyorlar. Ukranya dilinde bizim dilde bulunan kelimelerden bir kısım ile.. Sefarethaneye yerleştik. Hindistan'da eritmişlerdir. hakaretle iade edeceğim. bütün ilmî. memleketi selâmete ve saadete götüremez. Silâh verecekler. Hakikaten böyle yapmışlar. Karahan «Para veremeyiz» dedi. Mısır'ın saadeti de böyle ilmî tetkik neticesidir.» dedim. Maarif matbaası yok. Anladım ki. Dedim: «Yalandır. Tam bu esnada idi. Milleti. Harkof ta işlerim bitti.sizin ingiliz ve Fransız'a karşı cepheniz demektir. Hepsi de muvaffakiyetle oldu. Çiçerin Moskova'da değil. ziyafete bizim sefiri de davet etmiş. Karahan beni sofrada sağma aldı. Hariciye Nazırını ziyaret ettim. Hemen silâh ve para meselesine başladım. Ukranyalılara bilhassa Fronze'ye söyledim. Bunsuz ne yapılsa. Listeler tertip ediyoruz. Başka da müsadere edecek bir şey yoktur. «Şimdi sefirimizden telgraf aldım. iptida Alman âlimlerine memleketimizi her hususta tetkik ettirmekle olur. Yemek yedik. Yemek bitince beni bir köşeye çekti. Nitekim Moskova'dan da getirdim. yola çıkıyor. Ancak. Hattâ Ali Fuad veda ziyafeti vermiş.» «Hayır» dedi. Rayonlar filân böyle. bu millet ile biz çok beraber yaşamış. Daha birçok Türk âdetleri var. Recai ve diğerleri döndü. Kuruldu. hududumuzda tutup. Karahan var. insan denilen mahluk hediyeye karşı zayıftır.Bir akıllı vezir Alman âlimlerini getirmiş. Görüşeyim size söylerim» dedi. Bizimkilere şifre ile bildirdim. birbirimize yaklaşmışız. Karahan beni pek iyi kabul etti.. Gözümün önünde ambalaj yapıp trene koydurdum. Ben de Sinop'tan bir takım el işlemeleri almış. Beni Erkân-ı Harbiye Reisi ile temasa koydular. Avrupa. Bizden onlara çok şey geçmiş. «Fakat silâh verebiliriz zannederim. Rusya bu hale gelmiş.» dedi. Japonya'nın terakkisi de Alman âlimleri sayesinde olmuştur. Son defa kiliselerdeki altın ve mücevheratı aldık. Karahan «Bizde para yok. Harkof ta son zamanda basılmış birçok Rusça neşriyat da topladım. Şimdi Moskova'dan para ile silâh dileneceğim. O da bitmek üzere. Vekâlette kendileri basamıyordu. Görüştü.» dedim. ziraatçe.» Durdu. benim nutuklarımın tesiri olacak ki. Bu paranın çoğunu da Komünist propagandası uğrunda. işlemelerinde Türk dekoratif motifleri var. «Ali Fuad yine sefir olarak buraya geliyor» dedi. Halılarında.

Birinin imamı Vedûd Hazret.» Ne ise bu telgraf üzerine yollamadılar. yollamazlar. hududumuzda kolundan tutup kemali hakaretle atacağım diyor. Bir kerpeten gibi bir şey var. doldurup doldurup içiyorlar.. Çaya şeker koymuyorlar. Ali Fuad'ın yaptıklarını yazdık..Halbuki değil. i MUSA CARULLAH t .. Ali Fuad'ı Ankara'da istemiyor. Kaynar suya çayı fazla koyuyor. Bana gülüyorlar.. Canım şunu Türkiye'den def etmek istiyorsan. şimdi Ankara ne yapıyor?! Silâh işi de suya düşecek.. Sofraya semaveri koyuyorlar. Ruslar kovmuşlar.. bari Rıza Nur belâsını def edeyim demiştir.. çen sefer kışta Moskova'da idim. Ali Fuad belâsını def edemeyince. Böyle birçok kaynatıyor. Dedim ki: «Bana Karahan Ali Fuad'ı tekrar yolladığınızı şimdi söyledi. Memnun oklulardı. vesselam. işte Mustafa Kemal hırsı. Rus sefiri de söylemiş. artık çay bardağını ağzı aşağı kovuyorlar. yağ koyuyorlar. mevkii için. buyurlatmışlar. Nazikâne bir surette reddettim. Yazamam. iki devlet münasebeti gerildi. Gel de çatlama bakalım. hakaretleri unutmadın ya. Sıcak da oluyor. artık içmem demektir. «Oraya gelmem lâzımdır. Başkasının bir iş yapabildiği yok. Söyleyecek mühim şeylerim vardır. Bir taraftan yenip. Bunlardan başka muhtelif memleketlerde de oturan dağınık Tatarlar var. «Fazla içmem» diyorum. Sıcak sıcak içtikçe terliyorlar. Karahan'ı «Ben şimdi yazarım. Müşirdir. Yine Türkbiliğe dair kitaplar topladım. Tabiî hiç aklıma gelmedi ki. bu kadar işten sonra Ali Fuad'ı tekrar yoUasmlar. bir daha sefir olarak oraya gönderilebilir mi? Yok Rusya'ya düşmanlık etmek istiyorsanız bundan alâ yol olmaz. öğrenince zaten AH Fuad'ı azletti» dedim. Mustafa Kemal derhal fırsattan istifade etmiş demek. Akılları başlarına gelmiş. Eğer yollarsanız.. Tatar mahallelerinde birer cami de var.. Simsiyah koyu bir şey oluyor. O vakit görüşürüz» dedim. Aynı zamanda Moskova Sefirliğini bana teklif ettiler. Bir parçayı onun dişlerinin arasına kıstırıp çay içiyorlar. Onların yüzünden muvaffakıyetsizlik. Ali Fuad'ın gelmeyeceğini Karahan'a müjdeledim. Bir şifre ile de bildirdiler. Emin olunuz!» diyerek tatmin ve teskin ettim.. Başka türlü çay içmiyor. Tatarlar da Ruslar gibi çok çay içiyorlar. Ali Fuad'da tuhaf! Canım o gönderse bile sen nasıl gidiyorsun? Başına gelenleri. hakaret gibi şeylere daima mâruz olur . Bunlar sonra o. Bunun neticesi budur. Bu kadar işten sonra Ali Fuad'ı nasıl yolluyorsunuz. Her şey altüst oluyor. Hem ortada taarruz işi.gözünü duman değil. Mustafa Kemal'in şahsî işi.. Eğer bana inanmazsanız yollayınız. sıcak sıcak getiriyorlar. Ge. şahsî menfaatlerini düşünen insanlara sefir olmak da iyi şey değildir. Tarziyeyi alınca. bir de Mustafa Kemal böyle yapıyor. her şeyi unuturmuşlar. Ben de birkaç defa resmi ziyafetler verdim. Yine def ediyor. Biz neler dedik. Bu. Kovulmuş bir adamsın.. ne bildikleri. başka yere gönder bari. Ama bunlardan da beter. Beni yemeğe davet ediyorlar. Adını unuttum. ALİ FUAT KRİZİ Düşündüm. Ben de onlan Sefarethaneye yemeğe çağırıyorum. bir taraftan pişmişler getiriliyor. Onunla şekeri gayet ufak parçalar halinde kesiyorlar. iş yaptırdık. ama onu nasıl aldım. Birbirinden uzak. insan böyle kafasız.belâyı şimdi. bunun için de silâh meselesi var. Şeker bittikçe yeni bir parça koyuyorlar. bunu yapan tabiî Mustafa Kemal'dir. Sonra bunu bardağına koyup dişlerinin arasında şekerle içiyor. Bu haber üzerine yerin dibine geçtim.Meselâ ben Rus'lara ne dedim? «Türkiye işi bilmiyordu. Hakikaten hemen o akşam bir şifre yazıp gönderdim. Her halde bir yanlışlık 24var. Ben bir ve nihayet iki tane içebiliyorum. Bu sefer Tatarlar ile daha ziyade temas ettim. El içi kadar açılmış hamura çiğ ve kıyılmış et koyup pişiriyorlar. ne de düşündükleri var. haysiyetsizlik. Güzel bir yemek.. Bizim Yakup ise çayı bunlar gibi içiyor. Doydu mu. Aman yollamayınız. Bir müddet de bırakıyor. Bir düziye terlerini siliyorlar. Evinde ziyafet verdi. Moskova'da iki Tatar mahallesi var. bulut bürümüş bir adamdır. Bu sefer tam yaz. Fakat bu akıl mıdır? Başka yer bulamamış mı? Çocuk daha iyi düşünür. devlet milletin işinin üstünde. Herkesin elinde uzun bir peşkir var. Bana içmiyorsun diye zorluyorlar.

Bir çocuk bayrağı görünce durdu. milliyetini de. Bir tanesinin önünden geçiyoruz. buraların da. Yüreğim sızladı. Hiç olmazsa kendisine biraz paraca yardım istedik.Volga boyu ahalisi Tatardır. ama ben de onları ziyafete. Bizim Selçuk mimarisinde. Başka türlü iaşesi mümkün değildir. Kendisine: «Ankara'da bu istediğiniz 246 şeyler hakkında teşebbüsatta bulunurum. başka yerlere tevzi etmiş. Gayet amelî ders veriyorlar. Açlıktan çok adam kırılmış. Lâkin asıl kabahat bizdedir. bulup Rus'lara teslim ettiler. Tatarlar bundan kan ağlayarak bahsediyorlar ve diyorlar ki: «Kıtlık en ziyade bizi kırdı. hapishaneden çıktı. Lâf-ü güzaf sözler söylüyor. Eserini kendim masraf edip bastırmak istedim. Kendisine riayet ettim.. evinde bir çiviyi çakamaz. Bir kaç yıl sonra dilini de. Ben Tatarların ziyafetine gittim. Bunun üzerine Ruslar tevkif etmişler. beni aratıp bulmadığı gibi.' yi göremeyen bir kimse olsa gerek. Böylelerini burada hizmete alamayız. Bu da benim Tatarların ziyafetine gittiğimi. Ne dese beğenirsiniz? «Musa Carullah içtihad kapısını açık tutan biridir. Ne ise.' Bir gün Sefarethanenin otomobiliyle. Hakikaten Ankara'da bu hususta çok uğraştım.» Hayret. Tatarlar diyorlar ki: «Zahire elimizde kalsaydı. Bundan. rumuzlu hem de saçma ve gayrî vaki şeyler yazıyor. Eserini öylece Sinop'taki ' kütüphaneye koydum. Bu memlekette takriben her on yılda bir kuraklık ve bunun neticesi kıtlık olurmuş. Kalan kimsesiz çocukları da Ruslar aldılar. Asabî. önlerinde kü çük çocuklar var. Onu ve camii evvelki seferimde görmemiştim. Bu da elden gitti. Cidden güzel yapılmış bir san'at eseri. Bu yetimhanelerden bir kaçını gezdim. kâfirdir. Rusları sevmiyor. Tatar çocuğu. Rus terbiyesiyle büyütüyorlar. . Bana danlmış. Halini matbaasını. içinde elektriği ve kaloriferi de var. iyi usûldür. Rus Hükûmeti Volga boyundaki zahireyi cebren çekip almış. Selâmı diliyle de söyledi. beni avutuyordu. Bolşeviklerin mekteplerini gezdim. Moskova'nın parkında gezinti yapıyorum.» Rivayet ediyorlar ki. Muvaffak olamadılar. Ruslar da ona fena gözle bakıyorlar. Ne fena şey. Rus yapıyorlar. kitaplarını bolşeviklerin zaptettiğini söyle-di. Cidden fecî. Ruslar çocuğu kalemden ziyade çekiç için yetiştiriyorlar. Bu adam âlimdir. RUSYA'DA KITLIK Rusya'da büyük bir kıtlık olmuş. Son zamanlarda Rusya'dan bir hey'etle istanbul'a gelmiş. bizden bir adam bile kırılmazdı. Nitekim sonra kendisi Almanya'ya yollayıp bastırmış. bir mektupla benden bizim Türk Tarihinden istiyor. Anladım ki. Otomobilde Türk bayrağı var. Mektubunda tuhaf ve iyi anlaşılmaz. Muvaffak olduğum takdirde derhal iş'ar ederim. fakat kendisine istediğini yapmadığımdır. Musa Carullah galiba biraz tuhaf adam.toplanan çocukların bir kısmına tahsis edil247 I diği anlaşılıyor.Ona da memuriyet ancak bu vekâlette olurdu. dinini de unutacak zavallı. öldüreceklerdi. Adliye Vekili Abdullah Azmi idi. Türkçü ve Müslümancı. sefarethaneye davet ettim. bu kıtlıkta beş milyon insan ölmüştür. kalem tutar. Orda Çarlar. Hayatta bunlar çok lâzımdır. canını kurtardı. Bizde mektepten çıkanlar. hem de Ruslar kendisini orda takip edecekler. Bir gün asıldım. Bunlara Rus adı vererek. O..» Vaadimi yaptım.babası ölmüş çocukları toplayıp şehirde büyük binalara yerleştirmişler. Bu çocukları kurtarmak istediler. Bunların içinde birçok muhtelif Rus Türkleri çocukları var. orada hizmet etmek istiyor. Rus'lar bu sahalarda kadid halinde bulabildikleri anası.Petersburg camiî imamı Musa Carullah geldi. hisse tabi ve hiddetle ileri.Ankara'da basılmak üzere bana üç dört sayfalık bir eserini de verdi. RUS EĞİTİM SİSTEMİ . bana selâm verdi. Tatarlar hükümet nezdinde pek çok uğraştılar. Halbuki kendisine Alman-ya'daki Tatarlar vasıtasıyla Fillândiya tarikiyle bunları izah eder mektup da gönderdim. Bense ona vasıta buldukça intişar eden cildleri gönderiyorum. Kaçıp Türkiye'ye gelmek. son zamanda bir cami yaptırmışlar. Bu bahçenin içinde birçok bina. Sefaret vasıtasıyla bazı istediği eserleri de. Tatar komünistler zahirelerin saklandığı yerleri arayıp. Fakat hem bizim yobazlar hücum edecek. Tevzi edilenler Rus'tur. Ben de bizim Hariciye ile buna çalıştım. Dinî ve Rusya Tatarlarının istiklâline dair bir şey.

Bunlarla görüştüm. İlk zamanda önünü boş buluyor. Karısının imzasıyla olan Türkçe mektuplar tabiî sade kendi üzerinde bulunur. Sovyetlerden deüil heo Ruslardan bahsedivnr. Çok akılsız adam idi. Üç mitralyöz kurşunu yemiştir. Çocuklara Türk Millî ruhu vermişler. Ne ise sonra anlaşıp itimat ediyorlar. Şunları söyledi: AH BUHARA «Enver bize çok büyük zararlar verdi. Şahsım tanıyanlar gönderdik. Profesör de karısını ve o çocuğu hiç sevmiyormuş. Şimdiki halde dört delil var ki. Bir . seksen bin kişi-' lik bir kuvvet gönderiyorlar.A n 248 Enver için «ömründe asla fuhuş yapmamış» derlerdi. * Tabiî bu muvaffakiyet muvakkat idi. Ruslar böyle eş kıya diyorlar. Yaptığı iş deli işi idi. Yanında Harb-ı Umu-mi'de esir olup. Bunlara Basmacı diyorlar. Beyannameler neşrediyor. Bunlara millî şarkılar ezberletmişler. iptida basmacılar Enver'i Rus casusu zannedip. Meğerse Enver Berlin'de ateşe militer iken bu hanede pansiyon kalmış. Herkes. Yine inanmak istemediler. Kalpağını bile yekta bir şekilde yaptırmıştı. Evvelki Rusya seferimde Enver bu plânını bana açıkça söylemişti. aşk mektupları. oralara sevkedilmiş ve oralarda kalmış Türk zabitleri de var. Profesörün küçük çocuğu Enver'indir. zabitleri oradan kovmuşlar ve mektepleri kapatmışlar. Enver 5-6 bin kişilik bir kuvvet yapıyor. Bu iş çocuğun bile yapamıyacağı bir işti. askerî talimler göstermişler. güzel şeyler okutmuşlar. pek cesur olan ve Harb-ı Umumi'de Türkiye'ye büyük fenalıklar etmiş olan Enver akıbet üç misket ile öteki dünyaya gitmiştir. Tacik çocukları bile hanelerinde kendilerine farisî söyleyen ana ve babalarına Türkçe cevap verir olmuşlar.¦•. O da teskin edeceğine başlarına geçiyor. Burda şimdi bir şey var. Çok zaman inanmamışlardır. Basmacı bizim kelimenin mânasında değildir. bilhassa Ittihadçılar Not: Bugün bu uygulama SOS çocuk köyleri adı altında Türkiye'de ve yine benzer biçimde İsrail'de uygulanmaktadır.¦. Bunlarda kendi nâmına büyük bir mühür var. mühürde kendisine Halife'nin damadı ve Buhara Emiri unvanını veriyor. Yapma! demiştim. Ben de ona şöyle söylemiştim ve çok yalvarmıştım: Ruslarla başedilemez. BUHARA EMİRİ ENVER ifa ri Fergana'da Ruslar aleyhine kıyam eden Türkler var. Enver'in iffet hususunda gayet temiz olmak şöhreti vardı. terbiye etmişler. Pazubend takıp kendisine kurşun işlemez zanneden. Buhara'yı. millî kıyâmcılar.» Hakikaten bu adamın kalpağı tuhaf bir şekildeydi. böyle memuriyetlere tayin . Perişan olursun. Dikkat edilirse Rıza Nur. Ben teyid ettim. Berlin'deki karısı ile olan muhaberesi mührü. Profesörün karısı ile sevişmiş imiş. bu da eşkıya demek.Tatarlar hikâye ettiler: Bizim Harb-ı Umumide.. öldürmek istiyorlar. Halbuki bunlar eşkiya değil.. Mahrem olarak konuştuk. Biraz okuryazar bir Türk bulursak Nahiye Müdürü yapıyorduk. Ruslara esir olan zabitlerimizden bir kaçı Taşkent'te mektepler yapmışlar. Şimdi ziyaretgâh olmuştur. Cesedi bulunan adamın Enver olduğunun tahakkuk ettiğini söyledi. fakat İttihadcılar asla inanmıyorlardı. Mühür de keza.Ben Moskova'da iken iş bu halde. Rus'lar Enver'in üzerine. Sonra bana Berlin'de Profesör (S) Postdam'da hanesinde ziyafet verdi. «Niçin gazetelerde neşretmediniz?» dedim. Reisleri aklı başında bir adamdı. Bizim kalpaklar gibi değildi. Nihayet ona Enver işini sordum. İptida Basmacılarla Buhara ve Hive'yi bastı. Bunu gören Ruslar telâş edip. Bu . Diyorlardı ki.. Enver çekileceğine Fergana dağlarına varı-yor. Rusya'da böyle kalpak yoktu. Bizim yetişmiş adamımız yok. Basmacılar orda Enver'e bir türbe yapmışlardır. Hem de Türk Milletini perişan edersin. Enver olduğunu ispat ediyor: Kalpağı. Rusları çok zamandır iz'aç ediyorlar. Üç gün sonra Erkân-ı Harbiye Reisinin yanında idim. Bir yeri basan demek.. Hive'yi de zaptediyor. Türkiye'ye döndüğüm vakit bu haber gelmiş. Enver Batum'dan bunları teskine gönderiliyor. Şimdi mektuplar aksini ispat ediyor. Bunlardan üç bin kadar çocuğu izci elbisesiyle ve şarkı ile sokaklarda dolaştırmışlar.iki ay sonra Buhara'dan bir hey'et gelmişti. ENVER'İN ÖLÜMÜ Birgün Karahan bana dedi ki: Enver vuruiup ölmüş. «iyi tahakkuk etsin diye bekliyorum.

Bilhassa dönmeler çok paralar alıp yemişlerdir. ilk mektepleri ekseriyetle bahçeler içinde. talan eşyayı pazarlara yığdılar. püskürttü. Şimdi bir de Niştork diye haricî ticaret yapmışlar. ne yapalım? Enver Basmacılarla geldi.ediyorduk.» dedi. Maarif Komiserlikleri de kendi namlarına ticaret yapıyorlar. Bu Yahudilerin ikisi de İtalyanlara. Enver Harb-ı Umumi'de Harbiye Nazırlığında müthiş bir irtikâp yapmıştır. Bilhassa bizim tacirler çok zarar ve şikâyette. Elimizde birkaç münevver vardı. Ötede beride tamir ve inşaat var. Emniyet yok. Bu sebeple hariçten mal gelmiyor. Ittihadcılar niçin düştüler. En baş dostu. Sonlarında ağlamağa başladı. Herkes korku içinde. su gibi herkese caizeler dağıtmıştı. Adetâ rejim. tacirin malını kapatma. Yahudi Karasu idi. Meselâ çocuğu doğunca kendisine gümüşten banyo takımı hediye edilmiştir. Enver bu mevkide kibir ve azametinin en son raddesine varmış. Aynı zamanda bunları komünist akıdeleriyle meşbû ediyorlar. Şimdi dükkanlar. Bu paralar bu adamların yed'i irtikâbında kalmıştır. meselâ Hariciye. Bir mektepte yüz kadar çocuğu. Şuna buna binlerce altm vermiştir. Ecnebi tacirler metalarım Rusya'ya getirince ancak hükümete satabiliyorlar. Bu mühim bir şeydi. Bu da daima malın ser mayesini korumuyor. Bunlar ticaret değil. şehir civarında yapmışlar. İkisini de müthiş zengin etmiştir. Yaveri Şakir Nimet bir çok altın almış. iş bununla bitmedi. Lenin amelî hayatta komünistliğin bütün kaidelerinin sökmediğini görüp. Bazan tüccarın malını da. kâfir oldular diye boğazlayıp öldürdüler. Enver din ve taassupla bu adamları azdırmış.Hendeseyi kendilerine tahtadan şekiller yaptırarak öğretiyorlar. Enver yalnız Ali Heba adındaki bir Mısırlıya üç milyon altın vermiştir. İttihatçıların hali pür melali Enver bizi tam kırk yıl geri attı. Basmacıları kırdı. Yapacağını bunlara sorardı. ikide birde hükümet ticarethaneleri. niçin memleketi inkıraz mezarına koydular? işte recûlleri böyle ahmaktı. Yahut tacir malını ölü pahasına verip işin içinden çıkıyor. Çürüyecek mal çürüyor. komünist akidesine zıd. Hele öyle soygunculuk yaptılar ki. Bunları sırf kendi emriyle Harbiye Bütçesinden vermiştir.. . disiplin yeniden konulmuş gözüküyor. Küçük çocuk keser ve çekiçle işe başlıyor . hem ora Türklerine büyük fenalık etmiştir. Hem ahmak. Nitekim. Biz terakki yolunu tutmuştuk. Trabzon tarafından böyle felakete uğramış birkaç adam da var. Bu suretle memleketten iki çekirge sürüsü geçti. Bunlar büyük ve millî cinayetlerdi. Ce249 haletinden Sarıkamış'ta mühim bir orduyu kırdırıp. Zavallı bunları bin elemle anlatıyordu. Moskova'da dolaşıp duruyorlar. Bolşevik mektepleri gezdim. Rusya bütün değişmiş. Enver hırsı. motorunu müsadere ediyorlar. Bunlar da geçtikleri yerlerde halkı soydular ve kestiler. borsayı basıp altın ve elmas yakalıyarak zaptediyor..demokrat) olmuş. niçin mahvü perişan oldular. Fakat. ticaret var. Şimdi fi'len sağa gidilmiştir. Ordu muntazam bir hale konmuş. Bu adamın Buhara Türklerine ettiği kötü lük çok büyüktür. mücevherat bile hediye edermiş. yahudilerin avucunda idiler. Mektepler açtık. ahmaklığı yüzünden hem kendi kafasını yemiş. Menşevik (Sosyal. KOMÜNİZMDEN MENŞEVİKLİĞE Moskova eskisi gibi değil. Ruslara komünist görünüp bu işleri beceriyorduk. Hattâ Borsa bile var. beyannâmelerinde bile taassuba ateş veriyor. sattılar. Benim de gözlerim yaşardı. Kafasızlığından Türkiye'yi harbe sokmuştu. Fransızlara satarlardı. Meselâ Talat'ın en baş müşaviri ve sırdaşı Yahudi Metrsalem idi. Çocukları yeni usûlde okutuyorduk. Bu mes'elede Basmacılar kâfir. Kendisi de başkalarından kıymetli hediyeler kabul etmiştir. terör. Çocukları buralara doldurup sırf bir pratik amele halinde yetiştiriyorlar.. kahvehaneler açılmış. Hem de dönmelerin. Sonra Ruslar geldi. Yalnız para değil. Çeka yine ayni.. Bu nasıl adammış? Bu tahrik neticesi Basmacılar girdikleri yerde ne kadar münevver Türk buldularsa kestiler. komünistlikten çıkmış. mahvetmişti. hem de cahildiler. Her komiserlik. komünist diye imha ettiler. Bunlar cahil ve müteassıp adamlar. Türkiye'ye de neler yapmıştı. Hükümet de istediği fiyatı veriyor. medeniyet ve yeni usûller aleyhine tahrikat yapıyor. solculara söylemiş ve sağa gidilmesi lüzumunu bildirmişti. Masraflarını bununla temin etmek istiyorlar. Yalnız kendi şahsına Harbiye Bütçesinden bir milyon altın almış. Getirenler de pek şikâyette. Çünkü.

Aldırmadıydı. Hem bek-leyemiyor. Vatan öldü. Gazi ik muhaberede olduğunu Tiflis'e gidip cevap bekleyeceğini söyledi. fakat komiteci.. ilâç akarmış. Nihayetinde Ankara'ya gitmek istediğini ve Gazi'ye yazdığını. Vatana büyük hizmetler ediyorsunuz. Ben sizin kıymetinizi biliyordum. Derhal bana şu cevabı verdi: «Fena mı ettim? Bil'akis iyi ettiğim işlerden biri de budur. Gazi ile pek seviştiklerini ve memlekete girmesine behemehal müsaade geleceğini söyledi. Böyle dediğiniz adam bü'akis vatanına nâfı imiş. gitti. General. Fırsatını bulursa Mustafa Kemal'i iktidar mevkiinden atar.» demiş. Kaleminden zehir değil. Yanında yaveri. girse dahi Mustafa Kemal birgün onun başında çorap örer diye kendisini siyaneten Tiflis'e gitmemesini çok tavsiye edip ısrar etmiştim. Hattâ Türkiye'ye giremez.. Sırasını getirip. Hayatınızı kurtarmak lâzımdı.Yakıştırdı. dedin. Bana Ankara'dan sordu. Dedim: «Görüyorsunuz ki. İşte.$ .Pratik kısmı doğrusu bizim mekteplerde tatbik edilecek bir güzel usûldür. «Cemal Paşa geldi. Evet bir zamanlar bir düziye Cemal. Cemal'e nasihat ettim: «Boşuna gidiyorsun.. Mustafa Kemal de bermutad Cemal'e ağız dolusu yakası açılmadık küfürler etmişti. Şimdi boyuna sun'î teneffüs yapıyoruz. Bunda da mükemmel var: Azamet ve kibir. Bununla beraber beni hapishaneden çıkarırken. Ben hiç zannetmiyorum ki. Şu adama bari biraz tarizde bulunayım dedim. Böyle düşünse. bir müddet mektuplaşmışlar. Düşündüm. Beni vatanımdan kovdunuz. Avrupa'ya yolladıktan sonra da Doktor Nâzım'in mümanaatına rağmen bana talebe maaşı bağlatmış ve kestirmemiş idi. serum şırınga ediyoruz.-„ Moskova'ya vardığım gün trenden sefarethaneye inmiş. Fakat yine bu adam vaktiyle Bahriye Nazırı iken Paris'e gelmişti. Cemal beni dinlemek istemedi. Hüsnü muamele ettim. Yâni Moskova'da da karargâh halinde. emirber neferi var. insanları o yaratmıştır. sizi görmek istiyor. Bizim cemiyet size pek düşmandı. Mustafa Kemal seni Türkiye'ye sokmaz» dedim.» Yaman adam!. «Bak. küçüklük bizde kalsın!» dedim.» dediler. Biraz beklerse banyoyu alıp. Kendini görmek için bir mektupla randevu istedim. Banyo almadan giyindim. beni vatandan kovarken böyle düşünmüş olsun. «Bekliyemem. pek nazikâne muamele etmişti.. Hele bu adam bu hususta hepsinden hasta.*. Beni hudud haricine sürdünüz. Hattâ bir mektubunu bize göstermişti.. pek nazik bir tavır ve cümle ile: «Paşa! Bak! Vaktiyle suratıma kaleminden zehir ve kan damlıyor. Ben de soyunmuştum. Ne çabuk ve ne güzel de buldu. şimdi göreceğim. Bununla iftihar edeceğim» diyor. kerata benden cevap istiyor» demişti. Gazi ile mektuplaştığını biliyordum. soyunmuşum. kendini görürüm» Gittiler. Dinlemedi. Gazi'ye mektup yazdı. Bizim generallerdeki umumî hastalık. Gökte uçacak. Azametinden yere basamaz. CEMAL PAŞA'YI KİM VURDU? .» dedim. Tahminimde aklanmamışım. Bir gün sizi sokakta öldüreceklerdi. Hepsini Ruslar besliyor. Ben ona. Adam «O büyük olsun. Bulunduğu odaya indim. kabul etmeyeyim. Bu adam da pek tuhafr adamdır. diriltmek için başına koşanlardan biri de benim. geldiler. Ama şüphesiz Ittihad-cılar içinde en zekilerden idi. Evvelki sözünü unutan Mustafa Kemal bir gün bize. banyoyu hazırlatıyordum. kaleminden kan ve zehir akıyor demezdi.. Bu cevabı da zekâsına işaret eder. hem de şimdi görecek. Böyle dedi ama. Firavun mudur? Allah mıdır? Sanki yeryüzünü. Onun için sizi Avru251 pa'ya yolladım. Şimdi ayağıma gelmiş. 250 CEMAL PAŞA . imparator mudur? Nemrut mudur. Basma Cemâl gibi bir adamı alır mı hiç? Cemal'in hizmet için askerlik ve ne de sairede bir kıymeti yok. fakat ben de intikam alayım. Boşuna zahmet ediyor. Bu mektupta Cemal «Yahu! Bir satacağız olsun bana bir cevap yaz.. Kendisini başka bir odaya aldım.. hem de kızıp gitmiyor. Bu adam vaktiyle beni doktor Nazım'a karşı himaye ediyordu. Cemal câhil idi. mektuplaştığım da söylemişti. Adam Türkiye'deki rakiplerini temizlemek ve izâle ile meşgul. Herhalde şahsan aleyhinde bulunmağa hakkım yok idi. Misli görülmemiştir. Meğerse bu adamın başında bizim esir ve zabit ve neferlerden on beş kişi varmış.. emirber nefer ve muhafız yapmıştır.. Kral mıdır. Birgün bu memlekete büyük hizmetler eder diyordum. sonra cevap vermiş. Bunları kendisine yaver. o da bana mektup yazmış idik. Mustafa Kemal cevap vermedi.

kirala o kadar tahakküm etmiş ki. Vapura bininceye kadar orda misafirler. Lâekal elli bin Ermeni'nin canını kurtarmıştı. Nitekim bir kaç gün sonra şifre kağıdını bir çocuk getirip Recai'ye vermiştir. elbise ve çamaşırları iğneden ipliğe kadar hep gitmiş. şüphesiz kendisinde vesikalar olduğuna hükmettiler. Vuranlar Ermenidir. Kimbilir para işlerinde onlara ne yardımlar etmiş. «Çok müteessiriz Katil bulunamadı. Halbuki siyasî bir cürümdür. Recai Sivastapol'da bunlarla da meşgul olacaktı. O zamanda Rusya'da Çeka kaatilleri bulamasın.. Muhabereyi ve muhaberenin şifresini de ancak reis yapabilir. Hayret ettim. Hali. Rus Hükümeti evrak. bu mümkün değildir. bir müddet Karahan'a gittim geldim. Zavallının paraları. kaatili meçhul kaldı. Fakat bu adam Harb-i Umumide Ermeni'lere hiçbir fenalık yapmamış-tı. adetâ kendisini kıral yerine koymuş. iyi de kötü de Hükümet eliyle olurdu. Nitekim vaktiyle Tiflis'te benim de evrakımı alacaklardı. Hakikaten Afganistan'da ikiyüz bin kişilik.» dedi. Bahaeddin Şâkir ilh. Hayır. Son zamanda eski izmir valisi Rahmi'yi Rusya Türkiye'ye veriyordu. onlarla muhabere edermiş!. Bir tanesi de ekmekçi imiş.Vurduran da Rusya hükümetidir. Karahan'a gittim. Bu havadisin doğru olması lâzımdır.. Afganistan'da ordu vücuda getiriyordu. Sivastapol'dan Orudu meb'usu Recai'den bir telgraf geldi. Yahudiler (*) Cinayetle ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Stalin onu Türkiye'ye emanet etmezdi. Hey'etin şifresi bendedir.. muhakkaktı... meşru' ve gayrimeşru ne servetler kazandırmıştır. Ruslara Cemal'i izale ettirdi. Sonra hususî malûmat aldım. Rahmi Yahudi'lerin adamıdır. Türkiye Türklerinden Talât. Bu ordu ile Emanullah Han Hindistan'ı zaptedecekti.. talim ve terbiyeli. Bu babta hiçbir rivayet de yok. vesika hırsızıdır. . Başından büyük bir kaza geçmiş. Evvelce hikâye ettim. teslime asla hakkı yoktu. Trabzon Liman dairesinin bir şifresi varmış. Çünkü Cemal mutlaka memlekete girmek istiyordu. ihtimal Ruslar bunu da öğrenmişlerdi. Bütün eşyalarını kaldırıp götürmüşler.. Kaatil bulunamıyor.) olduğu hakkında büyük şüphem vardır. Sebep nedir? Bunun halli güçtür. Yine son zamanda Stalin. Kendisine bu hususta gayret edilmesini rica ettim. Ruslar bunlara bir hâne vermişler.thtimal Enver vak'asıyla Rusların bunlardan tamamiyle itimadı kalkmıştı. işte İngiliz'lerin ölümü de böyle olur. Burası Sibirya'dan daha âlâ ve emin bir menfa olmasa.. Troç-ki'yi İstanbul'a yolladı.yedi recûlü vurmuşlardı. Cemal'in sonra zoru hep Türkiye'ye girmek olmuştur. Ne şifresi diye sordum. Moskova Yahudilerine adam gönderdiler. Evvelce haberdar olsaydım. Malûmat istedim. Bu suretle Türklerden intikam alıyorlardı. Ve bunu kendime iş edip. Beş altı Ermeni müştereken yapmışlardır. Bu da işin istihzası. Bir hey'ette böyle iki şifre olması ve diğer murahhasın da şifre ile muhaberesi olmaz şeydir.. Cemal'i de ima ettiler.. Sivastapol'da bir gece sekiz-on bavul ve sandık çalınıp götürülsün de hükümet haberdar olmasın. Bir gece haneyi hırsızlar basmışlar. Cemal'in Tiflis'te vurulduğunu ve öldüğünü işittim. İş anlaşıldı. Bunu yapan Hükümettir.Bil'akis birçok Ermeni'Ieri Suriye'ye alıp onları ölümden kurtarmıştı.Ermeniler Azerî Türk'lerden altı. Cemal'i Afganistan'dan kovmuş. yahut insanları katle tasaddi etsin mümkün olamayan şeydi. Hikaye ediyor: Sivastapol'a inmişler. Arası pek az geçti. Bunlar arasında şifre de varmış. devrin beş recülünü vurdular. 252 Rahmi'yi kurtarıp Almanya'ya yolladılar. Yahut Mustafa Kemal Cemal'in Türkiye'ye girmek istemesinden telâş etti. Bu halde Ermeniler ne diye bunu vuruyorlar? Bir muamma! . daüssila ile perişan bir adamın hah' idi... Cemal'in de Enver isyanında malûmatı olduğu bence şüphesizdi. Bizde bir iki Rus öldürüldü. Recai Rusya'ya gelirken onu almış. vaad ettilerdi. Ruslarla Mustafa Kemal arasında müşterek (.. O vesikaları çalmak için bütün eşyayı çaldılar... Ukranya'lılardan tersaneden bazı şeyler alacaktık. CEMAL'İN HİNDİSTAN'I FETİH HAYALLERİ Halbuki Cemal evvelce Rusların pek keyfine gidecek bir iş peşinde idi. Recai'yi şifre ile muhabere eder görünce.. her şeyi mevcut bir ordu olursa Hindistan'ı zaptedebilir. Kıral da tahammül edemeyip. Bereket versin Almanya ve Fransa'daki nüfuzlu Yahudiler. Fakat Cemal orada o kadar azamet satmış. Kendi kendime «Ermeniler yapmıştır» dedim.

Görüyorum ki. bir Zeki adında ikinci Kâtip var . Size kadın getireyim» diyor.. MOSKOVA HATIRALARI!. yoksa sevap mıdır? Yine küfürler ettim. belki para da vardır. herif mükemmel pezevenk de. ihtimal ki. buradan atarım. Bana da bu siyaseti tavsiye etti. Zavallı iyi adamdı... Gidersin. Türkiye'nin haline acıyorum. seni kolundan tutar. gözleri loş velfecri okuyan bir adam. Bir vak'asını hikâye ettiler: Birgün sabahleyin pijaması ile herkesin içine gelmiş. otomobili iste-dim. Bu esnada resmî işim yok. Dün Polonya Seferathânesi yüzünden.. bizim Bahriye idaresinin Rusya'dan gönderilmiş. Ordan da Rus kızım evine götürmüş. Kendisini iskandil ettim. Bu evvelce söylediğim askerlerin eşek ve katran hikâyesine benzer. Bence bunun hükümet tarafından yapıldığına asla şüphe yoktu. . Polonya Sefarethanesinde. Ruslar bize ziyafet verdikleri gibi. Hadi. Karanlık basmış ki. Bu mes'ele de failleri meçhul olarak kapandı. Şehvete. Bundan hayır olur mu? Bu iş görür mü? Sefarethanenin bütün esrarım üç buçuk kuruşa satar.:)!'!•> ti!» 253 ZEKİ'NlN REZALETLERİ Sefarethanede.. Ama pijamasının her tarafında değil. Bu adama mim koydum. Civa gibi kaypak bir mahlûk. ilh.lğneden ipliğe kadar nesi varsa verdi. sahtekâr. Herkes kahkahayı koyuvermiş. Yalancı. Haber aldım. Vakit geçiyor.. zaten politika kendi vazifesi olmadığını. Rus'lar Recai'den aldıkları miftah ile bunları kamilen halletmişlerdir. Failleri meydan çıkaracağını vaad etti. Ama çok uğraşmadım.. Haline baktım. gitmiş. yetişirim» deyip. Yâni Ruslar aleyhine olmak için. Hizmetçi kadınlar ile meşgul imiş. hepsini söyledim. Güzellerini getirir. hokkabaz mı hokkabaz. Ve sonunda dedim ki: «Bir daha Polonya Sefarethanesine gidersen. . Tatar şairi Abdullah Tokayef i tetkik ile meşgulüm. Fakat zekâsı pek basit idi. Vakit geçti: Zeki bir saat sonra geldi. Kapı açıldı. Anlaşılıyor ki. .gündüz Polonya sefarethanesinden çıkmıyormuş. Fakat herif utanmıyor ki. Lehistan Sefarethanesine gitmemesini söyledim. Yine gidiyor. In-cin yok. Hizmetçide aybaşı varmış. Nelerini anlattılar. Fronze çoktan gelmiş.. Yirmisekiz yaşlarında biri. rakı. Bu malı kim buraya göndermiş!. Bize verilecek silâhların teslimini bekliyo254 rum. Sefarethanenin otomobiline binmiş. «Burada kadınsız yaşanmaz. Câhil de. ne yüzü kaldı. onlar ile yatarmış. . Sefarethanede bir memuriyette olan Feridun adında bir çocuk girdiler. iki . Çünkü bu adam bu dört şeyin adamıdır. karı. Yine içimin bu derdi kalktı. Biz bunu temizlemekle meşgul olduk. Başka şey bilmez.y. Kendisine Polonya politikası yapmamasını.» diyorum.İnce. Zeki'nin hayatım oradakilerden sordum. Yanlarında bir kadın da . yok. Tabiî istasyonda istikbaline gitmem lâzım. Zekâsı da basit. Ben de resmî bir-iki ziyafet verdim.şifreyi alır.. Ama. Moskova'da kolaylıkla başka nakliye vasıtası bulmak da mümkün değil. içkiye de pek düşkün.' masamın üstünde elektriği yakmıştım.. Şimdi bu adamı ben vurup öldürsem günah mıdır. Böyle adam memur. iğrenç. hem sık sık. gece . :İW ftSÎîi . Sebebi pijamanın önü kamilen kan imiş. Ne ağzı. Bunu bildiği halde Zeki trenin vusulü mutadından bir saat evvel «Ben döner. Vakit geldi. Recai bunun cezasını çekti. Iran ve Afgan sefirleri de vermişti. Zavallı Türkiye! Çok defa böyle adamların elinde.. Ali Fuad mes'elesi ve iki devlet münasebatında müthiş bir gerginlik oldu. yemek. Herifi yoldum.üç defa söyledim. Polonyalılar dostu. imha ve kendisini şifre ile muhabereden men ederdim. böyle şey olmaz. Zeki. Bunun için de Karahan'a söyledim. Hergün geliyor. Al damgasıyle meydana çıkmış. içimden aferin dedim. Büsbütün iğreniyorum. Bize silâh verilmesi hususunda teşebbüs yapacak.. Ben de «Ayıptır. yine.. onların siyasetindedir.. Oynak bir şey. Polonya Sefarethanesine gitmiş. bilhassa hariciye memuru yapılır mı? Artık bana köpek gibi yaltaklanıyor. Bana hareketini bildirdiler. zayıf uzun. Birgün Harkof tan Fronze gelecek. Fakat ben va'da asla inanmadım. tabiî Rus telgrafhanelerinden geçmiş bir takım şifreleri ve bunlar arasında mühim malûmat vardı. Anlaşılmış. Bu bey de hâlâ o politikayı takip ediyor. hiç doğru söz de söylemiyor.Işi anlattılar.'.» Otomobil ile istasyona koştum.•¦ :ilV'i i İTİ)» 7 l'. Bu işte biriki bin altın parası gitmiştir. tepiniyorum.. Bizimkilere otomobili hazır bulundurmalarım tenbih ettim. Meğerse fuhuş içinde yüzermiş.

Çerkesleri memur yapar yollarsan. Sefarethanenin bu fuhuş hali bana ilham verdi.Neferin bu müracaatı pek manidar ve mühimdir. Bu da fuhuş içinde. Başımı kaldırdım.. asıl kendi işinizdir. Zavallı aylardan beri burda uğraşıyor. İki gün evvel de neferlerden biri geldi. Kül edip savurmalıdır. Dedi ki: «Efendim. sonra nasıl oluyor da cevaz-ı istihdam kararı verip tekrar kullanıyorsunuz? Bu cevaz-ı istihdam denen şeyi yakmahdır. beni de kendi işlerine bulaştırmak. . Tatarlar dert yanıyorlar ve bana diyorlar ki: «Burası Türk sefarethanesi mi. Savuşmuşlar. durdum. Çerkes Çarcıların Sefarethaneye geldiklerini bilmezdim.var.. bizim bir müfreze silâhlı askerimizle muhafaza ediliyor. bize ne? Ne isterlerse onu yapsınlar. Fuad'a «Motorcunun işi. Bu ne muzır siyaset! Aklım çıkacaktı. Motorunu Ruslar zaptetmişler. Her gün yanında bir başka Rus veya Tatar kızı veya kadım var. kapattım. Fakat Çerkeslere karşı gayrete geldim.. Zeki ve arkadaşı yok. Bunlar ile millî müzakereler yapıyorlarmış. Moskova'ya konsolos oldu.Tamamiyle doğru. içimden «Sen görürsün.. Hükümetle siyasetinizi bozmaz mı?» diyorlar. bir de oda . Yalnız kadın var. Birgün istanbul'da iskân Muhasebecisi olarak dairesinde tesadüf etmeyeyim mi? Bu bizim devletin hali böyledir.Aklı başında olsa bunu hem yapmaz. Siz de bu Türk'ün işine bakın!» demişti. Çerkeş olursa bakıyorlar. Efendilerden hiç biri bunun işine bakmıyor. doğru. Trabzonlu biri var. Zeki'yi diğer çocuğu arattım.. Buraya gelip-gidiyor.«Ruslar kırk hâne Asetin'e ezâ ve cefa etmişler. Dediler ki: «Bu madam sizinle biraz görüşmek sitiyor!» «Peki» dedim. Bu adamlar siyaseti bizim memurlardan daha iyi görüyorlar. Yine bir doktor var. olurlar ya. vaktiyle Çar sarayında hizmet ve zabitlik etmiş. Açığı çıktı. azledilmişti. başkasına hizmet ediyorlar. Vazifem değildi.. Çıktım. Çerkeş. kendisine zarar veremeyecek hale koymak. Usta Pezevenk.. «Karanlıkta göndermek müşküldür. «Memurlar hemen umumiyetle çerkes ve sonra burada ne kadar Rusya'lı hıristiyan çerkes varsa Sefareth-ânedeler. O da bir Rus karı yakalamış. v Askere «Kadını yerine yollayınız» dedim. O adamı çağırttım.» dedim.. ÇERKEŞ ALLERJISl Sefarethanede bundan başka bir hal var ki. Hepsi de seçme güzel şeyler. Tahkik ettim. böyle yaparlar. onunla. hem yapacaksa bile benden gizlerdi. «Ne diyeceğim. ZavallıTürk maaş veriyor.' o akşam Sefarethanede yatırıldı. Siz Türk'sünüz. Benim gibisi böyle şeyden anlamaz. hem de Hıristiyan Çerkesler bizim Sefarethane memurları Sefarethaneye topluyorlarmış.'" 255 Bunun bir misali de şu: Birgün Fuad geldi. çiçek bozuğu. Sordum ve işi için uğraştım. Alıklaştım. Zavallı Türk Çer-keslerin millî gayretlerinden kendi Türk'lüğü galeyana gelmiş. Yalnız o bu işlerde değil. Bunlar Ankara'dan Ali Fuad'ın getirdiği Türk neferleridir. Kendi sefarethanesinde gariplik duymuş. Cevap yok. Zeki defalarca teklifine şiddetle mümanaatıma rağmen bana . Türk! Kabahat senin. Sabahleyin erken yerine gönderildi. söyledi. Raporum üzerine bu adam azledildi. Gidip yerlerinde kalmağa ikna edeceğim. Ne dersiniz?» dedi. Demek bizim Sefarethane Çerkes komitesinin mahfeli halinde. «sefarethane değil. Çerkeş olduğu için buna bir hademe maaşı yapmışlar. Kitabın sahifesini bitireyim diye mazeret dileyip devam ettim. çirkin bir adam. Tabiî haber alırım diye korktu. Fakat.. yoksa Çerkeş sefarethanesi mi?» «Niye?» diyorum. Onlar da Türkiye'ye hicrete kalkmışlar. Abaza Fuad meb'usluğu bıraktı. daha mühim daha muzir. Hem bunlar Çar taraftarıdırlar. Böyle sürgün gibi Moskova'ya toplanmış. ' Kadın Fransızca bilmiyor. Niye buna bakmıyorsunuz? Böyle şeylerle uğraşıyorsunuz?» dedim. Oturdular. Yıllar geçti. memur gönderiyor. Hattâ bizim sokağa çıkmamız tehlikelidir. Kadım ne yapacağız? Kadın '. Bitirdim. Mademki bu adam hırsızdır.» dediler. Şüphesiz bununla maksadı. Kendisi ise.Bunlar Türkiye tab'ası değil ki. Tahkik ettim. pezevenklik etti. Sen halâ akıllanmadın. Kendi vazifesinde. Başkâtip Aziz bey var. Zühre Masley» diye bir şiir yazdım. Muhasebecinin bir gün ansızın basıp kasasını teftiş ettim. Sefarethanede yatıyor. Türkiye'den kaçmış. Bana bir ricada bulunduydu. Umurlarında mı. Demek ki. Sefarethane.. onlar Türk'e değil. Hem de Türk'e muzır oluyorlar. Hem bunlara niye enterese oluyorsunuz?» dedim. Sefarethanenin Tahsin adında bir muhasebecisi var.

Yatıyor. kendini niye küçük düşürüyorsun? Bunların ekmeğini nasıl kabul ediyorsun?» demiş.. oradan bir takım Tatar aileleri. hem de nimetini yedikleri millet ve devlete hakaret ediyorlar. Sen de Müslümansin. Kırım'lı imiş.. Git sana Türk'ler yardım etsin» demişler. Bir gün de Çerkesleri methederken şunları söylemiş: «Biz Çerkesler. Bir insan birinin hizmetini kabul ederse. memur. Vaktiyle Çar sarayı mükemmel bir siyaset tutmuş.Kadın Rusça. Çerkesi yükseltmez ki. necip. işte Çerkesle Türk! Çerkeş karılarını çarşafla kapatmaz. Aralarında yalnız Çerkeş adı ile söyleniyorlar.. Bu Tahsin'e o günden itibaren büyük bir garez bağladım. Hepsi vahşidir. Başkâtip Aziz'dir. Zıp zıp sıçradım. Kadın ona iyi cevap vermiş. zabit yaptığımız. Hemen maaşını kestim. bütün bunlardan beri. iş de yok. bizden ne istiyor? Gitsinler. hakaret ettim. Hakikaten Rusya'da seyahat böyle müşkil imiş. Mekteplerimizde yetiştirdiğimiz. sen Çerkesi evc-i âlâya çıkaracaksan. Türk'e hiyanet suretiyle alçak. Haline acıdım. kendisinin eline bir şey geçmez. Aç ve açık imiş. Eğer bu istiklâlleri için ise. Ne parası. yakışan o vazifeyi dosdoğru ifa etmektir. «Dediğini kabul ettim. ahmak ve kafasız şey. Bu cevap cidden yerinde. hepsi bir kart bastırmışlar. Kırım Rus eline geçince. asil. istediğin kadar methet. Çerkeş'in yüksekliği. iki gözü çeşme. ziyafetlere davet etmedim. Meselâ. sarayda hıristiyan olarak büyütürlermiş. Bu adam.Türk'ü kötülemekte ne mâna ve buna ne lüzum var?. Elâlem insana bu kadının dediğini söyler. 256 Abaza. . biraz Tatarca da biliyor. dışarı da attım.vermişler. Müslü-manmış. Çerkezce. Ne de şimendüfere binebiliyormuş. Fakat onu meth için. sen böyle âdi bir milletin memurluğunu kabul edip. Bu sefarethanede diğer bütün Çerkeş memurlar. Kafkas Dağları asilzadelerinin.. ona izzet ve ikram etmiş. dalkavukluğa başladı. Bu kadın bana bir şey anlattı.. kabul değil. Bil'akis bundan müthiş zarar görebilir. ne Türk'ü tahkir. Tahsin buna cevap bulamamış. Ne fuhş. Tahsin Çerkeş diye kadınlar görüşmüş. Bunlar utanmıyor. Sefarethanenin bir evrak memuru var. Canım bu Çerkeslerin azgınlığı nedir? Türk bunların kıçlarına kazık mı sokuyor? Köylü Çerkeş böyle değil. Bilhassa çocukları alıp Rus ve Hıristiyan yaparak büyütür-müş. nefer vesair hizmetlere alırmış.» Kadın geldi. Yok eğer o milleti âdi görürse memuriyetini kabul etmez. Sefarethanede bir oda. Orada yerleşip Çerkesleşmişler. Bunu bana aynen anlattı. Para verip biletini de aldırdım. içlerinde bir adam var ki. çıkar. Moskova'ya bir tekaüt maaşı alabilmek için gelmiş imiş.. Kızlarını da alıp. Ruslardan istesinler. Kadın Karun'a anasının yanına gidecekmiş. korktu. ne kartına bir Abaza adı. işte bu kız da küçüklüğünde Saraya alınıp büyütülenlerden biri imiş. Onlar nihayet buna: «Burda Müslüman Sefarethanesi var. Türk'ü aşağılatmak. Anladı. fakat.. mevkilere çakardiğımız herif bunu yapıyor.Utanır. yemek verdirdim. Türk hayvan gibi çuvala kor. Kabartaylar ve Çerkesler içine kaçmışlar. Ağlıyor. Keka. el etek öperek alıyorlar. Bu da onlardanmış. Çerkesler bizde ve Osmanlı Sarayında kadın ve erkekleri ile ne ise. ihtilâlde Saraydan dışarı atılmış ve kocası kesilmişti.. Gitti. Yalnız Aziz böyle yapmamış. bu milletin kendi kanında olan bir şeydir. Türk çok aşağı bir millettir. ne yatacak yeri varmış. büyük bir milletiz. Yüz vermedim.Çerkeslik gayreti artık bu kadar da ileri gider mi? Bu kadarına insan utanır. çingenedir. Şimdi gel de çıldırma bakayım. Rusya'da da ayniyle öyle imişler. Ve burası otel değil deyip.Insan bunu yapamaz. Bu Tahsin de böyle yapmış.Adı Tahsin Rüştü. Kartlarda bizim bildiğimiz adlarının kıçına birer Çerkeş adı takmışlar. bilhassa Çerkeş beylerinden bir çoğunu Saraya zabit. Nasyonalist bir abazadır. Çünkü Türk'e hakaret ve düşmanlık etmekle. O vakit istediğini yapmakta ve demekte serbesttir. Bu Tahsin olacak. Fakat bir şey vermemişler. Demek bu hal. Tahsin adını istemiyor bile. yiyip içiyor. Bundan daha fecî bir tecelli oldu: Birgün bir takım geldi. Bunlar Çar'ın Hassa Alayında mühim yerler sahibi olmuşlar. Hem memuriyeti kabul ediyorlar. Sonra ahlâksız adam ekmek yediği yere hiyanet ediyor. İşte bu hal Çerkesliğin büyüklüğünü gösterir. Demek ki. Hem de doktor. namuslu insansa. aşağılığı kendisine bağlı. Be adam. Sonra haksız insan. konsolos Fuad.

ilh. muharebe meydanını bu istihkâmı seyrediyor zannediyor. yaşlıca bir Tatar kadın. Bir çok uğraşmadan sonra söyledi. O. fakat evlenmem dedi. Fakat ne yapabilirim? Moskova'ya dönüşte çocuğa söyledim. Merak ettim. bu levha. Biz size göndeririz veririz deyip beni aşırdılar ve sonra da göndermediler. üstü örtülü. Rauf imzasıyla bir şifre aldım. Hemen Karahan'a gittim. Benden imdat umuyor. Bir tanesi Mişer imiş. Bir taraftan siyasî. Rus Donanmasının Sinop'ta bizim donanmayı yaktığının yağlıboya resmidir. mutlaka ecnebi unsur aleyhinde olmazdım. Ne güzel. Kız birden ağlamağa koyuldu. Hoşuma gitti. Ev sahibi. Yüreğim hopladı. Yapacak bir şey yok...Hiçbiri bunda yok. Sordum. Kendisiyle görüştüm. Kaç göç yok. Sinop'ta mevcut iki taştaki kitabeye göre bizim yanan donanmanın amirali Tufan Paşa imiş. Bir gün dediğim kız ile bir ırmağın kenarında oturuyoruz. Her Çerkeş ve Abaza. Tatar kadınlarında okuyup. Bunları okuyor.. ilh. Sivastapol'a geldim. Güzel. canına çengel takar. Onaltı yaşlarında bir Tatar kızı var. kızlığını bozmuş.. iyi gördük mü. Zeki. beni sür'atle yollamalarım rica ettim. Bahriye Dairesini ve Tersaneyi de gezdim. Hele gözleri! Ne müthiş!. Bir de mücessem top. Bu tabloyu fotoğraf ettirmek istedim ve çok rica ettim. Abazadır ama. içinde on kadar kadın erkek pansiyoner var. Moskova civarında «Pastaraçarin» köyü. bir kırda biraz vakit geçirmek lâzım olduğu anlaşıldı. itirafa mecbur oldu. Baktım ki. Tufan'm mezarı Sinop'ta Seyid Bilâl'dedir. Masasının arkasında bir tablo nazarı dikkatimi celbetti. malûmatlı bir adam da. iç tarafta Rus donanmasının bir çok vapurları duruyor. odasına sokmuş. Tatarlar buldular. Şöyle bir dönüp yan gözle insana bir bakarsa. Yakurgan'ı Kesikbaş. bir taraftan Türk tarihi için bir düziye çalışmaktan bir 257 aralık fenalaştım. Aziz'e bende halâ devam eden bir muhabbet ve hürmet hasıl oldu. haber verdim. Diğer şehidler hükümetin yamnda bir yere gömülmüş. Kenarlarına bütün bu harpleri yağlı boya resmetmişler. Okuyup yazmayı bırakıp bir sayfiyeye gitmek. Hüngür hüngür ağlıyor. o vazife ile meşgul. tarih için vesika olurdu. Bir müze de yapmışlar. Bunabir şiir yazdım. harbin cereyan ettiği mevkii tabyeleri gezdim.Galiba iki günde idi.. Manzara güzel. Mişer bir kadın da var. Bir sayfiye sordum. Kadınlar ile veya kadın erkek geziyoruz. Ben «Ne var?» dedikçe daha ziyade ağlıyor. RUSYA DÖNÜŞÜ Sayfiyeden döndüm. Bizim şive ile de konuşuyor. Bilhassa Malakof Tabyasım olduğu gibi muhafaza etmişler. Israrda devam ettim. Bil'akis Türk memurunun vazifesi ne ise. Türkçe huruf ile okuyup-yazıyorlar. etrafı . Sordum. Bu kadın şakalar da yapıyor. anasına söyliyememiş. Fransa ve Sardunya müştereken buraya asker çıkardığımız vakit. Hepsi de Tatar. Biz. Aziz gibi olsaydı.. Bizim sırf hakikat ile meşbu ve müteharrik olduğumuzu bu da gösterir ki. Babası bilmiyormuş. Avdet hazırhğındayım. Yakup ve neferim Beyti ile trene bin-dim. İki-üç günde başım yerine geldi. bu müstesna. Sivastapol'da bir tahtelbahir hazırlanacak. Şaşılacak şey.yazma bilmeyen adetâ yok. herkese va'z veriyor. Türk olmasa da itiraf ve takdir ediyoruz. Yâni evlendireyim diyor.Ingiltere. Böyle güzel kadın nâdir olur. hattâ Arnavut. Bahriye Dairesinde en büyük memurun odasına girdim. Ne yapayım ki. Öylece duruyor.Orda bir de güzel bir şey yapmışlar . Pansiyon gibi imiş. insan ortadaki yüksek yere çıktı mı kendisini tam muharebe esnasında. Artık işler de bitti. aklıbaşında ağırbaşlı. Metrisleri çitlerle tutturmuşlarmış. Ortalık da çok sıcak. büyük ormanları olan ve yanında bir ırmak geçen bir köy.Büyük.îzdivaç va'diyle iğfal edip. Otomobil ile bir saat kadar gittik. Limanı gezdim. Orada bizi büyük merasimle istikbâl ettiler. zeki. Şiirin adı «Mişer Güzeli» dir. «Dünkü gün taarruza başladık» diyor. Bizi güldürüyor.. ne mahfuz liman. Meğerse çocukluğunda babası ile beraber istanbul'da bulunmuş imiş. Bir büyük bahçe içinde bir ev.. Tatar evi. Bir de bunun beş yaşlarında çocuğu var. Burda diğer bir şiir daha yazdım. insan ve emsalini koymuşlar. Bunlar çürüklüğe çekilmiş. Muhammediye başta olmak üzere Ahmed Yesevî'nin Hikmetleri. Zeki ile beraber Sefarethanede benim odaya kadın getiren Feridun bunu bir gün Sefarethaneye götürmüş. kitapları var. Eğer bunu alabilseydim ne iyi idi. dairevî bir yer.

Anlattı. Hepsi harekette. Hakikaten Sinop'ta tahtelbahir gören zabitler önce Yunan gemisi zannedip topbaşma gitmişler. Onlar yine Rusya'ya gittiler . Hemen sandala atlayıp karaya çıktım. Rus donanmasının kabil-i istifade kısmı hareket etmiş. neferler. Bir insan sığar bir delik. Bu fevkalâde bir rekordu. Bunlara orada bir meydan yapıp gömmek. Dibi görünmüyor. Baktım. belki üç güne indirmek mümkündür. Emin Paşa'yı buldum. Bir araba pislik var. Eve gittim. hapis kalıp bir daha çıkamaya-cakmışım gibi bir his geldi. bir Türk ve Tatar'dan Rus olma insanlarız. Ağlamalı mı. Eski duvarlarım da yıktılar. Evrak bavulunu Beyti'ye verdim. Bana «gir!» dediler. yoksa gülmeli mi? Sivastapol'da Yunanlıları mağlûp ettiğimiz haberini verdiler. iskeleye yakın meydanda beni selâmladılar. Vakıa telgrafla hareketimizi haber verdik. Gemiler bütün bayrak içinde. .Ben başkasında misafirim. üstüne bir âbide yapmak istedik.. 258 259 Sonunda sordum. Baktım. «Kira verdi mi?» de-dim. Çünkü Rusların evrak hırsızlığı malûm! Gündüz elinde. Meydanda bir şey kalmadı. Yâni eski hayrata da ettiler. Artık sevincimiz son dereceyi buldu. Zarurî indim. Bazı şeyler almışlar. Biz geçtikçe «Hurra!» diye bağırıyorlar. Eşyayı Emin Paşa'nın beraber götürdüğünü söyledi. Fakat şaşırmışım söylüyorum. bunu öğrendiğime ne memnun oldum. Ağustos ayı. Yıllarca öyle kalmış. Sinop ile Sivastapol arası Karadeniz'in en dar yeridir.duvarlarla örülmüş. Bizim eşyadan eser yok. demir çubuklardan bir merdiven. 8-10 küçük. Ve ilâve etti: «Rusça bir darbımesel vardır: Bir Rusu biraz kazırsan. Dağ içinde bir kestirme patikadan Taşköprü'ye civar bir yere indik. Paralarını ben verdim. Sinop'tan Emin Paşa'ya hanemden çıkmasını telgrafla bildirmiştim. Denizin dibindeyiz. Neferler küpeştelere dizilmiş. Boyabat'a uğramadık. Hep biz. Orada geceyi geçirdik. Mustafa Kemal'in heykelini diktiler de. Yunan donanmasına rastge-lip ellerine düşmemek içindi. «Eşya?» «Veririm» dedi. Hakikaten bu bilinmeyecek bir şey değil. ANKARA'DA Hasılı Moskova'dan Ankara'ya beş günde geldim. biz. «Ne alırlarsa para almayın. Alelusul kıtaları dolaşıp selâmladım. Gireyim dedim. Otomobile atladık. gece yatağında olacak. Geminin zabit ve neferlerine parkta bir ziyafet verdim. yolda ingiliz'lere. Aman. Halktaki sevinci görmeliydi. Bir günde Ankara'ya geldik. Deliğe yanaştım. Fakat sonra bayrağı görünce tereddüt etmişler. Telgrafla Kastamonu'ya yazdım. Bavullarımızı bir delikten aşağı indirdiler. çaldırmayacaksın dedim. Ziyafette konuşurken diğer bir sürü zabitiyle aralarında münakaşa zuhur etti. Muvellidülhumuza aletleri var. Sade evrak ile Beyti'yi aldım. Halâ yapamadılar. Ordumuzun İzmir'e girdiği haberi geldi. Sanki gireceğim. Devam etti. Ev sahibi Yahudiye sordum.» dedi. altından ya Türk ya Tatar çıkar der. giremedim. Öyle yaptı ve muhafaza etti. Vapurlar düdükler çalıyorlar. Zabitler. Şerefimize manevra yapıyorlar. Ama ihtiyat olmak üzere büyük bir Türk Bayrağı açtık. 3-4 büyükçe gemi var. Son yangından sonra orası yola geliyordu. Bu tahtelbahir kumandanı bir yüzbaşı idi. Öleceksin. Kuyu gibi derin. Toplar da attılar. Bir tehlike daha geçirdik. Ben vereceğim» dedim. iki ata bindik. Günler pek uzun. Dükkâncılara da tembih ettim. Bazı bavullar zorlukla geçti. Ranzalar masa ve sandalyeler var. Tahtel bahre geldik.Onu da vermemiş. Konuştukları Türk'lük ile Rusluk mes'elesi imiş. Birkaç alay asker. Ekser Anadolu'da şimendifer veya muntazam şoseler. Meğerse telgrafım gelmemişmiş. Biz de o vakte kadar limana iyice girmiştik. bu şehidlerin basit bir nişanesi işi hâlâ duruyor. Tahtelbahir vermelerinin sebebi. Dörtnala gidiyoruz. SİNOP'TA!. Oradan motörle tahtelbahire gidiyoruz. Sivastapol-Sinop arasında sür'atli gemiler olsa bunu dört güne. «Yukarda dursam olmaz mı?» dedim. 19 saat sonra sabah erken Sinop limanına girdik. Sinop'taki istihkâmlar bizi düşman zannedip bombardıman etmesin dedikti. Bu böyledir. Ben eşyamı evde bırakıp hiçbir şey almadım. Olanca sür'atle gidiyorlar.eşya bir aradayız. «Taşköprü'ye bir otomobil yollayın! Yarın orada hazır olsun!» dedim. Ortalık pislik içinde. Elektrik tenviratı var.Telgrafla oraya bildirdik. «imkânı yok» dedi. bombardıman tehlikesine mâruz kalmışız. Korktum. Hakikaten bu büyük bir bayramdı.

türlü fenalıklar yaparlar. diğerlerinin aman bunun yerimizde gözü var . O da «Peki» dedi. Dedim: «Göç ediyoruz». Soysallı'nın Rusya aleyhine bizim Hariciye'ye verdiği raporlar. «Paşa burda mı?» dedim. Birincisi Eskişehir'de. Birgün bir araba ve iki uşak alıp Emin'in evine vardım. Rauf Hey'et-i Vekile Reisi. keza şehirde de hırsızlık. Fakat haftalar geçti. vazife. Evimde oturdun. Yusuf Kemal'e icrasını havale ettiler. Ben artık yazı ile rapor verir miyim? Bütün işleri anlattım.«Niye?»dedim. işin esası.ve arkadaşı ile Tahsin'in azillerini zaruri görüp. Rakip Mustafa Kemal ile de takışır. Böyle teşekkür ettin. Devleti düşünen yok. Sizin Hariciye vekâletinizin bütün dosyalarını Ruslar çalıyorlar. Kadın «Ne demek. bundan dolayı âmirlere şahsî. «Yok» dedi. «Düşman olacakmış.. bu da tam İsmet'in istediği şeydir. Sabri. Bizim ordu. Bu sefer de başımıza bu geldi.diğeri Afyon civarlarında idi. Şimdi ikimize lâzım olunca. Benden seyahat ve teftişlerim hakkında rapor istediler. öyle mi? Senin hiç insaf ve vicdanın yok mu?» dedim. Eşyamı kullandın. Meclis'e gittim. Yapmadı. bu da pek haklıdır. Malsa benim. Sen sıkılmadın mı? Bu kadar eşyamı buraya nasıl getirdin? Ben ne yapacağım? Kaç gündür el evinde misafirim. karyolayı kaldırıyorum. «ihtiyarım. Ben de «Bana da lâzım.» dedim. varsın olsun» dedim. Yatak ve karyolayı da naklettirdim. Emin Paşa geldi. Bir kaç saat sürdü. üşürüm. Benim evimi soydun. Ali İhsan da ordusunu pek tanzim etti. Kapıyı bir hizmetçi kadın açtı. işin kolayım da bilir ve bulur. «Bari bunu alma!» dedi. bundan dolayı ihmal veya tâdil edilemez. Yorgana sarıldı. Evimde oturdun. Birine Yakup Şevki Paşa. Herkes diyor ki. Yine «ötekiler ne ise ama. olmaz» dedi. Bu adam muktedirdir. Ama. Herkes sevinç içinde. Zararı yok. Millet ve Devlet işinde asla böyle bir düşünce ile vazifemde tadilât yapmadım. Korktu. «Bu ne?» dedi. Belki hayatına da kastederler. Mustafa Kemal'i kandırır. O'na kendisini himaye eder ve ağır yazılar yazdırıp. burada bir şey olursa Rusya'ya sığınırlar. Bazıları dediler ki: «Ali İhsan haris ve huysuz bir adamdır . iki tarafla hoş geçiniyorlar. Fakat yapamadılar. Aksini de düşünmedim. Bilmem ne oldu. Bizim eşya bütün tencere ve tabaklara kadar arabaya nakledildi. Hey'et-i Vekile içtimaına iştirak ettim. Çünkü kendisine düşman kazandırır mı? Bu zihniyet bizim bütün memurlarda vardır. Çerkeş adeti. Yorganı hâlâ sıkı sıkı ' tutuyor. Ne yapalım. Arabanın yanında eve kadar gittim.. Sırtüstü karyolanın üstüne vurdum. diğerine Ali İhsan Paşa kumandan tayin edilmişti. Belinden yakaladım.» Yusuf Kemal Hariciye vekili. Yâni rakibini Mustafa Kemal'e şahsî düşman gösterir ve rakibini o yola sevkede-cek şeyler de yapar. İsmet ve Ali İhsan arasında ihtilâf olduydu. Hey'et-i Vekile Moskova sefirliğini bana yeniden teklif etti. Dağda. ' Emin Paşa denen adamı da gördük. kabul ettiler. ruhu söylenmedi. Hele Tahsin'in bir daha devlet hizmetinde kullanılmamasına karar verdiler. Dedim ki: «Görüyorsun senden kuvvetliyim. Suratımı astım. Çünkü. Yine çekememek mes'elesi miydi? Çünkü İsmet muktedir ve hâkim birini görürse derhal tepelemeğe kalkar. Yusuf Akcoraoğlu(*) ile Ağaoğlu Ahmet kendilerini Hariciyeye Müşavir gibi tayin ettirmişler.Gün geçiyor. rakibine göndertir. Bir taraftan da Rus sefarethanesinden çıkmıyorlar. Yatağı. Bana fenalıklar yapmak istediler. Yine red ettim.Dost olacakmış. Moskova'da Rus ricalinin ağzında. ben Rusya'ya gitmeden evvel iki orduya taksim edilmişti. Sustu. Yakup Şevki kıymetli bir askerdi. Hiç bir söz dahi söylemedi. Harb-ı Umumi'de iran'da ve Irak'ta iktidar göstermiştir. Sefir Kara Sait ile eş. Mustafa Kemal Sahife 408'den itibaren olan sahifeleri bu harp ve zafere tahsis etmiş. Artık rakip tepelenmiş demektir. şu yorganı bırak» dedi. kaldırdım. Sana bu kadar iyilik ettim. Bir lâf dahi söyleme! Ve kımıldama!» Çektim yorganı da aldım. Zeki. Nitekim ben de böyle düşmanlar kazandım. mal sahibine düşer. vermiyor. «Sus!» dedim. Makine gibi bir hale getirdi.iki cambaz bir ipte oynayamaz herhalde birinin onların yerine göz dikmesi. «Eşyayı toplayıp arabaya doldurun. isterse olmasın. Bu iki adam hakkında herkeste şüphe var. Uşakları içeri aldım. Dedim: «Yazı ile 260 : bir şey veremem. Bana lâzım» dedi. Galiba düşünüyorlar ki. Eşyamı kullandın. Böyle teşekkür ettin. Dinlersiniz.

Mademki böyle yapacaksın. Bunu yapamıyacaksan.. Taşköprü'de iken ben Ankara'dan Sinop'a gidiyordum. Kitaba teşekkür ediyor . ilâhlar çıldırdılar. Bana gayet tatlı bir mektupla teşekkür ettiydi. Halit o vakit Kastamonu meb'usu oldu. Herhalde Ali İhsan o tarza dökülmekle pek akılsızlık etmiştir.. Bu halinizle hiç kimse sizi sevmiyor. Bundan başka iş yoktur. Meseli mazmunu vaki olmuştu. Demek yalnız yere düşünce terbiyesini takmıyor. yazıyor. Birçok kusurlarınızı da söylüyorlar. Nureddin. neferlerine çektirerek insanlar arasında gezseler. Fakat geçti Bor'un pazarı. Bu azametli adamın orada burnu kırılmıştı. Sonunda Izmit'de Nureddin'i tepeledi. yâni vekil idim.)! Ateş püskürdü. Yerine Nureddin Paşa'yı tayin ettilerdi. Bu da meslekî ağalan gibi iblis azameti savuranlardan.. (*) Bir kelime metinden çıkartıldı. işte bu asker ilâhlar yıkıldıkları vakit insana benzerler. Ali İhsan'ın ordusuna yaptığı bir tamimi Millet Meclisine verdiler. Derhal azlettiler. Mustafa Kemal bir karınca gibi bile rakip kabul edemeyen (. Mustafa Kemal. Pekâlâ. hiç cevap vermediydi. Gazetelerde makaleler yazıyor. hattâ komünistlik yapıyor. Şimdi bu mektubu om nazarımdan daha ziyade düşürdü.ü-. İsmet. Çünkü vaktiyle ben bu zâta benim Sanıson ile Dalilâ'dan bir tane göndermiştim. daha yüksek mevkide. Kıpkırmızı oldu. Oldu. Benimle görüşmek istiyor. izmir zaferinden sonra izmir'e gitmiş. Burnunun kırıldığı görülüyordu. Bu raporun ithamatı ağırdır. yarı araba bir şey yaptırıp onun tepesine oturup. Onda kendisine yollamış olduğum kitaptan bahs ve teşekkür ediyor. İsmet) de aman yerimizi kapmasınlar diye bunları tepelemekle meşgul. Bizimkiler gizlice bütün cephelerden kuvvetleri . Birini uzun uzadıya tecrübe etmeyince. beyanat yapıyor. Kendisi ile görüştüm. Ali îhsan'ı ben şahsan tanımadım. îsmet'e de yollamıştım. o vakit ben ondan aşağı değil.» dedim. Nihayet Ali İhsan tepelendi.deyip tepelemiş olması lâzımdır. Yâni insana iki satırlık bir teşekkür mektubuyla teşekkür ederler.Bir yıl sonra mektup yazıyor..jfT • NİHAİ ZAFER Harp şöyle olmuş: Ordumuz yine düşman ordusuyla hemen müsavi vaziyette idi. Hem iptidaî terbiye mes'elesidir.. en mühim mevkilerde oturmuş olan büyük ilâhlar (Mustafa Kemal. sür eşeği Niğde'ye. Mustafa Kemal bu sahifelerde Ali İhsan'ı çürütüyor. bu miktar taarruza kâfi değildi. böyle adamı nasıl bu mühim mevkiye tayin ediyorsun? Milletin talihini kat'i olarak tayin edecek mevki. gören insan. o halde daha evvel ordunu alıp. Bunu görünce doğrusu bu adama gıyaben hasıl ettiğim itibar zail oldu. Uzun zaman Nureddin Taşköprü'de inzivada yaşadı. O vakit yüzüne «Herkes senin için pek kibirli ve azametli diyor. Mektubuna cevap bile ver medim.. kumandan oldu ya. Hem şeref bunlarca mevki ise. Halbuki hayatımda iyi kötü gelen mektuba kabul veya red. Bütün bu azametli paşalar en mühim iş olarak birbirini çekemiyor. 261 manialı idin. cevap vermemek nadiren olan şeydir. biraz da aklı zayıf galiba. İsmet'i Mustafa Kemal'i fiilen tepelemeli idin. Lâkin bu da asker değil mi? Kibrü azameti öyle ki. Kaymakam Halil Bey'in Ali İhsan aleyhindeki raporunu neşrediyor. derhal azameti yine kabardı. Nasıl oluyor da insanların içinde bulunuyorlar? Hiç olmazsa iki adam yüksekliğinde. namuslu veya namussuz demek doğru değildir. İsmet Ali İhsan'ın âmiri idi... Zafer oldu. Sivas'taki beceriksizliğini ballandırarak. Nezakettir. «Bu şüphesiz bir tanrı teâladır. herbiri en mühim makama geçmek hırsı. mevki ve hased meseleleridir. Namuslu bir adam gibi de duruyordu. yine İsmet ve Mustafa Kemal ile aralarında benlik dâvası zuhur etti. Bu sebeple kat'i söylemiyorum. yarı kürsü. ama derhal Mustafa Kemal aleyhine döndü. Yol üstünde olan Taşköprü'den geçiyordum. Nureddin zaferi kendine maletti. hiç sesini çıkar(•) Yusuf Akçura: Türkocağının kurucularından. Derken bana bir mektup geldi. Böyle mes'eleler hep hırs. O. ateşiyle yanıyor. Küçük ilâhları tepelemeye karar verdiler. 262 . Zeki bir adamdır. "3 Taizı Siyaset" kitabının yazarı.» der. Mustafa Kemal Nureddin'ir aleyhindedir. Bu tamime göre Ali İhsan adetâ isyan vaziyetine geçmiş bir halde idi..

Biz Afyon'da düştük. Bir parça aklı başında olan kumandan bunu yapamaz. insan düştüğü yerden kalkar. dürüst. bir milletin bugünkü ihtiyaçları nedir bilmiyorsunuz. herif izmir'de ve ordan kumanda etmek istemiş!. işimizi Allah yapıyordu.Fakat işin hakikati da böyle idi. Vaktiyle kiralın setr yaparak bütün kuvvetini sol cenahımıza toplayıp bizi perişan ettiği oyunu..alıp düşmanın sağ cenahına (Afyonkarahisarı) yığmışlar. Bu hareket ya herro! Ya merro!. Kendi medrese hal263 lerini de bilir ve saklamaz söylerdi. Şu adamlar ne derin bir uyku içindelermiş.Bu sevkiyat onbeş gün sürmüş. Yunan ordusunda tereddüd hasıl olmuş. Dedi ki: «Kendini yorma. askerin firarı hakkındaki telâşını ve verdiği taarruz kararını bilmiyorlar. karşımızda kötü bir düşman vardır. İlim nedir. felâket idi. MEHMET VEHBÎ EFENDİ Bizim Konya meb'usu Vehbi Hoca büyük bir akıl-i selime sahiptir. Nihayet cephede bulunan kumandanlardan.» Bu ta-mamiyle doğrudur. Birgün kendisiyle medreseliler ahvalinden bahsediyorduk.. Fakat zarurî idi. Yukarıdaki askerimizi alıp Afyon'a yığmışlar . 130 bin kişilik bir ordu kilometrelerce sahadan kaldırılsın da. Bu adamı da Mustafa Kemal az zamanda tepeledi. Askerlikçe öyledir. sözünün eri adamdı. Diğer cepheler tâ Marmara'dan Afyon'a kadar bomboş kalmış. Şimdiye kadar Anadolu harplerinde daima liyakatsizlik gösteren Yunan ordusu. Bir kism-ı mühimmi de imha edilmiş oldu. Aferin! Yunanlılar hiç görmemiş. Kendisine: «Siz cahilsiniz. sabah erken topçu ateşiyle Kocatepe'den vaki olmuştu. . Dağlar bizim asker ile tutulmuş. Bereket versin ki. Yine nargilesini kurmuş. Ya harp sıkı bir surette tutuştuğu vakit.. Buna da bin şükür. O geçti. Büyük Zafer kazanıldı. Politika ordular için taun ve veba gibi bir şey. Asrî bir hale gelin. birbirini yiyordu. İki taraf olmuş.Asker gece yürür. Demek Yunan ordusu çorba halinde imiş. iyi bir mektep tahsili görseydi mühim bir adam olurdu. İsmet Paşa'dan bekledim.. başka çare yoktu. deli gibi ordan oraya koşuyorlardı. bir noktaya yığılsın. TAARRUZ BAŞLIYOR Taarruz 26 Ağustos 1338.Şivesi Konya şivesidir.Fakat sözleri kuvvetli. dünya nedir. Bir aralık Şer'iyye Vekili idi. Esareti yapan süvari fırkalarımızdır ki. Bu adam.. Aklınızı başınıza alın. Kaçacak bir delik yoktu.Sezseler de bir mukabil taarruz yapsalar. Demek millet yaşayacakrmş. Mustafa Kemal .» dedim. Bunu söyliyen askerler Hey'et-i Vekile'rtin. Sözünü saklamaz söylerdi. ordan kalkacağız. Bizim adam olacağımız da yok. Hey'et-i Vekile'de taarruzdan bahsoldukça.İsmet sehpası bunu deli gibi yapmışlardır. Millî Harekette işimizi Allah yaptı diyordum ya. Ya altı. Hakikati söyliyen biri idi. Fevzi Paşa'ya derdi ki.bu sefer bizimkiler onlara oynamışlardı. Daha da beter olsunlar. dedikleri hareketti. Trikopis başkumandanlığı deruhte etmiş. Taarruzu mutlaka ordan yapın!» derdi. Hocalar zaten inkıraz bulmuş bir nesildir. Türk'te cibilli olan ve herkesin tastik ettiği aklıselim adetâ onda tekasüf etmişti. bu defa daha büyük bir liyakatsizlik göstermiştir. fokurdatıyordu.. Yunan ordusu etrafı dağlar ile muhat bir dere içinde kalmıştı. İyi asker ve erkânı harbler dediler ki: «Böyle bir hareket cinnettir. düşman açık cep-heden. görülecek bir manzara idi. mahvediyorsunuz.Fevzi . Beş günde Trikopis ve Yunan ordusunun bir kısmı esir düştü. heybesinin bir gözünde nargilesini yerleştirirdi. işte bizim Balkan Harbindeki ordu. isterse trenle olsun bir heybe taşır. Seyahatlerinde de. Yunanlılar için ana baba günü idi. bunu karşısındaki düşman ordusu hissetmesin.. Ordu bulunanlar diyorlar ki.. gündüz ağaç altında otururmuş. ya üstü. Sonra yine politika sebebiyle Yunan ordusuna cahil bir kumandan tayin edilmiş. Talih üstünü verdi. Başkumandan işi İzmir'den idare etmek istemiş. namuslu. Bu dediklerinin hepsi doğrudur. Hem de akrabasını memuriyetlere kayırıyor diye leke sürmek şartiyle ve Meclis'te istizah yaptırarak düşürdü. Şaşırmışlar. Yunanlılar ne körmüş. Mustafa Kemal'in de aleyhinde idi. Çünkü ordumuz durmakla eriyordu. Diyorum ya. Olmıyacak şey.meselâ Eskişehir'den bir taarruz yapsaydı bizim ordu mahvolurdu..» Vaziyeti görür adamdı. hoştur. Şu milleti cehalet ve taassuba sokup.. Sade yobaz zihniyetti idi. Bu adamın bir eğlencesi vardı. nargile içerdi. Zaten orduları politika hastalığına tutulmuş. Oyun aynı oyundur. düşmanın arkasına düşmüş ve hatt-ı ric'atı kesmiştir. İlim öğrenin. Yoksa sizin sarıklarınızı biz sarıp yerinize geçeceğiz.

Sonra bana Lozan'da Lord Gürzon: «Lloyd George İngiltere'yi Türkiye ile yeniden harbe sokuyordu. İngilizlerle harp pat264 laması hiç işimize gelmiyordu. Evet. hâlâ unutmam. sahtekâr. Bizimkiler izmir'e girdiler. atılmış silâh ve cephane ile doldu. Bir kısım da Bursa üzerine çekilen Yunan kuvvetlerini takibe koyulmuş. Fakat toprağımızı işgal altında bırakamayız. Binaenaleyh Türkiye ile dostluk taraftarıyım» demişti. fenn-i harbe mugayir bir plândır. İngiliz'ler de patlatamaz. at leşleri. Bir cesaretle orayı da işgalden kurtararak işi bitirdik. büyük zararlar ika eder. Bizimkiler Bursa'ya da girdiler. Çanakkale Boğazına doğru ilerliyorlar. esir düştüler. diplomasi hareketi merkezi oldu. Yusuf Kemal Hey'eti Vekile-de. tek kimse kurtulamıyacakmış. İngiliz Kumandanlığı. Bu işi bitirince ordumuz sür'atle İzmir üzerine yürümüş. Türk'ü tahkir ile ömür geçirdiğim. Bunlar Hey'et-i Vekile'de görüşüldü. Yusuf Kemal. haysiyetsiz. Bunları sonra Yunan'Iılar garbî Trakya'ya serpme suretiyle iskân etmişlerdir. Lloyd George'u bundan dolayı ben düşürdüm. Yusuf Akçura ile Ağaoğlu Ahmed'e «Artık hacet yok» diye izin verip ayaklarını Hariciye'den kestim. Mustafa Kemal Hariciye Vekili Yusuf Kemal'i izmir'e çağırdı.Bir müddet sonra Yunan'lılaşıp biteceklerdi. Ben mâni oldum. İngiliz'ler behemehal Boğaz'ı ellerinde tutmak istiyorlar.Vurursunuz. . Hakikaten Lloyd George'u düşüren Lord Gürzon'un manevrasıdır. Müşkilât başladı. Nice zaman oldu. Anadolu'yu. Böyle birinin bir devletin Hariciye memurluğunda bulunması tehlikelidir. bir müddet sonra Ankara'ya gelmişlerdi. Ben İzmir'e girişimizden üç gün sonra Ankara'ya vasıl olmuştum. İşgal sahasında ne kadar yerli Rum ve Ermeni varsa bunlar da Yunan'Iılar ile beraber kaçmışlar. Biz ise. Sade silâh patlatmasınlar. Eğer o esnada iki Yunan taburu yetiş-meseymiş.Kırıldılar. Şimdi önümüze İngiliz kuvvetleri çıktı. Hele ilerde büyük makamlara gelirse. Bunlardan üç alay süvari yaptılar.Türkiye ile harp yaptı. Hey'et-i Vekile'nin azillerine karar verdiği Zeki.Bu vak'a esnasında öyle korktuk ki. Dere ölü. daha ziyade fırka mes'elesidir. Hemen bu emirleri mahalline tebliğ ettim. mümessilliği bize notalar mektuplar yolluyor. Fransa'dan da bir harp gemisiyle Frenklen Buillon izmir'e çıkageldi. işte bu esnadadır ki. Hey'et-i Vekile Hariciye Vekâleti idaresini muvakkaten bana verdi. Zeki için siciline: «Bu adam yalancı. Çünkü teşekkül eden yeni kabine -ki yine Gürzon Hariciye Nâzın idi. hepsinden evvel geldi. Fakat öyle parlak bir netice vermiştir. Mustafa Kemal de orda. O. çekilirler» Aynı zamanda «Biz sizinle harbetmek istemiyoruz. Sabri ve Tahsin Rüştünün azillerini icra etmemiş idi. Zannediyoruz ki. Hepsi azlolunmuş. fuhuş ve zevkten başka bir şey bilmeyen biridir. kırık araba. Bu sayede bütün Yunan ordusundan bir fırka kurtulmuştur. Fransız Fevkalâde Komiseri general Pelle istanbul'dan izmir'e geldi. Boğaz'ı almak ve ingilizlerle vuruşmak istiyoruz. Verilen karar: «Müfrezelerimiz ilerlesin. Orda İngiliz kuvvetleri var. Derken kabineden düştü. İngiltere yeniden bizimle harp eder» dediler. Çünkü faik kuvvetlerin gittikçe tazyik dairesini sıkıştıracağını görünce harbetmez. Bununla bu talih itmam edilmiştir. «Gelmeyiniz! Vururuz. büyük bir zaferdir. bu da izzetinefs mes'elesi olur. izmir şimdi.Türk Milletini kurtarmıştır. Adapazarı civarından da 12 bin Abaza Yunan ordusuyla kaçtı. Bu hususta ingiliz Askerî partisinin de tesiri olmuştur.Binaenaleyh bir daha Hariciye memuriyetinde bulunmamak üzere azledilmiştir» diye yine kendi elimle yazdım. İngiliz'ler çekildi. Talihlerinin dönmesi Sakarya iledir. evvelce zikrettiğim veçhile siciline yazıp azlettim. Fakat bu. Maliye Vekili Hasan Fehmi de muhasebeciyi derhal azletmiş imiş. Bu zafer. Bunlar başlarında Said Bey olarak evvelce Yunanın mandası altında Adapazarı taraflarında bir Çerkeş Devleti istemişlerdi. Tahsin için de Çerkes'lik ettiğini. Tanassur etmeğe başladılar . Gürzon'un Türkiye ile harp istemediği de şüphesiz idi. Fethi ve Rauf da beraber gittiler. Lloyd George İngiltere'yi tekrar aleyhimize harp hareketine başlamak üzere sevketmek istemişti. Çekilin» diye de bir nota ile cevap verdik. Rusya seferim hakkındaki izahatı verince. ilk iş olarak dosyalarını getirttim. Kendi elimle Sabri'nin irtikâplarım yazıp azlettim. İzmir'e girildi.

Yunan askerlerini oradan geri çekeceklerini söylüyor. Rauf derhal Abazalık gayretiyle kaynamış olacak ki. mal. Ne de bulmuş. beni vurur.. Bu hiç caiz olmayan bir şeydir. Bir şey yapamadı ve diyemedi. «Siz azlettiniz. öldürmek ile tehdid etti.»dedi. Zeki'yi azletmiş. Fakat. Avrupalılar notalarında bizi sulh konferansına da davet ediyorlardı. Türk Devletinin iyiliği ile ne alâkası var? Sonra işittik. Paris'te işi budur.Para. Şimdi bu kanlar hiç olmuştu. bıra-kıverdiler. Mustafa Kemal'e jurnal gönderdi. Türk'ü tahkir eden bir çerkes azledilemez. Anladılar -sa. Yunan onlar için bu kadar kan. Sabri de beni vurmak. «Beni siz azletmişsiniz. Mu266 danya veya izmit'te bir mütareke yapılması için tarafeynin müzakere etmesini de teklif ettiler. Yunan'dan bahseden bile yok. azlinin kararını biliyor. Dinledi. görün! Ben doğrusu bu tayini işitince me'yüs oldum. yardım vermediler. Çünkü bu da bir derstir. «Kim söyledi?» dedim. ben azlettim. Bize nota nota üstüne yağdırıyorlar. Bunu işitince dedim ki: «Aferin Vasıf a. «Hariciye Vekâletinde Memurin Müdürü söyledi. Hakikaten Zeki Prag'da Vasıf'a kadın ve çocuk bulmak hizmetinde pek dirayet göstermiş. rezil olmuş. Demek vazifenizi bihakkın ifa etmekle başınıza belâ alıyorsunuz. Alâ. Kızıp. Bu adam sonra Meş-het'ten irtikâbından dolayı Ankara'ya gelmiş. ismetle bana: «Bu Avrupalılar kötü insanlardır. öldürebilirdi. dökmüş. gitti. Netice yalnız kendine düşman kazanmaktan ibarettir. işte Rauf açıktan Türk düşmanlığını himaye etmişti. Bu hem de birkaç kademeyi atlatarak terfihtir. oraya asker sokmamamızı istiyorlardı. İşte bu da hükümetin hali. Orada Mudanya mütarekenamesi yapıldı. Bir daha ortada gözükmedi. Venizelos anlamıştır. Bu da tabii ingiltere'nin işi idi. . en mühim işleri Boğaz mes'elesiydi. Çünkü Lozan'da muahede bittikten sonra. Hergün ona kadın getirir. Israr ediyor. Bu yine bir şey değil. Gönlümün dileği oluncaya kadar bırakmasın. Misali yok değildir. Ne yapacaksın bakalım?» dedim. fakat birgün Vasıf in da gözdelerinden birine kendi de fiil işlemiş. Yine geldi. Bu adam pezevenklikte sabıkalıdır. Bunu zihnime iyice yerleştirdim. Bir şey yaptırmazlar.» demiştir. hem de terfian tayin ettiriyor. Siciline rağmen. Bu felâkete uğradık.» dedim. Vasıf duymuş. «Hayır» diyerek savmak istedim. Siciline de yazılmıştır. Metelik vermedik.Fakat gayret yine beni bırakmadı. Mustafa Kemal'in evlâdlığın-dan biri ile evlendirilmiş. açıkça demektir ki. IşteTürk evl265 âdı! Ecnebi unsurlar ne yapıyor. Tutundu. Sen yaparsan bozarlar. Bu kuvvet askerdi. Bu. Derhal Başkâtipliğe Viyana'ya yollanmış. Bizi İzmir'e yolladılar. Ecnebi unsurlar her tarafı tutmuş. vaktiyle Nevres'i tevkif ettirmek için yaptığım teşebbüsleri Nevres haber almıştı. başkâtip olarak almış. Halbuki bu adamın bu halini ben hikâye ederken. Yaptığınızı oradaki memurlar alâkadarlara söylüyorlar. ancak Boğazlarda gayrî askerî bir mıntaka ihdasını. Avrupalılar.. sonra Londra'ya. Galiba Türk idi. Tam kendisine biçilmiş kaftan.Bu işin yürekler acısı fecî ve bu millete ders ve ibret bir sonu var. iş bununla da kalmadı. Hattâ Trakya'yı bile bize iade edeceklerini. Tahsin'i Meşhed'e konsolos tayin etmiştir. biz Trakya'ya sekizbin kişilik bir jandarma kuvveti gönderdik.» dedi. bilhassa ingiliz'ler telâşta... Anlaşılıyordu ki. kadından azlolundu. Tabii bunu ona söyleyen Hey'et-i Vekile azasından biri idi. «Bu devlete hizmet de etmek doğru değildir. Su testisi su yolunda kırılır. Feridun bir hami bulamamış. Bu adam gözüpek biri olsaydı. Yunanlılar şarkî Trakya'dan çekildi. Bu Yunanlılara büyük derstir. vekâleten Başvekil Rauf a havale edildi. O da gitti. Hey'et-i Vekile'de Rauf da vardı. Vasıf Prag'a sefir giderken Zeki'yi bulup. Neden sonra bana geldi.. Paris'te casus teşkilâtı yaptı. oradan Paris'e müsteşar oldu. Vasıf kurttur. Terfih ile. memuriyete. Müzakereye mahal olarak Mudanya kabul edilip bizden İsmet Paşa. Böyle bir adamı onun gibi bir adam sırf hususî hizmetleri için alıyor. Biz Lozan'a gidince Hariciye Vekâleti işleri. Çünkü faydası yok. Bekir Sami'ye de Londra'da bir akşam bir kadın getirip odasına bırakıp gitmiştir. Bir suretle savdım. Bil'akis böyle mükâfata lâyıktır. memuriyetsiz kalmış. Bunu da zikrediyorum. İngiliz'lerden ingiliz İşgal Kuvvetleri Kumandanı general Harington ile bir Fransız ve bir de İtalyan generali murahhas olarak Mudanya'da toplandılar. Kadından memuriyet aldı. Nihayet«Peki. Siz tayin ettiriniz» dedi.» Bu da yeis verici şeydi.

Demek artık Meclis'te. Birgün o azametli Yusuf Kemal Meclis bahçesinde yanıma geldi: «Doktor. bu ne ibtibdâd? Burası senin çiftliğin mi? Tabii Hey'et-i Vekile kızdı... «Sana ben de yapabilir miymişim? Nasıl?.. Benim bu kadar hizmetimi unutmuştu. kaçan kaçana olmuştur.. artık yeter.) kendisi de (S . siyasî vazifesinin Hükümete ait olduğu. Pişman oldun mu?» «Pişman oldum» dedi. meb'usları. Hele Lozan sulhûnden sonra bunu tamamiyle yaptı. bizi istanbul'a sokmamağa karar vermiştir. Tedbirsiz... meb'uslara Yusuf Kemal'in yolsuzluklarını. Muahede kalacaktı... . Ben onları tepelerim» demiş. Mahmut Muhtar Paşa da Çankırı meb'usu Ziya'yı Mustafa Sabri'ye yollamış... İngiliz murahhası Rombolt bize «Hırsızsınız. Biz Yunan'ı memleketten attık. Padişahı. Mustafa Kemal pek kızmış. O topları çalmıştınız. Mustafa Kemal Trakya'ya geçecek kuvvete Refet'i kumandan tayin etmiş. Asker toplayacaklar. Bu ne egoist adam. Türkiye bir çiftliği mesabesinde oldu. aleyhinde Millet Meclisinde propaganda yapıyordum. bu ne?...» dedim. Bu esnada Ali Kemal tevkif olunmuş. aleyhinde imişler.. Böyle misâller çoktur. oraya gidiyorsun. . tehlikeyi görmüş. «Beni Harbiye Nâzın yapsınlar.Zaten Meclis'te meb'uslar Yusuf Kemal'in Hariciye'deki idaresizliğini öğrenmiş.» diye hakaret etti. Dedim ki: «Senin bana azametin. kendin Franızcayı iyi bilmezsin. Hey'et-i Vekile'de de sırası geldikçe kendisine darbeyi vuruyordum. Bunlar da bizden korkmuş. Şimdi Meclis'te aleyhine hareket şiddetlendi... Bu adam da ne hayindir ve ne müthiş dolandırıcıdır. Kibirli ve azametli Refet bunu kendi şahsına yapılmış zannetmiş.. Bir taraftan da Tevfik Rüştü'yü teşvik ettim. nihayet Fethi yazmış. Ben olmasam Moskova'dan kaçıyordu. Hoca Mustafa Sabri. Kâmil Paşa'nın torunu Fuad tdris'de bunlarla beraber. bu adamın dürüst olmadığım. beni mahvettin. Yusuf Kemal bunları öğrenmiş: nihayet bîzâr ve âciz kalınca. yâni çiftliği gibi idare etmek hevesinde olduğunu gösterir. Ne hiyanet!.. Ankara'ya gelmesi. Kendi kendine kararlar verip icra ediyor.. izmir Zaferi.. Kibri artmış. Sonra Lozan'da bu topları istedik. Alçak. Bunlar olmamış gibi bir tavırda. Ankara'ya gelince Mustafa Kemal'in hâlâ Yusuf Kemal'e küfrettiğini gördüm. bana çok yaptm. hiçbir şey yoktu. Bunu Fethi'den de işittim. Mustafa Kemal. îşte sade bu.. ilerde tafsil edeceğim... Mustafa Sabri. Hele Refet'in askerle istanbul'a girmesi bunları titretmiş. Ben Rusya'dan avdetimden beri. istanbul'da türlü delilikler yapmış.. Ali Kemal ve emsali bir içtima yapıp kuvve-i askeriyye ile bize karşı koyup. Meclis'in haberi olmadan yapıyor. Hürriyet ve Itilâfcıları istanbul'da telâşa düşürmüş.. burnu kafdağmdaydı ve yine o sayede Hariciye Vekilliği ediyordu. Gel barışalım» dedi. Barıştık. notalar yazıyor. fakat içim iyi barışmadı. Ermenileri de silâhlandıracaklar.. Padişah'tan sadaret mührünü alacak....Jandarma dedik. şimdi demek Itilâ-fcılar Yunan'ın yerine geçiyorlar. Yusuf Kemal'e «yaz!» demiş. «Tövbe» dedi. Sersem adam. Hey'et267 i Vekile tarafından tebliğ edildi. küfretmiş. Mustafa Kemal'in nezdinde Yusuf Kemal'in işi b: misti. O da Yusuf Kemal'in aleyhinde müthiş uğraşıyordu. İZMİR'DE Şurası da pek garip idi. Bu kuvvet ve Refet istanbul'da halk tarafından hiç misli görülmemiş tezahürat ile karşılandı. bombalarla şimendiferi atacaklar. sadrazam olacak. memurları. azamet satmıştır.diğerleri derhal hayatları kaygısına düşüp. yanına bir bilen memur alsana. izmir'de general Pelle'ye bir nota yazmak lâzım gelmiş.. Eşi yoktur. vekilleri.» Dedim: «Pes mi?» Dedi: «Pes» «Bir daha bana azamet satmıyacaksın! Tövbe mi?» dedim.. Türkiye'yi keyfî gibi.. Bana yaptıklarının intikamım alıyordum.. Bilmem orası doğru mu? Fakat çok kişiden işittim. O vakit istanbul'da Kolçak denilen bakayası pek çok Ak Rus var. bunları hep Hükümetin. Bu ne tegallûp. idaresizliklerini söylüyor. Saçma şeyler yapıyor. Moskova Muahedesini kendi dirayetine mal etmişti. Bunu (. Meclis. Fransızca yazamamış.. Anadolu askerini istanbul'a sokmayacaklar.416) itiraf ediyor. Kendisine askerî vazifesinin hitam bulduğunu.) makamına koydu. Halkı da(.. yaptıkların ne idi. Bizimkiler vapur ile otuz top da gizlice göndermişler ise de bir İngiliz harp gemisi bu vapuru yakalayıp topları zaptetmiştir. Yusuf: «Hem müthiş yaptın.. Mustafa Kemal kendi kendine izmir'de diplomatlık ediyor. Tevfik Rüştü'yü de aleyhime kışkırtıyorsun. Sanki hükümet.

Sonra yüzüne nasıl bakarız dedi. Demek onun kuvvetini elinden almış. posa kalmış zan ve farzetmiştir.) getirip kumandanlıktan kaldırarak sıfıra mı müncer etti. Methedince. Lozan'da ve Hey'et-i Vekil'ede arkadaşlığımız zamanından daha sağlam ve samimidir. Daha iç yüzü vardır. Methi ne kadar çoksa.. Not: Metin içinde geçen parantez içinde italik açıklama ve notlar tarafımızdan eklenmiştir. Mezuniyetiniz zamanının hitamına muntazınm. Herif millet işi değil. favoritzm. derhal beni kuşkulandırdı. bir kısmını da Mısır'a.. Daima muhabbet ve müzaheretinize arz-ı ihtiyaç ederim. Bir şey de sızmadı. Bu işler benimle olmaz. sen isteme demiştir. İkisi de beni isteyemezlerdi. devletin iyilik ve kötülüğüne dair benim hiçbir dahlim yoktur. Daha diyecek var mı? Ama utanmaz. Yunan cephesinde yukarıdaki teşkilât ve tertibat yapıldı. Bu kanaatim. Mektepte benden iki sınıf aşağı idi. Vapurda miralay bir asker doktor vardı. Çürük ve gayri samimidir. Benim mezuniyet almamdan da telgrafında istifade ediyor. şahsi mevkiini düşünüyor. Yanıma geldi. Mühim işler yok zannediyorlar. Gazi ve ben ısrar ettik. başka vesile bulurdu. ben onu idare ederim» dedi. İsmet «olmaz. kimse ile de ihtilât etmiyor. Lâtife'nin hikâye ettiği şey.. Gazi. asma kesme. Bunlar rakiptir. Onlar evvelce İsmet'le başbaşa listeyi yapmışlardır. Bana dalsmet'ten şifre olmıyarak şu telgraf çekilmiş. Yalnız meb'usum. Doktor Rıza Nur gibi nâdir evlâd-ı vatanın istinadına müftakırdrr.. böyle en mühim kumandanları iş başına koyacak iken Karabekir. Ismet'in Başvekil olduğum söylediler. (AD. Lâtife boşandıktan sonra istanbul'a gelince. siz bana bırakın. hiç sesi çıkmıyor. İsmet olmaz dedi.. bitirmiştir. İsmet de ısrar etti.. Onu onlar pek iyi bilirler. Karabekir meb'us.) 269 Fakat mes'ele bu kadar değildir. Mustafa Kemal'in Cumhurreisi. Bilhassa gözlerinizden öperim kardeşim. huyu müthiştir. Salıâ açık.. iki yıl sonra. Zararı yok. İsmet» Büyük medihli telgraf. Herif bizi Hey'et-i Vekile'den atmıştır.. Buna en maddî. oranın memurlarından geldiler.. Karşıladık. Mustafa Kemal Karabekir'e bir vazife vermedi. iki saatlik mesafeye kadar gittik. Ne yapsın sonra şeref kazanırlar. fenalık etmiştir ve edecektir.. büsbütün uzaktan ve kulaktan.Sen de gel!» dediydi. Mustafa Kemal Benim için ben Rıza Nur'u da korum. Ali Fuad ve emsalini koymamıştır. Artık. Birçoğunu bir ingiliz vapuru Selânik'e götürmüş. Malımı bilirim. Rıza Nur Bey'i yine listeye koydu. 268 IKİNCÎ BÖLÜM CUMHURİYET DEVRİ Cumhuriyet devrinde milletin. Meclis'te bir sırada oturuyor. ettiği fenalık da o kadar çok olduğuna hükmetmek lâzımdır. en iyi delil bu. Cumhuriyet ilân edildiğim. Posayı attı. hamamın namuslu gösterilmesi şeklindedir. bu kadar hizmet etti. Onu getirmişler: «Sinop Meb'usu Muhterem Doktor Rıza Nur Beyefendi Hazretlerine. Otuz kişi kadardık. Bu iş de suya düşmüş. Almasa idim de. Vapur inebolu'ya geldiği vakit. fuhuş ve vurgun. İsmet Mustafa Kemal'in reyine muhalif asla bir şey yapamaz. Ama iyi karşıladı. Mustafa Kemal'in ağzından. Aldığım ve kaydettiğim haberler de sade meb'usluk sayesinde. Gazi canım Rıza Nur bu kadar arkadaşınız. yoksa Mustafa Kemal onu (. içi dışı başka adamdır... Demek Ali Kemal'i tevkif ettirmemiz keramet gibi olmuş. Hem de artık İsmet beni suyu emilmiş. Mustafa Kemal bana: «Paşa'yı istikbâl edelim.ingilizler vasıtasıyla Türkiye'den kaçmışlar. kendisi isteyip orasını bırakarak mı geldi. Bu babta hiç malûmat yoktur. onunla çalışmam dedi. ona da devam etmiyorum.devlet kurulmuş. artık zevk ve safa. Bana dert yanmağa başladı: «Mustafa Kemal ve İsmet pek haris .. Cumhuriyetin terakkisi ve vatanın dahilen ve haricen selâbet ve itilâsı. (*) Utanma. Ona söylediği şeyler arasında şu davardır: «Hey'et-i Vekile intihap edilirken. Meselâ: «Sağlam ve samimidir» diyor. Vaktiyle Kâzım Karabekir Şark'tan vazifesini bırakıp Ankara'ya gelmişti. Ne adamdır? En mühim muharebeyi yapacak. entrikalarını örtmek için böyle şeyler de bol yapar. hayvanlık ve dalavere île ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. derhal haremimi çağırtmıştır. ilk zamanlarda kâh da Is-met'in. zulüm dörtnala gidecek. Bu adam.

bu hâkimiyeti.. Bahusus hiçbir mes'elede pamuk ipliği ve benim tedbir ile hareket niyetinde değilim. Düşün ki.. «Türkiye Reisicumhuru. «Karar vermek için bütün arkadaşları davete ihtiyaç görmedim. hâkimiyet milletindir diye haykınrken. 270 Gazi Paşa'ya mektubunu göstermiş idim. Bu suretle Mustafa Kemal övündüğü ve kendi icadı olan Türk Süijeneral devletini rah-nedâr etmiş.» Cumhuriyet ilânı için Teşkilât-ı Esasiye Kanununun bazı maddelerini tâdil etmişlerdir. Bu doktor görüşlü adammış.. bellerini kırdı ise.. Zaten evvelkisi bir anomali idi.Muhabbet ve istifsarınıza teşekkür ederim.» dedi. Bulamamakla beraber. Reşid Bey için üzülme kardeşim.. böyle olacaktı. Sonunda «Adam bu da bir şey mi? Hangisi olursa olsun. fakat herkesin ümidi sizdedir. Ankara'ya geleceğini yazdığına göre.. Herkes diyor ki. Riayet ediyor. Bu tadilâtta. Bu sıfatla Meclis'e ve Hey'et-i Vekileye . verdiğim talimatı şimdi göreceksiniz». Telgrafı arattı. Siz onlar gibi değilsiniz. Çok üzüldü. Tâ çok yıllardan beri hayâlini kurduğum kütüphaneyi yapmağa teşebbüs ettim. Ben yağmurdan kaçarken doluya tutuldum. İsmet Paşa hazretlerine olan mektubunuzu okudum. Sinop'a geldik. «Bu doğrudur ama. tamamiyle hukuk-u esasiye kitaplarında mevcut Avrupa'daki devlet tarzına girmiştir. Birçok tereddütten sonra henüz almış olduğum İsmet'in bu telgrafını çıkarıp gösterdim... bize mahsus ve benim kadimdir diye nasıl övünüyor bilmem. Çok teşekkür ederim kardeşim. Şimdi cumhuriyet de yapıp. Adnan Bey'den sordum. İsmet'e bir mektup yazdım. Milleti inim inim inleteceklerdir» dedi. yazmak istediğim bir çok şeyleri yazmıyorum. Çünkü onların zaten ve tabiaten benimle olduklarına şüphe etmiyordum. teveccühünden galiba düşmüş olduğumu yazdım. Cumhuriyet ilânını söylerken Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 488) sahi-fenin sonlarına doğru ne kibir ve azametle atıyor: «Yemek esnasında yarın cumhuriyet ilân edeceğiz. samimi değildir.. fakat yine bizim cumhuriyet. Okudu. yine kendisini kuvvetlendirmeyi unutmamıştır. devam etsin. Hanımefendi hazretlerine arz-ı tazimat ederim. der'akap size bir telgraf çekti.. Nihayet istanbul'a döndüm. Beni ihya ediyorsun.. Zaten ikisi birdir» dedim. Hey'et-i Vekile Reisi Başvekil unvanını almış.. Rıza Nur nasıl Ittihadcıların ve Itilâfcılarm foyalarını meydana koyup. uğraştım. Bugün aldığım..(.. samimiyet gösteriyordu. Derhal Mustafa Kemal'den şu telgrafı. Çok sevindim. Şerefeddin Mağmumî için yazdığını da anlayamadım.» 1 Kanunî evvel sene 39 İsmet Bunlarla bu noktayı halletmek mümkün olmadı. İsmet'ten de şu mektubu aldım: «İstanbul'da Sinop Meb'usu Rıza Nur Bey'e. Artık Meclis vekil intihap edemiyor. Telgrafınız hem Sinop'a ve hem istanbul'a gelmiş idi. Gözlerinden öperim sevgili kardeşim. Gözlerinden öperim. Türk Tarihi müsveddelerini aldım. 1 İLK SOĞUKLUK i Ben de yine inebolu'dan Mustafa Kemal'e ve İsmet'e Cumhuriyet ve yeni mevkilerini tebrik eder birer telgraf çektim.». ne kadar meşgulüm. Gazi Mustafa Kemal İsmet'in mektubu: «Kardeşim Rıza Nur. inebolu'dan tarafınızdan telgraf aldığımı hatırlamıyorum. Övünmesinde berdevamdır. «Tesbit ettiğim program. Beni ilk hangisi attı. Devletin Reisidir. Teehhür ederse mufassal yazacağım. Maahazâ. Sıhhat ve afiyetinize daima duacıyım.. Bu suretle Hey'et-i Vekile kabine şekline ifrağ edilmiş.. istirahat ettim. Sizi istemezler» dedi. Bu söze cevap vermedim.) adamlardır. İsmet derhal cevap verdi... Oldu. Mektubunuzu aldım. işlerim pek çok. Çünkü Mustafa Kemal son zamanlarda bana çok ısınmıştı. Sihhatimiz iyidir. Onlar da çok sevinecekler.. devletin başına çöktüler. bunları da yine o rezil edip yıkacaktır.. Meclis'in kuvvetini azaltmış. 22 teşrin tarihli bir mektuptan memnun olduğunu anlattım. Hakkı var. Halâ merak ediyorum. Bu akşam göstereceğim. diğeri vermedi. Gazi'nin tebrikime cevap vermediğini. Görüştüğümüz zaman nokta-i nazarma göre bir suret-i hal buluruz (*) Namusla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Devam etti: «Sizi elbet istemezler..

... Hükümet ve Hey'et-i Vekile Reisi. Gerek Kâzım Karabekir. Şimdi niye?... ilh__Ben bu adama «Yedi başlı (. Mustafa Kemal matbuatı Fethi vasıtasıyle kanun harici şiddetle susturamıyordu.. O vakit istanbul matbuatı gemi azıya almıştı. Halbuki... bunların adamlarının sözlerine göre Fethi kabinesi zayıflık ile itham edilmektedir.. Fethi de Millet Meclisi Riyasetine intihap olunmuş.)... Umum Türk'lere aittir. (. Şekil dediği Cumhuriyettir. Yine bu sahifelerde Rauf u padişahlık tarafdarı olmakla itham ediyor. Bu onların fikirleridir. Mustafa Kemal bununla büyük bir inkılâp yaptığı Ekinde. Şimdi tam yapmıştır. Mustafa Kemal zaten şimdiye kadar müstebidâne idareye uğraşıyor. saçma.. Buna «Türk Tarihi» demek lâzımdı. münderecatına da uymuyordu. Bunun birinci kısmı mahz-ı (.. ne (. Zalemenin işi böyledir..). Ne koca (. Nutukta «Bütün Millet Cumhuriyetin ilânına mesrur oldu. Frenkler Hydre derler. İsmet benden sordu. Vasıf.)» diyorum. ordaki Necati.. cumhuriyet benim padişahlığı ilga eden takririmle benim tarafımdan yapılmış demekti. isticali mazur göstermeğe çalışıyor.....îstanbul gazeteleri diğer taraftan Cumhuriyetin ilânı tarzını tenkid ettiler. Biz evvelce 12 Teşrinisani kararını izah ederken Raufun ne tahalûkle bu takrire imza attığını söyledik. Müthiş tenkidler yapıyorlardı.. ismetin (Sahife 493) sözleri benim kendisine dediğim «münhali kapatmak lâzımdır» sözümün izahıdır. Nihayet bu bir mes'ele oldu.. Hadi böyle yalanları millî hareket zamanında vaziyet müsaid olmadığından yapardın. Anlatayım: Resmî kâğıtlara da böyle damgalar koydular. . ahenk kanunu mucibince «Türkiye» dir. Adı «Türkiya Tarihi» Münderecatı Türkiye'ye ait değil. Mustafa Kemal Reisicumhur intihap ediliyor. Raufun Padişah tarafdarlığı asla varid değildir. Malum. Bilmem bu adam nedense herkesten çok Rauf la uğraşıyor ve onu bilhassa bu itham altına almağa savaşıyor. Sonra Nutkuna fırkadaki müzakeratı dercetmiş. Mitolojide böyle bir (. Fakat cevabı zayıf. Edilince Mustafa Kemal bir nutuk söylüyor. Çünkü tezahüratı yapan hükümettir..... Eski arkadaşlık var. Bu maddede Türkiye'yi «Türkiya» yazmıştır. hep o yola yürüyordu. Köprülüzâde Fuad da büyük bir cehalet yaparak neşrettiği kitapta «Türkiya» yazmıştır. Bu adam daima herşeyi pençesi altına sokmuştur. Bu iş de Mustafa Kemal'in istediği matbuatın ağzına kilit vurmak içindi. anlattım. Fethi'yi büsbütün atmamış.. Bir de bu müzakeredeki.. Devlet Reisi. Recep.. Sade Raufun endişesi Mustafa Kemal'in «Saltanat-ı ferdiye» kurmasıdır. Çekilmesi sebebi de bu ve yerine kuvvetli kabine gelecekmiş. Bunda Allah'ın inayetinden bahsediyor (Sahife 495) Kedinin sirke içmesine şaşılır.. gerek Rauf ve gerek diğer bir takımları......... Fuad'ın kitabının adı. Kara cahilin biridir..Riyaset eder» cümlesini koymuştur. 271 Kemal öyle talimat vermiştir.) alenen yazıyor . öğretme olmasa nerden bilecek.. Millet zavallı aç kamını düşünmekle meşgul.ikinci kısmı doğrudur. Şüphe yok ki. Hamdullah Suphi ve Kemaleddin Sami'nin Sözleri hep müretteptir. Yunus Nadi. iyi ad koyduğumu zannediyorum. Bunda da yerden göğe kadar hakkı vardı.... Kendisini hâkem yapıp davet etmişler. Şimdi sade adı telâffuz ediliyor. Nitekim Recep şekilden bahsediyor... tâ Erzurum ve Sivas'tan beri Mustafa Kemal'in tahakküm ve zulüm yaptığından ve yapacağından korkmuşlar ve bu korkuyu izhar et(*) Yalan ve utanma üc ilgili dört kelime metinden çıkartıldı.. «Türkiye>: yazdılar.. Beş-on dakikada bir Teşkilât-ı Esasiye değiştirilebilir mi? Mustafa Kemal sonraki sahifelerde Cumhuriyet ilânı üzerine yapılan gazete tenkidlerine cevap vermeğe savaşmaktadır. Onlara Mustafa (*) Ejderha ve hayvan anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı. Kâzım Karabekir. Raif ve arkadaşları bir taraftan.) vardır.... Bu tuhaf bir şey olur.. CUMHURİYETİN İLÂNI Meclis'de Cumhuriyet kabul. Fethi nasıl olsa yine ona yâr.) adam!.. Aynı zamanda ismet kabine teşkiline me'mur. Her tarafta parlak tezahürat ile ilân-ı şâdümanî edildi» diyor. Vekâletlerin kapılarına da aynı imlâda levhalar astılar.. Nâm odur.

... Ittihadcılar Padişahı bütün kuvvetinden tecrid etmiş. madem ki iş bu hale geldi. millet birbirini yer. Lütfi Fikri çok münakaşacı bir adamdı. Bu adam cidden akılsızdır.. Demek Cumhuriyetten beri olan şeref veya mes'uliyetlerde asla hissem yoktur. Mustafa Kemal ne (.. ihtiras bu mevki için de olacak. Çok defa cevap bulamıyor. mantıklar ile ilzam etmek mümkün değildir. Demek ilzam olmuştu. Cumhuriyet aleyhinde ve Padişahlık lehmdedir.. Fakat padişahlık buna mâni olmuyor ki. Orada Ressam Asaf Muammer de vardı. Haklıdır.milletin saadetinin müemmen olacağına itimat etmiyor». bilmiyor.. nasılsa buda ağıza düşmüş idi. Onu en muknî deliller. fakat Padişahlık iyidir... Gazeteler Hilâfetin ilga edilmemesi lüzumu hakkında harıl hani neşriyat yapıyorlar.. şu var ki. Bundan sonra sade meb'us olarak işleri yalandan görüyorum. ya söylemedim. Ancak.. fakat başvekillik ve vekillik için oluyordu. Meclisteki müzakerelere karıştığım alâkadar olduğum yoktu. Nihayet sebebini izah etti: «Padişahlık kalkınca Reisicumhur olmak için ihtaras meydan alır. O da her şekilde aynen mevcuttur. Rauf da «Fırkadan çıkmam» dedi. Nice avanesi de var... vesikalar.. Ayrıldık. edemedi.Nitekim emsali var. . Bu güne kadar bu devlete iyilik ve kötülükten ne yapıldı ise.... Aynı ihtiras yine oluyor. Arada Ankara'ya gidiyorum. Rauf un gazetelerde aleyhdar beyanatı üzerine Mustafa Kemal Rauf u fırkadan atmak istedi.. Harb-i Umumi esnasında Mısır'dan gelirken orada saklatıp bırakmağa mecbur olduğum bu tarihin Mısır. padişahcı olmuştur... Cumhuriyetin..... Benimle Cumhuriyet ve Padişahlık mes'elesi hakkında uzun bir münakaşa etti. Cumhuriyet ilânından meb'usluğumun sonuna kadar üç-dört yıl zarfında Ankara'da cem'an yekûn üç-beş ay ya oturmuşumdur. O vakit bu ihtiras Padişahlık makamı için değil. Apaçık basit şeyler. fakat çok ileri gidip.» Suna yine hakkı teslim etmemekle beraber tamamiyle sustu.. bir gün kendisini mahve getirecek.. Mustafa Kemal'i anlamıyor. Bir takım işlerin içyüzünü bilmiyorum. bir kaç gün kalıp haberler alıp dönüyorum..272 mislerdir ki.)drr. Hiç olmazsa Cumhuriyet makamına okumuş.Sade bu sefer. Mustafa Kemal bu fikre başlamış... Bu müddet zarfında söz de on defa ya söyledim... eski fikrinden dönmüş. Vallahi seni imha eder» dedim... derhal silâha müracaat eder . Bu hususta bir risale neşretmişti.. Vaziyeti bilmiyor. deyip işin içinden çıkıyor..Nitekim gördük. dünya görmüş insanlar gelebilir.. o makamın kuvvetlerini kamilen ve keyfemayeşâ kendileri kullamyorlardı. ihtiras durmuş değildi.). iyisi mi. ya oturmamışımdır. İşte Ittihadcılar devrini seninle bir safta yaşadık. Rauf da bir şey yok. Fakat tam doğru değil. Mustafa Kemal doğru söylüyorsa. illâ dediğim der.. Dedim ki: «Bu sebep çok doğnuve çok mühim. Tuttuğu yol. Silâh da onda. Fırka demek o demektir.... Kendisini severim. Raufun bu sözü saçmadır.. Bir gün Lütfi Fikrinin yazıhanesine gitmiştim.. Zaten fırkada ve hak huzurunda mağlûp olsa. Mevkiin. mütereddi bir aileden kurtuluyoruz.... hilâfet Makamının muhafzası lehine yazıp duruyorlar. Hattâ kavga ettik. Bunları bilmeyecek ne var?. Hiç olmazsa mevki.. CUMHURİYETİN ÎLÂN ŞEKLİ Gazeteler Cumhuriyet'in ilânı tarzı aleyhine.. hissem.. Mustafa Kemal'in bile Nutkunda neşrettiği vesaik bunu isbat eder.. onu kafeste kuş yapmış... Şu halde Padişahlık veya Cumhuriyet rejiminde fark yok... Hiç olmazsa cahil.. Değerli ve namuslu bir adamdır. Bu da büyük 273 bir kârdır... Bir iki saat sürdü. Hilâfeti müdâfaa ediyor. Mustafa Kemal'in Cumhuriyeti bunu te'min edemezdi. Hindistan gibi bir takım kısımlarını da getirtmeğe muvaffak oldum.... bu fikirden vazgeç! Hiç olmazsa dilini tut! Sen Mustafa Kemal'i bilmiyorsun.. Ben ekseriya istanbul'dayım. bunun için nasihat ve hattâ tehdid ettim: «Lütfi Fikri! Çok rica ederim.» işte bu doğru.. Lütfi Fikri de işe karıştı. fırkadan kendin çık da kabadayılık sende kalsın.(. şeref veya mes'uliyetim vardır. Yine Rauf: «Rauf. Kurtarmak istedim. Rauf. tevellüd imtiyazından kurtuluyor... Fakat çok şeyler meb'uslar arasında kulaktan kulağa dolaşıyor. Cumhuriyet ilânı gününe kadar ben işlerde doğrudan doğruya methaldar idim. şeklin ne hükmü var? Mühim ve muzır olan ihtirastır. Türk Tarihi'nin tab ve tashihlerini yapmak ve eksik kısımlarını ikmal etmekle meşgulüm.

Ben çıkarken herkesin elini sıkıyordum. Ama dindar olmak lâzımdır. Çok canım sıkıldı. elimi uzattım. Topçuya bu işi hüsnü surette kapatmasını. Hatırımda kalmayan bir şeyler söyledi.Mustafa Kemal Raufu tepelemek için Rauflaîsmet'i fırkada bir hususî içtima yaptırıp tutuşturdu. ismet şimdiye kadar iyi söz söyleyemiyordu. Paşa hazretleri. nevrasteniktir deyip. hunhar ve mahlukla ilgili altı kelime metinden çıkartıldı. Elimi tutmak iste. Lütfi'ye ettiğim nasihatlar boş değilmiş. muhalif fırka da yaptı. vicdan.Bir istiklâl Mahkemesi teşkil edip.. Bu esnada Tanin Ağahan'ın beyanatını neşretti. Cahid. 274 Meb'usan binasında içtima ediyor. Yine Ismet'e bir mektup yazıp Lütfi Fikrinin affmı rica ettim.. Bunlar ekseriye Küçük Said'in damadı Nuri'nin evinde toplanıyorlardı. Hülâsatan bu mektupta dedim ki: «Bunları bırakın. istanbul'a gideceğim.. asıl. Teselli ettim. Dindardır.. Kızmış. Bilmem neşrolunan zabıtnameye rotüş mü yapmış? Adeti böyledir. şimdi el vermemek değil. ihsan! Hüseyin Cahid'i asıp bu işi bitirmeli!» dedi. hekimce söyledim ki: O halde bununla kurtulur. Af olup çıktı. istanbul'a ve matbuata bir korku vermek lâzımdı.. namus. sevdim. Şimdi matbuatı imha için bunu vesile yaptılar . Gazetedeki beyanatından bir takım fikirleri inkâr etmiş. Lütfi'yi mahkûm olunca mehterhaneye nakletmişlerdi.. Halbuki o adam o kadar ihtiyarlamıştı ki. Ben bu esnada Ankara'dayım. Bu darbe ile matbuata biraz sükûn geldi ise de bir müddet sonra tekrar başladılar.. tsmet: «Bak. yapar. Velid'i tevkif etmişler. Kabul ettim. ismet küplere bindi. içimden dedim ki: «iş müthiş. turşu gibi idi. Topçu Ihsan'ın riyaseti altında istanbul'a gönderdiler.. Rauf yine hatâda. Gidip tevkifhanede Lüt-fi'yi. Baktım ihsan da o fikirdedir. cürüm denecek bir şey olmadığını söyledim. Mahkeme Fındıklı'daki Meclisi (*) Canavarlık. Beni Tıbbiye'de muallimlikten atan. Velid diğer beyanatımdan memnun oldu.. Bu sefer kendi ilerledi. bir kısım beraet etti. ismet iyice dalına binmiş. muhalif fırka yapmıyacağını söylüyor. Müzakere salonunu terketmiş. Sonra da çıktı. perva. o vakit benim ayağıma ricaya gelmemeli idi. Ama buna canı sıkılmış. Raufun bu neşrolunan sözleri yavan. Cavit.. Okudum. Buna da sıra geldi.» Ne ise. beraet ettirin.» MEMLEKETTE GENEL DURUM Şimdi istanbul'dayım. yoksa fikirlerinden dönüp fırkada kalacak mısın?» diye sormuş. Tabii bir şey demedim. Orası muhalefet mahfeli . Biraz bunda ifrâd eder. Millet Meclisine affını verdiler. Kendisine sonra izah ettim. Umumî nezaket diye ve senin elini sıkmasam hakaret ve terbiyesizlik olur diyedir. BASIN HİZAYA GELİYOR. Yapmadım.. Lütfi Fikri'yi. Ben orda iken ihsan geldi: «Gidiyoruz. Gidip resmen müdafâa ettim. Benden birini Hamidiye Etfal Hastahânesine müdür tayin etmek-liğim için ısrar etmişti. Cahid'i. meb'us intihabım aleyhine çalışan.» dedi. lttihadcılann enkazı vardı.. Ne kötü!. ismet Rauf a: «Fırkadan çıkıp muhalif fırka yapacak mısın. Hattâ. Cevdet'i Velid'i grödüm. ne emirleriniz var. Birisinde göz hekimi Esad Paşa da geldi. Yine bu hapishanede de bir kaç defa zeyaret ettim. ikisi arasında uzun münakaşalar olmuş. Sebep: Ben son zamanda Sıhhiye Vekili iken Esad doktor ismail Besim Paşa ile beraber Ankara'da Vekâlete geldi. elini çekti.. Bu münakaşalarda ismet müthiş bir surette Raufu mağlûp etmiştir ve yine diğer cihetle Ismet'in Rauf a nisbetle çok yüksek olduğunu göstermiştir. Hem de belki bunlarla kurtulamaz diyerek. Bil'akis Lozan'da yakından tanıyıp. Bunları neşrettiler. işte bu tamamiyle oldu. Bir başka fikrim yoktu..¦ di. O da fırkadan çıkmayacağını. gayretli lttihadcı olup bana saldıran bu adam.. Lütfi Fikri hapse mahkûm oldu. Her gidişimde bir çok ziyaretçiler vardı. İsmet bana cevabında affını kabul ettiğini yazdı. Ismet'e bir mektup yazdım. tsmet'e veda ettim. illi. Ne hakaretti. Ahmed Cevdet'i. Sade yüzüne bakıp yürüdüm. Bu defa hatip gibi söz söylemiş. Fakat bunlardan birisi hatırımda kalacak şeydi yanından çıkınca defterime kaydettim. Velid beni Cumhuriyetçi olduğuna dair şahid göstermiş. adetâ kusur diler gibi. Ayol ben sana seni sevdiğimden elimi uzatmadım ki.

O esnada Cavid'le canciğer olmuştu... binalar elde etti. Yanımdaki (*) Soymakla ilgili bîr kelime metinden çıkartıldı. boyu 280 metredir. Birgün Salih tapu memuru ile gelmiş. Başta bunlar olarak Ittihadcılardan beş-on kişiyi imha etmek. Ben de arada kendilerini ziyaret ediyorum.» Heygidi. Paşa! derenin ortasındayım ve başkalarının bu kadar yerlerini parasız zaptettin. nâm ve nişanları kalmadı. Onların kuvvetini görünce. Üç-dört yıldır o saraylarda yerleşti. Bunun için istida ile Ziraat vekâletinden bile elli bin lira aldı. Suyunu uzak bir gölden getirdi. Nuri'ye fena kızıyorlar.)la meşgul. Bu adamda da..Sade lttihadcı döküntüsü var. hepsini âni bir surette toplayıp hudud haricine attılar.. Bu ölü bir sınıftır. Hanedandan kadın.. Felâket/Türkiye'yi suya bastırır». Hilâfeti ilga etmişler. Ittihadcıların kökünü kazımak lâzımdır. ATATÜRK ORMAN ÇlFTLtĞI j Bu çiftlikte Marmara Havuzu adiyle ve o şekilde bir havuz yapmış. Ankara'daki çiftliği cebren halkın elinden arazisini alarak yaptı. 275 tsmet'le. Onun evinde yatıyor. Gelip İsmete haber veriyor. Bunların kuvvetli teşkilâtı vardır. memur.olmuştu.. Mustafa Kemal gelmiş: «Bu yer benim.. Ankara'da o koca çiftlik gasplar ve milletin parası ile meydana geldi. takriri verin!» demiş. yiyip içiyor. ismet..Bun-dan pek korkulmaz. Ekmeğime dokunma bari!» demiş. Mustafa Kemal ile münasebetimizde henüz dışa vurmuş bir fenalık yok... Ankara'ya gittikçe ikisi de beni yemeğe çağırıyorlar. Çok müteessir oldum. Alişanzâdeler bizzat bana anlattılar. Onlar razı olmamışlar. Bozok Salih gelip çiftliklerinin Gazi'ye satılmasını söylemiş. Adamcağız. Vekâlete 20 bin lira nakliye masrafı yaptırarak çiftliğine getirdi.. HÎLAFET MESELESİ Mustafa Kemal Hilâfet meselesini ve ilgasını nutkunda Sahife 511 den itibaren izah ediyor. Bunu haber alınca. Şimdi bunu da mı? Bununla bir lokma ekmek yiyorum. içinde kayıklar geziyor... Osmanlı Bankasına âzâ. dedim ki: «Ya bu adam bir gün de aklına eser. Ittihâdcılan imha ettik. Nuri Meşrutiyet İptidasında Ittihadcılara şiddetle aleyhtardı. Ankara Ziraat Mektebinin talebe ve muallim hey'etini çiftliğine nakletti. «Sonra mahvolursunuz!» demiş.) var.Buna vesile arıyorlar veya kendileri vesile yaratacaklar. Benim kanaatimce Hilâfet bilakis kuvvetlendirilecek. Dereboyun-ca şimdiki cephaneliklere yakın bir yerde yerliden biri toprağında tuğla yapıyormuş.. ilh.. ilh... Her yerde çiftlikler. derhal lttihadcı oldu. bahr-i muhitlerden biri şeklinde havuz yaptırmak isterse. Bu esnada Konya meb'usları traktörlerin alınmasına söylendiler.. Parayı alın. O esnada Mustafa Kemal'le İsmet'te bir fikir vardı. Bunu bana Konya meb'usu Hoca Musa Kâzım yana yakıla anlattı. Şair Yahya Kemal. 276 adam gülmekten öldü. Müthiş masraf oldu. Nuri'nin adamıdır. imzayı basmışlar. îsmet'e olan telgrafındaki şu cümleler nazarı dikkatimi celbet-ti: «istanbul'da milletin boğazından kesilmiş paralarla yapılmış bir çok saraylar ve içindeki bir çok eşya.» Şimdi bu fikri takip ediyor-lar. yağlı kuyruklar kapıp keyfine baktıydı. iki yerli hanedandan. Sonra da Karadeniz şeklinde ve daha büyük bir havuz yaptırdı.. parasını Bahriye Vekâleti bütçesinden tamirat-ı bahriyeye ait göstererek sarfettirmişlerdir. . Ama ne fayda?!. Çiftliğin uzunluğu önünden geçen şimendiferle yarım saattir. Gizli duruyor.deniz şeklinde havuz yapma (. Amele.sen ne hakla tuğla yapıyorsun?» demiş. Ziraat Vekâletinin bütün traktörlerini Konya Ovasında halk için çalışırken. kızmış ve dönmüş: «Paşa. Bu içtima ve konuşmaları görüyor. erkek ne varsa. Razı olmamışlar. Keyifler içinde milleti (. Mustafa Kemal. Orada amele gibi çalıştırıyor. Bu fecî bir şeydi. modernize edilecek bir müessese idi. Birgün istanbul'da gazetede baktım. benzin hep Vekâletten. Mallarını da birisine mühlet vererek tasfiye ettiler. «Çiftliğiniz iki bin lira kıymetinde imiş. Mustafa Kemal bir şey söylemeyip çekilmiş.. Her işin başı Cavit ile Kara Kemal'dir.. Bana bunu sarih bir surette çok defa ifade ettiler: «Aleyhimize hoca kitlesi var.. bunu söyleyen adam!.

Ne vahim bir hatâdır. Nutkunda delili de Hind'lilcrin Harb-ı Umumî'de aleyhimize harbetmeleriymiş. Hem bütün Islâmlara ait bir başı ne vicdanla. işi eline aldı. bu tabii idi. dilgir olmuştu. Çok keder ettiler. bütün Müslüman memleketlerinde bizim malımız geçerdi. Konuşuyorduk. daha ilk Ankara'da Hükümet teşkilinde söylemiştim. bu kadar seni kullandı. Bil'ahare bu.) içinde. ingiltere'yi lehimize imaleye çok çalıştılar. işte Ittihadcıla-rın bu büyük adamı da. Bir defa arazi onun değil.. kaçıp geldik» dedi. Daha ne istiyorsun? !... Yalova'da ve her tarafta çiftlikler. Hilâfetin ilgası zamanında Hilâl-i Ahmer'e para toplamak için bir hey'et ile Hindistan'da idi.. Ama bu kadar teceddüd etmiş. istifade etmeliyiz. Zavallıya bu darbe ağır gelmişti. Hilâfetin ilgasından on-onbeş gün sonra geldi.» Dü¦ şündü. Mısır'da Türk malına rağbet büyüktür... Şeriatı. Bilhassa Hilâfet sayesinde umum Müslümanlar bizi büyük bir muhabbetle seviyordu.. dedi: «Çok haklısın. Yağma. Vekâlet telâş etti. Kime olsa hizmet eder. Vekâlete «Toprak benimdir. Bu savaşlar. Bu nokta âti için de çok mühimdir. haneler hesapsız. dairevî ve iki oda kadar büyüklüğündedir. sonra da hadi hadi dört bin lira etsin. portakallıklar. Biz Eskişehir'den İngiliz'leri tard ederken. Seyyid'e dedim ki: «Zavallı! Bu kadar gayret ettin. Onu kabineye almadı. lüzumuna göre her şeye âlet ederdi. Bu manevî te'sir büyüktür.. Hilâfetin aleyhine ve lüzumsuzluğuna dair söyledi. Bunların bizim iyi bir sulh yapmamıza (*) Fuhşiyat ve delilikle ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Ya satın alın veya fabrikalarınızı kaldırın!» dedi. Ama işte. Antalya meb'usu Hoca Rasih. Bu kadar da açık ve vazıhı görülmemiştir. Darülfünuna profesör oldu. Hilâfetin ilgasında en çok Seyyid Bey'i kullandı. böyle âdi bir dalkavuk. Tedrisatı tevhid de ediyorlar. Arası az geçti. kendi zevk. Papa'yı kaldırmıyor.» Seyyid Bey. Bunu ben. Padişah ailesinin Türkiye'de ikameti bir kanunla men'edildi.bize de hakaret ettiler. onu ümid-siz bırakmıştır. Bana dert yandı: «Bize Hindistan'da çok hürmet ediyorlardı. ne hakla kesersin? Zavallı Âlem-i İslâm başsız kaldı. Adana'da Bursa'da. Bir kipti zabit. Avrupa.. Din ve devlet ayrılınca. Fikir benimdir. Milli hareket zamanında istasyon civarına Müdâfaa-i Milliye vekâleti cephane fabrikaları yapmıştı. izmir'de. Bizden öğrendiği şeyler... Safsata. 34 yılda Yıldız'da ancak bir havuz yaptı ki. Kabine tebeddül etti. maddî de olurdu. bilemedim. Zaman gösterecek. dini de böyle idi. Recep bu araziyi Mustafa Kemal'den ikiyüzbin liraya hükümete satm aldı. Mustafa Kemal bunları da kendi arazisi ad'etti...Zavallı Abdulhamid. Halid'e. Hind'li taburlar kurşunları havaya sıktılar. . Rumlar ve emıeniler dükkânlarına bu sebeple «Istanbulî» yazarlar. Meb'uslukton istifa edip. Hilâfetle beraber Şeri'ye Vekâletini de ilga ettiler. Hilâfetin ilgası telgrafı gelince Hindistanlılar perişan oldular... çalgı ve (. Hele hür olsunlar da gör. cerci yobaz idi. Hemde aldatılmışlardır. Mustafa Kemal kabul etmişti. Mustafa Kemal'e göre. Hadi sen ol da yap?!. Mussolini bilakis onu kuvvetlendirdi. Halbuki Padişahlığın ilgasma âlem-i islâm hiçbir şey dememiştir... Nihayet Recep'i Müdâfaa-i Milliye Vekili yaptı. Bu da benim Maarif Vekili iken yapmağa çalıştığım bir iştir ki.. Bu iş bütün âlem-i islâm'a derin bir tesir yapmış. ne yapabilirler. Ankara'ya gelince.Mühim para toplanıyordu. Cezasıdır. Bunları güya şer'an ispat etti. Hilâfetten hiçbir fayda yokmuş. Montagü Mes'elesi meşhurdur.. Şu Ittihadcılar da ne maskara şeylerdi. bunun farkına varıp.. Celâl Arif itiraz etmiş. Bu da ne mühim fayda idi. Bu adamlar esirdir... Mükemmel bir yobaz olduğu halde. Mükemmel Müslüman görünürdü. Yine lehimize çok yardımlar yaptılar.. O milletin boğazından kesilerek yaptığını söylediği saraylarda. Süveyş'e taarruzumuzda Mısır topçusu bize kıyasıya ateş etti. 277 muhakkak te'siri olmuştur. Millet Meclisindeki resmî beyanatımda da daima teknik bir tahsil ve terbiye diye bunu ileri sürmüşümdür. Öldü. mükâfat olarak kabineden attı. Hele biz. Bize bir çok para yolladılar. ! Halbuki Seyyid mükemmel bir yobaz ve bütün yobaz seciyyesine haiz dalkavuk biri idi. Çaremiz kalmadı. Padişahtı. Çünkü Ittihadcı hadımlarından diye ondan şüphe ediyordu. tacir bir millet olsak. Ve bizi kayırdı.

gurbete çık.. fakat korku dağları bekliyor. Sonunda o da düşer. mühim yerden haber aldım. üste böyle bir de desinler. kendisine el'an Hind Nizamı ayda beşyüz ingiliz Lirası maaş veriyor. gaflet değil. Bu kütüphane hakkında ayrı bir kitap neşredeceğim. Eğer Meclis'in ağzına kilit vurulur. Ona bina ve çiftlik olarak irâdlar da yaptım.çek. Devlet menfaati (. Çok para sarfettim. galiba hususî bir imâ ile söylüyormuş. onlara da verin. Meclis'e devam ediyorum. Aşikâr olarak Meclis'i mutî' bir alet haline getirmek lüzumunu söylüyorlar.) yapıyor: «Hilâfetin bakası Tükkiye düşmanlarının oyunudur» diyor. Bir Rus diplomatı demiş. Ne aykırı mantık? Bu sözde Avrupa devletleri. Hem memleket. fakat henüz bir şey yok. benden faaliyet talep ediyorlardı.. mevsuk malûmattır.. Mustafa Kemal bunu bâd-ı heva yaptı. O vakit bihakkın düşerler. bilhassa ingiltere dahildir. Meclis'te bir muhalefet partisinin teşkiline mâni' olmamalarını. Kendinizi fırkanın fevkinde tutun! Bir hükümet düşerse. Sersem bu adam.. İyi ders olur. İki günde maskara ederler. Aman bu sahaya girilmesin.. Cumhuriyetin yegâne direğidir. O vakit. 278 '•¦-' İsmet ve Mustafa Kemal'le aramız gittikçe soğuyor. Bu sebeple tafsilâttan vazgeçiyorum.ATATÜRK İHTİLAFI Ben Sinop'ta kütüphaneyi çok emekle vücuda getirdim. O da söyleyeni sormuş. her istediklerini körü körüne kabul etmemelerinden sinirleniyorlar. çalmayıp memleketi terket. isyanlar. İstibdada doğru müthiş bir hareket görünüyordu... Muhalifleri Hükümetten ted'ib hiç tedbir değildir . Meclis'te birçok arkadaşlar büsbütün çekildiğimden şikâyet ediyor. RIZA NUR . İşleri hep şahsîdir. İnsan içini dökünce sinirleri gevşer. Hilâfetin ilgası işinde Ankara'da bile yoktum. Halbuki bence Hilâfeti ilga ettirmek. Diyordum ki: «Bu bir zarurettir.» Baktım asla kulak vermiyorlar . hem de sizin selâmetiniz için de bu lâzımdır.Bil' akis. Bir defa bu adamlar beni Hükümetten atmışlardır. Bilememiş. matbuatın dili kesilirse... ikinci Meclis'in ikinci yılı esnasında. refikamı alıp Ankara'ya gittim. Necmeddin Molla daha ben Türkiye'de iken arada bana «Şu hilâfed ilga etmek için İngiliz'ler iki milyon ingiliz lirası verirlerdi ya» deyip dururdu. ingiliz'ler Lozan'da İsmet'le Rıza Nur'a hilâfeti ilga ettirmek için iki milyon altın vermişlerdir. Sebebini bundan bir yıl evvel öğrendim: Sultan Re. sırf kendi mevkii korkusuyla.. Bir hâne tuttum... bunsuz demokrasi ve cumhuriyet olamayacağını söyledim.Bir gün Mustafa Kemal'e «Size ne? Sizin mevkii-niz yüksektir. Yazıktır. Ama içinde çok namuslu adamlar vardı.. Meclis'in dörtte üçü. içine dörtbin cild kitap koydum... Ne sıkıntılar çekmekteyim. Bununla beraber hafif çapta itirazlardan da hali kalmayanlar da çok. işte kör talih buna derler. Patlak vermedi. suikasdler olur. yine evvelki geçer. Müslümanların istinad direğini yıktırmak için İngiltere ve Papa milyonlar verirdi.. görsün. Meclis'te bazan fikir imbisatları olmaması mümkün değildir. MUHALEFET FİKRİ Bu esnada bu iki adama hiç durmadım. Bunu böyle millî bir düşünce ile değil.. Mustafa Kemal İkinci Meclis'i istediği gibi intihap ettirmişti. Mustafa Kemal ve İsmet de Meclis'in kendilerine metbu' olmamasından. patlar. Meclis'te muhalif bir fırkanın olması. Gaflet. Zaten Cumhuriyet de böyle olur. Bir müddet Abdülmecid ile Nis'te sıkı temasta imiş. bir emniyet supabıdır.. bunun pek lâzım olduğunu.). (*) Safsata ve düşünce ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. öteki fırkanın hükümetini korsunuz. onu ingiliz aleyhine sevketmek için mahsus söylemiştir.. Ben Paris'te üç yıldır nasıl yaşıyorum gelsin.müthiş istibdattır. derhal aşikâr surette muaraya başlayıp Mustafa Kemal'i ve Ismet'i devirecek. beni gördü.. Amele gibi çalıştım. Bu imbisat tazyik ile mukabele edilirse imbisat kuvveti artar.Mustafa Kemal yine (. Devlette artık işler fena gitmeğe başlamıştı. Acaba ingiliz'ler onun aleyhinde olsalar Maharaca Hâlife'ye maaş verebilir mi? Hizmet et. Fakat söylenirse hafifler.şad'a mabeyincilik eden ve şimdi Nis'te oturan Reşid Bey Paris'e gelmişti. Bir gün sabık halife Reşide demiş ki. iş meşru'iyetten çıkar. .. İş başka safhaya dökülür. hâkimiyet-i şahsiyedir.. Rus diplomatı aşikâr ki. Bunu men'ederseniz bu cumhuriyet değil. Olmaz hayâl! Ne adamdır şu?. Korkmasa-lar..

)liğini eden Fikriye de Gazinin cinayetleri listesine girdi. Bu adamlar fırkada «Gazi şöyle istiyor» deyip kötü şeyler yapıyorlardı. fırka reisliğinden bile çekilmedi.. kardeşine askerî müteahhidlik yaptırıp.. satardı.... Kemaleddin Sami orduda irtikâbı olan -ki. evet.. Sesi biraz sonra kesildi. Meselâ bir hamala müşir forması takıyor. Kardeşi İstanbul ve Berlin arasında mekik dokuyor. NASIL BAKAN OLUNUR? Artık Mustafa Kemal'in yeni adamları (klik) arasında Millî Harekette hizmet etmiş hiçbir kimse yok... Verince de Meclis'in hey'et-i umumiyesinde kabul.Tıktıkıyı keserler.)du.. İşte demek defi lâzım gelenlerden biri daha. Murahhaslığı ben kabul etmeyince.).. Klik âzası ve Hükümet âzası hep derme çatma şeyler.. Buradan aralarında zıddiyet başlıyor.. Hepsini de kendi yeniden yetiştiriyor. Bu sefer Kemaleddin Sami.. Bir defa da yakalanıyor. Mustafa Kemal bunu da düşünmüyor. Dalkavuk.. Alman şirketleri Alman Hükümetine şikâyet ediyorlar. Değil böyle yapmak... Eski kaatil yaveri Salih'i de... Hükümet Dairesinde İsmet'e gidiyor. Ama sonu ne oldu?!. Kardeşi Türkiye'de zeytinyağı fabrikaları açıyor. Hazin hazin âtiyi düşündüm.. askerce selâmla bekler. Her ne suretle olursa olsun. Yakup Kadri. Namuslu muhalifleri te-pelememeliydim. kapatıyorlar. mahkeme. bu kadar (. pencereye koşnA. Necati. Dirayeti de ona göre. Bunu ya Mustafa Kemal. Demek Şeref sokağındaki gibi «Merkez-i Umumî» teşkil etmişti.... Çirkin şey.. O hanım hikâye etti: Bir tabanca patladı. kimse bu işi aramadı. Türkiye ile bir imtiyaz ve satış işi müzakere edebilirsiniz» diyor. Berlin sefirliğine de Kemaleddin Sami'yi tayin ettiler. Mustafa Kemal etrafına da Falih Rıfkı. Sefirler böyle şeyle meşgul olmaz. hâlâ tacirlik yapıyor. Hizmet etmiş olanların hepsini attı. Nusret'i. Hey'et-i Vekile içtima halinde iken.. Halbuki Eskişehir'e kumandan İsmet de kardeşi Kambur Rızu'ya müteahhidlik yaptırıyor.. Geçti. fırka azasına zarurî idi.. Kâzım Paşa'mn itibarı daha fazla idi. Eskişehir Ordu merkezi iken.. ' Çankaya'ya yakın bağları var. Meclis'te bir muhalif sese tahammül edemem.. Babaları ölünce.Hapishane gardiyanı bir Arnavud'un oğludur. Bir yüzbaşı idi. Kılıç Ali gibi adamları doldurmuştu. sırtında çarşıya getirir. (.. Tabii yağlı kuyrukları İsmet kardeşine verdiriyor. gitti... vaktiyle bunu Talât da dediydi.... İsmet köpürüyor. Oturmazdı bile.. Diplomatik koli nâmıyle ticaret eşyası kaçırıyor. Bu suretle fırka kararım veriyor.» Buna cevabı şu oldu: «Muhalif bir fırkaya değil.. bu suretle para vuruyor.... Recep Zühdü. oluyor. Divan-ı Harbde. Hemen Berlin'e sefir yapıp sürdüler. Recep Zühdü'yü de. İş sarpa sarmıştı. Talât Almanya'ya kaçtıktan sonra «Çok hatâ ettim. Mantık böyle. Konsolos. yerlilerden.. Sinop'taki evlerini de . Orda sefirlik değil. İşin fenaya gittiğine hükmetmemek için pek sersem olmak lâzımdı. Fakat Lâtife böyle cinayete cesaret etsin zannetmem. zorla içeri giriyor....» demiştir. Bu 279 O « cc tii bici Mahallesinde bir komşumuz var. Tamam.» bu söz müthişti.» Demek Fikriye intihar etmedi. Demek klik teşkil ediyordu. Görüyordum. Vasıf. ya Lâtife (. Anaları evlerinin bahçesine zerzevat eker. Tıpkı Ittihadcıların sistemidir.. Recep. Vurdular.. Bir gün de Kemaleddin adetâ hükümeti basar gibi. Ruşen Eşref. Bağırıp çağırıyor.. Bir takım irtikâbından evrakı. Demek çare yoktu. keza komşulardan tahkikat yapmıyor. Alman fabrika ve şirketlerine «Ancak bana müracaat ederek. Adam yetişmesine mani' olduk. Cankurtaran yok mu?»diye feryâd ediyor. Adliye yeniden Fikriye'yi oraya getiren arabacıyı bulup. Bir kadın sesi: «Aman beni vurdular. yine selâmla çıkardı. Meselâ Recep'i Dahiliye Vekili yaptı.. Ali Hikmet Paşa açıktan önüne gelene söylüyor... Saffet. Tuhafı şu ki. Nuri'yi de meb'us yapmıştı..kavga ediyorlar. Kemaleddin Sami de yerini buldu. Hattâ Yunkers Şirketi Kemaleddin'e yazdığı bir mektupta «Yakamızı bırak! »diye bağırmıştır. uşak mâkulesi.. Eskiden bu adam bizim yanımıza geldiği vakit. başka işi yok. Artık bu bahsi bir daha tekrarladım. Bizim hanımla iyi ahbablar. Şimdi devleti eline teslim edecek adam yok. Bu mühim bir skandaldir. Hakikaten de onlar Gazi'nin talimatını fırkaya yapıyorlardı.

Mustafa Kemal'in adamıdır. Mustafa Kemal'de hak. İzzettin. Kıcırı bükme yapar. Başka yerde olsa Erkân-ı Harbiye Reisini parçalarlardı. Ama Ankara'dan uzak durması İsmet'ce matluptur..fakirliğe numune olarak görmek lâzımdı. O da sefarethanede. ama nedir? Sonra anladık. Her işte olduğu gibi.. Bu suretle Cevat sonradan dönmüştür. Bunlar ordunun bariz sunaları idi.. Karısının eski kocası olan Abdülhamid'in oğlundan bir kızı var. Mustafa Kemal askerleri Meclis'e doldurmuştu. işte bu akıbete düştünüz. O. Bunu da yine Erkân-ı Harbiye Reisi vasıtasıyla yaptı. Arnavutları kim imha etsin bilmem. Canınızı kurtardınız». 282 kuyruğa konmuştur. Bir aralık Ren tarafma gitmiş. cahil anlamına gelen dört kelime metinden çıkartıldı. Bunlardan başka sefirlik işini de iyi yapamadı. Fahreddin. Ali Fuad. Sonunda herhalde aranızda can pazarı olacak. Cafer Tayyar. Bu aileye Türk toprağında oturmak kanunen yasaktır. yapıversenize. Ne ise kıl kalmıştı. Ne tedbirsizlik! Senin nene lâzım?!. AH Hikmet. usûl yoktur... Sefarethane Türk toprağı demektir. Buna rağmen onu da yapmıştı. işi ordu ile bitirsenize» Dedi ki: «Ne bilelim. Hiçbir şeyden haberim yoktu. durdular. orda nutuk vermiş: «Fransızlar zulmediyorlar. bu mühim bir meseledir. Şükrü Nail'le. Bir sefirin söylemeyeceği bir şey varsa o da budur. ' * Kemaleddin sefirliğinden evvel Sinop'a gelmiş. Bu gayet vahim bir işti: Ordu bir meb'usu Meclis'e girmekten men'ediyor. Refet kabul etmeyip. Kemaleddin çok akıllı şeymiş. kaatil. Onları da bu müzakere esnasında Meclisten dışarı çıkardı. Mustafa Kemal bu mes'eleyi kemafissabık ve bir miktar kendine göre . Cafer Tayyar Paşalar da bu meyanda. Yaman adamdır. Ahali bunu bana sordular. Kendi kendini rezil etti.. Kaldı. Bunu şimdiden askerlikte kalıp. Nihayet Mustafa Kemal bunlardan korkmağa başlamış. Fakat bunlar sersem. Onu göstererek diğerlerine de teklif etmiş. casus. Tıpkı prenstir. Dediğim olmuştur. Bununla elinde Meclis'de mühim bir kuvvet olacağım zannediyordu. O. Biz gayrîmeşru' bir (*) Bir hayvan ve bir insan ismi metinden çıkartıldı. Bu adamı siz bu kadar vakittir yine tanımadınız. meşru' yol bilir mi? Silâha aynı silâhla mukabele edilir. hepsini siyasî sahadan kovmuş. Şu adamı meb'usluğu için de adam sanıp bütün eşrafa defalarca tavsiyelerde bulunmuştum. İsabet. Tabii uyuşamazlar. bilmem ne yaptı. 283 şey yapmıyalım. Ali Fuad ve Refet in meb'us kalmak üzere askerlikten istifaları okundu. çekildi. derhal istifa etmiş. Sonra Mustafa Kemal'in Ankara'da icbarı ile... O kuvvetten başka bir şeyle gitmez. Bu nutuk günlerce Fransız matbuatına sermaye oldu. bil'akis askerlikten istifa ederek meb'usluğu tercih ettiler. O esnada içimden şu geçti. Millî Hâkimiyete müthiş bir darbedir. Bunlara teklif etmiş.. Karabekir. bu kadmla da evlenerek yağlı (*) ftızevenk. Ahaliye damızlık at hediye edeceğini söylemiş. Birgün Meclis'te Kâzım Karabekir. Baktım. askerlikte kalıp. At göndereceği yok! Söylemiş. iptida muti' (. etmişti. Bu numunedir.. Yazık. Bu kanunu bu efendilerimiz yaptılar. Üç adam Mustafa Kemal ile uyuşamıyorlar. sırf askerlikte bırakmak potilitikasını tercih etmiş. Böyle adam artık sefirlikte duramazdı. ama buna mani' olmuyorlar. ordular elinizde. Bunlar hem meb'us hem de orduda Ordu Müfettişliği gibi vazifeler yapıyorlardı.. Zarurîdir.) Fevzi'ye söylemiş. Meclis binası sizin türbe-nizdir.. meb'us sıfatıyla dolaşmış. hem de utanmadan nutkuna dercetti. Cevat Paşa iptida meb'usluktan çekilmedi. Vaadinden utanmak adeti yok. Hattâ Halit Paşa mebus yapılmaması için benim yammda Mustafa Kemal'e çok ric. izmir Suikastında hapsolup çıktıktan sonra Ali Fuad'a bunu söyledim ve dedim ki: «Ayol madem ki mücadele engagedir. Mcb'uslukta kolayca ve mutlaka mağlûp olursunuz. Bu suretle müthiş bir militarist idare hasıl olmuştu. Ve Kemaleddin. Nitekim göndermedi. Bu işi usulü dairesinde Meclis'de görelim dedik». Galiba askerlik vazifesinden azlettiler. Müzakereye iştirak ettirmedi. (bir isim) bunu hem yaptı. Cevat. Dedim: «Gördünüz.yazık size Almanlar! Bizden ibret alıp isyan edip bunları atamadınız» demiş. Şu adamlar kendi ayaklarıyla mezara geliyorlar. «Çerkezleri imha edeceğim» demiş.

Fethi de Gazi'ye söyleyeceğini vaad etti.. birden yüzbinlerce adam gelecek. Mühim mes'uliyet. Ben de bu fikre iştirak ettim. ESAT HOCA MESELESİ Elcezire hududumuz açık idi.... Fethi'ye İsmet ve Hükûmel aleyhinde uzun şikâyetlerde bulundu.. Esad Hoca.. sürgün yarına atılacak. Bu kadar aşikâr yalanı herkes söyleyemez. Zaten o da kızıyor ve pek şikâyet ediyordu. Hey'et-i Vekileye vermiştim. (Sahife 506) Hem de buna komplo diyor. Ancak ben bu işi deruhte etmek için lüzumu kadar para istemiş ve paranın evvelden elime teslim edilmesini. Acıdır... Bu esnada Meclis'te de meb'us Hoca Esat isyan hakkında bir sual yaptı. Ben de neme lâzım sual yapacağım dedim. Çünkü. Felâketti. Ve ilâve etti.. Böyle (... Refet evvelce meb'usluktan istifa etmişti. Esad Hoca bunları bana acı acı anlattı. Nasturîler... iskân için bir vekâlet yapıp.. mademki Necati böyle halt .. Bütün Meclis aleyhinde meb'uslar birbirlerine şikâyetler ediyor. Mes'eleyi biliyorum: O mübadele ile gelen muhacirlerin perişan halinden pek müteessir idi.. Kendi de eskiden Rumeli'nden gelen muhacir olduğundan bu işle alâkadar oluyordu. Fethi bu işi benim yapmamı teklif etmişti. bunu Sıhhiye vekâletinden almışlar.. Dosyalar da oraya devredildi.. yüzüne bulaştırmıştı. Bu (. iktidarsızlığını gösterdi.) ile zikr ve tasvir ediyor. izmir havalisinde bunların perişanlığını gözüyle görmüştü. imdi Nutukta bu Vekâletin ilgasını tavsiye ettiğini söyliye-rek bu hatâsını dirayetine delil haline koyuyor. Hattâ bir kere anlatırken ağladı bile. Muhacirler aç kalıp ölecek. komplo böyle mi olur? O askerlikte kalıp yapılırdı..Tuhaf oldu.. Bu çocuk oyuncağı mı? Niye yaptınız? O vakit buna ne lüzum olduğunu da söyledik idi. katil ve haya ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı.. Refet) dirayet gösterip bu işi beceremediler.te'vil. Bu adamı kendi sevketmiştir.. Meğerse Nutka göre istifayı Rauf geri aldırmış imiş.. Çocuk gibi bir adamdır. Bana okudu. Peki.. Hemen dönerler. Hem de hiç (.. Paraya lüzum olacak.)cılar içinde İsmet. Fakat işleri alt-üst etti. Demek efendisinin yıkılmak üzere olduğunu hissediyor. Bîçâre bu sual yüzünden meb'usluktan da oldu. Peki ama. Hattâ bu hususta şiir bile yazmıştı.. Necati'yi iskân vekili yapmışlardı. O tarafta asayiş yoktu. içi temiz safderun dost bir adamdır. Tahsisatı vermek için. iskân işlerinin pek fenalığından bana şikâyetler ediyordu. bilhassa izmir'de şu bu tarafından yağma (*) Yalan.. Bu mes'ele esnasında bu istifasını geri aldı.» Mustafa Kemal ne (.)!. Bu üç adam (Karabekir. iriliyoruz. Ali Fuad. Necati ve Gazi dahi vardır.. Hattâ birgün Meclis'de benim yanımda Hamdullah Suphi bile. İsmet Başvekâlete geçti. 284 edildi. sonra millet işi.. «Bunları Gazi'ye anlattım. Beni dahi müteessir etti. Ah. Anlıyamadık.. Ben Vekil iken Fethi kabinesi zamanında bir proje de hazırlamış. sonra da bu yüzden turfa ve perişan ettir. Rumların bıraktığı evlerin çoğu. Bana «istizah yap!»dedi. Gelen muhacir açıkta kaldı. Ve Fethi'ye Gazi'ye gidip anlatmasını ve memleketi kurtarmasını bile söyledi. Halbuki Vasıflar ve Necatiler grubundan ve İsmet'in pehlivanlarından idi. tefsir ve tağlit ve hattâ uydurma (. Bu büyük bir fırsattı.. ağzına. Hamdullah Suphi şimdi böyle söylüyor. Geldanîler harekette idi. Yavuz adam. Bunun Geldânî işi ile komplosu ne?. Beni çok severdi.. Değer mi? Evvelâ mevki entrikası. Kendisine söylemiştim: «Yazıktır bu masrafa» demiştim de. Nutkunda Mustafa Kemal bunları hep bu komplo ile alâkadar gösteriyor. Necati'ye vekâlet bulmak için bu Vekâleti lüzumsuz olarak İsmet ihdas etmişti. Kabul edilmişti.) bir tiranî altına girdik. iskân Sıhhiye Vekâletinde idi. Bunlar böyledir. bunu ihdas eden sizsiniz... Hocayı sok. iskânı Sıhhiye'den aldılar. bütün vasıtaları hareket ettirebilmek için askerlere ve valilere emir verebilmek selâhiyetini istemiştim. Bizim devletin hali malûm. Necati işi... Bunu Hey'et-i Vekile kabul edememiş ben de deruhte etmemiştim. Mustafa Kemal (Sahife 518) iskân işlerinin bozukluklarını seyahatinde gördüğünü ve bu Vekâletin ilgasını söylediğini söylüyor.) yok.

Niye onu tekrar sonra birçok vekâletlere vekil yaptın? Bu vekâlette fecî hırsızlıklar. Yüreğim yandı. Müthiş bir yekûn.yiyor. Yazık!. Hatipleri birer birer söz aldılar. kavga çıkarmak istiyorlar. Salih. Hemde üste ocaktan caba olarak Hükümet bunları iskân yerinden kaçıyorlar diye. O gün bunlardan biri Raif Hoca (Erzurum) ya da koridorda tabanca çektiydi. Çok müteessir olmuştum.. bir diğer tarafa çekiyorlar. yıkılmış. fakat benim cinayetim değil.. Recep gibileri de söz aldılar. Necati. Muhalifti.. perişan. Ben de bir ay evvel Sinop'ta muhacirlerin perişan halini görmüştüm. Tehdid müthiş. Bu yekûn doğru imiş. bir tarafa. zavallı.. oralarda şimdi yalnız mezarlıklar bir nişane olarak kalmıştır. ]'¦ İşler kötü Ağalar bakmışlar ki.. âcizdir. alçaklıklar olmuş. Sade martavalcı idi. Yine eski nakarat. Gazi tertibi. Vasıf. yine on yıl evvelki Rıza Nur» dedi. şu idi: «Bataklık mahalle her ne bahasına olursa olsun. na-tuk. Ve belki görmemişlerdir diye. Mustafa Kemal derhal tertibat almış. Heye(*) Yağma ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Başkasının da değilmiş. Hattâ Esad Hoca'yı istizaha teşviki de bunu gösterir. Benden sonra Yusuf Kemal de Hükümeti hukukî şekiller ile tenkid etti..daha ziyade Rauf. Arasıra kalkıp geziniyorlar.» Çünkü Çerkeş ve Abaza muhacirlerin bataklıklar kenarına iskân edilen kısımları. Harb-ı Umumi'de teessüs etmiş. Meclis Esad Hocanın beyanatından o kadar müteessir olduki. Meclis sarsıldı. yâni mezara yolluyor!. Locasında oturdu. bir kısmı da Sinop'a kaçmış. suali otoma-tikman istizaha tebdil etti. Bunlardan bir kaçını da ben Sinop köylerinde görmüştüm. Tulumbacı takımları tabancalarını takmışlar. Kürsüden indim. zeki. Birçokları söylediler. Aleyhimize türlü yalan ve tezvirler söylediler. icraatında da cesur. Bunu söylemek için pek namussuz olmalıydı.. kıçlarından gözükmek üzere sarkıtmışlar. Galiba bini geçiyordu. Tebrik etti ve: «Biz seni artık sönmüş zannediyorduk. diğer paşa ve kumandanların da meb'usluktan istifaları bunu takip etmişti. Sual istizaha kalbolunca dayanamadım. köyleri sönmüş. Çünkü iş çıkarıp onlara darbe vuracakmış demek. Necati bu maddeyi ka'le almayıp muhacirleri sıtma ile kırdırıyordu. Sarkan tabancalar gıcırdıyor. Tabancaları görünüyor. zorla yine Çakıroğlu'na. Birçokları bana geldiler. Feci. ertesi günü Meclis'e geldi. eğer o anda rey toplansaydı muhakkak Hükümete ademi itimad verilmişti. Elimi sıktı. iş fena. Koridorda muhalif meb'uslara çatıyorlar. izmir'de asılan Abidin. Ve bir tarafta durdular.. muhacirler perişan ve mahvolmuştur. Ali Fuad ve Refet'in askerlikten istifaları Meclis'te okunurken. Hele mübadele işini Lozan'da ben yaptığımdan ve bu hususta pek çok zahmet ve emeğim geçmiş olduğundan alâka ve teessürüm fazla olmuştur. 285 cana goldi. hukuk tahsil etmiş bir gençti. Topçu ihsan. Hele Sinop'ta Çakıroğlu'na muhacir yerleştirmişler. Sarioğlan dediği Mustafa Kemal. Okundu. koridorda avazı çıktığı kadar bağırıyor: «Yapmayın! Yapmayın! Siz bu Sarıoğlan'ı bilmez misiniz? Kızarsa bütün Türkiye'yi ateşe yakar» diyor. Çünkü orası bataklık. Baktım gözleri şaşı olmuş. dışarı çıktım. Ali Saip (Urfa) gibi tulumbacı takımı oturmuş. ceketlerinin eteğinden. Zavallı Abidin iyi. Bir çok şeyleri izah ve iskân Vekiline ve Hükümete şiddetle hücum ettim. Kabahat onda değil. Refet aleyhinde ateş püskürdüler. muhacirlerin bir kısmı ölmüş. icabında komitecilik eder diye oraya koyanlardadır. ikincilerin Meclis'te okunması doğru. tabancalarının bellerindeki kayışını bir. Yok.Nutkum bittiği vakit.. Erkân-ı Harbiyeye ait idi. hallerini anlattılardı. Yunus Nadi. Sonra Tasviri Efkâr'da gördüm. Pek cahil adamdır. Bunlar onun hatipleri. Mustafa Kemal harcadı. Birgün bunların hesabını görmelidir. muhacir iskân edilmeyecektir. Sağ tarafa ön sıraya Kılıç Ali. Tabii her yerde her yıl telefat . kamilen Ölmüş. Darüley-tamların te'sisinden son güne kadar olan vefat yekûnu imiş. hemen söz aldım. Halbuki benim yaptığım ve iskân Vekâletine devredilen proje ve nizamnameye bir madde koymuştum ki. Demek fena gazapta.. anlamaz. Darüleytamlar. Baktım. Herkes görüyor. Hattâ benim öldürdüğüm çocukların adedini de söyledi. Meselâ Vâsıf ve Necati benim yetimleri öldürdüğümü ve kör ettiğimi söyledi. Kâzım Karabekir. birincilerinki lüzumsuz. yanına geldi. Bizim aleyhimize. Bu kadar yalan söylenir mi? diye hayret ettim. Onu sırf bir kabadayı. Buna pek kızmıştım.

Mustafa Kemal'in de locasından güldüğünü gördüm. vazgeç!. hakikatler nedir ve şu Millet Meclisinde ne haltlar edilir. Bocalıyor. Hem de bunları söylerken ne ka(•) Bir isim metinden çıkartıldı. Birgün ona demiştim ki: «ismet ve Mustafa Kemal de hepsi fena. ona hücum etmeyiniz diye tembih etti. asıl habis (bir isim). Sırf Rauf ve Karabekir'lere tevcih edilmiş bir şekil aldı. Vazifeleri bu ve tehdid. fakat Mustafa Kemal'e de turfa olmuştu. tehdid. başı küçüktür. halis bir Tulumbacı koğuşu olmuştu.. gürültü. Çocuklar açlıktan. Ben yine söz söyleyeceğim. Demek Gazi'ye dalkavukluk etmek. Çini nasıl yapılır bilir mi. Salih ise yerinden bana kudurmuş gibi söyleniyor. Hükümetin fenalığı üzerine dertleşiyorduk. istizahın teşmilini istemiyor. Kaşar oluyordu. Geldi: «Beni Gazi sana yolladı. Haris çocuk. fakat Gazi'ye fena diyemem. Mütekabil bombardıman başladı. kapak vuruyor. Oranın meb'usu ise. Kılıç Ali de bir düziye. Sefaleti müthiş tasvir ediyor. Tütün sulanırsa yaprakları lahana yaprağı gibi olur. zaar ki güldü. Bu sözü üzerine soğudum.» dedi. Bu sebeple meb'uslar kendisini seviyordu.. kürsüye çıkmağa fırsat bulabildim. Hükümet yanaşmadı. Şunu söyledim: «Bizim bir şeyden haberimiz yok.. iki hasım ordu var imiş. Halbuki bunlar muhalif idi. Bu da cevap istiyordu. Ali Saip beni severdi. biz de ikisi arasında imişiz. Vekillikten düşmek ağır gelmiş. imkân yok.. Sıkıda. Recep de kürsüye çıktı. Meğerse bütün bu tertip bunun içinmiş. ama söyletmiyorlar ki. Zaten onları ilk hatta yerleştirmişler. vaktiyle Teşkilât-ı Esasiye Kanununun müakeresinde Reisicumhura «Veto» hakkı ve Meclis'in feshi hakkı verilmesi aleyhinde çok güzel sözler söylemiş. Kapak vurma. Tütün ziraatını da bilmiyor. Hattâ bir aralık kürsüye çıktım. fesih hakkı da verilmelidir.» Lâkırdı söyletmediler ki. Bu adam zayıftır..Körlüğe gelince: Bu çocuklarda ilk trahomu bulup ayrı bir hastahâneye tecrid ve bir doktor tayin eden benim. sendeliyor. Çünkü. yâni istizahtan evvel. Artık söz söylemesin diye rica ediyor. Bunları herif hep benim hesabıma geçirmiş. Daha ne hücum edecekler?. uyuz almış yürümüştü. Pek edepsizlik yapıyorlar. hastalıktan ölüyordu. Tabii haklı ve pek münasip idi. Zavallı muhacirlere acıyıp. söyletmiyor. Gittikçe iş bizi ve istizahı bıraktı. Ah. Nitekim iş ortaya döküldü. O esnada Kayseri meb'usu Ahmet bana gizlice bir rapor sundu. 287 . Turfalık yemeğini kusuyordu.Tabii muhacirler öyle sulak yere iskân edilmiştir. Bu mes'elede Mahmud Esat. Meclislikten çıkmış. Bu rapor vaktiyle benim te'sis ettiğim Kayseri Darüleytamı-nın müdürünün Vekâlete. fenalıkların başı. Diyecektim ki: «Recep Bey Kütahya meb'usudur. gülleler başımızın üstünden geçiyor» diyebildim. Söyleme!» diyor. Mahmud Esad. Ben bir aralık. ilh. Sen de bu fikirden vazgeç!» Bu çocuğu bir derece severdim. yanaşmak fikrinde... Benimle bu esnalarda. fırtınada ya tornistan ediyor. Bataklığa muhacir yerleş-286 turnenin fena olmadığını ispat için «Sinop'ta tütün çıkar. ya kendini baştan vuruyor. Rauf bu işte de kabiliyetsizlik gösterdi. lâkırdıyı boğazımda bıraktılar. Mes'elenin ruhu sadece bu imiş. yâni Vasıf a verdiği rapor. Mahmud Esat bu istizahta kürsüye çıktı.. Türlü safsatalar söyledi. Buna itiraz ediyor» diye beni techil etti. Tütün sulak yer ister .. Ferudun Fikri mes'elenin «Anket parlamenter» ile hallini teklif etti. birazda onlar için söyleniyorduk. küfrediyor. biz Lozan'da iken. surda izah etsin.olur. Halbuki Vasıfın vekâleti zamanında Darüleytamlarm hali müthişti.. Meğerse iş başka imiş. Vekil olmak istiyor. Ve hiç sadette olmadığı halde «Reisicumhur'a veto da.. Bunu celsede okuyacaktım. Meclis. Bunu kendi bilmeyecek adam değil. Tertibi yapan ve şimdi boğuşmayı seyreden bu izaha keyiflenmiş.» dedi. Hem de hâli de öyle.» Dedi ki: «İsmet çok aşağı şeydir. fakat rica tarzında ve nazikâne bana «Rıza Nur Bey. Bu da Hükümetin kabahatini itiraf etmesi demekti. bağırıyor. Hükümeti müdâfaa etti.. Saraçoğlu da Hükümet lehine işe karıştılar. tütün ziraatı bilmiyor. Tulumbacı takımı söz vermiyor. Diğer arkadaşlara da Rıza Nur bizim arkadaşımızdır.. Kel. isviçre'de tahsilini bitiremeden Anadolu'ya gelmiştir. Çocuk dedim.

Müfessirinî kuramdandır!. Kasten öyle diyorlardı.. Herkes bunu hissediyordu. Alâmeleinnas. bu adamdan artık tamamiyle soğudum. Yavuz hırsız ev sahibini bastırır. benim eski bir Türkçü olduğumu ispata kâfidir..» ARNAVUT İSYANI Ben Türkiye'yi terkedip Paris'e çekilmesem.dar olsa kekeledi. Buna en iyi cevap izmir Valiliğinde onun orada bir Arnavutluk yapmak teşebbüsünü söylemektir. Mustafa Kemal'in hatipleri (Ekseriyetle vekil) bizim hükümette sorduklarımıza hiç cevap vermediler. yine aynı kürsüde ve az zaman evvel bunların şiddetle aleyhinde söyleyen biri idi. iki türlü kör kılıç.. Cevap verecek yerde başka meselelerle bizi ithama çalıştılar. Herkese korku geldi... Bunlardan biri de Türk Tarihi ki. dağda bilfiil harp meydanı değil. Hükümet Meclis'i istizaha çekti» dedi.. Unutmam. E. Abdülhalik'inruhu olmuş. (Sahife 536) altına da yine böyle bir adamın sözünden istifadeye yeltenmiş. Aleyhimde şunu söyledi: «Yanyalılan Arnavut yapıyor.. Meclis'in havası yıldırım dolu idi. Mustafa Abdülhalik evvelce söylediğim gibi.. Ben o Yanyalı dedikleri adam. Fakat burası. nihayet her şeyi bıraktılar: «iskân değil. Bu istazahta Recep çok uzun lâf söyledi. yalancı. O yok... öyle mücrim bir arkadaşım ki. Şu adamların yaptığına namussuzluk ve edepsizlik derler. Almazsanız. Şöyle demişti: «Veto. Hep güldük!. Müdâfaa edcek yerde... şu satırları ilâve etmiştir: «Filhakika Rıza Nur Bey'in siyasî hayatta bir çok mücadelâta iştirak ettiği malûm idi. cumhuriyet mevzuu bahistir» dediler. sahrada. vücuda gelmesi onbeş yıllık bir iştir.. Koridorda bana geldi: «Sözlerinizi geri alın. Bu hırs için denaet yapmak kabiliyetinde.. Bu. onu da doğrayacaklar. Şunu da söyleyeyim. bu istizahtan sonra. Hattâ «Böyle adamların kafası ezilir» de dedi. RIZA NUR'UN TÜRKÇÜLÜĞÜ ] Ben altı yıldır Türkçü değilim. Hükûmetciler. altı senedir müteassıp bir milliyetçi olmuştur.. fesih hakkı verilmez. Her gören de anlar. tamamiyle Tulumbacı ağzı takınmıştı. Sade bu. Demek bu noktayı ele alıp muhalifleri hiyaneti vataniye ile itham edecekler. Türk'lük için silâhla mücadele ederken. Demek namusluca bir müzakerede değildik. sefirliğini. selâm da vermedim. samandan adam.. tam izahtı. Fakat bu kadar da saçma ve mugalâta az görmüştüm. Demek dalkavuk mevkii harisi. Bir daha münasebette bulunmadığım gibi. Hem kim yapıyor? Maatteessüf. Bundan sonra. Çıktı. utanıyordu. Meclis'te Kars meb'usu Vehbi güzel bir şey söyledi: «Canım. Daha evvel değildi. Hakikatte hiç de cumhuriyet aleyhine kimse yoktu.. müthiş bir sözdür. o kadar işi azıttılar ki. Söz söyletmediler. Bu. Buna ıttıla hasıl olunca. Fakat Türk'lerin Rumelinden çıkarılması gibi.» Mustafa Kemal nutkunda. aleyhinize söyleyeceğim» dedi.. İzmir'e Arnavutları dolduruyordu. kendileri bil'âkis Arnavutları isyana teşvik ediyordu. izah ediyor. Bunları çok zamandan beri intişar etmiş eserlerimde yazmışımdır. dalkavuk. Bunları açıkça söyleyen Yunus Nadi. Şu adamlar daha düne kadar alenen Arnavutlukları ile övünürler. orada yine rumca konuşulduğunu söyledimdi. Böyle bir cürmümeşhut halindeki bir Arnavut. Aferin. daha sonra verecekleri Maarif Vekilliğim kabul etsem. Bu iştirakleri milliyetperver olarak Büyük Millet Meclisi devrinde ona hizmet ve faaliyet sahaları gösterilmesine mani telâkki edilmemişti. Hali.. Büyük Millet Meclisini hakiki bir hayret ve dehşet istilâ etti. fakat verilir de. bu Meclis'in Hükümetten istizahı değil. Bir kanlı sahne kokusu idi. Mustafa Kemal bunu dercetmiş. . memleketin rejimi. her Türk'ün kalbinde ebedî ve elîm bir hicran yaşatan o büyük felâket hâdisesinde müfrit milliyetperver Rıza Nur Bey'in Arnavut âsileri ile beraber Türk'ler aleyhinde faaliyette bulunduğunu bilmiyorduk. Bu cümleyi bir kaç kere tekrar etti. bunları söylerken vicdanı muazzepti. Meclis aleyhlerinde hüküm verse.» Demek ki.. Ben ilk sözlerimde Pendik taraflarına Yanya'lıların yerleştirildiğini. «Ben tükürdüğünü yalayanları sevmem» dedim. aleyhime bu sözleri almış bil'âkis kelimesinden sonra da bir«Türklük aleyhine» kelimesi ilâve etmiş.. Bunun acısını çıkaracak. Birisinde şaşırdı. mukabil taarruz yapıyorlardı. resmî muhaberatla sabit idi. Çünkü. Burda evvelâ cevap vermek lâzım. 288 Söyleyemedim. Şiddetle muhalefet etmiştim.

. Hattâ ismet de okumuş. Asıl hıyanet budur. Milleti kurtarsaydım. Evvelden bildiğine şüphe mi var? Nitekim Tanin gazetesinde Arnavutluk isyanı zamanında Hüseyin Cahid dahi benim Arnavut âsilerle olan bir telgrafımı ele geçirip neşreylemişti. Mustafa Kemal'in bana Sinop'a çektiği telgrafa bakan şaşar kalır. ne anadan. Öyle ise. Bu eser mütâreke iptidasında neşredilmişti. bu devletin teb'ası idi. sadece bunu mu bilmiyordu? Ne (. Bu isyan Ittihadcı Hükümetin yolsuzluğuna karşı olmuş.. Yazdığı gibi birçok mücadelelere karıştığımı biliyordu. mum söndürmeci olsaydım.. Harb-i Umumî akıbeti Ittihadcıları izâle için benim gayretlerimin ne kadar yolunda olduğunu ve benim ne kadar Türkçü ve vatanperver bulunduğumu göstermiştir. istanbul'da da halaskarları yaptık.. genç olsaydım da. 289 rm isyanı bu Hükümete karşı.. Kendi de okumuştu. Hem bunu o vakit yaptığı gibi. «Hizmetlerde kullandım» diyor. O vakit ve sonra kimse de bunları Türklük aleyhine dememişti. şimdi de eskilerden daha kanlı zalim ve pek namussuz olan Mustafa Kemal aleyhine milleti isyan ettirseydim. hayatımı lekeli göstermek istiyor... Dahası var. hem ben Arnavutları. Bu ne mugalâta?!. Bu hakikati ben on sene evvelinden beri görmüş ve bir düziye söylemiş ve yazmıştım ve yine o vakit Arnavut'lar ecnebi değildi ki... Zaten her böyle vak'ada o. Selânikli biri. Zalim bir hükümeti devirmek için yaptım ve muvaffak oldum. O isyanla ben ne kadar haklıymışım. Adi casusluk etmiştir. devletin muahedeler gibi en mühim işleri bana havale edildi. Neticeten o da benim gibi Türklük aleyhine hareket etmiştir ve Rumelinin elimizden gitmesine sebep olmuştur. Buna rağmen bana millî hizmet verilmiş... işte bu adam her şeyde böyledir. asla Türklüğe karşı yapılmamıştır. Enver Paşa'nın dediği gibi hazırdır. Ben Türk aleyhinde hareket edeyim!.Balkan Harbi Arnavutluk isyanının bitip. âsiler lehinde bulundular. bir değil. Selanik'te de Galip Paşa ile Mustafa Kemal Halaskarlara dahil oldular. muvaffak olup onu devirseydim..)... ben bu isyanı körükledim. Felek ne tersine dönmüş!.mürtekip. Bunları bilmeyen mi var? Sade Mustafa Kemal bilmiyormuş?!. Nitekim Meşrûtiyetten beri Arnavutlar Ittihadcılara birçok isyanlar yaptılar.. Niye edildi? Buna bir de ben Sıhhiye Vekâletini kabul etmeyince. Amavut'la(*) Sahtekârlık manasına gelen bir kelime ve bir isim metinden çıkartıldı. Ittihadcılarm Dahiliye Nâzın Hacı Adil'i yaptığı teskin seyahatinde az kaldı öldürüyorlardı. Bu eseri herkes okudu. (bir isim)'m babası malûm değil. Demek Mustafa Kemal de Arnavutlarla teşriki mesai etti. Bu içtimada Mustafa Kemal bizzat ispatı vücud etmişti. ismet ona bunları söylemiştir ya. Hem de sonunda komployu arkadaşlarım yakmak için Enver'e haber vermiştir. her şeyin hal-i tabiisine avdetinden nice zaman sonra olmuştur. Şimdi bunu Mustafa Kemal uyduruyor. Keski o vakit ki gibi. Hem Arnavutluk isyanının Rumeli'nin elimizden gitmesiyle hiç bir alâkası yok.. Ben birçok mücadelâta iştirak etmişim. Amavudun sözünden bir «Türk aleyhine» sözü ilâve ederek söylüyor. Bu halde bunları nasıl söylüyorsun?!. itiraf ediyorsun ki... ne babadan kanma hiç bir damla başka unsur kanı karışmamış bir Türk'üm. mazimde leke ve hizmete mâni' bir şey yoktur. Hükümet aleyhinde. Bu mümkün mü? Bunu yanındaki bir Arnavut bile sarahaten söyleyemiyor da. Umumî ve alenî ve askerî bir içtima yaptılar.. Alem de bilir ki.. ailesi malûm. bu istizahtan evvel Lozan'da «Hürriyet ve itilâf gibi bizim de birgün içyüzümüzü yazarsın» demişti.. Ben ki. Benim Arnavutları isyan ettirdiğimi o vakte kadar bilmiyormuş?!. Esasen Rumelini elimizden gideren Balkan Harbidir . Devletin mühim işlerinde bulundum. isyan ettirmeğe çalışmıştır. diyelim. ikiyüz yıldır Sinop'lu.. daha vahim Harb-ı Umumî gibi bir tehlike zamanında da yapmıştır. Arnavut'lar Türk aleyhine . Demek ki. Bana büyük şereftir. Mustafa Kemal ne Abdülhalik'in sözünden bahseder ne de bu satırları ilâve ederdi. Bunu ben «Hürriyet ve itilâfın içyüzü» adındaki eserimde bizzat yazmıştım. Bugün de bununla iftihar ederim. Hakkım Ittihadcıların memleketi Harb-ı Umumî sonunda ne hale soktukları ile sabittir. Hadi kendi okumamış. Demek Türk Milleti için çalışmışım. Rumeli'ni düşmanlar alsın diye isyan ettirmedim ki. bir çok ve çok zamandan beri geliyordu.. Belki de bu sözleri ile siyasî mazimi. hizmet vermek haltını nasıl yaptın. Sonra yine Enver'in Moskova'da bana dediği ve benim de Ankara'ya avdetimde aynen Mustafa Kemal'e tebliğ ettiğim ve âlemin de bildiği gibi Mustafa Kemal daima orduyu siyasete sokmağa.. peki niye kullanmış?. külah kapmak için. Hem de canımı dişime alarak.

. bana müfrit milliyetperver diyor... Mustafa Kemal yüksele yüksele bu koğuşun damına çıkarılmıştır. emek.padişahlığı attık dedik.. Hiçbir hükmü.. Salih ve Kılıç Ali takımına «silâhşörler» adım koydular.. gayreti. Yoksa bu en saklanacak vahim bir suçtur. demek yüksele yüksele ancak bir tulumbacı koğuşu yapmışız... Tanin bir nüshasında şöyle diyordu: «Vatan düşüncesiyle hareket etmek yalnız mevkii iktidardaki zâtlara mı.. Bu söze göre.. İşte Anadolu Hükümetinde hürriyete ilk büyük darbe bu istizahtır... kuvveti kalmamıştı.. Neron suratı vardı.» Bu cümle pek çırçıplaktır.... tezvire.. her şeye. hem dövüyor. mintarafıllâh inhisar şeklinde balışo-lunur bir fazilettir?» Ne doğnı. Meb'usları susturuyordu. Şurası da var: Isyân başlarından Yakovalı Rıza Abdülhamid'i tahtına çıkarmak istiyordu. ne doğru. devleti Allah onlar için vücuda getirmiştir. Dedi ki: Sevinscne. düğüm noktasıdır. zeki kimse yoktur.. bir tulumbacı koğuşu yapmış.). tegallûp. Bunlar harstır bir milletin. aramış. Yanlış değildi. Daha kanlı. an'anesini her şeyini (.. hırsım ve her şeyini izah eder. bir çiftlik gibi onlara vermiştir. Hakimiyeti Milliye. dilini. Istibdad rejimi. Onun ruhunu... kendileri millete hizmet eder. Vali.. Cumhuriyet duman olup uçmuştur. Milletin sözünü boğazına tıkamak için.Bundan bahsettim.. Ne ise. âlim.. her şeye tevessül ediyordu. milletin hayatıdır.. demek kurtulmadık. (. zalim bir canavar milletin tepesine çökmüştür. Birgün Paris'te Fethi ile konuşuyorduk. Kurtulduk dedik.. Ve Ittihadcılar devrilince dağılıp evlerine gittiler... Sonra düşündüm. Teşekkür ederim ki.. taramış. Hem de bu öyle zalim ki.. Gaflet edip söylemiştir.. fikrimden şunlar geçti: «Demek (bir isim) bir cumhuriyetle Hükümet yapmamış. Tasviriefkâr ve emsali gazeteler istizahı ve Meclis'in bu halini tasvir ettiler... milleti baştan aşağı.» Dedi: «işimiz dumandır. dövülen ağlar. sonra güldüm. Bu mu onun milliyetperverliği?!.) meşguldür. istiklâl istemediler. öyle ise (*) Üç isim metinden çıkartıldı. Sıkılmadan nasıl söyledi bilmem... bunu bulabilmiş. ne dersin?.yapmak. Vatan. yalana. Bu iş de böyle kapandı. istizahta olanları iyice gördük. Gazeteler Meclis'len daha cesur çıktılar. «Zalim hükümet istemeyiz. İçim sızladı... tehdide.» Düşündüm. şirket.. (bir isim)'in bir tulumbacı koğuşu yapması içinmiş. yazısını âdetini. Gördün mü?» dedi.Iftihar ederim. iblis.. Susmadılar. tahakküm. doğrudur. Calıid'le beraber lttihadcılar da böyle idi. Artık bu ad meşhur oldu.. inhisariye... Tanin. Hani Türk'ün dinine.. Bu hali tamamiyle klik.... Yükselttik eledik. ağzından öpmek lâzımdı.. derhal zannediyorlar ki. Bu nedir ki.. (bir isim)'m yüzünde Cumhuriyet ve Hâkimiyet-i Milliye maskesi içinde... Bir şey de demiyordu. bırak ağlayalım..... hem de ağlamaya hakkın yok diyor.. Bunlar Abdülhamid'in tüfekçileri yerine geçtiler. Maalesef bu nokta bizim siyasî hayatımızda mühim bir noktadır. demek ondört milyon Türk'ün içinde ikisinden başka vatanperver...... folkloruna. millî müesseselerini. İsmet bunu resmî nutkunda da söyledi: «Bu vatanın mukadderatını kime inanabiliriz? Hükümeti kimseye vcıemeyiz.. Kendisi Türk (. Cahid bizlere ne kadar vatan hâini dediydi.kıyam etmediler. Bari dövüyorsun.. Bu kadar da mı insafm yok?!. Bizde mevkı-i iktidarda bulunanlar. Tabiidir ki. karanlık oda... Meclis artık bir çocuk oyuncağı olmuştu. edebiyatına.... Bugün kendisi Türk'ün dinini. demek daha kara bir istibdada girmişiz. Vah zavallı millet!» dedim. Bu sebeple bu devletin Cumhuriyet ve teşrii hayatında bu hâdise pek mühimdir. . Millî Hareket zamanında benim Türkçülük icraatımdan pek sıkılıyordu. Vaziyeti. Muhalifleri vatan hainidir. oligarşi sistemi idi. Abdülha-nıid Selânik'de Alâtinî Köşkünde hapis idi.. Bunun için işgal ettiği Üsküp'ten Selânik'e iniyordu. Sade hüneri. Bunu da men'eden ben idim.. Ancak Cahid bunu Ittihadcılar zamanında da deseydi. Dedim ki: «Bu kadar gayret..» Mcb'uslar. Demek bu kadar kanlar ve emekler boşa gitmiş. Ittihadcılar çekilsin» dediler. itimat reyi ile bu istizah bitti. Adnan yanıma geldi: «E. Hattâ. Demek aleyhine ithamlar yapmak islemiş. Bu satırları okuduğum vakit önce kızdım. mimarî âbideleri olan camilerinin ihya ve muhafazasına dair henüz ne yaptı? Soruyorum.

Yine O. Fakat Selânikli ve Mustafa Kemal'in akrabası imiş. eskiden men-faatma hizmet etmedim. Bildiği halde arkadaşlarını men'etmemiş. diğer bütün milleti hain sanıyorlar. zaten Amavut-tur. bu da pek doğru. zorla riyaset-i cumhura çıkmış bir mütegallibe. Mahmud Esad bile derhal mükâfaatını gördü. Sulhtan sonra geldi. işte. ismetle aramız tamamiyle açılmıştı. Ben de bir mektupla red ettim.. Bu bizde müthiş bir dimağ hastalığıdır. daha dün bana yalan yere.vak'aya. binbir yalanla onları müdafaa eder. Şimdi beni müdâfaa menfaatına. para peşinde samimiyetsiz biridir. sarhoş dedi. Zaten meb'us ve vekil yapan da odur. Menfaatine uygun olunca susar. peki!. işte vaziyet bu. Daha nice vahimleri olacak. Yine mürtecilik bunların elinde silâh yapıldı. hiyanet. Avane bu vaziyetten keyf içinde. favoritizmler de yolunda. yalnız susar değil. O gece Çankaya'da toplanıp mükemmel içtiler. kardeşi oğluna para verdirmedim. Avaneye mükâfatlar verildi. hükûmet-i mutla-kaların. Yahut mahsus mevkide kalmak için böyle diyorlar. sırf mevkiyi bırakmamak için böyle bahane. Zem-mi de methi de zamana. 292 SÜLEYMAN SIRRI Nafıa Vekili Süleyman Sırrı öldü.. Mes'ele iştedir» diyor ki. Bakalım ne olacak!. Fakat bunu yapmamalı idi. Cahid'in şu söyledikleri tamamiyle mevcuttur. Bugünlere kadar bütün hücumunu on beş yıldır. yâni vatanı başka ellere emanet edememek samimi değildir. politikaya bile sokmamalıdır. Sanki hizmet-i vataniyesi için bu tertipten maaş?!. Bir hükûrndar-ı mutlak gibi. mevki:i iktidara geçenler vatana yalnız kendilerini (iki üç kişi) sadık bilip. Ve yine bu sözler isbat eder ki. anlamamış. kendisinin menfaat veya zararına. Cumhuriyet nâmı altında. Bu adam Selânik'lidir. Müdâfaası güzeldir. cıvık.. eh. Bilhassa «Canım ben sizden bir şey istemiyorum. keyif ve hevesinden başka bir kanun tanımaz» diyor.. Cahid bu esnada böyle çok güzel şeyler yazdı. Cahid'in şu sözleri isbat ediyor ki. bu idi. Üsküdar Gaz Şirketinin gizli hesap defterinde bunun aidatı olduğunu bilirim. askerî rüesa yüzündendir» bu da mahz-ı hakikat. . istizah sebebiyle.Halbuki biz muhalifler bunları Ittihadcılar zamanında bin kere söylemiş ve yazmıştık. keyfemâyeşâ idare-i hükümet eder. gayesine muvafıktır. 291 millet «ört ki ölem» desin. «Yine O. Zorunuz ne? Beni niye böyle memleketten uzaklaştırmağa çalışıyorsun?» dedim.. ediyor... ¦.¦: :. istanbul'da Nafia Nezaretinde itrikâbı dolayısıyle kovulmuştu. sarhoş diyen biri artık beni müdâfaa edemezdi. Değersiz biri idi. Ne diye Ittihadcılar zamanında bilmemiş. Anadolu'da Millî Hareket zamanında yoktu. Bir mektupla «Böyle bir fikrimiz ve buna . Adliye Vekilliği ile çerağ buyruldu. Nitekim isviçre'de istibdâd ve diktatörlüğe mâni olmak çin generallik bile lağvedilmiştir. Zavallı aç Türk Milletinin parasından ihsanlar. Demek haris. bu zihniyet.. Bu pek manalı idi ve tayinimin ruhu da benden hizmet değil. «Irsî hükümdar yerine. işte Mustafa Kemal. Türk ve Türkiye'yi düşünmez. pek güzel anlarmış. (*) Bİr isim metinden çıkartıldı. Tedavisi lâzım. ¦.*-. reisicumhur adını taşıyan bir müstebit. istizah bitince pek sevinmişler. temasına göredir. Hükümet adını değiştirmek faydasızdır. Ittihadcılar zamanında gördüğüne şüphe yok. demek para ve mevki için millete hıyanet etmiştir. hep bana tevcih eden. vesile bulurlar. Of. Cahid vatanperver değildir. Yine Cumhuriyette de ittihatçılar zamanındaki gibi muhalefet. Biraz sonra biraz düzeldi. Derken beni de müdâfaa etti. Fakat idrak sahiplerine meçhul değildir ki.. Bu zihniyetin ve militarizmin milletler için ne belâ olduğunu çok yerde ve bu eserde de söyledim. Ben istanbul'da iken bir mektupla bana Londra sefirliğini teklif etti. Demek bu adam hiç samimi değildir. Kumandanları ve ihtilâl yapmış şefleri asla bu mevkiye getirmek değil.¦. Mektubum ağırca idi. Mevkiye geçenler.... Şimdi... Yine Cahid «Cumhuriyet. Cahid demek bunları pek iyi bilir. muhalif vatan haini oldu. Harb-ı Umumî akıbetine devleti uğratmasaydı ne büyük hizmet etmiş olurdu.. hükûmferma olması. Mustafa Kemal ailesine hıdremat-ı vataniye tertibinden bol maaş bağlattı ve nakten toptan külliyetli bir para ile verdirdi. Neden bizden olsun öğrenmemiş?! Bilip de arkadaşlarını yola getirip de. Cahid görür anlar bir adamdır. ismet buna pek kızmış.. Ne güzel ifade etmiş!.

halâ asker hizmetçi. Şimdi ise Rıza avukat Resai'yi yanma almış. Bu parayı benden niye istedi bilmem.. bir kardeşi kambur. Şimdi bu paraları nerden bulduğunu düşünmek tabii hatıra ilk gelen şeydir. Birgün bana dedi ki: «Bina oturulacak gibi değil. O vakit düşmesine mâni oldu. Nitekim Ittihadcılar devrinde de olmamıştır. Bu kabineyi yaşatmıyacağız» demeğe başladılar. iki tane ayak hizmetinde uşak. imtiyaz. kabine teşkilinde âzâyı kamilen Mustafa Kemal intihap etmiş.. «Kütüphane yapı(*) Bir isim metinden çıkartıldı. Bu vakte kadar haremlerimiz de muhavere ediyorlardı. Sonra bu parayı benden istemedi. Zaten o vakit düşmesi lâzımdı. Müstebidler için iyi usûl. istizah onun kötü idaresi ve vaziyetini çırıl çıplak ortaya dökmüştü. içerde de kadın hizmetçiler vardı. Rıza pek cahil. Mütareke bidayetinde direkler arasında bir manifa-turacanın yanında ayda on lira maaşla bir işçi idi. onları bu suretle medyun ve kendine boynu bükük kılar. bir gün bana Molla'nın dediğine göre. Hattâ birgün bana şikâyet etti. Hiç olmazsa onu kendi almıştır. Müthiş bir masraf idi. askerî kamyonlar kullanıyordu. ya hakikaten yoktu. Tamamiyle Avrupa tarzında. İNÖNÜ'NÜN KARDEŞLERİ Ismet'in Rıza adında kambur bir kardeşi vardır. satardı. \ İNÖNÜ'NÜN KÖŞKÜ I ismet istanbul'a Heybeliada'ya. Bu. «Ne kadar?»dedi. 293 yorum. Bez ve kumaşları arşınlar. yoksa böyle bir şeye sokup lekeler. Meclis'in bir hükümet düşürmesine tahammül edebilir mi? O müstebit kendi düşürmeli. Fethi'nin kabinesinde Diyarbekir'li Fevzi de Nafıa Vekili oldu.da hacet yoktur» diye bana cevap verdi. Banyolar. Evine ise. onun Malta arkadaşıdır. ismet Paşa'ya hastalığı bahane edilerek istifa ettirildi. Şuraya buraya adam tayin ettirip para alıyorlar. Bana para verebilir misin?» Verebileceğimi söyledim. Demek ihtiras kazanı daha ziyade kaymyordu. Ismet'in ve Hükümetin tutunacak bir yeri kalmamıştı. kimi kamburdur. Gazinin bu da sistemidir. bir kardeşi topal. iyi bir tamir yapıp yanına da ilâveler yapacağım.. Bunlar neferdi. maaş.. Mahmud Esad'ı da bu kabineye Mustafa Kemal sokmuştur. kaloriferci. küçük kardeşi de kokain çeker. beni kendisinin parasız olduğuna zahip etmek içindi. ihsan. bayağı bir adamdır. Kötüleri. Hâla Cumhuriyet tarihinde Meclisin âdem-i itimadı ile düşmüş bir hükümet vak'ası yoktu. Yahut (bir isim) verdi. Çünkü (bir isim) vekillerine Abdülhamid gibi. Fakat (bir isim). villâ verir. O vakit onun sadakatinden emindir. Galiba parasızlığını göstermek istedi. kendi nasbetmeli. İsmet Eskişehir'de kumandan olunca onu oraya aldı. Param yok. iltizam işleriyle meşgul. Lâtife Hanım da artık haremimi aramıyor. İsmet sağır. Halbuki bu adamın aldığı maaş sade bu kömüre yetmezdi. aşçı. Ancak rüştiye tahsili görmüş. istizahtan sonra pek az bir müddet geçti. Hem nimet hakkı.kimi topal. Onu da kestik. Bağda pek entipüften bir bina vardı. Ama hakikaten ismet ve hükümet paçavra olmuş. sular. abdeshâneler. otomobiline şoför vardı. Zavallı devlet!. Kimi sağır. Hattâ binaya kapı gibi bir takım malzemeyi Viyana'dan getirtmiş. Müteahhitlik ettirdi. hem de bir nevi irtikâp ve yolsuzluk olduğundan vekiller sesini çıkaramaz. Necmeddin Molla'ya Fethi'nin söylediğine atfen. Bu aile mütereddi bir ailedir. Değirmenin oluklarından ceplerine un halinde altın . Ismet'i atıp yerine Fethi'yi koydu. Öyle ise derhal inşaata parayı nerden buldu? Hakikaten şimendifer hattından dolayı Ankara'da bir ton maden kömürü veya kok elli liradan aşağıya mal olmuyordu. Mükemmel bir bina yaptı.. Unkapanındaki o muazzam un değirmenini müzayedesiz aldı. Askerlikle alâkası kalmamış. Şirketlere kanca takıp para alıyorlar. Benden para istemesi. ismet Lozan'dan avdetinde Çankaya'da Mustafa Kemal'e yakın bir yerde bir bağ aldı. taahhüt. Bunda biraz yanlışlık olsa gerek. Vakıa itimat reyi aldı. Kalorifer hepsi var. kardeşi kambur Rıza'nın köşküne çekildi. biliyorsun bana da lâzım. irtikâp ve emsali ayıpları ve bunlara dair kendi elinde vesikalar olanları işbaşına kor. «Sade kalorifere haftada yüz liralık kömür gidiyor» dedi. Biraz geçince. Sana iki bin lira verebilirim» dedim. Bu sefer başta Vasıf ve Rıfkı olan Ismet'in adamları «yine biz geleceğiz Bu intikal kabinesidir. Elhamdülillah bizim vekilliğimiz zamanında bunlar yoktu. Sonra almaması parasız olmadığını gösterir.

Mustafa Kemal seyahate çıkarken Ankara istasyonunda ilk şapka giymeyi buna teklif etmiş ve bir şapka da vermiş. Alâka hemcinsler arasındadır. Bu sefer soygunculuk vak'ası olunca. fakat bundan bir şey çıkmaz. din gidiyor diye en ufak. Bu iyi bir işti. ilh. vak'adan sonra Şeyh Said'i asmadan evvel Recep'i mes'ul ederlerdi. Zihni: «Ben yanlış iş yapamam»-îçtihadım böyledir. Mazhar bana istanbul'da toplanacak karantinanın tasfiyesine murahhaslık teklif etti. Mahmud Esad Ismet'in aleyhinden ateş püskürüyor. yahut en lâzım ve dine hiç zararı olmıyan şeylere kudurmuşçasına saldıran hocalar sustular. Fakat onun Mustafa Kemal'e sadakati var ya kâfi. Sonra. ayıbını örter.. yine reddettim.... Kürtlerde kaynaşma var.. ŞAPKA DEVRİMİ Takrir-i Sükûndan sonra idi. Vasıf da Bedirhanzâdelerdendir. Namuslu.. VasıFın yakın hısımı ve onun gibi İzmirli Süreyya Harb-i Umumi'den beri Mısır'da Kürdistan Gazetesini çıkarır. Onun elinde . Her kabahatini. kanun yapılmadan evvel de ilk şapkayı giyen yine bir hoca müftüdür. Her eti mutlaka oraya sokuyor ve okka başına müthiş bir para alıyor. Türkiye'de kurtluk dâvasını ilk çıkaran bu ailedir. Sonra fesat çıkacak diyormuş. Bunu yaptıran reislerdir. kanunla. Ben bunu yazdım ama. Hükümet aleyhinde müzakere ediyorlar. Bitlis Valisi Zihni ile olan ihtilâfını mevzubahis ediyormuş. kabinesinde Mahmud Esad'ı çok seviyor. Artık (bir isim).» demiştir. O. Zahmetsiz bir çok para alırdım. ikisinin de bir seviye ve ahlâkda olduklarım gösterir. E. Maltepe'de. Gittim. yine Zihni bu tezi şiddetle ileri sürmüş:«Ben sana emrediyorum. Bu da giymiş. Zaten Mustafa Kemal'in Hükümetinde bir memuriyet almağı leke sayıyorum. Fethi söyledi. Sen sade eşkiyayı tut!» demiş. Galiba öyle. bir kanunla fesi yasak edip şapka giydirdi. Hattâ kanundan sonra bir gün müze müdürü Halil Bey bana: «Sen ondan evvel bunu kitabında söyledin. tsmet Heybeli'de iken Vasıf da her gün yanında Ismet'in Ankara'daki köşkünde de yaranının resimleri var. İsmet de kurt. ilerisini biraz ilerde söyleyeceğiz. Mevsuk haberlere göre Fethi. Reddettim. Mustafa Kemal'in teşebbüsünden çok evvel intişar etmişti. Bizim kitabı okumuş. Meselâ. Zihni Sinop Mutasarrıflığından Bitlis'e giden adamdır.. Bir gün (bir isim) başına şapka takıp seyahata çıkmış. Kastamonu'da aklına esmiş. Vekâlet vazifesini hüsnü ifa edecek dirayet gösterememiş. Bu halde istifa ediyorum» demiş ve etmiş. Ama. (•) İki isim metinden çıkartıldı. Orada bir kurt çetesi soygunculuk etmiş. kumandanların şapka olan miğferlerinin resimlerim de koyarak. Bu da bizim mahut Kızıl Sakal Gürcü Hasan Fehmi'dir. Fatih'in ve diğer mühim padişahların. iki taraf ısrar etmiş. 294 bii kurtluk de buna yardım etmiştir. Demek bu işte Recep'in büyük bir kabahati vardı. Bizim dağılmış mahut hizip Fethi'yi tutmağa karar verdi. O da «Bunu yaparım.. Halâ da bu işi bu aile takip eder. Elcezire Cephesi iyi değil. Nitekim uzun sürdü. Dahiliye Vekili de aldırmı-yormuş. Demek Zihni haklı imiş. aldılar . Bunları yakalayım. bugün gurbette sıkıntı çekiyorum. Demek birbirini bulmuşlar. Birgün fırkaya Dahiliye Vekili Recep. Sonra Şeyh Said isyanı oldu. Ermenilerle müttefiktir. Başka memlekette olsaydı. bu sebeple yaranı arasında en çok Vasıf ı sevmiştir. ta(*) İki isim metinden çıkartıldı. Ve yine Şehremanetinin soğuk hava depolarını aldı. Bu basmacı uşağı birden böyle oldu. kurtluk için uğraşır. 295 Benim Türk Tarihi'nde şapkanın günah olmadığına. Çünkü.akıyor. ecnebi devletlerden para alıp casusluk eder. onlardan para alır. Onları da tutayım» demiş. yahut kambur olacağı geliyor. keyf ve hevesine serbest yol bulmuştu. insanın basmacı. Büyükada'da. Hattâ tuhafı şu ki. Bunlar. bunu kendi marifeti gibi yapmıştır. Heybeli'de. cebren tatbik edin demedim. dirayetli biridir. Fethi Kabinesinde Doktor Mazhar. daha birçok yerlerde köşkler aldı. bir bahis yazmıştım.Ben böyle şeylerde değilim. Zihni bir müddettir yazar-mış: «Kürt aşiret reisleri toplanıyor. Vasıflar bu sefer de Fethi Hükümeti aleyhine uğraşıyorlar. Sıhhiye Vekili idi. Meclis'te Fethi aleyhine yine aynı klik hücumlara başladılar. Biz de kamburluk uğurdur derler. Kalamış'ta. Ala. Buradan mükemmel paralar. Ne yapayım?. Bunlar arasında Vasıf in resmi en büyük levha olarak salonun en mutena bir yerinde.

Harbi Umumîde Türk kadını. şapka kafasının içini değiştirmez ki.) de milyonlarca halkın giydiğine bile karıştı. Bu sade şehirlerde idi. Adam bu. Gittikçe ilerliyordu. huylandı. Bu (. Bundan çok evvel Kadıköy'de gördüm. Demiş ki: «Rıza Nur tarihi alt edip. cehalet. Sade kanun. Hep ona derstir. içtiğine kadar karıştığını söylerler ve bunu tenkid ederler.. Bir takım gençler şapka giyiyorlardı. Halbuki bu. Her şeyi evolosyon yapar. Şerabo: «iyi ama... hattâ pek müteassıplar bile çocuklarına şapka giydiriyorlardı. Her şeyi bununla yapıyor. Bugün bu adamlar (Mustafa Kemal ve ismet) harice para gitmemesi ve iktisad edilmesi zarureti karşısında çırpınıyorlar.. Bunlar zaruri tehavüllerdi. Birgün harp olsa.» Hakikaten bütün o tenkidler onun yaptığı ve âtiyen yapacağı fiil ve hareketi tenkiddir.. revaçta bir fikirdir. devlet recûlü olurmu? Bunlarla bugünkü buhranın olacağı aşikârdı.. gitti. Tabii bana artık daha ziyade diş biliyor. en aşağı on liraya (Yüzyirmi Frank'a) satıldı. insan ne isterse onu giyer... 296 2. Bu adam bir kanun darbesiyle bütün işleri hallettiğini zannedecek kadar (. Sebebi. Bir düziye işaretler yapıyormuş. Yapılacak şey sade evolosyonu süratlendirecek şeylerdi..Vicdanlara tahakküm. Masasının üstünde ve daima elinde imiş.).. işte. Bu sebeple kitabıma sırası düştükçe. Milyonlarca lira harice aktı. Kendisi bunlardan ders alacağına. Ittihadçılar zamanında başlamış. düğünde de. olmasa da olurdu.) ve (. yapacağım bildiğim bu fenalıkların belki önüne bu suretle geçilir ümididir. Bu da tahsil ve terbiye ile olur ve zaman işidir.. çirkin ve zulümle ilgili dört kelime metinden çıkartıldı.. Yardakçıları da öyle diyor. (*) Akıl. Zaten bu evolosyon. Ben de:«Biz de artık sizin gibi şapka giyiyoruz. Zaten Anadolu'da Türk köylüsünde tesettür yoktu. Beş yıl sonra akıllan başlarına geldi diyelim.. Herkes bir fes alıyor. Lâtife'nin verdiği habere göre Mustafa Kemal benim Türk Tarihini dikkatle takip ediyormuş. Iki-üç frank kıymeti olan bu şapkalar. Bu fikir yayılmış. Asıl lâzım olan da budur... bu millet gayretle harbetmez. Maneviyatı kırıldı..Halkta büyük bir inkisar oldu. Milletin de bir şey dediği yoktu. Birgün umumîleşecekti. Demek şapka hakkındaki bahsi gördü. hattâ Abdülha-mid zamanında başlamıştı. fena kızarmış. ŞAPKA EKONOMİSİ 3.. Fakat bu adamda bir mani var: Kendisine müceddid densin.. Bunların çoğu zımpara kağıdı ile temizlenmiş şapkalardı.. merasimde de giyiyordu. Islâmiyetin muamelât-ı hâs namıyla insanların yediğine. nasıl olsa olacaktı ve kendi kendine oluyordu. dahilik taslamak için Mustafa Kemal bu şapka işini darbe ile yaptı ve bunun müthiş zararları oldu: 1. Bu suretle sadmesiz olur biterdi. italya ve Fransa'da mevcut yeni ve eski şapkaları milyonla memlekete soktular. bari evvelâ bir şapka fabrikası yapsaydın ya. Şapka işi olsa da. bir marifeti var. Lâkin her şey bununla olmaz.. İyi anlamış. Şunu yapacaksın. Halbuki gösteriş yapmak.)dir. Çünkü. Hükümete diş biliyorlar. .bir kuvveti. (. Bu sebeple şapkanın cebrî tatbiki hatâ idi. kendi marifeti değildir. Teceddiid için inkılâplar yapıyor densin. Nitekim tesettürü de kendi kaldırmış gibi gösteriyor. insanın giyeceğine kadar karışılır mı? Bu çirkin bir istibdad» dedi. Peki! Bunu beş yıl evvel düşünüp bu milyonları gidermeseydiniz ya. sokakta. bütün kuvveti kalemine vermiş. fakat bu milletin göğsü tecrübe tahtası mı? Beş yıl sonrayı düşünmeyenler. Darbe ve sarsıntı da olmıyacaktı.. beni tenkid etmiştir. O sahifeler okunsun. Bir gün Fransa'nın cenubunda «Kan» da Fransız Ayan âzasından Şerabo ile görüşüyordum. Erbab-ı akıl her şeyi ona bırakırlar. Benim kitaptan ders aldığını anlıyorum. Bir de bizim millet fakirdir. Ekseriyetle aileler. istanbul'dan sordu.. Soracak bir şey kalmadı»dedim. Gâvur olduk zannettiler.iktisadî müthiş bir zarar. Kendine büyük şeref ve inkılâp sandı. tamamiyle Avrupa'lı kadın gibi sokağa çıkmıştı. Bundan da Yahudiler istifade ettiler. bilhassa Osmanlı'lar bahsinde istibdadın çirkinliklerini çok defa ve uzun uzadıya tasvire gayret ettim. Kimin ne karışmak hakkıdır. Mes'ele bundan ibarettir.. bayramda da. yaptı.. Bu kadar da hürriyet olmazsa o hayat mıdır? Bu istibdattır.

Bu belki de alnında ziyaya manî' bir şeye alışmamış olan insanlara güç geliyordu. Cidden vatanperverdir. bir kıyamdan korkuluyor..Şimdi melon. «Şunu as!» diyor. Gitmiş. Sivas'ta. yumuşak. Dedim ki:«Siz nerdesiniz. Alamadılar. Adını hatırlamıyorum(*). Zavallı eli bağlıdır. Bu adama ilk eline bıçak vererek. Mustafa Kemal derhal Kel Ali'nin riyaseti altında bir İstiklâl Mahkemesi dolaştırdı. Şehreminini de kaldırdılar. Biz öyle milletiz ki.. Bursa'da hekimliğe savaşmış. Siz Türk Milleti içinde en çürümüş bir sınıf imişsiniz. Adamcağızı Ankara istiklâl Mahkemesine çektiler. Bunların fotoğrafı alınsaydı eğlenceli bir tarihî vesika olurdu. Feci. Zavallı kanundan evvel şapka aleyhine bir risale neşretmiş. iş bitti.» «Hakkın var» dedi. Halk yıl. avdetinde misafir odasına asıp fesini ve sarığını basma geçiriyordu. Onun bir merakı vardı.silindir. Zavallı böyle ölmüş ve böyle saatlerce teşhir edilmiş. Hem de mes'ele şapka kanunundan evvel. Şapka meselesinin gülünç ciheti de var: Halk istemiyerek korkudan giydi. Hattâ bunu o vakit Sinop'ta sürgün bulunan gazeteci Ze-keriyya'ya söyledim.. Buna iptida siz isyan etmeliydiniz.. Köylü şapkayı hâlâ giymediler. Sinop'ta şehre bir saatlik köyde bile adi bezden üç-dört şapka yapmışlar... Kel Ali bu esnada (bir isim. ilmik gö zünün önündedir. Ondandı. Türk'ler bu fantazi masrafını ailelerin refahına. insan asılan adama hakaret etmekten haya eder.. Emin kimdi?!. Sayısını bilmiyoruz. Kanunların makabline . ilh. Merasimde silindir. Utandılar. Hattâ içinizden şapka en iyi serpuştur diyenler de oldu. Zaten Arnavut. Böyle fantazi Avrupa'nın zengin milletleri içindir. Zoru asistan bırakalım. valiye tertibat yaptırmışlardı. «Ben bunu kanundan bir yıl evvel neşrettimMaarif Vekâleti resmen izin verdi. Kılıç Ali ise mel'un. Muavini de Kılıç Ali.)'in baş cellâdı. Kendisine «Burada bu kadar hizmetçi var.. Ameliyata soyunurken. habis bir şey. bileğinden tutarak ameliyat öğreten benim. Asılan bir hocaya pek acırım. ka aleyhine kıyam etti. Astılar. Ben Gülhânede profesör Wittig'in muavini iken bu cerrahide talebe olarak çalışırdı. Sen doktorsun. siyah melon giyiyorlar. O da tecrübe yaptı. Paraları yoktu.. çocuklarının terbiyesine sarfederlerdi. Valiyi azlettiler. Bu halinden ise iğ-renirdim.Ertesi günü aleyhime başladı. Operatör Emin'i Şehremini yaptılar. Madem ki bu asılıyor. güldükdü. kıyameti koparırdınız. frak ilh. «Giy.. OPERATÖR EMİN İsmet'in Başvekillik zamanında istanbul Valisi bir kıyama karşı tedbir manevrası yaptı. Herkesten ziyade derse devam ettiğinden asistan bıraktık.. Şehreminliği kim. hem de bunu Maarif Vekâletinin izniyle neşretmiş.. şehre gelen giyiyor.» dedi. Herif mühim çingene imiş. Demek böyle düşünüyor. (bir isim) onu istediği gibi bu cinayetlerde kullandı. sonra giyinirken ceketimi tutar. Şapka giymemek için yıllarla başı açık gezen sofular oldu. Bu adam bir defa halis Arnavuttur.. domuz!» demiş ve küfürler etmiş. Şu Kanlı Kılıç ne bayağı bir mahlûktur. hocalar her şeyi küfür der. Bu Hocanın asılmasında Hocanın boynuna ip geçirilirken. fotinlerimi silerdi. o da asıyordu. mahkûm ettiği adamların asılmasında da bulunurdu. Birinci Büyük Millet Meclisi'ne her taraftan . Sonra Gülhâne'den kovdular. gülünç oluyor. Memurları merasime mahsus şapka ve elbiseyi giymeğe mecbur tuttular. Konya.Buna herkes şaştı. Bu kanlı hünerini seyretmek ona zevk veriyordu. Erzurum'da ötede beride halk. şümulü olmaz ve bu en mühim hukukî bir esastır. havaic-i zaruriyeye verebiliriz.. di.. Fakat çoğu âdi kasket giyip şemsisiper yerini yukarıya büküyor. Bu zavallılar bu kadar parayı nerden verecekler?!.. Burda daha feci bir şey olmuş. Uşak gibi bana hizmet ve hürmet ederdi. ya yana veya arkaya getiriyor. Mükemmel giydiniz. Kılıç Ali de başına bir şapka geçirmiş. Şapkadan sonra birgün Meclis'te Hoca Raif le görüşüyorduk. Hükümet onlara avans yaptı. 297 ŞAPKA İSYANLARI Bu iş aksülâmellerde kalmadı. Üstüne smokin. Yahu!. Dinlemediler. türlü şapka ve bunların türlü renkleri var. Epeyce adam astılar. Bırakıldığını kendisine tebliğ ettim.. elbiseler de zarurî oldu. Yine yapardı. Fakat cahil ve safderun. parayı sade ekmeğe. Her şehre giden köylü bu şapkayı başına takıyordu. Bırak onlar yapsın!» derdim. ona izin veren Maarif Vekilini de assanız ya!. bir şey elde edememiş.. Rezalet oldu. sevmezdim. şap. Hattâ şapka giymemek için nesi var satıp savıp Suriye'ye hicret edenler görüldü.. Kel Ali Fena adam değildir.

Bunlardan başka türlü irtikâpları her tarafta duyuldu. Bu adam istanbul sokaklarını lağım yapıyorum diye oyup deşti. ilh.. Şöyle bir iş de varmış: İsmet. iki türlü memnun: Casusluk. Gazeteler bunu açık yazdılar. Şimdi demek İsmet Emin'i tezkiye ediyor ve lehine propaganda yapıyordu.. «Ha. ho-candrr. Hergün trenle Mustafa Kemal'in mutfak malzemesini de gönderiyor. İsmet susmuş. çirkinlik. Hattâ onların da bir kısmı bana «Hocam!» diye hitap ediyorlardı. Bunları bir kıyama karşı kullanacağını efendisine söyledi. Görmemiş yeni zengin!. Hergün bunlar sebzevat. Hey'et-i Vekile de aleyhinde. «Meb'uslardan filân senin aleyhindedir.. Halk. Ben karantina beklemek usulünü kaldırmıştım. Bu meclis'te on-onbeş doktor meb'us vardı. Birgün İsmet bana «Emin'i nasıl bilirsin?» diye sordu. Filhakika Emanet bu Emin gibi tam bir emin adama verilmişti!. Dedi ki: «Herkes öyle diyor. «Sus.. Derhal Kalamış'ta bir köşk aldı. Onlar da düşüremiyorlar. çatanalar. hırçın ve kendini tutamayan biridir. Emin aldırmadı. Herkes «azledilecek. Vasıtası Recep'i de unutmuyor. 298 ve tecavüzde de bulundu. ama. Ne vakittir Kamburun cebine öğütülmüş altm akıyor. gazeteler kıyamet koparıyor. bir şey denemez. Emin de müzayede-siz. Çünkü.en zengin bile böyle büyüğünü takmaz. ilh.. Birader-i âli-i Başvekâlet penahinin Osmanlı Bankası'nda mühim bir serveti yığılmış. Mustafa Kemal'e gönderirdi. Emin gürültülü bir şehreminliği etti. Bu lağım işinden Emin'in rüşvet yediği de şayi oldu. tamiri ve kalorifer için on iki bin lira sarfetti arkasında en pahalı kürk.cebren meb'us yollarlarken bu kendi talip oldu.. Hattâ bir defa Meclis'in ortasında meb'uslar onu dövdüler de. bir hasırlı taşdelen suyu.» dedim. Ankara'da eczanelerde saatlerce hasta bekleyen. yanında arap haremağası. İsmet Emin'i atmak isteyince Emin bu mektupla îsmet'i tehdid etmiş.. her şey oldu.. Ben de «Bana herkes senin söylediklerini söylese.. Avrupa'da bir şey takarlar. Sebebini soruyorlar. Pislik.. Bu adam meb'uslar aleyhinde jurnal yazar.hasta peşinde Ankara'nın çamurlu sokaklarında dolaşmaktan bacakları sıvama çamur 299 olan. Fennî değildir. Ben «Hayır!» diyorum. zarfa kor. hediye. Kalamış'ta «Boter»lerin güzel köşklerini almış. Karantina dünyadan kalkalı çok olmuştur. Avrupa'da hiç kalmamış bir usûldür. Demek Gazi.. Anlattım ve «Mür-tekip» dedim. Emin'in lâğım işinde şirketten büyük bir rüşvet aldığı sahih idi. nefis rakılar. «İsmet'in bu sözüne hayret ettim. ilh.. Nasıl inkâr ediyorsun?» dediler. iler tutar yeri kalmadı» diyor. Efendisi pek memnun oldu.. ilansız vermiş. Gazeteler Emin'in aleyhinde kıyamet kopardılar.Ama arattım bir şeysi yok. Sustu. gübre içine düşen insan ve araba. Birisi söyledi. ona da türlü şeyler ve bir güzel otomobil hediye etti. Hizmetlerini sayıyorum. kravatında fmdık kadar inci. Emin'in aleyhinde olmaktan vazgeçmiş. Zekâsı basit. Bunu bahane ederek Meclis'te bana sual yaptı. . Bir mizahî gazete bunu ima ederek Emin'in lâğımdan tegayyüş ettiği tarzında ağır bir şey bile yazdı. Meclis.. def olsun diye yollamışlar. Altında otomobiller. Ben de kürsüye çıkıp. Recep'e verir. Arnavut işin yolunu biliyor. senin hocanım» dedim. azlolunmaz» diyorlar. Düşmüyor. Bu adam Meclis'te aleyhimde idi.. Adilik sayılır. Tabii biliyorlardı. Kimse de sevmez. Çünkü. Onlar ayağa kalkıp. Anladım... İsmet Gazi'sinden takdir almış. Unkapanındaki Şehremanetine ait un değirmenini kardeşi Kambura verdirmek için Emin'e bir mektup yazmış. şimdi büyük bir zengin oldu. Demek soruşu ve cevabı bu işten idi. Bunlar hep Şehreminliğinin kasasından idi. pek asabı.. Gürültü ederek «Sen hocam değilsin» dedi. terbiyesi az. Bu inkârı daha müthişti. Pek ahlâksız şeydi. Karantina lâzımdır dedi (•) İskilipli Atıf Hoca (2) İki isim metinden çıkartıldı. Sade içini güzelleştirmek. Derhal belediye çavuşlarını silâhlandırdı. «Sen bilmiyorsun. Bursa'da sevmezlermiş. Fakat sen diyemezsin. Bu sefer dilini daha uzattı. İsmet de onun şiddetle aleyhinde idi. Büyük servet yaptı. hakaret ederlerdi. Filân aleyhine şunu söyledi» derdi. Bütün Şehreminliğinde bu adam. hattâ fesinin püskülüne kadar çamur sıçrayan ve yüz hattâ elli kuruşa bir vizite yapan Emin. Çankaya'nın kilerini beslemiştir... O vakit.

Demek muhalefete geçmiyeceğim. fırka yapmıyacağım demiş olan Rauf. O vakit Karabekir'in fırkası yapılmadan evvel. Canbolat. Hem de Emanet müflis bir halde borçlu... Bazı yerde hiç yok.. neden Emin alıyor? Hem de şimendiferden evvel Şehremini iken zengin olmuş. Nihayet Cahid'i mahkûm edip. Mustafa Kemal bunu (Sahife 538) «Bu fırkanın programı gizli eller tarafından hazırlandı» diye tasvir ediyor ve «işte bu dokuz maddedir. Üsküdar'da açılan büyük bir caddeye kaynatasının adım vermiş. BİR CİNAYET Gazetelerde havadis: Nişantaşında bir gece Afgan'h Abdurrahman'ı vurmuşlar.. ders alıyorlar. halk kızmış. O gece evden çıkmış.. Ali Fuad. bol pislikli ve mikroplu bir zifoz yiyor. klik âzası adlarını vermiş. Ölmüş. bu sefer bu çareye tevessül ediyordu. Bu memleket başka türlü ıslâh edilemez (!) Terör yapacağız» diyorlar. Mustafa Kemal tutuyordu.. Emanet kesesinde iyi bir delik de bu açtı. Kendisinin ve hattâ kayınbabasımn adını sokaklara ad olarak veriyordu. Bu Afgan'lıyı bilirim. ismet. İstanbul'un ise sokaklarında pislikten yürünmüyor.. Mehmet alamıyor da. Gazetede evvelâ bir maliye müfettişi bu itirafı görünce.. Kaldırım yerlerde her iki adımda bir kuyu.. Sebebini söyledik. Matbuat yine hücumda berdevam. Kara Vasıf. Neresi gizli bilmem?!. Azli günü toplanıp derhal levhayı parçalamışlardı. bir şey yapamamış.. fakat gizlidir» diyor. Yağma Hasanın böreği. Refet. istanbul'un bir çok sokaklarına. Avrupa'dan şirketler getirip şimendifer imtiyazı aldı. düşmüyordu. Demek terörü nasıl yapacaklar. Mustafa Kemal ve ismet yeni fırkadan fena telâş etmişler. Cahid Velid. Eski Maarif Nazın Şükrü de yeni fırkada beraber. Demek Rauf diye vurdular. Gazi.. bir çukur olmuş.. villâlar almıştı.. (*) Bir şahıs ismi metinden çıkartıldı.. yine geleceğiz. Bu adam Rauf un adamı ve onun evinde yatıp kalkıyordu. bu dokuz maddeden gazeteler bile bahsetmişti. Bu emanet yağlı kuyruktur.. Yağmur suları doluyor. Bunu da (bir isim) yapmıştır. işte bu macera da böyle. içine dalan ayak sayısız. hükümet hücumları hemen de henüz Türkiye'de hiç kimseye yapılmamıştı. ilh. Bir numunesi Gülhane Hastahanesinin yokuşunun alt başında idi. Bu itiraf mühimdi. hazırlanıyorlar. Emin. Yıllar geçti. Bu sefer aşikâr olarak imtiyaz avına devam etti. fakat böylesi görülmemiştir. istanbul'da Cavit ve Kara Kemal'in toplanıp müzakere ettikleri ve bir muhalefet fırkası teşkiline karar verdikleri dokuz maddelik bir program yaptıkları şayi oldu. YENİ FIRKA HAZIRLIĞI Karabekir.. o levhada kendisini müthiş methettiriyor. kazanç vergisi vermedi diye. 300 Ismet'in yaranı kabına sığmıyor. Apaçık bir şey imiş... Daha çok yenecek. Hem de bu üç nev'i hücumun bir hedefte birleştiği görülmemişti. Emin böyle ve vurgunlardan başka bir marifet daha gösterdi: Bir ufak yol tamir ettiriyor. Fakat bunu da Hükümet. Bu Meclis'in (ikinci Meclis) intihabı yapılırken Mustafa Kemal harekete gelip Ittihadcı enkazı ile uyuşmuş. Bol bol Mustafa Kemal adını veriyordu.. hem de pek yakın. Bu basit zekâlı mahlûk faka basıp «Ben meşru kazandım. O esnada oradan geçenler de iyi. kendi adım da bunlar arasına sıkıştırmıştı.Bunun neresi meşru'dur? Bu imtiyazı Ahmet. Katilleri meçhul. Utanacak şeydi. Çankaya Saray-ı Humayun'una Şehramanetini kiler yapmıştı. Bunu almak için rüşvet de vermişti.. Emin'den cezaen mühim bir para istedi. yaptığı haksızlığı örtmek için. Fakat. Bunu başkasına vermezlerdi. Recep. Hele araba ve otomobillerin bu çukurlarda hali. masrafı da kendi değil. Çorum'a menfa olarak gönderdiler. Bunların hattâ Kel Ali'ye kadar herbirinin Fransa Büyük ihtilâli Tarihini okuduklarını işitiyoruz. Demek âti vahim. küçük göl oluyor. Fakat koridorlarda: «Muvakkattir. Vekilimiz hak etti. şimdi yapıyor. Hakikat şu ki.. Rauf.Bu adama edilen matbuat. halk. bunlardan . vurmuşlar. Bütün kaldırımlar bozuk. Emin aptaldır da. yalan dolan. Bir gün bir gazete servetini nerden yaptığım Emin'den sordu.. tezvir yapıyor. yâni Mustafa Kemal ve İsmet kapattı. meselâ şimendifer imtiyazından yüz elli bin lira kazandım» dedi. Adnan ve arkadaşları bir fırka yapmakla meşguller. nihayet Emanetten azledildi. Fethi'ye ufak-tefek hücumlar ediyorlar. o yola büyük bir levha astırıp. Bilhassa Ahmed Emin. Fakat bu derecesi pek küstahlık idi. Yoksa kim ne diye onu vuracaktı.. emanet kesesinden yapıyor.

Bu vesile de gecikmedi. bil'akis Meclis'te ona karşı muhalif bir zümre oldular. Telâş ettim. Zaten Rauf u filân bununla itham ediyor» dedim. Her tarafta teşkilât vücuda getiriyordu. Mustafa Kemal'in aksülâmeli iptida neşriyat sahasında oldu. güreşilmez. Fırka teşekkül etti. Yusuf Kemal daha telâş etmiş. Vali Zihni'nin hakkı varmış..» dedi. Halbuki. hattâ Erzurum meb'usu Necati'yi de hapse sokuyordu. fakat vesile lâzım.. Tasviri Efkâra müşterek telgraf çekerek bu havadisi tekzib ettik. Fırkanın bu terakkisinden Mustafa Kemal ve İsmet telâşa düştüler. Terörün plânını yapmış. îş bitmişti. «Bir de fırkanın adına cumhuriyet kelimesini ilâve edin. Sonra Mustafa Kemal'in fırka aleyhindeki takibatı başladı. Adetâ (. Bunların mutlaka başını yemek istiyordu? Fakat hepsinde de bunlar beraet edip kurtulmuşlardır. Şimdi yine söyliyeyim ki. Nutkunda buna delil olarak Şeyh Eyüb'ün mektubunu gösteriyor (Sahife 539). bir adam böyle . Tavsiyelerimi yapmışlar. Medreseler ve tekkelerin ilgası.. Bunsuz Gazi size padişah taraftarı diye hücum eder. Halk akın halinde bu fırkaya giriyordu. bari bu vak'a üzerine mes'ul edeydiler. Bunlar ise. işte âlâ vesile. Sen de gir!» teklifinde bulundular. işe girişilmesini teklif eder. O da «Asla kurtluk mes'elesi yoktur.» Uzun münakaşa ettik. Demek bu ikinci grup reislerine düşmanlığı müthişti. Kararlarından vazgeçmediler. Eğer fırka mutlaka teşekkül edecekse. (bir isim)'\e.. Size yazık olur. keseceği adamların listesini hazırlamış. (*) Bir şahıs ismi metinden çıkartıldı. Her vesilede Mustafa Kemal. Fırka yapmayınız. Çünük fırka ile. Bir gece Feridun Fikri ile Halis Turgut evime geldiler. Olabilir ya. her tarafa hattâ istanbul'a da teşmil etmek ister. şapka giydirileceği şayiası bu adamı tehyic etmiştilsyân etti. Şeyh Said ve adamları Diyarbekir ve emsali birçok yerleri aldılar. Benden program hakkında fikrimi sordular. Bunu Mustafa Kemal «Kürt millî isyanı ve aynı zamanda irtica» telâkki etti. iş böyle olunca Mustafa Kemal Fethi'ye «Takriri sükun» unvanlı bir kanun yapılıp. Çünkü ona göre istanbul matbuatı da bu isyanın sebebi ve Şeyh Said ile berabermiş (!) Hattâ. Matbuat bu fırkayı alkışladı. Ben bunu orada istiklâl Mahkemesi âzâ ve reisliğini eden. Nasıl kurtuldular bilmem. Yeni fırka derhal teşkilât yapmak faaliyetine geçti. 301 Hüseyin Avni ve Çolak Selâhaddin'i. Fethi uğraştı. yeni fırkayı da işin içine sokuyor. Fırkada kimler olduğunu sordumAnlattılar. Kendilerine şunu söyledim: «Ben girmem. Fakat yanılıyordu. Olmadı. Kara kaplıya yâni kanuna uydurmalı. Bütün millet bu yeni fırkaya girse yine para etmezdi.. Onları bu suretle avene yapacağını farzetmiş. Çünkü masumiyet onun elinden kurtulmak için kâfi değildir. Ali Saip'e de sordum. Biraz daha vakit verseydi. Hatırıma gelmişken yazayım. Bana: «Bir fırka yapıyoruz... Onunla cidal silâhla olur.. Ben akıbeti aşikâr görüyordum.. Sırf dindir.Şükrü ve daha bir kısmım meb'us yapmış imiş. (bir isim)'m gayesi tamamiyle açık olarak görünüyordu: Bir müthiş terör yapmak. Dine hürmetkar olmaları kaydını koymalarım tavsiye ettim. resmî tahkikat asla millî bir kurt isyanı olmadığını göstermişti. Onları ele aldı. Nihayet fırkanın imhası gecikmedi. Bursa meb'usu Necati bana dedi ki: «Çabuk davrandı. ŞEYH SAÎD Şeyh Said gayet dindar bir adammış. Ben ve Yusuf Kemal'in de dahil olduğunu yazdı. Mustafa Kemal'e darbe idi.. hiç olmazsa siz ikiniz girmeyin. Bu muhakkak.Adnan da fırkalarına girmemi teklif etti. Bunu yalnız isyan mıntıkasına değil. fakat size ve arkadaşlarınıza nasihat ederim. Sonra hepinizi perişan eder. Kara Vasıf... (bir isim) o vakit kana boğup bitirirdi. Harput'a kadar ilerlediler.. istanbul teşkilâtını Kara Vasıf yapıyordu. Fethi'yi fırkayı ilga etmeleri için Rauf ve arkadaşlarına musallat etti. Çünkü bunsuz mevki elinden gidiyor. Kabul etmedim. Programdaki din il cumhuriyet kelimeleri sinirlerine dokundu. Şeyh Said'in Kürt isyanı zuhur etti.)leştiler. Gökte ararken yerde bulundu. Bu hal bir müddet gitti. Hakikaten bunlar can alacak iki nokta idi. Kendi fırkasına da acele Cumhuriyet sıfatını ad olarak ilâve etti. Fırka teşkilâtı tekemmül edecekti.

ciddî bir karakırım yapacak.. isyanın ehemmiyetsiz bir mes'ele olduğu tahakkuk etti. Necmeddin Molla bana dedi ki: «Bunu öğrendiğim vakit telâş ettim.» Bunun üzerine Mustafa Kemal. Sonra demek işi anlamış. Mes'eleyi Halk fırkasına verdiler. Falih Rıfkı ve emsali silâhşörleri fevkalâde tedbirlerin lüzumunda ısrar ve Fethi'ye şiddetle hücum ediyorlar. ben sana Paris'te koca bir bina veriyorum. Halbuki (bir isim)'in bunları uydurması. istanbul'a gelmiş.. Bunlardan biri de Malımud Esad'dır. Pek kızgındı. Fethi. Biz Fethi'yi tutuyorduk. Bundan fırkanın dinî isyan yaptırdığına nasıl hükmedilebilir?!... her tarafta tenkil edildiği. (Yakup Kadri. Bu adamları takdir etmeli. Çünkü delil de programlarına dinî bir kayıt koymaları ve şark vilayetlerine gönderdikleri teşkilâta memur adamlarının oralarda dinî propaganda yapmaları imiş. 302 askerî sefer yapacak ve oraya istiklâl Mahkemesi gönderecek. Fakat fiili bir neticeye varmamıştır. Ama Fethi hiziple hiç alâkadar olmadı ve hizbi asla dinlemediydi.. Fırka müzakeresinde Mustafa Kemal'in âletleri.diyebilir. Ağalar. yâni sefirin evinde kalmak istemiş. Harput'ta ahali onları tepeledi.A». bu ona şereftir. >. Bu isyan o kadar hiç ki. fakat çoğu reyini veremedi. Vahameti Fethi'ye izah ettim.„. Mustafa Kemal Hey'et-i Vekile'ye gitmiş. Fethi de «Otele git!» demiş imiş.Işte Harput'tan telgraf. muharrirleri.. Feyzi de buna şiddetle itiraz ediyordu. Mahmud Esad'ı pek seviyordu. Haremine de «Size Paris sefirliğini veriyorum. Bunun üzerine Hey'et-i Vekile fevkalâde tedbirlere lüzum olmadığına karar verir. Bu usûldür. M