DR.

RIZA NUR HAYAT ve HATIRATIM III RIZA NUR-ATATÜRK KAVGASI Konularına Göre Tasnif Edilmiş Tam Metin , İşaret Yayınları işaret yayınları: 62 belgelerle yakın tarih dizisi: 3 yayına Hazırlayan Abdurrahman Dilipak İşaret Yayınları İstanbul - 1992 içindekiler Sunuş............................. BİRİNCİ BÖLÜM MİLLİ KIYAM (İÇYÜZÜ) istiklal Harbine Doğru........................................................................... .......................... 19 Samsun'a Doğru........................................................................... ......................................... 22 Rıza Nur ve Nutuk........................................................................... .................................. 25 Türkiye Adını Kim Buldu?.......................................................................... ................ 27 Sinop Hürriyet ve itilaf Cemiyeti Nasıl Kuruldu?..................................... 29 Akif Diye Biri!........................................................................... ........................................... 31 Kongre Günleri......................................................................... ............................................ 31 Sivas'ta Mandacılar Kimlerdi?....................................................................... ........... 36 Hind Askerleri ve Hilafet Meselesi....................................................................... 38 Kurtuluş Savaşı Günleri......................................................................... ........................ 39 Ermeni Meselesi........................................................................ .......................................... 39 Bolşeviklik Modası ve Yeşilordu....................................................................... ..... 41 Intihab ve Anadolu isyanı.......................................................................... ................... 44 İntihabın Ardından........................................................................ ..................................... 46 Mebuslar istanbul'da Toplandı........................................................................ .......... 47 Anadolu Kıyamı.......................................................................... ......................................... 50 Şehzadebaşındaki Baskın.......................................................................... .................... 52

Nutuk'un Mahiyeti........................................................................ ...................................... 52 "Türkiye" Adı Nasıl Kabul Edildi?........................................................................ 53. 31 Marttan Sonra Mısır'a Doğru........................................................................... ... 55 Halide Edip............................................................................ .................................................. 55 Mustafa Kemal ve Arkadaşları..................................................................... ............. 56 Meclisin Açılışı......................................................................... ............................................ 58 Hükümet Teşkili......................................................................... .......................................... 59 I. Cumhuriyetin Siyaseti ve Çeteler...................................................................... 60 ilk Günler.......................................................................... ........................................................ 61 isimlerin Türkçeleştirilmesi.............................................................. .......................... 63 Bir Garip Bürokrasi Macerası........................................................................ ............ 66 istiklal Marşı........................................................................... ................................................ 66 istanbul'la ipler Kopuyor......................................................................... ...................... 68 Hesapsız-Kitapsız Günler.......................................................................... .................... 69 Korku........................................................................... ................................................................. 70 Skandal......................................................................... ............................................................... 70 Antalya'da Olan Olaylar......................................................................... ........................ 72 Roma Kulübü.......................................................................... ............................................... 73 içki Yasağı.......................................................................... ...................................................... 73 Manatof Diye Biri............................................................................ ................................... 74 Yeşilordu ve Komünizm........................................................................ ........................ 76

Sinop'a Doğru........................................................................... ............................................ 7g işgal Günleri istanbul'u...................................................................... ............................. 79 isyanlar ..... ..... 81 j "•«¦¦¦.......................................................................... .................................................. 01 Yozgat Isvanı ..... ................... . .. . so istiklal Mahkemeleri..................................................................... .................................... g3 Nureddin Paşa............................................................................ ............................................ 84 Ankara Günleri »o ""*............................................................................. ......................................... Q-y A. Mecid Efendi.......................................................................... ......................................... qq Sağlık.......................................................................... .................................................................. 91 Van............................................................................. .................................................................... 92 Fransız Siyaseti........................................................................ ............................................. 94 Nahcıvan'da Ermeni Katliamı........................................................................ ............ 94 Sarıkamış Müdafaası....................................................................... ................................. 95 Edirne ve Trakya'nın işgali.......................................................................... ................ 97 Deli Halit Paşa............................................................................ ........................................ 97 O Günlerin Ankara'sı....................................................................... ................................ 99 Ali Fuad Meselesi........................................................................ ....................................... J00 Hileli Yollar.......................................................................... ................................................... 201 Oyun içinde Oyun............................................................................ .................................. 1Q3 izzet Paşa'mn Arnavutluğu..................................................................... ...................... 105

Mustafa Sagir........................................................................... .............................................. 106 Çerkez Ethem........................................................................... .............................................. 106 Moskova'ya Doğru........................................................................... .................................. 108 Celal Arif..... 11 n Kürtler ve Aleviler........................................................................ ..................................... 111 Yusuf Kemal'in Sıkıntısı....................................................................... ......................... 113 Çileli Yolculuk........................................................................ ............................................. 114 Erzincan Ovalarında...................................................................... ................................... H8 Dersim Korkusu......................................................................... .......................................... 120 Ermeni Kırımı.......................................................................... .............................................. 121 Erzurum'a Geliş........................................................................... ......................................... 12i Sarıkamış'ta Donan Onbinler........................................................................ ............ 122 Kars............................................................................ .......... .. 19-1 Kazım Karabekir....................................................................... ......................................... 124 Militarizm Bir Milletin Yıkımıdır....................................................................... ... 124 Mustafa Suphi Nasıl Öldürüldü?...................................................................... ....... 125 Medivani............................................... .... i9< Gümrü............................. . . 1 o & Tiflis, Nahcivan, Karabağ......................................................................... .................... 127 Sarhoşluk ve Bir Skandal!..................................-..................................... ................... 130 Rakü . ... no Takiyef......................................................................... .............................................................. 133

Azeriler'in Misafirperverliği............................................................... ........................ 133 Azerbaycan'daki Komünist Cunta......................................................................... 135 Ermeni Terörü.......................................................................... .............................................. 136 Bolşevik Zulmü........................................................................... ......................................... 137 Azerbaycan'ın işgali.......................................................................... ................................ 138 M. Kemal, Yeşilordu Efsanesi ve Rus işgali.................................................. 138 Moskova Yolunda......................................................................... ...................................... 140 ...Ve Moskova......................................................................... ............................................... 142 Moskova Müzakereleri.................................:.................................. ................................ 142 Enver Paşa............................................................................ .................................................... 143 Komünizm........................................................................ ........................................................ 143 Rejimin Korucuları: Çeka............................................................................ ................ 144 Komünist = Yahudi.......................................................................... .................................. 145 Bizim Hariciyede Bir Rus Casusu.......................................................................... 146 Ruslarla Pazarlık........................................................................ .......................................... 147 Takaların Zaferi.......................................................................... .......................................... 149 Müzakereye Devam........................................................................... ............................... 150 Stalin'le Pazarlık........................................................................ ........................................... 150 Moskova Gezisi.......................................................................... .......................................... 152 Ankara Dedikoduları.................................................................... ..................................... 153 Çiçerin'le Pazarlığa Devam........................................................................... ............... 154

Yusuf Kemal'in Haleti Ruhiyesi........................................................................ ...... 155 Rus-Ingiliz Rekabeti........................................................................ ................................. 156 Görüşmelere Devam: Afganistan'la Muahede............................................... 157 Enver Paşa............................................................................ .................................................... 157 Enver Paşa'nm Serencamı....................................................................... .................... 161 Para veAltm Meselesi........................................................................ .............................. 162 Topal Osman........................................................................... ................................................ 163 Muahedenin Neticesi........................................................................ ................................ 164 Batum'dan Çekildik ve Muahede imzalandı................................................... 166 Muahede Sonrası......................................................................... ......................................... 167 inönü Savaşlarının içyüzü.......................................................................... .................. 169 Bekir Sami Diye Biri............................................................................ ............................ 170 Ankara'ya Doğru........................................................................... ....................................... 171 Çeka Belası.......................................................................... ........................................,____ 173 Polisiye Bir Vak'a........................................................................... ..........................___¦175 Batum ................................... .................................. 17fi Trabzon'da...................................................................... .......................................................... 178 ZiyaGökalp...................................................................... ....................................................... 179 Ankara'va Geliş 170 ^ Wii^r.......................................... .............................. ............................................ X I 7 Azarbeycan Elçisi.......................................................................... ..................................... 181 Ruslarla İlişkiler....................................................................... ............................................ Igl

Kız Öğrencilerin Başına Gelenler........................................................................ ... jg2 Yeni Bir Yunan Taarruzu........................................................................ ...................... 182 Ankara Kayseri'ye Taşınıyor....................................................................... ............... 186 Bir Firar Hikayesi........................................................................ ........................................ 188 inönü'nün Dirayetsizliği.................................................................. ............................... 189 Cephede Durum........................................................................... ......................................... 190 Deli Halid'in Karargahı....................................................................... ............................ 192 Meclis Heyeti Polatlı'da...................................................................... ............................ 192 inönü'nün iki idam Emri............................................................................ .................... 193 Silah Meselesi........................................................................ ............................................... 195 Gizli Celsede Durum Raporu.......................................................................... ........... 196 Fevzi Pasa..................... ............. . ............. 107 Mecliste Kavga Kıyamet......................................................................... ..................... 201 Ev Tezgahlarında imal Edilen Harp Aletleri.................................................. 201 Taarruz öncesi.......................................................................... ............................................ 202 Tartışma........................................................................ .............................................................. 204 Harp Başlıyor........................................................................ ................................................. 206 ishal Olan Yunan Ordusu!......................................................................... ................... 209 Bir Skandal!........................................................................ ..................................................... 211 Altındiş Olayı........................................................................... .............................................. 213 Doktor Adnan ve Halide Edip............................................................................ ....... 214

Sinop Yolunda......................................................................... ............................................. 214 Anadolu'ya Silah Şevki........................................................................... ........................ 218 Eski Günler............. ooc\ Sakarya Zaferinin Ardından........................................................................ ................ 222 ikinci Grup ve Darbe Planları........................................................................ ............ 223 Rıza Nur Bakanlık Teklifini Reddediyor.......................................................... 225 Rıza Nur Teklifi Kabul Ediyor.......................................................................... ........ 226 Yolculuk........................................................ ................... 096 Bakanlık Koltuğunda...................................................................... .................................. 228 Bir Yolsuzluk Dosyası......................................................................... ............................ 229 Sulh Tartışmaları.................................................................... ............................................ 230 Hamdullah Suphi........................................................................... ..................................... 231 Fahreddin Paşa............................................................................ ......................................... 232 Cephede Durum........................................................................... ......................................... 233 Cihada Yapılan Maddî Yardımlara Ne Oldu?............................................... 234 Nevres Manavoğlu....................................................................... ...................................... 234 Kürt Meselesi........................................................................ ................................................. 235 Tekrar Moskova Yolculuğu....................................................................... .................. 236 Rıza Nurun Kardeşleri...................................................................... .............................. 237 Rusya'daki Temaslar........................................................................ ................................. 238 Rıza Nur'un Komünistliği.................................................................... ......................... 240 Moskova'da...................................................................... ....................................................... 244

........................................... 255 Rusya Dönüşü.......................... oaü Ah Buhara oao ~*"*~ »*-..... 245 Musa Carullah..................................................................................................................................................................... .................................................................. ...... 251 Cemal Paşa'yı Kim Vurdu?.................................................................. ........ ............................ 254 Moskova Hatıraları...................................................t+7 ittihatçıların Hali Pür Melali.................................................................................................................Ali Fuat Krizi......................... .......... .................. 250 Cemal Paşa....................................................... Z......... ........................................................................................................... 248 Enver'in Ölümü ......................... 247 Rus Eğitim Sistemi................................................................................................... ....... 246 Rusya'da Kıtlık............ o^n ~"-................ 252 Cemal'in Hindistan'ı Fetih Hayalleri.......................................................................... ..... 263 Mehmet Vehbi Efendi....................................................................................................................................... .......... ^yy Nihaî Zafer.... 249 Komünizmden Menşevikliğe........................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................................................... 254 Çerkeş Allerjisi............................... ...... ........ ............. .................................................................................... ....... ............................... ..................... ........................................ ......................... ............... 258 Sinop'ta.................... 253 Zeki'nin Rezaletleri..... 259 Ankara'da ..................................... .................................................................... ............................................................................ 263 .......................................................................................................................... 247 Buhara Emiri Enver........

................................................................................ 276 Rıza Nur .......................................... .................................... 267 İKlNCl BÖLÜM CUMHURİYET DEVRİ............... 270 Cumhuriyetin ilânı............... 278 Muhalefet Fikri.................................. 281 Nasıl Bakan Olunur?............... 281 Fikriye'nin intiharı.......................................... 288 v ......... ............ .................................................................................................... 272 Cumhuriyetin ilân Şekli..... 279 Vekaletten istifadan Sonra.....Atatürk ihtilafı................................ ................. ................. 276 Atatürk Orman Çiftliği..... . 282 Esat Hoca Meselesi........................ ........................................................................................................ 274 B asm Hizaya Geliyor.................................. ..........Taarruz Başlıyor...................................................................... .......................................................................................... ^ÜU Rıza Nurun Türkçülüğü........................................................................ 273 Memlekette Genel Durum........................................................................................ ................................................................................................................................................ .................................................................... ............................................................................ 264 izmir'de... 284 • isler Kötü ......................................... ....... .............................. 275 Hilâfet Meselesi........................................... 280 Rıza Nur Meclisten de Çekiliyor............................... ................. ............................................. 269 ilk Soğukluk............................. ................................................................................................................................................................... .................... ............................................................................................................... OSfi J.......V***»............... ....................... ................................................................................................1£1V4 *».........................................................................

............. ... ............................................................. -JV/Z......................... ..................................................................................................................................................................................... ........................................................................... 297 Şapka isyanları.......................................................................... 307 > Yeni Türkiye...................... ...................................................... 308 : Umumi Kanaat............................................ 294 Şapka Devrimi............................................................................................................ 307 Mustafa Kemal'in Nutkunun Mahiyeti.............................Arnavut isyanı....... 295 Şapka Ekonomisi................................................................................. 309 Yeni Bir Moda..................................... 305 Tarikat-ı Salahiye.................................................................................. ...................................................................... 298 Bir Cinayet......................................... .._....................... 300 ............................... .......................................................................... Kürt Meselesi ve Basın. ....................................................................... Yeni Fırka Hazırlığı......................................................................... ^09 V / "***«.............................. ................... .................................................................. 305 Takrir-i Sükûnun Gerekçesi................................................................................. 289 Süleyman Sırrı.. 309 Rıza Nur'un Tütün Ticareti.......................................... ............................................................................................................. .................................. 293 inönü'nün Köşkü.............. ............................ 298 Operatör Emin......................... 301 Sevh Said................ .......................................................................... ............................................... ..................... 310 ......... 293 inönü'nün Kardeşleri................................. ................................................................................................................................................................... ........

........................................ ...................Ankara'nın imarı....... ...................................................................................... ^99 ................................................................................. 325 Yeni Bir Din.................................................................. 320 Yeni Moda ......................... .................................. 320 Halit Paşa Meclis'te Öldürülüyor.......................... .......................................... ................................................. 329 ..................................... 11R Kömür Ocağı Meselesi................................................................................................................ ....... 101 Bahriye Vekaleti..................................................................................... ......... 311 inkılâp Modası............................................................................... .. J £f\J Iş Bankası.. ................................................................................................................................................. ............................................................................................. 313 ¦ Sansür.................................................................................................................... 312 ¦ Süt ve Yoğurt Kardeşi................................. ........................... ........................ 'vyn ^ i^*VA................. ............................................................................... ........................... 314 Ata'nm Tahsile Gönderdiği Kızlar...................... 314 Lâtife Boşanıyor...................... 324 Bir Rüşvet Olayı..................................................................................................................... ........... ....................................................................... ........ 322 Yeni Para ... -)z<z> Kız isteme.......................................................................... .... ......................................................................................................................................................... 319 Başka isler ...................................... ...................... 323 Kereste Fabrikası................................. ........................ 326 inhisar işi....................................................................... 316 Dans Devri ............................. 327 Memur Enflasyonu....

.......................... ......................... .................................................... ........................................................... 3Sfi ................... ........................................... ..... 345 At Yarısı ................ ................................................................................. ^aı . ........... ............................*-»««— ................................ ............................................................................. .. ........ ...... ................................................................................................................................. .......................................................Rıza Nur Plân Yapıyor.............. -j^t...........? Yavuz-Havuz Davası.... ....... ................. ........................................... 34i Besmele Yerine M. ............................................... ..... 331 izmir Suikastı .............. ................................................................................................ 352 ........................ .............................................................. 1A7 Meb Necati.............................................................................................. J^»v/ Harf inkılabı ^1 "***" .............................................................. 347 Emanullah Han ............................................. 331 Yeni Para Meselesi........................... 335 Gurbet Yolu............................ ....................................................... »}i+U Ah Şu Bizim Sefaretler....................................................................................................................... ....... ^4n Üçüncü Intihab...................... ......................... .............................. '"'¦j *~ -•.................... 345 Yahva Kemal t................................. .......................... JJ| Inkılab Sonrası Durum.... .............. Kemal Resmi... <jq-7 Asılanlar ^a Rıza Nur'un Türk Tarihi.................................................... 34O Rasim Bev.......................... 34i Sansür......... ......... 343 Rıza Nur'u Ankara'ya Çağmyorlar.... ........................Af........................ 339 Yaban Ellere Doğru...........

........................................ ı&f.............................................................................. 365 Bir Komplo....................................................................................................................................................................................................... ...................................................................... 37i Yalova imar Ediliyor...... ...................................................................... 357 Tesettür Meselesi.......................................................................................................................................................................... ................................... ............................................................... .......................................................................................... 359 Paris Elçiliği........................................... ......... Yakup Kadri Yazıyor................ ..................................................... 363 Yeni Din....................................... 369 Ata'nm Manevî Kızları...... 361 Lozan Kimin Eseri............................................. 363 Abdülhak Hamid......... ........................................... 360 Ref'i Cevat.............................................................. 370 Peyami Safa ve Hareket Dergisi..... ............................. .... ......................... .................................................................................................................... 362 Tayyare Cemiyeti.................................................. ..................................................................................... 353 Sefaretler ı^s ....................................................................................... 368 Kemalizmi Kim Icad Etti................................... jjo Fuad Diye Biri................................... .................. ................... ....................................................... .............................................................................................................................................................................................................. 375 ........... 368 Bir Komplo.. 374 Bir Mülakat.............. .................................... .........................................Harf inkılabının Perde Arkası...... . 354 ilahi Mahalle ve Falih Rıfkı...................................................... ...................................... ................... 365 Bir Skandal.............

Hatıratı Yazarken............... .............................................. 376 Reşid Saffet................ ............................... 382 İnönü'nün M............................................... ................................................................................. Hamid ve M............... 389 Sevr.................................... ............................................................................ ............... 383 Iktisad ve Maliye.............................................................................. ... 395 Psikolojik Tetkik................................... 399 PORTRELER Mustafa Kemal............................................ Kemal Arasında Mukayese........................................................................ ...................................................... acy\ .................................................... 380 Gazi ile Anası........................................... 389 Okullarda Dans Mecburiyeti.................................... ............. 375 Melahat Meselesi............................................................................................................................................................................................................................................... 401 İsmet ................. 330 Yeni Kâğıt Paralar........................................................................................................................................... ..... ....................................... .......................... 386 Boğa Güreşi.............................................................................................................. 376 Süreyya Paşa. ...................................... ...................................................................................................................... 378 Barut înhisarı Rezaleti... Kemal...................................................................... 384 Zincirli Cumhuriyet.............................................................................................................................. Kemal'e Sevgisi.............. ............................. .. .................... 396 A........................................................................................................ 387 Umumî Mütalea................................. ............... 388 Mustafa Kemal Devri. ............................................... .... 388 ittihatçılar Devri...... .......... ......................................................... 397 Mussolini ve M.............................................................................................................................................

........... .......... ................................................................................................................................ ........................ 405 Bozok Salih..................................................................................... .......................................................... *+\/# MUHALİF SİMALAR Rauf............................................ ............................................................................... ...................................... ....................«— •£>.... tUJ Fevzi .............................................. ¦................................................................... ....................................................................... A(Y1 "*"~*............. ........................................................................ 407 Kâzım Karabekir.................................... ..... ....... ......................................... ................................. ^KJJ Meclis Reisi Kâzım........................ M\f.............................................................. 412 Bekarlık....................................................................... 407 Mehmet Emin................................ ....................................................................................................................................... 410 Yine Hanım Derdi.......................................................................................................................................... H-V/U YumısNadi... ............................................ 405 Recep Zühtü...................................... .............. ............ .................... ................. ........................................ 415 . ............................................. a(\ü ""............................................... 405 Nafia Vekili Recep.............................................. 406 Tevfik Rüştü ........... ............................................................ '¦*-"¦ »•................................. ............ *\\J7 Osmanlı Mücevherleri................. .................................................................................. ............ 408 Küçük Cemal........................................... 406 Hamdullah Suphi............... .................. 409 HATIRA DEFTERİ Celâl Arif ............................................................................................... 40*% . 406 Yusuf Akcora.......................«¦...... ..... 411 Boşanma Kararı........................................ .................................................................................................................................. .......................

........ .................... 419 TL........................ 422 iktisadî iflas...................................................................... 431 işyerinde Kriz...................................................................................... .............. 432 20 Milyonluk Soygun....................................................... 430 iktisadî Tedbirler.. Mollanın Başına Gelenler.............................. ............................... .................................. 429 Ankara Haberleri...................................................................................... ....................... Krizi...................................................................... .......... 416 Hesap-Kitap işi... Köpeklerin Abdesthanesidir............................................. 425 Ah Paris! Çevre Kirliliği................ ................................. 434 Berber Dükkânı.................................................................................... 426 istanbul'daki Paris............... 427 Ankara Dedikoduları......................................... 424 Paris ve Köpek........................................................................................................ 426 Yunan ihtilafı................... ........................................................................................... ......................................................................................................................................................... ................................................................................................................TL'nin Değeri................................................................................................................................... 424 Paris............................................. 421 Doktor Ahmet Meselesi.............. .............................. ....................... .................................................................................. .................................................................................................................................................................................................... ................ 435 Yeni Türk Tarih Tezi.......................... ........................................................................ 434 N........................ 435 ................ 427 Harf inkılabı............. 420 Üçüncü Meclisin intihabı.. ............................... ...... .............................................................................................................................................. .................................................

.......... 459 SCF Başkanı Halk Fırkasından Vekil Oluyor......................... 440 Rıza Nur Yine Eşinden Dertli.............................. ......................................................................................... 443 ismet inönü ve Fethi Bey.... ......................................... 455 Patlayan ifşaatlar..................................................... 452 Yeni Partinin Kâtibi Kim?.................................................................................................................................................................................................................................................................. ...................... ..........................................................................................................................................' jfc ............................................................. .................................... 463 ............................................................................. 438 Farslarla Kan Birliği.............................. ............................................... ........................................................................................................................... .................... .................................... 462 '¦ Belediye Seçimleri.......................... ....................................................................... 453 Almanların Raporu................................................................................. 458 Menemen Vakası....... 461 • Yalova Safası............................................................... ... 437 Kürt isyanı.............. ............................ 439 Bulgarlarla Kan Birliği...................................... 44i Gökalp'in Kürt Raporu................................................................. Kemal ........ .............. .......................................................... ...... 448 M..................................... ...................................................................................... 437 Şeyh Said isyanı........ ....................................... 457 İzmir Mitingi............................................................................................................... 44i Serbest Cumhuriyet Fırkası......... .. 455 Yeni Fırkanın Zamiri..............................................................Fethi Bey Diyalogu........................................... 456 Milliyet Kimin Sesi.................................. ................Arien...............................................

...... .................................. 477 İktisadi Kriz: Açlık.............................................................. ................................................................................................................................................ ...................... .................................................................................................................. ................................................................................................................................................................................... ..................................Hainler ve Kahramanlar!.......................................... ......................................................................................................................................................... ............................................. 467 Tekrar izmir Hadisesi...................................................................................................................... 472 Bir Karşılaştırma... .......................... 474 Fazıl Ahmet......................................................................... ............... ....................................................................................................................................... 477 Ramsi Villi............. ...................................................................................................... .... 475 Gazi Samsun'a Gidiyor.............................. 475 M.................... 473 Serbest Fırkanın Sonu................................. 469 Katledilen Tarihi Eserler........ ........ 464 Tapılan Adam!............................................ 468 Ankara'da Bir Memur........................................ 469 Serbest Fırkanın Bilançosu.................................................................................... ......... 466 Venizelos Ankara'da...................................... Emin (Yurdakul)............ ...... 476 Gazi Samsun'da...................................................... 466 Yine Kürt isyanı.................................................................................... 467 Ege Adı Nereden Geliyor?.......................... 477 Dil Dersi............ ......................... 465 Brezilya Darbesi.................................. ................... 481 .......................................................................... ..................... 480 Menemen Vakasının Muhakemesi................................................................................................................. .....................

............................. 489 Menemen'de Seçim............................................................................................................................................................................ 484 Mah...................................................................... ............................... ......................................................................... 498 Baloda Skandal........ 487 Menemen'de Karar öncesi........................ 492 Balıkesir'de irtica ve Menemen irtibatı........................... 48S 150'likler Meselesi... ................... 484 Maaş isi ............................. 483 Türbeye Mum Diken Kadınların Tevkifi........................................................................ 484 Yakılan Tarih....................................... ......................................................................................................................................................... ........... .................................................................. .............. .................................................................................... _......................................................... 488 Fırka mı Hükümetin............................................................................................................. ...................................... ...... 483 Ankara'da işler Kötü............................ 490 Hilafet Meselesi..................................................................... ..................................... ........................................ 499 ......................... 495 Vurgunlar ve Kumar Borcu Hesapları......................................... 498 Gazi-Inönü ihtilafı........................................ ...................................................... Hükümet mi Fırkanın?..Menemen'de Sanık Askerler. 494 Rıza Nur Nis'te...................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 487 Yağma Hasanın Böreği............... .................................................................................................................... 487 Feci Bir Haber....... 491 Masinyon................... .................... ............................................................ 491 Rıza Nur'un iran'a B akışı................. 496 Falih Rıfkı ve Ruşen Eşref................................................................................... 490 Türkiye-Fransa Kıyası..

.......................... ................................................................... 502 Türkocağı Neyin Nesi?.......... 509 Kürtlerin Amblemi................... .................................................................................................................... 521 Muhalif Matbuat.......................... 508 Rıza Nur ve Felsefe......................................... ........................................... 504 Meclis Niçin Feshedildi?............................................................................ 507 Osmanlıca Belgelerin imhası.................................................................................................... 512 Plân Faşizm ................... ................................................................. 502 Çelişkili işler............. .................. .............................................................................. ............................................................................... . . ...................................................... .......... 500 Meclisin Fesih Gerekçesi............................................................ 505 InkılaDİar ...... 517 Kemalizmin Doğuşu................... .................... 515 Rıza Nur Yine Dert Yanıyor........... ..................................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................................................................... sil Memur Tasfiyesi.............................................. 501 Paris'e Dönüş........................... ......................................................................... 519 ismail Müştak............ 509 Türkocakları Kurultayı ve Feshi............. .......................Hamamın Namusu................... .......................................... 515 Meclisten Bir Estantene...................................................................................... çn£ Türkocaklarının Başına Gelenler................................................................ 518 Rıza Nur'un Heykeli ve Ruh Hali.......................................................... 521 .............................................................................. 510 Müstakiller.................................................. ...........................................

.. 527 Zafer Bayramı Tebrikleri.......................... ......................................... ^............................................ ... ............ ..... *\A£ ...... .................................................. 524 Dil Encümeninin Lağvı........................................................ 542 inönü Roma Yolunda............ ......................................i.......................... 545 Tarih Kongresi ....\J Rıza Nur Leyden'de.................................................................. 531 Inkılablar Kimin Fikri idi........................... 525 Yine Hanım Derdi ............................. .................. ....................................................... 540 Fransa'da Türk Matbuatı............................................................. .................................... 529 Türkiye Haberleri........................................... .................................................................................. .............................. 523 Şirket Kurtarma işi............................ J £.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. ................ 544 Rıza Nur Londra'da............. ........................ 528 Paris'te Antropoloji Kongresi............................................................................................................................................................................................ 531 Tavize Dayalı Dış Siyaset........................... 536 Ankara'da Zor Günler.......................... .......... 533 Ameleden Mebusluğa............................ 523 Misyonerlik.................Müstemleke Sergisi.............................................................................. ................................................................................................................. .................. 54i HaşimNahid... ............................. 535 Rıza Nur'un Kayın Pederinin Ölümü................................................................................................................................... ......... ...................... 539 O Zamanki Fransa. s^fi ~"~"~" ^VM................................................................................................................................................................................................ 542 Ömer Fevzi.....................................

........................................ Ancak bu iddiaların görmemezlikten gelinemeyecek şeyler olduğunu söylüyo-uz............................. görmediği... Kâzım Karabekir'in hatıraları ya da başka sivil ve askeri kişilerin hatıratları bu konuda gerçeği yakalama şansımızı artıran birer sıçrama taşı anlamı taşımaktadır Geçmişi olmayanların gelecekleri yoktur................. Tarihi yapan ve yazan bir kişi olarak Rıza Nur'un söylediklerinin büyük önem taşıdığını söylüyoruz.... .. Rıza Nur'un hatıratının yeniden yayınlanması konusunda beklentilerimizin ötesinde bir ilgi ve destek gördük................. ................ Gerçek geçmişle gelecek arasında biçimlenir........ ......JnMn................. açıklık ve yeniden yapılanmanın................................ 552 Dil Kongresi..j ¦•¦¦ (>¦...................... Gerçek dışı iddialar varsa...............................: İ8 ....... ............................ ssı % ^^ .............. ..............................Ve Rıza Nur Boşanıyor.......> ......................... duymadığı daha nice gerçekler ........... 551 Güneş Dil Skandali. insan temel hak ve hürriyetlerinin tartışıldığı bir zamanda Rıza Nur'un hatıratının yayınlanmış olmasının özel ve önemli bir anlamı vardır........... arşivlerin açılmaya başlandığı bir zamanda Rıza Nur'un iddialarını test ederek gerçeği yakalamak daha kolay olacaktır...................... JJl Yalova'daki Havuzlar. Resmi tarihin abartılı......................................... 554 ......................................................... 543 M..... Kemal'in izmir'e Heykeli Dikiliyor.................... 554 Gazi Mükafaatı Gaziye................... 555 Hatıratın Sonu................ Biz Rıza Nur'un iddialarının iddiacısı değiliz........................................... Yasakların kalktığı...... bunlar da kamu vicdanında gerçek yerini bulacaktır.................... r................ ... .................... >' :..................................................................... efsaneleşen.. ..................................... ....................................................... ...............Kalkınma Politikası................... Rıza Nur'un yanıldığı.. .......................... jjj Arz-ı ihtiram <<?¦} Yeni inhisarlar..Ve Rıza Nur'un hatıratının üçüncü (son) cildi de böylece tamamlanmaktadır..... 543 ingilizlerin Kürt Siyaseti....................<^ o .................. unuttuğu kadar bilmediği....................... Yasaksız Türkiye taleplerinin yükseltildiği.............................. Kuşkusuz gerçek Rıza Nur'un anlattıklarından ibaret değildir.. 555 SUNUŞ İ ?ı" TU 5i ..... <..... Şu ana kadar herhangi bir hukuki koğuşturmaya uğramamış olmamız da gelecek açısından umut verici bir gelişmedir........................... 550 Rıza Nur'u Jurnalleyenler......................i/fii.................... gerçeklerden kopuk kalıpları artık toplumsal değişim taleplerinin ağır yükünü taşıyamamaktadır...................

maskeyi atmış. kimine göre Menemen'in topa tutulmasını emretmişti. derhal istanbul'a soktular. bütün yurt sathında bir terör havası estirildiğini. aralarında dinî ve siyasî müthiş kanlı nizâlar olmuş olan. Bizans yeniden doğuyor. Bilgi ışıktır. birbirinden iğrenen Rum ve Ermeni şimdi birbirine «Hemşehri Millet» adını veriyorlar. Vaktiyle asılan Patrik vakasında.. eroinman. Nerede ise bir ilçe halkının tümünün sanık sandalyesine oturtulduğu. patrikhanede kapatılan kapıyı açtılar. Aydınlık bir gelecek umudu ve dileğiyle. Rum ve Ermeniler'de fevkalâde bir sevinç. Fikirleri ve kanaatları şudur: Türkiye battı. Her yıl anılan Menemen olayının bu yönünü bilen pek yoktur. tarihin tanıklığına aday kitaplara gün yüzünü haram edenler toplumun geçmişini çalmak gibi korkunç bir suçun sorumluluğunu taşımaktadırlar. Türkler'de umumî ve derin bir hüzün.. Diğer kısımlar Ermenistan olacak. Abdurrahman Dilipak Acıbadem. ruh hastası kiralık bir katille nakşi tarikatının önde gelenlerinin irtibatlandınlarak. 27 kişi beraat ettirilerek 41 kişi ağır cezalara çarptırılmış ve 36 kişi de idam sehpalarında can vermişti.vardır. Yahudi. Mustafa Kemal.. italyanlar ve Yunanlılar da memlekete girdiler. Bu sadece bir örnektir. Bu yayınlar umarız bu yöndeki talebi artırır ve gizli kalan gerçekler de gün yüzüne çıkar. Kuşkusuz daha bir çok konu yeteri kadar bilinmemektedir. 17 Meselâ Menemen olayının ayrıntılarını Rıza Nur'un hatıratında bulamazsınız. Fener tamamiyle Yunanistan'ın emri altında. Kuşkusuz gizli kalmış tek gerçek bu değil. kimine göre tüm halkın tehcirini emretmişti. Mütareke olunca bir taraftan ingilizler donanma ile diğer taraftan Fransızlar karadan Trakya tariki ile istanbul'a girdiler. Orada da «Mavri Mîra» adında bir istiklâl cemiyeti teşkil ettiler. Onbeş asırdan beri birbirini sevmeyen. Herşey Rıza Nur'un anlattıklarından ibaret olmadığı gibi. Olayın siyasi yönü olup olmadığı ile ilgili araştırmalar ise tek partiye karşı kurulan Terakkiperver Cumhuriyetçilerin ezilmesi. Yahudiler de bunlara iştirak ediyor.. dini muhalefetin bastırılması ve siyasi muhalefetin sindirilmesi ile ilgili idi. Bu çalışmamız ve bize gösterilen ilgi ve genel kabul bu yöndeki umutlarımızı artırmaktadır.. Şimdi de istanbul'da bu milletler bunlara casus ve asker yazılıyorlar. bir yedek subay ve bekçinin öldürülmesi ile sonuçlanan cinayetin ardından kurulan mahkemede 144 kişi yargılanmış 40 kişi serbest bırakılırken. Rum Patrikhanesi azıtmış. ingiliz ve Fransızların yanlarında Harbi Umumîde tercüman namı ile kullandıkları birçok Rum. bilhassa Ermeni casuslar.. Ama konu ile ilgili kim varsa tutuklanarak yargılanması ve en ağır şekilde cezalandırılmasını emrettiği bilinen bir gerçekti. Yunanlılar insanî sıfatta olan «Yunan Salib-i Ahmeri» ile «Muhacirin Komisyonu» nu. içindekini bir lâğım pallar gibi meydana vermiş. Avrupa'da da Millî Hareket adı verilmiştir. Tarihin belgelerine ipotek koyanlar. Ermeniler de böyle. Gerçeğin ışığı dünümüzü. istanbul ve Anadolu'nun büyük bir kısmı Yunanistan'a verilecek. Zehaplarmca bu kapı Bizans yeniden vücûda gelince . onun olmadığı bir tarih gerçeği de eksik kalacaktır. Tekrar söylemek gerekirse tarih övgü ve sövgü kitabı değildir. bizde de. bugünümüzü ve geleceğimizi aydınlatacaktır. Geleceğin umuduna sahip olmak için geçmişin bilgisine ihtiyacımız var. Tarihten ders alınır. Hakikatte bunlar politika ve propaganda organı. Menemen olayında cinayeti işleyen şebekenin olayda kullandığı ipi satan yahudi attar'ın da olayla ilgili görülerek yakalanıp asılması ilginçtir... Şenlik yapıyorlar. keza askerler var. O zamanki Menemen'in nüfusu neydi? Bir cami çevresinde meydana gelen olaylar bahane edilerek estirilen terörün asıl sebebi neydi? Sözkonusu askeri mahkeme zabıtlarına henüz sahip değiliz. Temmuz 1992 1!İ 18 BtRÎNCt BÖLÜM MÎLLÎ KIYAM (ÎÇ YÜZÜ) ili ¦'M il'¦i'* ÎSTİKLAL HARBÎNE DOĞRU Buna. Doğru kararlar ancak doğru bilgiye dayalı olabilir.

Çerkesler de bunlara yardım etti. İngilizler. Bir dil. Ama muvaffak olmaları mümkündür. Eskişehir. El çabukluğu edip Yunanlıları izmir'e çıkardılar. bir ırk hattâ ekseriyetle bir din. Çerkesler 1864'de Rus Çarının bir iradesiyle sahillere sürülmüş gemilere doldurulup Türki19 ye'ye getirilmişti. Şimdi Kâzım yine devlet hizmetinde. ingilizler bir taraftan da Türkiye'yi harıl harıl silâhtan tecrid ediyorlar. Komiteler.. Tercüman Ahmet adında ihtiyar bir Çerkeş «Oğlum senin bu sözlerin bizim felâketimiz-dir. Bunu tercüman bizzat bana köyünde anlattı. Papas Fru. Fakat yapıyorlar. Bu propagandalar hiçbir etnik ve ilmî esasa istinad etmez. propagandalar yaptılar. Kürtler de ihanet ediyor. Sait Molla ve Ali Kemal'ler tarafından idare olunan İngiliz Muhibler Cemiyetini teşkil ediyor. propaganda beyannameleri. italyanlar Ereğli kömür havzası ile izmir'i de istiyorlar. Amerikalılar himaye ediyordu. Çerkeş elifbası getiriyor. Kâzım adında bir Çerkeş askerî doktor Si-nop'a köylere geliyor. Yunanlılar ile bir oluyorlardı. Bunlar da Türkün menfaati aleyhinde çalışıyorlar. Hemşiresini şehirde zengin bir Türk almış. Bunlara yer verildi. Abdülha-mit zamanında bütün Çerkesleri Sivas'ta Çukurova'ya toplayıp İstiklâl yapmak istediler. (15 Mayıs 1335). Bu matbaa Cenevre İttihat ve Terakki Cemiyetinin idi. Maraş ve Aymtab'ı Fransızlar işgaline terkettiler. Top20 . Müthiş yalanlar. ingilizler izmit. italyanlar Antalya ve Konya'da.. Kürt. Türkler bizi tükürükle boğar. Silâhlanıyorlar. Doktor Abdullah Cevdet de bu cemiyette. Biz bir avuçuz. Onda böyle şeyler ve vatan hiyaneti çok. O gün gelmiş! izciler yapıyorlar. Trabzon Rum papazı başta. ingilizler Türkiye'yi parçalamak bunun için de tefrika yapmak için propaganda yapıyorlar. Hürriyet ve İtilâf hortluyor. Bütün Samsun havalisi Rumlarını silâhlandırdı. Galiba Sivas'ta. Rumlar oraların istiklâlini istiyorlar. Fransızlar bir düziye Anadolu'ya giriyorlar. Saçma bir şeydir. Selçukî'siniz» diyorlar. İngilizler. Rum'u da üç buçuk milyon diyor. Hükümet de haber alıyor. Pontus büyük bir faaliyet gösterdi. Doktoru bırakıyor. Beyannameleri ile doktoru yakalayıp Kastamonu istiklâl Mahkemesine yolluyor. Erzurum'a kadar hulul etmek istiyorlar. böyle haksız dâvaya kalkmışlardı. Türk köylerini basıp yakıyor. bunu da okutup adam etmişti. Bunlar iki milyon kadardır. Türkten kız alıp vermeyin. Ermeni. . Yunanlılar bütün yaptıklarını ballandıra ballandıra Avrupa'da geniş bir neşriyat yapıyordu. Adana. Çeteler teşkil ettiler. Türkün gafleti hayret edilecek şeydir. Kıyafetinizi değiştirmeyin. Urfa. Çerkeş ihtilâfı yetmiyormuş gibi Ankara'dan Tebriz'e kadar bir şerit halinde uzanan Kızılbaş halis Türkler'e de «Siz Türk değilsiniz. Abdülhamit işin önüne geçti. Sen buradan git!» diyor. Bu propagandalardan bir misalini bizzat gördüm. Komiteye Samsun merkez. Bu adam Samsunlu idi. Bu çocuk fakir bir Çerkeş köylüsünün oğludur.açılacaktı. Abazalardan da geldiler. Türklerin üç milyon olduğunu söylüyorlar. Yunanistan Rumlara silâh veriyor. Venizelos bile resmî ağzı ile konferanslarda Türk'ü üç buçuk. Bize toprak verdiler. Hattâ Konya ahalisine «Siz Türk değil. içlerinden paşalar yetişti. Bu adam ne ahlâksız biri idi. Kızları vasıtası ile saraya doldular. Üstüne yatmıştır. Bu muhaceret devam etti. Rum. Misafir gelmişler. Anadolu Rumlarının yedi milyon. Herkes bilir. Bu sefer mütarekede büsbütün bu fikrin peşine düştüler. istiklâl isteyin» diyorlar. katliâm ediyorlar. Türk Çingene cinsinden bir millettir» diyor.Ingilizler ve Fransızlarsa buraları italyanlara vermek istemiyorlar. Necati'nin (Maarif Vekili) Reis olduğu bu mahkeme pek zayıftı. Onun bir matbaası vardı. Hem biz burada misafiriz. Bu komite harpten evvel Merzifon'da Amerikan Kolejinde Rum talebe tarafından teşkil edilmişti. Çerkesleri topluyor. Keza Anadolu'daki Türkmen'lere «Siz Türk değilsiniz» diyorlar. «Türkçe konuşmayın. Samsun ve Merzifon'da!ar. Trabzon'dan Sinop'a kadar olan sahilde «Pontus» komitesi teşkil edildi. Bir Kürt hükümeti vücuda getirmek için merkezi istanbul'da «Kürt Cemiyeti» teşekkül ediyor. Mütarekeden bir yıl sonra bizim Ankara'daki millî hükümet koleji basıp evrakı yakaladığı vakit buna ve Ermeni fesat ve icraatına dâir çuval dolusu vesika bulundu.

. Her yerde vatan müdafaası için harıl harıl çeteler teşekkül ediyor.. Yazamam. Rauf Ahmet. Yahut kamalarını alıyorlar. Halide Hanım. Buralar halkı müthiş telâşa düşüyorlar. Bu teşekküller çok mühimdir. iskenderun havalisi Türkleri de bunlara katılıyor. Ibo. Dokuz asırlık şanlı bir devlet yok oluyor.. Erzurum'da büyük bir kongre hazırlıyorlar. Dağlara çekiliyorlar. Meselâ İzmir'de Demirci Efe. Bekir Sami. Doktor Adnan. Bunlar (Küçük Ermenistan da oldu) diyorlar. Bunlar İstanbul'daki Amerika mümessili ile bu hususta münasebet ve müzakereye de giriyorlar. ilâh. Manisa ve İzmir civarında bir takım vatanperverler cemiyetler teşkil edip. Sinop Mutasarrıfı ve Bitlis Valisi). Aralarında bulunan biri yazıp tarihe tevdi etmelidir. Zatlar çalışıyor. Uursa'da Gökbayrak. Nihayet (Vilâyet-i Şarkıyye Müdafaa-i Hukuk) cemiyetini yapıyorlar. hiç olmazsa manda ile bütün devleti kurtarmayı düşünüyorlar. ilâh. Her tarafta hayatî ve millî tehlikenin şevki ile binefsihi bir kaynaşma başlıyor. Mitralyöz ve tüfekleri toplayıp istanbul'a naklediyorlar. Akhisar.lan dinamitle parçalıyorlar. izmir işgal olununca bazı gençler. Cemiyetler yapıyorlar. bir kısmı İngiliz Mandası istiyor. Müftü Hoca Raif. Fırsat buldukça Yunanlıları tepeliyor. Mandacıların başları Câmî.. Kütahya. SAMSUN'A DOĞRU . içlerinde bulunmadım... Trakya Yunanistan'a verilecek. Bura Türkleri de müdafaa kaygusu ile (Trakya.. işte bu vaziyet Türklere silâhla mukavemetten başka çare olmadığım gösteriyor. Bir çok katli olan bir kaçakçı şakî) çetesi. Bazen hükümete hamiyetlisi geliyor. Halk bunların zulmünden bîzar oluyor. Bunları istanbul'da depolara yığıp askerleriyle muhafaza ediyorlar. Bur-da da mukavemet ve müdafaa teşekkül ediyor. Hattâ bunların adlarım havi oralarda birer abide dilemelidir. Afyon. Bu millî kuvvetler izmir cephesinde Yunanlılar. Yine Trabzonlular da (Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti) ile (Adem-i Merkeziyet Cemiyeti) adında iki cemiyet yapıyorlar.) ile Halit Bey (Millet Meclisinde katledilen Halit Paşa) Kumandanlardan Karabekir silahlarını vermiyor. kıyam ilham ediyor.. Oralarda bazı zabit ve mutasarrıflar da bunlara hiç olmazsa gizlice iştirak ediyor. ilâh. Diğerleri de hiç olmazsa Erzurum'u Trabzon'u kurtarmak fikrindeler. ingilizler Türkler'e çok suimuamele ediyorlar. Hüseyin Avni (Mebus).. Yunanlıların kadınlara tecavüzlerine dayanamayıp dağa çıkıyor. Demirci Efe. Bir kısmı Amerika. Paşaili Cemiyeti)ni yapıyorlar. Sarı Efe.. izmir ve emsali cemiyetler hem silâhlı mukavemet tedarikinde hem de Fransızca neşriyat ile Türk hukukunu Avrupalılara tanıtmağa çalışıyorlar. Adana'ya Ermeniler her taraftan doluyor. Bunlar hiç olmazsa Trakya'yı bir Cumhuriyet halinde kurtarmayı düşünüyorlar.. Adapazarı ve Sakarya boylarında Yahya Kaptan (Trabzon tarafındandır. Denize düşen yılana sarılır. 21 İstanbul münevverleri me'yus. vatanperverler kaçıp içerlere çekiliyorlar. Erzurum vilâyetinin hattâ Trabzon taraflarının Ermenilere ve daha ziyade ihtimal ile Trabzon'un Rumlara verileceği havadisi alabildiğine koşuyor. Albayrak Gazetesi sahibi Necati. kahramanlarının adlarıyla yazılması lâzımdır. Balıkesir. Cenup cephesinde Fransızlar ile çarpışıyorlar. İsmail Safa bunların başlarmdan-dır. ilk kıyamı yapan bunlardır. istanbul'da Padişah ve Ferid'in başında bulunduğu bir hükümet var. Onun da elinde bir şey yok. Millî Kıyam prosesüsü yürüyor. Ahaliden Binbaşı Zihni (Sonra mebus. Götüremedikleri tüfeklerin sürgülerini alıp götürüyorlar. Erzurum. Rusya'ya Baku'ya adamlar yolluyor. Toplanıyorlar. İsmet Paşa da bunlarla beraber. Giresunlu Osman Ağa çete teşkil edip Pontus Rumları çeteleri ile çarpışıyor. Rüştü Paşa (Mustafa Kemal astı. Görülen ve gittikçe tebellür eden vaziyet inkıraz. Orada ordu kumandanı Kâzım Karabekir.. Seyirci gibi duruyor. Bütün tafsilâtı ile fedakârlarının. mukavemet hazırlıyorlar. Bunlar hep vaziyetin yarattığı binefsihi teşekküllerdir. Giresun'da Pontusçulara karşı Topal Osman. Ruslar'dan imdat bekliyorlar. Fakat ingilizlere esir ve âlet.. Zaten elinden bir şey gelmez ama aksine onlara hizmet de ediyorlar. Müzakereler. Millî terbiye ve çocuklarımızın kahramanlığa sevk ve Türklüğü müdafaa duygularını yükseltmek için bu kıyam ve savaşlara dair eserler yazılmalıdır. Çerkeş Etem.. Türkiye gidiyor.

. Orduyu isyan ettirmek istiyor. Mustafa Kemâl'in babası hakkında çok rivayet var: Kimi bir Sırp.. Nutkunda. Mustafa.. Abdülkadir yine karanlıkta önüne çıkmış. Yine İsmet hiç olmazsa Mandacılar fikrine iltihak etmiştir.. masasına oturmuş. vurmak istemiş. ama hakikat sırıtmaktadır.. bu kadını görür. Nefyedilmiştir. o şey belli değildir. pek çapkın ve sarhoş... Entrikalar yapıyor..Orada gözünde iritis hastalığı oluyor. ihtiyar Tesalya'lılarrn rivayeti şudur: Mustafa Kemâl'in anası.Nihayet halaskarlar meselesinde bize iştirak edip Galip Paşa ile beraber Selanik'te bir takım zabitleri ittihatçılar aleyhine kaldırdılar.) ve (. Bu sözleri şöyle hülâsa edilebilir: Selanik'te akşam birahanede içiyormuş. bir aralık Şam'a tayin ediliyor. meşrutiyet için kıyam gibi mühim işlerde bulunmuyor..) olarak Mustafa Kemâl doğar... Nitekim fende. bunu aşikâr söyliyememiş.) içinde.. iddiası doğru değildir. bunu öğrenince hayret ettiğini söyliyen bu adam. çok sarhoşmuş. Paris'te Türkiye üzerine iki konferans verdi. Benim tahkikatıma göre onun Rıza adında gümrük kolcusu bir üvey babası olduğu muhakkaktır.Görülüyor ki. Hakikat şu ki..... huysuz ve geçimsiz...) söylemişler geri göndermişler. kimi bir Bulgardır diyor. Bunu dertli dertli anlalırdı. Sclânikte Rıza Efendi admda Gümrük kolcusu birinin üvey oğlu Mustafa Kemâl Harbiye mektebine geliyor. Enver'i çekemiyor.7) ve satırlarda kendine ustalık veriyor. Meşrutiyet oluyor. Madem ki. Selanik'te kerhanede imiş. Bu işleri istanbul'da düşündüm. Çünkü kendi arzusu ile gitmemiştir... fakat bir iş görüp kendini gösteremiyor.. Mustafa Kemal'in. Mektepte daima onu tutuşturuyor. Hasılı rivayetler çok. fakat babasından bir defa bile bah(*) Gayrı meşru anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı. İsmet'in bunda habbe-i vahide hissesi yoktur. Orada (. Çok tuhaftır: Mustafa Kemâl anasından bahseder. ' ' ¦'¦.. Demek Mustafa Kemâl (. yaptım. yine korkmuş vuramamış. Selânik'de yine (. Selânik'e. Demek vatanperver değildir. Halaskar. Hattâ Mustafa Kemâl Anadoluya millî Kıyama iştirak için de gelmemiştir. Her anlatışında da başka türlü söylemişti. Gelibolu'da Bulgarlara mağlup oluyor .. İttihat cemiyeti teşkilâtı. Yenişehir Tırnovasından ve oranın ileri gelen kabadayılarından Abdoş Ağa Selânik'e gelir. Millî Kıyam ve hareket binefsihi ve her tarafta millet tarafından düşünülmüş ve yapılmıştır. «Makedonya da Bulgar eşkiyasınm istîsâli. Adı da malum değil.. Arnavutları Türk aleyhine kaldırmakla itham edip. Neden bilmem? Kendisi kalkıp evine gitmiş. Bu esnada hâlâ Mustafa Kemâl meydanda değil. Mülâzım Abdül-kadir (Sonra astığı Abdülkadir) arkadaşlarıyla gelmiş. Arnavut isyanı bir ve aynı gayede idi. Mustafa Kemâl Anadoluya sürgün olarak gitmiştir. Anası Gümrük kolcusu Ali Rıza ile evlenmiş. mektebe girmiş. Mustafa... anası oğlu ile Selânik'e gelmiş.) değilse bile babası malum değildir. Bunlar Conferencio mecmuasında neşredildi.'-. tarihte hangi bahis hakkında çok nazariye veya rivayet varsa o bahis malum değildir. Beni nutkunda isyan ile. Mustafa beş yaşlarında iken Abdoş ölmüş.. ne ise. alır götürür.. korkmuş vuramamış. Bunu bana Anadolu'da birkaç defa kendi anlattı. Güya anası bunların metresi imiş.. Bir kişinin değil binlerce kişinin.. Mustafa Kemâl babasından kendi bahsetmediği gibi diğer birinin bahsettiğim işitirse ona düşman olur. Bütün bu işleri kendi yaptığını bir kaç defa söyledi ve adamları gazetelerde yazdılar ama mesele böyledir. Ali Fuat Paşanın sınıf arkadaşı. Bu hastalık frengiden olur. O Anadoluya defedilinceyc kadar bu işlerle değil. Hedyo'da orada Mustafa Kemâl'in babası meçhuldür. gittim. ilimde. erkân-ı harp oluyor.. Yeni çıkan «20. ittihatçı oluyor. asır Larousse» Pomaktır diyor. sebebi de şimdi anlaşılacak.. Hangisi doğru? Bir şeyde ki rivayet çoktur. bu işi o Arnavut isyanı zamanında yapmıştır. başka işlerle meşgul olmuştur.¦¦¦¦ setmemişlir. Anadoluya sürülünce Padişahından şahsî intikam almak için Millî Kıyama iştirak etmiştir. Münir Alımed adında .» Bir aralık ittihatçılar kendisim öldürmek istiyor. 22 '¦" "¦¦¦" " ' .. Bilâkis o güne kadar padişahın fikrinde. Nihayet Fransız nazırlarından Hedyo. diyor. Nefyedildiğini kendi de nutkunda söylüyor (S . Yerine geçmek istiyor. Yine Selânik'e gidiyor.italyanların Trablus'a tecavüzünde Fethi ve Enver gibi bu da oraya gidiyor. Buna dair vukuat vardır. 12 yaşında iken Mustafa Tırnova'ya gidip miras istemiş ise de (.

(.. Enver bana: «Bu ne adamdır? (. Paşa olmuştur... Diyor ki: «Mütemadiyen orduya disiplinsizlik vermekle meşgulsün. yoksa böyle mi? Askerler tetkik etsin. Daha evvel Vahidettin'e yaver. bu da uğraşmak için Vahidettin'i buldu. Şeyhin kerameti kendinden menkul... Bu esnada Diyarbekir'de de fuhuş ve içki içinde. Ferid'ler fena!.. Hiç cevap vermeyip önüne bakmıştır.. Sonra Çanakkale'ye tayin ediliyor. dalkavukları bu esnada istanbul'da Anadolu kıyamını hazırladığını şimdi söylüyorlar. yine kimse ile geçinemiyor. Bu adamı sonra Tayyare Cemiyeti Reisi yaptı. Uğraşıyor... Moskova'da Enver Paşa'mn bana söylediği üzere -ki avdetimde Ankara'da Mustafa Kemâl'e anlattım.. fakat bu olacak iş değil.. Padişah vermiyor. O da olmuyor. Orada Cevat Abbas yaveri. Vahidet-tin'den kızını istiyor. Ama Cevat marifetlerini söylüyor zannediyordu. Bir kalemde elli bin lira çaldı.. Enver aleyhine İzzet Paşa. Orada da durmuyor. Millet. Hemen herkes bir aralık çapkınlık eder. Halbuki bunları o devirde yapıyor. Cevat Abbas pezevenklik ediyor.. Mustafa Kemal işini kapattı. heryer perişan... O gitti. Sonra durur. intikam sevdasında.) ve (. Zabitleri isyana teşvik ediyor. bütün bu muhabereleri Enver'e teslim ediyor..)tir. Sonra Suriye'ye tayin ediliyor.. Hem bunları cephede düşman önünde. Sözünü tutmadı» dedi. Neyse yıllarca Enver'le uğraştı. (. Mustafa Kemâl Şark cephesine tayin ediliyor.. Aslı faslı yoktur. Mustafa Kemâl namusu üzerine siyasetle uğraşmıyacağına söz veriyor. 23 Kendini kurtarmak için arkadaşlarını yakmak istiyor. büyük (. Tabii vermiyorlar. Sonra korkuyor.. Böyle mühim bir mevkii ona verirler mi? Padişaha söylemeden bir iş yaparlar mı? Kendisi biraz düşünse teşebbüs etmemesi lâzımdı. Perişan Anadolu'ya kaçıyorlar. Cumhurreisi olunca bu Arap Münir Alımed'i Mısır'dan Türkiye'ye getirip buna memuriyet vermiştir.. Mustafa Kemâl'i çağırıyor..... Yine kabına sığmıyor. Vahidettin artık bunun hâlinden bizar oluyor. Harbi Umumî oluyor. (*) Gayrı meşruluk. Bu halde bile akıl edip Anadolu'ya geçmeyi düşünmüyor.. Hem de fuhşu çirkin bir surette yapar. Olur mu?. istanbul düşecekti. Demek bu hareketi ile onlarla beraber çalışmak fikrindedir... Bazı zabitler diyorlar ki: «O vakit orada kim kumandan olsa muvf-fakiyet onun olacaktı. fakat bu gençliğin bir çağındadır. Vakıa kendisi de Nazım Paşa'ya verdiği sözü tutmadığını unutuyor ama.).. ya da bir daha siyasetle meşgul olmıyacaksın». Hem de istanbul'da ingiliz kuvvetleri var... o fırka Vahidettin'in taraftarı... Ondan istanbul Merkez Kumandanlığım istiyor...) karar veriyor.. Padişahla hırsını tatmin edemeyince Hürriyet ve itilâf fırkasına dehalet ediyor...... Mustafa Kemâl bu mağlubiyetten sonra istanbul'a geliyor. bir hakikati söylüyor.. Kolordu kumandanı olan Ali Fuat ve ismet kurtuluyor.. Vehip vs. Kendisi. istersem seni şimdi mahvederim. Hani Vahidettin'ler. fuhşun her nevini yapıyor.. Bana namusun üzerine söz ver. Birşey yapamadı... Hem de bunu oturduğu evde hazırlamış imiş. Millî Kıyam o vakit heryer-de çoktan başlamıştı.bir doktor kendisini tedavi ediyor. Bizzat Halep'deki fuhuşlarını bu adam bana anlatmıştı. Hasılı mütareke oluyor.. bu zafer onun dirayetine mi ait. Nedir bu? Şimdi seni affedeceğim. O vakit eski Konya Mebusu Zeynel Abidin Hoca fırkanın en nüfuzlu adamı. fuhuş ve namusla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı.... Burayı ingilizler zaptetselerdi.. Merkez Kumandanı olup Vahidettin'e bir şey yapmak istemiş olsa gerek. Bilmem bunu ne için istiyordu? Ahvale bakılırsa Vahidettin'e fena kızmış. bu durmuyor. Ya tekaüt edeyim.. Çünkü o zaman lüzumundan ziyade imdat kuvvetleri yetişmişti». kumandanlarla bir kıyam hareketi yapmak üzere muhabere ediyor. Az kalsın esir oluyor. yine Enver'in yerine geçmek peşinde.. Görüyoruz ki.. Orada ismet de bir kolordu kumandanı.. . Orada Anafarta'da mühim yararlık gösteriyor...... Onunla Almanya'ya seyahat yapıyor.. Bu ordu ingilizlere altmış beş bin esir vermiştir..... Sonradan uydurma.. Padişahı da tahakküm ve istibdadı altına almak istiyor. ayyaşlık. olmuyor. Bu eve bir hatıra olmak üzere şimdi bir levha koydular! Bu kadar tarih dolandırıcılığı az görülmüştür..) gibi bir işi yapıyor.. Orada Vahidettin'den pekâla intikam alabilir.Enver kızıyor.. ingilizlere müthiş surette mağlup oluyor. Sonra Harbiye Nazırlığı istiyor. Bilmem. Hem de izinsiz ve perişan ordu enkazını bırakarak.. hal-i harp'te yapıyor ki.

Mustafa Kemâl'a para vermiş. 25 mı da umumî halâsı düşünür olduğunu ve yine şöyle (Ben bu kararların hiçbirinde isabet olmadığını gördüm. hem bir katre kanını bile zayi etmeden.Canına o kadar tak demiş ki.. Bu rivayete göre de bu ihtiyacı hisseden Vahidettin'miş..) Osmanlı Devleti ve onun istiklâli. Vahidettin İsrar ediyor.. Herkesi asmış. Alçak dünya!. Sende neler olur!.. Bunların bir hatırasını bile yadetmeyip.) çevrilirdi. herkesin düvel-i muazzamadan yalnız biriyle bile başa çıkılamıyacağı vehminin (!) bütün dimağlarda yer ettiğini. Kendisini memur edip eline bir de ferman vermişler.. Kimse itiraz edemiyor ki. Halife. Keza hükümet bütçesinden de ona birkaç bin lira vermişler ki. Dahiliye Nazırı olan Mehmet Ali de (*) ihanet. Padişah. bunun ilmühaberinin fotoğrafisini Paris'de Repuplique Enchance gazetesi neşretti.. işte Millî Kıyamın başına geçecek olan Mustafa Kemâl'in buraya kadar olan tercüme-i hâli budur. (19 Mayıs 1335) Bunu kendi de inkâr edemiyor.... bilmem? Hem de bu vukuatın âmil ve şahitleri binlerce olarak hayatta iken.. Şimdi bu adam bu şerefleri nasıl kendisine mal eder.. Bunu bizzat Refik Bey söylüyor. RIZA NUR VE NUTUK Mustafa Kemâl nutkunda (1) vaziyet-i umumiyeyi tersim ederken teşekkül eden cemiyetlerin mevziî istiklâl istediklerini.. .bundan ileri gelmektedir. millet ve ordunun padişahın hıyanetinden haberdar olmadığını.. (1) Bundan sonraki sayfalar okunurken sonuna kadar ayni zamanda Mustafa Kemâl'in de nutkunu kari önünde bulundursun. paçavraya çevirmek ve namusla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. kesmiş. (Sh.. «İstanbul'dan gitsin de nereye giderse gitsin» diyor.) Yollamasın. işte Mustafa Kemâl'in bu namuslu ve millete hizmetler etmiş. işte daha istanbul'dan çıkmadan evvel düşündüğümüz ve Samsun'a ayak basar basmaz . Demek Millî Kıyamda da âmil değildir.. Millî Kıyam ve milleti kurtarmak uğrunda nice canlarını vermiş. bir kıs(*) Yalan. işi söylemişler.. Hür bir memleket olsa çoktan (. bunu işgal kuvvetlerine ve padişaha muarız gösterip bunlara istiklâl talep ettirmek imiş.) söyleyip övünüyor. birgün emir verilince vaz geçeceğine dair namusu üzerine de yemin ettirmişler. Zabitlerce hali malûm olduğundan Harbiye Nezareti kabul etmiyor. 7 Nutuk)... milletin başsız kalıp tecelliya-ta muntazır olduğunu. Mütarekeden onun Samsun'a geldiği tarihe kadar çok zaman geçmiştir.. Çünkü bu kararların istinad ettiği bütün deliller ve mantıklar çürüktü.. Mustafa Kemâl'in tayinini haber alan bütün vatanperverler telâş edip onun gönderilmesini mene çalışmışlardır. işte bu suretle tard ve teb'it olarak Mustafa Kemâl istanbul'dan çıkıp Amasya'ya varıyor. Amasya mıntakasına ordu müfettişi tâyin ediliyor. onların kanlan pahasına aldıkları şerefleri bir adam kamilen kendine alıyor. bunun için bir kısmı mandacı.. herkesin ağzına kilit vurmuş şimdi alabildiğine (. esassızdı... Bu projeyi fiile çıkarmak için Mustafa Kemal'i münasip görmüşler. Mustafa Kemâl'i çağırmışlar. Bu kuvvet Anadolu'da ordular ve halktan askerî bir kuvvet yapıp. 24 muhalefet ediyor... Mustafa Kemâl'in Anadolu'ya geçmesinin sebebi hakkında ortada dönen şöyle bir rivayet de var: Ferit Paşa işgal kuvvetlerine karşı bir kuvvet elde etmek ihtiyacını hissetmiş..... Aynı zamanda bu işi yapacağına ve kendisine verilen emirleri dinliyeceğine.. burada işaret edilen sabite numaralarına göre oradaki asılları da okusun. Hükümet bunların hepsinin mcdlûli kalmamış bir takım bîmana elfazdan ibaretti. Demek ki arzusuyla Millî Kıyama iştirak için gelmiş değildir.. O da «hakimiyet-i milliyeye müste-nid bilâkayd-ü şart müstakil yeni bir Türk Devletini tesis etmekti.. tayin ediyorlar. başka birini yollasın» diye haber göndermiştir.. Bu vaziyet karşısında tek karar var idi.. Her tarafta Millî Kıyam çoktan vukua gelmişti. Padişah.• .. nice kellesini koltuğuna alarak çalışmış adamlar var. ihtiyar aleyhindeki büyük buğz ve adaveti -ki nutkunda görülür.. Padişah ve Ferid. casusluk ve defetmekle ilgili beş kelime metinden çıkartıldı. Bunlardan biri de Sadrazam Tevfik Paşa'dır. Hazine-i Hassa Müdürü Refik Bey ile Padişaha: « Mustafa Kemâl (..

.Nitekim Erzu rum'da bu sebeple kongreye kabul edilmek istenilmiyecektir. kendi de "Ordu da perişan. Bu cemiyetlerin hepsi de hiç şüphesiz bütün vatanın halâsını istiyordu. oradaki komitalar padişahı ve hükümeti dinlemiyordu. Vakıa esaret cennet de olsa pek kötü şeydir. «Terk ede ede.. Zulmü.. millet zengin olmuş. Mustafa Kemâl kendisini dahî göstermek için büyük mugalâtalar yapıyor. Halbuki hiç kimse muntazır değildi. Böyle ve haklı bir ümitsizlik içinde böyle düşünmek bir fikirdir.. milletin padişahı. Silâh varken mağlub olmuştuk. Yalnız bunların. zabitler yor-: gun. Otuz yılda nüfusu on milyon kadar artmış. hem haksızlık. O halde başa çıkılabilinir mi?!.. Bunda da yerden göğe kadar haklan vardı.. Ne yaptı yaptı mâni oldu. Mustafa Kemâl'in bugünkü halini ta o vakit mükemmel görmüş.» diyerek kendisinin en iyi karan verdiğini söylüyor. hem safsatadır. başka çare yok...57) de «birbirini ifna eden menfaat.) Millete içi boş bir cevahir kutusu rüşvet vermekten ibarettir. sümmettedârik sözler ve kendisi de o vakit ümitsizdir.. medenî bir millet meydana çıkardı. (Sh.. Zaten kendisi bile burada tezada düşmüş. Şahsına dokunduğu için Mustafa Kemâl. nutkunda hep düzme.. Onun bizce ve Ankara'da buîunanlarca umumen malûm bir gayesi ve düsturu vardı. başsız kaldığını görmüştü. Kongreler Padişaha ve Hükümete rağmen aktolunuyordu. böyle bir millet de istiklâlini derhal alır.. Bunlar Arnavut. Mustafa Kemâl ise o vakit istanbul'da yaverdi. herşey bitik" diyor. Anadolu'nun diğer vilâyetleri de bu fikirde idi. Rus hududuna varmak.. millet. Çünkü yabancı unsurlardan bu millet şimdiye kadar çok çekmişti.. Mustafa Kemâl çıldırdı. "Eğer umum vatanın kurtulması mümkün değilse hiç olmazsa kendimizi kurtarmağa çalışalım" diyorlardı.. hattâ mandacıların bile.. tasvir ediyor. Azamete bak!. bazı hatalarına rağmen bir derece hakları vardı. mes'ut eder.) de bu muzır unsurlardan biri idi. Hatta halk meselâ izmir çeteleri. hıyaneti bunlar yapıyorlardı.. Hattâ sonra da ilk Büyük Millet Meclisinde buna dair ikinci grup. Bu da tamamı ile mantıkî ve meşrudur. zengin.. Nitekim o vakit açıkça bundan şahsının kastedildiğini de söylemişti.» Bu gösterir ki. Herkes düvel-i muazzamadan biriyle bile başa çıkılamıyacağı vehminde diyor. Hem de bu kadında keramet varmış. Halide Hanım ve irfan Bey aleyhine bunu kullanarak onlan hıyanetle ithamı. bir fikrin baş düşmanıdır. Bu hata da ancak milletleri hâin göstermek de pek insafsızlıktır. Fakat herkes ümitsizdi. Millet herşeyi de kaybetmek tehlikesi altındadır. Mustafa Kemâl'e mektubunda ne kadar haklı sözler söylüyor. Çünkü zarurî. Her gün bunu derdi: «Bayrağı bu tepeden şarktaki tepeye dikeceğiz. ilh. Padişahın hıyanetinden münevverler pek güzel haberdardı. Askerde silâh bile kalmamıştı. Bu da regionaliz-me dedikleri şeydir. soygunculuğu. ecnebi unsurlardan hattâ Anadolu'nun başka yerlerinden memur istemiyorlardı. Türkün daha belki bir asır yapamayacağı imarâtı yirmi senede yapar.. hep bunu derdi. Amerika mandayı kabul etse. işte İngiliz elinde Mısır.. Bunu böyle söylemek için velî olmak lâzımdır. Erzurumlular başta. O da tabiî Rus'a iltica etmek... fırsat bulunca devlete.. (*) Bir İslın metinden çıkartıldı. «Tecelliyata muntazırdı» diyerek de kendisi gibi bir «dahi-i müncî»nin zuhur ve tecellîsine işaret ediyor. Halâ o fikirdedirler. böyle bir kanun teklif ettiler. Mısır vatanı tamamiyle mâmur. Ötesini söylemezdi.tatbikine başladığımız bu karar olmuştur. millete. Böyle korkarken millet . Harıl harıl müdafaa ve mukavemet teşkilâtını yapıyorlardı... Bu vaziyet bugün bile böyle..8-9) Vakıa o vakit cemiyetlerin bir kısmında mevziî fikirler vardı. Hele (Sh... Salıife 9 sonlarındaki sözleri ise büsbütün (.. bilhassa Erzurumlular da bir şey vardı... Meselâ Halide Hanım. Bu da tabiî idi. organize. hükümeti tanıdığını pekâla gösterir.. 26 ' yine yer yer isyan ediyordu. TÜRKİYE ADINI KİM BULDU? . Ama ses çıkaramıyorlar. Mesele budur. haklı ve dürüst hareket etse. Başka şekle sokmuştur. Diyor ki. hırsızlık veyahut sergüzeşt namına yaşiyanlann hırsını tatmin eden hükümet nazariyesi yerine» sözü ne kadar doğrudur. Türkiye'yi baştan aşağı mamur. (. Bu vehim mi? Bundan doğru ne var?!. Bu sözü. Türkten kuvvetli.

...... bu benim fikrimdi.. her mebus gibi o da imza koydu. neye düşüyoı Hem bu adam Türkçeyi de iyi bilmiyor.... Hem buna mukat..tir). işte görülüyor ki...... Padişahlığı lâğveden yine benim..... s.. benim takririmle oldu ki.) havsalamızın almadığını ı .. «Osmanlı Devleti ilah. Meselâ senâveri yerine sena verane. Ondan de .. hırs. Bu b.....unları yapmağa memuren gönderildiğini ifade eder gibi Padişahlara deli diyor Ve öyle ama.. olan vukuatı «vicdanında millî bir sır» diye gösteriyor. içimizde...jnki Cumhuriyete ve Cumhuriyet Kanunlarına kadar gelen tekamülâtında keı<Ji fikriyat ve ruhiyatının ihatası hududu gittikçe bana muhalefet ve mukavemet geçmişlerdir» diyor. Şu azamet Jîm (....» miş!. bütün kuvvetiyle duruyordu... Şeyhin kerameti kendinden menkul. Mustafa Kemâl'in takriri yazdığımdan bile haberi yoktu.. hem de kendi terkibi imiş.. Neyse bii kendisinden Lozan muahedesinin imzasından iki ay sonra ayrıldık.. Etrafına ecnebi unsurları topladı.......... İhtisas diyor..... isteyen zabıtnamelere müracaat etsin.. ilah) Hele Hilâfe akkanda söylediği şeyler ne kadar (saçma!).. . Allah tarafından . Türk.. istanbul Meclisinde de söylemiştim. Kendisi bu iddiasını bugün iyice gösterdi..raf ediyor...... Türklük (.26.ı.... hiç diyecek idi. aleyhte olmak. tâmebdede kendi malı olan fikirler gibi kaydediyor.... Vatikan'a bak be adam. iddiası baştan aşağı (.. Mustafa Kemâl'de dahil.. «Millî Mücadeleye beraber başlıyan bu gibilerden bazıları. Güya bunları İstanbul'dan çıkmadan düşünmüş.. ileride tetkik edeceğiz...-ier tarih mi diyor.. Sh. o vakit onların if-nâsım düşünen yoktu.... Nitekim Mussolini de set m gibi (müstebit) olmasına rağmen papayı kuvvetlendirmek ile meşgul... ll'in basınç^. O yıkılmaz ıslâh edilir...... Sonra «Ben millet vicdanında ve istikbalinde ihtisas ettiğim büj ik tekâmül istidadını bir millî sır gibi vicdanımda taşıyarak peyderpey bütm heyeti içtimaiyenize tatbik ettirmek mecburiyetinde idim» diyor. 27 den sonra yani iş»»..bittikten sonra muhassala vukuata bakmış ve vukuatın yarattığı hakikatleri al. Bu nutuk a böyle lisâni yanlışlıklar da çok. Bu medlul..v kuvvettir.. Sen bilir miydin?! Büyük Millet Meclisi kurulduğu vakit seninle hususî müzakerelerimizde devlete «Türkiye» denmesi teklifini yapan benim.... (. Medlûli kalmamış şeyler. 28......... Mustafa Kemâl'de böyle bir hırs için zavallı salhorde devletin ömrünü beş yıla indiriyor.. Demek u muazzam işte kendisinden aşağı olmadığımızı ve sâde ondan sonra Cumhuriy.ilah.... Kendilerinden başlattılar Devlet bugün dokuz asırlık iken o sebeple altı asırlık oldu.. Kabul için de uğraştım... Neden yeni devlet oluyor? Selçukluların yerine geçen Osmanlı Hanedanı devleti de o vakit «Yemdir» dediler... «Tek karar Hakimiyet-i Milliye'ye müstenid yeni bir Türk Devleti» imiş.. gurur.. 10... Yeni bir icad değildi...... Görüyoruz ki..). Nitekim bunu daha istanbul'da Akşam gazetesinde bir makale ile yazdığım gibi..).. millî hayatın bu». Bu da saçmalarla dolu.. Padişah ve Halifenin ise medlûli kalmamış olması tamamiyle saçmadır. (Sh... Bu ne dava?.Şimdi tırnak içine aldığım sözlerine geliyorum.... Sanki kendi bütün kabiliyetlerin üstünde imiş!. adı aldinda başladığı (.... Zavallı millet neden. . Bu hususta deliller saydım.. Zavallı İslam Dünyasını başsız ümitsiz bıraktı......kendisi onlardan daha (.... Türklük ne demektir... Lozan muahedesin(*) Saçma... 10 cu sahifede millete rüşvet. denâet ve yalanla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı... ilk fikri tatbikte kademe bideme hasıl olmuş imiş?!.. aı bari..ve....) sonradan uydurma.. Ve halâ duruyor. .... Cumhuriyet maskesi altında yaptığı Hakimiyeti Milliyeyi de!... Bunları sonra vukuat hazırlamış ve bizi oraya sevketmiştir ki.... kuvvetlendirilirdi. Amırn bunu bu vukuat olduktan sonra yazıyor!... takriri ben yazdıktan sonradır ki. Hakimiyet-i Milliye zaten Meşrutiyetle olan bir şeydi..Bu bir (..... muhafaza j istiklâliyet ilâh....)lara yaklaştırmaktadır... Bunu sırf kendileri devlet kurmuş olmak şerefine mâlik olmak için yaptılar.........

Padişahı ve Avrupamn nezaret ve murakabesini isteriz diye bir miting yapıp karar vermişler. müfti vekili ve Hürriyet ve İtilâf Fıkrası ikinci Reisi.cü fırka Afyonkarahisar'ında Yunanlılara karş müdafaa hazırlığmdadır. vurgun... darbe. fuhuş. hapsetmişler. Zaten Sinop ehalesi ilk meşrutiyetten beri muhalif.. Onları iblis gibi iğfal etmiş. Bu vaziyetten istifade edip Rasim Bey. Garezi de sırf intihap meselesidir. Ve yine mugalâta mugalata üstüne olarak Mustafa Kemâl s.. Müftü de Boşnak. Fena kandırılmış. Akif idhâle devam etmiş.. Demek ki. Akif Sinop'ta «Ruslar çiğneyip geliyor. katil. Bizim eşraf namuslu insanlardı. Dizdarzade Hakkı ve Kemal ile münasebete girmiş.kılmadan daha evvelki yapraklarda ordu âciz. bu mitingi yaptırmış. Bu zikir ve kaydma göre mutasarrıf millî harekete aleyhtar. Bu bir intikam. Bu dedikleri tamam ile doğrudur. bu seferde halkı Anadolu kıyamı aleyhine İngilizlere teslim olmağa teşvik etmiş.. Bu da.. nemrut.) var. getirdiği mallar arasında kıymetli halılar varmış.aŞaİI! kemiyeti -ok evvel yapılmıştır. Her taraf kıyam halinde izmir'de millî kuvvetler cej. biz istanbul'dan Ankara'ya gittik. söylüyor.. (Sh. Türk harsı. Ondan istanbul'da istediğini alamayan Mustafa Kemâl Anadolu'ya sürülünce intikam peşine düşmüş ve alacaktır.) tekrar galeyana getirdi. Bunu da kendine mâl ediyor. (4 numaralı vesika) pekâla gideriyor ki.Samsuna ç. Halbuki bu teşkilât. ikincisi işde (. Ali Fuat'a mensup 23. Nasihat ettim.. bir şey yapamıyor diyor. SÎNOP HÜRRİYET VE İTİLAF CEMİYETİ NASIL KURULDU? Bu adam Sinop'u hiç sevmez.14) Aynı zamanda valileri de emri altına sokmağa gayret ediyor.. Zaman geçti. izah edelim. memleketin birçok tarafı ilk hamlede Ankara'ya muhalif olmuş iken onları zikretmiyor da sade Sinop'u zikrediyor (Sh. Rasim Bey'i reis yapmış. rüşvet. fakat her yerdeki gibi cahil idiler. Şimdi Musı afa Kemâl ordular ile temasa girdiğini söylüyor.. Evvelce zikrettik. Trabzon'un Rumlar tarafından istilâ olacağım görünce bir kayıkla vurgunuyla beraber Sinop'a gelmiş. İttihatçılar Devleti sattılar» tarzında ittihatçı Hükümet aleyhine propaganda yapmış.. firavun vo delilikle ilgili 26 kelime metinden çıkartıldı. kendi ikinci reis olmuş. istanbul'dan Vahidettin'in yaveri Zeki «bizim mahut Çerkeş Zeki» de işe karı şıp . Yunanlılarla çarpışıyorlar. Mustafa Kemâl Anadolu'ya gelince vaziyetten istifade etmeyi.. fakat intihapta Mustafa Kemâl'in (. Köhne derecede ihtiyar ve dünyadan habersiz bir zavallı. Adı saklıyarak başkası hakkında şüphe uyandıracağını zannediyor. Hürriyet ve itilâf ikinci Reisinin adım zikretmemesidir. Bu hususta fazla birşey söylemiyeceğiz. dahi Mustafa Kemâl den evvel iarekete geçmiştir. göbek atan biridir. O vakit Mustafa Kemâl istanbul'da Va-hidettin'in yâveriiu-. bütün orduları idaresi altına almağa (*) Zulüm. bu tezada ne demeli.he yapmış. Sinoplu değildir.. istibdat. Hele en nüfuzluları olan Öküzoğlu Rasim Bey bir ümmî idi. Bu esnadadır ki Mustafa Kemâl Anadolu'ya henüz yeni gelmiş bütün bunları^ basma oturmak istiyor. Halbuki bu teşkiLt ile onun münasebeti yoktur. Sinop ahalisinden öğrendiğime göre bu adam. Sinop Hürriyet ve İtilâf Reis-i Sânisi dediği adamm adı Akif dir. : Birincisi Sinop'a garezidir. ehali aleyhtar.. o henüz Haziran iptidalarında Amasya'dan her tarafa millî teşkilât yapılmasını emrettiğini söylüyor.. inkılap. Harbi Umumide epeyce Ermeni malı vurgun vurmuş. oportünizm.. Şurasını kaydetmeli ki. Demek ordular. Mütareke olunca derhal Sinop'ta Hürriyet ve İtilâf fırkasını teşkil etmiş... P. oralardaki ordular da bunlara iştirak etmiş. kamerüla rezalet.^ soygun. bunu müfti ile ikinci reis de imzalamışlar. Trabzon'da kahvelerde Rasim Bey'in bana söylediğine göre gençliğinde kırkparaya köçeklik eden. bütün teşkilâta baş olmayı. Her taraf millî teşkilât içinde. Sinop'a intihap için gittiğim vakit bunu öğrendim. o*. bu suretle Vahidettin'den intikam almayı kurmuştur. halk mâsumdır. Bu esnada herkes ittihatçıların aleyhide... Edirne'deki dumandan Cafer Tayyar Bey'e talimat yazıp teşkilât yapması emrini bildirdiğim. 28 çalışıyor.. irtikap. ben o vakit henüz Mısır'dayım. 15).anca Rum çetelerine karşı millî teşkilât yaptığım söylüyor.

.. O da istifa etmiştir. Karılarına talâk-ı selâse ile vazgeçtiklerine dair yemin istedim. Beni vasıta etti. İçtik Yine iknaya devam ettim. yi de oraya davet ettim.. Ehali beşyüz atlı hazırlamışlar. Bitlis'te Kürt isyanını evvelce görmüş tedbirini söylemiştim... tertibi bana anlattılar: «Hazır geldin. Yalnız bu adam Anadolu zaferini tutuyor. üzerinize gelecek fırkanın başında gelip sizi tepelerim» dedim. Şehirli ve köylü Sinop'a toplanıyordu. Türk Çerkeş birleşmiş Zeki İngilizler vasıtasiyle Sinop'a bir gemi silâh ve mühimmat I (*) Habislik ve sû-İ hal ile ilgili iki kelime metinden çıkartılmıştır. Sinop'a gittim. Artık mesele kalmadı. Akif yalnız kaldı. hem halkı memnun etmişti. maaş azalıyordu.. Bu adamı çok severim. Tereddüt etti. Eline 8-10 mektup da verdim. Halis bir Türk... millî davaya bir hatırı sayılır hizmet ettiğime sevindim. 29 göndermeyi taahhüt etmiş. Halk yine fikrinden vazgeçmedi.. Nihayet yollarının yanlış olduğunu anladılar. Şimdi zavallı Kars'ta aç bir haldedir. Gitti.. Köylerden geçerken o adamlara bu mektupları vermeye başla dedim. Kabul etti.. Akif iptida bunu öldürtmeyi teklif ediyor. hem bunların ve halkın kanını ve Ankara'yı yeni bir isyandan kurtardığıma.. Halbuki. işini yapardı. vatan hizmeti dedim. Toplandık. Bu mektuplarda eşrafa nasihat ettim.. yerleşti.. Gitti. Bunlar iki kardeş ve Türk fakat bunları da iğfal etmiş.. Ankara aleyhine kıyam edecekler... yalvardım. bilâkis o Dahiliye Vekili ağır bir ceza görürdü.¦••¦. Ses çıkaramadı. vatandan başka bir şey düşünmiyen hal . Böyle iki tarafı birden memnun eden mutasarrıf asla görülmemiştir. Bu mektupta beni başlarına geçmek için istiyorlar!. «Sinob'un şerefine yazık olur.. Ahali yalvardı. Onunla Çerkesler ikna edilmiş demektir. Erzurum mebuslarından Binbaşı Zihni Bey var.. aksine üçüncü Millet Meclisine bu Akif i mebus yaptı. Neyse Zihni'ye mutasarrıf olmasını rica ettim. «Değil sizinle olmak.Gitti. ayağı çarıksız fakir bir köylü gelir.. Bunlar işleri. Hakkı. Mâni olduk. Başka devlette olsa bu zavallı aç bırakılmaz.. Zavallılar ne kadar gafil.)larmdan Recep Zühti'yi Sinob'a mebus yaptı. Sinop'ta Cemal Bey adında bir Binbaşı şube reisi var. Yine Ankara'da hükümet haber aldı Sinop'tan da bana malûmat geldi. işte Mustafa Kemâl'in yazdığı mesele bu ve böyledir. Ben ise Ankara'da Maarif Vekiliyim. Telgraflar yazdım. Mebus yapmasının sebebi şudur: Mustafa Kemâl Lozan'dan sonra namuslu hizmet görmüşleri birer suretle (. . Akif e karşı müdafaa tertibi alıyor. Kemâl.. mebusluğu gidiyor. Yanlış yolda olduklarını söyledim. Beni de etmek istiyor. Bana inanmak istemiyorlar. Hem eşrafı..dinlemediler. Hamdi Efendiler vs.. 30 AKİF DlYE BİRİ! . bu da Sinop için tarihi bir leke olacak. Derhal arabaya atlayıp Sinop'a vardım. Sonraki Kürt isyanı. Bu onun için fedakârlıktı.adam) olsaydı böylece yazardı. pek telâş ettim. Derdini dinler... bir kulp takamadı: Has (. işlerini düzeltmeye başladı.. Ve kendi eniştesi Doktor Şerafettin'i vazgeçmesi için istanbul'a Zekiye gönderdi. zekî. pek yiğit sözü özü doğru ve pek dirayetli bir adam. Oradan bir saat mesafede olan Rasim Bey'in köyüne gittim. pek namuslu. Bunu Mustafe Kemâl bilir: (. Onu ikna ettim. Hem Sinop'un şerefini.ı.. Onu da yaptılar. Zavallıyı Fethi Bey dahiliye vekili iken Bitlis'e vali yaptı. Yine olmuyor. Tehdide başladım....Sinop Çerkeslerini iğfal etmiş. deliller getirdim. Hüsnü Ağazade. Düşündüm: Oraya iyi bir mutasarrıf ister ki işi düzeltebilsin. Âkife uymamalarını söyledim. size yazık olur» dedim. ne kadar iğfal edilmişlermiş. baş ol!» dediler.) ediyordu. Olmuyor.. iptida Tercüman Ahnıed'e uğradım. Zihni'nin dediklerini tamamiyle göstermiştir. Eşraf gelir bir tarafına. Herkes onu seviyordu. Dahiliye Vekili Recep dinlememiş.. Galiba bunun içindir ki utanıp admı zikredemcmiştir. vaz geçtiler. Akşam oldu.. onu da bir tarafına oturtur. Ben de onlara vaziyeti anlattım. Zekinin şehirde eşraftan iki eniştesi (hemşirelerin kocası) var. Akif adında bir namussuz zavallı. Akif'i de azarladım.. millet menfaati aleyhine kaldıracak. Bin rica ile mutasarrıflığı kabul ettirdim.. Sinop'ta eşkiyadan eser bırakmadı. giderim.

Ankara'ya Ali Fuat'ın yanına. namussuz hırsız biridir. Bir akşam zevcem ve bir takım kadınlar kardeşimin refakatiyle komşuya giderler. ihtiyat olarak geceleri sokağa çıkmıyordum. Yüzüm olmaz» demiştim. O . Recep Zühti ile beraber vurgun vurmakta. Bin bir vatan meselesi. biz Rus sefirine sorduk. Aile hayatım bile söylerdi. Harput Valisi Ali Galip de orada. evvelki sahifelerden birinde halk hükümetin hıyanetinden gafil diyordu. Herkesin gözü Erzurum Kongresinde. Yunus Nadi. meselâ Gerze Ormanlarım almışlar. deni. O vakit bu mühim bir ticaretti. Bunu anlayamadılar. Maatteessüf böyle bir çok adamlar ittihatçılardan çektiler diye diğer tarafı tutmuşlardır. Bunda Ali Kemâl'in Anadolu hareketini. Bu propaganda Ali Kemâl'in en büyük ihaneti idi. Karar verince de yapar. pek revaçta idi. O vakit öyle bir şeyi benden Prens Sabahattin de Ahmet Bedevi'yi göndererek istemişti. O ısrar edince: «Yapamam. bir kısmı da sessiz oturuyordu. Ruslar bana vermezler. Bu esnada Rauf Bey İzmir'e gidiyor. halk savaşa düşüp belediyeler protesto yağdırmışlardır. işte böyle nice vatandaşlar sırf bu hata ile can ve şereflerim kaybettiler. "Bize Rusya'ya yüzbin liralık mal ithaline müsaade alsın diyorlar" demişti. Nemlizâdelerden beşbin ingiliz liralık bir çek getirmiş.O da Akif'i buldu. gelirken yangın yerinden geçmesi lâzımdır. Bunun için karantina idaresinden bile tehditle sahte patent aldı: Fakat kan dökülmesi hiç hoşuma gitmez. büyük mikyasta neşriyat ile İttihatçı hareketi göstermesinin büyük tesiri olmuştur. Yahut bilerek hâindir . (Kaçmak) peşinde. intikam meselesi değildi. Maksadım Akif i himaye değildi. KONGRE GÜNLERİ Nutukta (Sh. fakat cinayet fena şey. Sahte vesikalarla Rusya'ya limon yolladı. Paris'te soluğu aldım. Böyle birçok adam yine hükümete ittihatçılar gelecek diye onları koruyor. böyle çok para vuruyordu. Sivas'a gidiyor. ben de yapamam. demiş. Ferit Pa(*) Namus. Şerir. Geçerken bir kurşun refikamla kardeşimin başlan arasından geçer. öldürtmeye karar vermişti. Sivas Mustafa Kemal'in aleyhinde. Hatta istiklâl madalyası da aldı. çünkü bunu istersem Ruslar verir. iş iyice anlaşıldı. Yirmibin liralık irtikâp yaptı. Herbirinde bir iki saat uğraşarak vazgeçirtmişimdir. Şimdi Mustafa Kemâl Sivas'ta duramıyor. Bu Akif Lozan'dan dönüşümüzde idi. Şahsî. Kendi bizzat bu tezadı yapmak (gafletinde) bulunmuştur. Çok ihtiyatlı yaşamış bir adamımdır. imha ve eşkjya ile ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. 31 şa'nın Ermeni muhtariyeti yapacağını Şark vilâyetleri halkının duyup istizah ettiklerini söylüyor. Şimdi Akif. Bunun üzerine Akif benden ümidi kesmiş. Halbuki o zaman cemiyetler. bana gelmiş. imha ediyorlar. Akif i öldürteceğini muhtelif zamanlarda iki defa bana söylemişti. Rauf korkup kaçıyor. işte bunun üzerinedir ki. oradan da izmit mebusu Abaza Süreyya ile Sivas'a geliyor.ikinci şık doğru olsa gerektir. Rasim benden hiç bir şeyini sak-lamazdı. İşte o zaman halkın bir kısmı kıyamlar yapıp harici düşmanlarla uğraşıyor. Halbuki Rasim Bey son zamanlarda Âkife pek düşman olmuş. Demirci ve emsali çeteler Raufu istemiyorlar. demiştim. Raufu öldürmeye kalkıyorlar. Bunu Akif kendi de bilirdi. hele. Recep Zühti'nin himmetiyle Akif evvelâ Belediye Reisi oldu. Ona. Bir kısmı böyle iblisler tarafından iğfal edilip milli harekete muhalefet ediyor. Mustafa Kemâl Amasya'dan Sivas'a gitmek. Bununla büyük hıyanet etmişti. ittihatçılardan çok çekmiş biri idi. Recep Zühti'ye çatmaya tevessül etmiş ve çatmıştı. O eski Akif derhal Mustafa Kemâl'ci oldu. fakat kimseyi toplamak mümkün değil. Şimdi Ferid tarafını tutmuştur. fakat sonra devletin Ruslarla bir işi olur da beni gönderirlerse ben milletin menfaatini Ruslara veririm. Rıza Nur gelir söyler veya bir kart gönderirse müsaade veririz dediler. Nitekim Ali Kemâl'de ittihatçılık düşmanlığıyle vatan işini birbirinden ayıracak derecede dirayet gösteremeyenlerdendir. demiştim. 17 ve 18) de münderic şifresinde Mustafa Kemâl. Peki. Ali Galib de Mustafa Kemâl'in tevkifi peşinde! Bu esnada istanbul da Mustafa Kemâl'i azlediyor. kendilerini kaybediyorlardı. bu adam zabittir. Eşyamı toplayıp. Bu hal ilk devrede Millî Kıyamın inkişafım çok men etmiştir. Buna mükâfaten mebus yapıldı. Zaten böyle vukuatı eksik değil. Beni birçok ölümlerden bu ihtiyat kurtarmıştır. kötü şey demiştim. Bense Mustafa Kemal'in ne olduğunu iyi biliyordum. Sivas'ta bir içtima yaptırıp reis olmak fikrinde. Ben de yapamam. Sinop'tan hemen istanbul'a geldim. Recep Zühti'ye beni öldüreceğini vadetti. O da.

Halbuki Mersinli Cemâlde (*) Köle ve kötü işlerle ilgili iki kelime metinden çıkartıldı.. Bütün bu sahifeler adam tahkir etmeğe münhasır. Kendine kul. Altı gün dinlenmiş!. Ağustos'ta kapanmıştır. Olur ya İngilizleri aldatıp kolayca gelir.. Onu neşrediyor. Ve bunlara düşman kesilir. Sade entrikaya kuvvet vermeli... âlet olmıyanları çekemez. Sırası geldikçe göreceğiz. Biraz sonra Samsun Mutasarrıfı Deli Hamid'ide tezyif ediyor. Bu suretle başına belâ da getirdi. Erzincan Nakşibendi şeyhi Fevzi. Demek âzâ Mustafa Kemâl'in hususî emeller peşinde olduğunu o vakit pekâla anlamışlardır. İyi adamdır. Hatta son satırlar ne kuvvetli ve ne aşikârdır. Bu da mı yazılacak şey? Belki de mühim ailevî zaruretler var. ismet (Sağır îsmet) hâlâ gelmeyip istanbul'da kaldı ya. Nitekim öyle yapmıştır. Bunlardan biri Gümüşhane Mebusu Zeki'dir. istediğine vasıl olmak mümkün. Heyet-i Temsiliyye dokuz kişilik olup Mustafa Kemâl. Fırsatını bulursa yok eder. çocuklarını. mebuslar o koca nutukda koyun kaval dinler gibi bunları dinlemişler.. Sebebi de evlenmesidir. Demek bir işi vardı. Mutkî Aşireti Reisi Hacı Musa'dır. Bununla umum vatan müdafaası için icabında muvakkat bir hükümet teşkili esası konup işlerin idaresi bir heyet-i temsiliye intihap olunup bu heyete tevdi edilmiştir... hem pek namuslu insandır. Hamit sonra alenen Mustafa Kemâl'e muhalif de oldu. bunlar neşredilmiştir. üç gün sonra da istanbul'a gitmeyip istifa ettiğini setredememişsin. Bunu dcrcetmesinin sebebi. Bitlis Mebusu Sadullah. Trabzon Mebusu Servet. nitekim evvelki sahifede de Raufu.kaçmak istediği vakit hep Şarka kaçar.. Nitekim onu da aynı sahifede (Sh. reis de olmuştur. Canım bu iki adam mezuniyet alıp istanbul'a gitmiş. Kâzım Karabekir'le Hoca Raifi ikna edip bunların himmet ve nüfuzuyla girmiş. Neyse kandırdığı Rauf un gayreti. sırf şahsiyet. Hapis de oldu. Erzurum Müftüsü sonra mebusu Hoca Râif. Yazar mı? Çünkü ismet Paşa en sadık (.. evlenip yumuşak yatakta mı yatmak lâzım? Onu da yazıp zemmetsene be adam. mâkul fikirler var. çünkü onda aynı zamanda Selâhattin'in ingiliz gemisiyle geldiği var. Bu adamın âdeti böyledir.âleti)dir. Kongre 23 Temmuz 1335 de açılmış. Bundan ne çıkar.. O öyledir. Sh. Kongre de olacak. Sahife 24-26 da Rafet'in yazdıklarını tezyif ediyor. Erzuruma varıyorlar. Fakat onca yalnız kendi şahsı var. Ruslar ile daima ve pek dosttur. Veya bir tetkik yaptı. O aralık koca bir millet batarken herkes müdafaa için karılarım. fırsatı gelince (tepeler) Bu esnada Rauf onun en iyi âletidir. Halbuki öyle olmamıştır. 29.. Trabzon Mebusu izzet. paşa istemiyoruz» diye bağırmışlardır. Bir kısım aza Mustafa Kemâl'i kongreye bile sokmak istememişlerdir. Sonra bunları da tepeledi. bu sebepledir ki. Nutkunda Erzurum Kongresini kendi toplamış gibi gösteriyor. Bunlara tahammül eder mi? Sonra Refet'e yapacağını yaptı. Sivas'a gir-mesi. Amma ne ise usta davranıp ölümden kurtuldu.. Heyet-i Temsiliyenin Vilâyet ve Sancakların intihap edecekleri azadan mürekkep olmasını teklif etmişlerdir ki. Hem istanbul'a gittiyse yine gelmiştir. . münakaşa çekemez bir (müstebitti)...ve. Zeki sonra Mustafa Kemâl'in çok hakaretine uğradı. Bunlar daha vaktinden. Refet'i tezyif ediyor.Çünkü Deli Hamit köle takımından değildir. köle. Bunu sahife 40 da nasılsa itiraf ediyor. bunu da Ömer Fevzi'nin üstüne yuvarlamak için yazmıştır. 32 milli harekete çok hizmet etmiş biridir. reis yaptıklarını söylüyor. 27) yine kendi itiraf etmek mecburiyetinde kalmış. Fena mı etti? Geldi ya mühim olan budur... diyorsun ama. «Hatta kordonlu insan. Pekiyi Refet imza koymaktan korktu.. evlerini bırakıp dağlara kaçarken.... Bekir Sami (Tokat Mebusu). Kendisine olan muhalefetin şiddeti bu sahife ile bile anlaşılıyor. hakk-ı mahz'dır. Mustafa Kemâl fikir. Kim vatana hizmet etmişse. 28 de Erzurumluların kendisini davet ve hakkında büyük muhabbet gösterdiklerini. bunlara birçok sahifeler hasretmiş.. Kini de sönmez bir kindir. Bu yazıların içinde bilâkis pekâlâ.. fakat o vakitten çok evvel onlar bu işe başlamışlardır.. o vakitten Rafet'le aralarında münakaşa olduğunu göstermektedir. hatta kim kendisine iyilik ederse. Birtakım müfid kararlar verip bir beyanname ve nizamname yapılmış. Ondan böyle sıyrılmak istiyor.oradan çıkması âni oluyor. Rauf. uncu sahifede Mersinli Cemâl Paşa (Küçük Cemâl) ile Miralay Selâhattin Bey'i (Çolak Selâhattin) batırmakla meşgul. En kötü adamlar göstermeye çalıştı. Orada hazır. Mustafa Kemâl Heyet-i Temsiliyye'nin her birini bir . mim kor.

Sade Rauf ve Bekir Sami ile Sivas'a dönmüştür..) Bu çok kızma alâmetidir. namussuz.. Babası hakkındaki rivayetlere bakılırsa kendisinin Türklüğü de şüphelidir... sonra mecliste ikinci gurubun teşekkülüne sebep olmuştu.. Sırf bu garezledir ki... Şaşardım..suretle dilgîr etmiş. uzaklaştırmıştır. Sonra buna zamimeten «İki milyon ermeni öldürdük» demiş. fakat Mustafa Kemâl'in kini sönmedi. Bazı böyle şeyleri -ki pek çok. 34 mevcut olduğunu söylüyorlardı. kâh Kara Vasıf. körlük ve sersemlikle ilgili üç kelime metinden çıkartıldı..» diyor... Kastı idamdı. Bunu teşkil edenler Refet ve Rauf müstesna diğerleri ve Erzurum mebuslarıdır. kendisi hükümsüz kalır.!. iş oldu bitti.Sonra teşekkül eden Hürriyetperver Cumhuriyet Fırkası da teşekkülü menşeini yine bu zamanlardaki ihtilâftan almaktadır ki. vatansız biri olsaydı.hepsini yakalar. Sarhoş olunca da böyle olur. Sonra hikmetini öğrendik: Mevki-i hırs. ve.. Rauf. j-j . Mustafa Kemâl bunu asla çekememiş.... Hele Fas'a kadar neden ve nasıl istiyor. Hem de bu potu kırıyor! minelacâib. kâh Rafet ile ve daha bütün temasta bulunduğu adamlar ile olan bu haller. Söndü. Böyle eşek diplomat görülmemiş. denmiştir. mümcssisleri Kâzım Karabekir. konferansa çağrılmış güya müdafaa diye Suriye'yi Toros dağlarından itibaren göstermek gibi bir coğrafi cahillik ve Türk menfaatine pek muzır bir ahmaklık gösterir. Bu cemiyet Anadolu'ya adam kaçırmak millete ümid vermek gibi bazı hizmetler yapıyordu. korkusudur.. onu hapislere soktu. Kara Vasıf a hakaretler etti.birbuçuk milyon Ermeni (*) Şarlatanlık. ne vahim hatalar yapıyordu da önünü aldık. Sebebi Bunlar baş olur. Ali Fuat. Karabekir İstanbul'a dayatmıştır. 41... tarih gayri kabili itiraz bir suretle ispat etmiştir ki. Kâh Rauf. Bunu Mustafa Kemal kabul edemiyor. Yanına Heyet-i Temsiliyye diye kıymetsiz ve kendi gibi birkaç kişi almıştır. Bu işlerde kim haksız? Hadi Rafet..derhal yıkmak için teşebbüs etmiştir. Suriye'yi Toros . Rafet ilah. Mustafa Kemâl'de bunların içinde giderdi: Zavallı bunların mükâfatını Mustafa Kemâl'den pek iyi gördü. ci sahife badeheva.. istanbul'a yollardı.33 söyler?!. Öyle kızardı ki.. Bu ne. büyük meselelerde muvaffakiyet için kabiliyet ve kudreti lâyete-zelzül bir reisin vücudu elzemdir ilâh. Buna mukabil ise Fas'a kadar devletin mevcut bir hukukundan bahsetmiş. içini çekerek bahsederdi. ama bilmem neden yapamadı? işte tâ bu gözlerde başlayan.halbuki her vilâyette bence yüksek tahsil görmüş dirayetli insanlar vardır. Amma hakikat şu ki. Sahife 42 ve 43 de karakol cemiyetini zemmediyor. Eğer Erzurumda kumandan olan Kâzım Karabekir. Bu hususta her tarafa emirler vermişti. bağlar. onun da Mustafa Kemâl olduğunu başka dirayetli insan bulunmadığım ispata çalışıyor.îstanbul hükümeti kongreyi dağıtmaya ve azasını yakalamaya teşebbüs etmiş.Bunu da yalnız kalıp keyfe ma yeşâ hareket etmek için yapmıştır... millî cidalin muhtelif buhranları esnasında en mühim ve felâketli zamanlarda Mustafa Kemâl kaç defa Ankara'dan kaçıyordu da ne güçlükle önüne durabildik. Halbuki Türkiye'de Harb-i Umumîden evvel Ermeni istatistikleri bile -ki pek mübalâğalı idi. Nutkunda olsun bu kıymetli hizmeti bir defa zikredivcrseydi ya. Hangi kudretle? Bir de hem itilâf devletlerine hoş görünmek istiyor.. kâh Salahattin.. Bu adam herkesi kör âlemi sersem mi sanıyor? Ama böyle sanan kendi. Güya vilâyetlerdeki insanlar Erzincan şeyhi gibi imiş.hiç yazmamıştır. Bir insan bunu kendi için nasıl .. Mustafa Kemâl bundan bana ve herkese aklına geldikçe. Erzurum kongresi Ferit Paşayı istanbul Hükümetini telâşa düşürüvermişti. Sırf bundandır ki Kara Vasıf a sönmez bir düşmanlık bağlamıştır. asılsız kibri gurur ve hırsını örtmek için yazılmış satırlardır. Yine bu sahifede kendi için «Efendiler. hadi Salahattin fakat bir sürü insanlar mı? Yoksa Mustafa Kemâl mi? Bu esnalarda Sadrazam Ferid Avrupa'ya. (Biri sağ yanına öbürü sol yana bakardı. Nasılsa idam edemedi.......Bunlarla Türk Milletinde yalnız bir tane adam. gözleri (şaşı) olurdu.. Bu adam buna niye bu kadar kızıyor....

Bu. Rauf... Bekir Sami. Yahut Mustafa Kemâl'in entrikadaki meharetine mağlup olmuşlar... istemiyorlar. Onunla herşeyi yapmakta kendinde salâhiyet buluyor. işte bugün. böyle vak'alar esnasrnd asivrilen şahıslar hemen umumiyetle tahakküm ve istibdat yapıp milletleri kasıp kavurmuş-lardır. «Re'sen bir şey yapma..... nazırlık. Riyaset için birer hafta her azanın sıra ile reis olması ve riyasetin tecridi gibi gayet makul. Arabadaki adam müdafaa yapamaz. fakat kudretsiz..illâ reis olup. Kendi iştirakini iptal için böyle diyor. Dalgalar bu odun parçasını. Cami. Sonunu düşünüyorlar. gökten ayak ucuna düşmüş bir kudret oluyor.... (Ali Fuat'ın babası) Rauf. Etrafındaki zayıf insanlar» entrika kuvvetiyle dağıtıp reis oluyor..... Kâzım Ka-rabekir'de itiraz ediyor. Bir de alâkadar zatlar ve orda bulunanlar yazmalıdır. Mustafa Kemâl bugünkü zulmünü soygunculuğunu. Hâmî. Tarih bir misâlini göstermiştir ki..larla kendi istediğini terviç ettirmeye çalışır. Zaten Suriye'ye bu hududu Fransızlar veriyor. Ve makul nasihatler veriyor. resmi fuhşunu yapamaz.. Mustafa Kemâl nutkunda «Bu mektubun gönderilip gönderilmediğini hatırlamıyorum. nefsülemre muvafık teklifler yapıyorlar.. Zavallı coğrafya böyle siyasî maksatla tahrif edilir. manda aleyhine söz söylüyorlar.» (Sh. Bekir Sami... Eşkıya önüne çıkmış. kendi namına tamim neşretme.¦. Yine riyaset meselesi çıkıyor.. Nihayet Amerika'dan Türkiye'yi tetkik için bir heyet davet edilmesine karar veriliyor. Talih. Muvaffak olsalardı. Derhal istirahat vesilesiyle celseler tatil ediliyor. Müdafaa görürse vurur... Meşru ve alenî surette . Türk Milletinin hem halâsı hem vefatını yazmıştık. Rafet..soymak için vurmuş deyip geçti..Hoca Raif.. Zaran yok. Bu millete bir kara gün daha yazmış imiş. Nitekim her taraftan itirazlar yağıyor.17) Müsveddeyi yırtınıştır. Kâzım Karabekir'e bu babta verdiği cevap (Sh. Diğerleri bunun hırsını biliyorlar. öteden beriden gelmiş birkaç murahhas ve hiçbir sıfatı haiz olmayan Hüsrev Sami gibi bazı adamlar var... İsmail Fazıl Paşa. Bu adamları cidden tebrik etmelidir. manda lehine. Bursa murahhası Ahmet Nuri...... Müzakereler oluyor.dağlarından farzetmek Fransızların ekmeğine yağ sürmektir. keyfi gibi hükmetmek istiyor. Bu neticeye göre manda demek. bir gün bir sahile attığı gibi bunu da..'a atıyor. padişah damatlığı.... Ekseriyet mandacılarda. Mustafa Kemâl'e kâfi. Bu.. Bunların teşkilâtını ve bu babta Mustafa Kemâl'in neşrettiği vesikaların doğru olup olmadığını bilmiyorum... Sürgünlük buna hırsının tatmini için en müsait bir meydan. Halbuki bu müzakereler usulü dairesinde ve meşru değildir. O zaten Erzurum'da alacağım aldı. Mektup yazılıyor.. fuhuş ile meşgul bir sahış.. Bosfor'dan Karadenizin dalgalarına atılıp teslim ediliyor. Ekseriyet oldukları halde Mustafa Kemâl'i hırsından mahrum edememişlerdir. Sivas'ta Mustafa Kemâl.. Heyet-i Temsiliye karar versin. En mühim zalimler böyle yetişmiştir. Derken Sivas'ta taslak halinde bir kongre olabiliyor.. Bu itirazı en ziyade yapan Trabzon mebusu Servet'tir.. 82) çocukça aldatma mugalâta ve kendi imzasını koymak için bir ısrardır. karışık... I (*) Bir şahıs ve bir il İsmi metinden çıkartıldı. Sonra Büyük Millet Meclisinde de daima böyle yapmışlar.... O nama yap!» diyor.... Bunda bil-miyerek Kâzım Karabekir'in de Rauf un da büyük bir mes'uliyet hissesi vardır Millet düşmanlarla uğraşırken içte Sivas'ta da riyaset entrikaları kaynıyor. azimsiz insanlarmış. içtima-lar da onun usulüdür. Kara Vasıf. Halbuki Anadolu eşkiyası vurmadan soyar.... (bir kelime okunamamıştır) atıp kırdığı..... Bunlar bir harisin işine gelir mi?!.. Rivayete göre arabadan eşkiyaya silâh atılmıştır. Tatil edince azayı hususi görür. Mustafa Kemâl kendi rivayetine göre bunu istemiyor. imam bildiğini okur. Millet can kaygusuyla her yerde düşmanlarına karşı canım dişine alıp ayaklandığı vakit İstanbul'da hırs. Oldu.... sürülüyor... bu millet inim inim inlemezdi. 35 SİVAS'TA MANDACILAR KİMLERDİ? i Sivas Kongresinde manda meselesi uzun münakaşayı mucip oluyor.. Bu zatın arkadaşı İzzet de böyle İzzet bir müddet sonra Samsun'dan Ankara'ya gelirken Havza civarında yolda öldürülmüştür... Âdeti böyledir.

tehdik. Kuvvetin çoğu Hintli asker. Bu adamlar mallarını cidden iyi biliyorlarmış.İkisinden birinin tercihi için Fevzi Paşa'yı hakem tâyin etmiş.. namuslu adam için onu icra. Mustafa Kemâl bunları ve Harput Valisi Ali Galib'i tevkif için oralara emir veriyor.. Kuzu Paşa der. münasebet de kesiliyor. Gördük ki. Bu esnada Ankara valisi Refi Cevad'ın babası Muhittin Paşa tevkif edildi Nasıl olduğunu evvelce yazdık. softa. Bu sebeple ilk Millet Meclisinde "f" nin üzerine iki nokta koyarak bu adama Kuzu Paşa adını koymuşlar. Bu gibi şeyler de lüzumsuz. eşek ilah. millî cemiyetlerin (millî kongre. Sivas Kongresinde Mustafa Kemâl'e ileride hiç bir memuriyet kabul et-miyeceğine dair yemin ettiriliyor. Fethi de ben daha iyi yaparım. 1335 yılı Eylül iptidalarında aradaki muhabere. Bunlar kaçıyorlar. demiş Fethi'ye vermiş. bu babta ısrar eden Kâzım Karabekir'in de başvekilliğini kabul ettiğini söylüyor. Güya Başvekilliğe Fethi ile Kâzım Karabekir münasip görülmüş.. Milli harekete iştirak etmeyen vali ve emsali hakkında şiddet tatbik ediyor. Bunda maatteessüf diğer gayet vahim bir şey görülüyor: Askerleri siyasi entrikalara karıştırıyor. Eskişehir'de İngiliz askeri var. Cumhurreisliklerini almak için mazur göstermek için tertib ettiği bir desisedir. tezvir ve entrika ile ilgili beş kelime metinden çıkartıldı. Halbuki madem karardır. Amerika mümessili Amiral Bristol bu heyette azadır. Mustafa Kemâl intihabı Heyet-i Temsiliye'ye rabtedip kendi avucu içine almak. Meclisi de toplar.» diye bize ve herkese propaganda yapardı. istanbul Ali Fuad'ı azledip yerine Kiraz Hamdi'yi (Hamdı Paşa) tayin edi yor. . millî ahrar ilah.istediğini yapamazsa o istemediği kararı gayri meşru ve gizli surette iptal eder. Bu esnada Ali Fuat Kolordusu dahilinde icraatta. Sebebi Kırşehir Mebusu Rı( za'nın hizmetini söylememektir. Ufak bir çarpışma oluyor.134) Bu mazeret teşkil etmez. ele alırsa tamamdır..) gayretiyle neşriyat yapıp. İngilizler de Hanzâdeler vasıtasiyle Kürtleri ayaklandırmaya çalışıyorlar. hiçbir şeyi vereceği yoktu. Onu Karabekir de diyebilir ve derdi. Ferid Paşa hükümeti Mcbusan Meclisinin intihabı için her tarafa emir vermişti. Bu rapor bizim Türk tarihinde dercedilmiştir.. Ta iptidadan beri hergün Karabekir aleyhinde «Aptal. 36 nu alıyor. dolan. Orduları ele almıştır. Çok teessüfe şayan ki.. (Sh. siyasi âlet yapıyor. Bir kısmı da bunu az görmüş Öküz Paşa derler. bu Yunanlılar'm İzmir'de Türkler'e yaptıkları katliâmlar oranm teknik vaziyeti hakkında tetkikatta bulunmak üzere. Ali Galip Halep'te soluğu(*) Yalan. Ali Fuad Eskişehir'i kuşatıyor. Tevfik Rüştü'de Kiraz'ın evrakını çalıp Ali Fuad'a kaçıyor. Uşak gibi hizmet etmiştir. Tevfik Rüştü de istanbul Hükümetinin adamı olarak Kiraz'la beraber oraya gelenlerdendir. Yani başvekil tayininde Erkan-ı Harbiye Reisini Hakem yapıyor. Hem Fevzi böyle şeye ne karışıyor. Karabekir'e başvekillik değil. Avrupa Amerika mümessillerinden mürekkep bir heyet izmir'e gitti. Hintliler bizimkilere kurşun atarken mahsus havaya sıkıyorlar. imiş. Hamdi Eskişehir'e geliyor.. Yemininde. bu hizmeti zavallının idamına varmıştır. Mesele sırf Karabekir'i de başvekillik kabulüne tama ettirip kendisini yeminini bozarak Meclisi. mevcut Rumların da son asırda Yunanistan'dan gelmiş olduğuna dair neşriyat yaptılar. hain olmaktan kendi kendisini beraet için. siyasî uşak. fikrine uymazsa kendisi istifa etmek lâzımdır. Hint askeri çekiliyor. Böyle hırsızlama işleri Büyük Millet Meclisi ve Hey'et-i Vekile kararları hakkında yüzlerce yapmıştır. Bu mesele böyle değildir. istanbul'daki münevverlerin. iyice tafsilât veren Mustafa Kemâl nutkunda bunu üstü örtülü geçiyor. gülerlerdi. Fevzi Paşa bu adama her entrikasında kuşu gibi âlet olmuştur. izmir'de nüfus tetkikatı yapan ingilizler de ekresiyetin Türk olduğuna. Bir defa bir adamın ben daha iyi yaparım demesi delil olamaz. Harbiye Nazırı Süleyman Şefik ve Dahiliye Nazırı Âdil'in emri ile Sivas'ı basıp Kongre azasını tevkife memur edilmiş ve Sivas'a vali tayin olunmuş idi. Bunlar Türk lehine rapor verdiler.kendi-ne muti ve âlet bir meclis toplamak için gayrete başlıyor. Tabiî çizmesini çekiverenler gibi uşak değil. Bu suretle Heyet-i Temsiliye ile istanbul'un arası büsbütün gerginleşiyor. onlardan birkaçını bir ingiliz zabiti ile oralara gönderiyorlar. Bir vaiz vazettiğinin aksini yapıyor diye halkta öyle mi yapsın?.

Türkiye parça parça taksim olunacak.tngiliz Başvekili Lloyd George da «Anadolu ve Trakya'nın Türklerin anayurdu ve atalarından kalma mirası olduğunu» itiraf etmişti. Türkler aleyhine büyük bir düşmanlığa başladı.. Ingilezler bunları «Hayır. Ve ingiliz zabitine hemen Sinop'u terketmesini. Fakat yine aldırmıyordu Montagü'nün raporunu İngiliz nazırlarından biri matbuata verip neşretti. Orada da bir yolsuzluk olamamıştır. Zabit gelmişken Rus Konsolosunun kalmış eşyasından kıymetli halıları alıp gidiyor. Hatta Sivas'ta kongrede Mustafa . Fransız Başvekili Klemanso da böyle. Bu halk bu sefer de Mustafa Kemâl'i ittihatçı zannederek millî harekete muhalif bir tavır alırlar. Harb-i Umumî sonlarına doğru Alman BaşvekHi Bedman Holveg resmî bir nutkunda Türklerin büyük bir hayatiyete malik olduklarını göstediklerini söylemişti.. Demek ki. Kastamonu halkı şiddetle ittihatçı aleyhtarı idi. Bir aralık Konya'da Vali ve Ferid Paşa'nın adamı olan Cemâl mahpusları silâhlandırıp millî ha' rekete karşı gelmek istemiş. HÎND ASKERLERİ VE HİLAFET MESELESİ Hindu hareketleri ile herhalde ingiltere hükümeti üzerine lehimize büyük bir tesir yapmıştı. Hükümetin önüne toplanmağa başlıyorlar. Bu da 1 büyük bir gürültü ve o nazırın istifasını mucip oldu. Bunlar Halife ile yâni Türkiye ile harb etmiyeceklerini söylediler. Fakat ona hiçbir şey dinletemiyordu. Meşrutiyetin iptidasından beri bu böyle idi. Halbuki ingiltere Askerî Partisi Türkiye hususunda Lloyd Geor37 ge'dan başka türlü düşünüyordu. işte Hindliler'in bu yardımlarından biri de Türkiye'ye getirilmiş olan Hind askerlerinin Türk'e karşı silâh istimal etmemeleridir ki. Hindliler bize birçok para yolladılar. Ahali o adamı köylere kaçırıyorlar. Lloyd George bilhassa Venizelos'un tahrikine kapılmış idi. Mütareke olunca Hintliler İngilizlere «Siz bizi aldattınız. Halife aleyhi ne harbettirdiniz» dediler. Nasıl yapabilirler?. Rafet oraya gönderilmiş ise de daha varmadan Cemâl kaçmış. Mecid ve emsalidir ki. O zaman Harb-i Umumi neticesi millet kamilen ittihatçı aleyhdarı olmuştu. Yarım milyon ingiliz lirası kadar olan bu paraya da Mustafa ne diyecek ki. ittihatçılar o vakit bir takım eşrafı bilhassa Salim Efendizâdeler'i hapis ve nefyetmişlerdi. el'an kendi yed-i ihtilas ve sirkatindedir. Alâ şeyler. Venizelos bunları türlü türlü yalan ve düzme şeyler ile kandırıyordu. Hükümet konağına oturup ahaliyi tehdit ediyor. 1 edemezlerdi. Bu mesele her şeyden mühim olmuştu. «Türkiye'nin bir karış toprağına dokunamayacaksınız» dediler. her parçayı bir devlet alacak. fakat mütareke olunca İngilizler işi değiştirdiler. ingiltere aleyhimizde daha hafif harekete mecbur olmuştur. Bu para macerasına tekrar geleceğiz. İngilizler Harb-i Umumide çok Hintli asker kullandılar. millete sarf etmemiştir. her yerde Türkiye aleyhine kullandılar. Lloyd George sıkışmış idi. etmediği takdirde kendisini tevkif edeceklerini söylüyorlar. Çünkü hür ve müstakil değil. Irak vs. hilâfetin faydası oluyormuş. Lloyd George sözünü derhal unutaverdi. Hilâfetin hiç bir faydası yok diyen Mustafa Kemâl buna ne diyecek? Bu babta çalışan Hind Komitesi (Hilâfet Komitesi)dir. siz Almanya ile harb edeceksiniz» diye kandırdılar. Nihayet Hindistan Vali-i Umumisi (Montagü) de halkın arzusunu teyiden ' İngiliz Kabinesine bildirdi. Bunun müsellah şa\ hışlan Mehmet Ali.Ingilizleı Merzifon'daki kuvvetlerini de Samsun'a çekiyorlar.aşikârdır ki. Samsun'dan Soldors adında bir ingiliz zabiti Sinop'a geliyor. ' Harb-i Umumide aleyhimize silâh istimal etmelerine ve bize yardım etmemelerine gelince -ki Mustafa Kemâl'in hilâfet aleyhine yegâne silâhıdır. Mecusî Hintliler de bunlara iştirak ettiler. Lloyd George Türkün en büyük düşmanı kesilmişti. Eskişehir'de de vâki olmuştur. Hint de büyük bir hareket başladı. Şevket Ali. Bu suretledir ki. Millî kıyama iştirak eden ve Samsun'dan kaçıp gelen Osman Bey'i (Mebus Necmi'nin kardeşi) tevkif etmek istiyor. bu işin de başında Rasim Bey var Akif in iğvaasmdan evvel Sinop ahalisi işte böyle.

Bu memleketin asırlardan beri Türkü mü çokmuş.Hiç bırakır mı? Çünkü vatana hizmet yapanlardandır. O da «. Sonra diğer zabitler toplanıp Osman'ı kurtarırlar. siz hükmedin. silâh ve emsali de hep buradan geliyordu. Şu mübarek Türk mermiyi canından ziyade düşünüyor. Mustafa Kemâl Defterdar Kör Ferid'i Vali ' Vekili tayin eder. Cemâl ve Osman cidden büyük gayretler ve fedakârlıklar göstermişler. Meselâ bir kedi ne kadar sağ olsa ve gayret etse bir arslanı parçalayabilir mi? Vaziyet ve zaman yardım eder başka.kar kıyamette bu Türkler bu yolu bin kere geçmişlerdir. Bir kağnı iki büyük top mermisi nakledebiliyor. buralarda bir . Zavallı açlık içinde deli olup öldü. Yağmur var. Ben bu yolu millî kıyam esnasında 8-10 defa geçtim. Yol Ankara'dan inebolu'ya kadar. Küçük bir yer Generale demişki: «İşte tarihî ve maddî şahit. istanbul ile tekmil muhabere ve münakale kesilince İnebolu yegâne ve mühim bir iskele olmuştu. Orada da morfin kaçakçılığı yaparken yakalandı. Çamurda. i Millî harekete büyük hizmetler etmişlerdir. ben de bu uğurda ölelim. Oraya cephane taşıyayım. lüzum kalmadıktan sonra bu Cemal'i de tepeledi. Er-menisi mi? Bu memleket hangi millete aittir?» General tereddütsüz «Türkün» demiş. Sivasta Mustafa Kemâl'le görüşmüş. Bu da. Çünkü söyledikleri sözlerde mantık bile yoktur. Türklerinki ne kadar. Şim39 di size Ermeni mezarlığını da göstereyim» Götürmüş. Gözlerimden yaş geldi. mühimmat. Sonra Mustafa Kemâl her şeyi kendi yapmış oluyor. Kastamonu'da birşey hikâye etliler. O da bu sefer Vali Vekili ve Jandarma Kumandanını tevkif eder. Bir milletin sağ olması ve fedakârlık etmesi adem-i muvaffakiyeti giderebilir mi? Mesele kuvvet ve kudret ölçüsü ve vaziyet meselesidir. Harbord'u gczdiriyorlarmış. işler bittikten. paltosunu çıkarmış. bu yolda edilen emek ve çekilen zahmetleri. Bu hal bu yolun ehemmiyetini. mermileri örtmüş kendisi sırsıklam. Nakliyat kağnılar ile bu yolda oluyordu. Cemâl bu işi gayet güzel idare etmiştir. verilen kurbanları gösterir. Aynı zamanda oradan birkaç defalar asker tertip ve talim e-dip edip cepheye sevketmişlerdir. bilhassa Çankırı ve Kastamonu arasında öküz. Yine bu esnalarda Amerikalı General Harbord Ermeni meselesini tetkik etmiş. Nihayet Muhiddin Paşa oraya kumandan olmuş ise de Mustafa Kemâl'e jurnal göndermekten başka birşey yapmamıştı. Kadın ağlamış ve: «Bırakın! Bunun babası gâvurun karşısında öldü. Erzurum'un etrafında geniş ve birçok mezarlıklar var. Herkes acımış «Kadın sen köyüne git!» demişler. Vali Vekili ve Jandarma Kumandam birleşip Osman'ı hapsederler. Zaten Abdülhamid'in de hafiyesi idi. Onlar tabii gömülü. kağnıları toplamışlar. Bir kadın da sırtında birkaç aylık çocuğu ve kağnısı ile gelmiş. Bunlar asırlardan beri mevcut mezarlıklar. Kimbilir ne kadar da adam ölmüştür. İhtiyar bir köylü.v Kemâl'e de ittihatçı olmadığına ve olmıyacağına dair yemin ettirmişlerdi. Belediye Reisi zeki ve ince adammış. Biri toplayıp yazsa.103) demiş. Ermenilerinki ne kadar? Şimdi ben söylemeye-yim. Demiş: «Bunlar Türk mezarlığıdır. istanbul'un casus38 lan bu yol ile girmek istedikleri gibi İstanbul'dan millî harekete iştirâka gelen insanlar.Millet berhayat oldukça ve teşebbüsat-ı fedakâranesine devam ettikçe adem-i muvaffakiyet mevzuu bahis olamaz» (Sh. General ona: «Ya muvaffak olunamazsa» demiş. Bu hususta malûmatım yok. Galiba General Mustafa Kemâl'le alay etmiş. Kastamonulular muhalif vaziyette olduğundan Ali Fuad oraya Miralay Osman Bey'i gönderir. at iskeleti üc dolu idi. ¦)¦' KURTULUŞ SAVAŞI GÜNLERİ Bu yollarda giderken mühimmat nakleden kağnılara rastgelirdim. Harbord «Bunlar ne kadar çok?»dcmiş.. ERMENİ MESELESİ Harbord'a ait bana Erzurum'da bir menkıbe söylediler. Bu heyet AnıerikaMar'a Anadolu'da bir Ermenistan ve Ermeni olmadığını. Bu Türkte bu hamiyet nedir? Millî harekette böyle menkıbeler binlerccdir. Sonra Mısır'a sefir oldu. Cephane gelmiş.Arabada yanında Erzurum Belediye Reisi varmış. Galiba Miralay Osman Bey'i de tepeledi.» demiş. General onun bu cevabını Mustafa Kemâl'e göre takdir ile karşılamış. Sonra buraya sabık Kütahya Mebusu Cemâl Bey vali tayin ediliyor. Her otuz adımda bir iskelet yatıyordu. Anadolu'yu geziyor..

elbise ve çamaşır dağıttılar. gönderdiğimiz takviye kuvvetleri mağlup oldu. fakat hepsi de Mustafa Kemâl'in meddabı. istidadının fevkalâde olduğunu söylüyor. Baktılar. Konya ilâh. Yine ayıların kırk türküsü varmış hepsi de ahlat üzerine imiş mazmunu. mümtaz bir yaradılışı olduğunu isbat için. Bunlar olmasa idi. Tuhaftır Kars'a bizim askerin gideceği zaman Ermeniler oradaki Amerikan heyet ve doktorlarını öldürmek istediler. Kayseri'de. Kars'ta. Bu da sırf Mustafa Kemâl'in âmir-i mutlak kalmak hırsından dolayı idi. dirayetine göre herkese bir unvan verirdi..Ermenistan yapmak haksız olduğu gibi mümkün de olmadığını söylemiştir. yanaşır mı? Sonra âmir-i mutlaklıktan düşme ihtimâli var. bu kadar kan dökülmez.Artık Ermeniler'i eskisi gibi himaye etmiyorlar. Bunların hepsi de bu papazların raporuna istinaden yazılıyordu. kabul ederlerse bu suretle kuvvet elbet artar. bununla iftihar edip. BOLŞEVİKLİK MODASI VE YEŞİLORDU . (sahife 104) Kendisine böyle tarikat-lerce yüce bir paye verdiğini zikretmeden geçmiyor. sahih zannedilmiş. Bunlar neticesindedir ki. Canlarım kurtarabildiklerine yine şükretsinler. hastaneler açtılar. Amerika Türkiye'de bir Ermenistan teşkil ve himaye etmekten vazgeçmiştir. Erivan'da Amerika'dan gönderilen heyetler. Ermeni çocuklarım. Nihayet üç gece uyumadık. işler daha yolunda gider. ingiltere ve Fransa'da bu hususta aleyhimize yüzlerce risale ve makale neşredildi. Halbuki. Neler yazmadılar. Halbuki bu teklifi yapan hükümetler Ali Rıza ve emsali kabinelerdir. Dünyada her şeyin hakikati bir gün olur meydana çıkar. kuvvet heder edilmezdi. Merzifon'da. Artık herşey bitiyordu. Bu esnada istanbul Anadolu ile müştereken çalışmak için Kerim Paşa tarafından Ali Fuad'a ve onun vasıtası ile Mustafa Kemâl'e müracaat ediyor.» diyor. vatan ve millet kurtuluyor. Bana da "Kutb-ül-aktab" derdi. Zaman geliyor. Nihayet! Kaç yıl var ki. Bunlar namuslu adamlardı. Müslümanlığın Hristiyanlar'ı kesmeyi sevap yazdığı Türkler'in Ermeniler'i katliâm yaptıklarını söylüyorlardı. isyanları belki olmaz. şükran-ı nimet olarak tepeliyor. istanbul galip gelmiş millî tayam bitmişti.. Hayır. Hep medhi ve gururu.. Bunları dinletmek için mebuslarının ömürlerine acımıyor. Taşnaklar artık Amerika'da para toplamıyorlar. Mustafa Kemâl istanbul ile teşriki mesaiyeye hiç yanaşmıyor. Şimdi bu vaziyette görülüyor ki. Ayı'nın kırk türküsü varmış hepsi de ahlat üzerine imiş. 40 dır. Millet birbirini kırmaz. bütün Ermeniler'e yiyecek. Türk Milletinin ölümü hayali gözümde sallanıyordu. Hatta Harb-i Umumîde Ermeni katliâmı diye ilk yaygarayı koparanlar yine bu Ermeni Protestan papazları idi. Bunu da bu iki şahıs yapıyor. Bu halde Bolu. Lozan Muahedesi'nden beri dalkavukları da aynı şeyi yapıyorlar. hastalarım topladılar..Bunları basan millet parasına da yazık demedi. Böyle her âdi vesileden bu babta istifade ediyor. hırsını tatmin ediyor. Amerikalılar da Ermeniler'e karşı büyük bir teveccüh hasıl olmuştu. Amerikalılar da Ermeniler'i ve hakikati anladılar. Yine bu sayede idi ki. Muşta fa Kemâl bu muhaverede «Abdülkerim... Halife orduları tertib edilmez. Türkler zâlim olup mezhep hürriyeti vermediklerini... Bizim ordu yetişip kurtarmıştır. Bolu isyanında kumandanlarımız.. Zamanla bunlar yer tutmuş. Ölümden kurtulan bu heyet bunu imzası altında neşretti. Bu bir hata(*) Deli mansı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. Erzurum'da. bu Merzifon vesâir Amerikan Kolejlerinde okuyup. O vakit Amerika. hakemler darüleytamlar. Hiç bir tane de kusuru yok. Bu sayede Mustafa Kemâl de şahsen nice nimetlere konuyor.. istanbul'un millî gayeye itaat ve o yolda yürümesi şartını koş. Tabiî bütün bunlar Ermeni aleyhine Türk lehine tesir yapıyor. Düzce. Kabul et.. Rafet'le Çerkeş Ethem yetişti işi kurtardılar. protestan ve bunlardan da papaz olan Ermeniler yıllardan beri Amerika'da gayretli ve hummalı bir propaganda yapıyorlardı.. Bu nutukta sade gurur ve öğünme var. Bunun da öyle... (. Bereket versin ki.) bu adam. Ferid Paşa ise hiç böyle bir teşriki mesai istemedi.. mütakere olur olmaz. Ermeniler'in mazlum istiklâle lâyık olduğunu Anadolu'nun eski asırlardan beri kendi öz yurtları bulunduğunu. Yani Amerikalılar Ermeniler'e milyonlar sarfettiler.Demek ki bu adam vatanın kurtulmasını değil kendi şahsi kuvvetini düşünüyordu.

Cemâl Paşa. Hattâ ordusunda rütbe ve nişanlara dair Bolşevikçe bazı tadilât yapmış. Refik. Nutkunda Mustafa Kemâl. Bunun adını da Yeşil Ordu koyuyor. mademaki daima fenalığım görüyorsun. Onun vatan meselesiyle alâkası ikinci derecededir. Adamlar gönderiyor.. Fakat kavga çıkaracak. Halid'i ilah. Mustafa Kemâl. Ferid'i. Türkiye bu sistemle yaşamalı. Karabekir onu bu fikrinden dolayı hapsetmişti. tevkif edin. Ruslarda bilittifak Erzurum'a dönmüş. Ruslar Azerileri böyle aldattı muharebesiz Azerbaycan'a girecek ve oturacaklar. Ferid Paşa kabinesi düştü yerine Ali Rıza Paşa kabinesi geldi. Çünkü şahsî hırsını tatmin bu yoldadır.. Şark cephesine aksettirilmiş oradan Anadolu'ya yayılmış idi. Bunu kendi de itiraf ediyor. «Cemâl'i. Küçük Tal'ât gibi bir takımları Rusya'da Bolveşikler ile beraber. Hâlâ Sivas'ta hep İstanbul Hükümeti ve padişah ile uğraşıyor. Mesele bundan ibaret. Yalnız o şiddetle komünistlik aleyhinde. Kerim Paşa ile olan muhaberesinde bunu kendi dirayeti olarak gösteriyor.. Sonra Bolşevik aleyhtarlığına dönmüştür. hem de kabinede Ahmet. Kendisi de asker.. Millet Meclisi toplandı..Bu aralık Bolşeviklik Rusya'da alabildiğine gidiyor. Kabinede iken millî hareket aleyhine de hiçbir şey yapamamak dirayetsizliğini göstermişti. Bu adamlar henüz mevkîye geçmişler. Mecüc mü» geliyor! Bakü'de yapılan bir kongreye Erzurum ve Trabzon'dan Rus-lar'dan yardım ümidiyle birkaç kişi gitmişti.. Pekiyi ama. Bedri. Fakat kabahati Rafet'e veriyor. «Bolşeviklikle Ruslar müslüman oluyor» diyor. Abuk Ferid'in düşmesini zaruri bir hale koymuştu. aklınca Rusya'daki Türk ve Tatarlardan Ruslar'ın iştiraki ile yardıma bir ordu getirecek. kendisim reis yapmak fikrinde. Anadolu'ya gelip/Türkiye'ye yardım edecek. hiç bir yüzü ve ümidi kalmamıştı. Mecliste kıl-û kâl oldu da Mustafa Kemâl bu cepheyle meşgul olmaya başlamıştır. Namuslu bir kabine istiyor. Enver Paşa onun peşinde Doktor İbrahim Tali' (Dürzi). Kâzım Karabekir de bu fikre yatmış. Bunu kendi de biliyor. Bu yeni kabine mevkiye gelir gelmez onunla da kavga aramakta olduğu görünür. Fakat Mustafa Kemâl bu yalnış fikre saplanmış hâlâ ısrar ve devamda.. (Sh. Halil Paşa. O da hırsına alet olduğu için lâzım. «Yecüc. Hakkı var. Derken. Nihayet Ankara'ya geldi. acelen ne? Bir defa meclis açılsın.. Anadolu'da hükümet teşekkül etti de niye bu adam izmir cephesiyle alâkadar olmadı.. Yeşilordu masalı Azerbaycan'ı Ruslar'ın işgal etmesini kolaylaştırmak için ihdas edilmiş bir ya41 landı.. Daha belki sandalyelerine bile oturmadılar. 173). o vakit teklif . Yapacak işi. şimdi namuslu bir kabine geldi ne yapacak? Ne yapmalı? Rıza kabinesinin namusundan şüphe etmek vicdansızlıktır. Büyük bir tehlike idi.. izmir etrafında bilfiil vatan müdafaası. Mademaki ilk günden beri söylüyorsun. Mustafa Kemâl Yeşilordu hakkında büyük bir propaganda yapmakta berdevam. ilah. Şark mıntıkalarımız komünist yapılmak isteniyordu. Mustafa Kemâl kabine ile de (. Tehlike Ankara'ya yaklaştı. seviniyordu.. Nutkunda dercettiği mukabeleyi (Sh. Hem de Rafet kötü imiş. Bursa'ya da girdiler. Kendini topladı. Herkes hayrette... emsalini meclis açılınca Divan-ı âlî'ye verin!» diyor.. istemiyor. gelmiş idi. Manastırlı Baha da o esnalarda Azerbaycan'da. Türkiye'yi Bolşevik. Çekilmesi tabiî idi. 117) den itibaren okuyunuz.. Keza Baha Sait admda biri Rusya'da Bolşevik olmuş. Derhal oraya koşacağına Erzurum'a kadar gidiyor. Keza Erzurumlu Dr. Güya ordu Azerbaycan'dan geçip. Sonra «Ali Kemâl.. Bizde Ankara'ya gittik. Bakalım.. Halinde bir zaptı rapt görünmüyordu..). Bu havadis her tarafa yayılıyor. Bu Şark cephesinde hapsedilmiştir.. Zanmnca Bolşeviklik ve komünistlik çok iyi şey. Ruslarla birleşmeli. Telâş arttı. ordusunun elden gideceğini gördü.. çarpışmalar oluyor. Öyle ukde-i hayatiye halinde olan bir yere onu niye yo Ihıyorsun?!..Fuad adında biri Rusya'ya gidip Bolşevik olmuş. fakat Ferid esasen Avrupa'ya gidip yaptığı büyük pot ile kendim bitirmişti. Bu adamlar Ingilizler'in pençesi altında bunu nasıl yapsınlar? Yapamazlar.. ora ile temasa girmeye çalışıyor.Işte Rusya'dan böyle gelenler temas oluyor. Halil ile muhabere tesis ediyor. İlk hamlede Şark vilâyetleri ehalisinde Komünistliğe büyük bir muhabbet uyandırılmıştı. Başka birini yollayaydın. Mustafa Kemâl Bolşevikler'e ümit bağlamış. Be adam Rafet eğer alçaklık ettiyse adamın köküne kırağı mı girdi.» diyor. Yeşilordu palavrası da Rusya'da Ruslar tarafından uydurulmuş. Nihayet Yunanlılar Manisa'ya.

Buna «Yeni ve Şeytanatkâr terbir ve iğfal» diyor.rtj* ~*~ . Etme ayol. küstahlık. Nereden (*) Argo bir kelime metinden çıkartıldı.. Halbuki bu maddeler fevkalâde güzeldir.. Mesele o değil.. Mustafa Kemâl yine onların aleyhinde olacaktır.... Sen Anadolu'da onlara müzahir bir kuvvet olsana.. 131'de izmir'e tebliğ yaptığını söylüyor ve bunu şöyle izah ediyor: «İzmir valisinin ne hal ve şart içinde olduğu malûmumuz idi. Ancak yine bu adamların izzet-i nefsine bir kurşun sıkıyor. bir nezaketi. onlardan iyi kimse olmazdı ve hemen istanbul'a giderdi.. Bu telgrafta galiba birşey var. .) Madem ki. Sh. (Sh.<.. Mustafa Kemâl artık muhaberelere kendi imzasını atıyor. Yahu bu kadarı. .. zaten bilirler ya diyorsun ya!... Meclis değil... hattâ mütereddi diyor ve onları hâin yapıyor. her teklifin. en muktedir adamları olsa ve kerâmetkârane bir darbe ile itilâf devletleri istanbul'dan tard ve harpten evvelki bütün hudutlarıyla Türkiye'yi müstakil yapar bir muahedeyi de imzalatıverseydi.. 42 bilsinler. resmî ve gayrı resmî muhaberenin bir âdeti. t * n.. Mustafa Kemâl bunun böyle olacağını tabiî biliyor. Fakat bunlar onca sıfır.. Asıl nokta ise.. Sözleri o kadar iyi ki. padişahlık vaziyetinden vazgeçmesini istiyor.. Muvafıktır... daima daha evvel kavgayı çıkarmaya hazırlanıyor ki. . millet meclisinin reyine bırakmak fikrinde.. teşekkürden başka bir şey bulamıyor. Tutuyor.) olmalıdır.** . Böyle bir (. Böyle yapacağına gönderiver.intihabı süratle yapıp milletin mukadderatını. Bu olur iş mi?Iasan teklif etmeye utanır. fena bir beyanname ise o vakit muhalefet et.. Böyle püsküllü (.. gayet..)ve(. Bu zavallılara (Ali Rıza Kabinesine) mahdut fikirli. o da Ingiliz-ler'in kendisine bir şey yapmıyacaklarına emin olsaydı. Allah mısın? Diyor ki «Bu mukarrreratı bilmese olurlar mu?» Bilmezler ya. bu... Kim olsa buna dayanamaz. fakat biz bundan. Derhal beraber çahşsana. Kavga arıyor.Kendi dercetmemiş. Müteakip sayfalarda te(*) Edepsizlik. bunu isteme. Kabine tamamiyle millî bir kabine. Teklif-i mala yu ak... fakat Mustafa Kemâl durur mu? Cevabında muvafakaten.. çocukların bile inanmıyacağı mahiyette bir mazerettir... Bu nereden çıkar? İnsaf be yahu! Bunu nereden bildin. beyannamesini bize göstermeden neşretmesin» diyor.l 19 bunun aşağısmdaki satırlara da bakılsın.). Bak. Bu adam millî dâvanın bütün esaslarını. Gayet vatanperverâne ve haklıdır . Hayır. henüz intihap başlamadı ayol... bunları keenlemyekün eritsin. (Sh... Hattâ bu kabine Türkiye'nin itiraz götürmez. O halde ne? «Matbuatı Ecnebi sansüründen kurtar» emrini veriyor. :... usulü. bir terbiyesi vardır.. Sahife 135'de Cemâl Paşa'nın dört maddesini beğenmiyor. Mustafa Kemâl'in millet namına aldığı tavırdan.... Onları hâin addedecek.. akan sular durur. ...) Mustafa Kemâl bununla derhal bu kabinenin de hıyanetine hükmediyor. «Hükümet........ Bir şey hüsnüniyetle ve muvaffak olunması istendiği vakit terbiye dairesinde yazarlar. hem ne lüzum var.. Sivas'ta uzun münakaşalar ve her taraftan vâki olan itirazlar oluyor. Haddin varsa sen onların yerinde ol da kurtar bakayım.. biz de bilmiyoruz... bela. Hayır. 119-120) deki cevabı okusun. illâ kavga çıkmalı. ebleh. henüz evlerinden Bab-ı Ali'ye gelmişler. .~.. Kavga çıksın... senin tekliflerini kabul ediyor. saçma. her noktada mutabakat var. haya ve şerle ilgili yedi kelime metinden çıkartıldı. Çünkü Sadrazam. Bunu zaten Mustafa Kemâl mahsus yapıyor. Bir emir halinde Sadrâzam'a harbiye ve dahiliye nazırlarına telgraflar çektiriyor ve çekiyor...... Sonra her talebin.. Yok böyle olmasa ve Türkiye'yi en son haddine irca eder bir surette verecek olsalardı da Mustafa Kemâl'i kendilerine sadrazam yapsalardı..) azdır. memleket ile meşgul ve işgal tanımayan bir kuvvet merkezi olduğumuzu düşmanlarımıza da bildirmekte fayda gördük... Bunda ne mahzur var? Casusluk ederler demek istiyorlar.tatbik edemiyeceği tabiî idi..... Mustafa Kemâl'in haklı taleplerini kabul ediyor. izzet-i nefislerini. mer'î terbiyeyi düşün. Sadrazam kendisinden Erzurum ve Sivas Kongreleri kararlarını istiyor..et. Mustafa Kemâl buna da kızıyor.tir... Harbiye Nazırı Cemâl (Küçük Cemâl) in telgrafı da pek yolunda (Sh.. Bunlara dil uzatmak için insan ne derece (. (.» Şu son cümleler kadar (..) olur mu? Aferin dâhi?!. Yine öyle iken Ali Rıza Paşa ne iyi ve ne hazımlı adammış.128). Tebliğimizi alacağı meşkûk.

ikinci de kabahattir. istediğini ancak yüzde 20 miktarım intihab ettirebilmiştir.. (. Hele sen İsmet'le beraber Eskişehir'de hiç yoktan yere Yunanlılaramütefevvik ve arslan gibi bir orduyu mağlûp ettirip kaçtın. istanbul'dan İzzet Paşa da «Etme. Sahife 140'da Ali Rıza Paşa'yi Makedonya'yı vermekle tayip ediyor. Sinop intihabını evvelce yazdık. Sonra sen de koca Suriye'yi verdin.' s ii^rii. haksız mugalâta. Güya bu kabinenin sözleri de Fe-rid Paşanın sözlerinin aynı imiş. Ali Rıza hükümetin istediği sade Mustafa Kemâl'in istanbul'a yardım etmesi.) ki. Nitekim Sh. Bunlar kimi Arnavut. Kendi sinesindeki öz vatandaşları meb'us yapıyor. tri WfU».. İNTİHAB VE ANADOLU İSYANI Sahife 145-149. müdahale vücuda getirmek gayesini güdüyorlar. Anzavur adındaki bir Çerkeş Bandırma cihetlerinde müsellah faaliyete geçiyor. Rauf.. gayrimeşrû işler yapmaması. bizzat Mustafa Kemâl şahsî düşünceler ile intihaba en fena şekilde müdahale etmiştir. Burada sıkışınca müdafaa olarak kullandığı şu prensibi sonra aleyhtar olarak tepeleyen bu adamdır.. Kendi tabiri veçihle böyle alçaklar ile itilâf edilir mi? Ne çare mecbur edilmiştir.. Kullandığı sebükmağzan gibi âdî tâbirleri insan okurken sıkılıyor. Bekir Sami Amasya'da buluşuyorlar.. Zabıtnamelerdeki bu müzakerelere bakılsın.. birinci de değildir. ayyaşlık ve fuhuşlarından dolayı olmuştur. Sonra böyle dediği kabineyle itilâf da etmiştir. Halbuki sırf şahsı aleyhinedir. Bu aralık Adapazarı tarafında millî hareket aleyhine Hürriyet ve İtilâf Nigehban Cemiyeti (zabitlerden mürekkep) ve Sait Molla tarafından kuvvetler teşkiline başlanmıştır..Jl>xi . suî tefsir. Buna verdiği cevapta istanbul'daki fırkaları «Politikacıları millet istemiyor. Delili: ikinci grubun her vilâyetin kendi ahalisinden mebus yapması için verdiği kanun lâyihasını büyük gayretler sarfederek hakaretlerle reddeden kendisidir. bu müzakereye aittir.. iyi bir kumandan kaydedilmiştir. gitme! Yola gel!»diye yazıyor.43 cavüzleri de böyle.. Kara arslan. Şimdi fırsat gözlüyor. fakat Mustafa Kemâl.. Yavuzdur!.'i : . Yok ikinci kabahat değilse. Receb devrin asır kadar evvel yaşa(*) Senelik ve eşkıyalık anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı..it\£uı.. Mustafa Kemâl. 170'deki Cemâl Paşa'nın şikâyeti de bunun derecesini göstermektedir. Küçük Arslan. Mustafa Kemâl bunu millî harekete isyan diye gösteriyor. Bunlar arasında «Hey 'et-i Temsili-ye» nin intihaba müdahele etmiyeceğini söylüyor. Bunlar bilhassa Hıristiyanlar'a bir şey yaptırıp bütün cihana millî teşekkülün Hıristiyanlar'ı katliâm ettiğini yaymak. pek tebiyeli biri idi. Kendisine nasihat ediliyor. Onu söylesene. Malûmatlı. iki taraf taassubunda mûsır. işi ayna gibi gösterir. Heyet-i Temsi-liye değil. Eğer birinci kabahat ise.1: > ' i 44 mış büyük bir hürmet ve nüfus kazanmış Sivaslı Akşemseddin adındaki Şeyhin sülâlesindendir. Kocaeli mıntıkası Yahya Kaptan. Bununla beraber Mustafa Kemâl şiddetli müdahalesine rağmen. Buradan kıyamet yine kopacak. hele şurası (.» diyerek tahkir ediyor. Halkın vaki isyanlarının bir kısmı sırf bu adamın yolsuzluk.. Sâdık. fakat bunlar da var. 18 Teşrinievvel 1335'de Salih. Bahriye Nâzın Salih Paşa'yı bizzat görüşmek üzere Amasya'ya yolluyor. Bunu sh.. Bunların bütün hülâsası şudur. sen de o harpte idin. Günahtır. Mustafa Kemâl'in ise istediği kendisinin merci-i âm ve has olup kabinenin dahi kendisinden emr alması.. zaferin de var. istanbul'dan Said Molla İngiliz Muhipler Cemiyeti namına İngiliz Papası «Fru» ile beraber Anadolu'da millî hareket aleyhine bir kıyam çıkarmak için gayret ve teşkilâtta. Mustafa Kemâl Amasya'da iken Şeyh Receb başta olarak Sivas ahalisi ayaklanıyor. 138 de kendi de itiraf ediyor. Binaenaleyh aynı kabinedir diyor vesselam. istanbul'da hükümet artık Mustafa Kemâl'in iz'açlarmdan tamamiyle bizar. Mustafa Kemâl'i istemiyorlar.. çeteleri adında bir takım çeteler ile kaynıyor.) ile şehir bile basarak intihaba müdahale etmiştir. bir padişah gibi her işe karışmaması. Ankara'dan da kaçıverdin.Gümülcineli İsmail de Bursa'da vali olarak bu tarzda faaliyet yapıyor.. Her yerde buna benzer şeyler olmuştur.. Cemâl Paşa iyi. Evet. Mustafa Kemâl'in yüzünden menkûb yas ve keder içinde hem de genç olarak öldü. kimi . Millet Meclisini ayaklandırıp arkama alıp seni kaçmaktan ben menettim. Bu kadarı yapılamaz.

Bilhassa istanbul'daki Meclise reis olmak sevdasında. Son itham tamamiyle haksız ve tezvirdir... Zaten Yunan işgali ve orada çetelerin teşekkül ve faaliyeti ile izmit'ten itibaren Eskişehir ve Uşak'a kadar olan hattın garbı pek mühimdi. Sivas'tan hareketini istemiyorlar...)larla basarak (..) çürütmek için. 45 kikatin... Bunu bilen Kâzım Karabekir ve emsali. Mustafa Kemâl. Fakat yakalanır diye de korkuyor. Birçok misallerinden başka Ali Şükrü-Topal Osman meselesinde de böyle yapmıştır. Sonunda da teslim olan Topal Osman'ı 8-10 arkadaşıyla (. Buna ne diyecek?!.) lerini nutkunda «Arzu-yu millîye muvafık mebus yapmak maksadiyle» diye . 188) tekzib ediyor. bu cümleyi yazmağa eli varsın.... Sh... bırak. ÎNTİHAB'IN ARDINDAN Mebuslar intihab olundu. milleti kendi reyine bırak. Aynı sahifede Yahya'nm haremi Mustafa Kemâl'e tazallüm telgrafı çekmiş. Birinci kadın katillerin cezaiandırılmasını istiyor. Onu temiz eller yazabilir. istanbul'a geçmektedir. Çetelerin soygunculuğu doğru ama. zaman her şeyin her haI (*) Yalan.. kendi eliyle bizzat yazıyor. Ali Rıza Paşa kabinesi ile Mustafa Kemâl arasındaki didişme devam ediyor. ikinci kadın bunu istemekten korkmuş.. (. bir gün yine zamanı gelecek. seni de. İstanbul'daki millî arkadaşları (Vasıf. ben yazıyorum. Ankara'ya gelecek. Bunlar tamamiyle doğrudur. Mustafa Kemâl'de kabineyi bir takım müfsidleri tevkif etmemekle.... mazisi katil ve cinayetle dolu bir şakiye bu kadar büyük sahife tahsis etmesindeki hikmeti anlamak güç değil. Evet bu bir hakikat. çetelerin Anadolu'da soygunculuk yapmasından» şikâyet ediyor.. Neticeyi görelim. Giresun'a götürülmek üzere verilmesini istiyor. Pek şerirdir. bizzat Mustafa Kemâl.. dağa kaldırıp fidye alıyorlar. Mustafa Kemâl'in bir hükümet gibi resmî ecnebi mümessillerine tebligat yapmasından.. Adam kesiyorlar. Mebus Ali Şükrü cinayetini (.rehavetle. Bu muhabereler Harbiye Nâzın Cemâl Paşa va-sıtasiyledir. -fakat efendiler.istediğini intihab etsin. Nutkunda bu telgraf mevcut.. insan ne müthiş bir şaki. daha nice kimseler de yazacaktır... hükümeti dinlememesinden....... Kâh birbirini vuruyorlar... Rauf ilah. cinayet faillerinin meydana çıkmayacağına delil değil miydi?» diyor. Mustafa Kemâl bu(..Lâz ve Gürcü. Mustafa Kemâl (sh. Kendi yaptığı işleri ne güzel bilir. bir kanlı curcunadır gidiyor. Mustafa Kemâl Sivas'ta duramıyor.Türk vatanının da asayişini bozan daima bu ecnebi unsurlardır. fakat işgal altında bunları yapamıyacağı da aşikâr... yapmak ve öldürmekle ilgili üç kelime metinden çıkartıldı..... O dinlemiyor.. Bunlar Kartal'ın Paşa köyüne kadar geliyorlar.) etmek mazeret kabul eder mi? Madem öyle. Bu kadar âdî.. istanbul'da toplanacak artık işlerin merkezi garbî Anadolu.. Burada dikkate şayan bir şey daha var: Bu çeteler hemen umumiyetle Türk değil.. tarihin samimi sinesinde mütalâasına zamirdir.. o vakit buna karşı bir şey yapmak da mümkün değil.) söylüyor. Kimi ve sözde hepsi millî kuvvete taraftar. Kabine «iki hükümet olduğu manzarasından. binbir cinayeti vardır... cinayetlerini de işte zaman geldi... Yol kesiyorlar.. istanbul Hükümetini.. Evet..).. 191-205 Yahya Kaptan meselesine tahsis edilmiştir.... tarih hırsızı ve hayasız olmalı ki. iki evvelki itham doğru.. Yahya Kaptan için (Sh. köy basıyorlar. Arada muhabereler oluyor. Hem sen millî arzu namına ne hakla ve ne sıfatla söylersin? Onu ne bilirsin? Halk kendi yurdundan bildiğini mebus yapsın. Bir milleti kendi arzusuna muvafık mebus intihab et diye (.) ile ve (.diyor.) yaptı. Ama (.. fakat aynı satırda.. yalnız kocasının cenazesinin olsun.). kimi Abaza ve Çerkeş. teslim olduktan sonra öldürüldüğünü teessürle yazıyor. Ali Fuad'ın himayesi vaadini bir . Mebus intihabatında büyük (.). İstanbul'a kadar gidecek. herkes okuyacak. Buna ne diyecek. Yolcu soyuyorlar.....205) «Taki-bat-ı Kanuniyeyi kail olan hükümetin bizzat ele almış olması. Yahya vaktiyle Sinop'ta bektaşı babası Ahmed Baba'yı soymak için öldüren adamdı. nitekim Topal Osman'ın haremi de Giresun'dan bana bir telgraf çekmişti.. örtmek istiyor. hatta Ferid Kabinesi tarzında yürüyerek hâin olmakla itham ediyor. lâkin bunu birçok masum kanıyla al kızıla boyalı.

Hiç doğru .. hizmetlerini vazıhan gösteriyor.. Bunlardan hükümet. Binbaşı Zihni. Cemâl Paşa'nın Anadolu'ya tayin ettiği Ahmed Fevzi. Oradaki kuvvetler efeler ile birkaç hamiyetli zabitin askerleriyle bunlar arasına karışmalarından mürekkep binefsihi bir kuvvettir. eykıya ve tezyif manalarına gelen sekiz kelime metinden çıkartıldı. Pekiyi. Bunlar Mustafa Kemâl'in bu hallerine bakıp kızmayarak Anadolu'ya harıl harıl cephane göndermişlerdir. fikrini bu surette kuvveden fiile koyacaktı. Vasıf gibi arkadaşın olan mebuslar bile senden en çok korkan ve hiçbir sözüne iti-mad edemiyen kimselerdir. Onun bu satırlarına uzun cevaplar vermek . Cemâl'in harbiye nezareti yaveri Salih (şimdi Salih Paşa ve Fevzi Paşa'nın damadı) gönderdiği muhaberattır. diyor. istanbul'a toplandılar. Şimdi Meclis açılacak. MEBUSLAR İSTANBUL'DA TOPLANDI Mebuslar İstabul'da toplandı. beş tane yoktur. Sh. sana emniyeti olan. bir kuvvetle gitmişler. istanbul Hükümeti pençe altında ve fena sıkıştırılmaktadır. Ahmet Fevzi'yi bilmem..Iıİı. müridleri de dağılmış. Sonra da izmir'e yürüyecek olan orduda ikinci Ordu Kumandanı tayin etmiştir. kendine mehdi unvanı verip etrafa beyannameler göndermiş. Hâlâ Mustafa Kemâl cepheyle meşgul değildir. istanbul hükümeti bundan pek korktu. haya. Kaymakam Halit (Paşa). Artık kendini lider yapıyor.'V '/<¦• . Ali Fuat.(Sh. Şeyh bu kuvvetin silâhlarını almış. Buna «Hart meselesi» derler. Nureddin Paşa'ları kötüdür diye almıyor. Mustafa Kemâl bunlara yardım edecek yerde o da sıkıştırıyor. Rafet ve emsalinin de hatıratlarını yazmaları tarih için lâzım ve onlara zarurî bir vazifedir.f. Bu vakıada taburiyle binbaşı Zihni Bey bulunmuştur ki. büyük hizmet olmuştur. Erzurum Mebusu. doğru amma. 220'de sonlarına doğru «Şayan-ı teşekkürdür ki. Bunu da alâkadarlardan dinlemek lâzımdı. Siyasî değil iken mesele siyasî olmaya başlamış. böyle der de yine onu Cemâl Paşa gönderdiği vakit istememiştir!. O adam o esnada bir düzine fırkalar yapıp talim edip. vak'ayı ondan dinledim. hükümete müracaat etmişler. Neyse mebusların bir çoğu gitmedi.. Sh. fakat aylardan sonra Anadolu'ya geçen Nurettin'i kendisi bizzat kabul edip Sivas'a tayin etmiş. kabine Kuvva-yı Millîyeye karşı âciz olduğunu ecnebi komiserlerine söyliyebilmiştir» diyor..1 '>!>. Bu Zihni Bey. Ona göre her iyi şey onundur. Cemâl'in ecnebi kuvvetlerinin arzularını yapmadıkları mümkün mertebe ve red ve tağvik etmiş oldukları görünmektedir. Kara Vasıf. Hele İstanbul'daki işgal Kuvvetleri Kumandan ve mümessilleri bilhassa Cemâl'in aleyhindedirlcr. fakat müsademe olmuş. Fakat bu Kuvva-yı Milliye şerefi Mustafa Kemâl'e ait değildir. tehdit. rezalet. Bilâkis Cemâl'i takdir etmek lâzımdı.213). Hart Bayburt'a dört saatlik mesafede bir köydür.lı. sonra şeyh kurşunla ölmüş.ıi'ı. V i. katil. Evet. Şeyh müridleriyle beraber müdafaa tertibi almış Herkese kendisine kurşun işlemez itikadını vermiş imiş. harp cephesine yetiştirmiştir ki.. 212.. Bu da onların vatanperverliklerini.daha alarak gidiyor. Gidenler 20-30 kişiden ibarettir. Hükümet elli kişilik bir kuvvet göndermişti. Benim bildiğime göre. fakat bu saçma bir şey. himmeti sayıyor.i. Buna dair bir şey tereşşüh etmedi. Bunlar bilhassa işgal kuvvetleri kumandanlarının ve komiserlerinin hükümete verdiği müşterek takrir gösteriyor ki. değil.Fakat eserimizin hacmini büyültmek.i 46 cühü olan kaç mebus var. sonra Bitlis Valisi olan zattır. sonra tabım müşkil kılmak korku. .!'. Mustafa Kemâl'in kendine göre istanbul'a gidecek mebusların masuniyetine müteallik tedbirlerin temini maksadiyle Ankara'ya davet etmiştir. lâzımdır..ı suyla pek kısa geçiyoruz. Sh. Mustafa Kemâl buna yanıp yıkılıyor. Hattâ Rauf. işitmedim. Karabekir. ihtimal hepsini cebren orada alıkoymak fikri idi. intihabı sırf kendi eseri. «Mebuslar kendi liderleriyle görüşmeli değil midir?» . Nurettin Sivas'ta millî kıyama büyük hizmetler etmiştir. Rauf. Şeyh Eşref adında biri şiilik propagandasına başlamış ahali kızmış. Ankara'da istanbul'daki mebusun şahsî masuniyeti için bir tedbir almak mümkün müdür? Nitekim olmamıştır. 216-222'dcki yazılar.¦: -i'.->. Bunlar hakkında Mustafa Kemâl'in söylediklerinin yaptığı mütalaaların haksız ve insafsız şeyler ve mugalâtalar olduğunu sade bu göstermeye kâfidir. Mustafa Kemâl Ankara'ya geliyor. Bu esnada Bayburt'ta bir vaka oldu. (*) Hıreız.Ilk iş olarak Mebusları bir müzakere için Ankara'ya davet ediyor. tevec. ilah.

ikinci meclise mebus yapılmadı. Ankaralılar'ın kendisini büyük istikbal ile karşıladıklarını birkaç de47 fa söylüyor. yazardı.Ancak bizimle beraber Meclis açıldıktan sonra Ankara'da aylar geçecek de meclis bu cephe ile meşgul olabilecektir. bir yeni General ve Harbiye Nâzın ona mı yansın. Tedabir-i seria alınmış.. iyi. Meclis yekpare vücut kalsın? Niye tefrika çıkarıyorsunuz. Yapmayay-dı göreydiniz. hakaretleri savuruyor. Vâsıf ve emsaline cahil... 48 sit bir insan halinde. (Sh. diyeceğim.» insan bunu okuyunca Mustafa Kemâl'in (. Fakat bu adam keder içinde ve inzivada öldü. kapıp topladığı şeyleri âleme.Mesele bu kadar şahsî ve (.). Fakat o vakit hiçbir şey bilmiyordu. Hem dene emir «Vazifenizden çekilmek suretiyle İngilizler'in talebine iktifa etmeniz öyle vahim bir vaziyet husule getirir ki.. Yine olmadı. ingilizlerin pençesi altında. galiba. şükür ki. Maksadı şudur.. Bu işleri. Zavallı Cemâl iki ateş arasında.. Şimdi ne ise Mustafa Kemâl'in ağızdan dolma toplar gibi kulaktan kayma birkaç basit malûmatı var. Çünkü niçin İstanbul'da mecliste «Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti» kuruldu adıyla fıkra yapmayıp da Felâh-ı Vatan diye tahkir ediyor. Cemâl'i cebren alıp Malta'ya götürsünler. Bu hal bu iki zatın vatanperver olduğunun kat'î şahididir. Esasen benim fikrimce fırkaya lüzum yoktu. bir rakip ortadan kalksın .. 228) bunda da yine hükümeti millete karşı ve bir yeni taahhüdü . Şimdi çalım satıyor. malûmatından istifade edilmedi.. Bu nutkunda da muttasıl onunla meşguldür.. buna mı yansın?!. Sh. Söyliyeceği bir nutku yazmak için bir iki ay uğraşır. lüzumlu değil.. Vatanperverliğinden.. Sh.. 20-30 kişiye birşey sezdirmeksizin mübaheseler açar. habis. tedâbir-i seria aldığın nedir? Bu ne martaval? Ne yapabilirsin? Kendi de bilir bir şey yapamaz. nutukları bile böyledir.... Hattâ yıllar ile bu ahali mebuslar ve millî hareket ile temas bile etmemişlerdir. ilah.. Halbuki Mustafa Kemâl'ce Cemâl âdete hâindir. Pekiyi! Cemâl millî kıyam aleyhinde hâindir de niye düşmanlar azlini istediler? Sonra niye bizzat Mustafa Kemâl. veya vatanî yoldan ayrılmak gibi şeyleri asla hatırına getirmemiştir.. Ne adla olursa olsun. Bizler ile bir meselede hususî müzakere eder.227). Siz cebren vazifeden ayırmaları. Halbuki Mustafa Kemâl bütün memuriyet ve mevkilerden muarrâ ba(*) Doğru söylememek anlamında bir kelime metinden çıkartıldı. hattâ bize de satardı. Cemâl'in kabahati Mustafa Kemâl'e kul köle olmaması. başka fırka teşkil etmek.. Kabineye tahakküm ve tasallutuna alet olmak değil. Nihayet işgal kuvvetleri Cemâl Paşa ile Cevat Paşa'mn millî kıyama yardım etmeleri cihetle istifalarını talep ediyor. onların fikirlerini toplar. Bu adama acırım. Bu kadar yalanı söylemek güçtür. Yaman garezgâr. Aldığı tedabirde yoktur ve olamaz Atıyor. yahut müthiş bir düşüncesiz ve kasıtlı olduğuna hükmetmekten başka çare bulamaz. bin yıl sonra da bunu yapmaktan men-i nefs edemez. bunlar sütnmettedarik şeylerdir. Mustafa Kemâl'in tedbiri Sadrâzam'a. Mebus oldu. hattâ muzırdı. 224'de Rauf. Cemâl'i mebus yaptı? işte iki muamma! işte Mustafa Kemâl'in cürmümeşhut halindeki tezatları.. Bu ahali ne Mustafa Kemâl'i. Muamma değil! Mesele basit.. Burada bir şey vardır: Cevad'a niye hücum etmiyor da Cemâl'e hücum ediyor? Bunun cevabı da kolay? Cevad mutî çıktı. Cemâl az kaldı canını kaybediyordu. Mebuslarda onu döndüre döndüre okunacak neticeleri vardır.. bu meclis vatan meselelerinden bir kitle olmuş. bin yıl yaşasa. Bunu nutkunda da görüyoruz: «Cemâl Paşa'ya şu emirleri verdim» diyor (Sh.. Bunun içinde bulunduk. Bu adamın hırsı ve hıncı o kadar müthiştir ki. Nitekim bunları sırası geldikçe söyliyeceğiz.» Sonra bunla şeddeli eşek de demek istiyor. hattâ mani olmak istemesi. Bundan zavallı hainliğe kadar götürülmüştü. Ve zarurî istifa ediyorlar. Yine bu gurup baldırı çıplak olsun. nede bizi asla istememişlerdir. Onu kötülemek için yaprak kımıldaması görse aleyhine delil olarak alıyor. Be adam. Çünkü. Hayatta kaldığına bakıp bir yesin bin şükretsin. Aman anlamayan oluverir diye altma not olarak bililtizam «Şeddeli yazmıştır..). 223 u Ankara'ya gelen mebuslara verdiği ders ve nasihatlere tahsis etmiş. bu sefer kul köle olur zannetmişti. korku içinde Mustafa Kemâl ona yani Harbiye Nazırına emirler veriyor... Onu heder etti. Maatteessüf Ankara'ya geldikten sonra Mustafa Kemâl ne emretti ise öyle yaptı. pekâlâ hizmete çalışıyordu. Olmamıştır. istifa ediyor. bir tehdit ve itham telgrafı çekmekten ibarettir..

Zaten böyle olduğu halde bile istanbul Mecli. kısmen sokaktan toplama mebuslar getirtmiştir.. Bu esnalarda ingiliz ordusu kumandanı General «Milne» Yunanlılar'ın izmir'de işgal ettikleri araziye bir hudut yapmış. Derken ve buna rağmen Yunanlılar Salihli istikametinde bir taarruz yapmışlardı] Artık istanbul'da Meclis toplanıyor.) ve tahakkümden ibaretti. Hep bizzat kendi istemiştir.. yine yerlerine başkası hem de Ferid gibi beterini korlardı. Bakalım edecek mi. Böyle bir hal hırsa delildir. Bir gün yine din lâzım olursa ne yapacağız acaba. Nitekim Meclis reisliği için «Ben Meclis reisi intihab olunmayı. özürden ibarettir. Reşat Hikmet Reis. Bunları da bir gün alâkadarların kalemlerinden öğrenmek lâzımdır. Adnan ve Rauf un kendisini istanbul'a gelmemeye.. reislik istememeye ikna için izmit'e geldiklerini itiraf etmeye mecbur olmuş. Bu telgrafın son cümlesi pek mühimdir: «Istiklâl-i Millî uğrunda müca-hede-i millîye ve diniye ilân etmek.. öldürür müsün dedikleri işte budur. etmeyecek mi? Edecek.. Bu da Meclisi Mebu-san'da kendisini reis intihab etmediler ya! Onlara da düşman oldu. kendi ister. diyor. Müşirliği.. Ve hükümeti mes'ul tutuyor. Şimdi Mustafa Kemâl'e bir hücum hedefi daha çıktı. Ya tam bir fesih kararı verseydik kimi çağırıp nasıl meclisi toplayacakti! Çünkü reislik sıfatı kalmazdı... (. Halbuki buna lüzum yoktu. muhabereleri yazmamıştır.. Asıl (. 234) diyor. Zavallı Ali Rıza Paşa da ne yapsın? ölür müsün. Meclis Reisi sıfatıyla meclisi Ankara'ya çağırabilmek için reislik istedim demesi sonradan akıl edilmiş bir tertibden.) işte budur. Sadrazamın müteakip telgrafı da dikkate şayandır.. Amma bu lüzum neden? izah edilemez.. Halbuki reis olacak ve İstanbul'a gelecekti.» Bu adam bununla dinin böyle zamanlarda işe yarayacağım söylüyor demektir. ingilizler onu yakalayacaktı.. meselâ sonra Gazi unvanını.. hükümeti alenen iskat etmesini teklif ediyor. Sonra da bunları «vatan müdafii için lüzumlu gördüğünden istiyorum» diyor. bu hududa bizim millî kuvvetlerin tecavüzünü men'e çalışmıştır.. Buna hacet var mıydı? Bu sözüne göre millet kendisini ve teşkilâtını kabul etmiyordu..Halbuki ingilizler öyle de yapsalar.. icraatı.. Onun âdeti. ingilizler bütün hükümeti yakalayıp Malta'ya götürsün.. lâkin bu babtaki mükâleme. Halbuki o vakit teakkul edemediği şüphesizdir. Sonra dini baltalamıştır. 49 ederek mütalâa yürütmek ve onları lehine kullanmak pek kolaydır.. Mustafa Kemâl. Mecdî Reis vekilleri intihab olundular. Anadolu'da Mustafa Kemâl hükümet yerine geçsin. Bu nokta çok mühimdir.. Okunsun.. Başkumandanlığı. Hüseyin Kâzım ve Ab-dülâziz. Mustafa Kemâl «İlle beni Reis yapacaksınız» diyor.... Bu telgraftan vazıhan anlaşılan şudur: Hükümet mukavemet etsin.. Dâvası. Şimdi bu iki istifaya karşı tedbir olarak Meclis'in Anadolu'ya çekilmesini. muvakkat bir tatil yaptım. milyonlarla lira nakdi mükâfatı ilah. Mustafa Kemâl'in yaptığı budur. Bir yerde Meclis dağılınca reis sıfatıya Anadolu'da toplamak için diyorsa da bu sonradan akıl edip yazdığı şeydir. Hani Meclis açılınca .. Rauf ve Adnan ona bunu söyliyerek vazgeçmişler. Nutkunda reis olmak için izmit'e kadar gittiği. İstanbul'da Meclis toplandı. Meselâ İstanbul'daki Meclis basılınca onu kapatan benim.. Bu hudut «Milne Hattı» adıyla meşhur olmuştur. Meclis basılınca her şehirden beşer kişi olarak intihabı gayri meşru. Riyasete intihabının lüzumu sebebinin biri de «Kuvva-yı Milliye'nin millet tarafından kabul edildiğini teyid etmek» dir. lüzumlu bir tedbir telâkki etmiş ve icabeden zevata nokta-i nazarımı bildirmiştim» (Sh.. Demek ki. (Sh...ifa etmemekle itham var. cehalet ve ihanet ifade eden dört kelime metinden çıkartıldı. 230) Mustafa Kemâl'in ona verdiği cevap yine aykırıdır.. Bütün vukuat olup bittikten sonra vakaların sonraki bazı kısımlarına istinad (*) Aklı zaaf.. demek bütün fuzulî. Hep teklifi mâ lâ yulak. Mesele böyle basit tir.. Ve bu telgrafında «Meclis-i Mebusan filhakika toplanır ve ifâ'yı vazifeye başlarsa hükümete hiçbir şey için müracaat etmiyeceğimiz tabiîdir» Yani artık size müdahele etmeyiz. diyor.. Halkın çoğu bu dâvayı kabul ediyordu.. bazı fevâidine binaen. adilik. Demek bu adam şahsî hırsı için çalışıyor.si'nden Ankara Meclisi'ne gelen mebusların adedi takriben kırkı geçmemiştir. insanın kendisi için rütbe ve mevki istemesi ayıp sayılır.

Rumlar ve Ermeniler ingiliz ve Fransız hizmetinde. Mustafa Kemâl neyse bari bir defa bunlara hamiyet verse be. Bu gurubun aleyhinde vaziyet alan Mustafa Kemâl'in kendisidir. Bu esnada büyük bir kahramanlık numunesi olmuştur. Yunanistan'dan asker. millet kıyam etmiş onlar da Fransızlar ile çarpışıyordu. Milletin ahdelini bozmak diye tavsif ediyor. telgrafı keser. «Bunun da hakikati bütün bu cephelerin binefsihi millet tarafından yapıldığı ve kendisinin on paralık meddali olmadığıdır. Birinci kizb-i mahz. Hem Meclis var iken bundan doğru ve meşru bir şey olur mu? «Hükümet Aydın.. Türkleri ateş içinde yakıyorlardı. ilah. Tam bu esnada Anzavur kuvvetlenmiş. Cemal Pa-şa'nın yerine Fevzi Paşa Harbiye Nazırı yapıldı. ANADOLU KIYAMI Ali Rıza kabinesi mecliste beyannamesini okuyup itimad aldı. Olmaz. Halbuki gayet haklı.000) kişilik bir işgal kuvveti vardı. Millet bu sebeplerden buralarda ayaklanıp Fransızlar ve Ermenilerle çarpışıyordu. 237 okunurken Mustafa Kemâl'in «Cemiyetimiz Meclis-i Mebusanı açmağa muvaffak oldu» cümlesiyle Sh. Meclis kendi şahsî emeline hizmet etmiyor ya. 238 deki «Kuvva-yı Millîye'nin işgal mıntıkalarında açtığı muharebeler» cümleleri dikkate şayandır. istanbul'un Harbiye Nazırı kabinenin tensibi ile izmir'de orduları seferber ederek.. Mebuslar. yahu. Aymtab'daki çarpışmalardan asla mütehassis görünmüyordu. Yine bu esnada Yunanlılar izmir'de taarruz hazırlıklarındalar. vatana hıyanettir. Nutku işte böyle birbirini nakzeden yalanlarla dolu. Bizzat bulunsaydım bu menkabeyi en ufak tafsilâtana kadar yazmayı kendime şeref sayardım: Köp-rülülü Hanıdi admda bir fedakâr Çanakkale boğazından Rumeli yakasına geçer.. 241 de «Hükümetin Meclisi Milli'deki guruba karşı bir vaz'ı tehdid alması» diyor ki asla böyle birşey olmamıştır. Bu tamim nutkunda sh. Maraş. istanbul Hükümetini avucuna almak gibi şahsî hırsını (*) Meşru olmayan manasında bir kelime metinden çıkartıldı. Adana. insaf et.000)..000). istanbul'da Fransız (40. çetelerin daha geriye alınmasını tebliğ ediyorlar. Halbuki hiç değildir. işgal Kuvvetleri hükümete bir nota verip. istanbul Hükümeti kımıldayamaz bir halde idi. Muhafızı olan Fransız askerlerini esir eder. silâh ve mühimmat getiriyorlar. Sh. 235) Mecliste tefrika çıkarmak için ekalliyet halinde bile bir fırka yapılmasını emrediyor. Bunu Heyeti Temsiliye'ye darbe sayıyor. ikbâl. Onlar da Türkler'e türlü zulüm ve katliâmlar yapıyorlardı. Biga'da millî kuvvet ile çarpışıp onu mağlûp etmişti. Hele fırka çıkarmak hepsinden beter. Bunu haber alan istanbul Hükümeti telâşta. İtalyan (4. Artık mebuslara türlü şeyler ezcümle «Ubudiyet. Asıl budur ki. Fransızlar Adana'da olduğu gibi buralarda da Er-meniler'i silâhlandırmışlar. Nutkunda Mustafa Kemâl bu şerefi kabineden nezredip Fevzi (Müşir Fevzi)ye veriyor.. makul bir tamimdir. adam (.. sen mütehassis mi idin? Buralar ile meşgul mu idin? Bütün meşgalen istanbul Meclisine reis olmak. Bunu da «bizzaru-re» kaydiyle kabili icra olmadığı cevabını vermiştir. Yunan (2.000). hased. Adana'ya Fransızlar gelmiş. Hükümeti düşürün diyor (aynı sahife) hepsi de kötü. Bunu Mustafa Kemâl hayasızlıkla tarif ediyor. Bütün silâhı ve cephaneden geçirebildiğini kayıklar ile Anadolu yakasına geçirir. Demek ki. Kabine bütün vilâyetlere bir tamim yazdı. Yalan uyduruyor. ikinci ise bu cepheleri kendi teşkil etmiş gibi cümleyi ustalıklı yazmış. Sh. 50 tatmin idi.) . Fransızlar'a bırakmışlardı. Maraş. İşgal kuvvetleri bu silâh ve cephaneyi Varangel ordusuna vermek istiyorlardı. vehim. Zararı yok. Bu esnada millet izmir'de Yunanlılar ile çarpışıyordu. (Sh. Urfa. Bunlar esasen Türkiye'nin idi. Onun için lâzım olan bunlar. «Akbaş» da bulunan cephane deposunu zapteder.000). olmak üzere (81. ingiliz (35.» ahlâksızlıklar veriyor.» diyor. ingilizler tarafından işgal olunmuştu. Muntazam bir müdafaa teşkilini lüzumlu görüyor ve bunu ismet (ismet Paşa) vasıtasiyle Mustafa Kemâl'e şifre ile haber veriyor. Mahvolmalılardır. Yalnız kendi şahsî tahakküm ve tagallübüne karşıdır. Nutkunda mevcut. Urfa ve Aymtab evvelce. Hükümet bu teklifi yapamayacağını bildiriyor.hiçbir şeye karışmıyacaktı!. diyor. 236 dadır. Sonra buraları ingilizler. pek hamiyyetlidir.

işte uzun zamandır. Avrupa ve Amerika'ya da beyannameler neşrediyor. o da olamayınca meclisi Ankara'da toplayarak baş olup devleti eline almak isteyen Mustafa Kemâl'in bu darbe şimdi ekmeğine yağ sürmüş oldu. Meclisi basıp Kara Vasıf. küfürler.. Bu zamanlar için Mustafa Kemâl'in nutkunu da tetkik edip bildiğim kadar yanlışlarını tashih ettim. Salih Paşa kabine teşkil etti. NUTUK'UN MAHİYETİ işte evvelce sırf kendi yaptığımız ve içinde bulunup gördüğümüz şeyleri Ankara'ya gitmemize kadar yazmıştım. 51 ŞEHZADEBAŞINDAKÎ BASKIN Nihayet 16 Mart 1336 da İstanbul'u resmen askerî işgal altına aldılar. vesikalar da (. Bu müşkilât içinde Ali Rıza Paşa istifa etti.. Harbiye Binası. Bu intihapda. Sırf bu garezle yazılmıştır. Kabinede eski azanın çoğunu ibka etti. Neden sonra askerimiz müdafaada bulunmağa başlamış ise de altı şehid ve onbeş mecruhumuzla iş bitmiştir. sonra Anadolu'ya sürülmek. bir düziye kavga aramak ve çıkarmağa mahsustur. Millî tarihe. Derhal her sancaktan beş mebus intihabını ve bu suretle selâhiyet-i fevkalâdeyi haiz bir meclisin toplanmasını her tarafa yazmıştır. İngilizler işgali bir beyanname ile de ilân ettiler. başladılar. intihap usulü ve kanun harici idi. herkesi pençesi altına almak. istanbul'da bir mevkiye geçmek. Artık istediği. Ben İstanbul Meclisi muvakkaten tatil ettirdim. bütün bu sahifeler baş olmak hırsı. telgraf merkezleri işgal edilmiş. Bunun içinde türlü (. Anadolu ve istanbul arasında kesilmiş muhabere ve münakale tabiatiyle büsbütün kesilmiştir. ilme doğru vesika vermek herbirimize vazife ve borçtur. Ocak bir başka binaya geçti...Doğruyu söylemelidir. Mustafa Kemâl'in nutkunun bu bahislerinin tetkiki bize vazıh surette göstermiştir ki. aleyhine olan birçok vesikaları . gibi. Yine mühim bazı vakaları işine gelmediğinden meskût geçmiş. kudret helvası gibi ayağına düştü. Bu nutukta bu mebhasde adları geçen birçok zat da ayrıca kendi bildiklerini yazmalıdır. Nitekim 3 Mart 1336 da Yunanlılar taarruz edip bir takım yerleri daha işgal etmişlerdir. fakat yapmıştır... Vatanperverler akın akm Anadolu'ya geçmeye..Bunlar hep Yunanlılar'ın izmir'de işgal mıntakalarını genişletmek için İtilâf Devletleri'nin yaptıkları hazırlıklar ve Yunanistan'a yardımlarıdır. Yani sh. daha bir takım mebuslar da Ankara'ya geldiler. Yine bu sahifeler Kâzım Karabekir. Bir de bütün umumî vakaları başından bu Ankara'da toplanmaya kadar millî kıyam adı altında yazdım.. tezvirler yapmak.. Ali Fu-ad'ın babası.. Bu esnalarda vatanperverlik ve hizmetler etmiş olan birtakım insanları haksız çı52 karmak. 277 ye kadar bu kitap hülâsa edilir ve cevheri alınırsa sade şahsiyattan ve temedduhtan ibaret gibidir.. Yatakta bulunan askerlerini süngülediler. ingilizler Türk Ocağını basıp binayı eşyasıyla beraber aldılar.. aykırı tefsirler.. Niye bu sahifeler bu adamları âdi gösterip Türkiye'de yalnız yüksek tek bir dahi olduğunu ve onun da kendisi bulunduğunu bu adamların hiçbirinin bir şey yapmayıp hepsini kendisinin yaptığını göstermeye ve ispata matuftur... O günü sabahleyin erken İngiliz askeri Şehzadebaşı'ndaki Mızıka Karakolunu bastı. oraya gelince millî hareketi kullanarak istanbul'da bir baş olmak. Ali Fuad illi. Bunun için bazı şimendifer köprülerini de attırmıştrr. münakalâtım kesmişlerdir. Zabıtname Mart 1336 Bizi de Salih Paşa Kabinesi Ankara'ya yolladı... Celâlettin Arif. sümmettedarik fikirler yapılmıştır.) rötuşlar. O günü İstanbul'da bir yerden bir yere gitmek mümkün olamadı. ahmak olduklarım anlatmak. Rauf u tevkif ettiler. istanbul'daki hükümet ve ricale de tahakküm etmek davası ve bunun için türlü entrikalar. Vatanperverler zaruri Anadolu'ya yığılıp Mustafa Kemâl'in riyasetini kabul edeceklerdir. kötülemek ve bu suretle kendisini yükseltmeye münhasırdır. yerine Celâl Arif reis oldu..Bu takririm Avrupa dillerine tercüme edilerek her tarafa verildi. Bundaki gayeleri İstanbul'u Türkiye'ye bıraktıklarım bildirerek iğfal ve en büyük maksadları ise iğfalleri ile Anadolu mukavemetini yaptırmamak idi.).. Reşat Hikmet öldü. Bunları Malta'ya yolladılar. Buna da zaruret elbet hak verir ... Mustafa Kemâl artık her tarafa. Onu da işgal edip Ocağı sokağa attılar.

Nazırlara ne diyeceğiz?.. Kendisi tepedeki Ziraat Mektebinde yatıyor. iktisat Vekâleti ihdasını. korktukları mükemmel bir surette olmuştur. Şeyhülislam'a Umur-i Şer'iyye Vekili denmesini teklif ettiler. Yemin de ettiriyorlar.. Olmazsa ne yapalım. itiraz ettim. Hem de biz ilk hamlede milleti ve İstanbul'u hatt-ı azamide köpürtmemeliyiz. Bunlar hep boşa gitmiş.. Eğer bunları imha etmediyse. Vekil bir şeye vekil demek.) görülmüş birşeydir... Lâkin bunun için silâh. Yok amma vazife çalışmaktır. Diz boyunda bir (. Burada onu ihdasa cesaret .. Yahut hırs o kadar gözlerini bürümüştür ki.zikret-meyip. Tarih eskisi gibi padişahların vekanüvisleri mahsûlü müdür? Eskiden bile bazı tarihçiler çıkıp nice hakikatleri tesbit etmişlerdir... Yine bu sahifelerden görünüp duruyor ki. Yine bunlardan tebarüz ediyor ki... Türkiye kabul edildi. fakat başka çare de yok. Celâlettin Arif ve Camî'de var Hepimiz on kişi kadar oluyoruz. Sade milletin kesesinden bu neşriyat için yapılan masrafa ve mebusların altı günlük ömürlerine yazık olmuştur.. Bunun için reis olmamasını. izah ettim: «Vükelâ demiyor muyuz. Hükümette kaç aza olacak? Saydılar. Korkaklık.... Ve bu hususlarda namus üzerine Mustafa Kemâl'den söz de alıyorlar. Bizimkiler Devlet-i Aliye-yi Osmaniye diye asırlarca bağırmışlardır.) yapmış bu (.. zannıni veririz.. .....)de atlarını alabildiğine kırbaçlayıp arabasını sürüyor.«Vekil». .) savuruyor. Birçok mühim şeyleri.. altı gün dinletmiş. istanbul'daki. pislik ve adilik ifade eden sekiz kelime metinden çıkartıldı. Âlemi kör herkesi sersem sanır. Resmî mühürleri de böyle yaptılar.. 53 Mustafa Kemâl beni ve Yusuf Kemâl'i sık sık davet ediyor. Türkiye. Millet kurtulursa kuvvet ve mukavemetle kurtulacak. Anlattım. "TÜRKİYE" ADI NASIL KABUL EDİLDİ? Artık yine işlerin merkezindeyim. Orada toplanıyoruz. Fransızca'da neşretmiş. Bir insan şahsî hırsı ve menfaati için neler yapıyor. Bu iç-timalarda gâh Halide Hanım.. ^ v ^t.Ankara'dayız. (*) Yalan.. itiraz ettiler. başka miletlerde işitilmemiş.. ileride hükümete geçmemesini istiyorlar.. Nihayet mühürleri de düzelttiler. Hükümeti nasıl teşkil edeceğimizi. Tarihte... Hatta daha ziyade olarak içindeyim. nazırlara ne ad verileceğini. Ben şu teklifte bulundum: «Hepsi iyi ancak şu vesile ile dini devletten ayıralım. Anadolu'daki ordu kumandanları ve herkes Mustafa Kemâl'in hırsının dehşetinden. Bunu İstanbul'daki Mecliste söyledim. ... Sonradan bunu ukalâlık ve cahillik edip. sahtekârlık. O zaten mevcut. teşkilât işlerini müzakere ediyoruz. Bu kelime iki cihetle de münasiptir» bu da kabul edildi. meclisin adı ne olacağını... Adıyla şimdi bir kelime. devletin adı ne olacağını. Mustafa Kemâl tarih (. Bunları tedarike.. Bu adam zayıf akıllıdır. tahakküm ve âtide yapacağı zulüm ve istibdattan müthiş korkuyorlar..... ... Bu Türkçenin ahenk kanununa mugayirdir. o zaman bu işte âmil olan insanlar. Sıhhiyye Vekâleti yapılmasını da söylediler. Öyle bir zan vermeliyiz ki. Bütün bu sayfalar insana şu hissi ve manzarayı veriyor: Mustafa Kemâl azılı iki at koşulu bir arabadır. Gün doğmadan neler doğar. Hiç ol. orada işgal altında meclis ve hükümet yapıyoruz. Bu asırda bu maskaralıklar yer tutabilir mi? Amma nutkunu yüzbin nüsha bastırmış. Kışlahan koyduğumuz Dârülmualliminde yatıyoruz.) yapmıştır. O sokakta yaya kaldırımlarında ne kadar insana rast geliyorsa (. Altı gün nutuk dinletmek de sade bu (. cephane.. ümit zayıf. Türkiya yazdılar. Lâik bir hükümet yapalım. Doktor Adnan. Belki olur.sade işine gelenleri kaydetmiştir... hepsi boş. Bu büyük bir fırsattır. resmî ve gayrıresmî vatanperverler.. kaçırmayalım. kuvvet yapmaya çalışmalı. dedim. Ayrıca neşriyat da yaptım»... Eğer bir itiraz olursa «Meşihat yüksek bir mevkidir. Yolunda bulunmalı... Bunlarda da sonradan tashihler yaptığına hükmetmek bu adamın ruh ve ahlâkını bilenler için yanlış değildir. Düşünüyorum.. Vekil onun müfredidir.. Bu hakikatler izah olunurlar ve olunuyor. para hiç bir şey de yok. Devlete ne ad konacak? dedim: «Koymağa lüzum yok... Amma asırlardan beri Avrupa bize Türkiye demiştir. Bu vesikaları başka yerlerdeki ve hükümetteki asılları ile kontrol etmek lâzımdır.... namuslu hükümet ricali. ilah. mazsa vazifemizi yapmış oluruz: Demek çalışmalı. Birgün İsmet de bana Türkiye ve Türkiya'dan hangisinin doğru olduğunu sordu.

Şer'iye Vekâleti de ihdas olundu. Eskiden beri tanırdım. 54 31 MART'TAN SONRA MISIR'A DOĞRU Câmi'yi ilk meşrutiyet meclisinden tanırım. Başka Halide Hanım uzun uzadıya bunun muvafık olmadığını söyledi. Meğerse zavallı sarıklı olduğu halde kıyamcılardan korkmuş. Mustafa Kemâl lâik tabirinden birşey anlamıyordu. Ben de bu eseri mahsus birçok lügatli 1 olarak yazmıştım. Onun din kaygusuyla değil. dedi. «Serbin verem kâzib-ı iltihabîsi» adındaki Witting ile müşterek eserimi Almanca neşrinden sonra Türkçede neşretmiştim. Sarıklıdır. Maamafih bu meclis pekâla bu ada lâyıktır. gene itikadı berkemâldi. Zeki. «Dünyaya bak! Ne cilveleri oluyor. yakışmamıştır. Oldukça tetebbu sahibi. (*) Cehalet ifade eden bir kelime metinden çıkartıldı. Yalnız din diye cahillerin yaptıklarının. Vakıa muamelât ve tatbikatta asla müslümanlığı yaptığı yoktu. Kaçması lâzım olan benim.. Celâl Arif. nekre bir adamdır.etmedik der.» HALİDE EDİP ¦> Halide Hanım kocasından boşandı. itiraz ettiğini söylediler. Yalnız onu ilk defa vapurda uzaktan görmüştüm. Şimdi biri diğerine hakaret ediyor. Murdar softa!» Yüzünüzden vatanı bıraktım. Adnan. o vakit ben Gülhane'de Wit'*¦ ting'in muavini idim. Bu müzakerelerde bu adamın pek (. ikinci itiraz eden Celâleddin Ariftir. Mustafa Kemâl buna bir de "Büyük" kelimesini ilâve etti. Adnan ile hayatını birleştirdi. Pire önlerindeyiz. Adnan'ın eserimi beğenmediği. Tıp Fakültesinde muallim . Sevdiğim bir adamdır. Hamdullah Suphi'ler ile can ciğer arkadaş oldu.. Mebusan pek Arapçadır» dedim. Celâlettin Arifi ne vakitten beri tanıdığımı bazı vak'alar dolayısıyli evvelce yazdım. kaçıyorum. Benim de devleti asrileştirmek gayem idi. Meclisin adı «Millet Meclisi olsun. cidden dindar bir müslümandı. Halbuki iki gün daha dursa ittihatçılar İstanbul'a girecek bunu hesap edememiş. Bütün kuvvetlerine kendi tesâhüb eder.. Şiddetli ittihatçılık etti. bunu tedbirli bulmamak düşüncesiyle itiraz ettiğini zannediyorum. Halide Hanım'm adını ve bazı yazılarını biliyorum. «Nedir bu hal? Nereye gidiyorsun?» dedim. Tabii Kemâl. ben Türkçeyi pek sade yazardım. Çünkü şiddetli ittihatçı idi. dedim. Yazıya başladığım günden beri. Baktım âdeta deli gibi olmuş. Onu zahiren büyültür. Bu babta birçok yazılarım ve icraatım bunu ispat eder. Ad¦ nan adında birinin olduğunu o vakit öğrenmiştim. Isrâiliyatın aleyhindeyim ve din ile devletin beraber olmasına ise şiddetle muarızım. işin içinden çıkarız. Bir müddet ¦'•' Hüseyin Cahid'le samimî fikir ve kalem arkadaşlığı etti.. Acıdım. iki çocuğuyla.» dedim. kaçıyor. Yardım ister diye söyledim. Bizim hocamız Salih Zeki'nin karışıdır. 31 Mart olmuş. Meclise zahiri büyük unvanlar vermek istiyordu. Yanından kaçtım. Büyük bir millî iş görmüştür. Bu sayede sıhhî büyük memuriyetlerde bulundu. Vapurda Kemâl Atıf ı gördüm. Hakikaten benim dinim yok. Kendisini ilk defa burada tanıyordum. saklanmış. fakat ben din aleyhinde değilim. Derken Doktor . Demek Halide Hanım da vaziyeti kavrayamamış.) olduğunu görmüştük. Bu vakayı birbirlerine hatırlatmış ve gülmüş olmalıdırlar. Kemâl Atıf m hısımıdır. Böylesi hoşuma giderdi. ahlâklı olarak gördüm. 1 Fakat kimse beğenmez. basit bulurlardı. Hareket Ordusu İstanbul surlarına gelmiş ben Mısır'a kaçıyordum. Buradada mı bana musallat oluyorsunuz?» dedi. Belki bir şeye lüzumu vardır. «Halide Hanım dz burada. Can korkusuyla adetâ aklına bozukluk gelmiş. Bununkisi sırf din kaygusu ile idi.. Tarihimiz bunun müthiş zararlarının şahidi. İkisi de ittihatçı ve aynı halde. Hepsi birden teklifimi reddettiler. 1 Halide ile görüştü. dürüst. Onun usulü budur. Meşihatın olmasına hep birden itiraz ettiler. Harb-i Umumide Suri-"'¦ ye'ye gidip Cemâl Paşa'nm patromarşı altında Türkçülük ve ittihatçılık propagandaları yaptı. Kemâl dedi ki. Adnan uzun zaman ittihatçılık 1 etti. zeki. Beni büyük bir hakaretle kovdu.. Fakat bundan sonraki ikinci ve üçüncü meclislere de büyük unvanını vermiştir ki ne kadar haksızdır. Güldüm. Bu daha şiddetle itiraz etti. ' Adnan Almanya'da tahsilini yapıp gelmiş. Fırsat bulup Mısır'a gitmek üzere vapura atlamış imiş.

işte o esnada onunla tanışarak görüştük. Nitekim 13 ve 14. fakat Mustafa Kemâl adama av verir mi? İstanbul'a gelemediği için Reşat Hikmet... hepimize kan kusturur. Celâl Arif kendisini tabiî reis sayıyordu. Yalnız şu var: Bunun zekâsı entrikada. Bizde entrikayı zekâdan addederler veya onunla karıştırırlar. Tabiî bu iş olamazdı. Fakat her şeyin ruhu amma(. o da öldüğü için Celâl Arif reis olmuşlardı. gözümün önüne iki direk gibi dikiliyordu. (. Bendeki ümitsizliği arttırı-yordu. Zaten olamayacak ve bilhassa kendi hakkında fena fikir hâsıl ettirecek bir şeydi. şayanı hayrettir. riyasete kendi otururdu. amma pek yumuşak başlı.yaralılara bakıyordum. Şimdi de Ankara'da beraberiz. Celâl Arif buna kızdı. çalışmak. Balkan Harbi'nde Fakülte idareme verilmiş. O gün bir mektupla bu şiiri kendisine yolladım. ağızlarına burunlarına bulaştırırlar. «Zeki. Böyle bir teşebbüste bulunmamalı idi. Doğru. Yazık bu işin başına geçmiştir. Bu adamla çalışmak güçtür. Mustafa Kemâl onu bol medhetmediğime kızmıştır. Bunların hepsi de onun şiddetle aleyhinde idiler.. Hüzünlü idim. Pek entrika yapar. devleti kurtaisa böyle. Çünkü İstanbul'daki meclisin reisi idi.. Bu eserin düşmanıdır. (21 Nisan 1336) Mustafa Kemâl kendisini reis intihap ettirdi.¦ mağa kalktı. Çok hoşuma gitti. Zevcemin adı İffet'tir. Faaldir. Bu akıllı işi mi idi?!. Hiç olmasa istanbul'daki gibi reislik maaşı al. Sözlerini de sakınmıyorlardı. Ben bütün vekillerimi hep sade bu mebus maaşıyla yaptım. Bir aralık Adnan geldi. cevval bu doğru. Baktım ki. Bu kadarcık ta yazmasam kitabın neşrini men eder diye korkuyordum. Bilhassa nükteyi ¦ derhal anlıyor. Evvet zeki. zekidir. Aklı se* lime müsâid bir adamdır. Giyinip indim.»dedim. bir millî vazife. Ve güzel nükteler söylüyor. herkesle hoş geçinmek ister. . Zekâ ve entrika dimağda ayrı ayrı merkezlerin mahsulüdür.. Ne çare vatan işi var. bir de bu adamın böyle oluşu beni derin ve elîm bir surette düşündürüyordu. «İffetime» unvanlı şiiri yazdım. Orada onun için şu cümleyi yazdım.. cü ciltleri nihayet men etmiştir. « Adnan'la istanbul'daki mecliste beraber bulunmuş j idik.cevval. Bunu açıkça ifade ediyordu. Hüseyin Avni (Mebus). Bizim Türk Tarihinde. Nice adamlar vardır ki. Başka işlerde öyle titizlik eder ki. Birgün erken uyandım.. Birkaç saat yalnız orada durdum. reislerin hattâ vekillerin hepsinin maaşı seyyanen yüz lira idi.). ahmağın büyüğüdür. meçhuliyeti. Henüz şafak sokmuştu.oldu. Bununla beraber yaşamak. Ankara'ya geldi. Bilâhare şiirimi kamilen bir deftere geçirdim. Ne yapayım deseler. kazanılan herşeyi berbat eder. Muvaffak olsak. Artık Nisan ortalarmdayız.. Pek haristir. 58 Celâl Arif parayı da çok severdi. Mustafa Kemâl'den bahsediyorduk. Onun arkasından da Fevzi Paşa geldi. Yusuf Kemâl oturuyorduk. Koğuşta duramadım..¦>:¦ ¦ ' 55 rumlu Nafiz (tüccar). en ufak entrikayı yapamaz. Inşaallah hepsini neşredeceğim. Bu iki adamın nefsaniyeti buradan başlar.-. Bir bu. Şimdi meselâ birini söyliyeyim: Az kaldı memleketi Bolşevik yapacaktı. Nitekim yerlerinde göreceğiz. Düzenbazlık yapar ki. herşeyin ruhu» başka türlü yazamadım. MECLİSİN AÇILIŞI Meclis açıldı. zeki bir adamdır.. birgün bu adam millete. Hakikaten öyle. Bir zaman sonra İsmet. Halbuki ikisi de ayrı ayrı şeylerdir. Sevdim. Halbuki mebusların. Atinin karanlığı. bu adam başa geçmiştir. insan hayret içinde kalır.) çuvala girmekten başka bir şey değildi. Yoksa istanbul'da hazır olsaydı. Fakat ne yapalım çalışmak lâzım. Öyle olmasa bu adamla iki dakika yanyana durmazdım. Bunu derk . Sonra nice akıllı ve âlim insanlar vardır ki. Bunlara «Ben size birşey söyliyeyim mi?: Bu adamın ruhu habis ve süflidir. Arkasından Harbiye Nezareti yaveri Salih.. Kendisine hüsnü muamele ettim. istanbul'da bıraktığımız karımızda aklıma geldi. Millet talihsiz imiş ki. bunun ise siyah listesidir.. Vakıa hak öyle. Gayrı resmî devam etti. Minder parçasının bir kenarında oturdum. îşte perişan vaziyet. (*) tki kelline metinden çıkartıldı. Okumuş bir adam değildir.

Ey Millet! Yunan gibi asırlardan beri kölemiz olan bir millete nasıl boyun eğeceksiniz?!. taşçı .......Bana Maarif Vekilliğini. «Bakkal Yorgi başınıza vali. HÜKÜMET TEŞKİLİ i Hükümet teşekkül etti.edemedi.. Öldü. böyle vesileler versen a.. O da âciz kalıp gitmiş. Halbuki Hukuk-u Esasiye âlimleri kuvveti ikiye ayırarak muvazene çaresini bulmuşlardı. olacaktır. dine merbut. Böyle bir buhranda ona sığınması onun ne büyük kuvvet olduğunu kendi de itiraf ediyor. Gayrete geliniz. Ona sığınmıştır. mutasarrıf. Halbuki kendi yaptığı şey. Yaptı. Reislik rekabeti ile başlıyan iş bu surette bitmiştir. ' ' 59 '' I emsali Türk harsını yıkmakla meşguldür. CUMHURİYETİN SİYASETt VE ÇETELER Şimdi tuttuğumuz siyaset. hiçbir ecnebi Türkiye'ye gire-miyordu. hem ic. Hâlâ yine tamamiyle öyledir. Çünkü gayesi (.' ni medhetti ve ettirdi.. sefalette. Bütün dini ele alarak siyasete âlet etmiş.. istibdat.. Zonguldak'ı istiyordu. Bu devlet ve milleti dâhiyane bir surette mükemmel bir Avrupa milleti yaptım. Ne yapılacak? Bu millet harbi de din kuvve. Bir milletin temel taşları harsıdır. bu haldeki bir milleti kolay kolay yeni bir harbe hazırlamak da mümkün değil...! raî selâhiyet verildi. Bunun için Rumlar ile izzeti nefsini gıcıklıyoruz. din değiştiremez. Çünkü ilk hamlede dinine musallat olmuştur.)dir: Fakat bence bunları sırf büyük inkilâplar yapıyor. Mustafa Kemâl bununla nihayet onu tepelemiş.. Bunun işleri insana öyle bir zan veriyor ki. . Yıl•. O halde üç beş yıldır bu adam bir düziye bu dini nasıl tepeledi?!. ne emekler verdim.. Hem bir millete din ve itikat behemehal lâzımdır. dahidir desinler diye şahsî bir şöhret hırsı ile yapmaktadır..).)ıdır. Bunu yapan Mustafa ' Kemal'dir..bitmiş. tiyle yapıyordu. Bu adam bu ve (*) Tepişmek.. tahakküm ve düşmanlıkla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Gülünç iş ve çocuk. ilme sığmazdı. I. Bunu kendi yazmıştır.. Hattâ kendi sağ iken millet batsa derhal «Ne yapayım ben ne gayretler. Buna rağmen Celâl Arif bir İtalyan ile böyle iş yapıyordu. Yani bu bıçakla kesilip can vermişti.Halife. istibdat ve tahakküm alâmeti idi. Bu halde (. işin içinden çıkar.. Din harstandır. Madem ki sen onunla (. Mustafa Kemâl aynı zamanda hem meclis. Büyük bir anomali idi ki. padişah din diyor. Amma milletin temel taşlarını söküyormuş.Buna rağmen bu işi yaptı.. . devleti kurtaracağız. Bu millet buna dayanamaz.' dir. Onunla Zonguldak'daki bir kömür ocağım kendilerine mal etmeğe çalıştı.)yorsun... Tutunamadı. parasız. Çünkü bütün millet âdeta istisnasız. Bir harb zuhurunda ne olacak?!.. diye patır patır adamlar asacaktır. İsmet Erkân-ı Harbiye Reisi oldu. Onca hükmü yoktur.Ona anlatmak mümkün olmadı. dini.. O zaman İtalya. lardan sonra bunu büyük ve dahiyane icad olarak gösterip gururlar saçtı ve kendi. milleti.» der.. Erkân-ı Harbiye Riyaseti kabineye dahil edilmek gibi -. bir hatâ yapıldı. Yusuf Kemâl'e İktisat !¦ Vekâletini verdiler..' luktu. Sonra dini siyasete âlet etti. Roma mümessilliğini teklif edip teb'id etmek istemiş.. demektir. başka birşey bilmiyor.. Harpten de yorulmuş. Onları. Bu tamim dikkatle okunmaya lâyık ve ibretli bir şeydir.ve.. elimizdeki düstur şudur: «Padişah .. Amma o bu suretle iki şeye de reis olmak şıkkını düşünmüştü. Halbuki kuş uçmuyor. sade bunlarla Mustafa Kemâl'in eline âla bir bıçak verdi. Parayı pek seven Celâl Arif nitekim birkaç ay sonra da Fago adında bir Italyam Antalya tarikiyle Ankara'ya getirtti.hem hükümeti ' elinde tutmak için İcra Vekilleri Reisi de oldu. Hükümet İstanbul'da düşmanlar elinde esirdir. Sh. Bir millet bir günde .. Bir şey elde edemedi.. Buna «Vahdet-i kuvvâ» adını verdi. din gayreti lâzım»dır.. Fevzi Paşa Müdafaa-i Miliye i Vekili yapıldı. Yoksa bu müthiş bir militarizm idi.... Meclise Mustafa Kemâl'in teklifi üzere hem teşriî. Hem buna hacet de iyoktu. Demek bu millet dindardır. Demek millet kâbiliyetsizmiş. Ya yine birgün lâzım olursa ki. Biz vekilleriyiz. Asıl bunda şu nokta mühim. Kabinenin adına İcra Vekille.! ri Heyeti denildi. 273 de meclisin açıldığına dair bir tamimi var. bu adam Türk Milletinin (. padişaha mutî.

ilah. Hakkındaki fikri. Asla âmir değil. Bu tamimi Bolu tarafı Maarif müdürlerinden biri istanbul'a yollamış. olmadı. «Birgün nasıl olsa sizi asarlar... şimdi bunların birini sağ.Bir masa ve kırık sandalye buldum. Üç ay sâde bu bir memurla çalıştım. Maarif Müdürlüğü'ndeki Mehmed Efendi adındaki Ankaralı kâtibi çağırttım. Kuvvetimiz bunlarla biraz askerdi.. ağladı.ve.Vasil Jandarma Zabiti olacak nasıl dayanacaksınız?» diyoruz. Bu iki adam el'an onun (. Bunlar ötede beride kendi kendine teşekkül etmiş ve ediyordu. Yalvardı. Vakıa bunlara yemek. yok.. Atî için korktuğun şimdi basma gelir. Kabul etmedi. Biz istanbul gazeteleri falan görmüyorduk. çalışması lüzumunu. 60 Umumiye Reisliğine tayinine itiraz eden Rafet ve Ali Fuad'a Fevzi Paşa'nın İsmet'i münasip görmüş olmasını delil olarak gösteriyor. Sh.). şapkayı sonuda Mustafa Kemâl'in eliyle giydiler!. Bir eseri o tarihten sekiz yıl evvel Paris'de yazmıştık. yok. «Korkarım» dedi. «Fazla maaş vereceğim» dedim. Bilmem delil olur mu? Bundaki hak ve sebep İsmetin köle gibi mutî olmasıdır.. çetesiyle Ankara'dan geçti. Dosya yok... taraflarında aleyhimizde epeyce zaman evvelce başlamış olan Abaza ve Çerkeş hareketleri artıyordu. daha istanbul'da Mustafa Kemâl ile teşriki mesai etmesi büsbütün yalandır. . Tehdit ettim. Bina lâzım. harab olursun. bugün onun hakkında da bu nutukda ne müthiş ithamlar bulunurdu. Hele İsmet de ona kör âlet olmayıp itiraz edenlerden olsaydı.. Memur lâzım. Bu çeteler katil ve cinayet yaptıkları gibi bilhassa müthiş soygunculuk yapıyorlardı. Hükümette para yoktu. Hakikaten Türk buna tahammül edemiyor. yapmağa başladım. Müteselli oldu.» Korktu.. Talihe bak ki. Ismet'in Erkânı Harbiye-i (*) Hainlik ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Darülmuallimin binasının bir odasını Maarif Vekâleti yaptım. elbise için yol da lâzımdı... idadî. emirber nefer demektir» Fevzi de mutî bir memur. Ortalığı haraca kesmişlerdi. Aynı zamanda dini de ele alıyorduk. Fakat bu paraların çoğu ihtilas edilip çete sergerdelerinin cebine iniyordu. halı ve emsali de satmışlardı. gelmesi Ali Fuat'tan evvel değildir. Merkez teşkilâtın. Bu adam müthiş bir servet yapmıştır ki. Fevzi de yardakçı aleti.. Bir de «Hürriyet ve İtilâfın iç yüzü» diye neşrettiğim eser için de «İttihatçılardan yirmi bin lira alarak yazdı» demiş. ilk. Mustafa Kemâl. yaşadığımız anın pek mühim olduğunu. Aleyhime de döşenmiş. iptidaî mektep ve tedrisat. Sebebini sordum. diğerini sol kolu yaptı. Aldığımız para da makale başına beş liradır.... İlk iş Maarif Müdürlerine bir tamim yazdım. Şudur: «İsmet demek. Adapazarı.. 279'da Ismet'in evvelce Anadolu'ya geldiğini görüyorsak da bir defa gelip gitmesi doğru olsa bile.. Meselâ bu esnada Çolak İbrahim. Bizim çetelerin hali de müthişti. Bana «sürüden ayrılan uyuz koyun» ve bu gibi şeyler dermiş. Ali Kemâl küplere binmiş. «Kur'an-ı apteshane kağıdı yapacaklar. Sonradan bana hikaye ettiklerine göre ikide bir aleyhime yazmış. «Yanımda çalışacaksın» dedim.. Size şapka giydirecekler» diyorduk. Mustafa Kemâl. Bu ve emsali tamimlerim Maarif vekâleti dosyasında mevcuttur. Bolu. Anadolu'da bu esnadaki seyahatlerimde bizzat böyle propaganda yaparken bu sözlerin herşeyden müessir olduğunu görüyordum. Hele. Pazarda elmas. tşte Mustafa Kemâl bu ikisini. herkesin elinden gelen bütün gayretle millî hükümete zahir olup. İLK GÜNLER Maarif Vekili oldum. Sonra teselli ettim ve Biz harab olursak sen korkma! Beni ölümle tehdid etti: Zora. Yanında öteden beriden sürüp getirdiği iki bin kadar koyun vardı. bunları bütün bu vurgunlarla yapmıştır. ben de gürültüye giderim» Saf bir adamdı...» deyip böyle külliyetli paralar alıyorlardı. Dedim ki: «Çalışmazsan ben sana öyle bir şey yaparım ki. iş görmek müşkil. memur yok. tetik otururdum. mektep ve tedrisatı. Bir milyon lira kıymetinde bir kereste fabrikası yaptı. Almanya'da otuz kadını birden toplayıp zevk yaptığını işitiyorum. bugün Türkiye'nin en zenginidir. Bu da pek müessir oluyordu. Baktım oknuyor. Ismet'i Harb-i Umumîde Kafkas cephesinden tanıyor. dağların borcu vardır dersin dedim.. Düzce. Bunda milletin beni Maarif Vekili yaptığını.. kaç defa ağzından işittim ve işitenlerden işittim. bu tarz şeyler yazdım. Otururken daima düşeceğim hatırımda durur. Şehirlere «iki günde elli bin veya diğer bir miktar para vereceksiniz. mütehassıs yok. Dokuz ay bu kırık sandalyede vekillik ettim.

Ben gittikten sonra bunları da bilmem kimler yağma etmiş. Üzerlerine demir levhalarla numaralar koydurdum. kendi aralarında muhabbet ederler. kendilerine çok söyledim. Kâzım Nami Bey'in teklifiyle Muallimler Birliği Cemiyetini yaptım. vekâleti celile gibi tabirleri yemden ihya. sonra apdest alıp namaz kılardı. Herşeyden ziyade mükâfaata lâyık olan bu adam birşey görmemiştir. Elkab ve nişanları da meclis ilga etti. birşey kalmamıştır. Birkaç kalemimiz var. Pek sofuluk satar. Mebuslara rica ederek. atasözleri. Düşündüm. Bunlardan dosya yaptım. Oralardan vergi alınmıyordu. ittihat Cemiyeti merkezi umumisinde nâfizülkelim müdüriyeti yaptım. Cevap bile vermediler. halk türkü ve şiirlerini toplatmaya başladım. Ele geçen eski altın. bazı yerleri silinmiş idi. İllâ lügatli Türkçe Tuhaftır. Maarifte en mühim teşkilât hars teşkilâtı olacaktır. Bursa. Neyse kurtuldu. Adam gönderdik. Buna herkes. Maattessüf benden sonra devam ve neşredecek yerde hepsini kaybetmişler. Bunları vekâlette yapabilirdi. O.Bu para ile daha şümullü işler değil. Bu hal bizde de oldu. Yanlarına eş dostta gelir: Lâklâkiyyet ve keyif ederler.orta keza âli tedrisatı yüksek mekteb ve tedrisat olarak birçok istilâhları Türkçe-leşlirdim ve sultanîlere lise adını verdim. Benim zamanımda vekâletin bütçesi dörtyüz bin lira kadar birşeydi. «Hamdullah Suphi. Bilâhare ve yıllardan sonra ben tetkikat için vekâlette aradığım vakit yalnız bir defter kalmış. Getirdim. Pek kıymetli şeylerdi. Bu sebeple ona Vehbi Molla adını takmışlardı. ondan sonraki maarif vekili Vehbi Bey (1) lağv kararını vermiş. Her kalemde işleri gören ancak bir iki memurdur. İbrahim Hilmi Bey'i tavsiye etti. gümüş. Benden sonra Hamdullah Suphi bu müdürlüğü lağva kalkışmış. Memleketteki bütün mimarî âbideleri tescil ettirdim. Derhal lügat. 61 ti. Ne diyeyim: Böyle oluyor. hayvanı cemadî asar-ı atikayı hâvi mahallî müzeler. ne bu sefer mebuslar vaadlerine rağmen elbise getirmediler. Bu adamlar ana dillerini yazamıyorlardı. İbrahim Hilmi ciddî. dinlemedim Anlamıyorlardı. Mektup yazdık.Defter ve emsalinden birçoğu da geldi. Bunu ilk meşrutiyet meclisinde de yapmış. ikisi de iyi insanlardı. Hayret şu ki. Şimdiye kadar hars kelimesini yalnız Ziya Gökalp yazılarında telâffuz etmiş. Liselerde nebati. kahve ve sigara içerler. Uğraştım olmadı. En zengin yer de oraları idi. din perdesine bürünürdü. âdet. İstanbul. Vekâletin sicilini onun gayreti meydana getirmiştir. Bizim teşkilât ilerledi.bunları bile yapmak güçtü. tesisini emret-tim. Şaşılacak şey. Bugün daha geniş bir halde büyütmüşlerdir. «Ne yapalım gele62 . Bunu menetmek istedim. paralarla vekâlette bir müze esası kurdum. Lozan sulhu olunca bunlar akın akın Ankara'ya gelip mühim yerlere yerleşmişlerdir. Kalemlerinde iş görmez. Haklarında malûmat ve fotoğraflarını aldırıp. spor. istanbul'daki maarif memurlarından işe yarar birkaçım getirtmek istedim. millî oyun. Bu esnada Kâzım Nami'yi buldum. Sonra Hey'et-i Vekilede de karar verdirdim. Arapça ve Acemceli dili yazıyorlar. yolda kaybolmuş» dediler. Mustafa Kemâl de itiraz et(*) Alet ve kör değneği olmak anlamında iki kelime metinden çıkartıldı. Sırf gösteriş olsun diye mecliste yapardı. O vakite kadar bunun kıymeti bilinmiyordu. Elkabı kaldırdım. terbiye meselesi. Sakarya Harbi arifesinde Kayseri'ye kaçarken götürülmüş. Gülünç iş. Lozan'dan sonra zatı devletiniz. Derhal tahriratın sade Türkçe ile yazılmasını emrettim. bakır. kimse ve kendisi de. Paralar cepheye veriliyordu. kollan sıvar. koridorda böyle bir iki volta vurur. izmir gibi yerler işgal altında idi. bunu getirdiler. Memurin ve istatistik Müdürü tayin ettim. hiçbir memur yazamadı. her tarafın elbiselerini getirtip bir etnoğrafi müzesi yapmağa teşebbüs ettim. resmî tahrirata idhal ettiler. getirttim. Ondan sonraki maarif vekili bu müdürlüğü lağva kalkışmış. takdirle kabul ettirmiş isem de ne o vakit. (1) Balıkesir Mebusudur. Hattâ namaz zamanları meclise gelir. En yüksek memur olarak tayin ettim. lakunya giyer. Bu devlette ilk olarak İstatistik Müdürlüğünü bu suretle teşkil ettim. Bu da su görmüş. Azametli efendiler. Bizim memurlar tuhaftır. Ötekilerin ne olduğunu sordum. çalışkan ve iş ehlidir. Bunları bir cemakân yaptırıp içine koydum.

Cedveller yaptırıp imza ettirdim. Korkudan yaptılar. Kolayına «Beylik yasağı üç gün sürer» demezler. Çünkü hayretli ve telâşlı bir tarzda söylüyordu. İki gün yolunda gidiyor. Bizim hükümet daireleri adetâ atâlet yeridir. Mustafa Kemâl bir seyahatten döndü. insanın hoşuna gider. O hocanın geldiğini. Bir tamim ile bütün mekteplere muallim ve talebeden herkesin kendisine de Oğuz. 63 I Bir gün bir muallim bir mektebe talib oldu. Kıstalyevm yapacağım dedim. Hattâ kontrol üstüne de kontrolünü iyi yapıyor mu diye bir kontrol koymak lâzımdır. roman okuyorlar. Gitti. orada üç günü geçmiş tahrirat bulursam o memura ceza ederdim. El sürme! ilk günlerde en mühim dert iyi memur ve muallim bulmak idi. Gelenler yine ayakta kalıp çok duramadılar . Dedim ki: Burada millet size gazete okuyasınız diye para vermiyor. Süt. soruşturdum. bakardım. Bağırdım: Şimdi kavunları alıp kafasında parçalarım» dedim. Bu bizde müzmin bir hastalıktır. Yiyecek. İSİMLERİN TÜRKÇELEŞTİRİLMESİ Memurlara tıraş olup da geleceklerini ve kaput. Mekteplere. Kâzım Nami'den kıstalyevm yaptım. Bunu işiten adam kaçıp gitmiştir. Oralarda memur adedinden fazla sandalyeyi yasak eltim. bana Beypazar'dan kavun getirdiğini söyledi. Zahir şerrine lanet. Bilhassa Konya'da epeyce kalmıştı. Arada keyfe mettefak bir masanın çekmesini çeker. Kâzım Nami yarım saat sonra geldi. «Yapma» dedi. Şimdi misafir yok ama bu sefer de gazete. Bu sebepten para işlerine de asla elimi sür-memişimdir. «İnsan böyle azar» dedim. nizam ve intizama sokmak pek güçtür. Sahte imza koyamadılar.Bir iki defa ansızın gezip misafir getirenler varsa dışarı çıkardım. insan tuhaf mahlûktur. Onları da yasak ettim. Bu sayede adları dahi Türkleştirmeye doğru büyük bir adım atılmış oldu. Sonra madunlarımın yüzüne nasıl bakarım» dedi. yoğurt her ne gelse asla kabul edilmezdi. Bunun verdiği müşkilât müthiş idi. Bu listeyi tamim ettim. maarif vekâletinde 3 günden ziyade durmıyacağı hakkında şiddetli emirler verdim. Haber vermediler. «Ne yapacaksın.iyisi mi evvelinde dikkatli olmalıdır. Geri aldım. Dosya yok. Birkaç gün aldırmadım. Zaten birçok adamla döğüş edeceksen. Böyle bir talib olunca çaresizlikten . Öte tarafı hiçtir. Bu haber beni keyiflendirdi. «O halde bana haber verin ben kovarım» dedim. Onu iş saatleri haricinde okursunuz. Talib olanları ne olduğunu bilmek için hiçbir sicil yoktu. Beni gördüğü vakit dedi ki «Sen neler yapmışsın be?» içimden «Yaptıklarımdan hoşuna gitmeyecek birşey öğrenmiş. Ona bir takım adlar verdim. hediye derken haberi olmadan rüşvete kayıverir. Demek ki. Ve kontrol sıkı bir surette devam edip gitmelidir. Yanıma memur gibi Mebus Besim Atalay'ı almıştım. Ben rüşvet almam dedim. Kendisinin de bulup listeyi çoğaltmasını söyledim. Bal tutan parmak yalar. Geç geliyor.Bu ders oldu. «Canım rüşvet olur mu?» dedi. Onları makine haline getirmek. iki yıl sonra idi. Evime sıkı tenbih etmişimdir. Memurlarla mektep çocuğu ile uğraşır gibi uğraşmalıdır. Kapılara misafir kabul edilmez diye levhalar yazdırdım. Cetveli istedim. münasip tayin ettim. fakat kontrolü gevşetirseniz derhal eski haline avdet ederler. Sokarsınız. başlarıyla et. Devam fena idi. deyip hiç bilmedikleri ve yapmadıkları bu şeyleri yapıyorlardı. Bir işin. Birgün işe başlama saatinde daireye gittim. onu devirirsen hepsi kaçar. Ne yapmışım? dedim. Beypazarı'nın kavunu nefis ve meşhurdur. Böyle şeyler tatlıdır. «Hediye diye başlar sonra yumurta çalan deve de çalar» dedim. kontrol hükümet dairesinde en mühim bir şeydir. herif bize kızmış» dedim. Pek yalvardı. aile adlarına da koymalarını emrettim. en ufak yiyecek bir hediyeyi de kabul etmedim. An'anevî bir mükâfat olarak beni sevindirdi. Ömrümde.ni kovamayız» dediler. «Para meselesi değil. Beş on gün sonra Kâzım Nami geldi. Geldi. bütün muallim ve talebeye Türk adları koymuşsun bu adlarla söyleniyorlar» dedi. «Niçin?» dedim. Yılanın da başım ezmek lâzımdır. Türk millî adları yayıldı. Besim Atalay bu listeyi kendi namına neşretmiştir. lâstik ve feslerin kapının yanındaki odaya bırakacaklarını tenbih ettim. Dedim: «Daha iyi ya sana yapınca ötekiler tam korkar». haysiyet meselesidir. Böyle alışır. Bu gayet iyi bir tabiyedir. Tamim. erken gidiyorlardı. Geç gelen başkaları da var. Tuğrul gibi Türk adlan koymasını emrettim. Herif İsrar etmiş ve yalvarmış. demek muvaffakiyetle yürümüştü. işinizden kontrol ede-mezseniz derhal yine eski haline geliyor. Memurlar artık benden titriyorlar.

onun için» dedim. Merkezde açık bir yere tayin ettim. Derken çete reisi Çolak ibrahim. Uğraşıyor. Bana bir mektup göndermiş. herşey 64 kalkmıştı. o mebus düştü. «Yarın gel!» dedim. Baktım vak'a da güzel: O mebus. Enerjik bir adamdı. Hocaları dinlemiyorlardı. Beş dakika sonra şâb-i emred bir çocuk geldi. Benim de istediğim şeydi. Bu benim çocuğuma fiil-i şeni yaptı. tamimle. «Polis çağırıp şimdi atın! burada bekliyorum. Medih ede ede ayyuka çıkardı. Bu. Titredi. «Sana. Ankara mektebine tâyin ettiğim adı iyi hatırımda değil. Beş yıl hapis yattı. Diyor ki «Falan adamı yanına almışsın. O esnalarda herşeyin şirâzesi çözülmüştü. Hâlâ mebustur. «Sen onu nasıl azlediyorsun? Ne hakla?» dedi. Leylî talebeden gece gezmeye gidenler bazen hiç gelmeyip geceyi dışarıda geçiren gençler de oluyordu. dersten başka bir şeyleri olamıyacağını anlattım. Üç gün sonra iki muhtelif mektup aldım.. Çıktı. Bir gün on leylî talebe. ilk zamanda hem bir memur yok iken mebuslardan birine «Bazı günler gel. atarım» dedim. Ders zamanı dersaneye girmiyor. bir tertip ile beni dolaba koyup edebsiz sırrını bana kolay yaptırmış. istizah yapar. Arada geliyordu.Oluyorsa da tam değil. Hüsnü şahadet ederlerse tayin ederdim. Takrir kabul edildi. Dolaba konmam pek gücüme gitti. Bu mebus Maarif müdürlüğünden mebus olmuştu. müdür.. olmadığı takdirde her yerde haylaz talebenin böyle . olmuyor . Köpürdü. Demek muhterem mebus bana olan garezini kuvveden fiile çıkarmağa çalışıyor. sokağa gezmeğe gidiyorlardı. düşürürüm» Ben de kızdım: «Siktir şuradan defol!» diye kovdum. Meğerse bu cebren çıkma da o mebusun teşviki ile imiş. işte sicilsizlik ve hüsnü şahadetler. müdi-rin muhalefetine rağmen cebren sokağa çıkmışlar. ahlâk ve faziletten bahsettim. Otuz kadar mebusu kandırmış. bak neler yaparım.» Hemen memuru çağırdım «Sen böyle etmişsin dedim.. her yerde her şeyden evvel disiplin olacağım. Darülmualli-minden mezun. Muallim. Gitmek istemedi.» Müdüre dönüp «bunları şimdi dışarı atın!» dedim. Nitekim Meşrutiyetin iptidasında da herşeyin şirâzesi bozulmuştu. Haberi yok. «Aman beni rezil etme! kendim savuşayım» dedi ve hemen gitti. Ben hemen Ankara mektebi vak'asını. alâ. Bu zat evvelce Sinop'ta mektep müdürü idi.. Bir mühim hâdise yapmak lâzımdı. Herkesi fantazi hislerle ve gözlükle görüp methetmesidir. Gitti. «Masum çocukları sokağa attı. Birgün geldi. istidasını verdi. Talebenin henüz rahmi maderdeki çocuklar gibi olup. Nasihatla.muallimleri toplayıp halka ettim. git zaman Ankara Orta mektep talebesi. dünyaya gelmemiş demek olduklarını. Derhal mektebe gittim. on çocuğun kovulduğunu. Bu adam merhametsiz bir canavar!» demiş. Adını söyliyemiyece-ğim. Bu mebus propaganda da yapmış. Birgün Hamdullah Suphi birini getirdi. Mebusun çocuktan biraz evvel gelmesi tertib imiş. Rezil etmedim. Fakat yüzüne vurmadım. binaenaleyh disiplinden. Haydar Bey adında bir zata mektebin disiplinini iade etmesini tenbih ettim. «Kolundan tutar. hem de bir de bir çocuk gece evinde kalmış. Geldi. Diyor ki: «Bu çocuk en rezil biridir. emirle olmıyacağını biliyordum. müdür haber verdi: Tahkikat yaptık. . Silifke Maarif Müdüründen bir mektup aldım. evvelce söylediğim mebusun istediği şeydi. mâni olmak isterse üste fena sözler. Önüne getirttim. Bir derece Türkbilik ilmine dâir de malûmatı vardı. Mebusa bu çocuğu tanıyıp tanımadığını sordum. Ve âsilerin isimlerini okuttum. Hamdullah'm en büyük kusurlarından biri de adam tanıyamaması. Kıyamet kopardı.. Gel zaman.» dedim.. Kalktım. Sizi kovuyorum. Hem de pür hiddet. Ertesi günü bir de baktım. çetesiyle Ankara'dan geçiyormuş.bizim memurların şahadetine o adamın memleketinin mebuslarına müracaat ederdim. Nizam. Baktım Ankara'da muallimlik istiyor. itaat. inkılâp iptidalarında böyle haller oluyor. oturuyoruz. «O oh. Mektebe devama başladı. insaniyetten. Attılar. Fevkalâde müstaid ve ahlâklı bir çocuktur» dedi. Arası biray geçti. müdürleri aleyhinde isyan ettiler.. «Git!» dedim. Mebusun (Hüsnü şahadet eden) hem fail ve hem mefûlü-dür. içlerinden bir genç geceyi mevzubahs mebusun evinde geçirmiş. Çocuklar «Gitmeyiz!» dediler.» Bunu öğrenince fena halde kızdım. Bu hal müterakeden beri herşeyde ve talebelerde de vardı. hakkımda istizah takriri verdiler. Size yedirilen millet ekmeğine günahtır. usûl. Tayin ettim. Sükûnetle «iyi değilmiş. Millete yaramazsınız. dedim ki: «işte siz kötü çocuklarsınız.. Bunların önünü almak lâzımdı. hakaretler de savuruyorlardı. yardım et!» dedim. Derhal çocuğu azlettim. Bu çocuğun müzekker fahişe olduğundan bahsediliyordu. Talabeyi.

işde görmüş. Neler ve kimlerle uğraşmalı. fakat bir kısmı illâ sevmemiştir..)suz benim namuslu olmamdan gelir. Sen şimdi bizzat çıkıp beni müdafaa edeceksin. Ben yapmadım. Birinci istediğim bu idi. Kül gibi oldu.» dedim. Şiri nizamlı şiirdir. «Sen fail ve mefulsün. birkaç beste gelmişti. hamiyetimi görmüş.. Daima fena şeylerine itiraz ettim... Bu yolsuz harekettir. Bana bir şey isnad edemiyorlardı. Mahmud Esad Yenigünde aleyhimde şiddetli makaleler yazmağa başladılar. İstizahta kürsüye çıktım. Mehmed Akif'in bir şiirini mecliste (*) Namusla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Hem de Muhiddin Tanin'de vaktiyle aleyhime neler yazmıştı. kalemi mahsus teşkil edenler vardı. Dedim ki.ben ise bunları erbabından mürekkep bir komisyona verip onlara seçtirecektim. «Eğer istizahta davam edersen bunları kürsüden söyleyeceğim. Şimdi ne olduğunu yüzüne vurmak zamanı idi. hamiyyetimden takdir ile bahseden bunlar yine «Cemiyete çok fenalık yaptı.. Hattâ gayretimden. namuslu bir memurdur. Vekâlet yalancı mevkiye düşer. Malûmatlı. Huzurunuzda mesul varsa ben olabilirim.Onlar da müzakere edip hazırlanmışlar. Çünkü o vakit milleti böyle bir masrafa sokmağa lüzum yoktu. Bu da ittihatçılıktan ve galiba onun (. Bu ittihatçılık acûbe bir şeydir. istizah başladı. Zavallı pek fakir. bu ve emsali adımı «Sert Adam»a çıkardı. Tuhaftır. Arası biraz geçti. Ve bana hâlâ yan bakarlar. İSTİKLAL MARŞI Millî hareket devamda. Bir memur burada hedef olamaz. Ben Rusya'ya gidince Hamdullah Suphi bunları hiç nazara almayıp. Derhal her tarafta disiplin teessüs etti. Yunus Na-di Ankara'da Yeniğim Gazetesini çıkarıyordu.. Halbuki ben sert değil bilâkis yumuşak insanımdır. bana birşey yapamayınca bu sefer Kâzım Nami'yi hedef eltiler. Mecliste beni. Bu sebeple ağır ve pek monotondur. Eskiden beri bana hissî düşmandır. Akif'in bu marşının gütfesi arûzlu ve hece adedi çok vezindedir. Yine kendisine Maarif Müdürlüğünü verdim. Onun himayesiyle vekâlete germiştir. Mecliste ne dalaveralar olur. Neyse itimad olarak bu işi de bitirdik. kendi de beni kürsüde müdafaa etti. Böyle olmazsa iyi idare mümkün değildir.» demişlerdir. Bu tarz ile erbabında gayret kalmaz. O da fena korkuyordu. istizah günü oldu. Biraz evvel meclise gittim. Yine bir istizah yaptılar. Hem iyi adamdır. Çolak'ın mektubu ile o husustaki diğer mektupları da okuyacağım. Bunu o da körüklüyordu.. «Hayır dedim. Ben orada kaldıkça Kâzım Nami kalır. Bu vakadan sonra bu mebus bana karşı daima mütî hayırhah tavır takınmış. Mahmud Esad da Yunus Nadi'mn adamı olmuş gazetesinde yazı yazıyordu. Hücumları Kâzım Nami'ye idi.. Maatteessüf biz de daima böyledir. «Pekiyi» dedi. Daima defetmeye vesileler aramıştır. işte devlete. Den orada iken otuz kadar güfte. Bunlar o otuzlar'dan.kovulacağım bir tamim ile bildirdim. yerine korsunuz» dedim. öğrenmiş bir takım insanlar da vardı ki söylüyor-lar. Bu adam gayretimi. Beni düşürürseniz. Meclis hınca hınç dolu idi. Yüce ihtilâl ve savaş günleri. Bu surette beni atmak istiyordu. Bir köşeye geldim. Teşviki sen yaptın. Mahmud Esad (Adliye Vekili sonra) Nadi'mn yetişlirmesidir. Böyle zamanlarda milletler en güzel millî marşlarını yaparlar. Başka vekillerden müsteşar tayin. Çocuğu gece evinde alakoydun» ve evvelki vak'a hakkındaki Çolak İbrahim'in mektubu müfadini de söyledim. Bunlar o vakte göre fantazi idi. Yalnız haksızlığa karşı bütün kuvvetimle kıyam ederek idarede de hatır gönül bilmem. O vakit ondan iyisini bulur. Bu adam ile aramızda birşey yoktu. 65 BİR GARİP BÜROKRASİ MACERASI ¦. ikinci istediğim bu mebusa darbe idi. Buna müsteşar olmak istemesi için yüz isterdi.. Ekmeğinden olur diye telâşta idi. Ben onunla nasıl çalışırdım fakat ben bunlara bakmıyordum. Mustafa Kemâl'in teşviki idi. Düşünülmemiş. Muhiddin benden müsteşarlık istedi. Bir millî marşın güfte ve bestesini en iyi yapana beşeryüz lira nakdî mükâfat vereceğimi ilân ettim. millete iyi iş görmek de ne belâlı şeylerdir. Bu mebusu buldum. Bir istizah fakat içyüzü ne!.. ittifakla itimad reyi aldım. Ben cevap verdim: O da otuz arkadaşım vazgeçirmiş.. Mektep vakası. Mustafa Kemâl benden bizar idi. fakat asla beni sevmemiştir. 66 okuyup kabul ettirmiş. Çok namusluları beni sonradan sevmiştir. Nadi. Halbuki marşların güfteleri . Bunun başı eski Tanin gazetesinde müdürlük eden Muhiddin idi. Bir aralık bazıları onu azledip işi bitirmemi teklif ettiler. «illâ bunu azledeceksin» dediler. Vermedimdi.

nişan talimleri yapıyorlardı. Hoca Mebusların imzalarıyla falan. Halide Hanım müzakerelerde âdeta müstebit. Hattâ bir defa biz de Halide Hanımla mavzerle nişan attık. belki başka sebepler de inzimam ederek. bizim çaldıracak marşımız yoktu. Abdülhamid'in marşı ki güzeldir ve diğer Avrupa'da mevcut «Alaturka» marşlardan alarak bir millî marş bestesi yapmak hepsine müreccahdır. kendisinin Maarif Vekili olduğunu Amerikalılar'a söylemiş. Sade onun fikri hüküm sürmelidir. Bu sebeple bugünkü Londra Sefirliğini de ona medyun demektir. O devrede gitti.Güfte de yüksek bir şey değil. Nihayet meclise mebus sıfatıyla kabul ettirdi. Sonra ne yapıp yapıp Maliye Vekili de yaptırdı. Para yoktu. Tabiî iki tarafınki de bir kuru sıkı idi. Mustafa Kemâl de Ankara Müftüsünü kandırdı. Mustafa Kemâl. kâtipleri Halide Hanım'ı sık sık ziyaret ediyorlar. Hasılı idam cezasını yedik. Ferid (Eski Kütahya Mebusu) Ankara'ya geldi. Biz hükümeti tekil edince Padişah ve ingilizler her ne yapabileceklerse derhal yapmağa teşebbüs ettiler. Bankaların paralarını cebren alıyorduk. hem de körükörüne itaat etmeli. işler çorba idi. Ferid Paşa. eski Harbiye Nezareti Yaveri) onun pek müdavimlerinden idi. Adnan yalvardı. Millî marş pek lâzımdır. Ferid istanbul'da Ferid Paşa kabinesine girmişti. Avrupa'da diplomatik memuriyetlerde de bulundum. Ricamızın bir kaçında ben de mevcut idim. Nihayet Halide ve Adnan Türkiye'nin yedi başlı ejderhasına muhalif harekete başlamışlar. Besteside iyi değildir. Hâlâ da iyi bir marş yok. idamımıza karar verdiler. Hakkı Behiç sonra deli oldu. Bu ise Mustafa Kemâl'in en sevmediği. her şeyde kendisine rey sorulmasını istiyordu. araları açıldı. Mustafa Kemâl ile Halide Hanım'm arası pek iyi idi. Ferid de orada yiyip içiyordu. Ferid'i meclise kabul etmek istemedi. mahvolmaları mukarrer iken. Daima görüşüyorlardı. Adnan. Amerika gazeteleri yazmış. Adnan söyledikçe o da Ferid'e müthiş küfürler savururdu. hemen daima kendi fikrinin kabulünü. Baktım idama mahkûm olan diğer arkadaşlar da hiç müteessir görünmediler. evine misafir etti. Mustafa Kemâl kızmıştı. Yani fırsat kaçtı. Yalnız gördüğüm ve sezdiğim bir şey vardı.Muariz fırkaya girmişler. iyi vuruyordu. Mustafa Kemâl ile Halide Hanım'ın arası açıldı. Herkes ona itaat. yüksek buhran ve heyecanlı millî vak'a bir daha ne vakit bulunur? Hem bulunmamış.. «Halide Onbaşı» adım takındı. ilk Maliye Vekili Hakkı Behiç idi. Halide Hanım. Sonra buna iyi bir güfte de yapılabilir. Halbuki orada sefir iken. en işine gelmeyen şey. yani yaverleri. Ferid gelince işleri yoluna koydu. çok geçmedi. bir fetva yapıp istanbul'u itham etti. Ferid'in Adnan'a ebedî bir minnettarlık meselesi lâzımdır. Bir iki ay geçti. Sıkılırdım. Galiba hâlâ öyle.serbest şiir olmak lâzımdır. Ferid yanlarında misafir iken Halide ve Adnan Ziraat Mektebini] aşağıdaki binalarından birinde oturuyorlardı. İSTANBUL'LA İPLER KOPUYOR Bu esnalarda Halide Hanım bir nefer ceketi giyerek orduda da uzun müddet kaldı ve dolaştı. artık münasebet hemen de büsbütün kesilmiş olarak vücude gelen vaziyet sulha kadar sürmüştü. Avrupa'da resmî memuriyetlerde millî marşlar çalınmak âdetine binaen insan lüzumunda bu noksandan utanıyor. Herkes marşım çaldırır. Maatteessüf Fransız büyük inkılâbında olduğu gibi bizde de biri çıkıp ta Marseilles gibi bir millî nefis eser vücuda getiremedi. O halde mühim müzakerelerde bazen hususî surette iştirak ediyordu. Bu seyahatlerine dair Ankara'da ve Millet Meclisinde dedikodular yapıldı.. hâlâ ecnebilerden onun vaktiyle Maarif Vekilliği ettiğini söyliyenler görüyorum. Salih (Salih Paşa. Zaten . Şeyhülislâm Dürrîzade'nin imzasıyla bir fetva neşrederek bunda bizi yani Hey'et-i Vekile âzâsıru huruç alessultan töhmetiyle itham edip. Galiba birbirine tahakküm meselesiyle bağlıyarak. Aralarındaki dostluk az sürmüş. Bunun iç yüzünü bilmiyorum. uğraştı. Salih Paşa'yı atıp Ferid Paşa'yı Sadrazam yaptılar. bana da bu yediğim idam cezası kuru sıkı bir tesir yaptı. Mustafa Kemâl'in hususî etrafı. Halbuki hal böyle iken. Pek aleyhinde idi. O zaman Halide. Türkiye'den mehcur yaşayan Adnan'a fena muamele yapmıştır. Şunu söyliyeyim ki. Mustafa Kemâl aleyhinde söylenmeye başladı. Böyle yapılacağına Mozart'ın pek nefis olan «Türk Marşı». Böyle yüce ilham verir gün. Bu rivayet o kadar kök salmıştır ki. At gezintileri. atik ve akıllı davranıp herkesten evvel Avrupa'ya kapağı atmışlardır.

Bize Ankara'ya giderken dedikleri şey ne kadar doğru imiş. atacak. Bekir Sami iri boylu bir zattır. Galiba teşvik eden. Elcezire cephesinde bizi Asûri. hükümet hepsi oldu. Cami haklı. Dahiliye Vekilini âmir gibi tanımıyor. Irak'ta. Cermânî nesil ve dilleri de o zümredendir. Asetin-dir. kitap yok. Bu onun en baş huyudur. oradan silâh. aleyhinde söylüyorlardı. Mustafa Kemâl Fransızca muharreratta vekillere Bolşevikler gibi "Commisaire" diyordu. yola geldi. Bilâkis kendisi ona emrediyordu. Fakat Mustafa Kemâl. Tabiî bir surette. Adnan bana prezante etti. Halife Orduları (Kuvvay-ı İnzibatiye) teessüs etti. Bunu da biliyorduk. para ve emsali alınmak düşünüldü. Maliyeyi yoluna koydu. Cami buna dayanamadı. biri gitti. Nihayet Mustafa Kemâl. Tabii itten beter korkuyordu. mesele ihdas ettiren bizzat Mustafa Kemâl idi. Bekir Sami Hariciye Vekili idi. Sonra sefir ve Mustafa Kemâl'e başkâtip oldu. Bekir Sami'nin oğlu da Rusya'ya heyetle beraber gidiyor. işte Ali Rıza Kabinelerinin olmamasının tesiri görülüyordu. Kabiliyetli insanları çürütecek. Aklı başında namuslu adamı çekemez. Ikiyüz elli bin kişi kadardırlar. Cami. Sevdim. ilk adımda curcuna. Câmi'nin ömrü kısa oldu. Geldanî kuvvetleri iz'aç ediyordu. Vaziyetimiz buhranlı olmağa başladı. Yusuf Kemâl ne vekil olduğu vekâlete gidiyor. Hizmetleri. şimdi birer birer tepeliyecek. Bizim askerler bunlara sıra ile Garb yahut izmir cephesi. Elcezire cephesi. Roma Mümessili sıfatıyla Câmi'yi yolayıp def. Nihayet aşikar olan bu haksızlığa dayanamayıp Mustafa Kemâl'e gayet dürüst bir surette söyledim. Şimdi istanbul bütün kuvveti pazuya vermişti. Yüzelli bini Hrıstiyan. ne de Heyet-i Vekile içtimalarmda alınan kararlara imza koyuyordu. Arkadaşlar bunun hâline gülüyor. Bu da reisin istediği şey. daha ilk adımda esaslı bir buhran çıkacak. Eski vali vekili Yahya Galip. Bismillah dedik. sonra kördüğüm oldu kaldı. Perişan olup ele geçersek ben işlere karışmadım. Ermeniler de bizi Sarıkamış'dan tehdit ediyorlardı. Hem rakib kalmasın. Yahya gitti. Yahya onun adamı. ne yapayım cebren Ankara'da alı-kondum diyeceği görülüyordu. zaruret sebebiyle mevkıye gelmesine mani olmamış veya olamamış. Anlaşıldı ki. Hoppala. işler arap saçı. Çünkü Mustafî Kemâl kavgasız duramaz. ya hep istifa 68 edelim» dedim. Bu kararlar deftere yazılmıyordu. kıymetleri anlaşılıyordu. Bu adam dirayetli adamdır. Bu esnada Kâmil Paşanın torunlarından Hikmet geldi. Para buldu. Bunların Çerkcslerle ırkî hiçbir münasebetleri yoktur. Dahiliye Vekili idi. Erzurum'da birer cephe teşekkül etmişti. Şikâyet etti. Şark cephesi adlarım verdiler. Câmi'de artık meyus oldu. Yunanlılar da izmir'den taarruzlar yapıyorlar. Hesap. Ahlâkı da böyle olsa ne olurdu. ilk iş olarak Heyet-i Vekilede Rusya ile temasa gelmek. Değirmen kuruldu amma. Fakat mebus yaptı. Bunların hepsi birden bir plân dahilinde mütekâsif bir tazyike başladılar. Orada daha iyi görüp daha ziyade sevdim. Fransa'da okumuş. cenub mailedeki diğer kısım müslümandir. Asetinler Hindi. illâ böyle hükümet olmaz. Hem de kalburun üstüne gelenleri. defedecek. Bu millet Kafkas dağlarında oturur. yani izmir'de. Yürüttü. Sonradan Mustafa Kemâl onu haksız yere irtikâbla ithama kalktı. Dilleri de Çerkesccdcn tamamiyle ayrı bir dildi. Fransızcası pek kuvvetli hem de baktım ki. Çünkü Yahya Galip bu kadarına cesaret edemezdi. Onun riyasetiyle Yusuf Kemâl berabe: olarak Ruslarla bir muahede yapmak ve onlardan yardım almak üzere yollandı. bunun suyu nereden gelecek? Bizde on para yok. Ben Hariciye Vekâletine de vekil edildim. Bu çocuk yolda giderken bir baştan öbür başa kadar Çcrkeslik propagandası yapar. Heyet-i vekilede uzun müzakereler oldu. bir müddet sonra oradan da azletti. Adana'da.ele geçersek bu idam cezasız da idam edileceğimiz muhakkak idi. paraları alıyoruz. Vali olmuştu. Ha. Asetinler böyle iri olur. fakat bu zat tamamiyle hakan. Anadolu'nun muhtelif yerlerinde aleyhimize kıyamlar tertib ediliyordu. Ferid Maliye Vekili oldu. Yahya Gaüb'i himaye ediyor. Zaten o maliyeden habersiz. Ziraat Bankalarına vaziyet edip. Neyse baktı ki. HESAPS1Z-KİTAPSIZ GÜNLER Meclis. Hakkı Behiç Maliye Nazırı. Bankalar ve müesseselerde de müsadere edilecek para kalmadı. Hariciyeye memur ettim. . Lozan'da da beraber bulunduk. terbiyeli ve ahlâklı bir gençtir.. vergilerden birşey yok. Cenup yahut Adana cephesi. Cami istifaya kalktı. askere sarf ediliyor. Daha ilk adımda bu ne iştir? Ya bu adamı Valilikten çıkarmağa razı olunuz. Maaşlara.

. Çeçen.. Çerkeş. Rusya'daki bütün bu milletler Türk'ü canı gibi severler. Yahu!. Şaşılacak bir cesareti var. Hem de ne küstahça bir cesaret!. Bir yavru tiftik keçisi var. Fakat benim içimi kurt yiyor. Bizim karının.. Sonra Rusya'ya gittiğim vakit bunlardan istasyonlarda vagonumuzun penceresine yaklaşıp etrafına bakındıktan sonra mazlûmane «Bizi ne vakit kurtaracaksınız?» diyenleri keza bir yerde arkamızdan bastığımız toprağı öpeni gördüm.. kaçıramayız. Bizdekiler ise aksine Türk düşmanıdır.. alm yazısı ne ise olacak. koyun. Mudanya'ya geliyor. Harb-i Umumîde Bükreş'e giden ordumuza iltihak etmiş.. nasihat ediyormuş. Abaza hep Çerkeslik davası ederler. 37 70 bir karı da var.)sızlık. fakat ya halk duyarsa. Seviyorum.....Alıştı.. Bursa Valisi bana telgrafla haber verdi. imiş.Halkı bize ısındırmak dava için lâzım. Bana da haber vermeden 10 yaşındaki bir hizmetçi kızı alıp bir vapura gizlice atlıyor. Yine şaşılacak şey. oraya yanaşılmıyor. Böyle feci ve eğreti bir vaziyetteyiz.. Zevcem diyor. Hükümette Hey'et-i Vekile müzakere odasının yanındaki odalar mahrem bir vaziyet almış. Şimdi onun sırası mı? Hem bu kadın hükümete.) imiş.. Artık hanesi orası.. Bu gibi şeylerin halkımızca ne kadar fena gözle görüldüğü malûmdur. Heyet-i Vekile odasının yanına misafir edilir mi? Başka Hey'et-i Vekileyi teşkil eden onbir mebus ve nazır efendiler olmak üzere koca bir vilâyet. Eh.. Dâvamız ne? Bu iş ne? Perhizimiz ve bu lahana turşusu tam birbirine uygun. Halbuki Rusya'dakilerin hakkı vardır. Bari (. Hattâ haremi ile Mustafa Kemâl'in yanma yerleşmiş beraber içiyorlar. herşey tehlikede... Her tarafta aleyhimize isyan hareketleri daha ziyade kaynıyor. keçinin de vaziyetten haberi yok. Avrupa'da da böyle şey müthiş bir skandaldır. Bir de baktım. memur ve ahalisine böyle boynuz takdırılır mı? Bu müthiş bir (... Bizim hanım ise istanbul'da duramıyor.. amcası. Hemşiresi değil. Aptal gibi inandım. pencereleri kapatın! Hayır pencereler fora.. Yanında güzelce (*) Metres ve ahlakla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. merdiveni çıkıyor... «Paşa'nın İstanbul'dan hemşiresi geldi. bağırıyorlar... Ankara'da S. Mevsim yaz. Ne oldu bilmem!.adında biri var. millî gaye. Hadi bunu da sineye çekelim. Olmuyormuş. Benden habersiz ve babasını dinlemiyerek geldi. Halâsım ve hürriyetlerini bizden ümid ederek yaşarlar. hükümet konağı. Padişah diyor. Oradan araba tutuldu. Bile-cik'e. SKANDAL Mustafa Kemâl Ziraat Mektebinden Istansan Binasına göç etti. istanbul bilhassa Düzce ve Bolu cihetleriyle temasta. Bunlarla iş patlak verdi. Bu sebeple bunlara da itimad edemiyoruz.. Muhtemel tehlikeyi bilmiyorlar. düşün çare yok. Halk geceleri evin etrafına toplanıp rezaleti seyrediyor. O halde ben de naçar kalacağım. Akşamdan sabaha kadar istasyon binasında vur patlasın çal oylasın gidiyor. Garp cephesinde Yunanlılarda da faaliyet ziyade. Elbet gelmemesi lâzımdı... Gelip boynunu dizime koyup duruyor. keçi. Romanyalı bir müslüman zabit imiş. Türkiye'ye gelen Lezgî. istanbul'un faaliyeti daha arttı. hayatımız.. Mustafa Kemâl'in adamlarına sordum.. Atî karanlık. iğne üstünde oturuyoruz. Bizde değil. Kadm Macar imiş. Bu da dürüst hareket ve ahlâk ile olur. Ortalıkta lâf çoğaldı. Ben de Kuybaym'nda bir bağ kiraladım.ve. Asetin.»dediler. Neyse bir müddet sonra kadın hükümetten kayboldu.)in türlü çığlık ve . parçalanacağız. Babası... başka bilmiyorlar. Birkaç yüz askerimiz var..Tuhaf.. Binmesini bilmez. gelen kadın Fikriye adında bir (.) olasılar. Çünkü bunlar istiklâl ve hürriyet alabilirlerse almaları ve onun devamı mutlaka Türkiye'nin sayesinde olabilir. Ansızın Ankara'da bile aleyhimize isyan çıkması pek mümkün. Ya bir şey çıkarsa karıyı ne yapacağız? Şişman. Bizi taşlar. Bizimle ihtilâf bile etmiyorlar. (. 69 KORKU Artık her tarafta aleyhimizde isyanlar başlıyor. Ankara ahalisi ise tamamiyle düşmanımız.Inek.. Onlar ile oyalandık. Hemde fahişe hemşire olsun. hükümet tarafından Kuvva-yı İnzibatiye (Halife Ordusu) adıyla ordu tertip ediliyor. ata binemez.. Kazaya rıza. Düşün. İnguş. Oraya yerleştik. Türkiye'yi yıkmağa çalışırlar.. oynuyorlar... oradan da Ankara'ya geldi. Hiç biri de diğerinin dilini anlamaz... tavuk aldık.

Çabuk değiştirir. (S)'ı ta-kib edelim. İsmet'i saf bir adam sanarken içinden kurulu... ahlâksızlar diye kesecek... fakat birkadını çok sevmez.. Birbirimize derd yanan birkaç kişi bizim de ödümüz koptu. zevkine.fuhuş. benimle olan muhavereyi de anlatmış. Hariciye Vekili Yusuf Kemal idi. herkese ve kendine söylendi.. onları kocaya verirlerdi.. Bir de (S..) nin şu tarzla müsteşarlığına tahammül edemeyiz.nefeslerini dinliyorlar.) kâhyası mıyız? Yapar ya.. Arası birkaç gün geçti. (S. mebuslarda bir dedikodudur koptu. Düşündüm. (S) beni hanesine misafir etti. Yusuf Kemâl de «Azlederim» dedi. mühim sanat görmüştür... Herkese ne oluyor?» dedi. Düşündüm.. Suyu içilmiş. Çünkü şikâyete akan sular durur. Neyse muvaffak olup azlettirdik: Herif ve kadın kayboldular. Hiç olmazsa bu işler gizli kapaklı yapılsın» İsmet'i buldum. Biraz sonra te-şehhüd . Refikamın aybaşısı var» Şaşaladım. zeki. (.. adamları da şahit olarak getirdiler.... posası atıldı.. ikinci defa Rusya'ya gidişimde Batum'a çıktım.. Romanya'da çiftliği var. Cehlini. Böylesi de görülmemiştir bile. Neye hamledeceğimi epeyce zaman kestiremedim. Bir takım işlerde (*) Körlük.. Halkda. Millî davaya zarar verebilir birşey olduğunu. Fakat azletmedi. Bu yekten müsteşar yapıyor.. kemâli safiyetle anlattım.. Beni başına belâ aldı demektir..... Dünyada zannim-ca hiçbir koca misafirine böyle bir mazeret beyan etmemiştir.. Sen misin rezaletin önünü almak isleyen?.Çünkü mazereti var» demek istiyordu.. azlolunacak» dedik. «Herkesin (. bu esnada bunlardan sakınılmak lüzumunu söylesin. Bazıları bana şu adama söyle de yapmasınlar dedi.. Mustafa Kemâl'e bunun tayini münasebetini sordum. Baktım.. 71 I ortaklık ettiği. Rusya'dan dönüşümde Hey'et-i Vekilede (S. Akşam yemekten sonra karısı odadan çıktı ve durup dururken (S) dedi ki: «Kusura bakmayınız. demek.. şehvet. bu işten anlayamıyacağmı söyledim. pek güzel halıları ve karısının kulağında fındık kadar pırlantalar var. Bakalım!. Muhterem Reisimizin bir huyu vardır: Çok kadm sever.. buna mükâfaten de kocasını yekten müsteşarlıkla çırağ buyuruyor. mühim bir servet peyda ettiğini söylediler. Mükemmel yapar.. Benim bir vazifem de Rusya'daki sefarethane ile şehbenderliklerimizi teftiş etmekti: Novoroski'ye çıktım. Ertesi günü tuhaf bir şey oldu.. Artık bıkılmış.. Gittim. işret.. Yahya Galip işinde de bana kızmıştı. Bir ağarım mevkiine..la ilgili oniki kelime metinden çıkartıldı. sokağa atılabilir mi? Mustafa Kemâl onu Novoroski'ye konsolos tayin edip göndermiş imiş. Bu kocasının gözü önünde karısını (.) kıymetli bir şahıstır. Sert bir tavır aldı.. Vatan için güya hükümet kurduk. Daha ilk gününde başa gelen adam birinin karısını (... Bu arada (S) nin de halâ orada konsolos olduğunu. Bir Erkân-ı Harbiye Reisinin hükümet reisine âdeta böyle endirekt (.. demek biz burada vatan için falan çalışmıyoruz.. Hiç olmazsa onlar kızı bir nefere verip. Bari malûmatlı.. Çeşnicibaşıdır... Şeytanlar tepeme çıktı. Heyet-i Vekile azline karar verdi.)yor.. «Azli lâzımdır»dedim..... fakat (.. «Galiba karımı koynuna koyamadım. Meğerse bana kızmış imiş. müslüman Gürcülerden birkaç kişi topladım... Bana ne cevap verse beğenirsiniz. türlü hırsızlıklar. Halk bizi dinsizler. teveccüh kazanmıştır. dedim: «İsmet'in bu adama söz anlatması mümkündür. Mütehasıstır. yapsm. Padişahlar cariye düzer. Birden hiç ummadığım bir cevap aldım. sonra da onlara oyun ettiği.)lik edeceğini zannetmezdim. bir (. Ona söyliyeyim de nasihat etsin.)'nin Ziraat Vekâleti müsteşarlığına tayin edildiğini öğrenmiyeyim mi? Al sana işte!.... Zaten beni sevmeyen Reis. Ben de Mustafa Kemâl'e kızdı zannettimdi. irtikâb ve ticaret yaptığını... gönderildi.... Adam kıtlığı diyelim..)yor.) âletiz... onu mülâzım yaparlardı. İsmet kızdı. Tamamiyle makul ve benim fikrimde olması lâzımdı: Zannımca yaranmak için İsmet hemen ona gitmiş. Ben bönledim..) olsa yine neyse.. O da değil. Ahvalden malûmat almak için oradaki Türklerden.....Tabiî bunda da pek kızmıştır. Alâ! Alâ! Her yerde.) m sui istimalini anlattım... Derd yanıp..... dürüst olmayan biri olduğu fikrine doğru vardım. Vay halimize!.

. hükûmetde ka-atili hapsetmiş. bize bildiriyorlar. Rakıyı yasak etmeleri. Mustafa Kemâl küplere bindi. Doğrusu iyi küstahlık. Mustafa Kemâlin rakılarını da bunlar yaptılar. Tezvir olmasın diye tahkikat yaptırdım. Bu ağır bir şeydi. Adamı ölümle bile tehdit ediyorlar. Fatih Giritli. saçma ve taassup derecesinde olmamak 72 şartiyle behemehal dindar olmalıdır. Bunların biri Ankara Polis Müdürü Dilâver. bir milletin harsı meyanmda ve ne gibi faydaları bulunduğunu evvelce zikrettik.) Ankara'ya geldi.. Bu defa onlar da askerî kuvvetler gönderebilirlerdi. işte devlet işinde dürüst oldu mu böyle şeyler de başına geliyor. Onlar da dağıldı. Dinin. Mutasarrıf öyle yaptı. Aleyhimde gazete çıkaracağım. Galib Kemâli ve daha bir takım eski nazır ve sefirler. Roma'da toplanmışlar. Galiba Arnavut.Korkak bulurlarsa derhal adamın sırtına binerler. Bu sebeple eski devlet ricalimizin nezâket ve yumuşaklıkla iş görme prensipleri tamamiyle bâtıldır.)i elimle yazarak azlettim. birini öldürmüş.. Muallim olacakların mekteplerde böyle şeyler yapmaları vahim hatâlardandır. Derhal şiddetli tedbir aldım. İki muallimi ve bundan haberdar olup menetmediği ve vekelâlete vermediği için mektep müdürünü ve yine aynı sebeple maarif müdürünü azlettim. öldüreceğini söyledi. Eğer kuvvetle gelirsen. Kestirme yoldu. Yâni bu adamlar Ankara'ya geleceklerine Roma gibi emin ve rahat bir yerde oturacaklar. kuvvetli görürlerse işi dostluğa dökerler. Kararlar vermişler. Antalya'da diğer bir vak'a oldu.. Bunu her tarafa tamim ederek çocukların dinî akidelerini bozmamayı bilâkis takviyeye çalışmalarını tavsiye ettim. Türk nesilleri bu dersi kulaklarına küpe etmelidir. mukabele ederim) cevabını ver» dedik. Peygambere sövmüş. İÇKİ YASAĞI Millet Meclisi içkiyi yasak etti. Askerle gelse bir belâ daha çıkacaktı. Müftü bunu Maarif Vekâletine yazdı.miktarı hariciyeye ben vekâlet ettim. iş bitti. Bunu mutasarrıf telâşla yazdı. ROMA KULÜBÜ Bize Roma'dan bir tebliğ. Sonra kayboldu. Vakıa orda. Hemen (S. Hem de insafsızca binerler. Daha ne yapacak?!.Ikinci derecede Şair Mehmed ÂkiPdi bunlar mecliste dinî bir parti yapmak peşinde idiler. diğeri de iştirak etmiş. Biz Roma'da toplanan bu adamlar ile hiç münasebetimiz olmadığını ilân ettik. (S.» Bir müddet üzerimde dolaştı. italyan kumandanı General hükümete bir nota verip kaatilin italyan teb'ası olduğunu. beni sokağa dökeceğini. Dedim: «Söylemek marifet değil. Bunu yapanların başı Ali Şükrü idi. Yine kapitülâsyon.. imbikler toplandı. Birgün idadi mektebinde üç muallim otu< ruyorlarmış. oradan bizi idare edecekler. yapmak marifet. Bunlarca dünyada muhterem şey sade kuvvettir. italyan askeri de azdı. Muallimin biri müslümanhğa küfretmiş. Mükemmel rakı çıkarıp iyi ticaret yaptılar. ama italyanlar umumiyetle bitaraf ve yumuşak duruyorlardı. hapishaneden çıkarılıp kendisine verilmesini talep etmiş. Yapamaması bize büyük bir keyif verdi. Hey'et-i Vekilede müzakere edip mutasarrıfa şu emri verdik: «Kuvvetlerini topla! Generale (kaatili veremem. ANTALYA'DA OLAN OLAYLAR Antalya'da heyecanlı bir hadise oldu. Ben bunun. Siz işi yapamazsınız. Bu Avrupalılar böyledir. Bana da böyle haber yolladı. Bize danışın! Al bundan da. Gördüm ki tamamiyle doğru. fakat hükümetin takibatına rağmen kati surette önü alınamamıştır. Nihayet Dilâver İskân Vekâleti muhacirlere arazi .General talebinden vazgeçti. Nevalesini düzmüştü. Ve bu husus şiddetle takip edildi. diğeri şimdi Bursa Valisi olan Fatin'dir. hele o esnada maddî ve manevî çok iyi bir iş olmuştur. Zaten bu suretle bu devlete diplomaside pek çok şeyler kaybettirmişlerdir. Cavit. Bence dini ve her nevi kanaat ve r düşünce şahsa aittir. Bir tanesi leh ve aleyhe karışmamış. Lozan'da yüzlerce misalini gördüm. Bunların ikisi de Mustafa Kemâl'in gözdeleridir. amma bazı nüfuzlu memurlar hükümetin muhafazası altında bulunan bu imbiklerden bir kısmını alıp evlerine yerleştirdiler. Ankara'dan gidip sesini kesti.Ulûmu diniye muallimi olan müftü de varmış. Biri. istediklerinin hülâsası şu: Vatanı kurtarmak için toplanıp bizim iş'arımiz üzerine hareket edin. Reşit Saffet. Ancak millet kitlesi. Zaten böyle olmasalar meyhanecilik yapamazlar.. Terbiye dairesinde sert ve gayet cesur ve sebatlı olmalı.. Dilâver Rumelilidir. Mahmut Muhtar Paşa.

bu sözleri ne? Şimdi iş daha iyi anlaşıldı.. ordunun talebesi.verdiğim cevabı söyledim. Baş-kırt. sonra hocalık istedi. zürriyetini bitiriyor. Herifin programı neydi. Yasağı kaldırdı. Çünkü yaptıkları votka fena cinsi oluyor. Borunun iç ucunu kaşık gibi. fikrini tetkik ettim. Kapağın bir kenarından içine bir boru geçiriyor. MANATOF DÎYE BÎRİ Birgün Mustafa Kemâl bir tavsiye ile Şerif Manatof adında birini bana gönderdi. ilâh. Rusya'daki Türkler namına gelmiştir. bu menfaatimiz aleyhine. Mustafa Kemâl birgün rakısız kalmadı. Mustafa Kemâl dedi ki: «Bu adamın Turan ittihat ve istiklâlini hâvi mühim bir programı var. Türkiye'deki kardeşleriyle de birleşme ve Türkiye'ye bu buhranında yardım etmek için Manatof u (Mana-toğlu) göndermişlerimiş. kapağın üstüne de soğuk su koyuyorlar.Bu sefer benden vekâlette memuriyet istedi. Bu yasağın neticelerini kendisinden sordum. Hem biz Ruslardan yardım almak için bir heyet gönderdik. Herifin programının düzme bir şey olduğu kanaatini hasıl ettim. Moskova'da Çiçerin. birleşmişler. Herif bizi Halife ordularına. fakat Eskişehir'de yaptığı nedir? Vakıa o da komünizm esasıdır. lâkin biz Bolşeviklerin en mühim düşmanı olan İngilizler'e karşıdır ki. Bu sebeple iştirak edemeyiz». Küûl ve su tebahhur edip kapağa çarpınca üstteki soğuk su tesiriyle temeyyü ediyor ve borunun kaşığına oradan harice akıyor. Mustafa Kemâl'e de işin düzme ve saçma olduğunu. Muhtelif tarzlarla halini. yeşilordu bizi kurtarmağa gelecek değil. Biraz para verdim. orada da askere ve ahaliye bir beyânname neşretmiş. Bu Rus dostumuzun aleyhine birşeydir. idam bile ediyorlardı. Tatar. Vermedim. Heyet-i Vekilede tevkifini ta-leb ettim. yirmi hane ve dükkân. Manatoğlu hemen Eskişehir'e savuşmuş.Daha ziyade zehirleniyorlar. Başkırt imiş. Kendisine randevu verdim ve Mustafa Kemâl'i gördüm.. sana yolladım müzakere et! Bir netice çıkacak şey mi. Nihayet: «Açım» dedi. Çocuğa üç celseden sonra şu cevabı verdim: «Böyle bir mesele ile bizim alâkamız yoktur. Yine hemen herkes içti. Tarihde içki yasağı misalleri vardır. asıl müdafaayı ya- . Yapmadılar. Bu ötekinden müthiş şeydi. Yeşilordu dalaveresine benziyordu. Bunda: «Ey askerler! Ankara'daki paşalar. Zaten muhali işlemek. Köylü ve halk imbik gibi şeyler 73 ¦ . tasanın sıhhatini ve dimağım. bak!» dedi. Bu adamın Türkiye'ye gelişinde bir maksat var . Haber aldım.» Bizde de aynı şey oldu. Ankara civarında birkaç çiftlik alıp ağniyadan oldu. Galiba bu. Silâhlarınızı atıp evlerinize gidin!» diyor.. Arası bir hafta kadar geçti. Dedi ki: «Hiç!. Bir defa böyle bir şeyin Rus pençesi altında imkânı yok idi. Şerifle konuştum. Yunanlılar'a. istiklâl etmişler. mebuslardan bir kısmını toplayıp komünizmin büyüklüğünden ve faydasından bahsederek Türkiye'nin kurtulmak için Bolşevik olmasını teklif etmiş. İçki vakıa beşeriyet için bir felâket. fakat takdirin fenalığından yüksek küûlleri çok. Sonra böyle birşey yapacağız. Meselâ İlhanlılar zamanında. Bu işleri iyi bilirsin. Son yılarda Amerika da yasak etti. Programı gördüm. yine vermedim.*¦¦¦ uydurup yine votkalarını yapıp içiyorlar. Halkta derhal iptidaî bir imbik uydurdular: Bir büyük tencereye tenekeden bir kapak yaptırıyorlar. Ankara'daki nutku Bolşevik casusu ve propagandacısı olduğunu gösteriyor. Lâkin yasak edilirse daha mızırı-m yapıp içiyorlar ve içenler yüksek fiatlarla alıp keselerini de deliyorlar. Bu adam mühim şeyler görüşmek istiyormuş. Maarif Müdürlüğü. Hiç birinde de baş edile-meyip içki men edilememiştir. bizi aldatıp Türkiye'ye girecek ve bizi Bolşevik yapacak ve Rusya hükmü altına koyacak. tencereye tahummur etmiş üzümü koyup ısıtıyorlar. Baş edilemiyor. bununla izah edilmeli. hatta kocayemişi ta-hammur ettirip rakı yaptılar. işte rakı.Yeşilordu hikâyesi galiba. Onun gibi bir Rus oyunu olması lâzım. Yasak. itilâf devletlerine karşı müdafaasız bırakmak istiyor. ve adi. Bu yasak o kadar şiddetli idi ki. Bolşevikler de ilk devrede içkiyi yasak etmişlerdi. bilâkis muzır oldu. beyler için harp edip kendinizi öldürtüyorsunuz. Üzüm bulamıyanlar başka şeyleri. Herif tekrar geldi. isyanlara. Sordum. Bu memleketin her tarfına yayıldı.Kırgız. muahede yaptığımız zaman bize bir ziyafet vermişti.ve emlâk verirken sahte vesikalar yapıp Ankara'da onbeş. Astarı yüzünden pahalıya geldi. sıhhate muzır bir rakıdır. Şerif ahaliyi.

Kendisi de münasip gördü.. Hakkı Behiç. Onun bir müfrezesini kırmızı tepeli kalpaklılar ve yeşil bayraklar ile Ankara'da dolaştırdı. Türkiye'yi Bolşevik yapmak. Salâhattin'ir yazılarında biraz huysuzluk da var idi. Rus adamı olsa bunu yapmıyacaktı. Sarıkamış'ta karşımıza çıkıt. Sonra birbirimizi kaybetmiştik. Trenimize gel-di.. Mızrak çuvala sığmadı.maksadı sırf bolşevikliktir. Nihayet biz muahede yapmak için Rusya'ya gidiyoruz. Şunu söyliyeyim ki. Sonra siz çekersiniz... propaganda usullerine dair derseler verip. «Seni İngiliz Casusu!» dedim... Tamamiyle (.. Bunları bir iki ayda prensiplere.... en kötü cevaplar da Çolak Salâhattin'den geliyordu. nizamnameler yaptılar. soytarıca şeyler yapıyor. yaralanmış. Rusya'ya ikinci gidişimde işittim.. Hakkı yoktu amma. Ve Mustafa Kemâl onu sade Rusya'ya iade ile iktifa etti. ne felâket bu?» diyorum. Bu esnalarda Mustafa Kemâl'in en mühim meşguliyeti: Yeşilordu ve Komünist teşkilâtı. de Mustafa Kemâl bu işi başka kalıba koyup kendi yapmadığını söylüyor. Acaba acemice yapılmış ve mahallî tatbiki bilinememiş bir Rus propagandası mı? Yoksa Bu adam doğrudan doğruya İngiliz casusu mu? Bu sefer ne ise Hey'et-i Vekilede tevkifine karar verdik. Sonra tahkikat gösterdi ki bu adam Rusya'dan İstanbul'a gelmiş. Fazla olarak yolda İngilizler'e de casus yazılmış. Bilhassa programlarında gizli komite hali. Güya millî müfrezenin millî maksadı daha iyi anlamaları buna sebep imiş. şekillerde dolaştıracaktım... Muhalefet edenlere katil ve idam cezası da vardı. oradan çolak olmuş. Nitekim. Bastırdılar. hükümet. Adnan. Her yerde her mecliste Türkiye aleyhine propaganda yapmayı kendine âdet edinmiş. Lâkin ahval dolayısıyle kabil-i müsamaha idi.. Ben idam olması veya hiç olmazsa Sivas taraflarında bir esir kampı yapıp. Karakol cemiyetinin bu halde oluşuna nutkunda kıyametler koparan Mustafa Kemâl bunu şimdi kendi de yapıyordu!.Tevkif edildi.74 pıyoruz. Köylümüz memurlara inanmaz. çocukça. İhtimal Rus mümessillerinin tesiri iledir ki. namuslu adamdır. köy köy. Bu adamı Rusya'ya iade etmek pek muzır olmuştur..Elimi sıkmak istedi.. 293 ilh. Elimi vermedim. Ekseriya onlarla içiyor.. Onun kırmızı kadifeli kalpağı hâlâ gözümden gitmez. Türlü propagandalar. Nihayet Moskova'da Tatarlardan tahkikat yaptım..)o zaman devletin komünistlikle kurtulacağını zannediyordu. katırcılardır. Böyle halk kitlesinden olur. Zaten onların havadisçisi. Hayır.)dır. Ders: Düşmanı ele geçirdiniz mi derhal onu muzır olamıyacak hale koyunuz. «Ne oluyoruz. Fakat icra ettirmedi. Mustafa Kemâl Ankara'daki Ruslarla pek sıkı dost idi. Merhamet veya iltimasa kulak vermek pek fenadır. (. Bunları Heyet-i Vekilede okurdu.. kanun... Korktum. Haber aldım trenin bir köşesine sıkışmış kolundan tutup attırdım. onlara rey sorardı. sözüne inanırlar. iyi de görüşürdük. Mühim meseleleri kumandanlara yazar. Müstakilen yapardı. gazetesi. Ve içimin yağı eriyordu. başınızı verirsiniz. Salâhattin'i meşrutiyet zamanından beri tanırım.Beş altı ayda mühim mahsuller verirdi. Hele Tevfik Rüştü hararetli bir komünist oldu. sulha kadar orada tutulması fikrinde bulundum. Karabekir'dcn. Programlarını yaptım. Şimdi onunla resmî muhaberedeyiz.. .. Baktım bu kelimeden çok korktu. Sırf kendi işidir. Mustafa Kemâl buna ilk nüve ve kuvvet olmak üzere Çerkeş Ethem'i aldı. sabahlara kadar evlerinde kalıyordu. Beyannamesi kanunen idamını müstelzimdi. tacir. bu kumandanlardan daima en iyi. böyle yapmıştır. 75 Sh. Vakıa bu gayet yolsuz militarizm sistemi bir işdi.. katırcı. demektir. Zaten böyle bir yere daha birçokları için lüzum vardı.. İstanbul'da İngilizler'e casus olup Ankara'ya gelmiş imiş. şehir şehir. ben millî yolda propagandacılar yetiştirmek için bir mektep açmağa teşebbüs ettim. onun için sıfırdı.. bir serseri imiş.. Ankara'ya o göndermiş imiş. Millî maksadı anlatmak için bizim davamıza göre olan prensipler ile yolunda ve kuvvetli bir propaganda teşkilatı kâfi idi. Tepesi kırmızı kadife kalpaklar giydiler. Mustafa Kemâl'in bir âdeti vardı.. hoca ve ilâh. Yunus Nadi. Ara sıra da «Memleketin kurtulması ancak Bolşevik olmakla mümkündür» diyor. iyi. Balkan Harbi'nde Çatalca müdafaasında teftiş yaparken pusuya uğramış. Programlar. Tevfik Rüştü ve daha birkaç kişiyi başına topladı. Meğerse Stalin'in adamı ve hafiyesi imiş. mâkul cevaplar.

Çünkü kitabımızı neşrettirmez-di.Hem millet bolşevikliği dinsizlik diye tanımıştır. Oh olsun. Karşınızda ilk saftayım. herşeyini yaptık. Yuttu. Celâl Arif kendisini açılacak meclisin tabiî reisi sayıyordu. Celâl Arif Adliye Vekili idi. «Meseleyi Millet Meclisinin hakemliğine götürmek kanunen lâzımdır. Türkiye'nin bolşevik ve Komünist olduğunu cihana resmen ilân edeceğim» dedi. bolşeviklik ile kurtulur. Bu ilân ile millet kamilen aleyhimize kalkar. Derhal «Hayır. kaldık. Mustafa Kemâl'in yanında beş on kişi ve Lâtife Hanım'ın babası Muammer Bey varmış. canımla. herşeyimle bunun olmamasına çalışacağım. Sür'atle başkalarına soruyor. Gelirler mecliste iptida reyini ona sorar. Bu memleket ancak. Hele Çerkeş Ethem şimdi adamı ve bolşevik kuvveti. Şiddetle «Rıza Nur'u tasdik ediyorum. Tarih bizi mes'ül edecektir». Sizinle çalışmıyorum».. Şimdiye kadar aleyhimize bilfiil ordu göndermeyen İngilizler. Kararınızı verin. önüne konmuştu. Çerkeş Ethem ve kardeşleri Tev-fik ve Reşid'lerin yeşilordu ile kuvvetlendiklerin görüp mevkii elinden gidecek diye telâş etmiş. Bununla bu dava muhakkak suya düşecektir. Şimdi hazır düşmüş.Kömür ocağı dalaveresi yapmak için İtalyan Fago'yu Ankara'ya getirtmiş. verilmedi. Yeşilordu dediği. Bekir Sami ve Yusuf Kemâl hâlâ Rusya'da. zavallılık ve akılsızlıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Artık zamanı gelmiştir. O «Muvafık» dedi. Bunda da iyi güçlük çekmiştir. Nizamnamelerinde idam ce(*) Yalancılık. Mustafa Kemâl söze başlayıp şunları söyledi: «Arkadaşlar! Biliyorsunuz çok zamandır komünist teşkilâtı ile meşgulüm. Öteki ise ne vakitten beri istediği ve elde etmek için türlü entrikalar yapıp da muvaffak olamadığı bir şeyi pençesi altına almıştı. Verir mi?. «Demek karar verildi» dedi. O kalsın. işte bu adam bu utanacak hali şimdi nutkunda inkâr tevil ediyor. nedir? Yüz. Ne . Burada sırası geldikçe iç yüzünü bildiğimiz kadar yazacağız. Bir müddet sonra Fevzi'ye reyini sordu. kaldı. Bu adam herşeyi yapar. Bu Fevzi'nin günahları çoktur. Bir muvaffakiyetleri yok. vekiller hepimiz de donduk. işimiz derhal dumandır.. Hem de ingilizler bolşevikliğin şiddetli düşmanı. İşte Çerkeş Ethem ve kardeşlerinin Yunan ordusuna geçmeleriyle biten hadise buradan başlar. Siz götürmezseniz ben şimdi meclise gidiyorum. fakat ses çıkaracak halde olmadığını takdir ediyor. Daima bu usûlü kullanmıştır Bu hizmetim Türk milletine en büyük hizmetimdir zannediyorum. Berikinde de hırs kavi. Türkiye'yi bolşevik yapamazsi-nız»dedi. Bunu derken yumruğumu şiddetle masaya vurmuşum: «Eğer ilân etmekte ısrar ederseniz. Millet ve devlet bu müthiş belâdan kurtuldu. Belâyı başımıza kendimiz almayalım. biz komünist olunca mutlaka göndereceklerdir. iki yüz liralık sermaye sahipleri mi? Bunları da kapatırsan memleket tamtakırdır. kuvvetimle. biz Lozan'da iken had bir buhran zamanında Ankara'da herkes yeniden harp bağlıyacağı korkusuyla telâşta imişler. Mustafa Kemâl birşey yapacak mı? Meclise gelmeden evvel Fevzi'ye söyler. Meclisi ayaklandıracağım. Yunan ordusunun veya Halife ordusunun yanına bir iki fırka da İngiliz askeri gelirse. «Dünyada bu kadar büyük bil hata işlenmemiştir.. Yeşilorduyu ve teşkilâtı lağvetmiş. Biraz sonra Mustafa Kemâl. Bunun üzerine Mustafa Kemâl «Kalsın!» dedi. Bu defa itirazımdan dolayı karar verilememiştir. Düşmanla muhatız. amma içi doldu. Hiç ses yok. Size düşmanım. O da evet der.» dedim. 76 zası da var. Mükemmel bir kuvvet olarak Yeşilordu'yu vücuda getirdik. Müthiş telâş içinde başladım: «Komünistlik bu millete gelmez. Sözleri doğrudur. Mustafa Kemâl «Korkmayın! Orada Rıza Nur var. Meselenin ruhu rekabet ve mevki daha ve kaygusu-dur. Biz bu vak'ayı Türk tarihimizde yazamadık. Meclis açılacağı vakit Mustafa Kemâl ve Celâl Arif arasında rekabet başladığını söylemiştik. Korku içindelermiş. Ve iftiharım sebebidir.. Hatta haber bile nâdir. Ethem'in kuvvetleri. Galiba. O vaktiyle devleti komünistlikten de kurtardı. Ayağa kalktım.YEŞlLORDU VE KOMÜNİZM Derken birgün Hey'et-i Vekile içtima etti. Öyle bir vaziyette böyle bir inkılâp pek tehlikelidir. Bütün milleti aleyhinize kaldıracağım. Dilimle. hangi patron. Kimse bir şey demiyor. Şimdi bu vaziyeti de kurtarır» demiştir. kalemimle. Bu şiddetim çok tehlikeli idi. Millet zaten aleyhimizde.. Beni dinleyin eledim. hangi servet ve fabrika var ki bunu yapacağız? Dükkânları mı kapayacağız? Küçük burjuva sınıfı nerede. Ne yapıyoruz?!. Böyle diğerlerini tesir altına alır. Sonra Mustafa Kemâl bunun kıymetini takdir etmiş ki. Ve başkalarının üstüne atıyor.Arkamdan Rafet (Dahiliye Vekili) ayağa kalktı.

bu adamla uğraşacaksın. Hind müstakil değil ki. engel oluyor. Celâl Arif. Bir hal olsa nasıl kaçacağız? Uğraşa uğraşa nihayet istanbul'a yollamağa ikna ettim. içini söylüyordu. Küfür ediyor. gururlu gururlu ve keyifli keyifli anlatıyor haa. Sonra Karadağ batmış. Derken patlak verdi.. Hele son Bolşeviklik meselesi. Sonra namusumla ve alın terimle kazandıklarımı da kütüphane yapıp. millete verdik. öldürdü. bitirdi. fakat bu suretle beni tehdit ediyordu. Koluma girdi. Bizim hanım başımda bir derd idi. Adı Ravlinson'dur. Hem de reisliğe lâyık değildi. Güldüm. niye para dalaveresine giriyorsun. senin de Celâl Arif gibi böyle bir kömür ocağın filân yok mu?» Güya şaka ediyordu. Paraya göz diken bir insan değilim. Mustafa Kemâl aleyhine söylenmeye başladı. Bilâkis pek mağrur bir adamdı. nasıl ittifak etmeli?!. Artık kinli. Bu zai büyük bir aileye mensup imiş. Vakıa yüzelli kilo kadar bir adamdır. Şunlara bakılırsa derhal Fransızlar'in kelime salatası dedikleri şey olduğu görülür. Mustafa Kemâl ve daha 5-6 vekil var. Mustafa Kemâl de Malta'dakiler ile mübadaleyi teklif ediyordu. Şimdiye kadar hep çarpışıyoruz. Bir benim ağırlığım. Hatta dünyada bir dikili kazığım yok. Arabaya ... Celâl'in ibretli bir dersi şudur. ufak bir ev eşyasından başka bir şeyim yoktu.). Bir de din kuvvetine istinad lâzımdır. O kadar çalıştı. Hem birbirine zıt şeyler: Müslümanlıkla ve Papa ile ittifak yapılacak. Mustafa Kemâl ise. Arnavutluğun ittifakından ne çıkar? Mısır. Müslümanlık Âlemini ar77 kaya almalıdır. Celâl Arife öyle bii darbe vurdu ki.» Dedi ki: «Canım senin de bir şeyini bulamıyorum. Türkiye Dünya karşısında tek kalmıştır. Birkaç kişi italya'ya kaçıp Karadağı ihya etmek hülyasında. bir de sırtımda bu ağır yük ne olacaktı? Ankara'da bile emniyette değiliz. Celâl'i kömürle yere vuran adam. Bana şunu dedi: «Yahu. dedim ki: «Paşa! bende böyle şey yok. Bir saf halinde yürüyorduk. Bize bir düziye tahrirat yazıyor.» Yine beni bırakıp başkasının yanına gitti. işte onun fikrince Lozan'da bu politika ile Avrupa'nın yedi devletini yeneceğiz! Bu. SİNOP'A DOĞRU Aleyhimize istanbul'un tertib ettiği isyanlar arttıkça artıyor ve şiddetleniyordu. Büyükten atardı. O da Roma'da mümessil.. Nasıl tahammül etmiş.. Hükümete gidiyoruz. Yere vurulacağız. Bunun için Karadağ ve Arnavutlukla. Çünkü bu milleti bilhassa böyle zamanda idare edecek zekâ.. içten kaynayan rekabet gitgide düşmanlık halini bulmuştu. (. Erzunım mebusları ile bilhassa Hüseyin Avni ile pek iyi idi. Bize ise kuvvet derhal lâzım. farz-ı muhal olabilse bile yıllar ister. Hey dünya!. İsmet müstebit ve haris bir adam. Yeri gelince bu altmış üç numaralı ocak işini yazacağım.haldeyiz? Ne düşünüyoruz? Mustafa Kemâl ile aralarındaki gizli. Bunu Erzurum'da Kâzım Karabekir tevkif etmişti. on dakikada ben hepsini bitirdim. Artık sıra benim. ilk Rusya seferine giderken bu zabiti Erzurum'da mevkuf olarak gördüm. fındık gibi kafadır. Bu işler. Ders veriyor. Bir tanesi bir ingiliz Miralay'ı idi.Doğrusu Celâl hem kel hem foduldu. Artık anlatması bitmişti. pişirdi. Onunla aramızda biri vardı. Fakat doğru.. Bekliyorum. sulhtan sonra Zonguldak'rn en mühim kömür ocağını vurdu. davul gibi karın. Müttefik lâzımdır. Böyle şey en tahammül edemiye-ceği şey. Derhal yanıma geldi. Amma. Demek sıra bizim. Zihniyeti de pek koline idi. Kötülüklerine Rıza Nûr derhal itiraz ediyor. diğer taraftan Mısır ve Hind ile ittifak edip. «Sanki bu herif âmirimiz. Hem de ne sahtekârlıklar ve cinayetlerle. Bizim yanımızda bağda oturuyorlardı. Benim böyle şeyim olmadığını o da biliyor ya. Bir iki ecnebi tevkif olunmuştu. O günlerde bir gün Heyet-i Vekile iç-timaına gitmek üzere meclisten çıktık. Hakikaten o vakit dünyada birkaç sandık kitap. İsmet fena kızıyor.. Bunu da bilmiyordu. boşuna yorulma! Beni böyle yere vuramazsın. safderun. Herkese Celâl Arifi nasıl imha ettiğini.. hocamız» diyor. enerji ve tahsilden tamamiyle mahrumdu. ingilizler almak için çok gayret ediyorlardı. Meselâ şunu söyli-yeyim: Biz Lozan'dayız. Bakalım bana ne yapacak? Mustafa Kemâl nedense Malta'daki ittihatçıları kurtarmağa çok ehemmiyet veriyordu.. Mademki. Taş hanı geçmek üzere idik. Mustafa Kemâl derhal Fago meselesini eline aldı. Belki de Celâl Arifin göz diktiği aynı ocaktı. Papayı da zahir yapmalıdır». Bir mektubunda diyor ki «Sizin tuttuğunuz yol doğru değildir.

Çankırı. Bereket versin arabacı atik imiş. iyi cins Ankara kedisi böyle oluyor. Murabba şeklinde. Orası bir hırsız melcei imiş demek. Yazm iyi gidilirse de kışın çamur sebebiyle günde yirmibeş. Yavru bağırdı. hakkı da var. Bu yolu giderken hep düşündüğüm ya karşıdan başka bir araba gelirse ne yapacağız? ikisi de kalır. Yavrunun kulağını sıktı.» demiş. zeminde şeyler var. Ne tehlike. yirmi kilometre yapmak bile bazan müşkil oluyor. topraktan yapılmış. Bunların avluları hayvan gübre ve sidiğinden müthiş bir şey olmuş. Hanımın mücevheratından bulabildiklerinden alıp doğru Kuleli Darüleytam'a girmiş. Köprüler bozuk. Ne ise bize böyle bir belâ çıkmadı. Ne dedimse. gideceğiz. İŞGAL GÜNLERİ İSTANBUL'U Hanım Ankara'ya gelmeden evvel ben idam cezası yeyince emvalimi haciz için eve memurlar gelmiş. 78 ruz. Bu kadına söz dinletmek mümkün değildir. hanımı vapura koyup istanbul'a yollayacağım. Yolda araba kırıldı. iyi bir hanede misafir ediyor. Ne oldu ise bizim bir-iki bin . amma bilmeyerek. Muhakkak bir ölümden kurtulduk. hiç olmazsa haciz belâsından kurtulmuş. Amma bilerek.» demiş. fareler didik didik edip. Yakaladı. Ankara'dan Kastamonu'ya kadar olan yerler. ilâç alıp. Yemek vakitleri inip yemek yiyoruz. Yollar bozuk bazı yerlerde hiç yol yok. birşey yok» dedi.. 79 Birgün Ermeni karı. Hanım evde yok iken. işte bu eve inmişler. Hanım birgün kadma o civarda tesadüf etmiş. Taşköprü'den Boyabat'a giderken bir büyük ırmağa geldik. «Birşey yapamayız. tedavi etlikdi. Ufak çalılıklar var. Onbeş günde Sinop'a vardık. Bana bunlara da baktırdı. Ben de Ankara'ya döndüm. Amma. Taşköprü. ne adam. Hele Kastamonu ve Sinop'ta pek büyük istikbâl gördük. Halbuki biz çocukları besliyor ve tedavi ediyorduk. bu millet ne alçaktır ve ne iş yaparlar. Meğerse yolun orası uçmuşmuş.atıp yola çıktık. ne yaptımsa olmadı. Çırçıplak soy da bak» dedim. vakıa dönüşümde kitapları rutubetten ciltleri sökülmüş. Rıza Nur'un bir şeysi yok. Sebebi malarya. Ama ne köy. Hanım bir Ankara kedisi almıştı. Pislik. hizmetçi kızı aldatıp dolaba sokmuş ve kilitlemiş. Memurlar geri gitmişler. Derken Hanım bir yavruyu aldı. indik. Şimdi Sinop'ta bu karıyı da. Nasıl tutturmuşlar şaştım. Hele Çankırı civarında çaylar ile sulanan öyle güzel ziraat arazisi var ki. ortaları avlu. Pazarlığımız buraya kadar» dedik. Elmasları istemiş «Sesini çıkarma yoksa seni Ingilizler'e haber veririm. Bir şey yok. Bir müddet sonra «Baktım. Vaniköy'deki evimize inmişler. Ahşap köprü var. Bembeyaz tüylü. Dese. içlerine girilemez. Konak araları otuz beş kırk kilometre kadar.» demişler. Hanım «illâ bunu götüreceğim» dedi. Ankara'da ermeni darüleytamında. Bereket versin beni her yerde hükümet resmî surette askerler ve ahali ile istikbal. İstanbul'a gittiler. ancak bir araba sığıyor. O vakit Kuleli Askeri idadisini ingilizler Ermeniler'e Darüleytam yapmışlar imiş. Eşyayı da kısmen saklamış. Diğerlerini de «Bunlar benim. Yeniden yerleşmişler. Araba ile geçmeye korktum. Kocası Ankara'da benim çocuklarımı kesti derim. ödüm koptu. Dağın eteğinde yol var. Yolda uzun boylu olursa ne yapıyorlar. Kastamonu. Yolda doğurdu idi.. iplerle bağlayıp öyle yola devam ettik. Ingilizler'de görülen zihniyet mucibince Ermeni sözünü derhal incil Sinyoru gibi doğru kabul etmekti. Hanım «Ermeniyi de götüreceğim» dedi. Köprü geçerken arabadan iniyoruz. dedik. hastalıklı. çamur atların dizlerini geçiyor. «Bak üstünde istanbul'a götürmesi muhtemel mektup falan birşey vardır. İndik yaya geçiyoruz. Aşağısı beş metre ve ırmak. bir gözü sarı. Şu ingilizler mütareke esnasında neler yaptılar. Neyse araba da geçti. «Etme. ormana girdi. yuva yapmış buldum. bilmem. Öte tarafı dağ. O da korkmuş. Ayakları yok. Bir aralık teker boşa gitti. ne ağaç. Bulmak mümkün değil. Asma köprü gibi. kızı da. Haram açıkgözlük edip kitapları mahzene sokmuş. Köprü sallanıyor. Öyle yerler oluyor ki. Başları kel. Darüleytamdan alıp götürüp. Kalecik. Boyabat tarikiyle Sinop'a gidiyo(*) Şeytan anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı. Olmadı. Ermeni'nin iki çocuğu da var. Anası miyavlıyarak geldi. koku. göstermek içindir. çırçıplak. insan bayılıyor. Anası kaçtı. Ormana girdi. bit içinde. mesafedir. Yanımızda bir Ermeni kadm hizmetçi de vardı. Hayvanlara şiddetli vurdu ve atladık. Konak yerlerinde han diyorlar. Hanını hükümete söylemiş. biri mavi. Arabalarda seyahat eden evvelâ vasiyetnamesini yazmalı. Bunu yazdığımın sebebi Ermeniler Türke ne hâindir.

Şimdi de Malta'dan kurtuldu. ikisi kurtuldu. çok şeyde uyuşuk. Hele He-yet-i Vekilede çok şeyde en iyi fikir söylediğini gördüm. Evvelâ intihabına ittihatçılar mâni idi. müftü olduğu halde kanundan evvel şapkayı giyivermiştir. Meselâ. Ankara'nın teşebbüsü ile diğer ittihatçılar da Malta'dan kurtuldular.. Bizim çeteleri birkaç defalar bozdu. Bizim için saded haricidir.. Söyledi ise yazık. hadsiz hesapsızdır. Oralar önce Kuman Türkleri'nin yurdu idi. Kırklareli mebusu Doktor Fuad'ı yolladıktı. Göbeğim çatladı da yine söz dinleteme-dimdi. Patrik ingiliz Kumandanına söylemiş. Adapazarı. Düzce ilah. Gitti. ben islâv'ım» dediğini yazdı. Kir-masti.. Soğuk. Hendek. Karakeçili aşiretinden mürekkep bir çete kuvvetini Kaymakam Arif Bey kumandasında gönderdik. öldürüldü. isyanlar başladı. Bilmem doğru mu? Halbuki Fethi ittihatçılar zamanında onların mâkulü idi. Bütün kuvvetini esir ettiler. Arif bir daha takviye kuvveti aldı.. Ateş Adapa-zarı'ndan. Ve bön durur amma bu adama ısındığı vakit terbiyeli. Çünkü iyi dalkavuktu. Vaziyet fenalaştı. Bunların kumandanı Süleyman Şefik. canlar yanıyordu.. Onu da bozdular. Bu fesi bir daha başıma koymam» demiş. Yalnız Fethi (Şimdi Paris Sefiri) için Süleyman Nazif. Derken. Miralay Mahmt Bey'i (Geyve'de bizi tevkif eden) muntazam bir kuvvetle gönderdik. 80 İSYANLAR ı ingilizler ve istanbul hükümeti aleyhimize plânlarını yapmışlar. zararsız. Patrikhaneye hizmet ederim. Bolu'ya propaganda ile işin önünü almak için mebus arkadaşlardan Hüsrev (Sofya sefiri ve Boşnak'tır). Bunlardan Koç Bey adında bir abaza avanesiy-le Beypazarı'na kadar geldi. rahatça büyük zararlara uğruyordu. izmit'e asker çıkardı. Derhal onlara hadim oldu. Gerede. Fakat aklım başıma geldi. Düzce. ben ittihatçılık ettim. Devletin perişan vaziyeti konuşulurken Fethinin bana ne.. Şarka doğru sarıyordu. Arnavut ve emsali ecnebi unsur idi. Kanlarla paralar yedi. Türklüğe.Nallıhan ateş aldı. Bu askerlerin.liralık mücevherata oldu. Onu da pusuya düşürüp öldürdüler. Kötülere karşı sözünü de esirgemez. Nihayet Anzavur bozuldu kaçtı.. Diğer ittihatçılar Malta'damihman. Paralar kazandı. Öteki ittihatçılar hâlâ yatıyor. Bu adam ne işgüzar adammış. Karıncaya basmayan müftü!. Benim birinci Rusya seferinden döndüğüm esnalarda idi ki. malûmat sahibi olduğu görülür. Bundan böyle Rumluğa. hoca. Hakkı da var. Amavuttur.. Patrik'e mektup yazarsanız beni derhal kurtarır» dedi.. Karacabey ve Biga taraflarını ateşe verdi. Bu kuvvetler de sıfır oldu. Dûrendâne bir kadınla daha evlendi. Kendisinden işitmedim. Hüseyin Cahit de hususî bir surette kurtulmuş italya'ya çıkmış başındaki fesatmış.. Aşkolsun. isyan yapan ahali de ekseriyetle Çerkeş. gider. Rumlar'a düşman oldum. Artık önlerini boş buldular. kendisi Manastırlıdır. Bolu. mebusun meyhane açması pek müthiş çirkin şeydi. Asiler bunları tutup tevkif ettiler. hısım akrabası Abdülhamit zamanında Amavutluklarıyla övünür-lerdi. Bilhassa namuslu adamdır. işi bitirildi. Derhal Hasan Fehmi'yi tahliye etmişler. Bizi telâş . Bandırma. bilhassa Abaza idi. aleyhimize ilk sıkı hareket Anzavur'un hareketidir. Sıra emini oldu. Padişahın Kuvva-yı tızibati-yesi (Halife Ordusu) da gönderdiği adamlarla buna iştirak etmişti. Yazdık. Islâvlar sonra gelmişlerdir. O vakte göre bir hocanın. Pangaltıda bir meyhane açtı. Arş borusunu çaldılar. Yine bozuldu. «Aman beni kurtarın. Sonra Ankara'da tanıdım. Beni ne masraflara. Bunların Malta'daki hayatları hakkında uzun hikâyeler söylerler. iki taraftan birçok masumlara kıyılıyor. Hikâye ettiler: Malta'dan bize mektup yazdı. zararlara sokmuştur. Ticaret edip. Şahsına çok güzel bakıyor. Sakin ahali iki taraftan da paraca. Nasıl kurtulduğunu sordum. Bravo. Tevbe ettim. müslümanlığa. Sinop'ta iken bizim Altınoğulları Hasan Fehmi'nin istanbul'da olduğunu söylediler. Zaten bunun müslümanlığı bir addır. Bolu'da mutasarrıf olan Haydar Bey'i (istanbul Şehremini) dövdüler ve hapis ettiler. «Lanet olsun. Aklına her geleni yapan ve bu babta söylenen makul ve mantıkî sözleri dinlemeyen bu kadın benim başıma neler getirmiştir. Bu sefer bir gece çadırında öldürüldü. Aynı zamanda Yunanlılar izmir'den tecavüz ettiler. Sonra Türk değil. zabitleri çoğu Çerkeş. Beraber Hey'et-i Vekilede bulunduk. fakat. Beypazarı Ankara'dan altı saat kadardı. Gönen. Amma iyi oldu hanıma. Sonra Mustafa Kemâl de bu adamı mebus yaptı. Rize Mebusu Osman. Aleyhimize çıkan isyanların en mühimrni de bu idi.

Aleyhimizde Yunanlılar. fakat emniyet mümkün değil. Mebus arkadaşlardan bir otuz kadarımız Koç Bey'e karşı bizzat müdafaaya karar verdik. Uzun bir gayretle bu iş de bitirildi. Ethem. izmit mutasarrıfı İbrahim admda bir Çerkesti. askerî efelerden mürekkep olan Binbaşı Nazım'ı. Önce Mısır'da idi. Erzurum Mebusu Binbaşı Zihni bize kumandanlığı deruhte etti. Askerimiz dağılacaktır?!. evinde soluğu alıyor. Bu vaka ile Hilâfet Ordusu falan bitti. Kimsenin ağzını bıçak açmıyor. Ondan nasıl korkarsam bunun rüyasmda da öyle korkuyorum. Ve silahıyla geçip gidiyor. Konya ve havalisinde de patlak verdi. Nişan talimi yaptım. Doğrusu büyük cesaret idi. Hayatını temin ettim. bu suretle de davamıza yardım etmiş. Bu mühim bir mesele idi. Doğrusu kolay iş değil. Nitekim mektepte imişün. derhal asıyordu. böyle tehlikelere atılmış. Zavallı devlet ve milletin. Asilerin başlarından biri Abaza Sefer Bey imiş. Şimal. Kumandan nasıl gider?!» deyip dövündüm. Kızdım ve acıdım amma. tam bir çenber içinde idik. vapurda beklemişti. isyan ta Erbea. Sabaha yakın bir zamandı. Saatlerden sonra Rafet işin muvaffakiyetle bittiğini. Ethem. Sanki bu yıkılmayı görüyorum gibi geliyordu. Aklıma geldikçe aynı o vakit gibi canlanır. Amma. Mustafa Kemâl ve diğerleri hiçbir şey söylemiyor. Zaten kumandan Süleyman Şefik izmit'e karaya bile inmemiş. Sefer bu doğru ise ben isyandan vazgeçerim. Maiyetimle teslim olurum demiş. Zile'ye kadar sardı. Hüsrev benim Ankara'da vekil olduğumu delil getirerek ittihatçı hareketi olmadığını söylemiş. Bunu yapan Postacı Nâzım adında biridir. Süleyman Şefik onunla tepişiyordu. emri vâkiy-di. Üç gün üç gece Ziraat mektebinde (Erkân-ı Harbiye Riyaseti) telgraf başında idik. Fakat asker «Padişah baba» diyor. Mühim an yaşıyorduk. Asi81 lerin kuvvetlerini çok eksiltiyordu. En mühim isyan hâdisesi.Gözü-müze uyku girmiyordu. halife ordusu ortadan kalktı. Bu yüzden istifa etmiştir. Allah razı olsun Koç ilerlemeyip geri döndü. Haklı haksız demiyor. «Bu bir hiledir. Bu elim intibah o kadar şiddetli olmuştur ki. YOZGAT İSYANI Derken Yozgat'ta da isyan oldu. uykusuzlukla başım da sersem olmuştu. Sefer'i alıp derhal asmış. sallandığı gözümde tecessüm ediyordu. Çorum. Ben şahsen Rafet'in dostu değilim. Hüsrev ve arkadaşları geldiler. Bu telgrafı alır almaz ben herşeyin mahvoldu-ğunu zannedip telâş ettim ve bağırmağa başladım. biri aşılamazdı. Şark ve Cenup'ta âsiler. Rafet asîlerle temas etti. halâ ara sıra görürüm. işte bu suretle yeniden ümidimiz uyandı. bütün hayat ve mazisiinn yıkılmakta olduğu. Dava mahvolmak üzereydi. Rafetle muhaberede idik. Bu esnada pek fena birşey olmuş. Amasya'dan Cemil Cahid. O tarafa geçiyor. Artık sevincimize nihayet yoktu. Bunlar gittiler. Ankara'da ikiyüz kişilik kadar asker kuvvetimiz var. Bazen rüyama girer. rüyasını da. Biraz geçti.Rafet asilerle uzlaşmak üzere onların karargâhına gittiğini bildirdi. görülüyor ki Ali Kemâl'in neşriyatı ortalığa ne fesat salmıştır. Pontus Rum çeteleri de pek . böyle büyük hizmetler görmüştür. Derhal Düzce'ye Rafet'i. Erzurum'dan Ankara'ya gelen çetesi de yetişti. Buna Çapanoğulları da iştirak ettiler. imtihana giriyorum. inzibatsız bir eşkıya kitlesi. Neyse. fakat hak budur. Bu adamın huyu buydu. Aralarında şahsi münafe-ret varmış. bu sebeple harp ettiğini söylemiş. İleride de yazacağım. Yahut silâhı atıyor. Çok adam asmıştır. Tanırım.. Sefer'dir. Ne çare iş başa düştü. Ethem'in bu işi alçakça bir işti. Hüsrev ve Fuad deli gibi olmuşlardı. Mustafa Kemâl bu adamı itin kıçına sokuyor. halâ dimağımdan gitmez. Hükümetten ben bir manga aldım. kendi karargâhına bildirdi. Muvafakat etti. aym zamanda Çerkeş Ethem'i koşturduk. Çolak İbrahim'i. Bunlar da benim telâşımdan müteessir olup büsbütün meyus oldular. Sefer hapishanede Hüsrev ile görüşmüş. İbrahim'in gönüllülerini dağıtmak istiyordu. Ali Fuat Paşa kumandasında ve Eskişehir'de duran ordumuz onbin kişi kadar.aldı. Ama çoğu Çerkeş Ethem'in çetelerinden mürekkep. Sefer millî hareketin ittihatçı olduğunu. Bu kara günü kurtaran Rafet. Yapacak yok. Ben derhal Seferle telgrafla görüştüm. muhakeme falan bilmiyordu. Aylarca bu halleri devam etti. Eskişehir'den Çerkeş Ethem gönderildi. Hile ile kumandanımızı aldılar. Hüsrev telgrafla bunu bize haber verdi. Derken Bozkır. Memleketinde. Teslim olmuş. Bizim tarafa geçmesini söyledim.

faaliyette idi. Demek İstanbul işi iyi tertip etmiş imiş. Afyonkarahisar'dan Derviş Bey (Paşa) Konya'ya gönderildi. Konya'da Vali Haydar Beyi ve Kumandan Hayri Beyi (Mebus ve Paşa) yakaladılar. Konya isyanının başında Delibaş adında biri var82 di. Beşyüz asker firarisini toplayıp isyan etmişti. Rafet altıyüz kişilik bir süvari kuvveti yapmıştı. Bunu Ankara'da kendi yapmış. Kendi talim etmiş, iyi yetiştirmişti. Ben de talimlerini de görmüştüm. Bu esnada Dahiliye Vekili olan Rafet'le bu askerler oraya koşturuldu. Bu kuvvetler de Konya isyanını bastırdılar. Zavallı Rafet; en kötü bir adam bile olsa bu kadar mühim hizmet görünce ona hüsnü muameleden başka birşey yapılamaz. Bütün bu isyanlarda birçok mühim vak'alar, hikâyeler, teşekkül işleri, fikirler, dâvalar, zihniyetler, kahramanlıklar, menkıbeler vardı. Tafsilatıyla yazılmaları, tekspitleri lâzımdır, içinde bulunanlar yazmalıdır. Hem tarihtir, hem bence millî roman, piyes mevzuları olur. Hemde bir millete böyle günlerdeki kahramanlarının hâtıralarım ortaya koymak, evlâda yadigâr ve ders etmek vazifedir. işte bu istanbul'un yâni Vahdettin ve Ferid Paşa'nın kat'î mağlûbiyetleridir. Bu iki adam, bilhassa Ferid kabiliyetsiz, pek ahmak idiler. Mağlûbiyetlerinin sebebi budur, isyanların hepsini birden yapamadılar. Cahil, amelimanda şeylerdi. Hilâfet Ordusunu kullanamadılar bile. Bu ahmak gerek sivil ve gerek askerî işte, nerde kendi gibi ahmak varsa onları seçmişti. Bereket versin böyle bir surette millî galebeye büyük hizmet etmiştir. Bu esnada Urfa taraflarında milli aşireti isyan etti. Fransızlarla iştirak etmişti. Viranşehiri aldılar. Üzerlerine sevk olunan kuvvetlerin önünden kaçıp Cenuba, Fransız arazisine gittiler. Bu da böyle bitti. izmir işgalinde ilk günlerinden beri Miralay Ali (Kel Ali) alayı ile Ayvalıkta, Miralay Kâzım (Meclis Reisi Kâzım Paşa) Balıkesir'de idiler. Yunanlı-lar'a ilk askerî darbeyi vurup kovan Kel Ali'dir. İSTİKLAL MAHKEMELERİ Bu esnada isyanlar, asker kaçakları ve Ingilizler'in yolladıkları casuslardan dolayı Mecliste İstiklâl Mahkemeleri tesis edildi.Bunlar casusları, hâinleri, âsileri, asker kaçaklarını muhakeme ediyorlardı. Eskişehir'den Samsun'a, Konya'ya kadar hemen hertarafa birer istiklâl Mahkemesi gönderildi. Bir tane de Ankara'da vardı. Bu aralık Antalya'ya Dişçi Sami adında biri gelmiş, ingiliz casusu imiş. Yakalayıp Ankara'ya getirmişler. Sami mahkemeye beni Mısır'dan tanıdığım söylemiş. Mahkeme şahadetinle müracaat etti. Hakikaten Mısır'da Türk bir dişçi Sami işitiyordum. Yüzünü görmüş değildim. Orada maaşlı ingiliz Casusu olduğunu söylüyorlardı. Hattâ şimdi, Mısır kiralının mabeyincilerinden olan İhsan Bey birgün bana «Dişçi Sami'ye ben yüz veriyordum, meğerse ingiliz casusu imiş. Kovdum» demişti. Bir müddet sonra da bu adamın casusluğu terk ettiğini, bir Türk kızı ile evlendiği şayi olmuştu. Mahkemeye bunların hepsini söyledim. Mahkeme reisi Topçu İhsan idi. Dişçi Sami'yi astılar. Adana Cephesinde Tufan Bey diye şöhret alan Yüzbaşı Osman büyük kahramanlıklar yapıyordu. Halk keza. Bilhassa iskenderun Türkleri... Fransızlar, hile ile vakit kazanmak istemiş olacaklar ki, bir heyet gönderdiler. Mustafa Kemâl ile meclis binasında görüştüler .Ben de yanlarında idim. Celâlettin Arif de vardı. Fransızlar mütareke istiyorlardı. Vakit kazanmak istedikleri anlaşılıyordu. 83 I Razı olmadık gitti. Sonra tekrar adam gönderdiler. Bununla bizzat Mustafa Kemâl görüştü. Bizden gizli tuttu. Nihayet bize «Mütareke yapacağız» dedi. Mütareke yaptı. Millet Meclisi bu mütarekeye kızdı. Kabul etmek istemedi. Mütareke hakikaten hatâ idi. Sh. 286 da Mustafa Kemâl bunu tevil etmek istiyor. Hem de keramet satıyor, amma, hiç te öyle değil. Fransızlar şüphesiz vakit kazanmak istiyorlardı. Meclis bu sebeple kabul etmek istemiyordu. Nitekim o mütareke isteyen Fransızlar mütareke esnasında asker çıkarıp Zonguldak'ı işgal ettiler. Mütareke yaparak Mustafa Kemâl büyük bir hatâ yapmıştı. Hem de ben Hariciye Vekili olduğum halde, ne Hey'eti Vekileye söylemeyip hodtehod yapıvermişti. O, usûl ve

(......)lük bilmez. Her işi böyledir. Fırsat bulsa bütün işleri re'yi hoduyla yapar ve berbat eder. isyanlar İzmir Cephesini zayıflattı. Çünkü müfrezeler oradan alınıyor, âsiler üzerine gönderiliyordu. Yunanlılar da bütün cephelerden tecavüz ettiler. Ve ilerlediler. Milen hattını çok geçtiler. Birçok arazi işgal ettiler. İngilizler Anadolu'ya çok casus yolluyorlardı. Haber almağa pek muhtaç idiler. Gönderdikleri casusların hemen umumu, Arap, Arnavut gibi unsurlardandır. Çok tekerrür eden bu hal Türke büyük bir intibah dersidir. Ordudan neferlerimiz de akın akın kaçıyorlardı. Gerek casuslar gerek bunlar hakkında istiklâl Mahkemeleri şiddet göstermiş ve o esnada bu suretle büyük hizmet görmüştür. NUREDDİN PAŞA Yine Haziran içlerinde istanbul'dan Nurettin, Diyarbakırlı Kâzım ve Nihat Paşalar geldiler. Galiba Fransız tayyaresi ile geldiler. Eczacı Hüsnü bunları tanıyormuş. Bağına yemeğe çağırmış. Yusuf Kemâl ile beni ve Erzurum Mebuslarını da çağırdı. Bu zatları orada tanıdım, içlerinde Nurettin Paşa'nın halü tavrı dikkatimi celbetti. Normal değil, büyük bir kibir ve azamet gösteriyor. Grup halinde fotoğraf çıkardılar. Nurettin geldi. Ortaya oturdu. Hiç olmazsa beklese de bizler teklif etsek... Yahut nezaket icabı kendisi bize teklif etmeliydi. Çünkü Yusuf Kemâl de, ben de nazır bulunuyoruz. Ondan üstünüz, ehemmiyeti yok. O ortada resim çıktı, amma adamın hali, hiç olmazsa terbiyesizliği dikkatimi celbetti. Derken Mustafa Kemâl kendisini cephede kumandanlığa tayin etmek istemiş. Nurettin memuriyet kabul etmek için «Hükümetin her yapacağı işi evvelâ kendisine sorması, sormadan bir iş yapmamasını» şart koşmuş. İşittik. Mustafa Kemâl bu işi de bizden, hükümetten habersiz yapıyordu. Doğru mu diye birine sordum. Doğrudur. Ha tamam. Bu adamda «Cinnet-i taazzum» dedikleri hastalık var. Çok görüşemediğinden mi, tenezzül etmemekten mi neden bilmem hiç lâf söylemiyordu. Bu sebeple zekâ ve malumatı derecesini anlayamadım. Sonra Eczacı Hüseyin'de Nurettin'in bir kartını gördüm. Üzerinde şöyle yazılı: «Nurettin Paşa, Kûtülammare Muhasın» gülmekten katıldım.. Bir anormal kart evvel görmüştüm; Nursin idi. Bu ikinci kart. Bir yerin muhasırı olmak bir şeref ve hattâ memuriyet de değildir. Zaptetse idi. O da ayıp ya, hadi yazaydı, diyelim: Bunun manâsı şudur: Bu adam çok kibirli ve mağrur. Bunu ispat edecek sermaye de yok. (*) Dürüstlükle ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 84 Bula bula Kûtülammare'yi muhasarayı bulmuş. Zaman geçti. Nurettin'i iyice gördük; pek azametli, fakat pek cahil; zekâsı da olmayan biri. Her işte din borusu altında, taassup içindedir. Nurettin, Mustafa Kemâl ile uyuşamayınca gidip Taşköprü'de uzun zaman oturdu. Damadı Taşköprülü'dür. isyanlarla beraber başlıyan Yunan umumi taarruzu bir taraftan Bursa'yı, diğer koldan Uşak'ı zabtederek hitam buldu. Milen hattı falan gitti. Demek İngilizler'in bu hattı yapmaları Yunanlıların ilerlemesine mani olmak, Yunan işgal arazisine intihaî bir hudut çizmek değil, onları bizim çetelerin tecavüzünden men ile rahatça taarruz hazırlamaları için imiş. Bizim asker, çeteler, zayiatla çekilip Eskişehir, Afyonkarahisar'ı ve civarlarına doldular. Bu vaziyet Yunan tehlikesini haddi azâmiye kadar büyültmüş idi. Millet Meclisinde Bursa'nın Yunan ile düşmesi büyük perva ve belâdır kopardı. Birçok Mebuslar Bursa Valisi Hacim ile Kumandan Miralay Bekir Sami'yi idam ettirmek fikrinde idiler. Güya bunlar lüzumu derecesinde müdafaa işine gayret etmemişler imiş. Doğrusu budur ki, bu iddialar tamamiyle saçma idi. Felâket önünde sırf hissî bir galeyan idi. Vakıa hamiyet galeyanı idi amma, böyle idi. Muntazam bir ordu önünde iki buçuk çete, silâh ve cephanesi pek kifayetsiz olan bir avuç asker ne yapacaktı?!.. Bunu düşünen yoktu. Neyse mesele kapandı. Mustafa Kemâl, kapatmak için, doğrusu çok uğraştı. Esasen mes'ul edilmek lâzım olsaydı asıl Mustafa Kemâl'di. Fakat onun da kabahati yoktu. Neyse Bekir Sami'yi işten çıkardılar. Hacim mebustu ve meclise gelmişti. Bu kıyamette hazırdı Yunan umumî tecavüzünden evvel cephede bu taarruz sezilmiş, cephe Erkân-ı Harbiyeden imdat kuvveti, cephane ve silâh istiyor, yalvarıyorlar, bar bar bağırıyorlardı. Mustafa Kemâl bunların herbirine bir yalan savuruyordu.

«Gönderdim, gönderiyorum, ilah...» diyordu. Halbuki hiçbir şey gönderdiği yoktu. Zaten gönderecek bir şey de yoktu ki, bir tanesini gözümle gördüm. Salihli tarafındaki kuvvetler Necati (Maarif Vekili) yi imdat ve cephane için Ankara'ya yollamışlardı. Ziraat mektebinde Erkân-ı Harbiyede idim. Oraya geldi. Cephe namına matalibini söyledi. Mustafa Kemâl buna bir nutuk çekti. Bu nutku da lâfla Yu-nan'ı bozdu, izmir'e tıktı. O kadar yalan ki, kendimi tutmasam kahkahayı salıverecektim. «Bu kadar da yalan olmaz, biraz mübalâğasını yap!» diyecektim. Baktım Necati yutmuyor. Yalanlarının bazısını yakaladı. Derken Mustafa Kemâl kızdı. Siyah tahtaya cephenin resmini yaptı. Mevhum kuvvetler işaret elti. Bir yere toplar koydu, işte böyle bitireceğim dedi. Necati «Burada top yok» dedi. Bu sefer daha şiddetle: «Sen asker misin? Ne anlarsın? Git onlara söyle her işi yapmı-şrmdır.» dedi. Necati üstüne bir de azar yedi. Bu bana bu adamın hiç sıkılmadan (.....................) söylemekte olduğunu, bir daha kati surette ispat etti. Vakıa bu esnada Yunan taarruzunu durdurmak elden gelen bir şey değildi. Ancak bu kadar palavraya, yalana, dolaba da lüzum yok idi. Kendisi bunları cephenin maneviyatını yükseltmek için yaptığı suretiyle tevil ediyordu. Amma böyle yalanlar aslı çıkmayınca maneviyatı daha ziyade kırar. Çerkeş Ethem Düzce ve Bolu'da ettiği hizmetten dolayı, herkes tarafından (*) Kuyruklu yalan anlamında iki kelime metinden çıkartıldı. 85 takdir edildi. Millet Meclisi kendisini alkışladı ve hatırımda kaldığına göre kendisine resmen «Millî Kahraman» unvanını verdi. Bir Çerkeş millî kahraman oldu! Hem de bir eşkıya. Mustafa Kemâl zaten Ethem'in nüfuzunun büyüdüğünü görüyor. Bunun kendi mevkiî ve nüfuzuna zarar vereceğini tahmin ediyor, ondan korkuyordu. Hemen Yeşilorduyu kaldırmıştı. Ethem'in nüfuzunu kırmaya çalışıyordu. Bu sefer bilakis Meclisin Ethem'i alkışlaması, Mustafa Kemâl'in aklını aldı. Ona böyle bir unvan verilmesini asla çekemedi, hazmedemedi. Bu unvandan sonra Ethem Ankara'dan geçip Yozgat'a isyan bastırmağa gitti: Bastırdı. Oradan isyanın Ankara Valisi Yahya Galib'in seyahati neticesi olarak zuhur ettiğini beyan ederek hükümetten Yahya Galib'in Yozgat'a gönderilmesini istedi. Yahya Galib titredi. Çünkü Ethem'in şakası yok, hemen asıyor. Yahya'nın işte ne derece zîmedhal olduğunu bilmiyorum. Bu babta iyi bir tahkikat yapılıp neticesi bize bildirilmeli. Fakat Mustafa Kemâl, Yahya'yı vermedi. Bir defa tama-miyle muti adamı, sonra onu Ethem'e vermesi o zaman Ankara üzerinde de nüfuzunu kabul etmesi demek idi ki, kendi nüfuzuna müthiş bir darbe idi. Bu da bu iki adamın (Mustafa Kemâl - Ethem) arasını daha ziyade açtı. Artık alenî birbirleri aleyhine küfürler savurmağa başladılar. Ethem, Yozgat'tan Eskişehir'e geçti. Orada Yeni Dünya adında bir gazete çıkarttı. Bunda komünistlik, hem de kapalı bir şekilde Mustafa Kemâl'e hücum vardı. Bu gazeteyi Arif Oruç'a çıkarttırıyordu. Biraz sonra Ethem hastalığı dolayısıyle Ankara'ya geldi. Yanında erkânı harbi gibi bir mevkide Giritli Kâzım adında biri vardı. Eskiden tanırdım. Bu adam Maarif Vekâletine geldi. Mustafa Kemâl aleyhine söylendi. Ve Ethem'le beni tanıştırmak istedi. Buyursun!» dedim. Ethem geldi, görüştük. Ben Ethem'e bu en mühim buhranlarda ettiği pek kıymetli hizmetlerden dolayı gıyaben hürmet : etmekte idim. Kendisine riayet ettim. Biraz da Mustafa Kemâl hakkındaki fikri-ni öğrenmek için gıdıkladım. Açılmadı; fakat aleyhinde olduğunu aşikâr gösteriyordu. Meğerse Ethem'i bana Mustafa Kemâl «Git, Rıza Nur'u tehdit et. Maarii vekilliğinden istifa ettir» diye göndermiş imiş. Öyle ya Cami ve Celâl Arif den sonra sıra benim. Bana mecliste istizah da yaptırmış, düşürememiş idi. Şimdi teh^ ditle yapacak. Bunu nice yıllar sonra Ethem'in yanında zabit olan Eczacı Sami'den işittim. Ethem beni tehdit etmedi. Herşeyi doğru söylemek lâzım Ethem çok cana kıydı. Bu doğrudur; fakat millî davanın kazanılmasındaki âmillerden biri de olmuştu. Sonra Yunan ordusuna iltihak etmese idi. Çok iyi idi; bu suretle mahvoldu. Fakat o adamı o akıbete sevkeden Mustafa Kemâl'dir. O hale getirdi ki; can kaygusuyla kendini Yunanlılar'm içine dar attı. Bu işte İsmet'in tahrikatı büyüktür Ağustos içlerinde (1336) bağda komşumuz Celâl Arif ve Hüseyin Avni birgün bana geldiler. Şu sırrı tevdi ettiler:

«Mustafa Kemâl ile bu iş sökmiyecek. Bu adam birgün milletin başına felâket getirecektir. Bunu atmak lâzımdır. Biz ikimiz Erzurum'a gideceğiz. Halkı ayaklandırıp bunu düşüreceğiz» dediler. Ben de «Doğru. Ancak nâzik iş. Bunu memlekette tefrika çıkmadan, ona tecavüz ve mukavemet imkânı bırakmadan yapmalı. Yoksa dahil zayıflar, düşmanlar kuvvet bulur. Millî dâva suya düşer. 86 Karabekirle görüşürsünüz. Muvafakat ederse kumandanları elde eder. Mustafa Kemâl'in çekilmesini her taraftan isterler. Biz de «Ne çare çekil!» dcriz.Olur. Yok, Karabekir istemezse birşeye siz de teşebbüs etmeyin.» dedim. Ben Mustafa Kemâl'i asla istemiyorum. Bu adamın (......) ruhunu, hırsını görmüştüm. Milleti inim inim inleteceğine kanaat getirmiştim; fakat öyle bir buhrandayız ki; birbirimizle uğraşmaya vakit yoktur. Böyle birşey pek tehlikelidir. Herşeyden evvel, elbirliğile düşmanları tard .edip, devleti kurtarmak lâzımdır. Bazıları onun aleyhine kıyam yapmak, yahut öldürtmek lüzumunu söyler daima onlara Aman sırası değil, der, böyle şeylerin önüne geçmeye çalışırdım. Yoksa iskatı farz bir adam olduğunu ben de öğrenmiştim. Komünistlik gibi haltlar karıştırıyor. Birgün kimbilir daha ne (....) yer. Dâva elden gider. Böyle buhranlarda yetişenler ekseriya müsetbit olurlar. Kıyam teşebbüsündekiler ben nasihat ettikçe «Sonra inleriz» derler. Ben de Evet, milleti kurtardıktan sonra başımıza (....) olacaktır. Nemrutlara taş çıkaracaktır; fakat bir defa devlet kurtulsun da bakalım, o vakit mümkün olursa birşey yapılır. Olmazsa başa gelen çekilir derdim. «O vakit pek kuvvetlenir, düşürülemez» derlerdi. Bu da doğru amma, vaziyet tefrika, kavga istemiyor. Bu iki adam «Pekiyi!» deyip gittiler. Arası bir müddet geçti. Celâl Arif kıyameti koparmaya başladı. Heyeti Vekileye, Millet Meclisi'ne telgraflar yağdırıyor: Dâva: oradaki orduda suistimaller var. Ahali galeyanda imiş, bir irtikâbın mü-sebbbibi olarak da Erzurum Vali Vekili Miralay Kâzım (Palavracı Kazım, Şimdi izmir valisi, Arnavuttur)ı gösteriyor. Bunun azil ve tecziyesini, yerine bir vali tayini, vali gelinceye kadar da halkın arayı umumiyesiyle valiye bir vekil tayinini istiyor. Karabekir'dcn bir teklif var: O da Celâl Arifin Vilâyat-ı Şarkıycye Vali-i Umumi tayinini istiyor. Biraz sonra Celâl Arif kendi kendini Erzurum Vali Vekili yapıyor. Bunları görünce kendi kendime: «Karabekirle uyuşmuşlar. Demek iş oluyor, fakat Celâl orduda suistimalden bahsediyor. Bununla Kâzım Karabekir'in aleyhine hareket ediyor, demektir. Bu ne demek oluyor?» dedim. Bu da Celâl Arif ara-yı umumiye ile vali istiyor. Sonra kendisini vali vekili yapıyor. Bunlarsa tamamiyle kanun harici, ihtilâl alâmetleri. Pekiyi. İhtilâl ise danışılmaz, yapılır. Niye buraya soruyor. Demek bu adamlar bir iş yapayım dediler; ağızlarına, burunlarına bulaştırdılar. Hele hem Karabekir'den imdat bckliyerek gittiler; hem onun aleyhindeler. Demek kafasız, tedbirsiz adamlar. Bu işin ehli değiller. Derken, Celâl Arif hırsızları (palavracıyı) himaye ediyor diye Karabekir'in aleyhine döşendi. Hattâ onu da hırsız sırasına koymak istedi. Demek cıvıttı. Nutukta sh. 295 ten itibaren bu mesele yazılmıştır. Celâl Arif bu işte pek liyakatsizlik göstermiş. Hem de çirkin şeylere düşmüştür. Meselâ Vilâyat-ı Şarkıyenin müstakil bir idare teşkil etmesini istemek gibi. Buna tabiî meclis, hükümet ve herkes kızacaktı. Sonra Erzurum'a gittiğim vakit, ahaliden, eşraftan tahkikat yaptım. Hiç kimse Karabekir'e hırsız diyemedi. Ondan şüphe bile etmiyorlardı. Fakat Palavracının herkes aleyhinde olup hırsızlığını söylüyorlardı.Ordu levazımında çaldığı gibi hattâ, bir hıyanet-i vataniyedir. Zaten bu adam umumi harpte Suriye'de (*) Habislik, halt ve belâ ile ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. 87 Cemâl Paşanın levazım reisi idi. O vakit hırsızlığı ayyuk tutmuştu. Celâl Arif bu adamı şiddetle himaye ediyordu. Heyet-i vekilede Celâl Arif meselesi esnasında bütün heyet-i vekile azli için çok ısrar etti; yapmıyordu. Nihayet mecbur olup kaldırdı. Kaldırdı zannettik amma, ne yapmış? Gizlice Tiflis'e mümessil tayin etmiş!: Heyet-i Vekileyiz haberimiz yok. Rusya'ya gittiğim vakit Palavracıyı Tiflis'te görünce şaştım. Bir şey de zikredeyim: Tiflis'e gittiğim vakit mümessilhane-de güzel halılar vardı. Nereden aldığını sordum. Çünkü para yoktu. Ora Türklerinin hediye ettiğini söyledi. Rusya'dan dönüşümde mümessilliği

tamtakır buldum. Mümessil şimdi Vaşington Sefiri olan Muhtar idi. Ona halıların ne olduğunu sordum. «Kâzım giderken alıp gitmiş» dedi. Halılar gitti. Celâl Arifin şu yolsuz hareketine fena kızdım. Bu adam vali-i umumilik istiyor. Şark vilâyetlerini müstakil yapmak fikrinde demek. Şahsını düşünüyor; hele ikinci taleb bir cinayettir, içimden küfürler savurdum. Derken Celâl Arif, Maarif Vekâleti şifresi ile bana da yazmağa başladı. Birinci telgrafında kendi hakkında Heyet-i Vekilede ne cereyan ettiğini soruyor. Beni adeta casus olarak kullanmak fikrinde. Benim ise en kızdığım şey. Ben onun Karabekir aleyhindeki şikâyetini görünce zaten herkesten ziyade aleyhine kalkışmıştım. Çünkü Karabekir'e gıyaben hürmet besliyordum ve hem de iş suya düşmüş demekti. Muvaffakiyetin ukde-i hayatiyesi o idi. Hele Hüseyin Avni'nin bana yazdığı şifre baştan aşağı yanlış idi. Harp için tekâlifin aleyhinde nasıl olur? Çok fenama gitti. Nitekim vukuat aksini göstermiştir. Meselâ Celâl Arif, Karabekir, Ermenilerle harbi başaramaz diyor. Başarmıştır. Vakıa Mustafa Kemâl de nutkunda « Celâl Arifin dediğinin aksine ordu Ermeniler'e muzaffer oldu.» diyorsa da bize Heyet-i Vekilede o esnada defalarca Karabekir'in bu işi başaramıyacağını kendisi de bizzat söylemişti, ileride zikredeceğiz. Bu adam işte, sırasına göre lâfı değiştirir. Yazıları sümmettedarik-tir. Bu şifreleri de Heyet-i Vekileye verdim. Karabekir de Celâl Arifin aleyhine yazmağa başladı. Mustafa Kemâl herşeyde muarızları aleyhine ahkâm çıkarmak âdetinde-dir. Bu huyudur. Sh. 303 de « Celâl Arifin Heyet-i Vekile arasında müddeiyatını takrir edeceğini zannettiği ve makamının şifresinden istifadeye kıyam eylediği zat (Rıza Nur), kendisinin mahremi olmak istememiş ve Meclis riyasetini haberdar eylemiştir.»diyor. Bununla şifreleri kendisine verdim gibi göstermek istiyor. Ben Heyet-i Vekileye verdim. Çünkü dürüst hareket budur. Zaten bana yazdıkları şeyleri Hey'et-i Vekileye yazıyorlarsa da bana tebliğ-i vazife kalıyor. Bana düşen onları Hey'et-i Vekileye bildirmektir. Heyet-i Vekile Celâl Arifin Ankara'ya avdetine karar verip kendisine kararı tebliğ etti. Celâl Arif iki ay daha kalıp dönmüştür. Ankara'ya Ali Cenanî'nin oğlu geldi. Meğerse ingiliz casusu imiş. istanbul'da anası ve iki hemşiresi varmış. Evlerine daima İngiliz zabitleri gelirmiş. Ali Cenanî'yi ise Malatya'da yakaladılar, istiklâl mahkemesine verdiler. Asıyorlardı. Doktor Adnan kurtardı, istanbul'a iade ettirdi. Bu Adnan da böylelerini kurtarır, devlet ve millet aleyhine şahıslara iyilik eder. Dost kazanır. Böyle vukuatı çoktur tur. 4 ANKARA GÜNLERİ Bir müddettir Ankara'da Rus memurları var. Mustafa Kemâl yine bunlarla sıkı münasebette, bunların yanlarında Rus kadınları var. Sabaha kadar onların evinde içiyorlar. Bu esnada Ruslar'in Mustafa Kemâl'i telkinat ile kendi maksatlarına kazanmağa çalıştıkları, o kadınları takdim ettikleri, körkütük sarhoş edip cebinden vesaik çaldıkları söyleniyor. Mustafa Kemâl bir gece Rus sefarethanesinde o kadar içmiş ki sızmış. Sabah şafakla dört Rus onu kollarından bacaklarından tutarak arabaya koyup evine yollamışlar. Mustafa Kemâl'in evi şimdi Çankaya'da, bu köşkü ahaliye kendisi hediye ettirdi. Bu usûldür. Nitekim böyle Ankara, izmir, Bursa, Adana ve istanbul'da kendisine birçok mal, çiftlik, hane hediye ettirecektir. Kendi ister, güya ahali düşünüp hediye etmiştir, şeklini verir. Bu havadisler ortalığa yayıldı. Nice zamandır her taraftan Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri'nin zulmü, hükümete müdahaleyi ve hele soygunculukları hakkında müthiş şikâyetler geliyor. Heyet-i Vekileye bunların muzır oldukları zaten devlet, ordu teşekkül ettiğinden vücutlarına lüzum kalmadığı kanaati geldi. Eskişehir'de Ali Fuad Pa-şa'nın kumandasında on bin kişilik, bir derece muntazam bir kuvvet vücuda gelmişti. Hey'et-i Vekilede bu cemiyetlerin ilga edilmesini mevzubahs ettik. Lağvını istedik. Mustafa Kemâl bir türlü yanaşmadı. Bunları asla lağvetmek istemiyordu. Çünkü şahsına kuvvet görüyordu. Amma zulüm, soygunculuk... Bunlar onun için ehemmiyetsiz şeylerdi. Bu sırlarımız çok uzun sürdü. Birçok celseler tekerrür etti. Adeta göbeğimiz çatladı. Bütün hey'et bunda müttefikti. Nihayet «Pekiyi» dedi. Bir tebliğ lağvedildi. Sonra işte bunları yeniden ihya etmiş ve bundan

Halk Fırkasını yapmıştır. Sırf şahsına hadim bir fırka olarak hâlâ kullanılmaktadır, isyanlar alev aldığı, Bolu isyanları zamanında olan mühim bir teşebbüsü zikredeyim. Nutkunda Mustafa Kemâl işine gelmeyen birçok şeyleri geçmiştir. Celâl Arif daha Erzurum'a gitmemişti, isyanlardan çok ürkmüş idik. Asıl halkın ve askerin daima «Padişah baba, Halife» demesi mühim bir nokta idi. Mustafa Kemâl'in de (......)lığı, (... .)iyatı yayılmıştı. Halkça itibarı kalmamıştı. Düşündük, böyle bir vaziyette Padişah ailesinden birinin başımızda bulunması çok mühim tesir edecek. Millî dâvayı kazanmamıza yüzde seksen yardım edecekti. Meselâ Veliaht Mecid Efendi Ankara'ya gelse derhal «Padişah ve Halife İstanbul'da esirdir. Lâkin Veliahdı kaçırıp yolladı. Padişah'a vekillik ediyor» derdik. Bunun tesiri Ekber-i Azam gibi ojur.Isyan kalmaz. Onunla Mecid Efendi'yi getirmeye karar verdik. Birgün Celâl Arif Heyet-i Vekilede Mecid Efendi'yi getirmek teklifini yaptı. Mustafa Kemâl derhal küplere bindi. Köpürdü. Şiddetle reddetti. Böyle makul teklife köpürmesine hayret ettik. Halbuki gayet güzel ve mühim bir tedbirdi. Yahu memleket gidiyor be. Adam, millet işi düşünmüyor ki.. Sade atideki hırsım düşünüyor. Mecid'in gelmesi ilerde reis-i cumhur olmasına mâni idi. Ben de Celâl'e iştirak ettim. Maliye Vekili Ferid de bize iştirak etti. Ötek vekiller bitaraf durdular. Günlerce, celselerce uğraştık. Menafimi saydık. Nihayet Mustafa Kemâl kabule mecbur oldu. Mecid'e bir davet mektubu yazıldı, istanbul'a casuslarımız ve giden gelen adamlarımız vardı. Gönderildi. «Gel, başa (*) Ayyaşlık ve fuhuşla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. 89 geç!» diye. Mektup gitti. Ben de Sinop'a gittim. Orada adını şimdi hatırlıyamaya-cağım Trabzonlu birini buldum. Motoru vardı. Dirayetli bir gençti. Ona işi açtım. Mecid Efendiyi kaçırabilir misin! dedim. Bunlar kaçakçılıkta mahir idiler. «Giderim motorumla Sakarya ağzına çıkarırım. Alın, ne isterseniz yapın, bundan kolay ne var?» dedi; Gitti. Bu kaçakçı Trabzonlu ve Rizeliler o küçük motorlarıyla millî harekete büyük hizmetler etmişlerdir. Rusya'dan aldığımız silâh ve cephaneyi 24 saatte Sakarya ağızlarına çıkarıyorlardı. Bunlar olmasaydı bu nakliyat yapılamazdı. Mustafa Kemâl Nutkunda bunlardan da hiç bahsetmiyor. Bütün şerefleri kendi alıyor. Herkesin hakkını vermelidir. A. MECİD EFENDİ Mektup Mecid'in eline varmış. Fakat Anadolu'ya gelmedi. Bunu da örtmek için İngilizler'e söylemiş, evinin etrafını abluka ettirmiştir, işgal kumandanları o vakit Merkez Kumandanı olan Emin Paşa'ya emir vermişler. O da mülâzım Çerkeş İşkenbeci Rıfkı'yı bir müfreze Türk askeri ile gönderip Mecid'in Beşiktaş'taki sarayını abluka etmiştir. Fakat bu abluka bir-iki gün devam etmiştir, izmir zaferinden sonra Mecid; «Ben gelecektim. İngilizler duydu. Evimi abluka ettiler. Sonra olmadı.» demiştir. Ve oğlu Ömer Faruk'u inebolu tarikiyle yollamış ise de tabiî Prens geriye iade edilmiştir. Artık lâyık olan muamele bu idi. Mecid'in bu işi beni pek kızdırdı. Hanedanın, tereddi etmiş bir aile olduğunu bilirdim. Fakat Mecid'e itimat ve hürmetim vardı. Çünkü birkaç Avrupa dili bilir. Ressam, musikişinas, münevver bir adamdır. Bu hareketi beni kendisinden iğrendirdi. Demek bu ailede bir fert bile kalmamış... Bunlar yalnız rahat ve keyif düşünüyorlar. İşte bu vak'adir ki, o gün beni Osmanlı Hanedanını bu milletin başından atmak lüzumuna tamamiyle kani etmiştir. İşte bu vak'a-dır ki, sonra padişahlığın ilgası takririne rey vermekliğime saik olmuştur. Biz onu davete muvaffak olmak için ne çektik? O ne yaptı?!... Şimdi Nis'te, hiç şikâyet etmeyen bu ailenin mahvına birinci sebep, Vahdettin, ikinci sebep kendidir. O vakit gelse idi bu iş olmayacaktı. Millet de bugün (...............)'in zulüm ve rezaleti altında inlemeyecekti. Bugün ayyuka çıkan millet ahıda onun yüzündendir. Teklifi yaparken hem dâvayı kazanmak, hem de âtide Mustafa Kemâl'in yapacağı müthiş tahakküm ve istibdada sed çekmek gibi iki nimeti bir den kazanacağımıza sevinmiş idim. Bir taşla iki kuş vuracaktık. Lâkin bu adamlarda kabiliyet demlen şey yok ki... Bunu anlayamadı. Anladıysa da biraz zahmet ve fedakârlığa katlanamadı. Saraydan başka yer de yaşıyamıyorlardı. Kadınlaş-mış şeylerdi. Gelip de millet için çalışır mı? Atisi karanlık bir işe girer mi? Yıllar geçti. Ben Paris'teyim, Nis'ten Reşid Bey geldi. Bu adam Mecid'in yanında imiş Bana dedi ki: «Mecid Efendi, İsmet, Rıza Nur İngilizler'den iki milyon lira

alıp hilâfeti lâğvettiler, bana bir Rus diplomatı söyledi, diyor.» Ben de sonra bir kış Nis'e gitmiştim. Orada Kıbrıslı Şevket vardı. Onu Mecid'e yolladım. Ve şunları dedirttim: «Rıza Nur diyor ki, bugünkü perişanlıklarını bizden bilmiş, bütün bu ailenin bu halinin sebebi kendisidir. Onu istedik. Gelseydi bunlar olmazdı. Böyle milyonlarla tezvirat yapmasın. Ben hilâfet lâğvedilirken ne (*) Bir isim metinden çıkartıldı. 90 vekil, ne de Ankarada'ydım. Ben Padişahlığı lâğvettim. Hilâfeti ibka ettim. Padişahlığı lağvıma da bu mesele sebeptir. Çünkü görüldü ki, artık bu aileden hayır yok.» Şevket söylemiş, «Rıza Nur'un dediği doğrudur. Kabahat babanım. Mektup geldiği vakit babam, ben ve getiren adam vardı. Bu sır nereden duyuldu. Hâlâ şaşarım» demiş. Ali Fuad Garp Cephesi kumandanı idi. Çeteler de muavin kuvvet sıfatıyla kumandası altında bulunuyordu. Yunanlılar, Bursa ve Manisa'yı işgal ettikten sonra Ali Fuad Eskişehir'i karargâh yapmıştı. Gediz'de Yunanlılar'a taarruz etti. Perişan oldu. Ali Fuad'ın bu muharebede Erkân-ı Harbi Binbaşı Saffet idi. Şimdi Halk Fırkası kâtibi umumîsi ve Mustafa Kemâl'in göz bebeği olan Saffet'tir. Buna Gediz Muharebesi derler; fakat duyulmuş, şöhret bulmuş değildir. Mustafa Kemâl, Ali Fuad aleyhinde fena propaganda yaptı. Nutkunda (Sh.31O) Mustafa Kemâl bunun mesuliyetini sırf Ali Fuad'ın sırtına yükletmek istiyor, amma, Erkân-ı Harbiye Reisi İsmet, cepheye gitmiş, taaruza beraber karar vermişlerdir. İsmet öyle bir adamdır ki, Mustafa Kemâl taarruz istemese o da asla istemezdi. Demek mesuliyette hepsi müşterektir. Kötü oldu mu yüklet başkasına, vur abalıya... Hazır batırılacak adamlar, hadi onların sırtına... Be(.........)! Millet Meclisinin • intihap ettiği Dahiliye Vekilini (Nazım) kovmak cesaretini yapan bir müstebit '• sensin, niye bu taarruzun önüne durmadın?!... Istesen derhal dururdun. Bilhassa ' Erkân-ı Harbiye, emr-i müsaade vermeyince bir kumandan harekete geçebilir ; mi?... Halbuki taarruzu kendi münasip görüp emir vermiştir. AH Fuad'm ordusu ' öyle perişan oldu ki, yalnız Ali Fuad ve Saffet kalmış, onlar da güçlükle kaçmışlardır. Birçok yaralı vardı. Orduda hekim az olduğu gibi operatör hiç yokmuş. Ya- -raların koktuğunu söylediler. Feci hal. Heyet-i Vekilede mevzuu bahis oldu. Ben giderim dedim. Muvafakat ettiler. Ali Fuad'ın babası beni pek severdi. O da oğlu-: na gitmek istiyordu. Biraz da hasta idi, evine gidiyor, tedavi ediyordum. O günler- • de Mustafa Kemâl bu adamla da uğraşıyordu. Kendisine tebdil hava, istirahat tavsiye etmiştim. Teselli ediyordum. Oğlu Mehmed Ali ile eski dostluğumuz hâtırasını unutamıyordum. Beraber trene binip Eskişehir'e gittik. Ali Fuad'la gö-; rüştük. Derhal hastaneye gittik. Sertabib Binbaşı Haşim, iyi bir meslekdaşım. Eczacıbaşı Rüştü bu benim evvelce hikâye ettiğim, Tıbbiye Idadasinden kavurma çalıp da «Aman benim yerime sen hapis yat,» diyen ve sonra bana düşman olan Rüştü'dür. Görünce bunları hatırladım. Unutmuş gibi durdum. O da bana dalkavukluk etmeye başladı. Haşim gayretli bir insan. Tahtadan karyolalar, Amerikandan çarşaflar yapmış, hastahane temiz, hastalar yatıyor; fakat başka doktor yok. Ameliyathane dedim, «Yok» dedi. Şaştım. Bir alet de yok mu? dedim «Yok» dedi. Cephede bu yegâne hastahane idi. Artık sıhhî hâli düşününüz!... Ali Fuad'ın ordusunun Sertabibini gördüm. Bizim sınıf arkadaşlarındandır ve benim çok ahbabım olan Kemâl, alâ. Fakat Kemâl en haylaz talebe idi. Hekimliği sıfır Şimdi Miralay ve ordu sertabibü... t SAĞLIK ¦•' Yaralara baktım, hakikaten bir kısmı kokuyor. On gündür değişmemiş yara (*) Utanmakla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 91 JilLJ bile var. Haşim «Cerrah olmadığından, bilhassa pamuk ve sargı bulunmadığından değiştirilemediğini» söyledi. Şimdi birkaç alet lâzım. Fakat nereden bulmalı?!... Düşünüp konuşuyoruz. Eczacıbaşi Rüştü dedi ki: «Depoda ilâçlar arasında açılmamış bir sandık var. Nedir bilmiyoruz». Şuna bir bakalım dedim. Sandığı getirttik. Bir de ne açalım,

birçok alât-ı cerrahiye bulunan zengin bir turus. Mal bulmuş mağribiye döndüm. Sertabibe dedim ki: Bir oda göster de ameliyathane yapayım. Bir odayı sildirdik. Bir masa kıvırdık. Bir tencereyi de alet kaynatmaya tahsis ettim. Mangalın üstüne koydum. Ameliyathane oldu. Ameliyatlara başladım. Bir zavallı omuzundan kurşun yemiş. Mafsal ve kemikler parçalanmış. Bakılamamış, kangren olmuş. Kangren kolundan ayağına kadar bütün vücudunun her tarafına sirayet etmiş. Bu zavallının mafsalını neşrettim. Kangren yerlerini açtım. Bir bileğine kadar, bir de sırtından ta buduna kadar bir şak yaptım. Bu kadar geniş gazlı kangren görmemiştim. Derisinin altı cerahat dolu idi. Müvellid-ül-humûza ile ıslanmış bezlerle yaraları doldurdum. Ateşi düştü. Kurtuldu. Bütün yaralıları elden geçirdim. Lâzım ameliyatları yaptım. Bu iş on gün sürdü. Eskişehir'i gezdim. Şimendiferimizin tamirhanesini silâh fabrikası haline koymuşlar. Bir usta burmuşlar, tngilizler'in kamalarını alıp bıraktıkları büyük küçük otuz kadar topun kamalarını bu adam yapmış ve yapıyordu. Bize bu kadar top kazandırdı ki, o zaman bunun kıymeti fevkalâdedir. Bu tamirhane çok işe yaramıştır. Bu bir ecnebi malı idi;böyle işe yaradı. Demek ecnebi müessislerinden korkmak boş şeydir. Ne kadar mümkünse onlara memleketimizde fabrika ve emsali yaptırmalı. Varsın milyonlar kazansınlar. Asıl istifade eden yine biziz. Ve sonunda bize adam yetişmiş olur. Meselâ Anadolu şimendiferlerinin hele Eskişehir ve Afyon kısmının harp hareketlerinde ettiği hizmetler son derecedir. îsmet Paşa ecnebiden müthiş korkar. Cumhuriyet bu prensip içinde; bundan büyük hatâ olmaz. Kömür yoktu. Bu şimendiferleri odunla işletiyorduk. Ankara'ya döndüm. Heyet-i Vekilede timara devam için bir operatöre ihtiyaç olduğunu söyledim.Operatör yok. Mecliste Operatör Emin (Şehremini olan) var. Onun gönderilmesini tavsiye ettim. Gönderdiler. Emin de 15 gün kadar kaldı. Döndü. Gelir gelmez, Millet Meclisi'ne bir pusula verip tedavi ücreti istemiştir. Pek aykırı bir şeydi. Para verilmedikten başka, üste de hakaret gördü. Hakikaten ayıp bir şeydi. Benim aklıma bile gelmemişti. O istedi. Arnavuttur. VAN Bu esnada ordular tanzimi ile meşgulüz. Silâh, cephane ve paraya şiddetli lüzum var. Bunlar, muahede ve yardım için Rusya'ya giden Bekir Sami heyetinden hâlâ bir haber yok. Bekir Sami'yi telgrafla Moskova'da, şurada burada arıyoruz. Yok. Nihayet Yusuf Kemâl çıka geldi. Elinde muahedeye ait parafa edilmiş iki madde var. Niye geldin? dedim. «Canım Ruslarla muahede yapılamaz, imkânsızdır» dedi. Konuştuk. «Hem Ruslar Van'ı Ermenilere vermemizi teklif ediyorlar. Çiçerin bunda mûsır. Van'da ne çıkar? Verip işi bitirmeli» dedi. Rusya ahvalini sordum. Bilhassa komünistliği merak ediyordum. Bana komünistliği medhetti «Ben iman-i tam ile komünistim. Türkiye ancak bununla kurtulur,» dedi. 92 Sonra öğrendim. Meğerse Yusuf Kemâl motorlar ile Gerze'ye gelmiş. Orada komünistlik propagandası yapmış. Boyabat, sonra Kastamonu'ya gelmiş. Kastamonu'da aynı şeyi yapıp, hattâ Kökmiş admda bir kahveciyi de komünist yapıp teşkilâta memur etmiş imiş. Yusuf Kemâl'in sözleri beni tereddüde saldı. Çünkü ben şimdiye kadar komünistliğin aleyhindeyim. Vakıa bu işi derin bilmiyorum. Amma, bildiğim derecesi beni bu mezhebe düşman etti. Yusuf Kemâl'in ise okumuş, ı ki bir adam olduğunu bilirim. Halbuki bu meslek benim asla zihnime y atmıyordı Millet Meclisi muahede hakkında kendisinden izahat istedi. Bir hafi celsede söyledi. Ve sonunda «Muahede yapmak için Van'ı Ermeniler'e vermek lâzımdır. Ruslar istiyorlar. Başka türlü mümkün değildir» dedi. Mecliste bir tufandır koptu. Bu meclis câhildi, amma, vatanperver, hem de gayet fazla aklıselime mâlikti. Yusuf Kemâl'e hücum ettiler. Yusuf Kemâl, kürsüden nasıl ineceğini bilemedi. Korktu ve kaçtı. Bereket versin ki, kendisinin de o fikirde olduğunu söylemişti, ihtiyatlıdır; fakat ne de olsa Meclis bunu kendi teklif ediyor. Taraftardır, fikrinde bulundu. Mustafa Kemâl Nutkunda muahede parafa edilmişdi; sonra yapıldı, diyor. Birinci cümle yanlış; farkında değil. Parafa olan sade iki maddedir ki, o da sonra çok değişmiştir, ikinci kısmı asla zikretmiyor. 543 büyük sahife olan bu koca nutkun 350 safihe kadarı bir takım hizmet etmiş adamları batırmağa hasredilmiştir de bu muahededen ki, herşeye esas olmuştur, bir cümle ile geçiyor. Vakıa Mecliste, matbuatta olan vakaları zikretmiyeceğim diyorsa da bu mesele oralarda da pek

Sonra Bekir Sami. katır gibi kullanacaklar. Bu babta «Briyant» ile de müzakereler yaptı. Yusuf Kemâl'e. Tabiî dinlemedim. Ermenileri defedelim. Sonra muahede yapmak için bir yola çıktığımız zaman Rusya'ya gidiyoruz. Yusuf Kemâl de razı olmuş... cephane. Bana geldi. Bize ise bir faydası yok. işte Bekir Sami. Bizi beygir.. Bekir Sami deyince tanımıyorlardı. Demek Van'ı kapmak için Bekir Sami'yi aldatmışlar imiş. para yok. Avrupa'ya gitti. çok zaman bizi Fransız ile Ruslar aleyhinde gizli bir ittifak yaptığımıza zahib olup bize emniyet edemediler. paraya şiddetle lüzumumuz olan bu zamanda Bekir Sami'nin ne müthiş bir iş yaptığı düşünülsün!. kendi cinsi olan Asetinler'in istiklâli için çalışıyor. Pek küstahlık! El malıyla dost kazanmak.. Bu işten haberdar olduğum vakit içim ağladı. «illâ gitmeyin! Ruslarla muahede yapılamaz. Ruslar Tiflis teşebbüsünü duymuşlar. Hem de bu adam bunu almak için. Artık yapacağı kalmamış. Tevil etti. ilah.. Bu müzakerenin mevzuu Polonya.. Hem de Rusya'dan silâh. Adam Tiflis'te yaptıklarını hükümete haber vermiyordu. Kafkasya.. Bekir Sami işitmiş. Baku'ya. Yusuf Kemâl. demiş • Aralarında bundan ihtilâf olmuş. ingiliz. Hem de vatan hıyaneti idi. Moskova'ya varınca öğrendim.. Bekir Sami Rusya'ya gidince adını bırakmış «Prens Konduk» olmuş.. Bekir Sami de. dileniyoruz. Bekir Sami Asetinler'in araşma gideceğini soy-¦ leyip Yusuf Kemâl'e «Bekle!» demiş. Geri dönün» dedi. Telâşa düşmüşler. Hiyanet. Yine aynı işe çalıştı. Ankara'ya telgraflar yağdırdı... «evvelâ Büyük Millet Meclisi'ne soralım» demişler. Erzurum'dayız Bekir Sami Tiflis'te imiş. Romanya. «Eğer Esetinler'e istiklâl verirseniz ben de Meclis'i ikna edip Van'ı Ermeniler'e veririm» demiş.Türk'ün terbiye ve ekmeğiyle büyümüş birini yi' ne Türk parası ile Türk Devleti en kara gününde bir imdat olur diye gönderiyor.. cephane. Ailesinin adı Konduk imiş ve prens imişler.. Yok. içimizdeki ecnebi unsur.geçmeyen bir meseledir. var.. Bu bizim işlerimiz mi? Elimizden gelirse Yunan'ı. En nihayet Nuslarla muahede yapmamıza mani olmağa bile gayret etti. Türkiye birleşerek Fransızlar'ın yardımıyla müştereken Rusya'ya ilân-ı harp edecekler. dilimizi.Türk'ün aziz yurdundan toprak veriyor! • Van. Yusuf Kemâl'de adeta kaçar-casma yola çıkmış. Müteessir olmuş. Fransız. terbiyemizi tamamiyle aldığı halde bile bakın ne yapıyor?!. Ancak. Nihayet Bekir Sami. itilâf devletleri mümessilleri vardı. O Türk'ün işini bırakıyor. durdu. Bu büyük ' ibret.. ağır şey. 93 FRANSIZ SİYASETİ Derken Ruslar Asetin istiklâline yanaşmamışlar.Ankara'ya gelmiş. Hattâ Moskova'da da Rus hükümeti bilmiyor. ben geri döneceğim. Tepemizde Yunan. Türkiye'yi az kaldı. Ruslar aldırmamışlar. Bize. Sebebi sevmediği birkaç adamın mühim hizmetlerini ketmekmektir. Rusya'dan dönünce bunu ben söyledim. hayatından hükümete haber verdi. «Sen gidip Meclis'te Van meselesini hallet! »deyip gitmiş. Tiflis'e geçmiş. Sebebi. işte ecnebi unsura büyük vazifeler vermek. Bunlar Ruslar'a öyle tesir etti ki. Fransızlar bunu pek istiyorlar. fakat tevilleri pek çürüktü. Bekir Sami de bu aralık Asetinler'e külah kapacak. Hicret de ettirememiş. Bekir Sami'yi tekrar aradık. Bekir Sami'nin yaptığı gayet aykırı.. Bunu Çiçerin'e de sordum. onu alacaklar. yegâne ümidinden (Ruslardan) da mahrum ediyordu. Ordu. «Galiba Kafkas dağlarında Asetinler'in içinde olsa gerek» diye tahmin ediyor. Rusya aleyhine döneceğiz de Yunanlılar'ı ne yapacağız?!. Yusuf Kemâl'le benim hareketimi haber almış.. iptida Ruslar'dan vaad olan Bekir Sami buna kızmış. bunun için ve ancak bu suretle vücudundan.. Ve yırtındı.. istiklâl verin» diye Moskova hükümetini tehdit etmiş. Sonra Tiflis'e.. Yani bu muahedede ki benim hizmetimi. Bekir Sami «Asetinler'i hicret ettireceğim. Ermeni ilah. silâh. O vakit Tiflis'e Millî Gürcü Hükümeti ve onun nezdinde İngiliz. Silâh. inanmışlar. NAHCIVAN'DA ERMENİ KATLİAMI . Ruslar'a kızdı ve şimdi intikam peşinde de hem biz ne haldeyiz?!. Çiçerin Van'ı Ermeniler'e istemiş. vahim bir hata idi. Orada Fransızlar ile Gürcüler ile Türkiye namına (Amma böyle hiçbir salâhiyeti yoktu) müzakereye girmiş. Bekir Sami.. Fransız.. Rusya Fransa'ya karşı olan borcunu inkâr etti. Tasdik etti. Türk nesli artık aklım basma alsın. Gayesi ' oraya prens olacak. Rusya'da soruyordum. Türk için.

Ermenistan'daki Ermeniler bir müddettir pek azdı ve şımarık olmuşlardı. Ermenistan'da, Nahcivan'da, Kars'ta Türkler'i katliâm ediyorlardı. Nahcivan'da kırk köyün ahalisini kesmişlerdi. Her köy en aşağı bin hanelikti. Demek, iki yüzbin kadar Türk kesmişlerdi. Nihayet ora Türkler'i silâha sarılmış, Ermeniler savuşmuştu. Rusya'nın mağlûbiyetinde Kars Türkleri de bir devlet kurmuşlardı. Mütareke olunca İngilizler oraya girip hükümeti dağıtmış. Erkânı, Malta'ya götürmüş, Kars'ı Ermeniler'e vermişlerdi. Ermeniler, bura Türklerini de kesmişlerdi. Sanki Rus ordusuyla çekilirken Bayburt, Erzincan, Erzurum, Kars yolunda kestikleri yüzbinlerce Türk yetişmedi mi? Amerikalılar 94 İngilizler, Ermeniler'e yiyecek, giyecek, top, tüfek, fişenk, para gibi her şeyi de vermişlerdi. Ordularına İngiliz zabitleri de gönüllü girmişlerdi. Hattâ Iialdonikoğlu da Ermeni ordusunda idi. Ermeniler otuz bin kişilik bir ordu vücuda getirmişlerdi. Artık gurur getirmişler. Atıp tutuyorlardı. Hele harbiye nazırlarının bize verdiği bir notası, Ermenilerin Türkiye'ye hücuma hazırlandıklarını isbat ediyordu. Vaziyete baktık. Garpta Yunanlılar, Şark'ta Ermeniler.lki cendere arasındayız. En mühimi Yunan, itilâf devletleri de caba. Fakat Ermeni'yi sırttan atmak lâzım. Ermeniler nasıl olsa bir gün taarruz edecekler. Onlar hazırlıklarını bitirmeden biz, taarruz edelim dendi. Bu mesele Heyet-i Vekilede uzun uzadıya müzakere edildi. Ermenileri aradan çıkarmak lüzumu olduğu hemen ittifakla kabul edildi. Fakat ne suretle? Bir kısmımız «Harp etmek lâzımdır» dendi. Bir kısmımız «Ermeniler'e karşı muharebe açsak, Amerika ve İngiltere derhal üzerimize ordu gönderir. Harp etmiyelim» dedi. Bilhassa Ferid (Maliye Vekili) «Harp edersek İngilizler bize hücum eder» diyordu. Ben şu fikirde bulundum: «Beklesek, nasıl olsa Ermeniler bize hücum edecek, iyisi mi vakit vermiyelim. Biz hücum edelim. İnisiyatif bizde olsun.Amerika ve İngiltere'den korkmağa mahal yoktur. Bence Amerika ve İngiltere asker yollayıp da Ermeniler için milletlerini kırdırmazlar. Hem itilâf devletleri bize azamî yapabileceklerini yaptılar. Daha ellerinden gelseydi, yaparlardı. Böyle bizim Ermeniler'e hücum etmemizi beklemezler. Bu milletler harpten yorulmuş ve çıkmıştır. Bugünkü vaziyet aleyhimizdeki hareketin muvazene ve tevafuk devri manzarasını göstermektedir. Binaenaleyh hemen harp ilân edelim» Birkaç celse hararetli münakaşa oldu. Nihayet harp ilânına karar verildi. SARIKAMIŞ MÜDAFAASI Mustafa Kemâl harp taraflısı değildi. «Orada ordunun zayıf olduğunu, ancak dört bin kişilik olan kuvvetin bu işi yapamıyacağını söylüyordu. Israrımız üzerine «Bir defa Karabekir'e sorayım,» dedi. Sordu. Cevabı Heyet-i Vekilcye okudu. Karabekir: «Ben bu işi başarırım» diyordu. Gıyaben sevdiğim bu adama daha ziyade muhabbet peyda ettim. Hem bunu kat'î ve kahramanca söylüyordu. Mustafa Kemâl bu telgrafı nutukta dercetseydi ya!... Mustafa Kemâl yine harp istemiyor. Biz Karabekir'e tecavüze geçmesi için emir verilmesine karar verdik. Bir hafta on gün geçti, bir şey yok. Mustafa Kemâl'e sorduk. Emri tebliğ etmemiş. Sıkılmadan da söyledi. Adam hükümet tanımıyor. Yine kanaat vermez bir şeyler söyledi, durdu. Celse sonunda Mustafa Kemâl'i bir köşeye çektim. «Niye emri vermiyorsun?» dedim. «Canım Karabekir sersem bir şeydir, eşeğin biridir. Bu mühim işi becerecek bir iktidarda değildir» dedi. Fakat bu adam Hey'ct-i Vekile ile oyuncak gibi oynuyordu. Hükümetin emrini icra etmiyordu. Bu gayrimeşrû idi. Müstebitlikdi. Nihayet uğraşa uğraşa harp emrini verdirdik amma bir ay da geçti. Halbuki geçecek zaman değildi. Çünkü Ermeniler'in bir gün nasıl olsa üzerimize çullanacakları aşikârdı. Ve buna hepimiz kaniydik. . Mağlûp olursak, zaten harp nasıl olsa olacak. Ne yapalım?!... Hem batmış geminin direği olur mu?... Karabekir önce silâhlarını İngilizlere teslim etmeyip bü!¦ > .- ¦..¦-¦ .:¦¦ .¦..,>./•;-.i¦•! v, , '.-., , 95 yük bir dirayet ve hamiyyet göstermişti. Şimdi işte lâzım oluyor. Harp emrine şöyle cevap verdi: «Birkaç gün müsaade ediniz. Hazırlığımı yapayım. Biraz da sivil muavin kuvvet teşkil edeyim. Bunları yapınca hücum edeceğim.» Muzip. Bu suretle hepsi altı bin kişilik bir kuvvet yapıp Sarıkamış'tan hücum etti. Orada edilen harpte Ermeniler'i bozdu. Ermeniler kaçtılar. Şimdi ingilizler Gür-cüler'i, Ermenilerle aleyhimize ittifaka zorluyorlardı. Bundan

korktuk. Bu sebeple ordu sol yanında Gürcü taarruzuna maruz kalmamak için ilerlemedi. Bir müddet durdu. Mustafa Kemâl ne adamdır. Bunu Celâl Arif vakasına veriyor. Halbuki Celâl Arif vak'ası bir sıcak alev gibi parlayıp sönmüştü. Erzurum'da kendisine elli, yüz kişi bulabilmişti. Bundan ne çıkar?!... Ordu'nun bundan dolayı tehir etmiş olması asla doğru değildir, işte bu adam böyle (.........)dır. Muarızını kötülemek için mühim hakikatleri böyle yazar. Her vak'adan onlar aleyhine ahkâm çıkarmaya çalışır. Fenalıkları hep onlara yükler. Gürcüler bunu yapmadılar. Ya korktular, yahut Ermeni'yi hiç sevmezler. Bundan dolayı fırsattır, ezilsin, dediler. Bir ay kadar bir tevakkuf ve tahkikat bize Gürcüler'in bîtaraf kalacağı kanaatini verdi. Gürcüler teminat verdiler. Bizimle dostluk ve muahede yapmak üzere de Medivani adında bir generali Ankara'ya gönderdiler. Ordu tekrar harekete geçti. Ermeniler Kars istihkâmlarına sığındılar. Top, tüfek ve cephaneleri bol idi. Aded-leri ise bize çok faik. Mustafa Kemâl bunlardan hiç bahsetmiyor. Çünkü Kara-bekir'i mehd olur. Kars istihkâmlarını Rusya'da giderken gezdim. Çoğu bizim zamanımızda yapılmış, Ruslar daha tekemmül ettirmişler. Bir kısmı hâlâ bizim koyduğumuz adları taşıyordu. Gayet yüksek ve sarp tepeler üzerindeler. Araba ile çıkmak için bir saat uğraştık: Tepelerde türlü mahzenleri, mazgalları, kışlaları ve hastahaneleri var Hayret içinde kaldım. Bu tepelerden Kars Suyu ve Araş alabildiğine görülüyor. Bu istihkâmları hücumla çıkıp almak mümkün değildir. Ka-rabekir ordusuyla Kars'a dayanıp suyun bir yakasında cephe yapmış, muharebe başlamış bir gece mahir bir manevra ile bir kısım askeri Halit Bey'in (Paşa) ku mandasında suyun öteki yakasına geçirmiş, bu kuvvet şafakla Ermeni ordusunun haddi ric'ati üzerine sarkmağa başlamış. Bu yüzden Ermeniler korkup çil yavrusu gibi dağılmışlar. Kars'ı bu surette zaptetmiş. Mustafa Kemâl «Kars'ta mukavemet etmediler» diyor. Doğrusunu söylesen a... Biraz daha kaçmasalar esir olma-.ları muhtemeldi. Ne yapsınlar?!... Bunu Karabekir'e bir liyakat vermemek için böyle söylüyor. Halbuki o Ermeniler'i manevra kuvvetiyle perişan etmiştir. Bu istihkâmlarda altı yüz kadar top vardı. Fakat çoğu eski toplar idi. Ağızdan dolma bile vardı. Hele dumansız barut o kadar çoktu ki, asker cibre yerine fûlkoton kullanıyordu. Kışlalarda, evlerde sobaları onunla yakıyorlardı. Ben fûlkoton ateş görünce patlar zannederdim. Bunlar jelatin plâklarına benziyor. Çıra gibi yanıyor. Oradan Gümrü'ye girdi. Ermeniler'e ağır bir muahedeyi «Gümrü (Aleksandra-pol) Muahedesi» imzalattı. Bu sayede sırtımızdan ağır bir yükü attık. Geniş bir nefes aldık. Bu muahede Ermeniler için çok ağırdı. Silâhtan tecrid edildiler. Bu sefer Paris'te o vakit ki Ermeni Harbiye Nâzın «Dermin Asyan» benimle görüşmek sitedi. Görüştük. Bu adam tuhaf kafalı bir adam. Türke yüzüme karşı hakaret ediyor. «Sizde yalnız askerlik var, iyi askersiniz» diyor. Güldüm, içimden «Darbeyi hâlâ unutamamış» dedim, inkâr edemedi. Ancak Ruslar bize hü(*) Yalancılık ithamı ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 96 cum edeceklerdi. Kuvvetimizin bir kısmını oraya ayırdık da ondan böyle oldu diye tevil etti. Bu sayede oradaki Türkler de katliamdan kurtarılmış oldu. Artık serbestledik. Önümüzde sade Yunan var. Bütün kuvveti oraya vereceğiz. Bu esnada istanbul ve izmir gazeteleri benden bahsediyorlar: «Rıza Nur'un Mustafa Kemâl ile arası bozukmuş. Kaçacakmış, kaçmış, tevkif edilmiş, ilâh...» tarzında haberler. Bunun sebebini anlıyamıyorum. Sonra öğrendim. Refikam istanbul'a gidince Amasya Mebusu İsmail Hakkı gelmiş, beni sormuş, o da: «Ankara'nın yaşanacak bir yer olmadığını, canı sıkıldığını, benim Mustafa Kemâl'den şikâyet ettiğimi» söylemiş, O da: «Oh olsun! Ben ona gitme dedimdi» demiş. Hakikaten ben Ankara'ya hareket edeceğim vakit, o adam bir de Miralay Zeki bana gitme diye çok ısrar etmişlerdi. Bunların bence bir zekâ ve dirayet kıymetleri yoktur. Hele Zeki'nin ahlâkça da değeri yoktur. Asla kulak vermemiştim. Refikam, İsmail Hakkı'nm sözlerinden ağlamış, kadındır, zayıftır.Demek İsmail Hakkı, benim Mustafa Kemâl'den müşteki olduğumu hemen yaymış. Demek bu gazete havadisleri onun yalan yalnış aksi idi. Bu sefer karımın babası bizim hâlimizi ümitsiz görerek, kızını istanbul'dan almış. Nis'e götürmüş. Refikam oradan bana Antalya Maarif Müdürü vasıtasiyle mektup gönderdi. Bu işi bana sormadan yapmıştı, isabet, karı düşünce ve yükünden kurtulduk demek. EDİRNE VE TRAKYA'NIN İŞGALİ

Temmuz içinde Yunanlılar kolayca Edime ve Şarkî Trakya'yı istilâ etmişlerdi. Buna dair iyi malûmatım yok. Nutuk'ta Sh.306, ilâh... yazılmış. Fakat Mustafa Kemâl, Cafer Tayyar'a kızgın olduğundan mesuliyeti onun üstüne yüklüyor. Peki böyle de Mustafa Kemâl! Cafer Tayyar Atina'dan esirlikten dönüp A nadolu'ya geldiği vakit neden tekrar onu kumandan ve aynı zamanda mebus tayin ettin?!... Bu işi Cafer Tayyar ve diğer alâkadarlarından da dinlemedi. Cafer Tayyar'a ben sordum.Anlattı. Mustafa Kemâl'in tavsif ve tefsiri ile çok fark var. Yalnız Mustafa Kemâl bir yerde şöyle diyor: «Askerler, siyasî mülâhazalar tesirinden uzak bulunmalıdır. Siyaseti cihetinin icabını düşünen başka vazifedarlar olduğunu unutmamalıdır.» (Sh. 307). Bu tamamiyle doğrudur. Mühim, esas bir kaidedir. Fakat kendisi de bu hatayı daima yapmıştır. Millî kıyamda dolaşma yaptı. Kendine gelince kaide bu kadar. Alâkası şu ki, bu sahifeler de şimdiye kadar olan sahifeler gibi Mustafa Kemâl'in refiklerini, ezmek, küçültmek, tahkir etmek gayesine münhasırdır; sırf onun için yazılmıştır. DELİ HALİT PAŞA Mustafa Kemâl'in bir âdeti vardı. Bu âdete sonuna kadar devam etmiş ve nihayet atmış, değiştirmiştir. Bu sahifelerde askerlik ve siyasetin içtimamına şiddetle taarruz eden Mustafa Kemâl, bütün kumandanları aynı zamanda Mebus yapıyordu. Orduyu kendine âlet etmişti. Bu suretle onu siyasî olarak Mec'-ste de âlet etmek fikrinde idi. ilk devrede bundan istifade etti. Evet fevkalâde bir devirdi, olabilir, ikinci Mecliste de aynı işi yaptı. Bir defa zikredeyim. Deli Halid (Paşa)'e 97 Mustafa Kemâl mebusluk teklif ettiği vakit, ben yanında idim. Zavallı Halid «istemem» dedi. Zorlandı. Diğeri de zorlandı. Nihayet Halid: «Ben mebusluk yapamam, pek asabi bir adamım, kürsüye çıkar bir şey söylerim. Bir mebus itiraz eder. Ben itiraza alışmamışım. Tabancayı çıkarır vururum. Beni yapmayınız!» dedi; fakat olmadı. Zorlandı, kendisini biliyormuş. Sanki başına geleceği de biliyormuş. Yalnız bu yüzden kendisi başkasını öldüreceğini zannediyordu; Halbuki bizzat (...............) kendisini öldürttü. Burasını bilemedi. Halid deli derecesinde asabî idi. Şark cephesinde, sonra Arap cephesinde birçok zabitleri muhakemesiz, kabahatli ve kabahatsiz tabancasını çekip kendi eliyle öldürmüş, katil olmuş bir adamdı. Sakarya boyunda zabitler bana bundan çok şikâye tedip misaller söylemişlerdir. Hele şu hikâyeyi unutmam. Oraya herkesin sevdiği, hamiyetli bir genç mülâzımı kızıp eliyle vurmuş, yaralamış, yere devrilen zavallı genç «Sen zâlim ve kaatilsin? Ne haksızsın?» demiş. «Vay geber-medin» deyip tekrar ateş ederek öldürüp bitirmiştir. Fecidir. Hiç bir katil katilsiz kalmıyor. Gördüğümüz daima katilin cezası aynen katildir. Sonra Halid'de katledilmiştir. Bu zat câhil, deli idi; Fakat pek namuslu ve hamiyetli idi. Millî harekette evvelâ Şark, sonra Garp cephelerinde hizmet de etmiştir. Hele pek kibirli idi. Bütün askerler böyledir. Sanki küçük dağlan onlar yaratmıştır. Yanlarında siviller köpekten aşağıdır. Tahakküm, diktatörlük ilk işleridir. Onun içindir ki, bütün dünya militarizmin aleyhindedir. Asker ocağı modern de olsa yine bir Yeniçeri ocağı, zabitler birer zorbadır. Bir zabitin zihniyetini göstermek itibariyle de Halid'in sözleri pek mühimdir. Orduyu siyasete karıştırmak en büyük tehlikedir. Tarihte misâlleri çoktur. Bizde de bir çoktur. Ordu ateşe, kızgın demire benzer. Ona dokunmaktan korkmalıdır. Bugün sana âlet olur. Yarın ise seni keser. Yani, o siyaset elinde patlar bir bombadır. Nitekim avcı taburları ittihatçılar'in elinde patladı. Hasılı nihayet ordu. Mustafa Kemâl'in de elinde patlıyordu. Atik davranıp kumandanları mebusluktan çıkarmak istedi. Muvaffak oldu. Bu da Karabekir, Ali Fuad, Cafer Tayar, Rüştü ve Rafet Paşaların hadisesine sebeb oldu. Bunlar mebus kaldılar. Fakat kumandanlıktan uzaklaştırıldılar. Yunanlılar'ın bazı yerler kazanmalarını da hazmedemiyorduk. Bir gün yine birkaç kişi Mustafa Kemâl'in yanında söylenip teessüf ediyorlardı Mustafa Kemâl: «Umdemiz budur. Bu tepeyi kaybettikçe, bayrağı Şark'a öteki tepeye dikeceğiz.» dedi. Zaten her felâketimizde bunu derdi. Düsturu buydu. Pekiyi, amma, sonu ne olur bunun? Onu demezdi. Bir kere Sivas'a vardık mı herşey bitmiş olurdu.

Ermeniler'i tepelemekten bir gayemiz de Turan yolunu açmaktı. Fakat bu yol açılmadı Bu olur bir iş değildi. Geride Rusya ve Iran vardı. Sonra an-lamışımdır ki, o vakit çocukluk ediyorduk. İlk Mecliste Mustafa Kemâl'in aleyhine ilk aylarda başlayan bir hareket bu esnada kuvvetlenmişti. Bunlar Nâzım adında bir mebusu dahiliye vekili yaptılar. Mecliste Mustafa Kemâl'in şahsının muhalifleri ekseriyeti bulmuşlardı. Bu adam görüştüğüm bir adam değildi. Fakat sosyalistlik yapıyor. Başka dâvada bulunuyordu. Bana karışık bir adam hissini veriyordu. Ne kendisini, ne de işlerini (*) Bir isim metinden çıkartıldı. 98 yakından bilmiyorum. Mustafa Kemâl casus olduğunu da söylüyor. Ona inanmak da güçtür. Çünkü bir adam kendisine kul olmaz, muarız olursa onun hakkında her (......)yı yapar. Bu adamı kovdu. Sonra istiklâl Mahkemesine de verdi. Fakat hatırımda kaldığına göre beraet etti. Muhalifler sonra bir aralık da Sırrı (Kocaeli Mebusu)'yı vekil yaptılar. Mustafa Kemâl onu da kovdu. Sırrı değersiz, seviyesiz biri idi. Muhalifler de bula bula böylclerini buluyorlardı. Bu onların büyük kabahatları, muvaffakiyetsizliklerinin sebebidir. Bu vakite kadar vekilleri Millet Meclisi bizzat intüıap ederdi. Mustafa Kemâl şahsî istibdadını tehlikede görüp, Teşkilâtı Esasiye Kammu'nun o maddesini intihabdan evvel kendisinin namzet irae etmedi ve intihabın bu namzetler arasından yapılması suretinde tadil ettirdi. Artık vekil intihabı lâzım gelince Mustafa Kemâl Meclis'e beş-on ad veriyor. Meclis onlardan birini intihap ediyordu. Bu suretle muhalifleri intihap olunmaktan men ediyordu. Nazım meselesi hakkında Sh.313 te nutkunda bir felsefe yapmış, bir ders çıkarıyor. Diyor ki: «Mebus ve vekilleri fırka yapmalıdır. Şahsî olanlar itimada lâyık olmaz. Çünkü vatansızlar da mebus olur.» Bu adam, partide yersiz hiç bir söz söylemez. Yazı yazmaz. Nutkunu yazdığı vakit elinde kuvvetli bir halk fırkası var ya, böyle diyor. Elinde böyle bir fırka olmasın derhal zıddıru söyler. Ve zıd ders verir. Tezada bak! Irka yapmalı ise buna rağmen bugün bile niye bu işi Halk Fırkasına bırakmıyor. Sen bizzat yapıyorsun?!... O GÜNLERİN ANKARASI Ankara'da çok sıkıntı içindeyiz. Çok defa Heyet-i Vekile müzakeresinde karanlık basıyor. Bir lokanta bulmak mümkün değil. Hattâ peynir ekmek bulamıyoruz. Çok aç kaldığımız oldu. Rahattan, rahat vasıtalarından eser yok. Çok mültim bir iş oluyor. Gece yarısı, sabaha karşı bizi uyandırıp, Heyet-i Vekile içtimama çağırıyorlar. Sokaklarda fener yok. çarpıla çarpıl a gidiyoruz. Çamur çukurlarına batıyoruz. Fazla çalışma, vaziyet kötü, sinirler gergin, keder... ,,, Mustafa Kemâl, Ethem'in kazandığı şöhreti bîr türlü hazmedemiyordu. ; İçini kurtlar yiyordu. Ethem'i kendisine tehlike görmeğe başladı. Onu imha fikrine düştü. Ali Fuad'm Ethem'le beraber olduğuna kani idi. Ordu kumandam Ali Fuad ve Ethem'in kuvvetleri o vakit Şark cephesi müstesna, yegâne kuvvetti. On bin kişi kadar idiler. Bizimki bundan titremeye başladı. Telâş içinde. Etrafımızda gizli kapaklı bir şeyler olup duruyor. Amma ne? Anlamak mümkün değil. Heyet-i Vekileye haber verilmiyor. Bir gün Fevzi Paşa'ya sordum. Bana ağzından kaçırdı! «Ali Fuad ve Ethem ordu ile Ankara'yı basacaklar!» ilâve de etti: «Bütün tertibatı yaptık. Gelsinler» dedi. Hakikaten sonra öğrendim ki, Ankara etrafında bazı yerlere hendekler kazılmış, toplar konmuş, kendisi muhabereci imiş. Ali Fuad, Ankara'daki kuvvetleri istemiş. Mustafa Kemâl, vermemişti. Onun gayesi, demek Ankara'nın yâni kendi şahsının muhafazası imiş. Bir de Ali Fuad mağlûp olsun da gözden düşsün, olabilir. Mustafa Kemâl, bunu yapacak bir hilkattedir. Vatan işi onca tâlidir. Eğer vatan saadeti kendine mevkî temin ediyorsa, iyidir. Etmiyorsa, derhal aleyhine çalışır. Bu vazıyet tıpkı Rumeli Şarkî'nin (*) iftira anlamı ifade eden bir kelime metinden çıkartıldı. .v/ııi _ . ,p w , * 99 Bulgarlar tarafından istilâsında Abdüllıamid'in şahsî düşünce belâsı olarak istanbul'dan asker göndermemesi gibi idi. Ali Fuad kendisi de perişan oldu. Çok telefat verdi. Ali Fuad, Erkân-ı Harb Saffetle beraber bir yerde yalnız kaldı Ne

asker ondan, ne o askerden haber alabildi. Ve dar kaçtı. Mustafa Kemâl nutkunda bunlardan hiç bahsetmiyor. Bermûtâd (......) söylüyor. Hakikati atlayıp geçiyor. Ve mugalâta yapıyor. ALİ FUAD MESELESİ Ooo... Yine her şey sallanıyor ha! Mustafa Kemâl'le Ali Fuad arasında biı çarpışma olursa, Yunanlılar'ın ekmeğine yağ sürecekler. Allah'tan buhran süratle bitse, içimden Ali Fuad'in muvaffakiyetini istedim. Fakat yanında bir eşkiya, cahil ve Türk olmayan biri var. Ya altı büsbütün berbat olursa... Bu kaygular altoda niyetim eziliyor. Bizimki, entrikada, usta, Ali Fuad ise cidden içi saf bir çocuk. Çabucak onu dolaba koydu. Yani mühim askerî bir müzakere için (!) Ankara'ya davet etti. O da ayağıyla geldi. Gelince kumandanlıktan azledip Moskova'da sefir yerine de İsmet'i kumandan tâyin etti. Neyse bu tehlikeli zamanda, Yunan karşısında bir çarpışma, bir sarsıntı olmadı. Sefirlik, eskiden beri tarihte her millette görülen bir sürgün ve teb'id usulüdür. Bu suretle Ali Fuad teb'id ediliyordu. Bu usulü sonra Mustafa Kemâl üç dört defa bana datatbik edecektir. Ben kabul etmeyip faka basmadım. Şimdiye kadar Necati'ye, Celâl Arife yaptı. Onca sefirliğe yolla mak, tabuta koyup mezara yollamaktı. Çünkü biraz sonra da azlediliyordu. Câmi'yi azledip, Celâl Arifi yolladı ki, onu da sonra azletti. Sıra benimdi. Halbuki şimdi Ali Fuad üç numara oldu. Ali Fuad'a, Ethem'i de beraber götürmesini teklif etti. Ethem böyle bir şeye yanaşmadı. Mustafa Kemâl, cepheye emin olduğu îsmet'i kumandan yaptı. Hem de Erkân-ı Harbiye Reisliğini yine uhdesinde bıraktı. Bu da anormal idi. Amma yaptı... Böyle birçok memuriyet ve makamları bu üç adam, (Mustafa Kemâl, İsmet, Fevzi) kendi aralarında taksim ediyorlardı. Her birinin üçer dörder mühim memuriyeti vardı. Ethem'i ordudan ayırıp, cephenin Cenup kısmında Rafet'i kumandan yaptı. Ethem, Rafet kısmında. Bu sayede İsmet, Fevzi rahatça toplanıp tertibat alacak, Ethem'i tepeleyecekler. Rafet'i de hem kumandan yaptı; hem de Dahiliye vekilliğini uhdesinde bıraktı. Bu daha anormal ve sakat. Zararı yok. Bu suretle gönlünü alıyor. Ethem aleyhine sadakatle hizmet etsin fikrinde. Bunlar hep Ethem'i tepelemek için tertibat, işte bu suretle tertibatı ikmâle başladılar.Çalışıyor-lar. Ethem tabiatiyle kuşkulandı. İsmet, orduda çalışıyor. Mustafa Kemâl de me buslara, herkese Ethem aleyhinde propaganda yapıyor. Türlü tezvirler uyrudu-yor. Heyet-i Vekilede, mecliste de söylüyor. Ali Fuad'ı derhal yola çıkardı. O Kars'a vardı. Sonra Moskova'da Ali Fuad'a: «Ankara'yı basacağını, hendekler kazıldığını» söyleyip sordum. Bana evet veya hayır demedi. Sade müdâfaa tertibine şaştı. «Sefirlikle sevinme, o senin sürgünlüğün» dedim, ihtimâl bu Ankara'yı basma vakası vâki idi; yahut mevkî korkusuyla Mustafa Kemâl'in vehmi idi. (*) Yalan isnad eden bir kelime metinden çıkartıldı....... ' Vâki ise Ali Fuad böyle işlerin recülü olmadığını göstermiştir. Bir defa Ankara'ya gelmiyecekti. Sonra ordu kendinin, hazır elinde Ethem de var. Süratle Ankara üzerine yürüyecekti. Derhal muzafferen iş bitirirdi. Mustafa Kemal zaten korkak. Çabuk kaçardı. Öyle olmasa da kuvveti kâfi değildi. Bana öyle geliyor ki, Ali Fuad'ın Ankara'yı basması meselesi doğru değildi. AH Fuad ailesi ile Ethem arasında bir vaka, büyük bir husumet vardı. Selanik Mebusu Rahmi, AH Fuad'ın teyzesinin damadıdır. Yani Hüsnü Paşa'nın damadı, İzmir'de vali iken Ethem onun oğlunu dağa kaldırmış, hatırımda kaldığına göre elli bin lira altın fidye alarak bırakmıştı. Hattâ istanbul Meclisi'nde Hüsnü Paşa birkaç defa bana gelmiş. Kızının sefaletinden bahsetmiş, o vakit Meclis'te mebus olan Reşit (Ethem'in kardeşi) den bu paranın hiç olmazsa beşbin lirasının istirdadına delâletimi rica etmişti. Ben de uğraştım. Reşit yanaşmak istemedi. Nihayet vaad etti, fakat vakit kalmadı. Anadolu'ya geçtik idi. Belki de vaadi beni oyalamaktan ibaretti. Neyse böyle bir şey var, bilmem. Bu halde olan bu iki adam öyle bir meselede birleşir miydi? Vakıa siyaset denilen şey ne büyük dostları can düşmanı eder. Bir de Ali Fuad'ın büyükanası Çerkestir. Çerkesler birbirini hısım sanırlar. Derhal bağlaşırlar. Anası Çerkeş olanlar da Çerkeş sayılır. Çerkesler-ce Çerkeş zihniyeti AH Fuad'ın işlerine de mahsustur. Kendisinden ne ben, ne de kimse Çerkeslik davası işitmemişizdir. Fakat Çerkesler'e muhabbeti çoktur. Meselâ Moskova'ya giderken yanına aldığı zabit ve memurların hepsi

Çerkeş'tir. Sade Erkân-ı Harbi olan Saffet Türktü. Onu ataşemiliter olarak götürdü. Hâsılı Ali Fuad gitti. Ethem'in vaziyeti fenalaştı. HİLELİ YOLLAR Bir gün Mithad bana geldi; açlığından bahsetti. Memuriyet istedi. Bir müddet sonra da birkaç defa gelmişti. Bunu yazıyorum, çünkü âtiyi izah için lâzımdır. Mithad, Van valisi idi. Ferid Paşa'ya istanbul'a taraftardı. Irak'daki.Iran'daki in-, gilizler'e âlet oluyordu. Heyet-i Vekileye bu hıyanet hakkında her taraftan malûmat geliyordu. Kaldırılmasını zarurî gördük. Azletsek kabul etmez; yerinde kalıp istanbul namına daha şiddetle aleyhimize hareket eder. Ne yapmalı? (.........) üstadımız Mustafa Kemâl: «Ben bu işi hallederim. Bana bırakın!» dedi. «Nasıl?» dedik. «Evvelâ yemlerim kandırırım. Sonra mühim bir müzakere için Ankara'ya davet ederim. Gelince azlederiz.» dedi... Üstad pehlivanımızın bir oyunu var. Bir tane amma, herkese onu tatbik ediyor. Kündeden atıyor. Daima muvaffak oluyor. Yine aynı oyun. öylece yaptı. Mithad faka bastı, geldi, azlettik. Ali Fuad'ı da Ankara'ya getirmek için böyle yemledi. Faka düşürdü. Bilmiyorum kendi de o işi pek gizli tuttu. Mithad Ankara'da aç bîilâç kaldı. Hakikaten kara bir sefalette idi. Memuriyet istiyor, vermiyorduk. Bana geliyor, yalvanyordu. Bu adamı meşrutiyetin ilk günlerinde inebolu kaymakamı iken tanırım. Yaman adammış. Biz Rusya'ya gittik. Sonra ne yapmış yapmış, yolunu bulmuş. Samsun'a reji müdürü olmuş. Orada Nemlizâdelerle birleşip kaçmış, ölmüş Rum tacirlerin kalmış tütünlerini Nemlizadelere yok bahasına vermiş. Onlardan iki üç yüz bin lira rüşvet almış. Moskova'dan avdetimde taht-ı muhakemeye aldılar. İşi I (*) Entrika anlamı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. 101 100 tahkik eden Maliye Müfettişi Remzi idi. Bu adam namusludur. Ona sordum. «Aşikâr bir irtikaptır» dedi. Sonra Fethi Bey'i (Sefir) yollamışlar. O da tahkik etmiş, bizzat ağzından işittim. «Müthiş ve açıktan açığa çalmış dedi. Bu adamlar usta oluyor; derhal kurtulmanın yolunu buldu. Kılıç Ali'ye bacanak oldu. Hemen mahkemeden kurtuldu. Kılıç'a küllî bir para vermiştir. Derken Mustafâ Kemâl, Mithad'ı mebus da yaptı. Derken Mithad türlü imtiyaz işlerine girdi. Büyük ağniyadan oldu. Tokathyan otelinde bir apartman emri altındadır, ister otursun, ister oturmasın, kira işliyor. Ankara'da en büyük ve debdebeli bir konak yaptırdı, içine öyle eşya koymuş ki, masal mevzuu gibi imiş. Hattâ Afgan Kralı Emanullah Han Ankara'ya geldiği vakit onun hanesine misafir ettiler. Bu da orada onun kadar güzel, muhteşem bir ev olmadığını gösterir, istanbul'da bir iki, Ankara'da iki üç otomobili var. Şimdi Mustafa Kemâl'e sorarım. Bu hırsızı, hadi onu kendi ayıp saymıyor, fakat vatan hainini ki bir takımlarına nutkunda hain diye yapar, bar bar bağırıyor; neden ne sebeb icbariyle mebus yapmış, mal-i karûn'a garketmiş? Bu esnada çeteler temizleniyor, iyi iş. Demirci Efe bir şehre girmiş, sokakta eşrafı koyun boğazlar gibi boğazlamış. Bu adam büyük servet yığmış, üzerine asker gönderilecek. Rafet: «Ben gideyim, sulhen işi bitireyim» dedi. Gitti, bitirdi. Fakat Demirci'ye bir ceza yapılmadı. Refet'in Demirci'den mühim bir para altığı rivayeti yayıldı. Ve Heyet-i Vekilede de söylendi. Ferid Paşa, isyanlar ile Yunan tecavüzü ile de muvaffak olamamış idi. Tabiî düştü; yerine Tevfik Paşa geçti. Bu kabinede izzet Paşa Dahiliye, Salih Paşi Bahriye Nazırı idi.Ankara ile görüşmek, uyuşmak istediler. Nutukta Mustafa Kemâl bermutad çamur sıçratarak bunları da hıyanet ile tavsif ediyor. Bu teşebüs silâh ile olmayınca, millî hareketi, vatanı içinden yıkmak için bir suikast imiş. (Sh. 315) Bunu canım sana göre, Ali Rıza Paşa kabinesi de yapmış, olmamış idi. Bir daha yine yapıyorlar? insanın Tevfik Paşaya böyle bir itham yapmak için pek vicdansız olması lâzımdır. Arada böyle tedbirler kullanıyorum. Hiç istemem; fakat bunları başka kelimelerle yazmak, tarif etmek imkânı yoktur. Hattâ daha kullanılması bihakkın lâzım çok kelimeleri kullanmıyorum. Maksadımın hakikatleri olduğu gibi derece ve şiddetleri neyse öylece kaydetmektedir. Bu halde bu tabirleri kullanmak zaruri oluyor. Ali Rıza hiçbir vakit öyle hâin bir fikirde değildi. Hele Tevfik Paşa'ya böyle bir isnada kimsenin dili varamaz. Ömrünü namuskârana devlet hizmetinde geçirmiş, dost ve düşmanın hürmetini kazanmış,

salhorda bir adam. Biz Ankara'ya gideceğimiz vakit Yusuf Kemâl ile yanma gitmiştik. Ağlayarak: «Gidin, Ankara'da çalışın, başka ümid yoktur.» diyen yine bu adam. Hâlâ bu manzara gözümün önünde. Bu adama böyle isnat nasıl yapılır? Büyük (......)lık... Niçin yapıyor bilir misiniz? Söyleyeyim: Tevfik Paşa namuslu adamdır. Bir gün mevkîye gelmek ihtimali vardır. Binaenaleyeh Mustafa Kemâl'in şahsına rakib, amelîne, zevk ve (......)na, (.........)ına mânidi. Sebep bu. Ve bir de Mustafa Kemâl, Anadolu'ya yollanırken Tevfik Paşa, Padişaha, Hazine-i Hassa müdürü Refik vasıtasiyle bu haberi göndermiştir: «Onu yollamayın, (.........)dır,» Şimdi intikam alıyor. r, (*) Alçaklık, fuhuş, irtikab, ahlak ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. , 102 ,v,..¦¦..¦¦¦*«.• ¦¦«¦-- '¦¦•".X" ¦¦¦'¦¦¦ ¦-' OYUN İÇİNDE OYUN Mustafa Kemâl bu teklifi Heyet-i Vekileye bildirdi. Muvafık dedik. Bile-cik'i mülakat mahalli olarak tayin ettiler. Mustafa Kemâl, Bilecik'e gitti. İzzet Paşa, Salih Paşa da geldiler. Bunların yanlarında Hüseyin Kâzım (Şeyh Muhsin-i fani), Rasathane Müdürü Fatih, Cevat, (Şimdi Tokyo Sefiri), Münir (Şimdi Paris Sefiri), Bahriyeli zabit ve yaverler vardı. Kalabalık idi. Maksatları neydi bilmem. Fakat adeta bir muahede yapacaklar gibi her şubede bir mütehassıs ile gelmişe benziyorlardı. Depdebeleri de yolunda idi. Mustafa Kemâl, bunları (......) edip Ankara'ya getirmiş. Heyet-i Vekile içtima etti. «izzefcPaşa'yı, hepsini birden dolaba koydum; getirdim. Bunları geri yollamayalım. Her birisini, her vekil bir memuriyete tâyin edilsin.» dedi. Bundan evvel maksatlarını, geçen müzakereyi öğrenmek istiyorduk. Sorduk. «Bir şey yok, saçma,» dedi. Ben Fatin'i değerli biri bilirdim. Anadolu'da kalmasını istedim. Derhal Ankara Rasathane Müdürlüğüne tayin ettim. Kat'iyen kabul etmedi. Salih Paşa tayini geri almam için yaverini yolladı. Münasip bur suretle savdım, İzzet Paşa tezkere yazdı; dinlemedim. Bunlara nisbeten iyi bir konak verildi. Müzakere edeceğiz diye bekliyorlar!... Mustafa Kemâl bir telgraf tamimi ile bu heyetin bize iltihak ettiğini her tarafa bildirmiş. Bir müdet sonra tevkif edildiklerini anladılar. Hele bu telgrafı da haber almca kıyameti kopardılar. «İstanbul'a döneceğiz» dediler. Bu aralık Heyet-i Vekilece Rusya'ya yeni bir heyet gönderilmesi tekarrür etti. Mustafa Kemâl, Heyet-i Vekilede «Yusuf Kemâl Bej Rusya'yı biliyor, gitsin» dedi. «Muvafık, bir kişi daha lâzım» dediler. Mustafa Kemâl durdu, durdu bana baktı. «Sen de gider misin?» dedi. Simasına baktım, hiç ümitsiz bir teklif, ısesi de öyle. Ben derhal Giderim deyince öyle bir (............) güldü ve keyiflendi ki... O farkında değil, ben dikkatle simasını okuyordum. Şüphesiz içinden «Ha, bir belâmı, bir engeli daha başımdan atıyorum,» diyordu. (Nasıl keyiflenmez? istihzalar yaptırarak, Çerkeş Ethem'i tehdit ettirmek gibi şeylerle def edemediği insan, hiç memur edilmezken böyle kolaylıkla def oluyordu) Zaten ne Yusuf Kemâl, ve ne ben hoşuna gitmiyorduk. Bizim fena şeylerin aleyhinde olduğumuz, namuskârane hizmet istediğimiz, önce bir temas ile iyice anlaşılmıştı. Onu gitmez zannediyorduk. Bir taşla iki kuş vurduğuna fevkalâde sevindi. Gülmesini bir türlü zaptedemedi. AH Fuad'i daha dün Hariciye memuriyeti ile def etmişti.iBizi de bugün'demek. Biz dört numara olduk. Halbuki ben buna iki sebeple can.atıyorum. Biri bu adamın (.........)lanndan bıkmış, usarumştım. Sabredemiyordum. Diğeri Rusya'da pek çok Türkler var. Eski Türk yurtları., Ruslardan mühimiTürk bilgiç âlimler yetişmiş. Mühim neşriyat yapmışlar. Türk tarihi ile meşgul olanlar için Rusya'ya seyahat edip foraları, ordaki Türkleri, kütüphaneleri, müzeleri görmek, oradan kitaplar toplamak zaruri idi. Böyle bir vesile ve nimeti nereden bulacaktım?!... Nitekim bu suretle çok istifade ettim. Rus • ya'dan güzel kitaplar getirip bizim Türk tarihine malûmat kattım. Askerî işler için bir de asker lâzım olduğundan Ali Fuad'ı da murahhas yaptılar. Üç murahhas olduk. Ali Fuad zaten yolda idi. Kendisine murahhaslığı ve bizi yolda

beklemesi yazıldı. Sonra Kars'ta birleştik. Yusuf Kemâl reis olmamalıydı, istedi, oldu. Çün¦ ¦ --'—..1.1. i ; ' yazıldı. „---------(*) İğfal, pislik ve yolsuzlukla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. 103 kü bir defa gitmiş, muvaffakiyetsizlikle dönmüştü. Neyse bir şey demedim. Elverir ki, ben Ankara'dan bir müddet uzaklaşayım ve Rusya'yı göreyim. Yusuf Kemâl'e ve bana beşer bin lira verdiler. Bu para azdı. Fakat çok gezdik. Sebebi Rusya'da yol masrafı etmediğimiz gibi, başka masraf da edemedik. Çünkü bir tane açık dükkân bile yoktu. Alış veriş yasaktı. Yiyeceği de herkese Rus hükümeti meccânen veriyordu. Bize kâtipler, şifre memurları vesaire de verdiler. Artık yol tedarikindeyiz. Anadolu seyahatini bilenler dediler ki: «Kara kış, bir kürk almalısın. Yoksa yolda donarsın. Hem de kurt derisi olmalı. Çünkü bit tutmaz.» Hakikaten hakları varmış. Kürk aradık yok. Acele bize de iki kurt derisi buldular. Paltomun içine geçirdim. Eğer böyle yapmasa idim mutlaka yolda donardım. Sonra yolda kollarımın içine de kürk koydurmadığıma pişman oldum. Çünkü yolda kollarım bütün donardı. Ne müthiş soğuk ve seyahatmiş. Her yer bit içinde idi. Anadolu'da, Rusya'da bit yüzüyor. Bu sehayatte bana bir tane bile bit gelmedi. Demek Kurt derisine bit gelmiyor. Sade bu derinin fena bir kokusu var. İhtimal ondan kaçıyor. Bunu tavsiye ederim. Rusya'da tifüs gibi salgınlıklar da vardı. Ölüm kaynağına gidiyorduk. Başımızda her türlü ölüm tehlikesi vardı... Bu sayede olacak, tifüse yakalanmadık. Bir de portatif karyolam vardı. Yolda onda yattım. Yusuf Kemâl: «Bir defa gidelim de îzzet Paşa ile görüşelim» dedi. Ben tanıdığım adam değil, ne yapacağım? dedim. «Canım, fikirlerini öğreniriz» dedi. istifade edecek bir şey olmadığını zannediyorum dedim. «Belki, vardır, bir kere gidelim» diye ısrar etti. Makul, gittik. Heyet hepsi evde, suratlar asık, hele Hüseyin Kâzım müthiş kızmış, can sıkıntısı içinde adeta yerinde duramıyor. Zaten asabi bir adam. Bize hâin bir manda gibi bakıyor. Fatin'in suratından düşen bin parça olacak. Bana bir kere yıldırım gibi bakan bir gözle baktı. Bu Ankara'ya tayininin hısımı beni âdeta çiğ çiğ yiyecek. Salih Paşa, sükûnetli, fakat üzüntülü bir simada; centilmen ve terbiyeli, hiç bir şey sezdirmemek istiyor. İzzet Paşa ise bilâkis şen görünüyor. Neyse, İzzet Paşa ile oturduk, konuşuyoruz. Salih Paşa da beraber, diğerleri ayrı ayrı oturuyorlar. Ben hiç bir şey söylemiyorum. Ve sonuna kadar söylemedim de. Mülakat bir iki saat sürdü. Hülâsası şudur. Yusuf Kemâl: «Muahede yapmağa gideceğimizden re'yi devletlerinden istifade edeceğiz» dedi. Sözü bu suretle açtı. Ve teşriflerinden hayırlı bir netice çıkabilecek mi, diye ilâve etti. İzzet: «Evet, İngilizler amalimizi tatmin edecekler» dedi. Yusuf Kemâl: «Bunu neısuretle size anlattılar?» dedi. İzzet söylemek istemedi. Yusuf Kemâl zorlattı ve; «Bir tahrirî ve resmî taahhütleri var mı?» dedi. İzzet bu sefer şunu söyledi: «Hayır!» ve devam etti. Söylediğine göre meğerse İstanbul'daki ingiliz ordusu kumandanının yaveri bir yüzbaşı, îzzet Paşa'ya, İngiltere'nin Türkiye'nin lehine hareket edeceğim söylemiş imiş. Sade bu! Şaştık, kaldık. Şu mühim vaad bundan ibaretmiş. Siyasette böyle şeylere inanılır mı? İzzet, bundan bihaber. Bu adam çocuk gibi bir şey, bilmezdim. Böyle bir lâfa ehemmiyet verilir mü... İmzalanmış kâğıtlara, muahedelere bile bel bağlanamıyor, iş anlaşıldı. Ben kalkmak istedim. İzzet, lâfı âdî sohbete döktü. Kalkmağa mecbur olduk. Ben İzzet Paşa'yı mühim bir şahsiyet zannederdim. O sade dil, cahil biri imiş. içimden Yazık, bu adam bu kadar şöhreti nasıl kazanmış! Bu kadar askeri ve mülkî hizmetlerde bulundu, kimbilir işleri ne berbat etmiştir. Ah... diyordum. 104 Derken İzzet Paşa bir şey söyledi. Bu menkıbesini mutlaka kaydetmek lâzımdır ki şudur: Yani ikisi arasında şöyle bir muhavere oldu: İZZET PAŞA'NIN ARNAVUTLUĞU İzzet Paşa - Sen çok zekisin. Seni çok sevdim. Sen mutlaka Arnavud olacaksın? Yusuf Kemâl - Hayır. İzzet Paşa - Yok, yok Arnavudsun.

Biz de gördük. Bu sebeple bir iki gün teehhürle hareket ettik. Şarkta binlerce hurafat var. hâdiseler Hristiyan ve Müslüman ne olursa olsun. Tarihini 13 koymuşlar. Şüphe ettim. İzzet Paşa . Olmaz» dedi. Ve onlara göre hiçbir işimi yapmadım. eşrefi saat bekleyip düşmanı vurmayarak fırsatı kaçıran. tahsiline itimadım vardı. Bize gönderdiler. ona göre demek zeki bir adam mutlaka Arnavuddur? Türk zeki olamaz. Dedim ki: Yahu sen bi münevver adamsın. şu adam uzağa gideceğine bir kere kendisine baksa ya!. Havranın karşısında bir yahudi evi105 nin üst katını tutmuştum. Hind müslümanları namına geleceği hakkında İstanbul Hilâl-i Ahme-rinden malûmat geldiğini söyledi. Adnan... Dalgın. Hasta olacak ve hergün 13. Bunlar yetmiyor da. Türkten itibar görmüş. yemden yazdıralım. Fena kızdım. düşündüğün şeye bak!. zeki.. Bu da bunlardan birisi oldu. istanbul'da Mustafa Sağir adında bir Hindli'nin. tahsili bizim mekteplerde. Birbirimize «Bu ne safderun adam?»dedik. demek bir zeki adam buldu mu. Evi eşyasıyla ona emaneten bıraktım. Modası geçmemiş olsa. dirayetsiz. O vakit Ankara'da en iyi ev bu ev ile yanındaki yine bir yahudinin evi idi. Bunları anadan. Kavgaya başladım. fakat gördüm ki. . düşünceli. Evi vardı. akılsız biri olmuştu. Ethem'i bitirmek için uğraşıyorlar. Çünkü ben de Garbınki değil. Mundar. üste bir de gavur hurafatı mı alıyorsun? Ne . Zaten gözümde küçülmüş. Bunu söylediğimin sebebi sonra Kara Suat (şimdi Roma sefiri) hakkında bir menkıbe söyliyeceğim de onun için. Tertibat alıyorlar. Müslümanlarınkinden bile bir tane yok. bizim terbiyeyi almış. Nelere ihtiyacımız olduğunu soruyordu. Hadi sen de. Herif güzel yüzlü. Hindli geldi. korkulu bir siması vardı. Yalnız şu oldu: Yusuf Kemâl'in bu halini bilmezdim. Şimdi ise heriften iğrendim. evi kendisine bırakmamı rica etti. Verdiği cevap birbirini tutmadı. parayı da onlar vermişlermiş.Yok sen bilmiyorsun? Ecdadın mutlaka Arnavud olup orada yerleşmiştir. Lakırdıyı kestim. Sebebini sordum. yeniden yazdırdı. Ne yapsın adam? Gönlü öyle istiyor. Gözümden epeyce düştü.Yusuf Kemâl . «Misafir geliyor. Bazı şeyler sordum. ilimsiz.. milletin mukadderatına dair muahede aktedecek adam böyle hurafat ile ne hatalı işler yapar?. ecnebi unsur aleyhinde beni dolduruyordu. ün uğursuzluğu hayali altında inliyecek. Müslümanlarda. Türklerde. bu adam Hindliler'in kendisini yardım için yolladıklarını söylüyor.. Bir devlet diplomasisini idare edip. Evvelce Hind'den gelen paralar gibi onu da yuttu!. Halbuki öbürsü günü hareket edeceğiz. Ha!. Bir miktar para da getirmişti. Sonra Sagir'in casusluğu meydana çıkmış. tutturdu illâ yeniden ve başka tarihli selâhiyetnameler yazdıracak. Türkün mühim mevkilerine çıkmış. Mustafa Sagir diyordu ki: «Az amma şimdilik bu kadar gönderebildiler». Yusuf Kemâl: «Ooh. ben Boyabatlıyım. Zaten nihayetsiz vakalar.. mutlaka onu Arnavud görmek.. sonra mağlûb olan atalarımız kumandanlar gibi olacak. Arnavud'u mümtaz ve Türkü gabî buluyor.. dinlemiyor. Anam babam da oralı. İstiklâl Mahkemesi asmış.. Bu parayı Mustafa Kemâl aldı. devletin. Hatırımda kaldığına göre otuzbin ingiliz lirası idi. yer yok» dedi. 14 koyduralım» dedi. ÇERKEZ ETHEM Yine biz yol tedariki ile meşgul iken Mustafa Kemâl ve ismet. babadan miras aldık. onun nimetini yemiş de Arnavutlukla övünüyor. başka türlü gidemiyecek. vakit yok. Oradan çıktık. Bir menkıbe daha zikredeyim: Hariciye Vekili bir müddettir Muhtar Bey. bu rakam uğrusuzdur. olmamış. MUSTAFA SAGÎR Biz yol hazırlığmdayız. ingilizler kurtarmak için çok uğraşmışlar. Müsaade verildi. Zekâsına. Yanımdakilere şüphemi söyledim. Arnavud zeki. illâ değiştirmek için İsrar ediyor. herşeye başvurmuşlar. Mustafa Sagir öteki dünyaya gitti. Hayatımda öyle şeylere asla ehemmiyet vermiyordum. «Yok gidip. Bunun ondan farkı ne? Ben kış münasebetiyle bağdan inmiş. Tehdide.Hayır efendim. tahsil görmüş birine benziyordu. Hayır. Biz gittik. meğerse ingilizler yollamış. Madem ki. yahut hattâ zorla Arnavud yapmak istiyor. Bizim muahede için selâhiyetnâmelerimizi yazmışlar. Ethem ve kardeşleri de boş durmuyor. Gitti. saçma adamsın be!. uyku uyuyamıyacak.. Şu hale bak? içimizde büyümüş bir Arnavud. cü günü imiş. Kanunievvelin 13.

pek düşünceliydi. Bir aralık kaçmayı bile kurmuş. Hele Yunanlılar'm hücum ettikleri bir zamanda asla yapılamazdı. ayağını denk atmasını da söylemişler. Evvelâ şahıs. Yahut casusluğun sayesi. Ittihatçılar'ın. Nihayet Moskova'ya vardık.. Şimdi onu dercediyor. bahtın garip bir cilvesidir. Ethem'i haklı çıkarıyorlardı.. ismet pek korkmuş. Başka türlü yapmak mümkün değildi. Kâzım (Meclis Reisi) Hakkı Behiç. Türk Milletine büyük lekedir. Düşmanla uğraşacak yerde ismet ve Mustafa Kemâl kuvvetlerini Şimalden Yunan karşısından Ethem aleyhine sevketmişler. 318 den itibaren bu meseleyi yazıyor. Bunlar Ethem'e gizlice de mahvı mukarrer olduğunu.Yıllardan sonra Ismet'in bana söylediğine göre Ethem Eskişehir'de Ismet'in ka rargâhını basıp kendisi öldürtmek istemiş. (... O da çetelerden kurtulup.... Sh.. Bu cahil. Bu meselede galiba Rafet ve Ethem tarafını iltizam etmiştir. Bugün Paris'te hürriyet içinde yazıyorum. Bu meseleyi içinde olarak bilenler tenvir etmelidir.. turfa olduğu halde sonra yine işi düzeltip Mustafa Kemâl'in gözüne girmiştir. Yunan saflarına iltihak etmişler. Hâl de onu gösteriyordu. muntazam bir orduya malik olunmuştur.. Birinci inönü Harbi oldu. bu vaka bu halde iken. Suratı çamur gibi berbat. Sebebi: Meselâ . Meselâ Kâzım'ın Ethem'le beraber olduğu tevâtür halinde idi. Mustafa Kemâl Eskişehir'e gitti.. Eski komiteci!. Ankara'dan Moskova'ya hareket ettik. Kaymakam Hacı Şükrü'yü de beraber alıp gitti. Bu komisyonun reisi Miralay Sadık Sabri idi.. Bir iki yüz askerden ibarettir.. Kitabımı neşrettirmezdi. Bizim Türk Tarihinde bu vakayı bir satırla sade Ethem aleyhine yazıp geçtim. Ya bunu Ethem iltica etmeden evvel ordular yerlerini Ethem aleyhine hareket etmek için terkettikleri zaman yapsalardı. Kâzım da Eskişehir'den bizim trenle hareket edip Kütahya'ya çıktı. Hele Yunanlıla'ra ilticadan sonra ordumuza karşı harp etti ise. Diğer kardeşleri Tevfik daima ordularının başından ayrılmıyor.. Ne tehlikeli oluyor!.. Cenuptan sıkışınca bir iki ufak müsademeden sonra üç kardeş can kaygusuyla bir elçi gönderip bir kâğıt imzaladıktan sonra. Ethem'de o esnada bir şey yapmak istedi ise o da aynı şey ve hıyanettir. Ankara ve Eskişehir'e giden Ethem'e kuvvet oluyordu. Bir harekettir yar amma.. pek beyinsiz. Ethemler buna mukavemet ederlerse kırılmalı idi. Bu elbet yapılmalı idi. O vakit Ankara'da bulunan Ethem. böyle Yunanlılar'a iltica etmek gibi fena ve hainane bir şeye mecbur ettiklerinden mesuldürler... O her meseleyi kendi arzusuna göre değiştirir. Vakıa can kaygusu Ethem'i mazur gösterir.. Ethem tarafını iltizam ediyordu. Yanındakiler. fakat herhalde çirkin bir netice. Kâzım hem Ethem'le beraber görünmüş. Ancak ve bunu zatı mesele için yapıp rekabet ve tahakküm hırsı ile yapmamalıydı. Hem de usulü dairesinde olması tamamiyle mümkündü. Bu da gösterir ki.. Ve kendi etrafında gösteriyor. Eyüp Sabri. Yıllardan sonra idi ki. Nitekim Yunanlılar derhal taarruz ettiler. Fakat vatanı düşünen kim?!. millî kıyam mahvolurken kurtarmış bir adamı... anlayamıyorum. işi bitmiştir.. Alâkadarlar yazmalıdır. Güya uyuşuldu. Harp başlıyacağı bir zamanda böyle bir iş ne tehlikeli bir şeydir. hem de Mustafa Kemâl'e casusluk etmiştir. Meşgul olmaya da vaktimiz yok. Kâzım.ve. kardeşi Reşit. Mustafa Kemâl. Hâlâ da gözdesidir.. Bu işin bir iyiliği oldu. Ethem ve Reşit bir gece Es106 kişehir'den kaçmışlar. Nitekim sonra bunu izmir Suikastı'nda da yaptığı söylendi. Meclise.. Bu Kâzım'ın aleyhinde de bir yığın dosya vardı. Onun yanma gitmişler. Kâzım.. Bu esnada biz Eskişehir'e vardık... Kılıç Ali. Şimalden. Şükrünün riyaseti altında bir vakit birçok katiller yapmış olan Serez komitesinin âzasından biridir. Kendisiyle beraber iltica edenler. Heyet-i Vekileye Mustafa Kemâl'den yanındakilerden telgraflar geldi. işin iç yüzün bilmiyorum. Bir de herhalde alâkadarları dinlemek lâzım.. Biz. Affolunamaz. Eğer evvelkiler kabahatlıysa Ethem gibi hizmetler etmiş.)sız adamın Türk Millet Meclisi'nin yıllardan beri reisi olması kara bir baht. Görünüşte Kâzım. Zahirde Mustafa Kemâl ona fena kızıyordu. Avrupa manda ile zaten Ethem'in efradını evvelce elde etmişlermiş. Yunanlılar bunları bilâkayduşart kabul etmişler. tabii idi. Bu harp esnasında ismet ve (.)'in böyle hareketleri şahsî emellerini vatanî menfaatlerin ne kadar üstünde tuttuklarına delildir. Mustafa Kemâl'e casusluk ettiği söylendi.

Vagonunda adi ir dökme somba bozulmuş. Nitekim Millet Meclisi haber alınca bu işe kızmış. Bir de baktık ki vagondan Çolak Selâhattin bakıyor. Hâsılı Mustafa Kemâl bu rakibini de ez-di. Ben vagonumdan inip onunla görüştüm. Şurası feci: Sh 339 da: «. Koyun kesilmek için salhaneye kendi ayağı ile gidiyor. Selâhaddin'e Ne haber. Bir de Mustafa Kemâl bunları nutkunda millî hükümeti yıkmakla itham ediyor (Sh339) Halbuki şu muhakkak ki. Yani biz de soğuktan titremekte idik. Selâhattin'i de bir türlü çekemiyordu.. bu bir zarurettir. Fakat şu da muhakkak ki. Amma.» dedi. Yalnız Münir Bey'i Ankara'da alıkoymuşlar. Böyle bir tehlikeli vaziyyete lüzum kalmazdı.334) Mustafa Kemâl. Bu esnada bizim şimendiferlerde teshinat böyle oluyordu. Vekiliz ama böyle (*) Kırdırmak ve hislc ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Mustafa Kemâl'e istizah yapmıştır. Ve buna bile bakmayıp bu işi yapmıştır. Düşman karşısında böyle bir vaziyet ne tehlikelidir.. yandaki ağılda bekliyor. seyyar bir karyola. Az bir vatan (. diktatör olmadı da bu belâdan kurtuldun mu? Bir emirber öldü bir paşa diktatör oldu. Ethem'in kuvvetleri sırf Mustafa Kemâl'in şahsı aleyhindedir. Zavallı millet! Sanki Ethem. Ne yapacaksın? dedim. taarruz işin sonlarına tesadüf etmiştir. vasıtasızlık iki kara belâ. (Sh. «Ankara'ya» dedi. Güldüm. Mustafa Kemâl kendi bunu diyor. Ethem kuvvetleri inhilal unsurudur. berikilerin müdafaa telâşında bulundukları Kütahya'da Mustafa Kemâl'in kendi adamlarının çektikleri telgrafında da yazılıdır. O vakit Sivas'ta kumandan idi. Halbuki heyet mevkuf olmadığı gibi Ethem'in (*) Bir isim ile cinayet ve ahlakla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. bu iş hüsnü suretle de olurdu. Bizim için sahillere yanaşmak mümkün değil.. Mustafa Kemâl (Sh. Hem de bu müthiş işi. Mustafa Kemâl onun müzakeresi için telgrafla çağırdı. Buna lüzum yoktu. Yunan kabiliyetsiz bir düşmandı. Ethem üzerine tahşi-dat dolayısıyle Şimalde açık bırakılan cepheden Eskişehir'i zapt için hücum etmemiştir. Borusu pencerenin yanından yukarı çıkarılmış. Fakat Karadeniz'de ingiliz. yola düştük. Makas değiştiriyor... O. işin daha fecisi.. Mustafa Kemâl. Kış. nutkunda bu heyetin Ethem tarafından tevkif edildiğini söylüyor. Ben bilmem. Mesele henüz bitmeden Yunan Ordusu bütün cephelerden taarruza geçmiştir. Evvelâ onları tepelemek lâzımdır. Mustafa Kemâl bu taarruzu Ethem'in Yunan Ordusu'na ilticasından birgün sonra oldu diyor. diktatörlüğün kendine mahsus idaresinde. Fransız.. Yunan Ordusu'nda taarruz alâmetleri varmış..) olan buna cesaret edemez. Böyle vagonlar da kumandanlara mahsus idi. Eskişehir'e geldik.. Ve karar aldı.. Kendisinde vatan kaygusu herşeyin üstünde olan birinin yapacağı şey değildi. Herhalde bu iş büyük bir cesaret idi. Bir de düşman.337) de üç kardeşi tepelemek için cepheyi boş bırakıp adetâ bütün orduyu Kütahya üzerine.îzzet Paşa heyeti bir müddet sonra dönmüş. «Mühim bir mesele varmış. Selâhattin aynı zamanda . Diktatör! Kâfi.. Paşada da emirberde de aym şeydir. Bunu daima gösterdi. Bir gün Heyet-i Vekile'de dolaylı bir surette onun kumandanlıktan azlini teklif etti. Moskova dedik. Kafkasya'dan. O doğrudan doğruya bu işi yapardı. 107 lehinde Millet Meclisi'ne telgraf çekmişlerdir.)mak işini meclise bile danışmadan kendi kendine yapıyor. mesele diktatörlükte. Bir birimizi gördük. Diğer yolcular çivi kesiyordu. Şahsı ne olursa olsun mesele bunda değil ki.» diyor. Bereket versin. denizden gitmek yakayı ele vermektir. Ama ne yapalım? Heyetimizle trene bindik. bir şeyden haberi yok. Tuhaf oluyor. Bereket versin ki. yani orduyu ikiye ayırıp (.. Sence ne farkı var.tecavüzün Mustafa Kemâl tarafından olduğunu.emirberlikten gelen Ethem'in koskoca Türk vatanında diktatörlüğünü kabul etmek. Vakıa denebilir ki. Başkaları daha evvel olduğunu söylüyor. MOSKOVA'YA DOĞRU Bu karakışta Anadolu ortasından... Rumlar aleyhine nasıl tahşid ettiğini bizzat hikâye ediyor. Yunan donanmaları öyle dolaşıyor ki. Zaruri karadan gidiyoruz. 108 1 kötü olsun bir sobamız yok. nereye? dedim.Moskova'ya gitmek pek müşkil iş.

hırçınlığı var.Kızdı. Kayseri'ye geldik. Kırkar yaşlarımızda adamlarız. Akşam da yaklaşıyor. başka parça. Vakıa bu ticaret dolapçı işi. Eski bir arkadaşlık ve hem bu kere yol arkadaşıyız. Tuhaf herkes de bu dolaba girerdi. Ticaret âleminde ya-hudiyi barındırmıyorlar. Arabada müthiş sallanmadan kitap da okunamıyor. Burası çerçöpten yapılmış beş on binadan ibaret. Ve istedikleri parayı da pazarlıksız vermiştik. Zaten sonunda bu mesuliyet gelmesi muhtemel işleri daima Heyet-i Vekile v eMeclis'e yaptırırdı.. O halde bu iki şehrin Türklerini ayıplamak mümkün değildir. Sanki bir tabuttayız. Hâlâ aksine bir halini görmedim. Yaylı müthiş bir şey. Güzel löp et. Olmadı. Şehri gezdik. Hem de tehlikeler göze alıp millete büyük bir hizmete gidiyorduk. Onun mühim dolabı bu mühim müzakere idi. bu ne gaflet? Seni kumandanlıktan azlettiler de inanmak istemedin. amma ne yapsınlar. bugünkü ticaret Avrupa'da da umumiyetle dalaverali. Oradan Anadolu'nun orijinal ve esaslı treni. Neyse paranın yansını o. Yusuf Kemâl ile ikimiz uzun yatıyoruz. Hem kitap tutmaktan. Bu sandığı Moskova'ya kadar taşıdık. Cidden iyi. Çünkü namuslu bilirim. kabahati Heyet-i Vekilenin üstüne atsın. Demek elinde iken azledememiş. çirkin şey. Sivas'a doğru yollandık. bu kadar bilmezdim. söyledim: Ayol. pek tatlı bir davet ile geliyorum. zaten inanması lâzımdı. Şoför bir iki saat uğraştı. Herhalde bir huysuzluğu.. dizlerine örtüyor. Yanında idi. Türk'e tacir değil diyen. Bir halısı varmış. el donuyor. «Halımı berbad ediyorsun. Ben de bir kenarını örttüm. Bakü'de birgün Bakülüler ile konuşuyorduk. Azledince olur ki ordusuyla hasım bir tavır alır. Belki de bu pastırmadan iki lokma yiyemedik. iyisi mi. Belediye bizi misafir etti. Namuslu tacirler varsa da azdır. Ne vakit ki. Fakat biraz sonra baktım. Sessiz düşünmekle asla vakit geçmiyor. Vaziyeti değiştirmeli. «Kayserililer bizi iyi boyamışlar!» dedik. Meşhurdur. iftihara değermiş. Kımıldansam söyleniyor. Arada kımıldanmayınca da olmuyor ki. Selâhaddin'i muhalif safta buldum. Kendisi Moskova dönüşünde Kastamonu'dan bir parça getirmiş imiş. Benim ne menfaatim olacak ki. Kımıldanacak. ona bu yalanı söyleyeyim. Konya'ya geldik. O da gitti. bozuldu. Bizar kaldı. Otomobil çürük çarık bir-şey imiş. yalnız iki kişi bir tabutta. Gittik. Hasılı hep sinir. yiyeceğiz. Daha izah etti: «Biz var iken yahudiler ticaret yapamazlar. Kayseri'de de Yahudi yoktur. yer kalmıyor. . Yusuf Kemâl oraya gelmiş iken pastırma alalım dedi. Hodbinlik!. yumuşak bir pastırma idi. Barınacak yer de yok. Kavgadan kolay yapılacak bir şey yok. Şüphelendi. Demek ticaret böyle imiş.. Mağrur bir hal ile: «Yok. sinir.» Demek azeri Türkler yahudiden baskın. fakat demek yahudiden daha madrabazlar. Gezdim.» Hayret edin sebebini sordum.Bir sebep mi var. Bermutâd aynı künde oyununa müracaat etmiş. bir parça getirttik. yoksa böyle huysuz mu? Eskiden biraz huysuz olduğunu bilirdim amma. Rusya'dan avdetimde dediğim olmuş. Biri dedi ki: «Bizde Yahudi yoktur. Kayserililer'i görsün. Hem de pastırmaları Belediye Reisi vasıtasiyle aldık. aldatmalı bir ticaret olmuştur. Çok gafil adamdır. Hareketsizlikten bilhassa ayaklar donuyor. Dayanamadım. insanı kavgaya sevkediyor. severdim de. Nasıl olur? Böyle şey olmaz» dedi. Zahir orada barınamıyorlar. Çok soğuk. Ben de ona türlü muziplikler yaptım. Yusuf Kemâl ile bir arabadayız. onu ben kendi canım için aldım.. Bunlar bizi boyamamalı idi? Çünkü misafirdik. Anhyamadık. Mutlaka eller cebinde durmalı. Buna da kızıyor. mühim bir müzakere için davet etmiş. Bunların otomobili varmış. Evvelce görmüştüm. Vermek istemediler.» dedi. Şu farkla ki. orada bir şey karıştırır. Daima odun gibi kaskatı durmak mümkün değil. Bir Kayserili babasının eşeğini başka bir renge boyayıp babasına satmıştır.. Yüzü bozuldu. Vakıa yolda vakit geçirmek için hiç de fena bir vasıta değilmiş. Yahudiler'in adedini soruyorum. Kayseri'de Amerikalilar'ın Ermeni çocuklarını besledikleri Dar-ül-eytamları ve bunun için mükemmel hastahaneler de yapmışlar. Muahede yapmağa gidiyoruz. Buraya Yahudi gelemez. zaruri verdiler. sinir. insanın bir yeri ağrıyor. Ne yapalım. güldük. Bana da vermiyordu.mebustu. vagonu olan yaylılara bindik. Lâkin itiraf edelim ki. Adeta mahalle çocuğu olmuştuk. Yalnız zekâsı mahdud ve pek asabı. Hem de eldivenle beraber. ikimize de yetiyor.Bakü ehalisinin âdetlerini. Zaten işsizlik ve başka bir şey yapamamak. Rengi değişti. yarısını ben vererek Belediye 109 Reisi vasıtasıyla bir koca sandık pastırma aldık. Meclise girer. istedik. hırçın bir adamdır. Ordan Ulukışla'ya indik. «Çünkü bizde barınamaz» dedi. Demek içini kurt yemeğe başladı.

Bu . hiçbiri teklif olunur şeyler değildi. memur ve halk istikbâl yapmasını.Seninle beraber gidemem deyip. artık Celâl Arifin vaziyeti tutunamaz bir hal olmuş. Yolda. fakat maksadınız için önce onunla hoş geçinip işi görmeli. Müthiş direkler ve kubbeler. onlar da durduk. Ulukışla mutedil idi. Sanki muazzam bir taş kitlesi. Bence bu eser millî mefahirden biridir. Binanın bir yanı dağdır. Bir müddet sonra oradan da azletti. bizi resmî bir surette yâni asker. Ocaklar. «Orası nasıl? Bu işi nasıl telâkki ettiler?» dediler.. Kayseri'den Sivas'a kadar şose var. Bunlar eski meşhur kervanların bakiyesi.Bereket versin henüz Kayseri'den iki üç saatlik bir mesafedeyiz. Orta yeri süvarinin atlarına.Bazı yerler kardan beyazdı. yüklü deve katarlarına da rast geliyoruz. çok sağlam bir bina. Konya'da daha çoktu. Belediyede misafir olduk. Somurtup durdular.Sivas'dan doğru bir kamyon geliyor.. tehlikesi de nisbeten az.. amma her vasıtadan emin. Erciyes dağının eteğinden gidiyoruz..meyus oldular. yazm cehennemdir. Türk mimarîsini tetkik ettiler. bir başka yaylıya bindim. Incesu'ya geldik.. Bunun içi kenarda fırdolayı bir taştan set. Eteğindeki. Günde ancak otuz kilometre katediyor. Fakat Sivas'ta epeyce kar bulduk. «Nasıl olacak. ' CELAL ARlF Kayseri'den henüz açılmıştık. Sivas yolu soğuktu. Bunada cevap yok. Bir aralık bunalacak bir hale geldim. derhal Roma mümessilliği ile yollamış. Mimarlarımız. Halbuki Karabekir'le uğraştınız. Birgün yıkılıp bu da mahvolur. Siyasi hayat-ı müsteardan alem-i bekâ'ya irtihal etti. edemezseniz işe başlamayın demedim mi? cevap yok.. Ben size Karabekir'le uyuşun demedim mi? İkisi birden dediler ki: «Ne yapalım pek kötü adam». Zararsız bir yol.Hemen her yerde istikbâl ediyorlar. o da cana minnet bilmiş. Bu Hazreti Nuh'u da taşımış olan yaylı ta-butdur. harb-i umumide orada üç alay süvari atlarıyla barınmışlardır.» Yüzlerine baktım. koca bir şey. Baktım Celâl Arif. Her muhitin kendine mahsus bir şeyi vardır: Orada en iyi şey odur. Gitmişvyani tabuta kendi ihtiyariyle binmiş. Lazımsa sonra onu da tepelerdiniz dedim. insan bu binayı görünce atalarımızın en mühim himmet sahibleri olduğunu anlıyor. Mustafa Kemâl. Muntazam koca bir mahrut. Bunu meşhur Merzifonlu Mustafa Paşa yaptırmıştır. Hüseyin Avni. Dağ kamilen kayadır. Devam ettim: Siz bana Mustafa Kemâl'i düşüreceğiz diye gittiniz. Öyle aykırı teklifler yaptınız ki. Bu ne mantık? Ne beceriksizmişsiniz. Bir mola verdik. Ankara'ya gitmişler. Henüz bu abideden bahs etmemişlerdir. Şimdi Paris'te benim gibi mihman gezer.. toprak da kül renginde birşey. Bereket versin. Halis Turgut bizi evine davet etti. Rivayet ettiler ki.. ağzınıza. teshin ve yemek pişirmiye mahsus. arada. evler. Kışın buz. Bizde bu bir hastalıktır. «Yahu! ne yaptınız siz be? Bir çuval inciri berbat ettiniz. mektep. Tabiî herkes sizi kabahatli buldu. KÜRTLER VE ALEVİLER Sivas'a geldik. Bunlar birşey değil asıl kagir mühim bir ahır var. Pekiyi öyle olsun.. Gelen mevkili birine. Biz de. Çünkü birşey yapalım dediniz. Güzelce bir cami. gelen de istikbâl olunmasını pek severler. Deveyide unutmıyalım. Ayrıldık. Ben de damarına basıyorum. yaya olarak tekrar Kayseri'ye geldik. Yeniçeri ağasını tepelemeli idiniz. Tetkik edilip. Sivas'ta Cemâl Bey (Eski Kütahya Mebusu ve Kastamonu Valisi) vali. hiç ağaç görünmüyor. herkes şiddetle aleyhinizde. bur110 nunuza bulaştırdınız. Binayı yaptırmak için dağın o eteğini. setler de askerlere mahsustur. Dedim: Ayol ben size evvelâ Karabekir'i elde edin. Kayseri. Yusuf Kemâl yine huysuz ve bana hakaret ediyor. Ankara'da soğuk vardı. adeta öyle bir azamet duydum..Derhal onların kamyonuna gittim. Orada birkaç metrede bir ocak var. polis.dedim. içine girdiğim vakit. Döndük. tıraş etmiş. vaktiyle Mısır'da büyük Ehramın içine girince nasıl bir azamet duydumsa. Ertesi günü yine yaylılara bindik. Bütün bu yol bir düzlükten gidiyor. Burası askerî bin binadır. üstü de çırçıplak. Yaylı ve kağnı Anadolu'nun şimendiferidir. Meğerse orada mühim binalar varmış. plân ve fotoğraflarıyla beraber bir eser yazılması lâzımdır. Galiba Anadolu'da yaylı. otomobile müreccahtır. memur ve ahali ile istikbâl etti-ler.. Bizde tıkır tıkır gidiyoruz. Bu bina herhalde mühim inşaattandır. orayı düzlemiş ve çıkan taşları da binada kullanmıştır. Celâl Arifin işi de bitti.

Ermeni olup gideceklerdi. Anadolu'da isyanlar çıkarırken. Çerkez'i. Namuslu biri. müslim) ve lisanı ekalliyetler tabirinde israr ettiler. Yörüklere de Türk değilsiniz.«Biz Şiiyiz amma. Kızılbaş köylerinde Halis Turgut tarafından yapılan propagandayı. Rusya'dan dönerken Samsun'a geldim. Ben de bu müthiş tehlikeyi bildiğim için bu tabirleri kaldırmak hususunda inat ettim ve muvaffak oldum. Bu ufak tecrübe bu tarz propagandanın vatan ittihat ve kuvveti namına en mühim bir vasıta olduğunu ispat etmektedir. Bu iş Türkiye için hayattır. Buna sebep olarak çirkin şeyler söylediler. cebir. Koçgiri Kürt'tür. Demek öyle heyetler. Teşvik. evleri büyük bir konak halinde. Fakat bunun kıymetini.». Kızılbaşları. italyanlarla Selçukî Devletini teşkil etmek için sözleşmiş. zihniyetleri düzeltemez. Sünnîlere isyan edeceğiz. Oralarda esası bu olacak ilk mektepler açmalıdır. Çünkü bu vekâlete isyan işleri de merbut idi.. sonra ikinci Millet Meclisi'ne me111 bus olmuş. Türküz. Reisleri Alişan'dır. Türkmenleri de Türkiye'den ayırmaya çalışıyorlardı Hattâ Konya'da Mevlevi Çelebi Ab-dülhalim. amma zorun devamı müddetincedir: Fırtınadan ağaç eğrilir. Ankara civarından başlayıp Şark'a giden ve Azerbeycan'a dayanan bir Kızılbaş. Kürt değiliz. Bilhassa mükâleme Alevî Türkler üzerinde idi. sizinle birleşemeyiz. Mustafa Kemâl azletmiş. Bunlar düzelmeyince de derd daima mevcuttur. Sivas ahvaline. Bu adamlar askerdir. bakınız. Abdülhamit zamanında Ermeniler bu Kızılbaş Türkler'e musallat olmuş. Sivas'tan geçiyor. Mustafa Kemâl'i sevmez. Oranın başımıza iş açacağını temessül için teşkilât yapılmasını söylemiştim. O esnada bu aşiretde millî kıyam aleyhine kaynaşma başlamış imiş. istanbul'dan gelmiştir. Bunlara münevverlerden heyetler gönderip propaganda yapılmasını propagandanın esasının kendilerinin de halis Türk olduklarını. dimağları. diye propaganda yapmışlardı. Zaten böyle neler kaybettik. Hattâ.zatı ilk görüyordum. Ve mebus da yaptı. Biz gittikten sonra bizzat Halis Turgut beş on köyü dolaşmış. Tefkira'yı müthiş yapıyorlardı. Biz Moskova'da iken Koçgiri Aşireti isyan etmiş bu aşiret isyana kalkacağı vakit bütün kızılbaşlara adamlar göndermiş. Bilhassa teklifim Kürdistan içindi. mühim neticesini bizzat bana o anlattı. Zavallıyı Mustafa Kemâl Sivas'tan da tepelemiş idi.tüfek. Burada ticaret yapıyor. Zora dağların borcu vardır. Eski evlerden. siz Selçukîsiniz. Bu tecrübe gösteriyor ki. Bu iş pek mühimdir. Nihayet izmir'de yapılan suikast bahanesiyle Mustafa Kemâl tarafından asılmış. Halis Turgut millî harekete hizmet etmiş. fakat geçince yine doğ112 rulur. Rum'u. Sıhhiye Vekili iken çok teklif ettim. ufak bir himmet bunları kazandırır. bunun bir vakaya müncer olmasından korktular. Ben böyle bir propaganda teşkilâtını sonra. Top. Belki mektepte okumuş ilk Türkçülerden idi. muallimler gönderip. Oradan . Vali ile beraber Halis Turgut. «Biz Şiiyiz. içi güzel ve orijinal. Mustafa Kemâl Trabzon'a seyahat etti. Kızılbaş Türklere. Vali Cemâl'i orada buldum. Sivas'm eşrafından. Ermeni'yi. Bunların cehaletinden Şiilik sebebi ile Türkler'e Hnstiyanlar'dan daha fena bir nazarla baktıklarından bahsettiler. ailesi eski bir aile. Bir takım Türk Kızılbaşlar iştirak etmişler. Elan en mühim olarak yapılacak işlerden biridir. Koçgiri Aşiretine dair konuştuk. onları. Ermenisiniz. Anadolu'nun bu mıntıkalarında ve Kürtler içindege-niş mikyasta propagandalar yapmalı. Bu hal devam etse bu Kızılbaşlar. Muvaffak oluyorlardı. Kürd'ü kışkırtıyorlardı. Yapmak mümkün olmadı. Çünkü ingilizler. bize iştirak edin! demiş. bana söylediler. diye kandırıyorlardı. dinî (gayrimüslim. vicdanî ve şahsî bir mesele olduğunu anlatmak olmasını teklif ettim. Fakat Halis Turgut'un dolaşıp propaganda yaptığı köyler onlara şu cevabı vermişler. dinin bir olduğunu. Bu adam Ankara'ya getirtilip hapsedilmiş. Nakzetmek için fırsat bekler.. Çok zaman sonra hizmetini bilen dostlarının ikramıyle Trabzon'a vali olabildi. O gece onun evinde. Bu suretle hasım olmaktan çıkarılabileceklerini söyledim. mezhep farkının ehemmiyeti olmayıp. Lozan'da frenkler ve ekalliyetler meselesinde ırkî. sonra Mustafa Kemâl onu çıkardı. Türk şeridi vardır ki. ne Mustafa Kemâl'e ne Ismet'e anlatamadım. ingilizler Konyalılar'a Türk değil. herşeyi top ve tüfek ile halletmek zihniyet ve peşindedirler. bu tarzda propaganda yapmış.

Kibri azamet. «Arkadaşlar var mı?» diye sormuştum. fakat. Ayıptır. Ben senin reisinim. Gökmedresenin önüne gittiğim vakit büyük bir azamet ve haşmet önünde olduğumu duydum. iyi çalıştı. bir türlü çıkaramıyormuş.. inattır. Hepsi «Hiç. reisliğin bana verilmesini isteseydim muhakkak ben reis olurdum. Çünkü inisiyatif sahibi değlidir. Ben böyle şeyi aklıma getirmedim. müthiş haristir. Geri geldin. Yere göğe sığmaz. yani reis olmak istemişti. ve kimse sevmez. dermiş. fıtrat halindedir. Dedim ki: Bu sözüne şaştım. epeyce malûmat sahibidir. Hırçınlığının. âmirinim». Sonra Yahudi'ye sormuş. ilk hükümet teşekkül edince Yusuf Kemâl . Buna da cevap bulamadı. Ağzında bakla varmış. Hak benimdi. fakat ona ehemmiyet vermemiştim. biz de millî işe zarar verebilirdik. En ufak ve lüzumsuz bir şeyden alınır. Mecliste uğradığın tufanı da unutmuşsun galiba... ilâh. Evvelce söylemiştim. Ne istiyorsun? Sana uşak mı olayım? Merasim oldukça sen başka yürüyorsun.. Sivas'ta Selçuklu mimarîsinin incileri var. Çünkü mesuliyetten korkar. Adetim bir şeyle bir adamın ne leh ve ne aleyhinde hükmetmem. namuslu olanlar vekâr sahibi olurlar. malûmatlı. Malûm. Nihayet Yusuf Kemâl ağzındaki baklayı çıkardı. Suratı ekşidikçe ekşidi. Sonra mesuliyet geliverir. Bu da böyle. Bir şey yapamadınız. Yahudi'yi biri döğüyormuş. Ben ise bunu aklıma bile getirmedim. Ankara'ya giderken Bolu yolunda birşey yapmıştı. Kızdım. zekî denilen adamlardandır. Hiçbir iş çıkmamış. ¦ Karıştığım bile yok. En büyük millî işlerde de şahsî hırsı..».. Yahudi. Bundan da çok defa millî iş zarara uğrar. Seyredenlerden biri merak etmiş. Sivas'tan kalktık.da azletti. Hakka bakarsan bu sefer reislik benim hakkım idi. Nitekim Lozan'a giderken de bunu göreceğiz. Yazı ve neşriyat ile münasebeti yoktur. sonra beraber çapkınlık. askıda kalmıştır. fazlalığının sebebi varmış. Ankara ile muhabereni elinden alıp ben mi muhabere ettim. azametlidir. Eğer zekâ ve malûmat hususunda bir riiçhan görüyorsan izah et. Darılır. Bakan yok.. Muvaffak olamıyor. Pek çok egoisttir.adamda reislik mono-manisi var. kendi ağzı ile istiyor. Ne olursam olayım. Olamamıştı. def olsun diye sade reislik değil. baş olamaz.. Hem maiyetini uşak menzilesine koymak istiyor.. Mektepte arkadaşlık. Kimseden bir şey isteyememişimdir. Derhal reisliği bana verirdi. Hem sıkılmıyor. bir yaştayız. Bu adamı bilirdim. böyle haris olduğunu bilmezdim. Zor mu imiş. Yahudi elin nurdan kopsun. Hırçınlığı da yolunda.. Tek ben gideyim. Türkün bu millî hazineleri giderse bir daha yerine koymak mümkün değildir. Eğer ben de bunun fikrinde olsaydım. korkusuyla hiçbir iş yapmaz.. Dedim ki: « Yusuf Kemâl! Bana amirlik taslama! Aklını başına al ve şuna iyi kulak ver. Oğulları Kütahya'ya götürmüşler. Hakikaten de böyle ilâve ettim: Hemşehriyiz.! di ki: «Rıza Nur! Sen bana itaat etmelisin. «Eli kopsun da neden koparsa kopsun» demiş. Bize bir reis tayin etmemişlerdi. Böyle bir teklife nasıl dilin varıyor. herşey yüz üstü kalmıştır. Hele hafızası iyidir. Hem de Mustafa Kemâl beni. Şimdi görüyorum ki. Sen Bekir Sami ile Rusya'ya gittin. Orada ölmüş. insanlar tuhaftır. Nitekim Hariciye Vekâleti'nde bulunduğum zaman vekâlet umuru leyteleâlle'de. Tarihte misâlleri çoktur. Erzincan'a doğru gidiyoruz. Onda hilkat yoktur. Ve böyle bir şeye de lüzum yoktu. falso ile dönmüştü.. Halbuki Yusuf Kemâl asla reis. Daha ne istersin? Lâf yok. Çünkü evvelce gitmiş. Dargınlığı çok uzun sürer. Kendisi yüksek bir zekâ değildir. iki yıl kadar açlık içinde kaldı ve tecennün etti. lüzumsuz» demişlerdi. hizme tedelim. Ben doğrusu 113 I I böyle teşebbüsü ömrümde yapamadım. ne istesem verirdi. Keza hırçın ve huysuzdur. Bu sefer giderken eğer ben Reislik isteseydim bana vermeleri tabiî idi. Elverir ki. Bu huylarını eskiden bilirdim amma. mevkilerini düşünürler. Heyet-i Vekile'de tayinimiz esnasında ben bu sebebi söyleyip. De. Yine bu sebepledir ki. Bunlar harab oluyor. Refahiye. söylendim ve kendi kendime düşündüm. Vakıa ekseriya zeki. Ha. demek bu . YUSUF KEMAL'İN SIKINTISI Artık Yusuf Kemâl azametli bir tavır takındı. Münakaşa edelim. Natûkdur. Ancak bundaki vekâr derecesini aşmış. iyi haslet değildir. Iblis'e yaraşır derler. Bilhassa Mustafa Kemâl beni def için ne vakittir nelere baş vuruyor.

Gittik. zuhuruna muntazır olduğumuzdan elde tutuyoruz. Sebebi Anadolu hareketinden ümitsiz olup birgün uğrayacağımız mesuliyet korkusudur. Otomobil. Bakü'ye kâtip giden biri var. temiz yatak verirlerdi. Ses verdiler. Kaybolursak gece bizi kurtlar da yer. Bir elimde mavzer. Bir eseri yoktur. Ortada saç bir soba. ÇİLELİ YOLCULUK Sivas ve Erzincan. Benimki. Karanlıkta tamam oldu. Ben artık canımdan bıkmışım. Böyle yerlerde ise benim kabil-i nakil yatağa yatıyordum. Başladık gitmeye. Bu adam daima böyledir. sarı. Onunla Moskova'ya gittim. fakat otomobile de yanaşmadı. Çardaklı. Heyet-i Vekile'de de imzasını koymadıydı. Bu kadar işlerin civcivli zamanında hiç bir iş göremedi. Aşağıda bir Jandarma Karakolu varmış.. Sanki hüngür hüngür ağlıyor gibi olduk. Karakola girdik. Murahhas. o otomobili. delik. Dinlemedim. Bazen ayağımın altından toprak uçup kayıyor. Yapacağımız muahede onun eseri midir? Biraz sonra görülecek. Yusuf Kemâl de halâ görememiştir. fakat nadiren bu kere de cesareti olup. İnsanda mesuliyet büyük mikyasta olmalı. Varsın zahmete girmesin. bir aralık kurtulsa arkada olan bizleri çiğneyip aşağı uçacak.. Neyse bin belâ tepeye çıktık. Hemen eşkiya. Karabayır. Yapmak mümkün olmadı. orada mesuliyet mürg-ı anka'dır. Bir taraftan da karanlık basıyor.Üzerlerinde birden rengi belirsiz olmuş ve pire tersi başka bir benek vermiş birkaç yorgan. Iğin-ti'den sonra Karabayır'ın eteğine geldik. Burası sıcak ama dumandan durmak mümkün değil. evham ve hayalât ve cinnet halindedir. Yanımızda bir otomobil. «Gitme! kaybolursun»dediler.. ananın koynunda duraydın dedim. Tuhafız. zabit. sıkıştırdılar yine imza koymadı. yol görünmüyor. Felâketimize sahiden böyle ağlasak yeri vardı. bu şişenin bir yeri de kırılmış. şişesinin üst kısmı koyu bir is ile simsiyah bir ufak petrol lâmbası. asker otomobili önden çekerek. Eldivenin hiç faydası yok. Bu kadar yıl millî hareketin içinde bulundu. kara. Hasılı pusulasız ve körebe tarzında kaybolmadığıma. biri daha bana katıldı. itmiyor. Bu dumandan gözler yaşardı. bir elimle otomobili arkadan itiyorum. kâtip. Bir raddeye geldim ki. Mevkii de müsait idi. Yerlere oturup tutunuyorum. muhallebici isen. Arkadaşlar farkına vardılar. Elinde tüfek de yok. Sık ağaçlık bir yer. Karakolunyanı orman. elbise ile yattım. bu uçurumdan yuvarlanmadığıma bin şükür ettim ve hâlâ şaşarım. Bunu da düşünüyorum. Herkes şunu itiyor. Ben de bir memleketteyiz ki. Bir odalık zeminde bir bina. Bu delikler kül çamuru ile sıvanıp tıkanmış. Lâmbanın isi de buna karışıyor. sen niye itmiyorsun? Bu kadar hanım evlâdı. O hiç cevap vermedi. Bizden sonra yoldan yürüyenler de geldiler. Nihayet sobayı söndürmeye mecbur olduk. Koçbey hadisesinde Ankara'da aldığım filintadır. Bağırdık. Mavzerleri boynumuza asamıyoruz. belki otuz deliği var. Bunda mesuliyet hissi o kadar fazladır ki. Dedim ki: Ne memleket. Burası daima eşkıya baskınına mâruz olduğundan kendimizde birer mavzer aldık. Göz gözü görmüyor.Rusya'ya gidinceye kadar vekil olduğu iktisat Vekâletine uğramamıştı. . Otomobili brrakmaksa mümkün değil. Her yapacağı işte evvelâ me'mûl veya mevhum bir mesuliyeti düşünür. işi yapmalı. iki geçilmesi güç dağ var. Kestirme yolu tuttum. Böyle adamlar hayatlarında hiçbir iş göremezler. tahtadan kiremitleri var. bir müfreze asker var. Ben de artık söylemedim. Sobayı feryab ettik. Bir tane bile fenerimiz yok. Şehirlerde misafirlikte bize iyi. Öyle kızdım ki. Ayağıma taş takılıyor. Şimdi ineceğiz. Ona mukabil cesaret asla yoktur. Ayağıma ağaç kökleri bulaşıyor. oraya kâğıt yapıştırmışlar. ne kara bahtlı millet efradıyız? Elin memleketinde otomobil insanları taşır. şimdi kanter içindeydim. Bir taraftanda eşkıya basma tehlikesi var. Kurt derisi kürkü üstüne aldım. Şose uzun gidiyormuş. Cam gibi keserek esen bir soğuk rüzgâr ile hafif bir kar 114 düşüyor. geceyi orada geçireceğiz. canım burnuma geldi. Çünkü insan gibi bir kıymeti kalmadı. Yorgunlukla alâ uyuduk. Borular da öyle sıvalı. Karakol orada imiş. Ve ondan kurtulmak çaresi tedbirini işten evvel alır. Fakat her tanaftan duman fışkırıyor. Halâ Sinop'ta kütüphanemde durur. arkadan iterek bu dağa çıkarmağa başladık. Bir aralık bu yolu tuttuğuma pişman oldum. Alâ. Buna rağmen Yusuf Kemâl böyledir. birkaç yaylı. Ne yaptıksa olmamıştı. Artık yukarı çıkmak da mümkün değil. duman fıskiyesi. Göz gözü görmüyor. O donan insan. Baktım. Ellerim donuyor. Soba değil. Anamdan emdiğim süt burnumdan gelmeğe başladı. biz burada otomobili taşı-mıya mahkûmuz!. Kestirme keçi yolu varmış. kâğıt yanmış. Ve beraber döndüm. Şoför uğraştı. Otomobil bozuldu. Kurdum.

Dinlenmiştim. Ben gidiyo-rum. Sordum. O kadar ki. Ben gece burada kalınmaz. sanki hiç açılmamış gibi olur». «Reis gelsin diyor» demişler. Soğukda ve karda yürümek inşam pek yoruyor. nihayet pek yoruldum. «Gidemem» dedi. o da görünmüyor. Artık iyice karanlık olmuştu. Meğerse tipi başka şeymiş.Bir fenerimiz olmalı idi. binlerce masum askerleri burada kurşuna dizmişti. öğrendik. Maiyetinden birini ölüme hem de hiç lüzumsuz terkediyor. Disiplinin bu kadarı galiba ahmaklıktır.. Hem de şu gencin terbiye. Bir yere geldik ki.Buradan da yola çıktık.Arabaların atlarını alıp bavulları yükletmişler. Kaldı. Diğer Akba. Bir nefer dedi ki: «Bir efendi arabada oturuyor. size imdat yollarım dedim. yerlerdeki karları bir kısmım toz duman edip havaya savuruyor. her taraf bembeyaz kar. «Bana Reis Bey burada kalıp her ne pahasına olursa olsun ayrılmamaklığımı emretti. kalmak tehlikesinden pek azdır. Evvelâ «Hızır gibi yetiştin». Jandarma zabiti imiş. Hızır mısın be adam? Biz deki sevinci görmeli.Aferin Reis bu mu. Gitmeye karar verdim. Büyük kafile. burası böyledir.» Çardaklının tepesine yaklaştık. Yahut amele çıkarıp yolu açtırmak. «Tamam ' mıyız? Hele toplanın» dedim. Ya bazı yerde kar pek çok ta boyumca batarsam çıkmak mümkün olmaz. Ufka kadar her taraftan böyle.Karakola varır. dedim. karakola varmak mümkün olur. Bu mevsimde geçilmez. Kar diz boyunda. ilerlemek mümkün değil. Askerlerden orayı bilen varmış. Bekledim. Bu akşam onu kurt yer veya donar. Karakolun bir kilometre kadar uzakta olduğunu söyledi. Bereket versin güneş yok. Sonra «yolu yine açtırınız?» dedim. Terledim ve yoruldum.ıU5 verdirin. in cin hiç bir şey yok. Sade kendini düşünüyor. zifiri karanlıkta karakola girdiler: Akıl ettim. Direkleri takib ediyoruz. Dediler ki. Kumandan Vehib Paşa. Çardaklı. Göz görür iken vakit kaybetmeden bu direkleri takip ederek gitmeli. Valiye emir . Herkes geldi. Geçmek mümkün değil. geldi. Yüzmetre kadar gittim. Demek benim arkamdan gelmeye karar verdiği zaman o zavallıya da bu emri vermiş. imkânsız şey. inanmak istemedim. insanın nefisini tıkıyor. Burası bu dağın tepesi imiş. Bu güvendiğim şey. ortalık da kararıyor. Yine yürüdük. Hemen fenerlerle iki takım adam yolladım. Ve ne dedikse olmadı. dirayetin? Zavallıyı hangi düşünme ile ve ne tedbir diye bu emirle oraya mıhladın. bir de şefre kâtibi Mehmet Ali yok. Bir de o olsaydı tamamdı. civar köylerden Jandarma vasıtasiyle elli adet amele toplayıp şevketsin. Arabalar kara dayandı kaldı. burada kalacağız» dedi. hakikaten öyle imiş. Kar yağmıyor fakat bazen bir sağnak geliyor. Yürüdüm. Düşündüm. Bizimle beraber olan Baku mümessilliği kâtibi. Kimse de lâfa takat yok. Pek takdir ettim. Mehmet Ali orada duruyormuş. «Ben geliyorum» dedi. kar gözlere dokunmuyor. Bu tehlike. Ne yapacağız?!. Alıklaşma devresi geçince bir kısmı geceyi orada arabalarda geçirmemizi söylediler. Çırçıplak. fedakârlık ve disiplinine şaştım. Rüzgâr yerdeki karları savunuyor. Arkasında kürklü bir sürü amele geldi. Doğrusu bu tedbirsizlik-ti. Bir ışığımız da yok. Yalılara bindik. Ben ileride idim. Bu bir müthiş hodpesentliktir. dedim. Belâlı Geçit. «Çardaklı tepesinde kar ve tipi vardır. kâh rüzgârın aksi istikametine dönüp soluk almağa mecbur oluyorum. Toplandık. Derhal bir bora eser. Ava hepsi birden saldırır. Gece hepimiz değilse bile bir kaçımız mutlaka donup ölürüz. 116 işin fecaatine bak!.» «Hadi!» dedik. Ümitsizleştim. Her yer ak pak kar. Burada gördük. Arkadaşlar için «Aman bunları nakledin»de-dim Atla Karakol'a gittim... O da geldi. Tepede bir Jandarma Karakolu varrmş. Yusuf Kemâl «Hayır. Direkler var. Oraya kadar hiç kar yoktu. Baktım telgraf direkleri var. Yemin etti. Harb-i Umumîde Kafkas Cephesi Karargâhı olarak şöhret alan Suşehrine geldik. Lâkin onu takdir daha doğrudur. açılan yolu örter. Yusuf Kemâl'e pek canım sıkıldı. Ben öndeyim. tamamdır. Birde kurt baskınına uğrarsak. Arkamdan Yusuf Kemâl bağırdı. Bir takım ona gitti. Bu esnada kurtlar açtı. «Aman! »dedik. Dedi ki: «Yarım saat evvel açtırdım. Ortalık bi-' raz kararmış. Akşam. Ata Yusuf Kemâl'i bindirmişler. ağaç falan yok. başka yerdeki karları alır. Yusuf Kemâl'e dönüp. Ben tipiyi havadan şiddetli rüzgârla kar yağması zannederdim. Düşündüm. Muhit dağlar ve aralarında dereler. Sürü ile gezerler. fakat artık . Sonra öğrendik ki. Bunu kaybetmem. Atı ve diğer oradaki amele ve jandarmayı da yolladım. Kimi eşyayı da amele omuzlamış. Atını bana verdi. Tam bu esnada Karakol tarafından bir süvari göründü. artık otomobil sevdasından vaz geçtik. Herkes somurttu durdu.

iş görmemekte hakkı varmış.keyifli zannederken. herifsin be?. sonra da güneş de doğdu. Uçuşup duruyor. Bir müddet sonra çıkarıp baktım. bize halinden hiç bahsetme-diydi. bu dağ başında insanlara acı! Bu bavul. arabada. Bunlar Dersim dağları imiş. Yüz metre kadar ilerledim. ondan sonra bizimkinden alçak bir takım dağlar var. kol ve bacaklarını karla ovdum. Bu sefer de Yusuf Kemâl bavulu tutturdu. «illâ getirsinler» dedi. her birimiz bir tarafa serildik. Kurşun yarası içinde. Dışarı çıktım. Amelenin parasını biz verdik. [ daima. Buna Napolyon'un Moskova seferini misâl getirirler. aman yıkılacağım. beline kadar kara batmış. Karakola baktım. şifre. Pek keyfimiz kaçtı. Kalpte daraban da duyamadım. t Kendimizi herşeyden emniyette. Lâkin pekte yorgunuz. burası bir çok defa gazi imiş. «Canım. Bu süratle bu mıntakayı geçtik. Bir yere bakamaz oldum. Baku kâtibi trende. Hakikaten harika idi. kimde takat kaldı! Kaç sefer oldu? Bu zifiri karanlıkta. geldiler. kar.. Az zamanda uyuyup gitmişiz. Böylece bu karakola sığınabildiğimize bin şükür ettik. Bizler jandarma. Demek bu gece burayı da basabilirler. ötesi başaşağı ve karsız imiş. Herkes deli mi? Yarın erken gider alırlar. Ayaklarına kalbur ve ona benzer şeyler bağlarlar. Önümüzde bir çukurluk. Bundan dolayı yürümek. . yiyor yatıyor.» demiştim.. İki de bir karakolu Dersim eşkıyası başarmış. bir adım atmak ta mümkün değil. siyah gözlük almış idim. Bana nazlı bir ha-nım evlâdı. gözlerin kör olduğunu bilirdim. Baktım teneffüs hissedilmiyor. Sade ayağımın ucuna bakıyorum. herkes faaliyette ve canı bumuna gelmiş. vücudumuz yumuşadı. Ben böyle bir şeyi ta Ankara'da düşünmüş. Sordular: «Meselâ bu akşamda basılabilir mi?» Cevap «Hay hay!» ben inanmadım ve dedim ki. Bu kadar nazlı idin de niye buralara geldin? Annenin kucağında oturaydm. Yürüdük. demek kurban vermedik. Tıbbiye mektebinde hıfzıssıhha derslerinde gözlerin karda. onu da tutup atmış. Biçâre karanlıkta yolu kaybetmiş.. menkıbelerini anlatıyorlar. ne hodbin ¦. Demek bu adamlar ski ve emsali kar âletlerini kendilerine 117 mahsus bir tarzda biliyorlar. heyetin parası vesair mühim şeylerin bulunduğu ufak bavulu o muhafaza ediyordu. Bin şükür. Bu çocuk sade oturuyor.Bir kilometre kadar kar içinde gidecekmişiz. ilerlemiş bir kalp hastalığı var demek. Kara batmayan bir baston yaparlar. Artık tepem atmış.dedim.. Şimdi tam lâzım.. başımıza yeniden iş çıktı. Fena kızıyordum. Yola çıktık. Yalnız bu olsa. Burası biraz sıcaktı. Yolculuk. bilhassa güneşli havada böyle olduğunu. molalarda elini bir işe sürmüyordu. Yıllarca evvel okuduğumuz bu şeyi de gözümüzle gördük. Bir saat kadar da burada sun'î teneffüs ve masaj yaparak uğraştım. Zavallı tamamiyle donmuştu. amele. Hapı yuttuk demek. Başımı ceketimin altına soktum. ateş yakmak gibi iş oluyor.. insan değil. Doğrusu Yusuf \ Kemâl bu buhranda da egoist ve tedbirsiz bir insan olduğunu iyice ispat etmiştir. Şosede yürür gibi yürürler. Dış tarafında bir çok kurşun yaraları varmış. öylece kalmış.» işte bu fena!. kâh siyah eteğimi tutup elimle gözümün önünde bulunduruyorum.. Kucağında tutuyormuş. fakat hangi bavulun hangi köşesinde? Bulmak mümkün değil. Her arkadaş diğerine yardım ediyor. «Bu karda Dersindiler nasıl bir dağın tepesine gelebilirler? Olamaz. Yine alâim-i sema. sade bu adam sallana sallana yürüyordu. tipide. Sabah erken kalktık.. Karakol sıcak.. Diğer takım da Baku kâtibini bulmuşlar. Birşey dememiş. Biz karanlıkta bu yaraları görememiştik. müthiş bir egoist tesirini vermişti. Yerimiz pek yüksek yer. Azarladı-ğıma pişman oldum. Karabayıra oto-mobili çıkarırken. Şimdi muayenede gördüm ki. Gözünü açtı.Dimdik getirdiler. Artık zavallıya hüsnü muamele ettim. Biraz da bu otomobile sen dayansan a. rüzgâr kesilmiş. fakat insan halini anlatır... Hepside ak. Sustu.» Dediler ki: «Onlar karda yürümekte ustadırlar. «Yahu! sen ne miskin. Şimdi Karakolun hikâyelerini. berrak bir hava. Sonra odaya al-dım. Maddî ve manevî bitik bir haldeyiz. Fransız askerinin gözü kör oldu derler. ne nazlı. zavallıda pek . Yâni muhtelif renkler. Gece oradan geçecek insan da yoktur ki çalsınlar.meselâ bavuldan ekmek çıkarmak. Kurtuldu. bu hal devanı ederse. Birden gözümde alâimi semâ hasıl oldu. Hemen karakolun avlu gibi yerinde vücut. Bu ise. yine başım ceketin altında. fakat yine bildiğinden dönmemiş idi. Bavulu kurt yemez..canıma tak demiş olacak ki. Görüyordum.

Hep hayret ettik. Tabiat şurada bol akan bir banyo suyu ile mideler için mükemmel bir sofra suyu olan kalevî suyu yan yana koymuş. Bu sayede kurbansız geçtik. Geceyi geçirdik. Pontus Kralı Midad ve Romalılar zamanında burada kulübeler yapılmış. Buz gi118 bi tattım. Harb-i Umumi sonunda Rus ordusu Bayburt. Fakat istifade ettiğimiz yok. fakat başka yolcular bunu yapamaz. Koca ova.. bir belâ-yı berzah imiş. Dersim eşkiyasında. Zabit: «Bize müsaade. Bakalım. i Ne nimet? Avruya'da böyle şey bulmak mümkün değildir. zehirli hikâyeler. Erzincan taraflarından çekilirken Rus Ordusu'n-daki Ermeniler müthiş katliâmlar ve emsalini yapmışlardır. Erzincan'da yeniden bir jandarma zabit ve çavuşu kumandasında on kişilik jandarma kuvveti vermişlerdi.. kızları varmış. dumanı çıkan. Sordum. sizi bize muhafız diye . evlerinin önünde oynarlarmış. Daha neler var?!. Biz Türkiye'nin fevkalâde bir heyetiyiz. yel gibi akan bir su. çaylar da var..Dedim: «Ayol. Hükümet jandarmasını bizim için harekete geçirdi. çanlar konmuştur.. Bir gece de boğazda yatmak lazımmış. Muhafızlarımızı değiştirmişler. kalevî bir su. keyfiyetçe sıfır bir şehir. Çardaklı vakasından beri hiçbir şeye karışamıyordu. ikide bir gördüğümüz ¦ birçok yıkık duvarlardan mürekkep viraneler. ERZİNCAN OVALARINDA Erzincan ovalarına düştük. Evler varmış. Fare gibi bu deliğe gireceğiz.. Nadiren bu harabelerde de dumanlar görüyoruz. koyunları varmış. Bağırır. indim. sonra soymak imiş. melerlermiş. Köyleri de yakmışlar. Ovadayız.Bu dağlar eski tarihte meşhurdurlar. Buradaki insanların hikâyesine bakmaya lüzum yok. Çocukları. Fransa'nın Dix-les-Bains banyoları meşhurdur. Hareket edip. erkek ve çocuk kesmişler.» Artık. önümüzde bir geçit daha var. Yapılarda çanları çalarlar -mış. Üç buçuk ahşap evmiş. Adı Sansa Boğazı. Bunun dehşeti coğrafi teşekkülünde değil. pusu arkasından yolcuyu evvelâ vurmak. Viranade baykuştan başka bir şey değil. Reisliğine pek sahip olmak isteyen Yusuf Kemâl. Buralar geniş ovalar. yani kemiyetçe. Canı dişe alıp buna da gireceğiz. Yolun kenarında bir su şarıltısı duydum. kükürtlüdür. Gittim. İlerledik. Düşündüm. buralarda olmuş olsa gerektir. Demek her yıl buralarda nice vatan evlâdı mahvolup gitmektedir. bir sıra dizildiler. Bunu söyliyen şey. Konak yeri var. inekleri. Elimi soktum. «Beğ»'i kaldırıp «Bay» koyacağına biraz bu yolcuları düşünse ya!. «Davranma» d«f.. delikanlıları. Boğaz uzun imiş. Gidip gördüm. vatanımız ne zavallı harap topraklarmış!. Cidden kan ağlatıcı bir manzara görülüyor.. Köy bununla mı eski haline gelecek. Askeri kırılmıştır. Zabit ve neferler. harareti de azdır. Hazırlandık. soyar. Suyu. cin yok. müdafaa görmezse cana kıymaz. Kars'a kadar iki geceyi böyle viraneler arasından geçiyoruz. Bize ise hilkat herşeyi bir arada vermiş. Bu suretle yolcu varsa çan sesine giderek yolu kaybetmezlermiş. En taş yüreklileri ağlatır. Yüreğimin yağı da beraber aktı. fakat kükürtü çok az. Sağ kalan bir iki aile şimdi gelmiş. Bunlar ise önce öldürüp sonra soyuyorlarmış. Bunlar Türk köyleri imiş. Gördüm. Bu fena. fakat çırçıplak. Bu eş-kiyanın fenalığı. On adım kadar yoldan öteye ilerledim. Acıdım. ocaklarından duman tütermiş. böyle işlere sarfetse ya!. Bir ukbe. Biraz ötede bir de yerden kaynayan bir su var. Dediler: «Ağaçları da söküp yakmışlardır. Bu kadar bilmezdim. Fecidir. Birçok gün sürermiş. Teessüf ile söyliyelim ki. Ksenfo'nun meşhur seferleri. bizim elimizde hâlâ buralara bu kadar iptidaî olsun bir tesisat konamamıştır. Kükürt kokan. in. içine girmiş. Henüz bir kulübe bi•¦ le yok. Boşuna akıp giden şu suya baktıkça baktım. yıkık duvarlardan biraz örüp üstünü toprakla örtmüş. mühim bir iştir. Elli amele tuttuk. Burası imar edilse ne mükemmel bir su şehri olurdu.Imar edilse bir kaç «Mısır» yapar. Daha doğrusu çörden çöpten bir büyük köy. O zamana göre şu iş insanî. ateş yakıp ısıtırlar. Gazı bol. silindir şapka giyeceklerine o paraları. Ve anlaşılıyor ki bir müddet evvel buralar mamur imiş.. Ermeniler ahaliyi kadın. Mustafa Kemâl danslara revaç vereceğine. Artık Ermeni tahribatını görüyoruz. Halbuki Anadolu'nun diğer taraf eşkiyası geçidi tutar. Sade kalevî suyu var. Boğazın ucuna geldik. Tuhaf. Ermeni faciaları. efendim» dedi. boğaza gireceğiz. kanlı. ne kadar zamanda!: Bunlara sorunuz. Erzincan şehrini de birşey zannederdim.. idare üstüme kalmışü. buralarda pek bir ağaç da yok. Şehre geldik..

iliklenince potlar yaptı. gösterir bir ibret ve ders. Belediye Reisi vasıtasiyle üç beş koyun aldırıp kavurma yaptırdı. Ve rivayete göre bunlar da hadsiz hesapsızdı. Israr ettim. Kumandan. Ordu yüz bin kişilik en dinç ve en seçme bir ordu imiş.» iş anlaşıldı. Varsın geri dönsünler. Keza bir iki çuval pirinç. böyle bir kuvveti zorla. SARIKAMIŞ'TA DONAN ONBÎNLER Eski ve yeni Rus istilâ harplerine dair bazı hikâyeler söylediler. Sandalyesinin yanına oturttu. bütün halkı kamilen ve şiddetle komünizmin aleyhinde bulduk. Hükümet konağım da yakmışlar. Beş on kişilik saçma birşey olduğunu öğrendik. Bu muameleye hayret içinde kaldım. Bir türlü gezdirmediler. Usulca Kimdir!? dedim. kazık olmuş. Mektupçu bir kâğıt sundu. Hem de mert adamlardır. Eşraf. Erkân-ı harp olan Alman dahi öyle demiş. «Mektupçu» dedi. nasıl olur siz emir kulusunuz. Baktım. Bu rezalettir. Beni görünce «Gel ulan Doktor» dedi. Buna çok sevindim. dedi: «Efendi! Biz canımızı bedava bulmadık. Sade onbaşı «Efendim ben sizinle geleceğim. bir çuval badem ve dut kurusu aldı. Tüccardırlar. madem öyle. Bunları gözüyle görmüş. Bu cevap hep «Evet» dir. asker nizamına tabisiniz» dedim. Yusuf Kemâl Erzurum'da süt dökmüş kedi gibi. Düşündüm. galiba Hoca Raif Efendi idi. Ve kımıldamadı. Vazifeniz asıl bu boğazı geçirtmektir. sandalyesinde yarı yatar gibi. Biri de. askeri hücum ettirmiş. Zabitten itibaren birer birer «Dönmek istiyor musun?»diye sordum. redingotlu. hücum emri vermiş. Hele bir müzeyi gezmek için çok zorlandım. Şişman. Hükümete sordum. Yanına vardım. Hoş beş derken. Bu da hüngür hüngür ağlanacak bir hikâye. Çünkü emir öyledir. oraya gelmiş. böyle lâflar heriflere vız. Allah'a bin şükür. Erzurum istihkâmlarını gezdik. kelli felli biri önünü ilikliyerek içeri girdi. Siktir!» dedi. eşraf ve emsali halk ile görüştük. Dedim: «Hamid bu olur mu?» «Siktir et. Ermeniler kaçar iken bu caminin çinilerini söküp götürmüşler. Erzurum ahalisi insana canlı bir insan olduğu hissini veriyor. Biz demek canımızı bedava buduk. Zavallı mektupçu yere düşen kâğıdı alıp bir de kandilli temenna edip çıktı. nasıl olsa gireceğiz. Askersiniz. Biri kendini tutamadı. Vali okudu ve pür hiddet «Böyle boktan şey olmaz.. Bu belâ gelse Erzurum'dan doğru gelecekti. Burada iyi bir iş yaptı. Bir gün evden çıktım. Ve kâğıdı da avucunda suyunu çıkarıyor gibi sıkıp buruşturup adamın suratına attı.» «Öyle amma döneceğiz» dediler. dinsizlerin gelmesiyle olurmuş.' hamlarını sordum. Vali yine aynı vaziyette. Buraya giren sağlam çıkmaz. Eşrafın dedikleri bunlardı. Fakat valinin adı üstünde. Bunun üzerine kumandayı kendi deruhte edip. Hamid'i görmeğe hükümete gittim. Parayı . Herkes namusundan bahsetti. Yokturdan başka cevap alamadım. Demek bu rehberin fırçası. redingotu daralmış. Soğanlı dağında hepsi donmuş.. hücum yapılmaz. bunlar âdi heriflerdir» dedi. Camiin bu hali pek acınacak birşeydi. Tif' lis'te olduğu zannediliyordu. O milleti nasıl ve bedavadan pırasa gibi doğratı-yorlarmış. esnaf. Sonra ben bu çinilerin peşine düştüm. Ancak yine herkes Palavracı Kâzım'in hırsızlığını söyledi. Biz 119 £ o '60 H I—I I j S fe-i 4 <N t» İ <N içinde mücessem taştan koçbaşı resimleri var. Orada müzeleri dolaştım.verdiler. Karabekir hakkındaki Celâl Arifin it. yolu tıkanmıştır. bütün askerlerin donup. Bu olmaz şey. Enver'in tek basma kaçışım hikâye etti. Ayaklarını masanın üstüne uzatmış. Odasına girdim. Celâl Arif meselesini sordum. Bir milletin başına böyle ehliyetsiz. Enver. Bize çok şeyler hikâye ettiler. tehditle götürmekte bir fayda yoktur. demiş. Enver Paşa'nın Sarıkamış hücum emrini. «Pekiyi. Belediye reisi.

Bu şimendifer ile rahat rahat ve ölüm kaygusu olmaksızın Kars'a geldik. Bundan sonradır ki. Besim Atalay. Karabekir'i gördük. Sobaların yukarı kısmında bir yerde var ki. Karabekir bestelemiş. Kavurmayı soğanla suda pişiri122 yordu. kârgir ve pencereler iki katlıdır. Dosyaları verdi. işte bu mükemmel ormandır ki. küçük küçük binalardan mürekkeptir. şişmanca. Asker bizi istikbal ederken bir hava çaldı. Avrupa'da o kadar geniş şimendifer yoktur. Bunlar tuğladan yapılmıştır. Kıt'al arı var. Sordum. Bunlar bize Moskova'da o açlıkta kudret gibi oldu. Modeli oradan almalı. KAZIM KARABEKlR Karabekir'i ilk görüyordum. Tevfik Rüştü geldiler. Eşkıya değil amma. Güzel bir beste. sonra güftesini gördük. bir kısmını Yusuf Kemâl tetkik edip. yanaklarında sıhhat alâmeti vardı. Erzurum'dan Sarıkamış'a Rusların Harb-i Umumi'de yaptıkları ince hat. Bir kısmım ben.. Hiç bilmezdim. Belçikalılar bu Rus sobasını isl-âh ve tekemmül ettirmişler. Orta boyludan biraz daha kısa. Bizden sonra intihap edilip gönderilmişler. Güzel bir hava idi. sigara. Kars'ın elimize geçmesine olan manevrayı da bize istihkâmın tepesinden gösterip anlattılar. yemekleri sıcak olarak muhafaza etmek içindir. arasından Kars Suyu geçen iki dik tepenin böğürlerine yayılmış. Yüzü güzel ve sevimli. Şiir değil. «Hayır. Bizi boyamadılar. fakat görmeyeydim. Bunlar tetkik heyeti imiş. Kars'ta daha müthiş bir soğuk bulduk. Kendisi galiba musikî ile de bir derece ünsiyette. Herkes küçük dağları ben yarattım. Bu aralık mebuslardan Soysalh tsmail Suphi. Erzurumlular Kayserililer gibi değilmiş. Daha iyiydi. Gördüm. Razı oldular. Doğrusu büyük hizmettir. Erzurum'da gördük ki. Vagona girince insan villâya girdim zannediyor. ilâh. Her taraf güzel ağaçlar. Yalnız bir kusur etti. Bu adam meğerse içki. Bu adam tahsil ve terbiye işini seviyor. ecel beşiği. Kars'ta Ruslar düzlükte Avrupa şehri gibi yeni bir şehir meydana getirmişler. Bunun için Şark cephesi kumandanlığının bu babtaki dosyasını tetkik edeceğiz. der. Bir iki çuval un almadı.. istedim. Ne yapalım? Buna da bile bile bindik. Erzurum'un mahrukat ve kerestesini veriyor. Bereket versin evler kaim duvarlı. bir şey yok. Her evde yerli ve bina yapılırken duvara yapılmış koca soba var. onları toplamış.yarı yarıya verdik.. Ali Fuad bizi Kars'ta bekliyordu. Demek şiir nedir bilmiyor. Yetimhaneler yapmış. Bizim arkadaşlar «Gidelim!» dediler. Yoksa Rusya'da açlıktan bir deri bir kemik kalacağmız şüphesizdi. Bir yere geldik. Biraz çamur ve güzel köşkler var. . Gayet güzel kavurma yaptırmışlar. Rusya'da ilmî tetkikat yapacaklar imiş. Bir sabahleyin. Yerine bir nevi darı veriyorlardı. ikide bir devrilip. Rus şimendiferi pek geniştir. Yenir şey değildi. Şimendifer ile gittik. Bu şimendifer sağlam bir şey değil. Manâda da bir yükseklik. telefat veriyormuş. Rusya'ya girebiliriz. onu idare eden şahsi123 yetlerinin mahiyetini. Hem az odun yakıyor. Rusya'da bir iş görebilmek için Rusya'nın vaziyetini. O halde güftesini başkasına yaptırmalıydı. Amma bizde işte böyle. Ne vezin ne kafiye gibi en iptidaî unsurlar bile yok. Bu iş on gün kadar sürdü. kimin kimden nüfuslu olduğunu. Su sobalar çok iyi şeyler. Bizim Kars. öğrenmek lâzımdır. Burada Ruslar'm geniş şimeniöfcri var. Hepimiz kibirliyiz-dir. Keski memleketimizin her tarafına tamim edilse. Moskova'da neferlerden biri de aşçı çıktı. Erzurum'da şiddetli idi. Tabakları da ısıtır.. Onlara baba olmuş. O da her vakit yoktu. bir de akşam odun atmak kâfi. Taze et gibi oluyordu. sekiz on günden evvel gidemeyiz. kimin ne fikirde bulunduğunu. Soğuk. KARS Sarıkamış'a geldik. Ekmeksiz kaldık. Soğanlı dağlarından gidiyor. Bizim zamanımızdan kalma eski Kars da duruyor.. Neyse kavurma ile pilâva kuvvet verdik. dedim. ikisi arasında büyük bir zıddiyet var. okutmuş. Zabitler. notlar aldık. Bu esnada istihkâmları da gezdik. Ruslar simsiyah ve adam başına yarım dilim bir ekmek veriyorlardı. hem bir soba üç dört odayı birden ısıtıyor. Ayıp değildir ki. Orada Rüştü Paşa'nın (izmir'de asıldı). Evvelce Moskova'nın halini görmüş olan Yusuf Kemâl bu işi çok iyi yaptı. Birleştik. Kâzım Karabekir yetim çocuklar ile çok uğraşmış. güzergâhı da çok arızalı.

Fuhuştan eseri yokmuş. Bu sebeple onlara. sivilleri iyi bir surette yetiştirmek herhalde münasip ve lâzımdır. para ve silâh dilenmeye giderken bu iş fena bir şeydi. Çok iyi bir görüş. Bana: «Seni şimdiden tebrik ederim. MİLİTARİZM BÎR MİLLETİN YIKIMIDIR Bu hal sade bizde değil. Askerlikte de böyle. keza general rütbesini lâğvetmişlerdir. tehlikeli bir maddedir. Dosyalarda iyice malûmat bulduk. siyasî ve diplomatik bir işi yapacak mı. Şimdiye kadar ben bizim asker takımıyla bu kadar temasta bulunmamıştım. Moskova'ya muahede yapmaya. bu mühim tefavvük. metodları girdi. Mim koydum. bütün milletlerde askerlere mahsus bir illettir. Trabzon'un kabadayısı idi. Yalnız şunu söyliyeyim ki. Erzurum'dan itibaren Trabzon'a kadar merhale merhaleahali toplanıp bunların yüzüne tükürmüş. beni buldu. orduyu ihtilâlden kurtarmış. Şaşılacak şey. Yâni zabiti sivriltmezler. Her biri kendinden başkasını beğenmez kurum ve çalım sahibidir. . Bunlar bu sanatın terbiyesiyledir ki. îttihatçılar'a muhalif idi. bizim yeniçerilerin yaptıkları malûm. istihbarat böyle işlerde ve her işte en mühim bir şeydir. hukuk-u esasiye âlimleri. hattâ genç birkız gibi de utangaç. İstedikçe istemekte mahzur yoktur» dedim. Bilhassa Deli Hamid'in çok parmağı vardır.» dedi. Bu güzel bir haberdir. sivillerimizde asla yoktur. bunu yaptıran kısmen hükümet idi. azametli oluyorlar. Azametli. Bundan da istibdat ve müstebit doğuyor. Kendisine sahihten muahede yapabileceğimizi ve bu babtaki haberinin mevsuk olup olmadığım sordum. Millî hareket esnasında hemen hepsini gördüm ve görüyorum. Ankara'da Rusya hakkında hiçbir haber yoktu. Meşrutiyetten beri de bizde yine ihtilâllerin başında asker. Bu aralık Mustafa Suphi ve arkadaşları olarak 14 kişi Rusya'dan Kars'a geldiler. kâfi değildi. emirlerin derhal icrası usulü onlara kendilerini bir şey zanettiriyor. Türk ordusu Almanlar tarafından terbiye edildi. Nitekim Kars'tan itibaren istihbarata başlamıştım. bunları bir motora koyup biraz uzağa götürmüş. evvelce gitti. yağlı memuriyetlere geçiyorlar. Ona hakaret edilse. Pek doğrudur. yola çıkmıştık.kahve dahi içmemiş. MUSTAFA SUPHİ NASIL ÖLDÜRÜLDÜ? Suphi ve arkadaşları gitti.Katilleri meydana çıkarttırmak için pek uğraştılar. Ruslar. Zaar her şeyi halleden kılınan kendi ellerinde olması onlara gurur. Tafsilâta girmeyelim. Ve bunun önüne geçilmesi için çareler aramışlardır. Nihayet Trabzon'da Kâhya. Bu şeref sırf sana ait olacak. ben buna çok ehemmiyet veriyordum. itimad-ı nefs veriyor. Bu mülâhaza iledir ki. Zabitlerimiz intizam ve nizam altında çalışır. Bu da militarizmi millî uvziyetin ciğerine kadar sokuyor demektir. Disiplin. Türlü sözler ile bunlara hakaret etmiş. Komünist propagandası yapacaklarmış. Suphi'yi. filozoflar bu sebepledir ki. evvelâ mükemmel istihbarat yapmalıdır. Tuhaf hepsi azametli. Hepsini de öldürüp denize atmış. Kendi kendime «Demek Ruslar muahede yapmağa razıdırlar. Muahede yapacaksınız. 124 Henüz Rusya hakkında hiç malûmatımız yoktur. Bolşevik aleyhinde. Terbiyeli. Suphi. Muvaffakiyetin temel taşıdır. «Militarizm bir milletin yıkımıdır» demişler. bizi çok tenvir etti. Deli Hamid ise komünistliğe müthiş düşman. bunlar ihtilâlin muvaffakiyetinden sonra da büyük mevkilerin üstüne çöküyorlar. şüphesiz bir surette müreccah iseler de böyle yapılacağına. Moskova'da bize bir düziye söylendiler . Türkiye'ye gidiyorlar. Biz de Rusya'ya geçtik. Suphi'nin yanında bir Rus kadın da varmış. çok talihli adammışsın. Ruslar kendilerine para ve mücevherat da vermişler. «Tam yerinden haberim var» dedi. iyi bir usuldür. Bu suretle Alman usulleri. Çalımı da pek severler. İsviçre'de orduyu adeta milis tarzına benzer bir hale koymuşlardır. birinin diğerinden eksiği yok. Bu Kethüda'yı tanırım. Çünkü Yusuf Kemâl. istanbul'dan tanırdım. Olmadı. Bu dahi onlarda umumî bir sıfat gibi mevcut ve aynı derecede. Yalnız bu tablo içinde bir şey bariz bir surette dikkate çarpıyordu. Giderken de elimiz. vakayı haber aldılar. kafamız boş. Asker milleti siyaset denilen şeyin yanına asla yanaştırılmamahdır. Heyet-i Vekile bize bir talimat bile vermemişti. Yapamadı. Bomba gibi patlayıcı. Hükümetin de hiç bir dosyası yoktu. Karabekir de aklını başına almış. Hiç olmazsa neticeyi elde ettikten sonra yapmak dirayetini gösterseler idi. Bu sahada da halkta komünistlik aleyhine şiddetli bir aksülâmel hâsıl olmuş olduğunu görüyorduk. İnsan. Görüşmesi de nâzik. Roma'nın Protoryenler'inin. amma.

Üs-tünekorku da caba. Katil katlolunur.. Vazife böyle olur. Gayet nasyonalist bir hükümet.. tamamiyle Azerî Türkler ile meskûndur ve ti-caretgâhtır.. Yusuf Kemâl «Ne diyorlar?» diye bana soruyor. Bunlar Taşnak komitesi reisleridir. Stalin'in muahede yapmak fikrinde ve isterse yapacak kadar kuvvet ve nüfuz sahibi olup olmadığını sordum. İri şişman. Sen niye göremiyorsun? diyorum. Yerine Komünist Ermeniler geçtiler. Bu da «Muahede yapmağa muvaffak olacaksınız. bir kısmını kırıyor. îyi haber. Vurduran Trabzon askeri kumandanıdır. ilâh. Böyle böyle delikten de geçtik. Su testisi su yolunda kırılır. Bana birşey söyledi ki mühimdi: «Eğer bir güçlüğe uğrarsanız. 126 TİFLİS. yine biraz kırıyormuş. Rusya'dan dönüşümde bana ikram da etti. alınacak. Ruslar bu eski Türk şehrini imâr edip güzel bir hale koymuşlar.Vaktiyle Ruslar zabtedince buraya Alek-sandrapol adını koymuşlar.Vazifelerin en mukaddesi millîdir. öyle bir iki söze kanıvermek felâkettir. Zengin de olmuştu.. Ermenistan Moskova'ya merbut Bolşevik bir cumhuriyet oldu. Tiflis'e geldik. Sanki vagonların üstlerini söküyorlar..» dedi. KARABAĞ Bu esnada Gürcü Cumhuriyeti var. Kendisi ise Bolşevik ve Rusya'nın mümessili. NAHClVAN. fakat uyku da gitti. Moskova tarafından Ankara'ya gidiyor. Şehrin dörtte biri ise Şeytanpazarı adında olup. Yine koç gibi bir baş vuruyor. Ermenistan'a girmiş. Gümrü'ye geldik.. Ve komite sandığından yeyip içerler. Birşey yok. Bir müddet sonra meçhul bir katil tarafından öldürülmüştü. Neyse malûmat aldık. Stalin de Gürcü'dür..» Buna büyük bir mim koydum. Rusya'yı onun idare ettiğini bilmiyordu. fakat inanalım mı? Diplomatlık bu. Hâlâ Paris'te o komiteyi idare ederler. Gece oldu. bütün kabine azası iran'a kaçmış. Bu düşüş Taşnaklar'm düşüşü demekti. Tünelin üst kısmında stalâktit halinde o kadar buz olmuş ki. Bize mağlûp olunca diğer taraftan bir Rus ordusu da gelmiş. güzel biri. Harbiye Nazırı «Derminpasyan». Mustafa Kemal'in emri tertibiyle yapılmıştır. Ermeniler'den de korkuyoruz. ilâh. Bu ne demek? Manâsını bir türlü anlıyamadım. Taş-nak Ermeni Hükümeti yerinde tutunamayıp düşmüş. Şehiri gezdik. ne görmüştüm. treni geçirmiyormuş. bir kıyamettir koptu. Medivanî'nin şu küçük sözleri Şark Cephesi dosyalarındaki yüzlerce vesikaların topundan mühimdir. Kardeşi general olup Ankara'da Gürcü Menşevik ve millî hükümetinin sefiri. İyi bir bina. Böyle şey de ne işitmiş. bu muahede. Demek muahede olacak. Moskova'dan ta Kırım'a ve Kafkasya'ya kadar binlerce şehir ve yerlerin adını böyle değiştirmişlerdir. 125 Gürcü. Sebebi Enver. MEDİVANİ Moskova'dan gelen «Medivanî» de Kars'a vasıl oldu.. Uyandım. yine geri gidiyor. Meğerse bir tünele girmişiz. Hele hayale kapılmıyalım.Kayıkçılar kâhyası idi. Ba-tum'a gelip Türkiye'ye geçmek istedikleri zaman. Bu tarafta kükürtlü sular ile güzel banyolar da yapılmış . Yüzleri de kaşeksi halini almıştı. Suphi. Bunun sererine fener alayı bile tertip ettirmiştir. Bakalım onu katledenler ne olacak?.. Kâhya da katildi. Enver lehinde Trabzon'da tertibat yapmış. kestiği kestikti. Daha tetkikat lâzım. Önündeki cadde geniş ve güzel. katlolundu. Dedi: «O istiyor ve o istedi mi yapar. Tren duruyor. En iyi otele indirdiler. Ermeni ahalinin hali perişan. Nazım. Bir şeye inanmak için çok vesikaya istinad etmeli. Trene bindik. O da her şubede bu suretledir. Tren bir vuruyor. Ben bunları işittiğim vakit daha henüz kimse Stalin'in diktatör olduğunu. Istiyebildiğin kadar iste. Bu adama sordum. Bizi misafir ettiler.. Uyuduk. Gece yarısı bir müthiş tarraka. O esnada astığı astık. Sta-lin'e müracaat ediniz. Asla.. Ancak üç dört yıl sonradır ki. kabine reisi Hadis-yan. Kâhya. Tiflis'e doğru gidiyoruz.. Medi-vanî'ye göre Bolşevik recüllerinin en nufuzlusudur. Bu hükümeti idare edenler Menşevik Gürcüler. Yaşa!» diye bağırtmış. Bizim coğrafyacılar eski Türk adlarını bulup haritalarını yapmalıdır. O soğukta bir çok adamın ayağı çıplak dolaştığını hattâ bir takım insanların çıplak olup vücudlarına bir çuval örtmüş olduklarını gördüm. Gümrü'de hâlâ bizden bir ufak müfreze asker var.. yine yürüyor. iki kardeş düşman. dünya bunu öğrenmiştir. «Enver Paşa. Üzerine bir fonüküler ile çıkılan ve altında bir yaya tüneli de olan dağ onların karşısında görülüyor..» dedi. GÜMRÜ Trene bindik. Bize suikast yapmaları mümkün.

Bunlar bize geliyorlar. konyak ve emsali imal ettirirlermiş. bazı haberler veriyorlar. Müslüman Gürcü denen Acarlar meselesini de bunları Acaristan'dan kaldırıp. Hattâ Çarlar burada büyük bir fabrika yaptırmışlar. Hocaları çocuklara bir ağızdan millî bir şarkı söyletti. her şeyi nasyonalize ediyor. Bizi müftüleri ile beraber karşıladılar. Türk ahali bizi camiye davet ettiler. Bu boynuzlar bizim dervişlerin zefirlerine benziyor. diğeri asker çocukları. kimi Tiflis'e kaçmış. Aradaki düşmanlığın bir sebebi de bu imiş. Azerbaycan. Sade biraz zürradır. boka nisbetle tezek. Ardahan tarafları da halis Türk. • 127 Bu sanatsız milleti Ermeniler fahiş faizler ile soyup sovana çevirmiş-lermiş. Gürcü ve Ermeni arasındaki düşmanlığa nisbetle meğerse yağ balmış. Üzüm yetiştirir. Çok şarap içiyorlar. saçları taralı. Köyler biner. Ermeniler Kafkasya'da bu dağların şimalindeki Rusya'daki Ruslara da aynı şeyi yapmışlar. gazeteler çıkarmışlar. Nitekim Nahci-van vakalarını Kars'ta dosyalarda görmüştüm. çok şükür.. Türk hayatında saz şairleri içtimagânı olmakla meşhurdur. Bu hal. Moskova'da içtik.. Bunlar silâhla müdafaa etmişler. Azerbaycan ile Gürcistan bu sebepten ihtilâfa düşmüş. Asılardan beri birbirini yiyen bu iki mezhep Türkler'i bugün Tiflis'te adeta uyuşmuş. Ağladım. Bu gazetelerin en meşhuru «Molla Nasreddin» (bizim Nasredin Hoca) adındaki mizahî gazetedir ki. bu pek az ömür süren cumhuriyetlerin ricali. istihbarat yapmasaydık. şampanya aldırdı. Rum da murabahacıdır. Yahudi gibi her yerde murabahacıdır. Burada Türklerden muharrirler. Beni ekseriya ağlatır: biri Türk mektep çocukları alayları. Burada da tetkücata devam ediyorum: Bolşevikler Demirkapı. hem de zengin. ikibiner hanelik. Şiî hep beraber Şiî camiine gittik. sanat sahibi değildir. Ona hakaret ifade eden bir ad takmıştır. Çocuklar yetiştirmişler. muallimler yetişmiş. Şimdi Paris'tedir. Eğer tetkikat. cidden nefistir. Gürcüler Ermeniler'i hiç sevmiyorlar. içlerinde mercimek tanesi kadar buzlar hasıl olmuş. bunları bilemez ve yapamazdık. Bulunduğu yeri insafsızca soyar. Çok nefis şeyler imiş. Bu millet çalışkan. Yakında plânını tatbik edecek Zakagal tarafları da hep Türk. dost bir vaziyette. Şarapları güzeldir. Gürcüler zevkine düşkün bir millet. gördüm. Bunların içinde Haydar Bomakof adında biri var. Gördüm ki. Aşık Ga-rib'in yurdudur. Adı Ramişolli. Gürcüler de Ermeniler'in can baş düşmanı.diğer ahâli Hristiyan Gürcü ve Ermeni'dir. Tiflis. Tuhaf bir şey oluyor. Tiflis'te iki müftü var: Biri Şii. Mezarı otelimizin karşısındaki dağın öbür yüzündedir. Amma. diğeri Sünnî müftüsü. Bunlar çarların kavlarını teşkil edermiş. Kendimi bir türlü tutamadım. Gürcü hükümeti. Ermeniler. Tiflis çarların son devrinde de bir Türk harsı ocağı olmuş. Burası da halis Türk. Mektepler açmışlar. Çocukların başlan açık. Galiba sekiz on sandık idi. Ermeni de hicrete mecbur olup gidiyor. Ermeni demez. şampanya. ötekilere göre. Gürcistan'ın diğer mahallerine serpiştirerek kökünden halletmek istiyor. Başka millet yok. Ermeniler bunlara çok tecavüz etmişler. Bu sebeple de Nahcivan'ı muhtariyetli bir hale koyup Azerbaycan'ın tabiiyeti altına verdik. hükümet satıyordu. elbiseleri temiz. Bu adam Ermeni meselesini zikrettiğim gibi hallediyor. Ticaret ellerinde. içip dans ediyorlar. İşte bu adamın bu dehşetli fikri ve icraatıdır ki. anber halindedir. Ermeni. bana Moskova muahedesinde bir muhtar Acaristan teşkili için maddeler koydurmak fikrini vermiştir. o adı söyler. Güftesi ve bestesi pek güzeldi. Bunlardan da işe yarar bazı malûmat aldım. onu da kendi içer. ihtilâl ile birçok mahsul kalmış. Hiçbir Rus da Ermeni'yi sevmez. Bu haldeki bir şişeden şarap ve şampanya içmek pek lezzetli oluyor. Bunları da böyle tarzlar ile halledecek. Ondan şarap yapar. Yolda şişeler donmuş. Türkçe ve Türk duygularıyla burada şarkı işitişim beni pek sevindirdi. Burada toplanmışlar. Beni bir Türk idadi mektebine götürdüler. Gittim.Ermeniler Gürcüler'in. Ermeniler'in mallarını ellerinden alıyor. Tiflis'in cenubunda da Borcalı denilen halis Türkler var. Şarap. ileri gelenleri kimi ölmüş. Türkler'le Ermeni arasındaki düşmanlık. Tuhaftır.bu iki millete mahsustur. Sünnî. Yusuf Kemâl de birçok şarap. hem Gürcü'den ziyade. Asetinler'in ve Çerkesler'in yerlerini almış. iki şey daima bana çok tesir eder. Şeytan bir başvekil ve dahiliye nazırı var. Tıpaları yarı fırlamış idi. Ermenistan orayı ve Karabağ'ı istiyor. fakatErmeniler birçok köyü yakıp büyük mikyasla katliâmlar da yapmışlar. Şarabı boynuzlara koyup içiyorlar. Bu camiin içi .

Ruslar'dan şikâyet etti. Ittihatçılar'ı zemmetmiştir. impulsif bir adamdır. Bunu tarif için iyi Türkçe kelime yok. Ben söze başlayıp Şiilik ve Sünnîliğin hükmü olmadığını. Ruslar'in Gürcistan'da pekçok adamları var. Yusuf Kemâl hilkaten pek irritable. kederleri aşikâr görülüyordu. keza Ruslar'ın da çok iyi insanlar olduğunu.bütün duvar ve direkleri çini yerine aynalarla süslenmiştir. götürdü.. Gürcistan'ın zabtına karar vermişler. Tüylerim ürperdi. Ruslar ile ittifak yapacağız. işte bu bir iki gün sonra oldu: Tiflis'te öğrenecek bir şeyimiz . Bunlar Yusuf Kemâl'in potunu düzeltmek için idi. Sözü yine ona bıraksam bu sefer tüy dikecek. Be adam bize Ruslar lâzım. çıldınyorlar. Nitekim Ittihatçılar'rn gözdelerinden iken 31 Martta askerin karşısında isyanı medh. dizimle ittim olmadı. Doğrusu çok beyinsizlik idi. nitekim Gürcüler. Artık mantıkî. kızdırır. Orada da Sünnî müftü nutuk söyledi. Dirseğini dürttüm. Hem de Yusuf Kemâl komünist idi. istediğini söyletir. Tabii böyle bir yere evvelâ pek çok casus gönderilir. Yine bocalıyordu. Oraya silâh. Böyle anlarda derhal insiyatifi alıp işi düzeltmeli. Böyle adamı karşısındaki müteessir eder. aklî. Şayanı hayret bir şey. Bizim Heyet namına Yusuf Kemâl reis sıfatıyla cevap verdi. Zannedi-yorlarmış ki. hepsinin ana dili Türkçe olan Türkler olduğunu. Güzel. O esnada Ruslar Azerbaycan ve Ermenistan'ı almışlar. heyecanlı söz söylüyordu. Bir vak'a ve sözden âni bir suretle müteessir olur. Ve elbet burada casusları vardır. heyecana düşürür. Etrafımızda pervane gibi dönüyorlar. Çiçerin'in bize muahedenin ilk devrelerinde şiddetle saldırması ihtimal Yusuf Kemâl'in bu ve biraz sonra göreceğimiz diğer hatâsından ileri gelmişti. düşmanlık dostluk değil. mantığı derhal kaybetti. Ruslar. çocukların bile bileceği bir hakikat. Nitekim Moskova'da bir128 gün Çiçerin bana Yusuf Kemâl'in Rusya aleyhinde sözler söylediğini. Hem onların aleyhinde bulunmaktan bize bir kâr yok ki. Onların tevehhümü idi. Fransızca tabirleri zikredeceğim. Ne diye aleyhlerine söylersin. Bolşevik yapmışlar.. hiçbir şeyi yoktur. niye gidiyoruz. Bekir Sami Asetin istiklâli ile uğraşmış. Nereye. Bizim reis neler söylüyor. Kolayına ilk gidişte muvaffak olamamışlar. Sebebini biraz sonra söyliyeceğim. Baktım Yusuf Kemâl de Ruslar'm aleyhinde söylüyor. bundan böyle kardeş gibi geçinilmesi. Mutlaka adamcağız deli oldu.. Bundan fena telâşta idiler. Rusya'daki Türkler'e çok iyi baktıklarını söyledim. Müftü bir nutuk verdi. Gürcüler ise Ruslar ile aramızı bozmak istiyorlardı. Yusuf Kemâl'in bu hareketinin saiki sırf onun hilkatidir. Bir defa söz dinlendi. Bütün cemaat ve Şiî müftü de beraber Sünnî camiine vardık. Sırrını alır. Bilâkis zarar var. Yusuf Kemâl'e bu yolda söz söyletecekler ve sırrını almağa çalışacaklar. artık o da odur. Şimdi camide müftünün sözlerinden müteessir oldu. Bu adamlar pek dirayetsiz idiler.. Başka türlü lâkırdı söylemeleri mümkün olamazdı. para dilenmiye gidiyoruz. Sıra Gürcistan'a gelmişti. Oradan çıktık. Fakat Erzurum ve Kars'taki zihniyeti görünce. Bu vaziyette burada Ruslar aleyhine bir şey söylenir mi? Mutlaka kulaklarıma gider. Ruslar şark-ı şimaliden biz cenub ve garptan hücum edip Gürcistam zaptedeceğiz. Birşey öğrenemiyorlar.Telâşları. Tiflis'e girerlerse halin harap olacağını söyledi. Yusuf Kemâl de ne haltlar etmiş. zarar veya düşünülmüş bir siyasi tabiye.. Ruslar ile aramızı açmak istiyorlar ya. impressionnable. Aklı. Yıllarla nik-bette kalarak bunun cezasını çekti. Bunu Gürcü hükümeti biliyordu. Mesele kâr. Şah Abbas camiidir. havada bir değişiklik gördü mü hemen dümeni kırar. fakat benim her defasında hemen tashih ettiğimi söyledi. Muhitte bir başkalık. maarif. Bu. Gürcistan'ın istilâsı için Ruslar'm bize ihtiyacı olur mu? Hem bizi iştirak ettirip de bize avlarından bir parça verirler mi? Böyle bir maksat yoktu. komünistlikten vazgeçmiş gibi fikirler söylemeğe başlamıştı.. Hattâ Gürcüler bizim heyetin Moskova'ya gidişinden pek ziyade hoşlanmışlardı. dedim ya Yusuf Kemâl gibi söylemek için insan deli olmalı. Çünkü çok impulsifdir. Sade o vak'anrn tesir ve ilhamı ne ise. ticaret ve sanata çalışılma lüzumunu söyledikten sonra Gürcü hükümetinin iyi olduğunu Türkler'i. Yusuf Kemâl'e usulca «Ne halt ettin be? Bu sefer ben nutuk söyliyeceğim» dedim. harsında serbest bıraktığını memnuniyetle gördüğümüzü.. Müftünün sözleri hiç şüphesiz onu aldı.. Bu adam dünyada diplomat olamaz.Müftünün sözleri mutlaka Gürcü hükümetinin sözleri idi.

. «Sus. Yusuf Kemâl de içmeğe başladı. Onun ağzı ile Gürcü'nün kulağı arasında ancak ' bir arpa boyu mesafe var. sır kapmak hırsından o kadar mestolmuş ki. Bizimkiler de az içiyor. şu manzara karşısına çıktım. diğeri bizi Ruslar aleyhine söyletmek ve onlarla muahede yaptırmamak.. dinliyor. varsın azamet satsın.. üstüste nutuk veriyorlar. O da içiyor. Öyle iken içmedim. bilhassa sarhoşlukta böyle yapmaması mümkün değildi. fakat fena bir şey söylemedi. mesele bir vahim pot kurmak meselesi. Diğeri sarhoş değil. Sarhoş da olmuştu. Nihayet bir odanın kapışım açtım. Yahudiler'in Sina Çölü'nde pusulasız dolaşmaları gibi odadan odaya giriyorum.koştum. Ancak o vakit farkına vardılar. «Defol! Ben . Dalmışım. mahsus cin gibi gelmiş amma. Biraz kendini medhetti. Onu. Gittik.. Bunlar iki şey peşinde: Biri Moskova'ya niçin gidiyoruz. Sakın içmeyelim. Biri ölü gibi sarhoş. Nutuklar. Gideceğiz. bu halde politika konuşulur mu?» dedim. İnsanın cibilliyetini meydana kor. Yusuf 130 Kemâl söylüyor. içti ve oldu. Gürcüler hareketimizi geciktirmek istiyorlar. «Politika yapıyorum» dedi. «Hiç olmazsa içimizde bir ayık bulunsun» dedim. bu nutukların tesiri altında. Bu nutuk biter bitmez. reislik meselesi değil. Bina başıma yıkıldı. bizi Gürcüler'in tabiî dostu gösteriyor. Dinlediği yok. Yusuf Kemâl arka üstü yatmış. Ruslar'a karşı ittifak etmemiz. Şimdi sarhoş da. «Sen bana karışamazsın. Kalktı ve başladı. Dedim ki: «Arkadaşlar! Bunlar bizim ağzımızdan sırrımızı kapmağa kalkışıyorlar. Yüreğim titriyerek dinliyorum. Yusuf Kemâl'in zayıf kalbi ve siniri de malûm. Her verdikçe bir yudum içip bırakınız! Camide olan şey tekerrür etmesin» Herkes «Muvafıktır» dedi ve içmemeğe söz verdiler. Binanın taksimatım da bilmiyorum.Mürettep bir şey. Hazinin arasında Rus casusu da olması muhakkak. Canım karışma meselesi değil. Türk. Yusuf Kemâl yok. Tiflis Şehremini de eski komitecilerden. tıpkı onun gibi. Fransızca. lüzumunu bildiriyorlar. Ali Fuad karşısında. Saffet'i odama çağırdım. Ali Fuad'ı. Ben kolay kolay sarhoş olan bir adam değilim. Yeniyor. Gürcü herkes de adamakıllı sarhoş. Onun. içiliyor. Hükümet azasının ekserisi var. Kafalar kirişlenmiş. Sinirli sinirli eteğini çekiyorum. aldırmıyor. uzun ve manda derisi kanepe. Bir düziye bize rakı sunacaklar. Sade Başvekil ve Dahiliye Nazırı olan zat yok. Yusuf Kemâl'e: «Burada ne yapıyorsun?» dedim. Henüz buraya gelmeden evvel söz de verdik. Hem nutuk söylüyor ve derhal her birimizin çenemize bir bardak şarap dayıyorlar. Gürcüler ile de dost yaşamak istediğimizi ve bu tarzda şeyler söyledim. Sofra kurulmuş. Derhal kalktım. Hah. Bir büyük binada deli gibi odadan odaya koşuyorum. Dünyadan haberi yok.. Onlara da acıyorum. Ruslar aleyhine şiddetli bir bombardıman açmasın mı? Bu bence iki kere iki dört eder gibi belliydi. Bana içmediğimden şikâyet ediyorlar. iş yolunu aldı. «içme» dedim. Rakı mihenk taşıdır. Çünkü askerdir. Birçok içme bilirim. «Pekiyi çok sarhoşsun. Yanımda. Şarapla kafası da kızmış. ben senin âmirinim» demez mi? înnallahe maassabirin.. Derken Saffet'i bardak bardak içer gördüm. Yusuf Kemâl öyle değil. fakat bir aralık baktım ki. sar129 hoş edip sonra sırrı almağa çalışacaklar. Ben söyledikçe köpürüyor.kalmadı. Yine aynı mealde ateşli bir nutuk söyledi. Ağzı kızmış. Gürcüler yine bir halt edecekler. Gürcüler. Ramşvelli de başının yanına oturmuş kulağı Yusuf Kemâl 'in ağzında. Ben içmemekte sebat ettim. Yusuf Kemâl zıpladı. generaldir. Çünkü hilkatini biliyorum. Eee. Düşündüm. o dinliyor. Ziyafete gideceğiz. Biraz durdum. Başka ne yapayım? Çare yok ki. O bitirince ben kalktım. aman söylediğim tashih et!» dedim. Şehiremaneti namına bizim heyete bir akşam yemeği ziyafeti verdiler. Beni görmüyorlar. Bu adam şeytan çekici gibi bir şey. Herif bütün kulak kesilmiş. Başının altında bir yastık. öğrenmek. Ruslar aleyhine ateş püskürüyor. Yusuf Kemâl'in yanına oturdu. Derken nutuklar başladı. zorlandım. Ben hiç içmiyorum. Onun sözleri hilâfına olarak Ruslarla pek çok dost olduğumuzu. SARHOŞLUK VE BİR SKANDAL! Derken Gürcü Dahiliye Nâzın Ramşvelli geldi. ilerleyip yanlarına vardım.. Ayıklığında olan huyu sarhoşlukta birkaç misli artar da. Elli altmış kişilik bir sofra. hilekâr ve fena şeylere meyyal bir hali var. Ben de uzaktan göz ettim.. Biraz sonra Ali Fuad da söyledi.. Şaraplar da pek nefis doğrusu.Hiç içmemek de olmaz. kafasına vursan duymayacak.

Tuttturdu. benimle beraber gel! Ziyafet bitti. bilâkis azıyor. efendim» dedim. gittim. Hakkı var amma. Kusura bakmayınız. Sabah konuşursunuz. hadi otele. Otele geldik. Amma da impulsif adammış.. soyun yat! Kapını kilitliyorum. Zaar.. ¦. Elleriyle yüzümü tırmaladı. Vaktiyle Ankara'da yanımda onu yere yıkıp altıma alışım ne iyi olmuş. gel! gidelim!»dedim. herkes otele gidiyor. Birgün de kuvvetimi denemek istemiş idi. Hadi in!» indi. Baktım şifre cebinde ferahladım. diyor. Yine Yusuf Kemâl ile muaraza ettik. hayatım mahvolabilirdi. «Dokunmayın! kendi kalksın bakalım!» dedim. Ona sertçe. Affmızı dilerim». Büyük bir nedamet ve samimiyetle «Doktor! Beni büyük bir rezaletten kurtardın. kapısını açtım.. Şimdi Ramşvelli söylenmeğe başladı. Dedim: «Haydi.. kilitledim. Uğraştık.. sarhoşluğun tesiriyle de hakikati söylemiş oldu. Çarmıha gerilmiş gibi bir vaziyet aldı. Sustu: Yusuf Kemâl'i aldım. Ben de kucakladım. kimseye inanmıyor. git şimdi politika konuş!» durdu. . Burada «Hûd! Şimdi döverim.. «Zararı yok. Bereket versin çabuk farkına vardım. Şakası yok.•v>"^ ¦'•¦ ¦¦¦-¦¦¦ . tertip veçhile Dahiliye Nâzın sofraya gelince Gürcüler sağımdan beni lâfa tutmuşlar.» dediğim zaman tıpış tıpış gelmiştir. Nice yıllar sonra Paris'te Azerbaycan'ın istiklâli günü merasiminde bu Ramşvelli'ye rastgeldim. Bu tehdit pekiyi oldu. Çalmasınlar diye korkuyordum. «Ya ağzından bir şey kaçıraydın. Sözleriyle de bunu te-yid etti. Ellerini açıp yere uzattım. benim de hakkım var. Bu halde politika konuşulmaz ki. vaziyeti başka türlü kurtarmak mümkün değil. Yüzümü tırmalamıştı. Bıraktılar. Anahtarı alıyorum. Zannımca henüz bir sır da söylemeğe vakit olmamıştı. gitme Yusuf Kemâl!» Hayır. Kalkmağa uğraştı. nihayet bu vak'ayı söyleyip «Bizi Tiflis'de dolaba koyuyordun» dedim. git!»dedi. Üçümüz bindik.. Hayır. Elinden tuttum ve şiddetle çektim. Ve bilmediğim bir binada aradım. Adam avını pençesinden bırakmak istemiyordu. Kaldırmak istediler. Sabah oldu. Konuştuk..senin âmirinim. Çünkü derhal farkına varıp şimşek gibi dönerek aradım. Yusuf Kemâl'i otomobile koyuyorum. Artık burada da bir işimiz kalmamıştı. İşin tertib olduğu aşikârdı. Bir müddet sonra Ramşvelli'yi Paris'te bir Gürcü vurup öldürdü. Gürcü Hariciye Nazırı geldi. istikbâl. Hiç bir şey söylemeyip yanımdan kalktı. Dedim ki: «Vallahi seni şimdi vurur öldürürüm. «Etme Yusuf Kemâl. Yusuf Kemâl şifreyi. Sekiz on arkadaş var. hararetlendi. Bu da gidiyor. koynunda taşıyordu.. Aşağı indirdim. O esnada Gürcüler başıma birşey getirebilirdi. Ya cebindeki şifreyi çalaydılar. Ağzımla da burnunu ısırdım. Yedik ve içtik. siyasî mühim müzakereler yapacağım». Kalkamadı. Dedim ki. buldum. işte Gürcüler bizi bir dolaba koymak istediler. Yaptığım tehlikeli bir cesaret idi de. Dahiliye nazırının vaziyeti de henüz birşey alamadığını gösteriyordu.<¦¦'•¦'-¦ •• ¦¦¦¦¦¦ ¦¦¦¦¦¦. Hâlâ geçmiyor. 131 olmuş. Akşamki işlerini söyledim ve sordum.. «Derhal kalk. Şimdiye kadar sakin olan Yusuf Kemâl otelde tekrar azdı. Nihayet arkadaşlar beni de üstünden aldılar. Otomobilden inmiyor. sana emrediyorum. Allah senden razı olsun!» Şifreyi kaptırmamıştık. Sabah gelip ben açacağım.» Yatağına yatırdım. Bu kuvvet tecrübesi çok iyi ¦¦• ' ¦•¦¦. Arkadaşlar korkup tabancamı cebimden aldılar. «Haydi. Dedi ki: «Mösyö. gık diyemedi. Bu Hariciye Nâzın pek genç ve henüz toy biri. Gitti. sakın zannetmeyiniz ki. Namusum. illâ gidecek. baktım yatağının üstünde. O da sarhoş.» dedim. bu işi mahsus tertip ettik. Ankara'ya ilk gittiğimiz zamanlarda Eczacı Hüseyin Hüsnü bizi bağma davet etmişti. Yol hazırlığına başladık. Kafalar. Baktım ki gidecek. Bana eliyle sataştı.Süt dökmüş kediye döndü. Dahiliye Nazırı da Yusuf Kemâl'i alıp savuşmuş. geldi. Fakat koyamadılar. Odasına çıkardım. kararını vermiş bir adam tavrıyla: «Mösyö görüyorsunuz ki pek sarhoştur. O da benim. Bir an tereddüt edersen seni burada eşek sudan gelinceye kadar döveceğim» dedim. Belki de bir çeyrek böylece tuttum. «illâ gideceğim. Ali Fuad'a haber yolladım. Yusuf Kemâl ile her hususta rekabet halinde idik.» dedim. Benim bu yaptıklarım bir diplomata yakışmaz amma diğerleri de tuzakçı. Meselâ oka bir kiriş darbesi vurursun bu yana gider... «Etme. Nihayet sırtüstü yere çaldım ve üstüne bindim. Ondan pek kuvvetli olduğumu biliyor.

Bu kargaşalıkta zengin olmuşlardı. Zavallı Hanım'a pek acıdım.. Doğrusu pek nefistir. Çok yerinde duadır.. ilâh. Nadiren kendisi fışkırıyor. Şehiri gezdik. güzel tereyağı. Hasta oldu. Ne yapalım. Büyük ibret!. kıyamet kopacak. Yerindeyiz.. Şehir bu harplerden biraz müteessir olmuş.. Dârülmuallimini gezdim.Dediler ki. Bizim ordu gelip harbetmiş. Böyle bir kısım insanlar ticaret ve para vurma ile meşgul olmuşlar. Vagona bırakıp gitmişlerdi. ne çare söylenecek. Ekmeğe kalın bir tabaka tereyağı üstüne parmak kalındığında havyar koyup. îyi bir eve yerleştirdiler. benzin. Türk milletini . Millet neyle uğraşıyordu. Halılar da seferethanede kaldı. Bilhassa Ermeniler Türk Ce-miyet-i Hayriyesinin mühim bir binasını yakmışlar. Bâkü ise daha sıcak. Pek taze. Kafkas dağlarına kadar varmış. Âdet yerini bulsun. Bu pilâvdan da çok yedim. 132 TAKÎYEF Petrol zenginlerinden meşhur bir Takiyef vardı. «Takiyef Hanım» dediler. Bâkü'ye vardık. tereyağı vardı. Yusuf İzzet Paşa kumandasındaki bu ordu. Ufak kapıya yanaşmıştık. bilhassa Nobel'in fabrikasını gezdik. işte. ısıra ısıra yiyorum.. fakat Ruslar gelince mektebe darbe vurmağa başlamışlar. derler. onlar için mektepler hastahaneler açar. Bir çok musluklar var. Bizim istanbul'daki Selimiye kışlasının bir cephesi kadar bir azametli bina. AZERİLERİN MİSAFİRPERVERLİĞİ *\ Azerbaycan hükümeti bize gayet güzel yemek veriyor.) ayrılıp muhtelif musluklardan akıyor. görünce insanın buna maî altın diyeceği geliyor. Düşmez kalkmaz bir Allah. gaz. Malını Türkler'e sarfeder. Sabahları alâ havyar ve hem bol. Bir daha da bu fırsat ele geçer mi? Bazen tane tane. ne olmuş?. Kaşıkla yiyorum. Fakat hakikatte Ali Fuad'dan bütün tahsisatını zamanı gelmeden aldığı gibi fazla da para almış. Dinsiz de bunu demeli. Burada kıtal ve harp olmuş. Allah görünür görünmez belâdan saklasın derler. fakat zavallı midesini bozdu. fakat yavan lâftan ne çıkar. tavuk.» Çok münasip idi. Ermeniler rahatça. Ankara'ya dönüyor» daha ilk adımda hayret e-dilecek şey. iskeleti duruyor. Petrolü kuyulardan tulumba ile çekiyorlar. Bir odada basit eşya. Bolşevikler girince bütün malını elinden almışlar zavallı biraz sonra kederinden ölmüş. Pek zengindi. Teselli ettik. havyar da getiriyorlar. Kendi evinin bodrumunda oturtuyorlar. Bana. iyi adamdı. Takdir fabrikalarını. büsbütün taze. herbirimize ikişer güzel Acem halısı da hediye etti. Bizi askeri merasimle karşıladılar. Ve epeyce sıkıntı çekti. et. bunun gibi bir takımları da ne yapıyorlardı. BAKU Yola çıktık. Ben almadım. Sonra Millet Meclisi bu parayı ona iade ettirmek için birkaç yıl uğraştı. öğlen ve akşamda sofrada yine havyar. Avrupa şehirleri gibi. Bâkü'yü almış. vazelin. bunlarla birçok emtea-i ticariye satın almış. herkesin malını elinden alacaklar. Türkler'i kurtarmış. Ali Fuad da böyle çok yedi. Galiba hepsini de geri alamadı. Anberyo pirinci gibi uzun bir pirinçle çıplak pişi-riyorlar. Ne imişler. Yazın ise çok sıcak oluyor. «Haremim ziyaret edelim. ilk topraktan çıkan çamur sarı renkte. Sebeb şöyle imiş: Hastalığı bahane ediyormuş. Bize astragan deriler.Işte görünmez bir kaza. hepimiz de havyan oburca yiyoruz. Beş altı basamak merdivenle yer altına indik.. Dediler: «Evi bu idi». Burası uzaktan sinai servilerden bir orman halinde gibi görünüyor. Gittik. «Besim Atalay. bir çuvala muhtaç edecekler. bir tarafına da üzüm ve saireden yapılmış tatlı ilâve ediyorlar. Hattâ Moskova'da giderken gocukları (kırk kadar) şimendifere getirmişler. erbabına gazete çıkarttırırdı. Bir hanım.. Dönüşte komiserlerden Behbupşah Tahtenski'ye teslimen iade ettim. Takdir kazanının dibinde mazot kalıyor. şükür bir şey olmadı. artık yiyemedi.. Birgün Bolşevik denen adamlar gelecek. Cıvık çamur gibi yerden çıkan petrol takdir ile muhtelif mahsullere (petrol. Bu pek nefis pilâvın yanına. Kimin aklına gelirdi. Azerbaycan hükümeti misafirperver insanlar. Epey de terakki olmuş. Bir kısım Türkler Harb-i Umuminin sonlarında ve mütakere iptidalarında ingiliz ordusunu çağırmışlar. Buraların iklimi mutedil. hiç tuz görmemiş. istediğim kadar yedim. Petrol ocaklarını gezdik. Tiflis'de Kars gibi soğuk yoktu. Bizi takdim ettiler. Evvelce bizden muallim getirtmişler. Ermeniler Türkler'e hücum etmişler. Bir pula. Meşhurdu. Dediler ki. Böylece döndü. aman ne hoş! ömrümde böyle güzel havyar yemedim.

tiyatro. Azerbaycan müstakil değil bir koloni. Kaani oldu. Kendisine itimad telkin ettim. Bundan maksadımız Azerbaycan'ı müstakil tanımak olduğunu söyledik. Arşın Mal Satan ve daha birkaç piyesi seyrettim. Bir güzel tiyatro var. bunun başında baş komiser olarak Doktor Neriman Nerimanof var. birer Rus kolonisinden başka birşey değildi. Malûmatlıdır. Bunun sözleri de Stalin'in hâkim ve mutlak vaziyetinde olduğunu gösteriyordu. Bu zat aklı'başında bir adam. Biçare de öldü. Baktım ki. 133 Zararı yok. Ruslardan fena korkuyor. Bu suretle harf tebdili üç dört yıl geri kalmıştı. herşeyi millîleştirmek istiyor. bizimle Bâkü'ye kadar gelmişti. türküleri bizim oyun ve havalardır. Oynadılar.istemiyorlar. sıkı sıkı ve başbaşa görüştüm. Mustafa Kemâl her gece Azerbaycan Sefarethanesinde sabahlıyor. Hatırlarım. bir düziye göbek atıyor. Yiyorlar. zamanla en mühim Türk tiyatrosu burada olacak. işte bu adarr ibrahim Abilof dur ki Ankara'ya dönüşümüzde onu Azerbaycan sefiri. Hakkı da var. Kendisine. Yedik. piyesler de yazmış bir zattır. Genç Türk kızlarından artist yetiştiriyorlar.. Zannederim ki. Mustafa Kemâl'in en baş ve mahrem dostu olarak buldum. Bunları nerede bulursak hemen muahede yapacaktık. ona bizimle muahede bile yaptırmadılar.. Komiserler bizi yemeğe davet ediyorlardı. Zavallı bir adam. Afganistan. Şimdi de Bolşevikler'in turfası olmuş biri Baku'de dolaşıp duruyor. Giritlidir. Mektep ise milliyetperverliği aşılamağa başlamış. Hükümet dairelerde resmî muamelâtı Türkçeleştirmek. Bizim yanımızda Gürcistan. söyledi. Buhari ve emsali devlet değil. Azeriler çok çalışıyorlar. Ve pek sevdim. Bolşevik olup. ilâh. Kendisine iki saat kadar vazgeçirmek için söz söyledim. Vazgeçti. Türkiye ve Azerbaycan arasında muahede yapmayı teklif ettik. Buna pekrtaraftardı. Adeta casus hissini veriyordu. De-mirhanşura. Ona da göbek attırıyor. Leylâ ile Mecnûn. Şimdi Türkiye'de Mustafa Kemâl'in gözdelerinden imiş. şakaları yok. Birgün Nerimanof Türkçe için lâtin harfleri kabul ve tatbik edeceğini.. Yanında bir kadın da var. Tataris-tan. Çok hoşuma gitti. Biz Türküz. Bize bir düziye şunu bunu soruyordu. Bu seyahatte sade Afganistan ile muahede yapabilmişizdir. hararetli bolşeviklik etmiş. Herifin yanında birkaç da güzel Rus karısı var. Neriman'a sordum. Iran. Hiç sefir göndertirler mi? Bize emniyet vermek için casuslarını bu sıfatla yollamışlar. Harbiye Komiseri tamamiyle Rusiar'ın adamı. ince bir adam. Uzun. rakı varken fayda verir mi? 134 AZERBAYCAN'DAKİ KOMÜNİST CUNTA Azerbaycan'da hükümet var. Açıldı ve dedi ki: «Bolşeviklik ne? Bu rezalet bize gelmez. Çaldılar. Elbet karı. fakat herşey iptidai bir halde. içiyorlar ve sofradan kalkıp kalkıp kadın erkek dans ediyorlar. Ve minel garaib!. oynuyorlar. iyi bir adam. Ve nihayet «Türk yalnız siz değilsiniz. Bu suretle Azerî hayatım da görüyorduk. ikisi de ayyaşlar şahı. Derhal insanı öldürüyorlar. «Rus casusudur» dedi. Hem bu Ruslar'ın. Azerbaycan. Hive. için birçok selâhiyetnamelerimiz vardı. Fevzi Paşa'ya bunları söyledim. Zakataldan itibaren trenimize binmiş. Olamıyacağını söyledi. Türk grameri ve lügati yapıyormuş. Can attı.». Maarif komiseri bir taşçı imiş. Epeyce. Onda milliyet falan yok. içtik. Halbuki bizim hükümet hayâl içindeydi. Sinop'ta kütüphanededir. sarhoş.. Buhari. Ukranya. Demirhaşura. . Yılışık. geldi. bu sebeple yapamazsınız. Bu umumî bir kongre ile yapılır. muharrirdir.Amma. Azerî hükümeti Komünist bir cumhuriyet. Komiserlerden mürekkep bir hükümeti. Şah ismail adlı ve diğer roman. Fakat hü-kûmetin elinde hiçbir iktidar yok. Bir defa da Nerimanof davet etti. Bu adam. Nitekim bu zavallıyı bir müddet sonra azil ve hapis ettiler. Gitgide terakki eder. Leylâ ile Mecnun gibi gülgûlü opera yapmışlar ve bunu bir Türk bestelemiş. nereye başvurduysa vurdu. Dansları. milliyet ile yaşarız. Bu halleri çok hoşuma gitti. ama fayda vermedi. İdare dizginleri Moskova'nın ve Bakü'deki Ruslar'ın elinde. Resmî muamele Rusça. Bu eserlerden toplayabildiğim kadar topladım. Ahmet Ce-vat adında bizden ne sebepten ise buraya kaçmış. Burada biri dikkatimi celbetti. Türkler arasına tefrika salmak için istedikleri şeydir» dedim. Moskova hakkında iyi malûmat verdi. Bana Neriman..

Azerî Türkü görmedimdi. Civanşir'i çıkarıp oraya koymağa mecbur olmuşlar. Henüz ömrümde bu kadar güzel kavun yememiştim. vaktiyle nazır iken Ermeniler Karabağ'a hücum etmişler.. aferin. Bir daha elimi ona korkarak ve ufak bir miktarda verirdim. Istrınca bütün su oluyor. Ermeniler Azerbaycan'ı hiç olmazsa Karabağ'ı istilâ etmek istiyorlarmış. O vakit Ruslar Gürcistan'ı almışlardı. Civanşir zaten onların arasından sıyrılmak istiyordu. Azerî hükümeti de tabiî buna karşı koyuyormuş. Buraya Topal İlvavof adında. Yetişmemiş bir halk. eski zalimler. Petrol taktirhanelerini kimse dürüst işletememiş. Ruslar'dan evvelki millî Azerbaycan Cumhuriyetinde Vezir imiş. diğeri Gürbüz Topaç gibi adı Urgenitçese iki Gürcü tayin etmişler. O vakit istanbul'da ingilizler divan-ı harbi vardı. Kimse vazıh bir şey göremiyordu. tıknaz. Sofrada en nefis yemekler vardı. Bu. Türkler'i katliâm etmişler. Bu el değil. Milyonlarca halk aç inliyecek. O da işi yoluna koymuş. misk. ilvavof gururla anlattı: «Ben kavunumu Buhara'dan getirtirim!» Ee. İşte dirayetli Azerî recüllerini Ermeniler birer birer öldürüyorlardı. edepsizlik denir. Topal Gürcü. vaktiyle Buhara'dan develer ile kendilerine kavun karpuz giden Bağdad Halifesi gibi bir şey olmuş. Ruslar yetişti. Gülünç şey!. Beraata sebep budur. fevkalâde zeki ve malûmatlı biri. ne iyi şeymiş!. haksız fakiri. Cemâl'i Ermeniler'e Ruslar öldürttüler. dünkü aç amele. zengini. Halbuki iş başka. Gürbüz adam. eşkıya suratlı ve hâili biri. Böyle memur bulamıyorlar. Yedim.. Doğrudan doğruya Stalin'in adamları.. hayat hakkı kalmamış. Halbuki halk açtı. Civanşir de asker gönderip Ermeniler'i. Halbuki biz Bakü'de iken bu katlin üstünde karanlık bir örtü vardı. Yapmazlarsa Türklük ölmüş. Eğer Ermeniler bu sistemde devam ederlerse. İstanbul'da Beyoğlu'nda Perapalas'ta oturmuş. Onu oradan petrol ticareti için istanbul'a yolladılar. Kara kıştayız.. Derminasyan Paris'te bana: «Paraları alamadık. Türk gençliği de aynı şeyi Ermeniler'e yapmalıdır. Kavun da vardı. Ağızdan taşıyor. Vaktiyle Almanya'da mühendislik tahsil etmiş. Bu malûmat Ruslar'ın ileri gelenlerinin kendi yanında sohbet ve sarhoş âleminde söyledikleri sözlerdi. Herşey bunların elinde. Bu sebeple birgün Ermeniler Otel'in civarında zavallıyı vurup öldürdüler. mazlumu. Bu meşhur kavunu tadmış olduğuma memnun oldum. Onlara kaldı» dedi. aldılar. Bu adam pek Türkçü ve vatanperver. Evvelce Ruslar'dan kaçan Millî Azerî Cumhuriyeti'nin başvekili Nasib'i Araş ırmağı üzerinde öldürdüler. Yanında paraları vardı. Genç. Amma bilmem öyle midir?. başlar kara kışta kavuna kadar bulup yiyecek!. herhalde Nasib'i Ermeniler'in öldürdüğünü gösterir.Hem bu işleri görecek adam yok.. Civanşir'e halâ yanarım. ticaret yasak edilmemiş amma uzaktan ve saireden ne varsa talan şeklinde toplanıp Moskova'ya sevkediyorlar. Vakıa Azerbaycan'da dükkânlar kapanmamış. Güya Civanşir Bâkü'de nazır iken Ermenileri katliâm etmişmiş.. Behbut Civanşir admda birini tanıdım. mâkul. Alçak boylu. maaşallah!. hükümeti elde edince haklı. Bu öldürülenler Civanşir ile altı kadar olmuştur. İkisi de kara cahil. sonuncusu Cemâl Paşa'dır. .. Elimin içinde birçok nasır olduğu da hissediliyordu. Sonra Talât ile Türkiye recüllerinden de bir o kadar öldürdüler ki. Buna adalet denmez. eski zenginler gibisin keyfini çıkarır. güzel yüzlü. Tetkikata devam ediyorum. Hey gidi dünya!. Böyle zeki. Herkes hak davasıyla fakirleri. Ruslar gelince kendisini hapsetmişler. mengene idi. vatanperver. Civanşir'i Moskova'dan avdetimde Tiflis'te gördüm. Feci. Sefih ve safasına düşkün Padişahları hiddetten mezarında ağlatır. Mühim bir Türk zayi olmuştu. Bal. Bunlardan da Stalin'in nüfuzu. adaleti herşeyi tepeler.. Bana mühim malûmat verdi. Bolşeviklik aleyhinde imiş. Eski anayurdlarımızın. ERMENİ TERÖRÜ Ermeniler meramlarım söktüremeyince terör yaparlar. Anladım ki yediğimiz şey de Buhara kavunu imiş. Er135 T meni'yi beraat ettirdi. muahede yapmağa muvaffak olacağımız anlaşılıyordu. Halbuki Harb-i umumide bu adam sağlam elli bin Ermeni'yi muhakkak bir ölümden kendi eliyle kurtarmıştı. Bu adam ilk görüşte bir elimi sıktılElim koptu zannettim.. tenkil ve Karabağ'ı istirdat etmiş imiş. mazlumları kayırmak iddiasıyla kalkar. Bunlar da birgün bizi davet ettiler. içime derhal ve tabii surette şu düşünce de geldi: «Komünistlik.

Belki buna coğrafî vaziyetin de tesiri olmuştur. Kırım.haysiyetsiz bir millet olmuş demektir. kimini öldürmüşler. Ruslar bunları çil yavrusu gibi dağıtmışlar. maliyeci. Rus ihtilâli Rusya'daki bütün milletlerin istiklâline sebep oldu. Hakikaten bunun Rusya'da millî misali var. yahud bu tehlikeden Türk çocukları cahil kalsın herhalde evlâdır. Moskova'ya . çarşafsız sokağa çıkmış. Ne derse öyle yapıyorlar. idareci. Halbuki Tatar. Fevkalâde bir mazhariyet. çırpmış. Bu sebeple cinayet değil.. Bu manzara çok ibret vermiştir. Dağıstan.. Hive. Muhtar Hariciye Vekili iken tayin etmiş. O da Memduh Şevket'i buraya tayin edişidir. orada işleri pek iyi döndürüyor. Rusça kendilerine ana dilleri olan Türkçeden kolay geliyor. Evvelâ sizi idare edecek adamlar yetişsin.. Memduh Şevket hepsine vakıf. Halkın iyice teşkilâtları var. fakat esas şart olarak Türk kalmalı. Şimdiki Ukranya ve emsali yerler gibi olacakmış. ilâh. onlara kendini sevdirmiş ve o derece itimad hasıl etmiştir ki. Feci şeylerdir. Azerî lehçesiyle konuşuyor. BOLŞEVİK ZULMÜ Bolşevikler'in girince yaptıkları şeyleri hikâye ettiler. halk sade bunu seviyor. Türkiye aleyhine hareket etmiş. Yetişin. Yeni Kafkasya adında bir mecmua çıkarıyorlar. Halâ İstanbul'dadır. Evet okuyup da Rus olan bir kız veya oğlan mevcut olacağına ölsün daha iyi. Ele geçenleri de hapsedilmiş. Siz kuvvetinizi maarife veriniz. Yoksa sonunda Ruslar sizi ezerler. Orada mahbus gibi. Litvanya. Gördüm ki. Bunun sebebi birinci takımda yetişmiş adamlar olmaması. Birşey söyliyeyim: Bunlar böyle amma. Güç olan o istiklâli idame ettirmektir. katliâm ederler. kumandan ilâh. halk üzerine üşüşüp kızı öldürmüşler. Bu ikinci takım iki müstesna ile Türktür. Türkiye ile birleşmek isterlermiş.tahsil görmüşler o hale gelmişler ki. Evleri basmışlar. Bilhassa Azerbaycan Halk fikir ve teşkilâtı.» diyordum. Ruslar gayretlerine rağmen Finlandiya. Hiçbir adamınız yok. Eston-ya. Yine onun vasıtasiyle bir takım Azerilerle de görüşüyorum. okumuş. yüce bir meziyettir. Azerilerden yukarı tabaka. Gürcü gibi şarki cenubî silsilesi hükümetleri istiklâlini kolaylıkla mahvettiler. O da birşey yapabileceklerini tasdik ediyor. maarifçi. Demek Rus Çar idaresini ve onun Ruslaştırılma siyaseti daha elli yıl devam etseymiş Kafkasya'da da Türk kalmayacakmış. Buhara. Muhtar yegâne bir iyi iş yapmıştır.. Başkirt. Bunlardan Resûlzade Emin Moskova'ya götürülmüş. büyük milliyetperverlik. Burada Memduh Şevket adında bir mümessilimiz vardır. Memduh Şevkeften de iyi malûmat alıyorum. Halkın arasına girmiş. Azerbaycanda da açlık başlamış. Kimseye elmas ve emsali bir şey bırakmamışlar. Yapmak da işe yarar. Kafkas dağları cumhuriyetleri (Asetin. Fakat diğer bir cephesinden bakınca halkın binefsihi ve sevk-i tabiî ile mevcudiyet ve beka müdafaasıdır. Cakalar kanlı faaliyetler yapmışlar. istiklâl edersiniz. Bu sebeplerle halk kendilerinden soğumuş. büyük bir kahramanlık. Üç gün için istiklâl yapmak pek güç değildir. Şimdi Ernıeniler'de oniki tane değerli adam hakkımız var demektir. Biraz sonra Ruslarda aksülamel hasıl olup bunları imhaya kalktılar. böyle mazlum olanları milletler severler. Halkı okutup adam ediniz. Bunların mevkilerde bulunanlarının bir kısmı çalmış. kendi aralarında dahi Rusça monolog söylüyorlar. halk her sırlarını gelip ona söylüyorlar. O da yetişmiş adamlarla olur. ikinciler de devletlerini idare edecek adamlar bulunmamasıdır. Bu vaka çirkin bir cinayettir.) Azerbeycan. Ermeni. Bir çok münevverler ve halk mahvolur. Kabul ediyorlardı. sahiplerini sokağa atmışlar. 136 Ruslar'dan evvel Müsavat Fırkası adında bir fıkra iktidar mevkiinde imiş. Ondan öğüt alıyorlar. Polonya gibi şimal-i garbî silsilesinin istiklâlini mahvedemediler. Bir vaka zikrettiler: Kırk yıl kadar evvel Bakü'de bir mollanın kızı Rus mektebine gitmiş. Henüz devlet recülü. Fırsat ve zaman gelir. Türk çocuğu tenevvür etmeli. Bir de İttihat Fırkası varmış. Baktım ki. Anlaşılıyor ki. Kazan. Her evi soymuşlar. Hoşuma gitti. iyi bir tahsil görmemiş. Bunlar pek Türkçü olup. makul. Oradan İstanbul'a geldi. Kara Kemâl'in adamı olmakla meşhurdur. Emin'i sonra Tatarlar Finlandiya'ya kaçırdılar. hele Avrupa dili hiç bilmiyor amma. Moskova'ya yollamışlar. Bir isyan yapabilirler. aklı selim sahibi bir adam. Muvaffak da olsanız başedemezsiniz. Hepsine daima şu nasihati verdim: «Sakın bir ihtilâl yapmayınız. Sonra köylünün elindeki zalıireyi almışlar.

Anlattıkça da hep bu kazık hikâyesini hatırladım. Bu. Nihayet bu meseleyi açtım: «Azeriler size lanet okuyorlar» dedim.. Bize ne pis leke. paşa yapmıştı. üstü altına altı üstüne geldi. Zannettim ki. Bize istiklâl erdi. eğdik. Fakat mağlûb olmuş. açık dükkân. Beni dehşet kapladı. alış veriş vardı. fabrikalarda çalışıyor. sonra bunu yapan Türkiyeli bir Türk ve Türkiye namına yapmış. Ruslar geçip Türkiye'ye yardım edeceklerdir.» dedim. Moskova'da ise bunlardan eser yoktu.» demişler. Mebus kompartımanında benden yer istedi. Bunu burada bir derece anlatıyorum. Bu bir gelenek halinde idi. bunu kendim yapmadım ya. Mebus Meclisi fevkalâde içtima etmiş. ilâh. Azeriler birşeyden acı acı şikâyet ediyorlar. Bir vahim tarihî cinayet. Bu vakayı bana bir miktar Kars'ta Nuri Paşa da anlatmıştı.» demiş. Gel git zaman. Nuri ise vaziyet alıp. Hussusî hayatından bazı safhalar bildiğim bu adam hcrşeyi yapar. O general olur muydu? Olursa böyle olur. «Oo-oo. edepsiz. Geçsin kazaya rıza. Fakat Moskova'da tamamiyle anlatacağım. Biz yine eskisi gibi ortada kaldık.Başkası yok. Mustafa Kemâl bana emretti. «Buyurun!. YEŞİLORDU EFSANESİ VE RUS İŞGALİ Filhakika bu mesele böyle olmuştur. Halil de geldi. Bana amcasından pek dert yandı ve ezcümle şunu söyledi: «O benim amcam olan herif. feci bir şey. Belki de muvaffak olup istiklâllerini muhafaza ederlerdi. Bunu söylerken adeta ağlıyorlar. Bunu bana Mustafa Kemâl Paşa yazdı. Bunun altında namuslu halk yani biz alın teriyle yaşayanlar.» Bu pek manidar ve büyük bir hakikattir. Azerilerin bir ordu ve generalleri varmış. Enver'in amcası Halil Paşa'yı Bakü'ye yollamışlar. KEMAL. Lâkin Halil cahil. Müdafaa etmesinler. Bunu bilmiyordum. Bende yaptım. Nuri baktım cahil bir adam ama. Gence'de Ruslar ile harbetmiş. bi lemezsiniz. M. Ettirmedi. nihayet meclis: «Mademki Anadolu'daki kardeşlerimize kûmel (yardım) götürecek. Bir büyük millî hıyanet!.. Böyle şeyler aleyhinde olarak Abdülhamit idare sine isyan etmiş olanlar. Ruslar buraya yerleşmek için gelmiyorlar. Dedik. Lozan muahedesinden sonraydı.. Yine vatanları istilâ altına girerdi. Ordumuz vardı.» Gözüm faltaşı gibi açıldı. Edepsizler üste çıktı. artık yeter.. bizim altımızda da edepsiz vardı. Her kimle görüştürme bunu söyledi: «Bizi siz vücuda getirdiniz. fakat 137 mesele. makûl ve namuskâr görünmektedir. Uzun münakaşalar olmuş. vaktiyle Samim'in vurulmasından biraz evvel bana getirip müstakbel katili diye takdim ettiği Halil 138 I Ruslar'a alet olarak bu işi yapmıştır. namussuz. Fakat harp edip vazifelerini yaparlardı. Halil Paşa meclise gelip: «Müdafaa etmeyiniz. Öteden beriden konuştuk. onların tabirince boğazlanmış. AZERBAYCAN'IN İŞGALİ Bu işin bütün hakikatini öğrenmeye çalıştım. Çar ve adamları alta düştü. Ankara'dan istanbul'a geliyorum. Azerî halkınca da . Pek meşhur olmuş.» dedi. birgün gelmiş onlardan beter olmuşlardır.. Vaziyeti fevkalâde tasvir eder.gidince Baku'nun cennet olduğunu anladım. Sonra Halil Paşa bizi Türkiye böyle istiyor.» izah ediyorlar: Vaktiyle Türk ordusu geldi. Türkiye'deki kardeşlerinize bir yardım ordusu gönderecekler. öyle çevirmişizki. Kandırıp müdafaa ettirmeksizin Ruslar'ı buraya soktu. amcasını. Mesele şöyledir: Ruslar Demirhanşurâ taraflarına gelmişler. Bu adam demiş ki: «Çok zamandır tepemizde çarlar ve onun etrafı vardı. Evvelâ bir Türk milletinin hayatına kastedilmiş. Müdafaa tertibi almışlar. Sonra da siz boğazladınız. Çar ve adamları elinin emeğiyle yaşayanlar ve edebsiz güruhu aym seviyede bulunsunlar. mevkie geçer geçmez. Kars'ta. Birşey anlattılar: Bu amele başlarından birinin sözü imiş.. Enver. Halil Ruslar'ı Bakü'ye sokmuş. El işlerinde kabiliyetli bir adam. İşte yeniden Rus boyunduruğuna düştük. Ruslar'a mağlûb olurlardı.rezil biri. Bu ordu buradan geçecek. kendisini babasını. diyor. Vakıa vakanın safhalarında görünüyor. Müdafaa edecektik. Azerileri aldatıp ellerini ayaklarını bağladı. Ruslar'a teslim etti. cani. öyle namussuz ve alçaktır ki. Bakü'de yine yiyecek. Şunu eğelim de ufkî vaziyete getirelim. Birer kanepeye uzandık. Müsavi olsunlar. Enver Pa-şa'nın kardeşidir. Aferin bu gayreti de göstermiş. Milleti eziyorlardı. kardeşini. şedid. Nuri. Belki de Azeriler müdafaada muvaffak olamayıp.

Sibirya'da birçok Alman ve Avusturya kolonileri varmış. . keza doğrudan doğruya Ruslar ile temasta idi. Oradan da Türkiye'ye sokacakmış. Şimdi alâkadar olan bizzat söylüyor. Mustafa Kemâl o vakit Halil ve emsali. Kadın «öyleyse kız geri dönsün» dedi. Bunu bana orada hazır olan biri anlattı. Trene girdik. Bunlar Avusturyalı imiş. Hakikaten bir defa da Mustafa Kemâl Hey'eti Vekilede: «Başka çare olmadığını. Bismark gibi meşhur diplomatlardan. Adına sîga diyorlar. Bu işleri hükümetten sıkı sıkı gizlemiştir. Mustafa Kemâl onları da musikîsine almıştır. «Doğrudur» dedi. Zaten Halil ile temasta olduğu hükümetçe malûm idi. Halil'in dört tane ve pek genç ve güzel kayınbiraderleri var139 -İL mış. Moskova'ya tâbi olmak demektir. Hazırlandık. Bu zat Azerî'dir. Bu zaruridir. Fakat muhaberelerden hiçbir haberimiz yoktu. kendisini Peygamberlerden. işte bu babta Halil ve Ruslarla muhabereleri vardır. Bir iki gün yemek yeyince renkleri düzelmeye başladı. bu mesele. Biraz sonra Memduh Şevket geldi. Memduh dedi ki: «Polis müdürü bunları Moskova'ya sizinle göndermemi pek rica etti. Birkaç yıldır deha ve ilhamlarından bahseden ve ettiren. Bunları Mustafa Kemâl imha etmediyse içinde böyle mühim şeyler olacaktır. Demek Mustafa Kemâl Ruslar'ı Bakü'ye sokuyor..» Havyar bizi burada azdırdı. Ne kafasız adamdır. Türkiye de Azerbeycan gibi boğazlanıp mezara konacakmış. Can her şeyden evvel. Halil de bende misafir kaldı. «Eee. Bunu ancak siz yaparsınız. Bu adama ben çok iş yaptırıyorum. Ana baba günü. Karısının takdimi tafsilâtım Ankara ve istanbul'da çok dinlediğim gibi bu sefer de Paris'te Ali Sultanof tan dinledim. Bunların çamur gibi renkleri açlıktan imiş. bir de on yaşlarında bir kız var. Demek Azerbeycan cinayetinin asıl faili Mustafa Kemâl'dir. fiziyolojisini. Vaziyet dimağımda iyice tebellür etti. Kadın kızı almak istemedi. Mustafa Kemâl'in Türkiye'nin Bolşevikliğini ilân etmek istediği zamana tesadüf ediyor. neyle ispat edersin?» dedim. böyle mühim bir işi hükümete ve meclise haber vermeden. Bu işi mutlaka yapmalısınız. Ve az kaldı Türkiye'yi de beraber öldürüyormuş. Halil Hanımını telgrafla istanbul'dan getirtip kendi eliyle Çankaya'da ona teslim etti. teşrih-i marazi sebebini iyice biliyorum. Bir tek Rus neferi hududumuza ayak basamaz. Başka türlü göndermek mümkün değildir. Artık burada da yapacak bir işimiz kalmadı. Halil onun evinde misafirmiş. ikisi de ölü benizli. Yanında bir kadın. Karaaydın-da iyi bir maaşla aza yaptı. Teyzesi imiş. Eğer bolşeviklik ilânına mani olmasa idim. Çarların top tüfekle zaptedemediği Anadolu. Kız müthiş ağladı. Aman ne müthiş bir tehlike altında imişiz. Yusuf Kemâl Bey'e söyledim. Halil.» demiş. Yapacağım dedi. Ve onların esas şartıdır. Fakat böyle bir şey yapmağa cesaret edemedim. Hanım üç gün üç gece orada. Hükümetler heyetler gönderip bunları almış. Zaten bolşevik olmak. hatırımdan geçmedi değil. ihtilâlden sonra çekilmişler. Mustafa Kemâl «Ne kardeş gibi. Şu kanepede ikisi birden yatsın. Teslim ederken haremine «Paşa seni kardeş gibi öpsün» demiş. «Telgrafları bende mahfuzdur» dedi. bunlar birbiriyle alâkadar idi. yok. Buna mükâfaten Mustafa Kemâl Halil'e birkaç bin lira ihsan-ı şahane verdi ve Balya. Mustafa Kemâl'in ahmaklığı ve alçaklığı sayesinde Komünistlikle Rusya tarafından kolayca zaptedilecek-ti. Demek ki. Bunlarda muvakkat nikâh var. Bu Türkler kamilen şiîdir. Aldı Çankaya'ya götürdü. Bu vaka tam Ankara'da Yeşilordu yaygaraları. Rus askeri Anadolu'ya da girecek. «Doğru değildir» dedim.söyleniyorsa da Mustafa Kemâl'in bu işte bir dahli olmasına ihtimâl veremiyorum. kendi başına yapmış imiş. Diyor ki: «Ne pezevenkmiş? Karısını telgrafla getirdi. Burada güzelce ameliyat yapabilirim. Ruslar'dan bir ordu getirtmek lüzumunu söylemişti» Halkta da Rusya'dan yeşilordu geliyor diye müthiş bir şayia dolanıyordu.» Vagonda yer aradık. O vakit Halil ile beraber Ankara'da Petrol imtiyazı için uğraşıyormuş. Bizde yani hükümet: «Rusya bize para ve silâh versin. Acıdım o da gelsin. Şurası da vahim ki. Yani hekimce söyliyeyim: Şimdi ameliyat yapacağım nahiyenin teşrih fotoğrasini. Bayağı öpsün. Napolyon ve Moltke gibi meşhur kumandanlardan yüksek gören şu adamın işlerine bakınız.. demek. Tetkikatım kemâlim buldu. bilmem bir gün bu telgrafı meydana çıkarır mı? Çünkü son zamanda Mustafa Kemâl onun haremini Çankaya'ya aldı. Hiç olmazsa birini sigaya çekmek.

«Ne olacak? Bir mâni vardır. beriyi. ikisi de aynı şekildir. Behbut'un yanında bir Türk kadm var. Nahcivan namıyle bir ufak şehir de meydana getirmişler imiş.. Biz ise Ruslarla olan muahedeye Azeriler'i. Ve derhal hususî tren olarak yola çıkarıldık. Rusya'dan Karadeniz sahiline bizim kaçakçılar 140 motörleriyle eşya getirip satıyorlardı.. Anlaşıldı Metresi. Raskof a vardık. Demek işte bir suîniyyet. Burada Ermeniler çokmuş. Dağm şimaline geçince Garba doğru yollandık. Tren Raskof ta bir gün durdu. Bir ay bur-da kalsak. Ruslar Moskova'ya bir Ermeni delegesi de getirmişler. vaktiyle hürriyet edip. Ermeniler Türk'e ezelî ve ebedî düşmandırlar. aşa-gıdan yukarıya geçtikleri meşhur Demirkapısı'ndan geçiyoruz. Her taraf bembeyaz kar. hasılı üç gündür duruyor.» dedi. tesadüfen gözüme ilişti: «Bohenbin» denen meşhur bir azıtman ilâcın ampulleri. mütehassısım ve vücudum o anda burada bir nimet. Dolaştı. Onun da sebebini öğrendik: Bir müddettir. Herhangi bir neferine nerede ve ne zaman olursa olsun fırsat düşerse Türk'e fenalık yapar. hattâ kapı kilitleri de olduğunu görmüştüm. Bizim trenin başına «Marşandiz» diye bir levha yapıştırılmış olduğunu görmüş. Ermeniler'i müzakereye alırsak. Bir aralık yolun ortasından geri gitmeğe başladık. Karı bizide muayene edecek. Vakıa Yahudiler sünnette «Lecan» denilen haşefenin altındaki deriyi keserler. ona göre hareket edeceğiz. Erkeklerin tenasül uzuvlarını muayene eder.» dedi.Tren de kalktı. Acayip şey!. bizim trene haber yetişmiş. Sağımız Hazer Denizi solumuz Kafkas Dağları'nın ucu. Ertesi gün de. Özür dileniyor. gümüş çatal bıçak. «Öyle ise niye reis oldun? Bunda korkacak ne var? Heyetin reisi sıfatiyle Çiçerin'e telgraf çek!» Ne ise zar zor Behbut'la gitti. müslümanlar ise kesmez. trenimiz geri geri kaçmış. Bizden evvel hareket eden bir treni basmış..Arkadaki istasyona gelip başka bir yola alarak Moskova'ya doğru yollandık. Ermeniler'i sokmak istemiyoruz. Yusuf Kemâl'e: «Gidip istasyon şefinden izahat iste!» dedim. yahut hiç olmazsa yanlışlık. Bu ağır muahede şimdilik Ermenilerin sırtında durmalı. Bilâ istisna Ermeniler bu fikirle meşbu'dur. hatta hekimler. «Ben ne yapayım?» dedi. Ben alâ bilirim. bu sayede belki muahedenin yapılmasına mani olmak istemiş olacak! Telgrafımıza cevap geldi. Sebebi Azeriler'i Rus idaresinde kabul etmiyoruz. Kalıplı güzel bir kadın. Halbuki bu hususî tren idi. Birgün daha geçti. Müslüma-nız desek dinlemeyecek. Bunu gizlice bize söyledi. cefa etmek. MOSKOVA YOLUNDA Azerbeycan komünistlerinden Behbut Şahenski de bizimle beraber trende meğerse Moskova'nın emri üzerine bizimle yapılacak muahedede Azerbaycan'ı temsil için geliyormuş. «Ne yapayım?» mı diyeceksiniz? dedim. üç gün bir istasyonda beklemek normal bir şey değil. Bunu herkes bilmez. Maazallah büyük bir belâdan kurtulmuşuz. gümüş takımları. sünnetli bulacak. Gidiyoruz. Trenlerde intizamla sefer edemiyoruz. Bu da bizi burada hiç olmazsa bir iki hafta tutmak. «Ben yapamam. Harkof civarlarında bir Rus kadın türemiş. Yine oradayız. Bizim askerler harp esnasında hangi hanede otururlarsa onun kapılarını söküp yakarlar. Ama o anda çetebaşı karıya . kıtır kıtır kesecek. telgraf gitti. «Hemşirem» diyor.Sebebini anlayamadık.Gümrü muahedesi tadil olunur. Onu da Moskova'da öğrendik. bize eza. Müthiş Behbut'un düşmanı imiş. iyi malûmat. Bunların içinde halılar. «Reis sensin. Sabahleyin Türklerin yüzlerce defa yukarıdan aşağıya. Vakıa Rusya'da bolşeviklik intizamsız ama. nizam ve intizamdan eser kalmamış. geldi. Bunda da pek kıskançsın. Ne ise herif mes'uliyet ile korkutuldu. Öteyi. Şef telgrafı da kabul etmemiş. Vagonlar bit içinde evlerin kapılarının kilitleri bile sökülüp çalınmış. Yine «Bu işe bir baksan» dedim. Aynı hal Rusya'da da var. Her halde mühim bir sebep olacak. daha ertesi gün de. Vakıa Bolşeviklik ile Rusya'da herşey alt-üst olmuş. söyledi. Şimendifer için bu dağlarda başka geçit yok. Yusuf Kemâl'e söyledim. Bu sefer Behbut'a söyledim. başına adamlar toplayıp çete teşkil etmiş. Birgün masasının üstüne bir takım kutular konmuş. Meğerse istasyon şefi Ermeni imiş. Bize belâlar varmış! Ne felâketli bir işe girmişiz! Vatan yolunda bir tehlikeden ötekine koşup duruyoruz. sünnetli bulduğunu Yahudi diye kesermiş. işte bu da Türkler'e mühim bir derstir. Gideriz. trenleri başarmış. Şimendiferlerin kanapelerinde kumaş veya derileri bile kesilip kesilip çalınmış.

Cemal Paşa burada imiş.» Ne itiraz etti. Bu. Fikrine müracaat ettiğimiz. seslendim.VE MOSKOVA Moskova'ya geldik. Şükür bu müşkil de kolayca hallolundu. Bir müfreze asker ile istikbal edildik. Karahan Ermeni imiş. delegelerinin konferansta hazır bulunmasını teklif ettiler. Baktım kan da yanımızda..» dedi. karşı tarafın müracaatına karışmağa hakkım da yoktur. Tuhaf şey? Dolaştım. Bunlar Hariciye nezaretinde oldu. Ali Fuat adamla-rıyle buraya yerleşti. Azarbeycan ve Ermeni. Gayet güzel bir bina. . Afganistan'a gitmiş.Karı yok.. Türkiye için sefarethane yapmış.bunları anlatmanın ve gösterip bizimki başka diyerek kandırmanın imkânı var mı? Ne ise verilmiş sadakamız varmış. Muahedeleri de hep bu iki adam yapıyor. Karahan da pek nüfuzlu. Ve hem izharı mahiyette bir kaç müzakere yapılmasını rica ettik. Olur iş deği Kafkasya dağlarından sonra Moskova'ya kadar Rusya dümdüz. Yusuf Kemâl'e: «Van işini ortadan kaldırmak için evvelâ bu Karahan'ı murahhas kabul etmeyelim. Cebeli Lübnan'dan gelmedir. Yusuf Kemâl: «Nasıl söylerim. Memduh Şevket'in yüzünden bir boynuz takmış olduk. Menfur. Adı Türkçe ama. ne de bir şey söyledi. Böyle bir teklif vahim olabilir.. Yemek yedim. Biz de Yusuf Kemal ve adamlarımızla bu binanın yanında. galiba mütareke iptidasında Enver Rusya'ya kaçınca arkasından birtakım adamları da oraya gelip etrafına toplanmışlar. işi görmüşler. Karahan'ın karısının da Enver'e âşık olduğu söyleniyor. diğeri Hariciye komiserliğini yapıyor. Ermenilerle muahede zaten var». durdum.. Biraz bekledim. eskiden yaveri imiş. Karahan Emenidir. ağzıma geleni söyledim. bir step (bozkır). Yusuf Kemâl'in Van'ın Ermeniler'e terki hakkında getirdiği Rus teklifi ve uğradığı akıbet malûm.. Görüştük. Cevat adında binbaşı yanında. Türk Sefareti binasına vardık.edepsiz ilh. namusuz. Bedri burada. «Ulan bu ne?» dedim. fakat bizce en mühim olan Ermeni işi için de lâzım. Biri bir yere giderse. Göreceğiz. Bu sebeple delegenin birinin Ermeni olmasından korkmuştum. hafiye askeri müşaviridir. Şekil ve usûle dair konuştuk. Hele Karahan komünist Merkez-i Umumisinde nüfuzlu bir şahsiyet. Vakıa da doğrudur. Galiba Bekir Sami Erzurum'dan götürmüş. fikrimizi kabul ettiler. Bir zenginin imiş. Bir gün yemek salonuna geçtim. Ermeniler'de böyle Türk adı çoktur. Burada şimendifer inşası ne kolaydır. Keza orada Miralay Seyfi'yi bulduk. ben de doğrusu sonra güldüm. Celâl Ku-muktur. Vahim bir iş. Vakıa Hariciye komiseri Çiçerin. Çiçerin'e söyledim: «Biz buraya Ermeni ile değil. iki gün sonra murahhasların Çiçerin ile Celâl Korkmazof (Korkmazoğlu) olduğunu bize tebliğ ettiler. bütün duvarlar Eski Acem halıları ile örtülü Enver Paşa da bu binanın bir kısmında misafir.Baktım gidiyor.. Hazret ter içinde yüzü gözü kıpkırmızı çıktı. Herbirimiz için miktar-ı kâfi odalar vardı. şeylerde gayet güzel fikirler serdetmiştir. bizim için onu murahhas olarak kabul etmek mümkün değil. yine sefarethaneye ait ve keza kaloriferli ve banyosu olan bir diğer bir binaya yerleştik. Karahan ise muavini amma. Kim yollamış. Teşkilât yaptık. Bunu gördükçe bizde de böyle olsaydı diyordum. Rusya ve Ruslar ile müzakereye geldik. iyi bir asker. Diğer asıl celseler için Moskova Çayı kenarında ve Kremlin Sarayının karşısında gayet mükellef saray gibi bir binayı tahsis ettiler. Hükümet zaptetmiş. MOSKOVA MÜZAKERELERİ Şimdi Ruslar ile başabaşa konuşacağız. ibrahim Tali var. Onu yemek vagonu141 na defetmişti. baktılar olmuyor. İbrahim Tali'den başka daha bir takım ittihatçılar da var. Hiç cevap yok. Adetâ Hariciye'de iki komiser var. Herkese söyledim. Çiçerin ve Karahan. . Kompartmamma döndüm. Kaçtı. Bizim kapı kilitli. Ruslar. Kaloriferine varıncaya kadar var. Kız karının yanında garanti idi.. Bu adam. 142 ' n:x-' '¦¦'•¦¦ENVER PAŞA Moskova'da Dr. Cevap bile veremedi. herkes güldü.. Hükümete gidip (Aste de presence) yaptık. Kız yemiyecekti. Bu.. Ruslar Enver Bey'e çok iyi baktılar.. Trendeyiz. Her taraf ekili veya orman. Meğerse Ermeniden domuz Ermeni imiş. nasıl gelmiş bilmem. Reddettik ve dedik ki: «Biz yalnız Rusya ile muahede aktine geldik. ilh. Meselâ amcası Halil burada. Rusya. Anlaşıldı. epeyce uğraştılar. Öyle mükellef ki.» dedim. herif pişkin. Dürzüdür. Rus delegelerini tayin ettiler.

Rivayet ettiler ki. vurucu. Ne ise sırrı öğrendim. Ama niçin? Bu bir sır.Cemalin maiyetinde bizim Rusya'daki eşberlerden neferler. Köylünün mahsulü elinden alındıktan. yok. On sene şiddetli bir kış oldu.. yüzü gülen adamlar vardı. Tutunmak için (kominterm) in yani merkez-i umumisinin Çinliler'den askeri var. zabitler ve yaverleri varmış. Komünistlik bu mu? Tüylerim ürperdi. yetmişlik ihtiyar. Korkunç. hattâ bizzat amele hükümetten nefret etmektedir. dışarısını görmek mümkün olmadığı gibi. Bu hal bir yabancının derhal gözüne çarpıyor. Bunlar da komünist olmuş. üşüyor da. pek dirayetli ve azametli yaşıyormuş. Böyle bir isyanda baş olanlardan üç beş kişi idam ve beş-on'u da hapsedildi. buraya geldik. Şimdi anlıyorum ki. Moskova'da gülen bir adam görmedim. Parasız veriyor. Kış derecesi her yerden ziyade. Romatizma gibi bir şeyler de yok. Ruslar bunları kendilerine minnettar kılmışlar. Dış kat camları kamilen buz tutmuş. . Hepsi bu. Hattâ bir aralık Enver'i bir süvari fırkası (Budinyo kumandasında) ile Kafkasya'dan içeriye bile sokmak istemişler. Bereket versin kalorifer var. titriyorlar. Bunun sebebi rutubetten eser kalmamış olmasıdır. perişan olduk. erzak koymuş. fakat bunun yanında sıfırdı. ne başka eşya satın almak mümkün değil. On yaşında çocuk. yarım veya bir dilim hiç mesabesinde hamur gibi bir ekmek. Adetâ binbir şekil. Her mahallede hükümet bir dükkân açmış. Dondum... Odun yakılıyor. Demek ormanları kırıyorlar.. birgün Türkiye'ye bunları bir kuvvet ile yollayıp Mustafa Kemal'i devirecekler. Üç dört saat sonra dönüyoruz. Burda kimsenin yüzü gülmüyor. Bizdeki aynı hal. Rutubet olmayınca sıcak ve soğuk çok tesir etmez. Aman iyi olmuş da Mustafa Kemâl'in önüne durmuşum. 1919 kışının bir kısmım Anadolu yaylasında geçirdik. Karın üstünde ve altında saatlerce bekliyorlar. Ne güzel manzara!. kahvehane lâzım şeymiş. Halk aç. Vaktiyle fizik okurken suyun muhtelif billurlar halinde buz olduğunu okumuştuk.20 metreye kadar inmiş buluyoruz. Hafiftir.. Bu da aşikâr görülüp duruyor.. ekim satım yasak olduğundan hasıl etmiştir. Fabrikaları da patron malı diye harab ettiklerinden ve patronları öldürdüklerinden dahilî harpler ve salgınlarda birçok mütehassıs ameleyi ifna ettiklerinden bunlarda da mahsûl yok.. tırnaksız doğuyor-muş. yüzü kül rengi olmuş. Bir kaç defa odunsuz kaldık. Hattâ biz orada iken amele isyan etti. beş yıl Mısır cephesinde yandıktan sonra istanbul'a geldim. komünistliği ilân ettirmemişim. insan bazan yorulursa yorulur. Koca Rusya müthiş bir iktisadî buhran içinde inleyip ölüyor. anaların gıdasızlıktan çocukları ekseriyetle cansız. Ne yiyecek. kömür yok.. Bunlar dört beşyüz ameleyi tevkiften sonra birden katliam etmişler. Pencereler iki kat.. Kahire'de bu ağrılar tamamiyle geçmişti. Bir kahvehane arıyor. Lâkin hiç müteessir olmuyorum. Müzakere mahalline otomobille gidiyoruz.. Bu ahval tabiatiyle halkı bir hükümet sitesinden tedirgin etmiş. Halka da parasız da143 ğıtıyor. Hükümet köylünün zahiresini parasız alıyor. Daha bu kadar şiddetli bir kış ömrümde görmemiştim. Moskova çok soğuk.. Arada bunları seyrederdim. Gaye bu. Sıfırdan aşağı yirmi derece ve daha ziyade. Herkes avurdu avurduna geçmiş çökmüş. KOMÜNİZM Açık hiçbir dükkân yok. Don havzası kömür dolu iken. Bu adamlar müthiş. Her yerde adet böyledir. Enver başına topladığı bu adamlar ile çalışıyor. Ruslar işletemiyorlar. Şimdi aslını görüyoruz. Akşamları halkın yemeği sâde şekersiz çaydır. Herkes kederli. Yine eski romatizmalar nüksetmedi. Hep Kahire sayesinde galiba. Tuhaf. Bir nezle dahi olmadım. Döndüğümüz vakit bu diziyi ancak. Evvelce istanbul'da iken omuz. Ö mahalleye burası yiyecek veriyor. Sonra ne alsalar beğenirsiniz? Bir veya iki avuç bir nev'i darı. kadın. Türkiye'yi Bolşevik yapacaklar. kol ve baldırlarımda kışları asabı romatizma ağrıları mevcuttu. Moskova'nın bu kışına da mutavaat ettim. bu asker ile te'dip ettiler. bunları kazıyıp çıkarmak da mümkün değil.. Ancak arkamdaki kurt derisi kürk bir vestun gibi arkamda. Bunları Rus hükümeti besliyor. 30. Kalın fanileler giyinmek suretiyle barınabilirdim. Celseye giderken bu dükkânların önünde yığılmış ve hat halinde ikişer ikişer dizilip elli metre kadar bir insan dizisi olduğunu görüyoruz. Bir milletin şu azîm felâketine içim acıdı. Hiç de hastalık yapmıyor. Hiç kimsenin benzinde kan yok. orada karnı tok. Ama hoş şey.. Meğerse Baku cennet imiş. her cinsten var.

hiçbir yerde görülmemiştir.. fakat hem az. Hepsi birden. insanın tüyleri ürperiyor. Ruslar Yahudiler'i hiç sevmiyorlar. Meselâ bir Çeka bir adamın karısını severse. Böyle adalet hiç bir asırda..hem müstartik. Böylesini görmedim. Yiyor demek. Hain bizim piliçleri de yedi. «O -ondan kolay ne var?» diye ve hakikaten akşama iki kadın ile geldi. zarar hasıl olmuş. arada piliç de veriyorlaşmış. Bize can verdi. Hükümet daireleri. muhakeme edi-yor. Daima gönül yapar. Bir gün bize Tevfik Rüştü gelmişti. Yahudi demektir.. Fuhuş yapıp idam olunmağa ne hacet var. Sosyetenin selâmeti böyle mi olmalıdır? Komünist fikirlilerin aklına şaşarım. Gelsin bizim kavurma ve pilav. (Çeka) diye bir şey var. nice insanlar öldürülmüştü. Yahudi kırmızı kadife tepeli bolşevik kalpağı yine kafasında. Ah. Hattâ onun ak ekmeğinden de yedik. Kendisine kadınsizlıktan şikâyet etmiş. Bize halktan iyi bakıyorlar. Bu. Yaşasın Tevfik Rüştü. Bazen balık konservesi veriyorlar. ya zavallı halk ne haldedir... Moskova'da komünist demek. bu çocuklar gelmişler yerlerine. Çarlar zamanında da böyle imiş. eğer bir gün inkılâp olursa öyle doğrarlar ki Rusya'da ilâç için tek Yahudi kalmaz. insan daima ezilir.. Söyledim. isticvap ediyor. bir kadid. iki şahitle hükümete gidiniz (Yirmi gün için evleniyoruz) deyin. Kayseri nin pastırması sırım. Birgün haber aldım. Zavallı Marksizim nazariyeleri kitapta pek cazip iken. REJİMİN KORUCULARI: ÇEKA Halkta bu kara sefalet var. Birbirinden ayrılmamalıdır. nadirde olsa et verdiler. sonra da tabancasını çekip öldürüyor. Her şey onların elinde. doğrusu Moskova'da bulunduğum müddetçe diplomatik mesahasına rağmen kendimi kurulmuş... birbirini yakalıyor. hem de bazısı kokmuş çıkıyor. hem cellâd. Ekmek o kadar kara ki. bir cehennem.. Fuhuşu şiddetle yasak etmişler. istemeli imiş. Bir memur yerine beş-on çocuk. karıyı alıyor. Ali Fuat piliç seviyor-muş. hikâye ettiler. Ankara'daki hanesini ona (. bir şehirden diğer şehre bile gidemezlermiş. ne diye bir kaç çuval da un getirmedik. Hükûmetleride umumiyetle idamdır. O vakit Rusya'da Yahudiler hiç bir vatandaş hukukuna malik değillermiş. Bir tane bile kerhane veya hususi fuhuş yeri yok. Nitekim üç beş yıldır da Mustafa Kemâl'in gönlünü yapıyor. onlarla dolu. amelî hayata tatbikinde açık ve böyle nice ve ne feci vaziyetler yapmaktadır. Uzun zamandır kadın gördüğüm yok. Ruslar'ın ağzından bir çok defa böyle işitmiştim. ona veriyorlar. Votkaya pek düşkün ve pek sarhoş olan Rus köylüsü ve halkı bu yönü terketmişler. resmen böyle ayrılıp başkası ile yine böyle resmî fuhuş yapmış. Ben böyle olursam. Hem de elde tutulmaz. Sanki Hariciye Tanrısı!.hüküm veriyor. Çünkü yakaladıklarını idam etmişler. Ağlamalı.. Sebebini sordum. Çiçerin'in bana söyleyişine göre. cehennem.. derhal kocasına bir leke sürüp öldürüyor. Bu da işleri alt üst etmiş. Biz güya diplomatik bir hey'etiz. Yirmi gün sonraları da. Ağlamayan çocuğa meme vermezler derler. Bu kadınlarla yattık. işte karı koca hesaplarını buna göre yürütmeli. ufalanıyor. Kadm da böyle olsa gerek. Yusuf Kemâl bunu da bilmeli idi. Etler o kadar da zayıf ki. Bunun da cezası çok ağır. içtik. Bana böylesine nümûne gösterdiler. Bir de Çeka'larm bu tarzından dolayı nice şalısî garezler kazanı kaynamış. . Yedik. iyi adamdır. hem hâkim. Hükümette aksine büyükbir şiddet var. Doğrudur. Dünyanın adeti bu.. Bir de bu dairelerde çocuk memurlar çok. bundan kâr değil.Bize her gün her birimiz için bir avuç darı yarım dilim o çamurdan ekmekten veriyorlar. çünkü bu votkalar aşağı ve zehirli votka imiş. yine içmişler.. Evlerinde imbik gibi bir şeyler yapıp votkaı istihsal etmişler. Bu memleket değil. duvara çarpsan yapışacak. Temaslarım bana gösterdi ki. Düşmez kalkmaz bir Hariciye Vekili oldu. istedim. meselâ Hariciyeyi görüyorum. ânî (Bomba) üstünde oturuyordum zannettim. hem polis ve jandarma. Rus ahalisi Yahudiler'e öyle bir diş biliyor ki. Tatarlar bize böyle türlü vak'alar. İçki de yasak. Bu darıdan Ruslar çorba yaparlarrmş.)hane yaptı. Düşündüm. KOMÜNİST = YAHUDİ Ben eskiden kalma burjuvazi ameleler ve aileler ile temaslar yaptım. Yâni Çeka denen 144 adam. Somurtmağa gelmez. Eski memurların çoğu Çar'cı diye azledilmişler. mesele halloldu. Niye aşkolsun diyeyim Ruslar. Böyle bir zamanda fırsat zuhur ederse erkek baştan çıkar..

Boşboğazlık.. Hem de renginin siyahlığı dudaklarının iriliği ve morluğu.. Ben Soysallı'nın kendisini pek iyi tanıyorum. 145 Tevfik Rüştü. Komünistler ile temas arıyor. Şeref yerine. melek yüzü. BlZlM HARİCİYEDE BlR RUS CASUSU Soysallı buna nisbetle pek ciddidir. Zaten çalmamış hakkıdır. Bunu hiya-net diye yapmaz. O sırada Ali Fuad'da hiddetle geldi. bükülür hali gibi tatlı dilli bir dalkavuktur. Demek hakikaten vazifesini yapıyor.» «Sizin böyle bir vazifeniz yoktur. Sonra ne olmuş bilir misiniz. Soysallı sonra Ankara'ya gelmiş. Bu raporlar bizim Hariciye'den çalınıp Ruslar'a verilmiştir. Ama herkesde onun ahlâksızlığına dair ittifakı ârâ var. Nemrut suratı ona nisbetle gül yüzü.. fakat onun sözüne. Bakın ben ne yapacağım? Gülersiniz» Yusuf Kemâl ve Ali Fuad'dan evvel indim. Söylemedi ama şu olsa gerek: Bu adam gayet hafif meşreptir. bir şeye uğramamıştır. Çiçerin celseye riyaset ediyor. Hem de hırçın. müzakere Fransızca oluyor. Nihayet Merkez-i Umumiye azasına ait otelde yatak da aldı. Soysallı Ruslarca turfa olmuştur. Müthiş şarlatanlık. Muahede müzakeresi celsesine Sefarete mahsus otomobille gidiyoruz. Buharalılar gibi Türkler ile temasta bulunuyoruz. Kendine ediyor bana bir şey söylemiyorlar ya. Bir mühim meselede şimdi söylediği bir fikri beş dakika sonra yine aynı adamlar arasında tamamiyle aksi olarak söyler. Tevfik Rüştü ise ateş görmüş balmumu gibi. Sonra ben güldüm. Normal değildir.» dedik. solunda sıra ile Yusuf Kemal. Bundan hiç sıkılmaz. Zaten yüzü tenazursuz. Bir gün Soysallı ile bize geldi. O vakit bizimkiler için İstanbul'a gitmek büyük bir nimet idi. . Galiba bu halleri oradan kovulmasına sebep olmuştur. Bunun sebebini.. Çünkü ne görüşürsek gidip Ruslar'a söyleyecek. Birgün bunlara bir azizlik yapmak aklıma geldi. Baktılar ki olmuyor. sessiz dolaşıyor. Ben «helâl olsun» dedim. Bu hali herkese hafif meşrep. Soysallı mühim tarzda yürür. dedim ki: «Halas Dönör için büyük bir rekabet vardır. Ne ise Yusuf Kemâl benim Maarif Vekili olmam dolayisiy-le üst olduğumu Ali Fuat'a kabul ettirdi. Çünkü oralarda güzel malûmat toplamış. hiç sır saklamaz. bir vagon dolusu olmuş. Ali Fuat. mütereddi bir insandır. kendisine sordum. Bunları Hariciye'ye raporlar halinde vermiştir. Ali Fuad da güldü ve bana Ali Fuad: «Komiteci seni!» dedi. Bilhassa Tevfik Rüş-tü'den korkmuştum.. Sade komünistlik taslıyor. Çiçerin'in sağında Kork-mazof. Sen ona bak. hiçbir fikir sahibi değil. Hem de zıddı ile bütün kâtipleri filân topladım. Beni en alta koymak istiyorlar. ilk muahede celsesine gittik. Yusuf Kemal ve benim aramda alt-üst rekabeti var. sağa oturamazsa suratını asıyor.saçmacı bir adam olduğu fikrini verir. Uğraştılar. oradan gizlice istanbul'a geçmiş. Yüzü de kızardı. ben onların karşısında oturuyorum. Siz pencereden seyredin. Batum'a getirmiş. yalan. Hiçbir sözünde durmaz. ahlâkına da itimat etmek mümkün değil. Oralarda Türkler kendisine birçok halı. Basit bir tahsil. Yusuf Kemal öyle 146 değil. Tevfik Rüştü sade. yine somurtuyor suratı sekiz karış. Tabii penceredeki-ler gülmüşlerdi. yüzünün hali ile çingeneye benzer. otelden bile dışarıya attılar. marifet yapmak malûmat satmak gibi şevki tabii ile yapar. fakat biraz sonra komünistlerden hakaret görmeğe başladı. saldırır bir insan gözüküyor. Biraz durduktan sonra: «Çık soluma otur! Kibrin kırılsın! dedim. Eğer Ankara emir verirse pek âlâ. bir şey de söylemiyor. ilk ihzari muvaffakiyet memnunuz. demek satıp iyi bir ticaret yapmış. «Bizde muahede müzakerelerine iştirak etmeliyiz dediler. bazı sağa oturmak hususunda ikisi rekabet yapıyor ve birbirinden evvel gidip sağa oturmağa gayret ediyorlar. sağa oturdum. soluma oturdu ya. Soysalli dolaşıyorlar. deri hediye etmişler. dolan. Boşboğazlığı pek meşhurdur. Ali Fuat ne kadar olsa babacan. Ciddî ve ilmî malûmat elde ediyoruz. Ben de içimdem güldüm. Beni sağda görünce durdu. ben ve Ali Fuad varız. Ne yapacak? Önüme oturdu. çünkü izahı ayıp. vazgeçtiler. üç gün görünmüyor. Rivayet ettiler ki. Tatarlar. Ne ise Soysallı Buhara'ya doğru bir turne yaptı. Hele bir hali var ki hepsinden baskın. Hem mühim mühim işler yapıyoruz. bir yumaşak eğilir. Ona kaniyim.(*) Bir hece metinden çıkartıldı.. cimcimesi pek bozuk. Acele koşar halde Yusuf Kemal geldi. hem de ne çocuğuz? İnsan âdi mahlûktur vesselam... Evraka öyle yazıldı. Yusuf Kemâl yine gülmedi. Sözü sohbeti on para etmez. Kime ne?!.

bora . Sonra hudud 1914 hudududur. Zeki ve hilekâr bir simada biridir. Tabiî onları buna Çiçerin öğretmişti.» dedi... Tehdit ediyor. Bu akşam hazırlanıp gidelim. Yusuf Kemâl: «Ben demez miyim. Sözlerinin ruhu şu: «Siz bizim ile muahede yapmak istiyorsunuz. renkten renge girmiş. Tatar ayırıyor ve Kafkasya Müslümanlarını istisna ediyorsunuz. Sözlerini bitirdi. Karapapak'lar.. Ondan sonra muahede yapabiliriz. tüy gibi olmuş. «Pek hastadır. yüzü biraz Avrupa şanoUarmda mefistolosi tersim ettikleri simada. Sekiz dil biliyor ve hepsini de ana dili gibi. Ruslar'a tasdik ettirmek. Yüzüm sararmış. Çiçerin gayet yüksek bir yerden tutturdu. Bolşevik ricali arasında mühim bir adam. Bizi âdeta uşakları gibi azarlıyor. yapmamışızdır. Cidden zeki adam. Korkmazof aldı. Bu yerler zaten bizimdi. Tabansız.. Biz de hiçbir şairimizi Avrupa dillerine tercüme eylemedik. Kimseyi yanına sokmuyorlar. bu aile bir asır kadar evvel Polonya'da iskân etmiş imiş.RUSLARLA PAZARLIK Sonra kâtipler filân var. hiddetlendiren bir şeydir. Türk Tatar arasında zerre kadar fark yoktur. bize verilmesi lâzımdır. Karabağ. Al bundan da!. ilk ve en mühim iş Ermeni işi oldu. hastalığım da halkdan gizliyorlar. fakat şimdi tepem attı. Cevap veriniz! Türk. bana gözdağı verdiği hissini vermişti. Hem de zalim diye haksız söylüyor.» Diyerek hakikati gizlediler. Ankara Türkiyesini. ne de söyledi. artık ne cevap verdi. İşe bak ki. Türlü bahanelerle bizi atlattılar. Hem tetebbu sahibi. Al 147 bundan da. Dedi ki: «Sizin Ermeniler'i mağlup etmeniz bir emperyalizmdir. sürüsüne hıyanetin cezasını göstermek lâzım. Kumoklardan.. para silâh ve cephane almak fikrindeyiz. Tatar ayrıdır diye kendince gayrî ilmî bir delil de serdediyor. Biz Türkler'e karşı Ermeniler'i Türk müdafâa ediyor. Çiçerin o usta diplomat demek evvel ki seferinde Yusuf Kemâl'in seciyesini tesbit edip öğrenmiş. Türklük hususundaki bu halimi bilen arkadaşlar yüzümün rengini görünce derhal büyük bir gaf da yaparım diye korkmuşlar. diğer taraftan Ali Fuad dizleriyle dizime vurup duruyorlar. adetâ bizi dövecek!. Biz Ermeni işini Karahan'ı da atarak ortadan kaldırıyorken. katliâmlar yine Rus Müslümanlarının kalbinde yaralar açmıştır. Yani İblis gibi. Bizim Şair Ba-ki'yi bile okumuş. Bu adam müzakereler neticesine kadar bir daha bir tek lâkırdı söylememiştir. Hem sizin Kars'da Ardahan'da ne işiniz var? Oralar ahalisi Türk değil. Böyle Türk milletine ait şey beni pek ziyade alâkadar eden. Nahcivan. Şu Korkmazoğlu Halis bir Türktür. Önüne bakıyordu. Lenin bu esnada felce uğramış. Ama. Gidiyoruz. Ama evvelâ Ermeniler'e empoze ettiğiniz Gümrü Muahedesini feshediniz. bizi inletmiştir. Celse bitti. Zaten Çiçerin de zehirli yılan gibi şahlanmış dilini uzatmış. Merdiven başındayız. Ben söz aldım. «Bir şey söyleme sakın!» diyorlar. Tarihi sizden iyi bildiğimi görüyorum. adetâ titriyor. Bozcapurlar. îbnolizif.. Görüşecek halde değildir. Bir Türkün ağzından bunları işitmek çirkin ve ağır. Tatardır. hasta.» Bu sözler Korkmazof a pek tesir etti. Burdan kaçmaktan başka çare yok. Dedim ki: «Siz bir Türk Müslümanısınız. ilh. Yusuf Kemâl telâş içinde. Bu mühim simayı bir defa görmeyi pek arzu etmiştim. olmadı. Bizim Ermeniler'e yaptığımız dedikleriniz sizin hayalinizden başka bir şey olmayan zulümlerden gönlünüz sızladı diye de Ermeniler'in Türkiye. Utanmış bir vaziyet aldı. bunlar tam Türklerdir. Keza Türk. Ben Çiçerin'e pek de aldırmamıştım. Sabrımı tüketir. Esasen ailesi İtalyanmış. Çiçerin orta boylu. Baktım. Bir çok söylendikten sonra o bıraktı. bu Korkmazof a bir korku dersi. ona bir zabar-ta verdi. Bir taraftan ben bir taraftan Ali Fuad.Çünkü Türk ve Müslümanlığınıza sorarım. Siz de Kumuk halis Türksünüz.» Biz ise hiç Ermeniler'i mevzu-ubahs etmemek. bir millî ders vermek. Troçki de mühim bir kafa. hududu Kars'dan kesmek.. Lenin' görmek için çok uğraştık.. Çar Rusyası'na olan borcumuzu silmek.. İptida bunları yapın. Al işte. Hâlâ bunun ehemmiyetine akıl erdiremedik. Bana söylediği vakit hayret ettim. Esas noktalar bunlar. Çünkü Avrupa'da hemen umumiyetle bizde şair olduğuna bile inanmazlar.. Gelelim müzakereye: Çiçerin öyle hiddetli ki. O. Kabahat.. Bir emperyalist devlet böyle muahede yapmağa nasıl gelir? Sizin Ermeniler'e yaptığımız zulümler.. Altmış yetmiş yıl evvel Çar emperyalizmi bizden almıştır. ağzı kapandı. katliâmlar ufacık olsun yüreklerinize te'sir etmedi mi? Evvelâ bu tesir etmeli idi. Kars ayrıdır ve Baku Türkle-ri'ne yaptıkları zulümler. Bir taraftan Yusuf Kemal. Bu halk bizdendir. Ruslar ile muahede yapılmaz.

Talebe cemiyeti Çanakkale'de şehidlere bir âbide yapmak istedi. kadının heykeli dikilirdi. Ankara'dan ve İstanbul'dan muahede yapmak için hey'et istediler. hattâ âlet-i mahudesini medrese ıstılâhınca mâlayu kaimi çıkarıp meydana çıkarmış. Telâş içinde ısrar ediyor. Birinci inönü Muharebesi olmuştur. Rusya'dan birçok zahire. Bir aralık yanına gitti. Halil Korkmazof u eskiden beri tamrrruş. Türk köylüsünün. bunsuz zafer mümkün olamazdı. Ali Fuad bunu iş edinmiş. Sıkılırlar. Sivastapol'da beş milyon mavzer fişengi varmış.. hodperest. Oralardan da kadın. Teskin edebildik. şişirir. (*) Komünistlerde aile ve namus kavramı olmadığına ilişkin kanaat bu tür rivayetlerin eseri olsa gerekir. Halil Paşa geldi Ali Fuad'm rakısı da varmış. Korkmazof da önüne baktı. ona lâübaliâne muamele ediyor. ben de kendisi gibi olsaydım. «Ne yapalım. Halbuki bunu kendisi her şeyden evvel yapacaktı. gidip. İngilizler muahedeyi görür görmez. Olur mu?» Hâla da bunlarla muahede yapılmaz. hükümet değildir. istersen kadın bile verirler. Adetâ harb hududunda düşman ordusunun başkumandanım ilk hamlede yere sermiştir. Biliyordun da öyle ise niye tekrar geldin? Madem geldin niye kaçıyorsun? Haydi çocuk olma aklım başına al» dedim. istanbul'a ingiliz.gibi esti işini bitirdi. empulsif adam.. onlar da böylesini yapmazlar. Sabahleyin hikâye ettiler. malûm Mustafa Kemal'in heykeline çelenk koyup merasim yapıyorlar. Fena halde utandım. o kadar üstüne gitmemeli idi.. cephane yoktu. Buna koca bir yelken takarlar TAKALARIN ZAFERİ Yelkeni rüzgâra verir. bir de bizim şehidlerin kanı ile yoğurdukları bu ataların topraklarındaki halini görmeli. omuzunu tuttu: «Korkmazof! senin karın çok güzeldir. başka türlü yapamayız» dedi. Sefarethâne148 ye kadar devam eden sözlerim tesir etti. Vicdansız. «Bu sefer hayatımızda tehlike doğacak. Bir de baktık. Vusulünden iki gün sonra Yunanlılar hücum etmişler.. Meçhul asker heykeli yok. Umumî harpte ve sonra biz de bir otomobil veya deniz motörü ele geçirdilerse bunu takaya yerleştirmişler. Dışarı çıktım. şunu getirsen. Bu cephane bizim kaçakçılar vasıtasıyla adetâ 24 saatte Sakarya ağızlarına kadar döküldü. giderler. Hiç olmazsa meçhul asker namına bir heykel de yapsaydı. Lâkin bizim hayatımıza kastedmekle ne faydaları var? Hiç. Başka memlekette olsaydı evvelâ bunların. Mazeret ve af diledi. silâh. Doğru ama.. Sırf Ali Fuad'm himmeti.» dedi. zevkleridir. Ona da rakı verdik. gayreti ile bu fişekler alındı. Amerikan ilh. Bu. Oradaki İngiliz mezarlığının haşmetine bakın. Bunlar eşkıyadır. Mahcup ve kabahatli bir çocuk tavrı ile oturdu. Yiyip içiyoruz. Benden sonra Halil türlü rezaletler yapmış. Yerlerine Mustafa Kemâl kendi heykelini dikti.kayığm omurgası görününceye kadar yana devirir. Ne tabansız. Bunların hiç biri olamıyacaktı. harb gemileri geliyor. Yunanlılar tecavüz ederse. Bu dediği doğru. cephane aldık. içti. muahede olmayacaktı. Dedim ki: «Hayatımıza kastetmezler. «Korkmazof! Buna bak! Karını getir!» diye bar bar bağırmış.adı «Taka»dır. Akşam Ali Fuad'm odasında oturuyorduk. uğraşmıştı. yattım. hemen dönecektik. Bunlar deniz kurdudurlar. Mustafa Kemal men'etti. Zaten yatmak istiyordum. Korkmazof geldi. Tulumbacı dedim ama. Garp cephesine cephane yetiştirmekti. erkek köylü nineler ile taşıdılar. Ayıp ayıp!.» diyor.» Ne ise Ali Fuad'ın ona iştirak etmemesi. (*) Moskova'ya geldiğimiz vakit ilk iş. Enver Paşa'nın kadrosu ile general olan böyle tulumbacı olur. Burada da bu seciyesini mükemmel gösterdi.D. yiyecek verirler. biliyordum ben daima söylüyordum. Ufak bir kayıkları vardır. Millî harekette Rusya'dan aldığımız cephane ve silâhı itilâf devletlerinin dolaşan zırhlıları arasından geçirip aşırmışlardır. Halbuki bu muahede millî harekâta temel taşı gibi bir esas olmuştur. Merak etme!. Hattâ üç gün evvel Gürcü sefirini de sefarethanesinde basıp haps ettiler idi. Bu vatan hizmetleri o kadar büyüktür ki. A. Meçhul askerin yerine. Dedim: «Sen deli mi oldun? ilk duruşmada firar edeceğiz. Tek tek bizi sefarethaneye hapsederler.» dedi. Bana sorsalar bu zaferin şerefini . Hiç unutmam merdivenlerden iniyoruz. Rize'den Giresun'a kadar olan sahilde kaçakçılar vardır. kurşun yemiş köpek gibi bağıra bağıra ağlamalı. usûl ve âdet üzerine çelenk koymaları lâzımdır. Hem de çirkin oluyor. 149 Bu cephane vaktinde yetişmiştir.. Bize.

Arkadaşlarımın ikisi de «Biz istemeyiz» Ben isterim. sekiz bin tüfek kuvvetiyle iznik'ten Gediz'e kadar olan ikiyüz kilometrelik bir cephede hücum etmiştir. Geri gidecektik. Yok o da bu halde ise. Yalnız muahedeyi yazıp imzalamamız kaldı .. Yusuf Kemâl gittik. Randevu verdi. yalnız bir iyi alâmet görüldü.Çıkarken Yusuf Kemâl'e: «Ne haber? Ben de medim mi. Görülüyor ki. Stalin: «Ne kadar para lâzım?» dedi. «Stalin'i göreceğiz. Sağ yanında da duvarda bir telefon aleti.. Şimdi başka yoldan gideceğiz. Kısa müzakere. Stalin'in odasına vardık. Ben fazla isteyeyim de onlar utanır. Mustafa Kemal ve îsmet Ethem'in imhası ile meşgul. «Vakit de tayin edemem» dedi. . Para istiyeceğiz Stalin'den. Yoksa harbe devam edemeyiz. Ne ise vur aşağı. övündükleri şey bu.. bıktıracak. Çi-çerin fena azgın. Bizim daha ziyade kuvvetimiz vardı. Resmî murahhas Çi-çerin'dir.» dedim. iş kötü ben de tereddüde başladım. Sarayın etrafı kale. Üçümüz başbaşa gelip: «Ne ist eyelim?» dedik. Pasaportlarımızı vermenizi rica ederim de» dedim. Güldü. mağlûp oldular. Bu da sizin emperyalistlere karşı olan cephenizin bir kısmı yıkılmış demektir.» dedim. Yusuf Kemâl'e: «O halde muahede yapmak istemiyorsunuz demek. vursun. Kendime istemiyorum. fakat kendileri maske altında birinci emperyalist. Asli yumuşadığı yok. delikten deliğe. Bayrakları bu.. Çiçerin pasaportları vermem dedi. Yarım milyon verebiliriz. işte» Bizim Reis hep kehanetten dem vuruyor. Bunu zannetmiyorum. Fırsatı buldu. Bu muahede demek sırf sizin işinizdir.» dedim. iyi alâmet. Dedim. Demek sendeledi. ben. Alındı. Eğer cephane yetişmeseydi Yunanlılar tüfek omuzlarında yürüyecek istedikleri yere kadar geleceklerdi. Usulcacık Yusuf Kemâl'e: «Diğer celse için vakit tayini iste!» dedim. Harp masraflarını vermelisiniz. «Celse bitti. Tabii lâf yok. iki saat içinde her şeyde uyuştuk.» dedi. Şimdi sen Stalin'den hey'et namına randevu iste!»dedim.» Zannediyorum ki. ye150 rinde. baş vuracağız. Ali Fuad. Stalin Kremlin Sarayı'nda oturuyor. Arzularımız oldu. Galiba Ruslar muahede yapmak istemiyorlar. Birkaç deneme ile aynı halde kaldığı görülürse onda da ümit yok demektir. Otuı duk. siper ve menfezlerden de geçtik. Bunda Sovyet Rusya'nın bir ordusu rolünü yapıyoruz. altın nedir bilmez zannetti. o yapacak. Mesele de yüzde doksan suya düşmüş demektir. «Ben demedim mi? Bunlar ile muahede olmaz. 337 de Yunan ordusu yedi. Fakat Çiçerin'in suratı fena. Bize çok para lâzımdır. vermeyen iki dilenci... Sizsiz muahede olmıyacaktı. Odası gayet basit. Dedim ki «Acele etme. Bulmak da mümkün değil. 6 Kânun'sani.Ali Fuad'a veririm. çıktık. Kalktı. Dedim ki: «Dur bir celse daha yapalım bakalım!» Celse istedik baktım Çiçerin'de yine aynı nakarat. birkaç telörgü. Bu adamların bütün dâvaları ağızlarında dolaşan moda lâkırdı «Emperyalizm aleyhine hareket» tir.. biz de masanın kenarında onun sol tarafında biraz öne doğru oturuyoruz. «Nedir o» dedi. ilk olarak muzaffer kumandan. emperyalizm aleyhine veryansın ediyoruz. isteyen bir dilenci. Cephanemiz de yetişmişti. Bunda utanacak ne var. Adi bir masası. Hususî hal çaresine.» dedim. Buna cevap vermedi. Kapıdan kapıya. MÜZAKEREYE DEVAM Şimdi Yusuf Kemâl ümitsiz. Biz de bunu bilmez görünüyor. Ordunun başında bilfiil Garp Cephesi Kumandanı İsmet. Yunan ordusu harekete geçmiş. Ve dedi ki: «Bu kadar para bizde yok. Stalin'e: «Biz İngilizlerle harb ediyoruz demektir. «Otuz milyon altın. tut yukarı. Şimdiye kadar askerlik hayatı hep mağlubiyet olan ismet. Gördük Çiçerin'le bu iş olmuyor. Dedi. Çiçerin şaşaladı. O. bir milyon altına sulh olduk: Stalin'e dedim ki: «Sizden çok memnunuz. bitti.. konuştuk. izbe koridorlarından geçtik.» dedim. STALÎN'LE PAZARLIK Tuhaf bir şey oldu. Millete istiyoruz. Baktım..» Bense «Asla kâfi değil. Galiba adam beni. Kalenin bir tarafı Moskova ırmağı.. O yaparsa iş bitmiştir.. Yolda aldığım haberler yalancı idi. Yusuf Kemâl tutturdu.. bu yoldan geçilemiyor demek.. Adam bizi burada bekletip sürütecek. Müthiş. Ondan sonra Ankara'ya yazarız başka çare de bulamazsak o vakit döneriz. Bereket versin sersem Yunanlılar pek zayıf kuvvetle gelmişler. Bu fena amma. daha buna hükmedile-mez. Ben: «Otuz milyon altın!» dedim. Ruslarla muahede yapılamaz der dururdun.. bir de iskemlesi var. hayatını pek saklayan birinin yanına gidiyoruz. onunla konuşacağız. vereceklerinden biraz fazla verirler.

Adetâ âmir-i mutlak diktatör. Stalin Gürcüdür. Demek Kars'da bana Medivanî vin söylediği doğru imiş. Kızdı. o tj 'y J^ 'iÜ 1 3 "". Gözleri gayet zeki gözü.S ¦ ca '3 =3 g S !3 .ti ^3 -S -g 73 ¦§ıııpÇİÇERÎNLE PAZARLIĞA DEVAM Muahede müzakeresine devam ediyoruz. Ben de teselliye mecal. Demek yollarda aldığım haber doğru. Hasılı Stalin bende fevkalâde bir te'sir hasıl etti. Rusça bir müddet bir şeyler söyledi. Güzel şimali. Celse oldu. Öyle köpürttük ki. O derhal yapar. Bu söz büyüktü. Demek hükümet azasının fevkinde her emri veren metah bir kuvvet var..» Teşekkür ettik çıktık. gittik. A. Bu hal doğru bir iş değildir.O yine eskisi gibi hareket ederse. ilerliyor.Ü 5 -O . Yine randevu istedik. Hem muahedeyi yapıyoruz. Çiçerin'i bir mangal dolusu ateşe tutulmuş balmumu gibi yumuşak bulacağız zannediyordum. Galiba Çiçerin'le Stalin arasında bir zıddiyet vardı. Bana dedi ki. Anlattık. on . adam yine üst perdede. Bu esaslar üzerine muahedeyi yapar» dedi. Köpürttük. «Hassas teline basmışım. fena köpürdü. Yine üçümüz gittik.Ş p Q O US us z "İ "^ H «" ' 3 E >6o > :3 3 ¦4-S *^H ¦« tfl ^* >v » J3 *"H r-1 5 « w •¦!¦ m •—3 T3 cA* yJ >-^ *^ N tâ O < o t/3 O K -w tL ' ™ ^> ^ .» Diyecek bir şeyim yok. Keyifliyiz.» sözü tastamammış. Bizimle eğlendi. «Aldın mı? Nasıl muahede olur muymuş? Ben bilirim. Ancak Yusuf Kemal her şeyi Ankara'dan sormak. Yusuf Kemâl'in hakkı var. «Ben şimdi ona emrederim. hem Rusya'nın Bolşevik idaresinin halini de gözümüzle gördük. Fakat şimdi elinde Stalin'in izzetinefsine basıp Çiçerin aleyhine sevketmek var. Telefonu aldı. Çiçerin'den müzakere randevusu istedik. işler daima böyle hususî konuşmalar ile daha iyi hallediliyordu. uzun boylu bir adam. Onun da mümessili şu önümüzdeki şahıs. Stalin mağrur bir tavır aldı. Yusuf Kemâl büsbütün ümitsiz. bir şey yapılamaz. Şimdi ben de me'yüs oldum. İyi şey. yine sert..£ W . Dediklerimin hepsini derhal yapacak. Yazıyor. Kars'dan beri Stalin hakkında edindiğim malûmata ehemmiyet vermiştim. hem parayı aldık. Kendisinin insiyatiften mahrum olduğunu yine gösteriyor. Vakıa eskisi gibi sert değil ama. Dedim: «Yine Stalin'e gidelim de Çiçerin'den şikâyet edelim. öyle hissediliyordu. iş yürümezse Stalin'le görüşün. cesaret kalmadı. İyi ki. cevap alıp öyle kabul etmek istiyor. Demek Stalin bize madik attı.ti 7? 'S -a p'-p S pq ^ J3 'S ^3 Ö =g "S S. Ve bize de dedi ki: «Gidiniz sizi Çiçerin çağıracak. 4? . 151 ¦O ~™ (ö & . Hal ve lâkırdısında çok zeki bir adam olduğu hissini veriyor.

«Etme diyor. 154 Bunada «Peki» dedik. Yusuf Kemal. «Mutlaka imza vermelisiniz. «Evet öyle idi. Ali Fuad'a: « Yusuf Kemal'e ben biraz ezâ edeceğim. Maksadı başka. bu adam bizim ikimizi okkanın altına verecek. Ve ekseriya kabul ettiriyoruz.» dedim. Kimseyi yanımıza almıyoruz. göbeğimiz de çatlıyor. Şu muahede olsun. Kendimiz müzakere eder bir şeye karar veririz. Ali Fuad ve ben müzakere ediyoruz. Ben size uymağa mecbur oldum. Bir gün yine aramızda. Sizin fikriniz. «Siz ekseriyettesiniz. Öf. Ben bir olmazdır tutturdum.» dedim.» dedi. YUSUF KEMAL'İN HALETİ RUHİYESi Birkaç gün sonra diğer bir madde müzakeresinden evvel. karar verdiğimiz şeydi. Ama düşündüm hatalı buldum. Şimdiden kendisini düşünüyor. Yusuf Kemal: «Ya sonra bize bir mes'uliyet gelirse» dedi.» dedi. fikrimden caydım. Bununla arkadaşlık olur mu? Bununla çalışılır mı? Asla çalışılmaz. Paşa «Hayhay. Sen benimle beraber ol! dedim. muahede yapılmayıp kalır. Nitekim bu muahedeyi de sonra sırf kendi hüneri gibi gösterdi. Çok canım istiyor.. ıkınmağa başladı. Bir şeye karar veriyoruz. Olur ki bin hâdise çıkar. «Kalsın» dedim. Alif Fuad'a hitaben: «Paşa sen ne dersin?» dedim. Dedim: «Böyle şeye lüzum yoktur.. Ondan da aynı cevabı aldı.. böyle olur. Her şeyden evvel bu lâzım. «Peki yazıp veririm. Saklar durur. ilâve ettim. Yusuf Kemal beni iknaa çalıştı. «Hayhay» dedi. Yusuf Kemal bana dedi ki: «Sen demek bu fikirdesin. Şimdi bu adam çok iş istiyor. Bu. millet hizmetinde neler çektik. verdik. Bir gün kendisine bir mesuliyet tevcih edilse derhal çıkarır. Her defa celseye gitmeden bir gün evvel Ruslar'in verdikleri proje ile bizim yaptığımız projeyi. Kıvranmağa.» Aklı yerinden oynamışçasına. Bu adamla burada muahede yapıyoruz. Yoksa çıldıracağım. «Benim kabahatim yok..» dedi. Hakikaten en mâkul fikir.» dedi. Onda da tadilât yaptık. hem de müthiş bir egoistlik ve cür'et idi. «Eğer sen muhtemel bir mesuliyete göğüs gere-miyorsan işi bize bırak git. bütün işleri kendi malı gösterir. Fakat gayet tatlılıkla sanki teklifinin rotasını anlamamış gibi dedim ki: « Yusuf Kemal sen bu fikirde değil misin?» Cevap yok. Böyle bir teklif yapabilir miydi.» dedim. Görüyoruz. Dedim ki: «Arkadaşlar böyle Ankara'dan cevap beklemekle bu iş sökmez. Nihayet: «Madem ki öyle bu senin fikrin olduğuna dair bana imzanla bir . imzaladık. Kendisinin de o fikirde olduğunu müzakere esnasında görmüştük. Benim vermeme lüzum yoktur. tamamiyle yanlıştır. Bu müsait vaziyet gider.» der. Şeytan diyor ki. Gelse de şifre o halde ki halledince bir. Güzel güzel güldü ve: «Peki» dedi. Kabahat filâncılarm. Bu hususta hiçbirşeyden haberi yok. mana çıkarmak mümkün değil. Şu bizden kâğıt almaşım bir türlü hazmedemiyorum. Sonra Yusuf Kemal'e dedim ki: «Ben bu fikirde değilim.» diyor ki. Ben sade «Olmaz» diyorum.» Yusuf Kemal zaruri yola yattı. Fakat içim-den«Iş bitsin. cevap gelmiyor.» dedim. Sefarethanede bir maddeye karar verdik.» dedi. Dondum kaldım. Bizim Ankara'da verdiğimiz şifreleri de karıştırıp verdikleri muhakkaktır.. «Vaktimiz yok. Bitti. saklanıyor. muahede geri kalır sonra» diyor. Demek bir gün bir şey olsa. Sıkıldı. fakat çirkin bir şeye başladı. Onu tavsif için şu vak'ası karakteristik. Buna oynanacak çok oyun.» Bu telâş içinde: «Şimdi bu fikirde idin ya.» dedim. Bari şuna biraz muziplik edeyim. Kabul edilen maddeyi parafe ediyoruz. Ama. Şunu tezelden bitiriverelim. «Sen de bize bir kâğıt ver. Ruslarla celsede onda İsrar ediyoruz. Mustafa Kemal nutkunda bu muahededen bahsederken. Artık bu kadar da miskinlik olmaz. Yazdık. Bunu Ruslar telgrafhanelerinde mahsus yapıyorlar. Bu iş beni yüreğimden yaraladı. Böyle bir suale lüzum var mı? Müzakerede söyledik. «evvelce parafe edilen muahede vardı. Mâkul bir neticeye vardık. bir iyi pastırmasını çıkar. Nutka öyle yazıldı.gün. yapılacak çok muziplikler var. demir tavında dövülür.» Cevabım. «Eh öyle ise bu fikirde olduğunuzu yazıp imza ederek bana verin. hem müthiş bir terbiyesizlik ve küstahlık. onbeş gün geçiyor. «Evet!» .. Müzakereye başladık. Kâğıdı cüzdanına yerleştirdi. Bu adamda böyle bir çok vesika vardır. şunu ayağının altına al. Mesuliyet yoksa takdir varsa. Sözleri doğru ve mantıkî. Evvelce parafe edilmiş sade iki madde vardı. Hattâ bizi tay için evvelden parafe edilmişti diye Mustafa Kemal'e söyledi. Nuh dedim peygamber demedim. Bilmem Ali Fuad ne oldu? Çünkü ona bakacak halim kalmadı. Benim onu cerhedecek halim yok. Ali Fuad'a da aynı şeyi sordu. Kabul edildi. Ali Fuad'a sordum.

bir umacı var: Mesuliyet. yeter. işte gayet cebîn bir adamsın. Bizden kağıt istiyorsun ki. Nihayet «Biz senin gibi değiliz. Hiçbir işte karar veremez. Böyle bir adı aldırışa bu da kendi kabahatindir dedim. Beni Küçük Said yapma dedi. Moskova Muahedesi'nin bir te'siridir. Hasılı sen ikinci tabı Şapur Çelebi'sin dedim ve ferahladım. En iyi arkadaşlarını bile menfaatına kurban edersin. birgün mesuliyet tereddüp ederse «Ne yapayım ben ekalliyette kaldım. insan şaşar. Enteresandır. Bilirim veremez. Tevfik Paşa «Canım bunları bırak. Güzelce dinle. Bazı müelliflerin o babtaki fikirlerini zikredersin.. Şimdi bize vermiyorsun. Derhal Ali Fuad'a «Zannedersem siz de benim fikrimde olsanız gerek. hükümlerin en fenasmı verirsin. işte bu.» dedi. Müthiş bir hodperestsin.. Çok ezâ ve cefa ettim. Beriki dinlemiyor.kâğıt ver. Bir kere ortada dâvamızı kazanalım. bir iş hakkında on türlü şık veya araz gösterirdi. Sen bu hususta tıpkı Said Paşa'ya benzersin. Daima reislik mevki gözündedir. Sen sade bir hukuk müşavirisin. Ayol. RUS-İNGİLİZ REKABETİ Doğrusu artık bu adamdan soğudum. Tabii o da bana diş biliyor. Çünkü kendisi hükümetin başında olacak. hem kendi fikrince yapmak istiyor. cismi yoktur bir zümrüdü ankadır. Artık deşildim. Ne ise.» dedim. Çünkü ben ruhunu görmüşümdür. Cevap yok. Bizim Ruslar ile muahede yapmamız İngilizler'i tahrik etmiş.» dedim. illa Anadolu istanbul yerine tanınsın. Bizden buna dair kâğıt aldı. kararı başkasına verdirirdi. O da senin gibi idi. Nitekim sen böylesin. O vakit ekseriyette biz idik. Elbirliğiyle çalışmalarda böyle şey düşünülmez. Bir mesele hakkında seni söyletip fikirlerini dinlemeli. Derhal hoşafın köpüğü kesildi. Seni affediyorum. o hem ekalliyette. «Veremem. Razı olurum. Dünyada sade senin menfaatin vardır. Alçaklıktır.kessen veremez. Yusuf Kemal bunları hiç sessiz dinledi. Hırsın büyük. Gözünde bir hayal. hükmü de vermezsin. «Sen ekaliyyettesin. nasıl oldu da en kötüsünü seçti der. Bende: «Çok söyledim fakat hakikati söyledim. mesul olmamak için vesika saklar. Sonunda fena oldu ve «Doktor bana çok şey seyledin. öyle bir hodperest ki.343 ten itibaren muhabereler dercedilmiş. istanbul ortadan kalksın. bizim memlekette bunun ismi var. Hükme geldi mi sana derhal: «Dur. Mustafa Kemâl işe bakacak yerde Ali Rıza kabinesiyle filan yaptığı gibi Tevfik Paşa ile dalaşmağa başlamış. İngilizler bizim Ruslar ile dost olmamızı asla istemiyorlar.. Sen geçen defa bizden kâğıt aldın. «Yusuf Kemal. Seni tasvir edeceğim. Bu adam. Hem de yeni değil. O da «Evet» dedi. Ayrı gayrı yok. bu eski bir macera. daha iyi tabirle ikinci tabi «Küçük 155 Sait'sin» Bu ad tamamiyle sana lâyıktır ve sana ad olarak kalacaktır. İstemez. ne duruyorsun. Fakat kendini bilmiyorsun. hiç bir iş yapamaz. Arkadaşlarım ateşe atacaksın. Seni davet etmişler. Sen hiç bir işte ve asla reis olacak vasıflara malik değilsin. Böyle istiyorum. Şimdi bunun sırası mı?Nutkunda Sahife. kendi bir kılı için en canciğer arkadaşının kafasını verir. Beni zorladılar. Başkasma verdirir. Halbuki Yusuf. Alırsında niye vermezsin? Bu ne adiliktir? Bunu istemeğe bile utanmalıydın.» dedim. Her işinde evvelâ kaçamak yolunu arar. Şiddetle dedim: «Haydi. Sözün cezbelidir. işte vesika diyeceksin. Hiç bir iş yapamıyorsun.» diyor. Tevfik Paşa Sadrâzam Mustafa Kemâl'e bunu tebliğ etti. âtide muhtemel bir mesuliyete karşı vesika yapar saklarsın. Senden kâğıt istemiyoruz. Eğer fiili bir iş ise. fakat hükme geldi mi. Yalnız bu menhus adı verme. Bize kâğıt vermelisin. hattâ vesika hırsızlığı ve sahtekârlığı yapar. Seni benim kadar hiç kimse tasvir edememiştir. İstanbul hükümetini ve aynı zamanda Ankara'yı 21 Şubatta Londra'da bir konferansa davet etmişler. Adetâ insanı sürükler götürür. Mustafa Kemâl Rusya'daki muvaffakiyetsizlik ve hatalarına.» Hem de kendinin bu fikirde olduğunu inkâr etmek denaetini yapacaksın. Konuşmak bile canım istemiyor. Zaten benim isteğim de bu işi idi.Olur adam değilmiş. Bütün bu yapılacakları arılamıyordu. Sen işte bu kadarsın. Sen onun nüshayı saniyesi. Ali Fuad da affeder zannediyorum. hattâ hiyanete rağmen yine gelip yerine oturan Hariciye Vekili Bekir Sami'nin . Bizde mesuliyet olan görülmüş mü? Hem iş başuıda bulunan mesuliyetten korkarsa. Şimdi bak sen nesin? Sen müthiş bir harissin. Şimdi bununkisi evvelkinden müüıiş.» «Ekseriyete bakalım» dedi. Muahedeye kuvve-i kurbiyeye geldik.»dedim. Biz de sizin fikrindeyiz.. mantığın kuvvetlidir.» demeli. Öbür tarafı o vakit halledecek dahili meselelerdir. Bir mesele hakkında güzel söz söylersin.

Onlar da bıçak. Afganlılar bile baş açık idiler. Çünkü prenstir. Bu hatâ yetmemiş.. Kalpağını çıkarmadan sofraya 157 156 da oturdu. Ve nasılsınız? Ve iyi misiniz?» Onunla konuşurken kuş diline alışık insanlar gibi hareket edip «Ve» leri toptan tarhetmelidir. Samatya'nın tulumbacıları seviyesinde.» dedi. Bazılarına sordum: «Niye kalpağını çıkarmıyor?» dediler: «Çok dindardır. Bu esnada Mehmet Velihan adında geniş selâhiyeti haiz bir Afgan mümessili Moskova'da Ruslarla muahede yapıyor. t ENVER PAŞA Afganlılar büyük bir ziyafet verdiler.Orada Fransa Hariciye Nazırı Buil-lion mahut Tiflis Muahedesine devam etmiş. Afganlılar'ın kendi dilleri varsa da resmî hükümet dilleri Farisîdir. iyi tercüme edilmeyen yerleri Arapça anlattım. Çok sâf insanlar. «Muahede yapalım» dedik. Bu suretle birkaç gün uğraşarak Acemcesini de yazdık. Karabekir yapmıştır. Baktım başında bir kalpak geldi. Şu adam Ruslar'ı bu suretle kızdırıp bizim muahedeyi yaptırtmıyacaktı.Türkiye illi. Bu büyük bir cinayetti. GÖRÜŞMELERE DEVAM: AFGANİSTAN'LA MUAHEDE Gelelim bize. Bırakmak büyüklüğünü de yapmış. Çıkarmaz. Bizim hey'et konferansın teklifi üzere Yunan işgali altında izmir'de yapılacak bir nüfus tahkikatı neticesini kabulü va'detmiş. Şaştım. bunu Ruslar'a teslim etmiştir. Enver Paşa'da davetli idi. Fakat kâfi değil. Muahedeye devam ediyoruz. Acemce yazıp söyleyemiyorum. Bekir Sami Londra'dan Paris'e geçmiş.» «O niye» dedim. Romanya. Bir memuriyetinde bütün potları kıran ve muvaffak olmayan bu adamı bir daha göndermek doğru mu idi? Bekir Sami söz de söylemiyordu. Ona Türkçe anlatmağa çalıştım. Onlardan biri Suriyeli imiş.. Fakat hiç karışmadı. Yusuf Kemal önce yapmak istemedi. Kral Emanullah'ın haremi Suriyeli. Yazdıklarını okudum. Türkiye'nin memuru Moskova'da yaptığı gibi. Tecviz edildi. o da Bekir Sami'nin haberi olmaksızın arkasına bir stenograf koyup sözlerini zaptettirmiştir. Acemceye tercüme edemiyoruz. Onun için her lâkırdıya «Ve» ile başlar. şöyle söyler: «Ve bugün zâtâlinizi ve görmeye gelecektim. birleşip Rusya'yı mahvedecekler. Kalpak astragan değil. kurşun işlemesin diye kollarına pazubend takarlar. Bu Suriyeli da Acemce yazmağa çalıştı. . Bizi de halife adamları diye pek muhterem görüyorlar.İstiklâl olunca kendisi kral olacak zaar. Yarıdan ziyade mutabık değil. Elli kişilik kadar bir sofra. imza ettik. «Vücuduna kurşun işlemediğine kanidir» dediler. Yeni Türkiye'nin de ikinci muahedesi idi. Bizde kendisiyle görüştük. Bunu anladı ve Acemce yazdı. Ruslar ile aramızı açmak için. Müthiş bir kekemedir. Ase-tinler'e istiklâl verilecek. «Bu gün zâtâlinizi görmeğe gelecektim. Bu konferanstan bir şey çıkmamış. Bir hali var: «Ve» deyince diline kolaylık gelir. bereket versin Yunanlılar red etmişler. Bekir Sami bu işe pek düşkün. Muahedeyi ben Türkçe yazdım. Hey'et dönmüştü.. Biraz Türkçe biliyor. «Müsveddeyi yazın. Demek kadın hısım akrabasını da oraya getirmiş. Bu benim hayatımda yaptığım ilk muahede idi. Kolunda pazubendi de vardır. Tevfik Paşa Londra Konferansında sözü «Söz sahibi bunlardır» diye Bekir Sami'ye bırakmış.riyaseti altında istanbul ile iştirak etmemek üzere müstakil bir he-yet-i murahhasa yapıp oraya göndermiş. şimdi Londra'da ve Paris'te de aynı gayrette. Güldürücü bir şey. Meselâ size rast geldi.. ilerliyor. Birinci Gümrü dür. Bir tarafa Türkçe diğer tarafı Acemce olacak.Sevr Muahedesi'nde ufak bazı tadilat yapacaklarını beyandan ibaret kalmıştır. Yâni Fransa'nın partonajı altında Polonya. ikna ettim. Asetinler için. Londra Konferansı'nda itilâf devletlerinin teklifleri. bunun üstüne Bekir Sami Lloyd George'a Ruslar aleyhine bir çok şeyler f söylemiş. Bu adam hakikaten büyüktür. Kendisine mahsus bir şey. Arapça imdadıma yetişti. Fakat Acemceyi yüzde seksen anlıyorum. Yâni bunlar Türkiye için değil. Biz imza ederiz. Çünkü Yunanlılar süngü altında kendi lehlerinde bir tahkikat yaptırırlardı. Nasılsınız? lyimisiniz? Diyecek değil mi. bir başka deriden ve başka türlü bir şekilde. Bizce bu bir hatâ idi. Oradan resmen Londra'ya davet edilmiştir. Artık cümlelere lüzumsuz yere bol bol «ve» doldurur.

Hakikaten Enver dünyanın en bahtiyar adamlarındandır. Arkadaşlara dedim ki: «Bu ne diye bizim müzakeremize karışıyor. Neden hayırlı olduğunu bir türlü ispat edemiyor. yâni aramızdaki hudud işinde idi ki. Ankara'dan tadilini istemiş. Ruslarla muahede daima ilerlemekte. Bir Türk. «Ha. Orda da pek fazla itibar görmüş. bastığı toprağı öpenler olmuştu. Enver yine düştü. «Adam ne olacak. Enver'in elinde yine bir harita. Vaktiyle Mısır'da görmüştüm. Enver kafasız. Şöhreti bütün dünyayı. Devlet için hayırlısı budur. İngilizler ve bütün Avrupalılar başka şeyden anlamazlar. Ve bize kabul ettirmeye çalışıyor. şehirlilerin evlerinde Enver'in resmi vardı. Bize birçok arazi kaybettirmek istiyor. Bunun da diğer askerler gibi kibr-ü azameti müthiş. Ne diye bununla müzakere kabul ediyoruz?» Yusuf Kemal dedi ki: «Evvelki se158 ferimizde daima bizim müzakerelerimizde bulunuyordu. Yusuf Kemâl: «O geleceğe benziyor. dersin»dedim. keyifli keyifli yerler. bilhassa Müslümanlık âlemini tutmuştur.» cümlesini koymuştum. Enver'le ilk karşı karşıya gelişim. Hiçbirinde mâna yok. Halbuki Yusuf Kemâl'i şahsen de tanıyordu. Ama ısrar ediyor. niye bu dediğimiz hududu kabul edelim? Bu bizim zararımıza. insaf ve merhamet dilenmek. Elinde mavi kurşun kalemle hudud çizilmiş bir harita da var. Yoksa bizim eski diplomatlarımızın zanları ve yaptıkları gibi yalvarmak. çekişiyoruz. «hilâfete sahip Türk'e Afganistan tarafından mübihil iktidâ tanınır. Gelirse ne diyebiliriz?» dedi. Behemehal kabul ettirmek istiyor. Reis sıfatıyla bizim müzakeremize iştirak edemezsiniz. Onunki kadar sade bir mantık henüz görmemiştim. Ve içimden acı bir duygu geçti. Enver'i henüz yakından tanımamıştım. Halbuki onun hiçbir resmî sıfatı yok. Bunu ben bir defa da evlendiğim vakit Serasker Rıza Paşa'nm karşısında duymuştum.» «Neden hayırlıdır?» dedim. Türlü kahramanlıklar yapmış biri diye.» Halbuki bizim istediğimiz hudud. Sonra Kral bunu istiklâline müna-fi görüp. Afgan Muahedesine verdiğim ruh şudur: tngilizler'e anlatıyoruz ki.» Dedi: «Kabul edin. Bu muahedeye bu maksatla. Bazı noktalarda takışıp. Ve bu hususta daha bir çok şeyler söyledi. Yusuf Kemâl: «Ben bu sözü söyliyemem» dedi. âcizmiş bu» derler. Biz Türkiye'nin vekilleri sıfatını haiz bir hey'eti murahhas ayız. Beynini oyar. Her dükkânda fellâhların. Buna Ruslarla da yardım ediyor. Enver. lütuf istemek tarzı siyaset değildir. AH Fuad.» dedi. Bunlar da Umumî Harpte yediği binbir halttan sonra oluyordu!. Bu esnada bu adamın iktidar ve dirayet derecesini iyice gördüm. «Öyleyse ben söylerim» dedim. Bir ordu vücuda getirmiş. Ruslarla cenubî Gürcistan hududunu tâ Arpaçayı'na doğru münakaşa ve tesbit ediyoruz.. Bizim her şeyimizi onlara haber vermiştir. Birçok insanlar çocuklarına Enver adını koymuşlardı. Bize selâm bile vermeye tenezzül etmedi. Yusuf Kemal sinirlendi. Bana haber verdiler. Baktım sözleri bende basit bir çocuk sözleri te'sirini yaptı. Yüzü gerilmiş yay gibi. hayırlıdır. «Sen reissin. Türkiye aleyhinde bizi kandırmaya çalışıyor. Demek işin fiili kısmı da mevcut. Kuvvet ve tehdide bakarlar. Dedim: «Enver Paşa. ben oturduk.» dedim. Dimağı adetâ mefluç ahmak . Diyor ki: «fllâ bu hududu kabul edin. Ali Fu-ad'ın yanına gittim. Arada ihtilâf var. Bizi müzakereye davet etti. Sanki kızgın bir dağ demiri geçti. Bu da vatan hiyaneti idi. Afgan vasıtasıyla Hindistan'a darbe vururuz. Gitti. biz Af-ganla tecavüzü ve tedafüi ittifak yaptık. Yandı. Rus tezini müdafaa ediyor. O da halife damadı. Şimdi ikinci defa Enver karşısında duyuyorum.» «O. siz ne hatâ etmişsiniz? Bu adam aşikâr görülüyor ki. Afganistan hilâfete tabidir. eninde uzun bir şerit halindeki toprağı kaybediyoruz. Seyfi'nin verdiği stratejik noktalan havi. Ama hepsi birden bir incir çekirdiğini doldurmaz. Enver'in hududu ile. bu adamlar bilmezler. O derece de insana tatlı olur ve bir şey verirler. Baktım. Hayırlıdır dedim ya. Hayret ettim.» deyip teskin ettim. Afganlıların Enver'e büyük hürmetleri var. Karadeniz'den Gökçe Gölü'ne kadar yirmi km. Sonra bize karşı bir Rus delegesi olarak gelmişti. Ruslar'm adamı. Bu hudud çizilmiş ve boyanmış. Bizden evvel Bakü'de olan kongreye gelmiş. İnsanı öyle görünce sevinirler. tadil etmişlerdir. «Ben diyorum. Yoksa lehimize dön! Zaten Cemal Afganistan'da çalışıyor. Bu da gücüme gitti.Afganlılar Enver'i sofrada bizim üstümüze koydular. Ve derhal tepesine binerler. Yine böyle bir meselede. Bir daha bunu kabul etmeyeceğiz. Onu ölçerler. sefarethaneye Enver geldi. Yusuf Kemal. İngilizler Afganistan'daki bu hareketten pek hassas.

Gördük. daima alkışa alışmış olan.Ilim ve tahsilden de hiç behresi yok. Ne banyo ne banyo. Hakikaten görülecek şey. Fakat bu adamı. Tamamiyle gözümden düştü. Tabii bu ahmak ve cahil kafadan bu gelir. Halbuki sonra biz bu hududu bizim istediğimiz gibi Ruslar'a kabul ettirdik ve devlete büyük arazi kazandırdık. çarşambadan sonra perşembe gelir. Moskova'dan idare ettiğini söylüyormuş. kendini mümtaz bir mahlûk zanneden. Asıl onun kızgınlığı müzakerelerden kovmaklığımdır. Öteki de üstüne tuz biber olmuş. Sözleri nutukları tamamiyle çocuk söz ve mantıkları. Yusuf Kemâl'i bulmuş. Sizin bizimle veya Ruslarla müzakere için bir resmî sıfat ve selâhiyetiniz var mı? Bir daha böyle işlere karışmayınız!» O azametli general. bize yer terkettirmek istiyorsunuz. Gidip muahede müzakere binasının bir dairesinde mihman olan sabık hürriyet kahramanını gördüm. Derhal telefonla kendisinden randevu istedim. Ne ise.. Hem öyle. Bana Troçki'nin muavini. Enver'in bizimle hiçbir münasebeti yok. Meğer Anadolu'yu ben idare ediyorum diye Ruslar'a çalım satar.. Ben de: «Sizin bunlara Anadolu'yu idare ettiğinizi söylediğinizi ve bundan menfaat gördüğünüzü ne bileyim. Bu kafa değil. Bir daha gelmedi. Muhakkak on yıldır. hapsi ve her zulmü reva görmüş. İşittiği sade dalkavukluk.. Seni harb-ı umumiye sürükleyerek inkıraza götürdü. Pek yumuşaktı. kara cahil ve hele Rus tezini tutar görünce büsbütün sıtkım sıyrıldı.. Ben ne kadar namuslu adam da olsam bana dert yanmak akıl kârı mıdır? . fakat cevap vermeyeydiniz daha iyi olurdu. en gizli işlerinden bahsetmeğe başladı. benden birçok şikâyet etmiş. Böyle 159 gelip bizi iz'aç ediyordu. Çok zaman ye haksız olarak bana ezâ ve cefa etmiş. Ben ki. Demek muahede müzakeresinde ettiğim tekdir kâr etmiş. hem böyle olmaz ki.» dedi. savuştu gitti. Hiç de propaganda yaptığım. Perşembenin geldiğini size büyük bir hikmet ve hazine gibi söylüyor.. buna tenezzül bile ettiğim yok. Kızardı. Anadolu harekâtını sizin idare ettiğinizi söyledi ve doğru mu diye sordu. iki daha dört eder. Troçki'nin muavini Enver'in suratına çarpmış.» dedi. Aramızda neler neler olmuş. hadi sükût eder işinizi bozmayı verirdim. siz Türk müsünüz? Rus musunuz? Gelmişsiniz Ruslar'ı müdâfaa ediyor. Mesele şudur: «Biri sordu. Askerliğini de Sarıkamış'ta göstermiş. Enver Ruslar'a Anadolu hareketini kendisi yaptığını. Yusuf Kemâl bana söyledi. Siz bana evvelden söylesenizdi.» dedim. bizim sözümüze Enver fena kızmış. Kurtulduk. hiddetlenmiş. Bütün güzel çinilerden yapılmış. Yüzbinlerce evlâdını doğradı. Hattâ sadedil bir milletin sâffı derünane medih ve alkışı idi. Bu adam cidden sadedil.biri.. Doğrusu bu değil mi? Yalan mı söyleyeydim?» «Evet doğru. şimdi böyle kuş beyinli. Arası birkaç gün geçti. insanların başlarından en büyüğünü azarladım ve terbiyesini takındı. birkaç milyonluk ordularım idare eden. Troçki'nin muavini ile görüşüyordum. Meselâ iki. böyle değil. Kaçtı.» dedim. Bana düşmanlığı nedir?» demiş. İndimde on paralık haysiyeti kalmadı. Bir daha ağzı açılmadı. «Benim aleyhimde Ruslar'a propaganda yapıyor. Ben de «Hayır ne münasebet. Memnunum.. Dedim ki: «Siz Yusuf Kemâl'e şikâyet etmiş. Ben de hayır doğru değildir dedim. Vah. bunun yüzde biri nisbetinde az söz işitmemiş. Kızdım. beni aleyhinizde propaganda yapıyor demişsiniz. Meğerse bu a-dam politika dolandırıcılığına kadar inmiş biri!. Çünkü. bu suretle itibar görürmüş Mustafa Kemâl bilse gazabından hafakan boğar. güzel bir helvacı kabağı. Ve ancak beş altı dakika durabilip. Enver sanki gururla babasından kalma banyosunu gösteriyordu. umumî harbe girmek talihini eliyle yapan bu adamdır ha!.. çatlardı. Hattâ Türkiye'ye gelmek istese Mustafa Kemâl onu sokmaz. «Sana banyo dairemi göstereyim. vücuduna kurşun işlemez kanaatinda olan bu adam kül gibi oldu. Kerametim yok ki. Enver hak kında bazı şeyler sordu: «Anadolu hareketini buradan idare eden Enver değil mi?» dedi.. İçimden geçen şudur: «Zavallı Türk! Yıllarca mukadderatına hükmeden. onların on yıllık siyasî düşmanlarıyım. «Enver Paşa dedim. ben de hakikati söyledim. Bana karşı şimdi Enver'in kibri yoktur. Derken bana dert yanmağa. yazık sana! Seni berbat etti.» Ittihadçıların bana yaptıklarına göre Enver hakkında hüsnü zarınım olmı-yacağı şüphesizdir. Çenesi kilitlendi.. Bana neler neler yapmışlardı. bozardı. Şu koca hem de biçimli güzel kafadaki akıl ne kadar mübalâğa ile cömert davransam bir armut çekirdiğini doldurur.

Fergana taraflarında bir çok yerlerde teşkilât yapmış? Bu teşkilâtın bir çok kısmını Kuşçu-başızâde Sami yapmış. Bu iş belki bir yıl evvel olabilirdi...» diyorum.. Bana öyle söyleyince. Bana cemiyetiniz ha160 in-i vatan dedi. önünüzde canlımisalim. Dedim ki: «Paşa müteessir olmayınız! Dünya bu! Böyle şeyler oluyor. Buralar müstakil olacak.. Ben kendisini af ederdim. Nitekim ben.... (. Bana söylediği sözlere bak! Nezaket ve kinaye ile iyi bir intikam almaktan kendimi men'edemedim. Umumî Harpte Ruslar'a esir düşüp. Başka yerlerde kütüphanelerde yaprak parçası bile zayi edilmez. Ben korkular ile pek çok vesikaları yakıp imha etmişimdir. Çünkü devlet batmış. Bugün burada onun mühim bir muahedesini yapıyorum. Sizin gurbet devriniz de geçer. Sonra da geçip gidiyor. Sen politikacılıktan hiç vazgeçmiyorsun.Dedi ki: «Vatan bugün bana çok muhtaç.. oralarda kalmış olan Türk zabitleri de teşkilâta dahil. Haricî harpleri bitirmişler. ordularını iyice yoluna koymuşlar. Var eksik ol. daha iyi. Yaveri Cevad'a söyledi. Artık üst üste adamcağızın kusur ve denaetleri(*) Bir isim metinden çıkartıldı. hem bir ay sonra Babıâli'yi basıp zavallıyı öldürdünüz. şöyle: «Ben Ruslar'a komünist görünüyorum. Ancak bunları Enver'e söylemedim. Yahut bir daha politika ile uğraşmayacağına namusun üzerine söz ver. îçim başka. ona karşı büyük bir hıncı var. Namusu üzerine söz verdi..» Bu adam cidden ahmak. Çağırdım. Bunlardan bana birkaç nüsha verdi. Görülüyor ki. haber aldım. Bir defasında harbin (Harb-ı Umumî) ve kızgın zamanında yine orduyu isyana teşvik ediyor. kendisi de ahlâksızdır.. Bir gün vatana girersiniz. Memlekete girdim.) öyle. Sinop'taki kütüphaneye koymuştum... Ben içimden diyorum ki: «Sen nefer gibi hizmete razı olur musun? Derhal komplo yapar. Gidip hizmet etmek istiyorum. Buhara. Sizin inkıraz halinde bırakıp gittiğiniz vatanı kurtarmağa çalışıyoruz. 161 '. Şimdi seni tekaüt veya tardedeceğim. Ayağıma kapandı. yerine geçer zavallı milleti hırs ve cehaletine yine bir defa daha gırtlaklayıp kurban edersin. Yine döndü Mustafa Kemâl'e. Bir nefer gibi hizmet etmek isterim. Sonra hem siyaset yaptın. Gurbette dert. Hive.» Yüzüne baktım. Sen de Mustafa Kemâl'in eline geçsen sana yapacağı budur. Galiba sözlerimdeki te'dibi anladı. belki de bugünkü vaziyet ona böyle leke veremez. Beni vatandan sürdünüz. Böyle bir şey hiyanete iştirake kâfi sayılır. tabii böyle cevap alınır.» ENVER PAŞA'NIN SERENCAMI trt Şimdi teşkilâtını anlatıyor.. Önüne bakıyor ve solmuş bir yüz.. Türkiye'ye getirdim. Bunda güya mahsus konmuş komünistlik de var.. Ve: «Aman sakm ihtilâl yapmayınız.. Fakat yine politika ile uğraşıyor.. Sizi imha .» Bu adam cidden aptal. Evet namusu üzerine söz verip yine yapmak namussuzluktur. Mustafa Kemâl'i tepeler. yapamadım. ama öyle.. Bu nasıl iş? Ben vatanıma da giremiyorum. Bak şimdi bana ne yapıyor? Bu lütuflarımı unutmuş.. seni yine affedeyim. Yalan.. Seni terfi ettirdi. Yoksa canını almak da elimde... Siyasetle uğraşmayacağına namusun üzerine ona söz verdin. Dedi ki: «Gidince kendisine söyleyiniz! O hergün politika ile uğraşırdı. Daima orduyu fesada verip ayaklandırmak isterdi.. hasret çekerek yaşadım.)'in vaziyeti ahlâksızlık ise. Hem (. Yakında aleyhine kıyam yapacak. Şimdi Ruslar bütün dahilî fesatları bastırmışlar. Her vatandaş yardıma koşmalıdır. bana zaten denaetle-rini yüzlerine vurmak fırsatını verdi.. Bu hususta basılmış bir takım fırka programlan da var. Ben de gayet keyifliyim. Derken bunlar geçti. Ancak. Affettim.. Batum vakasından sonra beni de Mustafa Kemal onlarla beraber diye bir şey yapar mülahazasıyla imha ettim.' ni yüzüne vurmak elimden gelmedi.. İçimden: «Buna bu sözleri Allah söyletti..» dedi ve anlattı. Hükm-ü karakuşidir. • J-r«i •':i Yalnız teşkilât ve kıyam meselesine geçtim. Bu askerlikle kabili telif değildir. Memleketime sekiz yıl giremedim. Lâkin Nazım Paşa seni yanına aldı. İsyan ' yaparsanız üzerinize faik kuvvetler gönderirler. Vurmalı idim ya. Mahvoldun demektir. Birçok yerli Türkler de dahil. Taşkent. Mustafa Kemal beni memlekete sokmuyor..

» dedim. Size çok rica ederim. Fakat ihtilâl yapmayacağına bir türlü söz vermedi. Rumlar çok canavarlıklar yapmışlar. Bu esnada Enver'in amcası Halil hastalık bahanesiyle Trabzon'a geçmek istiyor. savuştu. bütün vekiller bilaistisna bunun aleyhinde hüküm vermiştik. «Gitme! Gidişin iyi olmaz.) ayağa (. Ruslar bol kağıt para basıyorlardı. Samsun havalisinde Topal Osman Pontusçular'a dehşetli satır atmış... Giresun'da hikâyelerini dinledim. Sözlerimin sıhhatini kabul etti. ama vermediler. Yapmayınız! Israr ederim. Yine vaad ettiler.. yoktur. «Paramız böyle kalsın. Ruslar'sa bize bir düziye kağıt para basmamızı tavsiye. Ankara dönüşümde bana emanet ettiği sözleri Anadolu Lokantası'nda baş-başa olarak Mustafa Kemâl'e teslim ettim. Hem Mustafa Kemâl sana bir şey yapar. Ali Fuad bir düziye nasihat ediyor. Sonra hep önüne baktı.» Halil buna razı oldu. Osman Ağa: «Siz Türk'e kılıç çekersiniz ha?!. 20-30 yıl doğrulamaz. Söz bitince kalktı. Nerden bulacaksınız? ikinci harpta mahvolursunuz.. PARA VE ALTIN MESELESİ Ruslar bize bir iki defa külçe halinde altın vermişlerdi. Halil musir. Türk köylerini basıp katliâm etmişler. Bu iş Hey'eti Vekilenin en mühim işlerindendir... Gözünün biri sağa. * 162 TOPAL OSMAN Biz Moskova'da iken Ümraniye ve Refahiye taraflarında Koçgiri aşire^ ti isyanı olmuş.. Biz muvaffak olmuşuz. Halil bize de haber vermeden gizlice gitmiş.» dedik.. Pontusçular azmışlar. Bu sebeple istifade edilemiyordu. Sonra Ruslar birçok Türkler'i katliâm ederler. Avdetimde Samsun'da. Mustafa Kemal'i de onun verdiği bir kaç yüz adamıdır ki. Sonra fecî bir surette aldatılarak. (*) Zelillik ve kapanma ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Topal Osman bu işi de temizlemiş. Red de edemedi.. ikna ettim.. O da taburuyla diğer askerî kuvvetler de gönderilmiş. Kan dökücü bir adamdı. Keza yanında arkadaşı Alparslan adında gayet Türkçü. yıllarla ve kemal-i sadakada muhafaza etmişlerdir. Eğer yeniden kâğıt bassa idik Türkiye'nin iktisadiyatı malî itibarı tamamiyle vefat etmiş olacaktı. bu işi yapmayınız! Vakti bekleyiniz... Galiba bu hareket sonra Batum'da vâki olan toplanma ve Trabzon'a geçme hare ketinin mukaddemesi idi ve Ruslarla müşterek yapılıyordu.» diyordu. Ankara'da basmak mümkün değildi... Gördüm ki utandı ve bildiğimi istemiyordu..) Osman Ağa'yı da kendi (. Bu adam. Biz ise. Fakat Türk'ün düşmanları da böyle idi. Nihayet «Bari Ankara'ya yazayım da izin versinler. ihtimal ilerde bir fırsat zuhur eder. Ruslar oldukça yalancıdırlar. Ben de zaten suratına vurmak için memnuniyetle bu elçiliği kabul etmiştim... ilerde zikredeceğiz. Nutkunda benden intikam alıyor. Oradan Topal Osman Koçgiri üzerine gitmiş. Milyon ve milyarlarımızın kıymeti bir-iki manata mukabil idi. Dikkatle dinledi. Bunlar Pontusçular işini bitirmişler. İkinci Rusya seferimde de darphane âletleri için çok uğraştım. Bu işi sonra yapmıştır ki.. işi kapatmak için (.. Haber aldık. evvelce Hey'eti Vekile'de bu meseleyi görüşmüş.. hamiyetli bir binbaşı vardı. Mustafa Kemal hiç olmazsa bunun bir şükranını gösterecek hareket yapmak merdliğini göstermedi.ederler...)tür. Çok hizmetler etmiş bir adamdı.. Sıkışınca yüze dayanamayıp vaad ediyorlar....» der.. alet edilerek Mustafa Kemal tarafından ona bir meb'us öldürtülmüş. Lâkin on-onbeş gün geçti cevap gelmedi. yüzüme bakamadı. Bu kadar . Yüzü kızardı. Hadi galip geldiniz. Bir kuruşluk dahi para basmıyalım. Ruslar'm darphânesindeki aletleri istedik. bozardı. orduya vermiştir..)ması sayesinde af olunmuş. Bu zavallı Türklerin beli bükülür. mallarım yağma ederler. o olamamış.. gördüğünü kesermiş. Sakarya ve izmir harplerine de bilfiil iştirak etmiş. Giresun civarından bir düziye gönüllü asker toplayıp onlara zabitlere talim ettirmiş. Cephaneniz biter. yakmışlar. Mustafa Kemâl ise zabit olduğu halde eline emanet verilen orduyu harpte her taraftan kuvvetli düşmanlarla çarpışırken sırf mevki hırsı için ayaklandırıyor. te'dip olunacağı zamanda (. Öyle git.» diyor . diğeri sola kaydı... Koçgiri'den biraz bahsetmiştim.. Bu işte hiçbir fayda ümit. Moskova'da bedava basıvereceklerini vaad ediyorlardı. Pontusçular'a oralardaki Çerkez köyleri de iltihak etmişler. fakat vaadlerlni yapmıyorlar.Ama Enver de ne diyor? Ben Türk tab'asmdan bir kısmı sulh zamanının zalimleri aleyhine ayaklandırmışım. Hiç insafı yoktu. «Rıza Nur Arnavutlar'ı isyan ettirdi.

. Bu sebeple adı Topal Osman'dır.. hem Türkçü. ihtimal bu sayede Pontus ihtilâli tamamiyle yapılamamış. gâvurlardan kurtarmak için çalışıyorum. Telâşlı bir haber. Benim başımda binlerce haşarat var.» dedim. Bu lâzımdır.. Çoktan beri niyetim vardır.. «Ben senin tarafındayım. canlarını almak helâldir. Tamamiyle doğrudur. zarar vereceklerine toplayıp düşmanla harp ediyorum.. kendisiyle bu vakalarda bulunmuş adamlarını bulup hikâyelerini zapdetmek.. dağıt. herif devrilmiş..» dedi. Harbioğlu merdivene çıkmış.. Hem dindar.) yalnız kendi şahsı ve menfaatini düşünür. dini. hem müstakbel Türk nesillerine vatan gayreti ve fedakârlığı için numune bir iş olur. âlemi yakar. Ferid Osman Ağa'yı halkı soyuyorsun diye azarladı.. Orada gayet zengin «Harbioğlu» adında bir Rum manifaturacı vardı.. Zaten Ermenistan'ı istilâ etmişlerdi.» dedim. Ne olur ne olmaz. Osman Ağa Pontus ihtilâlinin iptidalarında nerede bir Pontuscubaşı varsa oraya gider. Ağa'yı jandarma ile teh-did ederek mani olmuştur. Onda insanî hisden en ufağı bile yoktur. Korkma!» dedim. bir daha burada kilise vardı diyeme-sinler.. Hem millî bir kahramanı ebedi kılmak vazifemiz. açılmış. Giresundakiler'i birer ikişer öldürmüş. Fakat halâ vakit ve fırsat bulup tamamiyle yapamadım. «Harbioğlu kim?» demiş. Paralarını.» Osman Ağa'nın bu sözü bana çok te'sir etti. «Öyle yapıyorum ama. Çok şeyler yazıldı. Ağa da gidip motoruna binmiş. alçaklıkla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Meğerse bu. Bizimkiler de Batum'a girmişler.. Aldığım hep gâvur malıdır. «Rum köylerinde taş taş üstünde bırakma. Osman Ağa şu cevabı verdi: «Beyefendi. kiliseleri ve iyi binaları lâzım olur diye saklıyorum» dedi. Vasili'yi sonra meçhul başka biri öldürmüş. Bu (. Sonra bilfiil büyük bir cesaretle harpler ediyor. Verin masrafını o vakit yaparsa derhal ceza edin. Dağlarda dolaşıp millete. Mükemmel şey. «Bu gâvurlardan hayır yoktur. Bu Rumlar bize neler yapıyorlar. Ve Kendisine: «Ağa! Sen Ferid Bey'e. hattâ taşlarını uzaklara yolla. Bunlar kanlı katil. Bunun için her şeyi ayak altına alır ve cihanı kurban eder. Müslümamm. iki-üçyüz kişilik tüfekli. Başımı bu yola koydum.» Adam müteessir oldu.. bir fiil ve canavarlık.. Pontusu iyi temizle!» dedim. bilmem kime (*) Bir isim. Gerze'ye gelmiş. Sinop'ta işittimdi Ağa bir gün Giresun'dan motoruna binip.. Millî bir kahramandır. 163 bakma! Yaptığın yanlış değil.. eşkıya. «Ya bunlar sonra bir şey yaparsa?» dedi. Ruslar bize: Bu ne iştir muahede mi yapıyoruz. «Ağa. Bu esnada Ruslar Gürcistan'ı istilâ ediyorlar. «Onları da yık. Yâni şerefli topallık.. evet para topluyorum. Devlet şimdiye kadar bunlar için on para verdi mi? Masraflarını verin gâvur malına da dokunmayayım. Maliye Vekili idi. giyecek ve harçlık istiyor.. Haklısın. Derhal öyle yaparım. Ferid anlamak istemiyor. «Şu kumaşı ver» demiş. Topladığım malûmat da halâ Sinop'ta kütüphanemdedir. Dükkânına girmiş. «Sahi öyle yapalım. genişlememiştir.» dedim. Bunlar yiyecek. Ferid. Ben bu işleri iyi yapıyorum diye yapıyorum.. Kötü ise. ikisi birden bu cahil adamda. Osman Ağa geldi.. Pontuscuların orada başı imiş. Evet Türkü. Yalnız bir gayretim var: Türküm. Rusya'ya gitmeden evveldi.). o vaktin yadigârı imiş. «Temizliyorum» dedi. Memnun oldu. Umumî Harpte Rus cephesinde gönüllü olarak bulunmuş. arkası Ağa'ya dönmüş. Yanıma çağırıp oturttum. bundan bir destan yapmak istedim. Çünkü Ağa onları reislerinden mahrum etmişti. Burada böyle. Söze karıştım ve dedim ki: «Ağanın hakkı var. Topal Osman yeni bir Köroğlu'dur. fakat bir Müslümanın bir habbesini almamışımda*.. yaralanmış. Sinop ve inebolu'yu da temizlemiştir. Samsun.. Bildiğin yolda devam et. MUAHEDENİN NETİCESİ Muahede bitiyor. Sinop'ta Pontuscubaşı eczacı Altunoğlu Vasil'i de haklamak için Sinop'a gelmiş ise de Mutasarrıf Zihni. Harbioğlu «Benim!» demiş. Halk kahramanıdır.vatan ve kendi şahsî hesabma ait hizmetlerinin mükâfatı ve mukabili olan bu kahramanı (.. Ben cahil bir adamım. Ağa tabancasını çekip ateş etmiş. Topallıyor.. Türkiye Rusya arasında hudud da tesbit edildi. iyisini söyleyin. Bu kadar akıl edemedim.. Vatana büyük hizmetler etmişsin. Ne yapalım?» Osman Ağa cesaretlendi. orada sizin ordu Batum'a giriyor!» . Gerze'de epeyce de Rum vardı. Yanında idim ve daha birkaç vekil de vardı. onu öldürürmüş.

.. Ruslar'in can evi. Sandıktaki diğer şeyler de beraber gider. muahede yapıyoruz? Biz ne yapıyoruz? Palavracı zât ne yapıyor? Ustabaşı Mustafa Kemal ne yapıyor? Mustafa Kemal'inki hepsinden delilik. büyük bir ordu beslemek gibi aptallık yapamaz. Miktarları kâfi olduğu halde kaçıyorlarmış. Tahliyenin sebebi Rus kuvvetlerinin bizimkiler ile müsademeye girmeğe başlamış olmasıdır. En feci.. büyük faydalar...» Şaşıyoruz. Bizi selâhiyet-i kâmile ile göndermişler. Ruslar'ı teskin ediyoruz. Oradan Türkiye'ye geçmiş. Türkiye yardımsız kalacak. Batum öyle 164 bir yer ki. Az kaldı ölüyordu. Bu esnada Moskova'da neler çektiğimi ben bilirim. imza edeceğiz.Ankara'ya şifre yazarız: Batum'dan çıkın. Bunların hepsi gidiyordu.. Batum'u da bunlar ile bir sandığa koymak istemiyoruz. Kâzım da buna teşebbüs edermiş. Burayı muhafaza için daima orada elli bin kişilik bir ordu beslemek lazımmış. yardım meselesi suya düşecek deriz. yardım meselesi suya düşecek deriz.» diyoruz. Ruslar iyi bir şey düşünmüşler. illallah!.. Bir yıl sonra 16 Martta Moskova . Ruslar diyorlar ki: «Batum'a girdiğinizden dolayı Ankara bayraklarla donandı. Bu şenlik haberi de Moskova'ya geliyor. Diğer taraftan Mustafa Kemal de (23 Şubat) emir veriyor. Ne (. Hakikaten mücessem bir palavradır. Ruslar'ı tepeleyeyim.. bunu bana Hey'et-i Murahhasa yazdı... Nasıl ki. Rus ordusu bizim işgali dinlemeyip cebren Batum'a girmiştir... Dediler ki: «İngilizler İstanbul'u 16 Martta bastılar. Batum. Hatalarından biri de budur. Hasılı bu Batum işinde rezil olduk.) adam ve ne kadar açık (. arada harp olacak. Bilmem aralarında ne var? Bu adamın adı «Duvar Arslanı» «Palavracı Kâzım» dır. Batum Türkiye'ye belâdır diyoruz.. Erzurum'da kabahatli değildi. Gürcüler ile beraber. Bu bir karışık salata. Nihayet Ruslar önünde Kâzım.. dinlemedim. Muahede. 165 BATUM'DAN ÇEKİLDİK VE MUAHEDE İMZALANDI Ne ise Batum'dan çıktılar.. Ruslar'la aramızda birkaç ufak çarpışma da olmadı değil! Nihayet bizimkiler Batum'u Rus ordusunun tazyiki karşısında üç-beş gün sonra terketmeğe mecbur oldular. İşgalimiz hatâ idi. Yâni Türkiye'nin işi anarşi ve gülünç manzarada: Biz Moskova'da bir hudud yapıyor. illallah!. O vakit ne yapacaktık bilmem?!. Tiflis'e mümessil yapılmıştı. Nutukta (Sahife 306) Batum'un işgalini kendisinin bir zaferi gibi gösteriyorsa da halis bir deliliktir. Yine kabahatli değil. Başka hiçbir kıymet ve dirayeti yoktur. vaziyet şöyledir ve bizde bu esnada üç türlü birbirine zıd vaziyet vardır..Avdetimde Tiflis ve Batum'da öğrendiğime göre.» dermiş. Bu delilik az kaldı... Tiflis'teki mümessil Mustafa Kemal'in adamı Arnavut Kâzım.) söylüyor.. Muahedede bu tesbit ve kabul edildi. Biz de Ruslar da memnun olduk. Al şimdi. Moskova muahedesini bozuyordu ki. Bu sefer derhal Mustafa Kemal onu Türkiye'de mühim bir memuriyete tayin etmiştir. Cevap yok. Bu mâni gidince muahedeyi de bitirdik. O vakit henüz bu muahede imza bile edil memişti...Bu biraz ahmak.. Türkiye Batum'u alıp daima harbe hazır olmak. yardımlar temin etmiştir. Palavracı da Gürcüler'in Ruslara zaferini istiyor . Artvin ve emsalini aldık. yoksa Ruslar cebren girecekler. Batum'u istemiyoruz. Nasıl olsa Ruslar birgün Batum'u alırlar. Gürcü askeri pek kıymetsiz bir askerdir. Gürcü ordusuyla Batum'a kadar ric'at etmiş.. Bizim ordu. Ruslar bize haber veriyor. bu muahede bu devlete. Cevap yok.. Çünkü mümessilhânenin halılarını da aşırıp gitmişti. Biz Batum'u istemiyoruz. «Siz Muahedeye balan. Bu meyanda en mühim şey Yunan'a karşı Ruslar'dan yardım. Rus ordusuyla çarpışacak.. Ankara'da Batum'un zaptı şerefine şenlik yaptırıyor.) geri çekilmiştir. Tahliyeye mecbur olup rezil olduk diyemiyor. Ardahan ve Artvin'i işgal ediyor. Biz böyleyiz. (. ne istiyoruz. Biz Ardahan. Kanaatimizce Batum'u bize Ruslar vermezler. Bu kadar yaptıklarımız mahvolacak. bize bırakmıyacaklar. Mustafa Kemal nutkunda Batum'u Moskova Muahedesi mucibince tahliye ettik diyor. harp esnasında Gürcü Başkumandanının yanında Ruslara karşı harbediyor. (*) Rezillik ve yalancılıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Ordumuz. ne yapıyoruz. Gürcü kumandanı Kâzım: «Aman bana iki tabur Türk askeri getirin.

» Vakit de yok. Sakladığım maddeleri makine ile yazdırdım.. onu sükûnete getirdi. Ne yapalım işe yarıyor. bir nüshayı onlar aldılar. On gün sonra bir çilingir geldi. verdiler. hükümetten alacaksın. Toplandık. gittik. Verecekleri paradan yarım milyon altın lirayı hazırlıyorlar. Bizim ise mührümüz yoktu. Bu serlevhadır. bizi ingiliz ve Fransızlar'a karşı «koz» olarak kullanmak içindi. Kimsede : zâten para yok. bitti.» dedi. Bir şey alacaksan. Gülmeğe başladım. Muahedeyi .. Metin Fransızcadır. Benimki Moskova'da kalmıştı. Ve: «Vazgeç öyle kalsın!» dedim. . Baktı. «Ben de bir göreyim. Başlıca sebebi de Turan yolunu açmaktı. uğraştık. Lüzum oldukça kıracağız.Biz ne ise ikimiz yalnız olarak bir odadayız. Birkaç kâtip yanıma aldım. Hadi. bu halk ne âlemdedir? Allah acısm. Kalktı tashih ettirmek için Ruslar'm yanına gidiyor.. Çilingir . Majüskül. Kontrol ettim.» «Olamaz. Lâkin bulmak mümkün değil. Üç nüsha yazdırdım. Bağırdı: «Tamam diyorsun bir âdi hatayı bile görememişsin.. MUAHEDE SONRASI Rusya'da hiç para sarfedemedik. Tekrar ettik. Ankara'da almıştım. Aceleyiz. Bir de onlar gülecekler. Dediler hükümetten istemeli. Hadi bir mesele!. Ancak anahtarı kaybolmuş. Bir kılı kırk yaracak! Ve hiç lüzumsuz yere bir çarık kadar kağıt elinde. imzalanacak nüshayı benimki ile kontrol ettim. yazılmış. Aferin komünistliğe. Bize verecekler. Rusya güzel kürk yeri. Her şeyi bir iki günlük mesai ile hazırladım. Tekrar yaz. Adamcağız bir anahtar uydurdu gitti. Bir virgülle ömür tüketecek medrese hocaları gibi. Bu «tret» okunur. ilân yaptılar. iple bağladım. o söz. Bir daha da çilingir getirtemedik. düşündü.e. Kötü bir bavulum var. Yusuf Kemal bu gayretimi takdir ederek yüzüme söyledi. Asıl bu fena» dedim.Ruslar bekliyor. Fakat arkadaş ve reisimizin bu basit cehaleti galiba sinirime dokundu. imzaladık. Ruslar muahedenin akdini telsiz ile Dünya'ya verdiler. Ruslar'a götürdüm. Muahedenin başında TRATTE DE. Bu Traeti Blanche demek oluyor. Muahedeler bir de murahhasların mühürleriyle imzalanıyor. Parafe ettikçe maddeleri saklıyordum. Mutlaka tashih edilmeli. haremlerimize filân kürkler almak lâzım. Nihayet elinden çekip. artık hiçbir şey söyleyemedi. imzalanacak nüshayı verdim.» Şapa oturdu. Yusuf Kemal de bir nutuk hazırlıyor. Çünkü açık dükkân yok. Çünkü bununla Türkler ile emperyalistler aleyhine ittifak etmiş olduklarını göstermek gayeleri idi. Gelirken yollarda büsbütün perişan oldu. bizdeki nüsha onlara gönderilecek. Mutlaka bir aksan koymalı. Ruslar'm hazırlayacakları iyi kâğıt üzerindeki imza olunacak nüsha ile derhal karşılaştıracağım. Bizde Rus'u koz yapıyorduk. istihzama kızdı. Ne ise. onlardaki nüsha bize. dik.. Millet Meclisi'nde tasdik edilip. Ensesinden yakaladım. Bir iki gün bekleyelim de 16 Mart günü imza edelim. beraber götüreceğiz. Gelmişken kendimi/. Biz kendimize gülüyoruz. ne âlâ kırk yılda bir defa böyle bir cömertlik yaptı. durdu. Onlar ile de kırmızı mumların üzerini mühürledik. Bu esnada Moskova'da acele birer mühür yaptırmıştık. alıp. Bavulu kırdım. Biz diplomatlar böyle olursak. Yusuf Kemal dedi ki: «Bunun sonundaki (e) nin üzerinde aksan yok.Muahedesi yapılmış olsun. Ruslar'dan bu meselede bitaraf kalmaları için bir mektup istedik. daha biz orada iken tasdik de ettirdiler. Günü geldi. ne mânâsız şeyler çıkarmak istiyorsun? Sanki kılı kırk mı yarıyorsun? Gidip de bari kendine Ruslar'ı da güldürme! Çok cahilsin.Sarfedecck yer yok. Ve dedim: «Sen ne abes herifsin? Ne saçmalardan. yok. gördü. Oh. Fakat. hakarettir. Resmen yazdık. Yusuf Kemal'e: «Tamam»dedirn. Sıkışmaktan terledim. Şimdi eller de mi gülsün?!.Arada teati edilecek muahedeye zeyl mektupları müsveddeleri de yaptım. Fakat peki de diyemiyordu. hemen. Bir nüshayı biz aldık. Zaten bizimle dostluk yapmak istemeleri. Fransızcada majüsküllerin üstüne aksan konmaz. Dedim ki: «Tret olursa ne olur? Senet mânası oluversin. böyle evhamlı adam görmedim.» dedi. Memnun idiler. Bir harf bile noksan olmasın. Bir harf bile eksik ve yanlış değil. Biz Baku'yu işgal etmek istiyorduk.» Pek muvafıktı ve öyle yaptık. Canım bu adam bir belâ çıkarmayınca edemiyor. Bu bizim için de kârlı idi. Senet demektir. Baktım açmıyor. Ben alayı artırıp «öyle olsa yine bir şey değil. Bizi onlar aleyhine harbe sevketmekle onlara korku ver166 I mek istiyorlardı. O da para kabul etmiyor. Hükümete .»dedi. oldu.

Rus inkılâbının iptidasında Tatarlar bir devlet kurmuşlar. cüme gitti. yüzü. Asıl benim mühim bir işim var. «Hayhay. Canım. sen dön. Dedim: «Niye sen yazmıyorsun? Reissin?» «Canım ha sen. Ruslar saf insanlar. Oraya gitmeden dönmek benim için mümkün değildir. alnı. Bu sefer «ben de gelirim» dedi. Yahudi gibi bu işin 167 erbabı. Yusuf Kemal «Ben alayım» deyip kalktı. Halbuki İsmet ondan daha yüksek imiş. Ruslar'ı sevmiyorlar. Neden iyisi ona da. Artık yerlere basamıyor. Diğerleri âdi şeyler. Moskova'da epeyce Tatar kitapları topladım. Lozan'dan dönünce Millet Meclisin'de resmen «muahedenin dörtte üçünü Rıza Nur yapmıştır. Rus akademisi umumî kâtibi bu Türko-loglardan Oldenberg'le. Asya Müzesini (Etnoğrafik) gezdik.» dedim. Bu ne hodpesentlik? Bari şunu insanın gönlünü yaralamadan al.» dedi. Hükûmet'ten Ali Fuad da yine parasız bir kürk alıp Mustafa Kemâl'e hediye göndermiş. havada. Asıl bu da bir şey değil. pek açıkgöz şeyler.ha ben. Yusuf Kemal'e Petrograd'a gidip bir müddet kütüphanede kalacağımı söledim. Mühim otelleri evvelce bunlar idare ederlermiş. Gün lerce giydi. Onları da satın aldım. Oturuyoruz. Bu millet tarihlerinin şanlı zamanlarında ve el'an ahlâk bozukluğu içindedir. orada Rus Türkologlarının Türkler üzerine yapılmış mühim neşriyatı var. Esnaf bunlardır.. sen benimkini al. kadın için kürk isterim. Türk tarihi için bence. ben bunu alayım. Mühim bir kütüphane. Burnu kaf dağında derler ya. Sefarethanede tercüman olarak Abdurrah-man adında bir Moskova'lı Tatar var. Türkistan Türkleri'ni idlâl için Ruslar bu Tatarları kullanıyorlar. Ben zaten: «Ben alayım» da demedimdi. Birgün bunu rüşvet addelcr-ler. yüzünü ufkîye yakın bir surette göğe çevirir. Bense topuz yemiş gibi oldum. Yusuf Kemal muahede imzalandıktan sonra müthiş bir azamet peydah etti. «Pek'âlâ. kalpağı da kamçatka ve zonto. Kış sarayını gezdik. Ta-tarlık dâvasını ileri sürmüşler.. Rusya'daki Türkler'e ait pek kıymetli eşya var.. hem nasyonalist ve dindar. Abdurrahman yine bir gün bir kürk getirdi. Gayet iyi tacirler. dim. Halbuki kaçıyordu. «Kürk istiyoruz. Onları almak lâzım. Bundan da oradaki muhtelif Türk uyruklanyle Kazan Tatarları arasında epeyce şiddetli nizalar olmuştur. Kitaplar istedim.. Bir tane ethol gris dedikleri kürk var. Bana epeyce kitap verdiler. Bunlar benim için kıymetli hazinelerdir.. değil. Türk olduklarını. Innellaha maasabirin. Bu adam gururunda böyle olur. Bunu görünce Yusuf Kemal demezmi ki: «Bu daha iyi. o kadar eğer ki. burnu ufkî bir hat istikametine gelmiş. Ruslar'a alet olurlar.. iş oldu ya. Mesuliyet gelirse Rıza Nur mesul olsun. bunu ben ala-1 yım. Ordan refikama bir kürk aldım. Veya bunları söylemeden alıver vesselam.» dedi.görüştük. Müslüman.. Başkırt ve emsalini hükümleri altına almağa kalkışmışlar. Şunu başka türlü söyle. Ama kendi benimle beraber kürkü alacak ve aldı. Gösterdiler. Parası tarafımızdan te'diye edilmek üzere kürk vermenizi rica ederim. çabuk dönmemiz lâzımdır.» dedi. Mühim ticarethaneler evvelce bunların elindeymiş. Petrograd'da büyük bir kütüphane. Bana da pek fena muamele ediyor. yıllardan beri erilmez bir hayâl gibi düşündüğüm şey. Biz beyin eskisini. Gezdik. «Ben gitmem» dedi. Mustafa Kemal bir müddet bu kürkü giymişti.»dedi. Ama iyi bir şey değil. Rusya'da Tatarlar.. Daima aynı hikâyedir. Koleksiyonları gördük. Petrograd kütüphanesi Paris'in Bibliyotek Nasyonal'inin yarısından zengin. Onları dolaba koyariarmış. Rusların aletidir. Küfrettim ve kürkü alıp giydim. Bir gün sonra bir kürk getirdi. «Olmaz. Kafası ensesine doğru eğilmiş. tamamiyle bu.» dedim. bulurum. Bulmak mümkün . Tatarlar'ın bir kısmı bolşevik olmuş. Yusuf Kemal hemen buna yapıştı ve bana: «Bu iyi kürk. Yazdım. Tatarların bir kısmı ise dindar ve milliyetçi. ihtilâl . Kıymetli kürk. alâ şey.» dedi. ben yalnız giderim.» Ötekim sırtına giymiş. beğenmediğini giyeceğiz. bu adam nasıl adam? Abdurrah man refikam için de hermine astragan iki kürk buldu. Yazıver!» dedi. Galiba Nemrut da böyle yürürdü. Abdurrahman'a «Kendim için. Başım arkaya eğer. şimdi onun şereflerini kendi üstüne alıyor. Yusuf Kemal'inkinden yüz defa güzel ve kıymetli. kötüsü bana? Gü. Çarların bu sarayı muazzam bir şey. «Canım bu lüzum neden? Hiç mânası yok?» dedim. Hükümet bizi bir depoya yolladı. Çarın yatak odalarını ve hususî kütüphanesini gördük. Kürkler t var. Bunun da yolunu bilmeyecek derecede nobran.yazmalı Yusuf Kemal bana «Yazıver. Yakası kamçatka. Hususî bulmanın çaresine bakmalı.» de. Gözleri havada olarak yürür. Yusuf Kemal yazmıyor. Abdurrahman.

Yunanlılar ilk inönü'ne bizim kuvvetlerden az bir kuvvet ile gelmek hatasını yapmışlardı.. Bir tablo dikkate şayan: Bir Tatar ve Türk ordusu. pek süslü. Hattın iki tarafına gayet sık olarak köknar ekmişler. Başka bir memlekette olsaydı bu zabitin rütbesini birkaç defa ilerletirler. Felâkete bak. Duvarlarda mükemmel yağlıboya tablolar var. zafer onundur. Moskova'ya geldik. işte bu sayede muzaffer olmuş169 t tur. Yatak odasında çıplak kadın yağlıboya tablolar da var. Bir telgraf çekiyor. Tamam. zafer bizde kalmış. Eğer bu zabit farkına varıp. Yusuf Kemal bir düziye dönelim diyor. o da ona öyle:bir cevap veriyor. Bunlar büyümüş. neşelendik. bizim ordu çekilecekti. halbuki düşmanda bir haftadır devam eden muvaffakiyetine bizi de bir takım mevkilerden püskürtmüş olmasına rağmen tamamiyle sök-türemeyince zaten yorulmuş. Şimdi de buz içinde. bu zabiti harcamıştır.» demiş. pek büyük. Bu zafer üzerine Mustafa Kemal. ric'ate başlamış.. birkaç gün bu kedeı devirden sonra bizim galip olduğumuz anlaşıldı. muzaffer olmuş olacaklardı. Anadolu'da da böyle yapılmalı. Kim daha çok mukavemet ederse.. işte bir zabit o vaziyeti kurtarmış. Bu pek güzel bir yol. korkmuş. Bu. Döndük. Bu sefer yâni ikinci inönü Muharebesi'ne mühim kuvvetlerle gelmişler Harp yedi-sekiz gün sürmüş. ben İsrar ediyorum.. Bize gelen mağlûbiyet haberi yanlış değilmiş. vaktiyle haber vermeseydi. Lozan'a giderken bu harbin olduğu mıntakadan geçiyorduk. kendisine para. Sorunca siması düşünceli bir vaziyet aldı.» Durdu. durdu ve ilâve etti: «Bazı olur ki. Mağlûp ohnuşuz. Ciddi bir kumandana. şu cevabı verdi: «Zafer siniri kuvvetli olanındır.» diyor. zaferi nasıl kazandığım sordum. iki çit yapmış. Güzel bir limanı var. Askerler girmiş. heykelini yaparlardı. Bu harbin neticesi düşmanın yeniden arazi istilâ edemeyip. Bu zabitin hüviyetini tesbit edip hatırasını ihya etmelidir. Düşman binlerce maktülleriyle doldurduğu muharebe meydanını silâhlarımıza terk etmiştir. Yunanlılar bunu görüp yeniden dönecekler. Vapur işleyemiyor. Sonunda ismet Paşa'nın taarruza geçip düşmanı mağlûp ettiğini söylüyor. «Sen git» diyorum. Nihayet tafsilâttan vazgeçip. resmî . Bir şey söylemek istemiyor. O esnada bizim ilk hattan bir zabit Yunanlılar'ın ric'atini görüyormuş. geri dönmesinden ibarettir. Hayır illâ benimle dönecek. Bu sarayın merasim dairesi pek güzel.. geri aldığınız kıtaatı ileri sürün! Zaten düşman çekiliyor. Ancak buz tutuyor. Kumandana (Ismet'e): «Aman ric'at emrini geri alın. Bereket versin. Bu işi o harpte bulunan zabitlerden dinledim. Bir körfezin dibinde. son günü büsbütün mağlûp olduğunu zannederek. Ruslar'in uzun zaman Türk hükmü altında kalmalarını temsil etmektedir. bıkmış imiş. ric'at eder.. Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 361) bunları itiraf ediyor. bunlardan hangisi daha evvel vaziyeti görüp vaziyet alırsa. ismet de meşhur telgrafında döğüşte galip çıkan horoz gibi. camların bir kısmı kırık. İsmet'i ayyuka çıkararak methediyor.Moskova 168 arasındaki şimendifer pek mükemmel. Ateş yakılmış. ismet Paşa telgraf çekip. Hem ismet ric'at ediyor.günü ne olduysa. iki salon. Bütün bir hafta mağlûp olan bir ordunun bir ftaftadır zafer içinde olan bir orduyu bir taarruzla ve beş-altı saat içinde mağlûp ve müthiş perişan etmesi şaşılacak şeydir. Kara haber. öylece bıraktılar. bir kısım koca tabloları kasaturayı sokup zarp işareti halinde kesivermişler. Petrograd'da Yunanlılar'ın yeni bir hücumunu işitmiştik. bunun başında ve sonunda: «Metristepe'den gördüğüm vaziyet: Sağ cenah grubunun taarruzuyla düşman gayrîmuntazam çekiliyor. hem Yunanlılar. Hepimiz sevindik. Ne kadar kar yağ-sa hattın üzerine teraküm etmiyor. iki taraf da mağlûp oldum zannedip. bir Rus dukası ateşin önüne diz çöktürülmüş tapınıyor. Ismet'e bu harp ve zaferi hakkında malûmat sordum. Burası güzel şehir. Kütüphanede daha işim bitmedi.» Ben hikâyeyi biliyorum. Dışardan kurşun sıkılmış. Adı bile kimse tarafından duyulmadı. İnönü savaşlarının İçyüzü Sonra Ankara'da öğreniyoruz. Böyle yapılmış. Bizi mütemadiyen mağlûp etmişlerdi. kanat çırpıp övünmüştür. Bizim umumî ricat emrini alınca hemen hızla adamlar koşturmuş. düşünüyor. Şimdi kendi ağzından da bunları işitiyorum. Ancak bir kaç gün daha oyalayabildim.. Gayet güzel tablolar var. ismet ihtimal bu mesele duyulmasın diye. Mütemadiyen mağlûp olan ismet. Petrograd. o zaferi kazanmıştır. mükâfat verirler. umumî ric'at emri vermiş.

Mustafa Kemal'e yazması yolsuzluktur. kömür atan. Paris'e götürdüğü Hey'et-i Murahhasa kamilen aleyhine kıyam etmiş. Bu da nasıl olur bilmem? Rey-i hoduyla Mustafa Kemal . Şimdi yine bu adam Avrupa'ya gönderilir miydi? Göndermiş. hayrete şayan şey ve pek garip. hem de sonra yine Bekir Sami'yi bu husustaki temas ve müzakerelerine devam için ve hususî bir surette yine Hükümet ve Mec-lis'den habersiz tekrar Avrupa'ya yollamıştır. Maiyetlerinde yaverleri. Onu bulamadığımız. ingilizlerle. Bu yanlış yolda idi. Mustafa Kemal de onu tekrar Avrupa'ya yollamış. İsmet ilk dalkavuklardan ve bugünkü halin en mühim mes'ullerindcndir. Hükümet ve Meclis'in ise bunlardan hiç haberi yok. Orda bulunan askerler izah etmeli. Londra Konferansı'ndaki hatalarıyle artık iyice anlaşılmıştı. Hey'eti Vekile'de aramızda bunlardan var. Bu sefer yazdığı telgrafın cümlelerinden biri: «Zulüm. Nemrud olur. odununu taşıyan kamyonlar da askerî kamyonlardır. aç yattığımız günler de oldu. Nutukta da Mustafa Kemal "mağlûp oldu" diyor. Hepsi devletin kesesinden. Şimdi bundan bahsetmiyor ve kabahati Bekir Sami'ye atıyor. muhafız kıt'a. ne saire. Biz vekiliz. Dalkavukluk edip. BEKİR SAMİ DİYE BİRİ Bekir Sami çok cesur bir adamdır. Böyle ama. Kendi kendine bunlara nasıl cesaret etmiş bilmem. Bütün şoförleri askerdir. Bizim muhafızımız da yok. masraf. Altlarında askerî otomobil var ya. gizlice göndermiş. teveccüh.. Bu adam ki. Kumandanlıktan azletmişler. Haber aldım ki. yoksa İsmet rekabetinden kurtulmak için adeti üzre bir dalavere mi yaptı da azledildi bilmem. italyanlarla bir takım itilâfnâmeler yapıp imzalamış.Bilhassa bir beyânla Ruslar aleyhine bir koalisyon tertibine çalışmış. Dumlupı-nar da galip gelmiş. Bu adamlar böyledir. Bir villâ yaptırdı. Halbuki vazifesi sade Hariciye Vekili'ne yazmaktı. fakat ne yaver. Onlar hayat tehlikesi altında iseler bizde öyleyiz. Londra'da muahede olmayınca. İkinci İnönü'nün diğer bir safhası daha var: Cephenin cenup kısmına Refet kumanda ediyormuş. yaptığı itilâ170 flar muzır şeyler.odun yaran diğer hizmetçiler hep neferdi.. Çünkü siviliz.bir ağza yakışmayan tabir ve cümleleri zaten evvelden de yazardı. Böyle bir adamı bir daha Avrupa'ya göndermek olur mu? Demek o Mustafa Kemal. Mustafa Kemal de onu alkışlamış. Bu sahiden böyle mi. Bekir Sami Hariciye Vekâleti'nden istifaya mecbur olmuş.Kalorifere varıncaya kadar koydu. vardır. Rusya'da uğradığı muvaffakiyetsizlik ve yaptığı delice muzır işler. Ankara'ya vardığımızda Millet Meclisi'nde ağızdan ağıza bu debdebeden bahsediliyordu. Kömürünü. Lâkin onun usulü böyledir. Meselâ İsmet Lozan'dan sonra başvekil oldu. Meselâ Mustafa Kemal'in en mükemmellerinden olarak 18 otomobili var. Meclis Bekir Sami aleyhine galeyan etmiş. yalnız ve şaşkın kalan milletimiz maddî ve manevî bütün kabiliyet ve kuvvetlerini datnarındaki ateşe toplayan ve harekete getiren Büyük Millet Meclisi'nin Reisi Mustafa Kemal Paşa» işte insan böyle kendini bir şey sanır. Vur abalıya. ona göre çadır. Ve bu halâ böyledir. Mustafa Kemâl'in de bütün uşakları halâ neferdir. Sonra «Hayır mağlûp oldun» demişler. yasının en zalimane hücumlarına karşı. Ermeni ve emsali Rusya'dan kaçanlar ile de bu babda görüşmüş. Yunanlılar Konya'ya doğru ilerlemişler. Taşnak. Bu da devleti bir çiftlik gibi kullanmak demekti.. Mustafa Kemal bu hususta (S-366) Bekir Sami'nin aleyhinde. Kalorifere bakan. nakliye vasıtaları. Buraya gelmiş. Müdâfaa-i Milliye vekâletini kendi çiftlikleri zan eder ve kullanırlar. Fransızlarla.. Ama ne gelmiş?!. Hattâ adî bir uşağımız yok. Kendisine Antalya Mal Sandığından sekiz bin lira kadar da bir para vermiş. Ecevit'e gidip olurmuş.. Romanın azametli devirlerinin muzaffer kumandanları gibi. Burası inebolu Kastamonu yolu üzerinde çam ormanlı bir yerdir. Ankara'ya geldiğimde öğreniyorum ki. erkânı harbiye. Ankara'ya avdetimde meb'uslar bundan şikâyet ediyorlardı. Bizim as-kerlerdeki azamet kibir müthiştir. Ekmek peynirle karnımızı doyuruyoruz. Mevsim yaz. Çok defa Hey'eti Vekile'de geç kalıyoruz. muhafız ve hizmetçi neferleri ile beraber gelirler. Paris'te Gürcü. mevki kazanacak. Maiyetinde yaverler. Bekir Sami'nin kanaatinde ve onu takdir ediyor. Refet kızmış. emirber neferler. ve istibdad dün. Lozan'dan Mustafa Kemal'e böyle elkab ve serlevhalı telgraflar yazardı. Bizim kumandanlar. Sonra da yazdı. Galiba Mustafa Kemal'in şahsî emriyle yapmıştır. Şurası muhakkak ki. Sonra da ric'at etmişlerdir.

Sade yüzüne baktım... Cevap vermedim.. bununla Almanya'dan cephane alınacağını söyledi. 1921 yılı Nisanı içinde süratle Bakü'ye doğru iniyoruz.. Baku'den Rostov'a kadar bunu işitirdik. «Hadi!» diyorum «Ne duruyorsun?» Nihayet: «Ya-pamıyacağm» şeyi ne söylüyorsun?» Bak ben sözümün eriyim» deyip kendisine ağzıma gelen küfürü ettim ve sonra da «Hadi bir lâf söyle! Seni şimdi tepeleyeyim. ilh.» dedik. Rostov'dan itibaren Bakü'ye kadar istasyonlarda ora halkı Müslümanlar geliyorlar. parçala!» dedim. Sorduk. Fena kızdım ve içimden «Tamamdır. Ama nasıl yapıldı? Onu unutmuş gibi duruyor. millete zarar olacaktır.. İşte bu ilânla onun hayatı bitmiştir. kendisine uzattım. Biri şimendifere yanaşmış. gider. Müthiş bir gurur.. Beni bıraktı.» dedi. Hem yanaşsa da ne olur? Gitti. Ne (.000 lira teslim ettiler. Nihayet Hükümet Bekir Sami'nin resmî bir vazife sahibi olmadığını.. Yusuf Kemal artık büsbütün azamet satıyor. Almıyor ve duruyor. muahedenin ruhu ve gayesi. Bir lâf dahi yok. Zavallı ne bilsin! Bilse yanaşmaz. kafanda parçalarım.» dedim ve sebebini sordum.» dedim. Nahcivan. inkâr etti. Derhal başını kaldırdı. Bir çok top.... Ve artık Yusuf Kemâl'le selâm ve sabahı kestim: Bir vagonda. ANKARA'YA DOĞRU Moskova'da hazırlandık. Nihayet kendileri bize 400.. Bakü'ye yaklaşmaktayız. veremeyiz. Bir gün bir istasyona geldik. bir tabak aldım. Lehistan. Baku ve mektuplar dercedilecek. Bu da siyasetimize muzır bir şey. Bizde muhacir olarak gelip yerleşmiş Abaza. ilh. Bunlar Çerkez.. Türkü öldürmek .»dedik.» dedim.. siz yolladınız. Bana kızdı ve «Tabağı alır.. Müslümanlardı. «Göndermedim.» deyip. Bu iş böyle bitti. Moskova'ya gidişimizde de Tiflis'den Bakü'ye. Devlete.. Halinde büyük değişiklik var. 171 yüz bin lirasını kendisine bırakmamızı. Ama fena sinirlendim.. öyle tavırlar takındı ki. mitralyoz. Şaşılacak şey. gülle. Başımı da uzatıp tuttum ve: «Al! Hadi bakalım.. Yusuf Kemal ile ben: «bize böyle hiçbir iş'ar yoktur.. Gönderilmedi. yerde bastığım toprağı eğilip öpeni gördük idi. Seyfi de bizimle beraber.. ilh. her yaptığı şeyin şahsî olduğunu ilân etmeğe mecbur oldu. bu halde bulunmak güç oluyor. Biz Rusya'da bu kadar ay ve koca bir muahede yaptık. Zaar muahedenin yapılmasından. Silâh patladı. parayı muhafaza eden Rus askerlerinden biri iki kurşunla herifi yere yıkmış. «Nerden öğrendin?» dedi. Vagonlarımızın penceresine yanaşıp: «Bizi ne vakit kurtaracaksınız?» diyorlar. Çerkez. fişenk de alındı. Rıza Nur'un notu: Buraya Sinop'taki notlar ve muahede dercedilip. Bunlar gazetelere geçmiş. Yüzüne vurmak sırası geldi. Çeçen. konuşuyoruz.... Lezgi. tüfenk. ne olacaksa olsun. Ruslar tabiî fena alınmışlar.Hattâ Antalya Mal Sandığından sekiz bin lira harcırah da verdiniz. Asetin. o. Ali Fuad yarım milyon altından (*) Yalancılık ve yolsuzluk ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. dört bin lira aldık. Biz Ruslar'a da: «Yarım milyon Ura tesellüm ettiğinizi imza edemeyiz. Bana pek fena muamele ediyor. bilhassa Çerkez ve Abaza baş düşmanımız. almış. Parayı sandık sandık vagona yerleştirdiler. ittifakı siyaseti için uğraşmağa başlamış.»dedi. Asetin. Ruslar Türkiye'nin dostluğunda şüphe ve Fransızlarla aleyhlerine ittifak yaptığımıza kanaat edip Ankara'yı sıkıştırmağa başladı. Bizden habersiz Ruslar'a gitmiş. Mustafa Kemal'in böyle (. ben.) izamı ve inat ile devam ettiği siyaset neticesini göstermekte gecikmedi.devlet malım nasıl verir?. Bu miktarı-Yusuf Kemal imza etti. Otuz kırk kişilik de müsellâh bir muhafız müfreze verdiler. «Yok.) adamdır!. Bekir Sami'nin diplomatlığı uğursuzlukla doludur. Hem pek fazla. Acera. Trene bineceğiz. Seyfi.. Sinirlendikçe sinirleniyorum. Ben bir gün Meclis koridorunda Mustafa Kemal'e: «Bekir Sami gibi biı adamı nasıl bir daha Avrupa'ya gönderdiniz Yine orada potlar kıracaktır. Bir gün yemek yiyoruz.. Bilmem ne idi hatırlayamıyorum. Bekir Sami bu sefer de yine Türkiye işi yerine Paris'te sırf Asetinler'in istiklâlini mucip olacak ve evvelce Tiflis'te başladığı Rusya aleyhine Türkiye.. savuştu. Bu adam yeni Türkiye'nin ilk diplomatı ve bütün hasılatı muvaffakıyetsizlikten ibaret biridir..Kendi gitti. Hattâ istasyonda kendimiz. tahammül mümkün değil. Bunlar da muhtelif yerlerden sevkediliyor. Yağma Hasan'm böreği.

Yusuf abes ile meşgul oluyordu. Bu sarih bir haksızlıktır. fakat çare yok. Hayret içinde kaldım. «Çeka idaresine götürecekler. Bizdekiler müthiş hatâda.Bunlar denkler teşkil etti. Bir millet ve devletin selâmeti bundadır. kadın bindik. Bir iki kat tüle bürünmüş. Memduh Şevket vasıtasıyla bir çok halı satın aldı. ama yaptım. Düşündüm.Anladık. kadîm ahaliden değiller. istasyona Hariciye Komiserinin otomobili ile gideceğiz.» dediler. Ben sinirli bir adam oldum. Batum. Sebep hep Yusuf Kemâl'e kızgınlığım. Celbettikleri Behbud Şah Tahtenski'yi celselere sokmak için uğraşmışlar. Oradan hareketle Tiflis'e geldik. Bir gün sonra kadın mümessilin kartı ile otele geldi. Yusuf. Ben. sonra Trabzon. Batum'a inip. Azerbaycan'la muahede yapmak istiyor. Üçdört silâhlı adam. Ordu ve Samsun'u göreceğim. Yusuf Kemâl birşeyler yapıyor . Pek terbiyeli adammış. Buraları henüz görmemiştim. Gürcüler'in asıllarının eski Arnavutlar olduğu fikrinde. Ben Tiflis. Baku. Harb-i Umumide Sankamış-Erzurum şimendifer hattını da bu yapmış. Herhalde bîtaraf düşünen biri Kafkasya'dakilere hak verir. Ve bizden meded bekliyor. Gücendirdiğime pişman oldum. Gittim. Palavracı Kâzım kaçınca yerine Şark cephesi. haklarıdır. «Affet Kabahat benimdir. budur. Hariciye komiseri Şivanitze adında bir Gürcü. Bu zât geldi. Terbiyeli bir zabit. Gidiyoruz. Halbuki Kafkasya'dakiler bastığımız toprağı öpüyor.» deyip af diledim Bakü'ye geldik. Trende vakit geçiremiyorum. haremini istiyormuş. Düşündüm. Şark Cephesi yazıyor. İstiklâli Kafkasya'da asıl vatanlarında istesinler. Yaptığım şey çok haksızdır. Bize hizmet eden birinin haremi. başka türlü yapılamaz. Türkiye de onlara yardım etsin. Sokakta kalıp misafir edilmişler. iyi bir adam. Ruslar Azerbeycan'ı Moskova'daki muahedeye iştirak ettirmek istiyorlardı.» diyorlar. «Bunu beraber götürür müsünüz?» dedi. £ski nasyonalist hükümeti istiyorlar. Vaktiyle Batum limanı mühendisi imiş. mümessillikten Ba173 jf. Yahut Çerkezler Türkiye'den hicret edip gitmelidir. «Ne istiyorlar?» dedim. Buna diyecek yok. Yusuf Kemâl'in suratına bile bakmayıp ayrıldım. sokak . Hayat ve baka kaygı ve şevki tabiisi ile Türkiye bunu istiyorsa Çerkezler hak vermeli ve kabul etmelidir. hemen gidip. Çünkü. Ben Tiflis'te kaldım. Türk gibi düşünmek lâzımdır. Ruslar'dan kaçmıştı. 172 tum'a giden bir mülâzım. Hem ne hakla Türk toprağında istiklâl isteyebilirler? Henüz ellialünış yıllık bir misafirdir. Stalin'in akrabasından imiş.istiyorlar. Bu hususlarda görüştük. Tamamiyle haksız olan benim. kolayını bulup göndermekliğimi emrediyor. Makulü bunun. bizi soyacaklar mı?» dedim. Hükümet hesabına çalışıyor. Rize. Seyfi ile konuşuyoruz. «Çeka» dediler. iskambil oynuyoruz. istiklâl istiyorlar. Eşyanızı buraya yollayın. zevceme aldığım kürklerden başka bir şeye malik değilim. Türkçe söylemek. Hemen Batum'a ineceğim. haksızdım. «Acaba eşkıya mı bastı. «Kars'ta bir Gürcü mühendis vardır. Bir aralık otomobil durdu. Türkiye de oturunca. Hüsanıeddin adında bir binbaşı göndermiş. Başka vasıta yok. Biz mâni olmuştuk. Bir gün oynarken hiç yoktan adamcağıza fena sözler söyledim. yüzü iyice fark olunamıyor. bizsiz onların istiklâli olamaz ve yine istiklâlleri bizimle devam edebilir. Şimdi ev sahibine: «Sen defol! Evde biz oturacağız. ona Rus dolayısiyle ebediyyen veda ederler. Moskova ve Petersburg'dan topladığım kitaplar ve kendime. Hakikatte Ruslar'ın elinde. Öylece oldu. «Peki!» dedim. En mühim işler Ruslar'da. Gürcü milleti pek nasyonalist. Yusuf Kemâl parayla Kars'a gitti. tabancaları elde otomobile sıçradılar. Düşündüm. Ben artık meşgul bile olmuyorum.» dedik. Fakat bizi yıkmakla istiklâl almak şöyle dursun. Bunun imkânı olmadığı evvelce anlaşılmıştı. Siz de yarın şu saatte hazır bulunun. Ne çare mesele hayat meselesidir. Tiflis'te yapacak bir şeyim yok. Sordum. Azerilerle muahede tabii olmadı. Hem de Seyfi'nin terbiyesini bozmaması beni büsbütün utandırdı. ÇEKA BELASI ' Şimdi Gürcistan bolşevik bir cumhuriyet. Gürcüler'in en iyi müverrihi imiş. «Peki! Yarın gideceğiz. O kadar fena şey söylediğim halde Seyfi hiç birşey söylemedi. Oradan da Kavak-Çorum-Anka-ra yolunu yapıp bu mıntıkayı da görmüş olacağım.

Benimle Batum'a gidecekti. Ben bir murahhasım.ortasında rezalet. bir şeyi yok ise. ben hazır olmadıkça bu bavulu kimseye verme! Bunda devlet esrarı vardır. Eğer bu adamlara teslimiyet gösterirsem. kâğıdı gördünüz. Baktım beni takip eden de yok. «Bu değil kendi kağıtlarınızı» dedi. Sizin cebinizde dursun. Diplomatik muafiyetim var. o vakit geri dönmek de pek rezilâne olur. bizim zabite benim el çantasını verdim. Namus meselesidir. Bütün evrakımı alırlar. Cebimde rovel-verim var. durdu. yine cüzdanı cebime koyduktan soııra.. Kadını ayrı bir yere almışlar. durdu. Bunu vermemek de benim vazifemdir. kulpuna yapışmış. Belki vesikayı vermek diye elimi uzatıp mezkûr kâğıdı alıp cebime koydum. Acaba fena bir şey mi var? Yoksa bu işe bu kadm mı sebep? Nihayet «Baht işi! Hayatın bir geçit yerindeyiz. lüzumu olur» demişti. Ben de ceketimin cebine koymuştum. yanınızdaki kadın içinmiş. 174 POLİSİYE BİR VAK'A c ' ' -• r. Başka çare yok. Beni yukarı çıkardılar. Zabiti. Biraz ferahladım ve zemin kata indim.». düşündüm. Çünkü bu şimdi Türkiye Devleti'nin izzeti nefsimeselesi oldu. Ne yapalım?» dedim.» Dediler: «Tevkif etmedik. Galiba bunda bir şey var dedim. Bu da cesaretle olacak. Kadın bana otomobile binmeden evvel iki açık mektup vermişti. Oturan herif Fransızca bilmiyor. Açtı. ceplerimi ararlar. Cüzdanımı çıkardım. «Ben gideceğim» dedim. Bir kaç kelime türkçe biliyor. Kadının bir sandığı var. Şiddetle göğüs vurup birbirinden ayırdım ve kapıdan çıktım. Muahedeye muhabereye ait bende ne kadar evrak varsa. hısımım akrabaya selâm sabahtır. Güya sordu: «Sizin için değil. içinden bu kâğıdı alıp. Çeka'dakiler ya ben giderken önüme dururlar ve tabancaya davranırlarsa. müthiş bir contre revolutionaire'mış» dedi. Düşünmeli ki. Benimle geliniz. «Biraz oturunuz.. Tabanca ile önüme dururlarsa çekip «Dokunmayın.»dedi. nasıl dokunuyorsunuz?» dedim. sizden bu kadını da isterim. Ama ölünce alırlar. «Ha şimdi tabanca sesi gelecek» diyorum. Ondan bile korkuyorum.» dedim. İçin hop hop ediyor. Dokunmayın diyor. Hayat ile ölüm arası gözüme gözüktü.» dedi. Uzun bir merdiven. Bir kapıyı geçeceğim. Doğru yandaki binaya gidip Hariciye Komiseri Şi-vanitse'yi gördüm ve ağır bir lisan ile bana yapılan işten şikâyet ettim. Yerinden hiç kımıldamadı. Zabit hakikaten erkekmiş. «Fena bir şey değil. Bu ân hayatımın en mühim ve nâzik anlarından biridir. Baktım tabancaları ellerinde değil. Hepsi Yusuf Kemâl'dedir. işin vahametini asıl şimdi anladım. bir şey yok. Bavullarımızı da oraya koydular. «Bende başka kâğıt yoktur. Ötekiler aşağıda bir odada kaldı. Ben Türk-Rus dostluğu için bu . Doğru zabitin olduğu odaya girdim. «Gidemezsin!» dediler. Biraz oturunuz. Kadının bir şeyi varsa diyeceğim yok. Hemen oradan inmeğe başladım. Ama bunlar Ruslar'dan kaçmış olduklarından yazanlara mes'uliyet gelebilir. Bavulu dizlerinin üstüne koymuş. Moskova hükümeti bize Komünist Merkez-i Umimi'sinden kılımıza hatâ gelmemek suretiyle bütün Rusya'da serbest dolaşacağımıza dair birer vesika alıvermiş. Ve bavulu açarlar. «Aferin! Ben şimdi geleceğim. Elbet arasınlardır. «Peki. Koridordan yürüdüm. benim Rusya'ya ait notlarım. Türk zabiti olduğunu ispat et! Başka eşyayı ne yaparlarsa yapsınlar.. Dedim ki: «Size rica ediyorum. Buradan çıkmak ve bavulu kurtarmak lâzım. Öteki odaya gitti.» dedim. Bizi Hariciye Komiserliğinin yarımda olan Çeka dairesine soktular. muahede esnasında olan muhaberatı öğrenmek ve şifremizi halletmek olacak. Oradan çıktım. O. Fakat bu adamlara pek zorunu gösterirsem belki cesaret edip cebrî bir iş yapamazlar. Koridorda tabancalı bir takım herifler dolaşıyor. Ben de kabul ettim. okudu. Heyhâd!. Gitmemek olmaz. Şimdi kadının mektupları aklıma geldi. üstüne eğilmiş duruyor. Dedim: «Oturmam. Onu da tahliye etsinler. Maatteessüf adı hatırımda kalmadı. ne yapayım?. Aldırma!» dedim. Bir herif oturuyor. eşyamızı verdiriniz. sorayım. «Evrağmı ver!» dedi. Olsa bile vermezdim. kan olacak!» diyeceğim. Haricî bir mesele çıkmasından çekinirler. Zorları evrakımı alıp.'"c Sert sert dedim ki: «Gidiyorum!» ve yürüdüm. «Bunları saklayın. siz beni tevkif ettiniz. Ucunda ölüm dahi olsa bile vermemeliyim.» dediler. Benden nasıl kâğıt alabilirsiniz? Hem siz kimsiniz? Size Merkezi Umumi emrediyor. Seni göreyim. Kimseye vermemiş. Bu da bir ümit... kağıdı herife sundum. Moskova'dan çıkacağımız vakit. param hep bu bavulda: «Her ne pahasına olursa olsun. Yukarıda beni bir odaya soktular. Kadın bayılıp yıkıldı. Önüme iki kişi durdu. Kusur diledi: «Yanlışlık olmuştur. Bunda ne var? Eşyasını da aldılar. Bunun hesabım soracağım. Yarıya kadar indim.

Otele geldik. Bir sürgün gibi. Bastonumla onları da uğraşa uğraşa lağıma yolladım. limon. Portakal. Sahiden acar insanlar. Kenefe attım. Bir Tarafı türkçe. kadını bıraktık. kadının bana verdiği mektupları yırttım. Ruslar bunları bir taburla muhasara etmişler. iri boylu. Şimdi kadını almak. Konsolos Deli Fahri. Ölümü göze alıp cesaretle yürümeseydim. Gayet Müslüman adamlar. diğer bavulları aldım. istiklâl veya iltihak istiyorlar. Bir eve. Kışı yok gibi. Gürcü Menşevik hükümetiyle iyi olduğundan şimdi. Batum cidden güzel bir şehir. bilhassa şifre ellerine geçecekti. gürbüz. Ruslar imar etmişler. Aynı yol boyunca kaim borular da döşemişler. Bakü'den petrolü bu boru ile Batum limanına akıtıyorlar. Bu gazetelerin koleksiyonlarını kendisinden aldım. «Bir sızıltıya meydan vermeyiniz. Batum iki dağ arasında olduğundan sert rüzgârları görmüyor. Fransa'nın Nis'ine benziyor. su yok. Ruslar başıma bu işi getirdiler. muallimi gördüm. Güzel bir liman yapmışlar. Eve vardık. Bu kadını bıraksınlar. fakat aynı zamanda nasyonalist bir Gürcü. Hasılı kadının benimle Batum'a gitmesine müsaede de aldım. Bu zâtı çok yıllardan beri tanırım. Birkaç Rus askeri öldürmüşler. bir mülâzım beş nefer koyup gitmiş. Batum'a vardık. Hasılı Batum. şimdiki . Eskiden Batum kamilen bunlarla meskûndu. bir kısmı gitmedi. Moskova'dakileri tanıyorum. fakat Gürcüler Türkçeyi kaldırıp. Devletin esrarı. Dedim: «Böyle bir kadın da var. Esasen Batum'un eski ve büyük bir ailesindendir. BATUM Anlattılar: Bizimkiler Batum'a girince arkasından Rus askeri de girmiş. bir tarafı Gürcücedir. Bastonun ucu pislendi. Beni Ahmet Bey adında birinin evinde misafir ediyorlar. Suyu çektim.kadar çalışmış bir adamım. Ahali ekseriyetle Acar. Buna Menşevik hükümet çalışmış. Konsolos'a telgraf çektim. Keza hurma ağaçları. Türkçe mektep açmışlar. Sonradan Hıristiyan Gürcüler de gelmiş. Suyu çektim. Aynı zabit de beraber. Onu da çıkardılar. Bu kelimeyi büyük hakaret sayarlar.»dedim. bavulu. Ruslar onu Batum'dan Tiflis'e götürmüşler. Eşyayı. hele villâ ve bahçeler. Nihayet mülâzimleri gelip neferleri alıp götürmüş. güller ve çiçekler içinde. Bu bahçelerde dilber villâlar var. pehlivan adamlar. Batum'a yollamı-yorlar. Hele etrafı bahçeler içinde. Hemen apdesthâne-ye girip. Ahmed Bey'in yeri var mı? Ailesiyle beraber oturtabilir mi?» «Vardır» dediler. istanbul'da idi. Ruslar Bakü'den Batum'a yâni bir denizden bir denize şimendifer yapmışlar. Ruslar öleceksiniz teslim olun demişler. Sonra Itlihadçılar gücendirmişler. Sançakbeyzâde Mehmed Bey Tiflis'te. Batum'a doğru yollandık. Geldiler. Akşam da olmuştu. Bizi aldılar. Ertesi günü Şivanitze'yi yakaladım. Saffet ırzına geçti. Sinop'ta kütüphanededir. Ruslar'dan da yerleşenler var. Burada bunlara Gürcü derseniz size kurşun atarlar. Tenekeleri gaz ile doldurup hemen yine orda vapura yüklüyorlar. Gürcüce ve Türkçe de biliyorlar. tedrisatı Gürcüce yapmak istiyorlarmış. iyi işliyor. İmanlı bir Müslüman. Ben gezmeğe çıktım. Af diledi. Bu sebeple bizim Karadeniz sahilindeki bütün şehirlerimizden daha sıcak. Geçen sefer Memduh Şevket bir kadın verdi. Bunlar yine harbe devam etmişler. Bir kısmı gitti. Muz ağaçlan her yerde var. Bu da pek fena neticeler verirdi. Limanın rıhtımında boruların musluklarını açıyorlar. Zabiti. Onu işbaşında olan Gürcü ve Ruslar'a yolladım. Çay yetişiyor. rezil-ü rüsva olacaktım. Yine aldırmamışlar. Bindik. «Nedir bu başıma gelenler» diye kızdım. Bizden de muallim getirmişler. Fakat muz ve hurma meyva vermiyormuş. Batum'a kaçmış. Bahçelerinde memaliki harre nebatatı ve çiçekleri bile yetiştirmişler. Bunlar silâhla mukabele etmişler. Mektebi. Güzel sokakları ve evleri var. Bunlar. Batum'a getirmek lâzım. Hemen kadını ve eşyasını 175 alıp yine aynı otomobille trene vardık. Beraber Çeka'ya gittik. Kendisi bu babta mazeret beyân ediyor ve aleyhdarlık etmediğini söylüyor. Şimdi Batum'a izin almalı. Bizde Acarlara Gürcü derler.» «Peki» dedi. Derhal yazacağım. Türkiye aleyhine orada gazete de çıkardı diyorlardı. Bir de teneke ve tenekelerin konduğu sandık fabrikası var. Aşırmak çaresini orda düşündüm. Bu sefer Tiflis mümessili verdi. mandalina dolu. Ruslar bunlara teslim olun demişler. Şehirdeki evlerin çoğu. Bu sefer Çeka'nın başı bizi karşıladı.

Bu da böyle. Acarlar vasıta-sıyle karadan yollamayı münasip gördü. . öteye beriye koşuyor. Güzel bir evdi. Hiç dikkat etmemiştim. fakat arada hükümet bir ticarethaneyi basıp ne kadar altın para bulursa müsadere ediyormuş. kadınları fevkalâde güzel. Tiflis'te bu kadının üstüne güzel yokmuş. hele yüksek tabaka var ki. öldürür müsün? Bu adam Ruslar'dan kaçmış. Büyük bir palet oynadılar.«Peki» dedim. Buradadır. kirpikler ok gibi. üçer..» Bu zât bizim Arhavi'li. Oradaki gümrükçü ve nöbetçilerle işi düzeltti. Paris'te operada arada Rus balesi olur. Eşyayı. bununla bolşevik olmadıklarının aşikâr olduğunu söyledim. Selâmet. Sevindiler. sarışın. Misafir olduğumuz hâne de babasından kalma imiş. Ahmet Bey'in de bir iki defa. Anlattılar: Ruslar girince hapishaneleri nasyonalist Gürcülerle doldurmuşlar. Diyor ki: «iyi ticaret ediyoruz. Bolşevikleri hiç sevmem. fakat buradaki hepsine üstündü. Sordum anlattı. Mahpuslar. Derhal Kâzım Karabekir'e telgraf çekip «maiyetinde çalıştırdığın Gürcü mühendisin haremi.. kadın.. Eşyasmı eşyama kattım. Bir kavuşsam. Heyecanlı bir saatten sonra vapur kalktı. büyük zengin olmuş. Fakat kazandığımızı elimizden alıyorlar. Ahmet Bey'in bir ticarethanesi var. sefalet.. Muhtelif milletlerden seleksiyone olanlardır. Bunu severdi. Harpten evvel Viyana'da idi. beni ve kadını da geçirip vapura koydu. Ahmed Bey'in evinde ben. Şehre çıktık.. Dedi ki. Anası Polenes. Şimdi ölür müsün. sarışın. siz delâlet edip karısını istetmişsiniz. Gittik. Ahmet Bey ilk yemek yiyoruz. mavi gözlü ve sarı saçlı olanlarda kaş ve kirpik az oluyor. ingilizce de biliyor. pek kolay oldu ama. Ben en güzel kadının Viyanalı olduğunu zannederdim. sanki süt. açlık.» dedim. Meğerse Rus imiş. hem bir Türke bu hizmeti yapmak vazife-dir. Ben kocamı çok severim. Bir taraftan da Çeka kmyormuş. Bu karşımdaki kadında ise kaşlar yay. Cevap: «Mühendis mahpustur» Meğerse sonra bolşevik olduğu şüphe edilerek tevkif edilmiş. Pet-rograd'ta bir opera verdiler. Ve birkaç tülden görünmüyordu.» Trabzon'a geldik. Parası yok. diye yazdım. Dediler ki bu adam Çeka'dır. Tuhafı şu ki. koridorda bir zabitle geziyordu. Herkes koşar. Konsolos Deli Fahri ile kadının kaçırılmasını konuştum. Bari şunları müsadereden kaçırsam. Ben de bakıyorum Ahmet Bey de hayran. rıhtıma geldik. Tuhaf. Misafiriyim. Ahmet Bey'in parasını üstüme aldım. Sizin muafiyetiniz var. Hayran oldum. Tiflis mümessili tarafından refakatimle gönderildi. Olmaz dedi.Bolşevik Gürcü Cumhuriyeti de çalışıyormuş. Kadın da yanımda. babası Rusya'daki milletlerden biri imiş. Edebiyata âşinâ. Bizim Moskova Muahedesi'nde kendilerine muhtariyet verdiğimizi. Tetkik ettirdi. Görmüştüm. En iyi vasıtanın benimle ve vapurla olduğuna karar verdiler. Sülün gibi boyu. Adetâ kuş gibi uçuyor. Bizim eski şairlerin tarifi: Âfet-i devrân. Kaatil insanlar. «Biraz altınım.» dedi. Bunları Trabzon'a filancaya götürür müsünüz? Başka türlü yollanamaz. birkaç da halım var. Ne güzellik! Galiba Rusya'nın en güzel kadını bu imiş. zaruretten bunların kaybolduğunu Viyana'da gördüm. Karıyı aldı. Bu tiyatroda bir pek güzel kadın. Harpten sonra açlıktan. Ve başımıza geleni bir nebze anlatıp.. Babası vaktiyle Batum'a gitmiş. Adetâ âşık. valilerin ve emsalinin kendilerinden yapılacağını söyledim. Dünyanın en güzel kadınları. Kadmı bir Rum dul kadının evine pansiyoner koydum. Sofraya yüzü açık geldi. iyi ticaret yapıyor. Kocasını itham edip öldürdü. 177 Kendini almak üzere zevcini gönderiniz. süt gibi bir deri. Şimdiye kadar kalın tüller içinde idi. fakat bir sınıf. birçok binaları varmış. O esnada Ruslar hudutta sıkı tarassut yapıyorlaşmış. Bir de ne bakayım. ticaret yapmış. Rus köylüsü Tatar suratlıdır. Konsoloshanede becerikli ve Tatarlar'dan biri var. beşer-yüz altınını almışlar. Uzun boylu. Anapa'ya kadar sahillerde şubeleri. millet meclisleri olacağını. Sonra da herifi hapsetmişsiniz. «Siz olmasaydınız benim hayatım tehlikede idi. Kadın sevincinden çıldırıyor. ya şimdi vapuru basarlarsa. Sonra öğreniyorum ki. bir hükümet reisleri. Gürcistan'da 176 " da dükkânlar kapanmamış. salgın hastalıklar içindeymişler. ak tenli. Moskova'da da güzel kadınlar görmüştüm. Kadın Fransızca. beyaz. Hele ana ve babasından biri Lehli ise emsalsiz güzel olurlar. Şehirler de kısmen öyle. dolgun etli. fiyatlar fırlar. italyan vapuruna biniyorum. Zavallılara türlü engeller çıkarıyorlarmış.

Tereddüt etti. O esnada Türk doktor kaza ile gitmiş. Sonra ikna ve razı ettim. Bunu yapmak için insan ahmak olmalı. minyatür Avrupa şehri olmuş. bir bir zevcine söyledi. Mustafa Kemâl'in (. Ufak bir bavul ileyim. değirmi çehreli. Bir iki defa yemeğe davet etti. Hazırlara: «Şu fellâhlar bize bu Harbi Umumîde neler yaptılar da halâ bunların mavallarını dinliyorsunuz. Ama vatan işi başka. Sinop'a gelmiş. yorgam tepiyor. Eşyamı evrakımı karıştırmış.. Baktım ziyafette bir de Arap var. biraz vereme müsait galiba. Göremedim. İnebolu mebusu olup Samsun reji müdürlüğüne gelmiş olan Rüştü Bey ile görüştük. Birçok yerleri yıkmış. Bu zât pek iyi bir adamdı. «Delidir» dediler. O.. Kim olduğunu sordum. Kâhya da debdebesinde Müdâfa-i Hukuk Cemiyeti bana bir ziyafet de verdi. Reisi Ahmet Bey'dir. Malta'dan kurtulmuşlar. bu şiiri bulmuş... şişmanca. Giresun'a mahsus. Vakıa on yıl muhasım saflarda bulunduk. bunların cebine para koyuyorsunuz?!. Tiflis Güzeli diye bir şiir yazmama sebep oldu.. Günlerce ağlamış. Giresun'dan Samsun'a geldim. masallar anlatıyor. Sordum «Osman Ağa dinamitle yıktı» dediler.. çirkin. Pandomima.Ufak yabanî çilek. Ağa tertibini yapmış imiş. firar etti derdi.. Heriften sıkıldım ve iğrendim. sanki kesilen bir serçedir. Meclis'te ikinci grupta idi.)lerine tahammül edemeyip mebusluğu terkederek bu memuriyeti almıştı. Üstlerine bir yorgan örtmüşler.. lşiürdim. Oğlu vapura dağ çileği getirdi. Ya Gerze'deki Harbioğlu'na ne oldu?. Bir otele indim. Bu Topal bizden daha iz'anlı nasyonalist. o sizin Giresun'daki âbide ne oldu? dedim. O evde Rum'u öldürmüşler. motor tamirhaneleri yaptırmış. Kendisine: «Diyarbekir'e gidip ne yapacaksın? Vatana hizmet lâzım. Bu böyle devam ediyor. Ziya açıyor. Samsun'dan Ankara'ya Hilâl-i Ahmer'in . Bu kadın gittikçe bana te'sir etti. Ziya. bir deve kervanı. Tabii Türkler hakkında iyi bir fikir hasıl etti. kıyametler koparmıştır. Kadına el harçlığı da bırakıp vapura bindim. ZÎYA GÖKALP Otelde Ziya Gökalp ile sabık Adana mebusu ve îttihadçıların sergerdelerinden Ali Münif var. Kadın. Giresun'da Rumlar'in harpten evvel yaptırdıkları muazzam bir âbide varmış. evrakımı Sinop'a yolladım. Siz sormazsanız. Osman Ağa'nın burada da dirayeti gözüküyor. Memleket ondan istifade etmeli. Bir aralık belediye reisi olmuş. halis Türktür. Ziya kızıyor. Zavallı!. Lâf ağzından damla damla çıkıyor. «Peki» cevabını aldım. kürkleri. Ziya Gökalp'i şahsan da şeklen de ilk görüyorum. bücüş. Yalnız pek az konuşuyor. Giresun bir küçük. Kadın yine örtüyor. Öyle tabiî söylüyor ki.. Inebolu'lu. îşte insan bir taahhüde girerse. Çünkü ben Ankara'ya gittim.. firar etmiş!» dedi. Yaylılarla. Bir daha bu dürzüleri şehrinize sokmayın!» dedim ve^ çıktım gittim. Giresun'a çıkıp gezdim.. zararlara da uğrar. Bu da kâr. Benim duracak vaktim yok. müşkülât karşısında bırakıvermediğimi. hep somurtuyor. haremi ve kızıyle bir yaylıda. Kitapları. dalgın. Seni Ankara'ya götüreyim» dedim. Heykelin hepsini alıp götürdü. Ahmet Bey'in para ve halılarını da bir sened mukabili birine teslim ettim. Arada haremi yorganı Ziya'mn üstüne iyice örtüyor.. TRABZON'DA Trabzon'da bir iki gün kalabildim.» dedi. namuslu yürüyünce böyle belâlara. Alçak boyluca. «Ha. Geniş bir rıhtım yapmış. Ağa'nın menkıbelerinden olarak zikredeyim: Bir gün Ankara'da Ağa'ya rast geldim Ağa. hareketleri yavaş biri.. Osman Ağa bunu hastayım diye evine çağırmış. Sorduk. fakat misk. Ben de güldüm. Giresun'da azılı bir Pontuscu doktor varmış. Bu şiir sonra refikamın eline geçmiş. O da güldü. alnının ortasında kurşun yarası olan.Tahliye ve izam edilmesini rica ettim. Bir takım zırvalar. Daha on metreden misk gibi kokuyor. Eşrafı gördüm. muntazam sokaklar açmış. Halbuki ben kadınla bir münasebete vakit bile bulamadım idi. Aferin. Daha Giresun'da böyle şey olmamış. Kıymetli adamları iş başına koymalı.. Orada duramadım. beraber Ankara'ya gidiyoruz. gözleri sönük ve derin. benim kendini kahramanca müdâfaa ettiğimi. Aileleriyle memleketlerine gidiyorlar. fakat pek sinirli. Kadın eciş. Şehri gezdim. halâ bunları besliyor.. Ziyalttahadcılar'ın içinde yegâne bir düşünür kafa ve âlim bir adamdı. Kurnaz Rum emniyetini te'min için bir Türk doktorunu da alıp beraber gelmiş. önümde uzanmışlar. «Dehşetli bir deniz oldu. Bu adam öldürdüklerine öldürdüm demez. esmer. Bir yere geldik. Ramazan imiş. Ben de bu hallere gülüyorum. Giresun'da Ağa'nın kardeşi bana ziyafet verdi. Yüzü hiddet şeklini alıyor ve söyleniyor.

Dediler ki: «Gitmeyin. Nasıl olmuş. Beraber gittik. Galiba ondan da hevesi geçti. Bir mahsûl meydana getiremedi. geldi.gönderdiği malzemeyi götürüyor.» dedi. Lâtife hanım: «Siz Suat Bey'i sevmiyormuşsunuz. Muhtar Bey getirtmiş. «Beyefendi böyle iş olur mu?» dedi. «Kaçtılar. Bu yetmiyor mu? Yine: «Veremem» demiş. kışın oturacağım. Doğrudan doğruya müdürleri çağırıp onlarla görüşüyorum. eşya benimdir. Hariciyeye müsteşar yapmış.. Adamcağız şaşırdı. Hilâl-i Ahmer bazan bunların arasında mitralyöz dahi göndermiştir. Ankara'ya geldiğim vakit Hariciye ' Vekili idi. «Hariciye Müsteşarı. Baktım olmuyor. Yusuf Kemâl'in mesleğidir. Derhal polise ve adliyeye müracaat ediniz. Bir büyük halı eksik. iş için de bir defa çağırmadım. sokakta kalmışım. kira da vermeyerek şimdiye kadar bedava oturmuş. demek bunlar zorba ve eşkıya. Eve gidip asma kilitlerini kırdım. iktisad Vekilliği etti. İkisi çifte kumru gi-bilermiş. «Türkiye'nin iktisad mütehassısı olacağım. 178 179 adıyla meşhur olan bu zatı. avukat yalnız siz değilsiniz ya. Bir avukata gittim. isteseydim geçen seferki vekâletimde yapardım. hem ev sahibi ben. Suat onu Hariciye'ye kâtip yapmış. Mebuslardan birini yolladım. Bir saat sonra da halı geldi. Şimdi sayfiyedeyim. o da Diyarbekir'e gitmiş. Olmaz olur mu? Malımı istiyorum. İlerde eşkıya var. Ankara'ya vardık. Hadin artık gidebiliriz. Sahiden iyilikten maraz hasıl oluyor. Baktım odalar kilitli. kendisi bağdadır. Aç şunları! dedim. Cevapları «Ev ve eşya bize lâzım» Ha. Yahudi. «Ben bunu yapamam» dedi. Rica etti. Ev bana lâzım» demiş. Adliyeyi bırakıp Hariciye Vekili oluyor. «Beş dakika oturunuz. Sonra dinsiz diye zavallıyı atmışlar. Bunlara tesadüf etmesek. Anahtarı yollasın. Doğrusu çok hizmeti oldu. Sonra tekrar yine vekil oldum. Kendisine: Merak etmeyiniz. Mesele şahsıma ait. Suat yanıma gelip ayaklarıma kapanırcasına dalkavukluk ediyor. Talihimiz varmış. Etmeyiniz. Ev benimdir. Bizim evde. Haber yolladım: Ev bana da lâzım.» dedi. Kalktım. Halıyı verir» dedi. O benim süt ninemin oğludur. dedim. Vermiyor. bilmiyorum. Azledecekmişsiniz.» Üç-beş mavzerle ilerlediler. Ben kendisini göreyim. Anladım. Bana haber vermeden hanemden almıştır. Peki dedim Gitti. Bizim evi de kış için alıkoyuyorlar. rezil olduğunu bilseydim şimdi derhal azlederdim. Lâzım gelen vekâletnameyi şimdi size vereyim. . Hem parasız oturuyorlar. Bir iki aydır da Paris sefiri. Azletmem. 180 . Önceleri Iktisad Vekâletim seviyor. Galatasaray Lisesi'nin en gabi talebesi olarak meşhurdur. Ne biçim adammış. bağda beraber oturuyorlarmış. Beni açığa çıkarmışlar. Rusya'dan dönünce Yusuf Kemâl'i Adliye Vekili yapmışlar. dedim. Şimdi sevdiği haricî işler. bu adamla uğraşmalı. eşkıyanın avucuna düşecektik. Oraya yerleşti. Şimdi ben polisi haberdar eder ve adliyeye bir istida verir. Aynı zamanda pek cahildi. Başımı kalduıp yüzüne bile bakmadım. ANKARA'YA GELlŞ Bizim eve geldim. dedim.»dediler. Evi Muhtar Bey muvakkaten benden istemişti ya. Bu adam sefirdir!. Anahtarı istettim. «Ben anahtarı veremem. Böylelerine mahsus muamele vardır. Allah Allah. eve Suat'ı oturtmuş. Sonra Lâtife onu Roman'ya sefiri yaptı. Yanında birisi de varmış. Yapmadım. Ev sahibini çağırttım. Onlar bağda keyifte. Adliye. Bu vaka bu adamın mahiyetini gösterir. O kim? Nerede? dedim. «Yapamazsanız. Suat bir namussuz adam demek. Aramızda şu hususî mesele olmadan evvel ben bu adamın böyle âdi. Artık yolladığım adamları onlara gönderiyor.. Gönderdiğim adamlardan da sıkılmıyorlar. Hariciye Müsteşarı Suat Bey hanemden bir halı çalmıştır. oradan uzun bir zaman sonra mebus olarak gelmişti. «Anahtar Suat Bey'de» dedi. Bir saat sonra döndüler. hem eşyamı kullanıyorlar. Gel zaman geç zaman Hariciye Vekâletine vekil oldum. Maarif Vekiline Ziya Gökalp'i te'lif ve tercümeye almalarını söyledim. içeri girdim. Ona bir iyilik edilmiş. muvakkaten buyurun denmiş. o da büsbütün edepsizleniyor. istanbul'un Samsun'a gönderdiği malzeme imiş.. Sordum: Ben gidince Kara Suat ve Acem Sual (*) Rezaletle ilgili bir kelime metinden çıkartıldı.» diyordu. Suad'ın halıyı bağa götürdüğünü söyledi. Ben henüz bu adamı tanımıyorum. bir de işi takip için avukat tutarım. dedim. fakat Adliye Vekilliğini hiç sevmez ve istemez.

. Bu bizim prensibe mugayir... Meclis'te şikâyet ettim. Çünkü Azerbeycan'ı Rusya eczasından sayıyorlar. Mebusları Yusuf Kemâl'i vazifesini ifaya davete teşvik ettim. Fevzi Paşa'ya Mustafa Kemâl'in kendisine İbrahim'in ca sus olduğunu söyledim. Hemen herkes Mustafa Kemâl'den soğumuş. Halkı hiçbir işe karıştırmıyorlar. bizimle münferit muahede yapmasına da mâni oldular..... Yusuf Kemâl Tiflis'e bir Heyeti Murahhasa gönderiyor. hepimiz aleyhinde casusluk eden.. Gürcü ve Ermenilerle birlikte muahede yapmağa karar vermişler. Tabiî Mustafa Kemâl karılara da tecavüz ediyor.AZARBEYCAN ELÇİSİ ' Azerbeycan bir sefir göndermiş. pek ağır yazılmıştır:» Rıza Nur'un notu: (Tezkereyi buraya) Hasılı red ettim. Beraber kör kütük sarhoş oluyorlar. hiç tesiri olmadı..) Doktor Nerimanofun evinde göbek atan.. «O olsaydı kıyameti koparırdı. Elbet bir te181 siri olurdu. 369 ilh. ne sırlar alıyorlar. olur ya. RUSLARLA İLİŞKİLER Moskova Muahedesi esası dairesinde Ukranya ve Kafkasya Cumhuriyetle -ri'yle muahedeler yapacağımızı Moskova'da Ruslarla kararlaştırmıştık.. Hayret içinde kaldım.). Muhalif bir grup meydana gelmeğe başlamış.. Kızı sevmiş. Yusuf Kemâl Acar'lara verdirdiğimiz muhtariyet işine bakmıyor. bu turşu ne!. anlamadım. Mustafa Kemâl'in en mahrem dostu oldu. Bu çocukların babası o demektir. Kimdir.. Mustafa Kemâl'e biri aleyhine bir şey söylemek de doğru değildir. Bir gün de gördüm...) geçmiş ve onun hayat ve namusunu kurtarmak için çalıştığını iddia eden şu adam. Bunları Allah bilir.. Rusya da hep bu dâvayı gördük idi. Çankaya yolunda Mustafa Kemâl'e yakınca bir hâne kiralayıp yerleşmiş. Kimbilir Mustafa Kemâl'den ne evrak çalıyorlar. (. Onun bir çok foyaları meydana çıkmış. Devlet ve milletin (. Demek Ruslar onu Azerbeycan'lı birinin bizimkilerin emniyet ve itimadını celbetmesi ziyade ihtimali olduğunu düşünerek İbrahim'i o sıfatla göndermişler. Derhal o adama anlatır. İbrahim'in istediği şey. O (. Bu sebepledir ki.) bunu başka şekilde gösteriyor. Millet Meclisi'ni eskisi gibi bulmadım. Celsede Ruslar da bulunacak. Mustafa Kemâl. yaveri Salih. Azerî... Söyledim. Abilof. fakat devlet ve millet işi.. KIZ ÖĞRENCİLERİN BAŞINA GELENLER Ankara'ya geldiğimin ikinci günü Darül Muallimat Müdiresi Şahende Hanım geldi. Şimdi sefir göndermişler. kaynaşma var. Merak ettim. Bu vaka çok çirkin ve namussuzca bir iştir.. Sefirin adı İbrahim Abilof. Azerîlerden Rus adamı.. Kendisine şu tezkere ile cevap verdim ki. Ne olurdu bari bir defa bile bir nota ile Ruslar'a bunları hatırlatsaydı ya. Bu perhiz ne. mektepten milletin . Pek ziyade tahammür. meb'uslar yüzde seksen Mustafa Kemâl'in aleyhinde.. Sizi hatırladım... Biz Moskova'da iken Ukranya General Frunze'yi göndermiş. Ertesi günü Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey'e gidip şikâyet ettim... kabul etmediğim prensibime mugayir olmasmdandı.. mektebin kapısına geldiler. gece gündüz tbrahim'ir evinde İbrahim de çok içiyor.» Mebuslara sordum... Sonra zabiti terfi ettirmiş. Yine eksi hamam. Biz herbiriyle ve Rus'suz muahede yapmak istiyorduk.. Düşündüm.. Nihayet izmir'de apandisitten öldü de kurtulduk. Bu muahede yapıldı.. Bu hal yıllarla sürdü. istizah yapmak istemişler.. Kendimi men edemedim. Yanma bir kaç güzel Rus karısı da almış. Ruslar orada muahedeye hiç bakmaksızın türlü zulümler ediyorlar.. Birresmî tezkere ile bana murahhas olarak bu muahedenin müzakeresine iştiraki teklif etti. Bir vaka anlattı. Biliyorum.» dedi..) korkup kızı birkaç gün istimalden sonra yaverlerinden bir zabite nikâhla vermiş. Meğerse biz Rusya'da iken pek çirkin bir vaka olmuş Diyor ki: «Bir gece yarısı bir otomobille (. Bu iş Meclis'te gürültüyü mucip olmuş.. Nutukta (S.. Sebebi: Herkes birbirine düşman olsun. bir Rus vilâyeti imiş gibi teşkilât yapıyorlar.. eski tas. dedim. daha neler oluyor?. Yusuf Kemâl'de kuyruk acım var ama. ahlâksız biri olduğunu haber aldığım adam... Ama «Ne yapalım. Mustafa Kemâl Abilof un evinden çıkmıyor. söylendim. Baktım. Talebeden bir kızı alıp götürdüler. Şimdi Mustafa Kemâl ve Yusuf Kemâl Kars'ta. almış. o da almış.. Ruslar bu işi nasıl yapmışlar?!. onlarla muahede yapılmış-mış.

Bu sürüler olmasa Sakarya'da yirmi gün duramazlardi.)lığa mükemmel vesika ve numunelerdir...masum kızlarını cebren alıp fiili şen'î yapıyor... Mızrak çuvala sığmaz.. tarihi (.. İlk inönü'de az bir kuvvetle gelmiştiler. Afyonkarahisar'ı taraflarında hiçbir hareket yok. sevkülcey şi bir ric' atmış gibi . hendekler bile yapılmış. Yunanlılar oradan bütün şiddetiyle taarruz ettiler. Bu sahifeler. Yunanlılar neden blöf yapsınlar? İş eğlenmeye kalmış da nisan balığı oyunu mu oynuyorlar?!.. Bu öyle bir hezimetti ki. Çok yerde beton siperler... iki gün sonra geldi. Ama. Bütün (... bir çok mühim vukuatı zikretmeden geçmiş. Tayyare (*) Bir isim ve argo bir kelime metinden çıkartıldı. bu muharebenin âtisini izaha yarar mühim sözlerdir.» Söyledikleri aynen bunlardır. mesafeleri bile tesbit edilip nişanlar konmuştur.. Çünkü iki taraf da ric'at ediyordu.. Bu harplerde Yunanlılar askerî hiçbir di~w rayet gösteremediler... Hükümet teşekkülünden beri nice müddet geçti. mühim bir hareket yapıyorlar.. Nutukta (S-337 den itibaren) Sakarya Harbi'nden bahsediyor.. Yunanlılar bu hattan güzel istifade ettiler. Birkaç saat daha sabredebilselerdi.. Ne biçim asker... Yazdıklarını da tamamiyle başka kalıba koyarak yazmıştır. kıralları da başlarına geçmiş. Bir de bu arada Karabekir'in Teşkilât-ı Esasiye Kanununu rical-i askeriye ve mülkiyeden sormadığı itirafına şöyle cevap veriyor.. (S-372) «Mâlûm-u devletleridir ki. Afyon cephesinde müthiş mağlûp olduk. şimendifer köprülerini. Şimdiye kadar Yunanlılar iptidada çeteleri püskürtmüşler. İkinci İnönü'nde yine kuvvetler müsavi idi. Düşündüm: Bu adam böyle söyledi.. mes'ele kapanıyor sanırken... bir hükümet şeklinde yaşıyoruz... bunu âdet eden sensin. patladı. Bir gün Mustafa Kemâl Meclise geldi. top. Heyecan ve meraktayız... Eskişehir üzerine yürüyor. 182 keşfi de yaptık. oradan inönü.. Bu sözleri kaydediyorum. yaptığımı ve bildiğimi yazıyorum: Biz Mustafa Kemâl'in sözlerine kanıp taarruz yok. Anlaşıldı. Ben hakikati..) mutlaka. .. Artık harp emrivaki. Mustafa Kemâl dedi ki: «Yunanlılar ordularını Bursa'y a yığmış. Şimdi sormamışsın. Şimdi bütün mebuslar aydık. Onun bütün mefhumlarına tebaiyyet mecburiyetindeyiz.. öyle bir kaçış kaçtılar ki. Şimale kadar bütün cepheye sirayet etti. «Keşifler yaptırdık. Değerli bir düşman olmadıklarım.. silâh . o vakit hükümet şeklinde yaşamıyor muydun?!. Bu sahifeleri okudum. grubu epeyce vahdete getirmiş. Hususî bir içtima yaptı. Blöf yapıyor. Demek merak edecek bir şey değil. Al belâyı.... gördüğümü. bir ciddî ve nizamlı bir harp görmemişlerdi. YENİ BİR YUNAN TAARRUZU Millet Meclisi hiç tatil yapmazdı. Bir kaç fırka sevkedip niye çekilsinler? Bunda ne faydalan var? Bunlar birer istifham işareti. Bizim (. En şiddetli taarruz sol cenabımız üzerine. Demek yine muharebe şimaldedir. eşkıyalık ediyor. Bizim kuvvetlerimiz de ikinci inönü'nden beri adam adedince. gösteriyor.. koyun ve keçi sürülerini sürüp getirmediler. Karabekir'in de böyle bir müdahalesi pek çirkindir. Elbette itiraz eder. Kız kaçırıyor. Bu iş. tüfenk.. Kanunun Hey'eti Umumiyede tebellür edecek şekli üzerine uzaktan telâkki edilecek efkâr ile icrayi te'sire imkân olmadığı elbette teslim buy-rulur. (inönü) Askerimiz fevkalâde intizamlıdır. Çünkü. Bu mağlûbiyeti güya bilerek yaptığı.. Sakarya Harbinde bu sürülerle beslendiler. belki bizim daha çok askerimiz vardı. Şimdi büyük kuvvetler yapmışlar. Yahut akıl etmediler. Yâni Kütahya hizalarından Afyonkarahisar ve Seyidgâzi istikametine doğru. Bütün mebuslar tabiî fevkalâde telâş ettik.. Ufak bir takım kıt'alar başka bir şey yok. galip idiler. kıymetli bir askerlik hassasından mahrum olduklarını ispat etmişlerdi. sözünde hiçbir mantık yoktur. Gördüm ki..» Mübarek muz gibidir. Hasılı Eskişehir. Hem o halde İnönü'nde evvelce niye galip gelmiş?!. O vakit ki vaziyeti anlayamadıkları anlaşılıyor. Her işi kumandanlara soran. birden Afyonkarahisar tarafından bir patlayıştır. rayları bile atmağa vakit bulamadılar. Oralardaki sığır.. Yunanlılar'ın yeniden taarruza başladıklarını söyledi.). Temmuz iptidalarıydı.. Bu harp ve vakaları içindeyim.

Çok müvesvis ve vehimli bir insandır. Benim gibi onunla çok temas edenler bilir: Bu adamın zihnine bir şey yerleşti mi bir daha onu çıkarmak imkânsızdır. ismet «Hayır. ismet resmî kumandan ama. Mustafa Kemâl'in rey ve emri hilâfına. askerlikte Mustafa Kemâl'e de. Bir türlü bundan çıkamamıştır. Lozan'da da bu halini daima görür ve gülerdim. top. Fevzi Paşa'mn bir iki hizmeti vardır ki. Ama ne kadar saçma olursa olsun. değerli bir zabitti.. ondan emir almadıkça hiçbir şey yapmaz. yalan-dolan anlamı taşıyan dört kelime metinden çıkartıldı.. harp orada değildir. beş gün dayanabilirler. buralara askerin içeceği su fıçıları bile yerlertirilmiş. ona saplanır. Bunlar da delice. harbin sonraki cereyanı. 184 kırıldı. Ona bir şeye ehemmiyet verdirmek için evhamım gıcıklamasını bilmelidir.ve cephanece çok terakki ettirilmişti. Fevzi Paşa bu iki adama daha harbin iptidasında taarruzun Afyon üzerinden olacağını söylemişti. kendisinin ve bizim kumandanın (ismet) Yunan ordusu hakkında hiç bir malûmata malik olmadığını. yırtınıyorlar. Nâzım'ın yeri boş kaldı.. kahramanca mukavemet ve müthiş harpler yapıyorlar. tam bir (. Hendekler kazınmış. Yunan ordusu bunları kırıp doğruyor.. Bu uzun cephenin cenubunu adetâ boş bırakmış.. orduya ihtihak etmişti. iki gün. mit-ralyöz menzilleri ölçülmüş ve nişanlar konmuştu. fakat dinlememişler. ötekiler yine yırtınıyor. Ermeniler'den zaplolunan şeyler de Şark. Yunan ordusunda başlayan hareketi asla anlıyamadıklannı göstermektedir. O vakit Fevzi Hey'et-i Vekili Reisi ve daha bir kaç memuriyeti de vardı. Meğerse Mustafa Kemâl blöf yapıyorlar dediği vakit. . ihtiyatlarımızı oraya çekmek istiyor. bazan da mühim bir şeyi hiç kale almaz. Nâzım'm sağında Çolak Kemal (Kemaleddin Sami) vardı. Sonra cenazesi Ankara'ya getirildi. Bari ihtiyatlı davranarak ortalık bir yere alsa ya. tsmet'e de pek faik olduğunu göstermişti. Rusya'dan da 1( birçok silâh ve mühimmat getirmiştik. Afyon'daki taarruzun şiddetine rağmen bizim kumandan harp yine inönü'de olacak. Afyon arasında şimendifer olduğundan kuvve-i külliyelerini bu hat ile Afyon civarına getirmişmişler. asıl harp inönü'nde olacak fikrine saplanmış. Bunlar ismet'ten imdat istiyor. Ondan sonra sol cenahımıza pek faik kuvvetlerle çullanmıştır. Bazan hiç mânâsız bir şeye fevkalâde ehemmiyet verir. Yunanlılar on . 183 metrisler yapılmış. Biz de düşman kuvvetine müsavi bir miktarda idik. Ermeni Harbi'nden sonra Şark Cephesi kıt'alarmdan ve silâhlarından da bir çoğu Garp Cephesine nakledilmişti. Topal Osman da Giresun eşkıyasından bir fırka kadar asker yapıp. Yâni inönü'ye hücum edecek bir hareket gösterip. Mustafa Kemâl'in Meclisteki beyanatı.^ met'de tuhaf bir hal vardır.. tan buraya gönderilmişti. Hattâ üç gün süren sol cenahın şiddetli harpleri de bu adamı saplandığı bu hatâ batağından çıkaramamıştır. Ama gayrîresmî ve hakiki kumandan Mustafa Kemâl'di. Olmuyor. Ben kumandan dedikçe İsmet ve Mustafa Kemâl'i beraber anlamalıdır. bu bir nümayiştir diye bütün kuvvetleri inönü'de toplamış. Balçığa saplanır gibi. Nihayet ric'at mecburidir. Is. fakat ne yapacaklar? Pek faik düşmana bir gün. Bir nefer dahi gönderemem. Çünkü. Hacıbayram Veli'de gömüldü. onun sağında Miralay Nâzım var. Şimal kısmımıza Bursa'dan getirip az bir kuvvet koyup durmuş. sahtekârlık. Sol cenahımızda Deli Halit. Tabii Mustafa Kemâl de bu fikirde olmasa onu döndürürdü. Yunanlılar hakikaten blöf yapmışlar.» diyor ve göndermiyor. (*) Palavra atmak. Hattâ onlara şu tefevvukumuz vardı: Üssülharekemizdeyiz. Düşman orada (yâni sol cenahımızda) nümayiş yapıyor. inanmak lâzımdır. fakat onun dediği gibi değil. Sivas'a Çolak Selâhaddin'in yerine kumandan yapılan Nureddin Paşa biı düziye orada fırka yapıp göndermişti. Resmî Kumandan îsmet'ti.. Bu kuvvetin arkasından bütün şimaldeki kuvvetlerini gizlice Cenuba kaydırmışlar. Askeri kamilen (•) Gaflet anlamı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. binbaşı Alparslan'ın refakatiyle tanzim etmiş. Zaten izmir. Dediler ki.) içinde olduklarını. kalır. Hasılı düşman bizi aldatmağa tamamiyle muvaffak olmuştu. Derken zavallı Nâzım kahramanca döğüşerek şehid düştü.. Yâni delik açıldı. Halâ geliyordu. bizim kumandanı aldatmışlar.Ihtiyatla-n da Eskişehir'e ve şimaline almış. . Şimdiye kadar hizmetler etmiş.... Bu bir setr hareketi imiş. Bu harpte de zihni sağ cenahımızdan gelecekler.

Ben bunları şu. Bereket versin yanında oralı bir nefer varmış. Yapacak bir şey kalmamış. Fakat bade harâbül basra. bu rivayetlere göre söylemiyorum. Bunu da anlamıyor. düşman ilerliyor.. Uykuya yatıyor. sade ordan oraya dolaşmıştır. Yolluyor. Sağırın kulağı duymaz ama. Bunlar Kütahya . Hem vuruşuyor. Sakarya arkasına kaçınca. Fakat o kadar yorulmuş ki. Az kaldı dâva da bitiyordu. yanıyor. Kumandan vaziyeti kavrayamıyor. Hiçbiri harbe iştirak edemeden gerisin geriye döndüler. Galebe pek mümkündü. Kuvve-i külliyemiz orda. tüfek ve her türlü mal ve servet gidecek. aşağı sevkedildi. yalnız beş fırkalı bir askerle harp edip muzaffer olmuştur. ha yokmuş gibi olmuştur.. hem Seyidgazi'ye doğru ric'at ediyor. Fakat yekmeal olarak bu harbi şöyle tarif ediyorlardı: «Harp değil. soluk soluğa geliyor. Sade 185 bîmana bir yol yürüyüşü oldu. bunun beyni de sağırmış. Gayeleri bizim ordunun . Harp bitmiş.Afyon hattında oluyor. Bu iş düşman mevzii karşısında oluyor. Bunları ayrı ayrı bana söylediler. Bir takım zabit ve kumandanlar. fakat ağalara dinletememişlerdi. Millet Meclisi'nden orduya gönderilen tahkik heyeti içinde idim. top. Yunanlıları perişan etmesi muhtemeldi. Cephemizin sol cenahı mahvoldu. Kumandanlardan. Az kaldı esir oluyormuş. Bu gruplarda 18 fırkamız vardı. bağırıyor. Yunanlılar soluna hücum ederken. Bari kuvve-i külliye sağında... Çünkü gece gündüz yürüyüş. bir bid'at yapmışlardı. Ev ateş almış. Çünkü bu hatâ harbin sonuna kadar sürer. Yine dörtnala geri dönüp. binlerce vatan evlâdı ölüp. dumanı tüten yangın yerine gidiniz. Aklı eren askerler diyorlar ki: Harp böyle olunca. Bu harpten evvel İsmet ve Mustafa Kemâl orduyu gruplara ayırarak. Delik büyüdü. itfaiyecibaşı: «Size hayâl olmuş. kara toprakların altına girecek. tabiî Mustafa Kemâl'in vahim hatası yüzünden harbe iştirak edememiş. Harp olmadı. Hadi tulumbalar binaları yanıp. işte bu harpte. ahmakça bir hareket mecmuası.. Eğer bunu yapsaydı. Asker uyumaktan kendisini alamıyor. küçük kumandanlardan. Hasılı dar geri kaçıyorlar. Harp yerine geliyor.da tepelediler. Harbe iştirak etmeleri mümkün olmadı. Bu bir gülgülü -ağlamalı sahnedir. sağ cenahımızda bir şey yok. Nihayet sol cenahımız müthiş bir satır yeyip parçalanınca anlıyor. yalvarıyor. Çünkü Yunan kuvvetleri hep solumuzdaydı. ayakta duramıyor. ağlıyorlar. Dağda bir yol biliyormuş. sol cenahımızda bulunan yalnız beş fırkadır. Hayır. içindekiler «Aman itfaiyecibaşı tulumbaları acele yolla!» diyorlar.Şimdi ihtiyatlar hadi cenuba: Bir süvari fırkası dörtnala şimalden cenuba koşturuluyor. kül olmuştur. Zabit menedemiyor. kaçırdılar. Askerler diyorlar ki. onları kurtarmak için sen de onun soluna çullansana. Bunu harbin iptidasında irtikâp eden kumandan felâkettedir. Yâni Yunan ordusu. binbaşı yüzbaşı. nice yerler kaybedeceğiz. Hemen harbe iştirak etse. o kadar aç ve hele uykusuz ki. istirahatte. strateji hatâsı müthiş bir hatâdır. Bir piyade alayı cebrî yürüyüşle.Canım iş işten geçti.» ra Z ' Ben de bu harekete: «Sina çöllerinde pusulayı şaşırmış Yahudiler'in kırk yıllık seyahatleri»diyorum. Hasılı yukardaki kuvvetler. başka yerdedir.» diyor. Bunlardan harbe iştirak eden. harbin ilk haftasını istirahat. O evvel gerekti. işte ancak bu esnadadır ki. ismet gaflet uykularından uyandı. Yâni ha varmış. Diğer 13 fırka İs-met'in. Ismet'in yapüğı budur. Cezasını millet çe kecek. belki terazinin gözünü lehimize çevirir. bitmiş. Kaç gündür harp oluyor. bunun tehlikeli bir şey olduğunu söyleyip itiraz etmişler. mülâzım gibi bir çok zabitlerden dinledim. Mağlûp ordu. bina yanmış. yangın orda değil. Harp bitmek üzere. Derken günler geçiyor. artık ihtiyatları da aşağı yollamak da hatâ idi. Bir hortum bile göndermem. Hakikaten Yunanlılar şimdi Seyyidgazi'den Ankara istikametine doğru zorlanıyorlardı. 13 fırkamız körebe oynar gibi iki gözü bağlı. Bu fırsatı da kaçırmıştı. ikinci haftasını oradan oraya yürümekle geçirmiştir. Başka yerde ise bir kıvılcım eseri bile yok. kaçmağa çalışıyor. cenupta. Şimale yığdığı ihtiyatları ve diğer kuvvetleri şimdi cenuba sevkediyor. Hakikaten ordumuz hiç harp edememiştir. Hali perişan. Kimse tashih edemez. Halit sol cenahın ucunda ayrı kaldı. Hele böyle harp esnasında bir orduda yeni teşkilât yapmak çok tehlikeli olurmuş. Bunları oradan kaçırmış. bîsut. Çünkü esir düşebilirler.

Ümit yine söndü. Bu insanların çoğunun elinde eşya var. Eyvah.. Süngüsü düşük. memur ve zabit ailelerini Kayseri'ye yolluyor. Bunların bir kısmı yollarda zayi olmuştur.... kan ter içinde. Hepsi (. insan. Fevzi de orduyu Yeşilırmak'm arkasına nakletmeye karar vermişler. Hükümet Ankara'yı bırakıp acele Kayseri'ye nakle karar vermiş. dalkavuk olursa bu hatası tedbir ve zafer suretinde bile gösterilir... Ankara'ya geldi.» Sonra Sakarya'ya kaçan ordu enkazında tahkikatım esnasında İsmet'in İnönü'nde harp beklemek hatasını öğrendiğim vakit bu makale hatırıma geldi. Bu adamlar. Bir öteye bir beriye koşuyorlar.. Allah için gayret ediyor. Bir sürü insanlar koşuşup duruyorlar. panik gelmiş. Ankara mahşer.. Bizde mesuliyet yok ki. diğer askerler de alabildiğine kaçıyor. Başka yerden yapamazlar. Yalan.. oraya İzmir'den şimendifer var.. yollamak istiyor.. Kimi cebren araba zaptedip ailesini yerleştiriyor. Diyordu ki: «Yunanlılar büyük bir hücum yapacaklar. ölü benzi. Yaptığı iş çocukça bir iştir.. müşteri arıyor.. Bari bundan ders alsalardı. Dosyaları oraya taşıyorlar. (S-377) müthiş bir hezimettir. Ne ise şükür ki. Bu adam asla (. Yâni bir asker böyle bir hücumun ancak Afyon'dan olabileceğini iki kere iki dört eder gibi . utanma. Araba az. 186 Vekili Hamdullah Suphi ve Yunus Nadi. şaşkın. Hem de o gün mü?. Bir tarafında bir kafes. bir ana-baba günü oldu. Eşyayı nereye sığdırmalı?! İnsanların benzi. Eşyalar arabalara yüklenmiş. umumî ric'at emri verdi. Böyle bir kumandan başka millette olsaydı. Mustafa Kemâl. azık ve cephane nakliyatını temin etmek lâzımdır. süt dökmüş kedi gibi.)mıyor. Kim başına dert alacak? Herkes canını taşıyamıyacak halde. şaşkın. kötü adama.. arabalar. Kimi bir endam aynası gezdiriyor. pazar insan dolu. Doğru. bir tarafında bir oturak.. Bu harpten iki ay kadar evvel Temps Gazetesinde General Delacroi adında bir Fransız generalinin bir makalesini okumuştum. Sebepler gösteriyor. Kadınlar eşyaların üstüne oturmuş. Dâvaya hizmet edecek karınca bulsak alıyoruz. onu yapacaklar. Gülen yüz kalmadı. Tanrı böyle bir günü hiç kimsenin başına vermesin. Dö-ğündüm. Halit. Sokak. Fiyatlar ölü pahasına.. Vermese de ordu bozulmuş... İsmet'in bu harpteki mesuliyeti pek ağırdır. Bunun için muhakkak bu hücumu Afyon'dan yapacaklardır. bari bu makaleyi okusalardı. Sokaklarda. Hükümet bu sevkıyatı idare ediyor. Önüne bakıyor. doğru bir lâf yok. Gücü. gücü yetene Hükümet mebusları tahrik ediyor. atlar. askere ihtiyaç var... Kaçmayı düşünüyorlar ve acele. Hem de ve hattâ böylesi Mustafa Kemâl gibi birine kul. uydurma ve kaçmak ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Palavra da atamıyor. kağnılar.). telâş ve acele içinde. Nihayet İsmet Eskişehir'den bir mukabil taarruz yapıyor.....bakayasını Bolu Dağları'na atmak.)ma şeylerdir.. ANKARA KAYSERİ'YE TAŞINIYOR Kara haber Ankara'da yıldırım gibi beynimize indi. Harp mıntıkası ve civarı ahalisi olan askerler savuşup köylerine gidiyor. Böyle büyük bir hücumu yapabilmek için. Fakat iyi. bazısında üç dört tavuk da asılı. Diyorlar ki.. bu kadar emeklere nice tehlikelerden atlatıp meydana getirdiğimiz kurtulma hareketi bitiyor. Hükümet.. silâh. Hazırlanıyorlar. fakat yine alan yok. çözülmüş.. Mustafa Kemâl cepheden (. Kimi sırtına bir dolap almış. Taşınır ve saklanabilir. Bir iş yapacaksan harici düşmana karşı yapılmalı. Herkes meçhûlât içinde... öküzler. derhal kurşuna dizerlerdi. Bundan çabuk vazgeçip. Herkes yas içinde.. Kimsenin bir bildiği yok. Oraya atılmış bakiye artık bitmiş demektir.. satmak istiyor. Hemen şimdi şu ikisini mahkemeye çekmek lâzım ya.. düşmanıma vermesin. Millet ve Devlet yeniden batıyor. Her vakitki gibi yalan da söyleyemiyor. Mustafa Kemâl buna ric'at diyor. eşekler. Yunanlılar'a karış karış ölçerek yer veriyor. Onun bu sahifeleri kamilen (. Çünkü. bu da pek hatâ idi.. şaşkınlık eseri. Yalnız gâvur geliyormuş.) ve sonradan (.). Kayseri'ye ilk kaçanlar Maarif (*) Yalan... Para küçük ve hafif şeydir. . Elhamdülillah sekiz on mebus daha kaçtıysa da başkası kaçmadı. İsmet. bizim kumandan işi anladı. Kiminin elinde veya omuzımda halılar. Hattâ derler ki. Çocuklar analarının kucağında ağlar. Hey'eti Vekile'de Mustafa Kemal bu kararı verdirmiş. Ekseri yürüyüşler mânâsız.

İçimizde Çolak Selâhaddin. Yaralı yaya gidiyor. Mustafa Kemâl eşyasını denk denk toplatmış. Orduya gidelim. Dedim ki: «Vaziyet nedir? Bir bileniniz var mı?» «Yok» dediler. Şimdi darbe yiyince ordu erimiş. Şimdi bozgunlukta ise dağılıvermişlerdi. Elde bir ordu kalmış mı. Bekir Sami. bir rey yok. Tenakuz içinde ve çocukça avutmalar. Nallıhan'da Kızılırmak'm arkasına yığdılar. fena kaçıyor. Türk askeri müdâfaa azminde yekta bir askerdir. bir kaç ayın içinde o neferler tedricen kaçıyor. hem de müteessir olduk. Bu yaralıları araba ve bazılarım yaya olarak. Hepimiz: «Nasıl?» dedik. Hükümet de.. Çankırı. Konya'lı Vehbi Hoca. kalmamış mı. Düşünün zavallıları. Yeniden yine istiyor. Bu işi çabuk yapın. Sebebi Müdâfaa-i Milliye vekâleti para istemiş. sığır sürülerini sürüp bizim tarafa getirmediler. ben ne yapayım? Bütün milleti giydirmeği taahhüt etmedim ya. Bunlara bir türlü münasip surette bakamadı. O. Siz de ona göre para verirsiniz. Bunlar çıplak. fırsat buldukça silâhını atıp. Meclis'in haline baktım. Bizimkiler bu kadar basit bir şeyi bilememişler. Çorum taraflarına yolladılar. Hemen resmî celse yapıp bir meb'us tahkik heyeti ve beni de intihap ettiler. Bunu ne yapıyorsunuz?» Fevzi Paşa şu cevabı verdi: «Eh. Beni de intihap 188 edin. Bunun için: «Hemen celse yapın. Yaya yollanıyor. Elbiseyi de beraber götürüyor. Mustafa Kemâl de birşey bilmiyoruz. Böyle devam ederse bütün milleti giydireceğim. . Maatteessüf hakikat böyle idi. bu nasıl lâkırdı anlamadık. rezil olmuşlar ve olmuşuzdur. Hangi hamiyetli zabitler ise onlar ne yapıp yapıp cephane sandıklarının çoğunu şimendifer ile nakledip. fakat orduyu giydiriyorum. Arkadaşlara «Biz de. bitmişti. Fevzi Paşa'ya dedi ki: «Daha bir ay evvel elbise parası verdik. Zamir. bana: «Ne yapalım? Sen ne dersin?»dediler. bir kısmı da silâhiyle kaçıyor.Ankara şimendifer raylarını ve köprüleri atmadılar. otuz mebus konuşuyoruz. Düşman hat ile de Sakarya üzerine âlâ nakliyat yapmıştır. Hattâ ayağından yaralılar. tüfenk hep zayi olmuş mu? Bildiğimiz yok. keçi. Sonra bunlar Sakarya Harbinde düşmana gıda olmuştur. Pek kahramanız diye övünmeyelim. yolluyor. Mustafa Kemâl'de de sadre şifa verecek bir haber yok. Mevcut koyun. Ric'atte bir şeyi iyi yaptılar. Bizim asker bozgunlukta. Eskişehir . Son zamanlarda bunun önünü bir derece istiklâl Mahkemeleri alabilmişti. Onun da elinde bir şiş yok.» dedim. gelip size söyleyelim.» Şaştık. Şimdi bu ağalar orduyu Kızılırmak arkasına alacaklar. Erzurum'lu Durak da vardı. Fakat mağlûp olunca adetâ sıfır oluyor. Arada Mustafa Kemâl mebuslara hasbıhâl kılıklı hususî bir şeyler söylüyor. Azlettiler. Herkes şaşkın tavuğa dönmüş. izah etti: «Yalnız orduyu giydirsem fazla para istemem. sefaleti. Zaten harpten evvel de bir düziye kaçıyorlardı. ne olacağını ve ne yapılması lâzım geldiğine dair kimsede bir fikir. Arkadaşlardan bir Tahkik Heyeti teşkil edin. Vakit kârdır.bilecekti. İptida bunları bilmeli. Halbuki Sakarya'da bozulduktan sonra Yunanlılar kaçarken bu rayları öyle atmışlardır ki. ümit varsa yapılacak şeyin ne olduğunu tâyin etmek mümkün olur. Sonra aylarla tamir edemedik. Anlaşılan o da bütün ümidini kesmiş. Hangi orduyu? 120 bin kişilik bir ordu dağılmış. Oralarda pek çok koyun ve keçi sürüleri vardır. Adeta her ray parçasının altına bir dinamit koymuşlardı. Bilince bir şeyin yapılıp yapılamayacağım kestirmek. bir gün Hey'et-i Vekile'de Maliye Vekili söylendi. Asker artık harplerden bıkmış. Pek münasip gördüler. Bu firar hâdisesini izah eden bir hikâye söyleyeyim: 187 BÎR FİRAR HİKAYESİ Bu bozgundan evvel. hükümet Ankara'dan kaçma telâşmda. Başka şeyi düşündükleri yok.» Buna hem güldük.. Hem de kaçmak peşinde. top. Gayet fena da iki şey yaptılar. parça parça idi. Mustafa Kemâl'e sorsak bermutad yalan söyleyecek. Bunu da herkes biliyor. askere elbise lazımmış. korkudan Ankara'da bırakılamıyor. Yerine yeni efrad getiriliyor. Yaralılar geldi Askerî Sıhhiye Reisi İbrahim Tali. 14 kişi idik. Abdullah Azmi. Ankara'da mebuslar vaziyetten hiç bir şey bilmiyor. Sakarya'nın arkasına sade yirmi bin kişi gelmiştir. Yunanlılar elbet Ankara üzerine yürüyeceklerdir. Ekserisi Adana ve Mersin mebusları İsmail Safa. Görüp tahkik edelim. ilh. Malzemenin çoğu düşman eline geçmiştir. Bunları da giy-dirmeli.

Selâhattin kıpkırmızı oldu. istedikleri yine eski kuvvet ve âlimâne sevk ve idare. Ben de ağlamağa başladım. İNÖNÜ'NÜN DİRAYETSİZLİĞİ Geziyoruz. Yaman hırsız ev sahibini bastırır.Hükümete tebliğ edildi. O günde miyiz? Salahaddin günü ve vaziyeti takdir edemiyor. Sanki bütün ordu bir ağız. Bir yerde o mıntaka harita mütehassısı bir binbaşı var. öbür basma gidiyoruz. Şimdi bize ne diyor. Bu anarşidir. Evvelce tasvir ettiğim gibi. Tespih ile oynar gibi. Tahkikata devam ettim. hem söylüyorlar. Anlattıkları yine aynı şeyler. Mâni olamadı. ismet kumandan olamaz. Çolak Selâhaddin. böyle şey düşünülebilir mi? Ama kabahat ve rezaletleri meydana çıkmasın da ne olursa olsun. Ben muhtelif rütbedeki zabitler. Dinden. Tabii biz bir şey anlamıyoruz. ihtilâle de teşvik etmiyeceğiz. Bize izahat vermeğe başladı. Felâkette. Çünkü işte müşterektirler. Yine onlar da ben de ağladık. Müttefikan diyorlardı ki: «Bizim adedimiz. Bunlara dedim: «Sarıklı mebuslar askere din gayreti versin. Cepheye vardık. Binbaşı izahat verdi. Sizler askeri küme yapm. hem fodul!. Bense bunların hiç birine kanşmayıp gizli gizli zabit ve neferlerle konuştum. Hem ağlıyor. Haritayı ufkî yapıp çevirdik. tüfek ve sair kuvvetimiz düşmandan aşağı değildi. Geceleri kâh toprakta yattık. Yine dine sarılırız. Dediğimizi yapın! Yunanı burda mutlaka tepeleriz. «Düğmeni ilikle!» diyor. Bu adam yaman adamdır. gözümüze gözükmedi de.» dediler. hattâ çavuş onbaşı ve neferler ile de. Askeri. Disipline mugayirdir. Artık hep aynı şeyi dinliyorum. Zabitler ağlamağa başladılar. neferlerin önünde döğdürmiyeceğiz. Vaad ve teselli ettim. Hem kel. Allah'ın kâfire karşı cenk emrinden. Böylece safları dolaşıyor. Bize mevziyi gezdiriyor. Tebellür etti ve tebellür eden şudur: «Ümit zail olmamıştır. Ama biz yola çıktık.» diyor. panoramasını görüyoruz.Düşrnanı burada mutlaka tepeleriz. gayret etmezseniz gavurun geleceğinden. Hendeklerimiz mükemmeldi. bizi âlimâne idare edecek bir kumandan ve Eskişehir -Afyon hattındaki o eski silâh ve kuvveti de verin. Tuttu. anladım» dedi. Hasılı şiddetlendik. âlimâtıe idare isteriz. Neferin düğmesi çözülmüş veya yokmuş ne çıkar. Bunun için böyle merasime lüzum yok.. Neler yapmış?.. İsmet bizi kabul etmek istemedi. Hem milletvekillerini nasıl men eder? İsmet: «Asker işine mebus. Dolaştık. sivil karışamaz. Bilhassa zabitlerin hamiyeti galeyanda. Elinde bir de kırbacı var. Lekeyi temizlemek istiyorlar. bu kara günde yine en iyi işimize yarayacak olan din. Muharebeye giremedik. «Bunların sırası mı? Millet hali görmek istiyor. Bunun için kanımızı akıtacağız. Cepheyi bir başından başladık..» Hele bu son cümle ve âlimâne tâbiri bir parola gibi herkesin ağzında idi. Birden binnefsihi: «Ah.» işte Ismet'in orduyu teftişimizi istememesinin hikmeti. bir kenara çekip konuşuyorum. ısrar ettik. Selâhaddin: «Ha. Fakat. Selâhaddin ise askerî merasim yapıyor. Malûmat istiyorum. yüzümüz yok. Zabitler çok hamiyetli. harbi anlattılar.. Harp erlerinin bilhassa böyle günde ve ordugâhta ağlamaları dertli ve müthiş bir manzara oluyor.) Erkânı harp zabiti ve kolordu kumandanlığı etmiş olan bu zât. Bilhassa iyice yerleşmiştik. Zabitleri... İsmet razı olmadı. Canım niye telâş ediyor? Biz oraya gidip kumandayı alacak değiliz. Sebebi. Bir koca orduyu sıfıra indirmiş. Bu tepelerden cephenin vaziyetlerini. yanında asılı askerî haritasını çıkardı. Hakkı değil midir?» dedim. Büyük bir gayretle . yazık oldu» demiştim. Biz. Böyle günde. karı veya bacılarını alacağından bahsedin».. onunla tuhaf ve daimi saplayarak oynuyor. O (. haritayı arazi üzerine tatbik edemiyor. öyle yaptılar.. Daha türlü manzaralar gördük. hatâ ve rezaletleri meydana çıkacak. Mağlûbiyetlerinden utanıyorlar. Mustafa Kemal şimdi Nutkunda onun hatâlarını örtüyor. Her grupta hepsinin sözü müttefikti. Bu lekeyi temizleyeceğiz. Utanıyoruz. «Bize ne yapıp yapın eski kuvveti ve iyi bir kumandan verin! Milletin yüzüne bakacak halimiz. Boşuna rezil olduk. Yaptığı bu. Mağlûbiyetimi189 zin sebebi cahilane sevk ve idare edildiğimizden. Hep anladık. Bilakis insan bir yardım olur belki diye ister. çok fedakâr ilk bir defa gönlüme ümit girdi ve doldu. Ismet'e yazmışlar. Demek tahkikatta artık devama lüzum yok. Ordu Sakarya'nın şark kısmmda muhtelif tepelerde. Baktım binbaşı dikkatle Selâhaddin'in yüzüne baktı ve elini tutup haritasını çevirdi. Devam ediyorlardı: «Bize. Dünyada mağlûp olmazdık. Diğer arkadaşlar bitaraf. Bir yerde kimi yüksek rütbeli dört zabitle müctemian görüştüm.

bu kumandan da Arnavut. Türkte aile muhabbeti çoktur. Harp tarihinde bu sür'at nadirdir diyorlar. köyü yakın ise behemehal köyüne savuşmaktır.. Selâmete erdik. Ağaçsız gördüm mü hiddetleniyorum. «Olmaz» diyorlar. Hem de bunlar süvari. Başka param yokmuş. Vatanın her parçasını yemyeşil görmek istiyorum. Kendisine verdim. hatta caketini atarlarmış.. harp etmek felâkettir. asıl feciî şu ki. Bizim neferlerde âdet. Tabii. Alları Anadolu'nun küçük atları. Casuslar hep böyle. «Burda» dediler.. Bu daha büyük ibret!. Fakat atlar açlıktan ve yoldan bütün lagar. Arnavut. böyle ecnebi unsurlar?» dedim. Türlü eriklere kadar var. hafif olmak içinmiş. orduyu kaçırmağa çalıştın?» dedim. Ne diyorsun? Gidip Ankara'ya iş yapalım. Bununla beraber yine lâzım.. Gâvur önümüzü tutmuştu. Çerkeş gibi şeylerdir.» «O asker nerdc?» dedim. «Efendi! Köy. Gece de pek serin. Babası Sinop'ta hapishane gardiyanı bir Arnavut idi. Hepsi gitmiş. Askerin bir kısmında tüfek de yok. Şimdi Berlin Sefiri) karargâhını anlatayım. Ya Yunanlılar harekete geçer vakit bırakmazsa. Anlattılar. Buralar ağaçsız çır-çıplak yerler. Bu köylü Rumeli'den gelme bir Türk muhacirmiş.» dedim. Hakikaten kahraman imiş. Birkaç süvari alayı yok.» Buralarda köylerde bir tane bile ağaç yok. Bu da benim sinirime dokunuyor.harp edecekler. Çolak Kemal da Arnavut'tur. Tabiî teşvik olur. cephane vermeli. yıkılacak gibi. Askerin ayağında çarığı var zanediliyor. Bu neferi gösterdiler. Bu sebeple ora ahalisinden askerle. Yerli Türkler bundan da ibret ve ders almıyorlar. Oraya gidelim. tüfek. Niye gidip köyüne çoluğuna çocuğuna bakmadın da. Bakıyyetü's-süyûf ordu ile harbcdebi-lir mi hiç? Onu harbeder bir hale koyduralım»dedim. Askerde bir tane bile çadır yok. Asker ya!. Cevap vermedi ve somurttu. ziyaret etmediğimiz fırka var. Nasıl kaçabildiklerini sordum. Oraya gidip gelmek için üç beş gün lâzım. Esir olacağız. Gidip gördüm de. Köylüye: «Niye ağaç dilemiyorsunuz?» diyorum. «Getirin. Gündüzün bir cehennem sıcağı var. Aferin oğlum! Allah senden razı olsun! Senin köyün orda imiş. Topları o yoldan çıkardık. Hastalık da anlaşıldı. Bunları yapmak için hemen Ankara'ya gitmeli. Kaldık. Zabitlerin anlattığına göre kaçarken askerler kaputunu. top. Gittik. Güzel sözler de söyledim. ölecek gibi oluyoruz. Sonra çocuklar gücenir. hatır ve gönül yapmağa gelmedik ki.. çoluk çocuk ne olacak? Önce millet kurtulsun. ayağını kaldırttın mı altı yok. Casuslar tutmuşlar ve hapistir. toplan. Zabitler bunu söylüyor. Tuhafı. Zümrüt gibi ağaçlar içinde. Bir köyde. Hemen hepsi düşmanı yeneceklerini söylüyorlar. «Canım biz buraya eğlenme ziyaretine. CEPHEDE DURUM Ordu vaziyeti şöyle idi: «Yüzyirmi bin kişilik ordu dağılmış.. Cevap verdi. Halbuki fevt edecek dakika yok.. Bu yapmamış. yeter. Selâhaddin: «Henüz gezmediğimiz. Bu bir şey değil. Boşnak. yirmidört saatte seksen kilometre yapan nefer var. Sonra . Şimdi bunlara âlim bir kumandan ve eskisi kadar ordu. Bunlar Eskişehir civarında yerleşmiş Amavutlar'mış. pek sıcak. Gayret ettik. Askerde üstte başta yok. Yirmi-yirmibeş bin kişi kalmış. kumandanı kurtardı. Bir nefer oradaki köyden imiş. Şu Anadolu köylüsü pek perişandır. Yirmibeş liralık bir kaime varmış. Cüzdammı açtım. Çolak Kemal'in askerleri arasında dolaşıyorum. «Beş altı topu da beraber alabilmiştik. Fakat bari o azamet bu hezimette olmasa.» Bu fırka Eskiheşir önlerinde Piştar makamında. Demek pek acele lâzımdır. Bu. Öyle kaçmışlar ki. Ama neyse 190 Ağustostayız. Dağda gizli bir başka yol gösterdi.. Birçok asker yığılmıştı.» Mesele bundan ibarettir. Çolak da kibir ve azamet yolunda.» Bu sözle gözlerim doluktu. Buraya niye geldik Selâhaddin bilmiyor bir halde. Hikâye ettiler. Bir mendil bile insana öyle zamanda pek ağır gelirmiş. Çolak Kemal'e: «Canım niye bu casuslar. Kaçıyorduk. Çolak Kemal'in (Kernaleddin Sami Paşa. ama hiçbirinde kılınç da yok. Hattâ çoğunun tabanı da paralanmış. Asker dedik ya. O gece mebuslar üst üste zemin katından ibaret bir evde ve toprak üstünde yattık. Bu asker bizi. Vakit vardır. Bütün orduda hepsi hepsi belki yüz çadır görmedim. Üçer-beşer etrafıma toplanıyorlar. Bir gün yine aynı mıntakada bir köye yaklaşıyoruz. ibret!. Neferlere şunu bunu soruyorum. Hele süngülü tüfek pek az. Yunanlılar'a casusluk ediyorlarmış. Ama.. Arkadaşlara «Gidelim!» dedim. «Sen orduyu kurtarmışsın.

Ne harp tarihinde. Halinde bir endişe. Battaniyeye batıp içinde kalmış. merhametsiz bir katil imiş. Sakın bir daha bir şey söyleme!» Anladı. Münakaşamız kavga halini aldı. beriki belki de tabancasını çeker vurur. Vehbi'yi susturdum. Diğerleri de onunla beraber. Halid'in karargâhında zabitler.. ismet yanıma oturdu. ne hatıratlarda adını basit bir surette bile zikretmezler. ne duruyoruz? Siz dönmezseniz ben şimdi dö. Hattâ yanlarımın ağrısı bile beni pek izaç etmedi. Bir genç. 191 retmelidirler. Burası umumî karargâh. Oturduğumuz odanın dört çevresinde sedir gibi minderler var. Şaşırdı. deyip bir de beynine sıkarak öldürmüş. Bu zabite hepsi acıyorlar. ismet Paşa'nın karargâhında. pek zalim. Hoca ısrar etse. i MECLİS HEYETİ POLATLI'DA Polatlı'ya geldik. Hele söyledikleri bir vakadan pek müteessir oldum.. Meclis'de bir âni darbe ile vaziyeti anlatmak. illâ gidelim diyorum. Geceyansı yaklaşmıştı. Bunları bilenler risaleler halinde ve gazetelerde neşr . Böyle vakaları çokmuş. Bu ottan orda da vardı. süse. arkadaşlar birer birer dönmek fikrine geldiler. illâki Piştar'daki fırkaya gideceğiz. yaptırmak istiyorum. Hiç lâkırdı söylemiyor. Ya Yunanlılar gelirse. Gidip gitmemek için münakaşa ediyoruz.bizim arkadaş mebuslara da anlattım. Meğerse bu adam. bir karış kadar büyüyor.' nüyorum. Derhal lâkırdıya karıştım. Herif deli. Vehbi Efendi Ha-lid'e mağlûbiyetten dolayı serzenişli lâkırdılar söylüyordu. Ondördümüz sıralanmış oturuyoruz. Benim tatlı ve iftihar ettiğim bir hatıramın ve hizmetimin nişanıdır. ¦-. bir ihtiraz var. Dedim: «Gitmemiz lâzımdır. resmî geçide. Bu harplerin nice büyük menkıbeleri olsa gerek. Kabul ettim. Buraya eğlenceye. Karargâh-ı Umumi'deyiz. bizde kumandanlar. Hem pek kanlı ve zalim. fakat yavan. Vehbi Halid'in ne deli olduğunu bilmiyor. Yaka silkiyorlar.. haysiyetleri kırılır diye vakayı örtbas ederler. Bunları yıllarla temizleye temizleye bitiremedik. cesur zabite bir kurşun sıkmış. bir ucunu üstüme alıp yattım. Vay bok. ifşa edip bir falso olmasın. Bir sarı battaniyem vardı. Sesinin hali fena idi. * DELİ HALİD'İN KARARGAHI ' Deli Halid'in Karargâhı: Gece Halid'in çadırmdayız. Tuhaf!. Yalnız adı değil. Burda şimendifer var.«¦ Derken İsmet Paşa bizim eve geldi. Mustafa Kemal Nutkunda böyle şeyler yazmaz. Kalktık kendi evine gittik. Ankara'ya gidelim. s işte ordunun geçirdiği felâket. Böyle neferleri altın yazı ile tarihe yazmalıdır. Hoca dediğin zaten bir nevi avanaktır. Selâhaddin dönmek istemiyor. Bu battaniyeyi Paris'e de getirdim.» Durak Bey de bana iştirak etti: «Dönelim!» derken. Ömrümde ilk defa açıkta toprak üstünde yatıyordum. Bekârlığımdan beridir. Vakit yok. işte bir orduyu. Yazık ki. Yapacak mühim işimiz var. Gözü döndü.. gizli gizli bana Halid'in zulüm ve cinayetlerini anlattılar. Vakit gece. Yanıma onu almıştım. Muhtemel felâketi giderdik. çalım satmaya gelmedik. daha gebermemiş. Bu. Kulağıma: «Seninle görüşmek istiyorum. Bana bir düzi-ye muhtelif sualler soruyor: . Zabit kabahatsizmiş. millî vazifedir. Halid kızdı: «Hoca! Öyle lâf atıp durma!» dedi.. Bir şey olmadım. yâni. Ben tetkikatımm neticesini ne yapacağımı kimseye söylemiyorum. bir mağrur kumandanı. Onlar da aralarında para toplayıp bu nefere verdiler ve kendini güzel sözlerle de taltif ettiler. Çalışalım. Onu gördükçe bu günleri hatırlarım. Bir iki hoş beş lâkırdı yaptı. Yarın mutlaka hastayız diye diye uyudum. Öteki de çıkıp gitti. Vehbi'ye: «Sen ne yapıyorsun? O delidir. işte şimdiki maddî ve manevî vaziyeti. Divan-ı Harb filân bilmezmiş. Derhal bir ayın içinde sapsarı oluyor. Bize gidelim» dedi. O gece açıkta ve toprak üstünde yattık. hakiki deli. kahraman bir nefer kurtarıyor. zeki. Bir Tatar evinde misafiriz. Sen ne haksızsın diye yaralı zabit söylenmiş. Beni teskine çalışıyorlar ve sabır tavsiye ediyorlar. Hâlâ yanımdadır. yapılması ' 192 lâzım gelen şeyleri söyleyip. Bir ucunu altıma. işin önüne durdum. Ankara ve civarlarında çimen nevinden dikenli tohum gibi bir şey veren bir ot var..

idam edin dedim.«E. Şimdi bizzat İsmet tenvir etti. Yatağıma oturdum. O vakit orduya bir ders vermek lâzım. Sonra tamamiyle masum imişler. Bunlar da kaçmışlar. Orada bir şeyden de şikâyet ettilerdi. Tabiî Mustafa Kemal de müşterek olduğundan mani olmağa çalışmış. Dişimi sıktım.. Diğer iyi askere de korku verip panik husule gelir. Tamamiyle doğru. o zaman. Yanımıza gelmiş.. Dedik bu . isabet oldu. Misafir olduğum eve döndüm. Misâl olarak bu iki zabit vakasını söyledi ve dedi ki: «Mevzilerini terket-mişler. Çünkü disiplin meselesi. Terter tepirliyoruz. hele evvelâ Ismet'i kurşuna dizmek lâzımdır. Benimse bunlardan haberim yok. beni evine götürmesi. Bunun için iki cana kıyıyor. Zabitin biri pek değerli imiş.» Vakayı ben unutmuş değildim. üstüne bunları da yollamış. insandan kurban kesiyor. Benden aflarını rica ettiler. Zavallı ölmüş) geldiler. Meclis'ten korkuyor. tüfek patlamasında kaçarlar. Said dedi ki: «Biz müşkülât içindeyiz. Onu öğrenecek. Dediler ki: «Bunlardan fayda yoktur. mevkiinden düşmesin diye. Hattâ hırsı uğrunda insan ona serçe gibi geliyor.» dedim ve yanıma aldım.' lamasın. Benim ağzımı arıyor. Demek ona itiraz edip hataları meydana çıkan193 ı. Lozan'da bir gün bu konuşmaları unutmuş. Acaba biz de onun Divan-ı Harbe şevkini mi istiyeceğiz? içini kurt yiyor. Yanlış işler yapılıyor. Ordu Sakarya'ya gelince yeni Kur'a efradını silâh altına almış. Fakat bunu nasıl yapmalı. ismet yaptığı işlerden telâşta. Hezimetten utanmışlar. seni tutar. Meclis bana bir şey yapamaz. diyorsun.» dedim. İNÖNÜ'NÜN iKi İDAM EMRİ Şafak söküyordu. Hele bir şeye pek kızmıştım. Bu adam cehaleti ile kırdırdığı binlerce vatan evlâdı yetişmiyormuş da. Tamam. bu lekeyi temizlemek için bütün gayretleri yapacakları anlaşılıyor. bu mesele. Bütün ordu zabit ve kumandanları tsmet'e yalvarıp affını istemişler. herkes kaçan kaçana olmuş. Hâlâ Levazım işlerinde imiş.» dedi. Sakarya'ya vâsıl olunca ismet iki genç mülâzımın. Diyorlardı ki. «Onu da asarlar. zarar vardır. böyle kurşuna dizdirmek lazımsa hepimizi. Bir tarafı tenevvür etmemişti. Meğerse biz cephede dolaşırken Ankara'daki mebuslar bu hezimetin faili olan Ismet'in Divan-ı Harb'e verilmesini istemişlermiş. Dinlemedim. Bunu da acı acı söyliyerek suratına çarptım. disiplin bilmezler. Halbuki sabah erken ve ben yatakta iken. Bu kahkarî hezimetin mesulü sensin. Binbaşı Han. ilk top. Konuştuk. Nutuk söylemek için notlar hazırladım. gösterilen mevzide durmadılar diye idam edilmelerini emretmiş. Derhal geri alsınlar. Şimdi azametinden yerlere sığmayan îsmet'i görenler. Öteye beriye başvurduk. Cahil bir idare ile bu hale geldik. Hep kaçtık. Anlaşılıyor ki. Şimdi Ankara'da ikmal Şubesi Müdürü imiş. Bu adam bunları ne akılla yolluyor.. yâni Polatlı'da görmüş olmalı idiler. orduya bu acemi efradı sevketmeğe başlamış. Erkânı Harbiye Reisi Fevzi.» dedim.» Şimdi Müdâfa-i Milliye Vekâletinden de malûmat toplamak lâzım.. evime Binbaşı Mehmed Said. «Ben yalnız değilim ki. Idâm ettim. Bunun da sebebi herkes korkup. O. Şimdi demek orduyu eski hale koymalı. Kendi kendime: «Allah yolladı. ilh. Bilakis. Bu babta kur'a işlerinde mütehassıs olmuş biri imiş. Biz yazdık. Orduda ne gördünüz? Ne intiba hasıl ettiniz? Meclis'e ne diyeceksiniz? Mebuslar benim çok aleyhimde mi? Bana bir şey yapabilirler mi sanki?. çözülmüş. «Ordu bütün senin aleyhinde. Çünkü zabitlerin maneviyatı yüksek. anlatamıyoruz. Müdâfaadan ümitvarım. Ben zannederim ki. Yoksa mağlûp olmazdık. Bunu bana iki zabit pek acıklı bir surette anlatmıştı. Halbuki bu vaziyet tamamiyle şecaat arzederken merd-i kipti sirkatin söyler idi. Alimâne idare isteriz diyorlar. Tamam. Tabiî ismet haberdar imiş demek. Demek bunu İsmet gözdağı vermek için yapmış. Çünkü ordu mağlûp olmuş. Açtım ağzımı yumdum gözümü. bana bir kumandanın merhamet tanımaması lüzumunu anlatıyordu. Mustafa Kemal Paşa'nın emirlerini yapıyorum. Meclis'in kapısına asar bile. Yüzbaşı (Adını hatırlayamıyorum istanbul meb'usu Ali Rızanın kardeşidir. Bu ceza pek haksız imiş.. İsmet dinlememiş. Nişan atamazlar. Bununla ordu açığını ikmal etmek istiyormuş. kurşuna dizdirmiş. Hemen bütün ordu bu zabitlere acıdı. Ankara'ya döndük. Harb-i Umumide Almanlar ile ordu dairesinde çalış-mışmış. bunu bana Lozan'da kendi kumandanlık meziyetini medih için anlattı. Said.» böyle şeyler. kimse sesini çıkarmasın... Söyledik. Yâni beş-altı saat hararetli münakaşa ettik.

bu zaferleri kendilerine mal ederler. Erkân-ı Harbiye Reisi ve Müdâfaa Vekili Fevzi'nin haberi bile yok. mühimmat işi var. 97'liler var. sonra da Mustafa Kemal ve ismet gibiler. Fakat bilfiil kumandan olsun. ölecek gibi telâşta idiler. «Siz işe hemen başlayın. aşağı derecede bir kumanda heyeti imiş. Eğer derhal yürüseydi. Allah'a bin. Bize pek kıymetli bir vakit verdi. Çorum'a. Halbuki bu adamların hizmetlerini tesbit ve millete ilân etmek. bin şükür. Bunlar harp görmüş. ateşe başlasın. mal yerin dibine batsın. ümitleri bende idi. Bunlar bir şeye yaramaz. Bu da ne yapalım. Bu adamlar titriyorlardı. .» Bu malûmat pek kıymetli. ikmal neferi olarak 94. Ne âlâ. Askerin yiyeceği ne olacak? Para yok. Süngü? Düşündüm. Bütün Meclis arkamda. Derhal bu adamları büyük bir muhabbetle sevdim. Hasılı biz de ordunun erzakını yetiştireceğiz. bilenlere vazifedir. Sizde ümidimiz var. Şimdi iş tamam. Teşekkür ettim. «Teahhüd ediyorum. «Bu ne olacak?. Bu felâkettir. Sakarya ordusundaki perişan bakiyeyi Eskişehir-Afyon önündeki muntazam ordu ve o miktarda olacak neferleri ve yiyeceği vermiş ve zamanında yetiştirmişlerdir. evvelâ vatan lâzım.. Ailelerde yatan ve bilhassa atalarımızdan kalma eski kılıçlar vardır. Hele Mehmed Said Bey'in ki. Bakalım yiyecek. cephaneyi verin. Size geldik. üste. Bunu. kahve. Zararı yok. 95. Bu iş benim vazifem. «Peki vakit dardır. Ölenin tüfeğini alsın. Tahkikat yaptım. Ali Rıza Bey (Mebus) da levazımdan yetişmedir. n 194 I en mühim noktayı haletmişlerdir. bez kumaş. işte bazan koca vakalar içinde böyle nâçiz bir kaç şahıs ne mühim işler görür. Bu lekeyi kanımızla temizleriz» diyorlardı. samimiyeti. Ben yarın Meclis'ten bu kararları alırım. onlan toplatalım.Sordum.000 Rus tüfeği olduğunu öğrendim.» dedi. O da iyi adammış. Demek her şey yolunda. Felâket.. yok. her şey mümkün. petrol. lâzım. ilk hatta biri ölünce derhal bunlardan bir tane yollasınlar.»dedi. işin canalacak noktası da bu. Yarın bugün Yunanlılar harekete geçer. diğerlerinden daha mühimdi. bu sefer de iyice gösterdi. silâh omuzda. o da oralara gider.» dedim. Nutuk için hazırladığım notlara yapılacak tedbirleri de ilâve edip. Fevzi Paşa acemi kur'a efradım aldı.işi siz yaparsınız. Derhal bunları silâh altına aldırınız. Bu da oldu. Bunları Meclis'e kabul ettirip Hükümete yaptıracağım. Vakit de var. ben Avrupa'ya çekilince zaruretimi düşünerek kendi arzusu ile kira vermişti.. hiçbir mukavemet görmeyecek. Bu da te'min olundu. Yunan ordusu kumanda heyeti. Mal bulmuş Mağribi'ye döndüm. Süvari kılına. ne çare. Orduya ikmâl neferi olarak gönderiyor. Halit «Bu da benim isimdir. şeker. ilh. Büyük bir fırsatı kaybetti. Çok sevindiler. Henüz Yunanlılar da harekete geçmedi. Ayağıma geldi. askerî bir tenezzüh yapar gibi gelecek. Halkın elindeki silâhlar da toplanınca yüzbine çıkacak. Hamiyetlerine hayran oldum. Çünkü mebuslar bana bakıyorlar. Bizi bozup Eskişehir'e girdikten sonra bir ay kadar hareket etmeyip boşuna vakit kaybetti. diğer ucunu da halka yapıp. Aman bir çaresine bakınız. böyle kara günlerde belli oluyor. Ama buna çare kolay: Bir demir çubuğunun ucunu sivriltsinler. Bunlara orada sade nişan atmasını öğretsinler. Her dediğimi yapacaklarını vaad ediyorlar. Bir de Ismet'in yerine kumandan. Bunları derhal cepheden çektirip ordu arkasındaki efrad depolarına aldırın. Yoksa mahvolduk. SİLAH MESELESİ Şimdi silâh meselesi: Tüfek yok diyorlar. işte verilebilecek. Pişkin efraddır. Bilir.» dedim. Bu efradı on gün içinde orduya yetiştirebilir misiniz?» dedim... 96. Neşelendim. Çankırı'ya doğru menziller yapacağım. fasulya. Hattâ hiç tanımadığım Said Bey'i ondan sonra en iyi dost saydım ve Ankara'daki bağıma meccanen oturttum. Derhal Keskin'e. Hükümetin karşısında eski bir hamamda bizim Rusya'dan getirttiğimiz 35. Bütün dükkânlardan askere lâzım ne varsa cebren müsadere edilsin. Ben zaten bunu öğrenmek istiyordum. Halâ severim. Hakikaten bu adamlar ki. Ekmek. Ama bir daha çıkmayacakmış.. orduyu da bozar. Kabul edileceğinden eminim. hattâ mukavemete iman geldi. Sakarya boyunda zabitlerin bütün istedikleri oluyor: Yâni «Eskişehir . Ne kadar himmetli ve vatanperver oldukları görülüyordu.nutkumu yazdım. cidden dirayetsiz. Bana büyük bir ümit.Afyon hattındaki tüfek. insanın içi. tüfeğin namlusuna geçirsinler. Bu adam mutlaka Hızır. mühim zaferlerin temellerini kurar. işin can alacak yeri idi. Bu vazifeyi şimdi yapmakla vicdanım müsterihtir. Menba yok. Fena zulüm ama. Vatan ve devlet olmayınca. Yetiştireceğim. Mustafa Kemal olur.

Zaten bunu Sakarya Harbi'nden sonra Anadolu'da ¦.::'.Her vatan ferdi.Ankara'yı da zaptedecekti. Zabitler mağlûbiyetten utanıyor. Dedim: «Hafi celse yapalım. Bunlara sade nişan tâlimi gösterilecek. Yoksa mağlûp olmazdık. ilâh. Yunan ordusu gaflet edip.. öküzler. Siz hemen celseyi açınız ve bana söz veriniz» «Peki» dedi. telâşla karşıladı. Bu da bizim için inhilâldi.Mustafa Kemal bilfiil Başkumandan olsun. Sapsarı bir beniz. Nakliye işleri. yerimiz iyi idi. ilah.Süngü de azdır. Gidersek inhilâldir. Bunlardan biri öldükçe depodakilerden biri gidip. Bu büyük bir hatadır. dükkanlarda neler varsa derhal Hükümet tarafından zaptedilip orduya verilecektir. henüz Yunanlılar da harekete geçmemişlerdir. nakliyat işine tahsis edilecektir. benden istimdat ediyor. Kürsüye çıktım. hele süngü pek az. ve bunda çok suiistimal olacak. Adedimiz kâfi. Tetkik ettim. • -i :¦. 93. orduya en seri bir surette sevkedilecek. Ve bana söz verdi. Sakarya'da düşmanı bozmak imkânı var Alınacak tedbirler: Millî hayatta en mühim ve fevkalâde ânı yaşıyoruz. Sakarya gerisine gelebilen bakiyye 20.Süvariye kılıç için. Iki-üç saat kadar süren bir nutuk söyledim. Topların bir kısmı da zayi edilmiş. 94. her şey bitmişti. Silâh altına alınıp cepheye sevkedilecek. sabun. Herkesin nesi varsa.. 97'liler var. acemi efradı cepheye şevke başlamış. Bir de âlimâne idare edecek kumandan koyunuz. 4. 9.. diğer ucunu halka yapıp süngü haline koyacak.. Çadır yok. Bu nutuk birkaç kısımdır.Ordu harbi Sakarya'da yapacak. atlar. 10. çil yavrusu gibi dağılmış.96. Bize eski aded asker. Bunun tedbirleri de en mühim ve fevkalâde tedbirlerdir. Me'yus olmayın. . sizi kesecek ve kovacaktı» dediler. Bunlar: 1. 95. ilâh.¦. Hey gidi günler!.Zabitlerin istedikleri ve bu lekeyi temizlemek için verdikleri vaad. Koştu.. Kurduğumuz hükümet. «Cahilane bir idare bizi bu hale koydu. Arkadaşlar: Bahtiyarım. «Ankara'yı tahliye etseydiniz. 2.. çünkü askerde maneviyat yüksektir. 196 6. büyük bir manevî tesiri haiz olacaktı.. Kızılırmağın arkasına çekilmeyecek. yaptığımız ordu bitecekti. Yunan ordusuna karşı koyacak bir ordu yoktu. her yerde vali. onun silâhını alarak harp edecek.Erkân-ı Harbiye. GİZLİ CELSEDE DURUM RAPORU ' Ben işimi hazırladım. Millet giderse malı ne yapacağız. 3. Çok büyük ümit vardır. «Ne yapacağız? Ne yapacaksın?»dedi. evlerdeki eski eğri kılıçlar toplanacak.. Yunan ordusu böyle büyük bir fırsatı kaçırdı. Askerde üstte başta yok. Süvaride kılıç yok. Kuzu gibi olmuş. istediklerini vermek de mümkündür.. 25 bin kişidir.. Ankara'yı da zap-tedecekti. Bu işi başarmak için bize vakit verdiler.Herkesin elindeki mavzer ve emsali tüfekler ve fişekler derhal toplanıp. 2.Orduya yiyecek. İmdad bekler bir gözle baktı. Alimine idare isteriz. Krallarına ve kumandanlarına ne kadar küfredeceklerdir. Yunanlılar benim bu satırlarımı okuyup öğrenince kimbilir ne kadar dö-ğünecekler. yüzü yerde. Derhal bütün demirci dükkânları çubuk demirlerin bir ucunu sivriltecek. Mustafa Kemal beni koridorda bekliyormuş.» diyorlar. Tüfekleri eksik. 5. Derhal bunlar geride depoya alınacak. Kâfidir. silâh ve cephaneyi veriniz. petrol. Sonra da mağlûp oldu. Ümidi asla kesmeyin. Halk derhal İstanbul tarafım tutacak. Hasılı. celseyi açtı. kaçan kaçana olmuş.Yapılacak tedbirler.. millet kurtulsun da ne olursa olsun. 3. Ankara'nın zaptı. Ne yapalım.Bütün kağnılar. bize yeni bir ordu yapma için vakit verdi. 7. Hükümet ve biz de Ankara'da kalacağız. Bizim için artık tutunmanın imkânı yoktu. Büyük bir perişanlık. Muhakkak surette Yunanlılar'ı püskürtürüz. 195 yaptığım seyahatte. her işi bırakıp Sakarya'da müdafaa için bir hizmet görecektir. bunlar harp görmüş askerdir. lâzımdır. Lübbü (özeti) şudur: j 1-Ordunun hal ve vaziyeti . Vakıa bu ağır. Meclise koştum.. eşraf söylediler.. müsadere edilip. Allah'a şükür. Ordu büyük bir mağlûbiyete uğramış.

serbest bırakılmıştır.. Hele kat kat fanila. aldım. hem bilmem daha ne ve neler? Bu nasıl şey? Sade Erkânı Harbiye işi bir adamın vaktini alır. Bir hikâyesini anlatayım: Bir yaveri vardı.. cepheye gidip bir nefer gibi harbetmesini de bilirim. neferleri teşci etmiştir. Hikâyeyi bilirsiniz. Meselâ Fevzi Paşa. 197 git al!» Zavallı daha fena oldu. Bak söyleyeyim. Bunlar da onlar gibi derin bir uykuda uyuyorlar. Şemsi'nin yanında idi.» Fevzi kalktı. Kavaklı Fevzi derler. Sana haber vereyim. Kış oldu mu. Mühim bir andayız. Bana emrettiler. Hele geceleri iki vücudunda kürek çeker gibi. bir uyanıklık gösterdiğiniz yok. Sigara. FEVZİ PAŞA! «Maatteessüf bunlar bu Hükümet ile yürümez. Galiba saçını bile taradığı yok. Bir mağarada yıllarla uykuda kalmışlar. «Galiba paşa uyuz oldu» dedim. fakat bir şikâyet ettiği.. Bu mevkileri sana verdiler demek. hırka ve elbi-. Derhal Hükümet tatbik etsin. Aklıma geldi. Fevzi Paşa pek az lâkırdı söyler. esmer. «Demek Kabineyi de tanzim etmek lâzımdır. Çok üşür. «Ben. Cesaret edemedim. Müdâfaai Milliyeyi başkası alsın. kaput giyer. Meşrutiyetin ilânı zamanında Manastır'a hürriyetperverleri vurmak için. dünyayı kamilen değişmiş gördüler. bilirim. Hâlâ uyuyorlar. Pislik içindedir. Bu Hükümetin mümeyyiz vasfı budur. Uyandıkları vakit. Vaktiyle bir Ashab-ı Kehf var imiş.. Zavallının hali perişan. üstüne yelek. Bu yaver. Şemsi Paşa'yı orada arabasında vurduğu vakit. birden nasıl yapıyorsunuz? Muhakkak yapamıyorsunuz. Kaşındığının farkında değil gibi duruyor. Mehmet yerine Mihal diyorlar. Acıyorum da... onun Erkân-ı Harbi olarak Manastır'a gelmiştir.. biraz hırsını yen! Sen durmaz çalışırsın. Şuradaki hamamda otuz beş bin Rus tüfeği var. Artık uykudan uyanın. fakat hatalı bir işi kabul etmek de hatadır. Silah nerden bulayım diyorsun. Bu kadar yükü nasıl taşır bilmem. Fevzi Paşa. bakacaklar. kalın üç dört fanila. Ay olur traş olmaz. dediler. bir düziye harekette. Beş vakit namazmdadır. fakat bu kadar işe yetişemezsin. Mustafa Fevzi de aynı arabada. hırka. Bu tedibe gelen Şemsi Paşa ile beraber. seden vücudu hantal. Ben kendim istemedim. Sen düşünür bir madde değil misin? Bu kadar emir kulu bende misin? Vermek hata. Sesi af diler gibi. Dudakları morardı. Bu Hükümet atalet ve uyuşukluk içinde. ceket. Uzunca boylu. onu da aldım. hem Müdâfaai Milliye Vekili. Bu Fevzi tuhaf bir adamdır.. Bıyık sarkık ve birbirine karışık. Ittihadcılar Fevzi'yi yakalayıp tevfik etmişler. Haline acıdım. Yaver bir gün bana anlattı: «Bizim Paşa bir iki aydır kaşınır. Kimse ile konuşmaz. gittikçe fazla kaşınmağa başladı. Hiç dostu yoktur. düzelt! Resmî evrakı bitirdikten sonra şöyle bir sırtüstü yat! istersen ayaklarını da havaya dik! Yunanlılar'ı nasıl mağlûp edelim diye imâl-i fıkr et! Saatlerce düşün! tmal-i fikir çok mühim şeydir..Bu işleri derhal karar altına alınız. Meselâ onu Refet Paşa'ya verin.. Çenesi titremeğe başladı. Bu hırsın nedir? Üç beş mevkii birden pençende tutuyorsun? Orduyu yeniden tanzim için hâlâ bir iş. Fevzi: «Ben size de hizmet ederim» demiş. Kendisine söylemek istedim. paralara kuruş yerine drahmi diyorlar.. Hakikaten sonra Sakarya Cephesine gitmiş. Adı Mustafa Fevzi'dir. .Hadi. Sen bütün mevkilerini bırak. hali fena. harp başlayınca Erkân-ı Harbiye Reisi olduğu halde ilk hatlarda Kur'an elinde dolaşmış. Sade resmî işiyle meşguldür. hem Erkân-ı Harbiye Reisi. Dedi: «Ben haris değilim. Düşmanı da yok galiba. bu kadar işi. Fevzi Paşa'ya hitap ediyorum ve soruyorum. Haberin yok. Devam etti: «Ben orduya nerden silâh bulayım. bir şey yaptığı da yok. Tırnakları uzun ve içi simsiyah pislik.. Porsuk bir uzviyet ve söz. Bunu bilmiyor musun? Uyumuyorum diyorsun. başka ahali var. Bir adam kâfidir. Ben uyku uyuyamıyorum» dedi. Nihayet baktım ki. tanıdığım Demokrat Mustafa adında birinin kardeşi idi. şişmancadır. Üstünebaşına hiç bakmaz. Bu esnada insanın aklına mühim tedbirler gelir. Dedim ki: «Fevzi Paşa! Sen istemedin.11. Mükemmel uyuyorsun. hem Heyeti Vekile Reisi. Ben ne yapayım?. ülfet etmez. Atıf. porsuk bir manzara alır. şunu uhdene al. Bu hal ile yüzü tuhaftır. Kaşınıyor. Sen yalnız Erkân-ı Harbiye Reisi ol! Sade ordunun işini düşün..» Bu sözü doğrudur. içki içmez. sırasından bana cevap veriyor.» dedi. kahve.Uyandıkları vakit Ankara'da. dedi.. Abdiilhamid tarafından gönderilen Boşnak Şemsi Paşa'nın evinde yetiştirdiği biridir. Gittikçe fazla kaşınır. Arkadaşlar! Ben bunların halini şöyle görüyorum: Yeni bir Ashab-ı Kehf!. bunu da al. Ben gerisindeyim.

Bu. bu felâkettir. izzetinefs yok. Fevzi'ye şu vekâleti al.. Bir efendiye kul. söylemiş ve fakat ağalar dinlememiş. böyle bilgiden bir fayda yoktur ki.. Yâni yine yap dediler. İsmet'i. O sözleri âni bir buhran ve yeisli bir heyecan içinde söyledi. Siz. bir işin farkında değil.. Ankara'da kalacağız. O da ihmalde. Ben kendisine Ashab-ı Kehf siniz diye hücum ettiğim vakit. Kükürt merhemi verdi. Şunu yap diyor. Bunda: «Ordu sizinledir. Amma iyi bulmuşlardır. yapıyorsunuz.. gayet duygusuz. Sonra bırak diyor. terkediyor.. orduyu bir (. ikibin beşyüz kalacaktır. Fevzi'yi tam bulmuştur. Ben diyorum ki. Yani Mustafa Kemal'in ric'at emrini. ha bilmiş. Hasılı halini güzel ve kendi ağzı ile tasvir ve kabahatini itiraf etmişti. ordan Kızılırmak'm arkasına varınca ise. Mustafa Kemal Eskişehir'de Temyiz Mahkemesi azasını da tehdid etti. Zannetmem ki. Nutkuma devam ediyorum. ama öküz pek de muti değildir. yapma diyor..» Çok doğrudur. Bu günah büyüktür. Bu hiç övendüresiz itaat ediyor. kurun-u kadîmde. Sonra şu198 nu da al diyor. siz çok kaşınıyorsunuz. ama. Büyük bir hatadasınız. demek Fevzi. alıyor. Vakıa bazı halleri öküz gibidir. zararsız bir zekâdır. Ben kaşınıyorum değil mi? Bir doktor çağır!» dedi.. Biraz tarihten dem vurur. diyor. Sade Erkân-ı Harbiye Reisi ol. Bir söyler ve susar. Mustafa Kemal'e de böylesi lâzımdır.Bir gün: «Paşa. yapıyor. Buna göre. ihmalci inisiyatifi olan âri bir adamdır. mevcudiyet. Bu esnada galiba Mustafa Kemal aleyhine bir kıyamdan korkuluyordu. köledir.» dedim.. kör değneği. Hem uyuz kaşınması müthiş şey. yirmibeş bin kişi kalmış. o geri aldırmıştır. Hakikaten Eskişehir. Sanra hemen herkes askerlikteki liyakatini söylüyorlar.diyor. Hükümet bu kararı vermiş. Bugüne kadar hayatı hep budur. Keza milleti tehdit etti.. Kurtuldu. bırakıyor.. yine onun gibi düşüncesiz ve insiyatifsiz. ben de bu adı münasip görecektim. farkında değil. sadakatle ve itaatla hizmet etmiş olsun. Bu hallerinden Fevzi'nin (F) si üstüne bir nokta daha koyarak. Kanaat ettiği şeyi. «Sahi.. Ve yine zararsız akl-ı selimi vardır. Nutkumun son kısmı şöyledir: «Siz Ankara'yı bırakıp kaçıyorsunuz. Fakat bu sefer yine dediğini kabul ettirememiş.. kabul ettirmesini de bilmelidir . Lâkin birkaç gün sonra dediği yapılmıştır. iş görmemekte. Yusuf Kemal de bu Kabinede Hariciye Nâzın. sonra Öküz Paşa adını verdiler. Böyle olursa bir şeye yarar. fakat kuzu gibi sâf olsaydı. Son zamanda Mustafa Kemal'e olan bir telgrafını gazeteler neşrettiler. Burada muzaffer . esirlik devrinde bir orduya esir düşüp köle olarak satılan hiçbir şahıs bile o vakit efendisine Fevzi kadar. Şerir bir adama benzemez. Nitekim Sakarya Harbinde de hakiki vaziyeti o görecektir. Bu adamda zerre kadar benlik. oluyor. Bunda öyle şeyler yoktur. lâkayd.. Orduyu Sakarya'dan Kızılırmak'm arkasına kaçıracaksınız. Övendüreden korkar.. Kendinizi hekime gösterseniz iyi olur.. Binaenaleyh pek doğrudur: «Verdiler.Tehdidini ikaa muktedir olmalıdır.Ordu Sakarya'da döğüşecek. Bunları izah edeceğiz. Bu bapta bazı şeyler okumuşa benzer. Mebuslar daha evvel Fevzi'nin seciyesini kısmen öğrenmişlerdi... Daha ileri gidiyor.. Kuzu Paşa yukan. insan. Ruhunun samimi bir aksidir. Yine Mustafa Kemal ona: «Sen şu mealde bir telgraf gönder bana» demiştir.Afyon harbinde taarruzun sol cenahımızda olduğunu bilip. Kuzu Paşa aşağı. Uyuz bütün vücudunu dehşetli kaplamış. o da yazıp göndermiştir.. Eskişehir'den Sakarya arkasına gelen ordu. Bir kısmı buna kanaat etmeyip. müdafaanıza hazırdır» diyor. Fevzi'nin de bu telgrafını neşretti. Sonra Öküz gibi kafasız değildir.) adamın kuvveti.» Bu vaka şayanı hayret bir şeydir. Çağırdım.) aleti yapmaktır. Doktor uyuz olduğunu söyledi. verdiği cevap da onun ruhunu gösterir bir aynadır. vurdumduymaz. şer âleti.. mebusluğu da terket diyor. Hakikaten bütün işlerinde hayatında böyle bir adamdır. fakat her şerre alet olur. Farkında olmamak. Ne yapayım.. Emrinize. yaptı. Hakikaten Mustafa Kemal.inisiyatifsizlikte Fevzi'nin eşi. aldım.. alıyor. yapmıyor. Değildir. iz'aç olmamak mümkün olmaz. (. ikisi de emirber nefer. Fevzi'yi gayet iyi tasvir ve tahlil eder: Bu adam iki aydır kaşınıyor da. itaati vakıa kuzu gibidir. ha bilmemiş. Derken. ona Kuzu Paşa diyorlardı.. Adı artık budur. asıl kâr olmamışsa da büyük bir zarar ve felâketten kaçınmak suretiyle mühim kâr olmuştur. Zekâsı yüksek değil.

kabinede sen de bir mevki almalısın. Ankara'da kalmak. olacak şey değil.» Ben bunu işitince iki yumruğumu küt küt diye kafama vurmuşum. çıldıracaktım. Üç gündür uğraşıyoruz. ordunun Sakarya'da kalması için söyledi. Kürsüden indim. «Yahu bu ne adam! Koca bir millet gidiyor. Sizi Millet Meclisi men edecek.. Kızılca kıyamet koptu. Geri durduğum yok ki. işte bu andadır ki. Ben farkında değilim. bu adam ne istiyor? Bu nasıl iş? Bu verilir mi? Bu istenebilir mi?» diye bağırmışım.. "Hest dans son ansiyete"» dedim.. Başkumandan olursa kendi mağlûp olacak. ona büyük bir kin beslemeğe başlamıştım. hevesim yok. Eğer Hükümette yapılacak vazife olsa kabul ederdim. kabul ettiremiyoruz. kabul etmem diyor. Sonra yammdakiler söylediler. Anlamadı... Mesuliyetli iş olursa onlara veriyor.. Ne desem yapıyorlardı.. Tekrar celse açılınca. hırsız. Artık müzakere devam etti. Çünkü. Celse bitti.» Her şey bitmiş.. O gün ve sonraki günlerde Meclis tamamiyle arkamda idi. 200 siyeti kalmayacak. imalı bir surette onlarla Meclis'i tehdit ediyor. Burada ve Sakarya'da kalacaksınız. Bilmezdim. Topal Osman'ın kendisine verdiği muhafızları Meclis'e getirmiş.. Doğru. Mustafa Kemal Riyaset mevkiinden indi. Meclis.» Derken Mustafa Kemal Başkumandanlığı kabul etmem. Herkes de bir şey söylüyor. şerefi düşünüyor. Her söyleyen ile dalaşıyor. Şeref!.. Mustafa Kemal bana kürsüden küfürler ve tehdid yağdırdı ve bu arada yine dedi ki: «Mağlûbiyet muhakkak. Sen beni rezil olsun. Durak kürsüye çıktı. Ben istemem» deyip oradan savuştum. pek asabileşti.» dedi. Çünkü onca mağlûbiyet muhakkak... Ne olursa burada olacak. dedi. bu. Resmen ve bilfiil kumandanlığı kabul etmeğe asla yanaşmıyor.. O. Meclis mu'sır. kendisinin bütün işleri mevki içindi. Müdâfaa-i Milliye yapacaktır. Bu müthiş bir şey. «Benim mevki ile işim. resmen ve mesul olarak başkumandan olmalısın. Başkumandanlığı asla istemiyor. Hüseyin Avni. Kızmışım. şerefim gitsin diye başkumandan yapmak istiyorsun. ne (. O vakit daha iyi gayretle çalışırsın. Onlara güveniyor.. çıldıracak. Bunlardan birçok herif Meclis koridorunda. Mağlûbiyetin mesuliyetini sırtına yükletiyorlar. bu adamdan tam nefret etmiş. hacivatla karagöz gib oynatmaya alışmış. Sizinle taban tabana zıddrm. Geldi. Mustafa Kemal Meclis'te o günü.» Bu söz bana öyle müthiş geldi ki.) bir adama çatmışız!. Ne lüzumu var. Ben de: «Yok.. Ve: «Eyvah. Çolak Selâhad-din. Baktım kudurmuş köpek gibi olmuş.. Halbuki vakit dar. Güldüm. Ya(*) Zalim. Hulusi ve daha bir takımları Mustafa Kemal'e hücum ediyorlar. Selâhiyetlere zaten maliktir ve . Mustafa Kemal de bundan sinirleniyor. diyor. yirmi-otuz mebusun içinde bana: «Peki. Ve bunda temerrüd etti. Bir aralık: «Peki! Senin vücudun âleme rahmet mi? Ne güne duruyorsun? Hangi işe yarıyacaksın?» diye bağırdım. başka şey bilmiyor ve dinlemiyor. beni başkumandan yapacaksınız?» dedi.. Benim bütün tekliflerim kabul edildi. Galiba niyeti bozuk.. Bu ne müthiş adammış. San'atı bu dedim. Ertesi günü Doktor Adnan bana dedi ki: « Mustafa Kemal sana şaşmış. Şimdiye kadar perde arkasından elindeki ismet ve Fevzi admdaki iki kuklayı. Kayseri'ye gitmemek. Ne (.» Meclis bütün sözlerimi alkışlarla ve ittifakla kabul etti. kabul et!» «Ben zaten daima idare ediyorum. Başkumandan olmak için böyle bir selâhiyete lüzum yok ki. fakat kumandanlık meselesi hâlâ olamıyor. cani ve şer anlamına gelen dört kelime metinden çıkartıldı. Her iş oldu.). «"Onun kudreti.» dedi. elde ordu diyecek bir şey yok. Sanki Suriye'de mağlûp olan da bendim. Dedik: «Yahu! etme. Galiba benim bunları bir mevki kapmak için yaptığımı zannetti. Kendi kendime düşünüyordum.. Mustafa Kemal tamamiyle ümitsiz. şeref olursa kendine alıyor. kuvveti muhalefette ve hücumdadır" işte gördün. işleri kumandan. Nihayet bakmış ki. Yok. durmuşum. Bunu kim yapabilir? Hiç olmazsa insan haya eder de bunu söyliyemez. haklan var. kabul etmezse hiçbir hay(*) Adilik ve belâ anlamı taşıyan iki kelime metinden çıkartıldı.» diyordum. Bütün Meclis de buna kızıyor.olacağız. 199 nıma geldi: «Yahu! Sen ne yaptın? Sen ne müthişsin be!. Gittikçe münakaşa alevlendi. Ben de «Sen onu henüz spesialitesinde görmedindi... Sade güldüm. Of!. Ekseriyet zaten aylardan beri aleyhine dönmüş. Başkumandan harbi başa çıkarmak için lâzım. Resmen celsede şu teklifi yaptı: «Eğer Meclis bütün teşrii ve icraî selâhiyetlerini bana verirse Başkumandanlığı kabul ederim.

Yunanlılar da Eskişehir'den hareket ettiler.. Büyük bir müstebit olmak. tevellüdlüler. şimdi böyle şahsî meselelerin zamanı mı? Vakıa teklif benim ama. içinde kimbilir ne (. Bu suretle cephelerde hiç eksiklik olmamıştır. bir intizamsızlık. Büyük bir faaliyet. eski usulü tatbik etti. tehlikeli bir şeyse de yaptı. Bilmem bunun sebebi ne idi? Ne düşündü? Ben «Canım. Böyle bir şeyi istemek ne müthiş bir (.. Başkumandan bunları bir seri numaralı emirler ile tebliğ ve icra etti. Yapar mı? Yapar. Birkaç güne kadar orduyu eski haline getiriyoruz.. millete kıran salacak. icrasını Başkumandan'a havale etti. Bundan münasibi yok. Şaka değil. yüzde kırk nisbetine karar verdi. ölenin silahını alıp harbetmiştir. Kendi kendine kanunlar yapacak. grup teşkilâtı yaptı. (*) Kötülük. Bu kâfidir. Çünkü Is-met'in Eskişehir'deki ağır hatâsı içimize kızgın çivi gibi işlemişti. Roma Senatosu'ndan selâhiyetlerinin bir kısmını almış. Bir de meclis Başkumandanlığa merbut mebuslardan mürekkep bir teftiş heyeti teşkil. Adnan bana. «Peki!» dedim ve imzaladım. Sonra mümkün olursa çaresine bakarız.. Bu da buna benziyordu.. Bu selâhiyetleri vermek istemiyorlar. Demek bu adamın zamiri (. atlar geliyor.. onları da verelim de gitsin..96 ilâh. Bu halleri gördükçe ümidim daha arttı.. Adnan ısrar etti. Herkes de böyle söyleniyor. Bu benim için çizmeden yukarı çıkmaktı. Nihayet düşündüm: «Canım ismet askerliğini gösterdi. Her kafadan bir ses. Mustafa Kemal grup sistemini de ilga edip. Böyle bir zamanda orduda teşkilât sistemini değiştirmek. Mustafa Kemal'in idi. Hasılı evvelâ bu teşkilâtı bozup.. Kağnılar. kılıçlar geliyor. düşmanı defetsin. Hiç merak etme! Allah senden razı olsun. Kendisi ve keyfine göre kanun yapacak. Müthiş çorba olduk.. beni de bu heyete intihap etti. Onunla istediğini mahkûm edecek. 201 Bunlar 94.. milleti inim inim inletmek istiyor. Meclis bu kanun lâyihasını aynen kabul etti ve istediği selâhiyetleri de verdi. Orada nişan talimi siper almak usulünü öğretiyorlar... Tarihte bunun yalnız bir misali vardır. şu adama ne istiyorsa verelim de Yunan'ı def edelim. MECLÎSTE KAVGA-KIYAMET Artık mecliste kavga kıyamet kopuyor. Meclis bunu çok görüp. Yahut Meclis verirse. Zavallı millet. Said Bey'i gördüm: «Yolunda. TAARRUZ ÖNCESİ ..) vardır. Tabiî bu Adnan'ın fikri değildi.» dedi. zaten hepimiz zıvanadan çıkmıştık. EV TEZGAHLARINDA İMAL EDlLEN HARP ALETLERİ icraat başladı. kim imzalarsa imzalasın» dedim. grup teşkilâtı yapmak hatâ ve pek sersemlikti. bu da bu şekilde Başkumandanlıktan kurtulacak. Fevzi bir kumandan olamaz. Şimdi bu hatanın neticesi olarak yeniden değiştiriliyordu.. Kendisi de başka bir şey diyemedi. Yunanlılar gelinceye kadar. Biliyor ki. Bir iki gün sonra her taraftan askerler sökün etmeğe başladı.. «Başkumandanlığa nasbi kanunu sen imzala!» dedi.. Yahut bu adam bunu mahsus istiyor. kendisini ona «Yarı Tanrı» tanıtmıştı.. şimdi de bunu bozup eski teşkilâtı yeniden kurdu. Bununla orduda iki defa teşkilât sistemi değiştirilmiş oldu. Nihayet Meclis kabul etti... Jül Sezar..onlar kâfidir. doğru cepheye sevke-diliyor.). Silâh ve saire de böyle. Meclis'te artık askerliğe de karıştım ve: «Allah aşkınıza sol cenahınıza dikkat edin ve ihtiyatları merkezî bir yere alın! »demekten kendimi alamamıştım. domuzluk ve küstahlık anlamı taşıyan üç kelime metinden çıkartıldı. Galiba Ankara'da başka da yok.. Yalnız ben herkesin bütün malım müsadere demiştim. tecrübe tahtası. Bir taraftan da efrad akın akın hâlâ geliyor.).. Meclis kendi selâhiyetlerinde pek hassas ve kıskançtır. Akın akın geliyorlar. Kendine köle gibi itaat etmiyenleri imha edecek. Ama.. Vahim bir iş ama. Ve Meclise: «Zararı yok. ordunun tertibatı ikmâl edildi. Sonra harpte biri öldükçe bunlardan göndermişler.Demirci dükkânlarında demirlerden süngüler yapılıyor.. Bütün benim teklif ettiğim tedbirleri de Meclis aynen kabul edip... emir ve kumandada anarşi yapabilir.. Bunları mı istiyor..» teklifini yaptım.» dedim.. vermeyecek. Acemileri depolara çektiler. Demek öteki türlü sökmeyeceğini şimdi anlamış. Şunu bunu asıp kesecek. Zaten harp cephesinde eski sistemi bırakıp.. bunlarla sonra bize... Mustafa Kemal Anafarta'da iyi asker olduğunu göstermiş.95. Sandıklarla tüfekler.

» «Merak etme. Adnan'ı.. Dehşetli sigara içiyorum.Yazsam büyük bir liste yapar. bir taraftan da bu püs202 küllü belâya telgraf çekiyoruz. Bu sebeple bunları sönmez bir muhabbetle içimden sevdim. birine nefer biniyor. Acele beni buldu. zangır zagır titremişti. Birçok mebuslar bu kara günde. Ben bu buhranda burayı bırakıp Sinop'a nasıl giderim? Bu vatan hizmetine karı koynunu tercih demek olacak. Ona da lâzım. Biz de icabına bakalım. bana göndertme. «Herif! Daha hâlâ Allah'a havale ediyorsunuz. Fakat arabayı kullanıyor. Hilâl-i Ahmer'den maaş da alıyor diyorlar . Gece uyku uyuyamıyorum. Bu esnada idi ki.» «Hayır. Bir de nefer verdiler. az kaldı adamı dövüyordum. Yahşıhan'dan geçerken gelmiş. Hey'et-i Vekile'de Hilâl-i Ahmer'in parasını alalım dediler. «Nasıl vereyim?» demişti. ona göre benden ona cevap uyduruverirsin. Allah babanızın uşağıdır. Ne işitirlerse bize söylesinler. bilhassa hastahaneleri gezebilmek için bir at lâzım. Bir taraftan harp haberleri bekliyoruz. Ne yapayım? Herif çalışacağına. Benim gibi daha bir çok mebus var.Harp başlıyacak. Al şimdi bir belâ daha. Bende pek iyi ve silinmez bir iz bırakmışlardı. Başkumanda'na bildirelim. Derken. orduya ekmek göndermiştik. Hey'et-i Vekile odasının yanma çağırıp. Rusya'ya gitmeden evveldi. Çalışamam. Hüsrev (Bulgaristan sefiri) de bu heyete dahildi. Fakat. Telâştayız. Hüsrev askerî vasıta ile Başkumandan'a yolluyordu. bir intizam veririm. Kalktım. gel!» diyor. Fakat her gün veremiyorlar. Hükümette. Ve hele buraya gelmesine mutlaka mani ol! Bana yazacağı telgrafları. Mebuslardan birinde at varmış. Henüz harp başlamamıştı. Şimdi mebus olmuş. Bereket versin araya girdiler de fenalık olmadı. içinde işe yarar bir şey olur . halktan öteden beriden haber topla-smlar. Cihet-i Askeriyede birkaç at var. Dedim ki: «Vaziyet buhranlıdır. Para da yok. Biraz sabret. Böyle günde burayı terk edemem. Bir tane muhafız bile yok. Tehlike filân bilmez. Cephede askere erzak verilecekmiş. Gece sabahlara kadar sokakta dolaştığımız. Çankırı Mebusu Hoca Hacı Tevfik Meclis'te: «Allah iyi eder. Onu da zorluyormuş. Ne yap yap. Sinop'tan zevcemden telgraf.Böyle haberler geliyordu. Bana dolaşmak.. Müdafaa-yı Milliye'de dolaşıyoruz.iade ederiz» demiştim. çalışırım. Zamir Bey ölüp-bitiyorlardı. Ya hıyanet edip. Hilâl-i Ahmer'in bir arabası var. Mecliste buluşup kötü bir petrol lâmba ile dertleştiğimiz oluyor... «İsmail Besim'i çağırıp al!» demişlerdi. Zihni yazdı. Hastahanelcr yapar. Beni müteessir ediyor. iki ordu manevralarla meşgul. iki at satın aldım. Haber alıyoruz. Serbest kalınca ne yapabileceğimi düşündüm. on gün içinde biter derhal gelirim. Hâlâ bu adamları severim. Bir mebus arkadaş geldi. bir de şunu yaparız: Mebus arkadaşlara tenbih ettik. Onun gelmesi de olamaz. Hilâl-i Ahmer Reisi ismail Besim Paşa. «Olmaz» diyor. Aileleri Ankara'dan çıkardılar. Bir raddeye geldim ki. Dedi: «Aman mühim. Böyle sevme de görmedim. Kendisine sordum. Ne var bilir misiniz? Hep Rum'lardan mürekkep bir amele taburu. Birine ben. «Derhal Sinop'a gel. Ben de: «Korkma. cephaneyi berhava ederlerse. Cephaneyi dağlar gibi Yahşıhan'da Kızıhrmak'ın Şark geçidi köprüsünün yanına yığmışlar. Sen onun telgrafını alır. «Hayır!» dedi. zafer verir» dedi. oradan Sinop'a gelmiş. istanbul'a. Parayı almış. Madem müfettişim. Hizmet günüdür. Burayı bırakıp Sinop'a gelemem. Adnan'ın işi yolunda. Derhal sigarayı terket-tim. Ferahlandım Allah razı olsun. zehirlendim gibi. Gelirse ne yapacağım? Sinop'ta Mutasarrıf Zihni.» dedi. Bunlarda büyük hamiyet gördüm. Harpten anlamam. Yazıp zarfa koyuyorduk. bir iş yapacağına. şunu avut. Ah bu yobazlar. Diğer askerî hastahaneleri de dolaşır. ne ile harp . Elbet çok yaralı gelecek. Dolaşıyoruz. «Araba buldur gideyim» diyormuş. Bu iş bizim değil. Pek sinirliyim. «Aman gelme! Herkes burdan kaçıyor» dedim. Ona yazdım: «Birader! Böyle bir kara günde ben vatan hizmetini terkedemem. Öyle yapmış. Muhtar. söz anlatacağız. «Sen yap!» dediler.» diyor. Allah'a havale ediyor. Hazırlanmış. Lâkin fena lâkırdılar söyledim.. Kendi oturuyor.Alırsa meşru değildir. Neticenin ne olacağı malûm değildir. «Ne kadar para varsa ver» demiştim. Onunla geziyor. Böyle bir deliliği yapar. Bilhassa Adana Mebusla-rı'ndan İsmail Safa.» dedim.. Korkup. Bu sefer «Ben geliyorum» dedi. Beş. Sonra parayı Hükümet iade etmişti. Onların da işleri var. vereyim» demişti. bu buhranda hamiyetlerini gösterdiler. «Siz şahsen teahhüt ederseniz. Gelir mi gelir. telgrafhaneye emir ver. Bunu da bana. Nis'te duramamış.

Cephane ile amele taburunu bir yerde tutuyorsun. Atları istedim. Öküz altında buzağı arıyor.-tun. Onu bir şey zannediyordum. Gayet azametli ve şiddetli bir tavır aldı: «Sen çizmeden yukarı çıkma!» Alıklaştım. biri gökte. kedi ile peynir tulumunu bir araya koymağa benzer. Bir müddet sonra sersemliğim gitti. bilmek. mühim bir şey var» diyerek hitaba başladım. Hakikaten bu adamın şimdiye kadar bir iki şeyini bi204 lirdim: Tamamiyle. Sokakta bekliyorum. Gittik. Meclisin intihap ve tayin ettiği Başkumandanlık Heyet-i Teftişiyesindenim. Böyle yolsuzluklar gördüm mü senin gibi vazifesini yaptıramıyanlara yaptıracağım.» Ortada bir müttehim varsa. Baktım ki. Bu. kötülük edecek. Anlaşılıyor ki. Ya bütün cephaneyi ateşleseler ne yapacağız? Düşman silâh omuzunda gezinti suretinde mi Ankara'ya girsin? Buna da sen sebep olacaksın! Büyük mesuliyetin var. Asker.» dedim. Efe bir şehrin ileri gelenlerinden yirmi . O: «Çok geliyorsun?» Ben: «Az gelmekteyim.otuz kişiyi şehrin meydanında yere yatırıp gıcır gıcır kesmişti. Yüz değil. Şimdi azametinin dehşetini de öğreniyorum. fakat daha belâsı var. Bununla görülüyor ki. Hemen kalk. Mustafa Kemal'i bize kıçı kırmızı balmumu ile arattırırdı. insan halinden utanır. «Müdafaa-i Milliye'ye gideyim. Dedim: «Sen ne dedin? Bana hakaret ettin?» Aramızda şöyle ve şiddetli bir kavga oldu: TARTIŞMA O: «Kendinden büyük işlere karışma!» Ben: «Bu iş benden çok küçük. sır ifşa oldu? Nasıl yapmalıydım? O: «Telefonla söyleyeydin. Allah kış görmüş yılana gün göstermesin derler. tedbir almak senin en mühim vazifendir. Hem bu benim vazifem. cahil. üstüne general. Hem de müthiş olan şu kabahatim bastıracak. omuzunun biri yerde. Azamet taslıyacak. sır ifşası mıdır? Sen casus musun ki. yengeç gibi olur ve bu esnada yüzü sahteliği akıp duran ve müfrit bir gülme içindedir.» O: «Böyle mühim bir sırrı faş ettin. Bu adamın Müdâfaa-i Milliye Vekili olmasını Meclis'te ben teklif ettim. Müdâfaa-i Milliye Vekili yaptırdık ya. Hem de bunlar arasında azametiy-le meşhur. Bunu görmek. Ben onu hiç itham da etmiyorum.Bunlar işittiler. Hiç aklıma bir şey gelmiyor. Hani. karikatür. Doğrudur. Efe'den . Refet Müdâfaa-i Milli203 ye erkânından beş altı miralay oturuyorlar. At bekliyorum. Bitince Refet biraz durdu. Ben: «Onlar burarım müdürleri. herif hiç sebepsiz bana kuruluyor. nezaketi. müthiş şarlatan. insanın bir elini sıkar. Palyaço. O vakit Müdâfaa-i Milliye Vekâleti Ankara Lisesinde idi. böyle şey aklıma bile gelmemişti. zulmü. bu da bütün askerler gibi nemruttur.» dedim. Ben: «Asıl o vakit faş olurdu. Sonra iyilik edip. böyle mühim bir şeyi haber vermek. Konuşması. «Aman paşa. Hep kan kusardık. tavırları tamamiyle anormal ve sahte. Gel bizim arabayla gidelim» dedi. Onu sevinecek. Hepsi vatan için. Onlardan bu saklanır mı? Zaten bu işi sen emredeceksin. Onu da beceremiyor. vurgunu aleyhindeyiz. azametli. Sonra hırsı büyük ve içi fena. istibdadı. Demirci Efe'yi tedibe gönderdik. Canım ağzıma geldi. Bu binada Refet'i gördük. Daha sonra daha da gördük: Mustafa Kemal'in azameti. Allah fırsat verip de Mustafa Kemal'in yerine o otursaydı. asıl kendisi. Seni istiklâl Mahkemesine vereyim de görürsün?» Ben: «Sana gelip. Bunu yapamadığın anlaşıldı. Dedim: «Şu ne âdi yürekli ve ne dirayetsiz adam. fakat ithamı saçma. Kemali sadakatle koştum. Namusumla temin ederim ki. «Refet'e gideceğim. Anlattım. Bunun için beni itham ediyor. Ben.edecekler?» Hakikaten mühim haber. Sade saf bir vatan gayretiyle haber verip maslahatı selâmete erdirmek istiyordum. «Ben de ona gidiyorum. Haksız insan da. geldim ve söylüyorum. Mühim bir hizmet yapıyorum zannediyorum. onlar düzeltecek. Adnan arabasıyla geçiyor. «Ne bekliyorsun?» dedi. Şimdi neden faş oldu? O: (Yanındakileri gösterip) . milletin beynine de kan otururdu. Refet'e haber vereyim de tedbir alsın. derhal tedbire tevessül veya bana teşekkür edecek zannındayım. Vekil için de binanın yanına ufak bir bina yapılmıştı. fakat olur ya haber alamaz.

Müda-faa-i Milliyeden de bir takım bezler aldım.Ilâç nerden alacağız? Para da yok. zekâca ve iktidarca Mustafa Kemal'den yüz kere aşağıdır. Kör. Müşahade kâğıtları da oldu.Aradan çıktı. işte vatan için neler çektik. re elli bin lira cizye koymuş ve almıştır. Tahtadan bir pansuman masası yaptırdım. Millî Harekette böyle ne günler geçirdik. Diğer zabitler oradan çıkıp gittiler. Çalıştılar ve yaptılar. bir tencere. O. Oraya t sen gitmelisin. yerinde. Muallim kadınlar ve talebe kızlar birçok çarşaf ve havlu diktiler. Orada da pansuman malzemesi. Müdâfaa-i Milliye hin marangozlarına kerevetler yaptırdım. Bir odayı ameliyathaneye tahsis ettim. ilerisine gitmedim. Hilâl-i Ahmer'den birkaç makas. Gözüm kızdı. Şu adamın beni böyle saçma ithamına. «Aman doktor» dedi. Biraz yün de buldum. nelere maruz olduk. cesur. topal olan kur'a efradını aldım. Refet çekildi. talaş. Her koğuşa ve onun hademesine aynı numarayı koydum. Talaş da buldum. Arada Adnan var. iki bin kadar yatak tedarik etmeliyim. Bu tarziye idi.. Ne hekim var. Hilâl-i Ahmer'in de bir seyyar hastahanesi var. Adnan. Bir mangal. çizmeden yukarı çıkma gibi hakaretine fena kızdım. Artık bu adamla iyi konuşamadım. istasyon civarında. işi tatlıya bağlatmıştı. Su-i tefehhüm oldu. Orada bir odayı da pansuman odası yaptım. Bana sarıldı. Blüzler ve bunların üzerlerine numaralar diktirdim. Alet yok. Sanayi Mektebi büyük bir bina. Kerevetlere yaptırdığımız yataklardan koydum.. Refet'in sağ eli cebinde.«Hadi! Göreyim seni! »diye bağırdım. Baktım. Sokaklarda terzilerde yığılan bez kırıtışı var. siz zeki. Alet takımı için tencere ve mangal bulup koydum. ber. Ben de oturdum. yün ve samandan bir mahlut yapıp bin yatak oldu. Millet Meclisi'ne gittim. 205 ilâh. Bunları yatak çarşafı yaptım. merd adamsınızdır.şıkır şıkır birkaç yüz bin lirayı alıp. şimdi bu ne perhiz. birkaç âlet bıraktım..^ yün. Yaranlar gelecek. Sen kendini her vecihle benimle bir mukayese et! Bakalım. Birkaç gün sonra harp başlıyacak. Bu bana ne muamele ediyordu. Ayağa kalktım ve: . Hademe oldular. pens. Bir müşahede varakası çizdim. hiçbir şey yok. Burası yara değiştirmeğe mahsus. Ancak Millî Harekette ilk devrede aleyhimize olan isyanlarda cidden çok hizmet etmişti. Ben size hürmet besliyorum. Bunlarla bera..» (. ben duruyorum. beni mahkeme ile korkutmasına. Adnan cılız adamdı. Hadi bakalım beni istiklâl Mahkemesine ver. çarşaf buldum. ne âlet var. Bunları sakat neferlere giydirdim. Tabanca çekecek vaziyet yapıyor. Bezleri yatak halinde diktirdim.«Bana çizmeden yukarı çıkma diyorsun. Gözüm kızdı. Bez kırıntıları.Isyânlar zamanında Çarıkın'ya gittiği vakit şeh. Ben de onun üzerine yürüdüm. Zabitleri ve ağır yaralıları da buraya aldım. Dedim: .. O masanın bir ucunda oturuyordu. Bu iki binayı hastahane haline koymağa karar verdim. Bir tencere buldum. Refet üzerime yürüdü ve elini cebine soktu. Refet'le göğüs göğü-se geldik. Hele pek cahildir. Her yatağın başına bir numara koydurdum. Yana ittim. ne yatak var. Hattâ ilâç koymak için şişe bile yok. . Birçok da kumaş kırkıntısı.. Benim de tabancam var. istanbul Eczahanesi sahibi . Refet yerine oturdu. penset gibi şeyler aldım. Refet: «Doktor. Ben ne samimî ve ne hizmet için zahmet etmiş. ne eczacı var. Bunlar benim bildiklerim. Darül Muallimin de öyle. «Arkadaşlar! Bundan bana iki bin tane yapın!» dedim. Duruyor. gelmişim. Bir tane de tahtadan ameliyat masası yaptırdım. Bunları Sanayi Mektebine yerlere serdirdim. «Hadi!» dedim. «Adi herif!» dedim. «Eğer sen namuslu bir adamsan. kendine ne meziyet buluyorsun? Sen bir sıfırsın ve benim kunduramın altındasın. Ne lahana turşusu idi. duruyor. Bunlar karyola. bilirim. Ameliyat lâzım olanlar için Darül Muallimin'i hazırladım. Her yatağa üç yedek çarşaf yaptım. Refet'in bu hali beni kendisinden iyice iğrendirmişti. Adnan yine geldi. Ne olursa olsun dedim. Adnan beni teskine çalıştı. Darül Muallimat mektebinden birkaç muallime ve kız aldım. Adnan artık bizi barıştırdı.. Yumruğu şiddetle masasına vurdum. ben masasının önünde-. ne ilâç var. Başka çare yok» dedim. Refet geldikçe selâm vermesini bile gönlüm istemezdi ve çok defa vermezdim. Her yatağın basma astım.» dedi. beni tstiklâl Mahkemesine vereceksin. Sanayi Mektebinde bezler buldum.

geldi. HARP BAŞLIYOR Yunanlılar sökün ettiler. fakat Porsuk Suyundan şimale doğru. gittikçe cenuba yayılıyorlar ve Katranderesi boyunca şark'a ilerliyorlar. Zaten Yu206 nanlılar da buraya geliyor. Şiir yazıyor. «Sahi. Derken Yunanlılar birden Porsuk'un cenubunda gözüktüler.» «Ya!. Sakarya Harbi-nebaktığı. Bizimkiler yine aldanır. böyle şeylerle meşgul olduğu yok. Düşmana göre vaziyet alıyorlar. vermişti. Anladık ki. Lüzumlu yere kolaylıkla ihtiyat sevke-dccekler. Bizimkiler de derhal cenuba doğru yayıldılar. Bu ikinci hastahane muntazam oldu. Gitti. sarhoş adam bugünlerde azgın ve çılgın bir halde. Herkes gülüyor. lar: Sağ cenahımızda gözüktüler. Yüz kadar şişe oldu. Hem okuyor. kâh küt diye kendini yere atıyor. Okuyayım» dedi. Zorları yine sol kolumuzu bozup bakıy-yetü's-süyufumuzu şarka değil.orada onları da armut toplar gibi toplayıp işi bitirecekler. «Bekle! Başkalarını da getireyim.Kâh ayaklarıyla dehşetli bir surette yere vuruyor. Rakı şişeleri evlerinizde yığılmıştır. Paskal. Şimdi parayı bekliyoruz. Sersemler bize toplanmak. ahlâksız. İsmet yine orduda. okuyor.«Kaçıyorlar. Bu kanlı sahnede de var: Tuna'lı Hilmi. «Allah razı olsun. Müteharrik bir sistem takip ediyorlar. hem de kâh tavana kadar sıçrıyor. Herkesi güldürür. Oradan her tarafa aynı mesafe var. değersiz. iki pehlivanın diğerini iyi bir yerinden yakalayıp oyuna getirmek için yaptıkları harekete benziyor. Bizimkiler de Sakarya boyunca şimale doğru yayıldılar. Arkadaşlar etrafıma doluyor.. Kapının önüne durdu. Eskişehir . Darül Mualliminde beşyüz kadar yatak. Bu suretle hastahane de oldu.«Kafaları aşağı» dedim. Keyiflendik. iki ordunun karşı karşıya gelişi. Keyiflendikçe keyiflendik.» «Fakat şişem yok» dedi. Şunları bana getirin!» dedim. Askere su taşımak için bir şey yok. Sen okurken birer birer kaçıyorlar. iyi akıl!» dedi.. mebusları topluyor. Sonra getirdiler de. sol cenahımıza toplandılar. Bir taraftan da orduya su fıçıları lâzım. Zararı yok. hazırlanmak için bol zaman vermişlerdi. Meclis'in Erkânı harbi oldum diye alay ediyoruz.» dedi. evvelki muvaffakiyeti onlara aynı plân. şimale atmak. İki ordunun da şimalî ucu Porsuk hizasına indi. Sakarya ile bu dere bir kavis teşkil ediyorlar. topluyorsun. Ankara'da şişe bulmak mümkün değil.. Hattâ daha şimalden de gözüküyorlar. «Ne bilirsin!.Afyon hattında yaptıkları aynı plânı tatbik ediyor. Elimde Erkân-ı Harbiye Haritası var. Bir kâğıt çıkardı. Anlamıyorlar. Bizimkiler de onlarla beraber cenuba ve şark'a kayıyorlar. «Hepsini odaya doldurunca kapıyı kapa! Önüne dur! Öyle oku!» dedim. bizimkiler ihtiyatları da merkeze yığmışlar. Bunu bütün mebuslar söylüyor. Yâni sağ cenahımıza taarruz edecek gibi bütün kuvvetlerini oraya yığıyorlar. Yunanlılar. Derhal getirdiler. Bir gün beni yakaladı. Bu dalkavuk. Alâ. Eğlence tarafım tutmuş Dedim ki: «Peki.Hüseyin'e söyledim.» dedi. kâh tepiniyor. . Bizimkiler Sakarya'nın şarkında mevzi aldılar. bizimkiler bu sefer gafil değil. Diğer ucu Haymana ovasının üstüne yayıldı. Bazan ciddî ve facialı bir takım tiyatrolarda bir Piyerro. «Ne yapayım?» dedi. Okumak zahmetine değmez» dedim. «Bu gece bir şiir yazdım. Alâ! Ferahlandıkça ferahlandık.. Cepheyi yine garptan şarka uzanır bir hat haline getirmeğe çalışıyorlar ve âdeta getirmek üzereler de. Cephe bir kavis halinde olduğu için. Kimin şarap fıçısı varsa aldırıp yolladık.. okurken de deli gibi zıplıyor. Ona işaret ediyorum. Alâ. Olur şey değil!. Ama pek iri şeyler. Yine aynı oyunu oynuyorlar. Yunanlılar yine şimalden geliyorlar. dünya düğün bayram içinde keyfediyor. Şunun halini gören mutlaka zırdeli olduğuna hükmeder. Herkes de . Daima vaziyetten haber alıyoruz.» dedi. Otuz kişi kadar topladı. Bunları bulup yolluyoruz. Yahut der ki. işte bu devre. Hâdiselerle zaten hepimiz yarı asker olmuştuk. Beni bir odaya götürdü. Mebuslara söyledim: «Sizden rakı içenler çoktur. Yunanlılar. Bu hallerine güldükçe gülüyorum.'.. Gelecek yaralılara vermek için ilâç koyacak şişe yok. Ismet'in aklı yine oraya saplanır diye ödümüz kopuyor. Bir şiir okuyor. Milletle uğraştığı. Bugünlerin bir eğlencesi de var. Azli lâzımdı. «Ben meccanen veririm» dedi. Soytarı denilen bir veya birkaç şahıs olur. kâh yere oturuyor. Arattım. Elbet o büyük muvaffakiyet hoşlarına gitmiş.

Ankara'da hastanedeydim. insan tuhaftır. Alınan tedbirler hep benim tedbirimdi. bir şey yiyemiyorum.Vurup kırıyor ve geriye itiyor. fakat karış karış. hep gittik. Mustafa Kemal ata binmiş. Sakarya Harbi diye anılan bu mühim harpte. Neferler de aşağı değil. Gündüz hastahanelerde meşgulüm. kaburga kemiği de kırılmış. Gece uyuyamıyorum. Düşmüş. Bu haber de geldi. Hattımızı ötede beride parçalıyor. Bu lekeyi kanımızla temizleyeceğiz. Zabitlerimiz arslan gibi döğüşüyorlar. yeniden ordu meydana getirmek için edilen 208 bu kadar emekler. Düşmanı atacağız» demişlerdi. Hakikaten öyle yapıyorlar. Fena sinirliyim. Bu manevralardan sonra harp. ölenin silâhını alıp harbedi-yor. Böyle yapıyor. Haber geldi. Bırakmadı. masraflar az kaldı boşa gidiyordu.. Meclis'te ne kavgalar ettik. Burada kınlıyorlar. bir taraftan da ağırlıklarını Sakarya'nın garp cephesine alıyormuş. Ne haldeyiz. Sonunda bu dağların en yüksek yeri olan Çal Dağını da aldılar. Sağ cenahımızla Sakarya üzerine bir . Bu harpte zabitlerin gayreti adeta işitilmemiş bir şeydir. Nihayet dereyi geçtiler. Ve şark'ta daha ileri de gittiler. Ric'at emrini geri al!» Ne ise Mustafa Kemal ric'atı durdurmuş. Katranlı-dere ehemmiyetsiz bir dere. Yeniden Türk milletinin istikbali. Yer veriyorlar. beriki de dinlemiş. hürriyeti. biraz geri gidip yine harp ediyorlar. Mustafa Kemal'in i eşyalarmı denk yaptı. Çatalca'daki top seslerini de işitmiştim. Bir ishaldir beni yakaladı. Birer ikişer kaçmak istediler. onun Arnavut ve hususî hizmetlerinde kullandığı yaveri Salih de cepheden geldi. Düşman. Fevzi bunu söylemiş. Artık harp meydanı Ankara'ya bu kadar yanaştı. şehidleri. orduya gidip bir şey yapmak iktidarını haiz değilim. Bunu Mustafa Kemal yapıyordu. Bu ishal. gidiyor. Onun gibi Bu Çal Dağının düşmesi bütün ümitleri bitirdi. Ismet'in Eskişehir'deki cehaletini kanlarıyla yıkadılar. Perhiz. Zayıfladıkça da insan sinirleniyor. Teslimiyet ile beklemekten başka çare yok. Böyle haller içinde sekiz-on gün kadar harp pek şiddetli oldu. fakat mütemadiyen şimale atılıyor. Kanlan ile o lekeyi temizlediler. Yunanlılar bunun boyunca yayıldılar. Zabitlerin kahramanca döğüşüşleri. Birçok yaralı birden geldi. Ana baba günü yaşadık ve şimdi nasıl bir iğneli fıçıda oturuyoruz. neferlerden verilen binlerce şehidler. karış karış.. Arkalarını Haymana'ya verdiler. ordumuzu öteden -beriden vuruyor. Nefer öldükçe yerine depodan geliyor. Hele Ağustos'ta suyu kuruyor. «Hadi siktir» dedik. Kaçıyorlar. Bu harbi zabitler kazandırmıştır. Bunu zaten harp başlamadan evvel Ankara'da adetâ çocuklara varıncaya kadar biliyorlardı. Bekliyoruz. Bilhassa sol cenahımızı sıkıştırıyorlar. Bildiğim şey değil. tutuna-mıyorlar. Bu da onların gayretini gösterir. fakat Fevzi aym zamanda başka bir teklif daha yapmış: «Düşman ric'at ediyor.gülüyor. Bunu yapabilmekle Türk Milletine pek büyük bir hizmet ettim ve bununla iftihar ederim. sarhoşmuş. bu kadar kanlan.Afyon hattında bilememişti. Kimsede can kalmadı. hayatı tehlikeye düştü. Vaktiyle Balkan Harbi zamanında Haydarpaşa'da Tıp Fakültesi Hastahanelerinde yaralılara ameliyat yaparken. Bizi tozarlarsa. Bereket versin Fevzi'ye. Ağzımızı bıçak açmıyor. Yunan'm Çal üzerine ve sol cenahımıza son şiddetli çullanması meğerse 10 gündür söktüremediğini gören Yunan ordusunun ümitsizliğe düşüp ric'ata karar vererek. tşte Fevzi gayet vahim akıbetli bir vaziyeti kurtardı. ben sonra tâ Sinop'a varıncaya kadar kesilmedi. bunu setr içinmiş. iğne iplik oldum. Kaçmak yok. fakat ismet Eskişehir . insan bu hale uzun zaman tahammül edemiyor. Artık hep ölü halindeyiz. Bunun üzerine Mustafa Kemal umumî ric'at emri vermiş. Her taraftan 207 hücum ediyorlar. Ordumuz. doğru Ankara'ya girecekler. Bana cephede gezerken: «Eski kuvveti verin. zabit telefatımız müthiştir. Nihayet biz adım adım çekile çekile Ankara'nın cenubu garbisindeki dağları Yunanlılar tuttular. Hayatımın en fahra değer işi budur. 23 Ağustos 1337'de başladı. : Ben orduyu harbe hazırlamak için büyük bir gayret yaptım.. Artık çalışırken top sesleri işitmeğe başladım. fakat harp için bir iş yapamam ki. ilâç ne yapsam kesilmiyor. sonra böyle de güldük. Bunu Fevzi sezmiş ve Mustafa Kemal'e demiş: «Aman ric'at etme! Çünkü düşman ric'at ediyor..

manı olduğu bir mevsimdi. Ama. fakat Sakarya'da ordumuz öyle perişan olmuştur ki. harp yok.. Onlar da ırmağı geçtiler. Hattâ rivayetler ettiler: Kumandan da orada imiş. Araba. Yunan askerinde sal. gın halinde ishal zuhur etmiş. İstasyonda vagon tutuşmuş. hayvan gibi nakliye vasıtaları yok. yanıyor.Hiç . Bir bomba patladı. Hiç bir korkum yoktu.. mes'ele de o vakit bitecekmiş. orada harp oldu. Meğerse Yunan tayyaresi bir yangın bombası atmış ve istasyondaki trene tam isabetle indirmişti. şimendifer hattından da uzaklaşmışlar.» demiş. otomobil. Keçi eti ishal yapmış. Saniyen ehem. Bizimkiler sağ cenahımızdan Yunan ordusunun ric'at eden dündarına hücum ediyorlar.) miyeti. Darülmuallimîn'de ameliyat yapıyorum.. İnsan işte böyledir. Böyle giderse bütün vagonlar yanacak.taarruz yapıp düşmanı geçirmiyelim. Yunanlılar bir yıl sonra Afyon ve İzmir'de uğradıkları tam hezimete o vakit uğrayıp. ric'at emretmiş.. Düşmanın hamlesini. On günden sonra bir sükûnettir başladı. diğeri Haymana Ovasın'dan cenuba yanlanna ve arkalarına doğru sarktı. Felâket. İSHAL OLAN YUNAN ORDUSU! Meğerse Yunanlılar on gün yaptıklan büyük gayretle cephelerini Ankara'nın cenubuna kadar sürdüler. Bir defa yirmi gün sürmüş. yine sözünü kabul ettiremeyip susmuş.. Halbuki Yunanlılar bütün ordularım zaten geçirmişler. Hemen aşağı indim. Ağırlıklarını götüremez. Halbuki askerler diyorlar ki. bize kalır. Bu taarruz yapılıp Beylik Köprü bilhassa Kavuncu Köprüsü'nü tutsaydık. Bu taarruzdan bir fayda çıkmadı.. denize döküleceklermiş. Bunu sonra Times Gazetesi'nde gördük. harbi bize kazandırmış-mış. Yukandan giden bir şey yapamadı. Kemafissâbık bu da kuzudur. bu harptır. derhal müthiş korktum ve içeri girdim. şimalden bunların sağ yanma. Ordularına yiyecek ve mühimmat yetiştirememişler. fakat büyük ümit ile tâyin edip gönderdiğimiz Başkumandan bunun farkında değilmiş. âti zaferin müjdecisidir. Şimendifer bu suyu takip eder. 209 Bizim bu takibimiz Yunan ordusuna panik vermiş.. Bizimkiler de intizar halinde duruyorlar . Geçenlerden biri: «Ayol. düşman Haymana Çölüne düşer. Eğer cepheden de iki fırkacağız tahrik edilebilmiş olsaymış. kımıldamıyorlar. Doğrusu pek mahirmiş. yemişler. Bu gazetenin o esnada orada bulunan bir muhabiri yazmış. Meydan muharebelerinin üç-beş günde bitmesi lazımmış. bıçak sırtı kadar kalmış iken izmihlalden kurtarmıştı. kimse yok. koyun sürülerinin etlerim . büyük bir fırsattı. ken raylara adetâ her adımda bir dinamit koyup hattı harab etmişler. Herkes kaçıyor» dedi. şimendifer hattından uzak kalır. ric'atları esnasmda Ankara'dan sevkiyat yapamayalım. Bir yer bulup saklanmış.Havaya baktık. Maksatları demek. Darülmuallimîh ile Millet Bahçesi arasındaki sokaktaydım. Yunan Kumandanı'nın eşyası da bu meyanda imiş. Bir iki gün . ben de koştum.. Fevzi'nin dediği taarruzu bu sefer yaptı. arkadaş ve .. Ekmek bulamıyorlarmış. Herkes müthiş yorgun. Yunanlılar'da hiç bir taarruz yok. gittiler. Bununla onun nükbeti başlamıştır. Malarya da bunları perişan etmiş. millî cidalin dönüm noktasıdır. Bu suretle Sakarya Harbi de bitti. Bizim Eskişehir ric'atında gaflet edip bıraktığımız ve onların girip topladıkları keçi. Yunan ordusu Porsuk suyunu takip ederek Eskişehir'e doğru ric'at ediyordu. ric'atlerine vaki olması muhtemel bir hücuma karşı orada kuvvetli bir dündar tu-tuyorlarmış. bir tane de lisenin yanına düşnllçeri gir. Fırkanın biri . Bizim ağa bunu dinlememiş. Çok defa bir insanı cesur veya korkak yapan. maneviyatını kırmıştır.j tür. Hatt-ı . Atları istedim. Bizimkiler derhal iki fırka tertip ettiler. Meğerse Yunanlılar boyuna ağırlıklarını ve sağ cenahlarını Sakarya'nın garbine naklediyorlarmış. Tren yanıyor. Hayret! Anlıyamıyoruz. Millî dâvayı. . perişan olurdu. Naçar ric'ate karar vermişlermiş. bizimkiler gidince yoluna devam etmişti. kımıldamaya hali kalmamıştır. Tam sıcakların şiddetli ve malaryanın da za. Harbin son günleriydi. Millî dâvada en mühim harp. 13 Eylûl'de bittiğine göre t bu harp yirmi gün sürmüş demektir. tayyare bomba atıyor. Ordumuzun on günlük mukavemeti. Nihayet beş altı gün sonra Mustafa Kemal t de anlamış ki ric'at ediyorlar. kaçırıldı. gayet yüksekte bir tayyare. Yaralı zabitler balkona koşmuşlar. Ancak yanlarda iki fırkaya hareket kabiliyeti verilebilmişti. Cenub'tan giden kuvvet Yunanhlar'dan bir takım esir ve eşya aldı.. Gider. {J Salimen kurtuldular.

Sağlam vagonları uzaklaştırdılar. Havada ötede beride beyaz duman oluyor. patlayan şarapnellerdir» dediler ve ilâve ettiler. Bunda ayıp bir şey var: Topçumuz. «Bu kaçtı» dedik.Makasçılar ve diğer bir kaç amele. Cenazesini kaldırttık. Adetâ evlerin damları üzerinden uçuyor. Pek alçakta. Muhtelif nâsiyelerden birçok kurşun. midesinin alamıyacağı kadar yediğini. Hele istasyona koşayım» dedim. Bunların işlerini görmek. Bir bomba da liseye atmış.yanındakilerdir. işlerine yarayacak müesseselerin yerlerini biliyorlarmış. Sonra bu işi tertip eden Müdâfaa-i Mil-liye'dir. Bu kadar top ve tüfek yaylım ateşi beş para ! etmemiştir. «Oğlum! Hacet kalmadı. «Nihayet. Bu bomba mektebin yanına düşmüş. . Fakat artık harp bitmişti. Hiç unutmam yirmi yaşlarında gürbüz bir nefer vardı. İki vagonun işi bitmiş. Refet de gelmiş. Ertesi günü ise bir bombardımandır başladı. Gösterdiler. şarapnel parçası çıkardım. bu iş bina allında da olabilir. Tayyarenin bir tanesi amudî bir surette istasyondan ötede kıra indi. Bunda Yunanın dâülmezebe uğramış. Herkes bu hastahanelerin yoktan böyle meydana gelmesini. Tasviri Efkâr resimlerin altına benim için «Bu adam orada hem siyasî çalışıyor.Bunları sonra Tasviri Efkâr Gazetesine gönderip neşrettirmişler. O da hayretle söyle210 miş. bunlar kendi maharetleri. Beynine kurşun girmişti. Topçular bunları düşman tayyaresi zannedip ateş . Demek Yunanlılar Ankara'dan haberdarmışlar. «Hemen yolla efendi!» dedi. orası delik. Hiçbiri vurulmamıştır. Balkona koştum. Eğer bunlar diğer vagonlardan ayrıl-mazsa.«Hiç nişan alamıyorlar» Hakikaten tayyareler nerede. Yandaki vagona girdim. Bütün harp müdde-tince yaralılar ile meşguldüm.Havada üç tayyare var. Meğerse tayyareler bizim imiş. Bu da orada indi.» dedim.Müdafaa-i Milliye Vekâleti idi. Bir lokma ekmeği ağzına koymuş imiş. Dediler: «Bu vuruldu. Binden ziyade yaralı birden geldi. «Hadi iyi oldun. bizimkiler bombardıman ediyor» dediler. Ne göreyim: İçindeki zavallı memur çay içiyormuş. büyük bir cesaretle uğraştılar. «Yerden atılıp. Başmakale olarak neşrettiler. Tayyare. «Makasçıları arattım. Biraz sonra at geldi. iştihası büyük. BİR SKANDAL! Bir şey daha zikredeyim: Yunan ordusunun gelip gittiği gün bizimkiler derhal Ankara'nın etrafına havaya atar bir takım toplar koydular. bizim tay¦: yareyi bilmiyor. Ortalarına aldılar .» Bir tanesi yükseldi.Ora ahalisi bu tayyare üzerine her pencereden tüfekle ateş ettiler. Anadolu ortalarının müstevli orduları uğursuz geldiğini nitekim Haçlıların mühim bir kısmının da Kılıç Arslan tarafından bu Haymana'ya gömüldüğünü bu uğursuzluğa dair tarihin çok şahitleri olduğunu yazdım. Pansuman değiştirmekle meşgulüm. uçuruyorken topçusuna haber vermiyor. Bombadan bir parça kaburga kemiği arasından girmiş. misket. Çıkardığım kurşunlan bir camekâna koydum. intizamım takdir etti. Bir tanesi Etlik tarafına doğru gitti. Şükür iş bununla bitti. Cepheye gidecek misin?» dedim. «Beni çabuk iyi et! Gideyim gâvurlarla döğüşeyim» diyordu. Tayyaresine işaret konmamış. bu sebeple hasta olup kustuğunu. etmişler. Orası o vakit. geceli gündüzlü üç gün yedi. Derken haber geldi. bunun da bu milletin böyle vasî arazi zapt ve idare edecek iktidarda olmadığını ispat ettiğini. Yunan tayyaresi bir daha gelirse harbetmek için tecrübe ya{wcaklarmış. bir de topçuların maharetsizliği sayesinde salimen yere inip kurtulmuşlar. Bizim yaralı zabitler de orda. Bana da rica ettiler. Bu Yunan ordusuna mersiye makamında idi. bu dumanlar nerede? «Bu tayyareler nedir?» dedim. «Peki» dedim. Yanan vagonların kancalarını çıkardılar. Bîçare ekmeğin yansı ağzında yarısı dışında öylece ölmüş. hedefe isabet etmemiş.iki grup çıkarmışlar. bir bomba da bir tavlaya atıp savuşmuştur. fakat midesi pek küçük bir mahlûk olduğunu. Bir makale yazıp Hâkimiyet-i Milliye Gazetesine gönderdim. İnsan böyle askerlerle iftihar ediyor. Sevindi. ilerledi. «Üç Yunan tayyaresi gelmiş. Birkaç kişiyi toplanmış buldum. Dörtnala vardım. Bu iki vagon yandı. Zabitlere bunun ne olduğunu sordum. Ameliyat yaptığım zabitler fotoğrafçı getirtmişler. Dedik: «Bu da gitti. onlar da yanacak. Tayyarelerde işaret yok. Doğrusu çıkmağa tereddüt ettim. hem de yaralı tadavi ediyor» diyor.» Alkışladık. Yunanistan'm istiklâlinden başlayıp bir asırdır besledikleri malûm helenizmayı kendi elleriyle Haymana Çölüne gömdüklerini. Kurşunu çıkardım iyi oldu. kayboldu.

Zaten bizim hanım da sabırsızlıkla beni bekliyor.' neli tüfeği verdi.... Türkiye yeniden kurtuldu. Biz de bunun böyle olacağını Meclis'te söylemiştik. Benim zaten bir filintam vardır. Artık benim işim de bitti.. şan kazandı.. Meclis'ten gazilik unvanı ve dört milyon lira mükâfat istedi. o kaç kişi öldürmüş? Sinop'ta dipçiği düzelttirip cilalattım. Başkumandan olmak istemeyen. Bunu daha Yunanlılar Sakarya'ya gelmeden evvel Ankara'da çocuklar bile biliyordu.Afyon bozgununa. •. bir kumandanı uşak gibi oynattığını da itiraf ediyor.. Fakat dipçiği yara içinde... O mühim müzakerede ne olduydu. Ve ordumuz in-hilâl edip. Sinop'lu Hacı Ömerzâde Hacı Murat da Ankara'da asker. Onun hatırası idi. birine ben bindim.. '" Sahife 282 de «Sol cenahımızdan ihata edeceğine hüküm vermiştik.. Adetâ ayakta duracak halim yok. Bir kumandan mesuliyetini deruhte ettiği bir ordunun işini resmî bir vazifesi olmayanın keyfine nasıl bırakır? O adamda hiçbir izzetinefs yok mudur? işte ismet de böyledir.. Bizim atın birine o bindi.. Bize birer tüfek verdiler.) bunu te'vil etmek istiyor.. Millet Meclisi'ndeki müzakereye.. Mustafa Kemal bu sahifelerde (.. Nutkunda sahife 388 den itibaren bunlardan bahsediyor. Para ne olacak?... Mustafa Kemal'e mürailik eder. Müthiş bir yekûn!.. Aleyhime bir şey olsaydı bağıra bağıra bahsederdi. Başkumandanlığa tayin işine. Moskova'ya götürmüş ve yine ge-1 tirmiştim. Yunanlılar'in tü211 fekleri pek iyi imiş meğer. Düşmanı üssülharekesinden uzaklaştırmak için böyle müthiş bir bozgunluk mu yapılır.. Hem de dört milyon lira. Imalât-ı Harbiye dipçiğine adlarımızı yazmış. saçmalamak ve yalanla ilgili beş kelime metinden çıkartıldı.. Bu ne vahim yalan. Afyon -Eskişehir bozgununu Yunan Ordusunun üssülharekesinden mahsus uzaklaştırmak için bir tertip olarak gösteriyor.. Tebdil-i hava ve tedaviye muhtacım. Aferin Refet'e!. Sonra Yunan Tüfeği ile de Sinop'ta ve Ankara'da nişan attun.. Onu kullanan kaç kişi ölmüş.)imahzdır. Koç Bey Ankara'yı basacağı vakit almıştım. Bunlar bütün benim tedbirlerimdir. Va-.2 ilh. şimdi ne oluyor? Binlerce insan öldü... Nihayet gaziliği aldı. Bununla bir de askerî işleri de yaptığını. Diyecek yok...... Bu tüfek filintadan daha iyi. O da kendini beraber sılaya götürmemi rica etti.. sonra da ric'at emri verip kaçmağa hazırlanan. Fakat edemiyor..» diyor. Şiir yazdığı için Mustafa Kemal ona bir Luis maki. (.. 212 ALTINDİŞ OLAYI . vah yazık!.. adetâ sıfıra müncer olmuştur.... Mebuslar yine köpürdü.. Bu adam doğruyu (... Gazilik hadi.. Hemen Sinop'a gideceğim...ayî isabetimizi gösterdi. Bu bir müthiş bozgunluktur. O dersle Ankara'nın kargaları bile öğrendi. Başkumandanlık meselesi hakkında söyledikleri de (. Zafer şerefine ona da izin aldım.... Dünya bu!. Şimdi Eskişehir .). kendine şeref vermek.> Buna derler kör döğüşü. Millî Cidalin iki aziz hatırası olarak bunları Sinop'ta saklıyorum. emirleriyle tedbirler aldığını söylüyor. Ne yüz!. Bu iki tüfeğin birçok fişekleri de var. Kimbilir neler 1 görmüş? Kaç harpte bulunmuş. Sakarya Harbine Mustafa Kemal ne diyor? Bir de ona bakalım..)..... Aynı zamanda bu hezimetinin kendi eseri olduğunu da itiraf ediyor demektir. Tak-ı Zaferlerden geçti. Etmez.... Büyük bir istikbâl ile karşılandı. Kendisi Meclis'in kararı ile bunları icra etmiştir.Onu sen Eskişehir-Afyon harbinde bilmeliydin.. Kendi kendine istiyor. Her işi böyle ise. 1. Bu filinta güzel bir tüfektir.. Nutkumda mevcuttur. Fakat hepsi (*) Söylemek. Bu ric'at emrini Ismet'e kendisinin verdiğini söylüyor. Mebuslar bu zafere ait hatıra olmak üzere Yunan tüfeği istediler. Diğer sahifelerde hep kendini medh. Mustafa Kemal şimdi döner dönmez. Fakat para vermediler... Yola revan oldum. Mustafa Kemal Ankara'ya geldi. Tunalı Hilmi.. Pek hastayım. Yeni oldu. Benden ' hiç bahsetmiyor.

ümitsizlikten Ankara'dan kaçıyordu. Bir çete teşkil etmişler. Dalkavukluk vazifesidir. Bunları harp başlayınca Ankara'ya. Bu adam kendisine propaganda yapmakla»meşgul. Akın akın gelen kur'a efradını tutup. âletlik etmiş.» Hakikati ben yazdım. Elâleme karşı ne çirkin şeyler. Fakat. fikir sahibi bile değil. Asıl beriki utanmıyor.. Kibri her gür artıyor. milletteki bu istidadı görmüştü». Efendiler. ortalıkta büyük bir bedbinlik vardı. Yunus Nadi ile beraber. Ben ise o insanlara behemehal muvaffak olacağız diyordum. hem de şerir değil. Firarı asker buldukça kendine uyduruyordu. )ce sinir(. beni rezil olsun diye Başkumandan yapmak istiyorsunuz» demişti. Galiba yakında eski Roma'lıların diktatörleri gibi Tanrılığını ilân edecek. Bu adam burda ne diyor. O celselerde Meclis'te asla düşmanı mağlûp edeceğim dememişti. Bu adam Ankara'nın şarkında ve pek yakınında yolları kesti. yapacağız.. Fakat zeki ve oldukça malûmatlı. onu da büyük hikmetler diye yazacaklar. Beni ilk Başkumandan intihap ettikleri gün düşman ordusu Sakarya'ya geliyordu. herkesle hoş geçinmek isteyen bir adamdır. 213 Bu ne gurur? Hem de kof (.. Dahiliye Vekili. Mustafa Kemal'e âlet olarak müthiş komünist idi de. silâh ve eşyayı da zaptediyordu. harpten çektiklerinin mesuliyetini sırtında taşıyan bir adam. ama burda tam kibr-ü azamet içinde. Velinimetine hizmet ediyor. bizi bu adam kesecekti. onu da görüyorsunuz. oradan Çorum'a sevkediyorlarmış.. Müdâfaa hazırlığına büyük sekte vuruyordu. Baktım Mustafa Kemal Bursa'da bir nutuk da söylemiş. Ne ise.) Nutkunda bu kadar azmamış. Kimseye fenalık etmez. yâni bu satırları yazdığım esnada. ferasetim Milletteki bu istidadı görmüştü.. Onlar için kanlarınızı dökmeyin. behemehal onda kanaatim vardır. Ne derse onu yapmak. gece ansızın muhafız jandarmaları yakalayıp silâhlarını almışlar. Bir daha Ankara'dakiler için harp etmeyeceklerine dair karıları üzerine talak-ı selâse ile de yemin ettirip geri yolluyor. Bir aralık Tevfik Rüştü.. Bu sözümü şöyle böyle ortaya atılmış bir söz telâkki edenler olmuştur. Mustafa Kemal. Evinize dönün» diyor. zahîr olmuş. Ayyuka çıkarıyor.Galiba bir iki yıl daha geçerse bu adam aksınnca... Ve ne (. Yaptığı daima Mustafa Kemal'in suyunda gitmek. «Türk tarihi için mühim vesikalar» diyor! Hepsi sıfır.. inkıraz felâketinin.. Yaptığı budur. Elinden . Yapacağım. ona muhalefet edenleri yumuşatmak ve yola getirmeğe çalışmak. Başında kırmızı güneş şualarıyla süslenmiş ve çerçeve içinde bir yazı var «Büyük Gazi'nin henüz neşredilmemiş hasbıhâl ve nutukları» deniyor. Gelen cephane. Bunlara «Altındiş. Mahmut'un ki de şarlatanlık. gördünüz. Ankara'yı Kayseri'ye nakilde devam etselerdi.Burda diğer bir vak'ayı zikredeyim.. İtiraf etmek lâzımdır ki. Bu adam başımıza bir belâ idi. Böyle gittikçe büyüyordu. Bunu da buraya ibret için hulasaten naklediyorum: «Millet'le temasım benim için en kıymetli bir feyiz ve ilham şulesi oluyor. Başka bir marifet ve iktidar göstermedi.). üzerine kuvvetler gönderildi. Zavallı Türk'ü rezil edip duruyorlar.-.. Şimdi.» adında bir Çerkeş baş olup.. Bu adam yumuşak başlı.. Hiç bir noktada en ufak ve en büyük meselelerde milletimi sözlerimle ve hareketlerimle aldatmamış olmakla müftehirim.. istanbul'dan Milliyet Gazetesi geldi.. bu damı yalan? dedikleridir. Sakarya üzerine bir nutuk imiş. Eskişehir Hastahanesinde imiş. ferasetim. Bil'akis. behemehal düşmanı mağlûp edeceğiz demiştim. Bakalım nereye kadar varacak. milletin zulümden. Güçlükle tenkil edildi. Koca Türkiye'yi inkırazın uçurumuna atan beş-on ittihadçı kodamanına bu adam on yıl dalkavukluk.. DOKTOR ADNAN VE HALİDE EDÎP Doktor Adnan iptida Sıhhiye.Beni Padişah yolladı. yapabiliriz dediğim zaman. bir noktayı hatırlatmak isterim. «Ümid yok. Mahmut onun bir mahlûkudur... «Ankara'dakiler gâvurdur. Siirt Mebusu Mahmut bunlara bol propaganda yapıyor.. sonra Millet Meclisi ikinci reisi. Hem Bursa'da bunlara ne lüzum var. Aklım. Onunki de. Hakkı Beli ic. Deveyi tuttu bir yılan. Eğer hükümet. Bir takım casuslar ve aleyhimizde hareket edenler tevkif edilmiş. Düşmanı mağlûp ettim. O sözü heyecandan mütevellit bir lâftan ibaret zannedenler bulunmuştur. Ve Başkumandanlığı kabul etmemek için günlerce uğraşmış. Yaptığı hep dalkavukluk. Zaten lltihadçılara da aynı şeyi yapmıştır. Şu «Aklım. (*) Şeytan anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı..

. «Zevcesi olsa Halide Edip diye babasının adım taşımaz. SİNOP YOLUNDA Murat'la Sinop'a doğru gidiyoruz. Ne ise şehre girdik. Mustafa Kemal de. Herifin kafasından kan fışkırıyor. Pek V hammış. Deriyi yerine getirip sıkı bir surette bağladım. Kimisi Halide'nin «H.. Usul budur. intihap yolunda değildir. Sonra yolda içeriz. Orada bıraktık. pastırma gibi şeyler yeriz. O başka.. Kimi Halide ile birleşince Adnan'ı ailesinin reddettiğini. Nenin nesidir bilmiyorum. şimdi de Halide Adnan olurdu. Aldım. Zaten Anadolu'da bütün seyahatlerde öğlen üzeri dururduk. asker rahat harbetsin!» diye bağırdılar. Mendilimi çıkardım. Karını ordudan buraya getirt de. kılına dokunamazsın. Kafası bu deyip sopasını vurdu. Mustafa Kemâl. Kimi Adnan'ın zevcesi. Şimdi aramızda Malta'dan yeni adamlar gelmişti. Yanımda. Bilmezsiniz ne hınzır eşkıyadır.. Kaçan adam: «Öldüm.. Mecrûhda ses yok. Zabit şaşaladı. Mazlumu zalimin pençesinden kurtarmak hissi tabiîsi bende galeyan etti.. Götürdüler. Geceye kaldık. Mebuslar türlü türlü bundan bahsediyorlar. içtim. '"•'' Orada ateş yakar.Görüyorum. o çadırdan o çadıra gidiyor. «Böyle lâkırdı ile uğraşacağına. arabaya uzandım. Götürürsün adalet onu lazımsa asar. Hem de tırnak kakıyor. Bir çukura düşüp gitmek mümkün. bir fiske vurmağa hakkın yoktur. Bu adam Çer!' -kes Tahsin eşkiyadandır. Seni zalim. Zabite dedim ki: «Bu nedir?» Cevaba vakit vermeden bütün kuvvetimle suratına bir tokat aşkettim.» dedi. Baktım benim adamların ikisi de gelmiş. Sütten başka bir şey yiyemiyorum. babacan.C.» ile macerasından bahsedİ3'or. Bir hanın önünde durduk. «Bunu arabanın yanına götürün» dedim.O. senelerce görüşmediğini söylüyor. Canım ağzıma geldi.gelirse iyilik eder. can kurtaran yok mu?» diye bağırdı ve yere yuvarlandı. Bir karışık ism-i fail. Münakaşa ediyorlar.. «Seni zalim!» dedim. hiç danlmadı. Zabitse boyuna hem küfrediyor. Kastamonu'ya geldik. Yürüyemiyor..» diyorlar. Kimi Halide'nin babasının yalıudi olduğunu. ölüyor. Adnan ile yaşamıyor. Biraz sonra: «Sen kim oluyorsun ve ne hakla beni dövüyorsun?» dedi. bir daha. her tarafım kıpkırmızı boyamış. 214 yor. kan yüzünü. Adnan'ın da bunlara şahid olduğunu söylüyor. Zabit kaçtı. peynir. Halide orduda. Bir araba tutup yola devam ettik. Zannettim ki.) meşguller. Biraz da sıcak tutan hususi kaplara koruz. Ben: «Senin vazifen eşkıyayı yakalamaktır. Gülünç şey. «Ben jandarma zabitiyim. Fethi'yi derhal istanbul'dan mebus yaptırdı. Gözgözü görmü(*) Yalan ve maskaralıkla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. onun arkasında da ellerinde tüfek beş altı jandarma koşuyorlar. Mustafa Kemâl'den onbaşılık almış. Taşköprü'den geçtik. Bir aralık bir kıyamettir koptu.. Neferler de gittiler. Rauf. Eski kocası zamanında nasıl Halite Salih adını taşımış ise. Bizim atın iyisi Çankırı'da kaldı. Vaka ve manzara aklımı başımdan aldı. Bu eşkıyadır. Adnan geniş adamdı. Kâfi görüldü. Yerde yatan yaralı ayağıma sarılmış. Benim • ¦ hâlâ ishalim var..» dedim. Öğle oldu.. Çay yapar ve içeriz. Benden elli adım kadar bir mesafede zabit yetişti. Hepsi bir şey değil. Herif arabanın hizasını geçti. seni utanmaz. kafatası kırıldı ve öldü. Yüzündeki kanları yıkadım. Halide defantazi ve (. Süt buldurdum. Ben: «Sen kim oluyorsun. Ötekiler zaten mebus. Koştum. bir adamı kafasının pekmezini akıtıp bu hale koyuyorsun?» dedim. ekmek. Muhid•'' din Paşa (şimdi Mısır Sefiri) orda kumandan. Arabadan atladım. Sakarya Harbinden evvelki meşhur celse-i hafiyede Adnan dalkavukça ters bir lâkırdı söyledi. herifin kafasından avuç içi kadar bir deri (serime) ayrılmış.. Bunlar Fethi. Jandarmalar da yetişti. Metresidir. Halimi unutmuşum. hem vuruyor. bizim tarafa doğru geliyor.bana bin dua ediyor.. Bunlar Ankara'da herkesin ağzında. arkasından bir jandarma zabiti elinde kalın bir sopa koşuyor. . Mebuslar en ziyade onun orduda dolaşmasına kızıyorlar. Baktım bir adam koşup kaçıyor. Murat'la Tahsin de yemek yemek için gittiler. bir de baktım ki. Kara Vasıftır. Maiyetinde Sinoplu neferler var. «Aman beni bu zalimlere teslim etme» diyor. Üç kişi olduk. Hele «S» nın peşini bırakmıyor. Bütün müntehib-i sârülere imza ettirememişler.. Halide Hanım Ankara'da pek durmuyor. intihap gizlice olmuştur.. Müslümanlığı kabul edişini hikâye ediyor. Bir tanesi izin alıp kendisini de Sinop'a götürmemi rica etti.. orduda zabitlerin arasında. kimi değil diyor.

Fevkalade nefistir. alt katları da diğer iki kardeşim. karğir yapmış. Görünce dondu. Başkası zannettim» diyor. ölü gibi sönmüş idim. Boyabatlı'lardan gördüğüm misafirperverliği unutamam. Siz vazifenizi böyle mi yapıyorsunuz? Kanun bu mudur?» dedim. Bu su mide rahatsızlığı için fevkalâde bir sudur. Bu kadar rahat at görmedim. Yoldaşlarım meğerse pek korkmuşlar. Siz jandarmalar insanları dövmeğe mi memursunuz? Bu adamın kafasını yarıp işini bitirmiştir. Herifi aldı gitti. Ankara Sinop yolunu çok yapüm. Bizi çok yormuştur. Çamaşırlarımı değiştirdi. Dağ başında böyle iş yapıyorsunuz? Ama bir daha yapmayınız» «Haksızlığa karşı insanın vazifesi budur. kaldı. Ani oldu. Af ediniz. böyle bir su Allah vergisi. Birçok köprüleri İtalyan ustalar getirtip. «Hayır isminizi bilmek lâzımdır. boşuna akıp gidiyor. Köhne bir at.» '. Boyabat'a geldik. Beyannameler attı. Suyun çıktığı yer bir tepede olup. Hâlâ sap sağlam duruyor. Güzel yemekler yedirirler. Ata binmekten de kıçım. «Peki» dedi. Bir rahatlık duydum. Bu adama 215 . Yalnız henüz tabiatın bize ihsan ettiği şeylerden istifadeyi bile bilemiyoruz. Zahmetlerine yazık!. Vaziyetini değiştirdi. bize tahsis etmiş. Beni soydu. yeşil fasulye ve sâireden bir turşu yaparlar. Bir tulum peyniri vardır.. Patlıcandan. Oraya mahsustur. Çok iş yapmıştır. Evden gördüm. Boyabat'dan Sinop'a bir şose var. Ve «Afediniz beyefendi! Fakat bir zabiti halkın önünde döğmemeli idiniz» dedi. bir eşkıyayı elinden kurtarmışsınız. Yazık ki. Dedi ki: «Siz benim mülazımı dövmüş. Bizim karı beni bir yıla yakındır görmemişti. Bol ve güzel yemekler yedim. Üstünde kahve iç. Beni bir iki saatlik mesafelerden karşılarlar. Atın kafası filân yok. Dedim: «Doğrusunuz. bir zalimin elinden kurtarmak. Şimdi elli yıl var çok yeri bozulmuş. silâha davranırsa ne yaparız? dedik. Eve girdik. Derken bir yüzbaşı geldi. İsterse mahkeme assın. Boyabat küçük bir Mısır'dır! îmar edilse pek zengin bir memleket olur. Saçma şeyler zikre bile değmez: «Padişaha itaat edin» diyor. Diyorlar ki: «Zabiti döğdün. bu zabiti kumandanlığa ihbar etmeyiniz. O gece rahat bir uyku uyudum. biz sonra ve hâlâ onu tamir edemiyoruz. Bu adam ne himmetli. Arabadan bin kere rahat. Ya şimdi zabit ve jandarmalar . Kaç aydır Ankara'da yıkanmak mümkün olmadı. Boyabat-h'lar bizi ağırladılar. büyük adammış? O. Derim simsiyah. O da midemi düzeltti. Her yerde büyük eşkıyalar gördüm. Bu sudan çok istifade ettim. güzel kavun ve karpuzları vardır. Bir mazlumu. her vatandaşın vazifesidir. ben de şimdi anlıyorum. Hastalar gidip istifade etmeli. Siz ne cesurmuşsunuz. Adliyeye teslim edin. hekimler hastalarına vermeli. Sonra anlatıyor: «Seni tanımadım. Yatağıma uzandım. Sinop'a vardık. Hem yol yok. yolu yapmış. Oraya oteller ve emsali ile Avrupa menba şehirleri gibi bir hale koymalı. elimde ihtiyarım kalmadı. Evet iğne iplik olmuş. iki üç gün sonra ishalim kesildi. pislik içindeyim. Ve deniz ayağının altındadır. Bu suya acı su derler. Hem de ilâçsız.Şimdi düşünüyorum.» «Evet yaptım. Ama pek rahvan. çoluk çocuklar ve babam var. 216 . oyluklarım yara olmuş. yıkadı. Arabadan ziyade ata biniyorum. Mazlumu zalimden kurtarmalı» dedim. Mağlûbiyetler.» Dedi: «Beyefendi. harbin buhranları beni bitirmiş. Bunların da başı eşraftan Şimşir/ide Hüseyin Efendi'dir.» «Rıza Nur» dedim.»Dedim: «Peki siz de namusunuz üzerine bana söz veriniz. Güzel hindileri. Cumhuriyet ricali utansın. Avrupa'nın en nefis peynirleri gibi güzeldir. «Siz kimsiniz?» dedi. bir fiske bile vurdurmayacaksınız. Sinop'lular da bizi bütün halk kale dışına çıkmış. Pek korktuk. Pek alçak uçuyordu.. Gerze'den acı su getirdiler. etrafı çamlıktır.Biz de biraz sonra yola düzüldük. Taşköprü'den Boyabat'a kadar şose yoktur. Hanım evin üst katını pek iyi süslemiş. bu adamı ne yapacağım? Eşkıya imiş. Bu adam hınzır bir eşkıyadır. karşıladılar.Of ne hale gelmişim. Sinop'a vardığım gün bir İngiliz tayyaresi şehrin üzerinde dolaştı. Bunlar sterilize edilse konserve halinde kutulara konsa ne güzel bir ticaret ve servet olur. Ama vaka o kadar müthiş ki. Rica ederim. «Ne yapacaksınız? Meseleye ba-kın»dedim. Bir iki saatlik mesafelere kadar teşyî ederler. Arabanın devrilmek ihtimali var. Merhum Adliye Nâzın Abdurrahman Paşa Kastomu'na Valisi iken başında bulunarak bu yolu yaptırmış. Bunu şişelerle her eczahanede bulundurmalı.

Bizim şarkıları işittim. Sekiz-dokuz yaşlarında bir çocuk gelmiş. Demek alafranga musiki. Söylenirken bu kâğıtlardan siz de okuyunuz!» dedim. Ama hastalardan kendimi kurtaramıyorum. «Hastalar sabahları hastahaneye gelsin. Samson ile Daliia'yı bastırdım. Demek alafranga musiki bizim halka yabancı gelmiyor. Sebebi bu havaların çok hoşlarına gitmiş olmasıdır. Teşvik edici sözler söyledim. Keza Ermeniler ve tarihlerinden de bahsettim. Her sabah hastahaneye gidiyorum elli-altmiş hasta geliyordu. Zevcem piyano ile bunlara musiki öğretti. Fakat bu aletleri iyi tutmamışlar.çatma yapmış. Boş durmayayım dedim. Gündüzleri eve hastalar doluyordu. salon dışardaki sofa dolmuş. Ameliyathane ve laboratuvarına kadar her şeyi ikmâl etmiştim. Bu hastane benim isimdir. . Kolundan tutup atmışlar. Hem de çoğu paslanmış. Faust gibi edebî ve musikisi yüksek bir eserin parçasını Sinop'ta sokakta oynarken çocuklar söylüyor. Arası bir müddet geçti. Zikretmeden geçmiyeceğim: Bir akşam. Evim gibi severdim. Sevdim. Ve Türkçe güfte ile bu iki şarkıyı söylediler. Getirttim. Henüz sonbahar iptidası. bir kısım halkı sokmuyoruz. Bir de Sinop'ta doktorlar sızlanıyorlar. Her şeyi yiyorum. Ameliyatlar yapıyordum.Keyiflendim. Sonra ahaliye: «Bu şarkılar size nasıl geldi? Hoşunuza gidiyor mu?» dedim. Bu en sevdiğim şeydir. Janet'in Düğünü'nü de matbaaya verdim. Isıtması da güç oluyordu. İyi bir şey. Başındaki köylü kız şarkısı ile meşhur Zafer Marşını matbaada yüzer nüsha olarak bastırttım. işte böyle epeyce konferans verdim. Kızlara birer tane verdim. Ahaliden bazısı da yarım yırtık iştirak etti. Ben Sinop'ta iken hiçbiri para kazanamıyor. La paratomiler de vardır. Çok şey noksandır.Ben de düşünüyorum. Köylerden. bana itimadı pek fazladır. Boyabat. Kârgir yaptırmasını çok tembih etmiştim. Bunlara bakıyordum. Halk hıncahınç doluyor. Baktım üç çocuk sokakta oynuyor. Faust'u Türkçeye tercüme etmiştim. Söyledikleri halk türküleridir. Halâ söylerlermiş.On gün içinde kuvvetim geldi. Sinop'ta bunlar yapılmıştır. Bir kısmı basıldı. klasik musikiden daha muvafık geliyor. Ve oynarken bu şarkılardan birini söylüyor. Bu konferansların bir kısmını Sinop gazetesi neşretti. beni bırakın ki. Bina belki çöker diye korkuyoruz. Hakları var. Bunlar orda söylenen sözlerden ne anlarlar? Sonra bir takım ihtiyarlar giriyor onlar ne yapacaklar? Yarın bir gün ölecekler. Ayancık. Konferansları orada yapıyorum. Bunları gece konferans yerine getirttim. Alt katın kârgir üstünü derme. Yerlerde çimenler zümrüd gibi. Yanımda idi. ameliyathane akıyor. Bana söylediler. Hattâ bir takım hastalar. Bu sebeple onda birkaç fena tertip hatası vardır. Dediler: «Bize çok hoş geldi.» Halbuki bu halk millî türküleri sever. Meşrutiyet iptidasında hükümetten tahsisat alıp yerlere linolyum döşetmiş. Girmek için zorlanmış. Sinop'ta bu sonuncuyu bilenler r belki üç kişiden ziyade değildir . Sinop ahalisinin hekimliğime. kimseyi sokmuyorlar. ben öğreneyim. İki tarafıma oturttum. Üç defa meşketmekle öğrendiler. Çocuk demiş ki: «içeri bir takım insanları koyuyorsunuz. Çocuklar bir ağızdan söylediler. Hem mükemmel söylüyor. Gerze şehirlerinden hastalar vardı. Burda mühim bir şey anlatayım: Sinop'ta yegâne olarak bizim evde piyano var.Alafrangayı da hiç işitmemişlerdir. Niyetim bütün kışı Sinop'ta geçireceğim. içeri bırakmamışlar. Konferanslar esnasında bir şey de oldu. Diğer kısmı sonra ben gidince Sinop Sıhhiye Müdürü Sait tashih etmiştir. Konferanslar tertip ettim. Bu da pek sevdiğim şey.» Çocuğu bırakmışlar. Çocuğun 217 zekâsına hayret ettim. Jandarmalar koyup. Bu sebeple ameliyat yapmak güçtü. Sakarya Harbine dair de bazı şeyler anlattım. Hususî kız mektebinden yirmi kadar kız talebe getirttim. Tellâl çağırttım. «Şarkı söylenecek. havalar da güzel. Dışarda kalıyorlar. Türk'ün tabiatına. Halbuki Türk Klâsik musikisini sokakta çocuklar asla söyleyemez. O vakit Said memurdu. bizim klâsik şarkıları bilmezler. kapıya jandarma koymuşlar. Sandal ile de geziyorum. Bir gün sokakta gidiyorum. bana lâzımdır. Okudular. Hükümete yakın ilkmektep binası geniş ve müsait. Alâ! Artık ata binip gezinti de yapıyorum. Basılan nüshaların diğerlerini de oraya gelen samiine dağıttım. Geceleri Türk Tarihi üzerine muhtelif bahisleri halka anlatıyorum. elimle âlet listelerini yapıp ısmarlamıştım. Zaten sür'atle yayılması da bunu gösterir.» dedim. Yeniden ameliyathane binası yaptırmıştık. Kabiliyetlerine hayran oldum. Bu bir müşahadedir. Orta mektepten birkaç çocuğa da öğrettik.

iftihar ettim. ilâçları arasında yolluyordu.. Bir zarar vermemiştir . Dünya bu!. Vapurun her tarafı ve kömürlük de silâh ve cephane dolu imiş. Zorları zabit imiş. Sinop'a Rusya'ya gitmezden evvel gelişimde. Çarşaflara sıkıca sarıldık. zabitler de. Eğrisi doğrusuna rast geldi. Anadolu'dan İngiliz'lerin topladıkları. İnsanın hoşuna gidiyor. fişek dolu. Sinop'ta çok rahatım. inebolu kısmen yüksek bir dağın arkasındadır. mitralyöz. inerken yük alıp verirler. rövelver. Zevceme «Bize bak» derler. tüfek. Bunu işiten iki hasta kadın Sinop'a gelir. Orası pek dalgalıdır. Bu vapur Karadeniz sahili adamlarının vapurudur. ANADOLU'YA SİLAH SEVKÎ İstanbul bize bir düziye silâh. Böyle mitralyöz bile yollanmıştır. her şey yolunda gitti. zabit aramışlar. Halktaki himmet ve gayreti görmeli. Bunları sür'atle karaya çıkarmışlar. Liman yok. Bu sefer yine tutturdu. millî mefahirimizdendir. Artık beni âciz bıraktı. Fakat çok uzaktan atmış. Türk'ün kurtulması mukadder imiş. bir saat evvel gemiyi muayene edebilselerdi. bu yatakta uyumak değil. kurtuldu. Bu hamiyetli vapurcular böyle çok silâh ve cephane taşıdılar. zabitlerden alınır. Tuhaftır bütün Anadolu Millî Hareketinde milletin işi daima rast gitmiştir. Talih. Benden bahsetmiyen yalnız Şükrü Paşanın kızı olduğunu söyliyen bir kâğıtla bir Türk vapuruna binmiş. Kalktım. Refikamın vapuru kalkmış. Top şeklinde ağaçlar koymuşlarmış. top. tüfek. Galiba onlardan korkmuş. Saatlerle zorlandılardı. Halbuki bunlar. içinde bir top bile yoktur. Bütün ahali de koşmuş. Ya bizi esir diye alıp götürürlerse dedik. Hepsini yarım saatin içinde inebolu'nun dağının arkasına taşımışlar. Idare-i maslahat ediyordum. sargı. kardeşi Yuvan ile beraber beni kandırıp istanbul'a kaçırmak için pek ziyade uğraşmıştı. Para ile nöbetçilerden. İngiliz ve Fransız askerlerinin muhafazası altında idi. Sonra karaya çıkardılar.Tabiî dinlememiştim.kendilerini hekime göstermez. Bilsem. Onlara sordum.Acele «Kalk!» dediler. Fevzi ve ismet gibi en iyi iki dalkavuğuna bile pek hisse vermiyor. Ödüm koptu. Gülleleri sahile düşmüş. «illâ seni kaçırayım» diyor. Hilâl-i Ahmer'in bu hususta çok hizmeti vardır. Diyor ki: inebolu'ya yanaştık.Bizimkiler eski bir istihkâma ki. benim Sinop'a gelmemi beklerler. Bir düziye bu yoldan Ankara'ya bu nakliyatı yaparlarmış. silâh da cephane de bulacaklardı. Benden evvel bir gün Yunan donanması gelip. O da: «Ben hekim değilim» der.» Birşey yapmayıp zırhlılarına gitmişler. Acele bunları kayıklara yerleştirdiler. bu kamaraya giremezdim bile. Mustafa Kemal nutkunda böyle şeylerden hiç bahsetmiyor. Büyük dalgalarda kayıkları bir vapurun küpeştesine kadar yükselir. bir denizin dibine kadar iner. Kamarama gemiciler geldiler . Kayıklar yanaştı. Yolcuları da denk gibi yakalayıp kayıklarına sokarlar. Şimdi bu hizmetleri hep ve sırf Mustafa Kemal kendine mal ediyor. cephane ve emsali yolluyor. ömrümde adetâ böyle rahat yüzü görmemiştim. Bunu da Ali Rıza Paşa. İstanbul'da da itibar görürsün. Anadolu'ya gönderilirdi. Ne göreyim. Bir defa garip bir şey olmuş: Refikam Sinop'a gittiydi. Benim de namusuma emin. Sinop'u bombardıman etmiş. Her biri götürebildiği kadar yüklenmiş. Yatağımı kaldırdılar. Harbiye Nâzın Mersin'li Cemal gibi zâtlar gönderiyordu. Refikam anlattı. Patrik'e yazarım. Hilâl-i 218 Ahmer'in pamuk. insanın diyeceği geliyor ki. Sinop'a gelirken başlarına neler gelmiş. ders ve vatan yolunda gayret için yazılmaları lâzımdır. Vasil «Ben seni kaçırırım. Bu suretle bu sözleri bana söylemekten de korkmuyordu. insana ibret. Bu millî harplerde şu milletin gösterdiği ve her müessesenin ettiği gayret pek çoktur. «Canım bu kadar yıl Lokman hekim'in karışısın elbet bir iki şey öğrenmişsin» derler. fişeğin küllisi İstanbul'da depolarda. Eczacı Altınoğlu Vasil. Korkup yanaşmamış. Keyfim yolunda. Yolcuları sormuşlar. Hakikaten sonradan haber aldım. Ben bir seferine rast geldim. «Canım . Ben yokum. Uzaktan bir Yunan zırhlısı gözükmüş. Refikam diyor ki: «Pek korktuk. Denizin sakin zamanı da pek nâdirdi. Evvelce hikâye ettiğim Ziya Gökalp'le beraber Samsun'dan Ankara'ya giderken gördüğüm kervan. Yunan gemisi işaret edip durdurmuş. Bu adam eski aile dostu ve kendisi de cidden namuslu adam. Bir motorla zabit ve neferler gelip vapuru muayene etmişler. inebolu kayıkçıları da dünyanın en cesur kayıkçılarındandır. Paraca da sıkıntı çekmezsin» demişti. Ben de bir fena şey söyleyip kalbini kırmıyorum.

Ve yine «Galiba bu adam padişah olmak peşindedir. Şahsan pek iyi adamdı. Rum'u. kadm erkek Türk'ler de ağladılar. Şu adam müthiş bir (. Ben olmasam da Yunanistan'ı bitirirler. Harb-ı Umumi'nin o dehşetinde ihtiyar babama kardeşlerim bakmamış.» Dedim: «Vasil efendi yanılıyorsun. Meclis'ten kendisine gazi unvanı ve müşirlik verilmesini istedi. Mezarına kadar gittim. Adetâ ağlayacaktım. Bir Türk'üm. erkeği. Kaatili bulamadılar. Nasıl minnettar olmayayım? ölünce eczahanesini Boyabat'lı Eczacı Naci Bey aldı. Pontusçularm başı imiş. En mühim işleri sen göreceksin. milliyetçe taban tabana zıddız. Sen bunların hatalarım düzelteceksin. birgün eczahânesine biri girmiş. Vasil'e gelmişler. Vasil «Hayır. Cenazesinde bulundum. Ama bildiğimden müthiş imiş. bıçakla vurmuş. Bu sefer ben evde iken. Fikirce. dedi. karnında nezef var. Evine gittim. ölümüne sade Rum'lar değil.» 'j İmza ı! Hey'et-i Vekile Reisi ¦<• Fevzi . Vasil onlara meccanen vermiş imiş. birbirimizi ihbar ve imha etmiyoruz. Eczahâneye yakın bir bahçesi vardı. Fakat pek dostuz. Derhal Ankara'ya . Bunları bırak. Bunlar hekimlerin fakirlere Belediye Eczahânesinden alınmak üzere verdikleri reçeteleri imiş. Mühim işleri sen yapacaksın. Nadide meyveler ve çiçekler yetiştirirdi. insanlık ve insanların münasebetleri gariptir.Hazır fırsattır diyor. Şimdiden onlar gibi tuğrasına «el gazi» yazmak için bu unvanı istiyor.» Dedim ki: «Vasil efendi. eker. Evlenmemişti. Ben hudud hârici ve Mısır'da iken. Vasil de böyle gitti. Bu adam pek zeki idi. Rum'luk için çalışıyorsun. Sen olmazsan iki günde iflâs ederler.. Beş altı yerinde yara var. Hattâ benden evvel Topal Osman onu öldürmeğe gelmiş. teşrif buyurunuz.. Belediye Eczahânesinden almamışlar.» dedim.). Dört aydır Sinop'ta idim. Fakirlere Müslüman da demez bakardı. Mustafa Kemal hareket etmeden evvel. Ben bütün kışı Sinop'ta geçirmek istiyordum. Bugün Ankara'dan bir telgraf geldi. Türklük için çalışırım.'/ i ESKİ GÜNLER Sakarya harbi bitince ben hareket etmezden evvel iki şey olmuştu. Beni çağırdılar. Orda çok muktedir adamlar var. Biri mide civarında.. Aralarında benim de bir çok reçetelerim varmış. onlarla meşgul olurdu.» diyorlardı. Sensiz onlar muvaffak olamaz. Yunanistan kazanır. bu kanaatin doğru değil.Vasil efendi! Niye zorlanıyorsun?» dedim. Pek ciddî idi.:t maiyye Vekâletine tayin buyruldunuz. Mutasarrıf Zihni mân 219 olmuş. Yine içini döktü. Evvelce de bir Rum'u öldürtmüştü.» Büyük cesaretti Adam beni Rumluk için kazanmak istiyor ve bana para vaad ediyor. Yüzü nadir gülerdi. Defterinin arasında yüzlerce vesika çıkmış. Vasil her ay kendisine lüzumu kadar para ikraz etmiş. Oraya Paris'ten çiçek tohumları getirir. «Sen Ankara'ya gitme! Bu adamların içinde bulunma! Bunlar iktidarsız adamlardır. kadını kendisine hürmet ederdi. öldü.. 220 . Sakarya Harbinde ver(*) Mahluk anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı.Yerinize kimi tevkil edersiniz. Sen bir Rum'sun. Tarih ve epey şey okumuştu. «Büyük Millet Meclisince yapılan intihapta sıhhiye ve Muaveneti İçti. Benden ne çıkar. Bu dostluğu hiçbir Türk yapmamış. Ve Nutkunda «Meclis bana gazi unvanı verdi» diyor. biz seni biliyoruz. Birbirimize hürmet ediyoruz. Tebrik ederim. başka şey var. hattâ oğullan da.. Vasil'i bilirdim. Bunun için seni kaçırmak istiyorum. Zannedersem Vasil'i şube reisi Cemal Bey öldürttü.. Fakat ben Rum değilim. Sinop'un Müslüman'ı.. Çok zorladım itiraf etmedi. Herkes «Canım bu adam ne oluyor? Neler istiyor? Bunları ne yapacak?» diyordu.. Mütarekede ben Sinop'a gelince borçları kanuna bakmayıp yine altın olarak te'diye etmiştim. Pontuscuları temizliyordu. Bir şey yapmak da mümkün değil. Halbuki böyle şey kimsenin aklına gelmedi. Eczacı idi.

Yusuf Kemal. Bu itilâfın bir iyiliği oldu. ölür» dedim. Bir gün Mustafa Kemal Franklin'e ziyafet vermiş.Halbuki bu benim emellerimden biri idi. içimden «Kimbilir Yusuf Kemal'i ne kadar dolaba koymuştur» dedim. Bu esnada ben Sinop'ta idim. Baktı olmuyor. Enver gözden kaybolmuş. fakat sonunda Buillon «imzalamam» deyip gitti. Batum'dan dağıldılar. fakat millî dâva bitip Yunan Anadolu'yu alırken bu adam ne dâvada? Hem de bir ecnebi kuvvetle böyle şey yapmanın tehlikesini bilmiyor. Çok kafasız idi. bu kendisi ister. Maraş Ayintap işgalden kurtuldu. Hattâ sonra Enver'i de imha ederlerdi. Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti de bizzat azâsıyla vaktiyle Trabzon'da benim görüşüp anladığıma göre Mustafa Kemal'in şiddetle aleyhtarı. Mustafa Kemal bir milyona indi. Yok. Olamadı. Orda zaten. Sonra yoldan çevirip dediğini kabul ettiler. Nutukta bu para mes'elesini hiç söylemiyor. Yine «Olmaz» dediler. Baktım Buillon fevkalâde zeki bir adam. para filân istemesin. Hattâ Talât'ın İngilizler'e adam olduğunu. Fakat evvelce de söylediğim gibi zamiri başka idi. Birkaç gün geçince de «bana Meclis dört milyon lira nakdî mükâfat versin» dedi. Ferit. Sakarya zaferi üzerine geçmediler. Küçük Talât ve daha bir takımları Batum'a doldular. Fethi ve Mustafa Kemal de müzakereye karışıyorlar. Tuhaf ve nedense Hamdullah Suphi de telâş ve çok itiraz etti. Herkes Meclis'te bir daha kızdı ve köpürdü. Kendisine gidip «isteme! Bütün haysiyetin gidiyor» dedi.Bu sebeple ellerinden İskenderun Türk'lerini kurtarmak. çadır gibi eşyalarını ve biraz da silâh bıraktılar.Franklin Buillion yemek yedik. bu itilâfnâme yüzünden bir türlü mümkün olmadi. Ateş gibi. bitmiştir. Bu para aleyhine çok propaganda yaptı. Kıyamet koptu. Moskova'da Enver bana Talât'ın aleyhinde pek çok söylemişti.lttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Avrupa'da mevcut parasıyla kendisinin kalpol alıp Anadolu'ya yollamak istediği halde Talât'ın «para bize lâzım» diyerek razı olmayıp yollatmadığını sonra Nâzım'ın da onu bırakıp kendisine iltihak ettiğini söylemişti. vazgeçti. Enver. Batum içtimai Nâzım'ın bu hareketini tasdik eder. Yâni hükümeti ele alacak. Halil zemin hazırlamış. Anadolu'yu te'dip etmek şartıyla sadrıâzam olmağı kabul edeceğine dair İngilizler'e söz verdiğini. Diyorlar ki. 21 Teşrinievvel 1338 de imza etmişlerdir. kaçmak için yaverini yollayıp eşyasını denk yaptırdığı da herkesin malûmu idi. «Bizimle hudud işiniz halledilmiş. Küçük Talât da Trabzon'da u zun müddet kalmış. Talât'la Enver'in arası pek açıktı. âdeti budur. Rustov civarında hırsızlar Enver'in bu parasını çalmışlardır.Trab-zon'da yapılacak kuvvet ve Ruslar'ın kuvvetiyle Enver hükümeti ele alacak ve Türkiye'yi komünist yapacak. Ama İskenderun havalisi Türk'lerini kurtaramayıp. Ekseriya Fevzi. Fransızlar da oralardaki kamyon. konuştuk. Lozan muahedesi zamanında Fransız'lar Ankara ttilâfnâmesi-ne tutundular. Ve Enver'e Rus hükümeti Moskova'da 700 Rus Altını vermiş. Mustafa Kemal. Fransız'lara bırakmıştır. lehine çalışmış idi. Hem böyle şey lazımsa Meclis kendi verir. arkadaşlarına da nereye gittiğini söylememiş.» dediler . Enver lehine bu esnada Trabzon'da fener alayı bile yapılmış «yaşasın Enver» diye bile bağırılmış idi.Afyon hezimeti üzerine Enver. Beni de davet etti.Adana. Ben de hattâ îsmet'e Adnan'a söyledim. Ezcümle Kâhya adamlarıydı. Ruslar aleyhine isyan . Kuşçubaşizâ-de Sami. Mustafa Kemal (Sahife 386) da bu itilâfnâme ile çok şey kazandığını söylüyor. Enver Ruslar'a tamamiyle komünist görünüyordu. Nihayet tehdid altında ve kendi adamlarının takrir ve şunu bunu ile gazi unvanını aldı. Ruslar gelirler ve bir daha çıkmazlardı. Kendi istedi. Bu işin gayesi: Enver arkadaşlarıyla Trabzon'a geçecek. Batum içtimai Ruslar'ın iştiraki ile yapılmıştı. Hattâ sonra Rusya'da öğrendiğim üzere «Budinov»'un kumandası altındaki süvari kuvvetleri hududumuza 221 tahşit edilmişti. «Canım şu adama söyleyin.I diği ric'at emri. Doktor Nâzım. «Ankara ttilâfnâmesi» adıyla yâd edilen Itilâfnâmenin müzakeresine devam ettiler. Bütün Meclis «01maz»ı bastırdı. itilâf iyice hazırlanmış. Enver'in muhibbi idi. Sakarya harbi esnasında Fransız delegesi Franklen Buillon Ankara'ya Yusuf Kemal ile müzakere yapıyor. Müşirliğe itiraz etmemişlerdi. Mustafa Kemal bir müddet uğraştı. Eskişehir . Fethi. taraftarlar bulmuştu. Sıkılmaz. Şeref ve haysiyetinden bir şey kalmaz. Meclis ise «Olmaz» dedi. Hasılı Meclis «para veremeyiz» dedi ve vermedi.

hükümet Mustafa Kemal'in avucunda dönsün. Meclis'te Mustafa Kemal aleyhine muhalefet arttıkça artmış. Hey'eti Vekile içtimaında Mustafa Kemal'in yanına oturur. anladığını ve aczini gösteriyordu. Özbek gibi bir takım şiveleri ve yollan bilmeyen biri için asla mümkün değildir. Nitekim sonunda ikinci Grupu da onlardan görünerek aldatmış. Rauf ise yine iki yüzlü kılıç halinde. işbaşında bulundu da hiç büyük bir iş yapamadı. Nihayet ikinci Grup alenî bir surette teşekkül e-dip meydana çıkmış. fakat hiçbir şeye muvaffak olamıyor. ona âlet oluyor. Fethi'yi Dahiliye Vekili yapmış. Nihayet ikinci Grup-çular anlamışlar. İki yüzlü. bunları nimet ile teskin etmeği düşünen Ruslar Enver'i oraya yolladılar. Bu bir sarahatti. «Artık uyudunuz. ona dalkavukça güler. Enver hazır oraya varınca. Fevzi'yi yine Hey'et-i Vekile Reisi yapmış. eski tas olmuş. Orduyu yoluna koyup. iki tarafı da kesiyor. taarruz etmiyorsunuz. Türkiye'yi istilâ içinBatum'a yolladılar. Refet'in de zoru daima Erkân-ı Harbiye Reisi olmaktır. Mustafa Kemal yine vermemiş. Orda zikredeceğim. istanbul'da böyle. Bir taraftan da Mustafa Kemal ile hoş geçinmiş. fakat daima mağlûp. Bu adama meşhur celse-i hafiyede söylediğim vakit ettiği itirafı kusurunu. ikide bir onun kulağına bir şeyler fısıldar. Ruslar'a oyun edip. Bunun hakikati şudur: Ruslar Enver'i kör besler gibi beslemiyorlardı ya. Hem de çirkin bir şekilde. Bunu yine istemiş. Sebebi: Aklı zayıftır. ordu işlerine bakmıyorsunuz. yine almış. Kara Vasıf da bunlara iltihak etmiş. Meselâ biz Moskova'da muahede yaparken. Şimdi de Fergana'ya yolluyorlardı. Refet de Müdâfaa-i Milliye Vekâletinden istifa etmiş. kabına sığmayan bir haris idi. Rauf u Nafıa Vekili yapmış. evvelce ben Rusya'da iken bana söylediği tertibatı ve teşkilâtı ile işe başladı. Hey'eti Vekile'yede istediği vakit riyaset ediyor. Bolşevik idaresinde Batum'dan Fergana'ya gizlice gitmek. Hakikatte her şey onun pençesinde. Yedi başlı ejderha. işlerin hakikatini Hey'eti Vekile'den saklar. Bu sefer fazla olarak bir de Başkumandan. Uğraşıyor. hududu kendi lehlerine yaptırmak için bize yolladılar. Fergana da sarp dağlarda Basmacılar adında Türkler'den Ruslar aleyhine kıyam etmiş bir zümre vardı.. Bunlar çoktan beri Rusları iz'aç ediyorlardı. Fevzi yine hem Erkân-ı Harbiye Reisi. öyle de adını çıkartmış. Bu ümidi zail olunca Basmacı hareketine iştirak etti. Sonuna kadar da böyle olacak.. Yine akıllanmamış. «al!» demiş. Orduyu bırakıp. Bu Sivas'ta böyle. Mustafa Kemal'e öyle lâzım. Bu kadar mühim anlarda yapılacak işlerin pek bol olduğu zamanda aramızda. Türkiye'ye geçemedi. şimdi Ankara'da da böyle. Bize ne söylüyor Mustafa Kemal'e ne söylüyor ve yaptığı ne? diyorlardı. Hakikaten bu adamda açık iş hiç görmedim. hem Hey'et-i Vekile Reisi. Fevzi gibi biri Hey'eti Vekile 222 ¦ Reisi olacak ki. Mustafa Kemal'in yüzüne gülüyor. îllâ bir baş olmak istiyor. tkinci Rusya seferimde bu vak'anın tafsilâtını öğrendim. hemen mümkün olmayan bir şeydir. Benim Sakarya taklidi olarak yine ordunun ahvalini tetkik ve kontrol için bir hey'et intihap ve teşkil ettiler. fakat hareketleri hiç öyle değil. Hattâ büyük değil. İKİNCİ GRUP VE DARBE PLANLARI Sonra Rauf la epeyce Hey'eti Vekile'de beraber bulundum. Bunu daima yapıyor. Türkmen. diğer taraftan da el altından şunu bunu Mustafa Kemal aleyhine kışkırtıyor. SAKARYA ZAFERİNİN ARDINDAN Sakarya zaferinden sonra yine işler eski hamam. Enver'in nüfusundan istifade edip. ikinci Grup iyice tebellür etmiş. buraya gelmiş keyf ediyorsunuz?» diyorlar. Eski saltanat çok hoşuna gitmişti. O da Fırka Hey'et-i idaresinden istifa etmiş.Bunlar Mustafa Kemal'i fena sıkıştırıyorlar. Mustafa Kemal yine emretmiş. Şu adam müstesna bir mahlûk.. Kara Vasıf ı Fırka Hey'et-i idaresine koymuş. Biraz sonra Rauf istifa etmiş. Demek bunlar Mustafa Kemal'e muarız. Kendisi «Merdim» der. Rauf un hayatı da Mustafa Kemal ile rekabet ve zıddiyet.. cehli de derin. O da bermutad emri kabul etmiş. Mustafa Kemal'in üç tane kocabaşı var. Bunlar Rauf a «iki Yüzlü Adam. Enver yerinde duramayan. Demek bu adamda mertlikten eser yok. Mustafa Kemal yine Millet Meclisi Reisi. didiniyor. Azerî. fakat Mustafa . Bu adam böyle. bir tane küçük bile yapamadı. Üç istifa mühim. Hem de İkinci Grupa girmemiş. Ondan hizmet bekliyorlardı ve icap ettikçe sevkediyorlardı. Hele Enver gibi yerli olmayan.çıkarmak için gizlice Türkistan'a kaçtı.

sulhsüz bir ân yaşıyoruz. bilâkis çok geçti.. Zekâsı Mustafa Kemal'den aşağı. kanunen namzet göstermek Mustafa Kemal'in hakkı. Orduyu Yunan'm önünden alıp ve bir kısmı çeker Irak gibi uzak bir yere yollarsak Yunanlılar Anadolu'yu bir baştan öbür başa istilâ eder. «Orduyu oraya sevkedip Irak'ı zapdedelim» diyorlar. O da namzetliğimi kabule mecbur olmuş. Hırs ateşinde o da onlar gibi yağlı paçavra halinde yanan biri. Denmesi lâzımdır ki «Ne nankörlüktür?» Fakat meselenin iç yüzü var. biter. Bu pek sersemce ve hem de pek tehlikeli bir iş idi. iştirak etmiş.) ve emsailini de biliyorlar.. Bunun usulü budur. Zabitlerin kanları pahasına Yunan ordusu def edilince Meclis'ten gazilik. Aciz kalmış.. Ya kuvvet. . isterlerse Erzurum'a bile varırlar.. Böyle bir vaziyette Mustafa Kemal'e darbeyi vurmak kolay ve mümkün... işi mükemmel yapm.Çünkü.. bitirir. Gösteriyor.... Mustafa Kemal gidip de yerine kim gelecek? ismet mi. kurar. Hususî ahlâkında da öyle şey var ki. Ordunun Irak'ta bir şey yapabileceği de kat'î değil.Kemal'e muarız bir çok meb'us daha var..Tabiî böyle bir adamı nasıl sever? Ona yapacağı muamele tıpkı budur... . Refet mi? O bir palyaço. Fevzi mi? inisiyatiften ân. Fakat ordu ikiye ayrılır ve çarpışma uzun sürerse işte o vakit millete innellahi ve inna ileyhi raciûn'dur.... insan öyle bir günde derhal kabul ederdi. Bir defa herkes bundan dolayı Mustafa Kemal'den buz gibi soğumuştu. cehliyle beraber entrika. Muhalifler ekseriyeti yapıyorlar. önüne durdular.. Başkumandanlığı zorla kabul ettirmişiz. .. Rauf mu? Ismet'ten de aşağı. bitmiş bir iş fakat... fakat hep söylenmiş şeylerdir. Sonra bir mühim şey daha var. yapar...Işte bunlar da böyle. milyonlarla paralar mükâfat istedi. iyi ama.. Bu iş aklımdan geçmedi değil. başta herşeyden evvel Mustafa Kemal'i izale edeceğine. Mütehakkim-i vahide halini almış olan evde telâş ve bu vaziyet 223 içinde. bir kuzu... Meclis beni intihap etmiş.... müşirlik... Meclis istizahla Sıhhiye Vekili Refik'i düşürmüş. ekseriya saçma şeyler ile uğraşıyor. muhalefet edenler içinde değerli bir reis yok. «bu haktan vazgeçiyorum. Bir vekil intihap olunacak.Sonra mebus arkadaşlardan dinledim. Başkumandan lâyık bir adam değil.. Hasılı ekseriyet şimdi Mustafa Kemal'in şiddetle aleyhinde. Hem pek aşağı biı kabiliyette. Bu âcizleri görünce insanın kalkıp böyle bir işi kendisi yapacağı geliyor. Benim bunlardan haberim yok. Teşriî bir grup bunu nasıl yapacak? Siz birkaç kişi bir taburluk kadar bir kuvvet elde ediniz. eşyasını bağlattı kaçıyordu. olmuş. Hem Mustafa Kemal'in (. O da Mustafa Kemal'e âlet.. uyuşuk. Sakarya zaferi gibi mühim ve hayatî bir zaferin arifesinde Başkumandan'a böyle yapılıyor. Meclis istediğini intihap etsin» demiş.. soytarı. bir mülâzimlik bile ona çok... Bundan pek korkuyorum.. Binaenaleyh lekeli. bu şerefe lâyık değildir. işte bu esnadadır ki.. Darbe-i hükümeti iki üç kişi düşünür... Sonra bu herif en can alacak anda ricat emrini vermiş.. ordu iki takım olur birbirine vurursa... Son haddinde (. Yazık ki bu hale gelmiş olan İkinci Grup makul işler yapacağına. fuhuş. Yapsa da faydası yok. rezillik.. Askerliği de pek aşağı. Cehilde onlara üstâd. lekeli biri.) olmuş. Meclis onun namzetini reddediyor. Namzet gülünç bir halde kalıyor. bunu bana başkaları söyledikçe onlara: «Aman böyle bir şey yapılmasın!» Nasihatini verdim. Namzeti intihap etmemişler. ve iki yüzlü. Yalıut istinkâf ediyorlar. kendime. böyle olmaz. Bilmem bunlar ne dereceye kadar doğru. hırs ve yalanda ondan hiç aşağı değil. dalavere ve kötülüklere alet olmak anlamına gelen altı kelime metinden çrkartıldı. Hasılı Meclis Mustafa Kemal'in tahakkümünden kendini kurtarmış.... Rauf ikinci grupu darbe-i hükümete teşvik ediyor... O esnada ben Melis'te bulunmadım. Haricî düşmanla muhatabız.. bir takım askerî kuvvetleri buna hizmet ettirir... Meselâ Yunan cephesini bırakıp «radikal (!) bir hükümet olmak üzere Ingilizler'i Irak'ta vurmak lâzımdır» diye tutturmuşlar. Mustafa Kemal ne derse iyi veya kötü reddediyorlar. ikinci Grup da Meclis'te seve seve işin kanunî kısmını yapar. o.Fakat daima ben kendim düşündükçe.. Mustafa Kemal namzet gös termiş.. iş bir günde biterse bal şeker..... Sivillerden (*) Ayyaşlık.. Bunları Meclis biliyor. Sonra Ankara'ya dönünce öğreniyorum..

Gözümde Ankara bir lâğım halini almıştı. Küçük Said (Yusuf Kemal) gibi insanlar ile çalışacağım da ne çıka-cak?»diyorum. Bu suretle kurtulurum diyorum. .. Mustafa Kemal bir telgrafla kabul etmemi rica etti. Cevap bile vermedim. «kabul et» diyorlar. Çoğu zekâsı basit ve yobaz ruhlu diyorlar. fakat onu da ben yakından bilmiyorum. Mustafa Kemal ısrar ediyor ve makine başında mutasarrıfı sıkıştırıyor ve benden makine başında cevap bekliyor.1337 şifreye. Benim niyetim uzun zaman Sinop'ta kalmaktı. Bir düziye telgraf çekiyor. Vekillik red edeni hiç görmedim» diyor. Kabul etmem» diyorum. Rıza Nur Beyefendiye mahsusdur. Böyle bir şey gelmiş. Bütün Millet Meclisi ri-yaset-i sâmiyesine de arz ettiğim gibi muhtac-ı tedavi oluşumun beni maiyeti devletlerinde i'fayı vazife şerefinden mahrum etmesine pek müteessifim. Ahaliden eşraftan bir takım insanlar bizim eve dolmağa başladılar. RIZA NUR BAKANLIK TEKLİFİNİ REDDEDİYOR Gelelim bizim Sıhhiye Vekilliğine. 26. Diyorlar ki: «Vekilliği kabul et» «Canım size ne? Bu benim bileceğim şey. işte bu hususta ki mülâhazam hep bu idi.. Güya hikmet saçıyor. Mutasarrıf Zihni uğraşıyor.» isterse beklesin.12. Bu sefer Adnan meydana çıktı. Aldırmadım.y Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi ^ Mustafa Kemal» r< Zihni beni sıkıştırıyor. sizi biz meb'us yaptık. gel!» diyor. Meclis Reisi hep ısrar ediyor. Kararım kat'i. Onun üzerine Mustafa Kemal'den şu cevabı alıyorum: «Sıhhiye Vekili Dr. O meyancı damı? Her vakitki gibi «ille kabul et. «Hayır. Mustafa Kemal (Sahife 392 ilh. «İcra Vekilleri Hey'eti Reisi Fevzi Paşa Hazretlerine Müstahak olmadığım halde bu âciz refikinize karşı ibzal buyurduğunuz iltifat ve tavsiyeden pek çok mütehassis ve müteşekkirim.224 ortada kimse yok.rı 28. Ben istemiyorum» diyorum. cevap vermiyorum. Fakat maatteessüf rahatsız ve ameliyata muhtacım. Herkes ise buna can atıyor.. Bahane ediyorum. ders veriyor. 26. iyisi mi böyle gitsin. Mustafa Kemâl'in İsmet'in yüzünü görmek bile canım istemiyor. Halbuki tahmin-i âciziye göre tedavim en az iki ay süreceğinden bu vazifeden affımı ve evvelce arzet-tiğim gibi dört mah müddetle Avrupa'ya azimetime müsaade buyrulmasını istirham ederim efendim. «Ayol adam makine başında bekliyor. Hastalığınızdan pek müteessirim. Gittikçe de kızıyorum ve «Kuzu.12. Bu da üç günde olacak imiş?!. milletin kafasını düzeltecek. Vekil olman Sinop'un şerefidir. Az zamanda çalışabilecek hale gelebileceğimi bilseydim sade bir müddet-i kasîre için daha ruhsatınızı rica ederdim. Askerlerden belki Kâzım Karabekir lâyık. RIZA NUR TEKLİFİ KABUL EDİYOR Arası iki gün geçti. Aldırmıyorum. Hasılı Mustafa Kemal atılınca kimin geleceği ve onun ne olacağı malûm değildir.» Büyük Millet Meclisi'ne de Sıhhiye Vekilliğini kabul etmediğimi bir telgrafla bildirdim.) bu hususlarda bir takım safsatalar söylemekte.12. Ben de «istemiyorum» diyorum. nihayet Mustafa Kemal'e şu telgrafı da gönderdim: «Mingayrül yakaza namzet irae edilmek suretiyle hakkı âcizânemde izhar buyrulan teveccüh ü sâmilerine arz-ı teşekkür ederim. «Yahu sen ne adamsın? Vekillik veriliyor da atıyorsun. .1337 . Ciddî bir tedavi ihtiyacınız lüzumunu da kabul etmekle beraber Hey'et-i Vekile meyanında ifa buyuracağınız vazife-yi mühim ve vaziyet-i hazıramızda sebkedecek hizmet ve muavenetinizi elzem gördüğümden Ankara'da mümkün olan her türlü tedavi ve istirahatınıza rüfekaca da yardım edilmek üzere her halde teşrifinizi ve hareketinizin 225 makine başında inba buyrulmasını rica ederim efendim. «Olmaz» diyorum.1337» Benim hastalığım filân yok. Cevap ver» diyor. Hele Kuzu'nun riyaseti altındaki bir kabinede azâ olmak nefsime hakaret gibi geldi. Günler geçiyor. Tabiî onlar da mutasarrıftan hasta olmadığımı öğrenmişlerdi. ben diyeceğimi dedim.

Gelen vapura gizlice binip. manzarasını görmek insana gasiyan veriyor. Hakkı var. bin hayat tehlikesi. Rüzgâr da var. Aciz kaldım. şuna bakın. Zihni kıs kıs gülüyor. Bizim hanım da işe girişti. Karanlıkta bu suyu geçmek pek tehlikelidir. O da. Bulunduğumuz yerde eski bir han var. Battaniyelerimiz vardı. Yazın bir konaktan öbürüne altı saatte gidilirse şimdi çamur yüzünden 10-12 saat sürüyor. ben bindik. Tuhaf bir şey oldu. Burda yürümek mümkün değil.. ben burada yatamam!» dedi. Gitti. Döneceğiz. Su fazla geliyor. Dinlemedi. Arabaları avluyu soktular. Zihni'nin ipkasmı isteyeceklerdi. Dedim: «Kabul ediyorum. Zavallı istemedi. Bu adam çok dirayetli validir. kimseye müyesser olmayan bir şeydir. Odayı gösterdim.yalvarıyor. insan arabanın hareketleriyle bütün avlu yoğurulmuş. Şu telgrafı çekiver. Sinop'ta hem eşrafı hem halkı memnun etmişti. Hiç olmazsa insan bit. Yattık. «Kabul et» demeğe ve zorlamağa başladı. Hele ahali hiç. Ne yapacağız? Bir dılıdan diğerine ip gerip de ona asılarak gitmeli. Oraya telefonla haber verildi. yırtık. Onu geçeceğiz. Arka üstü yatmak mümkün değil. diğer takımı geliyor. katırlar. Ben de yazdım. Hanımla yanyana uzandık. Memnun idi.Bu mühim bir mesele. Bir gün erken yola çıkıp. YOLCULUK İki yaylı ısmarladık.arabalar dolu. Yollarda bizi yine istikbal. Hanım. araba çamura saplanıyor. «Hakkın var. bir taraftan da yağmur ve at. Ömrümde böyle pislik görmedim desem caiz. Ekseri yerde yol yok. Gidiyoruz. çektirdi. Düşündüm: Açıkta sabahlamak daha iyi. Fakat Sinop'un mutasarrıflığı Bitlis'in valiliğinden çok yüksek idi.. arabada yatalım» dedim. Her ırmak üzerinde köprü yok. iki hizmetçi kız. Bu ne pislik? Ötede beride sidik ve yağmurdan hasıl olmuş gölcükler de ocaktan caba. Çankırı'ya bir konak mesafede bir jandarma karakoluna varıp geceyi orada geçireceğiz. Zihni bunu da istemedi. Baktım mezar gibi basık bir şey.. Arabaya böyle sığabiliyoruz. Zaten soğuktan kol. Hanımı arabadan indirdim. bacak da kazık gibi. «Niye deyip hiddetlendim. Daha kapısından girip görünce ok gibi dışarı fırladı. Ahali bu adamı canını verircesine severdi. Yarım saatlik mesafede bir su var. Telgrafta: «Kabul ettim. Yol da müthiş. Bir kerevet. Altımız rahat değil. Kızları kendi arabalarında yatırdık. Bu hanlar hep böyle olurmuş. Köprüsü yok. Olur mu? Hakkın yoktur. Köylüler şehre dolmağa başladılar.» diyor ve ısrar ediyorlar. Arabaların üstünü bunlarla iyice örtüp bağladık. gel de dön bakalım. Benim bir muşamba paltom vardı. Aldırmadı. Arabacılar «Geceyi handa geçirelim» dediler. Memleketine hizmetler edersin. Şehirliler de dükkânlarını kapatıp telgrafhaneye gidecek. Biz suya varıncaya kadar zifirî karanlık olacak. Dönmek . Kabul edeceksin. Hası226 lı bin zahmet ve meşakkat. öyle bir mezbele halini almışki. Karakıştayız^ Anadolu'da yazın nasıl olsa seyahat edilebiliyor. Ona Ahali telgraflar yağdırdılar. Karakol sudan sonra yarım saat ötede. Sonra anlattı. Yan yatıyoruz. Kabul ettim. Hana yanaştık. Kar da yağıyor. Şoseler de bozuk. Hak bizimdir. Dahiliye Vekili Fethi. az zamanda yanımız ağrıyor. Bu bir terakki idi. Bunlardan geçilenÜyor. Ortalık kararmağa başladı. Bizim hanımı da eşraftan hanımlarla ikna ettirmiş imiş. Zihni beni kabul ettirdi.. Bir takımı gidiyor. köprü üstünde pek çok. zemin katı bir şey. Bazan atlar çamura karnına kadar batf^or. simsiyah bir keçe. Köprü-süz ırmak. hattâ insan pisliği. Mutasarrrıfı çağırttım.Çıktı. onu da bizim arabanın üzerine ilâve ettim. Bu. Galiba bu işin mükâfatı. Geliyorum. Söktüremeyip kalıyor. ortası avlu. Avluda atlar.» diyorum. Bilhassa eşrafın dediği doğrudur. Baktım hakları var. iyi hanelerde misafir ediyorlar. Becerdi ve beni kabule mecbur etti. güçlükle yol alıyor. Meğerse ben adem-i kabulde ısrar edince ve kendi ısrarını dinlemeyince Ankara ile sözleşip halkı bana musallat etmişler imiş. kabul etmiyörmüşsün. Dirayetli adamdır ve çok sevdiğim iyi bir insandır. Müslüman temizdir deriz ama. uyuz ve sair hastalık almaz. Bir taraftan at gübre ve sidiği. Arkasından Bitlis'e vali tayin edildiği emri geldi. Fakat kışın iş başka. «A. Sonra hepimiz boğuluruz» dediler. Zifirî bir karanlık basınca olduğun yerde kalmaktan başka çare yok. Murabba olup. Günler de kısa. Topraktan ve sade. Trabzon'a savuştu. üstünde pis. Nerede yatıp geceyi geçireceğiz? Hanın her dılında odalar var. ben de şişmanız. Ve arabamızda geceleyeceğiz. basmak değil. Hancı bir oda gösterdi.Ama cendereye sıkışmış gibiyiz.

» Dediğim gibi yaptılar. Gayet ahlâksızın biridir ve mükemmel cahildir. Hüsnü muamele ve mükâfat ederim. herşey uyur. Diyorlar ki: «Kayınbiraderlerini. Evrak arayıp bulmak da mümkün değildir. Nihayet arabadan ineceğim. Tetkikat yaptırdım. meseleler. Basarsam o ayakla arabaya girilemez. Onu da hudut haricine attılar. Bizde adam olmuş. Halide Edip bunun için medihkâr bir makale neşretti. hakaret edermiş.vaktiyle bizim mektepten çıkmış. bize geliyor. Ama ne çektik. mesuliyetten korkar. işte bu böyledir. belki Araplar'ın istiklâli zamanından beri orda. Bu muallimi derhal azlettim. bir şeyler de göndermiş.. Sabahladık. fakat pislikten basacak yer yok ki. Oradan bir iş çıkmasının imkânı yoktur. Hariciye'de hiçbir iş görülmüyor. Fakat namuslu. İskân ve Sıhhiye Vekâletine ait Adana şehrinin etrafında Nasirîler var. Baktım. Atiden . Bunlar da icadı imiş. Bana bir takım pomat. O ke-şifleriyle Araplar'ı ihya etsin. Ve kendisine şunu da tebliğ ettirdim: «Mademki Türk'ü sevmiyor. Türk geldikçe itip Gayya kuyusuna yuvarlayacağım. Mustafa Kemal de işi pamuk ipliği ile bağlamak istiyordu. Hudud haricine defetsin.. neye onun hizmetinde duruyorsun? Mademki onun nimetini yiyor nasıl ona böyle düşmanlık besliyorsun? Demek alçak bir adamsın. ilh. Araplar kendi yerlerinin ekmeğini yesin. 228 Ben Sinop'ta iken ikinci Grup. Hilmi gibi Arap şarlatanlarına hele bir lokma yoktur. Tabii uyku yok. Bir gün o kadar ileri gitmiş ki.. Hakikaten böyle imiş: Evet o. Sonra aç kalmış. Burasını tasrih etmiyorlar. Türk evlâtına mahsustur. onun için hiçbir iş yapmaz. Ne ise söylene söylene dönüyoruz. Yine eski evimize yerleştik. Türlü saçmalarla beni oyalıyor. Bu şiirde beni şiddetli bir insan gösteriyor. Meclis'te herkes Yusuf Kemal'den şikâyet ediyor. iki şiir yazdı. . böyle türlü vartalardan sonra Ankara'ya vardık.için adetâ curgat istiyor. Bu Hilmi'yi tanırım. Derhal hudud haricine def ettim. bir bakıma yanlıştır. Şarlatanlığına hele cesaretine bak. Şam'lıdır .Bunlarda Adnan'la da alay ediyor. belki de Türkiye aleyhinde ve Harb-ı Umumî esnasında olan isyana iştirak etmiş. Şimdi yazayım. Belki de casusluk için geliyor . Valiye bunları «Kaldır. Suriye'ye hizmet etmiş. Hariciye öldü. anlatır. uzatmıyayım. Doğru. Bu makule doktorlar varsa onları azlettim. Hemen kolundan tutup hudut haricine atınız. Gerçek.. Saatlerce sabrettim. Haksızlık ve 227 kanunsuzluğa. Bir bakıma doğru. BAKANLIK KOLTUĞUNDA * işe başladım: ilk iş olarak Sıhhiye Vekâletinde ne kadar Arnavut. işte Anadolu seyahati nedir bu.. hısım akrabasını Hariciye Vekâletine doldurdu. Geceyansı beni idrar sıkıştırdı.» demiş.Arası biraz geçti. vazifesine dikkatli ve gayretli insanlara da son derece yumuşağımdır. Bana haber verdiler. Hizmet istiyor. Gazeteler bizim Sanıson ile Dalila'dan bahsettiler. başka yerlere serperek iskân et» dedim. Mustafa Kemal'e sulh yapılmasını teklif etmiş. Adana valisine şu emri verdim ve kendisine de aynen tebliğ edin dedim: «Türk vatanının ekmeği. Emri icra edemedi. Hilmi adında bir doktor Suriye'den Adana'ya gelmiş.Arabanın arkasından işedim. Yahudi. Bu şiirler mizahîdir . hırsız ve edepsizlere karşı cidden sertimdir. Bunu biz biliriz. Hakikaten ben böyle tanınmışımdır. Ahirette sırat-i müstakimin başında duracağım. Türkler'i istifade ettirecekmiş! Saçma şeyler.. Yazmağa unuttum. Ben de hana bir gölcük hediye ettim. Arap. ilh. fakat kendisi bundan bir ân hali değildir. Sen git Arnavutlar'ına hizmet et!» Aynı zamanda Valiye de emir verdim. Oraya gelen de böyle bozuk iş yapmaya mahkûmdur.. Mustafa Kemal nutkunda bunun aleyhinde söylüyor. cahil.. Halâ Arapça konuşurlar. Ben Maarif Vekili iken Konya'da muallimlerden bir Arnavut Türkleri sevmez. Ona da yollamış imiş. Sıhhiye Vekâletinde işe başladıktan bir müddet sonra idi ki. «Dünyada Türkler'den hıncımı almak kafi gelmez. fakat Suriye'ye gitmiş bir doktor şimdi Adana'ya gelmiş. hizmet istiyor.Keza Celâl Nuri bir makale yazdı. işler yüzüstü durur. Bir yerde ki iş bozuktur. Zaten Maarif Vekâletinde de böyle yapmıştım. ibret olur. Mustafa Kemal da bana aynı şeyleri yolladı. Aka Gündüz o vakit Ankara'da..Askerî Tıbbiye'de bir sınıfta idik. Şakam yoktur.» Soruşturdum. Ne ise. Vali Ref'et (Şimdi Meclis Reis Vekili) miskin bir şey.

Ben: «Ne olacak. Arkadaşlar: «Ne olsa gerek?» dediler.. O da kayınlarım alıp istanbul'a gitti. Bu kadar âdi tuzağı .. Beraber çapkınlığın her nev'ini yapıyorlar. Bunu kabul etmek..ümidi yoktu.. En kıymetli bavullardan birçok bavul vardı. Ben ikinci seferimde Moskova'da sefarethanede Saf-fet'in eşyasını gördüm. Saffet Almanya'da bu Nuri ile birleşmiş. Mustafa Kemal. Yeni bir idrar tahlili yapmışlar. (. Bunları yapan adam nutkunda İkinci Grupun sulh istemesine kızıyor. iğfal olunmak da kötü ya.. Bunu kabul etmiyoruz. sulh için Yusuf Kemal'i Avrupa'ya gönderdi. Mütareke teklifini havi Avrupa notasında bir iki yanlış tercüme yapmıştı. bize bağırdı.. Mustafa Kemal Ankara'da değil. Avrupa'nın her tarafında gezip dolaşmıştır.. Bunsuz ise sulh muzırdı. «Nam alalım derken. Mustafa Kemal hem (.. Bu Frenkler de sersemdir. Bir oda dolusu eşya idi. gizlice Bekir Sami'yi bir düziye Avrupa'ya yolluyordu... Sarih de. Silâh ve saire alınsın diye bu parayı Saffet'e verip Almanya'ya yollamıştı. Nuri adında bir zabiti de Almanya'da bulunduruyordu. bu altınları son santimine kadar mükemmel bir yemişler.. gonekoklar yine dolu imiş.. Söyledik. Mustafa Kemal Meclis ve Hey'et-i Vekile'yi kandırarak.. hem çok içiyor. Lâkin Yunanlılar ve itilâf Devletleri bu şartı kabul ederler miydi. Bizi Sivrihisar'a istedi Oraya gittik. Sivrihisar'da Mustafa Kemal hasta. Canım bu adam karıncaya bile bir kanncalık miktar bırakmıyor. SULH TARTIŞMALARI Kararımızın bir esası mütareke ve sulh teklifini reddetmemek. Kızdı. Hattâ Rumeli ve istanbul'dan da vazgeçmek fikrinde idi.) meşgul olmaması için nasihat ettim. Kusuru Ankara'dan savuşmak için uğraşması idi. Kararlar verdik. Bu yaptığı Hey'et-i Vekile'ce. Mustafa Kemal Sivrihisar'da Ayıcı Arifin misafiri. Çünkü Arif muhalif olmuştu. Meclis'ce büyük bir pot sayıldı. Hattâ Fransızcaya tercümesini Fethi ile ben yaptık.. ordumuzun ciğerini onlara göstermekti. Sonra yatağa düşer kalkamazsın» dedim. Vakıa memleketimiz tahliye edilmek şartıyla sulh elbette iyidir. Hiçtir... 229 bağırdım. Paris'in. Bu adam her vakit böyledir.. Bende mühim malûmat var» dedi. Bahusus bir diplomat için en büyük kusurdur. Bunu gazetelerde gören Yusuf Kemal Hey'et-i Vekile'ye acele bir telgraf çekti: «Ben gelinceye kadar sakın bir şey yazıp göndermeyin. Biz Heyet-i Vekile karar verip ona tebliğ ettik. sonra işi paçavra etmi-yelim» diyorlardı. Ve yine bu sebepledir ki. Tevfik Kâmil'in bir kusuru vardı. O.. Saffet Berlin'in.. Kendisine içmemesi. Biz işimize bakalım. Hiçbir şey yapamadı. Meselenin zaten beklemeğe tahammülü yok.) ne de olsa kendisini alamıyor. Arif Miralay ve Fırka Kumandanı ve karargâhı orada.). Nitekim Ismet'de bu fikirde idi. Sonra bu Arifi izmir Sui-kasdı bahanesiyle astı. Bundan Arifi pek seviyor. olmazsa.. Orda da Hey'et-i Vekile'nin yazdığı nota kabul edildi.. Kıyamet koptu. ama iyi bir adamdı. BÎR YOLSUZLUK DOSYASI Biz Ruslar'dan parayı aldığımızda. Yine aynı hale devam etti.. çünkü reddetmek âleme bizi sulh istemiyor diye itham etmek için bir vesile vermektir. Bu adam içki ve (. Hey'et-i Vekile'ye çağırdık. O vakit Hariciye'de Tevfik Kâmil vardı. Hep kendi yapmıştır!. Türk'ün ölümü idi. Evvelce söyledim. O henüz Ankara'ya vasıl olmadan Avrupalılar bize Yunanistan'la mütareke yapmağı teklif ettiler. yüz bin altını Ali Fuad almıştı. Bu bahsi ileride göreceğiz.. Hata üstüne hata yapar.. Bu Nuri. Yusuf Kemal Paris ve Londra'ya gitti. «Bu hastalığın bunlar pek zıddıdır.. Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 398) izzet Paşa ve arkadaşlarının Yusuf Kemal'i iğfal ettiklerini söylüyor.. kendi fikri olduğunu söylüyorsa da kamilen (. Ankara'da bile değildi.. şimdi Kütahya mebusu Nuri'dir. Orada padişahla görüşmek için müracaat etti. Frenkler mütareke esnasmda ordumuzu itilâf Devletleri Askerî hey'etlerine kontrol ettirmeği teklif ediyorlar. Roma'mn en büyük otellerinde yaşamış. Ben de ona fena (*) Yalanla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı.»dedim. Yine böbreklerinde şiddetli ağrı var..).. Saffet'in böyle en âlâ cinsinden bavullara malik olması mümkün olacak bir şey değildi.. Askerî bir doktor tedavi ediyor. Bizim bugünkü kâğıt para ile bir milyon yüzbin lira eder. Mustafa Kemal (Sahife 399) da bunları kendi yaptığım.

Diğer sulh şartlarını da diğer bir nota ile itilâf Devletleri bize teklif ettiler. masrafa iştirak ettiler. Her temdidinde Meclis'te kıyamet kopuyor. Türkiye hükümetinde ilk defa olarak ve müstakil bir şube halinde ve bir müdürün idaresi altında istatistik ve Neşriyat Şubesi yaptım..»dedim. Her vekilin otomobili vardı.. Bizim şartları kabul etmiyorlar.. işte Yusuf Kemal'in bu diplomasi seferi de böyle. müsteşarlar. nedir bakalım mühim haberin?» dedim. biz de yardım edersek Kayseri'de bir Dârüleytam açıp. O kadar paralar boşuna gitti. Müddeti bittikçe temdid ettiriyor. HAMDULLAH SUPHİ .. Üçüncü temdidde istemeyenler o kadar çok idi ki..yâverler almış.) ile elde etti. Bizim orduyu görüp şüphesiz Yunana haber verecekler. kanunun temdidi teklif edilmiş ekseriyet yapılamamış..Trenden Hey'et-i Vekile'ye koştum. «E. Fakat birgün sonra Mustafa Kemal Meclis'e gidip mebusların bir kısmını yine (. Hattâ bu sefer celsede alenî tehdidler yapmıştı (Sahife407) de söylediği sözler bütün (. istanbul'da Padişahın..Kayseri'de memleketimizin her tarafını dolaşıyor.. Musul'u verin.. Memurin ve sivil kalemini tanzim ettim. Sıhhiye Vekâletinde biraz teşkilât yaptım.. Millete masraf açmaya lüzum yoktu.. Canla başla kabul ettim. iş bitmiş demektir. hiçbir şey söylemedi. Okudu. 15 Nisan 1338 tarihli olarak Avrupalılar'ın cevabî notası geldi. Amerikalılar açtılar. bu sözlerini Allah için ne güzel ispat etmiştir.) gibi yapışmış.. Halbuki şimdi «Yunanlılar'ı tâ İstanbul'da iken izmir'den denize dökeceğim dedim ve döktüm!» diyor. Yusuf Kemal'le Rusya'dan beri halen dargınız. ismail Besim de Hilâl-i Ahmer namına olarak bana geldiler. Harplerden birçok Türk yetimleri kalmıştı. sîne-i millette serbest bir fert olmak istediğini söyleyen bu adam. Yine Ermeni yurdu da istiyorlar.. Ben sâde bir araba ile iktifa ettim. bu sırf Ermeni için.. O zamanki bütçe ve ahval icabı nem'alandıramamıştım....). Lozan'a giderken bize «Bir şey zuhur eder de Edirne ve istanbul'u alamazsanız zorlanmayın. kalem-i mahsuslar teşkil etmişlerdi. başka şey yok.. Sen Puankare'nin sözüne inandın mı? Cevabımızı oku.insan zahmet edip de kurmaz. yapardı. Sebebi illâ iyi kötü bir sulh yapmağa azmetmişti. Sevr Muahedesi'nde size birazcık tadilât. Biz mütareke notasına yazdığımız cevabî notaya mütareke şartlarımız kabul edilirse sulh için derhal murahhaslarımızı gönderir... bir kâtib-i hususî (sekreter) ile işleri idare ettim.» diyen ve altı çizgili satırlarda mevki istemediğini.. Hem de ikinci Grupu sulh istediğinden ayıplıyor. Mustafa Kemal sonra Fethi'yi de Avrupa'ya yolladı. orada Türk yetim çocuklarına bakacaklarmış.. Yusuf Kemal Ankara'ya geldi. Halide.. para temin ettim.Anadolu'nun derhal tahliye ameliyesine başlanmasını şart koyuyoruz. Ağır şeyler. Başka vekil arkadaşlar ise. Amerika Şark-ı Karip Cemiyeti ile uyuşmuşlar. Bunu kabul etmiyoruz. Amerikalılar şimdiye kadar sade Ermeni çocuklarına bakıyorlardı. Muhabereyi kesmedik.. Vakıa bunu Maarif Vekâletinde de yapmıştım... İskân Müdürlüğü ve Darül Eytamlar Sıhhiye Vekâletine bağlı idi. sanki zavallı birkuşcağız.. yanlışı varsa söyle. Yunan dostlarının ordusunun vazifesinden bize haber vermeyecekleri malum.. Söyledi. Faydasız bir surette devam edildi. terkedin. Sıhhiye Vekâletinden bina. Mustafa Kemal bunları kendi kendine düşünür. Yüzü pek bozuldu. inletiyor. kimini (. Ankara'da. Uzun müzakerelerden sonra yine Başkumandanlığını temdid ettirdi. (*) Fuhuşla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Müsteşar almayıp. Paris'te Puankare'nin fakına basmak... Bu da çirkin idi. kanun demek reddedilmiştir. "' 230 Mustafa Kemal Başkumandanlığı bırakmıyor. Bugün milletin tepesine (. Cevabı önüne attım. Adnan. insan değil. Bundan da bir şev çıkmadı. Onlara bakmıyorlardı. Hepsi bu imiş.. Kâfi geliyordu. «Biz cevabı yazdık.). konuşuruz dedik. Bu sefer de temdid etmek istemediler. Hey'et-i Vekile içtima halinde idi. Bu işler oldu. Yusuf Kemal'in de Fethi'nin de Avrupa seferleri lüzumsuz şeydi. Puankare notalanndaki şartlan kabul etmemizi dostâne kabul etmemizi tavsiye etmiş imiş.

Bu bab-da neler söylediler. «Ne olacak? Orduda nutuklar söylüyor.Birgün İsmet gelmiş.. tehdit ve ahtapot anlamı taşıyan dört kelime metinden çıkartıldı. Haklı şeyleri tasdik edin. Bu salonda yapılmış tertibat ve süsler «Türk tarzında oyma. ingiliz'lerin bundan kuşkulanacağını söyledik. Ne olmuş? Hamdullah orduya gitmiş. Çok defa kendilerini küçük düşürüyorlar. Bundan sefir olur muydu? Yusuf Kemal de Buhara'da sefirlik ihdas etmiş.000 tüfek. «Gezmeğe geldim. Tembih de ettik. Verdim. Muhalefeti arada bir yapın. «Gazetecilere filân hilâfetten bahsetmemesini. Kendisine okuduk. Bu adam. Sakarya Harbi'nde Ankara'dan ilk kaçan da o idi. Hattâ Mustafa Kemal'in Müdâfaa-i Hukuk Firkasi'na da girmemiştim.» Herkes gülüştü. haksız. Türkocağının parası onun (*) Yalan-dolan. FAHREDDİN PAŞA d Afganistan'a Fahreddin Paşa'yi sefir yaptılar. Herşeye itiraz ediyorlar. Hayret edip sordum. hatiptir. Bu adam iyi söz söyler. müthiş şarlatan bir adamdır. işleri çorba etmiştir. İsmet de kolundan tutup ordudan kovmuş «Ne oldu?» dedim. Hakikaten şimdiye kadar. Ayçı nakışlar ve emsali» yıkılıyor. fırkalara girmekten. Bu sayede Türkocağının tepesine çıkmıştır. Bunların haline bakıyordun ı Ekseriya cıvıtıyorlardı. İçlerinde zeki.» Hey'et-i Vekile'de bu beyanat için münakaşa oldu. ezberlemiş.. neler yapar!. Ankara'daki Rum Mektebini benden Türkocağına istediler. Kusuru da olsa.. Anlattık. Fahri Paşa çok müslünıan ve çok ahmak biri olmasa böyle yapmazdı. Yer. Aklı fikri fantazi-dcdir.Orduda propaganda yapıyor. fakat pir yapın!» dedim dinlemediler.Tabii Yusuf Kemal kendiliğinden bir şey yapamaz. Mevcudiyeti malay aniden ibarettir. Kastamonu'da gazeteye beyanatta bulunmuş. Harb-i Umumî'de Medine'de Faysal'a 30. Diyor ki: «Ben Afganistan'a Hilâfet namına çalışmak için gidiyorum. Hep kendisini meth ediyor. Mevkide. işte bu adam böyledir. Dedim ki: «Bu adama anlattık. Öyle bir zamandayız ki.» dedi. Diğer tarafı ilim ve emsali cihetiyle bir incir çekirdeğini doldurmaz. Ne yaptı? Ya tembih etmeseydik ne yapacaktı. Galip adamıdır. 231 kesesidir. Beğenmemiş beyim. Pek de cebindir. Halbuki bu yıkılan işler nasıl edilecek. dirayetli. dışı tamir edildi. Hattâ birkaç defa bunlardan bazısına nasihat ettim: «Öyle her şeye muhalefet etmeyin. Azline kalkıştılar. Bizde buna sahte vakar. içi. Çocukça. Mazeret beyân ettimdi. Bir gün gittim geziyordum. Gitti. Bunları toplamış ve kendi de uydurmuş. bu koca müesseseyi Mustafa Kemal'e siyasî alet yapar. Türkçü olur . Yüzü kül gibi ve titriyordu. Ittihadçıların eski Emni232 yet-i Umumiye Müdürü Galip Paşa'yı sefir tayin etmiş. Meb'us olmuş. Ankara'ya muvasalatımın ertesi günü Çolak Selâhaddin evime geldi.Sanki anadan. babadan yedi silsilesince Türk'tür. Her nutkunda hemen hemen bunları söyler.. Bunlarla aleyhimize isyan yaptı.. Talimatnamesini hazırlamıştık. haklı. dolaşmış. Hakikaten Hamdullah'ın başka bir işi yoktur. ne zararı var? Bir müddet öyle gider. cahil. fişek ve para verdi. beğenmedi. Esasen böyle süslere lüzum yoktur. Herif Mekke'ye gitti. fırkalar yapmaktan çok canım yanmıştı.. bir lira kimya. mantıklı mantıksız demiyorlar. âlim. Halbuki pek âla idi.tdare kabiliyeti de hiç yoktur. âdice işler yapıyorlar. Türkocağı yapıldı. Görüştük. Henüz orta mektebi bitirememiş.. Girmedim. Galip . Bunu sırf şöhret ve mevki kazanmak için yapar. yolladı. Hepsi mevki içindir. Fenalıklar yapıyorlar insan da manevî mesuliyet altında kalıyor. Yirmi kadar cümlesi vardır. Bana İkinci Grupa girmemi teklif etti. Mustafa Kemal emretmiştir. Kaç defa Maarif Vekâleti'nde bulundu ise. Fransızlar farcaıns derler. Fakat bu idare müthiş. Sonra diğer bildikler de grupa girmemi teklif ettiler. yemekte kalmak için Türkocağmı. böyle işlerde tecrübeli hiç kimse yok. Hey'et-i Vekile'ye çağırdık. vekil olmuştur. Doğrusu da bu idi. Bu da tuhaf!. bana Hamdullah Suphi'den şikâyet ediyor.. Altında bir konferans ve tiyatro salonu yapıldı. Yenileri yapılıcak» dediler. Rusya'dan dönüşümde Batum'da gördüm. «Peki» dedi. Sordum. Mustafa Kemal Hey'et-i Vekile'yi dinlemedi. hemen dönüyorum. yapmacık yapan gibi tabirler söylerler.. Bunlar fantazik sözlerdir. Süs yapar. tam odur. «Hamdullah Suphi Bey geldi.» dedi ve memlekete gitti. Türk harsını cam gibi sever gösterir.. Yüreği Türklük için ateş içindedir.

. Boş duruyor.» Verdiğim bu emri Hey'et-i Vekile'ye bildirdim. Hepsi de bir milyon altına yakındı. Oldu. Türkçü olarak gidiyorum. Daima Ruslar'i mümkün mertebe memnun etmek. Dedim ki: «Bunun işi bitmiştir. Hepsini yuttu. fakat icra edilmedi. Askerler «işsizlik orduları iğfal ettirir» derler. Aylarca orada sefaret hey'etiyle oturdu. Hem Rus-Türk münasebatmı zehirler. Fakat Ruslara rezil olduk. söyleme. Bunu biz azledelim de babayiğitlik bizde kalsın. Bu iyi haber ama. Doğru. Taarruz edeceği de me'mul değil. Ne diye Hindliler Mustafa Kemal'e para yollasınlar. Politika orduya da girmiş. Gazeteler nutku aynen dercetmişler. Çünkü tecrübesini yaptı. yine Hind'den.. Böyle bir ordu bir daha taarruz yapamaz. Yunan ordusu taarruz etmiyor. yap! Bunu söylemek için pek ahmak olmak lâzım. Ama onlar da memnun oldular. Bursa'dan ayartmış. yakın var. Yusuf Kemal de milletin parasını veriyordu. Cava'dan. Sefir cenaplarının keyfi keka idi. Ama hükümete rağmen Mustafa Kemal göndermişti. silâh. Tabii Rus sefiri de bunu dinle-miş. Burasını söylemiyor. Bir mektepli çocuk imiş.Muhtacız. Düşündük. bizimki zamanla mutlaka dağılacak. Fakat «Türk Milletinin bu buhranlı ânında en mühim olduğuna hükmedilen mahalle sarfediniz. Bu söylenir mi? Böyle ise sakla. Bu uğurda fedaîyim. alıyoruz. Hem de Ruslar memnun olur. Para da yok. Ne toy. «Ben oraya bir Türk milliyetperveri.. ama olduğu yerde oturması kâfi. Orduyu besleyemiyoruz.. mebus davet etmiş. Bu sayede devlet bu belâdan kurtuldu.. Evet Hindliler onun namına göndermişlerdir. Heriflerden para. Bu Ruslar'ın en sinirlenecekleri şey. u CEPHEDE DURUM Ordu'dan fena haberler var: Yine asker adetâ tabur tabur kaçıyor. Hey'et-i Vekile'ye dedim ki: «Bu adam Fahreddin Paşa'dan müthiş diplomat tiptir.»Gazeteyi okudular onlar da hayret ettiler. Böyle giderse bir kaç ay sonra ordudan eser kalmıyacak. etmedim. Ziyafetinde nutuk söylemiş..Okuyunca hayret içinde kaldım. Kumandanlar buna kat'î nazarla bakıyorlar. Sefir maaş ve tahsisatı alıp yiyordu.. Bu iş ikinci Grupun ağzına düştü. Sebebi. Göbeğinin suyunu aldı. himaye ediyor. Hemen Galip'e şu emri tebliğ ettim: «Buhara Sefirliği lâğvedilmiş. Türkiye'ye büyük bir hakaretti. 233 CİHADA YAPILAN MADDÎ YARDIMLARA NE OLDU? Bir taraftan da askerin hakkı var.gidiyor. Meclis'e koymağa teşebbüs ettiler.» demişler öyle göndermişlerdi. Ve bundandır ki. Fevzi Paşa da bunu Hey'et-i Vekile'de açıkça söylüyor. Nevres'e Ankara'da rast gelmiştim. Beni de davet etti. Batum'a vardı. Hey'et-i Vekile'de «Bu para benimdir. Yapamaz. Doğrusu bu işe çalıştı. Ben Rusya'ya gidince Hükümet bu parayı almış. O da iki parti. Mustafa Kemal'e turfa olmuştu. Hem. Eskişehir . Buhara'daki üç-dört muallimimizi bile çekemeyip bize iade ettiler. Sefirimizi Rus toprağına ayak basar basmaz tekrar vapura götürüp iadeleri. Ders acı. Olmadı..). Bir takım vekil. Veda ziyafeti yapıyor. Amerika Muslümanla-rı'ndan. Rus sefirini de çağırmış. Ben Rusya'ya gittim. Fakat beş-on gün sonra Maliye Haznesine ilk para girince Mustafa Kemal Maliye Vekili Hasan Fehmi'den parayı yine geriye almıştır. Bu açık ve büyük mikyasta bir (. Bu adam Cemiyet-i Hafiye meselesinde bana yaptığı şeyden sonra beni davet edemezdi. Sa'yim bu istikamette olacak.» dedik. Galip gitti. akıl var. Ve bu da bilinmeyecek bir şey değildi. Yan gelmişti. geri iade ettiler. Aylar geçti. istanbul'dan ve emsali yerlerden daha böyle bir çok paralar gelmişti. Ben de onun davetini kabul edemezdim. Mustafa Kemal hepsinin üstüne yattı. O. Etti. Maliye Vekili Hasan Fehmi. Mustafa Kemal'in adamıdır. Halbuki bu paradan başka O'na. Yanında da bir çocuk vardı... Bu adamı Rusya'ya sokmazlar. Şimdiki paramızla on milyon lira yapar. Yunanistan'da politika kazanı dehşetli kaymyor. Bir aralık Yusuf Kemal'e vekâlet ettim. Ne yapacağız.Afyon hattında oturuyor. iki taraf olmuşlar. Zorlandık. bize esas siyaset olması lâzımdı. Bu muhakkak. « Mustafa Kemal'den Hindliler'in gönderdiği parayı alalım. Sonra aç ve elbisesiz. binaenaleyh. Trabzon'a gidip oturdu.. Bunun önüne durmak mümkün değil. Görüyorum. hem köpürdü.. Mustafa Kemal hem korktu.. Bu azilden tabii Ruslar da memnun olmuşlardır. memuriyetiniz hitam bulmuştur.» demiş. yanında . Ruslar kabul etmeyip. döndüm.» Sözümü tasdik ettiler.. Vermedi. Emrivaki yaptım. Yusuf Kemal Galip'i azletmedi. Hindliler bana gönderdiler» dedi. NEVRES MANAVOĞLU Eskişehir bozgunluğu olduğu vakit. istedik.

Bütün sırrımız da düşmana faş oldu. Eskişehir'de istiklâl Mahkemesi bunu tevkif etmiş. sade kemiklerim kalmıştı. Raporun kopyasını bizim casus bize gönderdi. Kırşehir mebusu Rıza'yı vasıta ettim. öldürteceğini söyledi. Bir rapor gönderdi. Aldınız mı? işte bütün sırrımızı faş etmiştir. Dursak da zaten ordu dağılacak ve her'şey bitecek. kökünden mes'elenin halli idi. Hal istiyor. Mektuplaştılar. Fevzi Paşa kafasını önüne eğdi. Bir kaç defalar uzun ve hararetli müzakereler oldu. Ben Nevres'i dolaba düşürüp bir daha Ankara'ya getirmek istedim. dinlemediniz. böyle durursak bu sonbaharda bizim ordu dağılacaktır. işi böylece bırakın. istanbul'a varır varmaz.» diye bar bar bağırdım. İngiliz Kumandanına bizim ahvalimizi musavver bir rapor vermiş. Mustafa Kemal'e de çocuk takdim etmiş. Sonra Ürdün'e gidip. Şükür ki. dedikleri tamamiyle doğru idi. birgün millî davaya kalkacaklar. Pek dirayetsiz adam. Belki onu bana düşman olsun diye Mustafa Kemal söylemişti. Meb'uslar ile ahbap. içimizi dışımızı öğrenmiştir. Dört-beş ay içinde Türk ordusu kendi kendine dağılacaktır. Müzakerelerin hulâsası şudur: «Yunanlılar taarruz yapmıyacaklar. Sözüme kulak veren olmadı. Bursa düşünce Eskişehir'e gelmiş. Tahkikat yaptım. Çıldıracağım. Hasılı it ve hain kurtuldu gitti. Maksadım oranın bir Makedonya olmadan. Diyarbekir'de olan Ziya Gökalp'e de para yollayıp Kürtler'in coğrafî. Ya taarruz yapar.. Oradan çıkmıyormuş. Fena şeyler olmuş. Yapamadım. Nevres Geyve'den gittikten sonra Bursa Sanayi Mektebi Müdürü olmuş.Askerler ile ordumuzda bu taarruz kudretinin mevcut olmadığını söylüyorlar. Muvaffak olmak da mümkün. Çocuk vasıtasıyle kurtulmuş. Kendine Manavoğlu adını takmış. gözümüzü açtık.gezdiriyormuş. kavmî. Herif tam görmüştür. perişan olursak. Dedim: «Alâ! Herif iyi malûmat topluyor. Bari bunu ben var iken söylememeli idi. Bir şey yapılmamış. Çok büyük (. Bu yüzden kendisine bir şey yapamadım.).. Aç ve açıktır. İngiliz Kumandanına bir rapor vermiş. Eskişehir bozgununda Ankara'ya gelmiş. Bir lâf dahi söyliyemedi.» demek mel'un benim Hey'et-i Vekile'de söylediklerimi bile haber almıştı. Nevres'i yine Ankara'da buldum. it ahvalizimi ne kadar iyi tetkik etmiş? Neticede onlara şunu tavsiye ediyor: Yunan ordusu taarruz etmesin. şunu hapsedelim diye kaç defa söyledim ve burada yırtındım. Rıza bana onun cevabî mektuplarını gösterdi. Canım bu herif casus. Müzakere. O dediğini yaptirabileydi. Malumunuz. Bunları temsil etmek lâzım.. Nevres ayrıca İstanbul'da camilerde de Ankara aleyhinde de konferanslar verdi.. Kürtler hakkında kitaplar buldurdum. Bu hamiyetli fedakâr adam Nevres'in raporunu çalıp kopyesini Ankara'ya Erkân-ı Harbiye Riyasetine yollamış. KÜRT MESELESİ Kürtler meselesi beni üzüyor.. Temsil usullerine dair kitaplar getirttim. ordu ve Müdâfaa-i Milliye'deki zabitlerden dost ve vatanperver sıfatıyla en mühim malumatı toplamış. Yalnız bizim taarruz edeceğimizi bilememiştir. 234 miş. Şerif Abdullah'a Harbiye nazırı olmuştur. zorlandım. Ordunun hali Hey'et-i Vekile'de âti kaygısını arttırdı.. «Ne olmuş?» dedik. «Ne yapacağız» suali var. müzakere taarruz etmemizden başka çaremiz yoktur. Taarruz etmezsek. içtimaî ahvalini tetkik ettirdim. Demek Hey'et-i Vekilemizde de sır yok. Biraz sonra Dahiliye Vekili Fethi'den resmen izin alıp istanbul'a gitmiş. içimizi iyice öğrenmiş ve düşmana haber vermiştir. Bu çocuk ora talebesinden imiş. Sinop'a gittim geldim. Kimse beni dinlemedi. Keza hergün Müdâfaa-i Milliye Vekâletimle imiş. İngiliz Karargâh-ı Umumisinde bizim de casusumuz vardı. şimdi benim etim toprak olmuş. Bu adamın kurtulmasının asıl sebebi. Dedi: «Nevres burdan istanbul'a git(*) Hırsızlıkla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Vaktiyle Geyve'de Mahmut Bey'e söyledim. ne olmuş bilir misiniz?» Hep birden kulağımızı. İyisi mi taarruzu yapalım...» Bunu işitince bomba gibi patladım: «Size bu adam casustur.. Nevres diyor ki: «Ben bir daha oraya gelemem. lisanî. Mustafa Kemal'e çocuk takdimidir. taarruz edeceğimizi Hey'et-i Vekile'den başka kimse bilmiyordu. sonra Hey'et-i Vekile'de tevkifi için uğraştım. . Bir şey yok ama. Tetkikata başladım. Hey'et-i Vekile'de yine söylendim. Buna çare taarruzu bizim yapmamız-dır. Orada Rıza Nur vardır. Bir gün Hey'et-i Vekile içtimaında Fevzi fevkalâde bir tavırla dedi ki: «Yahu. nihayet (*) Alçaklıkla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı..

Yaptığı hiçbir vazife de yoktur.. Bu sebepledir ki. Şimendifere bindirmişler.. izmit Meb'usu Süreyya ile. Resmî evrakı almışlar. gabi. Evvelâ Abaza. Rus'lar Moskova sefirimiz Ali Fuad'ı kolundan tutup hudut haricine atıyorlar. adamı soyarlar.. Kendisinden onu da istedim. Fevzi'nin bir muhafız neferi var. Süreyya kendisini Meclis'te müdâfaa etmeği benden rica etti. kumar oynarlar. Ankara'dan Moskova'ya demir çarıkla gideceğiz.) bir (. Bu vak'a mühim bir vak'a idi. beni reis yaptılar. değersiz adam.. Adı Beyti. ilk işin budur.. Adamları hep Mustafa Kemal'e adam oluvermişlerdir.. Bu iş ve tahkikat mes'elesi Meclis'te uzun sürdü. Vak'anın sebebini de bilmiyoruz. böyle şeyler yapıyor ama.. Tam parazit tipi. 236 tir. verdi. Onlar dediler ki: «Murahhaslara çok para veremeyiz.. Bu Manastır çingenesidir..» Gülünç ve çocukça şeydi..» dediler. Bu adamın yüzü hazâ çingenedir.. Bir kâtip ve şifre de verdiler.. Dudakları da onlar gibi kalın ve siyahtır. Bu olsun ki. Zahirde onun mübadelesi diye git. sonra on yıldır Ittihadcılara dalkavuk ve alet! Sonra cahil. O da îsmet'e pay oldu. Ukranya'nın payitahtı olan Harkof ta memuriyetleri bitecek. Sade poker oynar. Ve adamlar yollandı. Dendi ki. galiba bin lira kadar bir paraya mal oldu idi. Yol masrafları.... silâh cephane alıp yolla! Fransa ve İtalya'ya da zabitler yollayıp oralardan da silâh ve cephane alalım dediler". Meclis'te pek kafasız adamlar da vardı. Rauf milletin gayretini görüyor. Sonra Lozan'a muhasebeci diye Fuad'ı kayırdı. Çok (. götürüp hapsetmişler. Zaten hiç sevmediğim bir adamdı. para kazansın diye Rauf onu murahhas yaptı. Bir de Yakup adında binbaşı ve esasen ana dili gibi Rusçayı bilir birini de tercüman yaptılar. Sefarethaneyi basıp bir kaç zabitimizi almış. onlar sefirimizi kovuyorlar.235 taarruz yapmamıza kat'i olarak karar verdik. Hey'et-i Vekile'de hararetli müzakereyi mucip oldu.. Bir çok masraf var. Keza İtalya ve Fransa'da silâh mubayaasına hey'etler gitmiştir. Beş-yüz Ura kâfi. her gece beraber içer. Rusya'nın halini biliyorum. bir defa bile lâkırdı söylememiştir. Kendine adam bile yapamamıştır. Bana «Sen Rusya'ya git.. onu kabul etmediler.. Sinop'lu bir eşkıyadır. Evrakı almak için... vururlar da. Bu adamları tanıyorsun. geri dönecekler. Sonra onu bırakıp Mustafa Kemal'e geçmiş(*) Yalan ve hayasızlıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı...) yazıyor. Rauf. Bu esnada pek fena bir hadis zuhur etti. Buna tâ nisan içlerinde Hey'eti Vekile karar vermiş idi. Adamlarının birisi de Recep Züh-tüdür. TEKRAR MOSKOVA YOLCULUĞU Mustafa Kemal (Sahife 408 de) bu taarruza haziranda kendisinin karar verdiğini ve bu babda (. . abazadır. normal münasebet iade edilsin.. Bunların yalnız muahede mübadelesinden haberleri olacak.. Tarziye verdir. ya merro?. Fakat gayet dalkavuktur. kıymetsiz bir adamdır. Ukrayna Muahedesi de var... Bu Süreyya da sonra Rauf un turfalığı zamanında aleyhine hareket etmiştir. Bu sayede Ittihadcılara Mustafa Kemal'e daima medyundur. isterlerse ayaklarına demir çarık çekip gitsinler.tarafeynin birbirine vereceği resmî ziyafetler ilh. Meclis Süreyya'yı sevmiyordu. bunlardan sonra kendisi de hep zarar ve düşmanlık görmüştür. Bir hey'et-i fev-kalâde-i murahhasa teşkiledip. Ve beni Rusya'ya Hazirandan çok evvel yollamıştı. Süreyya murahhas olamadı ve bundan bana kızdı. «Devletin haysiyet ve izzetinefsi kırılmıştır.). Yunus Nadi baş dostudur. Bu kadar yıldır meb'ustur. Rusya'dan tarziye istemek lâzımdır» Derhal Rusya'ya bir nota verip tarziye istedik. ben Moskova'ya gidip öteki mühim işleri yapacağım. Ordu meb'usu Recaî'yi de murahhas olarak tayin etti. «Bunu şimdiden hazırlayalım» dedik. O vakit para ve silâh iste» Rusya'daki sefarethane ile konsoloshanelerin teftişi ve Moskova Sefarethanesinin muhasebesinin hesabatının tetkiki memuriyetini de verdiler.. Memuriyetimiz Meclise kondu.. Cahil. Biz ne düşünüyoruz? Ne çıktı? Rusya'dan silâh para alacağız. Rusya tarziye vermedi. Sen derhal git. Hakikaten bu adam bir sıfırdır. Meselâ HarkoPta verdiğim ziyafetlerden büyüğü hatırımda iyi kalmadı. Hey'et-i Vekile'de bana dediler ki: «Bu işi sen halledersin. 6-8 ay sürmesi lâzım gelen bir seyahat. Ya herro. Kabul etmedim.

«Buna dokunma! ihtiyar adam. O esnada Şükrü malı düşünmüş. Seyahat tehlikeli. tşte insanlar ne kötü şeylerdir. mehtap gece de gidebiliyorduk. istanbul'da aldığı paraları sonra ben ödedim. Maliye'de hey'etin paralarını bana teslim etmek istediler. Trabzon'a oradan da Batum'a vardık. beni utandırdı. Kendi hissemi Şürkü'den almadım. iki vaziyeti öğrenmek lâzım. Tercümanım Yakup. Ne çare? Biz zaten millî harekete karıştığımızdan beri bir düziye ve türlü şekillerde hayat tehlikesi altındayız. birkaç bin kâğıt parası çıkmış. Refikamın babasından. Hattâ Si-nop'a avdetimde Şükrü cenaze masrafı diye benden yüz elli lira da aldı. Adamcağızı reyim hilafı istanbul'a getirmiş. Çok alçak bir adammış. Ödüm koptu. Nitekim ölünce birkaç yüz altın.tki günde inebolu'ya indim. 75 yaşında bir adam. istanbul'a gidecek. Sonra Rusya'dan avdetinde kendisini sıkıştırıp diğer biraderlerin hakkını iade ettirdim. Bunu da en ziyade Memruh Şevket haber verebilir. Bizim hey'eti Ba-tum'da bırakıp Tiflis'e gittim. Yaz. Ama ben gidince yine götürmüş. halktan itibar görmüş. Ona da haber verdim. Kendisi o vakit küçük imiş. Samsun'dan hey'etin bir kısmı. Mademki sersemim. bir takım mecidiye.Ne ise herşey oldu. Bahriye zabitlerindendir. bir memura teslim ettiler. O da bildiklerine gidip namıma para almış. evlâd yetiştirmiş. Bir vapur inebolu'da hazırmış. Sade kendiminkini aldım. Yığıyorsun iyi sonra oğulların yiyecek. Babası Rusya'dan Türkiye'ye hicret etmiş imiş. Bu alçak evlâd da zavallıyı ölümle uğraşırken. Ölümüne acınmaz. onları iade mümkün değildi. Cevap veremedi. Benden de boyuna para isterdi. Deniz pek sakindi. Bizim Harbiyede okumuş. Memduh da geldi. «Vesikalarla geliniz. Fakat Inceburun önünde motor durdu. kardeşim Ahmed'e gitmiş. Bu kadına ömrümde bir defa söz dinletemedim. fedakâr. Bizim karı. Sonra zavallıya istanbul'da fena muamele de etmiş. Kardeşim. Derhal otomobil ile ailemi de alarak yola çıktım. Böyle bir adam en alçak insanlardandır ve bu işle alçaklığını ispat etmiştir. paraya el sürmem. «Peki!» dedi. Tabiri ile kellemiz kolduğumuzda. Ya şimdi bir fırtına koparsa. yığıyordu. Yumuşakbaşlı.» dedik. sonra babam hastalanmış. Onlara «Bir şey çıkmadı» demiş. Bunu yaptırmış. Batum konsoloshanesini teftiş ettim. Mehtapta güzel bir safa içinde Sinop'a vardık. Halbuki yirmi lira bile sarfetmemiş olduğunu tahkik ettim. ama hakikati söylemek insana vazifedir. Sen ye» dedim.Tiflis'te mümessil Eski Hariciye Vekili Muhtar. Haremi üstüne yaptırmıştır ki. yola dayanamaz. Kendi üstüne yaptırsa kanun marazı mevt diye karan sahih ad etmiyor. «ilk gelecek Türk vapurunu Sinop'a uğratınız. namusu ile yaşamış. Yalnız Tiflis'i görebileceğim. Diğerlerine beni Samsun'da beklemelerini söyledim. sokağa attırmıştır. Kardeşlerimden Şükrü bunları iç etmiş. Benim de beş . o vakit iadesi müm237 kün değildir. hayat vazifelerini kamilen yapmış bir adamdı. Buna kardeşçe muamele ettim. terbiyeli bir adamdır. Ne ise iki saat çalışarak motörü işlettiler.» dedim. ufak para. fakat babadır. Kendisini bir telgrafla Tiflis'e davet ettim. Recaide Ordu'dan bindi. cezamdır. . Yatağında aylarca kalmış. Babamı da götürmek istiyor. Bu adamlardan utandım. babayı kovunca. Kabul etmedim.altı bin liramı dolandırdı. Bu paralar Rus altını idi. Çok yaşamış. uğrattılar. Çünkü buranın denizi meşhurdur. Çürük şey. gayretli bir zabitti. Zavallı biraz bu-namıştı. üşür. tapu memurunu getirip babamın emvali gayrimenkulesini de kendi zevcesi üzerine yaptırmış. RIZA NUR'UN KARDEŞLERİ Refikamı Sinop'ta bıraktım. Baku'ya kadar gitmeğe vakit yok. Bunda da kurnazlık etmiş. Bu zât Orduludur. Kaatili de bizim karıdır. Babamın nakit paralarını da Şükrü iç edip diğer kardeşlerden saklamış. Rusya'dan avdetimden beri Rusya'da tahavvüller olmuştur. Para yemiyor. Akşam da İnebolu'dan bir motörle Sinop'a hareket ettik. inebolu'ya telgraf çektik. hastalanır» dedim. Sinop'a gelmiş. ona güzel bakacak yerde kartal leşin tepesine biner gibi binmiş. Artık buna insan muamelesi edilir mi? Ben de sersemim. Güya ahlâksızlığı izale edip temizledim. RUSYA'DAKt TEMASLAR Rusya'da bu esnada bilhassa tifüs salgını var. Eline paralar teslim ettim. değerli. Üçümüz görüştük. Vapur yok. Her yer bit içinde. Sinop'tan hemen gideceğim. amcasından da istemiş. Çok domuz şeydir. Bir gün kendisine «Baba para isteme! Sende para dolu. Hasılı Rusya'da iken babamı da kaybettim.

halâ duruyor. melekler oynaşıyor gibi geüyor. Büyük üstüvaneler var. Gece mehtap küpeşteye dayandım. Şimdi Polonya ile beraber evrak çalmamız yeniden diriltmiştir. Batum'dan kalktık. Mühim bir şey varsa o da yalnız Ruslar bize emniyet etmiyorlar. dönüyor. bu hain. Tiflis'ten avdetimde Ali Fuad'ı Batum'da buldum. Deniz nur içinde. hapsetmişler. Arkası bir dağ. devletin haysiyetini bitirir. Beti benzi kül gibi. Novorovski Konsolosu Sabri'nin irtikâplarını anlattılar. Gözüme denizin içinde nurdan. yollamışlar. beraber Rusya'ya hücum edeceğimize kanidir-ler. Şimdi öğreniyorum. Ruslar da haber almışlar. Tarziyeden vazgeçmek. Kendisini Batum'a dar atmış. Batum'a döndüm. Tiflis'e kadar gidebilmiş. Rusların hakkı var. Bu Rus'ların can damarı. AH Fuad'i da trene bindirmişler. Dost görünüp canına kastetmişiz. Oradaki hikâyeyi evvelce yazdım. Gürcüler Türkçeyi kaldırmağa uğraşıyorlar. Hayalât içindeyim. yeni bir zaferle memleketi kurtaracak mıyız? Zihnimde bunlar. Bunu geçen defa Rusya seyahatimizde temizlemiştik. Bir Rus vapuruna bindik. Harb-ı Umumi'de bizim donanma burasını topa tutmuş. periler. bak ne mel'un tesirler vücuda getirmiş.Bu da tarziye ister. Pis bir vapur. Bunu Ali Fuad'ın emriyle ve 238 I Polonyalılar ile müşterek yapmışlar. Sefir bulunduğu mahalde muvaffak olamamak için bundan daha kötü hareket edilemez: Görüşülecek başka sefirler yok mu? Neye ingiliz ve Polonya sefirleri ile dostsun. Demek Rusların bize itimadı yok. Rusların bu fikri esasen Bekir Sami'nin ektiği fesad tohumudur. Casus eve girip vesikaları teslim ederken kapıyı kırıp eve girmişler. Sefarethaneden hariç bir evi ateşemilitere tahsis etmiş. Batum'da birtakım tahkikat daha yaptım. Hem Rusya'nın askerî vaziyetinden bize ne? Bizim şimdi işimiz Yunan ve ingiliz Bilakis Ruslar bize yardımcı. fabrikayı gezdim. Bana «Aman bu ne memleket! Aman memleketimize gideyim» diyor. zabitleri de alıp götürmüşler. üstüne bizim evrakı da. Keza Polonya sefiri ile de pek sıkı münasebette imiş. Halbuki kabahatli biziz. Burada deniz kenarında bir çimento fabrikası var. Ne yapacağım? Silâh. korkudan ödü kopmuş. Ruslar Acara muhtariyetine tatbikatta metelik vermemişler. kendisi bizzat Rusların aleyhinde bulunuyormuş. para da lâzım ve hayatî mes'ele halinde. Tarziye alacağım. Konuştum «Hats ettin» dedim.Novorovski'ye vardık. Muhabere mümkün değildi. Sefirimizi kovmuşlar. Yâni konsolos Sabri mes'elesi. Yer yer yakmış. Çimento fabrikası görmemiştim. En korktukları şey. onunla sıkı temasta imiş. Telgraflarımıza Ali Fuad'dan cevap gelmiyordu. Bizim ateşemiliter casuslar bulmuş. Demek Bekir Sami'nin namına şimdi Ali Fuad tüy dikmiş. Rus Erkânı Harbiyesinden Rus Ordusuna dair vesikalar ve haritalar çaldırmış. iptida öğütüp eliyorlar. Doğrusu Ali Fuad'ın yaptığı pek vahim bir hatadır. Hamdullah Suphi Batum'da Rusya'da seyahat yapmak istemiş. Zaten oraya çıkacağım Ordan şimendüferi alacağım. zabitlerimizi dövmüşler. Deniz kenarında büyük bir fabrika. Bunları öğrenince vazifemin güçleştiğini anladım. Gösterdiler. Polonyalılar ile Rusya aleyhine gizli bir ittifak yaptığımıza. Silâh-para alacak mıyım. Buna sebep Bekir Sami'nin işleri. evrakı. Plân düzmekle zihnim meşgul. Dalgın dalgın düşünüyorum. Diğer bir delil olarak da Ruslar şimdi Ali Fuad işini zikrediyorlarmış. bakıyorum.Mühim bir tebeddül yok. Ali Fuad işinin içyüzünü Ankara'da bilmiyorduk. Bizim Fransızlar. Bu iş de şu imiş: Ali Fuad. ingiliz'lerle Polonyalılar baş düşmanları. Moskova'da ingiliz mümessili ile dost. döğmüşler. itimatları zail olmuş. sonra bu silindirlerden geçiri239 . Hem de müthiş bir kabahat. bu zât diğer bir iki zabitimizle bu evde oturuyor-muş. Ah. hepsini hapsetmişler. casus ve bizim zabitleri yakalamışlar. Bu iş muazzam bir iş imiş. Polonyalılar ve Fransızlarla birlikte hücum edeceğimizi zannediyorlar. Tarziye alamayınca da münasebet bozmak olamaz. Zavallılar zulüm altında inim inim inlediklerinden şikâyet ettiler. kamilen çimento mâdeni.

içiyoruz. bu bavul gitmeyecek. bana sundu. dışım böyle. Birinci plânım oldu. iki millette de bütün menfaatler müşterek. Bunlarda muvaffak olunca. beyaz ve siyah şarap. bunun bir ucu Baltık. Ben de buna çok 240 memnun oldum. Yiyor ve sigara da içiyoruz. hükümetin asla haberi olmadığını Ruslara anlatmak. O beni hepsini içecek zannedip daldı. Bir kahed şarap alıp devam ettim. konyak. para ve silâh çekmek. Tatlılık. Diyarbakırlı biri. beni çıldırasıya alkışlıyorlardı. Sabahisi oralı bir kaç Türk geldi.» demiştir. Cıvıklık yok. içtik. trene atıp geri yolladım. Bizim kâtipden pek müştekiyim. Alıp bir iki yudum içtim. Bir gün kızdım. Ben evrak ve para bavulunu Beyti'ye teslim edip «Canın gidecek. hükümet hatıra olarak sonra bana verdi. Ukranya hududuna gelince bizi. Ruslar bizimle içme yarışı yapmak istediler. Ben Türkiye'den hareket ettiğim âna kadar. birini diğerine kırdirmışlardır. Sofrada votka. demek Lehliler aleyhimde. ikinci işim. Böyle nutuklar ile onların muhabbetini. Hemen bardağı sofrada önümdeki büyük bir çiçek kümesinin içine sokup sakladım. Gündüz de elinden düşmiyecek»dedim. İçim komünizm ve Rus'luk düşmanı. Bizim arkadaşlar sarhoş oldular. Binaenaleyh beraber olup emperyalistlere karşı bir cephe yapacağız ki. Bütün işler bittikten sonra da «Sen bu devletin en mühim recûlüsün. söylenen işleri de yapmıyor. Sade yatıyor. Ruslardan da sarhoş olan olana. Artık tanıştık. yerleştik. bana «Bravo! Sen mühim hizmetler ediyorsun» diyor. Yine âdetleri Sofrada bol nutuk da söylerler. Eğer konyağı bilmeyip içeydim. Bu fabrika Rusya'dan başka istanbul ve Türkiye sahillerine de çimento vermektedir. Yazık ki. sofra tenhalaşmış idi. . Hakikat da böyle. kışlalarda.. Bir Rus şarap diye bir büyük bardağa konyak doldurdu. Bir kaç tabur asker ile büyük bir istikbâl yaptılar.yorlar. istasyonlarda bizi asker ve musiki ile karşıladılar. Sinop'ta kütüphânemdedir. Ama iyiler. Çarlar ile Sultanlar asırlar ile bu iki milletin biribirini tanıyıp sevmesine mâni olmuşlar. Bizim Recai de benim nutuklardan ve Ruslara kendimi sevdirmemden pek sevinmiş. Gidip trene yattım. Bunların bir kısmına dair bir fotoğraf albümü yapmışlar. Nutuklar da söyledik. Yalnız bu nutuklardan dolayı Varşova'da Polonya matbuatı aleyhime ateş püskürmüş. Sırası gelecek söyleyeceğim. Sonra. Bununla hareket ettik. Uyurken de bununla uyuyacaksın. İstiklâlini kurtaracak. Ruslar demişler ki «Bu adam demirden mi? İçkide bizi mat etti. Rus-Türk dostluğu ebedîdir. Rusya emperyalizm aleyhinde. ona bir şey olmadı. Sağlam ben kaldım. itimadım kazanacağım. Onu da buldum. Öyle yapıyor. Bir akşam bir istasyonda böyle bir sofrada ziyafet verdiler. sarhoş olan çekiliyor. biz de içiyoruz. Bu adama vazifesini gördüreme-dim. beni sedye ile götürürlerdi. Hiç bozmadım. Nitekim kazandım. sefarethanenin basılması esbabını bile hükümet bilmiyordu. silâha muhtaç. ebedî dost olduk. tekrar öğütüyorlar. Üçüncü işim. Bu kâfi değil. Ne yapayım? Türkiye paraya. Tabii dostuz. demek onlarla beraber değiliz. Ruslar pek keyifleniyor. Ben de «Pekiyi» dedim. Kendiliğinden vazifesini yapmadığı gibi. sertlik para etmedi. Beraber seyahate devam ettik. Bunların dediklerine göre. Bir düziye bize veriyorlar. Bize bir hâne verdiler. Türkiye de öyle. Ruslar yemek yerken sigara da içerler. sonuna doğru idi. Yemek zamanlan ise istasyonlarda mükellef ve çiçekler ile süslü bir sofrada ziyafet veriyorlardı. Bunu bana Rus'lar haber verdi. Bunlar bütün bu esaslar dahilindedir. Gece gündüz yatıyor. Ruslar keyifli. çuvallara dolduruyorlar. nutuk vereceğim ve söz söyleyeceğim. Ruslar beni sevdiler. ziyafetlerde bir çok nutuklar söyledim. müthiş Türk milliyetperveri. Ölü gibi bir adam. diğer ucu Akdeniz'de olacaktır. şampanya var. Derken hepsi körkütük olup birbirini götürdüler.. Hepimiz fena sarhoş olduk.» RIZA NUR'UN KOMÜNİSTLİĞİ Ben buraya gelinceye kadar düşüne düşüne Rusya'da tatbik edeceğim plânı tertip etmiştim: Her yerde müthiş bir komünist gibi. merasimde. Bu seferimde Rusya'da istasyonlarda. Ukranya Hariciye Komiserliği Protokol Müdürü ve saireden mürekkep bir hey'et karşıladı. Fransızlar ve Lehliler ile ittifak yaptığımızın aslı olmadığına Rusları inandırmak. Harkof a vardık. Diplomatlık zaten iki yüzlülüktür. mekteplerde. Gönlüm rahat. Ali Fuad'm bu işi kendi kendine yapmış olmasını. Önüme koydum. Ruslar bir hususî tren hazırlamışlar.

zabitlerimizi dövüp hapsetmek. Fransız meselesinde bu adamları tamamiyle mutmain etmek için başka çare yoktu. Bunun izalesi için mühim bir tedbir hazırlamıştım. fakat şimdiden diyebilirim ki. Memduh Şevketin söylediği gibi tahakkuk etti. Rahofiski ile görüştüm. Bunu mutlaka yapacağız. Bunu bana evvelki seferimde Bolşevik ricalinden çoğu da hususî sohbetlerimde aşikâr söylemişlerdi. Rahofiski'ye müthiş bir tesir yaptı.» Bu. Bize tarziye verilmeli. Moskova'ya da yazayım. Anladım ki bu fikir bunlarda esaslıdır. Ruslar ingilizler aleyhine harp edemezler. artık gider. ne desem nafile te'sir etmiyor. Bu olunca öte tarafı kendi kendine olacak. böyle bir ittifak yapamazlar. ittifak teklifimi.Ukranya Reisicumhuru ve Hariciye Komiseri Rahofiski kumandan Tronze. düşündü. Masal gibi geliyordu. Fransızcası güzel.Ancak ingilizlerle süretâ hoş geçinmeğe mecburuz. Adamları kabahatli çıkardım. Ferahladım.. iki devlet arasında normal münasebet tesis etmeli. Bunu bizzat böyle kendilerinin açığa vurmasına memnun oldum. Bizi bir gün bırakıvereceksiniz. Yüreğim hopluyor. Onların böyle bir ittifak "e nutuklarımda dediğim gibi bizimle Baltık'tan Akdenize kadar bir cephe yapacaklarına yüzde seksen ihtimal vermiyordum. rezil olurdum. Dedim ki: «inanmıyorsunuz. bir türlü kanmıyor. Başka türlü yaşayamayız. Bekir Sami ve Ali Fuad'ın yaptık241 lan böyle müthiş bir vaziyet yapmıştı. Böyle yalanlara nasıl inanıyorsunuz? Düşmanlarımız aramızı açmak için uyduruyorlar. Çözdük. Diplomat iki yüzlü olmalı. Selâhiyetim olmadığı gibi. Yapamazdım. Hükümetin haberi yoktur. Rahofiski'nin sözü yüreğime su serpti. «ittifak yapamayız» dedi. Dedim: «Bunlar bu işleri sırf kendi fikirleri olarak yapmışlardır. îstisaden ingilizler ile uyuşmak. Ali Fuad bu işi kendi kendine yapmıştır.» dedim. Bu kuvvetli ve kat'î idi. Başka türlü olamaz. Biz ingilizlerle ittifak yapıp sizi bırakmayız. Eh. Bu ittifaka yanaşmamanız bunu gösterir. Poligrad. Yalnız ben evvelden biliyordum ki. Şimdi üste bir de böyle ocaktan caba taarruz ve tehdid yapıyorum. Bilâkis Fransızlar ile Rusya aleyhine ittifak ettiğimizi söyledi. «Hayır. Hükümet beni böyle bir şeye memur etmemişti. Bu düğüm noktası idi. O vakit Fransızlar ile de ittifakımıza tamamen inanırlardı. şimdi benden mazeret diliyorlar. Bekir Sami'yi Millet Meclisi düşürdü.» Hayır. buna güvenerek yapmıştım. ittifak yapamayacakları cevabını alınca ben.Sizin Fransızlarla ittifakınız olmadığını şimdi tamamiyle anladık» dedi. Memleketinde Türkler çok olduğundan Türkçe de biliyor. Kabul etseler. doktordur. . Ali Fuad da menkûb olacaktır. «Buna cevap veremem. «Biz iktisaden ingilizler ile uyuşmağa mecburuz. Bu mümkün değil. Hadin bunu yapalım. Hükümet kızdı. ele aldık ve biraz da çektik. Böyle ise biz sizden evvel ingilizlerle uyuşalım» dedim. Hemen Ali Fuad'ın işini söyledim. Tarziye işini buna anlattım. Çorapta sökük ucunu bulduk. sefirimizi kovmak izzetinefis meselesidir. Bekir Sami'den ve Ali Fuad'dan bahsediyor. böyle bir ittifak yapamayız. büsbütün cesur oldum. Sonra Stalin bunu. iki gün geçti. Çok uğraştım. aynı zamanda cesur da olmalı. münevver adam. Bir kere komiserler ile müzakere ederim. plânımın birinci kısmı oldu. Sonra cevap verdi. Rahofiski'nin halis Ukranya'lı bir genç muavini var. Ama yine fena korkuyordum. hayır. «Yalandır. Fakat meyus bir tavır alıp «Pekâlâ! Biz Fransızlarla ittifak etmiş miyiz? Galiba sizin ingilizlerle bir gizli ittifak hazırlığınız var. Ben de buna mim koymuştum. Ah. Rahofiski Romanyalı bir Bulgardır. Hattâ o bize elektrik lâmbası vermezse karanlıkta kalırız» demişlerdi. Hekim. yâni bu tehlikeli işi. Düşündü. Bir delinin yaptığım dünyanın akıllıları bir araya gelse tcmizlcyemez derler. Başka ne desem lâf idi. ben hükümetim tarafından sizinle İngilizler ve Fransızlara karşı tedafüi ve tecavüzi askerî bir ittifak da yapmağa memurum.» Zaten ben yapıverirler diye ödüm ko-puyordu. bunlar için hayati bir zarurettir. zeki. Bu iş her şeyden evvel hal-lolmalı. Ne yapayım. Hükümet haber alınca onu zaten geri çekmeğe karar verdi idi..Muahede nüshalarının teatisinden evvel tarziye verdirmek için Ukranya'lıyı Rusya nezdinde alet yapmak istiyorum. Sefarethaneyi basmak. Lâkin tehlikeli bir tedbir idi. Ankara'da kimsenin de böyle bir şey hatırından bile geçtiği yoktu. Bu cesaretle iyi bir iş yapmış oldum. şüphe etmeyin. inanmıyor. Bir cevap vermedi. Sibirya'ya sürüp harcadı.

Bu suretle Ukranya'nınparasını. doğrudan doğruya kendileri sarfediyorlarmış. hepsi vardır. Mekteplerden Rusça'yı kaldırıp Ukranya dilini koyuyorlar. Bu mektep bir büyük ve orman halinde bir bahçe içinde. istiklâl istiyorlar. Mühendis mektebini gezdim. müzeler. Sıra şimdi muahede teatisine geldi. hayvanların resimleri bulundukları mıntakalarda haritaya resmedilmiştir. Avrupa'da dahi iş buluyorlarmış. Fronze de kendi işi olan bu muahedenin teatisi merasiminde bulundu. Şehirler Avrupa şehirleri halini almıştır. Bu adam bunları bana anlattı. Cidden mükemmeldir. Rusya'da iyi mühendis yetişmiş.Ben bugün yazar yaptınnm»dedi. Tayyareler uçtular. Bu terakkiyat son altmış243 yetmiş yıldan beri olmuştur. Mühendis mektebi yapınca böylesini yapmalıdır.Ukranya'da en nüfuzlu adam. Nasyonalist olduğunu sezdim. Bu şarkılarda Rus'lar aleyhine sözler de varmış. Rusça değil. kütüphaneler. Ukranya'da bana çok itibar ettiler. müstesna bir hali var. Rahofski'nin genç muavini ile çok ahbab oldum. istiklâle doğru mühim adımlar. Bundan iyi malûmat aldım. Rus köylerinde bir hususiyet var. Fronze'yi gördüm. yiyecek var. Stalin'le aralan pek iyi değilse de Stalin'in ondan çekinip müma-şaat ettiğini biliyordum. Harkof güzel bir şehir. Birinci gelene saatimi verdim.Moskova Ukranya Cumhuriyetine şunu tebliğ etti: «Rıza Nur beye söyleyiniz. Meğerse Ukranyalılar hep nasyonalistmiş. Pek nasyonalistler. Türkiye'nin bunda bir kabahati yoktur. Rus'lar hemen her şeylerini yapmış. Hasılı mühendislikte her şubesi için ayn ve mühim bina ve her aleti ile beraber mühim laboratuvarlar var. iki gün sonra. Deşildi. Bir celse yapıp merasimle onu da yaptık. Ukranyalılar Rusları hiç sevmiyorlar. Bir opotherapie müessesesi var. Bunlar bu mektepten yetişmişler. Meselâ su ile türbin göstermek için bir binada bilfiil bunu yapmışlar. ticaret. Su bu binanın içinden geçiyor.. Bolşeviklikleri de sahtedir. Bunun için Harkof tan geçen ırmaktan bir kanal ile su getirmişler. Türbini işletiyor. amelelerini gördüm. «Evet. Bu da pek mühimdir. Rusya'da büyük terakki vardır. Rusları sev-miyorlarmış. Tıbbî müesseselerini gezdim. tarziye verelim. Sefiri Polonyalılar iğfal etmiştir. Hey'etimiz şerefine bir tayyare şenliği yaptılar. Mühim artistler yetişmiştir. askerlerini. Evleri yolun iki kenarında yaparlar. Bu suretle köyler. Mektepler. bu mühim iş de istediğimizden âlâ olarak halloldu. sefirimize versin. Harbiye Mektebine davet ettiler. Bunlardi onlar ve ben gayet dostça ve ben bir mükemmel komünist gibi nutuklar verdik. tanzim etmişlerdir.mektep ve kışla-lannı gezdirdiler. helezonvâri inmek gibi türlü hareketler yaptılar. Moskova ağır bir muamele yapmıştır. o da imza edecek» 242 Oh. işlettiler. Takla atmak. ilim terakki etmiştir. Fronze'nin Moskovaca pek nüfuzlu bir adam olduğunu. Ben de bir şifre ile bunu Ankara'ya bildirdim. Sinop'tadır. Tarziye verilmelidir . Kışlalarını. Bilhassa tiyatro çok terakki etmiştir. iki hâne halindedir ve uzunca oluyor. samur ilh..Rahofiski. Ankara'daki sefirimize emir verdik.. Bu haritada sülün. Bunlar kıymetli mühendislermiş. içki yasağı da kalkmış. Fronze dedi ki: «Şimdi meseleyi anlıyoruz. Fabrikalar vardır. Dükkânlar açılmış. At yarışları. Gördüm. Meselâ Rusya'nın av haritası bile yapılmıştır. '"'J . Gıcıkladım. pek sür'atli giden meşhur atlanyla araba yarışları yaptılar. Bunlar mühim şeyler. Türkiye hükümeti ne tarzda istiyorsa.. Ona da aynı şeyleri söyledim. Ağaç ve bahçe içinde. Birçok müesseselerini. Bir düziye Moskova'yı sıkıştı-rıyorlarmış. Elektrik kısmı için mühim binalar su kısmı için mühim ve ayrı binalar. Bir kütle halindedir. Talebe bana hatıra olarak resimli bir ufak defter verdi. «Tarziye verilsin» dedim. zahiresini artık Moskova'ya yolla-mıyor. Komünistlikleri lâftan ibaretmiş. biz de onlara büyük bir ziyafet verdik. Harbiye talebesi Ukranya'ca şarkı söylediler. Biz Moskova'ya Ukranya hükümeti namına yazalım da tesir icra edelim» dedi.. Rusya'ya eski seferimde gördüğüm haller Harkof ta yok. Mahir tayyarecileri var. Beni her yerde merasimle karşıladılar. Ukranya hükümeti bize. o tarzda yazsın. Köyler zararsızdır.

Bir şey değil ama. bu millet ile biz çok beraber yaşamış. Yemek bitince beni bir köşeye çekti. Karahan beni sofrada sağma aldı. Harkof ta son zamanda basılmış birçok Rusça neşriyat da topladım. Son defa kiliselerdeki altın ve mücevheratı aldık.durdu ve şiddetle dedi ki: «Geldiği anda. olma 244 memnuniyetle verirdik. iptida Alman âlimlerine memleketimizi her hususta tetkik ettirmekle olur. Bana bu hususta Moskova üzerine mümkün bütün kuvvetleriyle tesir edeceklerini vaad ettiler. Rusya'yı ilimce. Karahan «Para veremeyiz» dedi. Avrupa. Beni Erkân-ı Harbiye Reisi ile temasa koydular. Fran-sizlarınkine yüz kat fâiktir. ziyafete bizim sefiri de davet etmiş. Bunsuz ne yapılsa. Harkof ta işlerim bitti. Hemen silâh ve para meselesine başladım. insan denilen mahluk hediyeye karşı zayıftır. Rayonlar filân böyle. birbirimize yaklaşmışız. Bu paranın çoğunu da Komünist propagandası uğrunda. Kuruldu. sonra bunlardan çıkan neticeleri tatbik etmişler. Millî çalgıları var. Karahan'a da verdim. hediye çok gönül alıyor. Halılarında.Dondum. Nitekim Moskova'dan da getirdim. Milleti. Bizim Anadolu'daki cephemiz. Hindistan'da eritmişlerdir. Bu makineler Ankara'ya vardı. Afganistan'da. Gözümün önünde ambalaj yapıp trene koydurdum. Böyle şey olamaz.Bir akıllı vezir Alman âlimlerini getirmiş. benim nutuklarımın tesiri olacak ki. O da bitmek üzere. Recai ve diğerleri döndü. ilâh. Sefarethaneye yerleştik. Vekâlette kendileri basamıyordu.» dedi. Hepsi de muvaffakiyetle oldu. Hattâ Rahofski'nin muavini de bu iş için benimle beraber Moskova'ya yollayacaklar. Çok Türk Ukranya'lı olup. Samsun'da da on bin kadar güzel sigaralar yaptırmıştım. Daha birçok Türk âdetleri var. Hattâ Ali Fuad veda ziyafeti vermiş. beni de davet etmişti. bilhassa bugün bulunmayan eski Türkçe bir çok kelime vardır. Silâh verecekler.» dedim. Japonya'nın terakkisi de Alman âlimleri sayesinde olmuştur. Fransa ve Almanya'da. Fakat o vakitten beri Alman âlimleri. Maarif matbaası yok. Bu bizim kopuz'dan alınma olacaktır. Bu sefer Karahan'la mükemmel ahbap olduk. Tam bu esnada idi. İngiltere. Bizimkilere şifre ile bildirdim.» dedim. Mehmet Ali tatbik etmiştir. Listeleri tertip ettik. kaldım. «Ali Fuad yine sefir olarak buraya geliyor» dedi. Bizim Maarif Vekâleti için Harkof ta Hükümetten iyi bir matbaa da aldım. iktisadî şubelere göre tetkik ettirmiş. Paramız yok. Karahan «Bizde para yok. «Sonra Yunanlılara yâni İngilizlere mukavemet edemeyeceğiz. Yok.» Al . Bunların tertibi epey sürdü. bunu Fransız âlimleri yapmışlar. Hariciye Nazırını ziyaret ettim. Adına kopnera diyorlar. Listeler tertip ediyoruz. Ancak. Hasılı hele birkaç görüşmeden sonra Karahan'la pek samimî dost olduk..» «Hayır» dedi. Karahan. Harbiye Komiseri Troçki ile görüştüm.. Başka da müsadere edecek bir şey yoktur. Bütün davetlilerin ortasında idim. «Paradan ümit kesmeli. Ukranya dilinde bizim dilde bulunan kelimelerden bir kısım ile. Fakat silâh verecekler. yanlış ve temelsizdir. Bizden onlara çok şey geçmiş. «Fakat silâh verebiliriz zannederim. Bunlardan Harkof ta hediyeler vermiştim. işlemelerinde Türk dekoratif motifleri var. MOSKOVA'DA. Telli bir âlettir. Zaten el'an Rusya'nın meşhur âlimleri Baltık sahilinde Rus teb'ası olarak bulunan Alman cinsi insanlardır. Yemek yedik. hakaretle iade edeceğim. Sır söylüyor. Ukranyalılara bilhassa Fronze'ye söyledim.. bütün ilmî. Karahan var. Anladım ki. Mısır'ın saadeti de böyle ilmî tetkik neticesidir. Baktım benimle samimi görüşüyor. işletildi. Sinop'ta bizim kütüphanededir.sizin ingiliz ve Fransız'a karşı cepheniz demektir. kaybolmuş. ziraatçe. Bir asır evvel öyle idi. Erkân-ı Harbiye Reisiyle bunları tesbit etmeğe başladım. Karahan Corps diplomatique'e bir ziyafet vermiş. Hakikaten böyle yapmışlar. Karahan beni pek iyi kabul etti. Zemin hazırlandı. memleketi selâmete ve saadete götüremez. Bence Türkiye'yi ihya etmek. Dedim: «Yalandır. Çiçerin Moskova'da değil.» Durdu. Bir hususî trenle ve Yakup ile Moskova'ya gittik. hattâ Mısır'da. Görüştü. Şimdi Moskova'dan para ile silâh dileneceğim. Sivastapol'a indiler. Görüşeyim size söylerim» dedi. Gönderilmesi esbabına tevessül ettiler. yola çıkıyor. Yine oraya koydum. Har-kofun iş'aratı. Ben de Sinop'tan bir takım el işlemeleri almış. hududumuzda tutup. «Şimdi sefirimizden telgraf aldım. «Aman» dedim. Şeklini de gördüm.. Rusya bu hale gelmiş.

Eğer bana inanmazsanız yollayınız. Memnun oklulardı.. i MUSA CARULLAH t . Eğer yollarsanız.» Ne ise bu telgraf üzerine yollamadılar.. Ali Fuad'ı Ankara'da istemiyor.. başka yere gönder bari. Nazikâne bir surette reddettim.Meselâ ben Rus'lara ne dedim? «Türkiye işi bilmiyordu. öğrenince zaten AH Fuad'ı azletti» dedim. Kaynar suya çayı fazla koyuyor. Müşirdir. Şeker bittikçe yeni bir parça koyuyorlar.. Ali Fuad belâsını def edemeyince. Bu sefer Tatarlar ile daha ziyade temas ettim. Dedim ki: «Bana Karahan Ali Fuad'ı tekrar yolladığınızı şimdi söyledi. devlet milletin işinin üstünde. bu kadar işten sonra Ali Fuad'ı tekrar yoUasmlar. Sıcak sıcak içtikçe terliyorlar. Bana gülüyorlar. insan böyle kafasız. Bu. Aynı zamanda Moskova Sefirliğini bana teklif ettiler. Bu sefer tam yaz.gözünü duman değil. Rus sefiri de söylemiş.. bari Rıza Nur belâsını def edeyim demiştir. Sıcak da oluyor. Bir parçayı onun dişlerinin arasına kıstırıp çay içiyorlar. yağ koyuyorlar. Karahan'ı «Ben şimdi yazarım. Gel de çatlama bakalım.. Yazamam. Ali Fuad'ın gelmeyeceğini Karahan'a müjdeledim.belâyı şimdi. Ruslar kovmuşlar. Ge. yollamazlar. Ama bunlardan da beter. Yine Türkbiliğe dair kitaplar topladım. Fakat bu akıl mıdır? Başka yer bulamamış mı? Çocuk daha iyi düşünür. Evinde ziyafet verdi. Bir müddet de bırakıyor. doldurup doldurup içiyorlar. Her şey altüst oluyor. Herkesin elinde uzun bir peşkir var. sıcak sıcak getiriyorlar. Tabiî hiç aklıma gelmedi ki. Yine def ediyor. Kovulmuş bir adamsın... O vakit görüşürüz» dedim.. El içi kadar açılmış hamura çiğ ve kıyılmış et koyup pişiriyorlar. Bu kadar işten sonra Ali Fuad'ı nasıl yolluyorsunuz. Bir şifre ile de bildirdiler. mevkii için. ama onu nasıl aldım. Hakikaten hemen o akşam bir şifre yazıp gönderdim. Bir kerpeten gibi bir şey var. Bunlar sonra o. Bunlardan başka muhtelif memleketlerde de oturan dağınık Tatarlar var. Birinin imamı Vedûd Hazret. her şeyi unuturmuşlar. ALİ FUAT KRİZİ Düşündüm. çen sefer kışta Moskova'da idim. ne de düşündükleri var. işte Mustafa Kemal hırsı.. bunun için de silâh meselesi var. Onunla şekeri gayet ufak parçalar halinde kesiyorlar. bir taraftan pişmişler getiriliyor. Ben bir ve nihayet iki tane içebiliyorum. hakaret gibi şeylere daima mâruz olur . şimdi Ankara ne yapıyor?! Silâh işi de suya düşecek. Ben de birkaç defa resmi ziyafetler verdim. haysiyetsizlik. Sofraya semaveri koyuyorlar. Akılları başlarına gelmiş. hakaretleri unutmadın ya.. Çaya şeker koymuyorlar. «Oraya gelmem lâzımdır.. Bir düziye terlerini siliyorlar. Mustafa Kemal derhal fırsattan istifade etmiş demek. Tatar mahallelerinde birer cami de var. Ben de onlan Sefarethaneye yemeğe çağırıyorum. vesselam. Söyleyecek mühim şeylerim vardır. Onların yüzünden muvaffakıyetsizlik. Aman yollamayınız. Bizim Yakup ise çayı bunlar gibi içiyor. Birbirinden uzak. «Fazla içmem» diyorum. artık çay bardağını ağzı aşağı kovuyorlar. bir daha sefir olarak oraya gönderilebilir mi? Yok Rusya'ya düşmanlık etmek istiyorsanız bundan alâ yol olmaz. Emin olunuz!» diyerek tatmin ve teskin ettim. ne bildikleri. Hem ortada taarruz işi. artık içmem demektir.. bir de Mustafa Kemal böyle yapıyor. Canım şunu Türkiye'den def etmek istiyorsan. Her halde bir yanlışlık 24var. Simsiyah koyu bir şey oluyor. şahsî menfaatlerini düşünen insanlara sefir olmak da iyi şey değildir. Biz neler dedik.Halbuki değil. Adını unuttum. Doydu mu. Başkasının bir iş yapabildiği yok. Bunun neticesi budur. Mustafa Kemal'in şahsî işi. bunu yapan tabiî Mustafa Kemal'dir. Başka türlü çay içmiyor. Tarziyeyi alınca. Beni yemeğe davet ediyorlar. iş yaptırdık. Ali Fuad'ın yaptıklarını yazdık. Böyle birçok kaynatıyor. Tatarlar da Ruslar gibi çok çay içiyorlar. hududumuzda kolundan tutup kemali hakaretle atacağım diyor. Bu haber üzerine yerin dibine geçtim. Sonra bunu bardağına koyup dişlerinin arasında şekerle içiyor. Bana içmiyorsun diye zorluyorlar. bulut bürümüş bir adamdır. Ali Fuad'da tuhaf! Canım o gönderse bile sen nasıl gidiyorsun? Başına gelenleri. Moskova'da iki Tatar mahallesi var. Güzel bir yemek. Bir taraftan yenip. iki devlet münasebeti gerildi. buyurlatmışlar.

bir mektupla benden bizim Türk Tarihinden istiyor. Bu yetimhanelerden bir kaçını gezdim. hisse tabi ve hiddetle ileri. Eserini öylece Sinop'taki ' kütüphaneye koydum. Bunların içinde birçok muhtelif Rus Türkleri çocukları var. önlerinde kü çük çocuklar var.Petersburg camiî imamı Musa Carullah geldi. Tatar komünistler zahirelerin saklandığı yerleri arayıp. Bu çocukları kurtarmak istediler. sefarethaneye davet ettim. Ruslar çocuğu kalemden ziyade çekiç için yetiştiriyorlar. Ben de bizim Hariciye ile buna çalıştım. Selâmı diliyle de söyledi. Tatar çocuğu.babası ölmüş çocukları toplayıp şehirde büyük binalara yerleştirmişler. O. bulup Rus'lara teslim ettiler. Bizim Selçuk mimarisinde.Ona da memuriyet ancak bu vekâlette olurdu.toplanan çocukların bir kısmına tahsis edil247 I diği anlaşılıyor. Muvaffak olduğum takdirde derhal iş'ar ederim. Asabî. Onu ve camii evvelki seferimde görmemiştim. RUSYA'DA KITLIK Rusya'da büyük bir kıtlık olmuş. Bolşeviklerin mekteplerini gezdim. Anladım ki. Eserini kendim masraf edip bastırmak istedim.' yi göremeyen bir kimse olsa gerek. bu kıtlıkta beş milyon insan ölmüştür. kâfirdir. Kaçıp Türkiye'ye gelmek. Mektubunda tuhaf ve iyi anlaşılmaz. Bundan. Orda Çarlar. Lâkin asıl kabahat bizdedir. Yüreğim sızladı. hapishaneden çıktı. Kalan kimsesiz çocukları da Ruslar aldılar. Rus'lar bu sahalarda kadid halinde bulabildikleri anası. Halini matbaasını. Fakat hem bizim yobazlar hücum edecek.. Bir tanesinin önünden geçiyoruz. Moskova'nın parkında gezinti yapıyorum. öldüreceklerdi.' Bir gün Sefarethanenin otomobiliyle. rumuzlu hem de saçma ve gayrî vaki şeyler yazıyor.» Rivayet ediyorlar ki. hem de Ruslar kendisini orda takip edecekler. Ne fena şey. iyi usûldür.Ankara'da basılmak üzere bana üç dört sayfalık bir eserini de verdi. Bu bahçenin içinde birçok bina. Rus yapıyorlar. Bense ona vasıta buldukça intişar eden cildleri gönderiyorum. Kendisine riayet ettim. Rus terbiyesiyle büyütüyorlar. Tevzi edilenler Rus'tur. Tatarlar hükümet nezdinde pek çok uğraştılar. kalem tutar. canını kurtardı. Bizde mektepten çıkanlar. fakat kendisine istediğini yapmadığımdır. Ben Tatarların ziyafetine gittim. milliyetini de. orada hizmet etmek istiyor. ama ben de onları ziyafete.» Vaadimi yaptım. Son zamanlarda Rusya'dan bir hey'etle istanbul'a gelmiş. . başka yerlere tevzi etmiş. Bu adam âlimdir. Bir çocuk bayrağı görünce durdu. son zamanda bir cami yaptırmışlar. Bu da benim Tatarların ziyafetine gittiğimi. Türkçü ve Müslümancı. Lâf-ü güzaf sözler söylüyor. Hayatta bunlar çok lâzımdır. Dinî ve Rusya Tatarlarının istiklâline dair bir şey. Bir gün asıldım. Ne dese beğenirsiniz? «Musa Carullah içtihad kapısını açık tutan biridir. Bu da elden gitti. Adliye Vekili Abdullah Azmi idi.Volga boyu ahalisi Tatardır. buraların da. Ne ise. bizden bir adam bile kırılmazdı. Hakikaten Ankara'da bu hususta çok uğraştım. Bunlara Rus adı vererek. Tatarlar diyorlar ki: «Zahire elimizde kalsaydı. Musa Carullah galiba biraz tuhaf adam. Bana danlmış. dinini de unutacak zavallı. Açlıktan çok adam kırılmış. Gayet amelî ders veriyorlar. RUS EĞİTİM SİSTEMİ . evinde bir çiviyi çakamaz. içinde elektriği ve kaloriferi de var. Bunun üzerine Ruslar tevkif etmişler. Rusları sevmiyor. Tatarlar bundan kan ağlayarak bahsediyorlar ve diyorlar ki: «Kıtlık en ziyade bizi kırdı. Sefaret vasıtasıyla bazı istediği eserleri de. Kendisine: «Ankara'da bu istediğiniz 246 şeyler hakkında teşebbüsatta bulunurum. bana selâm verdi. kitaplarını bolşeviklerin zaptettiğini söyle-di. Bir kaç yıl sonra dilini de. Rus Hükûmeti Volga boyundaki zahireyi cebren çekip almış. Başka türlü iaşesi mümkün değildir. beni avutuyordu. Hiç olmazsa kendisine biraz paraca yardım istedik. Bu memlekette takriben her on yılda bir kuraklık ve bunun neticesi kıtlık olurmuş. Ruslar da ona fena gözle bakıyorlar. Otomobilde Türk bayrağı var.» Hayret. Muvaffak olamadılar. Cidden güzel yapılmış bir san'at eseri. Nitekim sonra kendisi Almanya'ya yollayıp bastırmış. beni aratıp bulmadığı gibi. Böylelerini burada hizmete alamayız. Cidden fecî. Halbuki kendisine Alman-ya'daki Tatarlar vasıtasıyla Fillândiya tarikiyle bunları izah eder mektup da gönderdim..

Ben Moskova'da iken iş bu halde. Bunlara millî şarkılar ezberletmişler. aşk mektupları. Yine inanmak istemediler. güzel şeyler okutmuşlar. Bizim kalpaklar gibi değildi. O da teskin edeceğine başlarına geçiyor.¦.. bu da eşkıya demek.. Üç mitralyöz kurşunu yemiştir. Çok zaman inanmamışlardır.Tatarlar hikâye ettiler: Bizim Harb-ı Umumide. Şimdi ziyaretgâh olmuştur. Cesedi bulunan adamın Enver olduğunun tahakkuk ettiğini söyledi. Yaptığı iş deli işi idi. bilhassa Ittihadçılar Not: Bugün bu uygulama SOS çocuk köyleri adı altında Türkiye'de ve yine benzer biçimde İsrail'de uygulanmaktadır. Hem de Türk Milletini perişan edersin. Bizim yetişmiş adamımız yok. * Tabiî bu muvaffakiyet muvakkat idi. pek cesur olan ve Harb-ı Umumi'de Türkiye'ye büyük fenalıklar etmiş olan Enver akıbet üç misket ile öteki dünyaya gitmiştir. Yanında Harb-ı Umu-mi'de esir olup. Bunlarda kendi nâmına büyük bir mühür var. Basmacılar orda Enver'e bir türbe yapmışlardır. Reisleri aklı başında bir adamdı. Pazubend takıp kendisine kurşun işlemez zanneden. Halbuki bunlar eşkiya değil. Bunlardan üç bin kadar çocuğu izci elbisesiyle ve şarkı ile sokaklarda dolaştırmışlar. Çocuklara Türk Millî ruhu vermişler. Sovyetlerden deüil heo Ruslardan bahsedivnr. iptida basmacılar Enver'i Rus casusu zannedip. Beyannameler neşrediyor. Karısının imzasıyla olan Türkçe mektuplar tabiî sade kendi üzerinde bulunur.iki ay sonra Buhara'dan bir hey'et gelmişti. zabitleri oradan kovmuşlar ve mektepleri kapatmışlar. Rus'lar Enver'in üzerine. Bir . Dikkat edilirse Rıza Nur. Ne ise sonra anlaşıp itimat ediyorlar. Türkiye'ye döndüğüm vakit bu haber gelmiş. Bir yeri basan demek. Perişan olursun. millî kıyâmcılar. Enver 5-6 bin kişilik bir kuvvet yapıyor.A n 248 Enver için «ömründe asla fuhuş yapmamış» derlerdi. Meğerse Enver Berlin'de ateşe militer iken bu hanede pansiyon kalmış. Basmacı bizim kelimenin mânasında değildir. İptida Basmacılarla Buhara ve Hive'yi bastı. Şimdiki halde dört delil var ki. Burda şimdi bir şey var. Enver'in iffet hususunda gayet temiz olmak şöhreti vardı. «iyi tahakkuk etsin diye bekliyorum. Hive'yi de zaptediyor. terbiye etmişler. Ruslara esir olan zabitlerimizden bir kaçı Taşkent'te mektepler yapmışlar. böyle memuriyetlere tayin . Nihayet ona Enver işini sordum. «Niçin gazetelerde neşretmediniz?» dedim. fakat İttihadcılar asla inanmıyorlardı. Ben de ona şöyle söylemiştim ve çok yalvarmıştım: Ruslarla başedilemez. Buhara'yı. Çok akılsız adam idi. İlk zamanda önünü boş buluyor. Ben teyid ettim. Bu iş çocuğun bile yapamıyacağı bir işti. Enver Batum'dan bunları teskine gönderiliyor. Evvelki Rusya seferimde Enver bu plânını bana açıkça söylemişti. Bunlarla görüştüm. Bunu gören Ruslar telâş edip. seksen bin kişi-' lik bir kuvvet gönderiyorlar. Berlin'deki karısı ile olan muhaberesi mührü. Herkes. Ruslar böyle eş kıya diyorlar. Rusya'da böyle kalpak yoktu. oralara sevkedilmiş ve oralarda kalmış Türk zabitleri de var. Şahsım tanıyanlar gönderdik.» Hakikaten bu adamın kalpağı tuhaf bir şekildeydi. Mahrem olarak konuştuk. BUHARA EMİRİ ENVER ifa ri Fergana'da Ruslar aleyhine kıyam eden Türkler var. Mühür de keza. Enver çekileceğine Fergana dağlarına varı-yor. Sonra bana Berlin'de Profesör (S) Postdam'da hanesinde ziyafet verdi. ENVER'İN ÖLÜMÜ Birgün Karahan bana dedi ki: Enver vuruiup ölmüş. Bu . öldürmek istiyorlar. Yapma! demiştim. Bunlara Basmacı diyorlar. Profesör de karısını ve o çocuğu hiç sevmiyormuş. Şimdi mektuplar aksini ispat ediyor. Şunları söyledi: AH BUHARA «Enver bize çok büyük zararlar verdi.. Tacik çocukları bile hanelerinde kendilerine farisî söyleyen ana ve babalarına Türkçe cevap verir olmuşlar. mühürde kendisine Halife'nin damadı ve Buhara Emiri unvanını veriyor. Kalpağını bile yekta bir şekilde yaptırmıştı.¦•.. Üç gün sonra Erkân-ı Harbiye Reisinin yanında idim. Biraz okuryazar bir Türk bulursak Nahiye Müdürü yapıyorduk. Diyorlardı ki. Rusları çok zamandır iz'aç ediyorlar. Enver olduğunu ispat ediyor: Kalpağı. Profesörün küçük çocuğu Enver'indir. askerî talimler göstermişler. Profesörün karısı ile sevişmiş imiş.

. Fransızlara satarlardı. disiplin yeniden konulmuş gözüküyor. Şimdi fi'len sağa gidilmiştir. Hattâ Borsa bile var. talan eşyayı pazarlara yığdılar. KOMÜNİZMDEN MENŞEVİKLİĞE Moskova eskisi gibi değil. Kendisi de başkalarından kıymetli hediyeler kabul etmiştir. püskürttü. borsayı basıp altın ve elmas yakalıyarak zaptediyor. En baş dostu. Bunlar da geçtikleri yerlerde halkı soydular ve kestiler.. Yaveri Şakir Nimet bir çok altın almış. solculara söylemiş ve sağa gidilmesi lüzumunu bildirmişti. ticaret var. Bu da daima malın ser mayesini korumuyor. İttihatçıların hali pür melali Enver bizi tam kırk yıl geri attı. Bu suretle memleketten iki çekirge sürüsü geçti. Şuna buna binlerce altm vermiştir. Sonlarında ağlamağa başladı. Ecnebi tacirler metalarım Rusya'ya getirince ancak hükümete satabiliyorlar.ediyorduk.. Bolşevik mektepleri gezdim. Lenin amelî hayatta komünistliğin bütün kaidelerinin sökmediğini görüp. komünistlikten çıkmış. Basmacıları kırdı. Çeka yine ayni. Enver hırsı. Emniyet yok. Türkiye'ye de neler yapmıştı. Hükümet de istediği fiyatı veriyor. Bu nasıl adammış? Bu tahrik neticesi Basmacılar girdikleri yerde ne kadar münevver Türk buldularsa kestiler. komünist akidesine zıd. iş bununla bitmedi. Hem de dönmelerin. niçin memleketi inkıraz mezarına koydular? işte recûlleri böyle ahmaktı. Getirenler de pek şikâyette. Bilhassa bizim tacirler çok zarar ve şikâyette. Ötede beride tamir ve inşaat var. Bu sebeple hariçten mal gelmiyor. Yalnız para değil. Fakat. Masraflarını bununla temin etmek istiyorlar. kâfir oldular diye boğazlayıp öldürdüler. ne yapalım? Enver Basmacılarla geldi. Çocukları buralara doldurup sırf bir pratik amele halinde yetiştiriyorlar. medeniyet ve yeni usûller aleyhine tahrikat yapıyor. Meselâ çocuğu doğunca kendisine gümüşten banyo takımı hediye edilmiştir. Elimizde birkaç münevver vardı. komünist diye imha ettiler. Bunlar ticaret değil. hem ora Türklerine büyük fenalık etmiştir.. Aynı zamanda bunları komünist akıdeleriyle meşbû ediyorlar. Çürüyecek mal çürüyor. Bilhassa dönmeler çok paralar alıp yemişlerdir. su gibi herkese caizeler dağıtmıştı. Enver Harb-ı Umumi'de Harbiye Nazırlığında müthiş bir irtikâp yapmıştır. Ce249 haletinden Sarıkamış'ta mühim bir orduyu kırdırıp. beyannâmelerinde bile taassuba ateş veriyor. Kafasızlığından Türkiye'yi harbe sokmuştu. terör. tacirin malını kapatma. mücevherat bile hediye edermiş. ikide birde hükümet ticarethaneleri. Maarif Komiserlikleri de kendi namlarına ticaret yapıyorlar. Şimdi dükkanlar. kahvehaneler açılmış. Hele öyle soygunculuk yaptılar ki. meselâ Hariciye. Biz terakki yolunu tutmuştuk. Çocukları yeni usûlde okutuyorduk. Hem ahmak. Trabzon tarafından böyle felakete uğramış birkaç adam da var. şehir civarında yapmışlar. Çünkü. Yahudi Karasu idi. Mektepler açtık. Menşevik (Sosyal. mahvetmişti. Ittihadcılar niçin düştüler. Bu Yahudilerin ikisi de İtalyanlara. Adetâ rejim. Nitekim. ahmaklığı yüzünden hem kendi kafasını yemiş. Ordu muntazam bir hale konmuş. Enver din ve taassupla bu adamları azdırmış.» dedi. Herkes korku içinde. Bir mektepte yüz kadar çocuğu. Yahut tacir malını ölü pahasına verip işin içinden çıkıyor. yahudilerin avucunda idiler. Enver bu mevkide kibir ve azametinin en son raddesine varmış. Bu mühim bir şeydi. Bu mes'elede Basmacılar kâfir.demokrat) olmuş. Moskova'da dolaşıp duruyorlar. Enver yalnız Ali Heba adındaki bir Mısırlıya üç milyon altın vermiştir. Meselâ Talat'ın en baş müşaviri ve sırdaşı Yahudi Metrsalem idi. Yalnız kendi şahsına Harbiye Bütçesinden bir milyon altın almış. sattılar. motorunu müsadere ediyorlar. niçin mahvü perişan oldular. Bazan tüccarın malını da. ilk mektepleri ekseriyetle bahçeler içinde.Hendeseyi kendilerine tahtadan şekiller yaptırarak öğretiyorlar.. Şimdi bir de Niştork diye haricî ticaret yapmışlar. Ruslara komünist görünüp bu işleri beceriyorduk. Yapacağını bunlara sorardı. Bunlar cahil ve müteassıp adamlar. Rusya bütün değişmiş. İkisini de müthiş zengin etmiştir. Zavallı bunları bin elemle anlatıyordu. Bunlar büyük ve millî cinayetlerdi. Bu paralar bu adamların yed'i irtikâbında kalmıştır. Küçük çocuk keser ve çekiçle işe başlıyor . Sonra Ruslar geldi. hem de cahildiler. Her komiserlik. Benim de gözlerim yaşardı. Bu adamın Buhara Türklerine ettiği kötü lük çok büyüktür. Bunları sırf kendi emriyle Harbiye Bütçesinden vermiştir.

beni vatandan kovarken böyle düşünmüş olsun. Adam «O büyük olsun. Yanında yaveri. sizi görmek istiyor.» Yaman adam!. banyoyu hazırlatıyordum. kendini görürüm» Gittiler. Bu adam vaktiyle beni doktor Nazım'a karşı himaye ediyordu. Düşündüm. Bu adam da pek tuhafr adamdır. Avrupa'ya yolladıktan sonra da Doktor Nâzım'in mümanaatına rağmen bana talebe maaşı bağlatmış ve kestirmemiş idi. Şimdi boyuna sun'î teneffüs yapıyoruz. Bir gün sizi sokakta öldüreceklerdi.. Hattâ bir mektubunu bize göstermişti. emirber nefer ve muhafız yapmıştır. Mustafa Kemal de bermutad Cemal'e ağız dolusu yakası açılmadık küfürler etmişti. Vatana büyük hizmetler ediyorsunuz. Bununla beraber beni hapishaneden çıkarırken. Hem bek-leyemiyor. sonra cevap vermiş. Ben hiç zannetmiyorum ki... Kral mıdır. emirber neferi var. Kendini görmek için bir mektupla randevu istedim. Ben ona. Gazi'ye mektup yazdı. Hüsnü muamele ettim. Beni vatanımdan kovdunuz.» demiş. Bana Ankara'dan sordu. Böyle dedi ama. Gazi ik muhaberede olduğunu Tiflis'e gidip cevap bekleyeceğini söyledi. İşte. küçüklük bizde kalsın!» dedim. Şimdi ayağıma gelmiş. Meğerse bu adamın başında bizim esir ve zabit ve neferlerden on beş kişi varmış. Sırasını getirip. Yâni Moskova'da da karargâh halinde. serum şırınga ediyoruz. Dedim: «Görüyorsunuz ki. fakat ben de intikam alayım. Böyle dediğiniz adam bü'akis vatanına nâfı imiş.. hem de şimdi görecek.*. Gazi ile pek seviştiklerini ve memlekete girmesine behemehal müsaade geleceğini söyledi. hem de kızıp gitmiyor.. Tahminimde aklanmamışım. Ne çabuk ve ne güzel de buldu.Yakıştırdı. Evet bir zamanlar bir düziye Cemal. pek nazik bir tavır ve cümle ile: «Paşa! Bak! Vaktiyle suratıma kaleminden zehir ve kan damlıyor.$ . Evvelki sözünü unutan Mustafa Kemal bir gün bize. kabul etmeyeyim. Bulunduğu odaya indim. Boşuna zahmet ediyor. Basma Cemâl gibi bir adamı alır mı hiç? Cemal'in hizmet için askerlik ve ne de sairede bir kıymeti yok. Bunları kendisine yaver. Mustafa Kemal cevap vermedi. Bununla iftihar edeceğim» diyor.-„ Moskova'ya vardığım gün trenden sefarethaneye inmiş. pek nazikâne muamele etmişti. Biraz beklerse banyoyu alıp. girse dahi Mustafa Kemal birgün onun başında çorap örer diye kendisini siyaneten Tiflis'e gitmemesini çok tavsiye edip ısrar etmiştim. Kendisini başka bir odaya aldım.. Hepsini Ruslar besliyor. Cemal beni dinlemek istemedi.» dediler. Bu mektupta Cemal «Yahu! Bir satacağız olsun bana bir cevap yaz. mektuplaştığım da söylemişti. Beni hudud haricine sürdünüz. Birgün bu memlekete büyük hizmetler eder diyordum. CEMAL PAŞA'YI KİM VURDU? . Cemal'e nasihat ettim: «Boşuna gidiyorsun. Ama şüphesiz Ittihad-cılar içinde en zekilerden idi. insanları o yaratmıştır. gitti. o da bana mektup yazmış idik.. Vatan öldü. Nihayetinde Ankara'ya gitmek istediğini ve Gazi'ye yazdığını. kerata benden cevap istiyor» demişti. «Cemal Paşa geldi. fakat komiteci. şimdi göreceğim. Misli görülmemiştir. 250 CEMAL PAŞA . Bu cevabı da zekâsına işaret eder. Gazi ile mektuplaştığını biliyordum. Herhalde şahsan aleyhinde bulunmağa hakkım yok idi. Cemal câhil idi. Aldırmadıydı. Fakat yine bu adam vaktiyle Bahriye Nazırı iken Paris'e gelmişti.Pratik kısmı doğrusu bizim mekteplerde tatbik edilecek bir güzel usûldür. Firavun mudur? Allah mıdır? Sanki yeryüzünü. diriltmek için başına koşanlardan biri de benim. Şu adama bari biraz tarizde bulunayım dedim. Fırsatını bulursa Mustafa Kemal'i iktidar mevkiinden atar. Böyle düşünse. Adam Türkiye'deki rakiplerini temizlemek ve izâle ile meşgul. imparator mudur? Nemrut mudur. Gökte uçacak. Derhal bana şu cevabı verdi: «Fena mı ettim? Bil'akis iyi ettiğim işlerden biri de budur. Kaleminden zehir değil. Hattâ Türkiye'ye giremez. Ben sizin kıymetinizi biliyordum. geldiler. ilâç akarmış. dedin. Onun için sizi Avru251 pa'ya yolladım. Banyo almadan giyindim. Dinlemedi. soyunmuşum. Hele bu adam bu hususta hepsinden hasta. General. Bunda da mükemmel var: Azamet ve kibir.. Mustafa Kemal seni Türkiye'ye sokmaz» dedim. bir müddet mektuplaşmışlar. Bizim cemiyet size pek düşmandı. Bizim generallerdeki umumî hastalık.» dedim.. Ben de soyunmuştum. Azametinden yere basamaz. «Bak. «Bekliyemem.. Hayatınızı kurtarmak lâzımdı. kaleminden kan ve zehir akıyor demezdi.

Ermeniler Azerî Türk'lerden altı. Ve bunu kendime iş edip. muhakkaktı. Fakat Cemal orada o kadar azamet satmış. Hikaye ediyor: Sivastapol'a inmişler. Zavallının paraları. Kendisine bu hususta gayret edilmesini rica ettim.. Ruslar bunlara bir hâne vermişler. devrin beş recülünü vurdular.. Kimbilir para işlerinde onlara ne yardımlar etmiş. Sebep nedir? Bunun halli güçtür. kaatili meçhul kaldı.. Hali.) olduğu hakkında büyük şüphem vardır.. Cemal'in sonra zoru hep Türkiye'ye girmek olmuştur.. Beş altı Ermeni müştereken yapmışlardır. . bu mümkün değildir.. Cemal'in Tiflis'te vurulduğunu ve öldüğünü işittim.. «Çok müteessiriz Katil bulunamadı. adetâ kendisini kıral yerine koymuş. meşru' ve gayrimeşru ne servetler kazandırmıştır. Halbuki siyasî bir cürümdür. Hey'etin şifresi bendedir.. işte İngiliz'lerin ölümü de böyle olur. Recai Rusya'ya gelirken onu almış. O zamanda Rusya'da Çeka kaatilleri bulamasın.yedi recûlü vurmuşlardı. Hakikaten Afganistan'da ikiyüz bin kişilik. Recai Sivastapol'da bunlarla da meşgul olacaktı. Vapura bininceye kadar orda misafirler. Başından büyük bir kaza geçmiş. Hayret ettim. Malûmat istedim. Evvelce hikâye ettim. Trabzon Liman dairesinin bir şifresi varmış. Bunlar arasında şifre de varmış. Yahudiler (*) Cinayetle ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. O vesikaları çalmak için bütün eşyayı çaldılar. Kaatil bulunamıyor. Kendi kendime «Ermeniler yapmıştır» dedim. CEMAL'İN HİNDİSTAN'I FETİH HAYALLERİ Halbuki Cemal evvelce Rusların pek keyfine gidecek bir iş peşinde idi. Recai'yi şifre ile muhabere eder görünce. elbise ve çamaşırları iğneden ipliğe kadar hep gitmiş. Türkiye Türklerinden Talât.. Yahut Mustafa Kemal Cemal'in Türkiye'ye girmek istemesinden telâş etti. Bereket versin Almanya ve Fransa'daki nüfuzlu Yahudiler. Çünkü Cemal mutlaka memlekete girmek istiyordu. Sivastapol'da bir gece sekiz-on bavul ve sandık çalınıp götürülsün de hükümet haberdar olmasın. Rus Hükümeti evrak. Cemal'i Afganistan'dan kovmuş. Bu halde Ermeniler ne diye bunu vuruyorlar? Bir muamma! . Ukranya'lılardan tersaneden bazı şeyler alacaktık. Hayır. Sonra hususî malûmat aldım. Bu suretle Türklerden intikam alıyorlardı. Lâekal elli bin Ermeni'nin canını kurtarmıştı. İş anlaşıldı. Bir hey'ette böyle iki şifre olması ve diğer murahhasın da şifre ile muhaberesi olmaz şeydir. Nitekim vaktiyle Tiflis'te benim de evrakımı alacaklardı.Bil'akis birçok Ermeni'Ieri Suriye'ye alıp onları ölümden kurtarmıştı. Arası pek az geçti. Bizde bir iki Rus öldürüldü. Moskova Yahudilerine adam gönderdiler.. her şeyi mevcut bir ordu olursa Hindistan'ı zaptedebilir.. Bir tanesi de ekmekçi imiş. Sivastapol'dan Orudu meb'usu Recai'den bir telgraf geldi. Cemal'i de ima ettiler. Stalin onu Türkiye'ye emanet etmezdi. Burası Sibirya'dan daha âlâ ve emin bir menfa olmasa. şüphesiz kendisinde vesikalar olduğuna hükmettiler. Ne şifresi diye sordum. Bunu yapan Hükümettir. Son zamanda eski izmir valisi Rahmi'yi Rusya Türkiye'ye veriyordu. teslime asla hakkı yoktu. Bu da işin istihzası. Rahmi Yahudi'lerin adamıdır. Muhabereyi ve muhaberenin şifresini de ancak reis yapabilir. Ruslarla Mustafa Kemal arasında müşterek (.» dedi. Bahaeddin Şâkir ilh. Bu havadisin doğru olması lâzımdır. daüssila ile perişan bir adamın hah' idi. Bu ordu ile Emanullah Han Hindistan'ı zaptedecekti. 252 Rahmi'yi kurtarıp Almanya'ya yolladılar. onlarla muhabere edermiş!.thtimal Enver vak'asıyla Rusların bunlardan tamamiyle itimadı kalkmıştı. vesika hırsızıdır. bir müddet Karahan'a gittim geldim. Bütün eşyalarını kaldırıp götürmüşler.. Ruslara Cemal'i izale ettirdi. Fakat bu adam Harb-i Umumide Ermeni'lere hiçbir fenalık yapmamış-tı.. Troç-ki'yi İstanbul'a yolladı. Karahan'a gittim.Vurduran da Rusya hükümetidir.. Vuranlar Ermenidir. Nitekim bir kaç gün sonra şifre kağıdını bir çocuk getirip Recai'ye vermiştir. Bir gece haneyi hırsızlar basmışlar. kirala o kadar tahakküm etmiş ki. vaad ettilerdi. iyi de kötü de Hükümet eliyle olurdu.. ihtimal Ruslar bunu da öğrenmişlerdi. Evvelce haberdar olsaydım. Bu babta hiçbir rivayet de yok. talim ve terbiyeli.. Kıral da tahammül edemeyip. yahut insanları katle tasaddi etsin mümkün olamayan şeydi. Cemal'in de Enver isyanında malûmatı olduğu bence şüphesizdi. Afganistan'da ordu vücuda getiriyordu. Yine son zamanda Stalin.

Hadi.» diyorum. Kendisini iskandil ettim. Ordan da Rus kızım evine götürmüş. gözleri loş velfecri okuyan bir adam. Zavallı Türkiye! Çok defa böyle adamların elinde. Sefarethanenin otomobiline binmiş. ilh. yoksa sevap mıdır? Yine küfürler ettim. Bu mes'ele de failleri meçhul olarak kapandı.. hepsini söyledim. Bundan hayır olur mu? Bu iş görür mü? Sefarethanenin bütün esrarım üç buçuk kuruşa satar..gündüz Polonya sefarethanesinden çıkmıyormuş. içkiye de pek düşkün. Bu bey de hâlâ o politikayı takip ediyor... Polonyalılar dostu. sahtekâr. Vakit geçti: Zeki bir saat sonra geldi. Yirmisekiz yaşlarında biri. hem sık sık. Lehistan Sefarethanesine gitmemesini söyledim. Bize silâh verilmesi hususunda teşebbüs yapacak. Recai bunun cezasını çekti.•¦ :ilV'i i İTİ)» 7 l'. Iran ve Afgan sefirleri de vermişti. belki para da vardır. zayıf uzun. hokkabaz mı hokkabaz. onlar ile yatarmış.. Zeki'nin hayatım oradakilerden sordum. Anlaşılıyor ki. Kapı açıldı. Ve sonunda dedim ki: «Bir daha Polonya Sefarethanesine gidersen. Vakit geçiyor. Bize verilecek silâhların teslimini bekliyo254 rum. ihtimal ki. Ali Fuad mes'elesi ve iki devlet münasebatında müthiş bir gerginlik oldu. .. tabiî Rus telgrafhanelerinden geçmiş bir takım şifreleri ve bunlar arasında mühim malûmat vardı. Ben de resmî bir-iki ziyafet verdim. bilhassa hariciye memuru yapılır mı? Artık bana köpek gibi yaltaklanıyor. Meğerse fuhuş içinde yüzermiş. seni kolundan tutar.. Fakat ben va'da asla inanmadım. Yanlarında bir kadın da . Sefarethanede bir memuriyette olan Feridun adında bir çocuk girdiler.» Otomobil ile istasyona koştum. yok. yine. Hizmetçi kadınlar ile meşgul imiş. Güzellerini getirir. Bir vak'asını hikâye ettiler: Birgün sabahleyin pijaması ile herkesin içine gelmiş. Şehvete. Anlaşılmış.:)!'!•> ti!» 253 ZEKİ'NlN REZALETLERİ Sefarethanede.lğneden ipliğe kadar nesi varsa verdi. Fakat herif utanmıyor ki. Ama pijamasının her tarafında değil.Işi anlattılar. Moskova'da kolaylıkla başka nakliye vasıtası bulmak da mümkün değil. gitmiş. buradan atarım. MOSKOVA HATIRALARI!. zaten politika kendi vazifesi olmadığını. Failleri meydan çıkaracağını vaad etti. Zavallı iyi adamdı. Bunun için de Karahan'a söyledim. Herifi yoldum.şifreyi alır. Tatar şairi Abdullah Tokayef i tetkik ile meşgulüm. Bu esnada resmî işim yok. Türkiye'nin haline acıyorum. . yetişirim» deyip. Tabiî istasyonda istikbaline gitmem lâzım. Kendisine Polonya politikası yapmamasını. Bu işte biriki bin altın parası gitmiştir. Polonya Sefarethanesinde. onların siyasetindedir. Ne ağzı.İnce. Birgün Harkof tan Fronze gelecek. . Yâni Ruslar aleyhine olmak için. ne yüzü kaldı. otomobili iste-dim. Herkes kahkahayı koyuvermiş. Bizimkilere otomobili hazır bulundurmalarım tenbih ettim. Polonya Sefarethanesine gitmiş. Hizmetçide aybaşı varmış. Rus'lar Recai'den aldıkları miftah ile bunları kamilen halletmişlerdir. bir Zeki adında ikinci Kâtip var . Büsbütün iğreniyorum. Başka şey bilmez.. Hergün geliyor. Bu evvelce söylediğim askerlerin eşek ve katran hikâyesine benzer. Dün Polonya Seferathânesi yüzünden. :İW ftSÎîi . Çünkü bu adam bu dört şeyin adamıdır. Ama. Görüyorum ki. Ruslar bize ziyafet verdikleri gibi.'. Haber aldım. Bence bunun hükümet tarafından yapıldığına asla şüphe yoktu. iki . Bana hareketini bildirdiler. rakı.. Bu adama mim koydum. imha ve kendisini şifre ile muhabereden men ederdim. yemek. gece . Şimdi bu adamı ben vurup öldürsem günah mıdır. Bu malı kim buraya göndermiş!. herif mükemmel pezevenk de. Oynak bir şey. Karanlık basmış ki. bizim Bahriye idaresinin Rusya'dan gönderilmiş. Bunu bildiği halde Zeki trenin vusulü mutadından bir saat evvel «Ben döner. Câhil de.. Zeki. Bana da bu siyaseti tavsiye etti. Biz bunu temizlemekle meşgul olduk. hiç doğru söz de söylemiyor. . böyle şey olmaz.. Yalancı. Haline baktım. Ben de «Ayıptır. Civa gibi kaypak bir mahlûk. iğrenç.y. Fronze çoktan gelmiş. In-cin yok. Ama çok uğraşmadım. Yine gidiyor. Sebebi pijamanın önü kamilen kan imiş. Gidersin.. içimden aferin dedim. Yine içimin bu derdi kalktı..üç defa söyledim.. Zekâsı da basit. «Burada kadınsız yaşanmaz..' masamın üstünde elektriği yakmıştım. karı. Size kadın getireyim» diyor. Fakat zekâsı pek basit idi. Böyle adam memur. tepiniyorum. Al damgasıyle meydana çıkmış. Nelerini anlattılar. Vakit geldi.

Cevap yok.. hem de Hıristiyan Çerkesler bizim Sefarethane memurları Sefarethaneye topluyorlarmış. Fakat.' o akşam Sefarethanede yatırıldı. Alıklaştım. Hem bunlar Çar taraftarıdırlar. çiçek bozuğu. Buraya gelip-gidiyor. Bunlar Ankara'dan Ali Fuad'ın getirdiği Türk neferleridir. Başımı kaldırdım. O adamı çağırttım. Zühre Masley» diye bir şiir yazdım. söyledi. İki gün evvel de neferlerden biri geldi. hem yapacaksa bile benden gizlerdi. Vazifem değildi.«Ruslar kırk hâne Asetin'e ezâ ve cefa etmişler. Zeki defalarca teklifine şiddetle mümanaatıma rağmen bana . Sefarethanenin Tahsin adında bir muhasebecisi var. Yıllar geçti. doğru.. ÇERKEŞ ALLERJISl Sefarethanede bundan başka bir hal var ki. beni de kendi işlerine bulaştırmak. Çerkesleri memur yapar yollarsan. içimden «Sen görürsün. Başkâtip Aziz bey var. çirkin bir adam. Zeki ve arkadaşı yok. Böyle sürgün gibi Moskova'ya toplanmış. Ne dersiniz?» dedi. Niye buna bakmıyorsunuz? Böyle şeylerle uğraşıyorsunuz?» dedim. Sefarethane. Fakat Çerkeslere karşı gayrete geldim.. Zavallı Türk Çer-keslerin millî gayretlerinden kendi Türk'lüğü galeyana gelmiş. Onlar da Türkiye'ye hicrete kalkmışlar. Oturdular. Moskova'ya konsolos oldu. ZavallıTürk maaş veriyor. sonra nasıl oluyor da cevaz-ı istihdam kararı verip tekrar kullanıyorsunuz? Bu cevaz-ı istihdam denen şeyi yakmahdır. v Askere «Kadını yerine yollayınız» dedim..Aklı başında olsa bunu hem yapmaz. olurlar ya. Çerkes Çarcıların Sefarethaneye geldiklerini bilmezdim.Bunlar Türkiye tab'ası değil ki. azledilmişti. bir de oda .. Sefarethanenin bu fuhuş hali bana ilham verdi.. Yine bir doktor var. Kül edip savurmalıdır. Sen halâ akıllanmadın. asıl kendi işinizdir.Tamamiyle doğru. Hem bunlara niye enterese oluyorsunuz?» dedim.var. başkasına hizmet ediyorlar. Tatarlar dert yanıyorlar ve bana diyorlar ki: «Burası Türk sefarethanesi mi. Raporum üzerine bu adam azledildi. Bu da fuhuş içinde. Hepsi de seçme güzel şeyler. Kendi vazifesinde. Dedi ki: «Efendim. Birgün istanbul'da iskân Muhasebecisi olarak dairesinde tesadüf etmeyeyim mi? Bu bizim devletin hali böyledir. Fuad'a «Motorcunun işi. Dediler ki: «Bu madam sizinle biraz görüşmek sitiyor!» «Peki» dedim. Abaza Fuad meb'usluğu bıraktı. «Memurlar hemen umumiyetle çerkes ve sonra burada ne kadar Rusya'lı hıristiyan çerkes varsa Sefareth-ânedeler. Açığı çıktı. Çerkeş olursa bakıyorlar. Bana bir ricada bulunduydu. Gidip yerlerinde kalmağa ikna edeceğim. onunla. daha mühim daha muzir. Motorunu Ruslar zaptetmişler. «Ne diyeceğim. Demek bizim Sefarethane Çerkes komitesinin mahfeli halinde. Hükümetle siyasetinizi bozmaz mı?» diyorlar. Umurlarında mı. Efendilerden hiç biri bunun işine bakmıyor. durdum. Tahkik ettim. pezevenklik etti.. Siz de bu Türk'ün işine bakın!» demişti.» dediler. Türkiye'den kaçmış. Şüphesiz bununla maksadı. Kadım ne yapacağız? Kadın '. kendisine zarar veremeyecek hale koymak. Yalnız kadın var. Tahkik ettim. Trabzonlu biri var. Tabiî haber alırım diye korktu. Türk! Kabahat senin. Her gün yanında bir başka Rus veya Tatar kızı veya kadım var. Kendi sefarethanesinde gariplik duymuş. Sefarethanede yatıyor. Siz Türk'sünüz. «sefarethane değil. böyle yaparlar. Kitabın sahifesini bitireyim diye mazeret dileyip devam ettim. O da bir Rus karı yakalamış.. Bu adamlar siyaseti bizim memurlardan daha iyi görüyorlar. onlar Türk'e değil. Sabahleyin erken yerine gönderildi. Bunlar ile millî müzakereler yapıyorlarmış. Çıktım. Savuşmuşlar. Benim gibisi böyle şeyden anlamaz. bize ne? Ne isterlerse onu yapsınlar. Çerkeş olduğu için buna bir hademe maaşı yapmışlar.. Muhasebecinin bir gün ansızın basıp kasasını teftiş ettim. Zavallı aylardan beri burda uğraşıyor. Yalnız o bu işlerde değil. Zeki'yi diğer çocuğu arattım. ' Kadın Fransızca bilmiyor.'" 255 Bunun bir misali de şu: Birgün Fuad geldi.» dedim.. Sordum ve işi için uğraştım. vaktiyle Çar sarayında hizmet ve zabitlik etmiş.Neferin bu müracaatı pek manidar ve mühimdir. Çerkeş. memur gönderiyor. Hem de Türk'e muzır oluyorlar. Mademki bu adam hırsızdır. bizim bir müfreze silâhlı askerimizle muhafaza ediliyor. Bitirdim. «Karanlıkta göndermek müşküldür. Hattâ bizim sokağa çıkmamız tehlikelidir. Demek ki. yoksa Çerkeş sefarethanesi mi?» «Niye?» diyorum. kapattım. Usta Pezevenk. Kendisi ise. . Bu ne muzır siyaset! Aklım çıkacaktı.

Onlar nihayet buna: «Burda Müslüman Sefarethanesi var. Çünkü Türk'e hakaret ve düşmanlık etmekle.» Kadın geldi.Utanır. Bu cevap cidden yerinde. Git sana Türk'ler yardım etsin» demişler. hakaret ettim. memur. sarayda hıristiyan olarak büyütürlermiş. Türk'e hiyanet suretiyle alçak. Bu Tahsin olacak.Insan bunu yapamaz. bu milletin kendi kanında olan bir şeydir. Bundan daha fecî bir tecelli oldu: Birgün bir takım geldi. bilhassa Çerkeş beylerinden bir çoğunu Saraya zabit. bizden ne istiyor? Gitsinler.. kendini niye küçük düşürüyorsun? Bunların ekmeğini nasıl kabul ediyorsun?» demiş. Yalnız Aziz böyle yapmamış. Eğer bu istiklâlleri için ise.. nefer vesair hizmetlere alırmış. aşağılığı kendisine bağlı. Bu kadın bana bir şey anlattı. Yatıyor. Sonra haksız insan. Kafkas Dağları asilzadelerinin. necip. Bunlar utanmıyor. biraz Tatarca da biliyor. Nasyonalist bir abazadır. Bu Tahsin de böyle yapmış. Türk hayvan gibi çuvala kor. sen Çerkesi evc-i âlâya çıkaracaksan. konsolos Fuad. ona izzet ve ikram etmiş. Meselâ. Kadın Karun'a anasının yanına gidecekmiş. Kızlarını da alıp. Ve burası otel değil deyip. sen böyle âdi bir milletin memurluğunu kabul edip. yiyip içiyor. Ne fuhş.Kadın Rusça. kabul değil. Be adam. Hem memuriyeti kabul ediyorlar. Sefarethanenin bir evrak memuru var. Ruslardan istesinler. Aralarında yalnız Çerkeş adı ile söyleniyorlar. asil. Bu sefarethanede diğer bütün Çerkeş memurlar. iki gözü çeşme. İşte bu hal Çerkesliğin büyüklüğünü gösterir. Hakikaten Rusya'da seyahat böyle müşkil imiş. «Dediğini kabul ettim. iş de yok. istediğin kadar methet. büyük bir milletiz. Sefarethanede bir oda. Tahsin adını istemiyor bile. hepsi bir kart bastırmışlar. Çerkeş'in yüksekliği. çıkar. Demek ki. Bu adam. el etek öperek alıyorlar. Vaktiyle Çar sarayı mükemmel bir siyaset tutmuş. Bu Tahsin'e o günden itibaren büyük bir garez bağladım. 256 Abaza. Kırım Rus eline geçince. kendisinin eline bir şey geçmez. Anladı. Moskova'ya bir tekaüt maaşı alabilmek için gelmiş imiş. işte Çerkesle Türk! Çerkeş karılarını çarşafla kapatmaz. Şimdi gel de çıldırma bakayım. içlerinde bir adam var ki. bütün bunlardan beri. ne Türk'ü tahkir. namuslu insansa. Orada yerleşip Çerkesleşmişler. Müslü-manmış. Tahsin buna cevap bulamamış.Adı Tahsin Rüştü. Kartlarda bizim bildiğimiz adlarının kıçına birer Çerkeş adı takmışlar. Mekteplerimizde yetiştirdiğimiz. Canım bu Çerkeslerin azgınlığı nedir? Türk bunların kıçlarına kazık mı sokuyor? Köylü Çerkeş böyle değil. ziyafetlere davet etmedim. Elâlem insana bu kadının dediğini söyler. Tahsin Çerkeş diye kadınlar görüşmüş. Bil'akis bundan müthiş zarar görebilir. Aç ve açık imiş. Bir insan birinin hizmetini kabul ederse. Bunlar Çar'ın Hassa Alayında mühim yerler sahibi olmuşlar. Çerkesi yükseltmez ki. Sen de Müslümansin. Hem de doktor. Rusya'da da ayniyle öyle imişler.. hem de nimetini yedikleri millet ve devlete hakaret ediyorlar. Fakat onu meth için. Zıp zıp sıçradım. Demek bu hal. fakat. ne yatacak yeri varmış. Türk'ü aşağılatmak.Türk'ü kötülemekte ne mâna ve buna ne lüzum var?.. oradan bir takım Tatar aileleri.. Kırım'lı imiş. korktu. Bunu bana aynen anlattı. Gitti.Çerkeslik gayreti artık bu kadar da ileri gider mi? Bu kadarına insan utanır. Çerkesler bizde ve Osmanlı Sarayında kadın ve erkekleri ile ne ise. yemek verdirdim. Para verip biletini de aldırdım. ahmak ve kafasız şey. Haline acıdım. Ne parası. dalkavukluğa başladı. yakışan o vazifeyi dosdoğru ifa etmektir.vermişler. Kadın ona iyi cevap vermiş. Sonra ahlâksız adam ekmek yediği yere hiyanet ediyor. . dışarı da attım... mevkilere çakardiğımız herif bunu yapıyor. Türk çok aşağı bir millettir. Hemen maaşını kestim. Başkâtip Aziz'dir.. Hepsi vahşidir. Yok eğer o milleti âdi görürse memuriyetini kabul etmez. Yüz vermedim. Kabartaylar ve Çerkesler içine kaçmışlar. Bilhassa çocukları alıp Rus ve Hıristiyan yaparak büyütür-müş. Ne de şimendüfere binebiliyormuş. Keka. Bu da onlardanmış. Fakat bir şey vermemişler. O vakit istediğini yapmakta ve demekte serbesttir. Bir gün de Çerkesleri methederken şunları söylemiş: «Biz Çerkesler. ne kartına bir Abaza adı. işte bu kız da küçüklüğünde Saraya alınıp büyütülenlerden biri imiş. çingenedir. Ağlıyor. zabit yaptığımız. ihtilâlde Saraydan dışarı atılmış ve kocası kesilmişti. Çerkezce.

. Orada bizi büyük merasimle istikbâl ettiler. Bir de bunun beş yaşlarında çocuğu var. muharebe meydanını bu istihkâmı seyrediyor zannediyor. bu müstesna. o vazife ile meşgul. Merak ettim. Benden imdat umuyor. Tatar kadınlarında okuyup. O. içinde on kadar kadın erkek pansiyoner var. Mişer bir kadın da var. Bir müze de yapmışlar.Hiçbiri bunda yok.. haber verdim. Bizi güldürüyor. Abazadır ama. Sordum. Bunlar çürüklüğe çekilmiş. Aziz gibi olsaydı. Bir büyük bahçe içinde bir ev. Hele gözleri! Ne müthiş!. Kaç göç yok. Aziz'e bende halâ devam eden bir muhabbet ve hürmet hasıl oldu. Türk olmasa da itiraf ve takdir ediyoruz.Ingiltere. Şaşılacak şey. Artık işler de bitti. Yapacak bir şey yok. Şöyle bir dönüp yan gözle insana bir bakarsa. odasına sokmuş. kızlığını bozmuş. İki-üç günde başım yerine geldi. Bir taraftan siyasî. Ortalık da çok sıcak. Bilhassa Malakof Tabyasım olduğu gibi muhafaza etmişler. Rauf imzasıyla bir şifre aldım. Bir sayfiye sordum. tarih için vesika olurdu. Moskova civarında «Pastaraçarin» köyü. Manzara güzel. Bu tabloyu fotoğraf ettirmek istedim ve çok rica ettim. Hüngür hüngür ağlıyor. Böyle güzel kadın nâdir olur. herkese va'z veriyor. Zeki ile beraber Sefarethanede benim odaya kadın getiren Feridun bunu bir gün Sefarethaneye götürmüş. Türkçe huruf ile okuyup-yazıyorlar. Bu kadın şakalar da yapıyor. malûmatlı bir adam da. Bahriye Dairesinde en büyük memurun odasına girdim. Fakat ne yapabilirim? Moskova'ya dönüşte çocuğa söyledim. Sivastapol'a geldim. canına çengel takar. Yüreğim hopladı. fakat evlenmem dedi. anasına söyliyememiş. kitapları var. ne mahfuz liman. zeki. Bir de mücessem top. Bizim şive ile de konuşuyor.Galiba iki günde idi. bir kırda biraz vakit geçirmek lâzım olduğu anlaşıldı. ilh. Hoşuma gitti. Bizim sırf hakikat ile meşbu ve müteharrik olduğumuzu bu da gösterir ki. Fransa ve Sardunya müştereken buraya asker çıkardığımız vakit. Zeki. Avdet hazırhğındayım. Bahriye Dairesini ve Tersaneyi de gezdim. bir taraftan Türk tarihi için bir düziye çalışmaktan bir 257 aralık fenalaştım. Şiirin adı «Mişer Güzeli» dir. Kenarlarına bütün bu harpleri yağlı boya resmetmişler. Baktım ki. dairevî bir yer. aklıbaşında ağırbaşlı. Tatar evi. Kadınlar ile veya kadın erkek geziyoruz. Bil'akis Türk memurunun vazifesi ne ise. Yâni evlendireyim diyor. Pansiyon gibi imiş. etrafı . Bir çok uğraşmadan sonra söyledi. insan ve emsalini koymuşlar.yazma bilmeyen adetâ yok. Biz size göndeririz veririz deyip beni aşırdılar ve sonra da göndermediler. Rus Donanmasının Sinop'ta bizim donanmayı yaktığının yağlıboya resmidir. bu levha. Bunabir şiir yazdım. Bunları okuyor. Biz. Limanı gezdim. Israrda devam ettim. hattâ Arnavut.. beni sür'atle yollamalarım rica ettim. Diğer şehidler hükümetin yamnda bir yere gömülmüş. Masasının arkasında bir tablo nazarı dikkatimi celbetti.Orda bir de güzel bir şey yapmışlar . Onaltı yaşlarında bir Tatar kızı var. Her Çerkeş ve Abaza. Kendisiyle görüştüm.. Tatarlar buldular. Sordum. Muhammediye başta olmak üzere Ahmed Yesevî'nin Hikmetleri.. RUSYA DÖNÜŞÜ Sayfiyeden döndüm. ilh. iyi gördük mü. yaşlıca bir Tatar kadın. itirafa mecbur oldu. Eğer bunu alabilseydim ne iyi idi. Kız birden ağlamağa koyuldu. büyük ormanları olan ve yanında bir ırmak geçen bir köy. Bir gün dediğim kız ile bir ırmağın kenarında oturuyoruz.. Güzel. üstü örtülü. Hemen Karahan'a gittim. «Dünkü gün taarruza başladık» diyor. Metrisleri çitlerle tutturmuşlarmış. Hepsi de Tatar. Ben «Ne var?» dedikçe daha ziyade ağlıyor. iç tarafta Rus donanmasının bir çok vapurları duruyor. Sinop'ta mevcut iki taştaki kitabeye göre bizim yanan donanmanın amirali Tufan Paşa imiş.. Babası bilmiyormuş.. insan ortadaki yüksek yere çıktı mı kendisini tam muharebe esnasında. Ne güzel. harbin cereyan ettiği mevkii tabyeleri gezdim. Meğerse çocukluğunda babası ile beraber istanbul'da bulunmuş imiş. Yakurgan'ı Kesikbaş. Burda diğer bir şiir daha yazdım. Ne yapayım ki. Tufan'm mezarı Sinop'ta Seyid Bilâl'dedir. Bir tanesi Mişer imiş.îzdivaç va'diyle iğfal edip. Öylece duruyor. Yakup ve neferim Beyti ile trene bin-dim. Sivastapol'da bir tahtelbahir hazırlanacak. Ev sahibi.Büyük. Otomobil ile bir saat kadar gittik. Okuyup yazmayı bırakıp bir sayfiyeye gitmek. mutlaka ecnebi unsur aleyhinde olmazdım.

3-4 büyükçe gemi var. Emin Paşa'yı buldum. Fakat sonra bayrağı görünce tereddüt etmişler. neferler.Anlattı. . Evrak bavulunu Beyti'ye verdim.» dedi. 8-10 küçük. Sinop'taki istihkâmlar bizi düşman zannedip bombardıman etmesin dedikti. iskeleye yakın meydanda beni selâmladılar. Bu fevkalâde bir rekordu. Onlar yine Rusya'ya gittiler . «Kira verdi mi?» de-dim. ANKARA'DA Hasılı Moskova'dan Ankara'ya beş günde geldim. Dibi görünmüyor. Sinop'tan Emin Paşa'ya hanemden çıkmasını telgrafla bildirmiştim.Onu da vermemiş. Orada geceyi geçirdik. Öyle yaptı ve muhafaza etti. Neferler küpeştelere dizilmiş. Hakikaten bu büyük bir bayramdı. Tahtelbahir vermelerinin sebebi. Olanca sür'atle gidiyorlar. altından ya Türk ya Tatar çıkar der. iki ata bindik. Sade evrak ile Beyti'yi aldım. Eve gittim. yoksa gülmeli mi? Sivastapol'da Yunanlıları mağlûp ettiğimiz haberini verdiler. Yâni eski hayrata da ettiler.. Gireyim dedim. Bu böyledir. demir çubuklardan bir merdiven. Gemiler bütün bayrak içinde. Bazı bavullar zorlukla geçti. Bir tehlike daha geçirdik. Eşyayı Emin Paşa'nın beraber götürdüğünü söyledi. bu şehidlerin basit bir nişanesi işi hâlâ duruyor. Zabitler. Bir insan sığar bir delik. Toplar da attılar. Muvellidülhumuza aletleri var. Ranzalar masa ve sandalyeler var. Eski duvarlarım da yıktılar. Sivastapol-Sinop arasında sür'atli gemiler olsa bunu dört güne. «Eşya?» «Veririm» dedi. bombardıman tehlikesine mâruz kalmışız. Ordumuzun İzmir'e girdiği haberi geldi. Ve ilâve etti: «Rusça bir darbımesel vardır: Bir Rusu biraz kazırsan. Korktum. üstüne bir âbide yapmak istedik. Bunlara orada bir meydan yapıp gömmek. Son yangından sonra orası yola geliyordu. Öleceksin.Ben başkasında misafirim. Tahtel bahre geldik. Ziyafette konuşurken diğer bir sürü zabitiyle aralarında münakaşa zuhur etti. Artık sevincimiz son dereceyi buldu. Dörtnala gidiyoruz. Bu tahtelbahir kumandanı bir yüzbaşı idi. Bana «gir!» dediler. Meğerse telgrafım gelmemişmiş. bunu öğrendiğime ne memnun oldum. Hemen sandala atlayıp karaya çıktım. bir Türk ve Tatar'dan Rus olma insanlarız. Ortalık pislik içinde. Halktaki sevinci görmeliydi. Ama ihtiyat olmak üzere büyük bir Türk Bayrağı açtık. Zarurî indim. gece yatağında olacak. Çünkü Rusların evrak hırsızlığı malûm! Gündüz elinde. Bavullarımızı bir delikten aşağı indirdiler. «Ne alırlarsa para almayın.Telgrafla oraya bildirdik. Şerefimize manevra yapıyorlar. Paralarını ben verdim. Hakikaten Sinop'ta tahtelbahir gören zabitler önce Yunan gemisi zannedip topbaşma gitmişler. Sanki gireceğim. hapis kalıp bir daha çıkamaya-cakmışım gibi bir his geldi. belki üç güne indirmek mümkündür. Deliğe yanaştım. SİNOP'TA!. Dağ içinde bir kestirme patikadan Taşköprü'ye civar bir yere indik. Bazı şeyler almışlar.duvarlarla örülmüş. Konuştukları Türk'lük ile Rusluk mes'elesi imiş. Ağustos ayı. Alelusul kıtaları dolaşıp selâmladım. çaldırmayacaksın dedim. Yunan donanmasına rastge-lip ellerine düşmemek içindi. 19 saat sonra sabah erken Sinop limanına girdik. Ben vereceğim» dedim. Bir günde Ankara'ya geldik. Oradan motörle tahtelbahire gidiyoruz. Telgrafla Kastamonu'ya yazdım. «Taşköprü'ye bir otomobil yollayın! Yarın orada hazır olsun!» dedim. 258 259 Sonunda sordum. Ev sahibi Yahudiye sordum. Fakat şaşırmışım söylüyorum. Devam etti. Elektrik tenviratı var. biz. Dükkâncılara da tembih ettim. Vapurlar düdükler çalıyorlar. Ben eşyamı evde bırakıp hiçbir şey almadım. Hakikaten bu bilinmeyecek bir şey değil. Hep biz. Günler pek uzun. Baktım. «imkânı yok» dedi. Birkaç alay asker. Denizin dibindeyiz. Bir araba pislik var. Ekser Anadolu'da şimendifer veya muntazam şoseler. Hepsi harekette.eşya bir aradayız. Sinop ile Sivastapol arası Karadeniz'in en dar yeridir. Geminin zabit ve neferlerine parkta bir ziyafet verdim. Boyabat'a uğramadık. yolda ingiliz'lere. Otomobile atladık. Yıllarca öyle kalmış. «Yukarda dursam olmaz mı?» dedim. Aman. Meydanda bir şey kalmadı. Mustafa Kemal'in heykelini diktiler de. Bizim eşyadan eser yok. giremedim. Biz geçtikçe «Hurra!» diye bağırıyorlar. Kuyu gibi derin. Rus donanmasının kabil-i istifade kısmı hareket etmiş. Halâ yapamadılar. Vakıa telgrafla hareketimizi haber verdik. Ağlamalı mı. Biz de o vakte kadar limana iyice girmiştik. Baktım.

Soysallı'nın Rusya aleyhine bizim Hariciye'ye verdiği raporlar. Belki hayatına da kastederler. Böyle teşekkür ettin. «Bu ne?» dedi. O da «Peki» dedi. keza şehirde de hırsızlık. Yapmadı. öyle mi? Senin hiç insaf ve vicdanın yok mu?» dedim. Rakip Mustafa Kemal ile de takışır. Artık rakip tepelenmiş demektir. Ben artık yazı ile rapor verir miyim? Bütün işleri anlattım. Hele Tahsin'in bir daha devlet hizmetinde kullanılmamasına karar verdiler. Mustafa Kemal'i kandırır. Belinden yakaladım. Bir taraftan da Rus sefarethanesinden çıkmıyorlar. Sustu. diğerine Ali İhsan Paşa kumandan tayin edilmişti. Dedim ki: «Görüyorsun senden kuvvetliyim. Rauf Hey'et-i Vekile Reisi. Eşyamı kullandın. işin kolayım da bilir ve bulur. Yusuf Akcoraoğlu(*) ile Ağaoğlu Ahmet kendilerini Hariciyeye Müşavir gibi tayin ettirmişler. O'na kendisini himaye eder ve ağır yazılar yazdırıp. İsmet ve Ali İhsan arasında ihtilâf olduydu. Bu adam muktedirdir. Ama. Dedim: «Yazı ile 260 : bir şey veremem. Malsa benim. Bizim ordu. Evimde oturdun.diğeri Afyon civarlarında idi. Fakat yapamadılar. Sabri. Hiç bir söz dahi söylemedi. Ali İhsan da ordusunu pek tanzim etti. Benim evimi soydun. Evimde oturdun. Bizim eşya bütün tencere ve tabaklara kadar arabaya nakledildi. Herkes sevinç içinde. Herkes diyor ki. Ben de «Bana da lâzım. şu yorganı bırak» dedi. Meclis'e gittim. Dağda. Nitekim ben de böyle düşmanlar kazandım. ben Rusya'ya gitmeden evvel iki orduya taksim edilmişti. Uşakları içeri aldım. vazife. Suratımı astım.. kabul ettiler. Benden seyahat ve teftişlerim hakkında rapor istediler. Kadın «Ne demek. bundan dolayı âmirlere şahsî. burada bir şey olursa Rusya'ya sığınırlar. bu da pek haklıdır. Bazıları dediler ki: «Ali İhsan haris ve huysuz bir adamdır . Çünkü kendisine düşman kazandırır mı? Bu zihniyet bizim bütün memurlarda vardır. Bilmem ne oldu. Mustafa Kemal Sahife 408'den itibaren olan sahifeleri bu harp ve zafere tahsis etmiş. Sefir Kara Sait ile eş. Emin Paşa geldi. Bana lâzım» dedi. Kapıyı bir hizmetçi kadın açtı. «Yok» dedi. Hey'et-i Vekile Moskova sefirliğini bana yeniden teklif etti. Sen sıkılmadın mı? Bu kadar eşyamı buraya nasıl getirdin? Ben ne yapacağım? Kaç gündür el evinde misafirim. Korktu.Dost olacakmış. Harb-ı Umumi'de iran'da ve Irak'ta iktidar göstermiştir. Yatağı. «Bari bunu alma!» dedi. Bu iki adam hakkında herkeste şüphe var. işin esası. Hey'et-i Vekile içtimaına iştirak ettim. Devleti düşünen yok. iki tarafla hoş geçiniyorlar. Birincisi Eskişehir'de. Galiba düşünüyorlar ki. Bana fenalıklar yapmak istediler. Yine «ötekiler ne ise ama. Sizin Hariciye vekâletinizin bütün dosyalarını Ruslar çalıyorlar. Makine gibi bir hale getirdi. Zararı yok. Eşyamı kullandın. diğerlerinin aman bunun yerimizde gözü var . Dedim: «Göç ediyoruz». «Eşyayı toplayıp arabaya doldurun. Bir kaç saat sürdü. Yakup Şevki kıymetli bir askerdi. Birgün bir araba ve iki uşak alıp Emin'in evine vardım. Yorganı hâlâ sıkı sıkı ' tutuyor. ' Emin Paşa denen adamı da gördük. karyolayı kaldırıyorum.iki cambaz bir ipte oynayamaz herhalde birinin onların yerine göz dikmesi. Arabanın yanında eve kadar gittim. bu da tam İsmet'in istediği şeydir. Fakat haftalar geçti. Yine red ettim.» dedim. «Düşman olacakmış. kaldırdım. Bu sefer de başımıza bu geldi. türlü fenalıklar yaparlar. «Paşa burda mı?» dedim. Sırtüstü karyolanın üstüne vurdum. Moskova'da Rus ricalinin ağzında. Böyle teşekkür ettin. üşürüm. Yusuf Kemal'e icrasını havale ettiler. Aksini de düşünmedim. olmaz» dedi. mal sahibine düşer. Çünkü. Bir lâf dahi söyleme! Ve kımıldama!» Çektim yorganı da aldım. varsın olsun» dedim. Dinlersiniz. Çerkeş adeti. Sana bu kadar iyilik ettim. Millet ve Devlet işinde asla böyle bir düşünce ile vazifemde tadilât yapmadım.Gün geçiyor. rakibine göndertir. Birine Yakup Şevki Paşa. vermiyor. ruhu söylenmedi.. Ne yapalım.» Yusuf Kemal Hariciye vekili. «Sus!» dedim.ve arkadaşı ile Tahsin'in azillerini zaruri görüp. Yorgana sarıldı. Yatak ve karyolayı da naklettirdim. «ihtiyarım. bundan dolayı ihmal veya tâdil edilemez. Yâni rakibini Mustafa Kemal'e şahsî düşman gösterir ve rakibini o yola sevkede-cek şeyler de yapar. Zeki. Şimdi ikimize lâzım olunca.«Niye?»dedim. isterse olmasın. Yine çekememek mes'elesi miydi? Çünkü İsmet muktedir ve hâkim birini görürse derhal tepelemeğe kalkar.

herbiri en mühim makama geçmek hırsı.jfT • NİHAİ ZAFER Harp şöyle olmuş: Ordumuz yine düşman ordusuyla hemen müsavi vaziyette idi.. Küçük ilâhları tepelemeye karar verdiler. Hem iptidaî terbiye mes'elesidir. beyanat yapıyor. Herhalde Ali İhsan o tarza dökülmekle pek akılsızlık etmiştir. O. izmir zaferinden sonra izmir'e gitmiş. 262 . biraz da aklı zayıf galiba. Bana gayet tatlı bir mektupla teşekkür ettiydi. Mustafa Kemal. Derhal azlettiler. Zafer oldu. Bu da meslekî ağalan gibi iblis azameti savuranlardan. Bizimkiler gizlice bütün cephelerden kuvvetleri . Meseli mazmunu vaki olmuştu. Nasıl oluyor da insanların içinde bulunuyorlar? Hiç olmazsa iki adam yüksekliğinde. Bütün bu azametli paşalar en mühim iş olarak birbirini çekemiyor.. hattâ komünistlik yapıyor. Nureddin zaferi kendine maletti. bu miktar taarruza kâfi değildi. daha yüksek mevkide. Taşköprü'de iken ben Ankara'dan Sinop'a gidiyordum. İsmet. İsmet Ali İhsan'ın âmiri idi. Bunu yapamıyacaksan.ü-. Halit o vakit Kastamonu meb'usu oldu. Bu tamime göre Ali İhsan adetâ isyan vaziyetine geçmiş bir halde idi. Zeki bir adamdır. Lâkin bu da asker değil mi? Kibrü azameti öyle ki. Uzun zaman Nureddin Taşköprü'de inzivada yaşadı. İsmet) de aman yerimizi kapmasınlar diye bunları tepelemekle meşgul. Hem şeref bunlarca mevki ise. Mustafa Kemal Nureddin'ir aleyhindedir. ilâhlar çıldırdılar. Burnunun kırıldığı görülüyordu. Namuslu bir adam gibi de duruyordu. Mektubuna cevap bile ver medim. Birçok kusurlarınızı da söylüyorlar. ateşiyle yanıyor. Oldu.» der. Ali îhsan'ı ben şahsan tanımadım. Mustafa Kemal bu sahifelerde Ali İhsan'ı çürütüyor. o vakit ben ondan aşağı değil. Yol üstünde olan Taşköprü'den geçiyordum.. yazıyor. en mühim mevkilerde oturmuş olan büyük ilâhlar (Mustafa Kemal. mevki ve hased meseleleridir. Nihayet Ali İhsan tepelendi. Bu raporun ithamatı ağırdır. cevap vermemek nadiren olan şeydir.. O vakit yüzüne «Herkes senin için pek kibirli ve azametli diyor. Halbuki hayatımda iyi kötü gelen mektuba kabul veya red.. Kitaba teşekkür ediyor . Onda kendisine yollamış olduğum kitaptan bahs ve teşekkür ediyor.. Sivas'taki beceriksizliğini ballandırarak. yine İsmet ve Mustafa Kemal ile aralarında benlik dâvası zuhur etti. Mademki böyle yapacaksın. namuslu veya namussuz demek doğru değildir. îsmet'e de yollamıştım.Bir yıl sonra mektup yazıyor. (*) Bir kelime metinden çıkartıldı. Birini uzun uzadıya tecrübe etmeyince. Benimle görüşmek istiyor.» dedim.deyip tepelemiş olması lâzımdır. Demek yalnız yere düşünce terbiyesini takmıyor. «Bu şüphesiz bir tanrı teâladır. yarı kürsü. yâni vekil idim. işte bu asker ilâhlar yıkıldıkları vakit insana benzerler. Çünkü vaktiyle ben bu zâta benim Sanıson ile Dalilâ'dan bir tane göndermiştim. Pekâlâ. "3 Taizı Siyaset" kitabının yazarı.)! Ateş püskürdü. ama derhal Mustafa Kemal aleyhine döndü. İsmet'i Mustafa Kemal'i fiilen tepelemeli idin. Nezakettir. Mustafa Kemal bir karınca gibi bile rakip kabul edemeyen (. hiç cevap vermediydi. sür eşeği Niğde'ye. yarı araba bir şey yaptırıp onun tepesine oturup. Bu azametli adamın orada burnu kırılmıştı. Gazetelerde makaleler yazıyor. böyle adamı nasıl bu mühim mevkiye tayin ediyorsun? Milletin talihini kat'i olarak tayin edecek mevki. Bundan başka iş yoktur. Yerine Nureddin Paşa'yı tayin ettilerdi.. Fakat geçti Bor'un pazarı. Yâni insana iki satırlık bir teşekkür mektubuyla teşekkür ederler. derhal azameti yine kabardı. Derken bana bir mektup geldi. o halde daha evvel ordunu alıp.. kumandan oldu ya. hiç sesini çıkar(•) Yusuf Akçura: Türkocağının kurucularından.. Sonunda Izmit'de Nureddin'i tepeledi. Nureddin. Ali İhsan'ın ordusuna yaptığı bir tamimi Millet Meclisine verdiler. Bu sebeple kat'i söylemiyorum. Kıpkırmızı oldu. Bu halinizle hiç kimse sizi sevmiyor. Bunu görünce doğrusu bu adama gıyaben hasıl ettiğim itibar zail oldu. Şimdi bu mektubu om nazarımdan daha ziyade düşürdü. Kendisi ile görüştüm. gören insan. 261 manialı idin. Böyle mes'eleler hep hırs. neferlerine çektirerek insanlar arasında gezseler. Kaymakam Halil Bey'in Ali İhsan aleyhindeki raporunu neşrediyor.

mahvediyorsunuz. işte bizim Balkan Harbindeki ordu. Bu hareket ya herro! Ya merro!. Bir parça aklı başında olan kumandan bunu yapamaz. Bereket versin ki. Mustafa Kemal . Beş günde Trikopis ve Yunan ordusunun bir kısmı esir düştü. Yine nargilesini kurmuş.. görülecek bir manzara idi. Oyun aynı oyundur. herif izmir'de ve ordan kumanda etmek istemiş!. Hem de akrabasını memuriyetlere kayırıyor diye leke sürmek şartiyle ve Meclis'te istizah yaptırarak düşürdü. iyi bir mektep tahsili görseydi mühim bir adam olurdu. MEHMET VEHBÎ EFENDİ Bizim Konya meb'usu Vehbi Hoca büyük bir akıl-i selime sahiptir. isterse trenle olsun bir heybe taşır. düşmanın arkasına düşmüş ve hatt-ı ric'atı kesmiştir. gündüz ağaç altında otururmuş. Ordu bulunanlar diyorlar ki. Bu dediklerinin hepsi doğrudur.Fakat işin hakikati da böyle idi. Taarruzu mutlaka ordan yapın!» derdi.» dedim.. Bizim adam olacağımız da yok. düşman açık cep-heden. nargile içerdi. heybesinin bir gözünde nargilesini yerleştirirdi. dürüst.. Şaşırmışlar. Bir kism-ı mühimmi de imha edilmiş oldu.. Kaçacak bir delik yoktu. fokurdatıyordu. Demek millet yaşayacakrmş. Politika ordular için taun ve veba gibi bir şey.Fakat sözleri kuvvetli. İyi asker ve erkânı harbler dediler ki: «Böyle bir hareket cinnettir. başka çare yoktu. O geçti. Sözünü saklamaz söylerdi. Kendi medrese hal263 lerini de bilir ve saklamaz söylerdi. Biz Afyon'da düştük. ordan kalkacağız. Aferin! Yunanlılar hiç görmemiş. Diyorum ya. Yunan ordusu etrafı dağlar ile muhat bir dere içinde kalmıştı. Bu adamın bir eğlencesi vardı. deli gibi ordan oraya koşuyorlardı. bir milletin bugünkü ihtiyaçları nedir bilmiyorsunuz. Şimdiye kadar Anadolu harplerinde daima liyakatsizlik gösteren Yunan ordusu. Birgün kendisiyle medreseliler ahvalinden bahsediyorduk. namuslu. bu defa daha büyük bir liyakatsizlik göstermiştir. Yoksa sizin sarıklarınızı biz sarıp yerinize geçeceğiz. felâket idi.Sezseler de bir mukabil taarruz yapsalar. Vaktiyle kiralın setr yaparak bütün kuvvetini sol cenahımıza toplayıp bizi perişan ettiği oyunu. Bunu söyliyen askerler Hey'et-i Vekile'rtin. Yukarıdaki askerimizi alıp Afyon'a yığmışlar . . Hocalar zaten inkıraz bulmuş bir nesildir.İsmet sehpası bunu deli gibi yapmışlardır. Çünkü ordumuz durmakla eriyordu. Askerlikçe öyledir. Hakikati söyliyen biri idi. Ya harp sıkı bir surette tutuştuğu vakit. askerin firarı hakkındaki telâşını ve verdiği taarruz kararını bilmiyorlar. işimizi Allah yapıyordu.. Başkumandan işi İzmir'den idare etmek istemiş. Türk'te cibilli olan ve herkesin tastik ettiği aklıselim adetâ onda tekasüf etmişti. Demek Yunan ordusu çorba halinde imiş. ya üstü. Aklınızı başınıza alın. Dağlar bizim asker ile tutulmuş. Dedi ki: «Kendini yorma. dedikleri hareketti. Sonra yine politika sebebiyle Yunan ordusuna cahil bir kumandan tayin edilmiş. Esareti yapan süvari fırkalarımızdır ki. Bu adam. Bir aralık Şer'iyye Vekili idi. Nihayet cephede bulunan kumandanlardan. Ya altı. Trikopis başkumandanlığı deruhte etmiş. İsmet Paşa'dan bekledim. Millî Harekette işimizi Allah yaptı diyordum ya. Kendisine: «Siz cahilsiniz. 130 bin kişilik bir ordu kilometrelerce sahadan kaldırılsın da.. İlim nedir. Fevzi Paşa'ya derdi ki. Fakat zarurî idi.Bu sevkiyat onbeş gün sürmüş.» Bu ta-mamiyle doğrudur. insan düştüğü yerden kalkar. sabah erken topçu ateşiyle Kocatepe'den vaki olmuştu.Fevzi . hoştur. bir noktaya yığılsın. Diğer cepheler tâ Marmara'dan Afyon'a kadar bomboş kalmış. birbirini yiyordu. Olmıyacak şey. Yunanlılar için ana baba günü idi. Yunan ordusunda tereddüd hasıl olmuş. Mustafa Kemal'in de aleyhinde idi. İlim öğrenin. sözünün eri adamdı.» Vaziyeti görür adamdı. Seyahatlerinde de.. Daha da beter olsunlar.. bunu karşısındaki düşman ordusu hissetmesin.. Asrî bir hale gelin.Asker gece yürür. dünya nedir. Büyük Zafer kazanıldı.alıp düşmanın sağ cenahına (Afyonkarahisarı) yığmışlar. Şu milleti cehalet ve taassuba sokup. TAARRUZ BAŞLIYOR Taarruz 26 Ağustos 1338. Hey'et-i Vekile'de taarruzdan bahsoldukça.meselâ Eskişehir'den bir taarruz yapsaydı bizim ordu mahvolurdu.bu sefer bizimkiler onlara oynamışlardı. karşımızda kötü bir düşman vardır. Talih üstünü verdi. Zaten orduları politika hastalığına tutulmuş.. Buna da bin şükür. Şu adamlar ne derin bir uyku içindelermiş. Bu adamı da Mustafa Kemal az zamanda tepeledi. İki taraf olmuş.Şivesi Konya şivesidir. Yunanlılar ne körmüş. Sade yobaz zihniyetti idi.

Lloyd George'u bundan dolayı ben düşürdüm. Fethi ve Rauf da beraber gittiler. sahtekâr. Rusya seferim hakkındaki izahatı verince. haysiyetsiz. kırık araba. mümessilliği bize notalar mektuplar yolluyor.Türk Milletini kurtarmıştır. Zannediyoruz ki. İngiliz'ler de patlatamaz. tek kimse kurtulamıyacakmış.Vurursunuz. Çanakkale Boğazına doğru ilerliyorlar. Çekilin» diye de bir nota ile cevap verdik. Evet. Boğaz'ı almak ve ingilizlerle vuruşmak istiyoruz. Yusuf Akçura ile Ağaoğlu Ahmed'e «Artık hacet yok» diye izin verip ayaklarını Hariciye'den kestim. hepsinden evvel geldi. Bu hususta ingiliz Askerî partisinin de tesiri olmuştur. Ben İzmir'e girişimizden üç gün sonra Ankara'ya vasıl olmuştum. fenn-i harbe mugayir bir plândır. diplomasi hareketi merkezi oldu. Dere ölü. İngiliz'ler çekildi. Maliye Vekili Hasan Fehmi de muhasebeciyi derhal azletmiş imiş. İngiltere yeniden bizimle harp eder» dediler. hâlâ unutmam. büyük bir zaferdir. Yusuf Kemal Hey'eti Vekile-de. Hey'et-i Vekile Hariciye Vekâleti idaresini muvakkaten bana verdi. işte bu esnadadır ki. Orda İngiliz kuvvetleri var. Bunlar başlarında Said Bey olarak evvelce Yunanın mandası altında Adapazarı taraflarında bir Çerkeş Devleti istemişlerdi.Kırıldılar. İngiliz Kumandanlığı. çekilirler» Aynı zamanda «Biz sizinle harbetmek istemiyoruz. Fakat toprağımızı işgal altında bırakamayız. bir müddet sonra Ankara'ya gelmişlerdi. bu da izzetinefs mes'elesi olur. İşgal sahasında ne kadar yerli Rum ve Ermeni varsa bunlar da Yunan'Iılar ile beraber kaçmışlar. Bununla bu talih itmam edilmiştir. Talihlerinin dönmesi Sakarya iledir. Şimdi önümüze İngiliz kuvvetleri çıktı. O. . Fransa'dan da bir harp gemisiyle Frenklen Buillon izmir'e çıkageldi. Yusuf Kemal. Ben mâni oldum. Çünkü teşekkül eden yeni kabine -ki yine Gürzon Hariciye Nâzın idi. Böyle birinin bir devletin Hariciye memurluğunda bulunması tehlikelidir. Fakat bu. Tahsin için de Çerkes'lik ettiğini. İngilizlerle harp pat264 laması hiç işimize gelmiyordu. Biz ise. Bu zafer. Hemen bu emirleri mahalline tebliğ ettim. büyük zararlar ika eder. Hele ilerde büyük makamlara gelirse. Çünkü faik kuvvetlerin gittikçe tazyik dairesini sıkıştıracağını görünce harbetmez. Derken kabineden düştü. «Gelmeyiniz! Vururuz. Lloyd George İngiltere'yi tekrar aleyhimize harp hareketine başlamak üzere sevketmek istemişti. Fakat öyle parlak bir netice vermiştir. Bizimkiler Bursa'ya da girdiler. Anadolu'yu.Binaenaleyh bir daha Hariciye memuriyetinde bulunmamak üzere azledilmiştir» diye yine kendi elimle yazdım. Sade silâh patlatmasınlar.Bir müddet sonra Yunan'lılaşıp biteceklerdi. at leşleri. İngiliz'ler behemehal Boğaz'ı ellerinde tutmak istiyorlar. ilk iş olarak dosyalarını getirttim. Mustafa Kemal de orda. evvelce zikrettiğim veçhile siciline yazıp azlettim. izmir şimdi. Bir kısım da Bursa üzerine çekilen Yunan kuvvetlerini takibe koyulmuş. Tanassur etmeğe başladılar . Binaenaleyh Türkiye ile dostluk taraftarıyım» demişti. Nice zaman oldu. Adapazarı civarından da 12 bin Abaza Yunan ordusuyla kaçtı.Türkiye ile harp yaptı. Bunlardan üç alay süvari yaptılar. Verilen karar: «Müfrezelerimiz ilerlesin. daha ziyade fırka mes'elesidir. Mustafa Kemal Hariciye Vekili Yusuf Kemal'i izmir'e çağırdı. Türk'ü tahkir ile ömür geçirdiğim. Bizimkiler izmir'e girdiler. Zeki için siciline: «Bu adam yalancı. fuhuş ve zevkten başka bir şey bilmeyen biridir. esir düştüler.Bu vak'a esnasında öyle korktuk ki. Sabri ve Tahsin Rüştünün azillerini icra etmemiş idi. Eğer o esnada iki Yunan taburu yetiş-meseymiş. Bu işi bitirince ordumuz sür'atle İzmir üzerine yürümüş. Bu sayede bütün Yunan ordusundan bir fırka kurtulmuştur. Bir cesaretle orayı da işgalden kurtararak işi bitirdik. Bunları sonra Yunan'Iılar garbî Trakya'ya serpme suretiyle iskân etmişlerdir. Bunlar Hey'et-i Vekile'de görüşüldü. Hakikaten Lloyd George'u düşüren Lord Gürzon'un manevrasıdır. Hey'et-i Vekile'nin azillerine karar verdiği Zeki. Kendi elimle Sabri'nin irtikâplarım yazıp azlettim. atılmış silâh ve cephane ile doldu. Hepsi azlolunmuş. Fransız Fevkalâde Komiseri general Pelle istanbul'dan izmir'e geldi. Sonra bana Lozan'da Lord Gürzon: «Lloyd George İngiltere'yi Türkiye ile yeniden harbe sokuyordu. Müşkilât başladı. İzmir'e girildi. Gürzon'un Türkiye ile harp istemediği de şüphesiz idi.

Yunan'dan bahseden bile yok. Yunan onlar için bu kadar kan.Fakat gayret yine beni bırakmadı. Terfih ile. Bu felâkete uğradık. Bir şey yapamadı ve diyemedi. Bunu da zikrediyorum. Bu hem de birkaç kademeyi atlatarak terfihtir. en mühim işleri Boğaz mes'elesiydi. . Paris'te işi budur. «Bu devlete hizmet de etmek doğru değildir. Halbuki bu adamın bu halini ben hikâye ederken. Bekir Sami'ye de Londra'da bir akşam bir kadın getirip odasına bırakıp gitmiştir. Bu kuvvet askerdi.. ben azlettim. Netice yalnız kendine düşman kazanmaktan ibarettir. Bu yine bir şey değil. O da gitti. Mu266 danya veya izmit'te bir mütareke yapılması için tarafeynin müzakere etmesini de teklif ettiler. Bunu zihnime iyice yerleştirdim. Bu adam pezevenklikte sabıkalıdır. öldürmek ile tehdid etti. Avrupalılar. Avrupalılar notalarında bizi sulh konferansına da davet ediyorlardı. fakat birgün Vasıf in da gözdelerinden birine kendi de fiil işlemiş. Rauf derhal Abazalık gayretiyle kaynamış olacak ki. oraya asker sokmamamızı istiyorlardı. Bu da tabii ingiltere'nin işi idi. Sen yaparsan bozarlar. Bize nota nota üstüne yağdırıyorlar. Nihayet«Peki. Kadından memuriyet aldı. Ne de bulmuş. Israr ediyor. işte Rauf açıktan Türk düşmanlığını himaye etmişti. azlinin kararını biliyor. Anladılar -sa. Siz tayin ettiriniz» dedi. Mustafa Kemal'in evlâdlığın-dan biri ile evlendirilmiş. Dinledi. mal. memuriyetsiz kalmış. Bir daha ortada gözükmedi. hem de terfian tayin ettiriyor. Hattâ Trakya'yı bile bize iade edeceklerini. oradan Paris'e müsteşar oldu. Bunu işitince dedim ki: «Aferin Vasıf a. Bu adam gözüpek biri olsaydı. Kızıp. yardım vermediler. öldürebilirdi. Türk Devletinin iyiliği ile ne alâkası var? Sonra işittik. dökmüş. Böyle bir adamı onun gibi bir adam sırf hususî hizmetleri için alıyor. Bu Yunanlılara büyük derstir. Neden sonra bana geldi. Metelik vermedik.» dedim. Sabri de beni vurmak. rezil olmuş. «Kim söyledi?» dedim. Hey'et-i Vekile'de Rauf da vardı. Yunan askerlerini oradan geri çekeceklerini söylüyor. Galiba Türk idi. Ecnebi unsurlar her tarafı tutmuş.Para. vaktiyle Nevres'i tevkif ettirmek için yaptığım teşebbüsleri Nevres haber almıştı. Tabii bunu ona söyleyen Hey'et-i Vekile azasından biri idi. Venizelos anlamıştır. biz Trakya'ya sekizbin kişilik bir jandarma kuvveti gönderdik. Yine geldi.»dedi. Yaptığınızı oradaki memurlar alâkadarlara söylüyorlar.. bilhassa ingiliz'ler telâşta.» dedi. kadından azlolundu.. Gönlümün dileği oluncaya kadar bırakmasın. Bir suretle savdım. Tam kendisine biçilmiş kaftan. Hergün ona kadın getirir. Biz Lozan'a gidince Hariciye Vekâleti işleri. Çünkü Lozan'da muahede bittikten sonra. beni vurur. memuriyete. Türk'ü tahkir eden bir çerkes azledilemez. Alâ. Hakikaten Zeki Prag'da Vasıf'a kadın ve çocuk bulmak hizmetinde pek dirayet göstermiş. «Hariciye Vekâletinde Memurin Müdürü söyledi. Bu hiç caiz olmayan bir şeydir.. Çünkü bu da bir derstir. Bu adam sonra Meş-het'ten irtikâbından dolayı Ankara'ya gelmiş. Ne yapacaksın bakalım?» dedim. Fakat. Anlaşılıyordu ki. Demek vazifenizi bihakkın ifa etmekle başınıza belâ alıyorsunuz. görün! Ben doğrusu bu tayini işitince me'yüs oldum. Bir şey yaptırmazlar. Feridun bir hami bulamamış. Orada Mudanya mütarekenamesi yapıldı. Yunanlılar şarkî Trakya'dan çekildi. Mustafa Kemal'e jurnal gönderdi. Zeki'yi azletmiş. Tahsin'i Meşhed'e konsolos tayin etmiştir. Bizi İzmir'e yolladılar. başkâtip olarak almış. sonra Londra'ya.Bu işin yürekler acısı fecî ve bu millete ders ve ibret bir sonu var. Siciline rağmen. «Siz azlettiniz. Vasıf Prag'a sefir giderken Zeki'yi bulup. iş bununla da kalmadı. Müzakereye mahal olarak Mudanya kabul edilip bizden İsmet Paşa. İşte bu da hükümetin hali. vekâleten Başvekil Rauf a havale edildi. IşteTürk evl265 âdı! Ecnebi unsurlar ne yapıyor. Vasıf duymuş. ancak Boğazlarda gayrî askerî bir mıntaka ihdasını. bıra-kıverdiler. açıkça demektir ki. Paris'te casus teşkilâtı yaptı. Tutundu. Derhal Başkâtipliğe Viyana'ya yollanmış. Çünkü faydası yok. Bil'akis böyle mükâfata lâyıktır. ismetle bana: «Bu Avrupalılar kötü insanlardır. Bu. Misali yok değildir. gitti..» demiştir. «Beni siz azletmişsiniz. Siciline de yazılmıştır. Vasıf kurttur. Su testisi su yolunda kırılır.» Bu da yeis verici şeydi. Şimdi bu kanlar hiç olmuştu. İngiliz'lerden ingiliz İşgal Kuvvetleri Kumandanı general Harington ile bir Fransız ve bir de İtalyan generali murahhas olarak Mudanya'da toplandılar. «Hayır» diyerek savmak istedim.

Padişah'tan sadaret mührünü alacak. Ne hiyanet!. burnu kafdağmdaydı ve yine o sayede Hariciye Vekilliği ediyordu... bunları hep Hükümetin.) kendisi de (S .. Bir taraftan da Tevfik Rüştü'yü teşvik ettim. kendin Franızcayı iyi bilmezsin. Yusuf Kemal'e «yaz!» demiş. Barıştık. Biz Yunan'ı memleketten attık. Gel barışalım» dedi. . Hele Refet'in askerle istanbul'a girmesi bunları titretmiş.. Bu adam da ne hayindir ve ne müthiş dolandırıcıdır. Fransızca yazamamış.. vekilleri.. O topları çalmıştınız. Kendisine askerî vazifesinin hitam bulduğunu. Dedim ki: «Senin bana azametin. Mahmut Muhtar Paşa da Çankırı meb'usu Ziya'yı Mustafa Sabri'ye yollamış. bu ne?.416) itiraf ediyor. kaçan kaçana olmuştur. ilerde tafsil edeceğim... aleyhinde Millet Meclisinde propaganda yapıyordum. Mustafa Sabri. Hürriyet ve Itilâfcıları istanbul'da telâşa düşürmüş. Eşi yoktur. Muahede kalacaktı. beni mahvettin. Saçma şeyler yapıyor. bu ne ibtibdâd? Burası senin çiftliğin mi? Tabii Hey'et-i Vekile kızdı. bizi istanbul'a sokmamağa karar vermiştir. Sersem adam. izmir'de general Pelle'ye bir nota yazmak lâzım gelmiş. Birgün o azametli Yusuf Kemal Meclis bahçesinde yanıma geldi: «Doktor. Ben Rusya'dan avdetimden beri... fakat içim iyi barışmadı.. Anadolu askerini istanbul'a sokmayacaklar. . hiçbir şey yoktu. bana çok yaptm.Jandarma dedik. küfretmiş. Hey'et267 i Vekile tarafından tebliğ edildi.. Hey'et-i Vekile'de de sırası geldikçe kendisine darbeyi vuruyordum. «Sana ben de yapabilir miymişim? Nasıl?. Bizimkiler vapur ile otuz top da gizlice göndermişler ise de bir İngiliz harp gemisi bu vapuru yakalayıp topları zaptetmiştir.) makamına koydu..diğerleri derhal hayatları kaygısına düşüp. aleyhinde imişler. oraya gidiyorsun. Ben olmasam Moskova'dan kaçıyordu. Asker toplayacaklar. Bunu (. îşte sade bu.... bu adamın dürüst olmadığım. İZMİR'DE Şurası da pek garip idi. yâni çiftliği gibi idare etmek hevesinde olduğunu gösterir. Bunu Fethi'den de işittim. İngiliz murahhası Rombolt bize «Hırsızsınız. Pişman oldun mu?» «Pişman oldum» dedi. Meclis'in haberi olmadan yapıyor... siyasî vazifesinin Hükümete ait olduğu. Yusuf: «Hem müthiş yaptın. Kendi kendine kararlar verip icra ediyor. Bilmem orası doğru mu? Fakat çok kişiden işittim.Zaten Meclis'te meb'uslar Yusuf Kemal'in Hariciye'deki idaresizliğini öğrenmiş... Benim bu kadar hizmetimi unutmuştu.. Bunlar olmamış gibi bir tavırda..» Dedim: «Pes mi?» Dedi: «Pes» «Bir daha bana azamet satmıyacaksın! Tövbe mi?» dedim.. Bu esnada Ali Kemal tevkif olunmuş. Hoca Mustafa Sabri. Bana yaptıklarının intikamım alıyordum. Sanki hükümet. idaresizliklerini söylüyor. «Tövbe» dedi. Mustafa Kemal'in nezdinde Yusuf Kemal'in işi b: misti. Demek artık Meclis'te. Böyle misâller çoktur. azamet satmıştır. O vakit istanbul'da Kolçak denilen bakayası pek çok Ak Rus var. artık yeter. Halkı da(. Tedbirsiz. istanbul'da türlü delilikler yapmış. Kâmil Paşa'nın torunu Fuad tdris'de bunlarla beraber. Ermenileri de silâhlandıracaklar. Bu ne tegallûp. yanına bir bilen memur alsana... Hele Lozan sulhûnden sonra bunu tamamiyle yaptı. Bu ne egoist adam. Kibirli ve azametli Refet bunu kendi şahsına yapılmış zannetmiş. izmir Zaferi. Bunlar da bizden korkmuş... bombalarla şimendiferi atacaklar. Moskova Muahedesini kendi dirayetine mal etmişti. nihayet Fethi yazmış. Ankara'ya gelmesi. Mustafa Kemal Trakya'ya geçecek kuvvete Refet'i kumandan tayin etmiş. şimdi demek Itilâ-fcılar Yunan'ın yerine geçiyorlar. Mustafa Kemal. Meclis. O da Yusuf Kemal'in aleyhinde müthiş uğraşıyordu.. Ben onları tepelerim» demiş.. Ali Kemal ve emsali bir içtima yapıp kuvve-i askeriyye ile bize karşı koyup. sadrazam olacak. Bu kuvvet ve Refet istanbul'da halk tarafından hiç misli görülmemiş tezahürat ile karşılandı. tehlikeyi görmüş. Sonra Lozan'da bu topları istedik.. Türkiye'yi keyfî gibi. Yusuf Kemal bunları öğrenmiş: nihayet bîzâr ve âciz kalınca. Ankara'ya gelince Mustafa Kemal'in hâlâ Yusuf Kemal'e küfrettiğini gördüm.. notalar yazıyor. Şimdi Meclis'te aleyhine hareket şiddetlendi. memurları.. Alçak.. Türkiye bir çiftliği mesabesinde oldu. Padişahı. «Beni Harbiye Nâzın yapsınlar. Mustafa Kemal kendi kendine izmir'de diplomatlık ediyor. meb'usları.. Kibri artmış. meb'uslara Yusuf Kemal'in yolsuzluklarını..» dedim.» diye hakaret etti. yaptıkların ne idi. Tevfik Rüştü'yü de aleyhime kışkırtıyorsun. Mustafa Kemal pek kızmış.

. Gazi canım Rıza Nur bu kadar arkadaşınız.Sen de gel!» dediydi. Herif bizi Hey'et-i Vekile'den atmıştır. Yunan cephesinde yukarıdaki teşkilât ve tertibat yapıldı. Meclis'te bir sırada oturuyor. Vapurda miralay bir asker doktor vardı. Mustafa Kemal Karabekir'e bir vazife vermedi. Ama iyi karşıladı. Bunlar rakiptir. devletin iyilik ve kötülüğüne dair benim hiçbir dahlim yoktur. Vaktiyle Kâzım Karabekir Şark'tan vazifesini bırakıp Ankara'ya gelmişti. Mezuniyetiniz zamanının hitamına muntazınm. hamamın namuslu gösterilmesi şeklindedir. Malımı bilirim. Yalnız meb'usum. Bu babta hiç malûmat yoktur. Lozan'da ve Hey'et-i Vekil'ede arkadaşlığımız zamanından daha sağlam ve samimidir. Otuz kişi kadardık. şahsi mevkiini düşünüyor. hayvanlık ve dalavere île ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Demek onun kuvvetini elinden almış. Gazi ve ben ısrar ettik. posa kalmış zan ve farzetmiştir.. Bu adam. içi dışı başka adamdır. Cumhuriyetin terakkisi ve vatanın dahilen ve haricen selâbet ve itilâsı. Mustafa Kemal Benim için ben Rıza Nur'u da korum. Karabekir meb'us. ilk zamanlarda kâh da Is-met'in. İsmet de ısrar etti.. Meselâ: «Sağlam ve samimidir» diyor. derhal beni kuşkulandırdı. huyu müthiştir. Mustafa Kemal bana: «Paşa'yı istikbâl edelim.) getirip kumandanlıktan kaldırarak sıfıra mı müncer etti. Methedince. Lâtife'nin hikâye ettiği şey. Ali Fuad ve emsalini koymamıştır. Herif millet işi değil. fuhuş ve vurgun. İsmet «olmaz. Lâtife boşandıktan sonra istanbul'a gelince. (*) Utanma. Cumhuriyet ilân edildiğim. Bilhassa gözlerinizden öperim kardeşim. başka vesile bulurdu. iki yıl sonra.devlet kurulmuş. Aldığım ve kaydettiğim haberler de sade meb'usluk sayesinde. yoksa Mustafa Kemal onu (. Methi ne kadar çoksa. Gazi. Not: Metin içinde geçen parantez içinde italik açıklama ve notlar tarafımızdan eklenmiştir. Hem de artık İsmet beni suyu emilmiş. Vapur inebolu'ya geldiği vakit. Bu iş de suya düşmüş. Salıâ açık. Daha diyecek var mı? Ama utanmaz. asma kesme. Demek Ali Kemal'i tevkif ettirmemiz keramet gibi olmuş. Buna en maddî. Ismet'in Başvekil olduğum söylediler. ettiği fenalık da o kadar çok olduğuna hükmetmek lâzımdır. İsmet olmaz dedi. Onlar evvelce İsmet'le başbaşa listeyi yapmışlardır. Onu getirmişler: «Sinop Meb'usu Muhterem Doktor Rıza Nur Beyefendi Hazretlerine. Onu onlar pek iyi bilirler. Doktor Rıza Nur gibi nâdir evlâd-ı vatanın istinadına müftakırdrr. bu kadar hizmet etti. Almasa idim de. Daima muhabbet ve müzaheretinize arz-ı ihtiyaç ederim. Artık. Mustafa Kemal'in ağzından. Benim mezuniyet almamdan da telgrafında istifade ediyor. Ne yapsın sonra şeref kazanırlar. artık zevk ve safa. kimse ile de ihtilât etmiyor. Bana dalsmet'ten şifre olmıyarak şu telgraf çekilmiş..) 269 Fakat mes'ele bu kadar değildir. hiç sesi çıkmıyor. iki saatlik mesafeye kadar gittik. Mektepte benden iki sınıf aşağı idi. zulüm dörtnala gidecek. derhal haremimi çağırtmıştır. en iyi delil bu. İsmet Mustafa Kemal'in reyine muhalif asla bir şey yapamaz. böyle en mühim kumandanları iş başına koyacak iken Karabekir. onunla çalışmam dedi. fenalık etmiştir ve edecektir. İsmet» Büyük medihli telgraf. Rıza Nur Bey'i yine listeye koydu. Bu işler benimle olmaz. Mustafa Kemal'in Cumhurreisi. Ona söylediği şeyler arasında şu davardır: «Hey'et-i Vekile intihap edilirken. İkisi de beni isteyemezlerdi.. entrikalarını örtmek için böyle şeyler de bol yapar. Bu kanaatim. Birçoğunu bir ingiliz vapuru Selânik'e götürmüş.. Bir şey de sızmadı. Karşıladık.. Zararı yok. ona da devam etmiyorum. ben onu idare ederim» dedi. bitirmiştir. Sonra yüzüne nasıl bakarız dedi... sen isteme demiştir. kendisi isteyip orasını bırakarak mı geldi..ingilizler vasıtasıyla Türkiye'den kaçmışlar. Ne adamdır? En mühim muharebeyi yapacak. büsbütün uzaktan ve kulaktan. Posayı attı. (AD. bir kısmını da Mısır'a. Bana dert yanmağa başladı: «Mustafa Kemal ve İsmet pek haris .. Yanıma geldi. favoritzm.. siz bana bırakın. 268 IKİNCÎ BÖLÜM CUMHURİYET DEVRİ Cumhuriyet devrinde milletin. oranın memurlarından geldiler. Çürük ve gayri samimidir. Daha iç yüzü vardır. Mühim işler yok zannediyorlar..

Düşün ki. Bulamamakla beraber. Çok üzüldü. Herkes diyor ki. Zaten evvelkisi bir anomali idi..» Cumhuriyet ilânı için Teşkilât-ı Esasiye Kanununun bazı maddelerini tâdil etmişlerdir. uğraştım. Cumhuriyet ilânını söylerken Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 488) sahi-fenin sonlarına doğru ne kibir ve azametle atıyor: «Yemek esnasında yarın cumhuriyet ilân edeceğiz. Oldu. Siz onlar gibi değilsiniz.) adamlardır... 22 teşrin tarihli bir mektuptan memnun olduğunu anlattım. ne kadar meşgulüm.. fakat yine bizim cumhuriyet. yine kendisini kuvvetlendirmeyi unutmamıştır. diğeri vermedi.. «Tesbit ettiğim program. Bahusus hiçbir mes'elede pamuk ipliği ve benim tedbir ile hareket niyetinde değilim. 1 İLK SOĞUKLUK i Ben de yine inebolu'dan Mustafa Kemal'e ve İsmet'e Cumhuriyet ve yeni mevkilerini tebrik eder birer telgraf çektim. Tâ çok yıllardan beri hayâlini kurduğum kütüphaneyi yapmağa teşebbüs ettim.. Görüştüğümüz zaman nokta-i nazarma göre bir suret-i hal buluruz (*) Namusla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı.. Bu akşam göstereceğim..» 1 Kanunî evvel sene 39 İsmet Bunlarla bu noktayı halletmek mümkün olmadı. böyle olacaktı. Sonunda «Adam bu da bir şey mi? Hangisi olursa olsun. Hanımefendi hazretlerine arz-ı tazimat ederim. Sihhatimiz iyidir. istirahat ettim. Beni ilk hangisi attı. bellerini kırdı ise. fakat herkesin ümidi sizdedir. Hey'et-i Vekile Reisi Başvekil unvanını almış.. teveccühünden galiba düşmüş olduğumu yazdım. Devletin Reisidir. Bu doktor görüşlü adammış. hâkimiyet milletindir diye haykınrken. Adnan Bey'den sordum. Birçok tereddütten sonra henüz almış olduğum İsmet'in bu telgrafını çıkarıp gösterdim. samimiyet gösteriyordu. Maahazâ. Gazi Mustafa Kemal İsmet'in mektubu: «Kardeşim Rıza Nur. Riayet ediyor. bize mahsus ve benim kadimdir diye nasıl övünüyor bilmem. Mektubunuzu aldım. Şimdi cumhuriyet de yapıp.». Telgrafınız hem Sinop'a ve hem istanbul'a gelmiş idi. devam etsin. Çünkü onların zaten ve tabiaten benimle olduklarına şüphe etmiyordum. 270 Gazi Paşa'ya mektubunu göstermiş idim. Bu suretle Hey'et-i Vekile kabine şekline ifrağ edilmiş. Okudu. bunları da yine o rezil edip yıkacaktır.. Gazi'nin tebrikime cevap vermediğini.» dedi.. Ben yağmurdan kaçarken doluya tutuldum. Bugün aldığım. «Karar vermek için bütün arkadaşları davete ihtiyaç görmedim. Türk Tarihi müsveddelerini aldım. İsmet Paşa hazretlerine olan mektubunuzu okudum.. Hakkı var. Sizi istemezler» dedi. Teehhür ederse mufassal yazacağım.. Bu tadilâtta. Övünmesinde berdevamdır. İsmet'ten de şu mektubu aldım: «İstanbul'da Sinop Meb'usu Rıza Nur Bey'e. bu hâkimiyeti. Reşid Bey için üzülme kardeşim. Onlar da çok sevinecekler.. işlerim pek çok. Derhal Mustafa Kemal'den şu telgrafı. Sıhhat ve afiyetinize daima duacıyım. Sinop'a geldik. Beni ihya ediyorsun. Milleti inim inim inleteceklerdir» dedi. devletin başına çöktüler.. «Bu doğrudur ama. Bu sıfatla Meclis'e ve Hey'et-i Vekileye . der'akap size bir telgraf çekti. Bu söze cevap vermedim. samimi değildir. İsmet derhal cevap verdi. Bu suretle Mustafa Kemal övündüğü ve kendi icadı olan Türk Süijeneral devletini rah-nedâr etmiş. verdiğim talimatı şimdi göreceksiniz».. İsmet'e bir mektup yazdım. Telgrafı arattı. Artık Meclis vekil intihap edemiyor.. Zaten ikisi birdir» dedim. Rıza Nur nasıl Ittihadcıların ve Itilâfcılarm foyalarını meydana koyup.Muhabbet ve istifsarınıza teşekkür ederim.. inebolu'dan tarafınızdan telgraf aldığımı hatırlamıyorum.. Nihayet istanbul'a döndüm. Halâ merak ediyorum. yazmak istediğim bir çok şeyleri yazmıyorum. Meclis'in kuvvetini azaltmış. Çok teşekkür ederim kardeşim. Ankara'ya geleceğini yazdığına göre. Şerefeddin Mağmumî için yazdığını da anlayamadım.. Devam etti: «Sizi elbet istemezler. Çok sevindim. Çünkü Mustafa Kemal son zamanlarda bana çok ısınmıştı.. tamamiyle hukuk-u esasiye kitaplarında mevcut Avrupa'daki devlet tarzına girmiştir. Gözlerinden öperim sevgili kardeşim.(. «Türkiye Reisicumhuru. Gözlerinden öperim.

Hamdullah Suphi ve Kemaleddin Sami'nin Sözleri hep müretteptir. Millet zavallı aç kamını düşünmekle meşgul. Gerek Kâzım Karabekir... Frenkler Hydre derler.. Fakat cevabı zayıf. ne (.. Devlet Reisi.. Fethi nasıl olsa yine ona yâr.. Şüphe yok ki...).... Sonra Nutkuna fırkadaki müzakeratı dercetmiş... Nâm odur. Her tarafta parlak tezahürat ile ilân-ı şâdümanî edildi» diyor. Buna «Türk Tarihi» demek lâzımdı. Nitekim Recep şekilden bahsediyor. ilh__Ben bu adama «Yedi başlı (. Vasıf.. Bu maddede Türkiye'yi «Türkiya» yazmıştır.. Çünkü tezahüratı yapan hükümettir. Fethi'yi büsbütün atmamış. Mustafa Kemal zaten şimdiye kadar müstebidâne idareye uğraşıyor. CUMHURİYETİN İLÂNI Meclis'de Cumhuriyet kabul. Raif ve arkadaşları bir taraftan. İsmet benden sordu. Hükümet ve Hey'et-i Vekile Reisi. Mitolojide böyle bir (. münderecatına da uymuyordu.. ahenk kanunu mucibince «Türkiye» dir. Bu onların fikirleridir.. Şimdi niye?.. Bilmem bu adam nedense herkesten çok Rauf la uğraşıyor ve onu bilhassa bu itham altına almağa savaşıyor. Bu tuhaf bir şey olur.ikinci kısmı doğrudur..). bunların adamlarının sözlerine göre Fethi kabinesi zayıflık ile itham edilmektedir. Onlara Mustafa (*) Ejderha ve hayvan anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı. Bunda da yerden göğe kadar hakkı vardı. iyi ad koyduğumu zannediyorum. hep o yola yürüyordu. Şimdi sade adı telâffuz ediliyor.. Mustafa Kemal bununla büyük bir inkılâp yaptığı Ekinde. Zalemenin işi böyledir. Müthiş tenkidler yapıyorlardı. Yine bu sahifelerde Rauf u padişahlık tarafdarı olmakla itham ediyor. Köprülüzâde Fuad da büyük bir cehalet yaparak neşrettiği kitapta «Türkiya» yazmıştır. Mustafa Kemal matbuatı Fethi vasıtasıyle kanun harici şiddetle susturamıyordu. Aynı zamanda ismet kabine teşkiline me'mur....) alenen yazıyor . Mustafa Kemal Reisicumhur intihap ediliyor.) adam!. ordaki Necati.. anlattım.. Çekilmesi sebebi de bu ve yerine kuvvetli kabine gelecekmiş... gerek Rauf ve gerek diğer bir takımları... Bir de bu müzakeredeki. saçma. Kâzım Karabekir..... Fethi de Millet Meclisi Riyasetine intihap olunmuş. Kendisini hâkem yapıp davet etmişler. Vekâletlerin kapılarına da aynı imlâda levhalar astılar. Kara cahilin biridir. Yunus Nadi. Şimdi tam yapmıştır. Nihayet bu bir mes'ele oldu. ..) vardır. Bunun birinci kısmı mahz-ı (.îstanbul gazeteleri diğer taraftan Cumhuriyetin ilânı tarzını tenkid ettiler.. Biz evvelce 12 Teşrinisani kararını izah ederken Raufun ne tahalûkle bu takrire imza attığını söyledik. Ne koca (. Bu iş de Mustafa Kemal'in istediği matbuatın ağzına kilit vurmak içindi. Bunda Allah'ın inayetinden bahsediyor (Sahife 495) Kedinin sirke içmesine şaşılır... Umum Türk'lere aittir..... Şekil dediği Cumhuriyettir. isticali mazur göstermeğe çalışıyor.. Adı «Türkiya Tarihi» Münderecatı Türkiye'ye ait değil. cumhuriyet benim padişahlığı ilga eden takririmle benim tarafımdan yapılmış demekti..Riyaset eder» cümlesini koymuştur. Malum. Edilince Mustafa Kemal bir nutuk söylüyor. Bu adam daima herşeyi pençesi altına sokmuştur. öğretme olmasa nerden bilecek. O vakit istanbul matbuatı gemi azıya almıştı.. Beş-on dakikada bir Teşkilât-ı Esasiye değiştirilebilir mi? Mustafa Kemal sonraki sahifelerde Cumhuriyet ilânı üzerine yapılan gazete tenkidlerine cevap vermeğe savaşmaktadır. tâ Erzurum ve Sivas'tan beri Mustafa Kemal'in tahakküm ve zulüm yaptığından ve yapacağından korkmuşlar ve bu korkuyu izhar et(*) Yalan ve utanma üc ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Raufun Padişah tarafdarlığı asla varid değildir..)» diyorum.. Anlatayım: Resmî kâğıtlara da böyle damgalar koydular.... ismetin (Sahife 493) sözleri benim kendisine dediğim «münhali kapatmak lâzımdır» sözümün izahıdır.. Recep. «Türkiye>: yazdılar. Sade Raufun endişesi Mustafa Kemal'in «Saltanat-ı ferdiye» kurmasıdır.. (. Nutukta «Bütün Millet Cumhuriyetin ilânına mesrur oldu. Halbuki. 271 Kemal öyle talimat vermiştir. Hadi böyle yalanları millî hareket zamanında vaziyet müsaid olmadığından yapardın. Fuad'ın kitabının adı. Eski arkadaşlık var..

Şu halde Padişahlık veya Cumhuriyet rejiminde fark yok.. Arada Ankara'ya gidiyorum.. mütereddi bir aileden kurtuluyoruz. Bu güne kadar bu devlete iyilik ve kötülükten ne yapıldı ise.. Rauf un gazetelerde aleyhdar beyanatı üzerine Mustafa Kemal Rauf u fırkadan atmak istedi. Mustafa Kemal doğru söylüyorsa. Haklıdır. Cumhuriyet aleyhinde ve Padişahlık lehmdedir. eski fikrinden dönmüş. Lütfi Fikri de işe karıştı. Raufun bu sözü saçmadır.. O da her şekilde aynen mevcuttur. Onu en muknî deliller.. Zaten fırkada ve hak huzurunda mağlûp olsa....Nitekim gördük.. Rauf. Kurtarmak istedim. şeref veya mes'uliyetim vardır. Yine Rauf: «Rauf.(. Fakat tam doğru değil.milletin saadetinin müemmen olacağına itimat etmiyor».. şu var ki. Mustafa Kemal bu fikre başlamış. Mevkiin. Değerli ve namuslu bir adamdır. Lütfi Fikri çok münakaşacı bir adamdı. Hiç olmazsa mevki. Dedim ki: «Bu sebep çok doğnuve çok mühim. CUMHURİYETİN ÎLÂN ŞEKLİ Gazeteler Cumhuriyet'in ilânı tarzı aleyhine. millet birbirini yer.... Bu da büyük 273 bir kârdır. Nice avanesi de var.... Harb-i Umumi esnasında Mısır'dan gelirken orada saklatıp bırakmağa mecbur olduğum bu tarihin Mısır. Mustafa Kemal'in Cumhuriyeti bunu te'min edemezdi. Çok defa cevap bulamıyor.. o makamın kuvvetlerini kamilen ve keyfemayeşâ kendileri kullamyorlardı. fakat çok ileri gidip... fırkadan kendin çık da kabadayılık sende kalsın. Aynı ihtiras yine oluyor.. ihtiras durmuş değildi. Demek Cumhuriyetten beri olan şeref veya mes'uliyetlerde asla hissem yoktur. hissem. nasılsa buda ağıza düşmüş idi. Hilâfeti müdâfaa ediyor.. madem ki iş bu hale geldi.. fakat Padişahlık iyidir. Nihayet sebebini izah etti: «Padişahlık kalkınca Reisicumhur olmak için ihtaras meydan alır. Gazeteler Hilâfetin ilga edilmemesi lüzumu hakkında harıl hani neşriyat yapıyorlar. Cumhuriyetin... Mustafa Kemal'i anlamıyor. illâ dediğim der.... ihtiras bu mevki için de olacak.. Silâh da onda. Ayrıldık.. bunun için nasihat ve hattâ tehdid ettim: «Lütfi Fikri! Çok rica ederim. hilâfet Makamının muhafzası lehine yazıp duruyorlar. Mustafa Kemal'in bile Nutkunda neşrettiği vesaik bunu isbat eder. Türk Tarihi'nin tab ve tashihlerini yapmak ve eksik kısımlarını ikmal etmekle meşgulüm.. Hiç olmazsa cahil.. bu fikirden vazgeç! Hiç olmazsa dilini tut! Sen Mustafa Kemal'i bilmiyorsun. onu kafeste kuş yapmış. deyip işin içinden çıkıyor. Ancak. Bu adam cidden akılsızdır. derhal silâha müracaat eder . ya oturmamışımdır. Fakat padişahlık buna mâni olmuyor ki. edemedi.. Tuttuğu yol. Vaziyeti bilmiyor. bir kaç gün kalıp haberler alıp dönüyorum.» Suna yine hakkı teslim etmemekle beraber tamamiyle sustu.. şeklin ne hükmü var? Mühim ve muzır olan ihtirastır. Bir gün Lütfi Fikrinin yazıhanesine gitmiştim... Bundan sonra sade meb'us olarak işleri yalandan görüyorum.. Cumhuriyet ilânından meb'usluğumun sonuna kadar üç-dört yıl zarfında Ankara'da cem'an yekûn üç-beş ay ya oturmuşumdur.. Hattâ kavga ettik. tevellüd imtiyazından kurtuluyor.. Benimle Cumhuriyet ve Padişahlık mes'elesi hakkında uzun bir münakaşa etti.. vesikalar. Ittihadcılar Padişahı bütün kuvvetinden tecrid etmiş. Hindistan gibi bir takım kısımlarını da getirtmeğe muvaffak oldum. Orada Ressam Asaf Muammer de vardı.. Mustafa Kemal ne (. fakat başvekillik ve vekillik için oluyordu. padişahcı olmuştur. bir gün kendisini mahve getirecek.... Cumhuriyet ilânı gününe kadar ben işlerde doğrudan doğruya methaldar idim.. Bir takım işlerin içyüzünü bilmiyorum. dünya görmüş insanlar gelebilir.Nitekim emsali var.. Demek ilzam olmuştu... Rauf da bir şey yok. Fakat çok şeyler meb'uslar arasında kulaktan kulağa dolaşıyor... Ben ekseriya istanbul'dayım. . Bir iki saat sürdü.).)drr. Fırka demek o demektir.. mantıklar ile ilzam etmek mümkün değildir. Bu hususta bir risale neşretmişti.. Bunları bilmeyecek ne var?...» işte bu doğru. Rauf da «Fırkadan çıkmam» dedi. Kendisini severim. iyisi mi...272 mislerdir ki.. ya söylemedim. Apaçık basit şeyler. İşte Ittihadcılar devrini seninle bir safta yaşadık.Sade bu sefer.. Bu müddet zarfında söz de on defa ya söyledim. bilmiyor. Hiç olmazsa Cumhuriyet makamına okumuş...... Meclisteki müzakerelere karıştığım alâkadar olduğum yoktu. O vakit bu ihtiras Padişahlık makamı için değil.. Vallahi seni imha eder» dedim.

Gazetedeki beyanatından bir takım fikirleri inkâr etmiş. namus.. Elimi tutmak iste. Baktım ihsan da o fikirdedir. Velid beni Cumhuriyetçi olduğuna dair şahid göstermiş. gayretli lttihadcı olup bana saldıran bu adam. ismet küplere bindi. Çok canım sıkıldı. 274 Meb'usan binasında içtima ediyor. Sade yüzüne bakıp yürüdüm. Ne kötü!. Hatırımda kalmayan bir şeyler söyledi. muhalif fırka yapmıyacağını söylüyor. Bil'akis Lozan'da yakından tanıyıp. Beni Tıbbiye'de muallimlikten atan. o vakit benim ayağıma ricaya gelmemeli idi.Mustafa Kemal Raufu tepelemek için Rauflaîsmet'i fırkada bir hususî içtima yaptırıp tutuşturdu... Lütfi Fikri'yi. şimdi el vermemek değil. Bu sefer kendi ilerledi. hekimce söyledim ki: O halde bununla kurtulur. Fakat bunlardan birisi hatırımda kalacak şeydi yanından çıkınca defterime kaydettim. Velid'i tevkif etmişler. Ismet'e bir mektup yazdım. perva. yoksa fikirlerinden dönüp fırkada kalacak mısın?» diye sormuş. Cevdet'i Velid'i grödüm. cürüm denecek bir şey olmadığını söyledim. Sonra da çıktı. Şimdi matbuatı imha için bunu vesile yaptılar .» dedi. içimden dedim ki: «iş müthiş. tsmet'e veda ettim. istanbul'a ve matbuata bir korku vermek lâzımdı... Teselli ettim. Bu esnada Tanin Ağahan'ın beyanatını neşretti. Yine Ismet'e bir mektup yazıp Lütfi Fikrinin affmı rica ettim. Raufun bu neşrolunan sözleri yavan. meb'us intihabım aleyhine çalışan. Cahid. Cahid'i. Ayol ben sana seni sevdiğimden elimi uzatmadım ki. Ama dindar olmak lâzımdır. adetâ kusur diler gibi. Ben çıkarken herkesin elini sıkıyordum.. Bunları neşrettiler. Halbuki o adam o kadar ihtiyarlamıştı ki. Gidip resmen müdafâa ettim. hunhar ve mahlukla ilgili altı kelime metinden çıkartıldı. ismet iyice dalına binmiş. O da fırkadan çıkmayacağını. Rauf yine hatâda. Velid diğer beyanatımdan memnun oldu. Her gidişimde bir çok ziyaretçiler vardı. Gidip tevkifhanede Lüt-fi'yi. beraet ettirin. Biraz bunda ifrâd eder. Kabul ettim.. BASIN HİZAYA GELİYOR. Umumî nezaket diye ve senin elini sıkmasam hakaret ve terbiyesizlik olur diyedir.. Tabii bir şey demedim. Af olup çıktı. Paşa hazretleri. bir kısım beraet etti. Lütfi Fikri hapse mahkûm oldu.. nevrasteniktir deyip. Orası muhalefet mahfeli .» Ne ise.. Bilmem neşrolunan zabıtnameye rotüş mü yapmış? Adeti böyledir. istanbul'a gideceğim.» MEMLEKETTE GENEL DURUM Şimdi istanbul'dayım. Dindardır. Kendisine sonra izah ettim. Okudum. işte bu tamamiyle oldu.. Bir başka fikrim yoktu. Ne hakaretti. Bu münakaşalarda ismet müthiş bir surette Raufu mağlûp etmiştir ve yine diğer cihetle Ismet'in Rauf a nisbetle çok yüksek olduğunu göstermiştir.Bir istiklâl Mahkemesi teşkil edip. Ben orda iken ihsan geldi: «Gidiyoruz. Cavit. Hem de belki bunlarla kurtulamaz diyerek..¦ di. yapar. illi. Topçu Ihsan'ın riyaseti altında istanbul'a gönderdiler. muhalif fırka da yaptı. ihsan! Hüseyin Cahid'i asıp bu işi bitirmeli!» dedi.. Ben bu esnada Ankara'dayım. Ama buna canı sıkılmış. ismet Rauf a: «Fırkadan çıkıp muhalif fırka yapacak mısın. Bu defa hatip gibi söz söylemiş. Buna da sıra geldi.. İsmet bana cevabında affını kabul ettiğini yazdı. Millet Meclisine affını verdiler. Hattâ. Lütfi'ye ettiğim nasihatlar boş değilmiş. asıl. Ahmed Cevdet'i. vicdan. Sebep: Ben son zamanda Sıhhiye Vekili iken Esad doktor ismail Besim Paşa ile beraber Ankara'da Vekâlete geldi. Bu darbe ile matbuata biraz sükûn geldi ise de bir müddet sonra tekrar başladılar. elimi uzattım.. Hülâsatan bu mektupta dedim ki: «Bunları bırakın. Benden birini Hamidiye Etfal Hastahânesine müdür tayin etmek-liğim için ısrar etmişti. Kızmış. Bunlar ekseriye Küçük Said'in damadı Nuri'nin evinde toplanıyorlardı. ne emirleriniz var. Mahkeme Fındıklı'daki Meclisi (*) Canavarlık. turşu gibi idi. Müzakere salonunu terketmiş. Yapmadım. elini çekti. Yine bu hapishanede de bir kaç defa zeyaret ettim. lttihadcılann enkazı vardı. Lütfi'yi mahkûm olunca mehterhaneye nakletmişlerdi. Topçuya bu işi hüsnü surette kapatmasını. sevdim. tsmet: «Bak. Birisinde göz hekimi Esad Paşa da geldi. ikisi arasında uzun münakaşalar olmuş. ismet şimdiye kadar iyi söz söyleyemiyordu.

. Parayı alın.. Orada amele gibi çalıştırıyor. Gizli duruyor... Ama ne fayda?!. Çok müteessir oldum. Üç-dört yıldır o saraylarda yerleşti. derhal lttihadcı oldu. Adamcağız. Bunu haber alınca. Birgün istanbul'da gazetede baktım. takriri verin!» demiş. 275 tsmet'le. Onun evinde yatıyor. Her yerde çiftlikler. Benim kanaatimce Hilâfet bilakis kuvvetlendirilecek. Keyifler içinde milleti (. îsmet'e olan telgrafındaki şu cümleler nazarı dikkatimi celbet-ti: «istanbul'da milletin boğazından kesilmiş paralarla yapılmış bir çok saraylar ve içindeki bir çok eşya.)la meşgul. Mustafa Kemal. benzin hep Vekâletten.deniz şeklinde havuz yapma (.. erkek ne varsa. hepsini âni bir surette toplayıp hudud haricine attılar. içinde kayıklar geziyor. Ankara'daki çiftliği cebren halkın elinden arazisini alarak yaptı.. Suyunu uzak bir gölden getirdi. imzayı basmışlar.. Ziraat Vekâletinin bütün traktörlerini Konya Ovasında halk için çalışırken. Mustafa Kemal gelmiş: «Bu yer benim.Sade lttihadcı döküntüsü var. Çiftliğin uzunluğu önünden geçen şimendiferle yarım saattir. O esnada Mustafa Kemal'le İsmet'te bir fikir vardı. Dereboyun-ca şimdiki cephaneliklere yakın bir yerde yerliden biri toprağında tuğla yapıyormuş. iki yerli hanedandan. Ankara'ya gittikçe ikisi de beni yemeğe çağırıyorlar. HÎLAFET MESELESİ Mustafa Kemal Hilâfet meselesini ve ilgasını nutkunda Sahife 511 den itibaren izah ediyor. Onlar razı olmamışlar. . Nuri Meşrutiyet İptidasında Ittihadcılara şiddetle aleyhtardı. Alişanzâdeler bizzat bana anlattılar. Felâket/Türkiye'yi suya bastırır».. Ittihadcıların kökünü kazımak lâzımdır. Her işin başı Cavit ile Kara Kemal'dir. Hanedandan kadın.. bunu söyleyen adam!. nâm ve nişanları kalmadı..olmuştu. Mustafa Kemal bir şey söylemeyip çekilmiş. Bu ölü bir sınıftır. Sonra da Karadeniz şeklinde ve daha büyük bir havuz yaptırdı.. binalar elde etti. Bu fecî bir şeydi. dedim ki: «Ya bu adam bir gün de aklına eser. Müthiş masraf oldu.. bahr-i muhitlerden biri şeklinde havuz yaptırmak isterse. Ankara'da o koca çiftlik gasplar ve milletin parası ile meydana geldi.. Ben de arada kendilerini ziyaret ediyorum. Yanımdaki (*) Soymakla ilgili bîr kelime metinden çıkartıldı. boyu 280 metredir. Mustafa Kemal ile münasebetimizde henüz dışa vurmuş bir fenalık yok. ismet.. Şair Yahya Kemal. Nuri'ye fena kızıyorlar....sen ne hakla tuğla yapıyorsun?» demiş. yağlı kuyruklar kapıp keyfine baktıydı.. Bu esnada Konya meb'usları traktörlerin alınmasına söylendiler. Amele. Vekâlete 20 bin lira nakliye masrafı yaptırarak çiftliğine getirdi. Şimdi bunu da mı? Bununla bir lokma ekmek yiyorum..» Şimdi bu fikri takip ediyor-lar. Bozok Salih gelip çiftliklerinin Gazi'ye satılmasını söylemiş. kızmış ve dönmüş: «Paşa. Bana bunu sarih bir surette çok defa ifade ettiler: «Aleyhimize hoca kitlesi var. Bunların kuvvetli teşkilâtı vardır. Hilâfeti ilga etmişler. Bunu bana Konya meb'usu Hoca Musa Kâzım yana yakıla anlattı. memur. modernize edilecek bir müessese idi. ilh. Ittihâdcılan imha ettik..Bun-dan pek korkulmaz. 276 adam gülmekten öldü. Paşa! derenin ortasındayım ve başkalarının bu kadar yerlerini parasız zaptettin. Bu adamda da. Gelip İsmete haber veriyor. ilh. Nuri'nin adamıdır.» Heygidi. Osmanlı Bankasına âzâ. Başta bunlar olarak Ittihadcılardan beş-on kişiyi imha etmek.) var. Bu içtima ve konuşmaları görüyor. Onların kuvvetini görünce. «Çiftliğiniz iki bin lira kıymetinde imiş. Birgün Salih tapu memuru ile gelmiş.. Razı olmamışlar.Buna vesile arıyorlar veya kendileri vesile yaratacaklar. Bunun için istida ile Ziraat vekâletinden bile elli bin lira aldı. yiyip içiyor. Ankara Ziraat Mektebinin talebe ve muallim hey'etini çiftliğine nakletti. O esnada Cavid'le canciğer olmuştu. parasını Bahriye Vekâleti bütçesinden tamirat-ı bahriyeye ait göstererek sarfettirmişlerdir. «Sonra mahvolursunuz!» demiş. ATATÜRK ORMAN ÇlFTLtĞI j Bu çiftlikte Marmara Havuzu adiyle ve o şekilde bir havuz yapmış. Ekmeğime dokunma bari!» demiş.. Mallarını da birisine mühlet vererek tasfiye ettiler.

. Tedrisatı tevhid de ediyorlar. Hind'li taburlar kurşunları havaya sıktılar. Biz Eskişehir'den İngiliz'leri tard ederken. bu tabii idi. işte Ittihadcıla-rın bu büyük adamı da. Bunların bizim iyi bir sulh yapmamıza (*) Fuhşiyat ve delilikle ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. dairevî ve iki oda kadar büyüklüğündedir. . Bil'ahare bu. Çok keder ettiler. Kabine tebeddül etti. Bir defa arazi onun değil.. ingiltere'yi lehimize imaleye çok çalıştılar. ne hakla kesersin? Zavallı Âlem-i İslâm başsız kaldı.. Bu iş bütün âlem-i islâm'a derin bir tesir yapmış. Bunu ben. cerci yobaz idi. Safsata. Bunları güya şer'an ispat etti... ne yapabilirler. Cezasıdır. Bu da ne mühim fayda idi. Halid'e. bu kadar seni kullandı.. daha ilk Ankara'da Hükümet teşkilinde söylemiştim. Hilâfetin aleyhine ve lüzumsuzluğuna dair söyledi. bunun farkına varıp. Mükemmel Müslüman görünürdü. Bu nokta âti için de çok mühimdir. Ne vahim bir hatâdır. Padişah ailesinin Türkiye'de ikameti bir kanunla men'edildi. Bize bir çok para yolladılar. Vekâlete «Toprak benimdir. Hilâfetin ilgası zamanında Hilâl-i Ahmer'e para toplamak için bir hey'et ile Hindistan'da idi. Recep bu araziyi Mustafa Kemal'den ikiyüzbin liraya hükümete satm aldı.. Mükemmel bir yobaz olduğu halde.» Seyyid Bey. işi eline aldı.» Dü¦ şündü. Seyyid'e dedim ki: «Zavallı! Bu kadar gayret ettin. Zaman gösterecek. Bilhassa Hilâfet sayesinde umum Müslümanlar bizi büyük bir muhabbetle seviyordu.. kendi zevk. Bu da benim Maarif Vekili iken yapmağa çalıştığım bir iştir ki. Bu manevî te'sir büyüktür. Fikir benimdir. Öldü. Mustafa Kemal bunları da kendi arazisi ad'etti. Halbuki Padişahlığın ilgasma âlem-i islâm hiçbir şey dememiştir. Montagü Mes'elesi meşhurdur.. Bana dert yandı: «Bize Hindistan'da çok hürmet ediyorlardı.. Şu Ittihadcılar da ne maskara şeylerdi. Zavallıya bu darbe ağır gelmişti. Rumlar ve emıeniler dükkânlarına bu sebeple «Istanbulî» yazarlar. Hilâfetin ilgasında en çok Seyyid Bey'i kullandı.. Nutkunda delili de Hind'lilcrin Harb-ı Umumî'de aleyhimize harbetmeleriymiş. Hem bütün Islâmlara ait bir başı ne vicdanla. Adana'da Bursa'da. dedi: «Çok haklısın.. Yalova'da ve her tarafta çiftlikler. Hele biz. Bir kipti zabit. portakallıklar. haneler hesapsız. Padişahtı.. Antalya meb'usu Hoca Rasih. izmir'de. Mustafa Kemal kabul etmişti. Bu adamlar esirdir. Ama işte.. sonra da hadi hadi dört bin lira etsin. Celâl Arif itiraz etmiş. Bu savaşlar. maddî de olurdu.) içinde. dini de böyle idi. Mussolini bilakis onu kuvvetlendirdi. Avrupa. onu ümid-siz bırakmıştır. Yağma. Hilâfetten hiçbir fayda yokmuş. Hele hür olsunlar da gör. Konuşuyorduk. kaçıp geldik» dedi. Ama bu kadar teceddüd etmiş. 277 muhakkak te'siri olmuştur. ! Halbuki Seyyid mükemmel bir yobaz ve bütün yobaz seciyyesine haiz dalkavuk biri idi. Hadi sen ol da yap?!. Onu kabineye almadı. Kime olsa hizmet eder. Mustafa Kemal'e göre. bilemedim. Süveyş'e taarruzumuzda Mısır topçusu bize kıyasıya ateş etti. Din ve devlet ayrılınca.. Çünkü Ittihadcı hadımlarından diye ondan şüphe ediyordu. Hilâfetin ilgasından on-onbeş gün sonra geldi. istifade etmeliyiz. Hemde aldatılmışlardır.. böyle âdi bir dalkavuk. Darülfünuna profesör oldu. Mısır'da Türk malına rağbet büyüktür. O milletin boğazından kesilerek yaptığını söylediği saraylarda.. Şeriatı. Hilâfetle beraber Şeri'ye Vekâletini de ilga ettiler. Vekâlet telâş etti. Milli hareket zamanında istasyon civarına Müdâfaa-i Milliye vekâleti cephane fabrikaları yapmıştı. Ya satın alın veya fabrikalarınızı kaldırın!» dedi.. lüzumuna göre her şeye âlet ederdi.bize de hakaret ettiler.Zavallı Abdulhamid. Hilâfetin ilgası telgrafı gelince Hindistanlılar perişan oldular. Millet Meclisindeki resmî beyanatımda da daima teknik bir tahsil ve terbiye diye bunu ileri sürmüşümdür.Mühim para toplanıyordu. mükâfat olarak kabineden attı. tacir bir millet olsak. Nihayet Recep'i Müdâfaa-i Milliye Vekili yaptı. Daha ne istiyorsun? !.. Ve bizi kayırdı.. Meb'uslukton istifa edip. Bu kadar da açık ve vazıhı görülmemiştir.. çalgı ve (.. Bizden öğrendiği şeyler. Arası az geçti. Yine lehimize çok yardımlar yaptılar. 34 yılda Yıldız'da ancak bir havuz yaptı ki. Papa'yı kaldırmıyor. Çaremiz kalmadı. bütün Müslüman memleketlerinde bizim malımız geçerdi.. Ankara'ya gelince. dilgir olmuştu.

mühim yerden haber aldım. Meclis'in dörtte üçü. Bunu böyle millî bir düşünce ile değil. bunsuz demokrasi ve cumhuriyet olamayacağını söyledim. isyanlar. Diyordum ki: «Bu bir zarurettir. Ona bina ve çiftlik olarak irâdlar da yaptım. benden faaliyet talep ediyorlardı.ATATÜRK İHTİLAFI Ben Sinop'ta kütüphaneyi çok emekle vücuda getirdim. O da söyleyeni sormuş. bunun pek lâzım olduğunu. Zaten Cumhuriyet de böyle olur. Bu sebeple tafsilâttan vazgeçiyorum. Meclis'e devam ediyorum.. Bir hâne tuttum.şad'a mabeyincilik eden ve şimdi Nis'te oturan Reşid Bey Paris'e gelmişti.. hem de sizin selâmetiniz için de bu lâzımdır. Bununla beraber hafif çapta itirazlardan da hali kalmayanlar da çok. Bilememiş. İşleri hep şahsîdir.. Bir Rus diplomatı demiş. kendisine el'an Hind Nizamı ayda beşyüz ingiliz Lirası maaş veriyor. Bir gün sabık halife Reşide demiş ki. her istediklerini körü körüne kabul etmemelerinden sinirleniyorlar. Necmeddin Molla daha ben Türkiye'de iken arada bana «Şu hilâfed ilga etmek için İngiliz'ler iki milyon ingiliz lirası verirlerdi ya» deyip dururdu.. Fakat söylenirse hafifler. Hilâfetin ilgası işinde Ankara'da bile yoktum. Sebebini bundan bir yıl evvel öğrendim: Sultan Re. Devlette artık işler fena gitmeğe başlamıştı. Cumhuriyetin yegâne direğidir. üste böyle bir de desinler. Meclis'te bazan fikir imbisatları olmaması mümkün değildir. görsün. Muhalifleri Hükümetten ted'ib hiç tedbir değildir .. patlar. İnsan içini dökünce sinirleri gevşer. ..müthiş istibdattır.. beni gördü. Çok para sarfettim. Korkmasa-lar... (*) Safsata ve düşünce ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. RIZA NUR .). Sonunda o da düşer. Devlet menfaati (. İki günde maskara ederler. Patlak vermedi.. Halbuki bence Hilâfeti ilga ettirmek. Eğer Meclis'in ağzına kilit vurulur. galiba hususî bir imâ ile söylüyormuş. Ne sıkıntılar çekmekteyim. gurbete çık. O vakit bihakkın düşerler. hâkimiyet-i şahsiyedir. Meclis'te bir muhalefet partisinin teşkiline mâni' olmamalarını. İstibdada doğru müthiş bir hareket görünüyordu. Meclis'te muhalif bir fırkanın olması. ingiliz'ler Lozan'da İsmet'le Rıza Nur'a hilâfeti ilga ettirmek için iki milyon altın vermişlerdir. Bu kütüphane hakkında ayrı bir kitap neşredeceğim. Aşikâr olarak Meclis'i mutî' bir alet haline getirmek lüzumunu söylüyorlar. Amele gibi çalıştım. Aman bu sahaya girilmesin. O vakit. onu ingiliz aleyhine sevketmek için mahsus söylemiştir. matbuatın dili kesilirse.. yine evvelki geçer. Meclis'te birçok arkadaşlar büsbütün çekildiğimden şikâyet ediyor. Müslümanların istinad direğini yıktırmak için İngiltere ve Papa milyonlar verirdi. Hem memleket... İş başka safhaya dökülür. refikamı alıp Ankara'ya gittim. gaflet değil....Bil' akis.» Baktım asla kulak vermiyorlar . Gaflet... İyi ders olur. 278 '•¦-' İsmet ve Mustafa Kemal'le aramız gittikçe soğuyor.. Ama içinde çok namuslu adamlar vardı. fakat henüz bir şey yok. Bu imbisat tazyik ile mukabele edilirse imbisat kuvveti artar. Sersem bu adam. Mustafa Kemal ve İsmet de Meclis'in kendilerine metbu' olmamasından. öteki fırkanın hükümetini korsunuz. bir emniyet supabıdır.. MUHALEFET FİKRİ Bu esnada bu iki adama hiç durmadım. Bir müddet Abdülmecid ile Nis'te sıkı temasta imiş.çek. fakat korku dağları bekliyor. içine dörtbin cild kitap koydum. Bir defa bu adamlar beni Hükümetten atmışlardır. işte kör talih buna derler. sırf kendi mevkii korkusuyla. Yazıktır. suikasdler olur. Ne aykırı mantık? Bu sözde Avrupa devletleri.. bilhassa ingiltere dahildir. Acaba ingiliz'ler onun aleyhinde olsalar Maharaca Hâlife'ye maaş verebilir mi? Hizmet et. mevsuk malûmattır. Mustafa Kemal İkinci Meclis'i istediği gibi intihap ettirmişti.Mustafa Kemal yine (.) yapıyor: «Hilâfetin bakası Tükkiye düşmanlarının oyunudur» diyor.Bir gün Mustafa Kemal'e «Size ne? Sizin mevkii-niz yüksektir.. onlara da verin. Ben Paris'te üç yıldır nasıl yaşıyorum gelsin. Mustafa Kemal bunu bâd-ı heva yaptı. Kendinizi fırkanın fevkinde tutun! Bir hükümet düşerse. ikinci Meclis'in ikinci yılı esnasında. derhal aşikâr surette muaraya başlayıp Mustafa Kemal'i ve Ismet'i devirecek.. çalmayıp memleketi terket. Rus diplomatı aşikâr ki. Olmaz hayâl! Ne adamdır şu?. Bunu men'ederseniz bu cumhuriyet değil. iş meşru'iyetten çıkar.

. (.. Hazin hazin âtiyi düşündüm. Meselâ Recep'i Dahiliye Vekili yaptı... Görüyordum. Babaları ölünce. Orda sefirlik değil. sırtında çarşıya getirir. yine selâmla çıkardı.)liğini eden Fikriye de Gazinin cinayetleri listesine girdi. Recep Zühdü'yü de... bu kadar (.. ' Çankaya'ya yakın bağları var.. fırka reisliğinden bile çekilmedi. Mantık böyle.. Sefirler böyle şeyle meşgul olmaz. Demek Şeref sokağındaki gibi «Merkez-i Umumî» teşkil etmişti.. Kardeşi Türkiye'de zeytinyağı fabrikaları açıyor. Bunu ya Mustafa Kemal. oluyor. İş sarpa sarmıştı.. Saffet.. Tamam. başka işi yok. vaktiyle bunu Talât da dediydi. Alman şirketleri Alman Hükümetine şikâyet ediyorlar.. Talât Almanya'ya kaçtıktan sonra «Çok hatâ ettim... İsmet köpürüyor.. kimse bu işi aramadı.. Demek çare yoktu. Verince de Meclis'in hey'et-i umumiyesinde kabul. Artık bu bahsi bir daha tekrarladım.. Geçti. Bu suretle fırka kararım veriyor.. Berlin sefirliğine de Kemaleddin Sami'yi tayin ettiler.. Adliye yeniden Fikriye'yi oraya getiren arabacıyı bulup. kardeşine askerî müteahhidlik yaptırıp..Tıktıkıyı keserler.. Recep. kapatıyorlar. Meselâ bir hamala müşir forması takıyor.» demiştir. Kardeşi İstanbul ve Berlin arasında mekik dokuyor.. Sinop'taki evlerini de .. Klik âzası ve Hükümet âzası hep derme çatma şeyler.. Vurdular. Dalkavuk. pencereye koşnA. Tıpkı Ittihadcıların sistemidir. Bir takım irtikâbından evrakı. Bu mühim bir skandaldir. Hattâ Yunkers Şirketi Kemaleddin'e yazdığı bir mektupta «Yakamızı bırak! »diye bağırmıştır... yerlilerden. fırka azasına zarurî idi.. Oturmazdı bile... gitti. Nuri'yi de meb'us yapmıştı. Adam yetişmesine mani' olduk.)du. Bir kadın sesi: «Aman beni vurdular. mahkeme.. Her ne suretle olursa olsun. NASIL BAKAN OLUNUR? Artık Mustafa Kemal'in yeni adamları (klik) arasında Millî Harekette hizmet etmiş hiçbir kimse yok. Nusret'i. Kemaleddin Sami orduda irtikâbı olan -ki. Fakat Lâtife böyle cinayete cesaret etsin zannetmem. satardı..» bu söz müthişti. Kemaleddin Sami de yerini buldu.Hapishane gardiyanı bir Arnavud'un oğludur. Bir gün de Kemaleddin adetâ hükümeti basar gibi.kavga ediyorlar. Bağırıp çağırıyor.... Şimdi devleti eline teslim edecek adam yok. Ruşen Eşref. Türkiye ile bir imtiyaz ve satış işi müzakere edebilirsiniz» diyor. Halbuki Eskişehir'e kumandan İsmet de kardeşi Kambur Rızu'ya müteahhidlik yaptırıyor. Bu adamlar fırkada «Gazi şöyle istiyor» deyip kötü şeyler yapıyorlardı. Değil böyle yapmak. Ali Hikmet Paşa açıktan önüne gelene söylüyor. Divan-ı Harbde... Recep Zühdü.» Demek Fikriye intihar etmedi. keza komşulardan tahkikat yapmıyor. Tuhafı şu ki. Murahhaslığı ben kabul etmeyince. Sesi biraz sonra kesildi. Demek klik teşkil ediyordu.. Kâzım Paşa'mn itibarı daha fazla idi. İşin fenaya gittiğine hükmetmemek için pek sersem olmak lâzımdı. Bu sefer Kemaleddin Sami. Eskiden bu adam bizim yanımıza geldiği vakit. Eski kaatil yaveri Salih'i de. Mustafa Kemal etrafına da Falih Rıfkı. Tabii yağlı kuyrukları İsmet kardeşine verdiriyor. Çirkin şey. Hemen Berlin'e sefir yapıp sürdüler. Cankurtaran yok mu?»diye feryâd ediyor. bu suretle para vuruyor. İşte demek defi lâzım gelenlerden biri daha.. Hey'et-i Vekile içtima halinde iken. Mustafa Kemal bunu da düşünmüyor. evet. Bizim hanımla iyi ahbablar. Eskişehir Ordu merkezi iken.» Buna cevabı şu oldu: «Muhalif bir fırkaya değil. hâlâ tacirlik yapıyor. Namuslu muhalifleri te-pelememeliydim. Vasıf. Konsolos.... Hakikaten de onlar Gazi'nin talimatını fırkaya yapıyorlardı. Bir defa da yakalanıyor. Necati. Dirayeti de ona göre.. Hizmet etmiş olanların hepsini attı. uşak mâkulesi. zorla içeri giriyor. askerce selâmla bekler. Anaları evlerinin bahçesine zerzevat eker... Diplomatik koli nâmıyle ticaret eşyası kaçırıyor. ya Lâtife (. Bir yüzbaşı idi. Bu 279 O « cc tii bici Mahallesinde bir komşumuz var.. Hükümet Dairesinde İsmet'e gidiyor.).. Hepsini de kendi yeniden yetiştiriyor. O hanım hikâye etti: Bir tabanca patladı. Alman fabrika ve şirketlerine «Ancak bana müracaat ederek. Ama sonu ne oldu?!... Kılıç Ali gibi adamları doldurmuştu. Yakup Kadri.. Buradan aralarında zıddiyet başlıyor.. Meclis'te bir muhalif sese tahammül edemem.

Mustafa Kemal askerleri Meclis'e doldurmuştu. Karabekir. Refet kabul etmeyip. Galiba askerlik vazifesinden azlettiler. bu mühim bir meseledir. Sonunda herhalde aranızda can pazarı olacak.. Bu numunedir. Biz gayrîmeşru' bir (*) Bir hayvan ve bir insan ismi metinden çıkartıldı. O kuvvetten başka bir şeyle gitmez. Bu suretle Cevat sonradan dönmüştür. Müzakereye iştirak ettirmedi. Cevat. Hiçbir şeyden haberim yoktu. ama nedir? Sonra anladık. Kıcırı bükme yapar. At göndereceği yok! Söylemiş. Onu göstererek diğerlerine de teklif etmiş. durdular. «Çerkezleri imha edeceğim» demiş. meşru' yol bilir mi? Silâha aynı silâhla mukabele edilir. Bunlar ordunun bariz sunaları idi. Zarurîdir. ' * Kemaleddin sefirliğinden evvel Sinop'a gelmiş. O esnada içimden şu geçti. Cafer Tayyar Paşalar da bu meyanda. 283 şey yapmıyalım. Ali Fuad ve Refet in meb'us kalmak üzere askerlikten istifaları okundu... Fahreddin. Fakat bunlar sersem. Sefarethane Türk toprağı demektir. Ne tedbirsizlik! Senin nene lâzım?!.. AH Hikmet.yazık size Almanlar! Bizden ibret alıp isyan edip bunları atamadınız» demiş. İsabet. cahil anlamına gelen dört kelime metinden çıkartıldı. Meclis binası sizin türbe-nizdir. Ne ise kıl kalmıştı. O. Başka yerde olsa Erkân-ı Harbiye Reisini parçalarlardı. Ahaliye damızlık at hediye edeceğini söylemiş. izmir Suikastında hapsolup çıktıktan sonra Ali Fuad'a bunu söyledim ve dedim ki: «Ayol madem ki mücadele engagedir. Kemaleddin çok akıllı şeymiş. askerlikte kalıp. Bu nutuk günlerce Fransız matbuatına sermaye oldu. Her işte olduğu gibi.. Cafer Tayyar. Yaman adamdır. Bununla elinde Meclis'de mühim bir kuvvet olacağım zannediyordu. Millî Hâkimiyete müthiş bir darbedir. bu kadmla da evlenerek yağlı (*) ftızevenk. Şu adamı meb'usluğu için de adam sanıp bütün eşrafa defalarca tavsiyelerde bulunmuştum. Nitekim göndermedi. Kaldı. Bunu şimdiden askerlikte kalıp. Kendi kendini rezil etti. Bir sefirin söylemeyeceği bir şey varsa o da budur. ama buna mani' olmuyorlar.) Fevzi'ye söylemiş. Canınızı kurtardınız». Üç adam Mustafa Kemal ile uyuşamıyorlar. usûl yoktur. Cevat Paşa iptida meb'usluktan çekilmedi. bil'akis askerlikten istifa ederek meb'usluğu tercih ettiler. kaatil. O. Bu suretle müthiş bir militarist idare hasıl olmuştu. orda nutuk vermiş: «Fransızlar zulmediyorlar. Ama Ankara'dan uzak durması İsmet'ce matluptur.fakirliğe numune olarak görmek lâzımdı. Ahali bunu bana sordular.. Vaadinden utanmak adeti yok. yapıversenize. Tıpkı prenstir. Bu aileye Türk toprağında oturmak kanunen yasaktır. Mustafa Kemal'de hak. meb'us sıfatıyla dolaşmış. işte bu akıbete düştünüz. etmişti. Bir aralık Ren tarafma gitmiş. Bu adamı siz bu kadar vakittir yine tanımadınız. Nihayet Mustafa Kemal bunlardan korkmağa başlamış. Bu gayet vahim bir işti: Ordu bir meb'usu Meclis'e girmekten men'ediyor. O da sefarethanede. hepsini siyasî sahadan kovmuş. sırf askerlikte bırakmak potilitikasını tercih etmiş. iptida muti' (. Yazık. Onları da bu müzakere esnasında Meclisten dışarı çıkardı. Baktım. hem de utanmadan nutkuna dercetti. ordular elinizde. Böyle adam artık sefirlikte duramazdı.. 282 kuyruğa konmuştur. işi ordu ile bitirsenize» Dedi ki: «Ne bilelim. Mustafa Kemal'in adamıdır. casus.. Şu adamlar kendi ayaklarıyla mezara geliyorlar. İzzettin. Karısının eski kocası olan Abdülhamid'in oğlundan bir kızı var. Birgün Meclis'te Kâzım Karabekir. Hattâ Halit Paşa mebus yapılmaması için benim yammda Mustafa Kemal'e çok ric.. Tabii uyuşamazlar. Bunlardan başka sefirlik işini de iyi yapamadı. Ali Fuad. derhal istifa etmiş. çekildi. Mcb'uslukta kolayca ve mutlaka mağlûp olursunuz.. Bu kanunu bu efendilerimiz yaptılar. Buna rağmen onu da yapmıştı. Bunlara teklif etmiş. Bunu da yine Erkân-ı Harbiye Reisi vasıtasıyla yaptı. Arnavutları kim imha etsin bilmem. Ve Kemaleddin.. Sonra Mustafa Kemal'in Ankara'da icbarı ile. (bir isim) bunu hem yaptı. Şükrü Nail'le. Mustafa Kemal bu mes'eleyi kemafissabık ve bir miktar kendine göre . Bunlar hem meb'us hem de orduda Ordu Müfettişliği gibi vazifeler yapıyorlardı. Dedim: «Gördünüz. Dediğim olmuştur. Bu işi usulü dairesinde Meclis'de görelim dedik».. bilmem ne yaptı.

(Sahife 506) Hem de buna komplo diyor. Necati'ye vekâlet bulmak için bu Vekâleti lüzumsuz olarak İsmet ihdas etmişti...» Mustafa Kemal ne (. birden yüzbinlerce adam gelecek... imdi Nutukta bu Vekâletin ilgasını tavsiye ettiğini söyliye-rek bu hatâsını dirayetine delil haline koyuyor. Bunlar böyledir. Çünkü.. Rumların bıraktığı evlerin çoğu. Ali Fuad. Paraya lüzum olacak. Fethi'ye İsmet ve Hükûmel aleyhinde uzun şikâyetlerde bulundu. Dosyalar da oraya devredildi.. yüzüne bulaştırmıştı. Bu kadar aşikâr yalanı herkes söyleyemez. Çocuk gibi bir adamdır. Kendisine söylemiştim: «Yazıktır bu masrafa» demiştim de. Geldanîler harekette idi. tefsir ve tağlit ve hattâ uydurma (.. Bu üç adam (Karabekir. Beni dahi müteessir etti.) yok. iskânı Sıhhiye'den aldılar. sonra millet işi. Bu adamı kendi sevketmiştir. bilhassa izmir'de şu bu tarafından yağma (*) Yalan... Meğerse Nutka göre istifayı Rauf geri aldırmış imiş. Mes'eleyi biliyorum: O mübadele ile gelen muhacirlerin perişan halinden pek müteessir idi. Bîçâre bu sual yüzünden meb'usluktan da oldu. Necati ve Gazi dahi vardır. Esad Hoca bunları bana acı acı anlattı. ağzına. Bu mes'ele esnasında bu istifasını geri aldı. iskân Sıhhiye Vekâletinde idi. Demek efendisinin yıkılmak üzere olduğunu hissediyor. Bu (. Hattâ bir kere anlatırken ağladı bile. Peki.. Tahsisatı vermek için... Bunu Hey'et-i Vekile kabul edememiş ben de deruhte etmemiştim. Böyle (. bütün vasıtaları hareket ettirebilmek için askerlere ve valilere emir verebilmek selâhiyetini istemiştim. Bunun Geldânî işi ile komplosu ne?. Bütün Meclis aleyhinde meb'uslar birbirlerine şikâyetler ediyor. Ben de neme lâzım sual yapacağım dedim. iktidarsızlığını gösterdi. Fakat işleri alt-üst etti. mademki Necati böyle halt . Değer mi? Evvelâ mevki entrikası.. ESAT HOCA MESELESİ Elcezire hududumuz açık idi. Hemen dönerler. Felâketti.. sürgün yarına atılacak.. 284 edildi. İsmet Başvekâlete geçti. Fethi de Gazi'ye söyleyeceğini vaad etti. Ve Fethi'ye Gazi'ye gidip anlatmasını ve memleketi kurtarmasını bile söyledi. Ah. Ben de bu fikre iştirak ettim. izmir havalisinde bunların perişanlığını gözüyle görmüştü. Nutkunda Mustafa Kemal bunları hep bu komplo ile alâkadar gösteriyor. Mustafa Kemal (Sahife 518) iskân işlerinin bozukluklarını seyahatinde gördüğünü ve bu Vekâletin ilgasını söylediğini söylüyor.. iskân için bir vekâlet yapıp. bunu ihdas eden sizsiniz. Hattâ bu hususta şiir bile yazmıştı.Tuhaf oldu.. Esad Hoca... Beni çok severdi.. O tarafta asayiş yoktu. Necati işi. içi temiz safderun dost bir adamdır. Bizim devletin hali malûm... Hattâ birgün Meclis'de benim yanımda Hamdullah Suphi bile. Ancak ben bu işi deruhte etmek için lüzumu kadar para istemiş ve paranın evvelden elime teslim edilmesini. Refet evvelce meb'usluktan istifa etmişti. Hocayı sok.. Ben Vekil iken Fethi kabinesi zamanında bir proje de hazırlamış.. sonra da bu yüzden turfa ve perişan ettir.)cılar içinde İsmet. iskân işlerinin pek fenalığından bana şikâyetler ediyordu. Bu büyük bir fırsattı. Acıdır...) bir tiranî altına girdik.te'vil. Peki ama.. komplo böyle mi olur? O askerlikte kalıp yapılırdı.)!. Zaten o da kızıyor ve pek şikâyet ediyordu. Nasturîler. Hey'et-i Vekileye vermiştim. Mühim mes'uliyet. Gelen muhacir açıkta kaldı. Muhacirler aç kalıp ölecek. Kendi de eskiden Rumeli'nden gelen muhacir olduğundan bu işle alâkadar oluyordu. Halbuki Vasıflar ve Necatiler grubundan ve İsmet'in pehlivanlarından idi. Fethi bu işi benim yapmamı teklif etmişti. Necati'yi iskân vekili yapmışlardı.. Bu çocuk oyuncağı mı? Niye yaptınız? O vakit buna ne lüzum olduğunu da söyledik idi... Bana «istizah yap!»dedi... Anlıyamadık.. «Bunları Gazi'ye anlattım... Yavuz adam..) ile zikr ve tasvir ediyor. Refet) dirayet gösterip bu işi beceremediler. Kabul edilmişti. Bu esnada Meclis'te de meb'us Hoca Esat isyan hakkında bir sual yaptı. Bana okudu. Ve ilâve etti. Hem de hiç (. katil ve haya ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Hamdullah Suphi şimdi böyle söylüyor. iriliyoruz. bunu Sıhhiye vekâletinden almışlar.

Baktım.. Buna pek kızmıştım. Tulumbacı takımları tabancalarını takmışlar. Hele Sinop'ta Çakıroğlu'na muhacir yerleştirmişler. yıkılmış. Sual istizaha kalbolunca dayanamadım. eğer o anda rey toplansaydı muhakkak Hükümete ademi itimad verilmişti. Galiba bini geçiyordu. hemen söz aldım. Hattâ Esad Hoca'yı istizaha teşviki de bunu gösterir. Erkân-ı Harbiyeye ait idi. Kabahat onda değil. Mustafa Kemal harcadı. Onu sırf bir kabadayı. Ve bir tarafta durdular. tabancalarının bellerindeki kayışını bir. Pek cahil adamdır. Topçu ihsan. Recep gibileri de söz aldılar. Bir çok şeyleri izah ve iskân Vekiline ve Hükümete şiddetle hücum ettim. köyleri sönmüş. Heye(*) Yağma ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Feci. Meclis Esad Hocanın beyanatından o kadar müteessir olduki. Yine eski nakarat.yiyor. zeki. Necati. Koridorda muhalif meb'uslara çatıyorlar. şu idi: «Bataklık mahalle her ne bahasına olursa olsun. Ve belki görmemişlerdir diye. Arasıra kalkıp geziniyorlar. hukuk tahsil etmiş bir gençti. Hatipleri birer birer söz aldılar.» Çünkü Çerkeş ve Abaza muhacirlerin bataklıklar kenarına iskân edilen kısımları. anlamaz. Tabancaları görünüyor. Vasıf. Sonra Tasviri Efkâr'da gördüm. hallerini anlattılardı. Refet aleyhinde ateş püskürdüler. Mustafa Kemal derhal tertibat almış. Sarkan tabancalar gıcırdıyor. icabında komitecilik eder diye oraya koyanlardadır. Harb-ı Umumi'de teessüs etmiş. Yüreğim yandı. Meselâ Vâsıf ve Necati benim yetimleri öldürdüğümü ve kör ettiğimi söyledi. Çünkü iş çıkarıp onlara darbe vuracakmış demek. muhacirler perişan ve mahvolmuştur. Halbuki benim yaptığım ve iskân Vekâletine devredilen proje ve nizamnameye bir madde koymuştum ki. Baktım gözleri şaşı olmuş.. Tabii her yerde her yıl telefat . koridorda avazı çıktığı kadar bağırıyor: «Yapmayın! Yapmayın! Siz bu Sarıoğlan'ı bilmez misiniz? Kızarsa bütün Türkiye'yi ateşe yakar» diyor. Darüleytamlar. zorla yine Çakıroğlu'na. kavga çıkarmak istiyorlar.daha ziyade Rauf. bir tarafa. Müthiş bir yekûn. Sarioğlan dediği Mustafa Kemal. Yazık!. Bunu söylemek için pek namussuz olmalıydı.. Birgün bunların hesabını görmelidir. oralarda şimdi yalnız mezarlıklar bir nişane olarak kalmıştır. Tebrik etti ve: «Biz seni artık sönmüş zannediyorduk. diğer paşa ve kumandanların da meb'usluktan istifaları bunu takip etmişti. Ali Fuad ve Refet'in askerlikten istifaları Meclis'te okunurken. bir kısmı da Sinop'a kaçmış. Birçokları bana geldiler. Aleyhimize türlü yalan ve tezvirler söylediler.. Muhalifti. iş fena. birincilerinki lüzumsuz. Okundu. Sade martavalcı idi. zavallı. muhacir iskân edilmeyecektir. ertesi günü Meclis'e geldi. Ali Saip (Urfa) gibi tulumbacı takımı oturmuş. yine on yıl evvelki Rıza Nur» dedi. suali otoma-tikman istizaha tebdil etti. bir diğer tarafa çekiyorlar. Benden sonra Yusuf Kemal de Hükümeti hukukî şekiller ile tenkid etti.. na-tuk. ceketlerinin eteğinden. Hele mübadele işini Lozan'da ben yaptığımdan ve bu hususta pek çok zahmet ve emeğim geçmiş olduğundan alâka ve teessürüm fazla olmuştur.. Bu kadar yalan söylenir mi? diye hayret ettim. muhacirlerin bir kısmı ölmüş. ikincilerin Meclis'te okunması doğru. Necati bu maddeyi ka'le almayıp muhacirleri sıtma ile kırdırıyordu. Yunus Nadi.Nutkum bittiği vakit. 285 cana goldi. Başkasının da değilmiş. O gün bunlardan biri Raif Hoca (Erzurum) ya da koridorda tabanca çektiydi. âcizdir. Bu yekûn doğru imiş. Yok. izmir'de asılan Abidin.. yâni mezara yolluyor!. Kâzım Karabekir. Salih. Hattâ benim öldürdüğüm çocukların adedini de söyledi. kamilen Ölmüş. Demek fena gazapta. ]'¦ İşler kötü Ağalar bakmışlar ki. Ben de bir ay evvel Sinop'ta muhacirlerin perişan halini görmüştüm.. Birçokları söylediler. Bunlardan bir kaçını da ben Sinop köylerinde görmüştüm. fakat benim cinayetim değil.. Bizim aleyhimize. Locasında oturdu. Bunlar onun hatipleri. Meclis sarsıldı. yanına geldi. Çok müteessir olmuştum.. Gazi tertibi. Herkes görüyor. Hemde üste ocaktan caba olarak Hükümet bunları iskân yerinden kaçıyorlar diye. dışarı çıktım. Kürsüden indim. alçaklıklar olmuş. kıçlarından gözükmek üzere sarkıtmışlar. Elimi sıktı. Sağ tarafa ön sıraya Kılıç Ali. Tehdid müthiş. Darüley-tamların te'sisinden son güne kadar olan vefat yekûnu imiş. perişan. icraatında da cesur. Zavallı Abidin iyi. Çünkü orası bataklık. Niye onu tekrar sonra birçok vekâletlere vekil yaptın? Bu vekâlette fecî hırsızlıklar.

» Dedi ki: «İsmet çok aşağı şeydir. Mahmud Esad. uyuz almış yürümüştü. Tertibi yapan ve şimdi boğuşmayı seyreden bu izaha keyiflenmiş.. Zaten onları ilk hatta yerleştirmişler. Kılıç Ali de bir düziye. yâni Vasıf a verdiği rapor. Ve hiç sadette olmadığı halde «Reisicumhur'a veto da. Vazifeleri bu ve tehdid.. Ben bir aralık. Bocalıyor. isviçre'de tahsilini bitiremeden Anadolu'ya gelmiştir. Hem de hâli de öyle..» dedi. Tütün sulanırsa yaprakları lahana yaprağı gibi olur. Artık söz söylemesin diye rica ediyor. Hem de bunları söylerken ne ka(•) Bir isim metinden çıkartıldı. Geldi: «Beni Gazi sana yolladı. fesih hakkı da verilmelidir. söyletmiyor. Rauf bu işte de kabiliyetsizlik gösterdi. Salih ise yerinden bana kudurmuş gibi söyleniyor. gülleler başımızın üstünden geçiyor» diyebildim. Oranın meb'usu ise. Mes'elenin ruhu sadece bu imiş. fenalıkların başı. Tabii haklı ve pek münasip idi. Hükümetin fenalığı üzerine dertleşiyorduk. gürültü. Sefaleti müthiş tasvir ediyor.. hakikatler nedir ve şu Millet Meclisinde ne haltlar edilir. Hükümet yanaşmadı. istizahın teşmilini istemiyor.olur. sendeliyor. Zavallı muhacirlere acıyıp. fakat rica tarzında ve nazikâne bana «Rıza Nur Bey. Mahmud Esat bu istizahta kürsüye çıktı. yanaşmak fikrinde. birazda onlar için söyleniyorduk. surda izah etsin. kapak vuruyor. Gittikçe iş bizi ve istizahı bıraktı. Tulumbacı takımı söz vermiyor. Halbuki bunlar muhalif idi. fırtınada ya tornistan ediyor. Mütekabil bombardıman başladı.Tabii muhacirler öyle sulak yere iskân edilmiştir. Benimle bu esnalarda. Hattâ bir aralık kürsüye çıktım. O esnada Kayseri meb'usu Ahmet bana gizlice bir rapor sundu. Bu sebeple meb'uslar kendisini seviyordu. Kaşar oluyordu. tehdid.» Lâkırdı söyletmediler ki. asıl habis (bir isim). fakat Mustafa Kemal'e de turfa olmuştu. iki hasım ordu var imiş. zaar ki güldü.» dedi. Meclis. Çocuklar açlıktan. Meğerse iş başka imiş. Vekil olmak istiyor.Körlüğe gelince: Bu çocuklarda ilk trahomu bulup ayrı bir hastahâneye tecrid ve bir doktor tayin eden benim. Çocuk dedim. 287 . Bu rapor vaktiyle benim te'sis ettiğim Kayseri Darüleytamı-nın müdürünün Vekâlete. Diğer arkadaşlara da Rıza Nur bizim arkadaşımızdır. Çini nasıl yapılır bilir mi. Türlü safsatalar söyledi. Bu adam zayıftır. vaktiyle Teşkilât-ı Esasiye Kanununun müakeresinde Reisicumhura «Veto» hakkı ve Meclis'in feshi hakkı verilmesi aleyhinde çok güzel sözler söylemiş. Sırf Rauf ve Karabekir'lere tevcih edilmiş bir şekil aldı. Nitekim iş ortaya döküldü. Halbuki Vasıfın vekâleti zamanında Darüleytamlarm hali müthişti. Turfalık yemeğini kusuyordu... ama söyletmiyorlar ki. Demek Gazi'ye dalkavukluk etmek. Bunları herif hep benim hesabıma geçirmiş. tütün ziraatı bilmiyor. kürsüye çıkmağa fırsat bulabildim. Tütün sulak yer ister . küfrediyor.. biz de ikisi arasında imişiz. biz Lozan'da iken. Ben yine söz söyleyeceğim. Bunu kendi bilmeyecek adam değil. Kel. Vekillikten düşmek ağır gelmiş. Bu sözü üzerine soğudum. Söyleme!» diyor. Buna itiraz ediyor» diye beni techil etti. hastalıktan ölüyordu. Hükümeti müdâfaa etti.. Ali Saip beni severdi. halis bir Tulumbacı koğuşu olmuştu. Bu mes'elede Mahmud Esat.. Bu da Hükümetin kabahatini itiraf etmesi demekti. Diyecektim ki: «Recep Bey Kütahya meb'usudur. Meclislikten çıkmış. Ferudun Fikri mes'elenin «Anket parlamenter» ile hallini teklif etti. Kapak vurma. Tütün ziraatını da bilmiyor. Bataklığa muhacir yerleş-286 turnenin fena olmadığını ispat için «Sinop'ta tütün çıkar. fakat Gazi'ye fena diyemem. imkân yok. Meğerse bütün bu tertip bunun içinmiş. Bunu celsede okuyacaktım.. Çünkü. Ah. yâni istizahtan evvel. Bu da cevap istiyordu. Daha ne hücum edecekler?. bağırıyor.. başı küçüktür. Mustafa Kemal'in de locasından güldüğünü gördüm. Şunu söyledim: «Bizim bir şeyden haberimiz yok. vazgeç!. Haris çocuk. Pek edepsizlik yapıyorlar. ona hücum etmeyiniz diye tembih etti.. Sen de bu fikirden vazgeç!» Bu çocuğu bir derece severdim. lâkırdıyı boğazımda bıraktılar.. Sıkıda. ya kendini baştan vuruyor. Birgün ona demiştim ki: «ismet ve Mustafa Kemal de hepsi fena. ilh. Recep de kürsüye çıktı. Saraçoğlu da Hükümet lehine işe karıştılar.

. Hükûmetciler.. memleketin rejimi. Bu istazahta Recep çok uzun lâf söyledi. Bunun acısını çıkaracak. onu da doğrayacaklar. Bundan sonra. Meclis'in havası yıldırım dolu idi. «Ben tükürdüğünü yalayanları sevmem» dedim. dalkavuk. Bunları çok zamandan beri intişar etmiş eserlerimde yazmışımdır. Bu. iki türlü kör kılıç.. Şöyle demişti: «Veto. Kasten öyle diyorlardı. Şu adamlar daha düne kadar alenen Arnavutlukları ile övünürler. Müfessirinî kuramdandır!. Her gören de anlar. fakat verilir de... yine aynı kürsüde ve az zaman evvel bunların şiddetle aleyhinde söyleyen biri idi. sefirliğini... dağda bilfiil harp meydanı değil. Mustafa Kemal'in hatipleri (Ekseriyetle vekil) bizim hükümette sorduklarımıza hiç cevap vermediler. benim eski bir Türkçü olduğumu ispata kâfidir. Demek namusluca bir müzakerede değildik. Hem kim yapıyor? Maatteessüf. Aleyhimde şunu söyledi: «Yanyalılan Arnavut yapıyor. Bu iştirakleri milliyetperver olarak Büyük Millet Meclisi devrinde ona hizmet ve faaliyet sahaları gösterilmesine mani telâkki edilmemişti. Fakat bu kadar da saçma ve mugalâta az görmüştüm.dar olsa kekeledi. . Hükümet Meclis'i istizaha çekti» dedi. Bir daha münasebette bulunmadığım gibi. Aferin. Ben ilk sözlerimde Pendik taraflarına Yanya'lıların yerleştirildiğini. fesih hakkı verilmez. Almazsanız. Büyük Millet Meclisini hakiki bir hayret ve dehşet istilâ etti. tam izahtı. cumhuriyet mevzuu bahistir» dediler. Şunu da söyleyeyim. samandan adam. her Türk'ün kalbinde ebedî ve elîm bir hicran yaşatan o büyük felâket hâdisesinde müfrit milliyetperver Rıza Nur Bey'in Arnavut âsileri ile beraber Türk'ler aleyhinde faaliyette bulunduğunu bilmiyorduk. sahrada. Hep güldük!. Cevap verecek yerde başka meselelerle bizi ithama çalıştılar. Mustafa Abdülhalik evvelce söylediğim gibi.. Mustafa Kemal bunu dercetmiş. şu satırları ilâve etmiştir: «Filhakika Rıza Nur Bey'in siyasî hayatta bir çok mücadelâta iştirak ettiği malûm idi. Koridorda bana geldi: «Sözlerinizi geri alın.. kendileri bil'âkis Arnavutları isyana teşvik ediyordu. bu istizahtan sonra. aleyhinize söyleyeceğim» dedi. Demek dalkavuk mevkii harisi..» ARNAVUT İSYANI Ben Türkiye'yi terkedip Paris'e çekilmesem. Bu hırs için denaet yapmak kabiliyetinde. Alâmeleinnas. altı senedir müteassıp bir milliyetçi olmuştur. mukabil taarruz yapıyorlardı. bu adamdan artık tamamiyle soğudum. Burda evvelâ cevap vermek lâzım. Böyle bir cürmümeşhut halindeki bir Arnavut. Şiddetle muhalefet etmiştim. Söz söyletmediler. Fakat burası..» Mustafa Kemal nutkunda. izah ediyor. selâm da vermedim. o kadar işi azıttılar ki. bu Meclis'in Hükümetten istizahı değil. Türk'lük için silâhla mücadele ederken.. Bunlardan biri de Türk Tarihi ki. Hakikatte hiç de cumhuriyet aleyhine kimse yoktu. Hattâ «Böyle adamların kafası ezilir» de dedi. Yavuz hırsız ev sahibini bastırır. Çıktı. Bunları açıkça söyleyen Yunus Nadi.» Demek ki. Bir kanlı sahne kokusu idi. Çünkü. bunları söylerken vicdanı muazzepti. (Sahife 536) altına da yine böyle bir adamın sözünden istifadeye yeltenmiş. Bu. Meclis'te Kars meb'usu Vehbi güzel bir şey söyledi: «Canım. Ben o Yanyalı dedikleri adam. Buna en iyi cevap izmir Valiliğinde onun orada bir Arnavutluk yapmak teşebbüsünü söylemektir. Demek bu noktayı ele alıp muhalifleri hiyaneti vataniye ile itham edecekler. İzmir'e Arnavutları dolduruyordu. resmî muhaberatla sabit idi. müthiş bir sözdür. tamamiyle Tulumbacı ağzı takınmıştı. Bu cümleyi bir kaç kere tekrar etti. daha sonra verecekleri Maarif Vekilliğim kabul etsem. öyle mücrim bir arkadaşım ki. yalancı. Herkese korku geldi. RIZA NUR'UN TÜRKÇÜLÜĞÜ ] Ben altı yıldır Türkçü değilim..... Daha evvel değildi. Meclis aleyhlerinde hüküm verse. E. orada yine rumca konuşulduğunu söyledimdi...... utanıyordu. Buna ıttıla hasıl olunca. Sade bu. O yok. 288 Söyleyemedim. vücuda gelmesi onbeş yıllık bir iştir. Müdâfaa edcek yerde. Hali. Herkes bunu hissediyordu. aleyhime bu sözleri almış bil'âkis kelimesinden sonra da bir«Türklük aleyhine» kelimesi ilâve etmiş. Şu adamların yaptığına namussuzluk ve edepsizlik derler. Fakat Türk'lerin Rumelinden çıkarılması gibi. nihayet her şeyi bıraktılar: «iskân değil. Abdülhalik'inruhu olmuş. Unutmam. Birisinde şaşırdı.

Bu içtimada Mustafa Kemal bizzat ispatı vücud etmişti. Hem Arnavutluk isyanının Rumeli'nin elimizden gitmesiyle hiç bir alâkası yok. Öyle ise. Buna rağmen bana millî hizmet verilmiş. «Hizmetlerde kullandım» diyor. bir değil. Felek ne tersine dönmüş!.. Milleti kurtarsaydım. Nitekim Meşrûtiyetten beri Arnavutlar Ittihadcılara birçok isyanlar yaptılar.. Keski o vakit ki gibi. Umumî ve alenî ve askerî bir içtima yaptılar.. bu devletin teb'ası idi.. âsiler lehinde bulundular.. bu istizahtan evvel Lozan'da «Hürriyet ve itilâf gibi bizim de birgün içyüzümüzü yazarsın» demişti. Bugün de bununla iftihar ederim.).. işte bu adam her şeyde böyledir. Hükümet aleyhinde. Dahası var. Amavut'la(*) Sahtekârlık manasına gelen bir kelime ve bir isim metinden çıkartıldı.... Sonra yine Enver'in Moskova'da bana dediği ve benim de Ankara'ya avdetimde aynen Mustafa Kemal'e tebliğ ettiğim ve âlemin de bildiği gibi Mustafa Kemal daima orduyu siyasete sokmağa. Asıl hıyanet budur.. Hattâ ismet de okumuş.Balkan Harbi Arnavutluk isyanının bitip. Adi casusluk etmiştir. Bu isyan Ittihadcı Hükümetin yolsuzluğuna karşı olmuş.. mum söndürmeci olsaydım. muvaffak olup onu devirseydim. genç olsaydım da. devletin muahedeler gibi en mühim işleri bana havale edildi. hem ben Arnavutları. Bunu ben «Hürriyet ve itilâfın içyüzü» adındaki eserimde bizzat yazmıştım.. isyan ettirmeğe çalışmıştır. Niye edildi? Buna bir de ben Sıhhiye Vekâletini kabul etmeyince. Arnavut'lar Türk aleyhine . Demek Mustafa Kemal de Arnavutlarla teşriki mesai etti. ikiyüz yıldır Sinop'lu. Hem bunu o vakit yaptığı gibi. hizmet vermek haltını nasıl yaptın. (bir isim)'m babası malûm değil. Bu halde bunları nasıl söylüyorsun?!. Mustafa Kemal'in bana Sinop'a çektiği telgrafa bakan şaşar kalır. Harb-i Umumî akıbeti Ittihadcıları izâle için benim gayretlerimin ne kadar yolunda olduğunu ve benim ne kadar Türkçü ve vatanperver bulunduğumu göstermiştir. Esasen Rumelini elimizden gideren Balkan Harbidir .. her şeyin hal-i tabiisine avdetinden nice zaman sonra olmuştur. ne babadan kanma hiç bir damla başka unsur kanı karışmamış bir Türk'üm. Hem de sonunda komployu arkadaşlarım yakmak için Enver'e haber vermiştir. Bana büyük şereftir. külah kapmak için. asla Türklüğe karşı yapılmamıştır. Bu ne mugalâta?!. Devletin mühim işlerinde bulundum. Belki de bu sözleri ile siyasî mazimi. Rumeli'ni düşmanlar alsın diye isyan ettirmedim ki. bir çok ve çok zamandan beri geliyordu. peki niye kullanmış?. ben bu isyanı körükledim. Zalim bir hükümeti devirmek için yaptım ve muvaffak oldum. ismet ona bunları söylemiştir ya. ne anadan. Hem de canımı dişime alarak. Bunları bilmeyen mi var? Sade Mustafa Kemal bilmiyormuş?!. Demek Türk Milleti için çalışmışım... Enver Paşa'nın dediği gibi hazırdır. hayatımı lekeli göstermek istiyor. itiraf ediyorsun ki. Hadi kendi okumamış. Selanik'te de Galip Paşa ile Mustafa Kemal Halaskarlara dahil oldular.. O vakit ve sonra kimse de bunları Türklük aleyhine dememişti. Neticeten o da benim gibi Türklük aleyhine hareket etmiştir ve Rumelinin elimizden gitmesine sebep olmuştur. ailesi malûm. Bu mümkün mü? Bunu yanındaki bir Arnavut bile sarahaten söyleyemiyor da. Mustafa Kemal ne Abdülhalik'in sözünden bahseder ne de bu satırları ilâve ederdi. Bu hakikati ben on sene evvelinden beri görmüş ve bir düziye söylemiş ve yazmıştım ve yine o vakit Arnavut'lar ecnebi değildi ki. Ben ki. Zaten her böyle vak'ada o. 289 rm isyanı bu Hükümete karşı. mazimde leke ve hizmete mâni' bir şey yoktur. sadece bunu mu bilmiyordu? Ne (. Bu eser mütâreke iptidasında neşredilmişti. Hakkım Ittihadcıların memleketi Harb-ı Umumî sonunda ne hale soktukları ile sabittir.mürtekip.. istanbul'da da halaskarları yaptık. Benim Arnavutları isyan ettirdiğimi o vakte kadar bilmiyormuş?!.. Yazdığı gibi birçok mücadelelere karıştığımı biliyordu. Ittihadcılarm Dahiliye Nâzın Hacı Adil'i yaptığı teskin seyahatinde az kaldı öldürüyorlardı. Kendi de okumuştu. Selânikli biri. Ben birçok mücadelâta iştirak etmişim. Amavudun sözünden bir «Türk aleyhine» sözü ilâve ederek söylüyor. Evvelden bildiğine şüphe mi var? Nitekim Tanin gazetesinde Arnavutluk isyanı zamanında Hüseyin Cahid dahi benim Arnavut âsilerle olan bir telgrafımı ele geçirip neşreylemişti.... daha vahim Harb-ı Umumî gibi bir tehlike zamanında da yapmıştır. Demek ki. Bu eseri herkes okudu. O isyanla ben ne kadar haklıymışım. şimdi de eskilerden daha kanlı zalim ve pek namussuz olan Mustafa Kemal aleyhine milleti isyan ettirseydim. Ben Türk aleyhinde hareket edeyim!. Alem de bilir ki... diyelim. Şimdi bunu Mustafa Kemal uyduruyor..

.. İsmet bunu resmî nutkunda da söyledi: «Bu vatanın mukadderatını kime inanabiliriz? Hükümeti kimseye vcıemeyiz. Bu nedir ki.. Onun ruhunu.. Meclis artık bir çocuk oyuncağı olmuştu. devleti Allah onlar için vücuda getirmiştir.. Vali. Mustafa Kemal yüksele yüksele bu koğuşun damına çıkarılmıştır.. Bu hali tamamiyle klik... Demek bu kadar kanlar ve emekler boşa gitmiş. bir tulumbacı koğuşu yapmış. Cumhuriyet duman olup uçmuştur.... Dedim ki: «Bu kadar gayret.. şirket... Susmadılar. Neron suratı vardı. öyle ise (*) Üç isim metinden çıkartıldı. Bu satırları okuduğum vakit önce kızdım. Bu mu onun milliyetperverliği?!. Vaziyeti...) meşguldür.... millî müesseselerini. . Bu sebeple bu devletin Cumhuriyet ve teşrii hayatında bu hâdise pek mühimdir. hem de ağlamaya hakkın yok diyor. her şeye tevessül ediyordu... «Zalim hükümet istemeyiz. Dedi ki: Sevinscne.. milletin hayatıdır. Vah zavallı millet!» dedim. (bir isim)'m yüzünde Cumhuriyet ve Hâkimiyet-i Milliye maskesi içinde. Hakimiyeti Milliye.. bana müfrit milliyetperver diyor.. Maalesef bu nokta bizim siyasî hayatımızda mühim bir noktadır.. Kendisi Türk (. (. Tasviriefkâr ve emsali gazeteler istizahı ve Meclis'in bu halini tasvir ettiler.. Sonra düşündüm. demek kurtulmadık.. dilini. Bu iş de böyle kapandı. Gaflet edip söylemiştir.). Hani Türk'ün dinine. demek daha kara bir istibdada girmişiz. Sıkılmadan nasıl söyledi bilmem. yazısını âdetini.. bırak ağlayalım. bir çiftlik gibi onlara vermiştir... Bizde mevkı-i iktidarda bulunanlar. Bir şey de demiyordu. folkloruna.. her şeye.yapmak. Yükselttik eledik. Ne ise... demek yüksele yüksele ancak bir tulumbacı koğuşu yapmışız. istiklâl istemediler.... kuvveti kalmamıştı. tegallûp. Artık bu ad meşhur oldu..» Mcb'uslar... doğrudur.Bundan bahsettim. Cahid bizlere ne kadar vatan hâini dediydi.. Hem de bu öyle zalim ki.. mimarî âbideleri olan camilerinin ihya ve muhafazasına dair henüz ne yaptı? Soruyorum. Kurtulduk dedik. Şurası da var: Isyân başlarından Yakovalı Rıza Abdülhamid'i tahtına çıkarmak istiyordu.» Bu cümle pek çırçıplaktır... Gördün mü?» dedi. aramış.Iftihar ederim. zalim bir canavar milletin tepesine çökmüştür.. fikrimden şunlar geçti: «Demek (bir isim) bir cumhuriyetle Hükümet yapmamış. Bu kadar da mı insafm yok?!. Ittihadcılar çekilsin» dediler. düğüm noktasıdır. (bir isim)'in bir tulumbacı koğuşu yapması içinmiş. Adnan yanıma geldi: «E.. Bunlar harstır bir milletin. Ve Ittihadcılar devrilince dağılıp evlerine gittiler. Ancak Cahid bunu Ittihadcılar zamanında da deseydi..padişahlığı attık dedik. Hiçbir hükmü. demek ondört milyon Türk'ün içinde ikisinden başka vatanperver. Millî Hareket zamanında benim Türkçülük icraatımdan pek sıkılıyordu.. Bu söze göre.... Gazeteler Meclis'len daha cesur çıktılar. ne dersin?. Abdülha-nıid Selânik'de Alâtinî Köşkünde hapis idi. ağzından öpmek lâzımdı. ne doğru. taramış. Hattâ. Bunlar Abdülhamid'in tüfekçileri yerine geçtiler.kıyam etmediler. an'anesini her şeyini (... Meb'usları susturuyordu.. Istibdad rejimi. Tanin bir nüshasında şöyle diyordu: «Vatan düşüncesiyle hareket etmek yalnız mevkii iktidardaki zâtlara mı.. bunu bulabilmiş. Demek aleyhine ithamlar yapmak islemiş.. Salih ve Kılıç Ali takımına «silâhşörler» adım koydular. Tabiidir ki.... Bunun için işgal ettiği Üsküp'ten Selânik'e iniyordu. karanlık oda. kendileri millete hizmet eder. Daha kanlı.. Yanlış değildi.. Bugün kendisi Türk'ün dinini... milleti baştan aşağı. itimat reyi ile bu istizah bitti.. Yoksa bu en saklanacak vahim bir suçtur. gayreti. İşte Anadolu Hükümetinde hürriyete ilk büyük darbe bu istizahtır. Tanin. yalana.. zeki kimse yoktur. derhal zannediyorlar ki. emek. oligarşi sistemi idi. hırsım ve her şeyini izah eder.. sonra güldüm.. Vatan. Bunu da men'eden ben idim. Teşekkür ederim ki..» Düşündüm.. Muhalifleri vatan hainidir. Milletin sözünü boğazına tıkamak için. Bari dövüyorsun.. Birgün Paris'te Fethi ile konuşuyorduk. edebiyatına. Sade hüneri. dövülen ağlar. hem dövüyor. İçim sızladı. âlim. Calıid'le beraber lttihadcılar da böyle idi.» Dedi: «işimiz dumandır. istizahta olanları iyice gördük. tahakküm. mintarafıllâh inhisar şeklinde balışo-lunur bir fazilettir?» Ne doğnı.. iblis. tezvire. tehdide. inhisariye.

askerî rüesa yüzündendir» bu da mahz-ı hakikat. hiyanet. istanbul'da Nafia Nezaretinde itrikâbı dolayısıyle kovulmuştu. Hükümet adını değiştirmek faydasızdır. sarhoş diyen biri artık beni müdâfaa edemezdi. Bilhassa «Canım ben sizden bir şey istemiyorum. bu idi. Zavallı aç Türk Milletinin parasından ihsanlar. yâni vatanı başka ellere emanet edememek samimi değildir. Cahid demek bunları pek iyi bilir. Cahid'in şu sözleri isbat ediyor ki. Şimdi beni müdâfaa menfaatına. Bir hükûrndar-ı mutlak gibi. Şimdi. Mustafa Kemal ailesine hıdremat-ı vataniye tertibinden bol maaş bağlattı ve nakten toptan külliyetli bir para ile verdirdi. Derken beni de müdâfaa etti. yalnız susar değil. «Irsî hükümdar yerine.¦. cıvık. demek para ve mevki için millete hıyanet etmiştir. Fakat Selânikli ve Mustafa Kemal'in akrabası imiş.. Harb-ı Umumî akıbetine devleti uğratmasaydı ne büyük hizmet etmiş olurdu. Kumandanları ve ihtilâl yapmış şefleri asla bu mevkiye getirmek değil. bu da pek doğru. temasına göredir. politikaya bile sokmamalıdır. Bu zihniyetin ve militarizmin milletler için ne belâ olduğunu çok yerde ve bu eserde de söyledim. ¦. eskiden men-faatma hizmet etmedim. Yine Cahid «Cumhuriyet.. Yine Cumhuriyette de ittihatçılar zamanındaki gibi muhalefet. Demek bu adam hiç samimi değildir. 291 millet «ört ki ölem» desin. keyif ve hevesinden başka bir kanun tanımaz» diyor. Tedavisi lâzım. Demek haris. sırf mevkiyi bırakmamak için böyle bahane. Cumhuriyet nâmı altında.. mevki:i iktidara geçenler vatana yalnız kendilerini (iki üç kişi) sadık bilip. Mes'ele iştedir» diyor ki. Ne diye Ittihadcılar zamanında bilmemiş.Halbuki biz muhalifler bunları Ittihadcılar zamanında bin kere söylemiş ve yazmıştık. diğer bütün milleti hain sanıyorlar.. Fakat idrak sahiplerine meçhul değildir ki. Cahid'in şu söyledikleri tamamiyle mevcuttur. . Türk ve Türkiye'yi düşünmez. O gece Çankaya'da toplanıp mükemmel içtiler. Bir mektupla «Böyle bir fikrimiz ve buna . para peşinde samimiyetsiz biridir. pek güzel anlarmış. «Yine O. Sanki hizmet-i vataniyesi için bu tertipten maaş?!. işte... Zorunuz ne? Beni niye böyle memleketten uzaklaştırmağa çalışıyorsun?» dedim... vesile bulurlar.. Müdâfaası güzeldir. Yine mürtecilik bunların elinde silâh yapıldı. ismetle aramız tamamiyle açılmıştı. ¦..*-. Bakalım ne olacak!.. zaten Amavut-tur. Of. Bu pek manalı idi ve tayinimin ruhu da benden hizmet değil. Fakat bunu yapmamalı idi. Mahmud Esad bile derhal mükâfaatını gördü. Bugünlere kadar bütün hücumunu on beş yıldır. bu zihniyet. Üsküdar Gaz Şirketinin gizli hesap defterinde bunun aidatı olduğunu bilirim. Bu adam Selânik'lidir. işte vaziyet bu.. Cahid vatanperver değildir. Ne güzel ifade etmiş!. Ben istanbul'da iken bir mektupla bana Londra sefirliğini teklif etti. gayesine muvafıktır. hükûmferma olması.¦: :. Menfaatine uygun olunca susar. Mektubum ağırca idi. Nitekim isviçre'de istibdâd ve diktatörlüğe mâni olmak çin generallik bile lağvedilmiştir. hükûmet-i mutla-kaların. Mevkiye geçenler. işte Mustafa Kemal.. ismet buna pek kızmış. zorla riyaset-i cumhura çıkmış bir mütegallibe... Cahid görür anlar bir adamdır. binbir yalanla onları müdafaa eder. kardeşi oğluna para verdirmedim. Ben de bir mektupla red ettim. Bildiği halde arkadaşlarını men'etmemiş.. Daha nice vahimleri olacak.vak'aya. Bu bizde müthiş bir dimağ hastalığıdır. keyfemâyeşâ idare-i hükümet eder. reisicumhur adını taşıyan bir müstebit. muhalif vatan haini oldu. hep bana tevcih eden. Anadolu'da Millî Hareket zamanında yoktu. Değersiz biri idi. (*) Bİr isim metinden çıkartıldı. Ve yine bu sözler isbat eder ki. Cahid bu esnada böyle çok güzel şeyler yazdı. Yine O. Biraz sonra biraz düzeldi. Neden bizden olsun öğrenmemiş?! Bilip de arkadaşlarını yola getirip de. Zem-mi de methi de zamana. daha dün bana yalan yere. istizah sebebiyle. kendisinin menfaat veya zararına. Adliye Vekilliği ile çerağ buyruldu. anlamamış. peki!. Ittihadcılar zamanında gördüğüne şüphe yok. 292 SÜLEYMAN SIRRI Nafıa Vekili Süleyman Sırrı öldü. Avaneye mükâfatlar verildi. Zaten meb'us ve vekil yapan da odur. Sulhtan sonra geldi. istizah bitince pek sevinmişler. eh. ediyor. favoritizmler de yolunda. Avane bu vaziyetten keyf içinde. sarhoş dedi. Yahut mahsus mevkide kalmak için böyle diyorlar.

bayağı bir adamdır. hem de bir nevi irtikâp ve yolsuzluk olduğundan vekiller sesini çıkaramaz. Mütareke bidayetinde direkler arasında bir manifa-turacanın yanında ayda on lira maaşla bir işçi idi. ihsan. Elhamdülillah bizim vekilliğimiz zamanında bunlar yoktu. taahhüt. imtiyaz. Kötüleri. Tamamiyle Avrupa tarzında. onları bu suretle medyun ve kendine boynu bükük kılar. «Kütüphane yapı(*) Bir isim metinden çıkartıldı. Fethi'nin kabinesinde Diyarbekir'li Fevzi de Nafıa Vekili oldu. ismet Paşa'ya hastalığı bahane edilerek istifa ettirildi. kaloriferci. \ İNÖNÜ'NÜN KÖŞKÜ I ismet istanbul'a Heybeliada'ya. Meclis'in bir hükümet düşürmesine tahammül edebilir mi? O müstebit kendi düşürmeli. İsmet Eskişehir'de kumandan olunca onu oraya aldı. İsmet sağır. irtikâp ve emsali ayıpları ve bunlara dair kendi elinde vesikalar olanları işbaşına kor. Lâtife Hanım da artık haremimi aramıyor. Bunda biraz yanlışlık olsa gerek. Şimdi bu paraları nerden bulduğunu düşünmek tabii hatıra ilk gelen şeydir. Hem nimet hakkı. Bu aile mütereddi bir ailedir. iki tane ayak hizmetinde uşak. istizah onun kötü idaresi ve vaziyetini çırıl çıplak ortaya dökmüştü. Vakıa itimat reyi aldı. satardı. İNÖNÜ'NÜN KARDEŞLERİ Ismet'in Rıza adında kambur bir kardeşi vardır. Evine ise.da hacet yoktur» diye bana cevap verdi. beni kendisinin parasız olduğuna zahip etmek içindi. Banyolar. bir gün bana Molla'nın dediğine göre. iyi bir tamir yapıp yanına da ilâveler yapacağım. Bunlar neferdi. Hattâ birgün bana şikâyet etti. Zavallı devlet!. O vakit düşmesine mâni oldu. aşçı. Bu vakte kadar haremlerimiz de muhavere ediyorlardı. kardeşi kambur Rıza'nın köşküne çekildi. Yahut (bir isim) verdi. kendi nasbetmeli. askerî kamyonlar kullanıyordu. Hâla Cumhuriyet tarihinde Meclisin âdem-i itimadı ile düşmüş bir hükümet vak'ası yoktu. «Ne kadar?»dedi. Hiç olmazsa onu kendi almıştır. Bu kabineyi yaşatmıyacağız» demeğe başladılar. Askerlikle alâkası kalmamış. Şirketlere kanca takıp para alıyorlar. villâ verir.. Mahmud Esad'ı da bu kabineye Mustafa Kemal sokmuştur. Bu.kimi topal. maaş. Onu da kestik. Müthiş bir masraf idi. sular. biliyorsun bana da lâzım.. Bana para verebilir misin?» Verebileceğimi söyledim. Fakat (bir isim). Sana iki bin lira verebilirim» dedim. bir kardeşi topal. Mükemmel bir bina yaptı. «Sade kalorifere haftada yüz liralık kömür gidiyor» dedi. Necmeddin Molla'ya Fethi'nin söylediğine atfen. Bağda pek entipüften bir bina vardı. Hattâ binaya kapı gibi bir takım malzemeyi Viyana'dan getirtmiş. Müstebidler için iyi usûl. ya hakikaten yoktu. Nitekim Ittihadcılar devrinde de olmamıştır. Bez ve kumaşları arşınlar. O vakit onun sadakatinden emindir. küçük kardeşi de kokain çeker. Kimi sağır.. Sonra almaması parasız olmadığını gösterir. Şimdi ise Rıza avukat Resai'yi yanma almış. otomobiline şoför vardı. Demek ihtiras kazanı daha ziyade kaymyordu. kimi kamburdur. Galiba parasızlığını göstermek istedi. Ancak rüştiye tahsili görmüş. ismet Lozan'dan avdetinde Çankaya'da Mustafa Kemal'e yakın bir yerde bir bağ aldı. istizahtan sonra pek az bir müddet geçti. yoksa böyle bir şeye sokup lekeler. Param yok. Çünkü (bir isim) vekillerine Abdülhamid gibi. Bu sefer başta Vasıf ve Rıfkı olan Ismet'in adamları «yine biz geleceğiz Bu intikal kabinesidir. bir kardeşi kambur. içerde de kadın hizmetçiler vardı. Değirmenin oluklarından ceplerine un halinde altın .. Halbuki bu adamın aldığı maaş sade bu kömüre yetmezdi. Öyle ise derhal inşaata parayı nerden buldu? Hakikaten şimendifer hattından dolayı Ankara'da bir ton maden kömürü veya kok elli liradan aşağıya mal olmuyordu. Ama hakikaten ismet ve hükümet paçavra olmuş. onun Malta arkadaşıdır. Kalorifer hepsi var.. abdeshâneler. 293 yorum. Sonra bu parayı benden istemedi. Unkapanındaki o muazzam un değirmenini müzayedesiz aldı. Benden para istemesi. Gazinin bu da sistemidir. Şuraya buraya adam tayin ettirip para alıyorlar. Rıza pek cahil. halâ asker hizmetçi. Biraz geçince. Zaten o vakit düşmesi lâzımdı. iltizam işleriyle meşgul. Müteahhitlik ettirdi. Ismet'i atıp yerine Fethi'yi koydu. Birgün bana dedi ki: «Bina oturulacak gibi değil. Ismet'in ve Hükümetin tutunacak bir yeri kalmamıştı. Bu parayı benden niye istedi bilmem. kabine teşkilinde âzâyı kamilen Mustafa Kemal intihap etmiş.

Bunlar arasında Vasıf in resmi en büyük levha olarak salonun en mutena bir yerinde. Ne yapayım?. ecnebi devletlerden para alıp casusluk eder. Galiba öyle. Nitekim uzun sürdü. Bu halde istifa ediyorum» demiş ve etmiş. Zahmetsiz bir çok para alırdım. Vasıflar bu sefer de Fethi Hükümeti aleyhine uğraşıyorlar. Bu basmacı uşağı birden böyle oldu. Alâka hemcinsler arasındadır. Meselâ. tsmet Heybeli'de iken Vasıf da her gün yanında Ismet'in Ankara'daki köşkünde de yaranının resimleri var.akıyor. Türkiye'de kurtluk dâvasını ilk çıkaran bu ailedir.» demiştir.. yahut en lâzım ve dine hiç zararı olmıyan şeylere kudurmuşçasına saldıran hocalar sustular. Bu da giymiş. Bizim dağılmış mahut hizip Fethi'yi tutmağa karar verdi. O. Onun elinde . ayıbını örter. O da «Bunu yaparım. kabinesinde Mahmud Esad'ı çok seviyor. Hükümet aleyhinde müzakere ediyorlar. insanın basmacı. Zaten Mustafa Kemal'in Hükümetinde bir memuriyet almağı leke sayıyorum. Mevsuk haberlere göre Fethi. Sonra Şeyh Said isyanı oldu. Vekâlet vazifesini hüsnü ifa edecek dirayet gösterememiş. ikisinin de bir seviye ve ahlâkda olduklarım gösterir. Demek bu işte Recep'in büyük bir kabahati vardı.. 294 bii kurtluk de buna yardım etmiştir. Bu iyi bir işti.. vak'adan sonra Şeyh Said'i asmadan evvel Recep'i mes'ul ederlerdi. Fakat onun Mustafa Kemal'e sadakati var ya kâfi. Çünkü. Maltepe'de. Ama. Bunları yakalayım. din gidiyor diye en ufak. bunu kendi marifeti gibi yapmıştır. Fethi söyledi. Bir gün (bir isim) başına şapka takıp seyahata çıkmış. Mazhar bana istanbul'da toplanacak karantinanın tasfiyesine murahhaslık teklif etti. Hattâ kanundan sonra bir gün müze müdürü Halil Bey bana: «Sen ondan evvel bunu kitabında söyledin. Bizim kitabı okumuş. Hattâ tuhafı şu ki. Namuslu. E. onlardan para alır. Heybeli'de. Vasıf da Bedirhanzâdelerdendir. İsmet de kurt. VasıFın yakın hısımı ve onun gibi İzmirli Süreyya Harb-i Umumi'den beri Mısır'da Kürdistan Gazetesini çıkarır. Sıhhiye Vekili idi. Mustafa Kemal seyahate çıkarken Ankara istasyonunda ilk şapka giymeyi buna teklif etmiş ve bir şapka da vermiş. Fatih'in ve diğer mühim padişahların.. Zihni bir müddettir yazar-mış: «Kürt aşiret reisleri toplanıyor. bugün gurbette sıkıntı çekiyorum. ta(*) İki isim metinden çıkartıldı. Mahmud Esad Ismet'in aleyhinden ateş püskürüyor. Birgün fırkaya Dahiliye Vekili Recep.. Orada bir kurt çetesi soygunculuk etmiş. Sen sade eşkiyayı tut!» demiş. Ben bunu yazdım ama. bir bahis yazmıştım. kanunla. Halâ da bu işi bu aile takip eder. Meclis'te Fethi aleyhine yine aynı klik hücumlara başladılar. bu sebeple yaranı arasında en çok Vasıf ı sevmiştir.. yahut kambur olacağı geliyor. Reddettim. Kastamonu'da aklına esmiş. ŞAPKA DEVRİMİ Takrir-i Sükûndan sonra idi. Sonra. daha birçok yerlerde köşkler aldı. Bunu yaptıran reislerdir. kumandanların şapka olan miğferlerinin resimlerim de koyarak. Ermenilerle müttefiktir. Fethi Kabinesinde Doktor Mazhar. Bu sefer soygunculuk vak'ası olunca. ilerisini biraz ilerde söyleyeceğiz. yine Zihni bu tezi şiddetle ileri sürmüş:«Ben sana emrediyorum. Buradan mükemmel paralar. Büyükada'da. Mustafa Kemal'in teşebbüsünden çok evvel intişar etmişti. Bitlis Valisi Zihni ile olan ihtilâfını mevzubahis ediyormuş. iki taraf ısrar etmiş. yine reddettim. Onları da tutayım» demiş. Elcezire Cephesi iyi değil. cebren tatbik edin demedim. Sonra fesat çıkacak diyormuş. Zihni: «Ben yanlış iş yapamam»-îçtihadım böyledir. Bunlar.Ben böyle şeylerde değilim. Demek Zihni haklı imiş. 295 Benim Türk Tarihi'nde şapkanın günah olmadığına.. Ala. Demek birbirini bulmuşlar. Dahiliye Vekili de aldırmı-yormuş. kurtluk için uğraşır. Biz de kamburluk uğurdur derler. kanun yapılmadan evvel de ilk şapkayı giyen yine bir hoca müftüdür. Artık (bir isim). Kalamış'ta. ilh. Her kabahatini. dirayetli biridir. fakat bundan bir şey çıkmaz. Başka memlekette olsaydı. Bu da bizim mahut Kızıl Sakal Gürcü Hasan Fehmi'dir. Ve yine Şehremanetinin soğuk hava depolarını aldı.. Her eti mutlaka oraya sokuyor ve okka başına müthiş bir para alıyor. aldılar . keyf ve hevesine serbest yol bulmuştu. Kürtlerde kaynaşma var. (•) İki isim metinden çıkartıldı. Zihni Sinop Mutasarrıflığından Bitlis'e giden adamdır. bir kanunla fesi yasak edip şapka giydirdi. Gittim.

(*) Akıl. Harbi Umumîde Türk kadını. işte... Bundan çok evvel Kadıköy'de gördüm. Çünkü. yapacağım bildiğim bu fenalıkların belki önüne bu suretle geçilir ümididir.) de milyonlarca halkın giydiğine bile karıştı. . Bir düziye işaretler yapıyormuş. Bugün bu adamlar (Mustafa Kemal ve ismet) harice para gitmemesi ve iktisad edilmesi zarureti karşısında çırpınıyorlar.. merasimde de giyiyordu. Halbuki gösteriş yapmak. Milyonlarca lira harice aktı. Bu fikir yayılmış.. Zaten Anadolu'da Türk köylüsünde tesettür yoktu. Ekseriyetle aileler... bütün kuvveti kalemine vermiş.. tamamiyle Avrupa'lı kadın gibi sokağa çıkmıştı. Yardakçıları da öyle diyor.. sokakta. cehalet. Bunlar zaruri tehavüllerdi. fakat bu milletin göğsü tecrübe tahtası mı? Beş yıl sonrayı düşünmeyenler. fena kızarmış. Benim kitaptan ders aldığını anlıyorum. Beş yıl sonra akıllan başlarına geldi diyelim... devlet recûlü olurmu? Bunlarla bugünkü buhranın olacağı aşikârdı. Bir de bizim millet fakirdir. istanbul'dan sordu. Kendisi bunlardan ders alacağına.. beni tenkid etmiştir.. içtiğine kadar karıştığını söylerler ve bunu tenkid ederler. Bir takım gençler şapka giyiyorlardı. Bir gün Fransa'nın cenubunda «Kan» da Fransız Ayan âzasından Şerabo ile görüşüyordum. Ittihadçılar zamanında başlamış. Fakat bu adamda bir mani var: Kendisine müceddid densin. düğünde de. Zaten bu evolosyon. Kendine büyük şeref ve inkılâp sandı. Bu suretle sadmesiz olur biterdi. Iki-üç frank kıymeti olan bu şapkalar.. insanın giyeceğine kadar karışılır mı? Bu çirkin bir istibdad» dedi. 296 2. Darbe ve sarsıntı da olmıyacaktı. hattâ Abdülha-mid zamanında başlamıştı... Halbuki bu.bir kuvveti. Peki! Bunu beş yıl evvel düşünüp bu milyonları gidermeseydiniz ya. çirkin ve zulümle ilgili dört kelime metinden çıkartıldı.. Masasının üstünde ve daima elinde imiş. bu millet gayretle harbetmez.. en aşağı on liraya (Yüzyirmi Frank'a) satıldı. Kimin ne karışmak hakkıdır. Adam bu. Şunu yapacaksın. Birgün umumîleşecekti. (. Bundan da Yahudiler istifade ettiler.. Sade kanun. İyi anlamış. Gâvur olduk zannettiler.. Bu adam bir kanun darbesiyle bütün işleri hallettiğini zannedecek kadar (. Bunların çoğu zımpara kağıdı ile temizlenmiş şapkalardı.Vicdanlara tahakküm. Asıl lâzım olan da budur.. revaçta bir fikirdir. Maneviyatı kırıldı. Her şeyi evolosyon yapar. Herkes bir fes alıyor. Lâkin her şey bununla olmaz.. Bu (. Bu sade şehirlerde idi. O sahifeler okunsun. bari evvelâ bir şapka fabrikası yapsaydın ya.. Her şeyi bununla yapıyor. Şerabo: «iyi ama. olmasa da olurdu. ŞAPKA EKONOMİSİ 3. Gittikçe ilerliyordu. Şapka işi olsa da.. Birgün harp olsa. Sebebi. nasıl olsa olacaktı ve kendi kendine oluyordu. Hükümete diş biliyorlar. Bu da tahsil ve terbiye ile olur ve zaman işidir. gitti. Teceddiid için inkılâplar yapıyor densin.)dir. Demiş ki: «Rıza Nur tarihi alt edip. Milletin de bir şey dediği yoktu. şapka kafasının içini değiştirmez ki. bilhassa Osmanlı'lar bahsinde istibdadın çirkinliklerini çok defa ve uzun uzadıya tasvire gayret ettim. Soracak bir şey kalmadı»dedim. hattâ pek müteassıplar bile çocuklarına şapka giydiriyorlardı. Erbab-ı akıl her şeyi ona bırakırlar. dahilik taslamak için Mustafa Kemal bu şapka işini darbe ile yaptı ve bunun müthiş zararları oldu: 1. Islâmiyetin muamelât-ı hâs namıyla insanların yediğine. bayramda da. Bu kadar da hürriyet olmazsa o hayat mıdır? Bu istibdattır. Hep ona derstir.). yaptı. insan ne isterse onu giyer. Ben de:«Biz de artık sizin gibi şapka giyiyoruz.Halkta büyük bir inkisar oldu.iktisadî müthiş bir zarar. bir marifeti var. Demek şapka hakkındaki bahsi gördü. Nitekim tesettürü de kendi kaldırmış gibi gösteriyor.. Bu sebeple şapkanın cebrî tatbiki hatâ idi. huylandı. Tabii bana artık daha ziyade diş biliyor. Bu sebeple kitabıma sırası düştükçe. italya ve Fransa'da mevcut yeni ve eski şapkaları milyonla memlekete soktular.» Hakikaten bütün o tenkidler onun yaptığı ve âtiyen yapacağı fiil ve hareketi tenkiddir. Mes'ele bundan ibarettir. Lâtife'nin verdiği habere göre Mustafa Kemal benim Türk Tarihini dikkatle takip ediyormuş. kendi marifeti değildir.) ve (. Yapılacak şey sade evolosyonu süratlendirecek şeylerdi.

gülünç oluyor. Astılar. Bu adam bir defa halis Arnavuttur. bir kıyamdan korkuluyor. Rezalet oldu. Kanunların makabline . Mustafa Kemal derhal Kel Ali'nin riyaseti altında bir İstiklâl Mahkemesi dolaştırdı. o da asıyordu.Şimdi melon. Şehreminliği kim.. Adını hatırlamıyorum(*).silindir. frak ilh. Sinop'ta şehre bir saatlik köyde bile adi bezden üç-dört şapka yapmışlar. Şapka giymemek için yıllarla başı açık gezen sofular oldu. avdetinde misafir odasına asıp fesini ve sarığını basma geçiriyordu. Madem ki bu asılıyor. bileğinden tutarak ameliyat öğreten benim. Kılıç Ali ise mel'un.» «Hakkın var» dedi.. Ameliyata soyunurken. Adamcağızı Ankara istiklâl Mahkemesine çektiler. Sonra Gülhâne'den kovdular... Bırakıldığını kendisine tebliğ ettim. bir şey elde edememiş. Şehreminini de kaldırdılar. Bursa'da hekimliğe savaşmış. ilmik gö zünün önündedir. ilh. Zavallı eli bağlıdır. havaic-i zaruriyeye verebiliriz. sevmezdim. Operatör Emin'i Şehremini yaptılar.. Bırak onlar yapsın!» derdim. Cidden vatanperverdir... Valiyi azlettiler. yumuşak.. Asılan bir hocaya pek acırım.. Sivas'ta. domuz!» demiş ve küfürler etmiş. di. insan asılan adama hakaret etmekten haya eder. 297 ŞAPKA İSYANLARI Bu iş aksülâmellerde kalmadı. türlü şapka ve bunların türlü renkleri var. Zavallı böyle ölmüş ve böyle saatlerce teşhir edilmiş. Burda daha feci bir şey olmuş. Halk yıl. Kel Ali Fena adam değildir.. Ben Gülhânede profesör Wittig'in muavini iken bu cerrahide talebe olarak çalışırdı. kıyameti koparırdınız. hocalar her şeyi küfür der. şap. Konya. Buna iptida siz isyan etmeliydiniz.. Alamadılar. Zoru asistan bırakalım. Bunların fotoğrafı alınsaydı eğlenceli bir tarihî vesika olurdu. Yine yapardı.. Yahu!. Hattâ şapka giymemek için nesi var satıp savıp Suriye'ye hicret edenler görüldü. valiye tertibat yaptırmışlardı. Türk'ler bu fantazi masrafını ailelerin refahına. Kılıç Ali de başına bir şapka geçirmiş. Utandılar.. Gitmiş.» dedi.Buna herkes şaştı... Kel Ali bu esnada (bir isim. Zavallı kanundan evvel şapka aleyhine bir risale neşretmiş. parayı sade ekmeğe. çocuklarının terbiyesine sarfederlerdi. Demek böyle düşünüyor. şümulü olmaz ve bu en mühim hukukî bir esastır. Uşak gibi bana hizmet ve hürmet ederdi.. Hattâ içinizden şapka en iyi serpuştur diyenler de oldu.)'in baş cellâdı. Herif mühim çingene imiş. ona izin veren Maarif Vekilini de assanız ya!. Hattâ bunu o vakit Sinop'ta sürgün bulunan gazeteci Ze-keriyya'ya söyledim. iş bitti. Epeyce adam astılar. habis bir şey. ya yana veya arkaya getiriyor. mahkûm ettiği adamların asılmasında da bulunurdu. fotinlerimi silerdi. Bu zavallılar bu kadar parayı nerden verecekler?!. «Ben bunu kanundan bir yıl evvel neşrettimMaarif Vekâleti resmen izin verdi. Dinlemediler. Bu adama ilk eline bıçak vererek. Hükümet onlara avans yaptı. Bu Hocanın asılmasında Hocanın boynuna ip geçirilirken. Mükemmel giydiniz. Bu kanlı hünerini seyretmek ona zevk veriyordu. Üstüne smokin. Fakat çoğu âdi kasket giyip şemsisiper yerini yukarıya büküyor. Sen doktorsun. Paraları yoktu.. Muavini de Kılıç Ali. Dedim ki:«Siz nerdesiniz. Birinci Büyük Millet Meclisi'ne her taraftan . hem de bunu Maarif Vekâletinin izniyle neşretmiş. Bu halinden ise iğ-renirdim. ka aleyhine kıyam etti. sonra giyinirken ceketimi tutar. Zaten Arnavut. Biz öyle milletiz ki. «Giy.Ertesi günü aleyhime başladı. Merasimde silindir. elbiseler de zarurî oldu. Hem de mes'ele şapka kanunundan evvel. Sayısını bilmiyoruz. şehre gelen giyiyor. Herkesten ziyade derse devam ettiğinden asistan bıraktık. Emin kimdi?!. Şapka meselesinin gülünç ciheti de var: Halk istemiyerek korkudan giydi. (bir isim) onu istediği gibi bu cinayetlerde kullandı. siyah melon giyiyorlar. O da tecrübe yaptı. güldükdü. Ondandı.. «Şunu as!» diyor. Onun bir merakı vardı. Köylü şapkayı hâlâ giymediler. Böyle fantazi Avrupa'nın zengin milletleri içindir. Şu Kanlı Kılıç ne bayağı bir mahlûktur. Erzurum'da ötede beride halk. Bu belki de alnında ziyaya manî' bir şeye alışmamış olan insanlara güç geliyordu. OPERATÖR EMİN İsmet'in Başvekillik zamanında istanbul Valisi bir kıyama karşı tedbir manevrası yaptı. Her şehre giden köylü bu şapkayı başına takıyordu. Memurları merasime mahsus şapka ve elbiseyi giymeğe mecbur tuttular. Şapkadan sonra birgün Meclis'te Hoca Raif le görüşüyorduk.. Siz Türk Milleti içinde en çürümüş bir sınıf imişsiniz. Fakat cahil ve safderun. Kendisine «Burada bu kadar hizmetçi var. Feci.

. senin hocanım» dedim. Sebebini soruyorlar. İsmet Gazi'sinden takdir almış. yanında arap haremağası. Emin de müzayede-siz. Ben karantina beklemek usulünü kaldırmıştım. Derhal Kalamış'ta bir köşk aldı. Arnavut işin yolunu biliyor. Anlattım ve «Mür-tekip» dedim. Gazeteler Emin'in aleyhinde kıyamet kopardılar. Sustu. Bu sefer dilini daha uzattı. «Sen bilmiyorsun.cebren meb'us yollarlarken bu kendi talip oldu. ilh. Bu inkârı daha müthişti. bir şey denemez. Çünkü.Ama arattım bir şeysi yok. Avrupa'da hiç kalmamış bir usûldür. Avrupa'da bir şey takarlar. hediye. def olsun diye yollamışlar. Görmemiş yeni zengin!. Emin gürültülü bir şehreminliği etti. Hizmetlerini sayıyorum. Anladım. Pek ahlâksız şeydi. Büyük servet yaptı. Efendisi pek memnun oldu. hırçın ve kendini tutamayan biridir.. hattâ fesinin püskülüne kadar çamur sıçrayan ve yüz hattâ elli kuruşa bir vizite yapan Emin. «Ha. Bu adam meb'uslar aleyhinde jurnal yazar. Emin'in aleyhinde olmaktan vazgeçmiş. Halk. Herkes «azledilecek.. Hergün trenle Mustafa Kemal'in mutfak malzemesini de gönderiyor.. Karantina dünyadan kalkalı çok olmuştur. Bunlar hep Şehreminliğinin kasasından idi. Birgün İsmet bana «Emin'i nasıl bilirsin?» diye sordu. 298 ve tecavüzde de bulundu.. Filhakika Emanet bu Emin gibi tam bir emin adama verilmişti!.. Bu adam Meclis'te aleyhimde idi. gazeteler kıyamet koparıyor. Ben de kürsüye çıkıp. Hey'et-i Vekile de aleyhinde. Kalamış'ta «Boter»lerin güzel köşklerini almış. Hattâ onların da bir kısmı bana «Hocam!» diye hitap ediyorlardı. Bunu bahane ederek Meclis'te bana sual yaptı. terbiyesi az. kravatında fmdık kadar inci. Demek soruşu ve cevabı bu işten idi. Kimse de sevmez. Emin aldırmadı. «Sus. Adilik sayılır. Bu lağım işinden Emin'in rüşvet yediği de şayi oldu.. Düşmüyor. çirkinlik. «İsmet'in bu sözüne hayret ettim. Bunlardan başka türlü irtikâpları her tarafta duyuldu. Demek Gazi. zarfa kor. hakaret ederlerdi. Fennî değildir. Çünkü.. pek asabı. Zekâsı basit. İsmet de onun şiddetle aleyhinde idi. O vakit.. Ben de «Bana herkes senin söylediklerini söylese. Hattâ bir defa Meclis'in ortasında meb'uslar onu dövdüler de. Onlar da düşüremiyorlar. Nasıl inkâr ediyorsun?» dediler. Birader-i âli-i Başvekâlet penahinin Osmanlı Bankası'nda mühim bir serveti yığılmış. Unkapanındaki Şehremanetine ait un değirmenini kardeşi Kambura verdirmek için Emin'e bir mektup yazmış. Ne vakittir Kamburun cebine öğütülmüş altm akıyor.. Onlar ayağa kalkıp. nefis rakılar. ilh. ama.. Çankaya'nın kilerini beslemiştir.» dedim. Meclis... Ben «Hayır!» diyorum. Bu meclis'te on-onbeş doktor meb'us vardı. İsmet susmuş. ilansız vermiş. Gürültü ederek «Sen hocam değilsin» dedi.en zengin bile böyle büyüğünü takmaz. Ankara'da eczanelerde saatlerce hasta bekleyen. tamiri ve kalorifer için on iki bin lira sarfetti arkasında en pahalı kürk. ona da türlü şeyler ve bir güzel otomobil hediye etti. Emin'in lâğım işinde şirketten büyük bir rüşvet aldığı sahih idi. ilh. İsmet Emin'i atmak isteyince Emin bu mektupla îsmet'i tehdid etmiş. azlolunmaz» diyorlar... Bunları bir kıyama karşı kullanacağını efendisine söyledi. Bu adam istanbul sokaklarını lağım yapıyorum diye oyup deşti..hasta peşinde Ankara'nın çamurlu sokaklarında dolaşmaktan bacakları sıvama çamur 299 olan. bir hasırlı taşdelen suyu. Tabii biliyorlardı. Hergün bunlar sebzevat. Bir mizahî gazete bunu ima ederek Emin'in lâğımdan tegayyüş ettiği tarzında ağır bir şey bile yazdı. Derhal belediye çavuşlarını silâhlandırdı. ho-candrr. çatanalar. Recep'e verir. şimdi büyük bir zengin oldu. Pislik. Şöyle bir iş de varmış: İsmet. gübre içine düşen insan ve araba. Bütün Şehreminliğinde bu adam. Mustafa Kemal'e gönderirdi. iler tutar yeri kalmadı» diyor. Altında otomobiller.. «Meb'uslardan filân senin aleyhindedir. Gazeteler bunu açık yazdılar. Birisi söyledi. Bursa'da sevmezlermiş. Karantina lâzımdır dedi (•) İskilipli Atıf Hoca (2) İki isim metinden çıkartıldı.. Vasıtası Recep'i de unutmuyor.. her şey oldu. Fakat sen diyemezsin. Dedi ki: «Herkes öyle diyor. Sade içini güzelleştirmek. Filân aleyhine şunu söyledi» derdi. iki türlü memnun: Casusluk. Şimdi demek İsmet Emin'i tezkiye ediyor ve lehine propaganda yapıyordu. ..

istanbul'un bir çok sokaklarına. Matbuat yine hücumda berdevam. Demek âti vahim.. hem de pek yakın. Bu Afgan'lıyı bilirim. Refet. Bu adam Rauf un adamı ve onun evinde yatıp kalkıyordu. Bunu da (bir isim) yapmıştır.. hazırlanıyorlar. emanet kesesinden yapıyor. Mustafa Kemal bunu (Sahife 538) «Bu fırkanın programı gizli eller tarafından hazırlandı» diye tasvir ediyor ve «işte bu dokuz maddedir. yaptığı haksızlığı örtmek için. Üsküdar'da açılan büyük bir caddeye kaynatasının adım vermiş.. Avrupa'dan şirketler getirip şimendifer imtiyazı aldı. hükümet hücumları hemen de henüz Türkiye'de hiç kimseye yapılmamıştı. o yola büyük bir levha astırıp.Bu adama edilen matbuat. istanbul'da Cavit ve Kara Kemal'in toplanıp müzakere ettikleri ve bir muhalefet fırkası teşkiline karar verdikleri dokuz maddelik bir program yaptıkları şayi oldu. Fakat bunu da Hükümet. halk. Azli günü toplanıp derhal levhayı parçalamışlardı. Cahid Velid. Bu emanet yağlı kuyruktur. villâlar almıştı... halk kızmış. Bu basit zekâlı mahlûk faka basıp «Ben meşru kazandım. Mustafa Kemal tutuyordu. fırka yapmıyacağım demiş olan Rauf. Nihayet Cahid'i mahkûm edip. Yoksa kim ne diye onu vuracaktı. Demek terörü nasıl yapacaklar.. Yağma Hasanın böreği.Bunun neresi meşru'dur? Bu imtiyazı Ahmet. işte bu macera da böyle. Çankaya Saray-ı Humayun'una Şehramanetini kiler yapmıştı. Emin böyle ve vurgunlardan başka bir marifet daha gösterdi: Bir ufak yol tamir ettiriyor. yalan dolan. kendi adım da bunlar arasına sıkıştırmıştı. Bunu başkasına vermezlerdi. Bu Meclis'in (ikinci Meclis) intihabı yapılırken Mustafa Kemal harekete gelip Ittihadcı enkazı ile uyuşmuş. Bu sefer aşikâr olarak imtiyaz avına devam etti. neden Emin alıyor? Hem de şimendiferden evvel Şehremini iken zengin olmuş. fakat böylesi görülmemiştir. Kaldırım yerlerde her iki adımda bir kuyu. Bu memleket başka türlü ıslâh edilemez (!) Terör yapacağız» diyorlar. Bir numunesi Gülhane Hastahanesinin yokuşunun alt başında idi. YENİ FIRKA HAZIRLIĞI Karabekir.. O esnada oradan geçenler de iyi. Ali Fuad.. Demek muhalefete geçmiyeceğim. bir çukur olmuş.. o levhada kendisini müthiş methettiriyor. Neresi gizli bilmem?!. ismet. Mehmet alamıyor da. Bütün kaldırımlar bozuk. Bol bol Mustafa Kemal adını veriyordu.. Bunu almak için rüşvet de vermişti. Kendisinin ve hattâ kayınbabasımn adını sokaklara ad olarak veriyordu. içine dalan ayak sayısız. BİR CİNAYET Gazetelerde havadis: Nişantaşında bir gece Afgan'h Abdurrahman'ı vurmuşlar. Emanet kesesinde iyi bir delik de bu açtı. Yağmur suları doluyor.. Rauf. Adnan ve arkadaşları bir fırka yapmakla meşguller. Daha çok yenecek... 300 Ismet'in yaranı kabına sığmıyor. Canbolat. Eski Maarif Nazın Şükrü de yeni fırkada beraber. Ölmüş. Fakat bu derecesi pek küstahlık idi... şimdi yapıyor. Bazı yerde hiç yok. vurmuşlar. küçük göl oluyor. Katilleri meçhul. bu sefer bu çareye tevessül ediyordu. fakat gizlidir» diyor. Gazi. bunlardan .. Fethi'ye ufak-tefek hücumlar ediyorlar. yâni Mustafa Kemal ve İsmet kapattı. O vakit Karabekir'in fırkası yapılmadan evvel. Sebebini söyledik. Hakikat şu ki. Utanacak şeydi. bol pislikli ve mikroplu bir zifoz yiyor. Gazetede evvelâ bir maliye müfettişi bu itirafı görünce.. Bir gün bir gazete servetini nerden yaptığım Emin'den sordu. bu dokuz maddeden gazeteler bile bahsetmişti. nihayet Emanetten azledildi. Emin'den cezaen mühim bir para istedi. Yıllar geçti. Bunların hattâ Kel Ali'ye kadar herbirinin Fransa Büyük ihtilâli Tarihini okuduklarını işitiyoruz. Kara Vasıf. O gece evden çıkmış. masrafı da kendi değil. ders alıyorlar. Çorum'a menfa olarak gönderdiler.. Hele araba ve otomobillerin bu çukurlarda hali. Fakat koridorlarda: «Muvakkattir.. tezvir yapıyor. Demek Rauf diye vurdular. Bu itiraf mühimdi. meselâ şimendifer imtiyazından yüz elli bin lira kazandım» dedi. Hem de Emanet müflis bir halde borçlu. yine geleceğiz. ilh. (*) Bir şahıs ismi metinden çıkartıldı. Emin aptaldır da. Apaçık bir şey imiş. Fakat. Recep. düşmüyordu. Vekilimiz hak etti.. Bilhassa Ahmed Emin.. Hem de bu üç nev'i hücumun bir hedefte birleştiği görülmemişti. klik âzası adlarını vermiş. bir şey yapamamış. kazanç vergisi vermedi diye... İstanbul'un ise sokaklarında pislikten yürünmüyor. Emin. Mustafa Kemal ve ismet yeni fırkadan fena telâş etmişler.

Mustafa Kemal'in aksülâmeli iptida neşriyat sahasında oldu. Fethi uğraştı. Size yazık olur. Terörün plânını yapmış.Adnan da fırkalarına girmemi teklif etti. O da «Asla kurtluk mes'elesi yoktur. Eğer fırka mutlaka teşekkül edecekse. Vali Zihni'nin hakkı varmış. (bir isim)'\e. Bunu yalnız isyan mıntıkasına değil. Zaten Rauf u filân bununla itham ediyor» dedim. Bütün millet bu yeni fırkaya girse yine para etmezdi. Çünük fırka ile. Dine hürmetkar olmaları kaydını koymalarım tavsiye ettim. Yusuf Kemal daha telâş etmiş. Sırf dindir.. işe girişilmesini teklif eder. Çünkü bunsuz mevki elinden gidiyor. Fırka yapmayınız. Kabul etmedim. (bir isim)'m gayesi tamamiyle açık olarak görünüyordu: Bir müthiş terör yapmak. Bunların mutlaka başını yemek istiyordu? Fakat hepsinde de bunlar beraet edip kurtulmuşlardır. Ben akıbeti aşikâr görüyordum. Sonra Mustafa Kemal'in fırka aleyhindeki takibatı başladı. Ali Saip'e de sordum. Bursa meb'usu Necati bana dedi ki: «Çabuk davrandı. istanbul teşkilâtını Kara Vasıf yapıyordu. Kendilerine şunu söyledim: «Ben girmem. Kara kaplıya yâni kanuna uydurmalı. Kararlarından vazgeçmediler... Programdaki din il cumhuriyet kelimeleri sinirlerine dokundu... resmî tahkikat asla millî bir kurt isyanı olmadığını göstermişti.. Matbuat bu fırkayı alkışladı. Halbuki. her tarafa hattâ istanbul'a da teşmil etmek ister. Harput'a kadar ilerlediler. Bunsuz Gazi size padişah taraftarı diye hücum eder. Halk akın halinde bu fırkaya giriyordu. Çünkü masumiyet onun elinden kurtulmak için kâfi değildir... Biraz daha vakit verseydi. Telâş ettim. Bu vesile de gecikmedi. Medreseler ve tekkelerin ilgası. Nihayet fırkanın imhası gecikmedi.)leştiler. fakat vesile lâzım. Gökte ararken yerde bulundu. (bir isim) o vakit kana boğup bitirirdi. Olabilir ya. Ben bunu orada istiklâl Mahkemesi âzâ ve reisliğini eden. Kara Vasıf.. Fırka teşkilâtı tekemmül edecekti. şapka giydirileceği şayiası bu adamı tehyic etmiştilsyân etti. Bu muhakkak. hiç olmazsa siz ikiniz girmeyin. Bu hal bir müddet gitti. Bunlar ise. hattâ Erzurum meb'usu Necati'yi de hapse sokuyordu. Sen de gir!» teklifinde bulundular. Her vesilede Mustafa Kemal. Fırkada kimler olduğunu sordumAnlattılar. iş böyle olunca Mustafa Kemal Fethi'ye «Takriri sükun» unvanlı bir kanun yapılıp. bil'akis Meclis'te ona karşı muhalif bir zümre oldular. Sonra hepinizi perişan eder. yeni fırkayı da işin içine sokuyor. Şeyh Said ve adamları Diyarbekir ve emsali birçok yerleri aldılar. Nutkunda buna delil olarak Şeyh Eyüb'ün mektubunu gösteriyor (Sahife 539). Şeyh Said'in Kürt isyanı zuhur etti. Her tarafta teşkilât vücuda getiriyordu. Onunla cidal silâhla olur. Fethi'yi fırkayı ilga etmeleri için Rauf ve arkadaşlarına musallat etti.» dedi. Mustafa Kemal'e darbe idi. Bir gece Feridun Fikri ile Halis Turgut evime geldiler. bir adam böyle . Fakat yanılıyordu. Tasviri Efkâra müşterek telgraf çekerek bu havadisi tekzib ettik. Benden program hakkında fikrimi sordular.. Çünkü ona göre istanbul matbuatı da bu isyanın sebebi ve Şeyh Said ile berabermiş (!) Hattâ. Nasıl kurtuldular bilmem. Adetâ (. Yeni fırka derhal teşkilât yapmak faaliyetine geçti. (*) Bir şahıs ismi metinden çıkartıldı. Bunu Mustafa Kemal «Kürt millî isyanı ve aynı zamanda irtica» telâkki etti. güreşilmez. Hakikaten bunlar can alacak iki nokta idi.. Onları bu suretle avene yapacağını farzetmiş.. Hatırıma gelmişken yazayım. fakat size ve arkadaşlarınıza nasihat ederim. Ben ve Yusuf Kemal'in de dahil olduğunu yazdı. Tavsiyelerimi yapmışlar. bari bu vak'a üzerine mes'ul edeydiler. Şimdi yine söyliyeyim ki.. «Bir de fırkanın adına cumhuriyet kelimesini ilâve edin. 301 Hüseyin Avni ve Çolak Selâhaddin'i. Kendi fırkasına da acele Cumhuriyet sıfatını ad olarak ilâve etti.» Uzun münakaşa ettik. ŞEYH SAÎD Şeyh Said gayet dindar bir adammış. Olmadı. Demek bu ikinci grup reislerine düşmanlığı müthişti. işte âlâ vesile. Bana: «Bir fırka yapıyoruz. keseceği adamların listesini hazırlamış.Şükrü ve daha bir kısmım meb'us yapmış imiş. Fırkanın bu terakkisinden Mustafa Kemal ve İsmet telâşa düştüler. Fırka teşekkül etti. îş bitmişti. Onları ele aldı.

Mustafa Kemal ateşemiliter gelmiş. bunları Fethi'ye ve hükümete kabul ettirmiş. Biz Fethi'yi tutuyorduk.. O vakit ben İstanbul'da idim.. Bunlardan biri de Malımud Esad'dır. Orda konuştuk. Harput'ta ahali onları tepeledi. bu vesile ile yeni fırkayı istanbul matbuatını.Fakat . Kendi de müzakerede bulunur.. Fırka müzakeresinde Mustafa Kemal'in âletleri. (Yakup Kadri. Sizin maksadınız başka. Bunun üzerine Hey'et-i Vekile fevkalâde tedbirlere lüzum olmadığına karar verir. ben sana Paris'te koca bir bina veriyorum. yâni sefirin evinde kalmak istemiş.. Halbuki (bir isim)'in bunları uydurması. Bunlardan altmış kişi ise.Anlattı. Falih Rıfkı ve emsali silâhşörleri fevkalâde tedbirlerin lüzumunda ısrar ve Fethi'ye şiddetle hücum ediyorlar. her tarafta tenkil edildiği. Bu usûldür.„.. Hasılı. Fethi'yi istifaya davet eder.. >.A». istanbul'a gelmiş. Ki. Haremine de «Size Paris sefirliğini veriyorum. Bundan fırkanın dinî isyan yaptırdığına nasıl hükmedilebilir?!. Oraları kırıp geçirecek. şimdi bu hizmeti yapmıştır. Fethi burada büyük bir celâdet ve dirayet göstermiştir ki. «Hükümette ihtilâf var» dediler. Fethi'ye bunu da söylemiştik.kötü adam görmedim» demiştir. korkmayıp Fethi lehine rey verdiler.. Ben böyle büyük bir günahı i