P. 1
Dr-Rıza-Nur-Hayat

Dr-Rıza-Nur-Hayat

|Views: 110|Likes:
Yayınlayan: Xozan
Dr-Rıza-Nur-Hayat
Dr-Rıza-Nur-Hayat

More info:

Published by: Xozan on Jan 01, 2013
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/01/2013

pdf

text

original

DR.

RIZA NUR HAYAT ve HATIRATIM III RIZA NUR-ATATÜRK KAVGASI Konularına Göre Tasnif Edilmiş Tam Metin , İşaret Yayınları işaret yayınları: 62 belgelerle yakın tarih dizisi: 3 yayına Hazırlayan Abdurrahman Dilipak İşaret Yayınları İstanbul - 1992 içindekiler Sunuş............................. BİRİNCİ BÖLÜM MİLLİ KIYAM (İÇYÜZÜ) istiklal Harbine Doğru........................................................................... .......................... 19 Samsun'a Doğru........................................................................... ......................................... 22 Rıza Nur ve Nutuk........................................................................... .................................. 25 Türkiye Adını Kim Buldu?.......................................................................... ................ 27 Sinop Hürriyet ve itilaf Cemiyeti Nasıl Kuruldu?..................................... 29 Akif Diye Biri!........................................................................... ........................................... 31 Kongre Günleri......................................................................... ............................................ 31 Sivas'ta Mandacılar Kimlerdi?....................................................................... ........... 36 Hind Askerleri ve Hilafet Meselesi....................................................................... 38 Kurtuluş Savaşı Günleri......................................................................... ........................ 39 Ermeni Meselesi........................................................................ .......................................... 39 Bolşeviklik Modası ve Yeşilordu....................................................................... ..... 41 Intihab ve Anadolu isyanı.......................................................................... ................... 44 İntihabın Ardından........................................................................ ..................................... 46 Mebuslar istanbul'da Toplandı........................................................................ .......... 47 Anadolu Kıyamı.......................................................................... ......................................... 50 Şehzadebaşındaki Baskın.......................................................................... .................... 52

Nutuk'un Mahiyeti........................................................................ ...................................... 52 "Türkiye" Adı Nasıl Kabul Edildi?........................................................................ 53. 31 Marttan Sonra Mısır'a Doğru........................................................................... ... 55 Halide Edip............................................................................ .................................................. 55 Mustafa Kemal ve Arkadaşları..................................................................... ............. 56 Meclisin Açılışı......................................................................... ............................................ 58 Hükümet Teşkili......................................................................... .......................................... 59 I. Cumhuriyetin Siyaseti ve Çeteler...................................................................... 60 ilk Günler.......................................................................... ........................................................ 61 isimlerin Türkçeleştirilmesi.............................................................. .......................... 63 Bir Garip Bürokrasi Macerası........................................................................ ............ 66 istiklal Marşı........................................................................... ................................................ 66 istanbul'la ipler Kopuyor......................................................................... ...................... 68 Hesapsız-Kitapsız Günler.......................................................................... .................... 69 Korku........................................................................... ................................................................. 70 Skandal......................................................................... ............................................................... 70 Antalya'da Olan Olaylar......................................................................... ........................ 72 Roma Kulübü.......................................................................... ............................................... 73 içki Yasağı.......................................................................... ...................................................... 73 Manatof Diye Biri............................................................................ ................................... 74 Yeşilordu ve Komünizm........................................................................ ........................ 76

Sinop'a Doğru........................................................................... ............................................ 7g işgal Günleri istanbul'u...................................................................... ............................. 79 isyanlar ..... ..... 81 j "•«¦¦¦.......................................................................... .................................................. 01 Yozgat Isvanı ..... ................... . .. . so istiklal Mahkemeleri..................................................................... .................................... g3 Nureddin Paşa............................................................................ ............................................ 84 Ankara Günleri »o ""*............................................................................. ......................................... Q-y A. Mecid Efendi.......................................................................... ......................................... qq Sağlık.......................................................................... .................................................................. 91 Van............................................................................. .................................................................... 92 Fransız Siyaseti........................................................................ ............................................. 94 Nahcıvan'da Ermeni Katliamı........................................................................ ............ 94 Sarıkamış Müdafaası....................................................................... ................................. 95 Edirne ve Trakya'nın işgali.......................................................................... ................ 97 Deli Halit Paşa............................................................................ ........................................ 97 O Günlerin Ankara'sı....................................................................... ................................ 99 Ali Fuad Meselesi........................................................................ ....................................... J00 Hileli Yollar.......................................................................... ................................................... 201 Oyun içinde Oyun............................................................................ .................................. 1Q3 izzet Paşa'mn Arnavutluğu..................................................................... ...................... 105

Mustafa Sagir........................................................................... .............................................. 106 Çerkez Ethem........................................................................... .............................................. 106 Moskova'ya Doğru........................................................................... .................................. 108 Celal Arif..... 11 n Kürtler ve Aleviler........................................................................ ..................................... 111 Yusuf Kemal'in Sıkıntısı....................................................................... ......................... 113 Çileli Yolculuk........................................................................ ............................................. 114 Erzincan Ovalarında...................................................................... ................................... H8 Dersim Korkusu......................................................................... .......................................... 120 Ermeni Kırımı.......................................................................... .............................................. 121 Erzurum'a Geliş........................................................................... ......................................... 12i Sarıkamış'ta Donan Onbinler........................................................................ ............ 122 Kars............................................................................ .......... .. 19-1 Kazım Karabekir....................................................................... ......................................... 124 Militarizm Bir Milletin Yıkımıdır....................................................................... ... 124 Mustafa Suphi Nasıl Öldürüldü?...................................................................... ....... 125 Medivani............................................... .... i9< Gümrü............................. . . 1 o & Tiflis, Nahcivan, Karabağ......................................................................... .................... 127 Sarhoşluk ve Bir Skandal!..................................-..................................... ................... 130 Rakü . ... no Takiyef......................................................................... .............................................................. 133

Azeriler'in Misafirperverliği............................................................... ........................ 133 Azerbaycan'daki Komünist Cunta......................................................................... 135 Ermeni Terörü.......................................................................... .............................................. 136 Bolşevik Zulmü........................................................................... ......................................... 137 Azerbaycan'ın işgali.......................................................................... ................................ 138 M. Kemal, Yeşilordu Efsanesi ve Rus işgali.................................................. 138 Moskova Yolunda......................................................................... ...................................... 140 ...Ve Moskova......................................................................... ............................................... 142 Moskova Müzakereleri.................................:.................................. ................................ 142 Enver Paşa............................................................................ .................................................... 143 Komünizm........................................................................ ........................................................ 143 Rejimin Korucuları: Çeka............................................................................ ................ 144 Komünist = Yahudi.......................................................................... .................................. 145 Bizim Hariciyede Bir Rus Casusu.......................................................................... 146 Ruslarla Pazarlık........................................................................ .......................................... 147 Takaların Zaferi.......................................................................... .......................................... 149 Müzakereye Devam........................................................................... ............................... 150 Stalin'le Pazarlık........................................................................ ........................................... 150 Moskova Gezisi.......................................................................... .......................................... 152 Ankara Dedikoduları.................................................................... ..................................... 153 Çiçerin'le Pazarlığa Devam........................................................................... ............... 154

Yusuf Kemal'in Haleti Ruhiyesi........................................................................ ...... 155 Rus-Ingiliz Rekabeti........................................................................ ................................. 156 Görüşmelere Devam: Afganistan'la Muahede............................................... 157 Enver Paşa............................................................................ .................................................... 157 Enver Paşa'nm Serencamı....................................................................... .................... 161 Para veAltm Meselesi........................................................................ .............................. 162 Topal Osman........................................................................... ................................................ 163 Muahedenin Neticesi........................................................................ ................................ 164 Batum'dan Çekildik ve Muahede imzalandı................................................... 166 Muahede Sonrası......................................................................... ......................................... 167 inönü Savaşlarının içyüzü.......................................................................... .................. 169 Bekir Sami Diye Biri............................................................................ ............................ 170 Ankara'ya Doğru........................................................................... ....................................... 171 Çeka Belası.......................................................................... ........................................,____ 173 Polisiye Bir Vak'a........................................................................... ..........................___¦175 Batum ................................... .................................. 17fi Trabzon'da...................................................................... .......................................................... 178 ZiyaGökalp...................................................................... ....................................................... 179 Ankara'va Geliş 170 ^ Wii^r.......................................... .............................. ............................................ X I 7 Azarbeycan Elçisi.......................................................................... ..................................... 181 Ruslarla İlişkiler....................................................................... ............................................ Igl

Kız Öğrencilerin Başına Gelenler........................................................................ ... jg2 Yeni Bir Yunan Taarruzu........................................................................ ...................... 182 Ankara Kayseri'ye Taşınıyor....................................................................... ............... 186 Bir Firar Hikayesi........................................................................ ........................................ 188 inönü'nün Dirayetsizliği.................................................................. ............................... 189 Cephede Durum........................................................................... ......................................... 190 Deli Halid'in Karargahı....................................................................... ............................ 192 Meclis Heyeti Polatlı'da...................................................................... ............................ 192 inönü'nün iki idam Emri............................................................................ .................... 193 Silah Meselesi........................................................................ ............................................... 195 Gizli Celsede Durum Raporu.......................................................................... ........... 196 Fevzi Pasa..................... ............. . ............. 107 Mecliste Kavga Kıyamet......................................................................... ..................... 201 Ev Tezgahlarında imal Edilen Harp Aletleri.................................................. 201 Taarruz öncesi.......................................................................... ............................................ 202 Tartışma........................................................................ .............................................................. 204 Harp Başlıyor........................................................................ ................................................. 206 ishal Olan Yunan Ordusu!......................................................................... ................... 209 Bir Skandal!........................................................................ ..................................................... 211 Altındiş Olayı........................................................................... .............................................. 213 Doktor Adnan ve Halide Edip............................................................................ ....... 214

Sinop Yolunda......................................................................... ............................................. 214 Anadolu'ya Silah Şevki........................................................................... ........................ 218 Eski Günler............. ooc\ Sakarya Zaferinin Ardından........................................................................ ................ 222 ikinci Grup ve Darbe Planları........................................................................ ............ 223 Rıza Nur Bakanlık Teklifini Reddediyor.......................................................... 225 Rıza Nur Teklifi Kabul Ediyor.......................................................................... ........ 226 Yolculuk........................................................ ................... 096 Bakanlık Koltuğunda...................................................................... .................................. 228 Bir Yolsuzluk Dosyası......................................................................... ............................ 229 Sulh Tartışmaları.................................................................... ............................................ 230 Hamdullah Suphi........................................................................... ..................................... 231 Fahreddin Paşa............................................................................ ......................................... 232 Cephede Durum........................................................................... ......................................... 233 Cihada Yapılan Maddî Yardımlara Ne Oldu?............................................... 234 Nevres Manavoğlu....................................................................... ...................................... 234 Kürt Meselesi........................................................................ ................................................. 235 Tekrar Moskova Yolculuğu....................................................................... .................. 236 Rıza Nurun Kardeşleri...................................................................... .............................. 237 Rusya'daki Temaslar........................................................................ ................................. 238 Rıza Nur'un Komünistliği.................................................................... ......................... 240 Moskova'da...................................................................... ....................................................... 244

...................... 249 Komünizmden Menşevikliğe............... 254 Çerkeş Allerjisi.......................... 253 Zeki'nin Rezaletleri.......... ^yy Nihaî Zafer.......................... oaü Ah Buhara oao ~*"*~ »*-................................................................... ............ 251 Cemal Paşa'yı Kim Vurdu?........................ ................................... o^n ~"-.............................. ....................................... ................ ........................................................................... 258 Sinop'ta....................................... 247 Buhara Emiri Enver....................................................................................... .... .............. ................................................................................................................. ........ 263 Mehmet Vehbi Efendi... 259 Ankara'da ......... ............... ....................................................................... 263 ............................................................ ............................... 248 Enver'in Ölümü ....................................................................................................... Z........................ 250 Cemal Paşa................ .................................................................... ........................................... 245 Musa Carullah........................................................Ali Fuat Krizi.. ... 255 Rusya Dönüşü...................... ...................................................... ...........................................................................................................................t+7 ittihatçıların Hali Pür Melali..................................... ..................................................................................... 254 Moskova Hatıraları................................................................................................................................ 246 Rusya'da Kıtlık............................................................ ........................................... ........................................................................................................................................... 247 Rus Eğitim Sistemi................................................................... ........................ .................................. 252 Cemal'in Hindistan'ı Fetih Hayalleri........................................................................................................ ....................................

................................................................................. ..........Taarruz Başlıyor............................................................ ................ 273 Memlekette Genel Durum...................................... ............................................................................................. 281 Fikriye'nin intiharı............. ................................................................................................................. 282 Esat Hoca Meselesi....... 281 Nasıl Bakan Olunur?..................... ............. ......................... ........................................................... 270 Cumhuriyetin ilânı.............................................................................................................................................................................................. 267 İKlNCl BÖLÜM CUMHURİYET DEVRİ.................................... 274 B asm Hizaya Geliyor................................................. .............. ......................................................................................... 269 ilk Soğukluk................................................................ .................................................... 279 Vekaletten istifadan Sonra............................ ...................................................................................... 264 izmir'de... ............V***».......... ................................................................................................................................ ................... 276 Atatürk Orman Çiftliği................................................................ 276 Rıza Nur .............. 288 v ........................................................ .................................................................... ......................................... 284 • isler Kötü ..... ........................ ....... 278 Muhalefet Fikri........................................................................................... 280 Rıza Nur Meclisten de Çekiliyor.............................................................................................. .......................... ^ÜU Rıza Nurun Türkçülüğü.1£1V4 *»........................................................................................................................Atatürk ihtilafı....... OSfi J....... 272 Cumhuriyetin ilân Şekli.............. ....... 275 Hilâfet Meselesi.... .....................................

............................................................................ 293 inönü'nün Köşkü.. .............................. 293 inönü'nün Kardeşleri............................................................ 298 Operatör Emin........................................................................... -JV/Z............ 289 Süleyman Sırrı..... ............................................. 309 Yeni Bir Moda..................................................... ................................................. ...................................................................................................................................................................................................................... 305 Takrir-i Sükûnun Gerekçesi... .................... 297 Şapka isyanları.............. ....................................................................................................................................... .._..................................................... .............................. 307 > Yeni Türkiye..... .................................................................................................................. 309 Rıza Nur'un Tütün Ticareti......................... 295 Şapka Ekonomisi.......................................................................................... . 308 : Umumi Kanaat.......... ........................... 307 Mustafa Kemal'in Nutkunun Mahiyeti.. 310 ........................................................ .......... Yeni Fırka Hazırlığı........................ ......................................................... Kürt Meselesi ve Basın................................................................................................ ...................................................... 298 Bir Cinayet......................... .................................... ....... .......... 305 Tarikat-ı Salahiye.......................................................................................................................................................................................................................... ^09 V / "***«........Arnavut isyanı................... 300 ............................................................. 294 Şapka Devrimi....................................................................................... .............................................................................................................................................. 301 Sevh Said........ .................................

................. .................................. ...................................................................................... ......................... J £f\J Iş Bankası....... 314 Ata'nm Tahsile Gönderdiği Kızlar..... 311 inkılâp Modası.................................................................................................................................... 316 Dans Devri ... 326 inhisar işi......................... ................................................................................................................................... ............... 322 Yeni Para .................................................... 312 ¦ Süt ve Yoğurt Kardeşi............................................................................. 329 . ....... ..................................................................... ........................................................................................... . 319 Başka isler .................................................................................. ................................................................................ 314 Lâtife Boşanıyor............................... .................................................................................................. 11R Kömür Ocağı Meselesi............................................................................. ............ 327 Memur Enflasyonu.............................................................................................................................................................. 'vyn ^ i^*VA.................................................................................. -)z<z> Kız isteme.................................... ......................... ..... 320 Yeni Moda ....... 324 Bir Rüşvet Olayı..................................................Ankara'nın imarı................... .................................................... 323 Kereste Fabrikası............................. ................. 325 Yeni Bir Din............................................. 313 ¦ Sansür.................................................................................................... ^99 ................................................................................................................................... 320 Halit Paşa Meclis'te Öldürülüyor............. ............ ................... ................ ............................. .......................................................... 101 Bahriye Vekaleti..............

................................. ...... .... JJ| Inkılab Sonrası Durum......................................................................................... ..........*-»««— ....................... 331 izmir Suikastı ........ ..................................................... Kemal Resmi... 345 Yahva Kemal t............ »}i+U Ah Şu Bizim Sefaretler....... .......................................................................... ......... ....................................................... 339 Yaban Ellere Doğru........................................................................................................................... .................. ............ <jq-7 Asılanlar ^a Rıza Nur'un Türk Tarihi............. J^»v/ Harf inkılabı ^1 "***" ............................................... ...................................................... ................................. .......................... 347 Emanullah Han .............................. .................................... ... .......... 34O Rasim Bev.............................Af..................................................................................................................... 3Sfi .................................Rıza Nur Plân Yapıyor............................................................................ ...... ..... ....................... ............................................................................ .. 331 Yeni Para Meselesi. 345 At Yarısı ....... ^aı .................................. 34i Sansür...................... -j^t...............................? Yavuz-Havuz Davası............................................................ ................................................................................. ...................................... ...... 335 Gurbet Yolu. ...................................................................................................................... 352 ............................ . '"'¦j *~ -•................. 1A7 Meb Necati................................................................... ...................... ............................ .... ^4n Üçüncü Intihab................................................. ....... 343 Rıza Nur'u Ankara'ya Çağmyorlar... 34i Besmele Yerine M..........

....... 369 Ata'nm Manevî Kızları.......................................................................................................................................................................................................................................................................... ..................................................................................................................................................... 363 Abdülhak Hamid........................................... Yakup Kadri Yazıyor.......... ...............................................................................Harf inkılabının Perde Arkası............. ................................................................. 370 Peyami Safa ve Hareket Dergisi.................... 375 ............................... ..................................................................................................... .......................................................................................... 365 Bir Komplo............................................................. ................................... 365 Bir Skandal............................ 361 Lozan Kimin Eseri............................................................. .............................. ........................................ .......... ................................................ jjo Fuad Diye Biri............. ....... .................... .......................... 368 Bir Komplo.............................................................. ......................... 37i Yalova imar Ediliyor.................................................................................... ............................................... 359 Paris Elçiliği................................................. 363 Yeni Din.................... .............................................................................. 354 ilahi Mahalle ve Falih Rıfkı...................................... ........................ 374 Bir Mülakat............................................................................................... ........................................................... 368 Kemalizmi Kim Icad Etti................... 353 Sefaretler ı^s ........... ............................ 357 Tesettür Meselesi..... .. 360 Ref'i Cevat..................................................................................................................................................................................... .......... 362 Tayyare Cemiyeti. ı&f....................................... ....................

.......................................................... 389 Okullarda Dans Mecburiyeti......................................... 376 Reşid Saffet.. ........ ..................................................... 382 İnönü'nün M... ................. 380 Gazi ile Anası........................................... .................................................... .............................................................................. 330 Yeni Kâğıt Paralar.......... 384 Zincirli Cumhuriyet.................. 401 İsmet ........... ................................. 388 ittihatçılar Devri...................................................... ............................................................. Kemal................................................... .............................................................. acy\ ....... 388 Mustafa Kemal Devri...................................................................................................... 386 Boğa Güreşi.................................. 376 Süreyya Paşa..................................................................................................Hatıratı Yazarken.. 397 Mussolini ve M.................................................. .............................. 389 Sevr................................................................................... ..... ........................................................................................................................................... ............................................................................. ............ .................................................................. ......................................................................................................................................................... Kemal Arasında Mukayese.......................................................................................... Hamid ve M...... ................................................................................... ................ 399 PORTRELER Mustafa Kemal................. .......................................................................................................................................................................................... Kemal'e Sevgisi. 396 A.. ................................................................ 383 Iktisad ve Maliye..................................................................... ....... 395 Psikolojik Tetkik....................................................................................................... 378 Barut înhisarı Rezaleti....................... ........ 387 Umumî Mütalea...................... 375 Melahat Meselesi............

....... 405 Recep Zühtü. 406 Hamdullah Suphi... .................................................................. ............................................. 410 Yine Hanım Derdi..........«¦........................................................... ........... .................................................................................. 407 Kâzım Karabekir.... a(\ü ""............................................................. 406 Tevfik Rüştü ............................... ......................................................... .............. *\\J7 Osmanlı Mücevherleri............................................................................................................................................................................................. 415 ...................... ...... ................. 405 Bozok Salih........................................................................................................................................................ ........................................................................... ................................................................... ...................... ................... 411 Boşanma Kararı................................................................................... ....... H-V/U YumısNadi................................... ......... 409 HATIRA DEFTERİ Celâl Arif ........... ....... ............................................................. .............. 406 Yusuf Akcora.............................................. ............. ....................................................................... ¦.............. ... ................... ^KJJ Meclis Reisi Kâzım........«— •£>..................................................................................................... tUJ Fevzi ................................. . ....................................................................................................... ................................................................................................ ................................ 408 Küçük Cemal.................. 405 Nafia Vekili Recep.............. *+\/# MUHALİF SİMALAR Rauf.................................................................. 412 Bekarlık...... 407 Mehmet Emin....................................................................... A(Y1 "*"~*................................................................................................................................. M\f............................ '¦*-"¦ »•............................ .......................................... ...................... ................ ............ 40*% ....................................................................

................................................................ 432 20 Milyonluk Soygun......................... 422 iktisadî iflas................... 427 Ankara Dedikoduları............................................................................................. 431 işyerinde Kriz..... ............................................................................ Köpeklerin Abdesthanesidir....................................................... .................................... 425 Ah Paris! Çevre Kirliliği................................................... ..................................................................................................... ................................................................................................................ .....TL'nin Değeri...................... ....................................... 435 Yeni Türk Tarih Tezi............................................................................................................................................................ Mollanın Başına Gelenler.................. 420 Üçüncü Meclisin intihabı.............. ........................................................................................... .... 434 N.......................................... 419 TL.................. 421 Doktor Ahmet Meselesi...... ................................................................................................................................................................................................................................. ......................... 427 Harf inkılabı............................................................................................................... ................................ Krizi.......................................................... ... 434 Berber Dükkânı................................................................................................................ ........................... ................................................ .................................... ............................................. 426 istanbul'daki Paris.............................................................................................. ........... ................ ........................................... 426 Yunan ihtilafı....................................................................... ..................................................................... 429 Ankara Haberleri.............................................................. 435 ................ 430 iktisadî Tedbirler............................ 416 Hesap-Kitap işi... 424 Paris ve Köpek......... 424 Paris.

.. 440 Rıza Nur Yine Eşinden Dertli........................................................Fethi Bey Diyalogu................................. 456 Milliyet Kimin Sesi................................................. Kemal ........................' jfc ................................................................................ 459 SCF Başkanı Halk Fırkasından Vekil Oluyor........ 461 • Yalova Safası........................................... ...................................................... .........Arien................................ 439 Bulgarlarla Kan Birliği.......................................................... ................................. ............. .................................................... ................... 453 Almanların Raporu....................... ............................... 463 .......................................... .................................................................................................................................... 458 Menemen Vakası......................................................... 437 Kürt isyanı.................... 462 '¦ Belediye Seçimleri.............. .......................................................................................... ................................................................................................................................ ..................................... .............................................. ... 44i Gökalp'in Kürt Raporu................................................................................................................................................................................................... ... 448 M......................................... ................. ...................................................................................... ...................................... 457 İzmir Mitingi.............................................................................. 455 Patlayan ifşaatlar.... 455 Yeni Fırkanın Zamiri.................................... 437 Şeyh Said isyanı......... 438 Farslarla Kan Birliği............................................................... ... 443 ismet inönü ve Fethi Bey............................................................... 44i Serbest Cumhuriyet Fırkası........................................................ 452 Yeni Partinin Kâtibi Kim?.................................................................................................................................................... ................................................

...................................... 481 ................................................................................................................................................................................. 466 Yine Kürt isyanı..............................................Hainler ve Kahramanlar!..................................................................................... 469 Serbest Fırkanın Bilançosu................. ................. ..................................................................................................... 469 Katledilen Tarihi Eserler............................................ 465 Brezilya Darbesi.............. 475 M............................................................................. Emin (Yurdakul). 472 Bir Karşılaştırma.. 467 Ege Adı Nereden Geliyor?....................................... ...................................................................................................... 477 İktisadi Kriz: Açlık........................................................................................................................... ......... ................................................................................ ................................................................................... .......... ..................................... 477 Dil Dersi..................................................... 466 Venizelos Ankara'da............................................ 474 Fazıl Ahmet........... 468 Ankara'da Bir Memur......................................................... 464 Tapılan Adam!.......... ............................................ ...................................... .......... 480 Menemen Vakasının Muhakemesi...................................................................................................... 475 Gazi Samsun'a Gidiyor......................................... .......................................................................... 477 Ramsi Villi........................ ................ 473 Serbest Fırkanın Sonu................................ ....................................................................................... ..................................... .............................. 467 Tekrar izmir Hadisesi.. ..................................... ....................................... .................................................. ............................... 476 Gazi Samsun'da........................................................................................................................................................................

. _.... ................................................................................................................................................ ........ 496 Falih Rıfkı ve Ruşen Eşref...................................................................... 498 Baloda Skandal.................... 490 Hilafet Meselesi......... .................................................................................................................................................................................................... 498 Gazi-Inönü ihtilafı.....................................Menemen'de Sanık Askerler........................................................... 492 Balıkesir'de irtica ve Menemen irtibatı.............. .............................................................. 491 Masinyon......................... 483 Ankara'da işler Kötü........................ 499 .......... .................................................................................................................................................................................... 48S 150'likler Meselesi.................. .................. ............................................................... 484 Maaş isi .......................... 490 Türkiye-Fransa Kıyası................................................... ........ 487 Feci Bir Haber..... .......................................................... 488 Fırka mı Hükümetin.................................... 487 Yağma Hasanın Böreği...................................................... 494 Rıza Nur Nis'te...... 491 Rıza Nur'un iran'a B akışı.... 484 Yakılan Tarih................................ ............................................................................ 487 Menemen'de Karar öncesi............................................ ............................... 495 Vurgunlar ve Kumar Borcu Hesapları........................................ 484 Mah......................................... ....... .............................................. ......................................................................................................................................................................................................................................................... Hükümet mi Fırkanın?............................................................ ................ 489 Menemen'de Seçim.................................................................................................................................................... 483 Türbeye Mum Diken Kadınların Tevkifi................. .......................................................................................

.............................................. sil Memur Tasfiyesi........ 512 Plân Faşizm ......................................................................................................................... çn£ Türkocaklarının Başına Gelenler.. ......................................................................................... 502 Çelişkili işler... 510 Müstakiller..................... 518 Rıza Nur'un Heykeli ve Ruh Hali.......................................................................................................................................................................................................................................................... 501 Paris'e Dönüş...... ......................................................................................................... 502 Türkocağı Neyin Nesi?.......................................................................... ............... ................................................ 500 Meclisin Fesih Gerekçesi................................................................... 517 Kemalizmin Doğuşu.. ........................................... 515 Rıza Nur Yine Dert Yanıyor................................................................................................ 521 ................................................................................ ............................. 508 Rıza Nur ve Felsefe....... .................................... ......... ...................................... ............................ ........... 515 Meclisten Bir Estantene............................................................................................... .......................................................................... .. 504 Meclis Niçin Feshedildi?..... 519 ismail Müştak.......... 505 InkılaDİar .........Hamamın Namusu............... ...................................................................................................... ........................................................................................................ 509 Kürtlerin Amblemi......... ............ 521 Muhalif Matbuat.... ................................................................. 509 Türkocakları Kurultayı ve Feshi......................... 507 Osmanlıca Belgelerin imhası................................................................................................................................................................................ ......................................

............................................................................................Müstemleke Sergisi.................... 539 O Zamanki Fransa...................................................... 531 Inkılablar Kimin Fikri idi.......................................................................................................... ^............................. J £................ ............... ..... 54i HaşimNahid.............................. 545 Tarih Kongresi ................................................................................................... .......................................................................................................... .............................................\J Rıza Nur Leyden'de............................... 525 Yine Hanım Derdi ...................................................................................................................................................................................................... 533 Ameleden Mebusluğa.. ................................................................................................................................................. ...................... 523 Şirket Kurtarma işi.............................. ... 540 Fransa'da Türk Matbuatı.......... ........................................ 528 Paris'te Antropoloji Kongresi..................................................... 542 inönü Roma Yolunda................................................................................ 523 Misyonerlik..... 544 Rıza Nur Londra'da................. 531 Tavize Dayalı Dış Siyaset..... *\A£ ................................................................................ ......... . ............................. .......................................................................................................... 524 Dil Encümeninin Lağvı.................... ........................................................................................................ ....................................................................................... ............................................... 535 Rıza Nur'un Kayın Pederinin Ölümü................. ............................ ............................................... 529 Türkiye Haberleri................................................................................................................... ..... 536 Ankara'da Zor Günler..... 527 Zafer Bayramı Tebrikleri....................................................i........... s^fi ~"~"~" ^VM.................... 542 Ömer Fevzi................................................... ............................

.... açıklık ve yeniden yapılanmanın............................................... JJl Yalova'daki Havuzlar......... gerçeklerden kopuk kalıpları artık toplumsal değişim taleplerinin ağır yükünü taşıyamamaktadır.................................. Şu ana kadar herhangi bir hukuki koğuşturmaya uğramamış olmamız da gelecek açısından umut verici bir gelişmedir............................: İ8 .. 550 Rıza Nur'u Jurnalleyenler............. bunlar da kamu vicdanında gerçek yerini bulacaktır................... .......Ve Rıza Nur Boşanıyor........................................................................ . duymadığı daha nice gerçekler ........................ Yasaksız Türkiye taleplerinin yükseltildiği.......... unuttuğu kadar bilmediği.... 543 ingilizlerin Kürt Siyaseti.... Kemal'in izmir'e Heykeli Dikiliyor...... Gerçek geçmişle gelecek arasında biçimlenir...................... jjj Arz-ı ihtiram <<?¦} Yeni inhisarlar.. <................... efsaneleşen... 543 M.................................. Tarihi yapan ve yazan bir kişi olarak Rıza Nur'un söylediklerinin büyük önem taşıdığını söylüyoruz...................................... 555 SUNUŞ İ ?ı" TU 5i ...... ............................................................ arşivlerin açılmaya başlandığı bir zamanda Rıza Nur'un iddialarını test ederek gerçeği yakalamak daha kolay olacaktır........................................................ Gerçek dışı iddialar varsa..................................... .................. 555 Hatıratın Sonu.............. ...................... ssı % ^^ .................................. 554 ........ r... ........... Kâzım Karabekir'in hatıraları ya da başka sivil ve askeri kişilerin hatıratları bu konuda gerçeği yakalama şansımızı artıran birer sıçrama taşı anlamı taşımaktadır Geçmişi olmayanların gelecekleri yoktur...... 551 Güneş Dil Skandali.........Ve Rıza Nur'un hatıratının üçüncü (son) cildi de böylece tamamlanmaktadır..................................... 554 Gazi Mükafaatı Gaziye................................................................................................j ¦•¦¦ (>¦............ >' :..................... ..... Resmi tarihin abartılı. Biz Rıza Nur'un iddialarının iddiacısı değiliz........ Rıza Nur'un yanıldığı.............. Rıza Nur'un hatıratının yeniden yayınlanması konusunda beklentilerimizin ötesinde bir ilgi ve destek gördük. .... .............. ..........i/fii... insan temel hak ve hürriyetlerinin tartışıldığı bir zamanda Rıza Nur'un hatıratının yayınlanmış olmasının özel ve önemli bir anlamı vardır.................Kalkınma Politikası..> .....<^ o ..JnMn..... Yasakların kalktığı...... görmediği................................................. 552 Dil Kongresi............. Ancak bu iddiaların görmemezlikten gelinemeyecek şeyler olduğunu söylüyo-uz........... Kuşkusuz gerçek Rıza Nur'un anlattıklarından ibaret değildir.............................................. ........................

. Bu yayınlar umarız bu yöndeki talebi artırır ve gizli kalan gerçekler de gün yüzüne çıkar.. Herşey Rıza Nur'un anlattıklarından ibaret olmadığı gibi. onun olmadığı bir tarih gerçeği de eksik kalacaktır. Ama konu ile ilgili kim varsa tutuklanarak yargılanması ve en ağır şekilde cezalandırılmasını emrettiği bilinen bir gerçekti. bütün yurt sathında bir terör havası estirildiğini. Vaktiyle asılan Patrik vakasında. Fikirleri ve kanaatları şudur: Türkiye battı. derhal istanbul'a soktular. Türkler'de umumî ve derin bir hüzün. italyanlar ve Yunanlılar da memlekete girdiler. aralarında dinî ve siyasî müthiş kanlı nizâlar olmuş olan. patrikhanede kapatılan kapıyı açtılar. ingiliz ve Fransızların yanlarında Harbi Umumîde tercüman namı ile kullandıkları birçok Rum. Yahudi. Ermeniler de böyle... keza askerler var.. 27 kişi beraat ettirilerek 41 kişi ağır cezalara çarptırılmış ve 36 kişi de idam sehpalarında can vermişti. Her yıl anılan Menemen olayının bu yönünü bilen pek yoktur. Onbeş asırdan beri birbirini sevmeyen. O zamanki Menemen'in nüfusu neydi? Bir cami çevresinde meydana gelen olaylar bahane edilerek estirilen terörün asıl sebebi neydi? Sözkonusu askeri mahkeme zabıtlarına henüz sahip değiliz. Bu sadece bir örnektir. Diğer kısımlar Ermenistan olacak. Şimdi de istanbul'da bu milletler bunlara casus ve asker yazılıyorlar. bilhassa Ermeni casuslar. Aydınlık bir gelecek umudu ve dileğiyle. Zehaplarmca bu kapı Bizans yeniden vücûda gelince . bizde de. Bu çalışmamız ve bize gösterilen ilgi ve genel kabul bu yöndeki umutlarımızı artırmaktadır. Olayın siyasi yönü olup olmadığı ile ilgili araştırmalar ise tek partiye karşı kurulan Terakkiperver Cumhuriyetçilerin ezilmesi. Şenlik yapıyorlar. Nerede ise bir ilçe halkının tümünün sanık sandalyesine oturtulduğu. Kuşkusuz gizli kalmış tek gerçek bu değil. Yunanlılar insanî sıfatta olan «Yunan Salib-i Ahmeri» ile «Muhacirin Komisyonu» nu. istanbul ve Anadolu'nun büyük bir kısmı Yunanistan'a verilecek. Menemen olayında cinayeti işleyen şebekenin olayda kullandığı ipi satan yahudi attar'ın da olayla ilgili görülerek yakalanıp asılması ilginçtir. Rum Patrikhanesi azıtmış. Yahudiler de bunlara iştirak ediyor. Mustafa Kemal. maskeyi atmış.vardır. Temmuz 1992 1!İ 18 BtRÎNCt BÖLÜM MÎLLÎ KIYAM (ÎÇ YÜZÜ) ili ¦'M il'¦i'* ÎSTİKLAL HARBÎNE DOĞRU Buna. Mütareke olunca bir taraftan ingilizler donanma ile diğer taraftan Fransızlar karadan Trakya tariki ile istanbul'a girdiler. içindekini bir lâğım pallar gibi meydana vermiş. kimine göre Menemen'in topa tutulmasını emretmişti. bugünümüzü ve geleceğimizi aydınlatacaktır. Hakikatte bunlar politika ve propaganda organı.. 17 Meselâ Menemen olayının ayrıntılarını Rıza Nur'un hatıratında bulamazsınız. Kuşkusuz daha bir çok konu yeteri kadar bilinmemektedir. Avrupa'da da Millî Hareket adı verilmiştir. tarihin tanıklığına aday kitaplara gün yüzünü haram edenler toplumun geçmişini çalmak gibi korkunç bir suçun sorumluluğunu taşımaktadırlar. Tarihin belgelerine ipotek koyanlar. eroinman. ruh hastası kiralık bir katille nakşi tarikatının önde gelenlerinin irtibatlandınlarak. Tarihten ders alınır. kimine göre tüm halkın tehcirini emretmişti. Doğru kararlar ancak doğru bilgiye dayalı olabilir. Fener tamamiyle Yunanistan'ın emri altında. Abdurrahman Dilipak Acıbadem. Gerçeğin ışığı dünümüzü. bir yedek subay ve bekçinin öldürülmesi ile sonuçlanan cinayetin ardından kurulan mahkemede 144 kişi yargılanmış 40 kişi serbest bırakılırken... Tekrar söylemek gerekirse tarih övgü ve sövgü kitabı değildir. Bizans yeniden doğuyor. Rum ve Ermeniler'de fevkalâde bir sevinç. birbirinden iğrenen Rum ve Ermeni şimdi birbirine «Hemşehri Millet» adını veriyorlar. dini muhalefetin bastırılması ve siyasi muhalefetin sindirilmesi ile ilgili idi. Orada da «Mavri Mîra» adında bir istiklâl cemiyeti teşkil ettiler. Bilgi ışıktır. Geleceğin umuduna sahip olmak için geçmişin bilgisine ihtiyacımız var.

İngilizler. Türkten kız alıp vermeyin. Top20 . Saçma bir şeydir. Bu propagandalar hiçbir etnik ve ilmî esasa istinad etmez. Bu propagandalardan bir misalini bizzat gördüm. bunu da okutup adam etmişti. El çabukluğu edip Yunanlıları izmir'e çıkardılar. Yunanlılar bütün yaptıklarını ballandıra ballandıra Avrupa'da geniş bir neşriyat yapıyordu. Rum. Samsun ve Merzifon'da!ar. Bu adam Samsunlu idi. Herkes bilir. Hemşiresini şehirde zengin bir Türk almış. Keza Anadolu'daki Türkmen'lere «Siz Türk değilsiniz» diyorlar. Çeteler teşkil ettiler. Bunlar da Türkün menfaati aleyhinde çalışıyorlar. Müthiş yalanlar. O gün gelmiş! izciler yapıyorlar. Hürriyet ve İtilâf hortluyor. Bize toprak verdiler. Ama muvaffak olmaları mümkündür. Sen buradan git!» diyor. Anadolu Rumlarının yedi milyon. Abdülha-mit zamanında bütün Çerkesleri Sivas'ta Çukurova'ya toplayıp İstiklâl yapmak istediler.Ingilizler ve Fransızlarsa buraları italyanlara vermek istemiyorlar. Hem biz burada misafiriz. Kızları vasıtası ile saraya doldular. «Türkçe konuşmayın. Abdülhamit işin önüne geçti. Biz bir avuçuz. Papas Fru. Rumlar oraların istiklâlini istiyorlar. Bu komite harpten evvel Merzifon'da Amerikan Kolejinde Rum talebe tarafından teşkil edilmişti. Necati'nin (Maarif Vekili) Reis olduğu bu mahkeme pek zayıftı. Kürtler de ihanet ediyor. Pontus büyük bir faaliyet gösterdi. . Kâzım adında bir Çerkeş askerî doktor Si-nop'a köylere geliyor. içlerinden paşalar yetişti. Yunanistan Rumlara silâh veriyor.. Türk Çingene cinsinden bir millettir» diyor. Türkler bizi tükürükle boğar. istiklâl isteyin» diyorlar. Sait Molla ve Ali Kemal'ler tarafından idare olunan İngiliz Muhibler Cemiyetini teşkil ediyor. bir ırk hattâ ekseriyetle bir din. Rum'u da üç buçuk milyon diyor. Çerkesler de bunlara yardım etti. Hattâ Konya ahalisine «Siz Türk değil. Çerkesleri topluyor. Maraş ve Aymtab'ı Fransızlar işgaline terkettiler. propaganda beyannameleri. Tercüman Ahmet adında ihtiyar bir Çerkeş «Oğlum senin bu sözlerin bizim felâketimiz-dir. Fakat yapıyorlar. Erzurum'a kadar hulul etmek istiyorlar. (15 Mayıs 1335). Bunlara yer verildi. Galiba Sivas'ta. Beyannameleri ile doktoru yakalayıp Kastamonu istiklâl Mahkemesine yolluyor. Mütarekeden bir yıl sonra bizim Ankara'daki millî hükümet koleji basıp evrakı yakaladığı vakit buna ve Ermeni fesat ve icraatına dâir çuval dolusu vesika bulundu. Bu çocuk fakir bir Çerkeş köylüsünün oğludur. Kıyafetinizi değiştirmeyin. İngilizler. Fransızlar bir düziye Anadolu'ya giriyorlar. ingilizler izmit. böyle haksız dâvaya kalkmışlardı. Trabzon Rum papazı başta. Bütün Samsun havalisi Rumlarını silâhlandırdı. Ermeni. Üstüne yatmıştır.. Komiteler.açılacaktı. Çerkeş ihtilâfı yetmiyormuş gibi Ankara'dan Tebriz'e kadar bir şerit halinde uzanan Kızılbaş halis Türkler'e de «Siz Türk değilsiniz. Bu adam ne ahlâksız biri idi. katliâm ediyorlar. Komiteye Samsun merkez. Türkün gafleti hayret edilecek şeydir. Venizelos bile resmî ağzı ile konferanslarda Türk'ü üç buçuk. Yunanlılar ile bir oluyorlardı. Bunu tercüman bizzat bana köyünde anlattı. Trabzon'dan Sinop'a kadar olan sahilde «Pontus» komitesi teşkil edildi. ingilizler Türkiye'yi parçalamak bunun için de tefrika yapmak için propaganda yapıyorlar. Bunlar iki milyon kadardır. propagandalar yaptılar. italyanlar Antalya ve Konya'da. Selçukî'siniz» diyorlar. Urfa. Kürt. Misafir gelmişler. Bu muhaceret devam etti. Silâhlanıyorlar. Abazalardan da geldiler. Hükümet de haber alıyor. Türk köylerini basıp yakıyor. Doktoru bırakıyor. Doktor Abdullah Cevdet de bu cemiyette. Amerikalılar himaye ediyordu. Bu matbaa Cenevre İttihat ve Terakki Cemiyetinin idi. Türklerin üç milyon olduğunu söylüyorlar. Çerkeş elifbası getiriyor. ingilizler bir taraftan da Türkiye'yi harıl harıl silâhtan tecrid ediyorlar. Çerkesler 1864'de Rus Çarının bir iradesiyle sahillere sürülmüş gemilere doldurulup Türki19 ye'ye getirilmişti. Şimdi Kâzım yine devlet hizmetinde. Onda böyle şeyler ve vatan hiyaneti çok. italyanlar Ereğli kömür havzası ile izmir'i de istiyorlar. Bir dil. Bu sefer mütarekede büsbütün bu fikrin peşine düştüler. Adana. Bir Kürt hükümeti vücuda getirmek için merkezi istanbul'da «Kürt Cemiyeti» teşekkül ediyor. Onun bir matbaası vardı. Eskişehir.

Bunlar hep vaziyetin yarattığı binefsihi teşekküllerdir. Paşaili Cemiyeti)ni yapıyorlar.. Bazen hükümete hamiyetlisi geliyor. Albayrak Gazetesi sahibi Necati. Her tarafta hayatî ve millî tehlikenin şevki ile binefsihi bir kaynaşma başlıyor. Nihayet (Vilâyet-i Şarkıyye Müdafaa-i Hukuk) cemiyetini yapıyorlar. Mandacıların başları Câmî.. Diğerleri de hiç olmazsa Erzurum'u Trabzon'u kurtarmak fikrindeler.. kıyam ilham ediyor. Zaten elinden bir şey gelmez ama aksine onlara hizmet de ediyorlar. Giresunlu Osman Ağa çete teşkil edip Pontus Rumları çeteleri ile çarpışıyor. Millî Kıyam prosesüsü yürüyor. Uursa'da Gökbayrak. İsmail Safa bunların başlarmdan-dır. Bura Türkleri de müdafaa kaygusu ile (Trakya. Bir kısmı Amerika. Trakya Yunanistan'a verilecek. Aralarında bulunan biri yazıp tarihe tevdi etmelidir. Giresun'da Pontusçulara karşı Topal Osman. ilâh. Adapazarı ve Sakarya boylarında Yahya Kaptan (Trabzon tarafındandır. iskenderun havalisi Türkleri de bunlara katılıyor. Doktor Adnan. Balıkesir. Zatlar çalışıyor... İsmet Paşa da bunlarla beraber. Bur-da da mukavemet ve müdafaa teşekkül ediyor. Manisa ve İzmir civarında bir takım vatanperverler cemiyetler teşkil edip. Bütün tafsilâtı ile fedakârlarının. Bekir Sami. Fırsat buldukça Yunanlıları tepeliyor. Çerkeş Etem. Bunlar hiç olmazsa Trakya'yı bir Cumhuriyet halinde kurtarmayı düşünüyorlar. Müftü Hoca Raif.. Sinop Mutasarrıfı ve Bitlis Valisi). Orada ordu kumandanı Kâzım Karabekir. Cemiyetler yapıyorlar. Dokuz asırlık şanlı bir devlet yok oluyor. Dağlara çekiliyorlar. Bunlar İstanbul'daki Amerika mümessili ile bu hususta münasebet ve müzakereye de giriyorlar. bir kısmı İngiliz Mandası istiyor..lan dinamitle parçalıyorlar. Rusya'ya Baku'ya adamlar yolluyor.) ile Halit Bey (Millet Meclisinde katledilen Halit Paşa) Kumandanlardan Karabekir silahlarını vermiyor. Demirci Efe. Yunanlıların kadınlara tecavüzlerine dayanamayıp dağa çıkıyor.. izmir işgal olununca bazı gençler.. Buralar halkı müthiş telâşa düşüyorlar. kahramanlarının adlarıyla yazılması lâzımdır. Erzurum vilâyetinin hattâ Trabzon taraflarının Ermenilere ve daha ziyade ihtimal ile Trabzon'un Rumlara verileceği havadisi alabildiğine koşuyor. Yine Trabzonlular da (Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti) ile (Adem-i Merkeziyet Cemiyeti) adında iki cemiyet yapıyorlar.. mukavemet hazırlıyorlar. izmir ve emsali cemiyetler hem silâhlı mukavemet tedarikinde hem de Fransızca neşriyat ile Türk hukukunu Avrupalılara tanıtmağa çalışıyorlar. Mitralyöz ve tüfekleri toplayıp istanbul'a naklediyorlar. 21 İstanbul münevverleri me'yus. Fakat ingilizlere esir ve âlet.. Ahaliden Binbaşı Zihni (Sonra mebus. Rüştü Paşa (Mustafa Kemal astı. Onun da elinde bir şey yok. işte bu vaziyet Türklere silâhla mukavemetten başka çare olmadığım gösteriyor. vatanperverler kaçıp içerlere çekiliyorlar. Her yerde vatan müdafaası için harıl harıl çeteler teşekkül ediyor. Götüremedikleri tüfeklerin sürgülerini alıp götürüyorlar.. ilâh. Görülen ve gittikçe tebellür eden vaziyet inkıraz. Müzakereler. Erzurum. Afyon. Sarı Efe. Hüseyin Avni (Mebus). ingilizler Türkler'e çok suimuamele ediyorlar. Ibo. Rauf Ahmet. Toplanıyorlar. Millî terbiye ve çocuklarımızın kahramanlığa sevk ve Türklüğü müdafaa duygularını yükseltmek için bu kıyam ve savaşlara dair eserler yazılmalıdır.. Ruslar'dan imdat bekliyorlar. Erzurum'da büyük bir kongre hazırlıyorlar. Bunlar (Küçük Ermenistan da oldu) diyorlar. Cenup cephesinde Fransızlar ile çarpışıyorlar. Adana'ya Ermeniler her taraftan doluyor. SAMSUN'A DOĞRU . içlerinde bulunmadım. Hattâ bunların adlarım havi oralarda birer abide dilemelidir. Bu millî kuvvetler izmir cephesinde Yunanlılar. Türkiye gidiyor. Yahut kamalarını alıyorlar.. Bir çok katli olan bir kaçakçı şakî) çetesi. Seyirci gibi duruyor. Oralarda bazı zabit ve mutasarrıflar da bunlara hiç olmazsa gizlice iştirak ediyor. ilâh. Yazamam. istanbul'da Padişah ve Ferid'in başında bulunduğu bir hükümet var. Bu teşekküller çok mühimdir. Halk bunların zulmünden bîzar oluyor. Bunları istanbul'da depolara yığıp askerleriyle muhafaza ediyorlar. Denize düşen yılana sarılır. Kütahya. Akhisar. ilk kıyamı yapan bunlardır. Meselâ İzmir'de Demirci Efe. hiç olmazsa manda ile bütün devleti kurtarmayı düşünüyorlar. Halide Hanım.

Görülüyor ki. Bunu bana Anadolu'da birkaç defa kendi anlattı... yaptım. Benim tahkikatıma göre onun Rıza adında gümrük kolcusu bir üvey babası olduğu muhakkaktır.. pek çapkın ve sarhoş. Orada (. Meşrutiyet oluyor. masasına oturmuş.¦¦¦¦ setmemişlir.. Beni nutkunda isyan ile.) değilse bile babası malum değildir.. Bu hastalık frengiden olur. Mustafa Kemâl Anadoluya sürgün olarak gitmiştir. diyor.. sebebi de şimdi anlaşılacak. Halaskar. mektebe girmiş. Enver'i çekemiyor.. bu kadını görür. Adı da malum değil. çok sarhoşmuş.. fakat babasından bir defa bile bah(*) Gayrı meşru anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı.. Mülâzım Abdül-kadir (Sonra astığı Abdülkadir) arkadaşlarıyla gelmiş. iddiası doğru değildir.. Arnavutları Türk aleyhine kaldırmakla itham edip. Arnavut isyanı bir ve aynı gayede idi. başka işlerle meşgul olmuştur. Mustafa Kemâl'in babası hakkında çok rivayet var: Kimi bir Sırp. Bir kişinin değil binlerce kişinin. Yeni çıkan «20.7) ve satırlarda kendine ustalık veriyor.) ve (... Çok tuhaftır: Mustafa Kemâl anasından bahseder. Mustafa Kemâl babasından kendi bahsetmediği gibi diğer birinin bahsettiğim işitirse ona düşman olur. Selânik'de yine (. Mustafa beş yaşlarında iken Abdoş ölmüş. Orduyu isyan ettirmek istiyor. Bütün bu işleri kendi yaptığını bir kaç defa söyledi ve adamları gazetelerde yazdılar ama mesele böyledir. ilimde. 12 yaşında iken Mustafa Tırnova'ya gidip miras istemiş ise de (. Yine Selânik'e gidiyor. ittihatçı oluyor. Bu sözleri şöyle hülâsa edilebilir: Selanik'te akşam birahanede içiyormuş. yine korkmuş vuramamış. Nefyedildiğini kendi de nutkunda söylüyor (S ..italyanların Trablus'a tecavüzünde Fethi ve Enver gibi bu da oraya gidiyor. fakat bir iş görüp kendini gösteremiyor... vurmak istemiş. Demek Mustafa Kemâl (. Yenişehir Tırnovasından ve oranın ileri gelen kabadayılarından Abdoş Ağa Selânik'e gelir.. bunu öğrenince hayret ettiğini söyliyen bu adam.. Abdülkadir yine karanlıkta önüne çıkmış. Hedyo'da orada Mustafa Kemâl'in babası meçhuldür.) söylemişler geri göndermişler. Neden bilmem? Kendisi kalkıp evine gitmiş. Entrikalar yapıyor. Çünkü kendi arzusu ile gitmemiştir. Bu esnada hâlâ Mustafa Kemâl meydanda değil. O Anadoluya defedilinceyc kadar bu işlerle değil. Selânik'e. Güya anası bunların metresi imiş. Bunlar Conferencio mecmuasında neşredildi. anası oğlu ile Selânik'e gelmiş. Madem ki. kimi bir Bulgardır diyor. «Makedonya da Bulgar eşkiyasınm istîsâli. Mektepte daima onu tutuşturuyor... Selanik'te kerhanede imiş.. bu işi o Arnavut isyanı zamanında yapmıştır.» Bir aralık ittihatçılar kendisim öldürmek istiyor. Münir Alımed adında .) içinde. Anası Gümrük kolcusu Ali Rıza ile evlenmiş. İsmet'in bunda habbe-i vahide hissesi yoktur. Bunu dertli dertli anlalırdı.. ' ' ¦'¦. Gelibolu'da Bulgarlara mağlup oluyor . ihtiyar Tesalya'lılarrn rivayeti şudur: Mustafa Kemâl'in anası.. bunu aşikâr söyliyememiş. Nutkunda.. erkân-ı harp oluyor. Ali Fuat Paşanın sınıf arkadaşı. Mustafa... gittim. asır Larousse» Pomaktır diyor.. Millî Kıyam ve hareket binefsihi ve her tarafta millet tarafından düşünülmüş ve yapılmıştır. Mustafa. alır götürür. İttihat cemiyeti teşkilâtı. ne ise. Bu işleri istanbul'da düşündüm. korkmuş vuramamış.'-. Yerine geçmek istiyor. ama hakikat sırıtmaktadır.. Yine İsmet hiç olmazsa Mandacılar fikrine iltihak etmiştir. Buna dair vukuat vardır.) olarak Mustafa Kemâl doğar. Nihayet Fransız nazırlarından Hedyo.. Anadoluya sürülünce Padişahından şahsî intikam almak için Millî Kıyama iştirak etmiştir. o şey belli değildir.. meşrutiyet için kıyam gibi mühim işlerde bulunmuyor. bir aralık Şam'a tayin ediliyor. Hasılı rivayetler çok.. huysuz ve geçimsiz.. Nitekim fende. Nefyedilmiştir.Orada gözünde iritis hastalığı oluyor. Bilâkis o güne kadar padişahın fikrinde.Nihayet halaskarlar meselesinde bize iştirak edip Galip Paşa ile beraber Selanik'te bir takım zabitleri ittihatçılar aleyhine kaldırdılar. tarihte hangi bahis hakkında çok nazariye veya rivayet varsa o bahis malum değildir. Demek vatanperver değildir. Paris'te Türkiye üzerine iki konferans verdi. Hangisi doğru? Bir şeyde ki rivayet çoktur. Hattâ Mustafa Kemâl Anadoluya millî Kıyama iştirak için de gelmemiştir. Mustafa Kemal'in. Hakikat şu ki. 22 '¦" "¦¦¦" " ' . Sclânikte Rıza Efendi admda Gümrük kolcusu birinin üvey oğlu Mustafa Kemâl Harbiye mektebine geliyor. Her anlatışında da başka türlü söylemişti...

istanbul düşecekti.. Böyle mühim bir mevkii ona verirler mi? Padişaha söylemeden bir iş yaparlar mı? Kendisi biraz düşünse teşebbüs etmemesi lâzımdı.. Bazı zabitler diyorlar ki: «O vakit orada kim kumandan olsa muvf-fakiyet onun olacaktı. Sonra durur. intikam sevdasında.. Bu halde bile akıl edip Anadolu'ya geçmeyi düşünmüyor... Harbi Umumî oluyor.. Mustafa Kemâl namusu üzerine siyasetle uğraşmıyacağına söz veriyor. hal-i harp'te yapıyor ki. Mustafa Kemâl'i çağırıyor. bir hakikati söylüyor. (.. Orada da durmuyor.. Hiç cevap vermeyip önüne bakmıştır. Şeyhin kerameti kendinden menkul.. O da olmuyor. Ama Cevat marifetlerini söylüyor zannediyordu. Paşa olmuştur. Az kalsın esir oluyor. ingilizlere müthiş surette mağlup oluyor...... Bilmem bunu ne için istiyordu? Ahvale bakılırsa Vahidettin'e fena kızmış.. Nedir bu? Şimdi seni affedeceğim..bir doktor kendisini tedavi ediyor. Burayı ingilizler zaptetselerdi.. fakat bu gençliğin bir çağındadır. bu zafer onun dirayetine mi ait. Orada Vahidettin'den pekâla intikam alabilir.. Hani Vahidettin'ler.. bütün bu muhabereleri Enver'e teslim ediyor. Bilmem. Millet.. Orada ismet de bir kolordu kumandanı... Bu ordu ingilizlere altmış beş bin esir vermiştir. büyük (... Bizzat Halep'deki fuhuşlarını bu adam bana anlatmıştı... Bana namusun üzerine söz ver. Sonra Suriye'ye tayin ediliyor. yine kimse ile geçinemiyor.. Millî Kıyam o vakit heryer-de çoktan başlamıştı. Birşey yapamadı.. Aslı faslı yoktur. Merkez Kumandanı olup Vahidettin'e bir şey yapmak istemiş olsa gerek... bu durmuyor..) gibi bir işi yapıyor. ya da bir daha siyasetle meşgul olmıyacaksın». olmuyor.)tir. Mustafa Kemâl Şark cephesine tayin ediliyor. Orada Cevat Abbas yaveri. Sonradan uydurma.. Yine kabına sığmıyor. Mustafa Kemal işini kapattı.. O vakit eski Konya Mebusu Zeynel Abidin Hoca fırkanın en nüfuzlu adamı. fuhşun her nevini yapıyor. Hemen herkes bir aralık çapkınlık eder. Ondan istanbul Merkez Kumandanlığım istiyor. (*) Gayrı meşruluk. ayyaşlık. (.. Olur mu?... Padişah vermiyor... fuhuş ve namusla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Ya tekaüt edeyim. Vahidettin artık bunun hâlinden bizar oluyor... fakat bu olacak iş değil... yine Enver'in yerine geçmek peşinde. Vehip vs. Neyse yıllarca Enver'le uğraştı. Sonra korkuyor..... .) ve (.. Daha evvel Vahidettin'e yaver. Hem bunları cephede düşman önünde. Padişahla hırsını tatmin edemeyince Hürriyet ve itilâf fırkasına dehalet ediyor. Uğraşıyor. Çünkü o zaman lüzumundan ziyade imdat kuvvetleri yetişmişti». Vakıa kendisi de Nazım Paşa'ya verdiği sözü tutmadığını unutuyor ama. Demek bu hareketi ile onlarla beraber çalışmak fikrindedir. Sonra Çanakkale'ye tayin ediliyor.. O gitti. Diyor ki: «Mütemadiyen orduya disiplinsizlik vermekle meşgulsün...Enver kızıyor.. Hem de fuhşu çirkin bir surette yapar.. Cevat Abbas pezevenklik ediyor.. Kolordu kumandanı olan Ali Fuat ve ismet kurtuluyor.. Tabii vermiyorlar.. Moskova'da Enver Paşa'mn bana söylediği üzere -ki avdetimde Ankara'da Mustafa Kemâl'e anlattım.. Vahidet-tin'den kızını istiyor.. Kendisi. Orada Anafarta'da mühim yararlık gösteriyor... Hem de izinsiz ve perişan ordu enkazını bırakarak. Cumhurreisi olunca bu Arap Münir Alımed'i Mısır'dan Türkiye'ye getirip buna memuriyet vermiştir. dalkavukları bu esnada istanbul'da Anadolu kıyamını hazırladığını şimdi söylüyorlar. istersem seni şimdi mahvederim.. bu da uğraşmak için Vahidettin'i buldu. Bu esnada Diyarbekir'de de fuhuş ve içki içinde. Enver bana: «Bu ne adamdır? (.). Sonra Harbiye Nazırlığı istiyor. Bir kalemde elli bin lira çaldı. Bu adamı sonra Tayyare Cemiyeti Reisi yaptı. Hasılı mütareke oluyor. kumandanlarla bir kıyam hareketi yapmak üzere muhabere ediyor.. Ferid'ler fena!. Bu eve bir hatıra olmak üzere şimdi bir levha koydular! Bu kadar tarih dolandırıcılığı az görülmüştür.. Halbuki bunları o devirde yapıyor.) karar veriyor. Hem de istanbul'da ingiliz kuvvetleri var. Onunla Almanya'ya seyahat yapıyor. 23 Kendini kurtarmak için arkadaşlarını yakmak istiyor.. Sözünü tutmadı» dedi. Enver aleyhine İzzet Paşa.. Görüyoruz ki..... o fırka Vahidettin'in taraftarı. Padişahı da tahakküm ve istibdadı altına almak istiyor. Mustafa Kemâl bu mağlubiyetten sonra istanbul'a geliyor. Zabitleri isyana teşvik ediyor. yoksa böyle mi? Askerler tetkik etsin. heryer perişan. Perişan Anadolu'ya kaçıyorlar.. Hem de bunu oturduğu evde hazırlamış imiş.

. esassızdı. işte daha istanbul'dan çıkmadan evvel düşündüğümüz ve Samsun'a ayak basar basmaz .. . bilmem? Hem de bu vukuatın âmil ve şahitleri binlerce olarak hayatta iken. bir kıs(*) Yalan. Bunu bizzat Refik Bey söylüyor..) Yollamasın. Bunların bir hatırasını bile yadetmeyip.. bunun ilmühaberinin fotoğrafisini Paris'de Repuplique Enchance gazetesi neşretti. birgün emir verilince vaz geçeceğine dair namusu üzerine de yemin ettirmişler. herkesin ağzına kilit vurmuş şimdi alabildiğine (. 24 muhalefet ediyor. tayin ediyorlar. Her tarafta Millî Kıyam çoktan vukua gelmişti. işte bu suretle tard ve teb'it olarak Mustafa Kemâl istanbul'dan çıkıp Amasya'ya varıyor. millet ve ordunun padişahın hıyanetinden haberdar olmadığını... herkesin düvel-i muazzamadan yalnız biriyle bile başa çıkılamıyacağı vehminin (!) bütün dimağlarda yer ettiğini..Canına o kadar tak demiş ki.. Padişah ve Ferid. RIZA NUR VE NUTUK Mustafa Kemâl nutkunda (1) vaziyet-i umumiyeyi tersim ederken teşekkül eden cemiyetlerin mevziî istiklâl istediklerini. Zabitlerce hali malûm olduğundan Harbiye Nezareti kabul etmiyor. Bu kuvvet Anadolu'da ordular ve halktan askerî bir kuvvet yapıp.. Bu rivayete göre de bu ihtiyacı hisseden Vahidettin'miş. Bu vaziyet karşısında tek karar var idi.. işi söylemişler. Mustafa Kemâl'a para vermiş.. Demek ki arzusuyla Millî Kıyama iştirak için gelmiş değildir.. Herkesi asmış. Dahiliye Nazırı olan Mehmet Ali de (*) ihanet.) söyleyip övünüyor. burada işaret edilen sabite numaralarına göre oradaki asılları da okusun.. Aynı zamanda bu işi yapacağına ve kendisine verilen emirleri dinliyeceğine.. Mustafa Kemâl'i çağırmışlar.• . Şimdi bu adam bu şerefleri nasıl kendisine mal eder.. 25 mı da umumî halâsı düşünür olduğunu ve yine şöyle (Ben bu kararların hiçbirinde isabet olmadığını gördüm. bunun için bir kısmı mandacı. Mustafa Kemâl'in Anadolu'ya geçmesinin sebebi hakkında ortada dönen şöyle bir rivayet de var: Ferit Paşa işgal kuvvetlerine karşı bir kuvvet elde etmek ihtiyacını hissetmiş. Hür bir memleket olsa çoktan (. Padişah.. Çünkü bu kararların istinad ettiği bütün deliller ve mantıklar çürüktü.. Vahidettin İsrar ediyor.) Osmanlı Devleti ve onun istiklâli. Mustafa Kemâl'in tayinini haber alan bütün vatanperverler telâş edip onun gönderilmesini mene çalışmışlardır.bundan ileri gelmektedir.. Demek Millî Kıyamda da âmil değildir.. Kimse itiraz edemiyor ki. Keza hükümet bütçesinden de ona birkaç bin lira vermişler ki. Padişah. O da «hakimiyet-i milliyeye müste-nid bilâkayd-ü şart müstakil yeni bir Türk Devletini tesis etmekti.. ihtiyar aleyhindeki büyük buğz ve adaveti -ki nutkunda görülür. milletin başsız kalıp tecelliya-ta muntazır olduğunu... onların kanlan pahasına aldıkları şerefleri bir adam kamilen kendine alıyor. paçavraya çevirmek ve namusla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı.. kesmiş. Bu projeyi fiile çıkarmak için Mustafa Kemal'i münasip görmüşler..... Alçak dünya!. (19 Mayıs 1335) Bunu kendi de inkâr edemiyor. (Sh.. Bunlardan biri de Sadrazam Tevfik Paşa'dır. (1) Bundan sonraki sayfalar okunurken sonuna kadar ayni zamanda Mustafa Kemâl'in de nutkunu kari önünde bulundursun... hem bir katre kanını bile zayi etmeden. Halife. başka birini yollasın» diye haber göndermiştir..) çevrilirdi. Hazine-i Hassa Müdürü Refik Bey ile Padişaha: « Mustafa Kemâl (. işte Mustafa Kemâl'in bu namuslu ve millete hizmetler etmiş... nice kellesini koltuğuna alarak çalışmış adamlar var. Kendisini memur edip eline bir de ferman vermişler. bunu işgal kuvvetlerine ve padişaha muarız gösterip bunlara istiklâl talep ettirmek imiş.. Sende neler olur!. «İstanbul'dan gitsin de nereye giderse gitsin» diyor. 7 Nutuk). işte Millî Kıyamın başına geçecek olan Mustafa Kemâl'in buraya kadar olan tercüme-i hâli budur. casusluk ve defetmekle ilgili beş kelime metinden çıkartıldı.. Mütarekeden onun Samsun'a geldiği tarihe kadar çok zaman geçmiştir.. Millî Kıyam ve milleti kurtarmak uğrunda nice canlarını vermiş.. Hükümet bunların hepsinin mcdlûli kalmamış bir takım bîmana elfazdan ibaretti. Amasya mıntakasına ordu müfettişi tâyin ediliyor.

. Hele (Sh. Ama ses çıkaramıyorlar. ilh. Bunda da yerden göğe kadar haklan vardı.. Padişahın hıyanetinden münevverler pek güzel haberdardı.. Onun bizce ve Ankara'da buîunanlarca umumen malûm bir gayesi ve düsturu vardı. Harıl harıl müdafaa ve mukavemet teşkilâtını yapıyorlardı. Otuz yılda nüfusu on milyon kadar artmış. tasvir ediyor. kendi de "Ordu da perişan. Bu sözü. (*) Bir İslın metinden çıkartıldı.. Halide Hanım ve irfan Bey aleyhine bunu kullanarak onlan hıyanetle ithamı. Bu da tabiî idi. Mısır vatanı tamamiyle mâmur. Çünkü zarurî. TÜRKİYE ADINI KİM BULDU? . başka çare yok. mes'ut eder... Mustafa Kemâl'in bugünkü halini ta o vakit mükemmel görmüş.. Bunlar Arnavut. bir fikrin baş düşmanıdır. nutkunda hep düzme. Bu da regionaliz-me dedikleri şeydir.. Hattâ sonra da ilk Büyük Millet Meclisinde buna dair ikinci grup. Hatta halk meselâ izmir çeteleri.8-9) Vakıa o vakit cemiyetlerin bir kısmında mevziî fikirler vardı. zengin.. Zaten kendisi bile burada tezada düşmüş.tatbikine başladığımız bu karar olmuştur. Anadolu'nun diğer vilâyetleri de bu fikirde idi. böyle bir kanun teklif ettiler. haklı ve dürüst hareket etse. Mustafa Kemâl ise o vakit istanbul'da yaverdi. Mustafa Kemâl'e mektubunda ne kadar haklı sözler söylüyor. Bu vehim mi? Bundan doğru ne var?!. soygunculuğu. 26 ' yine yer yer isyan ediyordu... Bu vaziyet bugün bile böyle. «Terk ede ede. millete..» diyerek kendisinin en iyi karan verdiğini söylüyor. Millet herşeyi de kaybetmek tehlikesi altındadır. organize. Bu cemiyetlerin hepsi de hiç şüphesiz bütün vatanın halâsını istiyordu.. bazı hatalarına rağmen bir derece hakları vardı. Rus hududuna varmak. hep bunu derdi.. bilhassa Erzurumlular da bir şey vardı.. Nitekim o vakit açıkça bundan şahsının kastedildiğini de söylemişti. Böyle ve haklı bir ümitsizlik içinde böyle düşünmek bir fikirdir. Salıife 9 sonlarındaki sözleri ise büsbütün (. Çünkü yabancı unsurlardan bu millet şimdiye kadar çok çekmişti. Mustafa Kemâl çıldırdı. hem haksızlık. Bunu böyle söylemek için velî olmak lâzımdır. millet. Ötesini söylemezdi. Ne yaptı yaptı mâni oldu. «Tecelliyata muntazırdı» diyerek de kendisi gibi bir «dahi-i müncî»nin zuhur ve tecellîsine işaret ediyor. Halâ o fikirdedirler. Türkiye'yi baştan aşağı mamur.. Herkes düvel-i muazzamadan biriyle bile başa çıkılamıyacağı vehminde diyor. oradaki komitalar padişahı ve hükümeti dinlemiyordu..Nitekim Erzu rum'da bu sebeple kongreye kabul edilmek istenilmiyecektir... "Eğer umum vatanın kurtulması mümkün değilse hiç olmazsa kendimizi kurtarmağa çalışalım" diyorlardı. millet zengin olmuş. sümmettedârik sözler ve kendisi de o vakit ümitsizdir. Yalnız bunların. Mesele budur. Bu hata da ancak milletleri hâin göstermek de pek insafsızlıktır. Hem de bu kadında keramet varmış. böyle bir millet de istiklâlini derhal alır. Her gün bunu derdi: «Bayrağı bu tepeden şarktaki tepeye dikeceğiz. Böyle korkarken millet . zabitler yor-: gun.» Bu gösterir ki. (. Diyor ki.) de bu muzır unsurlardan biri idi. Vakıa esaret cennet de olsa pek kötü şeydir. hükümeti tanıdığını pekâla gösterir. Başka şekle sokmuştur.. Silâh varken mağlub olmuştuk. Mustafa Kemâl kendisini dahî göstermek için büyük mugalâtalar yapıyor. hıyaneti bunlar yapıyorlardı.. işte İngiliz elinde Mısır.. Azamete bak!.... Erzurumlular başta. O halde başa çıkılabilinir mi?!. Fakat herkes ümitsizdi. Amerika mandayı kabul etse. hem safsatadır... hırsızlık veyahut sergüzeşt namına yaşiyanlann hırsını tatmin eden hükümet nazariyesi yerine» sözü ne kadar doğrudur.57) de «birbirini ifna eden menfaat. medenî bir millet meydana çıkardı. (Sh. Meselâ Halide Hanım. Zulmü. Türkün daha belki bir asır yapamayacağı imarâtı yirmi senede yapar.) Millete içi boş bir cevahir kutusu rüşvet vermekten ibarettir. O da tabiî Rus'a iltica etmek.. fırsat bulunca devlete. Türkten kuvvetli. Halbuki hiç kimse muntazır değildi. herşey bitik" diyor. ecnebi unsurlardan hattâ Anadolu'nun başka yerlerinden memur istemiyorlardı. Bu da tamamı ile mantıkî ve meşrudur.... Şahsına dokunduğu için Mustafa Kemâl. milletin padişahı.. Askerde silâh bile kalmamıştı. başsız kaldığını görmüştü. hattâ mandacıların bile. Kongreler Padişaha ve Hükümete rağmen aktolunuyordu.

... bu benim fikrimdi.. Ve halâ duruyor.. denâet ve yalanla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı.. muhafaza j istiklâliyet ilâh.. Etrafına ecnebi unsurları topladı........ Kendilerinden başlattılar Devlet bugün dokuz asırlık iken o sebeple altı asırlık oldu..) sonradan uydurma.... Padişah ve Halifenin ise medlûli kalmamış olması tamamiyle saçmadır... . Allah tarafından . aleyhte olmak... içimizde... ileride tetkik edeceğiz. Padişahlığı lâğveden yine benim....) havsalamızın almadığını ı .. (Sh.26...v kuvvettir........ 10. Sanki kendi bütün kabiliyetlerin üstünde imiş!. Vatikan'a bak be adam. Bu nutuk a böyle lisâni yanlışlıklar da çok. adı aldinda başladığı (. «Tek karar Hakimiyet-i Milliye'ye müstenid yeni bir Türk Devleti» imiş..... her mebus gibi o da imza koydu..ilah.... . neye düşüyoı Hem bu adam Türkçeyi de iyi bilmiyor.... Kabul için de uğraştım... bütün kuvvetiyle duruyordu.. Meselâ senâveri yerine sena verane... olan vukuatı «vicdanında millî bir sır» diye gösteriyor.. Amırn bunu bu vukuat olduktan sonra yazıyor!.. benim takririmle oldu ki....... Kendisi bu iddiasını bugün iyice gösterdi..)...... aı bari. işte görülüyor ki. Nitekim Mussolini de set m gibi (müstebit) olmasına rağmen papayı kuvvetlendirmek ile meşgul... ilk fikri tatbikte kademe bideme hasıl olmuş imiş?!.... (.... Güya bunları İstanbul'dan çıkmadan düşünmüş.bittikten sonra muhassala vukuata bakmış ve vukuatın yarattığı hakikatleri al.. Demek u muazzam işte kendisinden aşağı olmadığımızı ve sâde ondan sonra Cumhuriy... Bu b... hem de kendi terkibi imiş.)lara yaklaştırmaktadır.. Sonra «Ben millet vicdanında ve istikbalinde ihtisas ettiğim büj ik tekâmül istidadını bir millî sır gibi vicdanımda taşıyarak peyderpey bütm heyeti içtimaiyenize tatbik ettirmek mecburiyetinde idim» diyor...... «Millî Mücadeleye beraber başlıyan bu gibilerden bazıları... hiç diyecek idi... .. Bu ne dava?. Hem buna mukat.. «Osmanlı Devleti ilah.tir).... Mustafa Kemâl'de böyle bir hırs için zavallı salhorde devletin ömrünü beş yıla indiriyor.... Türklük (............ ilah) Hele Hilâfe akkanda söylediği şeyler ne kadar (saçma!)..... 10 cu sahifede millete rüşvet.. iddiası baştan aşağı (.. ll'in basınç^. Mustafa Kemâl'in takriri yazdığımdan bile haberi yoktu.. Mustafa Kemâl'de dahil. Sen bilir miydin?! Büyük Millet Meclisi kurulduğu vakit seninle hususî müzakerelerimizde devlete «Türkiye» denmesi teklifini yapan benim. 28. isteyen zabıtnamelere müracaat etsin.. Neden yeni devlet oluyor? Selçukluların yerine geçen Osmanlı Hanedanı devleti de o vakit «Yemdir» dediler....... Bu da saçmalarla dolu.unları yapmağa memuren gönderildiğini ifade eder gibi Padişahlara deli diyor Ve öyle ama.ve.. Nitekim bunu daha istanbul'da Akşam gazetesinde bir makale ile yazdığım gibi...raf ediyor... o vakit onların if-nâsım düşünen yoktu... istanbul Meclisinde de söylemiştim.. Cumhuriyet maskesi altında yaptığı Hakimiyeti Milliyeyi de!... takriri ben yazdıktan sonradır ki. Medlûli kalmamış şeyler.. Şu azamet Jîm (.......» miş!. millî hayatın bu».. Yeni bir icad değildi.. Ondan de .. hırs.... Lozan muahedesin(*) Saçma. Zavallı İslam Dünyasını başsız ümitsiz bıraktı.... tâmebdede kendi malı olan fikirler gibi kaydediyor. Türklük ne demektir. Hakimiyet-i Milliye zaten Meşrutiyetle olan bir şeydi. Türk...). İhtisas diyor. Bu medlul.... Görüyoruz ki. gurur. O yıkılmaz ıslâh edilir.kendisi onlardan daha (.... Sh.jnki Cumhuriyete ve Cumhuriyet Kanunlarına kadar gelen tekamülâtında keı<Ji fikriyat ve ruhiyatının ihatası hududu gittikçe bana muhalefet ve mukavemet geçmişlerdir» diyor. Bunları sonra vukuat hazırlamış ve bizi oraya sevketmiştir ki... Zavallı millet neden.. Bu hususta deliller saydım......ı. Şeyhin kerameti kendinden menkul. 27 den sonra yani iş»»....Bu bir (..... kuvvetlendirilirdi. Neyse bii kendisinden Lozan muahedesinin imzasından iki ay sonra ayrıldık.-ier tarih mi diyor..Şimdi tırnak içine aldığım sözlerine geliyorum. Bunu sırf kendileri devlet kurmuş olmak şerefine mâlik olmak için yaptılar.. s..

göbek atan biridir. Sinop ahalisinden öğrendiğime göre bu adam.. Türk harsı. Rasim Bey'i reis yapmış. (Sh.. darbe.. Akif Sinop'ta «Ruslar çiğneyip geliyor. istanbul'dan Vahidettin'in yaveri Zeki «bizim mahut Çerkeş Zeki» de işe karı şıp . Adı saklıyarak başkası hakkında şüphe uyandıracağını zannediyor.14) Aynı zamanda valileri de emri altına sokmağa gayret ediyor. bu suretle Vahidettin'den intikam almayı kurmuştur. irtikap. fakat her yerdeki gibi cahil idiler. Zaten Sinop ehalesi ilk meşrutiyetten beri muhalif.. ikincisi işde (.. ben o vakit henüz Mısır'dayım. P. Ondan istanbul'da istediğini alamayan Mustafa Kemâl Anadolu'ya sürülünce intikam peşine düşmüş ve alacaktır. Bu zikir ve kaydma göre mutasarrıf millî harekete aleyhtar. Onları iblis gibi iğfal etmiş.. vurgun. fakat intihapta Mustafa Kemâl'in (.he yapmış. oportünizm. 28 çalışıyor.cü fırka Afyonkarahisar'ında Yunanlılara karş müdafaa hazırlığmdadır. Mütareke olunca derhal Sinop'ta Hürriyet ve İtilâf fırkasını teşkil etmiş. bütün orduları idaresi altına almağa (*) Zulüm. O vakit Mustafa Kemâl istanbul'da Va-hidettin'in yâveriiu-. Bu hususta fazla birşey söylemiyeceğiz.. Dizdarzade Hakkı ve Kemal ile münasebete girmiş. dahi Mustafa Kemâl den evvel iarekete geçmiştir. Bu esnada herkes ittihatçıların aleyhide. istibdat. Sinoplu değildir. Garezi de sırf intihap meselesidir.. Ve yine mugalâta mugalata üstüne olarak Mustafa Kemâl s. Bu dedikleri tamam ile doğrudur. Köhne derecede ihtiyar ve dünyadan habersiz bir zavallı. memleketin birçok tarafı ilk hamlede Ankara'ya muhalif olmuş iken onları zikretmiyor da sade Sinop'u zikrediyor (Sh. Bizim eşraf namuslu insanlardı. izah edelim. Trabzon'un Rumlar tarafından istilâ olacağım görünce bir kayıkla vurgunuyla beraber Sinop'a gelmiş. bu seferde halkı Anadolu kıyamı aleyhine İngilizlere teslim olmağa teşvik etmiş. biz istanbul'dan Ankara'ya gittik.Samsuna ç. Her taraf millî teşkilât içinde. Şimdi Musı afa Kemâl ordular ile temasa girdiğini söylüyor.. Halbuki bu teşkiLt ile onun münasebeti yoktur. Hele en nüfuzluları olan Öküzoğlu Rasim Bey bir ümmî idi.. Bunu da kendine mâl ediyor. kamerüla rezalet. Fena kandırılmış. Halbuki bu teşkilât. bir şey yapamıyor diyor.. Şurasını kaydetmeli ki.) tekrar galeyana getirdi.anca Rum çetelerine karşı millî teşkilât yaptığım söylüyor. Yunanlılarla çarpışıyorlar. Bu bir intikam... Bu da. Hürriyet ve itilâf ikinci Reisinin adım zikretmemesidir. Zaman geçti.) var. bunu müfti ile ikinci reis de imzalamışlar.. rüşvet... Trabzon'da kahvelerde Rasim Bey'in bana söylediğine göre gençliğinde kırkparaya köçeklik eden.. Evvelce zikrettik. kendi ikinci reis olmuş. getirdiği mallar arasında kıymetli halılar varmış. 15). firavun vo delilikle ilgili 26 kelime metinden çıkartıldı. ehali aleyhtar. Nasihat ettim. inkılap. Müftü de Boşnak. Sinop'a intihap için gittiğim vakit bunu öğrendim.kılmadan daha evvelki yapraklarda ordu âciz. SÎNOP HÜRRİYET VE İTİLAF CEMİYETİ NASIL KURULDU? Bu adam Sinop'u hiç sevmez. o*. fuhuş. Mustafa Kemâl Anadolu'ya gelince vaziyetten istifade etmeyi.. bu tezada ne demeli.. halk mâsumdır. Her taraf kıyam halinde izmir'de millî kuvvetler cej. o henüz Haziran iptidalarında Amasya'dan her tarafa millî teşkilât yapılmasını emrettiğini söylüyor. Padişahı ve Avrupamn nezaret ve murakabesini isteriz diye bir miting yapıp karar vermişler. Demek ki. Bu esnadadır ki Mustafa Kemâl Anadolu'ya henüz yeni gelmiş bütün bunları^ basma oturmak istiyor. oralardaki ordular da bunlara iştirak etmiş.. söylüyor.. Edirne'deki dumandan Cafer Tayyar Bey'e talimat yazıp teşkilât yapması emrini bildirdiğim. Akif idhâle devam etmiş. İttihatçılar Devleti sattılar» tarzında ittihatçı Hükümet aleyhine propaganda yapmış. müfti vekili ve Hürriyet ve İtilâf Fıkrası ikinci Reisi.^ soygun. Harbi Umumide epeyce Ermeni malı vurgun vurmuş.aŞaİI! kemiyeti -ok evvel yapılmıştır. katil. Bu vaziyetten istifade edip Rasim Bey. Ali Fuat'a mensup 23. hapsetmişler. : Birincisi Sinop'a garezidir. nemrut. (4 numaralı vesika) pekâla gideriyor ki. bu mitingi yaptırmış. Sinop Hürriyet ve İtilâf Reis-i Sânisi dediği adamm adı Akif dir. Demek ordular. bütün teşkilâta baş olmayı..

¦••¦. işini yapardı.ı. Hamdi Efendiler vs. Başka devlette olsa bu zavallı aç bırakılmaz.. Bana inanmak istemiyorlar. Kabul etti. Tehdide başladım. Akşam oldu.. Derdini dinler.. yi de oraya davet ettim.. üzerinize gelecek fırkanın başında gelip sizi tepelerim» dedim. Karılarına talâk-ı selâse ile vazgeçtiklerine dair yemin istedim.Gitti. Köylerden geçerken o adamlara bu mektupları vermeye başla dedim. Zavallıyı Fethi Bey dahiliye vekili iken Bitlis'e vali yaptı. Ehali beşyüz atlı hazırlamışlar. Ve kendi eniştesi Doktor Şerafettin'i vazgeçmesi için istanbul'a Zekiye gönderdi. Akif'i de azarladım. ne kadar iğfal edilmişlermiş. Bunu Mustafe Kemâl bilir: (. Eşraf gelir bir tarafına. Mebus yapmasının sebebi şudur: Mustafa Kemâl Lozan'dan sonra namuslu hizmet görmüşleri birer suretle (. Telgraflar yazdım. Oradan bir saat mesafede olan Rasim Bey'in köyüne gittim.. vatandan başka bir şey düşünmiyen hal . Sinop'ta Cemal Bey adında bir Binbaşı şube reisi var... zekî. deliller getirdim. Yalnız bu adam Anadolu zaferini tutuyor. Ahali yalvardı. Galiba bunun içindir ki utanıp admı zikredemcmiştir. Eline 8-10 mektup da verdim. Onu ikna ettim. Halk yine fikrinden vazgeçmedi.... işte Mustafa Kemâl'in yazdığı mesele bu ve böyledir. Bin rica ile mutasarrıflığı kabul ettirdim. size yazık olur» dedim. Düşündüm: Oraya iyi bir mutasarrıf ister ki işi düzeltebilsin.. yerleşti.. pek telâş ettim... Derhal arabaya atlayıp Sinop'a vardım.. «Sinob'un şerefine yazık olur. Türk Çerkeş birleşmiş Zeki İngilizler vasıtasiyle Sinop'a bir gemi silâh ve mühimmat I (*) Habislik ve sû-İ hal ile ilgili iki kelime metinden çıkartılmıştır. Gitti. iptida Tercüman Ahnıed'e uğradım. hem halkı memnun etmişti.dinlemediler. 29 göndermeyi taahhüt etmiş.. Onunla Çerkesler ikna edilmiş demektir. millî davaya bir hatırı sayılır hizmet ettiğime sevindim.. Böyle iki tarafı birden memnun eden mutasarrıf asla görülmemiştir. tertibi bana anlattılar: «Hazır geldin. Bu onun için fedakârlıktı. vatan hizmeti dedim. baş ol!» dediler. Bu mektuplarda eşrafa nasihat ettim. Herkes onu seviyordu. Zavallılar ne kadar gafil.. pek yiğit sözü özü doğru ve pek dirayetli bir adam.)larmdan Recep Zühti'yi Sinob'a mebus yaptı. Şehirli ve köylü Sinop'a toplanıyordu. Artık mesele kalmadı. . Akif e karşı müdafaa tertibi alıyor.. Ankara aleyhine kıyam edecekler. Olmuyor..Sinop Çerkeslerini iğfal etmiş. onu da bir tarafına oturtur. Bu adamı çok severim. «Değil sizinle olmak.. Ses çıkaramadı. Ben ise Ankara'da Maarif Vekiliyim. Hüsnü Ağazade.adam) olsaydı böylece yazardı. Bunlar işleri. bir kulp takamadı: Has (. Hem eşrafı.. giderim.. Kemâl. Bunlar iki kardeş ve Türk fakat bunları da iğfal etmiş. Onu da yaptılar. Halis bir Türk. Erzurum mebuslarından Binbaşı Zihni Bey var. maaş azalıyordu. Şimdi zavallı Kars'ta aç bir haldedir.. Hakkı. Nihayet yollarının yanlış olduğunu anladılar.. O da istifa etmiştir. bu da Sinop için tarihi bir leke olacak. Bitlis'te Kürt isyanını evvelce görmüş tedbirini söylemiştim.. Zekinin şehirde eşraftan iki eniştesi (hemşirelerin kocası) var.. Beni de etmek istiyor. Toplandık. Gitti. Dahiliye Vekili Recep dinlememiş. yalvardım. Ben de onlara vaziyeti anlattım.. bilâkis o Dahiliye Vekili ağır bir ceza görürdü. ayağı çarıksız fakir bir köylü gelir. Yine olmuyor. Bu mektupta beni başlarına geçmek için istiyorlar!. hem bunların ve halkın kanını ve Ankara'yı yeni bir isyandan kurtardığıma. Sinop'a gittim. Akif iptida bunu öldürtmeyi teklif ediyor. İçtik Yine iknaya devam ettim. Neyse Zihni'ye mutasarrıf olmasını rica ettim.. Yine Ankara'da hükümet haber aldı Sinop'tan da bana malûmat geldi. mebusluğu gidiyor. aksine üçüncü Millet Meclisine bu Akif i mebus yaptı. Beni vasıta etti.. 30 AKİF DlYE BİRİ! .. Zihni'nin dediklerini tamamiyle göstermiştir. pek namuslu. Âkife uymamalarını söyledim.. Mâni olduk. Sonraki Kürt isyanı. Tereddüt etti.. millet menfaati aleyhine kaldıracak. işlerini düzeltmeye başladı. Akif yalnız kaldı. Sinop'ta eşkiyadan eser bırakmadı.. Halbuki.. Akif adında bir namussuz zavallı.. vaz geçtiler.) ediyordu. Hem Sinop'un şerefini. Yanlış yolda olduklarını söyledim.

Bunu Akif kendi de bilirdi. Recep Zühti'ye beni öldüreceğini vadetti. Bu propaganda Ali Kemâl'in en büyük ihaneti idi. çünkü bunu istersem Ruslar verir. Bunda Ali Kemâl'in Anadolu hareketini. demiştim. oradan da izmit mebusu Abaza Süreyya ile Sivas'a geliyor. intikam meselesi değildi. bir kısmı da sessiz oturuyordu. Geçerken bir kurşun refikamla kardeşimin başlan arasından geçer. fakat sonra devletin Ruslarla bir işi olur da beni gönderirlerse ben milletin menfaatini Ruslara veririm. Maatteessüf böyle bir çok adamlar ittihatçılardan çektiler diye diğer tarafı tutmuşlardır. öldürtmeye karar vermişti. fakat cinayet fena şey. Zaten böyle vukuatı eksik değil. Kendi bizzat bu tezadı yapmak (gafletinde) bulunmuştur. Beni birçok ölümlerden bu ihtiyat kurtarmıştır. halk savaşa düşüp belediyeler protesto yağdırmışlardır. imha ediyorlar. Paris'te soluğu aldım. Rauf korkup kaçıyor. Halbuki Rasim Bey son zamanlarda Âkife pek düşman olmuş. 17 ve 18) de münderic şifresinde Mustafa Kemâl. Recep Zühti'ye çatmaya tevessül etmiş ve çatmıştı. Yirmibin liralık irtikâp yaptı. Şahsî. Bin bir vatan meselesi. işte böyle nice vatandaşlar sırf bu hata ile can ve şereflerim kaybettiler. O da. Mustafa Kemâl Amasya'dan Sivas'a gitmek. Peki. ihtiyat olarak geceleri sokağa çıkmıyordum. Sahte vesikalarla Rusya'ya limon yolladı. Nemlizâdelerden beşbin ingiliz liralık bir çek getirmiş. Buna mükâfaten mebus yapıldı. Halbuki o zaman cemiyetler. deni. Şerir. Şimdi Ferid tarafını tutmuştur. Hatta istiklâl madalyası da aldı. Herkesin gözü Erzurum Kongresinde. Ali Galib de Mustafa Kemâl'in tevkifi peşinde! Bu esnada istanbul da Mustafa Kemâl'i azlediyor. ittihatçılardan çok çekmiş biri idi. Bu Akif Lozan'dan dönüşümüzde idi. O vakit bu mühim bir ticaretti. Bunun için karantina idaresinden bile tehditle sahte patent aldı: Fakat kan dökülmesi hiç hoşuma gitmez. Bir akşam zevcem ve bir takım kadınlar kardeşimin refakatiyle komşuya giderler. Ruslar bana vermezler. Rıza Nur gelir söyler veya bir kart gönderirse müsaade veririz dediler.ikinci şık doğru olsa gerektir. O vakit öyle bir şeyi benden Prens Sabahattin de Ahmet Bedevi'yi göndererek istemişti. Sivas'ta bir içtima yaptırıp reis olmak fikrinde. böyle çok para vuruyordu. namussuz hırsız biridir. O eski Akif derhal Mustafa Kemâl'ci oldu. Yüzüm olmaz» demiştim. Bir kısmı böyle iblisler tarafından iğfal edilip milli harekete muhalefet ediyor. O ısrar edince: «Yapamam. gelirken yangın yerinden geçmesi lâzımdır. büyük mikyasta neşriyat ile İttihatçı hareketi göstermesinin büyük tesiri olmuştur. Böyle birçok adam yine hükümete ittihatçılar gelecek diye onları koruyor. Şimdi Akif. Demirci ve emsali çeteler Raufu istemiyorlar. (Kaçmak) peşinde. İşte o zaman halkın bir kısmı kıyamlar yapıp harici düşmanlarla uğraşıyor. Recep Zühti'nin himmetiyle Akif evvelâ Belediye Reisi oldu. O . Akif i öldürteceğini muhtelif zamanlarda iki defa bana söylemişti. Aile hayatım bile söylerdi. Sivas'a gidiyor. Eşyamı toplayıp. demiş. Rasim benden hiç bir şeyini sak-lamazdı. Nitekim Ali Kemâl'de ittihatçılık düşmanlığıyle vatan işini birbirinden ayıracak derecede dirayet gösteremeyenlerdendir. Maksadım Akif i himaye değildi. Ona. Bu hal ilk devrede Millî Kıyamın inkişafım çok men etmiştir. kendilerini kaybediyorlardı. pek revaçta idi. evvelki sahifelerden birinde halk hükümetin hıyanetinden gafil diyordu. kötü şey demiştim. Bunun üzerine Akif benden ümidi kesmiş. Harput Valisi Ali Galip de orada. Raufu öldürmeye kalkıyorlar. ben de yapamam. bana gelmiş. iş iyice anlaşıldı. demiştim. Herbirinde bir iki saat uğraşarak vazgeçirtmişimdir. Bununla büyük hıyanet etmişti. fakat kimseyi toplamak mümkün değil. 31 şa'nın Ermeni muhtariyeti yapacağını Şark vilâyetleri halkının duyup istizah ettiklerini söylüyor. Yahut bilerek hâindir . Yunus Nadi. KONGRE GÜNLERİ Nutukta (Sh. Çok ihtiyatlı yaşamış bir adamımdır. Şimdi Mustafa Kemâl Sivas'ta duramıyor. "Bize Rusya'ya yüzbin liralık mal ithaline müsaade alsın diyorlar" demişti. Ankara'ya Ali Fuat'ın yanına. Recep Zühti ile beraber vurgun vurmakta. bu adam zabittir. Bu esnada Rauf Bey İzmir'e gidiyor. imha ve eşkjya ile ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Bunu anlayamadılar. Sivas Mustafa Kemal'in aleyhinde. Ferit Pa(*) Namus. hele. meselâ Gerze Ormanlarım almışlar.O da Akif'i buldu. Sinop'tan hemen istanbul'a geldim. Ben de yapamam. biz Rus sefirine sorduk. Bense Mustafa Kemal'in ne olduğunu iyi biliyordum. Karar verince de yapar. işte bunun üzerinedir ki.

Bekir Sami (Tokat Mebusu). Fakat onca yalnız kendi şahsı var. Biraz sonra Samsun Mutasarrıfı Deli Hamid'ide tezyif ediyor. Bunlardan biri Gümüşhane Mebusu Zeki'dir. Yazar mı? Çünkü ismet Paşa en sadık (. Sahife 24-26 da Rafet'in yazdıklarını tezyif ediyor... nitekim evvelki sahifede de Raufu... O aralık koca bir millet batarken herkes müdafaa için karılarım. ismet (Sağır îsmet) hâlâ gelmeyip istanbul'da kaldı ya. Kim vatana hizmet etmişse. Erzurum Müftüsü sonra mebusu Hoca Râif.Çünkü Deli Hamit köle takımından değildir. evlerini bırakıp dağlara kaçarken.. Heyet-i Temsiliyye dokuz kişilik olup Mustafa Kemâl. fakat o vakitten çok evvel onlar bu işe başlamışlardır. bunlara birçok sahifeler hasretmiş. Veya bir tetkik yaptı. . Neyse kandırdığı Rauf un gayreti. Amma ne ise usta davranıp ölümden kurtuldu. Sonra bunları da tepeledi. En kötü adamlar göstermeye çalıştı. Bunu dcrcetmesinin sebebi.. Bunlar daha vaktinden. Kâzım Karabekir'le Hoca Raifi ikna edip bunların himmet ve nüfuzuyla girmiş. Kendine kul..kaçmak istediği vakit hep Şarka kaçar. Pekiyi Refet imza koymaktan korktu. bu sebepledir ki. mebuslar o koca nutukda koyun kaval dinler gibi bunları dinlemişler. Ondan böyle sıyrılmak istiyor. 32 milli harekete çok hizmet etmiş biridir. İyi adamdır. O öyledir. Nutkunda Erzurum Kongresini kendi toplamış gibi gösteriyor. mim kor. Rauf. Altı gün dinlenmiş!. hem pek namuslu insandır. o vakitten Rafet'le aralarında münakaşa olduğunu göstermektedir. Bütün bu sahifeler adam tahkir etmeğe münhasır. Kini de sönmez bir kindir. Orada hazır. reis yaptıklarını söylüyor.. Sh. diyorsun ama. Bir kısım aza Mustafa Kemâl'i kongreye bile sokmak istememişlerdir. Olur ya İngilizleri aldatıp kolayca gelir.. Halbuki öyle olmamıştır. reis de olmuştur. Onu neşrediyor. hakk-ı mahz'dır. Trabzon Mebusu izzet. Nitekim onu da aynı sahifede (Sh. Heyet-i Temsiliyenin Vilâyet ve Sancakların intihap edecekleri azadan mürekkep olmasını teklif etmişlerdir ki. Bunu sahife 40 da nasılsa itiraf ediyor.âleti)dir. Nitekim öyle yapmıştır. Bu da mı yazılacak şey? Belki de mühim ailevî zaruretler var. çünkü onda aynı zamanda Selâhattin'in ingiliz gemisiyle geldiği var.. 27) yine kendi itiraf etmek mecburiyetinde kalmış. evlenip yumuşak yatakta mı yatmak lâzım? Onu da yazıp zemmetsene be adam. Ağustos'ta kapanmıştır. köle. fırsatı gelince (tepeler) Bu esnada Rauf onun en iyi âletidir. Fena mı etti? Geldi ya mühim olan budur.. Bununla umum vatan müdafaası için icabında muvakkat bir hükümet teşkili esası konup işlerin idaresi bir heyet-i temsiliye intihap olunup bu heyete tevdi edilmiştir. Bundan ne çıkar. Fırsatını bulursa yok eder. çocuklarını. Sade entrikaya kuvvet vermeli. istediğine vasıl olmak mümkün.... Sebebi de evlenmesidir. Canım bu iki adam mezuniyet alıp istanbul'a gitmiş. 28 de Erzurumluların kendisini davet ve hakkında büyük muhabbet gösterdiklerini. Kendisine olan muhalefetin şiddeti bu sahife ile bile anlaşılıyor. paşa istemiyoruz» diye bağırmışlardır. Sırası geldikçe göreceğiz. Bu yazıların içinde bilâkis pekâlâ... üç gün sonra da istanbul'a gitmeyip istifa ettiğini setredememişsin. bunlar neşredilmiştir. Mustafa Kemâl Heyet-i Temsiliyye'nin her birini bir . «Hatta kordonlu insan. Mustafa Kemâl fikir.. Refet'i tezyif ediyor. sırf şahsiyet. Ruslar ile daima ve pek dosttur... Hatta son satırlar ne kuvvetli ve ne aşikârdır. Erzincan Nakşibendi şeyhi Fevzi. Bitlis Mebusu Sadullah. Hapis de oldu. 29. Bu suretle başına belâ da getirdi.. Halbuki Mersinli Cemâlde (*) Köle ve kötü işlerle ilgili iki kelime metinden çıkartıldı.. Kongre de olacak. Demek âzâ Mustafa Kemâl'in hususî emeller peşinde olduğunu o vakit pekâla anlamışlardır. hatta kim kendisine iyilik ederse. Hamit sonra alenen Mustafa Kemâl'e muhalif de oldu. Demek bir işi vardı. Bu adamın âdeti böyledir. Hem istanbul'a gittiyse yine gelmiştir. Sivas'a gir-mesi. Erzuruma varıyorlar. uncu sahifede Mersinli Cemâl Paşa (Küçük Cemâl) ile Miralay Selâhattin Bey'i (Çolak Selâhattin) batırmakla meşgul. Bunlara tahammül eder mi? Sonra Refet'e yapacağını yaptı. mâkul fikirler var.ve. Zeki sonra Mustafa Kemâl'in çok hakaretine uğradı.. münakaşa çekemez bir (müstebitti).. Birtakım müfid kararlar verip bir beyanname ve nizamname yapılmış. Trabzon Mebusu Servet. bunu da Ömer Fevzi'nin üstüne yuvarlamak için yazmıştır. âlet olmıyanları çekemez. Mutkî Aşireti Reisi Hacı Musa'dır. Kongre 23 Temmuz 1335 de açılmış.oradan çıkması âni oluyor. Ve bunlara düşman kesilir.

. Hem de bu potu kırıyor! minelacâib.. Bir insan bunu kendi için nasıl .. Bu adam herkesi kör âlemi sersem mi sanıyor? Ama böyle sanan kendi. içini çekerek bahsederdi.. gözleri (şaşı) olurdu. uzaklaştırmıştır. vatansız biri olsaydı. denmiştir.33 söyler?!. Mustafa Kemâl bunu asla çekememiş.... Erzurum kongresi Ferit Paşayı istanbul Hükümetini telâşa düşürüvermişti. 41. (Biri sağ yanına öbürü sol yana bakardı. Şaşardım.. kendisi hükümsüz kalır. mümcssisleri Kâzım Karabekir. Hele Fas'a kadar neden ve nasıl istiyor. Kara Vasıf a hakaretler etti..halbuki her vilâyette bence yüksek tahsil görmüş dirayetli insanlar vardır. onun da Mustafa Kemâl olduğunu başka dirayetli insan bulunmadığım ispata çalışıyor. fakat Mustafa Kemâl'in kini sönmedi. Hangi kudretle? Bir de hem itilâf devletlerine hoş görünmek istiyor... Bu cemiyet Anadolu'ya adam kaçırmak millete ümid vermek gibi bazı hizmetler yapıyordu. j-j . Yine bu sahifede kendi için «Efendiler.. kâh Salahattin. millî cidalin muhtelif buhranları esnasında en mühim ve felâketli zamanlarda Mustafa Kemâl kaç defa Ankara'dan kaçıyordu da ne güçlükle önüne durabildik. iş oldu bitti. Bu adam buna niye bu kadar kızıyor. Eğer Erzurumda kumandan olan Kâzım Karabekir... Karabekir İstanbul'a dayatmıştır.hepsini yakalar.. Öyle kızardı ki. Sahife 42 ve 43 de karakol cemiyetini zemmediyor. ci sahife badeheva. kâh Kara Vasıf.!..birbuçuk milyon Ermeni (*) Şarlatanlık. Sırf bundandır ki Kara Vasıf a sönmez bir düşmanlık bağlamıştır. Kâh Rauf.Bunlarla Türk Milletinde yalnız bir tane adam. Sade Rauf ve Bekir Sami ile Sivas'a dönmüştür. Sonra hikmetini öğrendik: Mevki-i hırs.. ama bilmem neden yapamadı? işte tâ bu gözlerde başlayan..Sonra teşekkül eden Hürriyetperver Cumhuriyet Fırkası da teşekkülü menşeini yine bu zamanlardaki ihtilâftan almaktadır ki. Mustafa Kemâl bundan bana ve herkese aklına geldikçe. Güya vilâyetlerdeki insanlar Erzincan şeyhi gibi imiş. Amma hakikat şu ki. Bazı böyle şeyleri -ki pek çok. Suriye'yi Toros . Rafet ilah. namussuz. korkusudur. Bunu Mustafa Kemal kabul edemiyor. sonra mecliste ikinci gurubun teşekkülüne sebep olmuştu.. istanbul'a yollardı.....hiç yazmamıştır..îstanbul hükümeti kongreyi dağıtmaya ve azasını yakalamaya teşebbüs etmiş.Bunu da yalnız kalıp keyfe ma yeşâ hareket etmek için yapmıştır.suretle dilgîr etmiş. Rauf. büyük meselelerde muvaffakiyet için kabiliyet ve kudreti lâyete-zelzül bir reisin vücudu elzemdir ilâh...... körlük ve sersemlikle ilgili üç kelime metinden çıkartıldı.» diyor.. tarih gayri kabili itiraz bir suretle ispat etmiştir ki. Babası hakkındaki rivayetlere bakılırsa kendisinin Türklüğü de şüphelidir. ne vahim hatalar yapıyordu da önünü aldık. Halbuki Türkiye'de Harb-i Umumîden evvel Ermeni istatistikleri bile -ki pek mübalâğalı idi.. Sarhoş olunca da böyle olur. Ali Fuat..) Bu çok kızma alâmetidir.. ve. onu hapislere soktu. Nasılsa idam edemedi. Bu hususta her tarafa emirler vermişti. Sebebi Bunlar baş olur. asılsız kibri gurur ve hırsını örtmek için yazılmış satırlardır... bağlar. hadi Salahattin fakat bir sürü insanlar mı? Yoksa Mustafa Kemâl mi? Bu esnalarda Sadrazam Ferid Avrupa'ya. Bu işlerde kim haksız? Hadi Rafet. Buna mukabil ise Fas'a kadar devletin mevcut bir hukukundan bahsetmiş. Yanına Heyet-i Temsiliyye diye kıymetsiz ve kendi gibi birkaç kişi almıştır. Sırf bu garezledir ki. Nutkunda olsun bu kıymetli hizmeti bir defa zikredivcrseydi ya. Söndü. Sonra buna zamimeten «İki milyon ermeni öldürdük» demiş. kâh Rafet ile ve daha bütün temasta bulunduğu adamlar ile olan bu haller. konferansa çağrılmış güya müdafaa diye Suriye'yi Toros dağlarından itibaren göstermek gibi bir coğrafi cahillik ve Türk menfaatine pek muzır bir ahmaklık gösterir. Bunu teşkil edenler Refet ve Rauf müstesna diğerleri ve Erzurum mebuslarıdır. Kastı idamdı. Böyle eşek diplomat görülmemiş. Mustafa Kemâl'de bunların içinde giderdi: Zavallı bunların mükâfatını Mustafa Kemâl'den pek iyi gördü.derhal yıkmak için teşebbüs etmiştir. 34 mevcut olduğunu söylüyorlardı.. Bu ne.

Rafet. istemiyorlar.. Bu millete bir kara gün daha yazmış imiş.. Muvaffak olsalardı..larla kendi istediğini terviç ettirmeye çalışır. Mustafa Kemâl bugünkü zulmünü soygunculuğunu. bir gün bir sahile attığı gibi bunu da. (Ali Fuat'ın babası) Rauf. Sivas'ta Mustafa Kemâl. Rauf. Bekir Sami. Kâzım Karabekir'e bu babta verdiği cevap (Sh.. Yahut Mustafa Kemâl'in entrikadaki meharetine mağlup olmuşlar.. Bunların teşkilâtını ve bu babta Mustafa Kemâl'in neşrettiği vesikaların doğru olup olmadığını bilmiyorum. Talih. Bu neticeye göre manda demek.. Halbuki Anadolu eşkiyası vurmadan soyar.. Mustafa Kemâl kendi rivayetine göre bunu istemiyor... işte bugün.. Derken Sivas'ta taslak halinde bir kongre olabiliyor... Kara Vasıf..Hoca Raif. 35 SİVAS'TA MANDACILAR KİMLERDİ? i Sivas Kongresinde manda meselesi uzun münakaşayı mucip oluyor. Bunda bil-miyerek Kâzım Karabekir'in de Rauf un da büyük bir mes'uliyet hissesi vardır Millet düşmanlarla uğraşırken içte Sivas'ta da riyaset entrikaları kaynıyor... resmi fuhşunu yapamaz.. Mektup yazılıyor. Ekseriyet oldukları halde Mustafa Kemâl'i hırsından mahrum edememişlerdir. kendi namına tamim neşretme. padişah damatlığı. Millet can kaygusuyla her yerde düşmanlarına karşı canım dişine alıp ayaklandığı vakit İstanbul'da hırs.. Cami.. Bu adamları cidden tebrik etmelidir... manda aleyhine söz söylüyorlar.. Dalgalar bu odun parçasını... keyfi gibi hükmetmek istiyor. Sürgünlük buna hırsının tatmini için en müsait bir meydan.'a atıyor. Rivayete göre arabadan eşkiyaya silâh atılmıştır. En mühim zalimler böyle yetişmiştir. Sonunu düşünüyorlar. Meşru ve alenî surette . nefsülemre muvafık teklifler yapıyorlar.. Derhal istirahat vesilesiyle celseler tatil ediliyor. O nama yap!» diyor. «Re'sen bir şey yapma.. imam bildiğini okur. Bunlar bir harisin işine gelir mi?!. Türk Milletinin hem halâsı hem vefatını yazmıştık....17) Müsveddeyi yırtınıştır... 82) çocukça aldatma mugalâta ve kendi imzasını koymak için bir ısrardır. Eşkıya önüne çıkmış. Bu.. Yine riyaset meselesi çıkıyor. Riyaset için birer hafta her azanın sıra ile reis olması ve riyasetin tecridi gibi gayet makul.. Bu itirazı en ziyade yapan Trabzon mebusu Servet'tir. böyle vak'alar esnasrnd asivrilen şahıslar hemen umumiyetle tahakküm ve istibdat yapıp milletleri kasıp kavurmuş-lardır. nazırlık... Bu zatın arkadaşı İzzet de böyle İzzet bir müddet sonra Samsun'dan Ankara'ya gelirken Havza civarında yolda öldürülmüştür. Nihayet Amerika'dan Türkiye'yi tetkik için bir heyet davet edilmesine karar veriliyor.. Bir de alâkadar zatlar ve orda bulunanlar yazmalıdır.. Mustafa Kemâl nutkunda «Bu mektubun gönderilip gönderilmediğini hatırlamıyorum..... fuhuş ile meşgul bir sahış. Hâmî... Onunla herşeyi yapmakta kendinde salâhiyet buluyor..» (Sh. Bu. sürülüyor. Diğerleri bunun hırsını biliyorlar. O zaten Erzurum'da alacağım aldı. Sonra Büyük Millet Meclisinde de daima böyle yapmışlar.. azimsiz insanlarmış.. Müdafaa görürse vurur. Ekseriyet mandacılarda. Tatil edince azayı hususi görür. Tarih bir misâlini göstermiştir ki.. Oldu. Kâzım Ka-rabekir'de itiraz ediyor..... Bursa murahhası Ahmet Nuri. Nitekim her taraftan itirazlar yağıyor... İsmail Fazıl Paşa.. Halbuki bu müzakereler usulü dairesinde ve meşru değildir... Ve makul nasihatler veriyor.... Arabadaki adam müdafaa yapamaz. Etrafındaki zayıf insanlar» entrika kuvvetiyle dağıtıp reis oluyor. Âdeti böyledir. karışık. Bekir Sami. I (*) Bir şahıs ve bir il İsmi metinden çıkartıldı.. (bir kelime okunamamıştır) atıp kırdığı.¦... Heyet-i Temsiliye karar versin. bu millet inim inim inlemezdi.illâ reis olup... Müzakereler oluyor. Zaran yok. Zavallı coğrafya böyle siyasî maksatla tahrif edilir. Bosfor'dan Karadenizin dalgalarına atılıp teslim ediliyor. içtima-lar da onun usulüdür..soymak için vurmuş deyip geçti. öteden beriden gelmiş birkaç murahhas ve hiçbir sıfatı haiz olmayan Hüsrev Sami gibi bazı adamlar var. Mustafa Kemâl'e kâfi. manda lehine. Zaten Suriye'ye bu hududu Fransızlar veriyor.dağlarından farzetmek Fransızların ekmeğine yağ sürmektir.... fakat kudretsiz.... gökten ayak ucuna düşmüş bir kudret oluyor. Kendi iştirakini iptal için böyle diyor.

fikrine uymazsa kendisi istifa etmek lâzımdır. namuslu adam için onu icra. Bu suretle Heyet-i Temsiliye ile istanbul'un arası büsbütün gerginleşiyor.» diye bize ve herkese propaganda yapardı.. millî cemiyetlerin (millî kongre. gülerlerdi. Ferid Paşa hükümeti Mcbusan Meclisinin intihabı için her tarafa emir vermişti. siyasi âlet yapıyor. Tabiî çizmesini çekiverenler gibi uşak değil. (Sh. istanbul'daki münevverlerin. bu Yunanlılar'm İzmir'de Türkler'e yaptıkları katliâmlar oranm teknik vaziyeti hakkında tetkikatta bulunmak üzere. Uşak gibi hizmet etmiştir.. Eskişehir'de İngiliz askeri var. Karabekir'e başvekillik değil. Bu esnada Ali Fuat Kolordusu dahilinde icraatta. Ali Fuad Eskişehir'i kuşatıyor. Meclisi de toplar. Harbiye Nazırı Süleyman Şefik ve Dahiliye Nazırı Âdil'in emri ile Sivas'ı basıp Kongre azasını tevkife memur edilmiş ve Sivas'a vali tayin olunmuş idi. Çok teessüfe şayan ki. Bu rapor bizim Türk tarihinde dercedilmiştir. Bunlar Türk lehine rapor verdiler. millî ahrar ilah. Yani başvekil tayininde Erkan-ı Harbiye Reisini Hakem yapıyor. Fethi de ben daha iyi yaparım. mevcut Rumların da son asırda Yunanistan'dan gelmiş olduğuna dair neşriyat yaptılar. Bunda maatteessüf diğer gayet vahim bir şey görülüyor: Askerleri siyasi entrikalara karıştırıyor. hain olmaktan kendi kendisini beraet için. Ufak bir çarpışma oluyor. Hem Fevzi böyle şeye ne karışıyor... Bu adamlar mallarını cidden iyi biliyorlarmış. imiş. Bir defa bir adamın ben daha iyi yaparım demesi delil olamaz. Tevfik Rüştü'de Kiraz'ın evrakını çalıp Ali Fuad'a kaçıyor. Bir kısmı da bunu az görmüş Öküz Paşa derler. Yemininde. Hintliler bizimkilere kurşun atarken mahsus havaya sıkıyorlar. istanbul Ali Fuad'ı azledip yerine Kiraz Hamdi'yi (Hamdı Paşa) tayin edi yor.) gayretiyle neşriyat yapıp. onlardan birkaçını bir ingiliz zabiti ile oralara gönderiyorlar. dolan.. Mustafa Kemâl bunları ve Harput Valisi Ali Galib'i tevkif için oralara emir veriyor. Mustafa Kemâl intihabı Heyet-i Temsiliye'ye rabtedip kendi avucu içine almak. Milli harekete iştirak etmeyen vali ve emsali hakkında şiddet tatbik ediyor.istediğini yapamazsa o istemediği kararı gayri meşru ve gizli surette iptal eder. Mesele sırf Karabekir'i de başvekillik kabulüne tama ettirip kendisini yeminini bozarak Meclisi. . Tevfik Rüştü de istanbul Hükümetinin adamı olarak Kiraz'la beraber oraya gelenlerdendir. Fevzi Paşa bu adama her entrikasında kuşu gibi âlet olmuştur. Sebebi Kırşehir Mebusu Rı( za'nın hizmetini söylememektir. eşek ilah. İngilizler de Hanzâdeler vasıtasiyle Kürtleri ayaklandırmaya çalışıyorlar. Kuvvetin çoğu Hintli asker. Güya Başvekilliğe Fethi ile Kâzım Karabekir münasip görülmüş. Bu esnada Ankara valisi Refi Cevad'ın babası Muhittin Paşa tevkif edildi Nasıl olduğunu evvelce yazdık. iyice tafsilât veren Mustafa Kemâl nutkunda bunu üstü örtülü geçiyor. Hint askeri çekiliyor. Böyle hırsızlama işleri Büyük Millet Meclisi ve Hey'et-i Vekile kararları hakkında yüzlerce yapmıştır. Bu mesele böyle değildir. tehdik.134) Bu mazeret teşkil etmez.. softa. siyasî uşak. demiş Fethi'ye vermiş. izmir'de nüfus tetkikatı yapan ingilizler de ekresiyetin Türk olduğuna. ele alırsa tamamdır. Sivas Kongresinde Mustafa Kemâl'e ileride hiç bir memuriyet kabul et-miyeceğine dair yemin ettiriliyor.. Amerika mümessili Amiral Bristol bu heyette azadır. bu babta ısrar eden Kâzım Karabekir'in de başvekilliğini kabul ettiğini söylüyor.kendi-ne muti ve âlet bir meclis toplamak için gayrete başlıyor. Bir vaiz vazettiğinin aksini yapıyor diye halkta öyle mi yapsın?. Orduları ele almıştır. Onu Karabekir de diyebilir ve derdi. Cumhurreisliklerini almak için mazur göstermek için tertib ettiği bir desisedir. münasebet de kesiliyor. 1335 yılı Eylül iptidalarında aradaki muhabere. Gördük ki. tezvir ve entrika ile ilgili beş kelime metinden çıkartıldı.İkisinden birinin tercihi için Fevzi Paşa'yı hakem tâyin etmiş. Bu sebeple ilk Millet Meclisinde "f" nin üzerine iki nokta koyarak bu adama Kuzu Paşa adını koymuşlar. Kuzu Paşa der. Halbuki madem karardır. bu hizmeti zavallının idamına varmıştır. Bu gibi şeyler de lüzumsuz. Ta iptidadan beri hergün Karabekir aleyhinde «Aptal. 36 nu alıyor. Hamdi Eskişehir'e geliyor. Ali Galip Halep'te soluğu(*) Yalan. hiçbir şeyi vereceği yoktu. Avrupa Amerika mümessillerinden mürekkep bir heyet izmir'e gitti. Bunlar kaçıyorlar.

Ingilezler bunları «Hayır.Ingilizleı Merzifon'daki kuvvetlerini de Samsun'a çekiyorlar. Fransız Başvekili Klemanso da böyle. Alâ şeyler. Bu halk bu sefer de Mustafa Kemâl'i ittihatçı zannederek millî harekete muhalif bir tavır alırlar. Ahali o adamı köylere kaçırıyorlar. Bu para macerasına tekrar geleceğiz. ittihatçılar o vakit bir takım eşrafı bilhassa Salim Efendizâdeler'i hapis ve nefyetmişlerdi. Bir aralık Konya'da Vali ve Ferid Paşa'nın adamı olan Cemâl mahpusları silâhlandırıp millî ha' rekete karşı gelmek istemiş. Millî kıyama iştirak eden ve Samsun'dan kaçıp gelen Osman Bey'i (Mebus Necmi'nin kardeşi) tevkif etmek istiyor. Nasıl yapabilirler?. millete sarf etmemiştir. etmediği takdirde kendisini tevkif edeceklerini söylüyorlar. Hükümetin önüne toplanmağa başlıyorlar. HÎND ASKERLERİ VE HİLAFET MESELESİ Hindu hareketleri ile herhalde ingiltere hükümeti üzerine lehimize büyük bir tesir yapmıştı. Fakat ona hiçbir şey dinletemiyordu. «Türkiye'nin bir karış toprağına dokunamayacaksınız» dediler. Hatta Sivas'ta kongrede Mustafa . Bunun müsellah şa\ hışlan Mehmet Ali. Samsun'dan Soldors adında bir ingiliz zabiti Sinop'a geliyor. Türkler aleyhine büyük bir düşmanlığa başladı. Rafet oraya gönderilmiş ise de daha varmadan Cemâl kaçmış.aşikârdır ki. el'an kendi yed-i ihtilas ve sirkatindedir. her yerde Türkiye aleyhine kullandılar. İngilizler Harb-i Umumide çok Hintli asker kullandılar. ingiltere aleyhimizde daha hafif harekete mecbur olmuştur. Irak vs. bu işin de başında Rasim Bey var Akif in iğvaasmdan evvel Sinop ahalisi işte böyle. Lloyd George bilhassa Venizelos'un tahrikine kapılmış idi. her parçayı bir devlet alacak. Nihayet Hindistan Vali-i Umumisi (Montagü) de halkın arzusunu teyiden ' İngiliz Kabinesine bildirdi. Bu mesele her şeyden mühim olmuştu. Demek ki. Halife aleyhi ne harbettirdiniz» dediler. Lloyd George sözünü derhal unutaverdi. Lloyd George Türkün en büyük düşmanı kesilmişti. fakat mütareke olunca İngilizler işi değiştirdiler. Mecid ve emsalidir ki. Lloyd George sıkışmış idi. O zaman Harb-i Umumi neticesi millet kamilen ittihatçı aleyhdarı olmuştu. Orada da bir yolsuzluk olamamıştır. Fakat yine aldırmıyordu Montagü'nün raporunu İngiliz nazırlarından biri matbuata verip neşretti. Mütareke olunca Hintliler İngilizlere «Siz bizi aldattınız. Hint de büyük bir hareket başladı. Hindliler bize birçok para yolladılar. Eskişehir'de de vâki olmuştur.. Venizelos bunları türlü türlü yalan ve düzme şeyler ile kandırıyordu. Bu da 1 büyük bir gürültü ve o nazırın istifasını mucip oldu. Zabit gelmişken Rus Konsolosunun kalmış eşyasından kıymetli halıları alıp gidiyor. Çünkü hür ve müstakil değil. Harb-i Umumî sonlarına doğru Alman BaşvekHi Bedman Holveg resmî bir nutkunda Türklerin büyük bir hayatiyete malik olduklarını göstediklerini söylemişti.tngiliz Başvekili Lloyd George da «Anadolu ve Trakya'nın Türklerin anayurdu ve atalarından kalma mirası olduğunu» itiraf etmişti. Türkiye parça parça taksim olunacak. ' Harb-i Umumide aleyhimize silâh istimal etmelerine ve bize yardım etmemelerine gelince -ki Mustafa Kemâl'in hilâfet aleyhine yegâne silâhıdır. Kastamonu halkı şiddetle ittihatçı aleyhtarı idi. Hükümet konağına oturup ahaliyi tehdit ediyor. siz Almanya ile harb edeceksiniz» diye kandırdılar. Yarım milyon ingiliz lirası kadar olan bu paraya da Mustafa ne diyecek ki. Meşrutiyetin iptidasından beri bu böyle idi. Mecusî Hintliler de bunlara iştirak ettiler. işte Hindliler'in bu yardımlarından biri de Türkiye'ye getirilmiş olan Hind askerlerinin Türk'e karşı silâh istimal etmemeleridir ki. Ve ingiliz zabitine hemen Sinop'u terketmesini. Bu suretledir ki. 1 edemezlerdi. Bunlar Halife ile yâni Türkiye ile harb etmiyeceklerini söylediler. Hilâfetin hiç bir faydası yok diyen Mustafa Kemâl buna ne diyecek? Bu babta çalışan Hind Komitesi (Hilâfet Komitesi)dir.. hilâfetin faydası oluyormuş. Halbuki ingiltere Askerî Partisi Türkiye hususunda Lloyd Geor37 ge'dan başka türlü düşünüyordu. Şevket Ali.

Anadolu'yu geziyor. Sonra diğer zabitler toplanıp Osman'ı kurtarırlar. Şim39 di size Ermeni mezarlığını da göstereyim» Götürmüş. Türklerinki ne kadar. Demiş: «Bunlar Türk mezarlığıdır. Bu hal bu yolun ehemmiyetini. Cephane gelmiş. Cemâl bu işi gayet güzel idare etmiştir. Kimbilir ne kadar da adam ölmüştür. Bu memleketin asırlardan beri Türkü mü çokmuş. kağnıları toplamışlar. Galiba Miralay Osman Bey'i de tepeledi. i Millî harekete büyük hizmetler etmişlerdir. Sonra Mustafa Kemâl her şeyi kendi yapmış oluyor. Bu da. buralarda bir . Yol Ankara'dan inebolu'ya kadar. Herkes acımış «Kadın sen köyüne git!» demişler. Çünkü söyledikleri sözlerde mantık bile yoktur. Aynı zamanda oradan birkaç defalar asker tertip ve talim e-dip edip cepheye sevketmişlerdir. Erzurum'un etrafında geniş ve birçok mezarlıklar var. Oraya cephane taşıyayım.Hiç bırakır mı? Çünkü vatana hizmet yapanlardandır. Cemâl ve Osman cidden büyük gayretler ve fedakârlıklar göstermişler. at iskeleti üc dolu idi. Bir milletin sağ olması ve fedakârlık etmesi adem-i muvaffakiyeti giderebilir mi? Mesele kuvvet ve kudret ölçüsü ve vaziyet meselesidir. Bunlar asırlardan beri mevcut mezarlıklar.103) demiş. İhtiyar bir köylü. istanbul'un casus38 lan bu yol ile girmek istedikleri gibi İstanbul'dan millî harekete iştirâka gelen insanlar. Harbord'u gczdiriyorlarmış. verilen kurbanları gösterir.Arabada yanında Erzurum Belediye Reisi varmış. ben de bu uğurda ölelim. Harbord «Bunlar ne kadar çok?»dcmiş. Zavallı açlık içinde deli olup öldü. siz hükmedin. Bu hususta malûmatım yok. Vali Vekili ve Jandarma Kumandam birleşip Osman'ı hapsederler. Gözlerimden yaş geldi. Şu mübarek Türk mermiyi canından ziyade düşünüyor.. işler bittikten. Onlar tabii gömülü. bilhassa Çankırı ve Kastamonu arasında öküz. Yine bu esnalarda Amerikalı General Harbord Ermeni meselesini tetkik etmiş.kar kıyamette bu Türkler bu yolu bin kere geçmişlerdir.Millet berhayat oldukça ve teşebbüsat-ı fedakâranesine devam ettikçe adem-i muvaffakiyet mevzuu bahis olamaz» (Sh. General onun bu cevabını Mustafa Kemâl'e göre takdir ile karşılamış. Küçük bir yer Generale demişki: «İşte tarihî ve maddî şahit.v Kemâl'e de ittihatçı olmadığına ve olmıyacağına dair yemin ettirmişlerdi. Belediye Reisi zeki ve ince adammış. Sivasta Mustafa Kemâl'le görüşmüş. Yağmur var. Kadın ağlamış ve: «Bırakın! Bunun babası gâvurun karşısında öldü. O da bu sefer Vali Vekili ve Jandarma Kumandanını tevkif eder. Mustafa Kemâl Defterdar Kör Ferid'i Vali ' Vekili tayin eder. Bir kağnı iki büyük top mermisi nakledebiliyor. ERMENİ MESELESİ Harbord'a ait bana Erzurum'da bir menkıbe söylediler. bu yolda edilen emek ve çekilen zahmetleri. Bu Türkte bu hamiyet nedir? Millî harekette böyle menkıbeler binlerccdir. Her otuz adımda bir iskelet yatıyordu. ¦)¦' KURTULUŞ SAVAŞI GÜNLERİ Bu yollarda giderken mühimmat nakleden kağnılara rastgelirdim. Bu heyet AnıerikaMar'a Anadolu'da bir Ermenistan ve Ermeni olmadığını. Ben bu yolu millî kıyam esnasında 8-10 defa geçtim. Orada da morfin kaçakçılığı yaparken yakalandı. Nakliyat kağnılar ile bu yolda oluyordu. paltosunu çıkarmış. General ona: «Ya muvaffak olunamazsa» demiş. Kastamonulular muhalif vaziyette olduğundan Ali Fuad oraya Miralay Osman Bey'i gönderir. silâh ve emsali de hep buradan geliyordu. Ermenilerinki ne kadar? Şimdi ben söylemeye-yim. Kastamonu'da birşey hikâye etliler. Bir kadın da sırtında birkaç aylık çocuğu ve kağnısı ile gelmiş.» demiş. istanbul ile tekmil muhabere ve münakale kesilince İnebolu yegâne ve mühim bir iskele olmuştu. Nihayet Muhiddin Paşa oraya kumandan olmuş ise de Mustafa Kemâl'e jurnal göndermekten başka birşey yapmamıştı. Er-menisi mi? Bu memleket hangi millete aittir?» General tereddütsüz «Türkün» demiş. mühimmat. Biri toplayıp yazsa.. mermileri örtmüş kendisi sırsıklam. O da «. Meselâ bir kedi ne kadar sağ olsa ve gayret etse bir arslanı parçalayabilir mi? Vaziyet ve zaman yardım eder başka. Galiba General Mustafa Kemâl'le alay etmiş. Çamurda. lüzum kalmadıktan sonra bu Cemal'i de tepeledi. Sonra buraya sabık Kütahya Mebusu Cemâl Bey vali tayin ediliyor. Sonra Mısır'a sefir oldu. Zaten Abdülhamid'in de hafiyesi idi.

Bunlar olmasa idi.. Tabiî bütün bunlar Ermeni aleyhine Türk lehine tesir yapıyor. Nihayet üç gece uyumadık. istidadının fevkalâde olduğunu söylüyor. Artık herşey bitiyordu.. BOLŞEVİKLİK MODASI VE YEŞİLORDU . elbise ve çamaşır dağıttılar.Artık Ermeniler'i eskisi gibi himaye etmiyorlar. Bunların hepsi de bu papazların raporuna istinaden yazılıyordu. Bu halde Bolu. Müslümanlığın Hristiyanlar'ı kesmeyi sevap yazdığı Türkler'in Ermeniler'i katliâm yaptıklarını söylüyorlardı. sahih zannedilmiş. işler daha yolunda gider.. Lozan Muahedesi'nden beri dalkavukları da aynı şeyi yapıyorlar. isyanları belki olmaz.» diyor. Bolu isyanında kumandanlarımız. Bizim ordu yetişip kurtarmıştır. (sahife 104) Kendisine böyle tarikat-lerce yüce bir paye verdiğini zikretmeden geçmiyor. Bana da "Kutb-ül-aktab" derdi. Bunlar namuslu adamlardı. gönderdiğimiz takviye kuvvetleri mağlup oldu. Erzurum'da. mümtaz bir yaradılışı olduğunu isbat için. Amerika Türkiye'de bir Ermenistan teşkil ve himaye etmekten vazgeçmiştir... Tuhaftır Kars'a bizim askerin gideceği zaman Ermeniler oradaki Amerikan heyet ve doktorlarını öldürmek istediler. Düzce. Muşta fa Kemâl bu muhaverede «Abdülkerim.. Millet birbirini kırmaz... 40 dır. Bunları dinletmek için mebuslarının ömürlerine acımıyor. kabul ederlerse bu suretle kuvvet elbet artar. Amerikalılar da Ermeniler'e karşı büyük bir teveccüh hasıl olmuştu. Halbuki bu teklifi yapan hükümetler Ali Rıza ve emsali kabinelerdir. Bu bir hata(*) Deli mansı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. Bu nutukta sade gurur ve öğünme var. Ölümden kurtulan bu heyet bunu imzası altında neşretti. Mustafa Kemâl istanbul ile teşriki mesaiyeye hiç yanaşmıyor. Ferid Paşa ise hiç böyle bir teşriki mesai istemedi. bu kadar kan dökülmez. Baktılar. Nihayet! Kaç yıl var ki. kuvvet heder edilmezdi. Bu da sırf Mustafa Kemâl'in âmir-i mutlak kalmak hırsından dolayı idi. Bunun da öyle. Zaman geliyor. Yine bu sayede idi ki. fakat hepsi de Mustafa Kemâl'in meddabı. Ayı'nın kırk türküsü varmış hepsi de ahlat üzerine imiş. Ermeniler'in mazlum istiklâle lâyık olduğunu Anadolu'nun eski asırlardan beri kendi öz yurtları bulunduğunu. bütün Ermeniler'e yiyecek. O vakit Amerika. Yani Amerikalılar Ermeniler'e milyonlar sarfettiler. Canlarım kurtarabildiklerine yine şükretsinler. Bunlar neticesindedir ki. vatan ve millet kurtuluyor.. Bu esnada istanbul Anadolu ile müştereken çalışmak için Kerim Paşa tarafından Ali Fuad'a ve onun vasıtası ile Mustafa Kemâl'e müracaat ediyor. Kars'ta. Bunu da bu iki şahıs yapıyor. Bu sayede Mustafa Kemâl de şahsen nice nimetlere konuyor. ingiltere ve Fransa'da bu hususta aleyhimize yüzlerce risale ve makale neşredildi. Yine ayıların kırk türküsü varmış hepsi de ahlat üzerine imiş mazmunu. Böyle her âdi vesileden bu babta istifade ediyor.. Kayseri'de. istanbul galip gelmiş millî tayam bitmişti. Şimdi bu vaziyette görülüyor ki. hastaneler açtılar.Bunları basan millet parasına da yazık demedi.. bu Merzifon vesâir Amerikan Kolejlerinde okuyup. Hiç bir tane de kusuru yok.. Türkler zâlim olup mezhep hürriyeti vermediklerini. Kabul et... Merzifon'da.Demek ki bu adam vatanın kurtulmasını değil kendi şahsi kuvvetini düşünüyordu. Halbuki. Hep medhi ve gururu. Türk Milletinin ölümü hayali gözümde sallanıyordu. istanbul'un millî gayeye itaat ve o yolda yürümesi şartını koş. Konya ilâh. dirayetine göre herkese bir unvan verirdi. Bereket versin ki.) bu adam. Hatta Harb-i Umumîde Ermeni katliâmı diye ilk yaygarayı koparanlar yine bu Ermeni Protestan papazları idi. Amerikalılar da Ermeniler'i ve hakikati anladılar. Erivan'da Amerika'dan gönderilen heyetler. Rafet'le Çerkeş Ethem yetişti işi kurtardılar. mütakere olur olmaz. Ermeni çocuklarım. bununla iftihar edip. hastalarım topladılar. (. hakemler darüleytamlar. Dünyada her şeyin hakikati bir gün olur meydana çıkar. Hayır. Halife orduları tertib edilmez. protestan ve bunlardan da papaz olan Ermeniler yıllardan beri Amerika'da gayretli ve hummalı bir propaganda yapıyorlardı.Ermenistan yapmak haksız olduğu gibi mümkün de olmadığını söylemiştir. Zamanla bunlar yer tutmuş. yanaşır mı? Sonra âmir-i mutlaklıktan düşme ihtimâli var. şükran-ı nimet olarak tepeliyor. Neler yazmadılar. Taşnaklar artık Amerika'da para toplamıyorlar. hırsını tatmin ediyor..

Bu havadis her tarafa yayılıyor.Bu aralık Bolşeviklik Rusya'da alabildiğine gidiyor. Güya ordu Azerbaycan'dan geçip. Şark cephesine aksettirilmiş oradan Anadolu'ya yayılmış idi. istemiyor. Küçük Tal'ât gibi bir takımları Rusya'da Bolveşikler ile beraber. mademaki daima fenalığım görüyorsun.. Cemâl Paşa.. Mustafa Kemâl Bolşevikler'e ümit bağlamış.. (Sh.Işte Rusya'dan böyle gelenler temas oluyor. acelen ne? Bir defa meclis açılsın. Yeşilordu masalı Azerbaycan'ı Ruslar'ın işgal etmesini kolaylaştırmak için ihdas edilmiş bir ya41 landı. Pekiyi ama. Karabekir onu bu fikrinden dolayı hapsetmişti. Ruslarla birleşmeli. kendisim reis yapmak fikrinde. Ruslar Azerileri böyle aldattı muharebesiz Azerbaycan'a girecek ve oturacaklar. gelmiş idi. Manastırlı Baha da o esnalarda Azerbaycan'da. 117) den itibaren okuyunuz. Kendini topladı. Daha belki sandalyelerine bile oturmadılar. Hem de Rafet kötü imiş. Keza Baha Sait admda biri Rusya'da Bolşevik olmuş. Onun vatan meselesiyle alâkası ikinci derecededir. çarpışmalar oluyor. Büyük bir tehlike idi. Keza Erzurumlu Dr. Tehlike Ankara'ya yaklaştı. Enver Paşa onun peşinde Doktor İbrahim Tali' (Dürzi). Kâzım Karabekir de bu fikre yatmış. Öyle ukde-i hayatiye halinde olan bir yere onu niye yo Ihıyorsun?!..Fuad adında biri Rusya'ya gidip Bolşevik olmuş. Nihayet Ankara'ya geldi. Fakat kabahati Rafet'e veriyor.» diyor. Kendisi de asker. Kabinede iken millî hareket aleyhine de hiçbir şey yapamamak dirayetsizliğini göstermişti. Nihayet Yunanlılar Manisa'ya. Nutkunda dercettiği mukabeleyi (Sh. «Cemâl'i. Mecüc mü» geliyor! Bakü'de yapılan bir kongreye Erzurum ve Trabzon'dan Rus-lar'dan yardım ümidiyle birkaç kişi gitmişti. Mecliste kıl-û kâl oldu da Mustafa Kemâl bu cepheyle meşgul olmaya başlamıştır. Şark mıntıkalarımız komünist yapılmak isteniyordu. o vakit teklif . Fakat Mustafa Kemâl bu yalnış fikre saplanmış hâlâ ısrar ve devamda. Refik. Halil Paşa. Çünkü şahsî hırsını tatmin bu yoldadır.). Bedri. Ruslarda bilittifak Erzurum'a dönmüş. Halinde bir zaptı rapt görünmüyordu. ordusunun elden gideceğini gördü.. hem de kabinede Ahmet. O da hırsına alet olduğu için lâzım. fakat Ferid esasen Avrupa'ya gidip yaptığı büyük pot ile kendim bitirmişti. Telâş arttı.. «Bolşeviklikle Ruslar müslüman oluyor» diyor. Bunu kendi de itiraf ediyor. Bu adamlar Ingilizler'in pençesi altında bunu nasıl yapsınlar? Yapamazlar. ora ile temasa girmeye çalışıyor. Yapacak işi... Namuslu bir kabine istiyor. tevkif edin.. Yeşilordu palavrası da Rusya'da Ruslar tarafından uydurulmuş. Bursa'ya da girdiler. Türkiye bu sistemle yaşamalı... Türkiye'yi Bolşevik.. Mademaki ilk günden beri söylüyorsun.. Ferid'i. Bunu kendi de biliyor. Bu adamlar henüz mevkîye geçmişler. «Yecüc. Sonra Bolşevik aleyhtarlığına dönmüştür. Hakkı var... Anadolu'ya gelip/Türkiye'ye yardım edecek.. Hattâ ordusunda rütbe ve nişanlara dair Bolşevikçe bazı tadilât yapmış.. Derken. Derhal oraya koşacağına Erzurum'a kadar gidiyor. Kerim Paşa ile olan muhaberesinde bunu kendi dirayeti olarak gösteriyor. ilah. Ferid Paşa kabinesi düştü yerine Ali Rıza Paşa kabinesi geldi. Bu yeni kabine mevkiye gelir gelmez onunla da kavga aramakta olduğu görünür. Başka birini yollayaydın. Be adam Rafet eğer alçaklık ettiyse adamın köküne kırağı mı girdi. Mesele bundan ibaret.. Mustafa Kemâl Yeşilordu hakkında büyük bir propaganda yapmakta berdevam. Çekilmesi tabiî idi. Bakalım. Fakat kavga çıkaracak. Anadolu'da hükümet teşekkül etti de niye bu adam izmir cephesiyle alâkadar olmadı. Bizde Ankara'ya gittik. izmir etrafında bilfiil vatan müdafaası. Sonra «Ali Kemâl. Zanmnca Bolşeviklik ve komünistlik çok iyi şey.. şimdi namuslu bir kabine geldi ne yapacak? Ne yapmalı? Rıza kabinesinin namusundan şüphe etmek vicdansızlıktır. Hâlâ Sivas'ta hep İstanbul Hükümeti ve padişah ile uğraşıyor. aklınca Rusya'daki Türk ve Tatarlardan Ruslar'ın iştiraki ile yardıma bir ordu getirecek.. Herkes hayrette.. Bunun adını da Yeşil Ordu koyuyor. Bu Şark cephesinde hapsedilmiştir. 173). Nutkunda Mustafa Kemâl.. emsalini meclis açılınca Divan-ı âlî'ye verin!» diyor. Millet Meclisi toplandı. İlk hamlede Şark vilâyetleri ehalisinde Komünistliğe büyük bir muhabbet uyandırılmıştı. Halid'i ilah.. Abuk Ferid'in düşmesini zaruri bir hale koymuştu. Adamlar gönderiyor. hiç bir yüzü ve ümidi kalmamıştı. seviniyordu. Yalnız o şiddetle komünistlik aleyhinde. Mustafa Kemâl kabine ile de (. Mustafa Kemâl. Halil ile muhabere tesis ediyor.

Kendi dercetmemiş. Sen Anadolu'da onlara müzahir bir kuvvet olsana.. Bunu zaten Mustafa Kemâl mahsus yapıyor. Muvafıktır. Hayır... en muktedir adamları olsa ve kerâmetkârane bir darbe ile itilâf devletleri istanbul'dan tard ve harpten evvelki bütün hudutlarıyla Türkiye'yi müstakil yapar bir muahedeyi de imzalatıverseydi. beyannamesini bize göstermeden neşretmesin» diyor.Buna «Yeni ve Şeytanatkâr terbir ve iğfal» diyor. Bir emir halinde Sadrâzam'a harbiye ve dahiliye nazırlarına telgraflar çektiriyor ve çekiyor. Yine öyle iken Ali Rıza Paşa ne iyi ve ne hazımlı adammış. her teklifin.. millet meclisinin reyine bırakmak fikrinde.128). Sivas'ta uzun münakaşalar ve her taraftan vâki olan itirazlar oluyor. Allah mısın? Diyor ki «Bu mukarrreratı bilmese olurlar mu?» Bilmezler ya...).) olmalıdır.) olur mu? Aferin dâhi?!. t * n. Kavga arıyor. Mesele o değil... fakat biz bundan. Sonra her talebin. akan sular durur. bunu isteme. henüz intihap başlamadı ayol. Sadrazam kendisinden Erzurum ve Sivas Kongreleri kararlarını istiyor. fakat Mustafa Kemâl durur mu? Cevabında muvafakaten. (Sh..tatbik edemiyeceği tabiî idi. Teklif-i mala yu ak. Bunda ne mahzur var? Casusluk ederler demek istiyorlar. Ancak yine bu adamların izzet-i nefsine bir kurşun sıkıyor. resmî ve gayrı resmî muhaberenin bir âdeti. Böyle püsküllü (.. 131'de izmir'e tebliğ yaptığını söylüyor ve bunu şöyle izah ediyor: «İzmir valisinin ne hal ve şart içinde olduğu malûmumuz idi... Haddin varsa sen onların yerinde ol da kurtar bakayım......~... senin tekliflerini kabul ediyor. Meclis değil. ..» Şu son cümleler kadar (.. Sahife 135'de Cemâl Paşa'nın dört maddesini beğenmiyor. bunları keenlemyekün eritsin. Bir şey hüsnüniyetle ve muvaffak olunması istendiği vakit terbiye dairesinde yazarlar. . bir nezaketi... daima daha evvel kavgayı çıkarmaya hazırlanıyor ki...l 19 bunun aşağısmdaki satırlara da bakılsın. zaten bilirler ya diyorsun ya!..** .... gayet. Etme ayol. Bu adam millî dâvanın bütün esaslarını.tir. bela. Tutuyor. Kabine tamamiyle millî bir kabine.... Hattâ bu kabine Türkiye'nin itiraz götürmez.. henüz evlerinden Bab-ı Ali'ye gelmişler. illâ kavga çıkmalı. Mustafa Kemâl artık muhaberelere kendi imzasını atıyor.)ve(. Bu olur iş mi?Iasan teklif etmeye utanır. bir terbiyesi vardır.....et. Tebliğimizi alacağı meşkûk.. onlardan iyi kimse olmazdı ve hemen istanbul'a giderdi.. fena bir beyanname ise o vakit muhalefet et. :. «Hükümet. Kavga çıksın. Halbuki bu maddeler fevkalâde güzeldir.intihabı süratle yapıp milletin mukadderatını. hattâ mütereddi diyor ve onları hâin yapıyor.. saçma. haya ve şerle ilgili yedi kelime metinden çıkartıldı... Bu zavallılara (Ali Rıza Kabinesine) mahdut fikirli...... Bu telgrafta galiba birşey var.. Yok böyle olmasa ve Türkiye'yi en son haddine irca eder bir surette verecek olsalardı da Mustafa Kemâl'i kendilerine sadrazam yapsalardı. usulü. Kim olsa buna dayanamaz.. 119-120) deki cevabı okusun....rtj* ~*~ .. Müteakip sayfalarda te(*) Edepsizlik.) Madem ki. (Sh.. bu. Bu nereden çıkar? İnsaf be yahu! Bunu nereden bildin. Sözleri o kadar iyi ki.. Bunlara dil uzatmak için insan ne derece (. Bak.. Asıl nokta ise. Hayır. Sh. O halde ne? «Matbuatı Ecnebi sansüründen kurtar» emrini veriyor. izzet-i nefislerini. çocukların bile inanmıyacağı mahiyette bir mazerettir. teşekkürden başka bir şey bulamıyor. Gayet vatanperverâne ve haklıdır . ..<. Onları hâin addedecek...) azdır. küstahlık. mer'î terbiyeyi düşün.. biz de bilmiyoruz. o da Ingiliz-ler'in kendisine bir şey yapmıyacaklarına emin olsaydı. Fakat bunlar onca sıfır. ..... her noktada mutabakat var. Çünkü Sadrazam.. Mustafa Kemâl buna da kızıyor. Harbiye Nazırı Cemâl (Küçük Cemâl) in telgrafı da pek yolunda (Sh... padişahlık vaziyetinden vazgeçmesini istiyor. memleket ile meşgul ve işgal tanımayan bir kuvvet merkezi olduğumuzu düşmanlarımıza da bildirmekte fayda gördük.. Derhal beraber çahşsana. Nereden (*) Argo bir kelime metinden çıkartıldı. Mustafa Kemâl'in millet namına aldığı tavırdan. Mustafa Kemâl bunun böyle olacağını tabiî biliyor.. hem ne lüzum var.) Mustafa Kemâl bununla derhal bu kabinenin de hıyanetine hükmediyor.. ebleh. Yahu bu kadarı.. Mustafa Kemâl'in haklı taleplerini kabul ediyor. ... Mustafa Kemâl yine onların aleyhinde olacaktır. Böyle yapacağına gönderiver.. Böyle bir (.. 42 bilsinler.. (..

pek tebiyeli biri idi. Anzavur adındaki bir Çerkeş Bandırma cihetlerinde müsellah faaliyete geçiyor. hele şurası (. Sonra sen de koca Suriye'yi verdin. 18 Teşrinievvel 1335'de Salih. Güya bu kabinenin sözleri de Fe-rid Paşanın sözlerinin aynı imiş.) ki. Ali Rıza hükümetin istediği sade Mustafa Kemâl'in istanbul'a yardım etmesi. bu müzakereye aittir. Bu aralık Adapazarı tarafında millî hareket aleyhine Hürriyet ve İtilâf Nigehban Cemiyeti (zabitlerden mürekkep) ve Sait Molla tarafından kuvvetler teşkiline başlanmıştır. çeteleri adında bir takım çeteler ile kaynıyor.. istediğini ancak yüzde 20 miktarım intihab ettirebilmiştir. bizzat Mustafa Kemâl şahsî düşünceler ile intihaba en fena şekilde müdahale etmiştir. Bunlar kimi Arnavut. Bunların bütün hülâsası şudur.Jl>xi . 138 de kendi de itiraf ediyor. kimi . fakat bunlar da var. Halbuki sırf şahsı aleyhinedir. bir padişah gibi her işe karışmaması. Bahriye Nâzın Salih Paşa'yı bizzat görüşmek üzere Amasya'ya yolluyor.. istanbul'dan Said Molla İngiliz Muhipler Cemiyeti namına İngiliz Papası «Fru» ile beraber Anadolu'da millî hareket aleyhine bir kıyam çıkarmak için gayret ve teşkilâtta. Sâdık. Zabıtnamelerdeki bu müzakerelere bakılsın. Bu kadarı yapılamaz. Bekir Sami Amasya'da buluşuyorlar. müdahale vücuda getirmek gayesini güdüyorlar.it\£uı..» diyerek tahkir ediyor... Sahife 140'da Ali Rıza Paşa'yi Makedonya'yı vermekle tayip ediyor. istanbul'da hükümet artık Mustafa Kemâl'in iz'açlarmdan tamamiyle bizar. Buradan kıyamet yine kopacak. Kendisine nasihat ediliyor. Delili: ikinci grubun her vilâyetin kendi ahalisinden mebus yapması için verdiği kanun lâyihasını büyük gayretler sarfederek hakaretlerle reddeden kendisidir. Eğer birinci kabahat ise. Buna verdiği cevapta istanbul'daki fırkaları «Politikacıları millet istemiyor. Ankara'dan da kaçıverdin. Burada sıkışınca müdafaa olarak kullandığı şu prensibi sonra aleyhtar olarak tepeleyen bu adamdır.Gümülcineli İsmail de Bursa'da vali olarak bu tarzda faaliyet yapıyor. 170'deki Cemâl Paşa'nın şikâyeti de bunun derecesini göstermektedir..'i : . Heyet-i Temsi-liye değil. istanbul'dan İzzet Paşa da «Etme. Receb devrin asır kadar evvel yaşa(*) Senelik ve eşkıyalık anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı. Evet. Her yerde buna benzer şeyler olmuştur. birinci de değildir. Kullandığı sebükmağzan gibi âdî tâbirleri insan okurken sıkılıyor.) ile şehir bile basarak intihaba müdahale etmiştir. Mustafa Kemâl'in yüzünden menkûb yas ve keder içinde hem de genç olarak öldü. Günahtır. Kendi sinesindeki öz vatandaşları meb'us yapıyor. Nitekim Sh. işi ayna gibi gösterir. Kara arslan.. Kendi tabiri veçihle böyle alçaklar ile itilâf edilir mi? Ne çare mecbur edilmiştir.. Bunlar arasında «Hey 'et-i Temsili-ye» nin intihaba müdahele etmiyeceğini söylüyor.1: > ' i 44 mış büyük bir hürmet ve nüfus kazanmış Sivaslı Akşemseddin adındaki Şeyhin sülâlesindendir.. ikinci de kabahattir. Mustafa Kemâl'in ise istediği kendisinin merci-i âm ve has olup kabinenin dahi kendisinden emr alması. Bunu sh.' s ii^rii. Yok ikinci kabahat değilse.43 cavüzleri de böyle. Mustafa Kemâl bunu millî harekete isyan diye gösteriyor. iki taraf taassubunda mûsır. iyi bir kumandan kaydedilmiştir. İNTİHAB VE ANADOLU İSYANI Sahife 145-149. Şimdi fırsat gözlüyor. Sinop intihabını evvelce yazdık. Bununla beraber Mustafa Kemâl şiddetli müdahalesine rağmen. Küçük Arslan. Millet Meclisini ayaklandırıp arkama alıp seni kaçmaktan ben menettim. Yavuzdur!. Hele sen İsmet'le beraber Eskişehir'de hiç yoktan yere Yunanlılaramütefevvik ve arslan gibi bir orduyu mağlûp ettirip kaçtın. Bunlar bilhassa Hıristiyanlar'a bir şey yaptırıp bütün cihana millî teşekkülün Hıristiyanlar'ı katliâm ettiğini yaymak. Sonra böyle dediği kabineyle itilâf da etmiştir.. Mustafa Kemâl'i istemiyorlar. gayrimeşrû işler yapmaması. haksız mugalâta.. ayyaşlık ve fuhuşlarından dolayı olmuştur. Halkın vaki isyanlarının bir kısmı sırf bu adamın yolsuzluk... Binaenaleyh aynı kabinedir diyor vesselam.. Malûmatlı. Cemâl Paşa iyi. zaferin de var. Rauf. tri WfU». sen de o harpte idin. Onu söylesene.. suî tefsir. Kocaeli mıntıkası Yahya Kaptan. Mustafa Kemâl Amasya'da iken Şeyh Receb başta olarak Sivas ahalisi ayaklanıyor. fakat Mustafa Kemâl. gitme! Yola gel!»diye yazıyor. (.... Mustafa Kemâl..

191-205 Yahya Kaptan meselesine tahsis edilmiştir.. binbir cinayeti vardır. çetelerin Anadolu'da soygunculuk yapmasından» şikâyet ediyor. Mustafa Kemâl Sivas'ta duramıyor.. 45 kikatin. ben yazıyorum. köy basıyorlar. O dinlemiyor..) yaptı. Mustafa Kemâl'in bir hükümet gibi resmî ecnebi mümessillerine tebligat yapmasından. Mustafa Kemâl'de kabineyi bir takım müfsidleri tevkif etmemekle..) etmek mazeret kabul eder mi? Madem öyle. insan ne müthiş bir şaki..Lâz ve Gürcü. yapmak ve öldürmekle ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Birçok misallerinden başka Ali Şükrü-Topal Osman meselesinde de böyle yapmıştır. bir kanlı curcunadır gidiyor.. Bir milleti kendi arzusuna muvafık mebus intihab et diye (... -fakat efendiler.. tarih hırsızı ve hayasız olmalı ki.. Mebus intihabatında büyük (. Onu temiz eller yazabilir... Mebus Ali Şükrü cinayetini (... Sonunda da teslim olan Topal Osman'ı 8-10 arkadaşıyla (. o vakit buna karşı bir şey yapmak da mümkün değil. Burada dikkate şayan bir şey daha var: Bu çeteler hemen umumiyetle Türk değil. Kimi ve sözde hepsi millî kuvvete taraftar.. Kâh birbirini vuruyorlar..). Kabine «iki hükümet olduğu manzarasından. Yahya vaktiyle Sinop'ta bektaşı babası Ahmed Baba'yı soymak için öldüren adamdı.)larla basarak (. dağa kaldırıp fidye alıyorlar. yalnız kocasının cenazesinin olsun.) lerini nutkunda «Arzu-yu millîye muvafık mebus yapmak maksadiyle» diye . fakat işgal altında bunları yapamıyacağı da aşikâr.. 188) tekzib ediyor.) çürütmek için. daha nice kimseler de yazacaktır.. Ali Rıza Paşa kabinesi ile Mustafa Kemâl arasındaki didişme devam ediyor. Mustafa Kemâl (sh. Kendi yaptığı işleri ne güzel bilir. Aynı sahifede Yahya'nm haremi Mustafa Kemâl'e tazallüm telgrafı çekmiş. Birinci kadın katillerin cezaiandırılmasını istiyor.. İstanbul'daki millî arkadaşları (Vasıf. Mustafa Kemâl..Türk vatanının da asayişini bozan daima bu ecnebi unsurlardır.. mazisi katil ve cinayetle dolu bir şakiye bu kadar büyük sahife tahsis etmesindeki hikmeti anlamak güç değil. zaman her şeyin her haI (*) Yalan.. Bunlar tamamiyle doğrudur... Hem sen millî arzu namına ne hakla ve ne sıfatla söylersin? Onu ne bilirsin? Halk kendi yurdundan bildiğini mebus yapsın. Adam kesiyorlar. bu cümleyi yazmağa eli varsın. Bu muhabereler Harbiye Nâzın Cemâl Paşa va-sıtasiyledir. Buna ne diyecek?!.rehavetle. örtmek istiyor. Sh..... bizzat Mustafa Kemâl. hükümeti dinlememesinden.) söylüyor. Yahya Kaptan için (Sh. istanbul Hükümetini... Giresun'a götürülmek üzere verilmesini istiyor. cinayetlerini de işte zaman geldi. ikinci kadın bunu istemekten korkmuş.. iki evvelki itham doğru....205) «Taki-bat-ı Kanuniyeyi kail olan hükümetin bizzat ele almış olması. (. kendi eliyle bizzat yazıyor. Bunlar Kartal'ın Paşa köyüne kadar geliyorlar. Son itham tamamiyle haksız ve tezvirdir... Neticeyi görelim. Mustafa Kemâl bu(. Arada muhabereler oluyor.. kimi Abaza ve Çerkeş.. bir gün yine zamanı gelecek.. hatta Ferid Kabinesi tarzında yürüyerek hâin olmakla itham ediyor. seni de. nitekim Topal Osman'ın haremi de Giresun'dan bana bir telgraf çekmişti. ÎNTİHAB'IN ARDINDAN Mebuslar intihab olundu. Fakat yakalanır diye de korkuyor. Çetelerin soygunculuğu doğru ama. teslim olduktan sonra öldürüldüğünü teessürle yazıyor..) ile ve (.. Evet bu bir hakikat.. Nutkunda bu telgraf mevcut.. Bilhassa istanbul'daki Meclise reis olmak sevdasında. cinayet faillerinin meydana çıkmayacağına delil değil miydi?» diyor.istediğini intihab etsin. Ama (. herkes okuyacak.... Zaten Yunan işgali ve orada çetelerin teşekkül ve faaliyeti ile izmit'ten itibaren Eskişehir ve Uşak'a kadar olan hattın garbı pek mühimdi. Bunu bilen Kâzım Karabekir ve emsali. Yol kesiyorlar. Rauf ilah.... Pek şerirdir. istanbul'da toplanacak artık işlerin merkezi garbî Anadolu. Buna ne diyecek. Bu kadar âdî..diyor.... Evet.).. fakat aynı satırda. lâkin bunu birçok masum kanıyla al kızıla boyalı.. İstanbul'a kadar gidecek.. Sivas'tan hareketini istemiyorlar.. Ali Fuad'ın himayesi vaadini bir . Ankara'ya gelecek. bırak.). milleti kendi reyine bırak... tarihin samimi sinesinde mütalâasına zamirdir. Yolcu soyuyorlar... istanbul'a geçmektedir..

212. O adam o esnada bir düzine fırkalar yapıp talim edip.Iıİı. Cemâl'in ecnebi kuvvetlerinin arzularını yapmadıkları mümkün mertebe ve red ve tağvik etmiş oldukları görünmektedir. Nureddin Paşa'ları kötüdür diye almıyor. Mustafa Kemâl bunlara yardım edecek yerde o da sıkıştırıyor. Hiç doğru . MEBUSLAR İSTANBUL'DA TOPLANDI Mebuslar İstabul'da toplandı. eykıya ve tezyif manalarına gelen sekiz kelime metinden çıkartıldı.'V '/<¦• . Onun bu satırlarına uzun cevaplar vermek . Bunlar Mustafa Kemâl'in bu hallerine bakıp kızmayarak Anadolu'ya harıl harıl cephane göndermişlerdir. haya. Şimdi Meclis açılacak. himmeti sayıyor.i. hükümete müracaat etmişler. sonra şeyh kurşunla ölmüş. ihtimal hepsini cebren orada alıkoymak fikri idi. sonra tabım müşkil kılmak korku. böyle der de yine onu Cemâl Paşa gönderdiği vakit istememiştir!. Mustafa Kemâl'in kendine göre istanbul'a gidecek mebusların masuniyetine müteallik tedbirlerin temini maksadiyle Ankara'ya davet etmiştir. Mustafa Kemâl Ankara'ya geliyor. Cemâl'in harbiye nezareti yaveri Salih (şimdi Salih Paşa ve Fevzi Paşa'nın damadı) gönderdiği muhaberattır. Pekiyi.ı suyla pek kısa geçiyoruz. Cemâl Paşa'nın Anadolu'ya tayin ettiği Ahmed Fevzi. Buna dair bir şey tereşşüh etmedi.¦: -i'. «Mebuslar kendi liderleriyle görüşmeli değil midir?» . Bu Zihni Bey. Bilâkis Cemâl'i takdir etmek lâzımdı. 216-222'dcki yazılar. fakat bu saçma bir şey. fakat müsademe olmuş. sonra Bitlis Valisi olan zattır. Rafet ve emsalinin de hatıratlarını yazmaları tarih için lâzım ve onlara zarurî bir vazifedir. Bunlardan hükümet. hizmetlerini vazıhan gösteriyor. Benim bildiğime göre.lı. ilah. rezalet. istanbul hükümeti bundan pek korktu. harp cephesine yetiştirmiştir ki. Sonra da izmir'e yürüyecek olan orduda ikinci Ordu Kumandanı tayin etmiştir. Bunlar bilhassa işgal kuvvetleri kumandanlarının ve komiserlerinin hükümete verdiği müşterek takrir gösteriyor ki..f.daha alarak gidiyor. Karabekir. Evet. Rauf. 220'de sonlarına doğru «Şayan-ı teşekkürdür ki. Artık kendini lider yapıyor. Sh. istanbul Hükümeti pençe altında ve fena sıkıştırılmaktadır. Şeyh bu kuvvetin silâhlarını almış. Ona göre her iyi şey onundur. intihabı sırf kendi eseri. Hart Bayburt'a dört saatlik mesafede bir köydür.->. Erzurum Mebusu. Bu da onların vatanperverliklerini. büyük hizmet olmuştur. Ali Fuat.. . doğru amma. Neyse mebusların bir çoğu gitmedi. tevec.. lâzımdır. Binbaşı Zihni. Siyasî değil iken mesele siyasî olmaya başlamış.213). vak'ayı ondan dinledim. tehdit.. Ahmet Fevzi'yi bilmem. Oradaki kuvvetler efeler ile birkaç hamiyetli zabitin askerleriyle bunlar arasına karışmalarından mürekkep binefsihi bir kuvvettir.ıi'ı. Bunu da alâkadarlardan dinlemek lâzımdı. beş tane yoktur. katil. Bu esnada Bayburt'ta bir vaka oldu. Şeyh Eşref adında biri şiilik propagandasına başlamış ahali kızmış. kendine mehdi unvanı verip etrafa beyannameler göndermiş. Bunlar hakkında Mustafa Kemâl'in söylediklerinin yaptığı mütalaaların haksız ve insafsız şeyler ve mugalâtalar olduğunu sade bu göstermeye kâfidir. Nurettin Sivas'ta millî kıyama büyük hizmetler etmiştir.Ilk iş olarak Mebusları bir müzakere için Ankara'ya davet ediyor.Fakat eserimizin hacmini büyültmek. V i.. kabine Kuvva-yı Millîyeye karşı âciz olduğunu ecnebi komiserlerine söyliyebilmiştir» diyor.1 '>!>.(Sh. diyor. Mustafa Kemâl buna yanıp yıkılıyor. işitmedim.. Fakat bu Kuvva-yı Milliye şerefi Mustafa Kemâl'e ait değildir. Ankara'da istanbul'daki mebusun şahsî masuniyeti için bir tedbir almak mümkün müdür? Nitekim olmamıştır. Kaymakam Halit (Paşa).!'. Şeyh müridleriyle beraber müdafaa tertibi almış Herkese kendisine kurşun işlemez itikadını vermiş imiş. Gidenler 20-30 kişiden ibarettir. değil. Sh.. Buna «Hart meselesi» derler. fakat aylardan sonra Anadolu'ya geçen Nurettin'i kendisi bizzat kabul edip Sivas'a tayin etmiş. Kara Vasıf. Hattâ Rauf. Hâlâ Mustafa Kemâl cepheyle meşgul değildir. Sh. bir kuvvetle gitmişler. Hele İstanbul'daki işgal Kuvvetleri Kumandan ve mümessilleri bilhassa Cemâl'in aleyhindedirlcr. Vasıf gibi arkadaşın olan mebuslar bile senden en çok korkan ve hiçbir sözüne iti-mad edemiyen kimselerdir.. (*) Hıreız. müridleri de dağılmış. Bu vakıada taburiyle binbaşı Zihni Bey bulunmuştur ki. sana emniyeti olan. istanbul'a toplandılar.i 46 cühü olan kaç mebus var. Hükümet elli kişilik bir kuvvet göndermişti. fikrini bu surette kuvveden fiile koyacaktı.

istifa ediyor... Nitekim bunları sırası geldikçe söyliyeceğiz. bin yıl sonra da bunu yapmaktan men-i nefs edemez. hattâ muzırdı. nede bizi asla istememişlerdir. Be adam. Çünkü niçin İstanbul'da mecliste «Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti» kuruldu adıyla fıkra yapmayıp da Felâh-ı Vatan diye tahkir ediyor. Bu nutkunda da muttasıl onunla meşguldür. bir yeni General ve Harbiye Nâzın ona mı yansın. başka fırka teşkil etmek. buna mı yansın?!. Sh. lüzumlu değil. Halbuki Mustafa Kemâl bütün memuriyet ve mevkilerden muarrâ ba(*) Doğru söylememek anlamında bir kelime metinden çıkartıldı. Bunu nutkunda da görüyoruz: «Cemâl Paşa'ya şu emirleri verdim» diyor (Sh. tedâbir-i seria aldığın nedir? Bu ne martaval? Ne yapabilirsin? Kendi de bilir bir şey yapamaz.» insan bunu okuyunca Mustafa Kemâl'in (. Yapmayay-dı göreydiniz. Mustafa Kemâl'in tedbiri Sadrâzam'a. Siz cebren vazifeden ayırmaları. ingilizlerin pençesi altında.. Yine olmadı... bir rakip ortadan kalksın .. Söyliyeceği bir nutku yazmak için bir iki ay uğraşır. onların fikirlerini toplar. Kabineye tahakküm ve tasallutuna alet olmak değil. bin yıl yaşasa. hattâ bize de satardı. 228) bunda da yine hükümeti millete karşı ve bir yeni taahhüdü . Cemâl'i cebren alıp Malta'ya götürsünler. Fakat o vakit hiçbir şey bilmiyordu. hattâ mani olmak istemesi. Bundan zavallı hainliğe kadar götürülmüştü. Vatanperverliğinden. pekâlâ hizmete çalışıyordu. Olmamıştır. Yaman garezgâr. bunlar sütnmettedarik şeylerdir. Hayatta kaldığına bakıp bir yesin bin şükretsin. Bizler ile bir meselede hususî müzakere eder. Onu heder etti. korku içinde Mustafa Kemâl ona yani Harbiye Nazırına emirler veriyor. Hattâ yıllar ile bu ahali mebuslar ve millî hareket ile temas bile etmemişlerdir. Sh. hakaretleri savuruyor.» Sonra bunla şeddeli eşek de demek istiyor. şükür ki. Şimdi çalım satıyor. Bu işleri.). 223 u Ankara'ya gelen mebuslara verdiği ders ve nasihatlere tahsis etmiş. ilah. Pekiyi! Cemâl millî kıyam aleyhinde hâindir de niye düşmanlar azlini istediler? Sonra niye bizzat Mustafa Kemâl.. 48 sit bir insan halinde.. diyeceğim. Esasen benim fikrimce fırkaya lüzum yoktu. Şimdi ne ise Mustafa Kemâl'in ağızdan dolma toplar gibi kulaktan kayma birkaç basit malûmatı var. nutukları bile böyledir.. Burada bir şey vardır: Cevad'a niye hücum etmiyor da Cemâl'e hücum ediyor? Bunun cevabı da kolay? Cevad mutî çıktı.. Mebus oldu. galiba.Mesele bu kadar şahsî ve (. Zavallı Cemâl iki ateş arasında.. Cemâl'i mebus yaptı? işte iki muamma! işte Mustafa Kemâl'in cürmümeşhut halindeki tezatları. Hem dene emir «Vazifenizden çekilmek suretiyle İngilizler'in talebine iktifa etmeniz öyle vahim bir vaziyet husule getirir ki.227).. Mebuslarda onu döndüre döndüre okunacak neticeleri vardır... Bunun içinde bulunduk.. iyi. Aman anlamayan oluverir diye altma not olarak bililtizam «Şeddeli yazmıştır. Meclis yekpare vücut kalsın? Niye tefrika çıkarıyorsunuz. Cemâl'in kabahati Mustafa Kemâl'e kul köle olmaması. Muamma değil! Mesele basit.. bu sefer kul köle olur zannetmişti. Çünkü. Yine bu gurup baldırı çıplak olsun. habis. Vâsıf ve emsaline cahil.. Cemâl az kaldı canını kaybediyordu. Fakat bu adam keder içinde ve inzivada öldü. 20-30 kişiye birşey sezdirmeksizin mübaheseler açar. yazardı.. Maksadı şudur.Ancak bizimle beraber Meclis açıldıktan sonra Ankara'da aylar geçecek de meclis bu cephe ile meşgul olabilecektir. Ne adla olursa olsun.. Nihayet işgal kuvvetleri Cemâl Paşa ile Cevat Paşa'mn millî kıyama yardım etmeleri cihetle istifalarını talep ediyor.. Bu kadar yalanı söylemek güçtür. veya vatanî yoldan ayrılmak gibi şeyleri asla hatırına getirmemiştir. Aldığı tedabirde yoktur ve olamaz Atıyor. 224'de Rauf. (Sh.. Maatteessüf Ankara'ya geldikten sonra Mustafa Kemâl ne emretti ise öyle yaptı. Halbuki Mustafa Kemâl'ce Cemâl âdete hâindir. Tedabir-i seria alınmış.. Ankaralılar'ın kendisini büyük istikbal ile karşıladıklarını birkaç de47 fa söylüyor. Ve zarurî istifa ediyorlar... Bu hal bu iki zatın vatanperver olduğunun kat'î şahididir. yahut müthiş bir düşüncesiz ve kasıtlı olduğuna hükmetmekten başka çare bulamaz. Bu adama acırım. kapıp topladığı şeyleri âleme.). Bu adamın hırsı ve hıncı o kadar müthiştir ki. bir tehdit ve itham telgrafı çekmekten ibarettir. malûmatından istifade edilmedi. bu meclis vatan meselelerinden bir kitle olmuş.. Bu ahali ne Mustafa Kemâl'i. Onu kötülemek için yaprak kımıldaması görse aleyhine delil olarak alıyor.. ikinci meclise mebus yapılmadı.

234) diyor. Reşat Hikmet Reis.. reislik istememeye ikna için izmit'e geldiklerini itiraf etmeye mecbur olmuş.. Bu telgrafın son cümlesi pek mühimdir: «Istiklâl-i Millî uğrunda müca-hede-i millîye ve diniye ilân etmek. Hep teklifi mâ lâ yulak. Demek bu adam şahsî hırsı için çalışıyor. Müşirliği. Bu telgraftan vazıhan anlaşılan şudur: Hükümet mukavemet etsin. özürden ibarettir. Şimdi Mustafa Kemâl'e bir hücum hedefi daha çıktı. Bu nokta çok mühimdir. muhabereleri yazmamıştır. diyor. Bu da Meclisi Mebu-san'da kendisini reis intihab etmediler ya! Onlara da düşman oldu. Bir gün yine din lâzım olursa ne yapacağız acaba. Okunsun. Başkumandanlığı. Mecdî Reis vekilleri intihab olundular.Halbuki ingilizler öyle de yapsalar.... insanın kendisi için rütbe ve mevki istemesi ayıp sayılır. (. yine yerlerine başkası hem de Ferid gibi beterini korlardı. cehalet ve ihanet ifade eden dört kelime metinden çıkartıldı. Meclis Reisi sıfatıyla meclisi Ankara'ya çağırabilmek için reislik istedim demesi sonradan akıl edilmiş bir tertibden. Onun âdeti.... demek bütün fuzulî. Buna hacet var mıydı? Bu sözüne göre millet kendisini ve teşkilâtını kabul etmiyordu. Ve hükümeti mes'ul tutuyor. Amma bu lüzum neden? izah edilemez. Halbuki buna lüzum yoktu.. Zaten böyle olduğu halde bile istanbul Mecli. Dâvası. Asıl (. Halbuki o vakit teakkul edemediği şüphesizdir.. Mustafa Kemâl'in yaptığı budur. Mesele böyle basit tir.. Rauf ve Adnan ona bunu söyliyerek vazgeçmişler.. Riyasete intihabının lüzumu sebebinin biri de «Kuvva-yı Milliye'nin millet tarafından kabul edildiğini teyid etmek» dir. Bu esnalarda ingiliz ordusu kumandanı General «Milne» Yunanlılar'ın izmir'de işgal ettikleri araziye bir hudut yapmış.. diyor. Halkın çoğu bu dâvayı kabul ediyordu. Demek ki. Halbuki reis olacak ve İstanbul'a gelecekti.. Adnan ve Rauf un kendisini istanbul'a gelmemeye. Böyle bir hal hırsa delildir. 49 ederek mütalâa yürütmek ve onları lehine kullanmak pek kolaydır. Ya tam bir fesih kararı verseydik kimi çağırıp nasıl meclisi toplayacakti! Çünkü reislik sıfatı kalmazdı. etmeyecek mi? Edecek. Derken ve buna rağmen Yunanlılar Salihli istikametinde bir taarruz yapmışlardı] Artık istanbul'da Meclis toplanıyor.. İstanbul'da Meclis toplandı. Meselâ İstanbul'daki Meclis basılınca onu kapatan benim. Nitekim Meclis reisliği için «Ben Meclis reisi intihab olunmayı.. hükümeti alenen iskat etmesini teklif ediyor.. bazı fevâidine binaen.si'nden Ankara Meclisi'ne gelen mebusların adedi takriben kırkı geçmemiştir. Ve bu telgrafında «Meclis-i Mebusan filhakika toplanır ve ifâ'yı vazifeye başlarsa hükümete hiçbir şey için müracaat etmiyeceğimiz tabiîdir» Yani artık size müdahele etmeyiz.. (Sh. milyonlarla lira nakdi mükâfatı ilah. Mustafa Kemâl «İlle beni Reis yapacaksınız» diyor.. Anadolu'da Mustafa Kemâl hükümet yerine geçsin. Mustafa Kemâl.ifa etmemekle itham var. icraatı.. Bunları da bir gün alâkadarların kalemlerinden öğrenmek lâzımdır. Zavallı Ali Rıza Paşa da ne yapsın? ölür müsün. meselâ sonra Gazi unvanını.... Hep bizzat kendi istemiştir. öldürür müsün dedikleri işte budur... ingilizler bütün hükümeti yakalayıp Malta'ya götürsün. lâkin bu babtaki mükâleme. Nutkunda reis olmak için izmit'e kadar gittiği. Bu hudut «Milne Hattı» adıyla meşhur olmuştur.» Bu adam bununla dinin böyle zamanlarda işe yarayacağım söylüyor demektir. Bakalım edecek mi.. lüzumlu bir tedbir telâkki etmiş ve icabeden zevata nokta-i nazarımı bildirmiştim» (Sh. Hani Meclis açılınca .) işte budur.) ve tahakkümden ibaretti. Sadrazamın müteakip telgrafı da dikkate şayandır. 230) Mustafa Kemâl'in ona verdiği cevap yine aykırıdır. muvakkat bir tatil yaptım. Sonra da bunları «vatan müdafii için lüzumlu gördüğünden istiyorum» diyor. Meclis basılınca her şehirden beşer kişi olarak intihabı gayri meşru. kısmen sokaktan toplama mebuslar getirtmiştir.... Bir yerde Meclis dağılınca reis sıfatıya Anadolu'da toplamak için diyorsa da bu sonradan akıl edip yazdığı şeydir... Sonra dini baltalamıştır. Hüseyin Kâzım ve Ab-dülâziz.... bu hududa bizim millî kuvvetlerin tecavüzünü men'e çalışmıştır.. kendi ister. adilik. Şimdi bu iki istifaya karşı tedbir olarak Meclis'in Anadolu'ya çekilmesini. ingilizler onu yakalayacaktı. Bütün vukuat olup bittikten sonra vakaların sonraki bazı kısımlarına istinad (*) Aklı zaaf.

ikinci ise bu cepheleri kendi teşkil etmiş gibi cümleyi ustalıklı yazmış.hiçbir şeye karışmıyacaktı!. Yunan (2. Rumlar ve Ermeniler ingiliz ve Fransız hizmetinde. «Akbaş» da bulunan cephane deposunu zapteder. Bunlar esasen Türkiye'nin idi. telgrafı keser. insaf et. vatana hıyanettir. Biga'da millî kuvvet ile çarpışıp onu mağlûp etmişti. Yalnız kendi şahsî tahakküm ve tagallübüne karşıdır.. Asıl budur ki. Yunanistan'dan asker. Bütün silâhı ve cephaneden geçirebildiğini kayıklar ile Anadolu yakasına geçirir. Urfa.. Urfa ve Aymtab evvelce. diyor. Meclis kendi şahsî emeline hizmet etmiyor ya. Mebuslar. Adana'ya Fransızlar gelmiş. Halbuki gayet haklı. hased. Adana. Hele fırka çıkarmak hepsinden beter.. adam (. Bunu da «bizzaru-re» kaydiyle kabili icra olmadığı cevabını vermiştir. Demek ki. pek hamiyyetlidir.» diyor. Sonra buraları ingilizler.. Muntazam bir müdafaa teşkilini lüzumlu görüyor ve bunu ismet (ismet Paşa) vasıtasiyle Mustafa Kemâl'e şifre ile haber veriyor. Nutku işte böyle birbirini nakzeden yalanlarla dolu. Millet bu sebeplerden buralarda ayaklanıp Fransızlar ve Ermenilerle çarpışıyordu. İşgal kuvvetleri bu silâh ve cephaneyi Varangel ordusuna vermek istiyorlardı. ingiliz (35. Tam bu esnada Anzavur kuvvetlenmiş. millet kıyam etmiş onlar da Fransızlar ile çarpışıyordu. istanbul Hükümeti kımıldayamaz bir halde idi.000) kişilik bir işgal kuvveti vardı. istanbul'un Harbiye Nazırı kabinenin tensibi ile izmir'de orduları seferber ederek. ANADOLU KIYAMI Ali Rıza kabinesi mecliste beyannamesini okuyup itimad aldı.. 236 dadır. Bunu Mustafa Kemâl hayasızlıkla tarif ediyor. ilah. Maraş. Milletin ahdelini bozmak diye tavsif ediyor. Zararı yok. makul bir tamimdir. istanbul Hükümetini avucuna almak gibi şahsî hırsını (*) Meşru olmayan manasında bir kelime metinden çıkartıldı. Sh. Bizzat bulunsaydım bu menkabeyi en ufak tafsilâtana kadar yazmayı kendime şeref sayardım: Köp-rülülü Hanıdi admda bir fedakâr Çanakkale boğazından Rumeli yakasına geçer. Türkleri ateş içinde yakıyorlardı.000). Onun için lâzım olan bunlar. Hükümeti düşürün diyor (aynı sahife) hepsi de kötü. Mahvolmalılardır. Aymtab'daki çarpışmalardan asla mütehassis görünmüyordu. Bu tamim nutkunda sh. 235) Mecliste tefrika çıkarmak için ekalliyet halinde bile bir fırka yapılmasını emrediyor. 241 de «Hükümetin Meclisi Milli'deki guruba karşı bir vaz'ı tehdid alması» diyor ki asla böyle birşey olmamıştır. Muhafızı olan Fransız askerlerini esir eder. Yine bu esnada Yunanlılar izmir'de taarruz hazırlıklarındalar. işgal Kuvvetleri hükümete bir nota verip. Nutkunda Mustafa Kemâl bu şerefi kabineden nezredip Fevzi (Müşir Fevzi)ye veriyor. (Sh. Mustafa Kemâl neyse bari bir defa bunlara hamiyet verse be. Sh. sen mütehassis mi idin? Buralar ile meşgul mu idin? Bütün meşgalen istanbul Meclisine reis olmak. silâh ve mühimmat getiriyorlar. Fransızlar'a bırakmışlardı.. 238 deki «Kuvva-yı Millîye'nin işgal mıntıkalarında açtığı muharebeler» cümleleri dikkate şayandır. yahu. ingilizler tarafından işgal olunmuştu. Bunu haber alan istanbul Hükümeti telâşta. Bu esnada millet izmir'de Yunanlılar ile çarpışıyordu.000). Kabine bütün vilâyetlere bir tamim yazdı. Fransızlar Adana'da olduğu gibi buralarda da Er-meniler'i silâhlandırmışlar. Yalan uyduruyor. İtalyan (4.000). Olmaz. istanbul'da Fransız (40. 237 okunurken Mustafa Kemâl'in «Cemiyetimiz Meclis-i Mebusanı açmağa muvaffak oldu» cümlesiyle Sh. Cemal Pa-şa'nın yerine Fevzi Paşa Harbiye Nazırı yapıldı. Bu esnada büyük bir kahramanlık numunesi olmuştur. Birinci kizb-i mahz. olmak üzere (81. Artık mebuslara türlü şeyler ezcümle «Ubudiyet. 50 tatmin idi. Halbuki hiç değildir. Bu gurubun aleyhinde vaziyet alan Mustafa Kemâl'in kendisidir.» ahlâksızlıklar veriyor. ikbâl.000). Onlar da Türkler'e türlü zulüm ve katliâmlar yapıyorlardı. Maraş. Nutkunda mevcut.) . Hem Meclis var iken bundan doğru ve meşru bir şey olur mu? «Hükümet Aydın. vehim. Bunu Heyeti Temsiliye'ye darbe sayıyor. «Bunun da hakikati bütün bu cephelerin binefsihi millet tarafından yapıldığı ve kendisinin on paralık meddali olmadığıdır. çetelerin daha geriye alınmasını tebliğ ediyorlar. Hükümet bu teklifi yapamayacağını bildiriyor.

Bu nutukta bu mebhasde adları geçen birçok zat da ayrıca kendi bildiklerini yazmalıdır. Zabıtname Mart 1336 Bizi de Salih Paşa Kabinesi Ankara'ya yolladı. tezvirler yapmak.. sümmettedarik fikirler yapılmıştır.. intihap usulü ve kanun harici idi.). işte uzun zamandır. Bunun içinde türlü (.. Ali Fu-ad'ın babası. Nitekim 3 Mart 1336 da Yunanlılar taarruz edip bir takım yerleri daha işgal etmişlerdir. Mustafa Kemâl artık her tarafa. ilme doğru vesika vermek herbirimize vazife ve borçtur.... O günü İstanbul'da bir yerden bir yere gitmek mümkün olamadı. Vatanperverler zaruri Anadolu'ya yığılıp Mustafa Kemâl'in riyasetini kabul edeceklerdir.) rötuşlar.. 51 ŞEHZADEBAŞINDAKÎ BASKIN Nihayet 16 Mart 1336 da İstanbul'u resmen askerî işgal altına aldılar.. Niye bu sahifeler bu adamları âdi gösterip Türkiye'de yalnız yüksek tek bir dahi olduğunu ve onun da kendisi bulunduğunu bu adamların hiçbirinin bir şey yapmayıp hepsini kendisinin yaptığını göstermeye ve ispata matuftur. aykırı tefsirler. Yine bu sahifeler Kâzım Karabekir. istanbul'daki hükümet ve ricale de tahakküm etmek davası ve bunun için türlü entrikalar. istanbul'da bir mevkiye geçmek. kötülemek ve bu suretle kendisini yükseltmeye münhasırdır. Millî tarihe. 277 ye kadar bu kitap hülâsa edilir ve cevheri alınırsa sade şahsiyattan ve temedduhtan ibaret gibidir. o da olamayınca meclisi Ankara'da toplayarak baş olup devleti eline almak isteyen Mustafa Kemâl'in bu darbe şimdi ekmeğine yağ sürmüş oldu. herkesi pençesi altına almak. Mustafa Kemâl'in nutkunun bu bahislerinin tetkiki bize vazıh surette göstermiştir ki. Ocak bir başka binaya geçti. Derhal her sancaktan beş mebus intihabını ve bu suretle selâhiyet-i fevkalâdeyi haiz bir meclisin toplanmasını her tarafa yazmıştır. kudret helvası gibi ayağına düştü. münakalâtım kesmişlerdir. başladılar.Doğruyu söylemelidir. sonra Anadolu'ya sürülmek. Ben İstanbul Meclisi muvakkaten tatil ettirdim.. Buna da zaruret elbet hak verir ... Yani sh. Anadolu ve istanbul arasında kesilmiş muhabere ve münakale tabiatiyle büsbütün kesilmiştir. Bu esnalarda vatanperverlik ve hizmetler etmiş olan birtakım insanları haksız çı52 karmak.. bir düziye kavga aramak ve çıkarmağa mahsustur. Avrupa ve Amerika'ya da beyannameler neşrediyor.Bu takririm Avrupa dillerine tercüme edilerek her tarafa verildi.. Rauf u tevkif ettiler... bütün bu sahifeler baş olmak hırsı. ingilizler Türk Ocağını basıp binayı eşyasıyla beraber aldılar. NUTUK'UN MAHİYETİ işte evvelce sırf kendi yaptığımız ve içinde bulunup gördüğümüz şeyleri Ankara'ya gitmemize kadar yazmıştım.. vesikalar da (. Bunun için bazı şimendifer köprülerini de attırmıştrr. Bu intihapda. Bundaki gayeleri İstanbul'u Türkiye'ye bıraktıklarım bildirerek iğfal ve en büyük maksadları ise iğfalleri ile Anadolu mukavemetini yaptırmamak idi. Meclisi basıp Kara Vasıf. gibi. küfürler. O günü sabahleyin erken İngiliz askeri Şehzadebaşı'ndaki Mızıka Karakolunu bastı. Bir de bütün umumî vakaları başından bu Ankara'da toplanmaya kadar millî kıyam adı altında yazdım. ahmak olduklarım anlatmak. Salih Paşa kabine teşkil etti. Ali Fuad illi.. Yine mühim bazı vakaları işine gelmediğinden meskût geçmiş. Reşat Hikmet öldü. Sırf bu garezle yazılmıştır. Onu da işgal edip Ocağı sokağa attılar. İngilizler işgali bir beyanname ile de ilân ettiler.. oraya gelince millî hareketi kullanarak istanbul'da bir baş olmak.. Bu müşkilât içinde Ali Rıza Paşa istifa etti. Yatakta bulunan askerlerini süngülediler. telgraf merkezleri işgal edilmiş. Vatanperverler akın akm Anadolu'ya geçmeye. Celâlettin Arif. yerine Celâl Arif reis oldu.Bunlar hep Yunanlılar'ın izmir'de işgal mıntakalarını genişletmek için İtilâf Devletleri'nin yaptıkları hazırlıklar ve Yunanistan'a yardımlarıdır. Artık istediği.. fakat yapmıştır. daha bir takım mebuslar da Ankara'ya geldiler. aleyhine olan birçok vesikaları . Bu zamanlar için Mustafa Kemâl'in nutkunu da tetkik edip bildiğim kadar yanlışlarını tashih ettim. Kabinede eski azanın çoğunu ibka etti.. Harbiye Binası. Bunları Malta'ya yolladılar. Neden sonra askerimiz müdafaada bulunmağa başlamış ise de altı şehid ve onbeş mecruhumuzla iş bitmiştir.

.. Şeyhülislam'a Umur-i Şer'iyye Vekili denmesini teklif ettiler. Bu asırda bu maskaralıklar yer tutabilir mi? Amma nutkunu yüzbin nüsha bastırmış. Sonradan bunu ukalâlık ve cahillik edip. Belki olur.. . Hükümeti nasıl teşkil edeceğimizi. fakat başka çare de yok. Bunu İstanbul'daki Mecliste söyledim. Amma asırlardan beri Avrupa bize Türkiye demiştir. o zaman bu işte âmil olan insanlar.. Ayrıca neşriyat da yaptım». O sokakta yaya kaldırımlarında ne kadar insana rast geliyorsa (. Anlattım. ilah. Kışlahan koyduğumuz Dârülmualliminde yatıyoruz. Bu büyük bir fırsattır... Bizimkiler Devlet-i Aliye-yi Osmaniye diye asırlarca bağırmışlardır. Sade milletin kesesinden bu neşriyat için yapılan masrafa ve mebusların altı günlük ömürlerine yazık olmuştur. itiraz ettim.)de atlarını alabildiğine kırbaçlayıp arabasını sürüyor. resmî ve gayrıresmî vatanperverler. Sıhhiyye Vekâleti yapılmasını da söylediler. Altı gün nutuk dinletmek de sade bu (.. . cephane. izah ettim: «Vükelâ demiyor muyuz. Bu vesikaları başka yerlerdeki ve hükümetteki asılları ile kontrol etmek lâzımdır.zikret-meyip.. Hatta daha ziyade olarak içindeyim. teşkilât işlerini müzakere ediyoruz. Nazırlara ne diyeceğiz?. Lâkin bunun için silâh.. Bütün bu sayfalar insana şu hissi ve manzarayı veriyor: Mustafa Kemâl azılı iki at koşulu bir arabadır.. zannıni veririz. Gün doğmadan neler doğar... Ve bu hususlarda namus üzerine Mustafa Kemâl'den söz de alıyorlar. Bunun için reis olmamasını. Yine bu sahifelerden görünüp duruyor ki....) savuruyor. dedim. Mustafa Kemâl tarih (.. Bu hakikatler izah olunurlar ve olunuyor. Tarih eskisi gibi padişahların vekanüvisleri mahsûlü müdür? Eskiden bile bazı tarihçiler çıkıp nice hakikatleri tesbit etmişlerdir.. Yine bunlardan tebarüz ediyor ki. (*) Yalan. Türkiye. Yahut hırs o kadar gözlerini bürümüştür ki. Düşünüyorum. Adıyla şimdi bir kelime. Yemin de ettiriyorlar.. kaçırmayalım. namuslu hükümet ricali... Öyle bir zan vermeliyiz ki.. Vekil bir şeye vekil demek.. Anadolu'daki ordu kumandanları ve herkes Mustafa Kemâl'in hırsının dehşetinden. Bu kelime iki cihetle de münasiptir» bu da kabul edildi. itiraz ettiler. Yolunda bulunmalı. Bir insan şahsî hırsı ve menfaati için neler yapıyor. istanbul'daki.. para hiç bir şey de yok.. altı gün dinletmiş.. Korkaklık. Eğer bunları imha etmediyse... Devlete ne ad konacak? dedim: «Koymağa lüzum yok.. Bunları tedarike. .... korktukları mükemmel bir surette olmuştur. Hem de biz ilk hamlede milleti ve İstanbul'u hatt-ı azamide köpürtmemeliyiz. pislik ve adilik ifade eden sekiz kelime metinden çıkartıldı..sade işine gelenleri kaydetmiştir.«Vekil». O zaten mevcut. Eğer bir itiraz olursa «Meşihat yüksek bir mevkidir. tahakküm ve âtide yapacağı zulüm ve istibdattan müthiş korkuyorlar. Ben şu teklifte bulundum: «Hepsi iyi ancak şu vesile ile dini devletten ayıralım. Türkiye kabul edildi. Celâlettin Arif ve Camî'de var Hepimiz on kişi kadar oluyoruz. Kendisi tepedeki Ziraat Mektebinde yatıyor. ^ v ^t. 53 Mustafa Kemâl beni ve Yusuf Kemâl'i sık sık davet ediyor. Nihayet mühürleri de düzelttiler. Resmî mühürleri de böyle yaptılar... Hiç ol.. meclisin adı ne olacağını. Vekil onun müfredidir. Bunlarda da sonradan tashihler yaptığına hükmetmek bu adamın ruh ve ahlâkını bilenler için yanlış değildir. Bu Türkçenin ahenk kanununa mugayirdir. nazırlara ne ad verileceğini.) yapmış bu (. ümit zayıf. Orada toplanıyoruz.. Hükümette kaç aza olacak? Saydılar. Birçok mühim şeyleri.. Türkiya yazdılar. hepsi boş. "TÜRKİYE" ADI NASIL KABUL EDİLDİ? Artık yine işlerin merkezindeyim. ileride hükümete geçmemesini istiyorlar.. Bu iç-timalarda gâh Halide Hanım... Fransızca'da neşretmiş. devletin adı ne olacağını. Bunlar hep boşa gitmiş.. Tarihte. Olmazsa ne yapalım.. Burada onu ihdasa cesaret . iktisat Vekâleti ihdasını.. kuvvet yapmaya çalışmalı.. Birgün İsmet de bana Türkiye ve Türkiya'dan hangisinin doğru olduğunu sordu. sahtekârlık. başka miletlerde işitilmemiş.... . Yok amma vazife çalışmaktır. orada işgal altında meclis ve hükümet yapıyoruz. Bu adam zayıf akıllıdır.Ankara'dayız. Diz boyunda bir (... mazsa vazifemizi yapmış oluruz: Demek çalışmalı..) yapmıştır. Doktor Adnan. Lâik bir hükümet yapalım..) görülmüş birşeydir. Âlemi kör herkesi sersem sanır.. Millet kurtulursa kuvvet ve mukavemetle kurtulacak...

Ad¦ nan adında birinin olduğunu o vakit öğrenmiştim. kaçıyor. «Halide Hanım dz burada.. Meclisin adı «Millet Meclisi olsun... Bununkisi sırf din kaygusu ile idi. Tarihimiz bunun müthiş zararlarının şahidi. Baktım âdeta deli gibi olmuş. Bu babta birçok yazılarım ve icraatım bunu ispat eder. Tabii Kemâl. Şiddetli ittihatçılık etti. kaçıyorum. Yazıya başladığım günden beri. ben Türkçeyi pek sade yazardım. Bu vakayı birbirlerine hatırlatmış ve gülmüş olmalıdırlar. Belki bir şeye lüzumu vardır. Buradada mı bana musallat oluyorsunuz?» dedi. Vapurda Kemâl Atıf ı gördüm. o vakit ben Gülhane'de Wit'*¦ ting'in muavini idim. Şer'iye Vekâleti de ihdas olundu. Harb-i Umumide Suri-"'¦ ye'ye gidip Cemâl Paşa'nm patromarşı altında Türkçülük ve ittihatçılık propagandaları yaptı. işin içinden çıkarız. fakat ben din aleyhinde değilim. Çünkü şiddetli ittihatçı idi. Ben de bu eseri mahsus birçok lügatli 1 olarak yazmıştım. Bu daha şiddetle itiraz etti. Onu zahiren büyültür. Hepsi birden teklifimi reddettiler. zeki. Tıp Fakültesinde muallim . Benim de devleti asrileştirmek gayem idi. Bütün kuvvetlerine kendi tesâhüb eder. Başka Halide Hanım uzun uzadıya bunun muvafık olmadığını söyledi. Adnan uzun zaman ittihatçılık 1 etti. Hakikaten benim dinim yok. Yalnız din diye cahillerin yaptıklarının.etmedik der. cidden dindar bir müslümandı. Şimdi biri diğerine hakaret ediyor. Yanından kaçtım. ahlâklı olarak gördüm. Halide Hanım'm adını ve bazı yazılarını biliyorum. Fırsat bulup Mısır'a gitmek üzere vapura atlamış imiş. Derken Doktor . yakışmamıştır. Hamdullah Suphi'ler ile can ciğer arkadaş oldu. Maamafih bu meclis pekâla bu ada lâyıktır. Onun usulü budur. Meşihatın olmasına hep birden itiraz ettiler. Bu müzakerelerde bu adamın pek (... Demek Halide Hanım da vaziyeti kavrayamamış. dürüst. bunu tedbirli bulmamak düşüncesiyle itiraz ettiğini zannediyorum. Celâl Arif. Sevdiğim bir adamdır. gene itikadı berkemâldi. ' Adnan Almanya'da tahsilini yapıp gelmiş. Isrâiliyatın aleyhindeyim ve din ile devletin beraber olmasına ise şiddetle muarızım. Hareket Ordusu İstanbul surlarına gelmiş ben Mısır'a kaçıyordum. Meğerse zavallı sarıklı olduğu halde kıyamcılardan korkmuş. Adnan ile hayatını birleştirdi. (*) Cehalet ifade eden bir kelime metinden çıkartıldı. Kemâl dedi ki. Onun din kaygusuyla değil. Celâlettin Arifi ne vakitten beri tanıdığımı bazı vak'alar dolayısıyli evvelce yazdım. dedim. 1 Fakat kimse beğenmez. nekre bir adamdır. Halbuki iki gün daha dursa ittihatçılar İstanbul'a girecek bunu hesap edememiş. Yalnız onu ilk defa vapurda uzaktan görmüştüm. Zeki. Mustafa Kemâl lâik tabirinden birşey anlamıyordu. Kaçması lâzım olan benim. Mebusan pek Arapçadır» dedim. Kendisini ilk defa burada tanıyordum. 54 31 MART'TAN SONRA MISIR'A DOĞRU Câmi'yi ilk meşrutiyet meclisinden tanırım. Büyük bir millî iş görmüştür. saklanmış. Adnan. itiraz ettiğini söylediler. Oldukça tetebbu sahibi. Adnan'ın eserimi beğenmediği. Bir müddet ¦'•' Hüseyin Cahid'le samimî fikir ve kalem arkadaşlığı etti. Mustafa Kemâl buna bir de "Büyük" kelimesini ilâve etti. Acıdım. «Dünyaya bak! Ne cilveleri oluyor.» dedim. ikinci itiraz eden Celâleddin Ariftir. Vakıa muamelât ve tatbikatta asla müslümanlığı yaptığı yoktu. 31 Mart olmuş. Pire önlerindeyiz. Meclise zahiri büyük unvanlar vermek istiyordu. Güldüm. Bizim hocamız Salih Zeki'nin karışıdır. «Nedir bu hal? Nereye gidiyorsun?» dedim.) olduğunu görmüştük. Sarıklıdır. Beni büyük bir hakaretle kovdu.» HALİDE EDİP ¦> Halide Hanım kocasından boşandı. «Serbin verem kâzib-ı iltihabîsi» adındaki Witting ile müşterek eserimi Almanca neşrinden sonra Türkçede neşretmiştim. İkisi de ittihatçı ve aynı halde. Bu sayede sıhhî büyük memuriyetlerde bulundu. Kemâl Atıf m hısımıdır. iki çocuğuyla. Eskiden beri tanırdım. basit bulurlardı. Fakat bundan sonraki ikinci ve üçüncü meclislere de büyük unvanını vermiştir ki ne kadar haksızdır. Can korkusuyla adetâ aklına bozukluk gelmiş. dedi.. 1 Halide ile görüştü. Murdar softa!» Yüzünüzden vatanı bıraktım. Böylesi hoşuma giderdi. Yardım ister diye söyledim.

¦>:¦ ¦ ' 55 rumlu Nafiz (tüccar). Birgün erken uyandım. Bizim Türk Tarihinde. zekidir. Celâl Arif buna kızdı. Yusuf Kemâl oturuyorduk. Sözlerini de sakınmıyorlardı. Artık Nisan ortalarmdayız.. (.oldu. Yazık bu işin başına geçmiştir. Sonra nice akıllı ve âlim insanlar vardır ki. Hüzünlü idim. Bununla beraber yaşamak. Pek entrika yapar. Ankara'ya geldi. Hiç olmasa istanbul'daki gibi reislik maaşı al. Bilhassa nükteyi ¦ derhal anlıyor. Bu eserin düşmanıdır. Bendeki ümitsizliği arttırı-yordu. Bunu açıkça ifade ediyordu. Inşaallah hepsini neşredeceğim. işte o esnada onunla tanışarak görüştük. Bu kadarcık ta yazmasam kitabın neşrini men eder diye korkuyordum. Gayrı resmî devam etti.. (*) tki kelline metinden çıkartıldı. Şimdi meselâ birini söyliyeyim: Az kaldı memleketi Bolşevik yapacaktı. Başka işlerde öyle titizlik eder ki. Hüseyin Avni (Mebus).»dedim. Zevcemin adı İffet'tir. Koğuşta duramadım. Ne çare vatan işi var... Minder parçasının bir kenarında oturdum. Bunlara «Ben size birşey söyliyeyim mi?: Bu adamın ruhu habis ve süflidir. amma pek yumuşak başlı. Birkaç saat yalnız orada durdum. «Zeki. Mustafa Kemâl'den bahsediyorduk. Faaldir.. fakat Mustafa Kemâl adama av verir mi? İstanbul'a gelemediği için Reşat Hikmet. Ne yapayım deseler. hepimize kan kusturur. ağızlarına burunlarına bulaştırırlar. riyasete kendi otururdu. Celâl Arif kendisini tabiî reis sayıyordu. îşte perişan vaziyet. Onun arkasından da Fevzi Paşa geldi. Bilâhare şiirimi kamilen bir deftere geçirdim. Okumuş bir adam değildir. Ve güzel nükteler söylüyor. Orada onun için şu cümleyi yazdım.cevval. gözümün önüne iki direk gibi dikiliyordu. Bu akıllı işi mi idi?!. istanbul'da bıraktığımız karımızda aklıma geldi. Bir bu.¦ mağa kalktı. Millet talihsiz imiş ki. Şimdi de Ankara'da beraberiz. bir millî vazife. kazanılan herşeyi berbat eder.yaralılara bakıyordum. Çünkü İstanbul'daki meclisin reisi idi. Böyle bir teşebbüste bulunmamalı idi. Nitekim 13 ve 14. Balkan Harbi'nde Fakülte idareme verilmiş.... en ufak entrikayı yapamaz.. herşeyin ruhu» başka türlü yazamadım. Bu adamla çalışmak güçtür. cevval bu doğru. Bizde entrikayı zekâdan addederler veya onunla karıştırırlar. Pek haristir.. herkesle hoş geçinmek ister. meçhuliyeti. Ben bütün vekillerimi hep sade bu mebus maaşıyla yaptım. .. Arkasından Harbiye Nezareti yaveri Salih. Giyinip indim. Fakat her şeyin ruhu amma(. Çok hoşuma gitti. zeki bir adamdır. Tabiî bu iş olamazdı. bir de bu adamın böyle oluşu beni derin ve elîm bir surette düşündürüyordu. şayanı hayrettir. insan hayret içinde kalır. Halbuki ikisi de ayrı ayrı şeylerdir. cü ciltleri nihayet men etmiştir. MECLİSİN AÇILIŞI Meclis açıldı. O gün bir mektupla bu şiiri kendisine yolladım. Halbuki mebusların.-. Hakikaten öyle. «İffetime» unvanlı şiiri yazdım. « Adnan'la istanbul'daki mecliste beraber bulunmuş j idik. Zekâ ve entrika dimağda ayrı ayrı merkezlerin mahsulüdür. bu adam başa geçmiştir. Bunların hepsi de onun şiddetle aleyhinde idiler. Yalnız şu var: Bunun zekâsı entrikada. Düzenbazlık yapar ki. Sevdim. (21 Nisan 1336) Mustafa Kemâl kendisini reis intihap ettirdi. Bir zaman sonra İsmet. birgün bu adam millete. Evvet zeki. Bunu derk .. Henüz şafak sokmuştu. Aklı se* lime müsâid bir adamdır. Yoksa istanbul'da hazır olsaydı.) çuvala girmekten başka bir şey değildi. Nitekim yerlerinde göreceğiz. Fakat ne yapalım çalışmak lâzım. Baktım ki. Muvaffak olsak.). Zaten olamayacak ve bilhassa kendi hakkında fena fikir hâsıl ettirecek bir şeydi. Vakıa hak öyle. Bir aralık Adnan geldi. o da öldüğü için Celâl Arif reis olmuşlardı. bunun ise siyah listesidir. 58 Celâl Arif parayı da çok severdi. devleti kurtaisa böyle. ahmağın büyüğüdür. Doğru. Kendisine hüsnü muamele ettim. Öyle olmasa bu adamla iki dakika yanyana durmazdım. Bu iki adamın nefsaniyeti buradan başlar. Atinin karanlığı. Mustafa Kemâl onu bol medhetmediğime kızmıştır. Nice adamlar vardır ki. reislerin hattâ vekillerin hepsinin maaşı seyyanen yüz lira idi. çalışmak.

Ne yapılacak? Bu millet harbi de din kuvve.)yorsun. Yani bu bıçakla kesilip can vermişti. HÜKÜMET TEŞKİLİ i Hükümet teşekkül etti.. 273 de meclisin açıldığına dair bir tamimi var. hem ic.)dir: Fakat bence bunları sırf büyük inkilâplar yapıyor.. Halbuki kendi yaptığı şey. demektir.Ona anlatmak mümkün olmadı. lardan sonra bunu büyük ve dahiyane icad olarak gösterip gururlar saçtı ve kendi. Halbuki kuş uçmuyor.. ..... Bir şey elde edemedi. Tutunamadı. Hâlâ yine tamamiyle öyledir. parasız.. Demek millet kâbiliyetsizmiş... Gülünç iş ve çocuk. Bütün dini ele alarak siyasete âlet etmiş. Fevzi Paşa Müdafaa-i Miliye i Vekili yapıldı. Böyle bir buhranda ona sığınması onun ne büyük kuvvet olduğunu kendi de itiraf ediyor.. Buna «Vahdet-i kuvvâ» adını verdi. bu adam Türk Milletinin (. Roma mümessilliğini teklif edip teb'id etmek istemiş. Onları. Bunun için Rumlar ile izzeti nefsini gıcıklıyoruz. I. Zonguldak'ı istiyordu.. ilme sığmazdı.' luktu. işin içinden çıkar. Öldü.! raî selâhiyet verildi. dine merbut.! ri Heyeti denildi. elimizdeki düstur şudur: «Padişah . istibdat.).ve. Demek bu millet dindardır.bitmiş..... Ona sığınmıştır.» der. böyle vesileler versen a... Sonra dini siyasete âlet etti.. devleti kurtaracağız.. Bir milletin temel taşları harsıdır.. . Yaptı. Buna rağmen Celâl Arif bir İtalyan ile böyle iş yapıyordu. Parayı pek seven Celâl Arif nitekim birkaç ay sonra da Fago adında bir Italyam Antalya tarikiyle Ankara'ya getirtti. Onunla Zonguldak'daki bir kömür ocağım kendilerine mal etmeğe çalıştı.' ni medhetti ve ettirdi.)ıdır. Ey Millet! Yunan gibi asırlardan beri kölemiz olan bir millete nasıl boyun eğeceksiniz?!. Biz vekilleriyiz.. Sh. diye patır patır adamlar asacaktır. Amma milletin temel taşlarını söküyormuş. Çünkü ilk hamlede dinine musallat olmuştur. dahidir desinler diye şahsî bir şöhret hırsı ile yapmaktadır. Asıl bunda şu nokta mühim. padişaha mutî. bir hatâ yapıldı.. Reislik rekabeti ile başlıyan iş bu surette bitmiştir. İsmet Erkân-ı Harbiye Reisi oldu. O da âciz kalıp gitmiş. Bunu kendi yazmıştır..hem hükümeti ' elinde tutmak için İcra Vekilleri Reisi de oldu.Buna rağmen bu işi yaptı..Bana Maarif Vekilliğini.edemedi. Çünkü gayesi (. istibdat ve tahakküm alâmeti idi.... Bir harb zuhurunda ne olacak?!. Harpten de yorulmuş.' dir. Amma o bu suretle iki şeye de reis olmak şıkkını düşünmüştü. «Bakkal Yorgi başınıza vali. mutasarrıf. Erkân-ı Harbiye Riyaseti kabineye dahil edilmek gibi -. Bu adam bu ve (*) Tepişmek. sefalette. milleti. Meclise Mustafa Kemâl'in teklifi üzere hem teşriî. Hattâ kendi sağ iken millet batsa derhal «Ne yapayım ben ne gayretler. din gayreti lâzım»dır. padişah din diyor. Bu halde (. başka birşey bilmiyor. Bunun işleri insana öyle bir zan veriyor ki. Büyük bir anomali idi ki.... Hükümet İstanbul'da düşmanlar elinde esirdir. O halde üç beş yıldır bu adam bir düziye bu dini nasıl tepeledi?!. Bunu yapan Mustafa ' Kemal'dir. taşçı . Bu millet buna dayanamaz. Mustafa Kemâl aynı zamanda hem meclis.Halife.. olacaktır. CUMHURİYETİN SİYASETt VE ÇETELER Şimdi tuttuğumuz siyaset.. Halbuki Hukuk-u Esasiye âlimleri kuvveti ikiye ayırarak muvazene çaresini bulmuşlardı. Bir millet bir günde .. hiçbir ecnebi Türkiye'ye gire-miyordu. Mustafa Kemâl bununla nihayet onu tepelemiş. Bu tamim dikkatle okunmaya lâyık ve ibretli bir şeydir.. ' ' 59 '' I emsali Türk harsını yıkmakla meşguldür. Yusuf Kemâl'e İktisat !¦ Vekâletini verdiler. din değiştiremez. dini. Ya yine birgün lâzım olursa ki. Yıl•.. bu haldeki bir milleti kolay kolay yeni bir harbe hazırlamak da mümkün değil. Hem buna hacet de iyoktu. Gayrete geliniz. Onca hükmü yoktur.. tahakküm ve düşmanlıkla ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. tiyle yapıyordu. Çünkü bütün millet âdeta istisnasız. Yoksa bu müthiş bir militarizm idi. Hem bir millete din ve itikat behemehal lâzımdır. Bu devlet ve milleti dâhiyane bir surette mükemmel bir Avrupa milleti yaptım. Din harstandır. Kabinenin adına İcra Vekille. O zaman İtalya. sade bunlarla Mustafa Kemâl'in eline âla bir bıçak verdi. ne emekler verdim. Madem ki sen onunla (.

Üç ay sâde bu bir memurla çalıştım. Bizim çetelerin hali de müthişti. herkesin elinden gelen bütün gayretle millî hükümete zahir olup. bu tarz şeyler yazdım. iş görmek müşkil. Size şapka giydirecekler» diyorduk. Dokuz ay bu kırık sandalyede vekillik ettim.» Korktu. taraflarında aleyhimizde epeyce zaman evvelce başlamış olan Abaza ve Çerkeş hareketleri artıyordu.. Maarif Müdürlüğü'ndeki Mehmed Efendi adındaki Ankaralı kâtibi çağırttım. halı ve emsali de satmışlardı. Atî için korktuğun şimdi basma gelir. ilah. Anadolu'da bu esnadaki seyahatlerimde bizzat böyle propaganda yaparken bu sözlerin herşeyden müessir olduğunu görüyordum. kaç defa ağzından işittim ve işitenlerden işittim.ve. İlk iş Maarif Müdürlerine bir tamim yazdım. Vakıa bunlara yemek. Memur lâzım. harab olursun. Darülmuallimin binasının bir odasını Maarif Vekâleti yaptım.. yok. Yanında öteden beriden sürüp getirdiği iki bin kadar koyun vardı. «Yanımda çalışacaksın» dedim. Bina lâzım. Şehirlere «iki günde elli bin veya diğer bir miktar para vereceksiniz. Bir milyon lira kıymetinde bir kereste fabrikası yaptı. Mustafa Kemâl. mütehassıs yok. şapkayı sonuda Mustafa Kemâl'in eliyle giydiler!. Aynı zamanda dini de ele alıyorduk.). «Korkarım» dedi.Vasil Jandarma Zabiti olacak nasıl dayanacaksınız?» diyoruz.. Hele. Baktım oknuyor. çalışması lüzumunu. Aldığımız para da makale başına beş liradır.. Dedim ki: «Çalışmazsan ben sana öyle bir şey yaparım ki. Otururken daima düşeceğim hatırımda durur. Tehdit ettim. olmadı... Adapazarı. Ismet'i Harb-i Umumîde Kafkas cephesinden tanıyor. Merkez teşkilâtın. Müteselli oldu.» deyip böyle külliyetli paralar alıyorlardı. Almanya'da otuz kadını birden toplayıp zevk yaptığını işitiyorum. bugün onun hakkında da bu nutukda ne müthiş ithamlar bulunurdu. Bana «sürüden ayrılan uyuz koyun» ve bu gibi şeyler dermiş.. Bilmem delil olur mu? Bundaki hak ve sebep İsmetin köle gibi mutî olmasıdır. elbise için yol da lâzımdı. Kabul etmedi. yapmağa başladım. Bunda milletin beni Maarif Vekili yaptığını. Bunlar ötede beride kendi kendine teşekkül etmiş ve ediyordu. Talihe bak ki. tşte Mustafa Kemâl bu ikisini. Sh. Bu tamimi Bolu tarafı Maarif müdürlerinden biri istanbul'a yollamış. Bir de «Hürriyet ve İtilâfın iç yüzü» diye neşrettiğim eser için de «İttihatçılardan yirmi bin lira alarak yazdı» demiş.. Ortalığı haraca kesmişlerdi. daha istanbul'da Mustafa Kemâl ile teşriki mesai etmesi büsbütün yalandır.. Mustafa Kemâl. İLK GÜNLER Maarif Vekili oldum. Biz istanbul gazeteleri falan görmüyorduk. Bu adam müthiş bir servet yapmıştır ki.... mektep ve tedrisatı. Pazarda elmas.. Aleyhime de döşenmiş. Kuvvetimiz bunlarla biraz askerdi. Ali Kemâl küplere binmiş. Düzce.. Hakkındaki fikri. Meselâ bu esnada Çolak İbrahim. Şudur: «İsmet demek. Sebebini sordum.. Sonradan bana hikaye ettiklerine göre ikide bir aleyhime yazmış.. «Birgün nasıl olsa sizi asarlar. bugün Türkiye'nin en zenginidir. iptidaî mektep ve tedrisat. Yalvardı. Bu ve emsali tamimlerim Maarif vekâleti dosyasında mevcuttur. Hükümette para yoktu. Bolu. ... memur yok. Bir eseri o tarihten sekiz yıl evvel Paris'de yazmıştık. Dosya yok. şimdi bunların birini sağ. çetesiyle Ankara'dan geçti. Fevzi de yardakçı aleti. Bu çeteler katil ve cinayet yaptıkları gibi bilhassa müthiş soygunculuk yapıyorlardı.. Hakikaten Türk buna tahammül edemiyor. «Fazla maaş vereceğim» dedim. diğerini sol kolu yaptı.. dağların borcu vardır dersin dedim.. 60 Umumiye Reisliğine tayinine itiraz eden Rafet ve Ali Fuad'a Fevzi Paşa'nın İsmet'i münasip görmüş olmasını delil olarak gösteriyor. Asla âmir değil. yok. Bu da pek müessir oluyordu. ağladı. Sonra teselli ettim ve Biz harab olursak sen korkma! Beni ölümle tehdid etti: Zora. Ismet'in Erkânı Harbiye-i (*) Hainlik ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. gelmesi Ali Fuat'tan evvel değildir. ben de gürültüye giderim» Saf bir adamdı. emirber nefer demektir» Fevzi de mutî bir memur. Hele İsmet de ona kör âlet olmayıp itiraz edenlerden olsaydı. yaşadığımız anın pek mühim olduğunu. ilk. Fakat bu paraların çoğu ihtilas edilip çete sergerdelerinin cebine iniyordu. «Kur'an-ı apteshane kağıdı yapacaklar. tetik otururdum.Bir masa ve kırık sandalye buldum.. bunları bütün bu vurgunlarla yapmıştır. Bu iki adam el'an onun (. 279'da Ismet'in evvelce Anadolu'ya geldiğini görüyorsak da bir defa gelip gitmesi doğru olsa bile. idadî.

sonra apdest alıp namaz kılardı. Liselerde nebati. «Ne yapalım gele62 . Lozan'dan sonra zatı devletiniz. gümüş.Bu para ile daha şümullü işler değil. Ötekilerin ne olduğunu sordum. Bu esnada Kâzım Nami'yi buldum. lakunya giyer. Gülünç iş. «Hamdullah Suphi. Birkaç kalemimiz var. Memurin ve istatistik Müdürü tayin ettim. hayvanı cemadî asar-ı atikayı hâvi mahallî müzeler. Hayret şu ki. Şimdiye kadar hars kelimesini yalnız Ziya Gökalp yazılarında telâffuz etmiş. Azametli efendiler. her tarafın elbiselerini getirtip bir etnoğrafi müzesi yapmağa teşebbüs ettim. kimse ve kendisi de. vekâleti celile gibi tabirleri yemden ihya. Uğraştım olmadı. Bu adamlar ana dillerini yazamıyorlardı. Derhal tahriratın sade Türkçe ile yazılmasını emrettim. O. Bu devlette ilk olarak İstatistik Müdürlüğünü bu suretle teşkil ettim. bunu getirdiler. Bunu ilk meşrutiyet meclisinde de yapmış. Mebuslara rica ederek. halk türkü ve şiirlerini toplatmaya başladım. Sonra Hey'et-i Vekilede de karar verdirdim. Bunları vekâlette yapabilirdi. (1) Balıkesir Mebusudur. Sırf gösteriş olsun diye mecliste yapardı. Herşeyden ziyade mükâfaata lâyık olan bu adam birşey görmemiştir. Düşündüm.bunları bile yapmak güçtü. En zengin yer de oraları idi. Ne diyeyim: Böyle oluyor. Mektup yazdık. atasözleri. Bizim memurlar tuhaftır. kendilerine çok söyledim. Bu hal bizde de oldu. Pek sofuluk satar. Neyse kurtuldu. hiçbir memur yazamadı. Bilâhare ve yıllardan sonra ben tetkikat için vekâlette aradığım vakit yalnız bir defter kalmış. izmir gibi yerler işgal altında idi. din perdesine bürünürdü. Elkab ve nişanları da meclis ilga etti. Arapça ve Acemceli dili yazıyorlar. Bugün daha geniş bir halde büyütmüşlerdir. Kâzım Nami Bey'in teklifiyle Muallimler Birliği Cemiyetini yaptım. kollan sıvar. Vekâletin sicilini onun gayreti meydana getirmiştir. Derhal lügat. 61 ti.Defter ve emsalinden birçoğu da geldi. İllâ lügatli Türkçe Tuhaftır. Haklarında malûmat ve fotoğraflarını aldırıp. Bunu menetmek istedim. bazı yerleri silinmiş idi. Sakarya Harbi arifesinde Kayseri'ye kaçarken götürülmüş. çalışkan ve iş ehlidir. spor. millî oyun. Elkabı kaldırdım. Bu da su görmüş. O vakite kadar bunun kıymeti bilinmiyordu. ne bu sefer mebuslar vaadlerine rağmen elbise getirmediler. İbrahim Hilmi Bey'i tavsiye etti. Yanlarına eş dostta gelir: Lâklâkiyyet ve keyif ederler. birşey kalmamıştır. getirttim. Bunları bir cemakân yaptırıp içine koydum. Bunlardan dosya yaptım. kendi aralarında muhabbet ederler. İbrahim Hilmi ciddî. Şaşılacak şey. takdirle kabul ettirmiş isem de ne o vakit. ittihat Cemiyeti merkezi umumisinde nâfizülkelim müdüriyeti yaptım. Üzerlerine demir levhalarla numaralar koydurdum. Adam gönderdik. Benden sonra Hamdullah Suphi bu müdürlüğü lağva kalkışmış. Oralardan vergi alınmıyordu. Bu sebeple ona Vehbi Molla adını takmışlardı. resmî tahrirata idhal ettiler. istanbul'daki maarif memurlarından işe yarar birkaçım getirtmek istedim. terbiye meselesi. Memleketteki bütün mimarî âbideleri tescil ettirdim. Bizim teşkilât ilerledi. Ele geçen eski altın. Hattâ namaz zamanları meclise gelir. Pek kıymetli şeylerdi. kahve ve sigara içerler.orta keza âli tedrisatı yüksek mekteb ve tedrisat olarak birçok istilâhları Türkçe-leşlirdim ve sultanîlere lise adını verdim. Benim zamanımda vekâletin bütçesi dörtyüz bin lira kadar birşeydi. bakır. Bursa. Ben gittikten sonra bunları da bilmem kimler yağma etmiş. Mustafa Kemâl de itiraz et(*) Alet ve kör değneği olmak anlamında iki kelime metinden çıkartıldı. ikisi de iyi insanlardı. İstanbul. Maattessüf benden sonra devam ve neşredecek yerde hepsini kaybetmişler. Ondan sonraki maarif vekili bu müdürlüğü lağva kalkışmış. Paralar cepheye veriliyordu. Buna herkes. Lozan sulhu olunca bunlar akın akın Ankara'ya gelip mühim yerlere yerleşmişlerdir. Maarifte en mühim teşkilât hars teşkilâtı olacaktır. ondan sonraki maarif vekili Vehbi Bey (1) lağv kararını vermiş. Kalemlerinde iş görmez. tesisini emret-tim. dinlemedim Anlamıyorlardı. yolda kaybolmuş» dediler. Cevap bile vermediler. Her kalemde işleri gören ancak bir iki memurdur. koridorda böyle bir iki volta vurur. paralarla vekâlette bir müze esası kurdum. âdet. En yüksek memur olarak tayin ettim. Getirdim.

Memurlarla mektep çocuğu ile uğraşır gibi uğraşmalıdır. Birgün işe başlama saatinde daireye gittim. Tamim. Bunu işiten adam kaçıp gitmiştir. Korkudan yaptılar. Beypazarı'nın kavunu nefis ve meşhurdur. Bu sebepten para işlerine de asla elimi sür-memişimdir. lâstik ve feslerin kapının yanındaki odaya bırakacaklarını tenbih ettim. Kapılara misafir kabul edilmez diye levhalar yazdırdım. Bunun verdiği müşkilât müthiş idi. nizam ve intizama sokmak pek güçtür. «O halde bana haber verin ben kovarım» dedim. Beni gördüğü vakit dedi ki «Sen neler yapmışsın be?» içimden «Yaptıklarımdan hoşuna gitmeyecek birşey öğrenmiş. Bir tamim ile bütün mekteplere muallim ve talebeden herkesin kendisine de Oğuz. soruşturdum. Bal tutan parmak yalar. İki gün yolunda gidiyor. Ne yapmışım? dedim. Kâzım Nami'den kıstalyevm yaptım. erken gidiyorlardı. Pek yalvardı. onu devirirsen hepsi kaçar. Bu sayede adları dahi Türkleştirmeye doğru büyük bir adım atılmış oldu. herif bize kızmış» dedim. Mustafa Kemâl bir seyahatten döndü. Geri aldım.ni kovamayız» dediler. 63 I Bir gün bir muallim bir mektebe talib oldu. Dosya yok. Bu listeyi tamim ettim. Gitti. aile adlarına da koymalarını emrettim. Geç gelen başkaları da var. Bağırdım: Şimdi kavunları alıp kafasında parçalarım» dedim. «Yapma» dedi. Kâzım Nami yarım saat sonra geldi. Sonra madunlarımın yüzüne nasıl bakarım» dedi. Ömrümde.Bir iki defa ansızın gezip misafir getirenler varsa dışarı çıkardım. kontrol hükümet dairesinde en mühim bir şeydir. demek muvaffakiyetle yürümüştü. Haber vermediler. Kendisinin de bulup listeyi çoğaltmasını söyledim. Onları da yasak ettim. maarif vekâletinde 3 günden ziyade durmıyacağı hakkında şiddetli emirler verdim. bütün muallim ve talebeye Türk adları koymuşsun bu adlarla söyleniyorlar» dedi. hediye derken haberi olmadan rüşvete kayıverir. insan tuhaf mahlûktur. Onları makine haline getirmek. Çünkü hayretli ve telâşlı bir tarzda söylüyordu. Geldi. Oralarda memur adedinden fazla sandalyeyi yasak eltim. El sürme! ilk günlerde en mühim dert iyi memur ve muallim bulmak idi. Hattâ kontrol üstüne de kontrolünü iyi yapıyor mu diye bir kontrol koymak lâzımdır. Herif İsrar etmiş ve yalvarmış. «Niçin?» dedim. «Canım rüşvet olur mu?» dedi. Talib olanları ne olduğunu bilmek için hiçbir sicil yoktu. münasip tayin ettim. bakardım. Kıstalyevm yapacağım dedim. fakat kontrolü gevşetirseniz derhal eski haline avdet ederler. Ona bir takım adlar verdim. Ve kontrol sıkı bir surette devam edip gitmelidir. «Hediye diye başlar sonra yumurta çalan deve de çalar» dedim. Dedim: «Daha iyi ya sana yapınca ötekiler tam korkar». Öte tarafı hiçtir. Besim Atalay bu listeyi kendi namına neşretmiştir. Arada keyfe mettefak bir masanın çekmesini çeker. Dedim ki: Burada millet size gazete okuyasınız diye para vermiyor. iki yıl sonra idi. Bizim hükümet daireleri adetâ atâlet yeridir. Cedveller yaptırıp imza ettirdim. Sahte imza koyamadılar. Geç geliyor. Yiyecek. Şimdi misafir yok ama bu sefer de gazete. Bir işin. Ben rüşvet almam dedim. deyip hiç bilmedikleri ve yapmadıkları bu şeyleri yapıyorlardı. Onu iş saatleri haricinde okursunuz. Zaten birçok adamla döğüş edeceksen. Evime sıkı tenbih etmişimdir. An'anevî bir mükâfat olarak beni sevindirdi.Bu ders oldu. yoğurt her ne gelse asla kabul edilmezdi. Bilhassa Konya'da epeyce kalmıştı. «Para meselesi değil. orada üç günü geçmiş tahrirat bulursam o memura ceza ederdim. Bu bizde müzmin bir hastalıktır. Birkaç gün aldırmadım. Süt. Kolayına «Beylik yasağı üç gün sürer» demezler. «Ne yapacaksın. Yılanın da başım ezmek lâzımdır.iyisi mi evvelinde dikkatli olmalıdır. bana Beypazar'dan kavun getirdiğini söyledi. işinizden kontrol ede-mezseniz derhal yine eski haline geliyor. Beş on gün sonra Kâzım Nami geldi. Memurlar artık benden titriyorlar. en ufak yiyecek bir hediyeyi de kabul etmedim. Sokarsınız. Devam fena idi. O hocanın geldiğini. haysiyet meselesidir. Böyle bir talib olunca çaresizlikten . Böyle alışır. Tuğrul gibi Türk adlan koymasını emrettim. başlarıyla et. Bu haber beni keyiflendirdi. Mekteplere. roman okuyorlar. «İnsan böyle azar» dedim. Zahir şerrine lanet. Yanıma memur gibi Mebus Besim Atalay'ı almıştım. Böyle şeyler tatlıdır. Cetveli istedim. İSİMLERİN TÜRKÇELEŞTİRİLMESİ Memurlara tıraş olup da geleceklerini ve kaput. insanın hoşuna gider. Demek ki. Bu gayet iyi bir tabiyedir. Gelenler yine ayakta kalıp çok duramadılar . Türk millî adları yayıldı.

Talebenin henüz rahmi maderdeki çocuklar gibi olup. Meğerse bu cebren çıkma da o mebusun teşviki ile imiş. emirle olmıyacağını biliyordum. Gitti. Adını söyliyemiyece-ğim. alâ. «O oh. Birgün Hamdullah Suphi birini getirdi. Köpürdü. Size yedirilen millet ekmeğine günahtır.bizim memurların şahadetine o adamın memleketinin mebuslarına müracaat ederdim.. Takrir kabul edildi. istidasını verdi. Dolaba konmam pek gücüme gitti. O esnalarda herşeyin şirâzesi çözülmüştü. Darülmualli-minden mezun. Ve âsilerin isimlerini okuttum. Hamdullah'm en büyük kusurlarından biri de adam tanıyamaması. Uğraşıyor. içlerinden bir genç geceyi mevzubahs mebusun evinde geçirmiş. on çocuğun kovulduğunu. bak neler yaparım. «Aman beni rezil etme! kendim savuşayım» dedi ve hemen gitti. Mebusun çocuktan biraz evvel gelmesi tertib imiş. müdür. mâni olmak isterse üste fena sözler. Gel zaman. Geldi. Mektebe devama başladı. Derken çete reisi Çolak ibrahim. Nasihatla. Silifke Maarif Müdüründen bir mektup aldım. Mebusun (Hüsnü şahadet eden) hem fail ve hem mefûlü-dür. Kıyamet kopardı. müdi-rin muhalefetine rağmen cebren sokağa çıkmışlar.» dedim. Sizi kovuyorum. Benim de istediğim şeydi. inkılâp iptidalarında böyle haller oluyor. sokağa gezmeğe gidiyorlardı..Oluyorsa da tam değil. işte sicilsizlik ve hüsnü şahadetler. Arada geliyordu. Bu mebus Maarif müdürlüğünden mebus olmuştu. «Yarın gel!» dedim. Sükûnetle «iyi değilmiş. Beş yıl hapis yattı. herşey 64 kalkmıştı. Diyor ki: «Bu çocuk en rezil biridir. Nitekim Meşrutiyetin iptidasında da herşeyin şirâzesi bozulmuştu. Ankara mektebine tâyin ettiğim adı iyi hatırımda değil. müdürleri aleyhinde isyan ettiler. Demek muhterem mebus bana olan garezini kuvveden fiile çıkarmağa çalışıyor. Baktım vak'a da güzel: O mebus. Önüne getirttim. Kalktım. dedim ki: «işte siz kötü çocuklarsınız. düşürürüm» Ben de kızdım: «Siktir şuradan defol!» diye kovdum. Bu çocuğun müzekker fahişe olduğundan bahsediliyordu.. hakaretler de savuruyorlardı. çetesiyle Ankara'dan geçiyormuş. evvelce söylediğim mebusun istediği şeydi. bir tertip ile beni dolaba koyup edebsiz sırrını bana kolay yaptırmış.muallimleri toplayıp halka ettim. «Git!» dedim. yardım et!» dedim. onun için» dedim. ahlâk ve faziletten bahsettim. «Sana. «Sen onu nasıl azlediyorsun? Ne hakla?» dedi. tamimle. Gitmek istemedi. Bunların önünü almak lâzımdı. Bu adam merhametsiz bir canavar!» demiş. Muallim. Millete yaramazsınız. Fakat yüzüne vurmadım. oturuyoruz. Bana bir mektup göndermiş. Medih ede ede ayyuka çıkardı. Arası biray geçti. itaat. Otuz kadar mebusu kandırmış.» Bunu öğrenince fena halde kızdım. Fevkalâde müstaid ve ahlâklı bir çocuktur» dedi. Haydar Bey adında bir zata mektebin disiplinini iade etmesini tenbih ettim. olmuyor . Bir derece Türkbilik ilmine dâir de malûmatı vardı. binaenaleyh disiplinden. Birgün geldi. hem de bir de bir çocuk gece evinde kalmış. Haberi yok. Ben hemen Ankara mektebi vak'asını. Attılar. «Masum çocukları sokağa attı. ilk zamanda hem bir memur yok iken mebuslardan birine «Bazı günler gel. Derhal çocuğu azlettim. Üç gün sonra iki muhtelif mektup aldım. Nizam.. Hâlâ mebustur.» Hemen memuru çağırdım «Sen böyle etmişsin dedim. Bu. o mebus düştü. Talabeyi. git zaman Ankara Orta mektep talebesi.. hakkımda istizah takriri verdiler. Tayin ettim. usûl.. Herkesi fantazi hislerle ve gözlükle görüp methetmesidir. Merkezde açık bir yere tayin ettim. Bu zat evvelce Sinop'ta mektep müdürü idi. Ertesi günü bir de baktım. istizah yapar. Derhal mektebe gittim.. Baktım Ankara'da muallimlik istiyor. olmadığı takdirde her yerde haylaz talebenin böyle . Hocaları dinlemiyorlardı. Titredi. dünyaya gelmemiş demek olduklarını. Enerjik bir adamdı. Çocuklar «Gitmeyiz!» dediler. Bu mebus propaganda da yapmış. Diyor ki «Falan adamı yanına almışsın. atarım» dedim. Ders zamanı dersaneye girmiyor. müdür haber verdi: Tahkikat yaptık. Hem de pür hiddet. Rezil etmedim. Bir gün on leylî talebe. Mebusa bu çocuğu tanıyıp tanımadığını sordum. Bir mühim hâdise yapmak lâzımdı. dersten başka bir şeyleri olamıyacağını anlattım. Hüsnü şahadet ederlerse tayin ederdim.. «Polis çağırıp şimdi atın! burada bekliyorum. Bu hal müterakeden beri herşeyde ve talebelerde de vardı. Beş dakika sonra şâb-i emred bir çocuk geldi. her yerde her şeyden evvel disiplin olacağım. Çıktı. Leylî talebeden gece gezmeye gidenler bazen hiç gelmeyip geceyi dışarıda geçiren gençler de oluyordu. insaniyetten. . Bu benim çocuğuma fiil-i şeni yaptı. «Kolundan tutar.» Müdüre dönüp «bunları şimdi dışarı atın!» dedim.

Başka vekillerden müsteşar tayin. Mahmud Esad (Adliye Vekili sonra) Nadi'mn yetişlirmesidir. Bu surette beni atmak istiyordu. «Pekiyi» dedi. bu ve emsali adımı «Sert Adam»a çıkardı. Kül gibi oldu. Bunlar o otuzlar'dan. Bunu o da körüklüyordu. Vermedimdi. birkaç beste gelmişti. Mustafa Kemâl benden bizar idi. Bu mebusu buldum.Onlar da müzakere edip hazırlanmışlar.. Çünkü o vakit milleti böyle bir masrafa sokmağa lüzum yoktu. Buna müsteşar olmak istemesi için yüz isterdi. hamiyyetimden takdir ile bahseden bunlar yine «Cemiyete çok fenalık yaptı. Bir aralık bazıları onu azledip işi bitirmemi teklif ettiler. Akif'in bu marşının gütfesi arûzlu ve hece adedi çok vezindedir. O da fena korkuyordu.. Hattâ gayretimden. Birinci istediğim bu idi. Den orada iken otuz kadar güfte.. Bunun başı eski Tanin gazetesinde müdürlük eden Muhiddin idi. Neler ve kimlerle uğraşmalı. İSTİKLAL MARŞI Millî hareket devamda. Bu yolsuz harekettir. Ben orada kaldıkça Kâzım Nami kalır. Meclis hınca hınç dolu idi. Neyse itimad olarak bu işi de bitirdik. fakat asla beni sevmemiştir. Yüce ihtilâl ve savaş günleri. Vekâlet yalancı mevkiye düşer. millete iyi iş görmek de ne belâlı şeylerdir..» dedim. Malûmatlı. Eskiden beri bana hissî düşmandır.» demişlerdir. «Eğer istizahta davam edersen bunları kürsüden söyleyeceğim. Biraz evvel meclise gittim. Bu sebeple ağır ve pek monotondur. Huzurunuzda mesul varsa ben olabilirim. Beni düşürürseniz. Daima defetmeye vesileler aramıştır. Yine kendisine Maarif Müdürlüğünü verdim. Halbuki ben sert değil bilâkis yumuşak insanımdır. Derhal her tarafta disiplin teessüs etti. Teşviki sen yaptın. Mustafa Kemâl'in teşviki idi. Ben yapmadım. ikinci istediğim bu mebusa darbe idi. Ve bana hâlâ yan bakarlar.. Dedim ki. «Hayır dedim. ittifakla itimad reyi aldım. Şimdi ne olduğunu yüzüne vurmak zamanı idi. Mecliste beni. istizah günü oldu. 66 okuyup kabul ettirmiş.ben ise bunları erbabından mürekkep bir komisyona verip onlara seçtirecektim. Yalnız haksızlığa karşı bütün kuvvetimle kıyam ederek idarede de hatır gönül bilmem. Arası biraz geçti... işde görmüş. kendi de beni kürsüde müdafaa etti. Bu tarz ile erbabında gayret kalmaz. Bu vakadan sonra bu mebus bana karşı daima mütî hayırhah tavır takınmış. Sen şimdi bizzat çıkıp beni müdafaa edeceksin. Çok namusluları beni sonradan sevmiştir. öğrenmiş bir takım insanlar da vardı ki söylüyor-lar. O vakit ondan iyisini bulur. Mektep vakası. Bu ittihatçılık acûbe bir şeydir. Bir millî marşın güfte ve bestesini en iyi yapana beşeryüz lira nakdî mükâfat vereceğimi ilân ettim. Hem iyi adamdır. Ben Rusya'ya gidince Hamdullah Suphi bunları hiç nazara almayıp. Mahmud Esad da Yunus Nadi'mn adamı olmuş gazetesinde yazı yazıyordu. Düşünülmemiş. Bir memur burada hedef olamaz. işte devlete. Zavallı pek fakir. Bunlar o vakte göre fantazi idi. istizah başladı. Hem de Muhiddin Tanin'de vaktiyle aleyhime neler yazmıştı. Maatteessüf biz de daima böyledir. 65 BİR GARİP BÜROKRASİ MACERASI ¦. Bir istizah fakat içyüzü ne!. Bir köşeye geldim. Ben onunla nasıl çalışırdım fakat ben bunlara bakmıyordum. Şiri nizamlı şiirdir. fakat bir kısmı illâ sevmemiştir. Mahmud Esad Yenigünde aleyhimde şiddetli makaleler yazmağa başladılar. Bu adam gayretimi. Böyle zamanlarda milletler en güzel millî marşlarını yaparlar. Muhiddin benden müsteşarlık istedi. bana birşey yapamayınca bu sefer Kâzım Nami'yi hedef eltiler.kovulacağım bir tamim ile bildirdim. kalemi mahsus teşkil edenler vardı. Mecliste ne dalaveralar olur. Halbuki marşların güfteleri .. Bu da ittihatçılıktan ve galiba onun (. Yunus Na-di Ankara'da Yeniğim Gazetesini çıkarıyordu. Daima fena şeylerine itiraz ettim. Bana bir şey isnad edemiyorlardı. namuslu bir memurdur. yerine korsunuz» dedim. Yine bir istizah yaptılar. Nadi. Hücumları Kâzım Nami'ye idi. Böyle olmazsa iyi idare mümkün değildir.. Ben cevap verdim: O da otuz arkadaşım vazgeçirmiş. Çocuğu gece evinde alakoydun» ve evvelki vak'a hakkındaki Çolak İbrahim'in mektubu müfadini de söyledim. «illâ bunu azledeceksin» dediler.. İstizahta kürsüye çıktım. Bu adam ile aramızda birşey yoktu. Onun himayesiyle vekâlete germiştir..)suz benim namuslu olmamdan gelir. hamiyetimi görmüş. Çolak'ın mektubu ile o husustaki diğer mektupları da okuyacağım. «Sen fail ve mefulsün. Ekmeğinden olur diye telâşta idi. Tuhaftır. Mehmed Akif'in bir şiirini mecliste (*) Namusla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı.

araları açıldı. O zaman Halide. Hâlâ da iyi bir marş yok. atik ve akıllı davranıp herkesten evvel Avrupa'ya kapağı atmışlardır.. hâlâ ecnebilerden onun vaktiyle Maarif Vekilliği ettiğini söyliyenler görüyorum. İSTANBUL'LA İPLER KOPUYOR Bu esnalarda Halide Hanım bir nefer ceketi giyerek orduda da uzun müddet kaldı ve dolaştı. yani yaverleri. Halide Hanım müzakerelerde âdeta müstebit. her şeyde kendisine rey sorulmasını istiyordu. Amerika gazeteleri yazmış. Ferid yanlarında misafir iken Halide ve Adnan Ziraat Mektebini] aşağıdaki binalarından birinde oturuyorlardı. Herkes ona itaat. Halbuki orada sefir iken. nişan talimleri yapıyorlardı. Adnan söyledikçe o da Ferid'e müthiş küfürler savururdu. Mustafa Kemâl aleyhinde söylenmeye başladı. kendisinin Maarif Vekili olduğunu Amerikalılar'a söylemiş. Ricamızın bir kaçında ben de mevcut idim. Besteside iyi değildir. en işine gelmeyen şey. artık münasebet hemen de büsbütün kesilmiş olarak vücude gelen vaziyet sulha kadar sürmüştü. yüksek buhran ve heyecanlı millî vak'a bir daha ne vakit bulunur? Hem bulunmamış. Bankaların paralarını cebren alıyorduk. Tabiî iki tarafınki de bir kuru sıkı idi. Sonra buna iyi bir güfte de yapılabilir. Salih (Salih Paşa. «Halide Onbaşı» adım takındı. kâtipleri Halide Hanım'ı sık sık ziyaret ediyorlar. Millî marş pek lâzımdır. Mustafa Kemâl kızmıştı. Avrupa'da diplomatik memuriyetlerde de bulundum. Baktım idama mahkûm olan diğer arkadaşlar da hiç müteessir görünmediler. mahvolmaları mukarrer iken. Yalnız gördüğüm ve sezdiğim bir şey vardı. Mustafa Kemâl'in hususî etrafı. Sade onun fikri hüküm sürmelidir. Maatteessüf Fransız büyük inkılâbında olduğu gibi bizde de biri çıkıp ta Marseilles gibi bir millî nefis eser vücuda getiremedi. Ferid Paşa. Galiba birbirine tahakküm meselesiyle bağlıyarak. çok geçmedi. Pek aleyhinde idi. Böyle yapılacağına Mozart'ın pek nefis olan «Türk Marşı». Galiba hâlâ öyle. Türkiye'den mehcur yaşayan Adnan'a fena muamele yapmıştır. Zaten . Nihayet Halide ve Adnan Türkiye'nin yedi başlı ejderhasına muhalif harekete başlamışlar. Adnan. Mustafa Kemâl. Hoca Mebusların imzalarıyla falan. Bu rivayet o kadar kök salmıştır ki. hem de körükörüne itaat etmeli. bana da bu yediğim idam cezası kuru sıkı bir tesir yaptı. Bir iki ay geçti. Abdülhamid'in marşı ki güzeldir ve diğer Avrupa'da mevcut «Alaturka» marşlardan alarak bir millî marş bestesi yapmak hepsine müreccahdır. Mustafa Kemâl de Ankara Müftüsünü kandırdı. idamımıza karar verdiler. Daima görüşüyorlardı. Aralarındaki dostluk az sürmüş. hemen daima kendi fikrinin kabulünü. Böyle yüce ilham verir gün. evine misafir etti. belki başka sebepler de inzimam ederek. Halbuki hal böyle iken. ilk Maliye Vekili Hakkı Behiç idi. Nihayet meclise mebus sıfatıyla kabul ettirdi. O halde mühim müzakerelerde bazen hususî surette iştirak ediyordu. iyi vuruyordu. Mustafa Kemâl ile Halide Hanım'ın arası açıldı. Şunu söyliyeyim ki. Biz hükümeti tekil edince Padişah ve ingilizler her ne yapabileceklerse derhal yapmağa teşebbüs ettiler. At gezintileri. Hasılı idam cezasını yedik.. Ferid gelince işleri yoluna koydu. Sıkılırdım. Hakkı Behiç sonra deli oldu. bizim çaldıracak marşımız yoktu.Muariz fırkaya girmişler. Ferid'i meclise kabul etmek istemedi. Sonra ne yapıp yapıp Maliye Vekili de yaptırdı. Hattâ bir defa biz de Halide Hanımla mavzerle nişan attık. Bu ise Mustafa Kemâl'in en sevmediği. Avrupa'da resmî memuriyetlerde millî marşlar çalınmak âdetine binaen insan lüzumunda bu noksandan utanıyor. Mustafa Kemâl ile Halide Hanım'm arası pek iyi idi. Yani fırsat kaçtı. Bu sebeple bugünkü Londra Sefirliğini de ona medyun demektir. Herkes marşım çaldırır. Para yoktu. Ferid'in Adnan'a ebedî bir minnettarlık meselesi lâzımdır.serbest şiir olmak lâzımdır. Bu seyahatlerine dair Ankara'da ve Millet Meclisinde dedikodular yapıldı. Ferid istanbul'da Ferid Paşa kabinesine girmişti. Adnan yalvardı. O devrede gitti. bir fetva yapıp istanbul'u itham etti.Güfte de yüksek bir şey değil. Ferid (Eski Kütahya Mebusu) Ankara'ya geldi. eski Harbiye Nezareti Yaveri) onun pek müdavimlerinden idi. işler çorba idi. Halide Hanım. Salih Paşa'yı atıp Ferid Paşa'yı Sadrazam yaptılar. Şeyhülislâm Dürrîzade'nin imzasıyla bir fetva neşrederek bunda bizi yani Hey'et-i Vekile âzâsıru huruç alessultan töhmetiyle itham edip. Bunun iç yüzünü bilmiyorum. uğraştı. Ferid de orada yiyip içiyordu.

Çünkü Yahya Galip bu kadarına cesaret edemezdi. Elcezire cephesinde bizi Asûri. Bilâkis kendisi ona emrediyordu. Anlaşıldı ki. Cami. Bunların Çerkcslerle ırkî hiçbir münasebetleri yoktur. sonra kördüğüm oldu kaldı. Ikiyüz elli bin kişi kadardırlar. Fransa'da okumuş. Ben Hariciye Vekâletine de vekil edildim. Nihayet Mustafa Kemâl. yola geldi. hükümet hepsi oldu. ilk iş olarak Heyet-i Vekilede Rusya ile temasa gelmek. Eski vali vekili Yahya Galip. ilk adımda curcuna. cenub mailedeki diğer kısım müslümandir. Adana'da. Arkadaşlar bunun hâline gülüyor. Bunu da biliyorduk. aleyhinde söylüyorlardı. bunun suyu nereden gelecek? Bizde on para yok. Tabii itten beter korkuyordu. Neyse baktı ki. Yahya gitti. Heyet-i vekilede uzun müzakereler oldu. illâ böyle hükümet olmaz. askere sarf ediliyor. Erzurum'da birer cephe teşekkül etmişti. işte Ali Rıza Kabinelerinin olmamasının tesiri görülüyordu. Yunanlılar da izmir'den taarruzlar yapıyorlar. Cermânî nesil ve dilleri de o zümredendir. ne de Heyet-i Vekile içtimalarmda alınan kararlara imza koyuyordu. Ermeniler de bizi Sarıkamış'dan tehdit ediyorlardı. Bu onun en baş huyudur. Çünkü Mustafî Kemâl kavgasız duramaz. Elcezire cephesi. oradan silâh. Yahya Gaüb'i himaye ediyor. Bekir Sami iri boylu bir zattır. Yusuf Kemâl ne vekil olduğu vekâlete gidiyor. vergilerden birşey yok. kıymetleri anlaşılıyordu. Bu da reisin istediği şey. Dahiliye Vekili idi. Adnan bana prezante etti. Geldanî kuvvetleri iz'aç ediyordu. Hem de kalburun üstüne gelenleri. Bizim askerler bunlara sıra ile Garb yahut izmir cephesi. Anadolu'nun muhtelif yerlerinde aleyhimize kıyamlar tertib ediliyordu. Ha. Bu esnada Kâmil Paşanın torunlarından Hikmet geldi. Maaşlara. Şikâyet etti. Tabiî bir surette. Bunların hepsi birden bir plân dahilinde mütekâsif bir tazyike başladılar. Fransızcası pek kuvvetli hem de baktım ki. Vali olmuştu. Dilleri de Çerkesccdcn tamamiyle ayrı bir dildi. Yürüttü. Ziraat Bankalarına vaziyet edip. Bu kararlar deftere yazılmıyordu. Bekir Sami'nin oğlu da Rusya'ya heyetle beraber gidiyor. Hizmetleri. Roma Mümessili sıfatıyla Câmi'yi yolayıp def. Orada daha iyi görüp daha ziyade sevdim. Sonra sefir ve Mustafa Kemâl'e başkâtip oldu. işler arap saçı. Hakkı Behiç Maliye Nazırı. . mesele ihdas ettiren bizzat Mustafa Kemâl idi. biri gitti. Onun riyasetiyle Yusuf Kemâl berabe: olarak Ruslarla bir muahede yapmak ve onlardan yardım almak üzere yollandı. Cami istifaya kalktı. Cami buna dayanamadı. paraları alıyoruz. Hoppala. Câmi'de artık meyus oldu. Halife Orduları (Kuvvay-ı İnzibatiye) teessüs etti. Bu adam dirayetli adamdır. Vaziyetimiz buhranlı olmağa başladı. daha ilk adımda esaslı bir buhran çıkacak. Yüzelli bini Hrıstiyan. Fakat mebus yaptı. Bismillah dedik. Galiba teşvik eden. Maliyeyi yoluna koydu.. Ferid Maliye Vekili oldu. Hariciyeye memur ettim. Lozan'da da beraber bulunduk. Değirmen kuruldu amma. Şimdi istanbul bütün kuvveti pazuya vermişti. Bize Ankara'ya giderken dedikleri şey ne kadar doğru imiş. defedecek. zaruret sebebiyle mevkıye gelmesine mani olmamış veya olamamış. kitap yok. Para buldu. Daha ilk adımda bu ne iştir? Ya bu adamı Valilikten çıkarmağa razı olunuz. Bu çocuk yolda giderken bir baştan öbür başa kadar Çcrkeslik propagandası yapar. HESAPS1Z-KİTAPSIZ GÜNLER Meclis. para ve emsali alınmak düşünüldü. Yahya onun adamı. Ahlâkı da böyle olsa ne olurdu. yani izmir'de. terbiyeli ve ahlâklı bir gençtir. Bekir Sami Hariciye Vekili idi. bir müddet sonra oradan da azletti. Câmi'nin ömrü kısa oldu. Irak'ta. Asetinler böyle iri olur. atacak. Aklı başında namuslu adamı çekemez. Cenup yahut Adana cephesi. Cami haklı. Şark cephesi adlarım verdiler. Bu millet Kafkas dağlarında oturur. Perişan olup ele geçersek ben işlere karışmadım. şimdi birer birer tepeliyecek. Fakat Mustafa Kemâl. Kabiliyetli insanları çürütecek. Zaten o maliyeden habersiz. Hem rakib kalmasın.ele geçersek bu idam cezasız da idam edileceğimiz muhakkak idi. Asetin-dir. Mustafa Kemâl Fransızca muharreratta vekillere Bolşevikler gibi "Commisaire" diyordu. Bankalar ve müesseselerde de müsadere edilecek para kalmadı. ya hep istifa 68 edelim» dedim. Asetinler Hindi. Nihayet aşikar olan bu haksızlığa dayanamayıp Mustafa Kemâl'e gayet dürüst bir surette söyledim. Dahiliye Vekilini âmir gibi tanımıyor. Sevdim. Hesap. fakat bu zat tamamiyle hakan. Sonradan Mustafa Kemâl onu haksız yere irtikâbla ithama kalktı. ne yapayım cebren Ankara'da alı-kondum diyeceği görülüyordu.

Bu sebeple bunlara da itimad edemiyoruz. hükümet konağı. pencereleri kapatın! Hayır pencereler fora.. parçalanacağız. Akşamdan sabaha kadar istasyon binasında vur patlasın çal oylasın gidiyor. Dâvamız ne? Bu iş ne? Perhizimiz ve bu lahana turşusu tam birbirine uygun. gelen kadın Fikriye adında bir (.ve. Ankara ahalisi ise tamamiyle düşmanımız. Çünkü bunlar istiklâl ve hürriyet alabilirlerse almaları ve onun devamı mutlaka Türkiye'nin sayesinde olabilir. keçi. Bir de baktım. Hemşiresi değil. Artık hanesi orası. Benden habersiz ve babasını dinlemiyerek geldi. Mevsim yaz.. nasihat ediyormuş. Sonra Rusya'ya gittiğim vakit bunlardan istasyonlarda vagonumuzun penceresine yaklaşıp etrafına bakındıktan sonra mazlûmane «Bizi ne vakit kurtaracaksınız?» diyenleri keza bir yerde arkamızdan bastığımız toprağı öpeni gördüm. oynuyorlar. Muhtemel tehlikeyi bilmiyorlar. Fakat benim içimi kurt yiyor. Bizim karının.. oraya yanaşılmıyor. Hadi bunu da sineye çekelim. Türkiye'yi yıkmağa çalışırlar. tavuk aldık. Şimdi onun sırası mı? Hem bu kadın hükümete. Bursa Valisi bana telgrafla haber verdi. Bir yavru tiftik keçisi var. bağırıyorlar. iğne üstünde oturuyoruz.. Aptal gibi inandım. 69 KORKU Artık her tarafta aleyhimizde isyanlar başlıyor. Babası.. Garp cephesinde Yunanlılarda da faaliyet ziyade...)in türlü çığlık ve . Elbet gelmemesi lâzımdı. Yahu!.. istanbul bilhassa Düzce ve Bolu cihetleriyle temasta. Bu gibi şeylerin halkımızca ne kadar fena gözle görüldüğü malûmdur. imiş. Çeçen. Her tarafta aleyhimize isyan hareketleri daha ziyade kaynıyor. Zevcem diyor... Kazaya rıza. Halk geceleri evin etrafına toplanıp rezaleti seyrediyor. Şaşılacak bir cesareti var.) imiş. memur ve ahalisine böyle boynuz takdırılır mı? Bu müthiş bir (.Inek. hayatımız.. Oradan araba tutuldu. hükümet tarafından Kuvva-yı İnzibatiye (Halife Ordusu) adıyla ordu tertip ediliyor. Seviyorum. ata binemez. Olmuyormuş.) olasılar. Ankara'da S... Gelip boynunu dizime koyup duruyor.. koyun.. Onlar ile oyalandık... Ansızın Ankara'da bile aleyhimize isyan çıkması pek mümkün. Bizi taşlar.. (. İnguş. Oraya yerleştik.. Yine şaşılacak şey. Padişah diyor. amcası. Yanında güzelce (*) Metres ve ahlakla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. O halde ben de naçar kalacağım. keçinin de vaziyetten haberi yok. Avrupa'da da böyle şey müthiş bir skandaldır.. «Paşa'nın İstanbul'dan hemşiresi geldi. Ben de Kuybaym'nda bir bağ kiraladım.. Hattâ haremi ile Mustafa Kemâl'in yanma yerleşmiş beraber içiyorlar. Harb-i Umumîde Bükreş'e giden ordumuza iltihak etmiş.. Mustafa Kemâl'in adamlarına sordum. millî gaye.. başka bilmiyorlar... SKANDAL Mustafa Kemâl Ziraat Mektebinden Istansan Binasına göç etti. Hemde fahişe hemşire olsun. Bu da dürüst hareket ve ahlâk ile olur. Hem de ne küstahça bir cesaret!. kaçıramayız.. merdiveni çıkıyor... Hükümette Hey'et-i Vekile müzakere odasının yanındaki odalar mahrem bir vaziyet almış.. Binmesini bilmez. Halâsım ve hürriyetlerini bizden ümid ederek yaşarlar.»dediler. Halbuki Rusya'dakilerin hakkı vardır. Heyet-i Vekile odasının yanına misafir edilir mi? Başka Hey'et-i Vekileyi teşkil eden onbir mebus ve nazır efendiler olmak üzere koca bir vilâyet.. Ya bir şey çıkarsa karıyı ne yapacağız? Şişman. Romanyalı bir müslüman zabit imiş.)sızlık. Atî karanlık. 37 70 bir karı da var. Bunlarla iş patlak verdi. Mudanya'ya geliyor.. Birkaç yüz askerimiz var.Halkı bize ısındırmak dava için lâzım. düşün çare yok. Çerkeş.. Düşün. herşey tehlikede. alm yazısı ne ise olacak.adında biri var. Bizimle ihtilâf bile etmiyorlar. Bari (.. Neyse bir müddet sonra kadın hükümetten kayboldu. fakat ya halk duyarsa. Abaza hep Çerkeslik davası ederler. Hiç biri de diğerinin dilini anlamaz. Kadm Macar imiş. Bana da haber vermeden 10 yaşındaki bir hizmetçi kızı alıp bir vapura gizlice atlıyor... Bizdekiler ise aksine Türk düşmanıdır. Asetin.Alıştı.. Bile-cik'e.Tuhaf. Ne oldu bilmem!. Eh. Böyle feci ve eğreti bir vaziyetteyiz. oradan da Ankara'ya geldi. Türkiye'ye gelen Lezgî... Rusya'daki bütün bu milletler Türk'ü canı gibi severler. Bizim hanım ise istanbul'da duramıyor.. Bizde değil. istanbul'un faaliyeti daha arttı. Ortalıkta lâf çoğaldı...

. (S.. Biraz sonra te-şehhüd . Meğerse bana kızmış imiş. Millî davaya zarar verebilir birşey olduğunu. (S) beni hanesine misafir etti...Çünkü mazereti var» demek istiyordu. Bir de (S.... kemâli safiyetle anlattım. Mütehasıstır. bu esnada bunlardan sakınılmak lüzumunu söylesin. Ben bönledim. Artık bıkılmış. teveccüh kazanmıştır. müslüman Gürcülerden birkaç kişi topladım. adamları da şahit olarak getirdiler. benimle olan muhavereyi de anlatmış. Suyu içilmiş.. Birbirimize derd yanan birkaç kişi bizim de ödümüz koptu. mebuslarda bir dedikodudur koptu.. Bir takım işlerde (*) Körlük.) âletiz.. dürüst olmayan biri olduğu fikrine doğru vardım.. Düşündüm.. bu işten anlayamıyacağmı söyledim. 71 I ortaklık ettiği. işret.. onu mülâzım yaparlardı.. Ertesi günü tuhaf bir şey oldu..) kıymetli bir şahıstır. Mustafa Kemâl'e bunun tayini münasebetini sordum. buna mükâfaten de kocasını yekten müsteşarlıkla çırağ buyuruyor.. posası atıldı.... «Galiba karımı koynuna koyamadım. Derd yanıp. Neye hamledeceğimi epeyce zaman kestiremedim. zeki.. türlü hırsızlıklar.. fakat birkadını çok sevmez. Bu arada (S) nin de halâ orada konsolos olduğunu.. Düşündüm. Böylesi de görülmemiştir bile. Vay halimize!... «Azli lâzımdır»dedim.... Bu yekten müsteşar yapıyor... «Herkesin (. herkese ve kendine söylendi.la ilgili oniki kelime metinden çıkartıldı.) olsa yine neyse. Çeşnicibaşıdır... Bir ağarım mevkiine. Sert bir tavır aldı.. Hiç olmazsa onlar kızı bir nefere verip. Hiç olmazsa bu işler gizli kapaklı yapılsın» İsmet'i buldum. Adam kıtlığı diyelim. Vatan için güya hükümet kurduk.. Neyse muvaffak olup azlettirdik: Herif ve kadın kayboldular. Tamamiyle makul ve benim fikrimde olması lâzımdı: Zannımca yaranmak için İsmet hemen ona gitmiş. Alâ! Alâ! Her yerde. Rusya'dan dönüşümde Hey'et-i Vekilede (S. Bazıları bana şu adama söyle de yapmasınlar dedi.... Bir Erkân-ı Harbiye Reisinin hükümet reisine âdeta böyle endirekt (. Arası birkaç gün geçti. Refikamın aybaşısı var» Şaşaladım. Dünyada zannim-ca hiçbir koca misafirine böyle bir mazeret beyan etmemiştir... fakat (.. Halk bizi dinsizler.) kâhyası mıyız? Yapar ya... Romanya'da çiftliği var...) m sui istimalini anlattım.. Yahya Galip işinde de bana kızmıştı.. Baktım. sonra da onlara oyun ettiği. Bakalım!.. Herkese ne oluyor?» dedi. zevkine. Bu kocasının gözü önünde karısını (. irtikâb ve ticaret yaptığını. Halkda. Birden hiç ummadığım bir cevap aldım. Çabuk değiştirir. demek. demek biz burada vatan için falan çalışmıyoruz... (S)'ı ta-kib edelim. Gittim.) nin şu tarzla müsteşarlığına tahammül edemeyiz... İsmet'i saf bir adam sanarken içinden kurulu. Padişahlar cariye düzer...)yor. Sen misin rezaletin önünü almak isleyen?. yapsm.)lik edeceğini zannetmezdim. şehvet.. ikinci defa Rusya'ya gidişimde Batum'a çıktım. Ben de Mustafa Kemâl'e kızdı zannettimdi. gönderildi..fuhuş.Tabiî bunda da pek kızmıştır. Yusuf Kemâl de «Azlederim» dedi. Beni başına belâ aldı demektir... bir (.. Fakat azletmedi. Heyet-i Vekile azline karar verdi.)yor. İsmet kızdı. dedim: «İsmet'in bu adama söz anlatması mümkündür. pek güzel halıları ve karısının kulağında fındık kadar pırlantalar var.. Benim bir vazifem de Rusya'daki sefarethane ile şehbenderliklerimizi teftiş etmekti: Novoroski'ye çıktım. Çünkü şikâyete akan sular durur.. Akşam yemekten sonra karısı odadan çıktı ve durup dururken (S) dedi ki: «Kusura bakmayınız. onları kocaya verirlerdi. Mükemmel yapar. Bana ne cevap verse beğenirsiniz. Ahvalden malûmat almak için oradaki Türklerden... (. mühim sanat görmüştür... sokağa atılabilir mi? Mustafa Kemâl onu Novoroski'ye konsolos tayin edip göndermiş imiş. Muhterem Reisimizin bir huyu vardır: Çok kadm sever.....nefeslerini dinliyorlar. mühim bir servet peyda ettiğini söylediler... Bari malûmatlı... Ona söyliyeyim de nasihat etsin.. Hariciye Vekili Yusuf Kemal idi.)'nin Ziraat Vekâleti müsteşarlığına tayin edildiğini öğrenmiyeyim mi? Al sana işte!. O da değil. Şeytanlar tepeme çıktı.. ahlâksızlar diye kesecek. Cehlini. Zaten beni sevmeyen Reis. azlolunacak» dedik. Daha ilk gününde başa gelen adam birinin karısını (...

Hem de insafsızca binerler.Ikinci derecede Şair Mehmed ÂkiPdi bunlar mecliste dinî bir parti yapmak peşinde idiler. ROMA KULÜBÜ Bize Roma'dan bir tebliğ. birini öldürmüş. İÇKİ YASAĞI Millet Meclisi içkiyi yasak etti. Bana da böyle haber yolladı. Antalya'da diğer bir vak'a oldu. Mustafa Kemâlin rakılarını da bunlar yaptılar. Türk nesilleri bu dersi kulaklarına küpe etmelidir. Hemen (S. Mutasarrıf öyle yaptı. hükûmetde ka-atili hapsetmiş. Bunlarca dünyada muhterem şey sade kuvvettir. Onlar da dağıldı. Bize danışın! Al bundan da. Kestirme yoldu. Vakıa orda. Kararlar vermişler. Sonra kayboldu. Yâni bu adamlar Ankara'ya geleceklerine Roma gibi emin ve rahat bir yerde oturacaklar. kuvvetli görürlerse işi dostluğa dökerler. hele o esnada maddî ve manevî çok iyi bir iş olmuştur. bize bildiriyorlar. istediklerinin hülâsası şu: Vatanı kurtarmak için toplanıp bizim iş'arımiz üzerine hareket edin. Mükemmel rakı çıkarıp iyi ticaret yaptılar. Muallim olacakların mekteplerde böyle şeyler yapmaları vahim hatâlardandır. Galiba Arnavut. Roma'da toplanmışlar. Ancak millet kitlesi. Gördüm ki tamamiyle doğru. Dinin. Rakıyı yasak etmeleri. Doğrusu iyi küstahlık. italyan kumandanı General hükümete bir nota verip kaatilin italyan teb'ası olduğunu. Zaten bu suretle bu devlete diplomaside pek çok şeyler kaybettirmişlerdir. mukabele ederim) cevabını ver» dedik. (S.)i elimle yazarak azlettim. Ve bu husus şiddetle takip edildi. Bu sebeple eski devlet ricalimizin nezâket ve yumuşaklıkla iş görme prensipleri tamamiyle bâtıldır. Derhal şiddetli tedbir aldım. Siz işi yapamazsınız. Nevalesini düzmüştü. Bunu mutasarrıf telâşla yazdı. Dedim: «Söylemek marifet değil. Reşit Saffet. Zaten böyle olmasalar meyhanecilik yapamazlar. Aleyhimde gazete çıkaracağım.. Muallimin biri müslümanhğa küfretmiş. bir milletin harsı meyanmda ve ne gibi faydaları bulunduğunu evvelce zikrettik. İki muallimi ve bundan haberdar olup menetmediği ve vekelâlete vermediği için mektep müdürünü ve yine aynı sebeple maarif müdürünü azlettim.. Bunu yapanların başı Ali Şükrü idi. Bunu her tarafa tamim ederek çocukların dinî akidelerini bozmamayı bilâkis takviyeye çalışmalarını tavsiye ettim. Terbiye dairesinde sert ve gayet cesur ve sebatlı olmalı. Müftü bunu Maarif Vekâletine yazdı. imbikler toplandı. Eğer kuvvetle gelirsen.miktarı hariciyeye ben vekâlet ettim. Adamı ölümle bile tehdit ediyorlar. Bir tanesi leh ve aleyhe karışmamış. Daha ne yapacak?!. Lozan'da yüzlerce misalini gördüm. Cavit.Ulûmu diniye muallimi olan müftü de varmış.» Bir müddet üzerimde dolaştı. diğeri de iştirak etmiş. hapishaneden çıkarılıp kendisine verilmesini talep etmiş.. Peygambere sövmüş. Askerle gelse bir belâ daha çıkacaktı. fakat hükümetin takibatına rağmen kati surette önü alınamamıştır. ANTALYA'DA OLAN OLAYLAR Antalya'da heyecanlı bir hadise oldu. Biri. yapmak marifet. italyan askeri de azdı. iş bitti. saçma ve taassup derecesinde olmamak 72 şartiyle behemehal dindar olmalıdır... oradan bizi idare edecekler. Ben bunun. amma bazı nüfuzlu memurlar hükümetin muhafazası altında bulunan bu imbiklerden bir kısmını alıp evlerine yerleştirdiler. Tezvir olmasın diye tahkikat yaptırdım.Korkak bulurlarsa derhal adamın sırtına binerler. Mahmut Muhtar Paşa. Bu Avrupalılar böyledir. Galib Kemâli ve daha bir takım eski nazır ve sefirler. Biz Roma'da toplanan bu adamlar ile hiç münasebetimiz olmadığını ilân ettik. öldüreceğini söyledi. beni sokağa dökeceğini. işte devlet işinde dürüst oldu mu böyle şeyler de başına geliyor. Bu defa onlar da askerî kuvvetler gönderebilirlerdi. ama italyanlar umumiyetle bitaraf ve yumuşak duruyorlardı. Bu ağır bir şeydi.) Ankara'ya geldi. Yine kapitülâsyon. Hey'et-i Vekilede müzakere edip mutasarrıfa şu emri verdik: «Kuvvetlerini topla! Generale (kaatili veremem. diğeri şimdi Bursa Valisi olan Fatin'dir. Bunların ikisi de Mustafa Kemâl'in gözdeleridir. Mustafa Kemâl küplere bindi.General talebinden vazgeçti. Nihayet Dilâver İskân Vekâleti muhacirlere arazi .. Fatih Giritli. Bunların biri Ankara Polis Müdürü Dilâver. Yapamaması bize büyük bir keyif verdi. Bence dini ve her nevi kanaat ve r düşünce şahsa aittir.. Dilâver Rumelilidir. Ankara'dan gidip sesini kesti. Birgün idadi mektebinde üç muallim otu< ruyorlarmış.

Çocuğa üç celseden sonra şu cevabı verdim: «Böyle bir mesele ile bizim alâkamız yoktur. Herif bizi Halife ordularına.*¦¦¦ uydurup yine votkalarını yapıp içiyorlar. Türkiye'deki kardeşleriyle de birleşme ve Türkiye'ye bu buhranında yardım etmek için Manatof u (Mana-toğlu) göndermişlerimiş. Lâkin yasak edilirse daha mızırı-m yapıp içiyorlar ve içenler yüksek fiatlarla alıp keselerini de deliyorlar. isyanlara. Yine hemen herkes içti. bu sözleri ne? Şimdi iş daha iyi anlaşıldı. Herifin programının düzme bir şey olduğu kanaatini hasıl ettim. itilâf devletlerine karşı müdafaasız bırakmak istiyor. Yunanlılar'a. Yapmadılar. fikrini tetkik ettim. yirmi hane ve dükkân. Bu yasağın neticelerini kendisinden sordum. Heyet-i Vekilede tevkifini ta-leb ettim. Sordum. fakat takdirin fenalığından yüksek küûlleri çok. Tarihde içki yasağı misalleri vardır. Yeşilordu dalaveresine benziyordu. Başkırt imiş. beyler için harp edip kendinizi öldürtüyorsunuz. bilâkis muzır oldu. hatta kocayemişi ta-hammur ettirip rakı yaptılar.» Bizde de aynı şey oldu. Bir defa böyle bir şeyin Rus pençesi altında imkânı yok idi. Kendisine randevu verdim ve Mustafa Kemâl'i gördüm. sana yolladım müzakere et! Bir netice çıkacak şey mi. işte rakı. Yasak. Sonra böyle birşey yapacağız. lâkin biz Bolşeviklerin en mühim düşmanı olan İngilizler'e karşıdır ki. orada da askere ve ahaliye bir beyânname neşretmiş. Ankara'daki nutku Bolşevik casusu ve propagandacısı olduğunu gösteriyor. Bu adam mühim şeyler görüşmek istiyormuş. Bunda: «Ey askerler! Ankara'daki paşalar. Programı gördüm. Moskova'da Çiçerin.. Bu işleri iyi bilirsin. asıl müdafaayı ya- . Silâhlarınızı atıp evlerinize gidin!» diyor.Daha ziyade zehirleniyorlar. Ankara civarında birkaç çiftlik alıp ağniyadan oldu.Yeşilordu hikâyesi galiba. Arası bir hafta kadar geçti. bununla izah edilmeli. kapağın üstüne de soğuk su koyuyorlar. Bu Rus dostumuzun aleyhine birşeydir. Dedi ki: «Hiç!.verdiğim cevabı söyledim. tencereye tahummur etmiş üzümü koyup ısıtıyorlar. Bu adamın Türkiye'ye gelişinde bir maksat var . Son yılarda Amerika da yasak etti. yeşilordu bizi kurtarmağa gelecek değil. ve adi. idam bile ediyorlardı. yine vermedim. Bu ötekinden müthiş şeydi. Bolşevikler de ilk devrede içkiyi yasak etmişlerdi. bak!» dedi. Üzüm bulamıyanlar başka şeyleri. Biraz para verdim. muahede yaptığımız zaman bize bir ziyafet vermişti. Zaten muhali işlemek. bu menfaatimiz aleyhine. Baş edilemiyor. Şerif ahaliyi. Bu sebeple iştirak edemeyiz». İçki vakıa beşeriyet için bir felâket. Haber aldım. Borunun iç ucunu kaşık gibi. Bu yasak o kadar şiddetli idi ki. Çünkü yaptıkları votka fena cinsi oluyor. birleşmişler. Astarı yüzünden pahalıya geldi. Galiba bu. Meselâ İlhanlılar zamanında. mebuslardan bir kısmını toplayıp komünizmin büyüklüğünden ve faydasından bahsederek Türkiye'nin kurtulmak için Bolşevik olmasını teklif etmiş. fakat Eskişehir'de yaptığı nedir? Vakıa o da komünizm esasıdır. Herif tekrar geldi. Muhtelif tarzlarla halini. Mustafa Kemâl dedi ki: «Bu adamın Turan ittihat ve istiklâlini hâvi mühim bir programı var. Şerifle konuştum. Manatoğlu hemen Eskişehir'e savuşmuş. MANATOF DÎYE BÎRİ Birgün Mustafa Kemâl bir tavsiye ile Şerif Manatof adında birini bana gönderdi. Mustafa Kemâl birgün rakısız kalmadı. tasanın sıhhatini ve dimağım. Halkta derhal iptidaî bir imbik uydurdular: Bir büyük tencereye tenekeden bir kapak yaptırıyorlar.ve emlâk verirken sahte vesikalar yapıp Ankara'da onbeş. Maarif Müdürlüğü. Küûl ve su tebahhur edip kapağa çarpınca üstteki soğuk su tesiriyle temeyyü ediyor ve borunun kaşığına oradan harice akıyor. Mustafa Kemâl'e de işin düzme ve saçma olduğunu. ilâh. Hiç birinde de baş edile-meyip içki men edilememiştir. Hem biz Ruslardan yardım almak için bir heyet gönderdik.Kırgız. Rusya'daki Türkler namına gelmiştir. Onun gibi bir Rus oyunu olması lâzım.. Tatar. Kapağın bir kenarından içine bir boru geçiriyor.. bizi aldatıp Türkiye'ye girecek ve bizi Bolşevik yapacak ve Rusya hükmü altına koyacak. istiklâl etmişler. Baş-kırt. Vermedim. Herifin programı neydi. Köylü ve halk imbik gibi şeyler 73 ¦ .Bu sefer benden vekâlette memuriyet istedi. Bu memleketin her tarfına yayıldı. Yasağı kaldırdı. ordunun talebesi. sonra hocalık istedi. sıhhate muzır bir rakıdır. zürriyetini bitiriyor. Nihayet: «Açım» dedi.

ben millî yolda propagandacılar yetiştirmek için bir mektep açmağa teşebbüs ettim.. Tevfik Rüştü ve daha birkaç kişiyi başına topladı. sabahlara kadar evlerinde kalıyordu. çocukça. Vakıa bu gayet yolsuz militarizm sistemi bir işdi. Karakol cemiyetinin bu halde oluşuna nutkunda kıyametler koparan Mustafa Kemâl bunu şimdi kendi de yapıyordu!. .Beş altı ayda mühim mahsuller verirdi.maksadı sırf bolşevikliktir. bu kumandanlardan daima en iyi. Sonra siz çekersiniz. Trenimize gel-di.. namuslu adamdır. Mızrak çuvala sığmadı. Beyannamesi kanunen idamını müstelzimdi. Millî maksadı anlatmak için bizim davamıza göre olan prensipler ile yolunda ve kuvvetli bir propaganda teşkilatı kâfi idi. Balkan Harbi'nde Çatalca müdafaasında teftiş yaparken pusuya uğramış... başınızı verirsiniz. Ders: Düşmanı ele geçirdiniz mi derhal onu muzır olamıyacak hale koyunuz. Bu adamı Rusya'ya iade etmek pek muzır olmuştur.. Hakkı Behiç.. Kendisi de münasip gördü. gazetesi. Türlü propagandalar. Nihayet Moskova'da Tatarlardan tahkikat yaptım. Lâkin ahval dolayısıyle kabil-i müsamaha idi. onlara rey sorardı.. Köylümüz memurlara inanmaz. nizamnameler yaptılar. 293 ilh. Bilhassa programlarında gizli komite hali. Ve Mustafa Kemâl onu sade Rusya'ya iade ile iktifa etti. mâkul cevaplar.. Programlar. iyi de görüşürdük. Rusya'ya ikinci gidişimde işittim. Şimdi onunla resmî muhaberedeyiz. iyi. Böyle halk kitlesinden olur. Salâhattin'ir yazılarında biraz huysuzluk da var idi. Yunus Nadi. Ekseriya onlarla içiyor. Nihayet biz muahede yapmak için Rusya'ya gidiyoruz. Mustafa Kemâl'in bir âdeti vardı. Bu esnalarda Mustafa Kemâl'in en mühim meşguliyeti: Yeşilordu ve Komünist teşkilâtı. Korktum.. «Ne oluyoruz. soytarıca şeyler yapıyor.. Müstakilen yapardı. Ben idam olması veya hiç olmazsa Sivas taraflarında bir esir kampı yapıp. Şunu söyliyeyim ki.. Adnan. hoca ve ilâh. katırcılardır. Fazla olarak yolda İngilizler'e de casus yazılmış. Rus adamı olsa bunu yapmıyacaktı. Onun bir müfrezesini kırmızı tepeli kalpaklılar ve yeşil bayraklar ile Ankara'da dolaştırdı. Güya millî müfrezenin millî maksadı daha iyi anlamaları buna sebep imiş. Onun kırmızı kadifeli kalpağı hâlâ gözümden gitmez.)dır.. Sırf kendi işidir. Hele Tevfik Rüştü hararetli bir komünist oldu. Sarıkamış'ta karşımıza çıkıt. Bunları bir iki ayda prensiplere. Hakkı yoktu amma. Ankara'ya o göndermiş imiş. kanun. böyle yapmıştır. Bastırdılar... «Seni İngiliz Casusu!» dedim. en kötü cevaplar da Çolak Salâhattin'den geliyordu. şekillerde dolaştıracaktım.. Mustafa Kemâl Ankara'daki Ruslarla pek sıkı dost idi.. şehir şehir. Tepesi kırmızı kadife kalpaklar giydiler. Her yerde her mecliste Türkiye aleyhine propaganda yapmayı kendine âdet edinmiş. Bunları Heyet-i Vekilede okurdu.. Nitekim. Mühim meseleleri kumandanlara yazar. Hayır. (.. Zaten böyle bir yere daha birçokları için lüzum vardı. Elimi vermedim. katırcı. İstanbul'da İngilizler'e casus olup Ankara'ya gelmiş imiş..74 pıyoruz. bir serseri imiş.Tevkif edildi. tacir. Muhalefet edenlere katil ve idam cezası da vardı. Acaba acemice yapılmış ve mahallî tatbiki bilinememiş bir Rus propagandası mı? Yoksa Bu adam doğrudan doğruya İngiliz casusu mu? Bu sefer ne ise Hey'et-i Vekilede tevkifine karar verdik. Ve içimin yağı eriyordu.. oradan çolak olmuş. onun için sıfırdı. ne felâket bu?» diyorum.... Programlarını yaptım. de Mustafa Kemâl bu işi başka kalıba koyup kendi yapmadığını söylüyor. Baktım bu kelimeden çok korktu. Haber aldım trenin bir köşesine sıkışmış kolundan tutup attırdım.Elimi sıkmak istedi. Meğerse Stalin'in adamı ve hafiyesi imiş.)o zaman devletin komünistlikle kurtulacağını zannediyordu.. propaganda usullerine dair derseler verip. Merhamet veya iltimasa kulak vermek pek fenadır. Türkiye'yi Bolşevik yapmak.. sözüne inanırlar. İhtimal Rus mümessillerinin tesiri iledir ki. Karabekir'dcn. Salâhattin'i meşrutiyet zamanından beri tanırım. Fakat icra ettirmedi. demektir.. sulha kadar orada tutulması fikrinde bulundum. Tamamiyle (.. Ara sıra da «Memleketin kurtulması ancak Bolşevik olmakla mümkündür» diyor. Sonra birbirimizi kaybetmiştik. Sonra tahkikat gösterdi ki bu adam Rusya'dan İstanbul'a gelmiş.. hükümet. köy köy. yaralanmış. 75 Sh. Mustafa Kemâl buna ilk nüve ve kuvvet olmak üzere Çerkeş Ethem'i aldı. Zaten onların havadisçisi.

Bunda da iyi güçlük çekmiştir. Verir mi?. Yunan ordusunun veya Halife ordusunun yanına bir iki fırka da İngiliz askeri gelirse. Derhal «Hayır. Nizamnamelerinde idam ce(*) Yalancılık. işimiz derhal dumandır. hangi patron. Siz götürmezseniz ben şimdi meclise gidiyorum. Mustafa Kemâl birşey yapacak mı? Meclise gelmeden evvel Fevzi'ye söyler. Karşınızda ilk saftayım. Öteki ise ne vakitten beri istediği ve elde etmek için türlü entrikalar yapıp da muvaffak olamadığı bir şeyi pençesi altına almıştı. Bu ilân ile millet kamilen aleyhimize kalkar. hangi servet ve fabrika var ki bunu yapacağız? Dükkânları mı kapayacağız? Küçük burjuva sınıfı nerede. Sür'atle başkalarına soruyor. Bunun üzerine Mustafa Kemâl «Kalsın!» dedi.. nedir? Yüz. herşeyini yaptık. O da evet der. Burada sırası geldikçe iç yüzünü bildiğimiz kadar yazacağız. «Demek karar verildi» dedi.. Meclisi ayaklandıracağım. Şiddetle «Rıza Nur'u tasdik ediyorum..YEŞlLORDU VE KOMÜNİZM Derken birgün Hey'et-i Vekile içtima etti. Bir muvaffakiyetleri yok. Celâl Arif Adliye Vekili idi. Bu Fevzi'nin günahları çoktur. «Meseleyi Millet Meclisinin hakemliğine götürmek kanunen lâzımdır. Ve iftiharım sebebidir. 76 zası da var. Bu adam herşeyi yapar. Galiba. Belâyı başımıza kendimiz almayalım. işte bu adam bu utanacak hali şimdi nutkunda inkâr tevil ediyor. Çerkeş Ethem ve kardeşleri Tev-fik ve Reşid'lerin yeşilordu ile kuvvetlendiklerin görüp mevkii elinden gidecek diye telâş etmiş. Müthiş telâş içinde başladım: «Komünistlik bu millete gelmez. Ne . Sizinle çalışmıyorum». Size düşmanım. Tarih bizi mes'ül edecektir». Bu defa itirazımdan dolayı karar verilememiştir. Mustafa Kemâl söze başlayıp şunları söyledi: «Arkadaşlar! Biliyorsunuz çok zamandır komünist teşkilâtı ile meşgulüm. Ve başkalarının üstüne atıyor. Yeşilordu dediği. önüne konmuştu.Hem millet bolşevikliği dinsizlik diye tanımıştır. biz komünist olunca mutlaka göndereceklerdir. bolşeviklik ile kurtulur. zavallılık ve akılsızlıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Dilimle. Yuttu. Oh olsun. Meclis açılacağı vakit Mustafa Kemâl ve Celâl Arif arasında rekabet başladığını söylemiştik. kalemimle. Biz bu vak'ayı Türk tarihimizde yazamadık. O vaktiyle devleti komünistlikten de kurtardı. Mustafa Kemâl'in yanında beş on kişi ve Lâtife Hanım'ın babası Muammer Bey varmış. O kalsın. Artık zamanı gelmiştir. Şimdi bu vaziyeti de kurtarır» demiştir. Kimse bir şey demiyor. Türkiye'nin bolşevik ve Komünist olduğunu cihana resmen ilân edeceğim» dedi. Bir müddet sonra Fevzi'ye reyini sordu. Düşmanla muhatız. Bununla bu dava muhakkak suya düşecektir. fakat ses çıkaracak halde olmadığını takdir ediyor. Berikinde de hırs kavi. Bunu derken yumruğumu şiddetle masaya vurmuşum: «Eğer ilân etmekte ısrar ederseniz. Meselenin ruhu rekabet ve mevki daha ve kaygusu-dur. Kararınızı verin. Çünkü kitabımızı neşrettirmez-di. Daima bu usûlü kullanmıştır Bu hizmetim Türk milletine en büyük hizmetimdir zannediyorum. biz Lozan'da iken had bir buhran zamanında Ankara'da herkes yeniden harp bağlıyacağı korkusuyla telâşta imişler. kaldı. Bekir Sami ve Yusuf Kemâl hâlâ Rusya'da. Millet ve devlet bu müthiş belâdan kurtuldu. herşeyimle bunun olmamasına çalışacağım. kuvvetimle. Gelirler mecliste iptida reyini ona sorar. verilmedi. Ayağa kalktım. Bütün milleti aleyhinize kaldıracağım. Böyle diğerlerini tesir altına alır. Millet zaten aleyhimizde.Kömür ocağı dalaveresi yapmak için İtalyan Fago'yu Ankara'ya getirtmiş. Hele Çerkeş Ethem şimdi adamı ve bolşevik kuvveti. canımla.. Sözleri doğrudur. Şimdiye kadar aleyhimize bilfiil ordu göndermeyen İngilizler. Celâl Arif kendisini açılacak meclisin tabiî reisi sayıyordu. Türkiye'yi bolşevik yapamazsi-nız»dedi. İşte Çerkeş Ethem ve kardeşlerinin Yunan ordusuna geçmeleriyle biten hadise buradan başlar.» dedim. Biraz sonra Mustafa Kemâl. Beni dinleyin eledim. Mustafa Kemâl «Korkmayın! Orada Rıza Nur var.. O «Muvafık» dedi. Bu memleket ancak. Yeşilorduyu ve teşkilâtı lağvetmiş. Hiç ses yok. «Dünyada bu kadar büyük bil hata işlenmemiştir. Öyle bir vaziyette böyle bir inkılâp pek tehlikelidir. Hatta haber bile nâdir. vekiller hepimiz de donduk. Ethem'in kuvvetleri. kaldık. Hem de ingilizler bolşevikliğin şiddetli düşmanı. Mükemmel bir kuvvet olarak Yeşilordu'yu vücuda getirdik.Arkamdan Rafet (Dahiliye Vekili) ayağa kalktı. Ne yapıyoruz?!. Sonra Mustafa Kemâl bunun kıymetini takdir etmiş ki. Şimdi hazır düşmüş. amma içi doldu. Korku içindelermiş. iki yüz liralık sermaye sahipleri mi? Bunları da kapatırsan memleket tamtakırdır. Bu şiddetim çok tehlikeli idi.

Bir de din kuvvetine istinad lâzımdır. fakat bu suretle beni tehdit ediyordu. Bir saf halinde yürüyorduk.. Bize bir düziye tahrirat yazıyor. O da Roma'da mümessil.. Hey dünya!. Hem birbirine zıt şeyler: Müslümanlıkla ve Papa ile ittifak yapılacak. diğer taraftan Mısır ve Hind ile ittifak edip. Koluma girdi. «Sanki bu herif âmirimiz. millete verdik. Bir hal olsa nasıl kaçacağız? Uğraşa uğraşa nihayet istanbul'a yollamağa ikna ettim. enerji ve tahsilden tamamiyle mahrumdu.. Mustafa Kemâl ve daha 5-6 vekil var. Adı Ravlinson'dur. Arnavutluğun ittifakından ne çıkar? Mısır. Vakıa yüzelli kilo kadar bir adamdır. Arabaya .. öldürdü. Zihniyeti de pek koline idi.. Celâl Arif. Bunu Erzurum'da Kâzım Karabekir tevkif etmişti. Papayı da zahir yapmalıdır».» Yine beni bırakıp başkasının yanına gitti. İsmet fena kızıyor. Derhal yanıma geldi. Demek sıra bizim. bitirdi. ilk Rusya seferine giderken bu zabiti Erzurum'da mevkuf olarak gördüm. Bizim hanım başımda bir derd idi. nasıl ittifak etmeli?!. Bekliyorum. Şimdiye kadar hep çarpışıyoruz. Böyle şey en tahammül edemiye-ceği şey. Bana şunu dedi: «Yahu. Müttefik lâzımdır. sulhtan sonra Zonguldak'rn en mühim kömür ocağını vurdu. Yere vurulacağız. Meselâ şunu söyli-yeyim: Biz Lozan'dayız. farz-ı muhal olabilse bile yıllar ister. Hükümete gidiyoruz. Bize ise kuvvet derhal lâzım. Celâl'i kömürle yere vuran adam. Hem de ne sahtekârlıklar ve cinayetlerle. fındık gibi kafadır. Mustafa Kemâl derhal Fago meselesini eline aldı. pişirdi. Büyükten atardı. davul gibi karın. ingilizler almak için çok gayret ediyorlardı. Bakalım bana ne yapacak? Mustafa Kemâl nedense Malta'daki ittihatçıları kurtarmağa çok ehemmiyet veriyordu. Mustafa Kemâl de Malta'dakiler ile mübadaleyi teklif ediyordu. Derken patlak verdi.. dedim ki: «Paşa! bende böyle şey yok. O günlerde bir gün Heyet-i Vekile iç-timaına gitmek üzere meclisten çıktık.. Fakat doğru. Mustafa Kemâl ise. Kötülüklerine Rıza Nûr derhal itiraz ediyor. Taş hanı geçmek üzere idik. Sonra namusumla ve alın terimle kazandıklarımı da kütüphane yapıp. içten kaynayan rekabet gitgide düşmanlık halini bulmuştu. Herkese Celâl Arifi nasıl imha ettiğini. safderun. O kadar çalıştı. Artık anlatması bitmişti. Güldüm.). Bunu da bilmiyordu. Mustafa Kemâl aleyhine söylenmeye başladı. Ders veriyor. boşuna yorulma! Beni böyle yere vuramazsın.. Hakikaten o vakit dünyada birkaç sandık kitap. Paraya göz diken bir insan değilim. Şunlara bakılırsa derhal Fransızlar'in kelime salatası dedikleri şey olduğu görülür. Hem de reisliğe lâyık değildi. Artık kinli. Celâl'in ibretli bir dersi şudur. Bir tanesi bir ingiliz Miralay'ı idi. bu adamla uğraşacaksın. Onunla aramızda biri vardı. Bunun için Karadağ ve Arnavutlukla. Hatta dünyada bir dikili kazığım yok. Müslümanlık Âlemini ar77 kaya almalıdır. engel oluyor. Artık sıra benim. senin de Celâl Arif gibi böyle bir kömür ocağın filân yok mu?» Güya şaka ediyordu. Amma. Bir mektubunda diyor ki «Sizin tuttuğunuz yol doğru değildir. Erzunım mebusları ile bilhassa Hüseyin Avni ile pek iyi idi. (. on dakikada ben hepsini bitirdim.Doğrusu Celâl hem kel hem foduldu. Yeri gelince bu altmış üç numaralı ocak işini yazacağım. Küfür ediyor. Bilâkis pek mağrur bir adamdı. Bir benim ağırlığım. Türkiye Dünya karşısında tek kalmıştır. Hele son Bolşeviklik meselesi. bir de sırtımda bu ağır yük ne olacaktı? Ankara'da bile emniyette değiliz. Benim böyle şeyim olmadığını o da biliyor ya.haldeyiz? Ne düşünüyoruz? Mustafa Kemâl ile aralarındaki gizli. Bu zai büyük bir aileye mensup imiş. Çünkü bu milleti bilhassa böyle zamanda idare edecek zekâ. içini söylüyordu. Hind müstakil değil ki. SİNOP'A DOĞRU Aleyhimize istanbul'un tertib ettiği isyanlar arttıkça artıyor ve şiddetleniyordu. Nasıl tahammül etmiş. Mademki. Bizim yanımızda bağda oturuyorlardı. ufak bir ev eşyasından başka bir şeyim yoktu. Bir iki ecnebi tevkif olunmuştu. Bu işler. Birkaç kişi italya'ya kaçıp Karadağı ihya etmek hülyasında. Celâl Arife öyle bii darbe vurdu ki. işte onun fikrince Lozan'da bu politika ile Avrupa'nın yedi devletini yeneceğiz! Bu. gururlu gururlu ve keyifli keyifli anlatıyor haa.» Dedi ki: «Canım senin de bir şeyini bulamıyorum.. niye para dalaveresine giriyorsun. hocamız» diyor.. İsmet müstebit ve haris bir adam. Belki de Celâl Arifin göz diktiği aynı ocaktı. Sonra Karadağ batmış.

amma bilmeyerek. Öte tarafı dağ. Bereket versin arabacı atik imiş. İstanbul'a gittiler. ne adam. çırçıplak. Halbuki biz çocukları besliyor ve tedavi ediyorduk. ilâç alıp. Rıza Nur'un bir şeysi yok. Hanımın mücevheratından bulabildiklerinden alıp doğru Kuleli Darüleytam'a girmiş. bu millet ne alçaktır ve ne iş yaparlar. Bembeyaz tüylü. Hanım «Ermeniyi de götüreceğim» dedi.» demiş. İndik yaya geçiyoruz. Ankara'dan Kastamonu'ya kadar olan yerler. Kalecik.» demiş. göstermek içindir. tedavi etlikdi. «Bak üstünde istanbul'a götürmesi muhtemel mektup falan birşey vardır. Ayakları yok. Hanım «illâ bunu götüreceğim» dedi. Ankara'da ermeni darüleytamında. Ingilizler'de görülen zihniyet mucibince Ermeni sözünü derhal incil Sinyoru gibi doğru kabul etmekti. insan bayılıyor. ödüm koptu. Ne ise bize böyle bir belâ çıkmadı. Köprü sallanıyor. Ben de Ankara'ya döndüm. Murabba şeklinde. Bereket versin beni her yerde hükümet resmî surette askerler ve ahali ile istikbal. Araba ile geçmeye korktum. Bu yolu giderken hep düşündüğüm ya karşıdan başka bir araba gelirse ne yapacağız? ikisi de kalır. Ermeni'nin iki çocuğu da var. «Etme. Bir şey yok. Arabalarda seyahat eden evvelâ vasiyetnamesini yazmalı. ormana girdi. iyi bir hanede misafir ediyor. Ormana girdi. bit içinde. Anası miyavlıyarak geldi. Kocası Ankara'da benim çocuklarımı kesti derim. Meğerse yolun orası uçmuşmuş. «Birşey yapamayız. ancak bir araba sığıyor. Ama ne köy. Ahşap köprü var. Pislik. Nasıl tutturmuşlar şaştım. Hanını hükümete söylemiş. Yolda uzun boylu olursa ne yapıyorlar. Çankırı.atıp yola çıktık. biri mavi. Hayvanlara şiddetli vurdu ve atladık. Derken Hanım bir yavruyu aldı. koku. Amma. Amma bilerek. Yolda araba kırıldı. Vaniköy'deki evimize inmişler. fareler didik didik edip. Yavrunun kulağını sıktı. yuva yapmış buldum. içlerine girilemez. Memurlar geri gitmişler. hakkı da var. Bir müddet sonra «Baktım. Bu kadına söz dinletmek mümkün değildir. Dese. Şimdi Sinop'ta bu karıyı da. Dağın eteğinde yol var. Onbeş günde Sinop'a vardık. Bunu yazdığımın sebebi Ermeniler Türke ne hâindir. bir gözü sarı.» demişler. Hanım birgün kadma o civarda tesadüf etmiş. Yazm iyi gidilirse de kışın çamur sebebiyle günde yirmibeş. Başları kel. Yemek vakitleri inip yemek yiyoruz. Hele Çankırı civarında çaylar ile sulanan öyle güzel ziraat arazisi var ki. yirmi kilometre yapmak bile bazan müşkil oluyor. Köprüler bozuk. Haram açıkgözlük edip kitapları mahzene sokmuş. Darüleytamdan alıp götürüp. çamur atların dizlerini geçiyor. vakıa dönüşümde kitapları rutubetten ciltleri sökülmüş. Yakaladı. Taşköprü'den Boyabat'a giderken bir büyük ırmağa geldik. zeminde şeyler var. Yolda doğurdu idi. 79 Birgün Ermeni karı. iplerle bağlayıp öyle yola devam ettik. Neyse araba da geçti. Diğerlerini de «Bunlar benim. Pazarlığımız buraya kadar» dedik. ne yaptımsa olmadı. gideceğiz. ne ağaç. kızı da. Boyabat tarikiyle Sinop'a gidiyo(*) Şeytan anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı. iyi cins Ankara kedisi böyle oluyor. Şu ingilizler mütareke esnasında neler yaptılar. hiç olmazsa haciz belâsından kurtulmuş. indik. Bana bunlara da baktırdı. Konak yerlerinde han diyorlar. bilmem. Ne dedimse. Yavru bağırdı. Yanımızda bir Ermeni kadm hizmetçi de vardı. Asma köprü gibi. O vakit Kuleli Askeri idadisini ingilizler Ermeniler'e Darüleytam yapmışlar imiş. 78 ruz. Ne oldu ise bizim bir-iki bin . Hanım bir Ankara kedisi almıştı.. İŞGAL GÜNLERİ İSTANBUL'U Hanım Ankara'ya gelmeden evvel ben idam cezası yeyince emvalimi haciz için eve memurlar gelmiş. Bir aralık teker boşa gitti. işte bu eve inmişler. Hanım evde yok iken. O da korkmuş. Yeniden yerleşmişler. topraktan yapılmış. Taşköprü. Orası bir hırsız melcei imiş demek. Muhakkak bir ölümden kurtulduk. ortaları avlu. hizmetçi kızı aldatıp dolaba sokmuş ve kilitlemiş. Aşağısı beş metre ve ırmak. Kastamonu. Köprü geçerken arabadan iniyoruz. Olmadı. Sebebi malarya. Eşyayı da kısmen saklamış. Konak araları otuz beş kırk kilometre kadar. dedik. Anası kaçtı. mesafedir. Hele Kastamonu ve Sinop'ta pek büyük istikbâl gördük. Çırçıplak soy da bak» dedim. birşey yok» dedi. Bulmak mümkün değil. Bunların avluları hayvan gübre ve sidiğinden müthiş bir şey olmuş. Ufak çalılıklar var. Ne tehlike. Öyle yerler oluyor ki. hanımı vapura koyup istanbul'a yollayacağım. hastalıklı. Yollar bozuk bazı yerlerde hiç yol yok.. Elmasları istemiş «Sesini çıkarma yoksa seni Ingilizler'e haber veririm.

Sonra Ankara'da tanıdım. Bu adam ne işgüzar adammış. Aşkolsun. Bravo. Meselâ. Düzce ilah. Hüseyin Cahit de hususî bir surette kurtulmuş italya'ya çıkmış başındaki fesatmış.. kendisi Manastırlıdır. Paralar kazandı. canlar yanıyordu. Beraber Hey'et-i Vekilede bulunduk. «Lanet olsun. Bizi telâş . Hikâye ettiler: Malta'dan bize mektup yazdı. Sakin ahali iki taraftan da paraca. Sonra Türk değil. Ve bön durur amma bu adama ısındığı vakit terbiyeli. Şahsına çok güzel bakıyor. Patrik'e mektup yazarsanız beni derhal kurtarır» dedi. rahatça büyük zararlara uğruyordu. hısım akrabası Abdülhamit zamanında Amavutluklarıyla övünür-lerdi. Yazdık. Diğer ittihatçılar Malta'damihman. Rize Mebusu Osman. Oralar önce Kuman Türkleri'nin yurdu idi. Bunlardan Koç Bey adında bir abaza avanesiy-le Beypazarı'na kadar geldi. Vaziyet fenalaştı. 80 İSYANLAR ı ingilizler ve istanbul hükümeti aleyhimize plânlarını yapmışlar. Bundan böyle Rumluğa. Evvelâ intihabına ittihatçılar mâni idi. Kanlarla paralar yedi. Arif bir daha takviye kuvveti aldı. Bu askerlerin. Nasıl kurtulduğunu sordum. Bizim için saded haricidir. «Aman beni kurtarın. Ateş Adapa-zarı'ndan. müslümanlığa. Derhal onlara hadim oldu. Derhal Hasan Fehmi'yi tahliye etmişler.. iki taraftan birçok masumlara kıyılıyor. hoca. Söyledi ise yazık. Zaten bunun müslümanlığı bir addır.. zararlara sokmuştur. hadsiz hesapsızdır. Benim birinci Rusya seferinden döndüğüm esnalarda idi ki. Tevbe ettim... Hakkı da var.. Onu da pusuya düşürüp öldürdüler. Bolu'da mutasarrıf olan Haydar Bey'i (istanbul Şehremini) dövdüler ve hapis ettiler. Hele He-yet-i Vekilede çok şeyde en iyi fikir söylediğini gördüm. Ankara'nın teşebbüsü ile diğer ittihatçılar da Malta'dan kurtuldular.liralık mücevherata oldu. Asiler bunları tutup tevkif ettiler.. Kendisinden işitmedim. Öteki ittihatçılar hâlâ yatıyor. Soğuk. Düzce. Arnavut ve emsali ecnebi unsur idi.. çok şeyde uyuşuk. Kir-masti. Bolu'ya propaganda ile işin önünü almak için mebus arkadaşlardan Hüsrev (Sofya sefiri ve Boşnak'tır). Aynı zamanda Yunanlılar izmir'den tecavüz ettiler. Beypazarı Ankara'dan altı saat kadardı. Bunların Malta'daki hayatları hakkında uzun hikâyeler söylerler. Karacabey ve Biga taraflarını ateşe verdi. Kırklareli mebusu Doktor Fuad'ı yolladıktı. Gitti. Amma iyi oldu hanıma. mebusun meyhane açması pek müthiş çirkin şeydi. Aleyhimize çıkan isyanların en mühimrni de bu idi. fakat. Miralay Mahmt Bey'i (Geyve'de bizi tevkif eden) muntazam bir kuvvetle gönderdik. Şarka doğru sarıyordu. Çünkü iyi dalkavuktu. Bolu. Aklına her geleni yapan ve bu babta söylenen makul ve mantıkî sözleri dinlemeyen bu kadın benim başıma neler getirmiştir. Bandırma. Nihayet Anzavur bozuldu kaçtı.. Bu kuvvetler de sıfır oldu. Dûrendâne bir kadınla daha evlendi. zabitleri çoğu Çerkeş. Arş borusunu çaldılar. malûmat sahibi olduğu görülür. Bu sefer bir gece çadırında öldürüldü. işi bitirildi. Bunların kumandanı Süleyman Şefik. ben ittihatçılık ettim. Yalnız Fethi (Şimdi Paris Sefiri) için Süleyman Nazif. isyan yapan ahali de ekseriyetle Çerkeş.. Devletin perişan vaziyeti konuşulurken Fethinin bana ne. Bilmem doğru mu? Halbuki Fethi ittihatçılar zamanında onların mâkulü idi. Beni ne masraflara. gider.Nallıhan ateş aldı. Artık önlerini boş buldular. Gönen. Bizim çeteleri birkaç defalar bozdu. Rumlar'a düşman oldum. ikisi kurtuldu. Karakeçili aşiretinden mürekkep bir çete kuvvetini Kaymakam Arif Bey kumandasında gönderdik. Yine bozuldu. müftü olduğu halde kanundan evvel şapkayı giyivermiştir. Padişahın Kuvva-yı tızibati-yesi (Halife Ordusu) da gönderdiği adamlarla buna iştirak etmişti. Patrikhaneye hizmet ederim. Türklüğe. Fakat aklım başıma geldi. öldürüldü. Gerede. Bu fesi bir daha başıma koymam» demiş. Karıncaya basmayan müftü!. Islâvlar sonra gelmişlerdir. Onu da bozdular. isyanlar başladı. ben islâv'ım» dediğini yazdı. Amavuttur. Ticaret edip. Derken. Hendek. Sonra Mustafa Kemâl de bu adamı mebus yaptı. zararsız. Pangaltıda bir meyhane açtı. Şimdi de Malta'dan kurtuldu. O vakte göre bir hocanın. Sinop'ta iken bizim Altınoğulları Hasan Fehmi'nin istanbul'da olduğunu söylediler. Kötülere karşı sözünü de esirgemez. bilhassa Abaza idi. Patrik ingiliz Kumandanına söylemiş. Sıra emini oldu. aleyhimize ilk sıkı hareket Anzavur'un hareketidir. Göbeğim çatladı da yine söz dinleteme-dimdi. Bilhassa namuslu adamdır. Adapazarı. izmit'e asker çıkardı. Bütün kuvvetini esir ettiler.

Hükümetten ben bir manga aldım. Mustafa Kemâl ve diğerleri hiçbir şey söylemiyor. İbrahim'in gönüllülerini dağıtmak istiyordu. Üç gün üç gece Ziraat mektebinde (Erkân-ı Harbiye Riyaseti) telgraf başında idik. Zaten kumandan Süleyman Şefik izmit'e karaya bile inmemiş. Ne çare iş başa düştü. Aleyhimizde Yunanlılar. Rafetle muhaberede idik. bu sebeple harp ettiğini söylemiş. YOZGAT İSYANI Derken Yozgat'ta da isyan oldu. Hile ile kumandanımızı aldılar. inzibatsız bir eşkıya kitlesi. Şark ve Cenup'ta âsiler. Ben derhal Seferle telgrafla görüştüm. Bunlar da benim telâşımdan müteessir olup büsbütün meyus oldular.Gözü-müze uyku girmiyordu. Memleketinde. Sefer bu doğru ise ben isyandan vazgeçerim. Ben şahsen Rafet'in dostu değilim. Yapacak yok. Bu mühim bir mesele idi. sallandığı gözümde tecessüm ediyordu. halâ dimağımdan gitmez. Aralarında şahsi münafe-ret varmış. Çolak İbrahim'i. Ethem. Ethem'in bu işi alçakça bir işti. biri aşılamazdı. Bu elim intibah o kadar şiddetli olmuştur ki. Nişan talimi yaptım. Muvafakat etti. Haklı haksız demiyor. Hüsrev benim Ankara'da vekil olduğumu delil getirerek ittihatçı hareketi olmadığını söylemiş. Sanki bu yıkılmayı görüyorum gibi geliyordu. Ve silahıyla geçip gidiyor. bütün hayat ve mazisiinn yıkılmakta olduğu. Derhal Düzce'ye Rafet'i.aldı. Kızdım ve acıdım amma. Hüsrev ve arkadaşları geldiler. Sefer millî hareketin ittihatçı olduğunu. Bu adamın huyu buydu. böyle tehlikelere atılmış. Ondan nasıl korkarsam bunun rüyasmda da öyle korkuyorum. tam bir çenber içinde idik. aym zamanda Çerkeş Ethem'i koşturduk. Derken Bozkır. Erzurum'dan Ankara'ya gelen çetesi de yetişti. Dava mahvolmak üzereydi. Askerimiz dağılacaktır?!. İleride de yazacağım. böyle büyük hizmetler görmüştür. Konya ve havalisinde de patlak verdi. vapurda beklemişti. Eskişehir'den Çerkeş Ethem gönderildi. Kimsenin ağzını bıçak açmıyor. Amasya'dan Cemil Cahid. Bu telgrafı alır almaz ben herşeyin mahvoldu-ğunu zannedip telâş ettim ve bağırmağa başladım. Çok adam asmıştır. izmit mutasarrıfı İbrahim admda bir Çerkesti. Rafet asîlerle temas etti. Uzun bir gayretle bu iş de bitirildi. Süleyman Şefik onunla tepişiyordu. görülüyor ki Ali Kemâl'in neşriyatı ortalığa ne fesat salmıştır. Asilerin başlarından biri Abaza Sefer Bey imiş. imtihana giriyorum. Mühim an yaşıyorduk. Asi81 lerin kuvvetlerini çok eksiltiyordu. Aylarca bu halleri devam etti. Zile'ye kadar sardı. Artık sevincimize nihayet yoktu. Bizim tarafa geçmesini söyledim. Ethem.Rafet asilerle uzlaşmak üzere onların karargâhına gittiğini bildirdi. Hüsrev ve Fuad deli gibi olmuşlardı. rüyasını da. askerî efelerden mürekkep olan Binbaşı Nazım'ı. Bu esnada pek fena birşey olmuş. Ankara'da ikiyüz kişilik kadar asker kuvvetimiz var. Mustafa Kemâl bu adamı itin kıçına sokuyor. Zavallı devlet ve milletin. Teslim olmuş. kendi karargâhına bildirdi. O tarafa geçiyor. Şimal. Erzurum Mebusu Binbaşı Zihni bize kumandanlığı deruhte etti. Amma. «Bu bir hiledir. Sefer'i alıp derhal asmış. evinde soluğu alıyor. fakat emniyet mümkün değil. Pontus Rum çeteleri de pek . isyan ta Erbea. işte bu suretle yeniden ümidimiz uyandı. Yahut silâhı atıyor. En mühim isyan hâdisesi. Mebus arkadaşlardan bir otuz kadarımız Koç Bey'e karşı bizzat müdafaaya karar verdik. Bunu yapan Postacı Nâzım adında biridir. Ali Fuat Paşa kumandasında ve Eskişehir'de duran ordumuz onbin kişi kadar. derhal asıyordu. Sabaha yakın bir zamandı. Sefer hapishanede Hüsrev ile görüşmüş. bu suretle de davamıza yardım etmiş. Allah razı olsun Koç ilerlemeyip geri döndü. Ama çoğu Çerkeş Ethem'in çetelerinden mürekkep. Bu kara günü kurtaran Rafet. Hüsrev telgrafla bunu bize haber verdi. Aklıma geldikçe aynı o vakit gibi canlanır. Sefer'dir. halife ordusu ortadan kalktı. Çorum. Buna Çapanoğulları da iştirak ettiler. emri vâkiy-di. Neyse. Bu yüzden istifa etmiştir. fakat hak budur. Biraz geçti. Bu vaka ile Hilâfet Ordusu falan bitti. Bazen rüyama girer. Doğrusu büyük cesaret idi. Saatlerden sonra Rafet işin muvaffakiyetle bittiğini. Kumandan nasıl gider?!» deyip dövündüm. halâ ara sıra görürüm. uykusuzlukla başım da sersem olmuştu.. Nitekim mektepte imişün. Bunlar gittiler. Fakat asker «Padişah baba» diyor. Hayatını temin ettim. Önce Mısır'da idi. muhakeme falan bilmiyordu. Tanırım. Doğrusu kolay iş değil. Maiyetimle teslim olurum demiş.

faaliyette idi. Demek İstanbul işi iyi tertip etmiş imiş. Afyonkarahisar'dan Derviş Bey (Paşa) Konya'ya gönderildi. Konya'da Vali Haydar Beyi ve Kumandan Hayri Beyi (Mebus ve Paşa) yakaladılar. Konya isyanının başında Delibaş adında biri var82 di. Beşyüz asker firarisini toplayıp isyan etmişti. Rafet altıyüz kişilik bir süvari kuvveti yapmıştı. Bunu Ankara'da kendi yapmış. Kendi talim etmiş, iyi yetiştirmişti. Ben de talimlerini de görmüştüm. Bu esnada Dahiliye Vekili olan Rafet'le bu askerler oraya koşturuldu. Bu kuvvetler de Konya isyanını bastırdılar. Zavallı Rafet; en kötü bir adam bile olsa bu kadar mühim hizmet görünce ona hüsnü muameleden başka birşey yapılamaz. Bütün bu isyanlarda birçok mühim vak'alar, hikâyeler, teşekkül işleri, fikirler, dâvalar, zihniyetler, kahramanlıklar, menkıbeler vardı. Tafsilatıyla yazılmaları, tekspitleri lâzımdır, içinde bulunanlar yazmalıdır. Hem tarihtir, hem bence millî roman, piyes mevzuları olur. Hemde bir millete böyle günlerdeki kahramanlarının hâtıralarım ortaya koymak, evlâda yadigâr ve ders etmek vazifedir. işte bu istanbul'un yâni Vahdettin ve Ferid Paşa'nın kat'î mağlûbiyetleridir. Bu iki adam, bilhassa Ferid kabiliyetsiz, pek ahmak idiler. Mağlûbiyetlerinin sebebi budur, isyanların hepsini birden yapamadılar. Cahil, amelimanda şeylerdi. Hilâfet Ordusunu kullanamadılar bile. Bu ahmak gerek sivil ve gerek askerî işte, nerde kendi gibi ahmak varsa onları seçmişti. Bereket versin böyle bir surette millî galebeye büyük hizmet etmiştir. Bu esnada Urfa taraflarında milli aşireti isyan etti. Fransızlarla iştirak etmişti. Viranşehiri aldılar. Üzerlerine sevk olunan kuvvetlerin önünden kaçıp Cenuba, Fransız arazisine gittiler. Bu da böyle bitti. izmir işgalinde ilk günlerinden beri Miralay Ali (Kel Ali) alayı ile Ayvalıkta, Miralay Kâzım (Meclis Reisi Kâzım Paşa) Balıkesir'de idiler. Yunanlı-lar'a ilk askerî darbeyi vurup kovan Kel Ali'dir. İSTİKLAL MAHKEMELERİ Bu esnada isyanlar, asker kaçakları ve Ingilizler'in yolladıkları casuslardan dolayı Mecliste İstiklâl Mahkemeleri tesis edildi.Bunlar casusları, hâinleri, âsileri, asker kaçaklarını muhakeme ediyorlardı. Eskişehir'den Samsun'a, Konya'ya kadar hemen hertarafa birer istiklâl Mahkemesi gönderildi. Bir tane de Ankara'da vardı. Bu aralık Antalya'ya Dişçi Sami adında biri gelmiş, ingiliz casusu imiş. Yakalayıp Ankara'ya getirmişler. Sami mahkemeye beni Mısır'dan tanıdığım söylemiş. Mahkeme şahadetinle müracaat etti. Hakikaten Mısır'da Türk bir dişçi Sami işitiyordum. Yüzünü görmüş değildim. Orada maaşlı ingiliz Casusu olduğunu söylüyorlardı. Hattâ şimdi, Mısır kiralının mabeyincilerinden olan İhsan Bey birgün bana «Dişçi Sami'ye ben yüz veriyordum, meğerse ingiliz casusu imiş. Kovdum» demişti. Bir müddet sonra da bu adamın casusluğu terk ettiğini, bir Türk kızı ile evlendiği şayi olmuştu. Mahkemeye bunların hepsini söyledim. Mahkeme reisi Topçu İhsan idi. Dişçi Sami'yi astılar. Adana Cephesinde Tufan Bey diye şöhret alan Yüzbaşı Osman büyük kahramanlıklar yapıyordu. Halk keza. Bilhassa iskenderun Türkleri... Fransızlar, hile ile vakit kazanmak istemiş olacaklar ki, bir heyet gönderdiler. Mustafa Kemâl ile meclis binasında görüştüler .Ben de yanlarında idim. Celâlettin Arif de vardı. Fransızlar mütareke istiyorlardı. Vakit kazanmak istedikleri anlaşılıyordu. 83 I Razı olmadık gitti. Sonra tekrar adam gönderdiler. Bununla bizzat Mustafa Kemâl görüştü. Bizden gizli tuttu. Nihayet bize «Mütareke yapacağız» dedi. Mütareke yaptı. Millet Meclisi bu mütarekeye kızdı. Kabul etmek istemedi. Mütareke hakikaten hatâ idi. Sh. 286 da Mustafa Kemâl bunu tevil etmek istiyor. Hem de keramet satıyor, amma, hiç te öyle değil. Fransızlar şüphesiz vakit kazanmak istiyorlardı. Meclis bu sebeple kabul etmek istemiyordu. Nitekim o mütareke isteyen Fransızlar mütareke esnasında asker çıkarıp Zonguldak'ı işgal ettiler. Mütareke yaparak Mustafa Kemâl büyük bir hatâ yapmıştı. Hem de ben Hariciye Vekili olduğum halde, ne Hey'eti Vekileye söylemeyip hodtehod yapıvermişti. O, usûl ve

(......)lük bilmez. Her işi böyledir. Fırsat bulsa bütün işleri re'yi hoduyla yapar ve berbat eder. isyanlar İzmir Cephesini zayıflattı. Çünkü müfrezeler oradan alınıyor, âsiler üzerine gönderiliyordu. Yunanlılar da bütün cephelerden tecavüz ettiler. Ve ilerlediler. Milen hattını çok geçtiler. Birçok arazi işgal ettiler. İngilizler Anadolu'ya çok casus yolluyorlardı. Haber almağa pek muhtaç idiler. Gönderdikleri casusların hemen umumu, Arap, Arnavut gibi unsurlardandır. Çok tekerrür eden bu hal Türke büyük bir intibah dersidir. Ordudan neferlerimiz de akın akın kaçıyorlardı. Gerek casuslar gerek bunlar hakkında istiklâl Mahkemeleri şiddet göstermiş ve o esnada bu suretle büyük hizmet görmüştür. NUREDDİN PAŞA Yine Haziran içlerinde istanbul'dan Nurettin, Diyarbakırlı Kâzım ve Nihat Paşalar geldiler. Galiba Fransız tayyaresi ile geldiler. Eczacı Hüsnü bunları tanıyormuş. Bağına yemeğe çağırmış. Yusuf Kemâl ile beni ve Erzurum Mebuslarını da çağırdı. Bu zatları orada tanıdım, içlerinde Nurettin Paşa'nın halü tavrı dikkatimi celbetti. Normal değil, büyük bir kibir ve azamet gösteriyor. Grup halinde fotoğraf çıkardılar. Nurettin geldi. Ortaya oturdu. Hiç olmazsa beklese de bizler teklif etsek... Yahut nezaket icabı kendisi bize teklif etmeliydi. Çünkü Yusuf Kemâl de, ben de nazır bulunuyoruz. Ondan üstünüz, ehemmiyeti yok. O ortada resim çıktı, amma adamın hali, hiç olmazsa terbiyesizliği dikkatimi celbetti. Derken Mustafa Kemâl kendisini cephede kumandanlığa tayin etmek istemiş. Nurettin memuriyet kabul etmek için «Hükümetin her yapacağı işi evvelâ kendisine sorması, sormadan bir iş yapmamasını» şart koşmuş. İşittik. Mustafa Kemâl bu işi de bizden, hükümetten habersiz yapıyordu. Doğru mu diye birine sordum. Doğrudur. Ha tamam. Bu adamda «Cinnet-i taazzum» dedikleri hastalık var. Çok görüşemediğinden mi, tenezzül etmemekten mi neden bilmem hiç lâf söylemiyordu. Bu sebeple zekâ ve malumatı derecesini anlayamadım. Sonra Eczacı Hüseyin'de Nurettin'in bir kartını gördüm. Üzerinde şöyle yazılı: «Nurettin Paşa, Kûtülammare Muhasın» gülmekten katıldım.. Bir anormal kart evvel görmüştüm; Nursin idi. Bu ikinci kart. Bir yerin muhasırı olmak bir şeref ve hattâ memuriyet de değildir. Zaptetse idi. O da ayıp ya, hadi yazaydı, diyelim: Bunun manâsı şudur: Bu adam çok kibirli ve mağrur. Bunu ispat edecek sermaye de yok. (*) Dürüstlükle ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 84 Bula bula Kûtülammare'yi muhasarayı bulmuş. Zaman geçti. Nurettin'i iyice gördük; pek azametli, fakat pek cahil; zekâsı da olmayan biri. Her işte din borusu altında, taassup içindedir. Nurettin, Mustafa Kemâl ile uyuşamayınca gidip Taşköprü'de uzun zaman oturdu. Damadı Taşköprülü'dür. isyanlarla beraber başlıyan Yunan umumi taarruzu bir taraftan Bursa'yı, diğer koldan Uşak'ı zabtederek hitam buldu. Milen hattı falan gitti. Demek İngilizler'in bu hattı yapmaları Yunanlıların ilerlemesine mani olmak, Yunan işgal arazisine intihaî bir hudut çizmek değil, onları bizim çetelerin tecavüzünden men ile rahatça taarruz hazırlamaları için imiş. Bizim asker, çeteler, zayiatla çekilip Eskişehir, Afyonkarahisar'ı ve civarlarına doldular. Bu vaziyet Yunan tehlikesini haddi azâmiye kadar büyültmüş idi. Millet Meclisinde Bursa'nın Yunan ile düşmesi büyük perva ve belâdır kopardı. Birçok Mebuslar Bursa Valisi Hacim ile Kumandan Miralay Bekir Sami'yi idam ettirmek fikrinde idiler. Güya bunlar lüzumu derecesinde müdafaa işine gayret etmemişler imiş. Doğrusu budur ki, bu iddialar tamamiyle saçma idi. Felâket önünde sırf hissî bir galeyan idi. Vakıa hamiyet galeyanı idi amma, böyle idi. Muntazam bir ordu önünde iki buçuk çete, silâh ve cephanesi pek kifayetsiz olan bir avuç asker ne yapacaktı?!.. Bunu düşünen yoktu. Neyse mesele kapandı. Mustafa Kemâl, kapatmak için, doğrusu çok uğraştı. Esasen mes'ul edilmek lâzım olsaydı asıl Mustafa Kemâl'di. Fakat onun da kabahati yoktu. Neyse Bekir Sami'yi işten çıkardılar. Hacim mebustu ve meclise gelmişti. Bu kıyamette hazırdı Yunan umumî tecavüzünden evvel cephede bu taarruz sezilmiş, cephe Erkân-ı Harbiyeden imdat kuvveti, cephane ve silâh istiyor, yalvarıyorlar, bar bar bağırıyorlardı. Mustafa Kemâl bunların herbirine bir yalan savuruyordu.

«Gönderdim, gönderiyorum, ilah...» diyordu. Halbuki hiçbir şey gönderdiği yoktu. Zaten gönderecek bir şey de yoktu ki, bir tanesini gözümle gördüm. Salihli tarafındaki kuvvetler Necati (Maarif Vekili) yi imdat ve cephane için Ankara'ya yollamışlardı. Ziraat mektebinde Erkân-ı Harbiyede idim. Oraya geldi. Cephe namına matalibini söyledi. Mustafa Kemâl buna bir nutuk çekti. Bu nutku da lâfla Yu-nan'ı bozdu, izmir'e tıktı. O kadar yalan ki, kendimi tutmasam kahkahayı salıverecektim. «Bu kadar da yalan olmaz, biraz mübalâğasını yap!» diyecektim. Baktım Necati yutmuyor. Yalanlarının bazısını yakaladı. Derken Mustafa Kemâl kızdı. Siyah tahtaya cephenin resmini yaptı. Mevhum kuvvetler işaret elti. Bir yere toplar koydu, işte böyle bitireceğim dedi. Necati «Burada top yok» dedi. Bu sefer daha şiddetle: «Sen asker misin? Ne anlarsın? Git onlara söyle her işi yapmı-şrmdır.» dedi. Necati üstüne bir de azar yedi. Bu bana bu adamın hiç sıkılmadan (.....................) söylemekte olduğunu, bir daha kati surette ispat etti. Vakıa bu esnada Yunan taarruzunu durdurmak elden gelen bir şey değildi. Ancak bu kadar palavraya, yalana, dolaba da lüzum yok idi. Kendisi bunları cephenin maneviyatını yükseltmek için yaptığı suretiyle tevil ediyordu. Amma böyle yalanlar aslı çıkmayınca maneviyatı daha ziyade kırar. Çerkeş Ethem Düzce ve Bolu'da ettiği hizmetten dolayı, herkes tarafından (*) Kuyruklu yalan anlamında iki kelime metinden çıkartıldı. 85 takdir edildi. Millet Meclisi kendisini alkışladı ve hatırımda kaldığına göre kendisine resmen «Millî Kahraman» unvanını verdi. Bir Çerkeş millî kahraman oldu! Hem de bir eşkıya. Mustafa Kemâl zaten Ethem'in nüfuzunun büyüdüğünü görüyor. Bunun kendi mevkiî ve nüfuzuna zarar vereceğini tahmin ediyor, ondan korkuyordu. Hemen Yeşilorduyu kaldırmıştı. Ethem'in nüfuzunu kırmaya çalışıyordu. Bu sefer bilakis Meclisin Ethem'i alkışlaması, Mustafa Kemâl'in aklını aldı. Ona böyle bir unvan verilmesini asla çekemedi, hazmedemedi. Bu unvandan sonra Ethem Ankara'dan geçip Yozgat'a isyan bastırmağa gitti: Bastırdı. Oradan isyanın Ankara Valisi Yahya Galib'in seyahati neticesi olarak zuhur ettiğini beyan ederek hükümetten Yahya Galib'in Yozgat'a gönderilmesini istedi. Yahya Galib titredi. Çünkü Ethem'in şakası yok, hemen asıyor. Yahya'nın işte ne derece zîmedhal olduğunu bilmiyorum. Bu babta iyi bir tahkikat yapılıp neticesi bize bildirilmeli. Fakat Mustafa Kemâl, Yahya'yı vermedi. Bir defa tama-miyle muti adamı, sonra onu Ethem'e vermesi o zaman Ankara üzerinde de nüfuzunu kabul etmesi demek idi ki, kendi nüfuzuna müthiş bir darbe idi. Bu da bu iki adamın (Mustafa Kemâl - Ethem) arasını daha ziyade açtı. Artık alenî birbirleri aleyhine küfürler savurmağa başladılar. Ethem, Yozgat'tan Eskişehir'e geçti. Orada Yeni Dünya adında bir gazete çıkarttı. Bunda komünistlik, hem de kapalı bir şekilde Mustafa Kemâl'e hücum vardı. Bu gazeteyi Arif Oruç'a çıkarttırıyordu. Biraz sonra Ethem hastalığı dolayısıyle Ankara'ya geldi. Yanında erkânı harbi gibi bir mevkide Giritli Kâzım adında biri vardı. Eskiden tanırdım. Bu adam Maarif Vekâletine geldi. Mustafa Kemâl aleyhine söylendi. Ve Ethem'le beni tanıştırmak istedi. Buyursun!» dedim. Ethem geldi, görüştük. Ben Ethem'e bu en mühim buhranlarda ettiği pek kıymetli hizmetlerden dolayı gıyaben hürmet : etmekte idim. Kendisine riayet ettim. Biraz da Mustafa Kemâl hakkındaki fikri-ni öğrenmek için gıdıkladım. Açılmadı; fakat aleyhinde olduğunu aşikâr gösteriyordu. Meğerse Ethem'i bana Mustafa Kemâl «Git, Rıza Nur'u tehdit et. Maarii vekilliğinden istifa ettir» diye göndermiş imiş. Öyle ya Cami ve Celâl Arif den sonra sıra benim. Bana mecliste istizah da yaptırmış, düşürememiş idi. Şimdi teh^ ditle yapacak. Bunu nice yıllar sonra Ethem'in yanında zabit olan Eczacı Sami'den işittim. Ethem beni tehdit etmedi. Herşeyi doğru söylemek lâzım Ethem çok cana kıydı. Bu doğrudur; fakat millî davanın kazanılmasındaki âmillerden biri de olmuştu. Sonra Yunan ordusuna iltihak etmese idi. Çok iyi idi; bu suretle mahvoldu. Fakat o adamı o akıbete sevkeden Mustafa Kemâl'dir. O hale getirdi ki; can kaygusuyla kendini Yunanlılar'm içine dar attı. Bu işte İsmet'in tahrikatı büyüktür Ağustos içlerinde (1336) bağda komşumuz Celâl Arif ve Hüseyin Avni birgün bana geldiler. Şu sırrı tevdi ettiler:

«Mustafa Kemâl ile bu iş sökmiyecek. Bu adam birgün milletin başına felâket getirecektir. Bunu atmak lâzımdır. Biz ikimiz Erzurum'a gideceğiz. Halkı ayaklandırıp bunu düşüreceğiz» dediler. Ben de «Doğru. Ancak nâzik iş. Bunu memlekette tefrika çıkmadan, ona tecavüz ve mukavemet imkânı bırakmadan yapmalı. Yoksa dahil zayıflar, düşmanlar kuvvet bulur. Millî dâva suya düşer. 86 Karabekirle görüşürsünüz. Muvafakat ederse kumandanları elde eder. Mustafa Kemâl'in çekilmesini her taraftan isterler. Biz de «Ne çare çekil!» dcriz.Olur. Yok, Karabekir istemezse birşeye siz de teşebbüs etmeyin.» dedim. Ben Mustafa Kemâl'i asla istemiyorum. Bu adamın (......) ruhunu, hırsını görmüştüm. Milleti inim inim inleteceğine kanaat getirmiştim; fakat öyle bir buhrandayız ki; birbirimizle uğraşmaya vakit yoktur. Böyle birşey pek tehlikelidir. Herşeyden evvel, elbirliğile düşmanları tard .edip, devleti kurtarmak lâzımdır. Bazıları onun aleyhine kıyam yapmak, yahut öldürtmek lüzumunu söyler daima onlara Aman sırası değil, der, böyle şeylerin önüne geçmeye çalışırdım. Yoksa iskatı farz bir adam olduğunu ben de öğrenmiştim. Komünistlik gibi haltlar karıştırıyor. Birgün kimbilir daha ne (....) yer. Dâva elden gider. Böyle buhranlarda yetişenler ekseriya müsetbit olurlar. Kıyam teşebbüsündekiler ben nasihat ettikçe «Sonra inleriz» derler. Ben de Evet, milleti kurtardıktan sonra başımıza (....) olacaktır. Nemrutlara taş çıkaracaktır; fakat bir defa devlet kurtulsun da bakalım, o vakit mümkün olursa birşey yapılır. Olmazsa başa gelen çekilir derdim. «O vakit pek kuvvetlenir, düşürülemez» derlerdi. Bu da doğru amma, vaziyet tefrika, kavga istemiyor. Bu iki adam «Pekiyi!» deyip gittiler. Arası bir müddet geçti. Celâl Arif kıyameti koparmaya başladı. Heyeti Vekileye, Millet Meclisi'ne telgraflar yağdırıyor: Dâva: oradaki orduda suistimaller var. Ahali galeyanda imiş, bir irtikâbın mü-sebbbibi olarak da Erzurum Vali Vekili Miralay Kâzım (Palavracı Kazım, Şimdi izmir valisi, Arnavuttur)ı gösteriyor. Bunun azil ve tecziyesini, yerine bir vali tayini, vali gelinceye kadar da halkın arayı umumiyesiyle valiye bir vekil tayinini istiyor. Karabekir'dcn bir teklif var: O da Celâl Arifin Vilâyat-ı Şarkıycye Vali-i Umumi tayinini istiyor. Biraz sonra Celâl Arif kendi kendini Erzurum Vali Vekili yapıyor. Bunları görünce kendi kendime: «Karabekirle uyuşmuşlar. Demek iş oluyor, fakat Celâl orduda suistimalden bahsediyor. Bununla Kâzım Karabekir'in aleyhine hareket ediyor, demektir. Bu ne demek oluyor?» dedim. Bu da Celâl Arif ara-yı umumiye ile vali istiyor. Sonra kendisini vali vekili yapıyor. Bunlarsa tamamiyle kanun harici, ihtilâl alâmetleri. Pekiyi. İhtilâl ise danışılmaz, yapılır. Niye buraya soruyor. Demek bu adamlar bir iş yapayım dediler; ağızlarına, burunlarına bulaştırdılar. Hele hem Karabekir'den imdat bckliyerek gittiler; hem onun aleyhindeler. Demek kafasız, tedbirsiz adamlar. Bu işin ehli değiller. Derken, Celâl Arif hırsızları (palavracıyı) himaye ediyor diye Karabekir'in aleyhine döşendi. Hattâ onu da hırsız sırasına koymak istedi. Demek cıvıttı. Nutukta sh. 295 ten itibaren bu mesele yazılmıştır. Celâl Arif bu işte pek liyakatsizlik göstermiş. Hem de çirkin şeylere düşmüştür. Meselâ Vilâyat-ı Şarkıyenin müstakil bir idare teşkil etmesini istemek gibi. Buna tabiî meclis, hükümet ve herkes kızacaktı. Sonra Erzurum'a gittiğim vakit, ahaliden, eşraftan tahkikat yaptım. Hiç kimse Karabekir'e hırsız diyemedi. Ondan şüphe bile etmiyorlardı. Fakat Palavracının herkes aleyhinde olup hırsızlığını söylüyorlardı.Ordu levazımında çaldığı gibi hattâ, bir hıyanet-i vataniyedir. Zaten bu adam umumi harpte Suriye'de (*) Habislik, halt ve belâ ile ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. 87 Cemâl Paşanın levazım reisi idi. O vakit hırsızlığı ayyuk tutmuştu. Celâl Arif bu adamı şiddetle himaye ediyordu. Heyet-i vekilede Celâl Arif meselesi esnasında bütün heyet-i vekile azli için çok ısrar etti; yapmıyordu. Nihayet mecbur olup kaldırdı. Kaldırdı zannettik amma, ne yapmış? Gizlice Tiflis'e mümessil tayin etmiş!: Heyet-i Vekileyiz haberimiz yok. Rusya'ya gittiğim vakit Palavracıyı Tiflis'te görünce şaştım. Bir şey de zikredeyim: Tiflis'e gittiğim vakit mümessilhane-de güzel halılar vardı. Nereden aldığını sordum. Çünkü para yoktu. Ora Türklerinin hediye ettiğini söyledi. Rusya'dan dönüşümde mümessilliği

tamtakır buldum. Mümessil şimdi Vaşington Sefiri olan Muhtar idi. Ona halıların ne olduğunu sordum. «Kâzım giderken alıp gitmiş» dedi. Halılar gitti. Celâl Arifin şu yolsuz hareketine fena kızdım. Bu adam vali-i umumilik istiyor. Şark vilâyetlerini müstakil yapmak fikrinde demek. Şahsını düşünüyor; hele ikinci taleb bir cinayettir, içimden küfürler savurdum. Derken Celâl Arif, Maarif Vekâleti şifresi ile bana da yazmağa başladı. Birinci telgrafında kendi hakkında Heyet-i Vekilede ne cereyan ettiğini soruyor. Beni adeta casus olarak kullanmak fikrinde. Benim ise en kızdığım şey. Ben onun Karabekir aleyhindeki şikâyetini görünce zaten herkesten ziyade aleyhine kalkışmıştım. Çünkü Karabekir'e gıyaben hürmet besliyordum ve hem de iş suya düşmüş demekti. Muvaffakiyetin ukde-i hayatiyesi o idi. Hele Hüseyin Avni'nin bana yazdığı şifre baştan aşağı yanlış idi. Harp için tekâlifin aleyhinde nasıl olur? Çok fenama gitti. Nitekim vukuat aksini göstermiştir. Meselâ Celâl Arif, Karabekir, Ermenilerle harbi başaramaz diyor. Başarmıştır. Vakıa Mustafa Kemâl de nutkunda « Celâl Arifin dediğinin aksine ordu Ermeniler'e muzaffer oldu.» diyorsa da bize Heyet-i Vekilede o esnada defalarca Karabekir'in bu işi başaramıyacağını kendisi de bizzat söylemişti, ileride zikredeceğiz. Bu adam işte, sırasına göre lâfı değiştirir. Yazıları sümmettedarik-tir. Bu şifreleri de Heyet-i Vekileye verdim. Karabekir de Celâl Arifin aleyhine yazmağa başladı. Mustafa Kemâl herşeyde muarızları aleyhine ahkâm çıkarmak âdetinde-dir. Bu huyudur. Sh. 303 de « Celâl Arifin Heyet-i Vekile arasında müddeiyatını takrir edeceğini zannettiği ve makamının şifresinden istifadeye kıyam eylediği zat (Rıza Nur), kendisinin mahremi olmak istememiş ve Meclis riyasetini haberdar eylemiştir.»diyor. Bununla şifreleri kendisine verdim gibi göstermek istiyor. Ben Heyet-i Vekileye verdim. Çünkü dürüst hareket budur. Zaten bana yazdıkları şeyleri Hey'et-i Vekileye yazıyorlarsa da bana tebliğ-i vazife kalıyor. Bana düşen onları Hey'et-i Vekileye bildirmektir. Heyet-i Vekile Celâl Arifin Ankara'ya avdetine karar verip kendisine kararı tebliğ etti. Celâl Arif iki ay daha kalıp dönmüştür. Ankara'ya Ali Cenanî'nin oğlu geldi. Meğerse ingiliz casusu imiş. istanbul'da anası ve iki hemşiresi varmış. Evlerine daima İngiliz zabitleri gelirmiş. Ali Cenanî'yi ise Malatya'da yakaladılar, istiklâl mahkemesine verdiler. Asıyorlardı. Doktor Adnan kurtardı, istanbul'a iade ettirdi. Bu Adnan da böylelerini kurtarır, devlet ve millet aleyhine şahıslara iyilik eder. Dost kazanır. Böyle vukuatı çoktur tur. 4 ANKARA GÜNLERİ Bir müddettir Ankara'da Rus memurları var. Mustafa Kemâl yine bunlarla sıkı münasebette, bunların yanlarında Rus kadınları var. Sabaha kadar onların evinde içiyorlar. Bu esnada Ruslar'in Mustafa Kemâl'i telkinat ile kendi maksatlarına kazanmağa çalıştıkları, o kadınları takdim ettikleri, körkütük sarhoş edip cebinden vesaik çaldıkları söyleniyor. Mustafa Kemâl bir gece Rus sefarethanesinde o kadar içmiş ki sızmış. Sabah şafakla dört Rus onu kollarından bacaklarından tutarak arabaya koyup evine yollamışlar. Mustafa Kemâl'in evi şimdi Çankaya'da, bu köşkü ahaliye kendisi hediye ettirdi. Bu usûldür. Nitekim böyle Ankara, izmir, Bursa, Adana ve istanbul'da kendisine birçok mal, çiftlik, hane hediye ettirecektir. Kendi ister, güya ahali düşünüp hediye etmiştir, şeklini verir. Bu havadisler ortalığa yayıldı. Nice zamandır her taraftan Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri'nin zulmü, hükümete müdahaleyi ve hele soygunculukları hakkında müthiş şikâyetler geliyor. Heyet-i Vekileye bunların muzır oldukları zaten devlet, ordu teşekkül ettiğinden vücutlarına lüzum kalmadığı kanaati geldi. Eskişehir'de Ali Fuad Pa-şa'nın kumandasında on bin kişilik, bir derece muntazam bir kuvvet vücuda gelmişti. Hey'et-i Vekilede bu cemiyetlerin ilga edilmesini mevzubahs ettik. Lağvını istedik. Mustafa Kemâl bir türlü yanaşmadı. Bunları asla lağvetmek istemiyordu. Çünkü şahsına kuvvet görüyordu. Amma zulüm, soygunculuk... Bunlar onun için ehemmiyetsiz şeylerdi. Bu sırlarımız çok uzun sürdü. Birçok celseler tekerrür etti. Adeta göbeğimiz çatladı. Bütün hey'et bunda müttefikti. Nihayet «Pekiyi» dedi. Bir tebliğ lağvedildi. Sonra işte bunları yeniden ihya etmiş ve bundan

Halk Fırkasını yapmıştır. Sırf şahsına hadim bir fırka olarak hâlâ kullanılmaktadır, isyanlar alev aldığı, Bolu isyanları zamanında olan mühim bir teşebbüsü zikredeyim. Nutkunda Mustafa Kemâl işine gelmeyen birçok şeyleri geçmiştir. Celâl Arif daha Erzurum'a gitmemişti, isyanlardan çok ürkmüş idik. Asıl halkın ve askerin daima «Padişah baba, Halife» demesi mühim bir nokta idi. Mustafa Kemâl'in de (......)lığı, (... .)iyatı yayılmıştı. Halkça itibarı kalmamıştı. Düşündük, böyle bir vaziyette Padişah ailesinden birinin başımızda bulunması çok mühim tesir edecek. Millî dâvayı kazanmamıza yüzde seksen yardım edecekti. Meselâ Veliaht Mecid Efendi Ankara'ya gelse derhal «Padişah ve Halife İstanbul'da esirdir. Lâkin Veliahdı kaçırıp yolladı. Padişah'a vekillik ediyor» derdik. Bunun tesiri Ekber-i Azam gibi ojur.Isyan kalmaz. Onunla Mecid Efendi'yi getirmeye karar verdik. Birgün Celâl Arif Heyet-i Vekilede Mecid Efendi'yi getirmek teklifini yaptı. Mustafa Kemâl derhal küplere bindi. Köpürdü. Şiddetle reddetti. Böyle makul teklife köpürmesine hayret ettik. Halbuki gayet güzel ve mühim bir tedbirdi. Yahu memleket gidiyor be. Adam, millet işi düşünmüyor ki.. Sade atideki hırsım düşünüyor. Mecid'in gelmesi ilerde reis-i cumhur olmasına mâni idi. Ben de Celâl'e iştirak ettim. Maliye Vekili Ferid de bize iştirak etti. Ötek vekiller bitaraf durdular. Günlerce, celselerce uğraştık. Menafimi saydık. Nihayet Mustafa Kemâl kabule mecbur oldu. Mecid'e bir davet mektubu yazıldı, istanbul'a casuslarımız ve giden gelen adamlarımız vardı. Gönderildi. «Gel, başa (*) Ayyaşlık ve fuhuşla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. 89 geç!» diye. Mektup gitti. Ben de Sinop'a gittim. Orada adını şimdi hatırlıyamaya-cağım Trabzonlu birini buldum. Motoru vardı. Dirayetli bir gençti. Ona işi açtım. Mecid Efendiyi kaçırabilir misin! dedim. Bunlar kaçakçılıkta mahir idiler. «Giderim motorumla Sakarya ağzına çıkarırım. Alın, ne isterseniz yapın, bundan kolay ne var?» dedi; Gitti. Bu kaçakçı Trabzonlu ve Rizeliler o küçük motorlarıyla millî harekete büyük hizmetler etmişlerdir. Rusya'dan aldığımız silâh ve cephaneyi 24 saatte Sakarya ağızlarına çıkarıyorlardı. Bunlar olmasaydı bu nakliyat yapılamazdı. Mustafa Kemâl Nutkunda bunlardan da hiç bahsetmiyor. Bütün şerefleri kendi alıyor. Herkesin hakkını vermelidir. A. MECİD EFENDİ Mektup Mecid'in eline varmış. Fakat Anadolu'ya gelmedi. Bunu da örtmek için İngilizler'e söylemiş, evinin etrafını abluka ettirmiştir, işgal kumandanları o vakit Merkez Kumandanı olan Emin Paşa'ya emir vermişler. O da mülâzım Çerkeş İşkenbeci Rıfkı'yı bir müfreze Türk askeri ile gönderip Mecid'in Beşiktaş'taki sarayını abluka etmiştir. Fakat bu abluka bir-iki gün devam etmiştir, izmir zaferinden sonra Mecid; «Ben gelecektim. İngilizler duydu. Evimi abluka ettiler. Sonra olmadı.» demiştir. Ve oğlu Ömer Faruk'u inebolu tarikiyle yollamış ise de tabiî Prens geriye iade edilmiştir. Artık lâyık olan muamele bu idi. Mecid'in bu işi beni pek kızdırdı. Hanedanın, tereddi etmiş bir aile olduğunu bilirdim. Fakat Mecid'e itimat ve hürmetim vardı. Çünkü birkaç Avrupa dili bilir. Ressam, musikişinas, münevver bir adamdır. Bu hareketi beni kendisinden iğrendirdi. Demek bu ailede bir fert bile kalmamış... Bunlar yalnız rahat ve keyif düşünüyorlar. İşte bu vak'adir ki, o gün beni Osmanlı Hanedanını bu milletin başından atmak lüzumuna tamamiyle kani etmiştir. İşte bu vak'a-dır ki, sonra padişahlığın ilgası takririne rey vermekliğime saik olmuştur. Biz onu davete muvaffak olmak için ne çektik? O ne yaptı?!... Şimdi Nis'te, hiç şikâyet etmeyen bu ailenin mahvına birinci sebep, Vahdettin, ikinci sebep kendidir. O vakit gelse idi bu iş olmayacaktı. Millet de bugün (...............)'in zulüm ve rezaleti altında inlemeyecekti. Bugün ayyuka çıkan millet ahıda onun yüzündendir. Teklifi yaparken hem dâvayı kazanmak, hem de âtide Mustafa Kemâl'in yapacağı müthiş tahakküm ve istibdada sed çekmek gibi iki nimeti bir den kazanacağımıza sevinmiş idim. Bir taşla iki kuş vuracaktık. Lâkin bu adamlarda kabiliyet demlen şey yok ki... Bunu anlayamadı. Anladıysa da biraz zahmet ve fedakârlığa katlanamadı. Saraydan başka yer de yaşıyamıyorlardı. Kadınlaş-mış şeylerdi. Gelip de millet için çalışır mı? Atisi karanlık bir işe girer mi? Yıllar geçti. Ben Paris'teyim, Nis'ten Reşid Bey geldi. Bu adam Mecid'in yanında imiş Bana dedi ki: «Mecid Efendi, İsmet, Rıza Nur İngilizler'den iki milyon lira

alıp hilâfeti lâğvettiler, bana bir Rus diplomatı söyledi, diyor.» Ben de sonra bir kış Nis'e gitmiştim. Orada Kıbrıslı Şevket vardı. Onu Mecid'e yolladım. Ve şunları dedirttim: «Rıza Nur diyor ki, bugünkü perişanlıklarını bizden bilmiş, bütün bu ailenin bu halinin sebebi kendisidir. Onu istedik. Gelseydi bunlar olmazdı. Böyle milyonlarla tezvirat yapmasın. Ben hilâfet lâğvedilirken ne (*) Bir isim metinden çıkartıldı. 90 vekil, ne de Ankarada'ydım. Ben Padişahlığı lâğvettim. Hilâfeti ibka ettim. Padişahlığı lağvıma da bu mesele sebeptir. Çünkü görüldü ki, artık bu aileden hayır yok.» Şevket söylemiş, «Rıza Nur'un dediği doğrudur. Kabahat babanım. Mektup geldiği vakit babam, ben ve getiren adam vardı. Bu sır nereden duyuldu. Hâlâ şaşarım» demiş. Ali Fuad Garp Cephesi kumandanı idi. Çeteler de muavin kuvvet sıfatıyla kumandası altında bulunuyordu. Yunanlılar, Bursa ve Manisa'yı işgal ettikten sonra Ali Fuad Eskişehir'i karargâh yapmıştı. Gediz'de Yunanlılar'a taarruz etti. Perişan oldu. Ali Fuad'ın bu muharebede Erkân-ı Harbi Binbaşı Saffet idi. Şimdi Halk Fırkası kâtibi umumîsi ve Mustafa Kemâl'in göz bebeği olan Saffet'tir. Buna Gediz Muharebesi derler; fakat duyulmuş, şöhret bulmuş değildir. Mustafa Kemâl, Ali Fuad aleyhinde fena propaganda yaptı. Nutkunda (Sh.31O) Mustafa Kemâl bunun mesuliyetini sırf Ali Fuad'ın sırtına yükletmek istiyor, amma, Erkân-ı Harbiye Reisi İsmet, cepheye gitmiş, taaruza beraber karar vermişlerdir. İsmet öyle bir adamdır ki, Mustafa Kemâl taarruz istemese o da asla istemezdi. Demek mesuliyette hepsi müşterektir. Kötü oldu mu yüklet başkasına, vur abalıya... Hazır batırılacak adamlar, hadi onların sırtına... Be(.........)! Millet Meclisinin • intihap ettiği Dahiliye Vekilini (Nazım) kovmak cesaretini yapan bir müstebit '• sensin, niye bu taarruzun önüne durmadın?!... Istesen derhal dururdun. Bilhassa ' Erkân-ı Harbiye, emr-i müsaade vermeyince bir kumandan harekete geçebilir ; mi?... Halbuki taarruzu kendi münasip görüp emir vermiştir. AH Fuad'm ordusu ' öyle perişan oldu ki, yalnız Ali Fuad ve Saffet kalmış, onlar da güçlükle kaçmışlardır. Birçok yaralı vardı. Orduda hekim az olduğu gibi operatör hiç yokmuş. Ya- -raların koktuğunu söylediler. Feci hal. Heyet-i Vekilede mevzuu bahis oldu. Ben giderim dedim. Muvafakat ettiler. Ali Fuad'ın babası beni pek severdi. O da oğlu-: na gitmek istiyordu. Biraz da hasta idi, evine gidiyor, tedavi ediyordum. O günler- • de Mustafa Kemâl bu adamla da uğraşıyordu. Kendisine tebdil hava, istirahat tavsiye etmiştim. Teselli ediyordum. Oğlu Mehmed Ali ile eski dostluğumuz hâtırasını unutamıyordum. Beraber trene binip Eskişehir'e gittik. Ali Fuad'la gö-; rüştük. Derhal hastaneye gittik. Sertabib Binbaşı Haşim, iyi bir meslekdaşım. Eczacıbaşı Rüştü bu benim evvelce hikâye ettiğim, Tıbbiye Idadasinden kavurma çalıp da «Aman benim yerime sen hapis yat,» diyen ve sonra bana düşman olan Rüştü'dür. Görünce bunları hatırladım. Unutmuş gibi durdum. O da bana dalkavukluk etmeye başladı. Haşim gayretli bir insan. Tahtadan karyolalar, Amerikandan çarşaflar yapmış, hastahane temiz, hastalar yatıyor; fakat başka doktor yok. Ameliyathane dedim, «Yok» dedi. Şaştım. Bir alet de yok mu? dedim «Yok» dedi. Cephede bu yegâne hastahane idi. Artık sıhhî hâli düşününüz!... Ali Fuad'ın ordusunun Sertabibini gördüm. Bizim sınıf arkadaşlarındandır ve benim çok ahbabım olan Kemâl, alâ. Fakat Kemâl en haylaz talebe idi. Hekimliği sıfır Şimdi Miralay ve ordu sertabibü... t SAĞLIK ¦•' Yaralara baktım, hakikaten bir kısmı kokuyor. On gündür değişmemiş yara (*) Utanmakla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 91 JilLJ bile var. Haşim «Cerrah olmadığından, bilhassa pamuk ve sargı bulunmadığından değiştirilemediğini» söyledi. Şimdi birkaç alet lâzım. Fakat nereden bulmalı?!... Düşünüp konuşuyoruz. Eczacıbaşi Rüştü dedi ki: «Depoda ilâçlar arasında açılmamış bir sandık var. Nedir bilmiyoruz». Şuna bir bakalım dedim. Sandığı getirttik. Bir de ne açalım,

birçok alât-ı cerrahiye bulunan zengin bir turus. Mal bulmuş mağribiye döndüm. Sertabibe dedim ki: Bir oda göster de ameliyathane yapayım. Bir odayı sildirdik. Bir masa kıvırdık. Bir tencereyi de alet kaynatmaya tahsis ettim. Mangalın üstüne koydum. Ameliyathane oldu. Ameliyatlara başladım. Bir zavallı omuzundan kurşun yemiş. Mafsal ve kemikler parçalanmış. Bakılamamış, kangren olmuş. Kangren kolundan ayağına kadar bütün vücudunun her tarafına sirayet etmiş. Bu zavallının mafsalını neşrettim. Kangren yerlerini açtım. Bir bileğine kadar, bir de sırtından ta buduna kadar bir şak yaptım. Bu kadar geniş gazlı kangren görmemiştim. Derisinin altı cerahat dolu idi. Müvellid-ül-humûza ile ıslanmış bezlerle yaraları doldurdum. Ateşi düştü. Kurtuldu. Bütün yaralıları elden geçirdim. Lâzım ameliyatları yaptım. Bu iş on gün sürdü. Eskişehir'i gezdim. Şimendiferimizin tamirhanesini silâh fabrikası haline koymuşlar. Bir usta burmuşlar, tngilizler'in kamalarını alıp bıraktıkları büyük küçük otuz kadar topun kamalarını bu adam yapmış ve yapıyordu. Bize bu kadar top kazandırdı ki, o zaman bunun kıymeti fevkalâdedir. Bu tamirhane çok işe yaramıştır. Bu bir ecnebi malı idi;böyle işe yaradı. Demek ecnebi müessislerinden korkmak boş şeydir. Ne kadar mümkünse onlara memleketimizde fabrika ve emsali yaptırmalı. Varsın milyonlar kazansınlar. Asıl istifade eden yine biziz. Ve sonunda bize adam yetişmiş olur. Meselâ Anadolu şimendiferlerinin hele Eskişehir ve Afyon kısmının harp hareketlerinde ettiği hizmetler son derecedir. îsmet Paşa ecnebiden müthiş korkar. Cumhuriyet bu prensip içinde; bundan büyük hatâ olmaz. Kömür yoktu. Bu şimendiferleri odunla işletiyorduk. Ankara'ya döndüm. Heyet-i Vekilede timara devam için bir operatöre ihtiyaç olduğunu söyledim.Operatör yok. Mecliste Operatör Emin (Şehremini olan) var. Onun gönderilmesini tavsiye ettim. Gönderdiler. Emin de 15 gün kadar kaldı. Döndü. Gelir gelmez, Millet Meclisi'ne bir pusula verip tedavi ücreti istemiştir. Pek aykırı bir şeydi. Para verilmedikten başka, üste de hakaret gördü. Hakikaten ayıp bir şeydi. Benim aklıma bile gelmemişti. O istedi. Arnavuttur. VAN Bu esnada ordular tanzimi ile meşgulüz. Silâh, cephane ve paraya şiddetli lüzum var. Bunlar, muahede ve yardım için Rusya'ya giden Bekir Sami heyetinden hâlâ bir haber yok. Bekir Sami'yi telgrafla Moskova'da, şurada burada arıyoruz. Yok. Nihayet Yusuf Kemâl çıka geldi. Elinde muahedeye ait parafa edilmiş iki madde var. Niye geldin? dedim. «Canım Ruslarla muahede yapılamaz, imkânsızdır» dedi. Konuştuk. «Hem Ruslar Van'ı Ermenilere vermemizi teklif ediyorlar. Çiçerin bunda mûsır. Van'da ne çıkar? Verip işi bitirmeli» dedi. Rusya ahvalini sordum. Bilhassa komünistliği merak ediyordum. Bana komünistliği medhetti «Ben iman-i tam ile komünistim. Türkiye ancak bununla kurtulur,» dedi. 92 Sonra öğrendim. Meğerse Yusuf Kemâl motorlar ile Gerze'ye gelmiş. Orada komünistlik propagandası yapmış. Boyabat, sonra Kastamonu'ya gelmiş. Kastamonu'da aynı şeyi yapıp, hattâ Kökmiş admda bir kahveciyi de komünist yapıp teşkilâta memur etmiş imiş. Yusuf Kemâl'in sözleri beni tereddüde saldı. Çünkü ben şimdiye kadar komünistliğin aleyhindeyim. Vakıa bu işi derin bilmiyorum. Amma, bildiğim derecesi beni bu mezhebe düşman etti. Yusuf Kemâl'in ise okumuş, ı ki bir adam olduğunu bilirim. Halbuki bu meslek benim asla zihnime y atmıyordı Millet Meclisi muahede hakkında kendisinden izahat istedi. Bir hafi celsede söyledi. Ve sonunda «Muahede yapmak için Van'ı Ermeniler'e vermek lâzımdır. Ruslar istiyorlar. Başka türlü mümkün değildir» dedi. Mecliste bir tufandır koptu. Bu meclis câhildi, amma, vatanperver, hem de gayet fazla aklıselime mâlikti. Yusuf Kemâl'e hücum ettiler. Yusuf Kemâl, kürsüden nasıl ineceğini bilemedi. Korktu ve kaçtı. Bereket versin ki, kendisinin de o fikirde olduğunu söylemişti, ihtiyatlıdır; fakat ne de olsa Meclis bunu kendi teklif ediyor. Taraftardır, fikrinde bulundu. Mustafa Kemâl Nutkunda muahede parafa edilmişdi; sonra yapıldı, diyor. Birinci cümle yanlış; farkında değil. Parafa olan sade iki maddedir ki, o da sonra çok değişmiştir, ikinci kısmı asla zikretmiyor. 543 büyük sahife olan bu koca nutkun 350 safihe kadarı bir takım hizmet etmiş adamları batırmağa hasredilmiştir de bu muahededen ki, herşeye esas olmuştur, bir cümle ile geçiyor. Vakıa Mecliste, matbuatta olan vakaları zikretmiyeceğim diyorsa da bu mesele oralarda da pek

Yusuf Kemâl'le benim hareketimi haber almış. demiş • Aralarında bundan ihtilâf olmuş. O Türk'ün işini bırakıyor. 93 FRANSIZ SİYASETİ Derken Ruslar Asetin istiklâline yanaşmamışlar. Ermeni ilah. Bana geldi. dilimizi. Tasdik etti. Yusuf Kemâl'de adeta kaçar-casma yola çıkmış. para yok. Yani bu muahedede ki benim hizmetimi. Yusuf Kemâl'e.. Sebebi. Nihayet Bekir Sami. Gayesi ' oraya prens olacak. Artık yapacağı kalmamış. Bekir Sami'nin yaptığı gayet aykırı. Türkiye'yi az kaldı. Tepemizde Yunan. Bekir Sami Rusya'ya gidince adını bırakmış «Prens Konduk» olmuş. Bekir Sami işitmiş. Türk nesli artık aklım basma alsın. ben geri döneceğim. Orada Fransızlar ile Gürcüler ile Türkiye namına (Amma böyle hiçbir salâhiyeti yoktu) müzakereye girmiş.. Hem de Rusya'dan silâh... Hem de vatan hıyaneti idi. Rusya aleyhine döneceğiz de Yunanlılar'ı ne yapacağız?!.. dileniyoruz. «illâ gitmeyin! Ruslarla muahede yapılamaz. durdu. Ruslar'a kızdı ve şimdi intikam peşinde de hem biz ne haldeyiz?!. Ankara'ya telgraflar yağdırdı. Türk için. Baku'ya. Sonra Tiflis'e. Avrupa'ya gitti. Sonra muahede yapmak için bir yola çıktığımız zaman Rusya'ya gidiyoruz.. «Sen gidip Meclis'te Van meselesini hallet! »deyip gitmiş. Bu müzakerenin mevzuu Polonya.Türk'ün terbiye ve ekmeğiyle büyümüş birini yi' ne Türk parası ile Türk Devleti en kara gününde bir imdat olur diye gönderiyor.. Moskova'ya varınca öğrendim. Türkiye birleşerek Fransızlar'ın yardımıyla müştereken Rusya'ya ilân-ı harp edecekler. kendi cinsi olan Asetinler'in istiklâli için çalışıyor. ingiliz. Müteessir olmuş. içimizdeki ecnebi unsur. Bu işten haberdar olduğum vakit içim ağladı. işte Bekir Sami. Demek Van'ı kapmak için Bekir Sami'yi aldatmışlar imiş.. Yusuf Kemâl. Pek küstahlık! El malıyla dost kazanmak. paraya şiddetle lüzumumuz olan bu zamanda Bekir Sami'nin ne müthiş bir iş yaptığı düşünülsün!. cephane.. Telâşa düşmüşler. iptida Ruslar'dan vaad olan Bekir Sami buna kızmış. Silâh. Bekir Sami de bu aralık Asetinler'e külah kapacak. «Galiba Kafkas dağlarında Asetinler'in içinde olsa gerek» diye tahmin ediyor.Türk'ün aziz yurdundan toprak veriyor! • Van. Adam Tiflis'te yaptıklarını hükümete haber vermiyordu. vahim bir hata idi. NAHCIVAN'DA ERMENİ KATLİAMI . itilâf devletleri mümessilleri vardı.. Ordu. Kafkasya.geçmeyen bir meseledir. Bekir Sami de. Tiflis'e geçmiş. Fransız.. ilah. çok zaman bizi Fransız ile Ruslar aleyhinde gizli bir ittifak yaptığımıza zahib olup bize emniyet edemediler. Bekir Sami'yi tekrar aradık. Rusya Fransa'ya karşı olan borcunu inkâr etti. var. bunun için ve ancak bu suretle vücudundan. Hattâ Moskova'da da Rus hükümeti bilmiyor.. «Eğer Esetinler'e istiklâl verirseniz ben de Meclis'i ikna edip Van'ı Ermeniler'e veririm» demiş. Sebebi sevmediği birkaç adamın mühim hizmetlerini ketmekmektir.. Sonra Bekir Sami. Tabiî dinlemedim. Bize. Çiçerin Van'ı Ermeniler'e istemiş. Geri dönün» dedi. Yok. istiklâl verin» diye Moskova hükümetini tehdit etmiş... Fransızlar bunu pek istiyorlar. işte ecnebi unsura büyük vazifeler vermek. Hicret de ettirememiş. Ermenileri defedelim. cephane. Tevil etti. Bu bizim işlerimiz mi? Elimizden gelirse Yunan'ı. Bekir Sami...Ankara'ya gelmiş. Bize ise bir faydası yok. Romanya. Bu büyük ' ibret. Bekir Sami «Asetinler'i hicret ettireceğim.. onu alacaklar. Bunlar Ruslar'a öyle tesir etti ki. En nihayet Nuslarla muahede yapmamıza mani olmağa bile gayret etti. Hiyanet.. Fransız. Bizi beygir.. Yusuf Kemâl de razı olmuş. Ruslar Tiflis teşebbüsünü duymuşlar. ağır şey. Yine aynı işe çalıştı.. Hem de bu adam bunu almak için. Rusya'dan dönünce bunu ben söyledim. fakat tevilleri pek çürüktü. silâh. Ruslar aldırmamışlar. inanmışlar. Bunu Çiçerin'e de sordum. yegâne ümidinden (Ruslardan) da mahrum ediyordu. Ailesinin adı Konduk imiş ve prens imişler. hayatından hükümete haber verdi. Ve yırtındı. Bekir Sami deyince tanımıyorlardı. O vakit Tiflis'e Millî Gürcü Hükümeti ve onun nezdinde İngiliz. «evvelâ Büyük Millet Meclisi'ne soralım» demişler. Bekir Sami Asetinler'in araşma gideceğini soy-¦ leyip Yusuf Kemâl'e «Bekle!» demiş. Ancak.. Erzurum'dayız Bekir Sami Tiflis'te imiş. Rusya'da soruyordum. Bu babta «Briyant» ile de müzakereler yaptı. terbiyemizi tamamiyle aldığı halde bile bakın ne yapıyor?!. katır gibi kullanacaklar.

Ermenistan'daki Ermeniler bir müddettir pek azdı ve şımarık olmuşlardı. Ermenistan'da, Nahcivan'da, Kars'ta Türkler'i katliâm ediyorlardı. Nahcivan'da kırk köyün ahalisini kesmişlerdi. Her köy en aşağı bin hanelikti. Demek, iki yüzbin kadar Türk kesmişlerdi. Nihayet ora Türkler'i silâha sarılmış, Ermeniler savuşmuştu. Rusya'nın mağlûbiyetinde Kars Türkleri de bir devlet kurmuşlardı. Mütareke olunca İngilizler oraya girip hükümeti dağıtmış. Erkânı, Malta'ya götürmüş, Kars'ı Ermeniler'e vermişlerdi. Ermeniler, bura Türklerini de kesmişlerdi. Sanki Rus ordusuyla çekilirken Bayburt, Erzincan, Erzurum, Kars yolunda kestikleri yüzbinlerce Türk yetişmedi mi? Amerikalılar 94 İngilizler, Ermeniler'e yiyecek, giyecek, top, tüfek, fişenk, para gibi her şeyi de vermişlerdi. Ordularına İngiliz zabitleri de gönüllü girmişlerdi. Hattâ Iialdonikoğlu da Ermeni ordusunda idi. Ermeniler otuz bin kişilik bir ordu vücuda getirmişlerdi. Artık gurur getirmişler. Atıp tutuyorlardı. Hele harbiye nazırlarının bize verdiği bir notası, Ermenilerin Türkiye'ye hücuma hazırlandıklarını isbat ediyordu. Vaziyete baktık. Garpta Yunanlılar, Şark'ta Ermeniler.lki cendere arasındayız. En mühimi Yunan, itilâf devletleri de caba. Fakat Ermeni'yi sırttan atmak lâzım. Ermeniler nasıl olsa bir gün taarruz edecekler. Onlar hazırlıklarını bitirmeden biz, taarruz edelim dendi. Bu mesele Heyet-i Vekilede uzun uzadıya müzakere edildi. Ermenileri aradan çıkarmak lüzumu olduğu hemen ittifakla kabul edildi. Fakat ne suretle? Bir kısmımız «Harp etmek lâzımdır» dendi. Bir kısmımız «Ermeniler'e karşı muharebe açsak, Amerika ve İngiltere derhal üzerimize ordu gönderir. Harp etmiyelim» dedi. Bilhassa Ferid (Maliye Vekili) «Harp edersek İngilizler bize hücum eder» diyordu. Ben şu fikirde bulundum: «Beklesek, nasıl olsa Ermeniler bize hücum edecek, iyisi mi vakit vermiyelim. Biz hücum edelim. İnisiyatif bizde olsun.Amerika ve İngiltere'den korkmağa mahal yoktur. Bence Amerika ve İngiltere asker yollayıp da Ermeniler için milletlerini kırdırmazlar. Hem itilâf devletleri bize azamî yapabileceklerini yaptılar. Daha ellerinden gelseydi, yaparlardı. Böyle bizim Ermeniler'e hücum etmemizi beklemezler. Bu milletler harpten yorulmuş ve çıkmıştır. Bugünkü vaziyet aleyhimizdeki hareketin muvazene ve tevafuk devri manzarasını göstermektedir. Binaenaleyh hemen harp ilân edelim» Birkaç celse hararetli münakaşa oldu. Nihayet harp ilânına karar verildi. SARIKAMIŞ MÜDAFAASI Mustafa Kemâl harp taraflısı değildi. «Orada ordunun zayıf olduğunu, ancak dört bin kişilik olan kuvvetin bu işi yapamıyacağını söylüyordu. Israrımız üzerine «Bir defa Karabekir'e sorayım,» dedi. Sordu. Cevabı Heyet-i Vekilcye okudu. Karabekir: «Ben bu işi başarırım» diyordu. Gıyaben sevdiğim bu adama daha ziyade muhabbet peyda ettim. Hem bunu kat'î ve kahramanca söylüyordu. Mustafa Kemâl bu telgrafı nutukta dercetseydi ya!... Mustafa Kemâl yine harp istemiyor. Biz Karabekir'e tecavüze geçmesi için emir verilmesine karar verdik. Bir hafta on gün geçti, bir şey yok. Mustafa Kemâl'e sorduk. Emri tebliğ etmemiş. Sıkılmadan da söyledi. Adam hükümet tanımıyor. Yine kanaat vermez bir şeyler söyledi, durdu. Celse sonunda Mustafa Kemâl'i bir köşeye çektim. «Niye emri vermiyorsun?» dedim. «Canım Karabekir sersem bir şeydir, eşeğin biridir. Bu mühim işi becerecek bir iktidarda değildir» dedi. Fakat bu adam Hey'ct-i Vekile ile oyuncak gibi oynuyordu. Hükümetin emrini icra etmiyordu. Bu gayrimeşrû idi. Müstebitlikdi. Nihayet uğraşa uğraşa harp emrini verdirdik amma bir ay da geçti. Halbuki geçecek zaman değildi. Çünkü Ermeniler'in bir gün nasıl olsa üzerimize çullanacakları aşikârdı. Ve buna hepimiz kaniydik. . Mağlûp olursak, zaten harp nasıl olsa olacak. Ne yapalım?!... Hem batmış geminin direği olur mu?... Karabekir önce silâhlarını İngilizlere teslim etmeyip bü!¦ > .- ¦..¦-¦ .:¦¦ .¦..,>./•;-.i¦•! v, , '.-., , 95 yük bir dirayet ve hamiyyet göstermişti. Şimdi işte lâzım oluyor. Harp emrine şöyle cevap verdi: «Birkaç gün müsaade ediniz. Hazırlığımı yapayım. Biraz da sivil muavin kuvvet teşkil edeyim. Bunları yapınca hücum edeceğim.» Muzip. Bu suretle hepsi altı bin kişilik bir kuvvet yapıp Sarıkamış'tan hücum etti. Orada edilen harpte Ermeniler'i bozdu. Ermeniler kaçtılar. Şimdi ingilizler Gür-cüler'i, Ermenilerle aleyhimize ittifaka zorluyorlardı. Bundan

korktuk. Bu sebeple ordu sol yanında Gürcü taarruzuna maruz kalmamak için ilerlemedi. Bir müddet durdu. Mustafa Kemâl ne adamdır. Bunu Celâl Arif vakasına veriyor. Halbuki Celâl Arif vak'ası bir sıcak alev gibi parlayıp sönmüştü. Erzurum'da kendisine elli, yüz kişi bulabilmişti. Bundan ne çıkar?!... Ordu'nun bundan dolayı tehir etmiş olması asla doğru değildir, işte bu adam böyle (.........)dır. Muarızını kötülemek için mühim hakikatleri böyle yazar. Her vak'adan onlar aleyhine ahkâm çıkarmaya çalışır. Fenalıkları hep onlara yükler. Gürcüler bunu yapmadılar. Ya korktular, yahut Ermeni'yi hiç sevmezler. Bundan dolayı fırsattır, ezilsin, dediler. Bir ay kadar bir tevakkuf ve tahkikat bize Gürcüler'in bîtaraf kalacağı kanaatini verdi. Gürcüler teminat verdiler. Bizimle dostluk ve muahede yapmak üzere de Medivani adında bir generali Ankara'ya gönderdiler. Ordu tekrar harekete geçti. Ermeniler Kars istihkâmlarına sığındılar. Top, tüfek ve cephaneleri bol idi. Aded-leri ise bize çok faik. Mustafa Kemâl bunlardan hiç bahsetmiyor. Çünkü Kara-bekir'i mehd olur. Kars istihkâmlarını Rusya'da giderken gezdim. Çoğu bizim zamanımızda yapılmış, Ruslar daha tekemmül ettirmişler. Bir kısmı hâlâ bizim koyduğumuz adları taşıyordu. Gayet yüksek ve sarp tepeler üzerindeler. Araba ile çıkmak için bir saat uğraştık: Tepelerde türlü mahzenleri, mazgalları, kışlaları ve hastahaneleri var Hayret içinde kaldım. Bu tepelerden Kars Suyu ve Araş alabildiğine görülüyor. Bu istihkâmları hücumla çıkıp almak mümkün değildir. Ka-rabekir ordusuyla Kars'a dayanıp suyun bir yakasında cephe yapmış, muharebe başlamış bir gece mahir bir manevra ile bir kısım askeri Halit Bey'in (Paşa) ku mandasında suyun öteki yakasına geçirmiş, bu kuvvet şafakla Ermeni ordusunun haddi ric'ati üzerine sarkmağa başlamış. Bu yüzden Ermeniler korkup çil yavrusu gibi dağılmışlar. Kars'ı bu surette zaptetmiş. Mustafa Kemâl «Kars'ta mukavemet etmediler» diyor. Doğrusunu söylesen a... Biraz daha kaçmasalar esir olma-.ları muhtemeldi. Ne yapsınlar?!... Bunu Karabekir'e bir liyakat vermemek için böyle söylüyor. Halbuki o Ermeniler'i manevra kuvvetiyle perişan etmiştir. Bu istihkâmlarda altı yüz kadar top vardı. Fakat çoğu eski toplar idi. Ağızdan dolma bile vardı. Hele dumansız barut o kadar çoktu ki, asker cibre yerine fûlkoton kullanıyordu. Kışlalarda, evlerde sobaları onunla yakıyorlardı. Ben fûlkoton ateş görünce patlar zannederdim. Bunlar jelatin plâklarına benziyor. Çıra gibi yanıyor. Oradan Gümrü'ye girdi. Ermeniler'e ağır bir muahedeyi «Gümrü (Aleksandra-pol) Muahedesi» imzalattı. Bu sayede sırtımızdan ağır bir yükü attık. Geniş bir nefes aldık. Bu muahede Ermeniler için çok ağırdı. Silâhtan tecrid edildiler. Bu sefer Paris'te o vakit ki Ermeni Harbiye Nâzın «Dermin Asyan» benimle görüşmek sitedi. Görüştük. Bu adam tuhaf kafalı bir adam. Türke yüzüme karşı hakaret ediyor. «Sizde yalnız askerlik var, iyi askersiniz» diyor. Güldüm, içimden «Darbeyi hâlâ unutamamış» dedim, inkâr edemedi. Ancak Ruslar bize hü(*) Yalancılık ithamı ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. 96 cum edeceklerdi. Kuvvetimizin bir kısmını oraya ayırdık da ondan böyle oldu diye tevil etti. Bu sayede oradaki Türkler de katliamdan kurtarılmış oldu. Artık serbestledik. Önümüzde sade Yunan var. Bütün kuvveti oraya vereceğiz. Bu esnada istanbul ve izmir gazeteleri benden bahsediyorlar: «Rıza Nur'un Mustafa Kemâl ile arası bozukmuş. Kaçacakmış, kaçmış, tevkif edilmiş, ilâh...» tarzında haberler. Bunun sebebini anlıyamıyorum. Sonra öğrendim. Refikam istanbul'a gidince Amasya Mebusu İsmail Hakkı gelmiş, beni sormuş, o da: «Ankara'nın yaşanacak bir yer olmadığını, canı sıkıldığını, benim Mustafa Kemâl'den şikâyet ettiğimi» söylemiş, O da: «Oh olsun! Ben ona gitme dedimdi» demiş. Hakikaten ben Ankara'ya hareket edeceğim vakit, o adam bir de Miralay Zeki bana gitme diye çok ısrar etmişlerdi. Bunların bence bir zekâ ve dirayet kıymetleri yoktur. Hele Zeki'nin ahlâkça da değeri yoktur. Asla kulak vermemiştim. Refikam, İsmail Hakkı'nm sözlerinden ağlamış, kadındır, zayıftır.Demek İsmail Hakkı, benim Mustafa Kemâl'den müşteki olduğumu hemen yaymış. Demek bu gazete havadisleri onun yalan yalnış aksi idi. Bu sefer karımın babası bizim hâlimizi ümitsiz görerek, kızını istanbul'dan almış. Nis'e götürmüş. Refikam oradan bana Antalya Maarif Müdürü vasıtasiyle mektup gönderdi. Bu işi bana sormadan yapmıştı, isabet, karı düşünce ve yükünden kurtulduk demek. EDİRNE VE TRAKYA'NIN İŞGALİ

Temmuz içinde Yunanlılar kolayca Edime ve Şarkî Trakya'yı istilâ etmişlerdi. Buna dair iyi malûmatım yok. Nutuk'ta Sh.306, ilâh... yazılmış. Fakat Mustafa Kemâl, Cafer Tayyar'a kızgın olduğundan mesuliyeti onun üstüne yüklüyor. Peki böyle de Mustafa Kemâl! Cafer Tayyar Atina'dan esirlikten dönüp A nadolu'ya geldiği vakit neden tekrar onu kumandan ve aynı zamanda mebus tayin ettin?!... Bu işi Cafer Tayyar ve diğer alâkadarlarından da dinlemedi. Cafer Tayyar'a ben sordum.Anlattı. Mustafa Kemâl'in tavsif ve tefsiri ile çok fark var. Yalnız Mustafa Kemâl bir yerde şöyle diyor: «Askerler, siyasî mülâhazalar tesirinden uzak bulunmalıdır. Siyaseti cihetinin icabını düşünen başka vazifedarlar olduğunu unutmamalıdır.» (Sh. 307). Bu tamamiyle doğrudur. Mühim, esas bir kaidedir. Fakat kendisi de bu hatayı daima yapmıştır. Millî kıyamda dolaşma yaptı. Kendine gelince kaide bu kadar. Alâkası şu ki, bu sahifeler de şimdiye kadar olan sahifeler gibi Mustafa Kemâl'in refiklerini, ezmek, küçültmek, tahkir etmek gayesine münhasırdır; sırf onun için yazılmıştır. DELİ HALİT PAŞA Mustafa Kemâl'in bir âdeti vardı. Bu âdete sonuna kadar devam etmiş ve nihayet atmış, değiştirmiştir. Bu sahifelerde askerlik ve siyasetin içtimamına şiddetle taarruz eden Mustafa Kemâl, bütün kumandanları aynı zamanda Mebus yapıyordu. Orduyu kendine âlet etmişti. Bu suretle onu siyasî olarak Mec'-ste de âlet etmek fikrinde idi. ilk devrede bundan istifade etti. Evet fevkalâde bir devirdi, olabilir, ikinci Mecliste de aynı işi yaptı. Bir defa zikredeyim. Deli Halid (Paşa)'e 97 Mustafa Kemâl mebusluk teklif ettiği vakit, ben yanında idim. Zavallı Halid «istemem» dedi. Zorlandı. Diğeri de zorlandı. Nihayet Halid: «Ben mebusluk yapamam, pek asabi bir adamım, kürsüye çıkar bir şey söylerim. Bir mebus itiraz eder. Ben itiraza alışmamışım. Tabancayı çıkarır vururum. Beni yapmayınız!» dedi; fakat olmadı. Zorlandı, kendisini biliyormuş. Sanki başına geleceği de biliyormuş. Yalnız bu yüzden kendisi başkasını öldüreceğini zannediyordu; Halbuki bizzat (...............) kendisini öldürttü. Burasını bilemedi. Halid deli derecesinde asabî idi. Şark cephesinde, sonra Arap cephesinde birçok zabitleri muhakemesiz, kabahatli ve kabahatsiz tabancasını çekip kendi eliyle öldürmüş, katil olmuş bir adamdı. Sakarya boyunda zabitler bana bundan çok şikâye tedip misaller söylemişlerdir. Hele şu hikâyeyi unutmam. Oraya herkesin sevdiği, hamiyetli bir genç mülâzımı kızıp eliyle vurmuş, yaralamış, yere devrilen zavallı genç «Sen zâlim ve kaatilsin? Ne haksızsın?» demiş. «Vay geber-medin» deyip tekrar ateş ederek öldürüp bitirmiştir. Fecidir. Hiç bir katil katilsiz kalmıyor. Gördüğümüz daima katilin cezası aynen katildir. Sonra Halid'de katledilmiştir. Bu zat câhil, deli idi; Fakat pek namuslu ve hamiyetli idi. Millî harekette evvelâ Şark, sonra Garp cephelerinde hizmet de etmiştir. Hele pek kibirli idi. Bütün askerler böyledir. Sanki küçük dağlan onlar yaratmıştır. Yanlarında siviller köpekten aşağıdır. Tahakküm, diktatörlük ilk işleridir. Onun içindir ki, bütün dünya militarizmin aleyhindedir. Asker ocağı modern de olsa yine bir Yeniçeri ocağı, zabitler birer zorbadır. Bir zabitin zihniyetini göstermek itibariyle de Halid'in sözleri pek mühimdir. Orduyu siyasete karıştırmak en büyük tehlikedir. Tarihte misâlleri çoktur. Bizde de bir çoktur. Ordu ateşe, kızgın demire benzer. Ona dokunmaktan korkmalıdır. Bugün sana âlet olur. Yarın ise seni keser. Yani, o siyaset elinde patlar bir bombadır. Nitekim avcı taburları ittihatçılar'in elinde patladı. Hasılı nihayet ordu. Mustafa Kemâl'in de elinde patlıyordu. Atik davranıp kumandanları mebusluktan çıkarmak istedi. Muvaffak oldu. Bu da Karabekir, Ali Fuad, Cafer Tayar, Rüştü ve Rafet Paşaların hadisesine sebeb oldu. Bunlar mebus kaldılar. Fakat kumandanlıktan uzaklaştırıldılar. Yunanlılar'ın bazı yerler kazanmalarını da hazmedemiyorduk. Bir gün yine birkaç kişi Mustafa Kemâl'in yanında söylenip teessüf ediyorlardı Mustafa Kemâl: «Umdemiz budur. Bu tepeyi kaybettikçe, bayrağı Şark'a öteki tepeye dikeceğiz.» dedi. Zaten her felâketimizde bunu derdi. Düsturu buydu. Pekiyi, amma, sonu ne olur bunun? Onu demezdi. Bir kere Sivas'a vardık mı herşey bitmiş olurdu.

Ermeniler'i tepelemekten bir gayemiz de Turan yolunu açmaktı. Fakat bu yol açılmadı Bu olur bir iş değildi. Geride Rusya ve Iran vardı. Sonra an-lamışımdır ki, o vakit çocukluk ediyorduk. İlk Mecliste Mustafa Kemâl'in aleyhine ilk aylarda başlayan bir hareket bu esnada kuvvetlenmişti. Bunlar Nâzım adında bir mebusu dahiliye vekili yaptılar. Mecliste Mustafa Kemâl'in şahsının muhalifleri ekseriyeti bulmuşlardı. Bu adam görüştüğüm bir adam değildi. Fakat sosyalistlik yapıyor. Başka dâvada bulunuyordu. Bana karışık bir adam hissini veriyordu. Ne kendisini, ne de işlerini (*) Bir isim metinden çıkartıldı. 98 yakından bilmiyorum. Mustafa Kemâl casus olduğunu da söylüyor. Ona inanmak da güçtür. Çünkü bir adam kendisine kul olmaz, muarız olursa onun hakkında her (......)yı yapar. Bu adamı kovdu. Sonra istiklâl Mahkemesine de verdi. Fakat hatırımda kaldığına göre beraet etti. Muhalifler sonra bir aralık da Sırrı (Kocaeli Mebusu)'yı vekil yaptılar. Mustafa Kemâl onu da kovdu. Sırrı değersiz, seviyesiz biri idi. Muhalifler de bula bula böylclerini buluyorlardı. Bu onların büyük kabahatları, muvaffakiyetsizliklerinin sebebidir. Bu vakite kadar vekilleri Millet Meclisi bizzat intüıap ederdi. Mustafa Kemâl şahsî istibdadını tehlikede görüp, Teşkilâtı Esasiye Kammu'nun o maddesini intihabdan evvel kendisinin namzet irae etmedi ve intihabın bu namzetler arasından yapılması suretinde tadil ettirdi. Artık vekil intihabı lâzım gelince Mustafa Kemâl Meclis'e beş-on ad veriyor. Meclis onlardan birini intihap ediyordu. Bu suretle muhalifleri intihap olunmaktan men ediyordu. Nazım meselesi hakkında Sh.313 te nutkunda bir felsefe yapmış, bir ders çıkarıyor. Diyor ki: «Mebus ve vekilleri fırka yapmalıdır. Şahsî olanlar itimada lâyık olmaz. Çünkü vatansızlar da mebus olur.» Bu adam, partide yersiz hiç bir söz söylemez. Yazı yazmaz. Nutkunu yazdığı vakit elinde kuvvetli bir halk fırkası var ya, böyle diyor. Elinde böyle bir fırka olmasın derhal zıddıru söyler. Ve zıd ders verir. Tezada bak! Irka yapmalı ise buna rağmen bugün bile niye bu işi Halk Fırkasına bırakmıyor. Sen bizzat yapıyorsun?!... O GÜNLERİN ANKARASI Ankara'da çok sıkıntı içindeyiz. Çok defa Heyet-i Vekile müzakeresinde karanlık basıyor. Bir lokanta bulmak mümkün değil. Hattâ peynir ekmek bulamıyoruz. Çok aç kaldığımız oldu. Rahattan, rahat vasıtalarından eser yok. Çok mültim bir iş oluyor. Gece yarısı, sabaha karşı bizi uyandırıp, Heyet-i Vekile içtimama çağırıyorlar. Sokaklarda fener yok. çarpıla çarpıl a gidiyoruz. Çamur çukurlarına batıyoruz. Fazla çalışma, vaziyet kötü, sinirler gergin, keder... ,,, Mustafa Kemâl, Ethem'in kazandığı şöhreti bîr türlü hazmedemiyordu. ; İçini kurtlar yiyordu. Ethem'i kendisine tehlike görmeğe başladı. Onu imha fikrine düştü. Ali Fuad'm Ethem'le beraber olduğuna kani idi. Ordu kumandam Ali Fuad ve Ethem'in kuvvetleri o vakit Şark cephesi müstesna, yegâne kuvvetti. On bin kişi kadar idiler. Bizimki bundan titremeye başladı. Telâş içinde. Etrafımızda gizli kapaklı bir şeyler olup duruyor. Amma ne? Anlamak mümkün değil. Heyet-i Vekileye haber verilmiyor. Bir gün Fevzi Paşa'ya sordum. Bana ağzından kaçırdı! «Ali Fuad ve Ethem ordu ile Ankara'yı basacaklar!» ilâve de etti: «Bütün tertibatı yaptık. Gelsinler» dedi. Hakikaten sonra öğrendim ki, Ankara etrafında bazı yerlere hendekler kazılmış, toplar konmuş, kendisi muhabereci imiş. Ali Fuad, Ankara'daki kuvvetleri istemiş. Mustafa Kemâl, vermemişti. Onun gayesi, demek Ankara'nın yâni kendi şahsının muhafazası imiş. Bir de Ali Fuad mağlûp olsun da gözden düşsün, olabilir. Mustafa Kemâl, bunu yapacak bir hilkattedir. Vatan işi onca tâlidir. Eğer vatan saadeti kendine mevkî temin ediyorsa, iyidir. Etmiyorsa, derhal aleyhine çalışır. Bu vazıyet tıpkı Rumeli Şarkî'nin (*) iftira anlamı ifade eden bir kelime metinden çıkartıldı. .v/ııi _ . ,p w , * 99 Bulgarlar tarafından istilâsında Abdüllıamid'in şahsî düşünce belâsı olarak istanbul'dan asker göndermemesi gibi idi. Ali Fuad kendisi de perişan oldu. Çok telefat verdi. Ali Fuad, Erkân-ı Harb Saffetle beraber bir yerde yalnız kaldı Ne

asker ondan, ne o askerden haber alabildi. Ve dar kaçtı. Mustafa Kemâl nutkunda bunlardan hiç bahsetmiyor. Bermûtâd (......) söylüyor. Hakikati atlayıp geçiyor. Ve mugalâta yapıyor. ALİ FUAD MESELESİ Ooo... Yine her şey sallanıyor ha! Mustafa Kemâl'le Ali Fuad arasında biı çarpışma olursa, Yunanlılar'ın ekmeğine yağ sürecekler. Allah'tan buhran süratle bitse, içimden Ali Fuad'in muvaffakiyetini istedim. Fakat yanında bir eşkiya, cahil ve Türk olmayan biri var. Ya altı büsbütün berbat olursa... Bu kaygular altoda niyetim eziliyor. Bizimki, entrikada, usta, Ali Fuad ise cidden içi saf bir çocuk. Çabucak onu dolaba koydu. Yani mühim askerî bir müzakere için (!) Ankara'ya davet etti. O da ayağıyla geldi. Gelince kumandanlıktan azledip Moskova'da sefir yerine de İsmet'i kumandan tâyin etti. Neyse bu tehlikeli zamanda, Yunan karşısında bir çarpışma, bir sarsıntı olmadı. Sefirlik, eskiden beri tarihte her millette görülen bir sürgün ve teb'id usulüdür. Bu suretle Ali Fuad teb'id ediliyordu. Bu usulü sonra Mustafa Kemâl üç dört defa bana datatbik edecektir. Ben kabul etmeyip faka basmadım. Şimdiye kadar Necati'ye, Celâl Arife yaptı. Onca sefirliğe yolla mak, tabuta koyup mezara yollamaktı. Çünkü biraz sonra da azlediliyordu. Câmi'yi azledip, Celâl Arifi yolladı ki, onu da sonra azletti. Sıra benimdi. Halbuki şimdi Ali Fuad üç numara oldu. Ali Fuad'a, Ethem'i de beraber götürmesini teklif etti. Ethem böyle bir şeye yanaşmadı. Mustafa Kemâl, cepheye emin olduğu îsmet'i kumandan yaptı. Hem de Erkân-ı Harbiye Reisliğini yine uhdesinde bıraktı. Bu da anormal idi. Amma yaptı... Böyle birçok memuriyet ve makamları bu üç adam, (Mustafa Kemâl, İsmet, Fevzi) kendi aralarında taksim ediyorlardı. Her birinin üçer dörder mühim memuriyeti vardı. Ethem'i ordudan ayırıp, cephenin Cenup kısmında Rafet'i kumandan yaptı. Ethem, Rafet kısmında. Bu sayede İsmet, Fevzi rahatça toplanıp tertibat alacak, Ethem'i tepeleyecekler. Rafet'i de hem kumandan yaptı; hem de Dahiliye vekilliğini uhdesinde bıraktı. Bu daha anormal ve sakat. Zararı yok. Bu suretle gönlünü alıyor. Ethem aleyhine sadakatle hizmet etsin fikrinde. Bunlar hep Ethem'i tepelemek için tertibat, işte bu suretle tertibatı ikmâle başladılar.Çalışıyor-lar. Ethem tabiatiyle kuşkulandı. İsmet, orduda çalışıyor. Mustafa Kemâl de me buslara, herkese Ethem aleyhinde propaganda yapıyor. Türlü tezvirler uyrudu-yor. Heyet-i Vekilede, mecliste de söylüyor. Ali Fuad'ı derhal yola çıkardı. O Kars'a vardı. Sonra Moskova'da Ali Fuad'a: «Ankara'yı basacağını, hendekler kazıldığını» söyleyip sordum. Bana evet veya hayır demedi. Sade müdâfaa tertibine şaştı. «Sefirlikle sevinme, o senin sürgünlüğün» dedim, ihtimâl bu Ankara'yı basma vakası vâki idi; yahut mevkî korkusuyla Mustafa Kemâl'in vehmi idi. (*) Yalan isnad eden bir kelime metinden çıkartıldı....... ' Vâki ise Ali Fuad böyle işlerin recülü olmadığını göstermiştir. Bir defa Ankara'ya gelmiyecekti. Sonra ordu kendinin, hazır elinde Ethem de var. Süratle Ankara üzerine yürüyecekti. Derhal muzafferen iş bitirirdi. Mustafa Kemal zaten korkak. Çabuk kaçardı. Öyle olmasa da kuvveti kâfi değildi. Bana öyle geliyor ki, Ali Fuad'ın Ankara'yı basması meselesi doğru değildi. AH Fuad ailesi ile Ethem arasında bir vaka, büyük bir husumet vardı. Selanik Mebusu Rahmi, AH Fuad'ın teyzesinin damadıdır. Yani Hüsnü Paşa'nın damadı, İzmir'de vali iken Ethem onun oğlunu dağa kaldırmış, hatırımda kaldığına göre elli bin lira altın fidye alarak bırakmıştı. Hattâ istanbul Meclisi'nde Hüsnü Paşa birkaç defa bana gelmiş. Kızının sefaletinden bahsetmiş, o vakit Meclis'te mebus olan Reşit (Ethem'in kardeşi) den bu paranın hiç olmazsa beşbin lirasının istirdadına delâletimi rica etmişti. Ben de uğraştım. Reşit yanaşmak istemedi. Nihayet vaad etti, fakat vakit kalmadı. Anadolu'ya geçtik idi. Belki de vaadi beni oyalamaktan ibaretti. Neyse böyle bir şey var, bilmem. Bu halde olan bu iki adam öyle bir meselede birleşir miydi? Vakıa siyaset denilen şey ne büyük dostları can düşmanı eder. Bir de Ali Fuad'ın büyükanası Çerkestir. Çerkesler birbirini hısım sanırlar. Derhal bağlaşırlar. Anası Çerkeş olanlar da Çerkeş sayılır. Çerkesler-ce Çerkeş zihniyeti AH Fuad'ın işlerine de mahsustur. Kendisinden ne ben, ne de kimse Çerkeslik davası işitmemişizdir. Fakat Çerkesler'e muhabbeti çoktur. Meselâ Moskova'ya giderken yanına aldığı zabit ve memurların hepsi

Çerkeş'tir. Sade Erkân-ı Harbi olan Saffet Türktü. Onu ataşemiliter olarak götürdü. Hâsılı Ali Fuad gitti. Ethem'in vaziyeti fenalaştı. HİLELİ YOLLAR Bir gün Mithad bana geldi; açlığından bahsetti. Memuriyet istedi. Bir müddet sonra da birkaç defa gelmişti. Bunu yazıyorum, çünkü âtiyi izah için lâzımdır. Mithad, Van valisi idi. Ferid Paşa'ya istanbul'a taraftardı. Irak'daki.Iran'daki in-, gilizler'e âlet oluyordu. Heyet-i Vekileye bu hıyanet hakkında her taraftan malûmat geliyordu. Kaldırılmasını zarurî gördük. Azletsek kabul etmez; yerinde kalıp istanbul namına daha şiddetle aleyhimize hareket eder. Ne yapmalı? (.........) üstadımız Mustafa Kemâl: «Ben bu işi hallederim. Bana bırakın!» dedi. «Nasıl?» dedik. «Evvelâ yemlerim kandırırım. Sonra mühim bir müzakere için Ankara'ya davet ederim. Gelince azlederiz.» dedi... Üstad pehlivanımızın bir oyunu var. Bir tane amma, herkese onu tatbik ediyor. Kündeden atıyor. Daima muvaffak oluyor. Yine aynı oyun. öylece yaptı. Mithad faka bastı, geldi, azlettik. Ali Fuad'ı da Ankara'ya getirmek için böyle yemledi. Faka düşürdü. Bilmiyorum kendi de o işi pek gizli tuttu. Mithad Ankara'da aç bîilâç kaldı. Hakikaten kara bir sefalette idi. Memuriyet istiyor, vermiyorduk. Bana geliyor, yalvanyordu. Bu adamı meşrutiyetin ilk günlerinde inebolu kaymakamı iken tanırım. Yaman adammış. Biz Rusya'ya gittik. Sonra ne yapmış yapmış, yolunu bulmuş. Samsun'a reji müdürü olmuş. Orada Nemlizâdelerle birleşip kaçmış, ölmüş Rum tacirlerin kalmış tütünlerini Nemlizadelere yok bahasına vermiş. Onlardan iki üç yüz bin lira rüşvet almış. Moskova'dan avdetimde taht-ı muhakemeye aldılar. İşi I (*) Entrika anlamı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. 101 100 tahkik eden Maliye Müfettişi Remzi idi. Bu adam namusludur. Ona sordum. «Aşikâr bir irtikaptır» dedi. Sonra Fethi Bey'i (Sefir) yollamışlar. O da tahkik etmiş, bizzat ağzından işittim. «Müthiş ve açıktan açığa çalmış dedi. Bu adamlar usta oluyor; derhal kurtulmanın yolunu buldu. Kılıç Ali'ye bacanak oldu. Hemen mahkemeden kurtuldu. Kılıç'a küllî bir para vermiştir. Derken Mustafâ Kemâl, Mithad'ı mebus da yaptı. Derken Mithad türlü imtiyaz işlerine girdi. Büyük ağniyadan oldu. Tokathyan otelinde bir apartman emri altındadır, ister otursun, ister oturmasın, kira işliyor. Ankara'da en büyük ve debdebeli bir konak yaptırdı, içine öyle eşya koymuş ki, masal mevzuu gibi imiş. Hattâ Afgan Kralı Emanullah Han Ankara'ya geldiği vakit onun hanesine misafir ettiler. Bu da orada onun kadar güzel, muhteşem bir ev olmadığını gösterir, istanbul'da bir iki, Ankara'da iki üç otomobili var. Şimdi Mustafa Kemâl'e sorarım. Bu hırsızı, hadi onu kendi ayıp saymıyor, fakat vatan hainini ki bir takımlarına nutkunda hain diye yapar, bar bar bağırıyor; neden ne sebeb icbariyle mebus yapmış, mal-i karûn'a garketmiş? Bu esnada çeteler temizleniyor, iyi iş. Demirci Efe bir şehre girmiş, sokakta eşrafı koyun boğazlar gibi boğazlamış. Bu adam büyük servet yığmış, üzerine asker gönderilecek. Rafet: «Ben gideyim, sulhen işi bitireyim» dedi. Gitti, bitirdi. Fakat Demirci'ye bir ceza yapılmadı. Refet'in Demirci'den mühim bir para altığı rivayeti yayıldı. Ve Heyet-i Vekilede de söylendi. Ferid Paşa, isyanlar ile Yunan tecavüzü ile de muvaffak olamamış idi. Tabiî düştü; yerine Tevfik Paşa geçti. Bu kabinede izzet Paşa Dahiliye, Salih Paşi Bahriye Nazırı idi.Ankara ile görüşmek, uyuşmak istediler. Nutukta Mustafa Kemâl bermutad çamur sıçratarak bunları da hıyanet ile tavsif ediyor. Bu teşebüs silâh ile olmayınca, millî hareketi, vatanı içinden yıkmak için bir suikast imiş. (Sh. 315) Bunu canım sana göre, Ali Rıza Paşa kabinesi de yapmış, olmamış idi. Bir daha yine yapıyorlar? insanın Tevfik Paşaya böyle bir itham yapmak için pek vicdansız olması lâzımdır. Arada böyle tedbirler kullanıyorum. Hiç istemem; fakat bunları başka kelimelerle yazmak, tarif etmek imkânı yoktur. Hattâ daha kullanılması bihakkın lâzım çok kelimeleri kullanmıyorum. Maksadımın hakikatleri olduğu gibi derece ve şiddetleri neyse öylece kaydetmektedir. Bu halde bu tabirleri kullanmak zaruri oluyor. Ali Rıza hiçbir vakit öyle hâin bir fikirde değildi. Hele Tevfik Paşa'ya böyle bir isnada kimsenin dili varamaz. Ömrünü namuskârana devlet hizmetinde geçirmiş, dost ve düşmanın hürmetini kazanmış,

salhorda bir adam. Biz Ankara'ya gideceğimiz vakit Yusuf Kemâl ile yanma gitmiştik. Ağlayarak: «Gidin, Ankara'da çalışın, başka ümid yoktur.» diyen yine bu adam. Hâlâ bu manzara gözümün önünde. Bu adama böyle isnat nasıl yapılır? Büyük (......)lık... Niçin yapıyor bilir misiniz? Söyleyeyim: Tevfik Paşa namuslu adamdır. Bir gün mevkîye gelmek ihtimali vardır. Binaenaleyeh Mustafa Kemâl'in şahsına rakib, amelîne, zevk ve (......)na, (.........)ına mânidi. Sebep bu. Ve bir de Mustafa Kemâl, Anadolu'ya yollanırken Tevfik Paşa, Padişaha, Hazine-i Hassa müdürü Refik vasıtasiyle bu haberi göndermiştir: «Onu yollamayın, (.........)dır,» Şimdi intikam alıyor. r, (*) Alçaklık, fuhuş, irtikab, ahlak ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. , 102 ,v,..¦¦..¦¦¦*«.• ¦¦«¦-- '¦¦•".X" ¦¦¦'¦¦¦ ¦-' OYUN İÇİNDE OYUN Mustafa Kemâl bu teklifi Heyet-i Vekileye bildirdi. Muvafık dedik. Bile-cik'i mülakat mahalli olarak tayin ettiler. Mustafa Kemâl, Bilecik'e gitti. İzzet Paşa, Salih Paşa da geldiler. Bunların yanlarında Hüseyin Kâzım (Şeyh Muhsin-i fani), Rasathane Müdürü Fatih, Cevat, (Şimdi Tokyo Sefiri), Münir (Şimdi Paris Sefiri), Bahriyeli zabit ve yaverler vardı. Kalabalık idi. Maksatları neydi bilmem. Fakat adeta bir muahede yapacaklar gibi her şubede bir mütehassıs ile gelmişe benziyorlardı. Depdebeleri de yolunda idi. Mustafa Kemâl, bunları (......) edip Ankara'ya getirmiş. Heyet-i Vekile içtima etti. «izzefcPaşa'yı, hepsini birden dolaba koydum; getirdim. Bunları geri yollamayalım. Her birisini, her vekil bir memuriyete tâyin edilsin.» dedi. Bundan evvel maksatlarını, geçen müzakereyi öğrenmek istiyorduk. Sorduk. «Bir şey yok, saçma,» dedi. Ben Fatin'i değerli biri bilirdim. Anadolu'da kalmasını istedim. Derhal Ankara Rasathane Müdürlüğüne tayin ettim. Kat'iyen kabul etmedi. Salih Paşa tayini geri almam için yaverini yolladı. Münasip bur suretle savdım, İzzet Paşa tezkere yazdı; dinlemedim. Bunlara nisbeten iyi bir konak verildi. Müzakere edeceğiz diye bekliyorlar!... Mustafa Kemâl bir telgraf tamimi ile bu heyetin bize iltihak ettiğini her tarafa bildirmiş. Bir müdet sonra tevkif edildiklerini anladılar. Hele bu telgrafı da haber almca kıyameti kopardılar. «İstanbul'a döneceğiz» dediler. Bu aralık Heyet-i Vekilece Rusya'ya yeni bir heyet gönderilmesi tekarrür etti. Mustafa Kemâl, Heyet-i Vekilede «Yusuf Kemâl Bej Rusya'yı biliyor, gitsin» dedi. «Muvafık, bir kişi daha lâzım» dediler. Mustafa Kemâl durdu, durdu bana baktı. «Sen de gider misin?» dedi. Simasına baktım, hiç ümitsiz bir teklif, ısesi de öyle. Ben derhal Giderim deyince öyle bir (............) güldü ve keyiflendi ki... O farkında değil, ben dikkatle simasını okuyordum. Şüphesiz içinden «Ha, bir belâmı, bir engeli daha başımdan atıyorum,» diyordu. (Nasıl keyiflenmez? istihzalar yaptırarak, Çerkeş Ethem'i tehdit ettirmek gibi şeylerle def edemediği insan, hiç memur edilmezken böyle kolaylıkla def oluyordu) Zaten ne Yusuf Kemâl, ve ne ben hoşuna gitmiyorduk. Bizim fena şeylerin aleyhinde olduğumuz, namuskârane hizmet istediğimiz, önce bir temas ile iyice anlaşılmıştı. Onu gitmez zannediyorduk. Bir taşla iki kuş vurduğuna fevkalâde sevindi. Gülmesini bir türlü zaptedemedi. AH Fuad'i daha dün Hariciye memuriyeti ile def etmişti.iBizi de bugün'demek. Biz dört numara olduk. Halbuki ben buna iki sebeple can.atıyorum. Biri bu adamın (.........)lanndan bıkmış, usarumştım. Sabredemiyordum. Diğeri Rusya'da pek çok Türkler var. Eski Türk yurtları., Ruslardan mühimiTürk bilgiç âlimler yetişmiş. Mühim neşriyat yapmışlar. Türk tarihi ile meşgul olanlar için Rusya'ya seyahat edip foraları, ordaki Türkleri, kütüphaneleri, müzeleri görmek, oradan kitaplar toplamak zaruri idi. Böyle bir vesile ve nimeti nereden bulacaktım?!... Nitekim bu suretle çok istifade ettim. Rus • ya'dan güzel kitaplar getirip bizim Türk tarihine malûmat kattım. Askerî işler için bir de asker lâzım olduğundan Ali Fuad'ı da murahhas yaptılar. Üç murahhas olduk. Ali Fuad zaten yolda idi. Kendisine murahhaslığı ve bizi yolda

beklemesi yazıldı. Sonra Kars'ta birleştik. Yusuf Kemâl reis olmamalıydı, istedi, oldu. Çün¦ ¦ --'—..1.1. i ; ' yazıldı. „---------(*) İğfal, pislik ve yolsuzlukla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. 103 kü bir defa gitmiş, muvaffakiyetsizlikle dönmüştü. Neyse bir şey demedim. Elverir ki, ben Ankara'dan bir müddet uzaklaşayım ve Rusya'yı göreyim. Yusuf Kemâl'e ve bana beşer bin lira verdiler. Bu para azdı. Fakat çok gezdik. Sebebi Rusya'da yol masrafı etmediğimiz gibi, başka masraf da edemedik. Çünkü bir tane açık dükkân bile yoktu. Alış veriş yasaktı. Yiyeceği de herkese Rus hükümeti meccânen veriyordu. Bize kâtipler, şifre memurları vesaire de verdiler. Artık yol tedarikindeyiz. Anadolu seyahatini bilenler dediler ki: «Kara kış, bir kürk almalısın. Yoksa yolda donarsın. Hem de kurt derisi olmalı. Çünkü bit tutmaz.» Hakikaten hakları varmış. Kürk aradık yok. Acele bize de iki kurt derisi buldular. Paltomun içine geçirdim. Eğer böyle yapmasa idim mutlaka yolda donardım. Sonra yolda kollarımın içine de kürk koydurmadığıma pişman oldum. Çünkü yolda kollarım bütün donardı. Ne müthiş soğuk ve seyahatmiş. Her yer bit içinde idi. Anadolu'da, Rusya'da bit yüzüyor. Bu sehayatte bana bir tane bile bit gelmedi. Demek Kurt derisine bit gelmiyor. Sade bu derinin fena bir kokusu var. İhtimal ondan kaçıyor. Bunu tavsiye ederim. Rusya'da tifüs gibi salgınlıklar da vardı. Ölüm kaynağına gidiyorduk. Başımızda her türlü ölüm tehlikesi vardı... Bu sayede olacak, tifüse yakalanmadık. Bir de portatif karyolam vardı. Yolda onda yattım. Yusuf Kemâl: «Bir defa gidelim de îzzet Paşa ile görüşelim» dedi. Ben tanıdığım adam değil, ne yapacağım? dedim. «Canım, fikirlerini öğreniriz» dedi. istifade edecek bir şey olmadığını zannediyorum dedim. «Belki, vardır, bir kere gidelim» diye ısrar etti. Makul, gittik. Heyet hepsi evde, suratlar asık, hele Hüseyin Kâzım müthiş kızmış, can sıkıntısı içinde adeta yerinde duramıyor. Zaten asabi bir adam. Bize hâin bir manda gibi bakıyor. Fatin'in suratından düşen bin parça olacak. Bana bir kere yıldırım gibi bakan bir gözle baktı. Bu Ankara'ya tayininin hısımı beni âdeta çiğ çiğ yiyecek. Salih Paşa, sükûnetli, fakat üzüntülü bir simada; centilmen ve terbiyeli, hiç bir şey sezdirmemek istiyor. İzzet Paşa ise bilâkis şen görünüyor. Neyse, İzzet Paşa ile oturduk, konuşuyoruz. Salih Paşa da beraber, diğerleri ayrı ayrı oturuyorlar. Ben hiç bir şey söylemiyorum. Ve sonuna kadar söylemedim de. Mülakat bir iki saat sürdü. Hülâsası şudur. Yusuf Kemâl: «Muahede yapmağa gideceğimizden re'yi devletlerinden istifade edeceğiz» dedi. Sözü bu suretle açtı. Ve teşriflerinden hayırlı bir netice çıkabilecek mi, diye ilâve etti. İzzet: «Evet, İngilizler amalimizi tatmin edecekler» dedi. Yusuf Kemâl: «Bunu neısuretle size anlattılar?» dedi. İzzet söylemek istemedi. Yusuf Kemâl zorlattı ve; «Bir tahrirî ve resmî taahhütleri var mı?» dedi. İzzet bu sefer şunu söyledi: «Hayır!» ve devam etti. Söylediğine göre meğerse İstanbul'daki ingiliz ordusu kumandanının yaveri bir yüzbaşı, îzzet Paşa'ya, İngiltere'nin Türkiye'nin lehine hareket edeceğim söylemiş imiş. Sade bu! Şaştık, kaldık. Şu mühim vaad bundan ibaretmiş. Siyasette böyle şeylere inanılır mı? İzzet, bundan bihaber. Bu adam çocuk gibi bir şey, bilmezdim. Böyle bir lâfa ehemmiyet verilir mü... İmzalanmış kâğıtlara, muahedelere bile bel bağlanamıyor, iş anlaşıldı. Ben kalkmak istedim. İzzet, lâfı âdî sohbete döktü. Kalkmağa mecbur olduk. Ben İzzet Paşa'yı mühim bir şahsiyet zannederdim. O sade dil, cahil biri imiş. içimden Yazık, bu adam bu kadar şöhreti nasıl kazanmış! Bu kadar askeri ve mülkî hizmetlerde bulundu, kimbilir işleri ne berbat etmiştir. Ah... diyordum. 104 Derken İzzet Paşa bir şey söyledi. Bu menkıbesini mutlaka kaydetmek lâzımdır ki şudur: Yani ikisi arasında şöyle bir muhavere oldu: İZZET PAŞA'NIN ARNAVUTLUĞU İzzet Paşa - Sen çok zekisin. Seni çok sevdim. Sen mutlaka Arnavud olacaksın? Yusuf Kemâl - Hayır. İzzet Paşa - Yok, yok Arnavudsun.

Zaten nihayetsiz vakalar. Biz gittik. Yalnız şu oldu: Yusuf Kemâl'in bu halini bilmezdim.Yok sen bilmiyorsun? Ecdadın mutlaka Arnavud olup orada yerleşmiştir. «Misafir geliyor. meğerse ingilizler yollamış. Müslümanlarda. Bir miktar para da getirmişti. Madem ki. Türkten itibar görmüş. Sebebini sordum. İzzet Paşa . Bir menkıbe daha zikredeyim: Hariciye Vekili bir müddettir Muhtar Bey. ün uğursuzluğu hayali altında inliyecek. şu adam uzağa gideceğine bir kere kendisine baksa ya!. Şimdi ise heriften iğrendim. Hindli geldi. Hayatımda öyle şeylere asla ehemmiyet vermiyordum. Evi eşyasıyla ona emaneten bıraktım. MUSTAFA SAGÎR Biz yol hazırlığmdayız. Mustafa Sagir diyordu ki: «Az amma şimdilik bu kadar gönderebildiler». Bizim muahede için selâhiyetnâmelerimizi yazmışlar. Şüphe ettim. yahut hattâ zorla Arnavud yapmak istiyor.. ilimsiz. Havranın karşısında bir yahudi evi105 nin üst katını tutmuştum.. üste bir de gavur hurafatı mı alıyorsun? Ne . Şu hale bak? içimizde büyümüş bir Arnavud. Hasta olacak ve hergün 13.. . Zaten gözümde küçülmüş. tahsil görmüş birine benziyordu. illâ değiştirmek için İsrar ediyor. Türklerde. Bunun ondan farkı ne? Ben kış münasebetiyle bağdan inmiş. istanbul'da Mustafa Sağir adında bir Hindli'nin. zeki. Bu sebeple bir iki gün teehhürle hareket ettik. Mustafa Sagir öteki dünyaya gitti. Hadi sen de. Bunları anadan. Bunu söylediğimin sebebi sonra Kara Suat (şimdi Roma sefiri) hakkında bir menkıbe söyliyeceğim de onun için. Ve onlara göre hiçbir işimi yapmadım. tutturdu illâ yeniden ve başka tarihli selâhiyetnameler yazdıracak. «Yok gidip. düşündüğün şeye bak!. Yusuf Kemâl: «Ooh. Kanunievvelin 13. Bize gönderdiler. Hayır. bu adam Hindliler'in kendisini yardım için yolladıklarını söylüyor. Olmaz» dedi. onun nimetini yemiş de Arnavutlukla övünüyor. Arnavud zeki. dinlemiyor. evi kendisine bırakmamı rica etti. Birbirimize «Bu ne safderun adam?»dedik. hâdiseler Hristiyan ve Müslüman ne olursa olsun. Evi vardı. Evvelce Hind'den gelen paralar gibi onu da yuttu!. Sonra Sagir'in casusluğu meydana çıkmış. tahsiline itimadım vardı. Şarkta binlerce hurafat var. Arnavud'u mümtaz ve Türkü gabî buluyor. korkulu bir siması vardı. 14 koyduralım» dedi. Oradan çıktık. milletin mukadderatına dair muahede aktedecek adam böyle hurafat ile ne hatalı işler yapar?. fakat gördüm ki. vakit yok. O vakit Ankara'da en iyi ev bu ev ile yanındaki yine bir yahudinin evi idi. dirayetsiz. düşünceli. yeniden yazdırdı. Anam babam da oralı. parayı da onlar vermişlermiş. Zekâsına. Fena kızdım. Çünkü ben de Garbınki değil. Halbuki öbürsü günü hareket edeceğiz. Gözümden epeyce düştü. ecnebi unsur aleyhinde beni dolduruyordu. Biz de gördük. Modası geçmemiş olsa. Gitti.. Kavgaya başladım. Dedim ki: Yahu sen bi münevver adamsın. Müsaade verildi. Bazı şeyler sordum. başka türlü gidemiyecek.Hayır efendim. Bunlar yetmiyor da. Tehdide. ona göre demek zeki bir adam mutlaka Arnavuddur? Türk zeki olamaz. Türkün mühim mevkilerine çıkmış. cü günü imiş. bu rakam uğrusuzdur. olmamış.. Müslümanlarınkinden bile bir tane yok. yer yok» dedi. saçma adamsın be!. Dalgın. bizim terbiyeyi almış. Ha!. devletin. Herif güzel yüzlü.. Mundar. Tarihini 13 koymuşlar.. mutlaka onu Arnavud görmek.Yusuf Kemâl . Bir devlet diplomasisini idare edip. akılsız biri olmuştu. İstiklâl Mahkemesi asmış.. Lakırdıyı kestim. Tertibat alıyorlar.. tahsili bizim mekteplerde. herşeye başvurmuşlar. ingilizler kurtarmak için çok uğraşmışlar. babadan miras aldık. demek bir zeki adam buldu mu. eşrefi saat bekleyip düşmanı vurmayarak fırsatı kaçıran. ben Boyabatlıyım.. Ethem ve kardeşleri de boş durmuyor. Adnan. Nelere ihtiyacımız olduğunu soruyordu. Bu da bunlardan birisi oldu. Ne yapsın adam? Gönlü öyle istiyor. Bu parayı Mustafa Kemâl aldı. Hind müslümanları namına geleceği hakkında İstanbul Hilâl-i Ahme-rinden malûmat geldiğini söyledi. yemden yazdıralım. Verdiği cevap birbirini tutmadı. ÇERKEZ ETHEM Yine biz yol tedariki ile meşgul iken Mustafa Kemâl ve ismet. uyku uyuyamıyacak. Ethem'i bitirmek için uğraşıyorlar. Yanımdakilere şüphemi söyledim. sonra mağlûb olan atalarımız kumandanlar gibi olacak. Hatırımda kaldığına göre otuzbin ingiliz lirası idi.

. Hele Yunanlıla'ra ilticadan sonra ordumuza karşı harp etti ise. Kaymakam Hacı Şükrü'yü de beraber alıp gitti. O da çetelerden kurtulup. Harp başlıyacağı bir zamanda böyle bir iş ne tehlikeli bir şeydir. Kılıç Ali. ayağını denk atmasını da söylemişler. Bu meselede galiba Rafet ve Ethem tarafını iltizam etmiştir.. Şimdi onu dercediyor. Bunlar Ethem'e gizlice de mahvı mukarrer olduğunu. Bu elbet yapılmalı idi. Ne tehlikeli oluyor!. Ethem tarafını iltizam ediyordu. Kâzım hem Ethem'le beraber görünmüş. millî kıyam mahvolurken kurtarmış bir adamı.)sız adamın Türk Millet Meclisi'nin yıllardan beri reisi olması kara bir baht. Kitabımı neşrettirmezdi.. Onun yanma gitmişler. Eyüp Sabri.. Heyet-i Vekileye Mustafa Kemâl'den yanındakilerden telgraflar geldi. Nitekim Yunanlılar derhal taarruz ettiler. Ethem'de o esnada bir şey yapmak istedi ise o da aynı şey ve hıyanettir. 318 den itibaren bu meseleyi yazıyor. Kâzım da Eskişehir'den bizim trenle hareket edip Kütahya'ya çıktı. Suratı çamur gibi berbat. Bu cahil. Ankara ve Eskişehir'e giden Ethem'e kuvvet oluyordu.)'in böyle hareketleri şahsî emellerini vatanî menfaatlerin ne kadar üstünde tuttuklarına delildir.. Bir aralık kaçmayı bile kurmuş. O vakit Ankara'da bulunan Ethem. Ethem ve Reşit bir gece Es106 kişehir'den kaçmışlar.ve. Bu esnada biz Eskişehir'e vardık.. Vakıa can kaygusu Ethem'i mazur gösterir. Affolunamaz. Görünüşte Kâzım. Evvelâ şahıs. Biz... Şükrünün riyaseti altında bir vakit birçok katiller yapmış olan Serez komitesinin âzasından biridir. Mustafa Kemâl'e casusluk ettiği söylendi. Hâlâ da gözdesidir.. Başka türlü yapmak mümkün değildi. Alâkadarlar yazmalıdır.. Kâzım. Güya uyuşuldu.Yıllardan sonra Ismet'in bana söylediğine göre Ethem Eskişehir'de Ismet'in ka rargâhını basıp kendisi öldürtmek istemiş. Bugün Paris'te hürriyet içinde yazıyorum. Bu da gösterir ki. O her meseleyi kendi arzusuna göre değiştirir. fakat herhalde çirkin bir netice. Ethemler buna mukavemet ederlerse kırılmalı idi.. Ve kendi etrafında gösteriyor. anlayamıyorum. Kendisiyle beraber iltica edenler. Ankara'dan Moskova'ya hareket ettik. pek beyinsiz. Bu meseleyi içinde olarak bilenler tenvir etmelidir. Bizim Türk Tarihinde bu vakayı bir satırla sade Ethem aleyhine yazıp geçtim. Fakat vatanı düşünen kim?!. Eski komiteci!.. Yanındakiler... Bu harp esnasında ismet ve (.. ismet pek korkmuş. Zahirde Mustafa Kemâl ona fena kızıyordu.. Hem de usulü dairesinde olması tamamiyle mümkündü. Bir iki yüz askerden ibarettir. turfa olduğu halde sonra yine işi düzeltip Mustafa Kemâl'in gözüne girmiştir. Yunan saflarına iltihak etmişler.. Bu komisyonun reisi Miralay Sadık Sabri idi. Ya bunu Ethem iltica etmeden evvel ordular yerlerini Ethem aleyhine hareket etmek için terkettikleri zaman yapsalardı... Hele Yunanlılar'm hücum ettikleri bir zamanda asla yapılamazdı. Bir harekettir yar amma. Mustafa Kemâl.. Birinci inönü Harbi oldu. Yahut casusluğun sayesi. Eğer evvelkiler kabahatlıysa Ethem gibi hizmetler etmiş. Meselâ Kâzım'ın Ethem'le beraber olduğu tevâtür halinde idi. Şimalden. Bu işin bir iyiliği oldu... Bu Kâzım'ın aleyhinde de bir yığın dosya vardı. Yıllardan sonra idi ki. tabii idi. Kâzım. Hâl de onu gösteriyordu. Diğer kardeşleri Tevfik daima ordularının başından ayrılmıyor... Düşmanla uğraşacak yerde ismet ve Mustafa Kemâl kuvvetlerini Şimalden Yunan karşısından Ethem aleyhine sevketmişler. Bir de herhalde alâkadarları dinlemek lâzım. işi bitmiştir. Meclise. Avrupa manda ile zaten Ethem'in efradını evvelce elde etmişlermiş. böyle Yunanlılar'a iltica etmek gibi fena ve hainane bir şeye mecbur ettiklerinden mesuldürler. Türk Milletine büyük lekedir.. hem de Mustafa Kemâl'e casusluk etmiştir. Ethem'i haklı çıkarıyorlardı. Mustafa Kemâl Eskişehir'e gitti.. Ittihatçılar'ın. pek düşünceliydi. Sh. Cenuptan sıkışınca bir iki ufak müsademeden sonra üç kardeş can kaygusuyla bir elçi gönderip bir kâğıt imzaladıktan sonra. Kâzım (Meclis Reisi) Hakkı Behiç. Sebebi: Meselâ . Nihayet Moskova'ya vardık. işin iç yüzün bilmiyorum... bu vaka bu halde iken.. Yunanlılar bunları bilâkayduşart kabul etmişler. (. kardeşi Reşit. bahtın garip bir cilvesidir. Nitekim sonra bunu izmir Suikastı'nda da yaptığı söylendi. Meşgul olmaya da vaktimiz yok. Ancak ve bunu zatı mesele için yapıp rekabet ve tahakküm hırsı ile yapmamalıydı. muntazam bir orduya malik olunmuştur.

«Ankara'ya» dedi. Vakıa denebilir ki. bu iş hüsnü suretle de olurdu. Ben bilmem. berikilerin müdafaa telâşında bulundukları Kütahya'da Mustafa Kemâl'in kendi adamlarının çektikleri telgrafında da yazılıdır. yani orduyu ikiye ayırıp (. Yunan kabiliyetsiz bir düşmandı. Yunan Ordusu'nda taarruz alâmetleri varmış. Bunu daima gösterdi. Mesele henüz bitmeden Yunan Ordusu bütün cephelerden taarruza geçmiştir. Başkaları daha evvel olduğunu söylüyor. Kafkasya'dan. Fakat şu da muhakkak ki.» dedi.) olan buna cesaret edemez. O. Bir de baktık ki vagondan Çolak Selâhattin bakıyor. seyyar bir karyola. Mustafa Kemâl onun müzakeresi için telgrafla çağırdı. Hem de bu müthiş işi. bu bir zarurettir. Borusu pencerenin yanından yukarı çıkarılmış. O vakit Sivas'ta kumandan idi. Koyun kesilmek için salhaneye kendi ayağı ile gidiyor. Bereket versin ki. Paşada da emirberde de aym şeydir. Diğer yolcular çivi kesiyordu. Ethem kuvvetleri inhilal unsurudur. Şahsı ne olursa olsun mesele bunda değil ki. Ben vagonumdan inip onunla görüştüm. vasıtasızlık iki kara belâ.îzzet Paşa heyeti bir müddet sonra dönmüş. 107 lehinde Millet Meclisi'ne telgraf çekmişlerdir. Selâhaddin'e Ne haber. diktatörlüğün kendine mahsus idaresinde.. MOSKOVA'YA DOĞRU Bu karakışta Anadolu ortasından. Böyle bir tehlikeli vaziyyete lüzum kalmazdı.. Şurası feci: Sh 339 da: «. Ethem üzerine tahşi-dat dolayısıyle Şimalde açık bırakılan cepheden Eskişehir'i zapt için hücum etmemiştir. Mustafa Kemâl. Vekiliz ama böyle (*) Kırdırmak ve hislc ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Buna lüzum yoktu... Ethem'in kuvvetleri sırf Mustafa Kemâl'in şahsı aleyhindedir. 108 1 kötü olsun bir sobamız yok. taarruz işin sonlarına tesadüf etmiştir. Selâhattin'i de bir türlü çekemiyordu. Mustafa Kemâl bu taarruzu Ethem'in Yunan Ordusu'na ilticasından birgün sonra oldu diyor. yola düştük. Zaruri karadan gidiyoruz. Ve karar aldı. Ve buna bile bakmayıp bu işi yapmıştır. Herhalde bu iş büyük bir cesaret idi.337) de üç kardeşi tepelemek için cepheyi boş bırakıp adetâ bütün orduyu Kütahya üzerine. Ama ne yapalım? Heyetimizle trene bindik. Makas değiştiriyor.» diyor. «Mühim bir mesele varmış. Diktatör! Kâfi. O doğrudan doğruya bu işi yapardı.Moskova'ya gitmek pek müşkil iş. Zavallı millet! Sanki Ethem... Selâhattin aynı zamanda . Bir de düşman. Bu esnada bizim şimendiferlerde teshinat böyle oluyordu. Kış. Mustafa Kemâl kendi bunu diyor. Düşman karşısında böyle bir vaziyet ne tehlikelidir. nereye? dedim. Halbuki heyet mevkuf olmadığı gibi Ethem'in (*) Bir isim ile cinayet ve ahlakla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Fakat Karadeniz'de ingiliz. Nitekim Millet Meclisi haber alınca bu işe kızmış. Bir gün Heyet-i Vekile'de dolaylı bir surette onun kumandanlıktan azlini teklif etti. Mustafa Kemâl (Sh..334) Mustafa Kemâl.. nutkunda bu heyetin Ethem tarafından tevkif edildiğini söylüyor. Böyle vagonlar da kumandanlara mahsus idi. yandaki ağılda bekliyor. Yunan donanmaları öyle dolaşıyor ki. Mustafa Kemâl'e istizah yapmıştır.tecavüzün Mustafa Kemâl tarafından olduğunu. Güldüm. Fransız. işin daha fecisi. denizden gitmek yakayı ele vermektir. diktatör olmadı da bu belâdan kurtuldun mu? Bir emirber öldü bir paşa diktatör oldu. Kendisinde vatan kaygusu herşeyin üstünde olan birinin yapacağı şey değildi. Yani biz de soğuktan titremekte idik. Bir birimizi gördük. Bir de Mustafa Kemâl bunları nutkunda millî hükümeti yıkmakla itham ediyor (Sh339) Halbuki şu muhakkak ki. Bizim için sahillere yanaşmak mümkün değil. Ne yapacaksın? dedim. Vagonunda adi ir dökme somba bozulmuş.. Evvelâ onları tepelemek lâzımdır. Eskişehir'e geldik. Bereket versin.emirberlikten gelen Ethem'in koskoca Türk vatanında diktatörlüğünü kabul etmek. Moskova dedik.. (Sh. mesele diktatörlükte. Az bir vatan (.... Tuhaf oluyor.)mak işini meclise bile danışmadan kendi kendine yapıyor. bir şeyden haberi yok. Amma.. Yalnız Münir Bey'i Ankara'da alıkoymuşlar. Sence ne farkı var. Rumlar aleyhine nasıl tahşid ettiğini bizzat hikâye ediyor. Hâsılı Mustafa Kemâl bu rakibini de ez-di.

Şoför bir iki saat uğraştı. yarısını ben vererek Belediye 109 Reisi vasıtasıyla bir koca sandık pastırma aldık. Demek ticaret böyle imiş. Bakü'de birgün Bakülüler ile konuşuyorduk. Yanında idi. Selâhaddin'i muhalif safta buldum. «Kayserililer bizi iyi boyamışlar!» dedik. Yüzü bozuldu. Şüphelendi. insanı kavgaya sevkediyor. Demek elinde iken azledememiş. sinir. Bermutâd aynı künde oyununa müracaat etmiş. O da gitti. Ben de bir kenarını örttüm. amma ne yapsınlar. çirkin şey. Ticaret âleminde ya-hudiyi barındırmıyorlar. bugünkü ticaret Avrupa'da da umumiyetle dalaverali. Burası çerçöpten yapılmış beş on binadan ibaret.» Hayret edin sebebini sordum. Belki de bu pastırmadan iki lokma yiyemedik. güldük. Herhalde bir huysuzluğu. Benim ne menfaatim olacak ki. vagonu olan yaylılara bindik. Şehri gezdik. zaruri verdiler. insanın bir yeri ağrıyor.mebustu. Ve istedikleri parayı da pazarlıksız vermiştik. Sanki bir tabuttayız. Evvelce görmüştüm. Rengi değişti. Hasılı hep sinir. yiyeceğiz. Ordan Ulukışla'ya indik. Türk'e tacir değil diyen. iyisi mi. Kayserililer'i görsün.. Kırkar yaşlarımızda adamlarız. Yusuf Kemâl ile bir arabadayız. «Çünkü bizde barınamaz» dedi. Kayseri'de Amerikalilar'ın Ermeni çocuklarını besledikleri Dar-ül-eytamları ve bunun için mükemmel hastahaneler de yapmışlar.. ikimize de yetiyor. Meşhurdur. Hâlâ aksine bir halini görmedim. başka parça. severdim de. Demek içini kurt yemeğe başladı. Daha izah etti: «Biz var iken yahudiler ticaret yapamazlar. Lâkin itiraf edelim ki. Ne vakit ki. Vaziyeti değiştirmeli. zaten inanması lâzımdı. yumuşak bir pastırma idi. Güzel löp et. Buna da kızıyor. Belediye bizi misafir etti. bir parça getirttik. Hem de pastırmaları Belediye Reisi vasıtasiyle aldık. Kımıldansam söyleniyor. Çünkü namuslu bilirim.. Cidden iyi. Bizar kaldı. Çok soğuk. Azledince olur ki ordusuyla hasım bir tavır alır. Yusuf Kemâl ile ikimiz uzun yatıyoruz. Eski bir arkadaşlık ve hem bu kere yol arkadaşıyız. onu ben kendi canım için aldım. Mutlaka eller cebinde durmalı. Akşam da yaklaşıyor. Hem kitap tutmaktan. . Çok gafil adamdır. O halde bu iki şehrin Türklerini ayıplamak mümkün değildir. Ben de ona türlü muziplikler yaptım.» Demek azeri Türkler yahudiden baskın. Fakat biraz sonra baktım. Arabada müthiş sallanmadan kitap da okunamıyor. Barınacak yer de yok. Hodbinlik!. Sivas'a doğru yollandık. iftihara değermiş. Vakıa bu ticaret dolapçı işi. kabahati Heyet-i Vekilenin üstüne atsın. Bu sandığı Moskova'ya kadar taşıdık. Zahir orada barınamıyorlar. ona bu yalanı söyleyeyim. sinir. Vermek istemediler. Olmadı. bu ne gaflet? Seni kumandanlıktan azlettiler de inanmak istemedin. Yalnız zekâsı mahdud ve pek asabı. mühim bir müzakere için davet etmiş. fakat demek yahudiden daha madrabazlar. Şu farkla ki. Yaylı müthiş bir şey. Kayseri'de de Yahudi yoktur. Biri dedi ki: «Bizde Yahudi yoktur. Meclise girer. Bunlar bizi boyamamalı idi? Çünkü misafirdik. Bana da vermiyordu. orada bir şey karıştırır. pek tatlı bir davet ile geliyorum. Yahudiler'in adedini soruyorum.» dedi. Zaten sonunda bu mesuliyet gelmesi muhtemel işleri daima Heyet-i Vekile v eMeclis'e yaptırırdı. Yusuf Kemâl oraya gelmiş iken pastırma alalım dedi. yalnız iki kişi bir tabutta. Mağrur bir hal ile: «Yok. Rusya'dan avdetimde dediğim olmuş. hırçınlığı var. bozuldu. bu kadar bilmezdim. Arada kımıldanmayınca da olmuyor ki. aldatmalı bir ticaret olmuştur. Daima odun gibi kaskatı durmak mümkün değil. Onun mühim dolabı bu mühim müzakere idi. Neyse paranın yansını o. el donuyor. Bunların otomobili varmış. dizlerine örtüyor. Nasıl olur? Böyle şey olmaz» dedi. «Halımı berbad ediyorsun. Tuhaf herkes de bu dolaba girerdi. Anhyamadık. Kayseri'ye geldik. Gittik. Sessiz düşünmekle asla vakit geçmiyor. Kavgadan kolay yapılacak bir şey yok. istedik. Hareketsizlikten bilhassa ayaklar donuyor. Namuslu tacirler varsa da azdır. Otomobil çürük çarık bir-şey imiş. Konya'ya geldik. söyledim: Ayol. Muahede yapmağa gidiyoruz. Bir Kayserili babasının eşeğini başka bir renge boyayıp babasına satmıştır. Hem de tehlikeler göze alıp millete büyük bir hizmete gidiyorduk. Oradan Anadolu'nun orijinal ve esaslı treni. Ne yapalım. Hem de eldivenle beraber.Kızdı. Vakıa yolda vakit geçirmek için hiç de fena bir vasıta değilmiş. yer kalmıyor. Dayanamadım.. Kımıldanacak. Buraya Yahudi gelemez.Bir sebep mi var. Bir halısı varmış. Zaten işsizlik ve başka bir şey yapamamak. yoksa böyle huysuz mu? Eskiden biraz huysuz olduğunu bilirdim amma. Adeta mahalle çocuğu olmuştuk. Gezdim.Bakü ehalisinin âdetlerini. Kendisi Moskova dönüşünde Kastamonu'dan bir parça getirmiş imiş.. hırçın bir adamdır.

Halis Turgut bizi evine davet etti. KÜRTLER VE ALEVİLER Sivas'a geldik. Muntazam koca bir mahrut. «Yahu! ne yaptınız siz be? Bir çuval inciri berbat ettiniz. Rivayet ettiler ki. hiçbiri teklif olunur şeyler değildi. Bu . Bunu meşhur Merzifonlu Mustafa Paşa yaptırmıştır. Lazımsa sonra onu da tepelerdiniz dedim. bir başka yaylıya bindim. ' CELAL ARlF Kayseri'den henüz açılmıştık. Belediyede misafir olduk. derhal Roma mümessilliği ile yollamış. edemezseniz işe başlamayın demedim mi? cevap yok. Yeniçeri ağasını tepelemeli idiniz. Gitmişvyani tabuta kendi ihtiyariyle binmiş. içine girdiğim vakit. Yaylı ve kağnı Anadolu'nun şimendiferidir.Bazı yerler kardan beyazdı. herkes şiddetle aleyhinizde. Bu ne mantık? Ne beceriksizmişsiniz. yazm cehennemdir. onlar da durduk. Bizde bu bir hastalıktır. Incesu'ya geldik. memur ve halk istikbâl yapmasını.meyus oldular. Ulukışla mutedil idi.Derhal onların kamyonuna gittim.. Bunada cevap yok. Müthiş direkler ve kubbeler. hiç ağaç görünmüyor. Bereket versin.» Yüzlerine baktım. tehlikesi de nisbeten az. Deveyide unutmıyalım. Yusuf Kemâl yine huysuz ve bana hakaret ediyor. Bizde tıkır tıkır gidiyoruz.Sivas'dan doğru bir kamyon geliyor. Dedim: Ayol ben size evvelâ Karabekir'i elde edin. Pekiyi öyle olsun. Hüseyin Avni. Birgün yıkılıp bu da mahvolur. bur110 nunuza bulaştırdınız. Bu bina herhalde mühim inşaattandır. yaya olarak tekrar Kayseri'ye geldik. Bu Hazreti Nuh'u da taşımış olan yaylı ta-butdur. teshin ve yemek pişirmiye mahsus. polis. Celâl Arifin işi de bitti.. Kayseri'den Sivas'a kadar şose var. «Orası nasıl? Bu işi nasıl telâkki ettiler?» dediler. Tabiî herkes sizi kabahatli buldu..Bereket versin henüz Kayseri'den iki üç saatlik bir mesafedeyiz. Ben size Karabekir'le uyuşun demedim mi? İkisi birden dediler ki: «Ne yapalım pek kötü adam». Ankara'ya gitmişler. Ertesi günü yine yaylılara bindik. çok sağlam bir bina. Halbuki Karabekir'le uğraştınız. Döndük. ağzınıza. o da cana minnet bilmiş. Devam ettim: Siz bana Mustafa Kemâl'i düşüreceğiz diye gittiniz. Burası askerî bin binadır. evler. setler de askerlere mahsustur. Her muhitin kendine mahsus bir şeyi vardır: Orada en iyi şey odur. Galiba Anadolu'da yaylı. artık Celâl Arifin vaziyeti tutunamaz bir hal olmuş. Bir mola verdik. Şimdi Paris'te benim gibi mihman gezer. üstü de çırçıplak. gelen de istikbâl olunmasını pek severler. Eteğindeki. Tetkik edilip. otomobile müreccahtır. Bir aralık bunalacak bir hale geldim. Biz de. memur ve ahali ile istikbâl etti-ler. Güzelce bir cami. Türk mimarîsini tetkik ettiler. Çünkü birşey yapalım dediniz. Kışın buz.. Sivas yolu soğuktu. amma her vasıtadan emin. plân ve fotoğraflarıyla beraber bir eser yazılması lâzımdır. Bence bu eser millî mefahirden biridir.Seninle beraber gidemem deyip. Binanın bir yanı dağdır. Bunun içi kenarda fırdolayı bir taştan set. Ankara'da soğuk vardı. Bir müddet sonra oradan da azletti. Ayrıldık. bizi resmî bir surette yâni asker. tıraş etmiş. mektep. Orada birkaç metrede bir ocak var. orayı düzlemiş ve çıkan taşları da binada kullanmıştır. vaktiyle Mısır'da büyük Ehramın içine girince nasıl bir azamet duydumsa. Sanki muazzam bir taş kitlesi.. Bütün bu yol bir düzlükten gidiyor. koca bir şey. Bunlar birşey değil asıl kagir mühim bir ahır var. Sivas'ta Cemâl Bey (Eski Kütahya Mebusu ve Kastamonu Valisi) vali. Ben de damarına basıyorum. Orta yeri süvarinin atlarına. fakat maksadınız için önce onunla hoş geçinip işi görmeli. Henüz bu abideden bahs etmemişlerdir. Siyasi hayat-ı müsteardan alem-i bekâ'ya irtihal etti. Somurtup durdular. Kayseri. yüklü deve katarlarına da rast geliyoruz. harb-i umumide orada üç alay süvari atlarıyla barınmışlardır. Dağ kamilen kayadır. «Nasıl olacak. Mimarlarımız.. toprak da kül renginde birşey... Baktım Celâl Arif.Hemen her yerde istikbâl ediyorlar... Konya'da daha çoktu.dedim. insan bu binayı görünce atalarımızın en mühim himmet sahibleri olduğunu anlıyor.. Bunlar eski meşhur kervanların bakiyesi. Meğerse orada mühim binalar varmış. Mustafa Kemâl. adeta öyle bir azamet duydum. Yolda. Binayı yaptırmak için dağın o eteğini. Gelen mevkili birine. arada. Fakat Sivas'ta epeyce kar bulduk. Ocaklar. Zararsız bir yol. Öyle aykırı teklifler yaptınız ki. Günde ancak otuz kilometre katediyor. Erciyes dağının eteğinden gidiyoruz.

Kızılbaş Türklere. Sıhhiye Vekili iken çok teklif ettim. vicdanî ve şahsî bir mesele olduğunu anlatmak olmasını teklif ettim. Bilhassa teklifim Kürdistan içindi. Oradan . Zora dağların borcu vardır. ufak bir himmet bunları kazandırır. diye kandırıyorlardı. Abdülhamit zamanında Ermeniler bu Kızılbaş Türkler'e musallat olmuş. Teşvik.. Vali Cemâl'i orada buldum. Tefkira'yı müthiş yapıyorlardı. bana söylediler. diye propaganda yapmışlardı. Namuslu biri. italyanlarla Selçukî Devletini teşkil etmek için sözleşmiş. Türküz. O gece onun evinde. Bunlara münevverlerden heyetler gönderip propaganda yapılmasını propagandanın esasının kendilerinin de halis Türk olduklarını. Ben de bu müthiş tehlikeyi bildiğim için bu tabirleri kaldırmak hususunda inat ettim ve muvaffak oldum. bu tarzda propaganda yapmış. Mustafa Kemâl Trabzon'a seyahat etti. Bu iş Türkiye için hayattır. siz Selçukîsiniz. sizinle birleşemeyiz. Çok zaman sonra hizmetini bilen dostlarının ikramıyle Trabzon'a vali olabildi. Sivas'tan geçiyor. Halis Turgut millî harekete hizmet etmiş. bakınız. Biz Moskova'da iken Koçgiri Aşireti isyan etmiş bu aşiret isyana kalkacağı vakit bütün kızılbaşlara adamlar göndermiş. Elan en mühim olarak yapılacak işlerden biridir. Zavallıyı Mustafa Kemâl Sivas'tan da tepelemiş idi. Rum'u. Kızılbaş köylerinde Halis Turgut tarafından yapılan propagandayı. Burada ticaret yapıyor. Bir takım Türk Kızılbaşlar iştirak etmişler. Anadolu'nun bu mıntıkalarında ve Kürtler içindege-niş mikyasta propagandalar yapmalı. Ankara civarından başlayıp Şark'a giden ve Azerbeycan'a dayanan bir Kızılbaş.«Biz Şiiyiz amma. mühim neticesini bizzat bana o anlattı. Bu adamlar askerdir. bunun bir vakaya müncer olmasından korktular. Bu suretle hasım olmaktan çıkarılabileceklerini söyledim. Nakzetmek için fırsat bekler.. Buna sebep olarak çirkin şeyler söylediler. Demek öyle heyetler. içi güzel ve orijinal. onları. Koçgiri Kürt'tür. amma zorun devamı müddetincedir: Fırtınadan ağaç eğrilir. «Biz Şiiyiz. Mustafa Kemâl azletmiş. zihniyetleri düzeltemez. Bu iş pek mühimdir. Bunların cehaletinden Şiilik sebebi ile Türkler'e Hnstiyanlar'dan daha fena bir nazarla baktıklarından bahsettiler. Koçgiri Aşiretine dair konuştuk. Ermenisiniz. sonra ikinci Millet Meclisi'ne me111 bus olmuş. ne Mustafa Kemâl'e ne Ismet'e anlatamadım. Bu ufak tecrübe bu tarz propagandanın vatan ittihat ve kuvveti namına en mühim bir vasıta olduğunu ispat etmektedir. Anadolu'da isyanlar çıkarırken. herşeyi top ve tüfek ile halletmek zihniyet ve peşindedirler. Kürd'ü kışkırtıyorlardı. evleri büyük bir konak halinde. Çünkü bu vekâlete isyan işleri de merbut idi. Sivas'm eşrafından. müslim) ve lisanı ekalliyetler tabirinde israr ettiler. Rusya'dan dönerken Samsun'a geldim. Kızılbaşları. Nihayet izmir'de yapılan suikast bahanesiyle Mustafa Kemâl tarafından asılmış. Çünkü ingilizler. Türkmenleri de Türkiye'den ayırmaya çalışıyorlardı Hattâ Konya'da Mevlevi Çelebi Ab-dülhalim. Fakat Halis Turgut'un dolaşıp propaganda yaptığı köyler onlara şu cevabı vermişler. Ermeni'yi. Ben böyle bir propaganda teşkilâtını sonra. Bu tecrübe gösteriyor ki. Kürt değiliz. dimağları. dinî (gayrimüslim. Türk şeridi vardır ki. Yörüklere de Türk değilsiniz. Yapmak mümkün olmadı. Sünnîlere isyan edeceğiz. Muvaffak oluyorlardı. Ermeni olup gideceklerdi. Bilhassa mükâleme Alevî Türkler üzerinde idi. Zaten böyle neler kaybettik. Eski evlerden. muallimler gönderip. O esnada bu aşiretde millî kıyam aleyhine kaynaşma başlamış imiş. Hattâ.zatı ilk görüyordum. Oranın başımıza iş açacağını temessül için teşkilât yapılmasını söylemiştim. istanbul'dan gelmiştir. Bu adam Ankara'ya getirtilip hapsedilmiş. ailesi eski bir aile. Reisleri Alişan'dır. Mustafa Kemâl'i sevmez. Biz gittikten sonra bizzat Halis Turgut beş on köyü dolaşmış. Çerkez'i. Sivas ahvaline. Ve mebus da yaptı.». Oralarda esası bu olacak ilk mektepler açmalıdır. Bu hal devam etse bu Kızılbaşlar. mezhep farkının ehemmiyeti olmayıp. Vali ile beraber Halis Turgut. sonra Mustafa Kemâl onu çıkardı. Bunlar düzelmeyince de derd daima mevcuttur. ingilizler Konyalılar'a Türk değil. fakat geçince yine doğ112 rulur. dinin bir olduğunu. Lozan'da frenkler ve ekalliyetler meselesinde ırkî.tüfek. bize iştirak edin! demiş. Top. Belki mektepte okumuş ilk Türkçülerden idi. Fakat bunun kıymetini. cebir.

Hele hafızası iyidir. Keza hırçın ve huysuzdur. Hırçınlığı da yolunda. Çünkü evvelce gitmiş. fazlalığının sebebi varmış. Eğer ben de bunun fikrinde olsaydım. fakat ona ehemmiyet vermemiştim. Ankara'ya giderken Bolu yolunda birşey yapmıştı. Hırçınlığının. Bu adamı bilirdim. fakat. Yine bu sebepledir ki. reisliğin bana verilmesini isteseydim muhakkak ben reis olurdum. Dargınlığı çok uzun sürer. Buna da cevap bulamadı. Çünkü mesuliyetten korkar. Böyle bir teklife nasıl dilin varıyor. Daha ne istersin? Lâf yok. Adetim bir şeyle bir adamın ne leh ve ne aleyhinde hükmetmem. lüzumsuz» demişlerdi. Bu da böyle. Onda hilkat yoktur. Ben ise bunu aklıma bile getirmedim. Kendisi yüksek bir zekâ değildir. Mecliste uğradığın tufanı da unutmuşsun galiba.. müthiş haristir. Ankara ile muhabereni elinden alıp ben mi muhabere ettim. Suratı ekşidikçe ekşidi. bir türlü çıkaramıyormuş. ilk hükümet teşekkül edince Yusuf Kemâl . Bundan da çok defa millî iş zarara uğrar. Darılır. Bir şey yapamadınız. Evvelce söylemiştim. En büyük millî işlerde de şahsî hırsı. Orada ölmüş.da azletti. Tek ben gideyim. Tarihte misâlleri çoktur. Malûm. Seyredenlerden biri merak etmiş. Şimdi görüyorum ki. mevkilerini düşünürler. Olamamıştı. Ne istiyorsun? Sana uşak mı olayım? Merasim oldukça sen başka yürüyorsun. Bunlar harab oluyor.. Halbuki Yusuf Kemâl asla reis.. Ağzında bakla varmış. yani reis olmak istemişti. «Eli kopsun da neden koparsa kopsun» demiş. baş olamaz. Derhal reisliği bana verirdi. Münakaşa edelim. Sonra mesuliyet geliverir. Nitekim Hariciye Vekâleti'nde bulunduğum zaman vekâlet umuru leyteleâlle'de. epeyce malûmat sahibidir. Bize bir reis tayin etmemişlerdi. ilâh. En ufak ve lüzumsuz bir şeyden alınır. Mektepte arkadaşlık. Hak benimdi. Heyet-i Vekile'de tayinimiz esnasında ben bu sebebi söyleyip. Sonra Yahudi'ye sormuş.». Bilhassa Mustafa Kemâl beni def için ne vakittir nelere baş vuruyor.adamda reislik mono-manisi var. Yahudi elin nurdan kopsun. zekî denilen adamlardandır. Hepsi «Hiç. insanlar tuhaftır. herşey yüz üstü kalmıştır. Eğer zekâ ve malûmat hususunda bir riiçhan görüyorsan izah et.. Kibri azamet. Bu sefer giderken eğer ben Reislik isteseydim bana vermeleri tabiî idi. Geri geldin. Elverir ki. biz de millî işe zarar verebilirdik. YUSUF KEMAL'İN SIKINTISI Artık Yusuf Kemâl azametli bir tavır takındı. Zor mu imiş. Nihayet Yusuf Kemâl ağzındaki baklayı çıkardı. Hakka bakarsan bu sefer reislik benim hakkım idi. Oğulları Kütahya'ya götürmüşler. Çünkü inisiyatif sahibi değlidir. Yere göğe sığmaz.. söylendim ve kendi kendime düşündüm. korkusuyla hiçbir iş yapmaz. Hiçbir iş çıkmamış. demek bu . Bu huylarını eskiden bilirdim amma. Ve böyle bir şeye de lüzum yoktu. âmirinim». sonra beraber çapkınlık. dermiş. Ben senin reisinim. Refahiye.. Dedim ki: « Yusuf Kemâl! Bana amirlik taslama! Aklını başına al ve şuna iyi kulak ver. Ben doğrusu 113 I I böyle teşebbüsü ömrümde yapamadım. Hem de Mustafa Kemâl beni. Pek çok egoisttir. Ha. Bakan yok. iyi çalıştı. Yahudi. def olsun diye sade reislik değil.. Natûkdur. askıda kalmıştır. iki yıl kadar açlık içinde kaldı ve tecennün etti. ne istesem verirdi. Yazı ve neşriyat ile münasebeti yoktur... falso ile dönmüştü. Sivas'ta Selçuklu mimarîsinin incileri var. Türkün bu millî hazineleri giderse bir daha yerine koymak mümkün değildir. Kimseden bir şey isteyememişimdir.! di ki: «Rıza Nur! Sen bana itaat etmelisin.. Dedim ki: Bu sözüne şaştım. ¦ Karıştığım bile yok. Iblis'e yaraşır derler. Erzincan'a doğru gidiyoruz. «Arkadaşlar var mı?» diye sormuştum. Gökmedresenin önüne gittiğim vakit büyük bir azamet ve haşmet önünde olduğumu duydum. Sen Bekir Sami ile Rusya'ya gittin. Hakikaten de böyle ilâve ettim: Hemşehriyiz. kendi ağzı ile istiyor. bir yaştayız. Muvaffak olamıyor. malûmatlı. böyle haris olduğunu bilmezdim. Kızdım. Ayıptır. Ben böyle şeyi aklıma getirmedim. azametlidir. Vakıa ekseriya zeki. iyi haslet değildir. Nitekim Lozan'a giderken de bunu göreceğiz. hizme tedelim. namuslu olanlar vekâr sahibi olurlar.. Hem maiyetini uşak menzilesine koymak istiyor. ve kimse sevmez. Yahudi'yi biri döğüyormuş. inattır. fıtrat halindedir. Ne olursam olayım. Hem sıkılmıyor. Sivas'tan kalktık.. De. Ancak bundaki vekâr derecesini aşmış.

Sobayı feryab ettik. bir müfreze asker var. Herkes şunu itiyor. Bu adam daima böyledir. delik. Yanımızda bir otomobil. Onunla Moskova'ya gittim. Yerlere oturup tutunuyorum. Karakol orada imiş. Kestirme yolu tuttum. O hiç cevap vermedi. Karakola girdik. muhallebici isen.Rusya'ya gidinceye kadar vekil olduğu iktisat Vekâletine uğramamıştı. Şose uzun gidiyormuş. asker otomobili önden çekerek. Kurdum. Ses verdiler. Halâ Sinop'ta kütüphanemde durur. tahtadan kiremitleri var. Dinlemedim. Göz gözü görmüyor. Ayağıma taş takılıyor. zuhuruna muntazır olduğumuzdan elde tutuyoruz. ÇİLELİ YOLCULUK Sivas ve Erzincan. Alâ. Bir raddeye geldim ki. Kestirme keçi yolu varmış. Bir elimde mavzer. O donan insan. evham ve hayalât ve cinnet halindedir. Bazen ayağımın altından toprak uçup kayıyor. Bunda mesuliyet hissi o kadar fazladır ki. Anamdan emdiğim süt burnumdan gelmeğe başladı.Üzerlerinde birden rengi belirsiz olmuş ve pire tersi başka bir benek vermiş birkaç yorgan. Öyle kızdım ki. Buna rağmen Yusuf Kemâl böyledir. Sanki hüngür hüngür ağlıyor gibi olduk. Mavzerleri boynumuza asamıyoruz. birkaç yaylı. Heyet-i Vekile'de de imzasını koymadıydı. «Gitme! kaybolursun»dediler. Yapmak mümkün olmadı. Ne yaptıksa olmamıştı. Şimdi ineceğiz. Burası sıcak ama dumandan durmak mümkün değil. Böyle yerlerde ise benim kabil-i nakil yatağa yatıyordum.. fakat otomobile de yanaşmadı. Borular da öyle sıvalı. Ellerim donuyor. Bu kadar yıl millî hareketin içinde bulundu. Sık ağaçlık bir yer. Bir taraftan da karanlık basıyor. Başladık gitmeye. şimdi kanter içindeydim. Nihayet sobayı söndürmeye mecbur olduk. bir aralık kurtulsa arkada olan bizleri çiğneyip aşağı uçacak. İnsanda mesuliyet büyük mikyasta olmalı. Dedim ki: Ne memleket. Çünkü insan gibi bir kıymeti kalmadı. duman fıskiyesi. Bir tane bile fenerimiz yok. Karakolunyanı orman. Karanlıkta tamam oldu. sıkıştırdılar yine imza koymadı. Benimki. Yapacağımız muahede onun eseri midir? Biraz sonra görülecek. Ben de bir memleketteyiz ki. Ona mukabil cesaret asla yoktur. Neyse bin belâ tepeye çıktık. Felâketimize sahiden böyle ağlasak yeri vardı. Yusuf Kemâl de halâ görememiştir. Lâmbanın isi de buna karışıyor. Artık yukarı çıkmak da mümkün değil. Karabayır. Eldivenin hiç faydası yok. zabit. Bu delikler kül çamuru ile sıvanıp tıkanmış. sen niye itmiyorsun? Bu kadar hanım evlâdı. Ve beraber döndüm. bu şişenin bir yeri de kırılmış. Gittik. Bu kadar işlerin civcivli zamanında hiç bir iş göremedi. arkadan iterek bu dağa çıkarmağa başladık.. temiz yatak verirlerdi. sarı. Bakü'ye kâtip giden biri var. Ve ondan kurtulmak çaresi tedbirini işten evvel alır. ananın koynunda duraydın dedim. o otomobili. oraya kâğıt yapıştırmışlar. Bunu da düşünüyorum. elbise ile yattım. biri daha bana katıldı. ne kara bahtlı millet efradıyız? Elin memleketinde otomobil insanları taşır. geceyi orada geçireceğiz. Burası daima eşkıya baskınına mâruz olduğundan kendimizde birer mavzer aldık. Göz gözü görmüyor. Elinde tüfek de yok. Bu dumandan gözler yaşardı. Iğin-ti'den sonra Karabayır'ın eteğine geldik. Ben artık canımdan bıkmışım. kâtip. Ben de artık söylemedim. Baktım. bir elimle otomobili arkadan itiyorum. canım burnuma geldi. Bağırdık. biz burada otomobili taşı-mıya mahkûmuz!. Her yapacağı işte evvelâ me'mûl veya mevhum bir mesuliyeti düşünür. Bir aralık bu yolu tuttuğuma pişman oldum. Çardaklı. Otomobili brrakmaksa mümkün değil. şişesinin üst kısmı koyu bir is ile simsiyah bir ufak petrol lâmbası. Kurt derisi kürkü üstüne aldım. Kaybolursak gece bizi kurtlar da yer. Bir odalık zeminde bir bina. Koçbey hadisesinde Ankara'da aldığım filintadır. yol görünmüyor. Yorgunlukla alâ uyuduk. Bir taraftanda eşkıya basma tehlikesi var. Bizden sonra yoldan yürüyenler de geldiler. Sebebi Anadolu hareketinden ümitsiz olup birgün uğrayacağımız mesuliyet korkusudur. Böyle adamlar hayatlarında hiçbir iş göremezler. Cam gibi keserek esen bir soğuk rüzgâr ile hafif bir kar 114 düşüyor. Aşağıda bir Jandarma Karakolu varmış. iki geçilmesi güç dağ var. Varsın zahmete girmesin. Otomobil. kâğıt yanmış. Şehirlerde misafirlikte bize iyi. itmiyor. Bir eseri yoktur. Hemen eşkiya. fakat nadiren bu kere de cesareti olup. Tuhafız. . Murahhas. Ayağıma ağaç kökleri bulaşıyor. belki otuz deliği var. kara. Arkadaşlar farkına vardılar.. orada mesuliyet mürg-ı anka'dır. Hasılı pusulasız ve körebe tarzında kaybolmadığıma. Soba değil. Otomobil bozuldu. Şoför uğraştı. bu uçurumdan yuvarlanmadığıma bin şükür ettim ve hâlâ şaşarım. Mevkii de müsait idi. Fakat her tanaftan duman fışkırıyor. işi yapmalı. Ortada saç bir soba.

Hızır mısın be adam? Biz deki sevinci görmeli. Büyük kafile. Ümitsizleştim. hakikaten öyle imiş. Sonra «yolu yine açtırınız?» dedim.Buradan da yola çıktık. Tepede bir Jandarma Karakolu varrmş.Karakola varır. Bu mevsimde geçilmez. Bekledim. Göz görür iken vakit kaybetmeden bu direkleri takip ederek gitmeli. Burada gördük. Yahut amele çıkarıp yolu açtırmak. Ben ileride idim. Geçmek mümkün değil. zifiri karanlıkta karakola girdiler: Akıl ettim. Ve ne dedikse olmadı. ağaç falan yok. Jandarma zabiti imiş. Sordum. Muhit dağlar ve aralarında dereler. geldi. kar gözlere dokunmuyor. bir de şefre kâtibi Mehmet Ali yok. Burası bu dağın tepesi imiş. Herkes geldi. Bir de o olsaydı tamamdı. Ufka kadar her taraftan böyle. ilerlemek mümkün değil. Yusuf Kemâl «Hayır. Toplandık. dirayetin? Zavallıyı hangi düşünme ile ve ne tedbir diye bu emirle oraya mıhladın. Bu esnada kurtlar açtı. Bu bir müthiş hodpesentliktir. in cin hiç bir şey yok. Karakolun bir kilometre kadar uzakta olduğunu söyledi. kalmak tehlikesinden pek azdır. Ava hepsi birden saldırır. Ortalık bi-' raz kararmış. nihayet pek yoruldum. Gece hepimiz değilse bile bir kaçımız mutlaka donup ölürüz. Soğukda ve karda yürümek inşam pek yoruyor. Mehmet Ali orada duruyormuş. Direkler var. Oraya kadar hiç kar yoktu. Rüzgâr yerdeki karları savunuyor.Arabaların atlarını alıp bavulları yükletmişler. Bereket versin güneş yok. 116 işin fecaatine bak!. «Reis gelsin diyor» demişler. Terledim ve yoruldum. Kimi eşyayı da amele omuzlamış. Lâkin onu takdir daha doğrudur. Artık iyice karanlık olmuştu. Bir yere geldik ki.. Alıklaşma devresi geçince bir kısmı geceyi orada arabalarda geçirmemizi söylediler. burada kalacağız» dedi. Birde kurt baskınına uğrarsak. sanki hiç açılmamış gibi olur». o da görünmüyor. Askerlerden orayı bilen varmış. dedim. Sade kendini düşünüyor. fedakârlık ve disiplinine şaştım. Hemen fenerlerle iki takım adam yolladım. Yine yürüdük.Bir fenerimiz olmalı idi. Harb-i Umumîde Kafkas Cephesi Karargâhı olarak şöhret alan Suşehrine geldik. Ata Yusuf Kemâl'i bindirmişler. «Bana Reis Bey burada kalıp her ne pahasına olursa olsun ayrılmamaklığımı emretti. Dinlenmiştim. Valiye emir . Bunu kaybetmem. Yusuf Kemâl'e dönüp. «Aman! »dedik.. tamamdır. yerlerdeki karları bir kısmım toz duman edip havaya savuruyor. Ya bazı yerde kar pek çok ta boyumca batarsam çıkmak mümkün olmaz. Ne yapacağız?!. «Gidemem» dedi. inanmak istemedim. Bu tehlike. Belâlı Geçit. Arabalar kara dayandı kaldı. her taraf bembeyaz kar. Kimse de lâfa takat yok. ortalık da kararıyor. artık otomobil sevdasından vaz geçtik. Yemin etti. Ben gidiyo-rum. insanın nefisini tıkıyor. imkânsız şey.ıU5 verdirin. binlerce masum askerleri burada kurşuna dizmişti. Pek takdir ettim. Herkes somurttu durdu. Düşündüm. Atı ve diğer oradaki amele ve jandarmayı da yolladım. fakat artık . Sürü ile gezerler. Bir ışığımız da yok. Bu güvendiğim şey. O da geldi. Derhal bir bora eser. Yusuf Kemâl'e pek canım sıkıldı. Bizimle beraber olan Baku mümessilliği kâtibi. Bir takım ona gitti. dedim. size imdat yollarım dedim. Meğerse tipi başka şeymiş. Kar yağmıyor fakat bazen bir sağnak geliyor. Arkasında kürklü bir sürü amele geldi. Bir nefer dedi ki: «Bir efendi arabada oturuyor. Düşündüm. Demek benim arkamdan gelmeye karar verdiği zaman o zavallıya da bu emri vermiş. Kar diz boyunda. Evvelâ «Hızır gibi yetiştin».. Kaldı. Yüzmetre kadar gittim. burası böyledir. Yalılara bindik. Disiplinin bu kadarı galiba ahmaklıktır. Bu akşam onu kurt yer veya donar. açılan yolu örter. karakola varmak mümkün olur. Her yer ak pak kar. «Ben geliyorum» dedi. Maiyetinden birini ölüme hem de hiç lüzumsuz terkediyor. Doğrusu bu tedbirsizlik-ti. Diğer Akba. Baktım telgraf direkleri var. Çardaklı. Dedi ki: «Yarım saat evvel açtırdım. Hem de şu gencin terbiye.» «Hadi!» dedik. Tam bu esnada Karakol tarafından bir süvari göründü. Ben tipiyi havadan şiddetli rüzgârla kar yağması zannederdim. öğrendik. Sonra öğrendik ki. Gitmeye karar verdim. «Tamam ' mıyız? Hele toplanın» dedim. Ben gece burada kalınmaz. Arkadaşlar için «Aman bunları nakledin»de-dim Atla Karakol'a gittim. Çırçıplak. Yürüdüm. Direkleri takib ediyoruz. Akşam. Dediler ki. O kadar ki. Kumandan Vehib Paşa. Arkamdan Yusuf Kemâl bağırdı. civar köylerden Jandarma vasıtasiyle elli adet amele toplayıp şevketsin. kâh rüzgârın aksi istikametine dönüp soluk almağa mecbur oluyorum. «Çardaklı tepesinde kar ve tipi vardır. Ben öndeyim.» Çardaklının tepesine yaklaştık.Aferin Reis bu mu. başka yerdeki karları alır. Atını bana verdi.

beline kadar kara batmış. burası bir çok defa gazi imiş. Şimdi Karakolun hikâyelerini. Yıllarca evvel okuduğumuz bu şeyi de gözümüzle gördük. Böylece bu karakola sığınabildiğimize bin şükür ettik. arabada. berrak bir hava. Karakola baktım. Tıbbiye mektebinde hıfzıssıhha derslerinde gözlerin karda. Başımı ceketimin altına soktum. Bana nazlı bir ha-nım evlâdı. iş görmemekte hakkı varmış. Şimdi muayenede gördüm ki. ateş yakmak gibi iş oluyor. zavallıda pek . Hakikaten harika idi. Gece oradan geçecek insan da yoktur ki çalsınlar. molalarda elini bir işe sürmüyordu. . Önümüzde bir çukurluk. Bundan dolayı yürümek. ne nazlı. yine başım ceketin altında. «Canım. Kurşun yarası içinde. Şimdi tam lâzım.. Hemen karakolun avlu gibi yerinde vücut. sonra da güneş de doğdu. Karabayıra oto-mobili çıkarırken. Bavulu kurt yemez. ilerlemiş bir kalp hastalığı var demek.. «Yahu! sen ne miskin.dedim. aman yıkılacağım. Biz karanlıkta bu yaraları görememiştik... [ daima. her birimiz bir tarafa serildik. Şosede yürür gibi yürürler. Kara batmayan bir baston yaparlar. fakat insan halini anlatır.» Dediler ki: «Onlar karda yürümekte ustadırlar.Bir kilometre kadar kar içinde gidecekmişiz. Doğrusu Yusuf \ Kemâl bu buhranda da egoist ve tedbirsiz bir insan olduğunu iyice ispat etmiştir. Yüz metre kadar ilerledim. kol ve bacaklarını karla ovdum.keyifli zannederken. Diğer takım da Baku kâtibini bulmuşlar. gözlerin kör olduğunu bilirdim. müthiş bir egoist tesirini vermişti.Dimdik getirdiler. Fena kızıyordum.. Lâkin pekte yorgunuz. amele. Zavallı tamamiyle donmuştu.meselâ bavuldan ekmek çıkarmak. kar. Bizler jandarma. ondan sonra bizimkinden alçak bir takım dağlar var. Bu süratle bu mıntakayı geçtik. başımıza yeniden iş çıktı. Yerimiz pek yüksek yer. bilhassa güneşli havada böyle olduğunu. Birden gözümde alâimi semâ hasıl oldu... fakat yine bildiğinden dönmemiş idi.canıma tak demiş olacak ki. Artık zavallıya hüsnü muamele ettim. Bu sefer de Yusuf Kemâl bavulu tutturdu. Yalnız bu olsa.. Hapı yuttuk demek. geldiler. Pek keyfimiz kaçtı. Bin şükür.» işte bu fena!. Bir yere bakamaz oldum. Burası biraz sıcaktı. Bu ise. Sabah erken kalktık. Artık tepem atmış. sade bu adam sallana sallana yürüyordu. onu da tutup atmış. Baktım teneffüs hissedilmiyor. Ayaklarına kalbur ve ona benzer şeyler bağlarlar. Baku kâtibi trende. Sustu. demek kurban vermedik. Az zamanda uyuyup gitmişiz. Hepside ak. menkıbelerini anlatıyorlar. bize halinden hiç bahsetme-diydi. Bu çocuk sade oturuyor. Azarladı-ğıma pişman oldum. Bir saat kadar da burada sun'î teneffüs ve masaj yaparak uğraştım. Amelenin parasını biz verdik. bir adım atmak ta mümkün değil.. tipide. Gözünü açtı. «illâ getirsinler» dedi. Bunlar Dersim dağları imiş. Fransız askerinin gözü kör oldu derler. Birşey dememiş. herifsin be?. «Bu karda Dersindiler nasıl bir dağın tepesine gelebilirler? Olamaz. Yâni muhtelif renkler. ötesi başaşağı ve karsız imiş. kimde takat kaldı! Kaç sefer oldu? Bu zifiri karanlıkta. Her arkadaş diğerine yardım ediyor. Kalpte daraban da duyamadım. Sonra odaya al-dım. Maddî ve manevî bitik bir haldeyiz. Kurtuldu. Görüyordum. şifre. Bir müddet sonra çıkarıp baktım. kâh siyah eteğimi tutup elimle gözümün önünde bulunduruyorum. Herkes deli mi? Yarın erken gider alırlar. öylece kalmış. Karakol sıcak. bu dağ başında insanlara acı! Bu bavul. Yolculuk. Demek bu adamlar ski ve emsali kar âletlerini kendilerine 117 mahsus bir tarzda biliyorlar. bu hal devanı ederse.. fakat hangi bavulun hangi köşesinde? Bulmak mümkün değil. yiyor yatıyor. heyetin parası vesair mühim şeylerin bulunduğu ufak bavulu o muhafaza ediyordu. Ben böyle bir şeyi ta Ankara'da düşünmüş. Buna Napolyon'un Moskova seferini misâl getirirler. Yine alâim-i sema... Sordular: «Meselâ bu akşamda basılabilir mi?» Cevap «Hay hay!» ben inanmadım ve dedim ki. herkes faaliyette ve canı bumuna gelmiş. Demek bu gece burayı da basabilirler. Biçâre karanlıkta yolu kaybetmiş. Bu kadar nazlı idin de niye buralara geldin? Annenin kucağında oturaydm. rüzgâr kesilmiş. Sade ayağımın ucuna bakıyorum. Yürüdük. ne hodbin ¦.» demiştim. siyah gözlük almış idim. t Kendimizi herşeyden emniyette. Dışarı çıktım. Kucağında tutuyormuş. Yola çıktık. Uçuşup duruyor. insan değil. İki de bir karakolu Dersim eşkıyası başarmış. vücudumuz yumuşadı. Dış tarafında bir çok kurşun yaraları varmış. Biraz da bu otomobile sen dayansan a.

Buz gi118 bi tattım. Erzincan şehrini de birşey zannederdim. fakat kükürtü çok az. buralarda pek bir ağaç da yok. Bunlar ise önce öldürüp sonra soyuyorlarmış. Biraz ötede bir de yerden kaynayan bir su var. En taş yüreklileri ağlatır. Adı Sansa Boğazı. sizi bize muhafız diye .Bu dağlar eski tarihte meşhurdurlar. bir belâ-yı berzah imiş. Acıdım. Hep hayret ettik. Üç buçuk ahşap evmiş. melerlermiş. Buradaki insanların hikâyesine bakmaya lüzum yok. Fakat istifade ettiğimiz yok. Bu kadar bilmezdim. Cidden kan ağlatıcı bir manzara görülüyor. Tabiat şurada bol akan bir banyo suyu ile mideler için mükemmel bir sofra suyu olan kalevî suyu yan yana koymuş. Canı dişe alıp buna da gireceğiz. Reisliğine pek sahip olmak isteyen Yusuf Kemâl.. Ermeniler ahaliyi kadın. Gazı bol. Boşuna akıp giden şu suya baktıkça baktım. Düşündüm. ikide bir gördüğümüz ¦ birçok yıkık duvarlardan mürekkep viraneler. kızları varmış. İlerledik. Bunu söyliyen şey. Tuhaf. Hazırlandık. Dersim eşkiyasında. Evler varmış. koyunları varmış. idare üstüme kalmışü.» Artık. ne kadar zamanda!: Bunlara sorunuz. pusu arkasından yolcuyu evvelâ vurmak. Ovadayız. Kükürt kokan. Bağırır. ateş yakıp ısıtırlar. «Davranma» d«f. Daha neler var?!.. Gittim. delikanlıları. Bize ise hilkat herşeyi bir arada vermiş. evlerinin önünde oynarlarmış. Bunun dehşeti coğrafi teşekkülünde değil. mühim bir iştir. Konak yeri var. Erzincan taraflarından çekilirken Rus Ordusu'n-daki Ermeniler müthiş katliâmlar ve emsalini yapmışlardır. böyle işlere sarfetse ya!. Yapılarda çanları çalarlar -mış. yıkık duvarlardan biraz örüp üstünü toprakla örtmüş.. efendim» dedi. Hareket edip. kanlı. Ksenfo'nun meşhur seferleri.. Harb-i Umumi sonunda Rus ordusu Bayburt.. Bunlar Türk köyleri imiş. ERZİNCAN OVALARINDA Erzincan ovalarına düştük. Demek her yıl buralarda nice vatan evlâdı mahvolup gitmektedir.. Ermeni faciaları. Köyleri de yakmışlar. fakat çırçıplak. Viranade baykuştan başka bir şey değil. Kars'a kadar iki geceyi böyle viraneler arasından geçiyoruz. Nadiren bu harabelerde de dumanlar görüyoruz. silindir şapka giyeceklerine o paraları. Pontus Kralı Midad ve Romalılar zamanında burada kulübeler yapılmış. Sağ kalan bir iki aile şimdi gelmiş. kükürtlüdür.. bizim elimizde hâlâ buralara bu kadar iptidaî olsun bir tesisat konamamıştır. keyfiyetçe sıfır bir şehir.. ocaklarından duman tütermiş. Çocukları. buralarda olmuş olsa gerektir. vatanımız ne zavallı harap topraklarmış!. kalevî bir su. indim. Bir gece de boğazda yatmak lazımmış. bir sıra dizildiler. önümüzde bir geçit daha var. soyar. çaylar da var. Bu suretle yolcu varsa çan sesine giderek yolu kaybetmezlermiş. Askeri kırılmıştır. erkek ve çocuk kesmişler. müdafaa görmezse cana kıymaz. Mustafa Kemâl danslara revaç vereceğine. harareti de azdır.. Suyu. Zabit ve neferler. çanlar konmuştur. Artık Ermeni tahribatını görüyoruz. i Ne nimet? Avruya'da böyle şey bulmak mümkün değildir. Sordum. Boğaz uzun imiş. On adım kadar yoldan öteye ilerledim. Koca ova. Sade kalevî suyu var. Fare gibi bu deliğe gireceğiz. Boğazın ucuna geldik. Bu sayede kurbansız geçtik. Hükümet jandarmasını bizim için harekete geçirdi. Şehre geldik.Dedim: «Ayol. Fecidir. yel gibi akan bir su. sonra soymak imiş. inekleri. O zamana göre şu iş insanî. Elimi soktum.. Bir ukbe. Buralar geniş ovalar. Henüz bir kulübe bi•¦ le yok. Geceyi geçirdik. Erzincan'da yeniden bir jandarma zabit ve çavuşu kumandasında on kişilik jandarma kuvveti vermişlerdi. dumanı çıkan. Biz Türkiye'nin fevkalâde bir heyetiyiz. Birçok gün sürermiş. Teessüf ile söyliyelim ki. Bu fena. cin yok. Yüreğimin yağı da beraber aktı. Çardaklı vakasından beri hiçbir şeye karışamıyordu. Köy bununla mı eski haline gelecek. Ve anlaşılıyor ki bir müddet evvel buralar mamur imiş. Halbuki Anadolu'nun diğer taraf eşkiyası geçidi tutar. içine girmiş. Yolun kenarında bir su şarıltısı duydum. Daha doğrusu çörden çöpten bir büyük köy. Elli amele tuttuk. Bakalım. Muhafızlarımızı değiştirmişler. Bu eş-kiyanın fenalığı. Dediler: «Ağaçları da söküp yakmışlardır. zehirli hikâyeler. Burası imar edilse ne mükemmel bir su şehri olurdu. «Beğ»'i kaldırıp «Bay» koyacağına biraz bu yolcuları düşünse ya!. Gidip gördüm. in. Zabit: «Bize müsaade. fakat başka yolcular bunu yapamaz. boğaza gireceğiz. Gördüm. yani kemiyetçe. Fransa'nın Dix-les-Bains banyoları meşhurdur.Imar edilse bir kaç «Mısır» yapar.

böyle bir kuvveti zorla. Tif' lis'te olduğu zannediliyordu. SARIKAMIŞ'TA DONAN ONBÎNLER Eski ve yeni Rus istilâ harplerine dair bazı hikâyeler söylediler. madem öyle. Hükümete sordum. Sade onbaşı «Efendim ben sizinle geleceğim. Beni görünce «Gel ulan Doktor» dedi. Vali okudu ve pür hiddet «Böyle boktan şey olmaz. nasıl olur siz emir kulusunuz. Baktım. Enver'in tek basma kaçışım hikâye etti. Allah'a bin şükür. Askersiniz. Keza bir iki çuval pirinç. Soğanlı dağında hepsi donmuş. Belediye Reisi vasıtasiyle üç beş koyun aldırıp kavurma yaptırdı. Bu rezalettir. kelli felli biri önünü ilikliyerek içeri girdi. Belediye reisi. Mektupçu bir kâğıt sundu. Düşündüm. Fakat valinin adı üstünde. Erzurum ahalisi insana canlı bir insan olduğu hissini veriyor. Hem de mert adamlardır. redingotu daralmış. Karabekir hakkındaki Celâl Arifin it. Dedim: «Hamid bu olur mu?» «Siktir et. böyle lâflar heriflere vız. Demek bu rehberin fırçası. Şişman.. Hamid'i görmeğe hükümete gittim. Varsın geri dönsünler. Çünkü emir öyledir. Yanına vardım. nasıl olsa gireceğiz. Bu muameleye hayret içinde kaldım. Biz 119 £ o '60 H I—I I j S fe-i 4 <N t» İ <N içinde mücessem taştan koçbaşı resimleri var. eşraf ve emsali halk ile görüştük.» iş anlaşıldı.' hamlarını sordum. sandalyesinde yarı yatar gibi. Orada müzeleri dolaştım. Kumandan. Bir gün evden çıktım. Hoş beş derken. Eşrafın dedikleri bunlardı. Buraya giren sağlam çıkmaz. Bunları gözüyle görmüş. Bu belâ gelse Erzurum'dan doğru gelecekti. yolu tıkanmıştır. oraya gelmiş.» «Öyle amma döneceğiz» dediler. askeri hücum ettirmiş. Hele bir müzeyi gezmek için çok zorlandım. Bu olmaz şey. Zavallı mektupçu yere düşen kâğıdı alıp bir de kandilli temenna edip çıktı. dinsizlerin gelmesiyle olurmuş. Bu da hüngür hüngür ağlanacak bir hikâye. Ve kâğıdı da avucunda suyunu çıkarıyor gibi sıkıp buruşturup adamın suratına attı. Erkân-ı harp olan Alman dahi öyle demiş. Israr ettim. Biri de. tehditle götürmekte bir fayda yoktur. Siktir!» dedi. Zabitten itibaren birer birer «Dönmek istiyor musun?»diye sordum. Ordu yüz bin kişilik en dinç ve en seçme bir ordu imiş. Bize çok şeyler hikâye ettiler. Bir türlü gezdirmediler. Bunun üzerine kumandayı kendi deruhte edip. Biz demek canımızı bedava buduk. Herkes namusundan bahsetti. bir çuval badem ve dut kurusu aldı. Ayaklarını masanın üstüne uzatmış. dedi: «Efendi! Biz canımızı bedava bulmadık. asker nizamına tabisiniz» dedim. Eşraf. esnaf. Odasına girdim. Yokturdan başka cevap alamadım. Enver Paşa'nın Sarıkamış hücum emrini. bütün askerlerin donup. iliklenince potlar yaptı. Buna çok sevindim. Erzurum istihkâmlarını gezdik. hücum yapılmaz. O milleti nasıl ve bedavadan pırasa gibi doğratı-yorlarmış. Camiin bu hali pek acınacak birşeydi. bunlar âdi heriflerdir» dedi. gösterir bir ibret ve ders. galiba Hoca Raif Efendi idi. Tüccardırlar. Ve kımıldamadı. hücum emri vermiş. bütün halkı kamilen ve şiddetle komünizmin aleyhinde bulduk. Usulca Kimdir!? dedim. redingotlu. Hükümet konağım da yakmışlar.verdiler. Biri kendini tutamadı. Ve rivayete göre bunlar da hadsiz hesapsızdı. Vali yine aynı vaziyette. demiş. Parayı . Vazifeniz asıl bu boğazı geçirtmektir. Bir milletin başına böyle ehliyetsiz. Yusuf Kemâl Erzurum'da süt dökmüş kedi gibi. Burada iyi bir iş yaptı. Ermeniler kaçar iken bu caminin çinilerini söküp götürmüşler. Sandalyesinin yanına oturttu. kazık olmuş. Bu cevap hep «Evet» dir. Sonra ben bu çinilerin peşine düştüm. Enver. Beş on kişilik saçma birşey olduğunu öğrendik. «Pekiyi.. Celâl Arif meselesini sordum. Ancak yine herkes Palavracı Kâzım'in hırsızlığını söyledi. «Mektupçu» dedi.

Bizim Kars. Bizden sonra intihap edilip gönderilmişler. bir şey yok. Eşkıya değil amma. ikide bir devrilip.. Bu aralık mebuslardan Soysalh tsmail Suphi. Erzurum'da gördük ki. Bu esnada istihkâmları da gezdik. Neyse kavurma ile pilâva kuvvet verdik. Erzurum'un mahrukat ve kerestesini veriyor. Demek şiir nedir bilmiyor. Şimendifer ile gittik. Manâda da bir yükseklik. Taze et gibi oluyordu. Bunlar bize Moskova'da o açlıkta kudret gibi oldu. Erzurumlular Kayserililer gibi değilmiş. Bu iş on gün kadar sürdü. istedim. Erzurum'da şiddetli idi.yarı yarıya verdik. arasından Kars Suyu geçen iki dik tepenin böğürlerine yayılmış. yanaklarında sıhhat alâmeti vardı. işte bu mükemmel ormandır ki. Belçikalılar bu Rus sobasını isl-âh ve tekemmül ettirmişler. Kars'ta daha müthiş bir soğuk bulduk. Ne yapalım? Buna da bile bile bindik. Herkes küçük dağları ben yarattım. bir de akşam odun atmak kâfi. Bunun için Şark cephesi kumandanlığının bu babtaki dosyasını tetkik edeceğiz. Bu şimendifer ile rahat rahat ve ölüm kaygusu olmaksızın Kars'a geldik. Her evde yerli ve bina yapılırken duvara yapılmış koca soba var. Bereket versin evler kaim duvarlı. Gayet güzel kavurma yaptırmışlar. ecel beşiği. KARS Sarıkamış'a geldik. Onlara baba olmuş. Hiç bilmezdim. sigara. Bunlar tuğladan yapılmıştır. Keski memleketimizin her tarafına tamim edilse. ikisi arasında büyük bir zıddiyet var. Bu şimendifer sağlam bir şey değil. O halde güftesini başkasına yaptırmalıydı. Güzel bir hava idi. Bir yere geldik. Kars'ta Ruslar düzlükte Avrupa şehri gibi yeni bir şehir meydana getirmişler. onu idare eden şahsi123 yetlerinin mahiyetini. Kıt'al arı var. yemekleri sıcak olarak muhafaza etmek içindir.. sekiz on günden evvel gidemeyiz. Bizim arkadaşlar «Gidelim!» dediler. Yalnız bir kusur etti. Bir kısmım ben. Daha iyiydi. Evvelce Moskova'nın halini görmüş olan Yusuf Kemâl bu işi çok iyi yaptı. şişmanca. Hem az odun yakıyor. fakat görmeyeydim. Moskova'da neferlerden biri de aşçı çıktı. kimin kimden nüfuslu olduğunu. Bu adam meğerse içki. Orta boyludan biraz daha kısa. Bir iki çuval un almadı. Asker bizi istikbal ederken bir hava çaldı. Modeli oradan almalı. Bir sabahleyin. Orada Rüştü Paşa'nın (izmir'de asıldı). okutmuş. Vagona girince insan villâya girdim zannediyor. Amma bizde işte böyle. Yenir şey değildi. Soğuk. Razı oldular. Her taraf güzel ağaçlar. Kars'ın elimize geçmesine olan manevrayı da bize istihkâmın tepesinden gösterip anlattılar. KAZIM KARABEKlR Karabekir'i ilk görüyordum. Rusya'da ilmî tetkikat yapacaklar imiş. Rus şimendiferi pek geniştir. Bunlar tetkik heyeti imiş. Doğrusu büyük hizmettir. . dedim. bir kısmını Yusuf Kemâl tetkik edip. Sobaların yukarı kısmında bir yerde var ki.. Şiir değil. Gördüm. Ayıp değildir ki. Ekmeksiz kaldık.. Karabekir'i gördük. Su sobalar çok iyi şeyler. Besim Atalay. Rusya'ya girebiliriz. Hepimiz kibirliyiz-dir. Yoksa Rusya'da açlıktan bir deri bir kemik kalacağmız şüphesizdi. öğrenmek lâzımdır. kimin ne fikirde bulunduğunu.. Bu adam tahsil ve terbiye işini seviyor. Biraz çamur ve güzel köşkler var. Ne vezin ne kafiye gibi en iptidaî unsurlar bile yok. Rusya'da bir iş görebilmek için Rusya'nın vaziyetini. Tabakları da ısıtır. ilâh. O da her vakit yoktu. Dosyaları verdi. «Hayır. Zabitler. Kendisi galiba musikî ile de bir derece ünsiyette. telefat veriyormuş. onları toplamış. Ruslar simsiyah ve adam başına yarım dilim bir ekmek veriyorlardı. Güzel bir beste. Burada Ruslar'm geniş şimeniöfcri var. Sordum. Birleştik. Yetimhaneler yapmış. Bizi boyamadılar. Ali Fuad bizi Kars'ta bekliyordu. Yerine bir nevi darı veriyorlardı. Bizim zamanımızdan kalma eski Kars da duruyor. Erzurum'dan Sarıkamış'a Rusların Harb-i Umumi'de yaptıkları ince hat. Karabekir bestelemiş. Kâzım Karabekir yetim çocuklar ile çok uğraşmış. Tevfik Rüştü geldiler. kârgir ve pencereler iki katlıdır. küçük küçük binalardan mürekkeptir. Soğanlı dağlarından gidiyor. güzergâhı da çok arızalı. der. sonra güftesini gördük. Avrupa'da o kadar geniş şimendifer yoktur. notlar aldık. hem bir soba üç dört odayı birden ısıtıyor. Kavurmayı soğanla suda pişiri122 yordu. Bundan sonradır ki. Yüzü güzel ve sevimli.

Tuhaf hepsi azametli. filozoflar bu sebepledir ki. Bilhassa Deli Hamid'in çok parmağı vardır. Bu Kethüda'yı tanırım. Yalnız bu tablo içinde bir şey bariz bir surette dikkate çarpıyordu. yola çıkmıştık. Bu suretle Alman usulleri.Katilleri meydana çıkarttırmak için pek uğraştılar. sivilleri iyi bir surette yetiştirmek herhalde münasip ve lâzımdır. beni buldu. Suphi'nin yanında bir Rus kadın da varmış. Kendisine sahihten muahede yapabileceğimizi ve bu babtaki haberinin mevsuk olup olmadığım sordum. Bu güzel bir haberdir. Asker milleti siyaset denilen şeyin yanına asla yanaştırılmamahdır.» dedi. . Bana: «Seni şimdiden tebrik ederim. birinin diğerinden eksiği yok. Bundan da istibdat ve müstebit doğuyor. kâfi değildi. Muvaffakiyetin temel taşıdır. şüphesiz bir surette müreccah iseler de böyle yapılacağına. Görüşmesi de nâzik. itimad-ı nefs veriyor. bizi çok tenvir etti. Yalnız şunu söyliyeyim ki. Pek doğrudur. Moskova'ya muahede yapmaya. Zabitlerimiz intizam ve nizam altında çalışır. Bolşevik aleyhinde. Hiç olmazsa neticeyi elde ettikten sonra yapmak dirayetini gösterseler idi. Giderken de elimiz. iyi bir usuldür. Disiplin. Komünist propagandası yapacaklarmış. istihbarat böyle işlerde ve her işte en mühim bir şeydir. Azametli. İstedikçe istemekte mahzur yoktur» dedim. Biz de Rusya'ya geçtik. hattâ genç birkız gibi de utangaç. Millî hareket esnasında hemen hepsini gördüm ve görüyorum. sivillerimizde asla yoktur. Yapamadı. Bu mülâhaza iledir ki. İsviçre'de orduyu adeta milis tarzına benzer bir hale koymuşlardır. Heyet-i Vekile bize bir talimat bile vermemişti. Bu sebeple onlara. Karabekir de aklını başına almış. siyasî ve diplomatik bir işi yapacak mı. istanbul'dan tanırdım. Erzurum'dan itibaren Trabzon'a kadar merhale merhaleahali toplanıp bunların yüzüne tükürmüş. bunlar ihtilâlin muvaffakiyetinden sonra da büyük mevkilerin üstüne çöküyorlar. Türkiye'ye gidiyorlar. Dosyalarda iyice malûmat bulduk. Çok iyi bir görüş. Her biri kendinden başkasını beğenmez kurum ve çalım sahibidir. Nihayet Trabzon'da Kâhya. kafamız boş. evvelâ mükemmel istihbarat yapmalıdır. Ruslar. vakayı haber aldılar. ben buna çok ehemmiyet veriyordum. Ankara'da Rusya hakkında hiçbir haber yoktu. Şaşılacak şey. metodları girdi. bunları bir motora koyup biraz uzağa götürmüş. Suphi'yi. keza general rütbesini lâğvetmişlerdir. MİLİTARİZM BÎR MİLLETİN YIKIMIDIR Bu hal sade bizde değil. Hükümetin de hiç bir dosyası yoktu.kahve dahi içmemiş. Ona hakaret edilse. Bu dahi onlarda umumî bir sıfat gibi mevcut ve aynı derecede. Olmadı. Mim koydum. bunu yaptıran kısmen hükümet idi. orduyu ihtilâlden kurtarmış. Nitekim Kars'tan itibaren istihbarata başlamıştım. Bu sahada da halkta komünistlik aleyhine şiddetli bir aksülâmel hâsıl olmuş olduğunu görüyorduk. para ve silâh dilenmeye giderken bu iş fena bir şeydi. Yâni zabiti sivriltmezler. Askerlikte de böyle. Bunlar bu sanatın terbiyesiyledir ki. Bu da militarizmi millî uvziyetin ciğerine kadar sokuyor demektir. çok talihli adammışsın. Fuhuştan eseri yokmuş. Ruslar kendilerine para ve mücevherat da vermişler. «Tam yerinden haberim var» dedi. Roma'nın Protoryenler'inin. İnsan. Meşrutiyetten beri de bizde yine ihtilâllerin başında asker. îttihatçılar'a muhalif idi. Moskova'da bize bir düziye söylendiler . Kendi kendime «Demek Ruslar muahede yapmağa razıdırlar. amma. bütün milletlerde askerlere mahsus bir illettir. Tafsilâta girmeyelim. emirlerin derhal icrası usulü onlara kendilerini bir şey zanettiriyor. bizim yeniçerilerin yaptıkları malûm. azametli oluyorlar. Bu şeref sırf sana ait olacak. Türlü sözler ile bunlara hakaret etmiş. Bomba gibi patlayıcı. Muahede yapacaksınız. tehlikeli bir maddedir. Çünkü Yusuf Kemâl. Şimdiye kadar ben bizim asker takımıyla bu kadar temasta bulunmamıştım. 124 Henüz Rusya hakkında hiç malûmatımız yoktur. Hepsini de öldürüp denize atmış. Terbiyeli. Bu aralık Mustafa Suphi ve arkadaşları olarak 14 kişi Rusya'dan Kars'a geldiler. bu mühim tefavvük. Suphi. MUSTAFA SUPHİ NASIL ÖLDÜRÜLDÜ? Suphi ve arkadaşları gitti. Türk ordusu Almanlar tarafından terbiye edildi. Deli Hamid ise komünistliğe müthiş düşman. Trabzon'un kabadayısı idi. Çalımı da pek severler. yağlı memuriyetlere geçiyorlar. Ve bunun önüne geçilmesi için çareler aramışlardır. hukuk-u esasiye âlimleri. Zaar her şeyi halleden kılınan kendi ellerinde olması onlara gurur. «Militarizm bir milletin yıkımıdır» demişler. evvelce gitti.

Tren duruyor. bir kıyamettir koptu. Meğerse bir tünele girmişiz. Bize mağlûp olunca diğer taraftan bir Rus ordusu da gelmiş. Uyandım. Rusya'yı onun idare ettiğini bilmiyordu. öyle bir iki söze kanıvermek felâkettir. Stalin de Gürcü'dür. Katil katlolunur. Yaşa!» diye bağırtmış. Ermenistan Moskova'ya merbut Bolşevik bir cumhuriyet oldu. Ermeni ahalinin hali perişan.. Neyse malûmat aldık. Moskova'dan ta Kırım'a ve Kafkasya'ya kadar binlerce şehir ve yerlerin adını böyle değiştirmişlerdir. O da her şubede bu suretledir. Böyle şey de ne işitmiş. treni geçirmiyormuş. GÜMRÜ Trene bindik. Kâhya da katildi. Ancak üç dört yıl sonradır ki.Kayıkçılar kâhyası idi. Hele hayale kapılmıyalım. Şehiri gezdik. Üzerine bir fonüküler ile çıkılan ve altında bir yaya tüneli de olan dağ onların karşısında görülüyor. Dedi: «O istiyor ve o istedi mi yapar.Vaktiyle Ruslar zabtedince buraya Alek-sandrapol adını koymuşlar. İri şişman. fakat inanalım mı? Diplomatlık bu. Mustafa Kemal'in emri tertibiyle yapılmıştır.Vazifelerin en mukaddesi millîdir. Tiflis'e doğru gidiyoruz. Vurduran Trabzon askeri kumandanıdır. ilâh.. yine biraz kırıyormuş. Tren bir vuruyor. Bu hükümeti idare edenler Menşevik Gürcüler. Medivanî'nin şu küçük sözleri Şark Cephesi dosyalarındaki yüzlerce vesikaların topundan mühimdir. Sen niye göremiyorsun? diyorum. Gece yarısı bir müthiş tarraka.. Rusya'dan dönüşümde bana ikram da etti. Tiflis'e geldik. Sebebi Enver. bütün kabine azası iran'a kaçmış. bu muahede. Bakalım onu katledenler ne olacak?. Ruslar bu eski Türk şehrini imâr edip güzel bir hale koymuşlar. Bizim coğrafyacılar eski Türk adlarını bulup haritalarını yapmalıdır. yine yürüyor. Bir müddet sonra meçhul bir katil tarafından öldürülmüştü. Moskova tarafından Ankara'ya gidiyor. Taş-nak Ermeni Hükümeti yerinde tutunamayıp düşmüş. Bunlar Taşnak komitesi reisleridir. Medi-vanî'ye göre Bolşevik recüllerinin en nufuzlusudur.. ne görmüştüm. Ve komite sandığından yeyip içerler. kabine reisi Hadis-yan. Daha tetkikat lâzım. Gece oldu. Kâhya.. tamamiyle Azerî Türkler ile meskûndur ve ti-caretgâhtır. güzel biri. Trene bindik. Bana birşey söyledi ki mühimdi: «Eğer bir güçlüğe uğrarsanız. MEDİVANİ Moskova'dan gelen «Medivanî» de Kars'a vasıl oldu. Birşey yok. Istiyebildiğin kadar iste. Enver lehinde Trabzon'da tertibat yapmış. Kardeşi general olup Ankara'da Gürcü Menşevik ve millî hükümetinin sefiri. Ba-tum'a gelip Türkiye'ye geçmek istedikleri zaman. Tünelin üst kısmında stalâktit halinde o kadar buz olmuş ki. Bu ne demek? Manâsını bir türlü anlıyamadım. Sta-lin'e müracaat ediniz. O soğukta bir çok adamın ayağı çıplak dolaştığını hattâ bir takım insanların çıplak olup vücudlarına bir çuval örtmüş olduklarını gördüm. KARABAĞ Bu esnada Gürcü Cumhuriyeti var.» Buna büyük bir mim koydum. îyi haber. ilâh. Su testisi su yolunda kırılır. Şehrin dörtte biri ise Şeytanpazarı adında olup. Yine koç gibi bir baş vuruyor. dünya bunu öğrenmiştir.. Üs-tünekorku da caba. Sanki vagonların üstlerini söküyorlar. Böyle böyle delikten de geçtik. Nazım. Yüzleri de kaşeksi halini almıştı. alınacak. yine geri gidiyor. Yusuf Kemâl «Ne diyorlar?» diye bana soruyor.. bir kısmını kırıyor. 126 TİFLİS.» dedi. Bunun sererine fener alayı bile tertip ettirmiştir. Zengin de olmuştu. O esnada astığı astık. Yerine Komünist Ermeniler geçtiler. Bu da «Muahede yapmağa muvaffak olacaksınız. Gümrü'de hâlâ bizden bir ufak müfreze asker var. Uyuduk. iki kardeş düşman. Suphi.. 125 Gürcü.. NAHClVAN. Önündeki cadde geniş ve güzel.. Bu düşüş Taşnaklar'm düşüşü demekti. «Enver Paşa. Bir şeye inanmak için çok vesikaya istinad etmeli. Asla. Ben bunları işittiğim vakit daha henüz kimse Stalin'in diktatör olduğunu.. Bu adama sordum. İyi bir bina. Demek muahede olacak. Bize suikast yapmaları mümkün. fakat uyku da gitti. Gayet nasyonalist bir hükümet.. kestiği kestikti. Harbiye Nazırı «Derminpasyan». Bizi misafir ettiler. En iyi otele indirdiler.» dedi. katlolundu. Ermenistan'a girmiş.. Ermeniler'den de korkuyoruz. Bu tarafta kükürtlü sular ile güzel banyolar da yapılmış . Gümrü'ye geldik. Hâlâ Paris'te o komiteyi idare ederler. Kendisi ise Bolşevik ve Rusya'nın mümessili.. Vazife böyle olur. Stalin'in muahede yapmak fikrinde ve isterse yapacak kadar kuvvet ve nüfuz sahibi olup olmadığını sordum.

diğeri asker çocukları. Şarap. gazeteler çıkarmışlar. Sünnî. ikibiner hanelik. Ona hakaret ifade eden bir ad takmıştır. Sade biraz zürradır. Ermeniler bunlara çok tecavüz etmişler. Hattâ Çarlar burada büyük bir fabrika yaptırmışlar. şampanya. Bu camiin içi . Gürcüler Ermeniler'i hiç sevmiyorlar. diğeri Sünnî müftüsü. Ardahan tarafları da halis Türk. Türkçe ve Türk duygularıyla burada şarkı işitişim beni pek sevindirdi. saçları taralı. Moskova'da içtik. Beni ekseriya ağlatır: biri Türk mektep çocukları alayları. Müslüman Gürcü denen Acarlar meselesini de bunları Acaristan'dan kaldırıp. Gürcistan'ın diğer mahallerine serpiştirerek kökünden halletmek istiyor. Şimdi Paris'tedir. içlerinde mercimek tanesi kadar buzlar hasıl olmuş. Çocukların başlan açık. Tuhaf bir şey oluyor. cidden nefistir. Türk hayatında saz şairleri içtimagânı olmakla meşhurdur. Burada toplanmışlar. Bu gazetelerin en meşhuru «Molla Nasreddin» (bizim Nasredin Hoca) adındaki mizahî gazetedir ki. boka nisbetle tezek. Yakında plânını tatbik edecek Zakagal tarafları da hep Türk.bu iki millete mahsustur. Adı Ramişolli. Çocuklar yetiştirmişler. her şeyi nasyonalize ediyor. Yusuf Kemâl de birçok şarap. Hiçbir Rus da Ermeni'yi sevmez. Asılardan beri birbirini yiyen bu iki mezhep Türkler'i bugün Tiflis'te adeta uyuşmuş. Bunlar bize geliyorlar. Güftesi ve bestesi pek güzeldi. Ticaret ellerinde. çok şükür. Aşık Ga-rib'in yurdudur. Ermeniler. Rum da murabahacıdır. sanat sahibi değildir. Galiba sekiz on sandık idi. bana Moskova muahedesinde bir muhtar Acaristan teşkili için maddeler koydurmak fikrini vermiştir. hükümet satıyordu. Çok şarap içiyorlar. Nitekim Nahci-van vakalarını Kars'ta dosyalarda görmüştüm. Gördüm ki. Asetinler'in ve Çerkesler'in yerlerini almış. şampanya aldırdı. iki şey daima bana çok tesir eder. Hocaları çocuklara bir ağızdan millî bir şarkı söyletti. bunları bilemez ve yapamazdık. muallimler yetişmiş. Ermeni demez. Ermeni de hicrete mecbur olup gidiyor. Azerbaycan. Ermeniler'in mallarını ellerinden alıyor. Bizi müftüleri ile beraber karşıladılar. Şarapları güzeldir. Gürcü ve Ermeni arasındaki düşmanlığa nisbetle meğerse yağ balmış. ötekilere göre. Bunlar silâhla müdafaa etmişler. Köyler biner. Ağladım. fakatErmeniler birçok köyü yakıp büyük mikyasla katliâmlar da yapmışlar. Türkler'le Ermeni arasındaki düşmanlık. ileri gelenleri kimi ölmüş. Üzüm yetiştirir. gördüm. Bu sebeple de Nahcivan'ı muhtariyetli bir hale koyup Azerbaycan'ın tabiiyeti altına verdik. Tuhaftır. Tıpaları yarı fırlamış idi. Ermenistan orayı ve Karabağ'ı istiyor. dost bir vaziyette. • 127 Bu sanatsız milleti Ermeniler fahiş faizler ile soyup sovana çevirmiş-lermiş. kimi Tiflis'e kaçmış. Gürcüler de Ermeniler'in can baş düşmanı. Mezarı otelimizin karşısındaki dağın öbür yüzündedir. Eğer tetkikat. Bunlardan da işe yarar bazı malûmat aldım. anber halindedir. Burada Türklerden muharrirler. Çok nefis şeyler imiş. Tiflis'in cenubunda da Borcalı denilen halis Türkler var. Bu haldeki bir şişeden şarap ve şampanya içmek pek lezzetli oluyor. Ermeniler Kafkasya'da bu dağların şimalindeki Rusya'daki Ruslara da aynı şeyi yapmışlar. Bu hal. Ermeni. Yahudi gibi her yerde murabahacıdır. Azerbaycan ile Gürcistan bu sebepten ihtilâfa düşmüş. Yolda şişeler donmuş. bu pek az ömür süren cumhuriyetlerin ricali. hem de zengin. Burası da halis Türk. Türk ahali bizi camiye davet ettiler. Bu millet çalışkan. Başka millet yok. Şiî hep beraber Şiî camiine gittik. Bulunduğu yeri insafsızca soyar. içip dans ediyorlar. Bu boynuzlar bizim dervişlerin zefirlerine benziyor. Bunların içinde Haydar Bomakof adında biri var. Gittim.. elbiseleri temiz. Ondan şarap yapar. Bu adam Ermeni meselesini zikrettiğim gibi hallediyor. Kendimi bir türlü tutamadım. Bunlar çarların kavlarını teşkil edermiş.Ermeniler Gürcüler'in. ihtilâl ile birçok mahsul kalmış. Gürcüler zevkine düşkün bir millet. Tiflis çarların son devrinde de bir Türk harsı ocağı olmuş. Bunları da böyle tarzlar ile halledecek. Aradaki düşmanlığın bir sebebi de bu imiş. İşte bu adamın bu dehşetli fikri ve icraatıdır ki.. Burada da tetkücata devam ediyorum: Bolşevikler Demirkapı. Şeytan bir başvekil ve dahiliye nazırı var. Amma. istihbarat yapmasaydık. Gürcü hükümeti.diğer ahâli Hristiyan Gürcü ve Ermeni'dir. konyak ve emsali imal ettirirlermiş. Beni bir Türk idadi mektebine götürdüler. hem Gürcü'den ziyade. o adı söyler. Tiflis. bazı haberler veriyorlar. Mektepler açmışlar. onu da kendi içer. Tiflis'te iki müftü var: Biri Şii. Şarabı boynuzlara koyup içiyorlar.

Yusuf Kemâl'e bu yolda söz söyletecekler ve sırrını almağa çalışacaklar. Böyle anlarda derhal insiyatifi alıp işi düzeltmeli. düşmanlık dostluk değil. heyecanlı söz söylüyordu. Gürcistan'ın zabtına karar vermişler.. Yusuf Kemâl'in bu hareketinin saiki sırf onun hilkatidir. mantığı derhal kaybetti.Telâşları. Şayanı hayret bir şey. Bolşevik yapmışlar.. Yusuf Kemâl de ne haltlar etmiş. Bizim Heyet namına Yusuf Kemâl reis sıfatıyla cevap verdi. istediğini söyletir. komünistlikten vazgeçmiş gibi fikirler söylemeğe başlamıştı. Birşey öğrenemiyorlar. Bu adamlar pek dirayetsiz idiler. Nitekim Ittihatçılar'rn gözdelerinden iken 31 Martta askerin karşısında isyanı medh. artık o da odur. Müftü bir nutuk verdi. Baktım Yusuf Kemâl de Ruslar'm aleyhinde söylüyor. Bunu Gürcü hükümeti biliyordu. O esnada Ruslar Azerbaycan ve Ermenistan'ı almışlar. hepsinin ana dili Türkçe olan Türkler olduğunu. maarif. Ve elbet burada casusları vardır.. kederleri aşikâr görülüyordu. impressionnable. Bundan fena telâşta idiler. Ben söze başlayıp Şiilik ve Sünnîliğin hükmü olmadığını. Başka türlü lâkırdı söylemeleri mümkün olamazdı. Muhitte bir başkalık. Bu adam dünyada diplomat olamaz. Fransızca tabirleri zikredeceğim. kızdırır. Gürcistan'ın istilâsı için Ruslar'm bize ihtiyacı olur mu? Hem bizi iştirak ettirip de bize avlarından bir parça verirler mi? Böyle bir maksat yoktu. Oradan çıktık. Ittihatçılar'ı zemmetmiştir. Sade o vak'anrn tesir ve ilhamı ne ise. Böyle adamı karşısındaki müteessir eder. Yusuf Kemâl hilkaten pek irritable. Ne diye aleyhlerine söylersin. çıldınyorlar. Çünkü çok impulsifdir. Gürcüler ise Ruslar ile aramızı bozmak istiyorlardı. hiçbir şeyi yoktur. Yıllarla nik-bette kalarak bunun cezasını çekti. Tabii böyle bir yere evvelâ pek çok casus gönderilir. Yine bocalıyordu. niye gidiyoruz. Onların tevehhümü idi. Tüylerim ürperdi. Mesele kâr. heyecana düşürür. Ruslar.Müftünün sözleri mutlaka Gürcü hükümetinin sözleri idi. Ruslar'dan şikâyet etti. Dirseğini dürttüm.. Hattâ Gürcüler bizim heyetin Moskova'ya gidişinden pek ziyade hoşlanmışlardı. Hem de Yusuf Kemâl komünist idi.. fakat benim her defasında hemen tashih ettiğimi söyledi. Etrafımızda pervane gibi dönüyorlar. Be adam bize Ruslar lâzım. Bu vaziyette burada Ruslar aleyhine bir şey söylenir mi? Mutlaka kulaklarıma gider. çocukların bile bileceği bir hakikat. zarar veya düşünülmüş bir siyasi tabiye. Oraya silâh. götürdü. Bekir Sami Asetin istiklâli ile uğraşmış. Zannedi-yorlarmış ki. havada bir değişiklik gördü mü hemen dümeni kırar. Nereye. Aklı. Sırrını alır. Sebebini biraz sonra söyliyeceğim. Artık mantıkî. Hem onların aleyhinde bulunmaktan bize bir kâr yok ki. Doğrusu çok beyinsizlik idi. Bir vak'a ve sözden âni bir suretle müteessir olur. ticaret ve sanata çalışılma lüzumunu söyledikten sonra Gürcü hükümetinin iyi olduğunu Türkler'i. para dilenmiye gidiyoruz. Orada da Sünnî müftü nutuk söyledi. Bunu tarif için iyi Türkçe kelime yok. Güzel. Şimdi camide müftünün sözlerinden müteessir oldu. Bu. Müftünün sözleri hiç şüphesiz onu aldı. dedim ya Yusuf Kemâl gibi söylemek için insan deli olmalı. Ruslar ile ittifak yapacağız. Mutlaka adamcağız deli oldu. Yusuf Kemâl'e usulca «Ne halt ettin be? Bu sefer ben nutuk söyliyeceğim» dedim. dizimle ittim olmadı. harsında serbest bıraktığını memnuniyetle gördüğümüzü. Ruslar şark-ı şimaliden biz cenub ve garptan hücum edip Gürcistam zaptedeceğiz. impulsif bir adamdır. Sıra Gürcistan'a gelmişti. Fakat Erzurum ve Kars'taki zihniyeti görünce. Nitekim Moskova'da bir128 gün Çiçerin bana Yusuf Kemâl'in Rusya aleyhinde sözler söylediğini. Rusya'daki Türkler'e çok iyi baktıklarını söyledim. Sözü yine ona bıraksam bu sefer tüy dikecek. Şah Abbas camiidir. Bilâkis zarar var. Ruslar ile aramızı açmak istiyorlar ya. Çiçerin'in bize muahedenin ilk devrelerinde şiddetle saldırması ihtimal Yusuf Kemâl'in bu ve biraz sonra göreceğimiz diğer hatâsından ileri gelmişti.. Bunlar Yusuf Kemâl'in potunu düzeltmek için idi. Kolayına ilk gidişte muvaffak olamamışlar. Bizim reis neler söylüyor. aklî. Bir defa söz dinlendi. Ruslar'in Gürcistan'da pekçok adamları var.. işte bu bir iki gün sonra oldu: Tiflis'te öğrenecek bir şeyimiz . keza Ruslar'ın da çok iyi insanlar olduğunu.bütün duvar ve direkleri çini yerine aynalarla süslenmiştir.. nitekim Gürcüler. Tiflis'e girerlerse halin harap olacağını söyledi. bundan böyle kardeş gibi geçinilmesi. Bütün cemaat ve Şiî müftü de beraber Sünnî camiine vardık.

Yeniyor. Yüreğim titriyerek dinliyorum. diğeri bizi Ruslar aleyhine söyletmek ve onlarla muahede yaptırmamak. Bir düziye bize rakı sunacaklar. Ben söyledikçe köpürüyor. içti ve oldu. «Politika yapıyorum» dedi. Eee..Hiç içmemek de olmaz. Gürcüler yine bir halt edecekler. reislik meselesi değil. Hem nutuk söylüyor ve derhal her birimizin çenemize bir bardak şarap dayıyorlar. Binanın taksimatım da bilmiyorum. ben senin âmirinim» demez mi? înnallahe maassabirin. Ruslar aleyhine ateş püskürüyor. Beni görmüyorlar. Yusuf Kemâl öyle değil. Türk. aldırmıyor. aman söylediğim tashih et!» dedim. O da içiyor. üstüste nutuk veriyorlar. Hah. Ruslar aleyhine şiddetli bir bombardıman açmasın mı? Bu bence iki kere iki dört eder gibi belliydi. Yusuf Kemâl'e: «Burada ne yapıyorsun?» dedim. Başka ne yapayım? Çare yok ki. Sarhoş da olmuştu.. Yusuf Kemâl yok. İnsanın cibilliyetini meydana kor. Yusuf Kemâl zıpladı.koştum. Gideceğiz. bizi Gürcüler'in tabiî dostu gösteriyor. Derken nutuklar başladı. Gürcüler hareketimizi geciktirmek istiyorlar. o dinliyor. bilhassa sarhoşlukta böyle yapmaması mümkün değildi.. mahsus cin gibi gelmiş amma. Ağzı kızmış. Herif bütün kulak kesilmiş. bu nutukların tesiri altında. Ben içmemekte sebat ettim. Diğeri sarhoş değil. Çünkü askerdir. «Pekiyi çok sarhoşsun. Kalktı ve başladı. mesele bir vahim pot kurmak meselesi. O bitirince ben kalktım. tıpkı onun gibi. sar129 hoş edip sonra sırrı almağa çalışacaklar. Birçok içme bilirim. Derhal kalktım. Onlara da acıyorum. bu halde politika konuşulur mu?» dedim. Yusuf Kemâl'in yanına oturdu. Onun. Her verdikçe bir yudum içip bırakınız! Camide olan şey tekerrür etmesin» Herkes «Muvafıktır» dedi ve içmemeğe söz verdiler. Yine aynı mealde ateşli bir nutuk söyledi. uzun ve manda derisi kanepe. öğrenmek. iş yolunu aldı. Nutuklar. Bir büyük binada deli gibi odadan odaya koşuyorum. Şarapla kafası da kızmış. Onu. Kafalar kirişlenmiş. «Sus. içiliyor.. Bu adam şeytan çekici gibi bir şey. Dalmışım. Hazinin arasında Rus casusu da olması muhakkak. Düşündüm. Tiflis Şehremini de eski komitecilerden. Sofra kurulmuş. Dinlediği yok. Yusuf Kemâl arka üstü yatmış. lüzumunu bildiriyorlar. Bizimkiler de az içiyor.. Yahudiler'in Sina Çölü'nde pusulasız dolaşmaları gibi odadan odaya giriyorum. dinliyor. Gürcü herkes de adamakıllı sarhoş. Ayıklığında olan huyu sarhoşlukta birkaç misli artar da.kalmadı. Biraz kendini medhetti. Onun sözleri hilâfına olarak Ruslarla pek çok dost olduğumuzu. Yusuf Kemâl de içmeğe başladı. Dünyadan haberi yok.. «içme» dedim. Sakın içmeyelim. Derken Saffet'i bardak bardak içer gördüm. SARHOŞLUK VE BİR SKANDAL! Derken Gürcü Dahiliye Nâzın Ramşvelli geldi. Bana içmediğimden şikâyet ediyorlar. şu manzara karşısına çıktım.. generaldir. Yusuf Kemâl'in zayıf kalbi ve siniri de malûm. Öyle iken içmedim. Biraz sonra Ali Fuad da söyledi.Mürettep bir şey. Saffet'i odama çağırdım. Ali Fuad'ı. Elli altmış kişilik bir sofra. Bunlar iki şey peşinde: Biri Moskova'ya niçin gidiyoruz. Onun ağzı ile Gürcü'nün kulağı arasında ancak ' bir arpa boyu mesafe var. Canım karışma meselesi değil. Yusuf 130 Kemâl söylüyor. fakat fena bir şey söylemedi. zorlandım. Biraz durdum. «Hiç olmazsa içimizde bir ayık bulunsun» dedim. Nihayet bir odanın kapışım açtım.. Ben de uzaktan göz ettim. Henüz buraya gelmeden evvel söz de verdik. Başının altında bir yastık. Sade Başvekil ve Dahiliye Nazırı olan zat yok. ilerleyip yanlarına vardım. hilekâr ve fena şeylere meyyal bir hali var. Ben kolay kolay sarhoş olan bir adam değilim. Sinirli sinirli eteğini çekiyorum. Şaraplar da pek nefis doğrusu.. Hükümet azasının ekserisi var. Fransızca. Bu nutuk biter bitmez. Ben hiç içmiyorum. Ancak o vakit farkına vardılar. Yanımda. Ziyafete gideceğiz. varsın azamet satsın. Biri ölü gibi sarhoş. fakat bir aralık baktım ki. sır kapmak hırsından o kadar mestolmuş ki. Ali Fuad karşısında. Bina başıma yıkıldı. Şimdi sarhoş da. Gittik. Ramşvelli de başının yanına oturmuş kulağı Yusuf Kemâl 'in ağzında. Gürcüler ile de dost yaşamak istediğimizi ve bu tarzda şeyler söyledim. Çünkü hilkatini biliyorum. Ruslar'a karşı ittifak etmemiz. «Defol! Ben . «Sen bana karışamazsın. Rakı mihenk taşıdır. Dedim ki: «Arkadaşlar! Bunlar bizim ağzımızdan sırrımızı kapmağa kalkışıyorlar. kafasına vursan duymayacak. Şehiremaneti namına bizim heyete bir akşam yemeği ziyafeti verdiler. Gürcüler.

Uğraştık. ¦. Namusum. efendim» dedim. soyun yat! Kapını kilitliyorum.. 131 olmuş.. Kafalar.. bu işi mahsus tertip ettik. O da benim. İşin tertib olduğu aşikârdı. Hayır. Yol hazırlığına başladık. Bu da gidiyor... O da sarhoş. git şimdi politika konuş!» durdu. Ya cebindeki şifreyi çalaydılar.» dedim. tertip veçhile Dahiliye Nâzın sofraya gelince Gürcüler sağımdan beni lâfa tutmuşlar. benimle beraber gel! Ziyafet bitti. Ona sertçe. Hadi in!» indi. gık diyemedi. Yusuf Kemâl ile her hususta rekabet halinde idik. Zannımca henüz bir sır da söylemeğe vakit olmamıştı. Sekiz on arkadaş var. Dedim: «Haydi. Otomobilden inmiyor. kapısını açtım. Birgün de kuvvetimi denemek istemiş idi. kararını vermiş bir adam tavrıyla: «Mösyö görüyorsunuz ki pek sarhoştur. vaziyeti başka türlü kurtarmak mümkün değil. Benim bu yaptıklarım bir diplomata yakışmaz amma diğerleri de tuzakçı. Nihayet arkadaşlar beni de üstünden aldılar. . siyasî mühim müzakereler yapacağım». Bana eliyle sataştı. Hâlâ geçmiyor. Ondan pek kuvvetli olduğumu biliyor. Bu kuvvet tecrübesi çok iyi ¦¦• ' ¦•¦¦. Bir an tereddüt edersen seni burada eşek sudan gelinceye kadar döveceğim» dedim. sana emrediyorum. Zaar. Konuştuk. Dedim ki.Süt dökmüş kediye döndü. buldum.<¦¦'•¦'-¦ •• ¦¦¦¦¦¦ ¦¦¦¦¦¦. Elleriyle yüzümü tırmaladı. Ali Fuad'a haber yolladım. Baktım şifre cebinde ferahladım. Bereket versin çabuk farkına vardım. «Etme Yusuf Kemâl. Bu tehdit pekiyi oldu. Yüzümü tırmalamıştı. Baktım ki gidecek. herkes otele gidiyor. Büyük bir nedamet ve samimiyetle «Doktor! Beni büyük bir rezaletten kurtardın. illâ gidecek. Yine Yusuf Kemâl ile muaraza ettik. Sabah gelip ben açacağım. Sabah oldu. işte Gürcüler bizi bir dolaba koymak istediler. hadi otele. Dahiliye nazırının vaziyeti de henüz birşey alamadığını gösteriyordu. istikbâl. Artık burada da bir işimiz kalmamıştı. Şimdiye kadar sakin olan Yusuf Kemâl otelde tekrar azdı. git!»dedi. geldi.. Ve bilmediğim bir binada aradım. sarhoşluğun tesiriyle de hakikati söylemiş oldu. diyor. Adam avını pençesinden bırakmak istemiyordu. Çünkü derhal farkına varıp şimşek gibi dönerek aradım.» Yatağına yatırdım. Kalkamadı. Meselâ oka bir kiriş darbesi vurursun bu yana gider. Bıraktılar. Akşamki işlerini söyledim ve sordum.» dediğim zaman tıpış tıpış gelmiştir. koynunda taşıyordu. baktım yatağının üstünde. hayatım mahvolabilirdi. Gürcü Hariciye Nazırı geldi. Fakat koyamadılar. «Etme. «Dokunmayın! kendi kalksın bakalım!» dedim. Affmızı dilerim». Bu Hariciye Nâzın pek genç ve henüz toy biri. nihayet bu vak'ayı söyleyip «Bizi Tiflis'de dolaba koyuyordun» dedim. Nice yıllar sonra Paris'te Azerbaycan'ın istiklâli günü merasiminde bu Ramşvelli'ye rastgeldim. bilâkis azıyor. sakın zannetmeyiniz ki. Çalmasınlar diye korkuyordum.» dedim. kilitledim.senin âmirinim. Dedi ki: «Mösyö.•v>"^ ¦'•¦ ¦¦¦-¦¦¦ . Elinden tuttum ve şiddetle çektim. gittim. Dahiliye Nazırı da Yusuf Kemâl'i alıp savuşmuş. Kalkmağa uğraştı. Şakası yok. Çarmıha gerilmiş gibi bir vaziyet aldı.. Dedim ki: «Vallahi seni şimdi vurur öldürürüm. Sabah konuşursunuz. Gitti. hararetlendi. Ağzımla da burnunu ısırdım. Yusuf Kemâl'i otomobile koyuyorum. Tuttturdu. Vaktiyle Ankara'da yanımda onu yere yıkıp altıma alışım ne iyi olmuş. O esnada Gürcüler başıma birşey getirebilirdi. kimseye inanmıyor. Amma da impulsif adammış.. Yusuf Kemâl şifreyi. Burada «Hûd! Şimdi döverim. gitme Yusuf Kemâl!» Hayır. «Zararı yok.. Belki de bir çeyrek böylece tuttum.. Allah senden razı olsun!» Şifreyi kaptırmamıştık. Şimdi Ramşvelli söylenmeğe başladı. Kusura bakmayınız. «illâ gideceğim. Sözleriyle de bunu te-yid etti. Anahtarı alıyorum. Arkadaşlar korkup tabancamı cebimden aldılar. Ben de kucakladım. Yedik ve içtik. gel! gidelim!»dedim. «Derhal kalk. Aşağı indirdim. Hiç bir şey söylemeyip yanımdan kalktı. Bu halde politika konuşulmaz ki. Ankara'ya ilk gittiğimiz zamanlarda Eczacı Hüseyin Hüsnü bizi bağma davet etmişti. «Ya ağzından bir şey kaçıraydın. Otele geldik. Yaptığım tehlikeli bir cesaret idi de. Kaldırmak istediler. Nihayet sırtüstü yere çaldım ve üstüne bindim.. Hakkı var amma. benim de hakkım var. Sustu: Yusuf Kemâl'i aldım. Bir müddet sonra Ramşvelli'yi Paris'te bir Gürcü vurup öldürdü.. Ellerini açıp yere uzattım. Üçümüz bindik. «Haydi. Odasına çıkardım.

Ben almadım. Gittik. «Haremim ziyaret edelim. Ankara'ya dönüyor» daha ilk adımda hayret e-dilecek şey. Malını Türkler'e sarfeder. iyi adamdı.) ayrılıp muhtelif musluklardan akıyor... Takdir fabrikalarını. Bizi takdim ettiler. Çok yerinde duadır. Şehiri gezdik. hiç tuz görmemiş. Sabahları alâ havyar ve hem bol. Pek taze. Böyle bir kısım insanlar ticaret ve para vurma ile meşgul olmuşlar. Zavallı Hanım'a pek acıdım. iskeleti duruyor. Bir pula. Türk milletini . hepimiz de havyan oburca yiyoruz. Evvelce bizden muallim getirtmişler. Azerbaycan hükümeti misafirperver insanlar. Pek zengindi. et. Yusuf İzzet Paşa kumandasındaki bu ordu. Teselli ettik. Kendi evinin bodrumunda oturtuyorlar. bilhassa Nobel'in fabrikasını gezdik. Ermeniler Türkler'e hücum etmişler. Âdet yerini bulsun. Beş altı basamak merdivenle yer altına indik. Doğrusu pek nefistir. Hasta oldu. Bizi askeri merasimle karşıladılar... Bu kargaşalıkta zengin olmuşlardı. BAKU Yola çıktık. Yazın ise çok sıcak oluyor. Dârülmuallimini gezdim. şükür bir şey olmadı. güzel tereyağı. Bir daha da bu fırsat ele geçer mi? Bazen tane tane. ne olmuş?. öğlen ve akşamda sofrada yine havyar. Burası uzaktan sinai servilerden bir orman halinde gibi görünüyor. vazelin. Kafkas dağlarına kadar varmış. Bilhassa Ermeniler Türk Ce-miyet-i Hayriyesinin mühim bir binasını yakmışlar. işte. Ne imişler. Allah görünür görünmez belâdan saklasın derler. erbabına gazete çıkarttırırdı. Ekmeğe kalın bir tabaka tereyağı üstüne parmak kalındığında havyar koyup. Avrupa şehirleri gibi. Bu pek nefis pilâvın yanına. Nadiren kendisi fışkırıyor. havyar da getiriyorlar. Dönüşte komiserlerden Behbupşah Tahtenski'ye teslimen iade ettim. fakat Ruslar gelince mektebe darbe vurmağa başlamışlar. bunlarla birçok emtea-i ticariye satın almış. tavuk. «Besim Atalay. Bâkü ise daha sıcak. «Takiyef Hanım» dediler. Bize astragan deriler. herkesin malını elinden alacaklar. herbirimize ikişer güzel Acem halısı da hediye etti. Türkler'i kurtarmış.Dediler ki. Yerindeyiz. aman ne hoş! ömrümde böyle güzel havyar yemedim. Bu pilâvdan da çok yedim. bunun gibi bir takımları da ne yapıyorlardı. Kaşıkla yiyorum. büsbütün taze. Ermeniler rahatça. gaz.Işte görünmez bir kaza.. Vagona bırakıp gitmişlerdi. Meşhurdu. Şehir bu harplerden biraz müteessir olmuş. bir çuvala muhtaç edecekler. Sebeb şöyle imiş: Hastalığı bahane ediyormuş. Bizim ordu gelip harbetmiş. Halılar da seferethanede kaldı. onlar için mektepler hastahaneler açar. Hattâ Moskova'da giderken gocukları (kırk kadar) şimendifere getirmişler. Bâkü'yü almış.. Bir kısım Türkler Harb-i Umuminin sonlarında ve mütakere iptidalarında ingiliz ordusunu çağırmışlar. benzin. îyi bir eve yerleştirdiler. Ve epeyce sıkıntı çekti. Bir odada basit eşya. Fakat hakikatte Ali Fuad'dan bütün tahsisatını zamanı gelmeden aldığı gibi fazla da para almış. Bizim istanbul'daki Selimiye kışlasının bir cephesi kadar bir azametli bina. Galiba hepsini de geri alamadı. fakat yavan lâftan ne çıkar.. Bana. ne çare söylenecek. Anberyo pirinci gibi uzun bir pirinçle çıplak pişi-riyorlar.» Çok münasip idi. Petrol ocaklarını gezdik. Bolşevikler girince bütün malını elinden almışlar zavallı biraz sonra kederinden ölmüş. Ufak kapıya yanaşmıştık. Dediler: «Evi bu idi». fakat zavallı midesini bozdu. kıyamet kopacak. AZERİLERİN MİSAFİRPERVERLİĞİ *\ Azerbaycan hükümeti bize gayet güzel yemek veriyor. Dediler ki. Petrolü kuyulardan tulumba ile çekiyorlar. derler. Tiflis'de Kars gibi soğuk yoktu. 132 TAKÎYEF Petrol zenginlerinden meşhur bir Takiyef vardı. artık yiyemedi. Ne yapalım. Millet neyle uğraşıyordu. Cıvık çamur gibi yerden çıkan petrol takdir ile muhtelif mahsullere (petrol. ilâh. Büyük ibret!. istediğim kadar yedim. Burada kıtal ve harp olmuş. Bâkü'ye vardık. ısıra ısıra yiyorum. Bir hanım. bir tarafına da üzüm ve saireden yapılmış tatlı ilâve ediyorlar. Buraların iklimi mutedil. Sonra Millet Meclisi bu parayı ona iade ettirmek için birkaç yıl uğraştı. Bir çok musluklar var. Birgün Bolşevik denen adamlar gelecek. Dinsiz de bunu demeli. ilk topraktan çıkan çamur sarı renkte.. Takdir kazanının dibinde mazot kalıyor. Böylece döndü. tereyağı vardı. görünce insanın buna maî altın diyeceği geliyor. Düşmez kalkmaz bir Allah. Epey de terakki olmuş. Ali Fuad da böyle çok yedi. Kimin aklına gelirdi.

Resmî muamele Rusça. Bunları nerede bulursak hemen muahede yapacaktık. Dansları. Türk grameri ve lügati yapıyormuş. Burada biri dikkatimi celbetti. için birçok selâhiyetnamelerimiz vardı. Bu suretle harf tebdili üç dört yıl geri kalmıştı. Bu seyahatte sade Afganistan ile muahede yapabilmişizdir. söyledi. Can attı. Kendisine itimad telkin ettim. herşeyi millîleştirmek istiyor. Elbet karı. Mektep ise milliyetperverliği aşılamağa başlamış. Bunun sözleri de Stalin'in hâkim ve mutlak vaziyetinde olduğunu gösteriyordu. Bolşevik olup.. Mustafa Kemâl her gece Azerbaycan Sefarethanesinde sabahlıyor. Mustafa Kemâl'in en baş ve mahrem dostu olarak buldum. Bundan maksadımız Azerbaycan'ı müstakil tanımak olduğunu söyledik. türküleri bizim oyun ve havalardır. Hiç sefir göndertirler mi? Bize emniyet vermek için casuslarını bu sıfatla yollamışlar. Bize bir düziye şunu bunu soruyordu. sarhoş. Bizim yanımızda Gürcistan. zamanla en mühim Türk tiyatrosu burada olacak. Leylâ ile Mecnun gibi gülgûlü opera yapmışlar ve bunu bir Türk bestelemiş. Komiserlerden mürekkep bir hükümeti. Afganistan. içiyorlar ve sofradan kalkıp kalkıp kadın erkek dans ediyorlar. Fakat hü-kûmetin elinde hiçbir iktidar yok. Gitgide terakki eder. bizimle Bâkü'ye kadar gelmişti. şakaları yok. işte bu adarr ibrahim Abilof dur ki Ankara'ya dönüşümüzde onu Azerbaycan sefiri. Bu umumî bir kongre ile yapılır. Yanında bir kadın da var. Ona da göbek attırıyor. Kendisine. Zannederim ki. Uzun. Azerî hükümeti Komünist bir cumhuriyet. hararetli bolşeviklik etmiş. Ve pek sevdim. Leylâ ile Mecnûn. Tataris-tan. Şah ismail adlı ve diğer roman. De-mirhanşura. Ahmet Ce-vat adında bizden ne sebepten ise buraya kaçmış.istemiyorlar. Birgün Nerimanof Türkçe için lâtin harfleri kabul ve tatbik edeceğini. Derhal insanı öldürüyorlar. Neriman'a sordum. Türkiye ve Azerbaycan arasında muahede yapmayı teklif ettik. Onda milliyet falan yok. bu sebeple yapamazsınız. Ruslardan fena korkuyor. Genç Türk kızlarından artist yetiştiriyorlar.. Maarif komiseri bir taşçı imiş. Buhari ve emsali devlet değil. Hatırlarım.Amma. oynuyorlar. Bu halleri çok hoşuma gitti. Sinop'ta kütüphanededir. Herifin yanında birkaç da güzel Rus karısı var. Türkler arasına tefrika salmak için istedikleri şeydir» dedim. Fevzi Paşa'ya bunları söyledim. muharrirdir. Bu zat aklı'başında bir adam. Hükümet dairelerde resmî muamelâtı Türkçeleştirmek. Iran. Bana Neriman. Buhari. birer Rus kolonisinden başka birşey değildi. Bu eserlerden toplayabildiğim kadar topladım. Bu adam. Bu suretle Azerî hayatım da görüyorduk. Azerbaycan müstakil değil bir koloni. Hakkı da var. Şimdi de Bolşevikler'in turfası olmuş biri Baku'de dolaşıp duruyor.». Buna pekrtaraftardı. Şimdi Türkiye'de Mustafa Kemâl'in gözdelerinden imiş. Nitekim bu zavallıyı bir müddet sonra azil ve hapis ettiler. sıkı sıkı ve başbaşa görüştüm. Giritlidir. . Ve minel garaib!. İdare dizginleri Moskova'nın ve Bakü'deki Ruslar'ın elinde. Komiserler bizi yemeğe davet ediyorlardı. Biçare de öldü. Çaldılar. ona bizimle muahede bile yaptırmadılar. geldi. Olamıyacağını söyledi. Halbuki bizim hükümet hayâl içindeydi. rakı varken fayda verir mi? 134 AZERBAYCAN'DAKİ KOMÜNİST CUNTA Azerbaycan'da hükümet var. Yılışık. Bir güzel tiyatro var. ilâh. Yiyorlar. Baktım ki. Ve nihayet «Türk yalnız siz değilsiniz. nereye başvurduysa vurdu. Hive. piyesler de yazmış bir zattır. Malûmatlıdır. fakat herşey iptidai bir halde. bunun başında baş komiser olarak Doktor Neriman Nerimanof var. Azeriler çok çalışıyorlar. Oynadılar. Açıldı ve dedi ki: «Bolşeviklik ne? Bu rezalet bize gelmez. Yedik. Azerbaycan.. Moskova hakkında iyi malûmat verdi. Biz Türküz. «Rus casusudur» dedi. bir düziye göbek atıyor. ikisi de ayyaşlar şahı. Arşın Mal Satan ve daha birkaç piyesi seyrettim. Adeta casus hissini veriyordu. 133 Zararı yok. Kaani oldu. Zakataldan itibaren trenimize binmiş. Hem bu Ruslar'ın.. Bir defa da Nerimanof davet etti. tiyatro. içtik. Zavallı bir adam. Ukranya. Epeyce. iyi bir adam. ama fayda vermedi. Çok hoşuma gitti. Harbiye Komiseri tamamiyle Rusiar'ın adamı. Kendisine iki saat kadar vazgeçirmek için söz söyledim. Vazgeçti. milliyet ile yaşarız. Demirhaşura.. ince bir adam.

adaleti herşeyi tepeler. Yedim. zengini. Ruslar yetişti. Vaktiyle Almanya'da mühendislik tahsil etmiş. Sofrada en nefis yemekler vardı. ne iyi şeymiş!. Bu öldürülenler Civanşir ile altı kadar olmuştur. Halbuki iş başka. Buraya Topal İlvavof adında. Behbut Civanşir admda birini tanıdım. Elimin içinde birçok nasır olduğu da hissediliyordu. Kara kıştayız. Hey gidi dünya!. Bu sebeple birgün Ermeniler Otel'in civarında zavallıyı vurup öldürdüler. Yetişmemiş bir halk. Feci. Sefih ve safasına düşkün Padişahları hiddetten mezarında ağlatır. Evvelce Ruslar'dan kaçan Millî Azerî Cumhuriyeti'nin başvekili Nasib'i Araş ırmağı üzerinde öldürdüler. Halbuki biz Bakü'de iken bu katlin üstünde karanlık bir örtü vardı. Azerî hükümeti de tabiî buna karşı koyuyormuş. Petrol taktirhanelerini kimse dürüst işletememiş. Genç. maaşallah!. vatanperver. Civanşir'e halâ yanarım. Er135 T meni'yi beraat ettirdi. diğeri Gürbüz Topaç gibi adı Urgenitçese iki Gürcü tayin etmişler. Bana mühim malûmat verdi. Bu. Güya Civanşir Bâkü'de nazır iken Ermenileri katliâm etmişmiş. Ruslar'dan evvelki millî Azerbaycan Cumhuriyetinde Vezir imiş. tenkil ve Karabağ'ı istirdat etmiş imiş. Gürbüz adam.. İşte dirayetli Azerî recüllerini Ermeniler birer birer öldürüyorlardı. . Bu meşhur kavunu tadmış olduğuma memnun oldum. Bu adam pek Türkçü ve vatanperver. mazlumları kayırmak iddiasıyla kalkar. Böyle zeki. başlar kara kışta kavuna kadar bulup yiyecek!. Kavun da vardı. Bunlardan da Stalin'in nüfuzu. Bu adam ilk görüşte bir elimi sıktılElim koptu zannettim. Bu el değil. Onlara kaldı» dedi. Halbuki halk açtı. hükümeti elde edince haklı. Herkes hak davasıyla fakirleri. herhalde Nasib'i Ermeniler'in öldürdüğünü gösterir. Anladım ki yediğimiz şey de Buhara kavunu imiş. Topal Gürcü. tıknaz. Vakıa Azerbaycan'da dükkânlar kapanmamış. eski zenginler gibisin keyfini çıkarır. vaktiyle nazır iken Ermeniler Karabağ'a hücum etmişler. Kimse vazıh bir şey göremiyordu. aldılar. aferin. vaktiyle Buhara'dan develer ile kendilerine kavun karpuz giden Bağdad Halifesi gibi bir şey olmuş. Türkler'i katliâm etmişler. edepsizlik denir. Tetkikata devam ediyorum.. ticaret yasak edilmemiş amma uzaktan ve saireden ne varsa talan şeklinde toplanıp Moskova'ya sevkediyorlar. Civanşir'i çıkarıp oraya koymağa mecbur olmuşlar. İkisi de kara cahil. Istrınca bütün su oluyor. ilvavof gururla anlattı: «Ben kavunumu Buhara'dan getirtirim!» Ee. Amma bilmem öyle midir?. Onu oradan petrol ticareti için istanbul'a yolladılar. Alçak boylu. İstanbul'da Beyoğlu'nda Perapalas'ta oturmuş. Ağızdan taşıyor. sonuncusu Cemâl Paşa'dır. fevkalâde zeki ve malûmatlı biri. içime derhal ve tabii surette şu düşünce de geldi: «Komünistlik. misk. O da işi yoluna koymuş. Herşey bunların elinde. mengene idi. Ermeniler Azerbaycan'ı hiç olmazsa Karabağ'ı istilâ etmek istiyorlarmış. eşkıya suratlı ve hâili biri.Hem bu işleri görecek adam yok. O vakit istanbul'da ingilizler divan-ı harbi vardı. Bir daha elimi ona korkarak ve ufak bir miktarda verirdim. Civanşir de asker gönderip Ermeniler'i. Civanşir zaten onların arasından sıyrılmak istiyordu. güzel yüzlü.. Azerî Türkü görmedimdi.. Yapmazlarsa Türklük ölmüş. Henüz ömrümde bu kadar güzel kavun yememiştim. Bu malûmat Ruslar'ın ileri gelenlerinin kendi yanında sohbet ve sarhoş âleminde söyledikleri sözlerdi. Milyonlarca halk aç inliyecek. Mühim bir Türk zayi olmuştu. eski zalimler... Cemâl'i Ermeniler'e Ruslar öldürttüler. mâkul. dünkü aç amele. Halbuki Harb-i umumide bu adam sağlam elli bin Ermeni'yi muhakkak bir ölümden kendi eliyle kurtarmıştı. ERMENİ TERÖRÜ Ermeniler meramlarım söktüremeyince terör yaparlar. haksız fakiri.. Yanında paraları vardı. muahede yapmağa muvaffak olacağımız anlaşılıyordu. Böyle memur bulamıyorlar. O vakit Ruslar Gürcistan'ı almışlardı. Eski anayurdlarımızın. Derminasyan Paris'te bana: «Paraları alamadık. Bunlar da birgün bizi davet ettiler. Civanşir'i Moskova'dan avdetimde Tiflis'te gördüm. Gülünç şey!. Ruslar gelince kendisini hapsetmişler. Eğer Ermeniler bu sistemde devam ederlerse. Bolşeviklik aleyhinde imiş.. Beraata sebep budur.. mazlumu. Sonra Talât ile Türkiye recüllerinden de bir o kadar öldürdüler ki. hayat hakkı kalmamış. Buna adalet denmez. Doğrudan doğruya Stalin'in adamları. Bal. Türk gençliği de aynı şeyi Ermeniler'e yapmalıdır.

Bir vaka zikrettiler: Kırk yıl kadar evvel Bakü'de bir mollanın kızı Rus mektebine gitmiş. Bir de İttihat Fırkası varmış. Emin'i sonra Tatarlar Finlandiya'ya kaçırdılar. Halkı okutup adam ediniz. Hakikaten bunun Rusya'da millî misali var. Bu ikinci takım iki müstesna ile Türktür. Üç gün için istiklâl yapmak pek güç değildir. Türkiye ile birleşmek isterlermiş. Demek Rus Çar idaresini ve onun Ruslaştırılma siyaseti daha elli yıl devam etseymiş Kafkasya'da da Türk kalmayacakmış. Halkın arasına girmiş. Siz kuvvetinizi maarife veriniz. Dağıstan. Evet okuyup da Rus olan bir kız veya oğlan mevcut olacağına ölsün daha iyi. Şimdiki Ukranya ve emsali yerler gibi olacakmış. halk her sırlarını gelip ona söylüyorlar. Muhtar yegâne bir iyi iş yapmıştır. Bunlar pek Türkçü olup. istiklâl edersiniz. Fırsat ve zaman gelir. Hoşuma gitti. Litvanya. Henüz devlet recülü. BOLŞEVİK ZULMÜ Bolşevikler'in girince yaptıkları şeyleri hikâye ettiler. Ne derse öyle yapıyorlar. Muhtar Hariciye Vekili iken tayin etmiş. Ermeni. Belki buna coğrafî vaziyetin de tesiri olmuştur. kumandan ilâh. Kabul ediyorlardı. büyük bir kahramanlık. Moskova'ya . katliâm ederler. Yoksa sonunda Ruslar sizi ezerler. yüce bir meziyettir.. sahiplerini sokağa atmışlar. Evleri basmışlar. Eston-ya. Bunların mevkilerde bulunanlarının bir kısmı çalmış. Ele geçenleri de hapsedilmiş.haysiyetsiz bir millet olmuş demektir. Halkın iyice teşkilâtları var. aklı selim sahibi bir adam. Yeni Kafkasya adında bir mecmua çıkarıyorlar. Orada mahbus gibi. Sonra köylünün elindeki zalıireyi almışlar. Halbuki Tatar. Fakat diğer bir cephesinden bakınca halkın binefsihi ve sevk-i tabiî ile mevcudiyet ve beka müdafaasıdır. Biraz sonra Ruslarda aksülamel hasıl olup bunları imhaya kalktılar. hele Avrupa dili hiç bilmiyor amma. Kimseye elmas ve emsali bir şey bırakmamışlar. Azerbaycanda da açlık başlamış. O da yetişmiş adamlarla olur. Oradan İstanbul'a geldi. yahud bu tehlikeden Türk çocukları cahil kalsın herhalde evlâdır. Bunlardan Resûlzade Emin Moskova'ya götürülmüş. Feci şeylerdir. Azerilerden yukarı tabaka. idareci. Muvaffak da olsanız başedemezsiniz. Yine onun vasıtasiyle bir takım Azerilerle de görüşüyorum. kimini öldürmüşler. büyük milliyetperverlik. okumuş. Burada Memduh Şevket adında bir mümessilimiz vardır. ikinciler de devletlerini idare edecek adamlar bulunmamasıdır. Türkiye aleyhine hareket etmiş. orada işleri pek iyi döndürüyor. O da Memduh Şevket'i buraya tayin edişidir. Bir çok münevverler ve halk mahvolur. Hepsine daima şu nasihati verdim: «Sakın bir ihtilâl yapmayınız. Fevkalâde bir mazhariyet. Güç olan o istiklâli idame ettirmektir. makul. Gürcü gibi şarki cenubî silsilesi hükümetleri istiklâlini kolaylıkla mahvettiler. Memduh Şevkeften de iyi malûmat alıyorum. Hiçbir adamınız yok. Kara Kemâl'in adamı olmakla meşhurdur. Cakalar kanlı faaliyetler yapmışlar. böyle mazlum olanları milletler severler. Yetişin. Bu sebeplerle halk kendilerinden soğumuş. maliyeci. Bir isyan yapabilirler. Bilhassa Azerbaycan Halk fikir ve teşkilâtı.. çırpmış. Bunun sebebi birinci takımda yetişmiş adamlar olmaması. Ondan öğüt alıyorlar. Birşey söyliyeyim: Bunlar böyle amma. ilâh. Hive. Rus ihtilâli Rusya'daki bütün milletlerin istiklâline sebep oldu. Bu manzara çok ibret vermiştir. Her evi soymuşlar. onlara kendini sevdirmiş ve o derece itimad hasıl etmiştir ki. çarşafsız sokağa çıkmış. maarifçi. iyi bir tahsil görmemiş. Şimdi Ernıeniler'de oniki tane değerli adam hakkımız var demektir. O da birşey yapabileceklerini tasdik ediyor. Baktım ki.tahsil görmüşler o hale gelmişler ki. kendi aralarında dahi Rusça monolog söylüyorlar. Bu vaka çirkin bir cinayettir. Türk çocuğu tenevvür etmeli. Ruslar gayretlerine rağmen Finlandiya. Gördüm ki. halk üzerine üşüşüp kızı öldürmüşler. halk sade bunu seviyor. Evvelâ sizi idare edecek adamlar yetişsin. Kafkas dağları cumhuriyetleri (Asetin. fakat esas şart olarak Türk kalmalı.» diyordum. Anlaşılıyor ki. Yapmak da işe yarar. Bu sebeple cinayet değil. Rusça kendilerine ana dilleri olan Türkçeden kolay geliyor. Polonya gibi şimal-i garbî silsilesinin istiklâlini mahvedemediler. Başkirt. 136 Ruslar'dan evvel Müsavat Fırkası adında bir fıkra iktidar mevkiinde imiş. Moskova'ya yollamışlar. Halâ İstanbul'dadır..) Azerbeycan. Kazan. Memduh Şevket hepsine vakıf.. Kırım. Ruslar bunları çil yavrusu gibi dağıtmışlar. Azerî lehçesiyle konuşuyor. Buhara.

KEMAL. Azerî halkınca da . Halil de geldi. Mebus Meclisi fevkalâde içtima etmiş. edepsiz. Uzun münakaşalar olmuş. Ruslar'a teslim etti. Vakıa vakanın safhalarında görünüyor. Azerilerin bir ordu ve generalleri varmış. bizim altımızda da edepsiz vardı. Pek meşhur olmuş. Mebus kompartımanında benden yer istedi. Gence'de Ruslar ile harbetmiş.Başkası yok. Azerileri aldatıp ellerini ayaklarını bağladı. birgün gelmiş onlardan beter olmuşlardır. Enver. Vaziyeti fevkalâde tasvir eder. Biz yine eskisi gibi ortada kaldık. Sonra da siz boğazladınız. amcasını. Milleti eziyorlardı.. Geçsin kazaya rıza. Aferin bu gayreti de göstermiş. Belki de Azeriler müdafaada muvaffak olamayıp.. Nuri ise vaziyet alıp.» Gözüm faltaşı gibi açıldı. Moskova'da ise bunlardan eser yoktu. Mustafa Kemâl bana emretti... Bana amcasından pek dert yandı ve ezcümle şunu söyledi: «O benim amcam olan herif. Fakat Moskova'da tamamiyle anlatacağım.» demiş. Müdafaa etmesinler. öyle namussuz ve alçaktır ki. vaktiyle Samim'in vurulmasından biraz evvel bana getirip müstakbel katili diye takdim ettiği Halil 138 I Ruslar'a alet olarak bu işi yapmıştır. AZERBAYCAN'IN İŞGALİ Bu işin bütün hakikatini öğrenmeye çalıştım. Türkiye'deki kardeşlerinize bir yardım ordusu gönderecekler. Lozan muahedesinden sonraydı. Hussusî hayatından bazı safhalar bildiğim bu adam hcrşeyi yapar. mevkie geçer geçmez. fabrikalarda çalışıyor. Bunu söylerken adeta ağlıyorlar. açık dükkân. Bu bir gelenek halinde idi. Ruslar geçip Türkiye'ye yardım edeceklerdir. O general olur muydu? Olursa böyle olur. Bu. bi lemezsiniz. Nihayet bu meseleyi açtım: «Azeriler size lanet okuyorlar» dedim. nihayet meclis: «Mademki Anadolu'daki kardeşlerimize kûmel (yardım) götürecek. Öteden beriden konuştuk. Bunu bilmiyordum. Halil Ruslar'ı Bakü'ye sokmuş. cani. Sonra Halil Paşa bizi Türkiye böyle istiyor. Edepsizler üste çıktı. Ankara'dan istanbul'a geliyorum. Bu vakayı bana bir miktar Kars'ta Nuri Paşa da anlatmıştı.» dedi. Ordumuz vardı. fakat 137 mesele. Bir vahim tarihî cinayet. Ruslar'a mağlûb olurlardı. öyle çevirmişizki. Mesele şöyledir: Ruslar Demirhanşurâ taraflarına gelmişler.» dedim. «Buyurun!. Enver'in amcası Halil Paşa'yı Bakü'ye yollamışlar. Yine vatanları istilâ altına girerdi.. feci bir şey. Bunun altında namuslu halk yani biz alın teriyle yaşayanlar. Belki de muvaffak olup istiklâllerini muhafaza ederlerdi.» Bu pek manidar ve büyük bir hakikattir. Fakat harp edip vazifelerini yaparlardı. Zannettim ki. artık yeter. Bize istiklâl erdi. Halil Paşa meclise gelip: «Müdafaa etmeyiniz. alış veriş vardı. Kandırıp müdafaa ettirmeksizin Ruslar'ı buraya soktu. Müsavi olsunlar. üstü altına altı üstüne geldi. Bunu bana Mustafa Kemâl Paşa yazdı. şedid. Lâkin Halil cahil. Enver Pa-şa'nın kardeşidir.. Bunu burada bir derece anlatıyorum. Bende yaptım. bunu kendim yapmadım ya. Müdafaa tertibi almışlar. Bakü'de yine yiyecek. Evvelâ bir Türk milletinin hayatına kastedilmiş. Müdafaa edecektik.rezil biri. Çar ve adamları elinin emeğiyle yaşayanlar ve edebsiz güruhu aym seviyede bulunsunlar. Dedik. Ruslar buraya yerleşmek için gelmiyorlar. Fakat mağlûb olmuş. İşte yeniden Rus boyunduruğuna düştük. Şunu eğelim de ufkî vaziyete getirelim. Kars'ta. Böyle şeyler aleyhinde olarak Abdülhamit idare sine isyan etmiş olanlar.gidince Baku'nun cennet olduğunu anladım. diyor. Gel git zaman. Anlattıkça da hep bu kazık hikâyesini hatırladım. onların tabirince boğazlanmış. Nuri baktım cahil bir adam ama. Çar ve adamları alta düştü. namussuz. Birşey anlattılar: Bu amele başlarından birinin sözü imiş. paşa yapmıştı.» demişler. YEŞİLORDU EFSANESİ VE RUS İŞGALİ Filhakika bu mesele böyle olmuştur. Bu adam demiş ki: «Çok zamandır tepemizde çarlar ve onun etrafı vardı. makûl ve namuskâr görünmektedir. Nuri. M. ilâh. Birer kanepeye uzandık. sonra bunu yapan Türkiyeli bir Türk ve Türkiye namına yapmış. Her kimle görüştürme bunu söyledi: «Bizi siz vücuda getirdiniz. El işlerinde kabiliyetli bir adam. Azeriler birşeyden acı acı şikâyet ediyorlar. kardeşini. «Oo-oo. eğdik. Bir büyük millî hıyanet!. Bu ordu buradan geçecek. Ettirmedi. Bize ne pis leke. Beni dehşet kapladı. kendisini babasını.» izah ediyorlar: Vaktiyle Türk ordusu geldi.

Oradan da Türkiye'ye sokacakmış. Mustafa Kemâl'in ahmaklığı ve alçaklığı sayesinde Komünistlikle Rusya tarafından kolayca zaptedilecek-ti. Buna mükâfaten Mustafa Kemâl Halil'e birkaç bin lira ihsan-ı şahane verdi ve Balya.. «Telgrafları bende mahfuzdur» dedi. Tetkikatım kemâlim buldu. Ana baba günü. Bu işi mutlaka yapmalısınız. kendi başına yapmış imiş.söyleniyorsa da Mustafa Kemâl'in bu işte bir dahli olmasına ihtimâl veremiyorum. «Doğrudur» dedi. Halil Hanımını telgrafla istanbul'dan getirtip kendi eliyle Çankaya'da ona teslim etti. Bunlarda muvakkat nikâh var. Bu Türkler kamilen şiîdir. Adına sîga diyorlar.. Bismark gibi meşhur diplomatlardan. Bunları Mustafa Kemâl imha etmediyse içinde böyle mühim şeyler olacaktır. Ne kafasız adamdır. Yapacağım dedi. Bir tek Rus neferi hududumuza ayak basamaz. Bu vaka tam Ankara'da Yeşilordu yaygaraları. Can her şeyden evvel.» demiş.» Havyar bizi burada azdırdı. Teslim ederken haremine «Paşa seni kardeş gibi öpsün» demiş.» Vagonda yer aradık. Hükümetler heyetler gönderip bunları almış. teşrih-i marazi sebebini iyice biliyorum. Çarların top tüfekle zaptedemediği Anadolu. yok. Mustafa Kemâl o vakit Halil ve emsali. Burada güzelce ameliyat yapabilirim. Şimdi alâkadar olan bizzat söylüyor. Yani hekimce söyliyeyim: Şimdi ameliyat yapacağım nahiyenin teşrih fotoğrasini. fiziyolojisini. Aldı Çankaya'ya götürdü. Bizde yani hükümet: «Rusya bize para ve silâh versin. Birkaç yıldır deha ve ilhamlarından bahseden ve ettiren. Hiç olmazsa birini sigaya çekmek. Bu adama ben çok iş yaptırıyorum. Ruslar'dan bir ordu getirtmek lüzumunu söylemişti» Halkta da Rusya'dan yeşilordu geliyor diye müthiş bir şayia dolanıyordu. Mustafa Kemâl onları da musikîsine almıştır. Mustafa Kemâl'in Türkiye'nin Bolşevikliğini ilân etmek istediği zamana tesadüf ediyor. Yanında bir kadın. Demek Azerbeycan cinayetinin asıl faili Mustafa Kemâl'dir. Kadın «öyleyse kız geri dönsün» dedi. ihtilâlden sonra çekilmişler. keza doğrudan doğruya Ruslar ile temasta idi. bunlar birbiriyle alâkadar idi. Bayağı öpsün. Napolyon ve Moltke gibi meşhur kumandanlardan yüksek gören şu adamın işlerine bakınız. bir de on yaşlarında bir kız var. Hakikaten bir defa da Mustafa Kemâl Hey'eti Vekilede: «Başka çare olmadığını. Kız müthiş ağladı. Vaziyet dimağımda iyice tebellür etti. «Eee. kendisini Peygamberlerden. Trene girdik. Türkiye de Azerbeycan gibi boğazlanıp mezara konacakmış. Bunların çamur gibi renkleri açlıktan imiş. Bu zat Azerî'dir. Halil de bende misafir kaldı. Acıdım o da gelsin. Bu işleri hükümetten sıkı sıkı gizlemiştir. Artık burada da yapacak bir işimiz kalmadı. Rus askeri Anadolu'ya da girecek. neyle ispat edersin?» dedim. böyle mühim bir işi hükümete ve meclise haber vermeden. Hanım üç gün üç gece orada. Diyor ki: «Ne pezevenkmiş? Karısını telgrafla getirdi. Zaten bolşevik olmak. Demek ki. Bunu bana orada hazır olan biri anlattı. Bu zaruridir. Zaten Halil ile temasta olduğu hükümetçe malûm idi. Fakat böyle bir şey yapmağa cesaret edemedim. Moskova'ya tâbi olmak demektir. işte bu babta Halil ve Ruslarla muhabereleri vardır. Şu kanepede ikisi birden yatsın. Bir iki gün yemek yeyince renkleri düzelmeye başladı. Aman ne müthiş bir tehlike altında imişiz. Sibirya'da birçok Alman ve Avusturya kolonileri varmış. Karaaydın-da iyi bir maaşla aza yaptı. Teyzesi imiş. O vakit Halil ile beraber Ankara'da Petrol imtiyazı için uğraşıyormuş. hatırımdan geçmedi değil. Yusuf Kemâl Bey'e söyledim. Halil. Hazırlandık. Halil onun evinde misafirmiş. Bunlar Avusturyalı imiş. Şurası da vahim ki. Ve az kaldı Türkiye'yi de beraber öldürüyormuş. «Doğru değildir» dedim. ikisi de ölü benizli. Başka türlü göndermek mümkün değildir. Karısının takdimi tafsilâtım Ankara ve istanbul'da çok dinlediğim gibi bu sefer de Paris'te Ali Sultanof tan dinledim. Biraz sonra Memduh Şevket geldi. demek. Mustafa Kemâl «Ne kardeş gibi. Eğer bolşeviklik ilânına mani olmasa idim. . Ve onların esas şartıdır. bu mesele. Kadın kızı almak istemedi. Bunu ancak siz yaparsınız. Demek Mustafa Kemâl Ruslar'ı Bakü'ye sokuyor. Memduh dedi ki: «Polis müdürü bunları Moskova'ya sizinle göndermemi pek rica etti. Halil'in dört tane ve pek genç ve güzel kayınbiraderleri var139 -İL mış. Fakat muhaberelerden hiçbir haberimiz yoktu. bilmem bir gün bu telgrafı meydana çıkarır mı? Çünkü son zamanda Mustafa Kemâl onun haremini Çankaya'ya aldı.

Bunu herkes bilmez.Arkadaki istasyona gelip başka bir yola alarak Moskova'ya doğru yollandık. bize eza. «Ne yapayım?» mı diyeceksiniz? dedim.Gümrü muahedesi tadil olunur. Yusuf Kemâl'e söyledim. Ben alâ bilirim. Maazallah büyük bir belâdan kurtulmuşuz. bu sayede belki muahedenin yapılmasına mani olmak istemiş olacak! Telgrafımıza cevap geldi. Demek işte bir suîniyyet.» dedi.Sebebini anlayamadık. Vagonlar bit içinde evlerin kapılarının kilitleri bile sökülüp çalınmış. Nahcivan namıyle bir ufak şehir de meydana getirmişler imiş. Bizim askerler harp esnasında hangi hanede otururlarsa onun kapılarını söküp yakarlar. Özür dileniyor. Rusya'dan Karadeniz sahiline bizim kaçakçılar 140 motörleriyle eşya getirip satıyorlardı. Şimendifer için bu dağlarda başka geçit yok. Vakıa Rusya'da bolşeviklik intizamsız ama.. hattâ kapı kilitleri de olduğunu görmüştüm. Bir ay bur-da kalsak. Herhangi bir neferine nerede ve ne zaman olursa olsun fırsat düşerse Türk'e fenalık yapar. Bunların içinde halılar. Karı bizide muayene edecek. sünnetli bulacak. Her halde mühim bir sebep olacak. Aynı hal Rusya'da da var. «Ben yapamam. aşa-gıdan yukarıya geçtikleri meşhur Demirkapısı'ndan geçiyoruz. Erkeklerin tenasül uzuvlarını muayene eder. Bir aralık yolun ortasından geri gitmeğe başladık. Müthiş Behbut'un düşmanı imiş. Sebebi Azeriler'i Rus idaresinde kabul etmiyoruz. Şimendiferlerin kanapelerinde kumaş veya derileri bile kesilip kesilip çalınmış. Ertesi gün de. Her taraf bembeyaz kar. geldi. Bizden evvel hareket eden bir treni basmış. Meğerse istasyon şefi Ermeni imiş. Sağımız Hazer Denizi solumuz Kafkas Dağları'nın ucu. müslümanlar ise kesmez. hasılı üç gündür duruyor. Halbuki bu hususî tren idi. Trenlerde intizamla sefer edemiyoruz. «Ben ne yapayım?» dedi. kıtır kıtır kesecek. işte bu da Türkler'e mühim bir derstir. iyi malûmat. Ve derhal hususî tren olarak yola çıkarıldık.» dedi. Bize belâlar varmış! Ne felâketli bir işe girmişiz! Vatan yolunda bir tehlikeden ötekine koşup duruyoruz. Birgün daha geçti. beriyi. gümüş takımları. Onun da sebebini öğrendik: Bir müddettir. sünnetli bulduğunu Yahudi diye kesermiş. Vakıa Yahudiler sünnette «Lecan» denilen haşefenin altındaki deriyi keserler. Bunda da pek kıskançsın. daha ertesi gün de. Ermeniler'i sokmak istemiyoruz. Gideriz. «Ne olacak? Bir mâni vardır. Raskof a vardık. Öteyi. söyledi. başına adamlar toplayıp çete teşkil etmiş. Ermeniler'i müzakereye alırsak. gümüş çatal bıçak. Bu ağır muahede şimdilik Ermenilerin sırtında durmalı. nizam ve intizamdan eser kalmamış. Acayip şey!. Sabahleyin Türklerin yüzlerce defa yukarıdan aşağıya. Şef telgrafı da kabul etmemiş.. Ermeniler Türk'e ezelî ve ebedî düşmandırlar. Dağm şimaline geçince Garba doğru yollandık. «Öyle ise niye reis oldun? Bunda korkacak ne var? Heyetin reisi sıfatiyle Çiçerin'e telgraf çek!» Ne ise zar zor Behbut'la gitti. telgraf gitti.Tren de kalktı. trenleri başarmış. Müslüma-nız desek dinlemeyecek. Ruslar Moskova'ya bir Ermeni delegesi de getirmişler. Ne ise herif mes'uliyet ile korkutuldu. Yine «Bu işe bir baksan» dedim. üç gün bir istasyonda beklemek normal bir şey değil. mütehassısım ve vücudum o anda burada bir nimet. vaktiyle hürriyet edip. Vakıa Bolşeviklik ile Rusya'da herşey alt-üst olmuş. Bu da bizi burada hiç olmazsa bir iki hafta tutmak. Dolaştı. bizim trene haber yetişmiş. Ama o anda çetebaşı karıya . Onu da Moskova'da öğrendik. hatta hekimler. tesadüfen gözüme ilişti: «Bohenbin» denen meşhur bir azıtman ilâcın ampulleri. Bunu gizlice bize söyledi. ona göre hareket edeceğiz. Birgün masasının üstüne bir takım kutular konmuş. MOSKOVA YOLUNDA Azerbeycan komünistlerinden Behbut Şahenski de bizimle beraber trende meğerse Moskova'nın emri üzerine bizimle yapılacak muahedede Azerbaycan'ı temsil için geliyormuş. Tren Raskof ta bir gün durdu. Behbut'un yanında bir Türk kadm var. cefa etmek. Biz ise Ruslarla olan muahedeye Azeriler'i. yahut hiç olmazsa yanlışlık. Bizim trenin başına «Marşandiz» diye bir levha yapıştırılmış olduğunu görmüş. Kalıplı güzel bir kadın. Harkof civarlarında bir Rus kadın türemiş. Gidiyoruz. Yine oradayız.. Anlaşıldı Metresi. «Hemşirem» diyor. Bu sefer Behbut'a söyledim. Yusuf Kemâl'e: «Gidip istasyon şefinden izahat iste!» dedim. Burada Ermeniler çokmuş. «Reis sensin. Bilâ istisna Ermeniler bu fikirle meşbu'dur. trenimiz geri geri kaçmış. ikisi de aynı şekildir.

Türkiye için sefarethane yapmış. Ve hem izharı mahiyette bir kaç müzakere yapılmasını rica ettik. ağzıma geleni söyledim. Azarbeycan ve Ermeni. Kim yollamış. Celâl Ku-muktur. Tuhaf şey? Dolaştım. Karahan Ermeni imiş. Hele Karahan komünist Merkez-i Umumisinde nüfuzlu bir şahsiyet. Herkese söyledim. . Adetâ Hariciye'de iki komiser var. Bu. Kaçtı. Rusya. Rusya ve Ruslar ile müzakereye geldik. Öyle mükellef ki. fakat bizce en mühim olan Ermeni işi için de lâzım. Bir gün yemek salonuna geçtim. Reddettik ve dedik ki: «Biz yalnız Rusya ile muahede aktine geldik. Göreceğiz. nasıl gelmiş bilmem. Afganistan'a gitmiş. Çiçerin'e söyledim: «Biz buraya Ermeni ile değil. Diğer asıl celseler için Moskova Çayı kenarında ve Kremlin Sarayının karşısında gayet mükellef saray gibi bir binayı tahsis ettiler. Gayet güzel bir bina. bir step (bozkır). Yusuf Kemâl'e: «Van işini ortadan kaldırmak için evvelâ bu Karahan'ı murahhas kabul etmeyelim. Anlaşıldı. Herbirimiz için miktar-ı kâfi odalar vardı. Yusuf Kemâl'in Van'ın Ermeniler'e terki hakkında getirdiği Rus teklifi ve uğradığı akıbet malûm. Ruslar Enver Bey'e çok iyi baktılar.. İbrahim Tali'den başka daha bir takım ittihatçılar da var. Cebeli Lübnan'dan gelmedir. Kız yemiyecekti. Hükümete gidip (Aste de presence) yaptık.» dedim. Kız karının yanında garanti idi. Memduh Şevket'in yüzünden bir boynuz takmış olduk. Kompartmamma döndüm. Onu yemek vagonu141 na defetmişti. iki gün sonra murahhasların Çiçerin ile Celâl Korkmazof (Korkmazoğlu) olduğunu bize tebliğ ettiler. hafiye askeri müşaviridir. . Cevap bile veremedi. Rus delegelerini tayin ettiler.edepsiz ilh. ben de doğrusu sonra güldüm. Biri bir yere giderse. herif pişkin. Karahan'ın karısının da Enver'e âşık olduğu söyleniyor.» Ne itiraz etti. epeyce uğraştılar. ne de bir şey söyledi.. eskiden yaveri imiş. Galiba Bekir Sami Erzurum'dan götürmüş. Karahan ise muavini amma.» dedi. Menfur. namusuz. Ermeniler'de böyle Türk adı çoktur.bunları anlatmanın ve gösterip bizimki başka diyerek kandırmanın imkânı var mı? Ne ise verilmiş sadakamız varmış. Şükür bu müşkil de kolayca hallolundu. ibrahim Tali var. Yemek yedim. Dürzüdür. Görüştük.. Bunlar Hariciye nezaretinde oldu.. Kaloriferine varıncaya kadar var. diğeri Hariciye komiserliğini yapıyor. işi görmüşler. Vakıa da doğrudur. karşı tarafın müracaatına karışmağa hakkım da yoktur. Bu. Şekil ve usûle dair konuştuk. Vahim bir iş. Trendeyiz. Burada şimendifer inşası ne kolaydır. Baktım kan da yanımızda. Bir müfreze asker ile istikbal edildik. Karahan da pek nüfuzlu. Teşkilât yaptık. bizim için onu murahhas olarak kabul etmek mümkün değil. Adı Türkçe ama. Hiç cevap yok. Ali Fuat adamla-rıyle buraya yerleşti. Hükümet zaptetmiş.VE MOSKOVA Moskova'ya geldik. Cevat adında binbaşı yanında. Bu sebeple delegenin birinin Ermeni olmasından korkmuştum. yine sefarethaneye ait ve keza kaloriferli ve banyosu olan bir diğer bir binaya yerleştik. Bunu gördükçe bizde de böyle olsaydı diyordum.Karı yok. galiba mütareke iptidasında Enver Rusya'ya kaçınca arkasından birtakım adamları da oraya gelip etrafına toplanmışlar. Bedri burada. Meğerse Ermeniden domuz Ermeni imiş. iyi bir asker. fikrimizi kabul ettiler. baktılar olmuyor. Bu adam.. Biz de Yusuf Kemal ve adamlarımızla bu binanın yanında. ilh.. durdum. Vakıa Hariciye komiseri Çiçerin. Cemal Paşa burada imiş. seslendim. Muahedeleri de hep bu iki adam yapıyor. Karahan Emenidir. Ermenilerle muahede zaten var». delegelerinin konferansta hazır bulunmasını teklif ettiler... herkes güldü. şeylerde gayet güzel fikirler serdetmiştir. Bir zenginin imiş. Olur iş deği Kafkasya dağlarından sonra Moskova'ya kadar Rusya dümdüz. Fikrine müracaat ettiğimiz... Biraz bekledim. Her taraf ekili veya orman. «Ulan bu ne?» dedim. Keza orada Miralay Seyfi'yi bulduk. Bizim kapı kilitli. Yusuf Kemâl: «Nasıl söylerim. MOSKOVA MÜZAKERELERİ Şimdi Ruslar ile başabaşa konuşacağız. 142 ' n:x-' '¦¦'•¦¦ENVER PAŞA Moskova'da Dr. Böyle bir teklif vahim olabilir. Çiçerin ve Karahan.Baktım gidiyor. Meselâ amcası Halil burada. Ruslar. Hazret ter içinde yüzü gözü kıpkırmızı çıktı. bütün duvarlar Eski Acem halıları ile örtülü Enver Paşa da bu binanın bir kısmında misafir. Türk Sefareti binasına vardık.

üşüyor da. On sene şiddetli bir kış oldu. Halka da parasız da143 ğıtıyor. erzak koymuş. Bunlar da komünist olmuş. zabitler ve yaverleri varmış. kömür yok. kadın. Sonra ne alsalar beğenirsiniz? Bir veya iki avuç bir nev'i darı. Korkunç. Vaktiyle fizik okurken suyun muhtelif billurlar halinde buz olduğunu okumuştuk. kol ve baldırlarımda kışları asabı romatizma ağrıları mevcuttu. On yaşında çocuk. Hükümet köylünün zahiresini parasız alıyor. Kahire'de bu ağrılar tamamiyle geçmişti. Gaye bu. Pencereler iki kat.. Türkiye'yi Bolşevik yapacaklar. Sıfırdan aşağı yirmi derece ve daha ziyade. Halk aç. Evvelce istanbul'da iken omuz. Bunları Rus hükümeti besliyor.. Daha bu kadar şiddetli bir kış ömrümde görmemiştim. Her mahallede hükümet bir dükkân açmış. Köylünün mahsulü elinden alındıktan. Bizdeki aynı hal.. Hiç de hastalık yapmıyor. Ruslar bunları kendilerine minnettar kılmışlar. Tutunmak için (kominterm) in yani merkez-i umumisinin Çinliler'den askeri var. Bunun sebebi rutubetten eser kalmamış olmasıdır. Bu hal bir yabancının derhal gözüne çarpıyor. Aman iyi olmuş da Mustafa Kemâl'in önüne durmuşum. pek dirayetli ve azametli yaşıyormuş... insan bazan yorulursa yorulur. Bunlar dört beşyüz ameleyi tevkiften sonra birden katliam etmişler. Romatizma gibi bir şeyler de yok. 30. anaların gıdasızlıktan çocukları ekseriyetle cansız.. Arada bunları seyrederdim.. Yine eski romatizmalar nüksetmedi. Üç dört saat sonra dönüyoruz. Bir milletin şu azîm felâketine içim acıdı. Herkes avurdu avurduna geçmiş çökmüş. Koca Rusya müthiş bir iktisadî buhran içinde inleyip ölüyor. her cinsten var. Karın üstünde ve altında saatlerce bekliyorlar. Herkes kederli. bu asker ile te'dip ettiler. kahvehane lâzım şeymiş. Dış kat camları kamilen buz tutmuş. Rutubet olmayınca sıcak ve soğuk çok tesir etmez.. Kış derecesi her yerden ziyade. ne başka eşya satın almak mümkün değil. titriyorlar. Odun yakılıyor. ekim satım yasak olduğundan hasıl etmiştir. Akşamları halkın yemeği sâde şekersiz çaydır. Moskova çok soğuk. Ancak arkamdaki kurt derisi kürk bir vestun gibi arkamda. Hepsi bu. Bu ahval tabiatiyle halkı bir hükümet sitesinden tedirgin etmiş. Kalın fanileler giyinmek suretiyle barınabilirdim. Ö mahalleye burası yiyecek veriyor. Bu adamlar müthiş. Döndüğümüz vakit bu diziyi ancak. Celseye giderken bu dükkânların önünde yığılmış ve hat halinde ikişer ikişer dizilip elli metre kadar bir insan dizisi olduğunu görüyoruz. Bereket versin kalorifer var. Dondum. Lâkin hiç müteessir olmuyorum. Burda kimsenin yüzü gülmüyor. Meğerse Baku cennet imiş. Bir nezle dahi olmadım. fakat bunun yanında sıfırdı. bunları kazıyıp çıkarmak da mümkün değil. tırnaksız doğuyor-muş..20 metreye kadar inmiş buluyoruz. Don havzası kömür dolu iken. 1919 kışının bir kısmım Anadolu yaylasında geçirdik. yetmişlik ihtiyar. yüzü kül rengi olmuş. dışarısını görmek mümkün olmadığı gibi. .. orada karnı tok. Müzakere mahalline otomobille gidiyoruz. Her yerde adet böyledir. Moskova'nın bu kışına da mutavaat ettim.. birgün Türkiye'ye bunları bir kuvvet ile yollayıp Mustafa Kemal'i devirecekler. perişan olduk. Ne ise sırrı öğrendim. KOMÜNİZM Açık hiçbir dükkân yok. Fabrikaları da patron malı diye harab ettiklerinden ve patronları öldürdüklerinden dahilî harpler ve salgınlarda birçok mütehassıs ameleyi ifna ettiklerinden bunlarda da mahsûl yok. Ne güzel manzara!. yok. Ne yiyecek. Böyle bir isyanda baş olanlardan üç beş kişi idam ve beş-on'u da hapsedildi. Hattâ biz orada iken amele isyan etti. buraya geldik. Enver başına topladığı bu adamlar ile çalışıyor. Şimdi aslını görüyoruz.. Bir kaç defa odunsuz kaldık. vurucu.Cemalin maiyetinde bizim Rusya'daki eşberlerden neferler. hattâ bizzat amele hükümetten nefret etmektedir. Ama niçin? Bu bir sır. Adetâ binbir şekil. Hattâ bir aralık Enver'i bir süvari fırkası (Budinyo kumandasında) ile Kafkasya'dan içeriye bile sokmak istemişler. beş yıl Mısır cephesinde yandıktan sonra istanbul'a geldim. Moskova'da gülen bir adam görmedim. Parasız veriyor. Şimdi anlıyorum ki. yüzü gülen adamlar vardı. yarım veya bir dilim hiç mesabesinde hamur gibi bir ekmek. Rivayet ettiler ki. Tuhaf. Ama hoş şey. Bu da aşikâr görülüp duruyor. Hep Kahire sayesinde galiba. Ruslar işletemiyorlar. Komünistlik bu mu? Tüylerim ürperdi. Bir kahvehane arıyor. Hafiftir. komünistliği ilân ettirmemişim. Hiç kimsenin benzinde kan yok.. Demek ormanları kırıyorlar.

. Kendisine kadınsizlıktan şikâyet etmiş. Düşmez kalkmaz bir Hariciye Vekili oldu. Söyledim.. bir şehirden diğer şehre bile gidemezlermiş. hikâye ettiler. Ankara'daki hanesini ona (. hem hâkim. Hem de elde tutulmaz.. Yiyor demek. Yusuf Kemâl bunu da bilmeli idi. eğer bir gün inkılâp olursa öyle doğrarlar ki Rusya'da ilâç için tek Yahudi kalmaz. Bir de Çeka'larm bu tarzından dolayı nice şalısî garezler kazanı kaynamış. istedim. fakat hem az. Votkaya pek düşkün ve pek sarhoş olan Rus köylüsü ve halkı bu yönü terketmişler. Bu kadınlarla yattık... Sosyetenin selâmeti böyle mi olmalıdır? Komünist fikirlilerin aklına şaşarım. Birbirinden ayrılmamalıdır. iki şahitle hükümete gidiniz (Yirmi gün için evleniyoruz) deyin. Moskova'da komünist demek.. işte karı koca hesaplarını buna göre yürütmeli. Ağlamayan çocuğa meme vermezler derler. Hükümette aksine büyükbir şiddet var. ânî (Bomba) üstünde oturuyordum zannettim. resmen böyle ayrılıp başkası ile yine böyle resmî fuhuş yapmış. ufalanıyor. bir kadid. insanın tüyleri ürperiyor. Hükûmetleride umumiyetle idamdır.. Yedik. ne diye bir kaç çuval da un getirmedik. insan daima ezilir. Hepsi birden. Çünkü yakaladıklarını idam etmişler. cehennem. birbirini yakalıyor. Rus ahalisi Yahudiler'e öyle bir diş biliyor ki. yine içmişler. Ali Fuat piliç seviyor-muş. Temaslarım bana gösterdi ki. Ah. Ben böyle olursam. Biz güya diplomatik bir hey'etiz. Doğrudur. Ruslar Yahudiler'i hiç sevmiyorlar. Bir de bu dairelerde çocuk memurlar çok. Sebebini sordum. doğrusu Moskova'da bulunduğum müddetçe diplomatik mesahasına rağmen kendimi kurulmuş. Bir memur yerine beş-on çocuk. Kayseri nin pastırması sırım.hüküm veriyor. Böyle bir zamanda fırsat zuhur ederse erkek baştan çıkar. Çiçerin'in bana söyleyişine göre. Fuhuş yapıp idam olunmağa ne hacet var. Ruslar'ın ağzından bir çok defa böyle işitmiştim. nadirde olsa et verdiler. ona veriyorlar. Sanki Hariciye Tanrısı!. iyi adamdır. Fuhuşu şiddetle yasak etmişler. sonra da tabancasını çekip öldürüyor. KOMÜNİST = YAHUDİ Ben eskiden kalma burjuvazi ameleler ve aileler ile temaslar yaptım. onlarla dolu. O vakit Rusya'da Yahudiler hiç bir vatandaş hukukuna malik değillermiş. Bize halktan iyi bakıyorlar. çünkü bu votkalar aşağı ve zehirli votka imiş. Böylesini görmedim. Birgün haber aldım. Bu memleket değil.. . Hain bizim piliçleri de yedi. amelî hayata tatbikinde açık ve böyle nice ve ne feci vaziyetler yapmaktadır. bundan kâr değil. Bu darıdan Ruslar çorba yaparlarrmş. hiçbir yerde görülmemiştir.. Böyle adalet hiç bir asırda. Etler o kadar da zayıf ki. karıyı alıyor. zarar hasıl olmuş. Niye aşkolsun diyeyim Ruslar. Bir gün bize Tevfik Rüştü gelmişti. Bana böylesine nümûne gösterdiler. Kadm da böyle olsa gerek. REJİMİN KORUCULARI: ÇEKA Halkta bu kara sefalet var. Her şey onların elinde. bir cehennem. İçki de yasak. Bu da işleri alt üst etmiş. Eski memurların çoğu Çar'cı diye azledilmişler. meselâ Hariciyeyi görüyorum.Bize her gün her birimiz için bir avuç darı yarım dilim o çamurdan ekmekten veriyorlar. Yâni Çeka denen 144 adam. Nitekim üç beş yıldır da Mustafa Kemâl'in gönlünü yapıyor. isticvap ediyor. Dünyanın adeti bu. hem cellâd. Bu.. Ağlamalı. (Çeka) diye bir şey var. içtik. arada piliç de veriyorlaşmış. Somurtmağa gelmez. Tatarlar bize böyle türlü vak'alar. Bunun da cezası çok ağır. Uzun zamandır kadın gördüğüm yok. Hattâ onun ak ekmeğinden de yedik. Yahudi demektir. duvara çarpsan yapışacak. Zavallı Marksizim nazariyeleri kitapta pek cazip iken. Meselâ bir Çeka bir adamın karısını severse. muhakeme edi-yor. Düşündüm. Bize can verdi. bu çocuklar gelmişler yerlerine. istemeli imiş. ya zavallı halk ne haldedir.. Ekmek o kadar kara ki. mesele halloldu.)hane yaptı... nice insanlar öldürülmüştü. «O -ondan kolay ne var?» diye ve hakikaten akşama iki kadın ile geldi.hem müstartik. Çarlar zamanında da böyle imiş. Hükümet daireleri. hem polis ve jandarma. Bazen balık konservesi veriyorlar. Yahudi kırmızı kadife tepeli bolşevik kalpağı yine kafasında. hem de bazısı kokmuş çıkıyor. Daima gönül yapar. Yaşasın Tevfik Rüştü. Gelsin bizim kavurma ve pilav.. Yirmi gün sonraları da. derhal kocasına bir leke sürüp öldürüyor. Bir tane bile kerhane veya hususi fuhuş yeri yok. Evlerinde imbik gibi bir şeyler yapıp votkaı istihsal etmişler.

Ne ise Yusuf Kemâl benim Maarif Vekili olmam dolayisiy-le üst olduğumu Ali Fuat'a kabul ettirdi. Beni en alta koymak istiyorlar. fakat onun sözüne. ben ve Ali Fuad varız. Tevfik Rüştü sade. Ali Fuad da güldü ve bana Ali Fuad: «Komiteci seni!» dedi. Ne yapacak? Önüme oturdu. BlZlM HARİCİYEDE BlR RUS CASUSU Soysallı buna nisbetle pek ciddidir. dedim ki: «Halas Dönör için büyük bir rekabet vardır. Kendine ediyor bana bir şey söylemiyorlar ya. Boşboğazlık. Ne ise Soysallı Buhara'ya doğru bir turne yaptı. Ali Fuat ne kadar olsa babacan. dolan. Nemrut suratı ona nisbetle gül yüzü. Soysallı mühim tarzda yürür. soluma oturdu ya. Biraz durduktan sonra: «Çık soluma otur! Kibrin kırılsın! dedim. Beni sağda görünce durdu. Soysallı Ruslarca turfa olmuştur. sağa oturamazsa suratını asıyor. Yusuf Kemal ve benim aramda alt-üst rekabeti var. Yüzü de kızardı. Şeref yerine. Normal değildir. Rivayet ettiler ki. Sonra ne olmuş bilir misiniz. Soysalli dolaşıyorlar. Birgün bunlara bir azizlik yapmak aklıma geldi. Baktılar ki olmuyor. otelden bile dışarıya attılar.» dedik. Hem mühim mühim işler yapıyoruz. Oralarda Türkler kendisine birçok halı. Ciddî ve ilmî malûmat elde ediyoruz. . Bu hali herkese hafif meşrep. melek yüzü. solunda sıra ile Yusuf Kemal. Bilhassa Tevfik Rüş-tü'den korkmuştum. yüzünün hali ile çingeneye benzer. Zaten çalmamış hakkıdır. hiç sır saklamaz. O vakit bizimkiler için İstanbul'a gitmek büyük bir nimet idi. mütereddi bir insandır. Demek hakikaten vazifesini yapıyor. çünkü izahı ayıp. sessiz dolaşıyor. Hele bir hali var ki hepsinden baskın. Bunları Hariciye'ye raporlar halinde vermiştir. Söylemedi ama şu olsa gerek: Bu adam gayet hafif meşreptir. bir vagon dolusu olmuş. Bunu hiya-net diye yapmaz. oradan gizlice istanbul'a geçmiş. bükülür hali gibi tatlı dilli bir dalkavuktur. yine somurtuyor suratı sekiz karış.. Yusuf Kemal öyle 146 değil. Tevfik Rüştü ise ateş görmüş balmumu gibi. Ben de içimdem güldüm. Nihayet Merkez-i Umumiye azasına ait otelde yatak da aldı. Hiçbir sözünde durmaz. Tatarlar. Müthiş şarlatanlık. Bir mühim meselede şimdi söylediği bir fikri beş dakika sonra yine aynı adamlar arasında tamamiyle aksi olarak söyler.. bir yumaşak eğilir.(*) Bir hece metinden çıkartıldı. bir şeye uğramamıştır. üç gün görünmüyor. Buharalılar gibi Türkler ile temasta bulunuyoruz. deri hediye etmişler. Komünistler ile temas arıyor. hem de ne çocuğuz? İnsan âdi mahlûktur vesselam. Hem de renginin siyahlığı dudaklarının iriliği ve morluğu. saldırır bir insan gözüküyor. 145 Tevfik Rüştü. Acele koşar halde Yusuf Kemal geldi. kendisine sordum. ben onların karşısında oturuyorum. fakat biraz sonra komünistlerden hakaret görmeğe başladı.. Bakın ben ne yapacağım? Gülersiniz» Yusuf Kemâl ve Ali Fuad'dan evvel indim. Bir gün Soysallı ile bize geldi. Sözü sohbeti on para etmez. marifet yapmak malûmat satmak gibi şevki tabii ile yapar. Yusuf Kemâl yine gülmedi. vazgeçtiler. Sen ona bak.» «Sizin böyle bir vazifeniz yoktur. Sonra ben güldüm. Çiçerin celseye riyaset ediyor. Eğer Ankara emir verirse pek âlâ. Evraka öyle yazıldı. Hem de hırçın. Bu raporlar bizim Hariciye'den çalınıp Ruslar'a verilmiştir.. müzakere Fransızca oluyor. Basit bir tahsil. Ben «helâl olsun» dedim.. Bundan hiç sıkılmaz. Ama herkesde onun ahlâksızlığına dair ittifakı ârâ var. sağa oturdum. Ben Soysallı'nın kendisini pek iyi tanıyorum. Çünkü oralarda güzel malûmat toplamış. Kime ne?!. demek satıp iyi bir ticaret yapmış. Bunun sebebini. ilk muahede celsesine gittik. Ona kaniyim. ilk ihzari muvaffakiyet memnunuz. Siz pencereden seyredin.. Çiçerin'in sağında Kork-mazof. Hem de zıddı ile bütün kâtipleri filân topladım. Zaten yüzü tenazursuz. Boşboğazlığı pek meşhurdur. bazı sağa oturmak hususunda ikisi rekabet yapıyor ve birbirinden evvel gidip sağa oturmağa gayret ediyorlar.saçmacı bir adam olduğu fikrini verir. Muahede müzakeresi celsesine Sefarete mahsus otomobille gidiyoruz. yalan. O sırada Ali Fuad'da hiddetle geldi. Ali Fuat. Tabii penceredeki-ler gülmüşlerdi. bir şey de söylemiyor. cimcimesi pek bozuk. Batum'a getirmiş. hiçbir fikir sahibi değil.. Uğraştılar. ahlâkına da itimat etmek mümkün değil. Çünkü ne görüşürsek gidip Ruslar'a söyleyecek. Sade komünistlik taslıyor.. Galiba bu halleri oradan kovulmasına sebep olmuştur. Soysallı sonra Ankara'ya gelmiş. «Bizde muahede müzakerelerine iştirak etmeliyiz dediler.

Gelelim müzakereye: Çiçerin öyle hiddetli ki. Türlü bahanelerle bizi atlattılar. Çünkü Avrupa'da hemen umumiyetle bizde şair olduğuna bile inanmazlar. Sözlerinin ruhu şu: «Siz bizim ile muahede yapmak istiyorsunuz. Bu akşam hazırlanıp gidelim. ilk ve en mühim iş Ermeni işi oldu. Bir taraftan Yusuf Kemal. Nahcivan. Bir Türkün ağzından bunları işitmek çirkin ve ağır. Tabansız. Bizim Ermeniler'e yaptığımız dedikleriniz sizin hayalinizden başka bir şey olmayan zulümlerden gönlünüz sızladı diye de Ermeniler'in Türkiye. Bu halk bizdendir. Biz de hiçbir şairimizi Avrupa dillerine tercüme eylemedik. bunlar tam Türklerdir. İşe bak ki. Sözlerini bitirdi. hasta. Lenin bu esnada felce uğramış. Bana söylediği vakit hayret ettim. Siz de Kumuk halis Türksünüz. tüy gibi olmuş. hastalığım da halkdan gizliyorlar. Lenin' görmek için çok uğraştık. Tehdit ediyor. Bizi âdeta uşakları gibi azarlıyor. adetâ bizi dövecek!. bize verilmesi lâzımdır. Ben Çiçerin'e pek de aldırmamıştım. Çiçerin o usta diplomat demek evvel ki seferinde Yusuf Kemâl'in seciyesini tesbit edip öğrenmiş. Bu yerler zaten bizimdi.. bir millî ders vermek.» dedi. Böyle Türk milletine ait şey beni pek ziyade alâkadar eden. Burdan kaçmaktan başka çare yok. Bir emperyalist devlet böyle muahede yapmağa nasıl gelir? Sizin Ermeniler'e yaptığımız zulümler. yapmamışızdır. fakat şimdi tepem attı. Tatar ayırıyor ve Kafkasya Müslümanlarını istisna ediyorsunuz. Zaten Çiçerin de zehirli yılan gibi şahlanmış dilini uzatmış. Ben söz aldım. îbnolizif. katliâmlar ufacık olsun yüreklerinize te'sir etmedi mi? Evvelâ bu tesir etmeli idi. Hem de zalim diye haksız söylüyor. katliâmlar yine Rus Müslümanlarının kalbinde yaralar açmıştır. Al 147 bundan da.» Biz ise hiç Ermeniler'i mevzu-ubahs etmemek. renkten renge girmiş. hududu Kars'dan kesmek. Troçki de mühim bir kafa. ilh. artık ne cevap verdi. Hem tetebbu sahibi. bana gözdağı verdiği hissini vermişti.RUSLARLA PAZARLIK Sonra kâtipler filân var. Türklük hususundaki bu halimi bilen arkadaşlar yüzümün rengini görünce derhal büyük bir gaf da yaparım diye korkmuşlar. Hem sizin Kars'da Ardahan'da ne işiniz var? Oralar ahalisi Türk değil. İptida bunları yapın. yüzü biraz Avrupa şanoUarmda mefistolosi tersim ettikleri simada.. Dedim ki: «Siz bir Türk Müslümanısınız.. Ankara Türkiyesini. Kimseyi yanına sokmuyorlar. para silâh ve cephane almak fikrindeyiz. Tatardır. Şu Korkmazoğlu Halis bir Türktür.. Yüzüm sararmış. Sonra hudud 1914 hudududur. Kumoklardan. Görüşecek halde değildir. Al işte. ne de söyledi. Bir taraftan ben bir taraftan Ali Fuad. Utanmış bir vaziyet aldı. Al bundan da!. Cidden zeki adam.Çünkü Türk ve Müslümanlığınıza sorarım. diğer taraftan Ali Fuad dizleriyle dizime vurup duruyorlar. Yusuf Kemâl telâş içinde. Ruslar ile muahede yapılmaz.. Yani İblis gibi.. Yusuf Kemâl: «Ben demez miyim. Dedi ki: «Sizin Ermeniler'i mağlup etmeniz bir emperyalizmdir. Esasen ailesi İtalyanmış. Bizim Şair Ba-ki'yi bile okumuş. Zeki ve hilekâr bir simada biridir. Keza Türk. Çiçerin orta boylu. Bolşevik ricali arasında mühim bir adam.» Diyerek hakikati gizlediler. Korkmazof aldı. Ama. Karapapak'lar. Önüne bakıyordu. Celse bitti. Gidiyoruz. Tabiî onları buna Çiçerin öğretmişti. Bir çok söylendikten sonra o bıraktı. Altmış yetmiş yıl evvel Çar emperyalizmi bizden almıştır. O.» Bu sözler Korkmazof a pek tesir etti.. Çiçerin gayet yüksek bir yerden tutturdu. ağzı kapandı.. Tarihi sizden iyi bildiğimi görüyorum. Bozcapurlar.. ona bir zabar-ta verdi. «Bir şey söyleme sakın!» diyorlar. bora . Esas noktalar bunlar. Merdiven başındayız. bu aile bir asır kadar evvel Polonya'da iskân etmiş imiş. hiddetlendiren bir şeydir. Kars ayrıdır ve Baku Türkle-ri'ne yaptıkları zulümler. Biz Ermeni işini Karahan'ı da atarak ortadan kaldırıyorken. Hâlâ bunun ehemmiyetine akıl erdiremedik. Türk Tatar arasında zerre kadar fark yoktur. Cevap veriniz! Türk. Biz Türkler'e karşı Ermeniler'i Türk müdafâa ediyor. Sekiz dil biliyor ve hepsini de ana dili gibi. adetâ titriyor. Ondan sonra muahede yapabiliriz. Baktım. Bu mühim simayı bir defa görmeyi pek arzu etmiştim. Sabrımı tüketir. bizi inletmiştir. Tatar ayrıdır diye kendince gayrî ilmî bir delil de serdediyor.. bu Korkmazof a bir korku dersi. Ama evvelâ Ermeniler'e empoze ettiğiniz Gümrü Muahedesini feshediniz. Bu adam müzakereler neticesine kadar bir daha bir tek lâkırdı söylememiştir. Ruslar'a tasdik ettirmek. olmadı.. «Pek hastadır. sürüsüne hıyanetin cezasını göstermek lâzım.. Karabağ. Çar Rusyası'na olan borcumuzu silmek. Kabahat.

Burada da bu seciyesini mükemmel gösterdi. ona lâübaliâne muamele ediyor. Korkmazof geldi. Sivastapol'da beş milyon mavzer fişengi varmış. Mustafa Kemal men'etti. Mazeret ve af diledi. Ne tabansız. harb gemileri geliyor. Hiç olmazsa meçhul asker namına bir heykel de yapsaydı. Doğru ama. silâh. Millî harekette Rusya'dan aldığımız cephane ve silâhı itilâf devletlerinin dolaşan zırhlıları arasından geçirip aşırmışlardır.» dedi.. Türk köylüsünün. başka türlü yapamayız» dedi. Amerikan ilh. erkek köylü nineler ile taşıdılar. Oralardan da kadın. kurşun yemiş köpek gibi bağıra bağıra ağlamalı. biliyordum ben daima söylüyordum. Adetâ harb hududunda düşman ordusunun başkumandanım ilk hamlede yere sermiştir. Enver Paşa'nın kadrosu ile general olan böyle tulumbacı olur. Bize. hükümet değildir. Biliyordun da öyle ise niye tekrar geldin? Madem geldin niye kaçıyorsun? Haydi çocuk olma aklım başına al» dedim. Bu vatan hizmetleri o kadar büyüktür ki. içti. Garp cephesine cephane yetiştirmekti. Fena halde utandım. Korkmazof da önüne baktı. Dedim: «Sen deli mi oldun? ilk duruşmada firar edeceğiz. cephane yoktu. usûl ve âdet üzerine çelenk koymaları lâzımdır. zevkleridir. yattım. Dışarı çıktım. Halbuki bunu kendisi her şeyden evvel yapacaktı. şişirir. Hiç unutmam merdivenlerden iniyoruz. yiyecek verirler.» dedi. Teskin edebildik. Umumî harpte ve sonra biz de bir otomobil veya deniz motörü ele geçirdilerse bunu takaya yerleştirmişler. Akşam Ali Fuad'm odasında oturuyorduk. Lâkin bizim hayatımıza kastedmekle ne faydaları var? Hiç.. Halbuki bu muahede millî harekâta temel taşı gibi bir esas olmuştur. Telâş içinde ısrar ediyor. Yerlerine Mustafa Kemâl kendi heykelini dikti.. Sırf Ali Fuad'm himmeti. cephane aldık. omuzunu tuttu: «Korkmazof! senin karın çok güzeldir. Vusulünden iki gün sonra Yunanlılar hücum etmişler. şunu getirsen. Sefarethâne148 ye kadar devam eden sözlerim tesir etti. hodperest. (*) Komünistlerde aile ve namus kavramı olmadığına ilişkin kanaat bu tür rivayetlerin eseri olsa gerekir.. Yiyip içiyoruz.gibi esti işini bitirdi. Birinci inönü Muharebesi olmuştur. malûm Mustafa Kemal'in heykeline çelenk koyup merasim yapıyorlar. empulsif adam. istanbul'a ingiliz. Buna koca bir yelken takarlar TAKALARIN ZAFERİ Yelkeni rüzgâra verir. «Ne yapalım. İngilizler muahedeyi görür görmez. (*) Moskova'ya geldiğimiz vakit ilk iş. o kadar üstüne gitmemeli idi. Sabahleyin hikâye ettiler. gayreti ile bu fişekler alındı. bir de bizim şehidlerin kanı ile yoğurdukları bu ataların topraklarındaki halini görmeli.. 149 Bu cephane vaktinde yetişmiştir. Bunların hiç biri olamıyacaktı.adı «Taka»dır. «Bu sefer hayatımızda tehlike doğacak.» Ne ise Ali Fuad'ın ona iştirak etmemesi. Halil Korkmazof u eskiden beri tamrrruş. Ali Fuad bunu iş edinmiş. Bir aralık yanına gitti. Meçhul asker heykeli yok. Rusya'dan birçok zahire. Bu dediği doğru. Talebe cemiyeti Çanakkale'de şehidlere bir âbide yapmak istedi. Merak etme!. Başka memlekette olsaydı evvelâ bunların. Rize'den Giresun'a kadar olan sahilde kaçakçılar vardır. Benden sonra Halil türlü rezaletler yapmış. bunsuz zafer mümkün olamazdı. Bunlar eşkıyadır. Bana sorsalar bu zaferin şerefini . Meçhul askerin yerine.kayığm omurgası görününceye kadar yana devirir. Ona da rakı verdik. Olur mu?» Hâla da bunlarla muahede yapılmaz. uğraşmıştı. giderler. Oradaki İngiliz mezarlığının haşmetine bakın. Bu. istersen kadın bile verirler. kadının heykeli dikilirdi. «Korkmazof! Buna bak! Karını getir!» diye bar bar bağırmış. hattâ âlet-i mahudesini medrese ıstılâhınca mâlayu kaimi çıkarıp meydana çıkarmış. Dedim ki: «Hayatımıza kastetmezler..» diyor. Ufak bir kayıkları vardır. gidip. Yunanlılar tecavüz ederse. Vicdansız. Tulumbacı dedim ama. ben de kendisi gibi olsaydım. Bunlar deniz kurdudurlar. Hattâ üç gün evvel Gürcü sefirini de sefarethanesinde basıp haps ettiler idi. onlar da böylesini yapmazlar. A. Bu cephane bizim kaçakçılar vasıtasıyla adetâ 24 saatte Sakarya ağızlarına kadar döküldü. hemen dönecektik. Bir de baktık. Ayıp ayıp!. Tek tek bizi sefarethaneye hapsederler. Mahcup ve kabahatli bir çocuk tavrı ile oturdu. Sıkılırlar. Halil Paşa geldi Ali Fuad'm rakısı da varmış. Zaten yatmak istiyordum. Hem de çirkin oluyor.D. Ankara'dan ve İstanbul'dan muahede yapmak için hey'et istediler. muahede olmayacaktı.

Usulcacık Yusuf Kemâl'e: «Diğer celse için vakit tayini iste!» dedim. altın nedir bilmez zannetti. Bunu zannetmiyorum. Harp masraflarını vermelisiniz.. hayatını pek saklayan birinin yanına gidiyoruz. Bayrakları bu. 6 Kânun'sani.. Görülüyor ki. konuştuk. Otuı duk. Fırsatı buldu.» dedim. Ruslarla muahede yapılamaz der dururdun.» dedim. iyi alâmet. Geri gidecektik. Mustafa Kemal ve îsmet Ethem'in imhası ile meşgul. Adam bizi burada bekletip sürütecek. bıktıracak. bu yoldan geçilemiyor demek. Yusuf Kemâl'e: «O halde muahede yapmak istemiyorsunuz demek.. Alındı.... Kalktı. Bereket versin sersem Yunanlılar pek zayıf kuvvetle gelmişler. Stalin: «Ne kadar para lâzım?» dedi. Arzularımız oldu..» dedim. Mesele de yüzde doksan suya düşmüş demektir. birkaç telörgü. STALÎN'LE PAZARLIK Tuhaf bir şey oldu. biz de masanın kenarında onun sol tarafında biraz öne doğru oturuyoruz. Yunan ordusu harekete geçmiş. Bize çok para lâzımdır. «Ben demedim mi? Bunlar ile muahede olmaz. yalnız bir iyi alâmet görüldü. Bulmak da mümkün değil. Bunda Sovyet Rusya'nın bir ordusu rolünü yapıyoruz. Ondan sonra Ankara'ya yazarız başka çare de bulamazsak o vakit döneriz. delikten deliğe. Kapıdan kapıya. Yolda aldığım haberler yalancı idi.. vereceklerinden biraz fazla verirler. Tabii lâf yok. izbe koridorlarından geçtik. o yapacak. Ordunun başında bilfiil Garp Cephesi Kumandanı İsmet.. «Vakit de tayin edemem» dedi. onunla konuşacağız. Randevu verdi. siper ve menfezlerden de geçtik.» Zannediyorum ki. fakat kendileri maske altında birinci emperyalist. iki saat içinde her şeyde uyuştuk. Stalin Kremlin Sarayı'nda oturuyor. Buna cevap vermedi. vursun. Stalin'in odasına vardık.Çıkarken Yusuf Kemâl'e: «Ne haber? Ben de medim mi. isteyen bir dilenci. Bu da sizin emperyalistlere karşı olan cephenizin bir kısmı yıkılmış demektir. işte» Bizim Reis hep kehanetten dem vuruyor. Şimdi başka yoldan gideceğiz. Galiba Ruslar muahede yapmak istemiyorlar. Bunda utanacak ne var. Para istiyeceğiz Stalin'den. Kısa müzakere. 337 de Yunan ordusu yedi.. . Cephanemiz de yetişmişti. ilk olarak muzaffer kumandan. Ali Fuad. Demek sendeledi. Arkadaşlarımın ikisi de «Biz istemeyiz» Ben isterim. emperyalizm aleyhine veryansın ediyoruz. Galiba adam beni. Asli yumuşadığı yok.. Ben: «Otuz milyon altın!» dedim. sekiz bin tüfek kuvvetiyle iznik'ten Gediz'e kadar olan ikiyüz kilometrelik bir cephede hücum etmiştir. Ne ise vur aşağı. Çi-çerin fena azgın. Hususî hal çaresine. «Otuz milyon altın. Bu muahede demek sırf sizin işinizdir. Şimdi sen Stalin'den hey'et namına randevu iste!»dedim.Ali Fuad'a veririm. Dedi. Bu fena amma. Adi bir masası. Gördük Çiçerin'le bu iş olmuyor.. O yaparsa iş bitmiştir. iş kötü ben de tereddüde başladım. Eğer cephane yetişmeseydi Yunanlılar tüfek omuzlarında yürüyecek istedikleri yere kadar geleceklerdi. «Nedir o» dedi. Fakat Çiçerin'in suratı fena. Dedim.» dedi. mağlûp oldular.. ye150 rinde. Çiçerin pasaportları vermem dedi. Müthiş. bir de iskemlesi var. çıktık. Odası gayet basit. övündükleri şey bu. bir milyon altına sulh olduk: Stalin'e dedim ki: «Sizden çok memnunuz. «Stalin'i göreceğiz. Yusuf Kemâl gittik. Kalenin bir tarafı Moskova ırmağı.» dedim. O. Yok o da bu halde ise. «Celse bitti. Stalin'e: «Biz İngilizlerle harb ediyoruz demektir. Güldü. Sizsiz muahede olmıyacaktı. Sağ yanında da duvarda bir telefon aleti. baş vuracağız. Baktım. Üçümüz başbaşa gelip: «Ne ist eyelim?» dedik. daha buna hükmedile-mez. Kendime istemiyorum. Millete istiyoruz. Yoksa harbe devam edemeyiz.» Bense «Asla kâfi değil. Şimdiye kadar askerlik hayatı hep mağlubiyet olan ismet. Resmî murahhas Çi-çerin'dir. Yarım milyon verebiliriz. MÜZAKEREYE DEVAM Şimdi Yusuf Kemâl ümitsiz. Yusuf Kemâl tutturdu. tut yukarı. Dedim ki: «Dur bir celse daha yapalım bakalım!» Celse istedik baktım Çiçerin'de yine aynı nakarat. Birkaç deneme ile aynı halde kaldığı görülürse onda da ümit yok demektir. ben. Yalnız muahedeyi yazıp imzalamamız kaldı . Çiçerin şaşaladı.. Biz de bunu bilmez görünüyor. Dedim ki «Acele etme. Bu adamların bütün dâvaları ağızlarında dolaşan moda lâkırdı «Emperyalizm aleyhine hareket» tir.» dedim. Ben fazla isteyeyim de onlar utanır. bitti. Ve dedi ki: «Bu kadar para bizde yok. vermeyen iki dilenci. Bizim daha ziyade kuvvetimiz vardı. Sarayın etrafı kale. Pasaportlarımızı vermenizi rica ederim de» dedim.

cesaret kalmadı. hem Rusya'nın Bolşevik idaresinin halini de gözümüzle gördük. Rusça bir müddet bir şeyler söyledi. Demek hükümet azasının fevkinde her emri veren metah bir kuvvet var. 4? . Köpürttük. Bu hal doğru bir iş değildir. Kars'dan beri Stalin hakkında edindiğim malûmata ehemmiyet vermiştim. Stalin mağrur bir tavır aldı.ti 7? 'S -a p'-p S pq ^ J3 'S ^3 Ö =g "S S. «Hassas teline basmışım. Çiçerin'den müzakere randevusu istedik. Öyle köpürttük ki. Kızdı.» Diyecek bir şeyim yok.» Teşekkür ettik çıktık. Hal ve lâkırdısında çok zeki bir adam olduğu hissini veriyor..» sözü tastamammış. Telefonu aldı. Bizimle eğlendi.Ş p Q O US us z "İ "^ H «" ' 3 E >6o > :3 3 ¦4-S *^H ¦« tfl ^* >v » J3 *"H r-1 5 « w •¦!¦ m •—3 T3 cA* yJ >-^ *^ N tâ O < o t/3 O K -w tL ' ™ ^> ^ . Şimdi ben de me'yüs oldum. işler daima böyle hususî konuşmalar ile daha iyi hallediliyordu. bir şey yapılamaz. Dediklerimin hepsini derhal yapacak. Demek yollarda aldığım haber doğru. ilerliyor. Kendisinin insiyatiften mahrum olduğunu yine gösteriyor.£ W . Yazıyor. Yusuf Kemâl'in hakkı var. Bu esaslar üzerine muahedeyi yapar» dedi. Celse oldu. Hem muahedeyi yapıyoruz. «Aldın mı? Nasıl muahede olur muymuş? Ben bilirim. cevap alıp öyle kabul etmek istiyor. İyi ki. yine sert. adam yine üst perdede. Ancak Yusuf Kemal her şeyi Ankara'dan sormak. Bana dedi ki. o tj 'y J^ 'iÜ 1 3 "". Gözleri gayet zeki gözü. A. «Ben şimdi ona emrederim. Galiba Çiçerin'le Stalin arasında bir zıddiyet vardı. Ve bize de dedi ki: «Gidiniz sizi Çiçerin çağıracak. Dedim: «Yine Stalin'e gidelim de Çiçerin'den şikâyet edelim.. Ben de teselliye mecal. uzun boylu bir adam. hem parayı aldık. Fakat şimdi elinde Stalin'in izzetinefsine basıp Çiçerin aleyhine sevketmek var. on .Ü 5 -O . Yine üçümüz gittik. iş yürümezse Stalin'le görüşün. gittik. Onun da mümessili şu önümüzdeki şahıs. Çiçerin'i bir mangal dolusu ateşe tutulmuş balmumu gibi yumuşak bulacağız zannediyordum.S ¦ ca '3 =3 g S !3 . Demek Stalin bize madik attı. Vakıa eskisi gibi sert değil ama. Yine randevu istedik. Hasılı Stalin bende fevkalâde bir te'sir hasıl etti. İyi şey. öyle hissediliyordu. Güzel şimali.O yine eskisi gibi hareket ederse. Bu söz büyüktü. Adetâ âmir-i mutlak diktatör. Keyifliyiz.ti ^3 -S -g 73 ¦§ıııpÇİÇERÎNLE PAZARLIĞA DEVAM Muahede müzakeresine devam ediyoruz. Anlattık. Yusuf Kemâl büsbütün ümitsiz. 151 ¦O ~™ (ö & . Demek Kars'da bana Medivanî vin söylediği doğru imiş. O derhal yapar. fena köpürdü. Stalin Gürcüdür.

Bu müsait vaziyet gider. Böyle bir teklif yapabilir miydi.» Yusuf Kemal zaruri yola yattı. ıkınmağa başladı. «Benim kabahatim yok.» dedim. böyle olur. bu adam bizim ikimizi okkanın altına verecek. Dondum kaldım. Sıkıldı. Bu adamla burada muahede yapıyoruz. Sefarethanede bir maddeye karar verdik.» dedi.. Alif Fuad'a hitaben: «Paşa sen ne dersin?» dedim. Ali Fuad'a: « Yusuf Kemal'e ben biraz ezâ edeceğim. YUSUF KEMAL'İN HALETİ RUHİYESi Birkaç gün sonra diğer bir madde müzakeresinden evvel.» Aklı yerinden oynamışçasına. Nihayet: «Madem ki öyle bu senin fikrin olduğuna dair bana imzanla bir . imzaladık. Fakat gayet tatlılıkla sanki teklifinin rotasını anlamamış gibi dedim ki: « Yusuf Kemal sen bu fikirde değil misin?» Cevap yok. Buna oynanacak çok oyun. Sonra Yusuf Kemal'e dedim ki: «Ben bu fikirde değilim. verdik. Şimdiden kendisini düşünüyor. Bu hususta hiçbirşeyden haberi yok. demir tavında dövülür. Bizim Ankara'da verdiğimiz şifreleri de karıştırıp verdikleri muhakkaktır. Ben sade «Olmaz» diyorum. Bari şuna biraz muziplik edeyim. Müzakereye başladık. Her şeyden evvel bu lâzım. Ruslarla celsede onda İsrar ediyoruz. «Kalsın» dedim. Evvelce parafe edilmiş sade iki madde vardı. Kâğıdı cüzdanına yerleştirdi. «Eğer sen muhtemel bir mesuliyete göğüs gere-miyorsan işi bize bırak git.. Ve ekseriya kabul ettiriyoruz. cevap gelmiyor.» dedim.. Mustafa Kemal nutkunda bu muahededen bahsederken. Bir gün kendisine bir mesuliyet tevcih edilse derhal çıkarır. Sözleri doğru ve mantıkî. «Evet!» . «Mutlaka imza vermelisiniz.» diyor ki. 154 Bunada «Peki» dedik. Ama. Şu bizden kâğıt almaşım bir türlü hazmedemiyorum. millet hizmetinde neler çektik. «Sen de bize bir kâğıt ver.» dedim. Yusuf Kemal bana dedi ki: «Sen demek bu fikirdesin. Sizin fikriniz. Ben size uymağa mecbur oldum. Saklar durur. Şeytan diyor ki. karar verdiğimiz şeydi.» dedi. Bunu Ruslar telgrafhanelerinde mahsus yapıyorlar.» der. Onda da tadilât yaptık. Bununla arkadaşlık olur mu? Bununla çalışılır mı? Asla çalışılmaz. bütün işleri kendi malı gösterir. Artık bu kadar da miskinlik olmaz. Bilmem Ali Fuad ne oldu? Çünkü ona bakacak halim kalmadı. göbeğimiz de çatlıyor. Kıvranmağa. Görüyoruz. Bitti. Benim vermeme lüzum yoktur. hem de müthiş bir egoistlik ve cür'et idi.gün. Yusuf Kemal beni iknaa çalıştı. Böyle bir suale lüzum var mı? Müzakerede söyledik.. «Peki yazıp veririm. Maksadı başka. Ali Fuad'a da aynı şeyi sordu. Hattâ bizi tay için evvelden parafe edilmişti diye Mustafa Kemal'e söyledi.» dedi.» Bu telâş içinde: «Şimdi bu fikirde idin ya. Mesuliyet yoksa takdir varsa. Şunu tezelden bitiriverelim. Her defa celseye gitmeden bir gün evvel Ruslar'in verdikleri proje ile bizim yaptığımız projeyi. Paşa «Hayhay.. Öf. Dedim: «Böyle şeye lüzum yoktur.» dedim. Şimdi bu adam çok iş istiyor. fikrimden caydım. mana çıkarmak mümkün değil. Onu tavsif için şu vak'ası karakteristik. Şu muahede olsun. Bir şeye karar veriyoruz. Dedim ki: «Arkadaşlar böyle Ankara'dan cevap beklemekle bu iş sökmez. Çok canım istiyor.» dedi. Kabul edildi. Hakikaten en mâkul fikir. Nutka öyle yazıldı. hem müthiş bir terbiyesizlik ve küstahlık. Benim onu cerhedecek halim yok. Nuh dedim peygamber demedim. Ali Fuad'a sordum. Sen benimle beraber ol! dedim. saklanıyor. ilâve ettim. muahede geri kalır sonra» diyor. «Evet öyle idi. Yoksa çıldıracağım. Mâkul bir neticeye vardık.. «Siz ekseriyettesiniz. Yazdık. Kendisinin de o fikirde olduğunu müzakere esnasında görmüştük.» Cevabım. Bu adamda böyle bir çok vesika vardır. Bu. Bir gün yine aramızda.» dedim. Demek bir gün bir şey olsa. Yusuf Kemal. fakat çirkin bir şeye başladı. Kabul edilen maddeyi parafe ediyoruz. Nitekim bu muahedeyi de sonra sırf kendi hüneri gibi gösterdi. Güzel güzel güldü ve: «Peki» dedi. Ama düşündüm hatalı buldum. bir iyi pastırmasını çıkar. Fakat içim-den«Iş bitsin. «Vaktimiz yok. Gelse de şifre o halde ki halledince bir. Kabahat filâncılarm. yapılacak çok muziplikler var. Ondan da aynı cevabı aldı. muahede yapılmayıp kalır. Bu iş beni yüreğimden yaraladı. Ben bir olmazdır tutturdum. «Eh öyle ise bu fikirde olduğunuzu yazıp imza ederek bana verin. Kimseyi yanımıza almıyoruz. Kendimiz müzakere eder bir şeye karar veririz. Ali Fuad ve ben müzakere ediyoruz. şunu ayağının altına al.» dedi. tamamiyle yanlıştır. «evvelce parafe edilen muahede vardı. «Hayhay» dedi. Olur ki bin hâdise çıkar. «Etme diyor. Yusuf Kemal: «Ya sonra bize bir mes'uliyet gelirse» dedi. onbeş gün geçiyor.

Yalnız bu menhus adı verme.» demeli. Alçaklıktır. Böyle istiyorum. işte bu. Bazı müelliflerin o babtaki fikirlerini zikredersin. Gözünde bir hayal. Böyle bir adı aldırışa bu da kendi kabahatindir dedim. Nihayet «Biz senin gibi değiliz. Cevap yok. Ne ise. Mustafa Kemâl işe bakacak yerde Ali Rıza kabinesiyle filan yaptığı gibi Tevfik Paşa ile dalaşmağa başlamış. hattâ vesika hırsızlığı ve sahtekârlığı yapar. İngilizler bizim Ruslar ile dost olmamızı asla istemiyorlar. bizim memlekette bunun ismi var. Nitekim sen böylesin. Hem de yeni değil. Hırsın büyük.» dedim. Sen hiç bir işte ve asla reis olacak vasıflara malik değilsin. işte vesika diyeceksin. Biz de sizin fikrindeyiz. Bizden buna dair kâğıt aldı. Tevfik Paşa Sadrâzam Mustafa Kemâl'e bunu tebliğ etti.» diyor. Zaten benim isteğim de bu işi idi. Beni zorladılar. Razı olurum. Çünkü ben ruhunu görmüşümdür. Adetâ insanı sürükler götürür. işte gayet cebîn bir adamsın. RUS-İNGİLİZ REKABETİ Doğrusu artık bu adamdan soğudum. Bir mesele hakkında güzel söz söylersin. insan şaşar. Daima reislik mevki gözündedir. yeter. Başkasma verdirir. Tevfik Paşa «Canım bunları bırak.» dedi. hükümlerin en fenasmı verirsin. Şimdi bunun sırası mı?Nutkunda Sahife. Şimdi bak sen nesin? Sen müthiş bir harissin.» dedim. «Veremem.. bu eski bir macera. O da «Evet» dedi. Bize kâğıt vermelisin.. Ayol. Bende: «Çok söyledim fakat hakikati söyledim. Yusuf Kemal bunları hiç sessiz dinledi. Hükme geldi mi sana derhal: «Dur.. Artık deşildim. Fakat kendini bilmiyorsun. mesul olmamak için vesika saklar. Hasılı sen ikinci tabı Şapur Çelebi'sin dedim ve ferahladım. Mustafa Kemâl Rusya'daki muvaffakiyetsizlik ve hatalarına. Eğer fiili bir iş ise. nasıl oldu da en kötüsünü seçti der. istanbul ortadan kalksın.» dedim. Sen işte bu kadarsın. Hiç bir iş yapamıyorsun. Şimdi bununkisi evvelkinden müüıiş. bir iş hakkında on türlü şık veya araz gösterirdi. Sözün cezbelidir.. Hiçbir işte karar veremez. kararı başkasına verdirirdi.kessen veremez. Bütün bu yapılacakları arılamıyordu. fakat hükme geldi mi. cismi yoktur bir zümrüdü ankadır. Tabii o da bana diş biliyor. Derhal hoşafın köpüğü kesildi. Şiddetle dedim: «Haydi. Sen sade bir hukuk müşavirisin. Bizde mesuliyet olan görülmüş mü? Hem iş başuıda bulunan mesuliyetten korkarsa. Seni affediyorum. Seni davet etmişler.» «Ekseriyete bakalım» dedi. Bir kere ortada dâvamızı kazanalım. Çok ezâ ve cefa ettim. o hem ekalliyette. İstemez. Şimdi bize vermiyorsun. Ali Fuad da affeder zannediyorum. Sen bu hususta tıpkı Said Paşa'ya benzersin. Seni benim kadar hiç kimse tasvir edememiştir. Bilirim veremez. «Sen ekaliyyettesin. Moskova Muahedesi'nin bir te'siridir. âtide muhtemel bir mesuliyete karşı vesika yapar saklarsın. «Yusuf Kemal. İstanbul hükümetini ve aynı zamanda Ankara'yı 21 Şubatta Londra'da bir konferansa davet etmişler. Beni Küçük Said yapma dedi.Olur adam değilmiş. Muahedeye kuvve-i kurbiyeye geldik. Çünkü kendisi hükümetin başında olacak. illa Anadolu istanbul yerine tanınsın. Enteresandır. Konuşmak bile canım istemiyor. Bizim Ruslar ile muahede yapmamız İngilizler'i tahrik etmiş. öyle bir hodperest ki. birgün mesuliyet tereddüp ederse «Ne yapayım ben ekalliyette kaldım. hükmü de vermezsin. Bu adam. Beriki dinlemiyor. Güzelce dinle. Alırsında niye vermezsin? Bu ne adiliktir? Bunu istemeğe bile utanmalıydın. hiç bir iş yapamaz. Arkadaşlarım ateşe atacaksın. ne duruyorsun. En iyi arkadaşlarını bile menfaatına kurban edersin. Sen geçen defa bizden kâğıt aldın.» Hem de kendinin bu fikirde olduğunu inkâr etmek denaetini yapacaksın. Seni tasvir edeceğim. Müthiş bir hodperestsin. mantığın kuvvetlidir. Öbür tarafı o vakit halledecek dahili meselelerdir. Dünyada sade senin menfaatin vardır. Sonunda fena oldu ve «Doktor bana çok şey seyledin. hattâ hiyanete rağmen yine gelip yerine oturan Hariciye Vekili Bekir Sami'nin . daha iyi tabirle ikinci tabi «Küçük 155 Sait'sin» Bu ad tamamiyle sana lâyıktır ve sana ad olarak kalacaktır. kendi bir kılı için en canciğer arkadaşının kafasını verir. bir umacı var: Mesuliyet. hem kendi fikrince yapmak istiyor.kâğıt ver. O vakit ekseriyette biz idik. Bizden kağıt istiyorsun ki. Bir mesele hakkında seni söyletip fikirlerini dinlemeli.343 ten itibaren muhabereler dercedilmiş. Sen onun nüshayı saniyesi. Ayrı gayrı yok. Elbirliğiyle çalışmalarda böyle şey düşünülmez. Senden kâğıt istemiyoruz. Her işinde evvelâ kaçamak yolunu arar.»dedim. O da senin gibi idi. Halbuki Yusuf. Derhal Ali Fuad'a «Zannedersem siz de benim fikrimde olsanız gerek.

Elli kişilik kadar bir sofra. Yâni Fransa'nın partonajı altında Polonya.Türkiye illi. Yazdıklarını okudum. Kalpağını çıkarmadan sofraya 157 156 da oturdu. Hey'et dönmüştü. Çok sâf insanlar.» dedi. imza ettik. «Müsveddeyi yazın. Enver Paşa'da davetli idi. Çünkü prenstir. Bir hali var: «Ve» deyince diline kolaylık gelir. Acemce yazıp söyleyemiyorum. Kral Emanullah'ın haremi Suriyeli. Çünkü Yunanlılar süngü altında kendi lehlerinde bir tahkikat yaptırırlardı. Samatya'nın tulumbacıları seviyesinde. Bu adam hakikaten büyüktür. Onlar da bıçak. Ase-tinler'e istiklâl verilecek. Afganlılar'ın kendi dilleri varsa da resmî hükümet dilleri Farisîdir. Çıkarmaz.İstiklâl olunca kendisi kral olacak zaar. o da Bekir Sami'nin haberi olmaksızın arkasına bir stenograf koyup sözlerini zaptettirmiştir. Bizi de halife adamları diye pek muhterem görüyorlar. Ve nasılsınız? Ve iyi misiniz?» Onunla konuşurken kuş diline alışık insanlar gibi hareket edip «Ve» leri toptan tarhetmelidir. Tevfik Paşa Londra Konferansında sözü «Söz sahibi bunlardır» diye Bekir Sami'ye bırakmış. «Bu gün zâtâlinizi görmeğe gelecektim. Şu adam Ruslar'ı bu suretle kızdırıp bizim muahedeyi yaptırtmıyacaktı.. Arapça imdadıma yetişti. Bu hatâ yetmemiş. Bu esnada Mehmet Velihan adında geniş selâhiyeti haiz bir Afgan mümessili Moskova'da Ruslarla muahede yapıyor. Bu Suriyeli da Acemce yazmağa çalıştı. Müthiş bir kekemedir. Yarıdan ziyade mutabık değil. Fakat kâfi değil. . Bu büyük bir cinayetti. Londra Konferansı'nda itilâf devletlerinin teklifleri. Biraz Türkçe biliyor. Asetinler için. Ona Türkçe anlatmağa çalıştım. Onun için her lâkırdıya «Ve» ile başlar. Şaştım. Afganlılar bile baş açık idiler. «Muahede yapalım» dedik.. Onlardan biri Suriyeli imiş. Fakat hiç karışmadı. t ENVER PAŞA Afganlılar büyük bir ziyafet verdiler.riyaseti altında istanbul ile iştirak etmemek üzere müstakil bir he-yet-i murahhasa yapıp oraya göndermiş. Muahedeyi ben Türkçe yazdım. Bizce bu bir hatâ idi. bir başka deriden ve başka türlü bir şekilde. Bazılarına sordum: «Niye kalpağını çıkarmıyor?» dediler: «Çok dindardır. iyi tercüme edilmeyen yerleri Arapça anlattım. Bir memuriyetinde bütün potları kıran ve muvaffak olmayan bu adamı bir daha göndermek doğru mu idi? Bekir Sami söz de söylemiyordu. Ruslar ile aramızı açmak için. Bizde kendisiyle görüştük. Meselâ size rast geldi. Kalpak astragan değil. şöyle söyler: «Ve bugün zâtâlinizi ve görmeye gelecektim. şimdi Londra'da ve Paris'te de aynı gayrette. Bu suretle birkaç gün uğraşarak Acemcesini de yazdık.. Bizim hey'et konferansın teklifi üzere Yunan işgali altında izmir'de yapılacak bir nüfus tahkikatı neticesini kabulü va'detmiş. Kendisine mahsus bir şey. Karabekir yapmıştır.. Baktım başında bir kalpak geldi. bunu Ruslar'a teslim etmiştir. Acemceye tercüme edemiyoruz. Bırakmak büyüklüğünü de yapmış.Orada Fransa Hariciye Nazırı Buil-lion mahut Tiflis Muahedesine devam etmiş. Güldürücü bir şey. Yâni bunlar Türkiye için değil. GÖRÜŞMELERE DEVAM: AFGANİSTAN'LA MUAHEDE Gelelim bize. Birinci Gümrü dür. Artık cümlelere lüzumsuz yere bol bol «ve» doldurur. Muahedeye devam ediyoruz. Nasılsınız? lyimisiniz? Diyecek değil mi. Biz imza ederiz. birleşip Rusya'yı mahvedecekler.» «O niye» dedim. Oradan resmen Londra'ya davet edilmiştir. Bir tarafa Türkçe diğer tarafı Acemce olacak. Kolunda pazubendi de vardır. ilerliyor. bereket versin Yunanlılar red etmişler. Bekir Sami Londra'dan Paris'e geçmiş. Tecviz edildi. Yusuf Kemal önce yapmak istemedi. Bu konferanstan bir şey çıkmamış. «Vücuduna kurşun işlemediğine kanidir» dediler. Bunu anladı ve Acemce yazdı. ikna ettim. Bu benim hayatımda yaptığım ilk muahede idi. Demek kadın hısım akrabasını da oraya getirmiş. Bekir Sami bu işe pek düşkün. Yeni Türkiye'nin de ikinci muahedesi idi. bunun üstüne Bekir Sami Lloyd George'a Ruslar aleyhine bir çok şeyler f söylemiş. Türkiye'nin memuru Moskova'da yaptığı gibi. kurşun işlemesin diye kollarına pazubend takarlar. Fakat Acemceyi yüzde seksen anlıyorum.Sevr Muahedesi'nde ufak bazı tadilat yapacaklarını beyandan ibaret kalmıştır. Romanya.

Diyor ki: «fllâ bu hududu kabul edin. çekişiyoruz. Bir ordu vücuda getirmiş. Enver kafasız. Bir Türk. Bana haber verdiler. lütuf istemek tarzı siyaset değildir. Ama hepsi birden bir incir çekirdiğini doldurmaz. Enver'le ilk karşı karşıya gelişim. Orda da pek fazla itibar görmüş. Hayret ettim. Afganistan hilâfete tabidir.Afganlılar Enver'i sofrada bizim üstümüze koydular. Ali Fu-ad'ın yanına gittim. Türlü kahramanlıklar yapmış biri diye. Bizi müzakereye davet etti. Behemehal kabul ettirmek istiyor. İngilizler ve bütün Avrupalılar başka şeyden anlamazlar. Buna Ruslarla da yardım ediyor. İnsanı öyle görünce sevinirler. «Öyleyse ben söylerim» dedim. keyifli keyifli yerler. O da halife damadı. ben oturduk. şehirlilerin evlerinde Enver'in resmi vardı. Şimdi ikinci defa Enver karşısında duyuyorum. tadil etmişlerdir. Bize birçok arazi kaybettirmek istiyor. Bunun da diğer askerler gibi kibr-ü azameti müthiş. eninde uzun bir şerit halindeki toprağı kaybediyoruz. yâni aramızdaki hudud işinde idi ki. Ne diye bununla müzakere kabul ediyoruz?» Yusuf Kemal dedi ki: «Evvelki se158 ferimizde daima bizim müzakerelerimizde bulunuyordu.» cümlesini koymuştum. «hilâfete sahip Türk'e Afganistan tarafından mübihil iktidâ tanınır. Afgan vasıtasıyla Hindistan'a darbe vururuz. Bir daha bunu kabul etmeyeceğiz. niye bu dediğimiz hududu kabul edelim? Bu bizim zararımıza. Bizim her şeyimizi onlara haber vermiştir. Reis sıfatıyla bizim müzakeremize iştirak edemezsiniz. Demek işin fiili kısmı da mevcut. O derece de insana tatlı olur ve bir şey verirler. Afganlıların Enver'e büyük hürmetleri var. Yusuf Kemâl: «O geleceğe benziyor.» dedim. «Sen reissin. Beynini oyar. Enver yine düştü. Yine böyle bir meselede. Yandı. Enver'in hududu ile. Hakikaten Enver dünyanın en bahtiyar adamlarındandır. sefarethaneye Enver geldi. Yusuf Kemal. Sanki kızgın bir dağ demiri geçti. Baktım sözleri bende basit bir çocuk sözleri te'sirini yaptı. hayırlıdır.» «Neden hayırlıdır?» dedim. Bu da gücüme gitti. Arada ihtilâf var. Dimağı adetâ mefluç ahmak . Arkadaşlara dedim ki: «Bu ne diye bizim müzakeremize karışıyor. Elinde mavi kurşun kalemle hudud çizilmiş bir harita da var. «Ha. Bu hudud çizilmiş ve boyanmış. Ve bize kabul ettirmeye çalışıyor. Enver. Her dükkânda fellâhların. Onu ölçerler. Bazı noktalarda takışıp. Enver'i henüz yakından tanımamıştım. insaf ve merhamet dilenmek. siz ne hatâ etmişsiniz? Bu adam aşikâr görülüyor ki.» «O. Ruslarla muahede daima ilerlemekte.» dedi. Bunlar da Umumî Harpte yediği binbir halttan sonra oluyordu!. AH Fuad. Yoksa lehimize dön! Zaten Cemal Afganistan'da çalışıyor. bu adamlar bilmezler. Gelirse ne diyebiliriz?» dedi. Bu muahedeye bu maksatla.» deyip teskin ettim. Enver'in elinde yine bir harita. Seyfi'nin verdiği stratejik noktalan havi. Sonra Kral bunu istiklâline müna-fi görüp. Birçok insanlar çocuklarına Enver adını koymuşlardı. Yusuf Kemâl: «Ben bu sözü söyliyemem» dedi. Hayırlıdır dedim ya. Halbuki Yusuf Kemâl'i şahsen de tanıyordu. Bu esnada bu adamın iktidar ve dirayet derecesini iyice gördüm. âcizmiş bu» derler. Biz Türkiye'nin vekilleri sıfatını haiz bir hey'eti murahhas ayız. Şöhreti bütün dünyayı. Bize selâm bile vermeye tenezzül etmedi. bilhassa Müslümanlık âlemini tutmuştur. Baktım. Ruslarla cenubî Gürcistan hududunu tâ Arpaçayı'na doğru münakaşa ve tesbit ediyoruz. Ve bu hususta daha bir çok şeyler söyledi. Ama ısrar ediyor. Ruslar'm adamı. Kuvvet ve tehdide bakarlar. Gitti. Dedim: «Enver Paşa. Sonra bize karşı bir Rus delegesi olarak gelmişti. Bunu ben bir defa da evlendiğim vakit Serasker Rıza Paşa'nm karşısında duymuştum. Yoksa bizim eski diplomatlarımızın zanları ve yaptıkları gibi yalvarmak.» Dedi: «Kabul edin.. Onunki kadar sade bir mantık henüz görmemiştim. Ankara'dan tadilini istemiş. Hiçbirinde mâna yok. Neden hayırlı olduğunu bir türlü ispat edemiyor. Ve derhal tepesine binerler. bastığı toprağı öpenler olmuştu. Yusuf Kemal sinirlendi. Karadeniz'den Gökçe Gölü'ne kadar yirmi km. Afgan Muahedesine verdiğim ruh şudur: tngilizler'e anlatıyoruz ki. Vaktiyle Mısır'da görmüştüm. biz Af-ganla tecavüzü ve tedafüi ittifak yaptık. Devlet için hayırlısı budur. Ve içimden acı bir duygu geçti. «Ben diyorum.» Halbuki bizim istediğimiz hudud. «Adam ne olacak. Bu da vatan hiyaneti idi. Rus tezini müdafaa ediyor. dersin»dedim. Halbuki onun hiçbir resmî sıfatı yok. Türkiye aleyhinde bizi kandırmaya çalışıyor. Yüzü gerilmiş yay gibi. Bizden evvel Bakü'de olan kongreye gelmiş. İngilizler Afganistan'daki bu hareketten pek hassas.

Arası birkaç gün geçti. Fakat bu adamı. Demek muahede müzakeresinde ettiğim tekdir kâr etmiş. Ben de hayır doğru değildir dedim. çarşambadan sonra perşembe gelir. buna tenezzül bile ettiğim yok. kendini mümtaz bir mahlûk zanneden. vücuduna kurşun işlemez kanaatinda olan bu adam kül gibi oldu.. savuştu gitti. Böyle 159 gelip bizi iz'aç ediyordu. Anadolu harekâtını sizin idare ettiğinizi söyledi ve doğru mu diye sordu.. beni aleyhinizde propaganda yapıyor demişsiniz. Enver hak kında bazı şeyler sordu: «Anadolu hareketini buradan idare eden Enver değil mi?» dedi. hem böyle olmaz ki. Memnunum. bu suretle itibar görürmüş Mustafa Kemâl bilse gazabından hafakan boğar. Bütün güzel çinilerden yapılmış. bozardı. Muhakkak on yıldır. Ve ancak beş altı dakika durabilip. Bir daha gelmedi. «Benim aleyhimde Ruslar'a propaganda yapıyor. en gizli işlerinden bahsetmeğe başladı. Enver sanki gururla babasından kalma banyosunu gösteriyordu. Troçki'nin muavini Enver'in suratına çarpmış.biri. Sizin bizimle veya Ruslarla müzakere için bir resmî sıfat ve selâhiyetiniz var mı? Bir daha böyle işlere karışmayınız!» O azametli general. Çünkü. Askerliğini de Sarıkamış'ta göstermiş. hiddetlenmiş. Kaçtı. Hiç de propaganda yaptığım. Ben de «Hayır ne münasebet. Pek yumuşaktı. Meğerse bu a-dam politika dolandırıcılığına kadar inmiş biri!. Bu adam cidden sadedil. Seni harb-ı umumiye sürükleyerek inkıraza götürdü. Mesele şudur: «Biri sordu. Kızdım. Meselâ iki. ben de hakikati söyledim. Aramızda neler neler olmuş. Yüzbinlerce evlâdını doğradı. Kerametim yok ki. kara cahil ve hele Rus tezini tutar görünce büsbütün sıtkım sıyrıldı.Ilim ve tahsilden de hiç behresi yok. Bana düşmanlığı nedir?» demiş. Bana Troçki'nin muavini. İşittiği sade dalkavukluk.. onların on yıllık siyasî düşmanlarıyım. güzel bir helvacı kabağı. Ben ki. bize yer terkettirmek istiyorsunuz. Çenesi kilitlendi. Enver Ruslar'a Anadolu hareketini kendisi yaptığını. hadi sükût eder işinizi bozmayı verirdim. Hem öyle. Hakikaten görülecek şey. Doğrusu bu değil mi? Yalan mı söyleyeydim?» «Evet doğru. İçimden geçen şudur: «Zavallı Türk! Yıllarca mukadderatına hükmeden. siz Türk müsünüz? Rus musunuz? Gelmişsiniz Ruslar'ı müdâfaa ediyor. Tabii bu ahmak ve cahil kafadan bu gelir. Perşembenin geldiğini size büyük bir hikmet ve hazine gibi söylüyor. hapsi ve her zulmü reva görmüş. yazık sana! Seni berbat etti. Asıl onun kızgınlığı müzakerelerden kovmaklığımdır. Şu koca hem de biçimli güzel kafadaki akıl ne kadar mübalâğa ile cömert davransam bir armut çekirdiğini doldurur.. Bir daha ağzı açılmadı. Bana karşı şimdi Enver'in kibri yoktur.» dedi. fakat cevap vermeyeydiniz daha iyi olurdu.. insanların başlarından en büyüğünü azarladım ve terbiyesini takındı. Gidip muahede müzakere binasının bir dairesinde mihman olan sabık hürriyet kahramanını gördüm. Siz bana evvelden söylesenizdi. bizim sözümüze Enver fena kızmış.» dedim. Yusuf Kemâl'i bulmuş. İndimde on paralık haysiyeti kalmadı.. Kızardı. Sözleri nutukları tamamiyle çocuk söz ve mantıkları. Tamamiyle gözümden düştü. «Sana banyo dairemi göstereyim. Hattâ Türkiye'ye gelmek istese Mustafa Kemâl onu sokmaz. «Enver Paşa dedim. Yusuf Kemâl bana söyledi. Troçki'nin muavini ile görüşüyordum. Meğer Anadolu'yu ben idare ediyorum diye Ruslar'a çalım satar.. böyle değil. Ben de: «Sizin bunlara Anadolu'yu idare ettiğinizi söylediğinizi ve bundan menfaat gördüğünüzü ne bileyim. Moskova'dan idare ettiğini söylüyormuş.» Ittihadçıların bana yaptıklarına göre Enver hakkında hüsnü zarınım olmı-yacağı şüphesizdir. şimdi böyle kuş beyinli. iki daha dört eder. Ne ise..» dedi. umumî harbe girmek talihini eliyle yapan bu adamdır ha!. Bu kafa değil. Derken bana dert yanmağa. Vah. Kurtulduk. benden birçok şikâyet etmiş. daima alkışa alışmış olan. Hattâ sadedil bir milletin sâffı derünane medih ve alkışı idi. Öteki de üstüne tuz biber olmuş. bunun yüzde biri nisbetinde az söz işitmemiş. Enver'in bizimle hiçbir münasebeti yok. Çok zaman ye haksız olarak bana ezâ ve cefa etmiş. Bana neler neler yapmışlardı. Ne banyo ne banyo.. Ben ne kadar namuslu adam da olsam bana dert yanmak akıl kârı mıdır? . Halbuki sonra biz bu hududu bizim istediğimiz gibi Ruslar'a kabul ettirdik ve devlete büyük arazi kazandırdık. birkaç milyonluk ordularım idare eden. Derhal telefonla kendisinden randevu istedim. çatlardı. Dedim ki: «Siz Yusuf Kemâl'e şikâyet etmiş.» dedim.. Gördük.

Yalan. Çünkü devlet batmış.' ni yüzüne vurmak elimden gelmedi. Bu askerlikle kabili telif değildir. Gurbette dert. İçimden: «Buna bu sözleri Allah söyletti.) öyle. Yakında aleyhine kıyam yapacak. Nitekim ben. Daima orduyu fesada verip ayaklandırmak isterdi. Namusu üzerine söz verdi. Ben içimden diyorum ki: «Sen nefer gibi hizmete razı olur musun? Derhal komplo yapar... Ben kendisini af ederdim...» diyorum. Sizin inkıraz halinde bırakıp gittiğiniz vatanı kurtarmağa çalışıyoruz.» Yüzüne baktım. Beni vatandan sürdünüz. Ben korkular ile pek çok vesikaları yakıp imha etmişimdir. yapamadım. 161 '.. Bunda güya mahsus konmuş komünistlik de var. Şimdi Ruslar bütün dahilî fesatları bastırmışlar. Fakat yine politika ile uğraşıyor. Mustafa Kemal beni memlekete sokmuyor. Ancak. Hükm-ü karakuşidir. şöyle: «Ben Ruslar'a komünist görünüyorum.» ENVER PAŞA'NIN SERENCAMI trt Şimdi teşkilâtını anlatıyor. kendisi de ahlâksızdır.Dedi ki: «Vatan bugün bana çok muhtaç. Ayağıma kapandı.. Şimdi seni tekaüt veya tardedeceğim. Sen de Mustafa Kemâl'in eline geçsen sana yapacağı budur. Derken bunlar geçti. Siyasetle uğraşmayacağına namusun üzerine ona söz verdin.» Bu adam cidden ahmak. Gidip hizmet etmek istiyorum. (... Memlekete girdim. Böyle bir şey hiyanete iştirake kâfi sayılır. Fergana taraflarında bir çok yerlerde teşkilât yapmış? Bu teşkilâtın bir çok kısmını Kuşçu-başızâde Sami yapmış. belki de bugünkü vaziyet ona böyle leke veremez. Buhara. Yaveri Cevad'a söyledi. îçim başka. ama öyle. Ancak bunları Enver'e söylemedim.. Bugün burada onun mühim bir muahedesini yapıyorum. önünüzde canlımisalim. daha iyi. Hem (. Seni terfi ettirdi. Bir defasında harbin (Harb-ı Umumî) ve kızgın zamanında yine orduyu isyana teşvik ediyor.. İsyan ' yaparsanız üzerinize faik kuvvetler gönderirler. Affettim.» Bu adam cidden aptal. Batum vakasından sonra beni de Mustafa Kemal onlarla beraber diye bir şey yapar mülahazasıyla imha ettim. • J-r«i •':i Yalnız teşkilât ve kıyam meselesine geçtim. Yoksa canını almak da elimde. Umumî Harpte Ruslar'a esir düşüp.. Sen politikacılıktan hiç vazgeçmiyorsun. Ben de gayet keyifliyim.. Mahvoldun demektir.. Dedim ki: «Paşa müteessir olmayınız! Dünya bu! Böyle şeyler oluyor. Galiba sözlerimdeki te'dibi anladı. Ve: «Aman sakm ihtilâl yapmayınız. Sonra da geçip gidiyor. Lâkin Nazım Paşa seni yanına aldı.)'in vaziyeti ahlâksızlık ise. Başka yerlerde kütüphanelerde yaprak parçası bile zayi edilmez. ona karşı büyük bir hıncı var. Taşkent. Birçok yerli Türkler de dahil. Artık üst üste adamcağızın kusur ve denaetleri(*) Bir isim metinden çıkartıldı. Bu hususta basılmış bir takım fırka programlan da var. Dedi ki: «Gidince kendisine söyleyiniz! O hergün politika ile uğraşırdı. Sizin gurbet devriniz de geçer.» dedi ve anlattı. Vurmalı idim ya. Bana cemiyetiniz ha160 in-i vatan dedi. Yahut bir daha politika ile uğraşmayacağına namusun üzerine söz ver. Sizi imha .. Çağırdım.... Buralar müstakil olacak. Bir gün vatana girersiniz. tabii böyle cevap alınır. Bu iş belki bir yıl evvel olabilirdi. Mustafa Kemâl'i tepeler. ordularını iyice yoluna koymuşlar.... hasret çekerek yaşadım. Bu nasıl iş? Ben vatanıma da giremiyorum. Sonra hem siyaset yaptın... oralarda kalmış olan Türk zabitleri de teşkilâta dahil.. bana zaten denaetle-rini yüzlerine vurmak fırsatını verdi. Bunlardan bana birkaç nüsha verdi. Evet namusu üzerine söz verip yine yapmak namussuzluktur.. Bir nefer gibi hizmet etmek isterim. Haricî harpleri bitirmişler. Türkiye'ye getirdim.. hem bir ay sonra Babıâli'yi basıp zavallıyı öldürdünüz. Görülüyor ki.. Önüne bakıyor ve solmuş bir yüz. seni yine affedeyim. Var eksik ol. Memleketime sekiz yıl giremedim. yerine geçer zavallı milleti hırs ve cehaletine yine bir defa daha gırtlaklayıp kurban edersin.. Sinop'taki kütüphaneye koymuştum. Bana öyle söyleyince. haber aldım. Her vatandaş yardıma koşmalıdır.. Bak şimdi bana ne yapıyor? Bu lütuflarımı unutmuş. Hive. Bana söylediği sözlere bak! Nezaket ve kinaye ile iyi bir intikam almaktan kendimi men'edemedim. Yine döndü Mustafa Kemâl'e.

. bütün vekiller bilaistisna bunun aleyhinde hüküm vermiştik. Bu işi sonra yapmıştır ki. o olamamış. Bu adam.. Fakat ihtilâl yapmayacağına bir türlü söz vermedi. Mustafa Kemal hiç olmazsa bunun bir şükranını gösterecek hareket yapmak merdliğini göstermedi. İkinci Rusya seferimde de darphane âletleri için çok uğraştım.. fakat vaadlerlni yapmıyorlar. Milyon ve milyarlarımızın kıymeti bir-iki manata mukabil idi. Bu sebeple istifade edilemiyordu. (*) Zelillik ve kapanma ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Avdetimde Samsun'da.. Nerden bulacaksınız? ikinci harpta mahvolursunuz... Ruslar bol kağıt para basıyorlardı. Türk köylerini basıp katliâm etmişler...» diyor . Biz ise. Fakat Türk'ün düşmanları da böyle idi. Galiba bu hareket sonra Batum'da vâki olan toplanma ve Trabzon'a geçme hare ketinin mukaddemesi idi ve Ruslarla müşterek yapılıyordu. Söz bitince kalktı.. Moskova'da bedava basıvereceklerini vaad ediyorlardı. ilerde zikredeceğiz. * 162 TOPAL OSMAN Biz Moskova'da iken Ümraniye ve Refahiye taraflarında Koçgiri aşire^ ti isyanı olmuş. 20-30 yıl doğrulamaz. Öyle git. Sakarya ve izmir harplerine de bilfiil iştirak etmiş. Kan dökücü bir adamdı. Ankara dönüşümde bana emanet ettiği sözleri Anadolu Lokantası'nda baş-başa olarak Mustafa Kemâl'e teslim ettim... Ruslar'm darphânesindeki aletleri istedik. mallarım yağma ederler. «Paramız böyle kalsın. evvelce Hey'eti Vekile'de bu meseleyi görüşmüş.. Eğer yeniden kâğıt bassa idik Türkiye'nin iktisadiyatı malî itibarı tamamiyle vefat etmiş olacaktı. hamiyetli bir binbaşı vardı. Ruslar oldukça yalancıdırlar. Samsun havalisinde Topal Osman Pontusçular'a dehşetli satır atmış. savuştu.) ayağa (. Keza yanında arkadaşı Alparslan adında gayet Türkçü. Bunlar Pontusçular işini bitirmişler. yıllarla ve kemal-i sadakada muhafaza etmişlerdir. ihtimal ilerde bir fırsat zuhur eder. Sonra Ruslar birçok Türkler'i katliâm ederler.)tür. «Gitme! Gidişin iyi olmaz. Oradan Topal Osman Koçgiri üzerine gitmiş. Cephaneniz biter. Ben de zaten suratına vurmak için memnuniyetle bu elçiliği kabul etmiştim. Hadi galip geldiniz. gördüğünü kesermiş.. Bu zavallı Türklerin beli bükülür. Pontusçular azmışlar..» dedim. Ruslar'sa bize bir düziye kağıt para basmamızı tavsiye. Giresun'da hikâyelerini dinledim. Ali Fuad bir düziye nasihat ediyor. Size çok rica ederim. Bu iş Hey'eti Vekilenin en mühim işlerindendir. Çok hizmetler etmiş bir adamdı. Hiç insafı yoktu...... diğeri sola kaydı.» diyordu. Halil bize de haber vermeden gizlice gitmiş.. orduya vermiştir. Bu işte hiçbir fayda ümit.» dedik. bu işi yapmayınız! Vakti bekleyiniz. ama vermediler. işi kapatmak için (. yüzüme bakamadı. Sözlerimin sıhhatini kabul etti. Nihayet «Bari Ankara'ya yazayım da izin versinler. Yapmayınız! Israr ederim. Dikkatle dinledi. Biz muvaffak olmuşuz.)ması sayesinde af olunmuş. Sıkışınca yüze dayanamayıp vaad ediyorlar. Mustafa Kemal'i de onun verdiği bir kaç yüz adamıdır ki. Rumlar çok canavarlıklar yapmışlar. PARA VE ALTIN MESELESİ Ruslar bize bir iki defa külçe halinde altın vermişlerdi.. O da taburuyla diğer askerî kuvvetler de gönderilmiş.» der. Gözünün biri sağa.ederler.. Yine vaad ettiler. Koçgiri'den biraz bahsetmiştim. Giresun civarından bir düziye gönüllü asker toplayıp onlara zabitlere talim ettirmiş.. Topal Osman bu işi de temizlemiş. bozardı.. ikna ettim. Gördüm ki utandı ve bildiğimi istemiyordu. Nutkunda benden intikam alıyor... Yüzü kızardı.. Pontusçular'a oralardaki Çerkez köyleri de iltihak etmişler.) Osman Ağa'yı da kendi (...» Halil buna razı oldu. te'dip olunacağı zamanda (. yakmışlar.Ama Enver de ne diyor? Ben Türk tab'asmdan bir kısmı sulh zamanının zalimleri aleyhine ayaklandırmışım.. Haber aldık. «Rıza Nur Arnavutlar'ı isyan ettirdi. Red de edemedi. Bir kuruşluk dahi para basmıyalım.. Bu esnada Enver'in amcası Halil hastalık bahanesiyle Trabzon'a geçmek istiyor. alet edilerek Mustafa Kemal tarafından ona bir meb'us öldürtülmüş.. Ankara'da basmak mümkün değildi. Mustafa Kemâl ise zabit olduğu halde eline emanet verilen orduyu harpte her taraftan kuvvetli düşmanlarla çarpışırken sırf mevki hırsı için ayaklandırıyor. Sonra hep önüne baktı. yoktur. Lâkin on-onbeş gün geçti cevap gelmedi. Osman Ağa: «Siz Türk'e kılıç çekersiniz ha?!. Sonra fecî bir surette aldatılarak. Halil musir. Bu kadar . Hem Mustafa Kemâl sana bir şey yapar.

Halk kahramanıdır. ikisi birden bu cahil adamda.. «Ben senin tarafındayım. «Ya bunlar sonra bir şey yaparsa?» dedi.. Meğerse bu. Tamamiyle doğrudur. Harbioğlu «Benim!» demiş. Bizimkiler de Batum'a girmişler. Memnun oldu. Bu lâzımdır.. Sinop'ta Pontuscubaşı eczacı Altunoğlu Vasil'i de haklamak için Sinop'a gelmiş ise de Mutasarrıf Zihni. Bunlar kanlı katil.vatan ve kendi şahsî hesabma ait hizmetlerinin mükâfatı ve mukabili olan bu kahramanı (. Yanıma çağırıp oturttum. Bu sebeple adı Topal Osman'dır. «Rum köylerinde taş taş üstünde bırakma. alçaklıkla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. orada sizin ordu Batum'a giriyor!» . Bu (. «Temizliyorum» dedi. Paralarını.. o vaktin yadigârı imiş. yaralanmış. zarar vereceklerine toplayıp düşmanla harp ediyorum. «Şu kumaşı ver» demiş. MUAHEDENİN NETİCESİ Muahede bitiyor. Maliye Vekili idi. Bunlar yiyecek. Telâşlı bir haber. Pontuscuların orada başı imiş. iki-üçyüz kişilik tüfekli. Ne olur ne olmaz. giyecek ve harçlık istiyor. Ağa tabancasını çekip ateş etmiş. Umumî Harpte Rus cephesinde gönüllü olarak bulunmuş. herif devrilmiş. Topladığım malûmat da halâ Sinop'ta kütüphanemdedir.» dedi. fakat bir Müslümanın bir habbesini almamışımda*. «Ağa.» Osman Ağa'nın bu sözü bana çok te'sir etti. hattâ taşlarını uzaklara yolla. Çok şeyler yazıldı. Korkma!» dedim. Ben bu işleri iyi yapıyorum diye yapıyorum. Millî bir kahramandır. Başımı bu yola koydum. Yâni şerefli topallık. Vasili'yi sonra meçhul başka biri öldürmüş. Evet Türkü. onu öldürürmüş. hem müstakbel Türk nesillerine vatan gayreti ve fedakârlığı için numune bir iş olur. «Öyle yapıyorum ama. Ben cahil bir adamım.. Dükkânına girmiş... Burada böyle.» dedim. Topal Osman yeni bir Köroğlu'dur. Osman Ağa Pontus ihtilâlinin iptidalarında nerede bir Pontuscubaşı varsa oraya gider.. Samsun. Bu kadar akıl edemedim. evet para topluyorum. Sinop ve inebolu'yu da temizlemiştir. eşkıya. Hem dindar... Ne yapalım?» Osman Ağa cesaretlendi.. bilmem kime (*) Bir isim. Ferid anlamak istemiyor.. «Bu gâvurlardan hayır yoktur. 163 bakma! Yaptığın yanlış değil. canlarını almak helâldir. Ağa da gidip motoruna binmiş. «Onları da yık. Çünkü Ağa onları reislerinden mahrum etmişti. genişlememiştir.. Devlet şimdiye kadar bunlar için on para verdi mi? Masraflarını verin gâvur malına da dokunmayayım. açılmış. Ruslar bize: Bu ne iştir muahede mi yapıyoruz. Bildiğin yolda devam et. Fakat halâ vakit ve fırsat bulup tamamiyle yapamadım. Bu Rumlar bize neler yapıyorlar.. Gerze'ye gelmiş. kiliseleri ve iyi binaları lâzım olur diye saklıyorum» dedi. bir fiil ve canavarlık. gâvurlardan kurtarmak için çalışıyorum.. kendisiyle bu vakalarda bulunmuş adamlarını bulup hikâyelerini zapdetmek. Rusya'ya gitmeden evveldi.. hem Türkçü. Benim başımda binlerce haşarat var.» dedim.. Müslümamm. Orada gayet zengin «Harbioğlu» adında bir Rum manifaturacı vardı. Söze karıştım ve dedim ki: «Ağanın hakkı var. Hem millî bir kahramanı ebedi kılmak vazifemiz. Ferid. Türkiye Rusya arasında hudud da tesbit edildi. Osman Ağa şu cevabı verdi: «Beyefendi.» dedim. Haklısın. Ve Kendisine: «Ağa! Sen Ferid Bey'e. bundan bir destan yapmak istedim..). Sinop'ta işittimdi Ağa bir gün Giresun'dan motoruna binip. «Sahi öyle yapalım. Çoktan beri niyetim vardır. arkası Ağa'ya dönmüş. Kötü ise.. Topallıyor. dini. Gerze'de epeyce de Rum vardı. âlemi yakar.. Bu esnada Ruslar Gürcistan'ı istilâ ediyorlar. Pontusu iyi temizle!» dedim.. iyisini söyleyin. Vatana büyük hizmetler etmişsin. Yalnız bir gayretim var: Türküm. Aldığım hep gâvur malıdır. «Harbioğlu kim?» demiş. Verin masrafını o vakit yaparsa derhal ceza edin. Onda insanî hisden en ufağı bile yoktur. Mükemmel şey. Giresundakiler'i birer ikişer öldürmüş. dağıt. Osman Ağa geldi.» Adam müteessir oldu. Sonra bilfiil büyük bir cesaretle harpler ediyor. Ferid Osman Ağa'yı halkı soyuyorsun diye azarladı.. bir daha burada kilise vardı diyeme-sinler.. Zaten Ermenistan'ı istilâ etmişlerdi. Derhal öyle yaparım. Harbioğlu merdivene çıkmış.. Yanında idim ve daha birkaç vekil de vardı.. Dağlarda dolaşıp millete.) yalnız kendi şahsı ve menfaatini düşünür. ihtimal bu sayede Pontus ihtilâli tamamiyle yapılamamış. Ağa'yı jandarma ile teh-did ederek mani olmuştur. Bunun için her şeyi ayak altına alır ve cihanı kurban eder.

illallah!. Bu esnada Moskova'da neler çektiğimi ben bilirim.Ankara'ya şifre yazarız: Batum'dan çıkın.. ne istiyoruz. Nutukta (Sahife 306) Batum'un işgalini kendisinin bir zaferi gibi gösteriyorsa da halis bir deliliktir.) adam ve ne kadar açık (. Burayı muhafaza için daima orada elli bin kişilik bir ordu beslemek lazımmış. Sandıktaki diğer şeyler de beraber gider. dinlemedim. Bu mâni gidince muahedeyi de bitirdik. Tahliyenin sebebi Rus kuvvetlerinin bizimkiler ile müsademeye girmeğe başlamış olmasıdır.. harp esnasında Gürcü Başkumandanının yanında Ruslara karşı harbediyor. Batum Türkiye'ye belâdır diyoruz. Oradan Türkiye'ye geçmiş. (. Hakikaten mücessem bir palavradır. Ruslar bize haber veriyor. Erzurum'da kabahatli değildi. Bunların hepsi gidiyordu. Bizim ordu. yardım meselesi suya düşecek deriz.. Tahliyeye mecbur olup rezil olduk diyemiyor.. Moskova muahedesini bozuyordu ki. Muahede. Başka hiçbir kıymet ve dirayeti yoktur. Tiflis'teki mümessil Mustafa Kemal'in adamı Arnavut Kâzım. Bir yıl sonra 16 Martta Moskova . Bu delilik az kaldı. Biz de Ruslar da memnun olduk.. «Siz Muahedeye balan. Batum. Hatalarından biri de budur. Cevap yok. yardım meselesi suya düşecek deriz. Bu meyanda en mühim şey Yunan'a karşı Ruslar'dan yardım. büyük bir ordu beslemek gibi aptallık yapamaz.Bu biraz ahmak... 165 BATUM'DAN ÇEKİLDİK VE MUAHEDE İMZALANDI Ne ise Batum'dan çıktılar. Miktarları kâfi olduğu halde kaçıyorlarmış. Rus ordusuyla çarpışacak.. arada harp olacak.. illallah!. Bu sefer derhal Mustafa Kemal onu Türkiye'de mühim bir memuriyete tayin etmiştir. O vakit henüz bu muahede imza bile edil memişti.. bize bırakmıyacaklar. muahede yapıyoruz? Biz ne yapıyoruz? Palavracı zât ne yapıyor? Ustabaşı Mustafa Kemal ne yapıyor? Mustafa Kemal'inki hepsinden delilik. Dediler ki: «İngilizler İstanbul'u 16 Martta bastılar. Biz Batum'u istemiyoruz. O vakit ne yapacaktık bilmem?!. (*) Rezillik ve yalancılıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Ruslar iyi bir şey düşünmüşler. Yine kabahatli değil. Yâni Türkiye'nin işi anarşi ve gülünç manzarada: Biz Moskova'da bir hudud yapıyor. Ruslar'la aramızda birkaç ufak çarpışma da olmadı değil! Nihayet bizimkiler Batum'u Rus ordusunun tazyiki karşısında üç-beş gün sonra terketmeğe mecbur oldular. imza edeceğiz. Bizi selâhiyet-i kâmile ile göndermişler... Ankara'da Batum'un zaptı şerefine şenlik yaptırıyor. vaziyet şöyledir ve bizde bu esnada üç türlü birbirine zıd vaziyet vardır. Türkiye Batum'u alıp daima harbe hazır olmak.. Bu bir karışık salata. Çünkü mümessilhânenin halılarını da aşırıp gitmişti.Avdetimde Tiflis ve Batum'da öğrendiğime göre. En feci.. Tiflis'e mümessil yapılmıştı.» diyoruz. bu muahede bu devlete. Bu şenlik haberi de Moskova'ya geliyor. Gürcü ordusuyla Batum'a kadar ric'at etmiş.. Cevap yok. ne yapıyoruz. Mustafa Kemal nutkunda Batum'u Moskova Muahedesi mucibince tahliye ettik diyor. Ordumuz. Batum'u istemiyoruz. yoksa Ruslar cebren girecekler.» dermiş. Nasıl olsa Ruslar birgün Batum'u alırlar. Gürcü askeri pek kıymetsiz bir askerdir. Artvin ve emsalini aldık. bunu bana Hey'et-i Murahhasa yazdı. Gürcü kumandanı Kâzım: «Aman bana iki tabur Türk askeri getirin. Gürcüler ile beraber. Muahedede bu tesbit ve kabul edildi.. Ardahan ve Artvin'i işgal ediyor. Hasılı bu Batum işinde rezil olduk. yardımlar temin etmiştir. Kâzım da buna teşebbüs edermiş.. Diğer taraftan Mustafa Kemal de (23 Şubat) emir veriyor...) söylüyor.) geri çekilmiştir. Nasıl ki. Al şimdi. Türkiye yardımsız kalacak. Ruslar'ı teskin ediyoruz.. Ruslar'ı tepeleyeyim. İşgalimiz hatâ idi.... Rus ordusu bizim işgali dinlemeyip cebren Batum'a girmiştir. Palavracı da Gürcüler'in Ruslara zaferini istiyor . Kanaatimizce Batum'u bize Ruslar vermezler. Bu kadar yaptıklarımız mahvolacak.. Biz Ardahan. Ruslar'in can evi. Ne (. Batum'u da bunlar ile bir sandığa koymak istemiyoruz. Batum öyle 164 bir yer ki..» Şaşıyoruz. Az kaldı ölüyordu. Ruslar diyorlar ki: «Batum'a girdiğinizden dolayı Ankara bayraklarla donandı. büyük faydalar. Nihayet Ruslar önünde Kâzım. Biz böyleyiz. Bilmem aralarında ne var? Bu adamın adı «Duvar Arslanı» «Palavracı Kâzım» dır.

» dedi. Toplandık. Sakladığım maddeleri makine ile yazdırdım. bitti. Lâkin bulmak mümkün değil.e.»dedi. istihzama kızdı. o söz. Senet demektir. Verecekleri paradan yarım milyon altın lirayı hazırlıyorlar.» Pek muvafıktı ve öyle yaptık. Ruslar'm hazırlayacakları iyi kâğıt üzerindeki imza olunacak nüsha ile derhal karşılaştıracağım. O da para kabul etmiyor. Biz kendimize gülüyoruz. oldu. onlardaki nüsha bize. Çünkü bununla Türkler ile emperyalistler aleyhine ittifak etmiş olduklarını göstermek gayeleri idi.» Şapa oturdu. imzaladık. Bir harf bile eksik ve yanlış değil. Bir virgülle ömür tüketecek medrese hocaları gibi.Biz ne ise ikimiz yalnız olarak bir odadayız. imzalanacak nüshayı verdim. Muahedeler bir de murahhasların mühürleriyle imzalanıyor. Kalktı tashih ettirmek için Ruslar'm yanına gidiyor. imzalanacak nüshayı benimki ile kontrol ettim. Resmen yazdık. Parafe ettikçe maddeleri saklıyordum.. Ben alayı artırıp «öyle olsa yine bir şey değil. Millet Meclisi'nde tasdik edilip. Dedim ki: «Tret olursa ne olur? Senet mânası oluversin. Her şeyi bir iki günlük mesai ile hazırladım. Bir iki gün bekleyelim de 16 Mart günü imza edelim. Dediler hükümetten istemeli.Muahedesi yapılmış olsun. Yusuf Kemal dedi ki: «Bunun sonundaki (e) nin üzerinde aksan yok. beraber götüreceğiz. Üç nüsha yazdırdım. Onlar ile de kırmızı mumların üzerini mühürledik. Oh. bizdeki nüsha onlara gönderilecek. Gelmişken kendimi/. uğraştık. Çünkü açık dükkân yok. böyle evhamlı adam görmedim. Ancak anahtarı kaybolmuş. daha biz orada iken tasdik de ettirdiler. Muahedeyi . Ankara'da almıştım. yazılmış. verdiler. Metin Fransızcadır. Kontrol ettim. dik. Ensesinden yakaladım. alıp.» dedi. Bizi onlar aleyhine harbe sevketmekle onlara korku ver166 I mek istiyorlardı.» «Olamaz. Fakat peki de diyemiyordu. bir nüshayı onlar aldılar. düşündü. Zaten bizimle dostluk yapmak istemeleri. hükümetten alacaksın. ilân yaptılar. ne mânâsız şeyler çıkarmak istiyorsun? Sanki kılı kırk mı yarıyorsun? Gidip de bari kendine Ruslar'ı da güldürme! Çok cahilsin. Biz Baku'yu işgal etmek istiyorduk. Fakat arkadaş ve reisimizin bu basit cehaleti galiba sinirime dokundu.Sarfedecck yer yok. bizi ingiliz ve Fransızlar'a karşı «koz» olarak kullanmak içindi. Aceleyiz. Kimsede : zâten para yok. Çilingir . Aferin komünistliğe.Arada teati edilecek muahedeye zeyl mektupları müsveddeleri de yaptım.. Bu «tret» okunur. artık hiçbir şey söyleyemedi. Tekrar ettik. Fransızcada majüsküllerin üstüne aksan konmaz. Kötü bir bavulum var.Ruslar bekliyor. Birkaç kâtip yanıma aldım. Hadi. Ruslar'dan bu meselede bitaraf kalmaları için bir mektup istedik. Muahedenin başında TRATTE DE. Ve dedim: «Sen ne abes herifsin? Ne saçmalardan. Başlıca sebebi de Turan yolunu açmaktı. Bir harf bile noksan olmasın. Canım bu adam bir belâ çıkarmayınca edemiyor. Ve: «Vazgeç öyle kalsın!» dedim. Bu esnada Moskova'da acele birer mühür yaptırmıştık. Bu bizim için de kârlı idi. Bu serlevhadır. Biz diplomatlar böyle olursak. Baktı. Yusuf Kemal'e: «Tamam»dedirn. Ruslar'a götürdüm. Bizim ise mührümüz yoktu. «Ben de bir göreyim. Yusuf Kemal bu gayretimi takdir ederek yüzüme söyledi. Fakat. Hadi bir mesele!. Ne yapalım işe yarıyor. durdu.» Vakit de yok. On gün sonra bir çilingir geldi. Ne ise.. Bir nüshayı biz aldık. Benimki Moskova'da kalmıştı. Yusuf Kemal de bir nutuk hazırlıyor. iple bağladım.. Asıl bu fena» dedim. . Ruslar muahedenin akdini telsiz ile Dünya'ya verdiler. Gelirken yollarda büsbütün perişan oldu. Bir daha da çilingir getirtemedik. Rusya güzel kürk yeri. Bir şey alacaksan. Majüskül. yok. Bir de onlar gülecekler. Gülmeğe başladım. Bize verecekler. Şimdi eller de mi gülsün?!. Bizde Rus'u koz yapıyorduk. Tekrar yaz.. Bavulu kırdım. gittik. Nihayet elinden çekip. Lüzum oldukça kıracağız. Hükümete . Adamcağız bir anahtar uydurdu gitti. hemen. Sıkışmaktan terledim. Baktım açmıyor. haremlerimize filân kürkler almak lâzım. MUAHEDE SONRASI Rusya'da hiç para sarfedemedik. Mutlaka bir aksan koymalı. onu sükûnete getirdi. Bağırdı: «Tamam diyorsun bir âdi hatayı bile görememişsin. ne âlâ kırk yılda bir defa böyle bir cömertlik yaptı. Mutlaka tashih edilmeli. Bir kılı kırk yaracak! Ve hiç lüzumsuz yere bir çarık kadar kağıt elinde. Memnun idiler. gördü. hakarettir. bu halk ne âlemdedir? Allah acısm. Bu Traeti Blanche demek oluyor. Günü geldi.

pek açıkgöz şeyler. Çarın yatak odalarını ve hususî kütüphanesini gördük.ha ben. Parası tarafımızdan te'diye edilmek üzere kürk vermenizi rica ederim. Petrograd'da büyük bir kütüphane. Abdurrahman'a «Kendim için. Çarların bu sarayı muazzam bir şey. «Olmaz. Yusuf Kemal «Ben alayım» deyip kalktı. ihtilâl . Kafası ensesine doğru eğilmiş.yazmalı Yusuf Kemal bana «Yazıver. Onları almak lâzım. Onları da satın aldım. Tatarlar'ın bir kısmı bolşevik olmuş. «Ben gitmem» dedi. iş oldu ya. değil. Bu adam gururunda böyle olur. Kürkler t var. Bana da pek fena muamele ediyor. Yusuf Kemal'e Petrograd'a gidip bir müddet kütüphanede kalacağımı söledim. Yusuf Kemal yazmıyor. Ruslar saf insanlar. Türk olduklarını. Yazıver!» dedi. burnu ufkî bir hat istikametine gelmiş. Kitaplar istedim.» dedim. Küfrettim ve kürkü alıp giydim. Canım. Hususî bulmanın çaresine bakmalı.» dedim. Rus inkılâbının iptidasında Tatarlar bir devlet kurmuşlar. Müslüman. sen benimkini al. Abdurrahman. beğenmediğini giyeceğiz. Tatarların bir kısmı ise dindar ve milliyetçi. bulurum.. Hükümet bizi bir depoya yolladı. Başım arkaya eğer. Rusya'da Tatarlar. Rusya'daki Türkler'e ait pek kıymetli eşya var. Bunun da yolunu bilmeyecek derecede nobran. Gezdik. Petrograd kütüphanesi Paris'in Bibliyotek Nasyonal'inin yarısından zengin.» dedi. Neden iyisi ona da. kadın için kürk isterim.»dedi. Bir tane ethol gris dedikleri kürk var.. Yahudi gibi bu işin 167 erbabı.. şimdi onun şereflerini kendi üstüne alıyor. Türkistan Türkleri'ni idlâl için Ruslar bu Tatarları kullanıyorlar. Biz beyin eskisini. Bir gün sonra bir kürk getirdi. Yusuf Kemal muahede imzalandıktan sonra müthiş bir azamet peydah etti. ben bunu alayım. alâ şey. Sefarethanede tercüman olarak Abdurrah-man adında bir Moskova'lı Tatar var. Yazdım. Bu ne hodpesentlik? Bari şunu insanın gönlünü yaralamadan al. tamamiyle bu. Mühim otelleri evvelce bunlar idare ederlermiş. Lozan'dan dönünce Millet Meclisin'de resmen «muahedenin dörtte üçünü Rıza Nur yapmıştır. Dedim: «Niye sen yazmıyorsun? Reissin?» «Canım ha sen.» dedi.» dedi. Asıl bu da bir şey değil. «Hayhay. dim. Asya Müzesini (Etnoğrafik) gezdik. yüzünü ufkîye yakın bir surette göğe çevirir. bu adam nasıl adam? Abdurrah man refikam için de hermine astragan iki kürk buldu. Bense topuz yemiş gibi oldum. «Canım bu lüzum neden? Hiç mânası yok?» dedim. Bulmak mümkün . o kadar eğer ki... Hükûmet'ten Ali Fuad da yine parasız bir kürk alıp Mustafa Kemâl'e hediye göndermiş. Kış sarayını gezdik. Gözleri havada olarak yürür. Bunu görünce Yusuf Kemal demezmi ki: «Bu daha iyi. Ruslar'ı sevmiyorlar. Ben zaten: «Ben alayım» da demedimdi.görüştük. Rus akademisi umumî kâtibi bu Türko-loglardan Oldenberg'le. Birgün bunu rüşvet addelcr-ler. Bundan da oradaki muhtelif Türk uyruklanyle Kazan Tatarları arasında epeyce şiddetli nizalar olmuştur. Halbuki kaçıyordu. Ordan refikama bir kürk aldım. kötüsü bana? Gü. Bu millet tarihlerinin şanlı zamanlarında ve el'an ahlâk bozukluğu içindedir. Diğerleri âdi şeyler.. Bu sefer «ben de gelirim» dedi. Mesuliyet gelirse Rıza Nur mesul olsun. «Kürk istiyoruz. Abdurrahman yine bir gün bir kürk getirdi. hem nasyonalist ve dindar. Şunu başka türlü söyle. Moskova'da epeyce Tatar kitapları topladım. Gayet iyi tacirler. Ama kendi benimle beraber kürkü alacak ve aldı. Gösterdiler. Türk tarihi için bence.» de. Burnu kaf dağında derler ya. Halbuki İsmet ondan daha yüksek imiş. Artık yerlere basamıyor. alnı. Oraya gitmeden dönmek benim için mümkün değildir. yüzü. Koleksiyonları gördük.. Galiba Nemrut da böyle yürürdü. Kıymetli kürk. Asıl benim mühim bir işim var. Gün lerce giydi.» Ötekim sırtına giymiş. cüme gitti. yıllardan beri erilmez bir hayâl gibi düşündüğüm şey. havada. Başkırt ve emsalini hükümleri altına almağa kalkışmışlar. sen dön. Yusuf Kemal'inkinden yüz defa güzel ve kıymetli. bunu ben ala-1 yım. Ruslar'a alet olurlar. Bunlar benim için kıymetli hazinelerdir. Esnaf bunlardır. Onları dolaba koyariarmış. Innellaha maasabirin. Yusuf Kemal hemen buna yapıştı ve bana: «Bu iyi kürk. Oturuyoruz. Yakası kamçatka. Mustafa Kemal bir müddet bu kürkü giymişti. «Pek'âlâ. Mühim ticarethaneler evvelce bunların elindeymiş. Rusların aletidir. Daima aynı hikâyedir. Ta-tarlık dâvasını ileri sürmüşler. Bana epeyce kitap verdiler. kalpağı da kamçatka ve zonto.. ben yalnız giderim. Veya bunları söylemeden alıver vesselam. çabuk dönmemiz lâzımdır. orada Rus Türkologlarının Türkler üzerine yapılmış mühim neşriyatı var. Mühim bir kütüphane. Ama iyi bir şey değil.» dedi.

Moskova 168 arasındaki şimendifer pek mükemmel. Bu sarayın merasim dairesi pek güzel. ismet ihtimal bu mesele duyulmasın diye. Bu pek güzel bir yol. korkmuş. Sonunda ismet Paşa'nın taarruza geçip düşmanı mağlûp ettiğini söylüyor. Başka bir memlekette olsaydı bu zabitin rütbesini birkaç defa ilerletirler. Moskova'ya geldik. son günü büsbütün mağlûp olduğunu zannederek. Bu sefer yâni ikinci inönü Muharebesi'ne mühim kuvvetlerle gelmişler Harp yedi-sekiz gün sürmüş. Mağlûp ohnuşuz. Hattın iki tarafına gayet sık olarak köknar ekmişler. Kara haber. Ateş yakılmış. Adı bile kimse tarafından duyulmadı. Hem ismet ric'at ediyor. kanat çırpıp övünmüştür. İsmet'i ayyuka çıkararak methediyor. Hayır illâ benimle dönecek.» diyor. birkaç gün bu kedeı devirden sonra bizim galip olduğumuz anlaşıldı. Felâkete bak. Kütüphanede daha işim bitmedi. halbuki düşmanda bir haftadır devam eden muvaffakiyetine bizi de bir takım mevkilerden püskürtmüş olmasına rağmen tamamiyle sök-türemeyince zaten yorulmuş. Burası güzel şehir. bunun başında ve sonunda: «Metristepe'den gördüğüm vaziyet: Sağ cenah grubunun taarruzuyla düşman gayrîmuntazam çekiliyor. bir Rus dukası ateşin önüne diz çöktürülmüş tapınıyor. Bu. Ruslar'in uzun zaman Türk hükmü altında kalmalarını temsil etmektedir. Anadolu'da da böyle yapılmalı. Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 361) bunları itiraf ediyor.. Ciddi bir kumandana. Yunanlılar bunu görüp yeniden dönecekler. geri aldığınız kıtaatı ileri sürün! Zaten düşman çekiliyor. kendisine para. İnönü savaşlarının İçyüzü Sonra Ankara'da öğreniyoruz. Bizi mütemadiyen mağlûp etmişlerdi. Güzel bir limanı var. bizim ordu çekilecekti. Yunanlılar ilk inönü'ne bizim kuvvetlerden az bir kuvvet ile gelmek hatasını yapmışlardı. Eğer bu zabit farkına varıp.. o zaferi kazanmıştır. ric'ate başlamış. «Sen git» diyorum. Yusuf Kemal bir düziye dönelim diyor. işte bu sayede muzaffer olmuş169 t tur.» demiş. Yatak odasında çıplak kadın yağlıboya tablolar da var. durdu ve ilâve etti: «Bazı olur ki. Düşman binlerce maktülleriyle doldurduğu muharebe meydanını silâhlarımıza terk etmiştir. Bütün bir hafta mağlûp olan bir ordunun bir ftaftadır zafer içinde olan bir orduyu bir taarruzla ve beş-altı saat içinde mağlûp ve müthiş perişan etmesi şaşılacak şeydir. bu zabiti harcamıştır. pek büyük. Bize gelen mağlûbiyet haberi yanlış değilmiş. iki salon. mükâfat verirler. Kim daha çok mukavemet ederse. bunlardan hangisi daha evvel vaziyeti görüp vaziyet alırsa. zaferi nasıl kazandığım sordum. heykelini yaparlardı. Askerler girmiş. ismet Paşa telgraf çekip. Vapur işleyemiyor. Mütemadiyen mağlûp olan ismet... düşünüyor. Bizim umumî ricat emrini alınca hemen hızla adamlar koşturmuş. hem Yunanlılar. ric'at eder. Kumandana (Ismet'e): «Aman ric'at emrini geri alın. işte bir zabit o vaziyeti kurtarmış. şu cevabı verdi: «Zafer siniri kuvvetli olanındır. pek süslü. Ancak buz tutuyor. Bu zafer üzerine Mustafa Kemal. O esnada bizim ilk hattan bir zabit Yunanlılar'ın ric'atini görüyormuş. bıkmış imiş. umumî ric'at emri vermiş.günü ne olduysa. Bir şey söylemek istemiyor. muzaffer olmuş olacaklardı. Ismet'e bu harp ve zaferi hakkında malûmat sordum. Ne kadar kar yağ-sa hattın üzerine teraküm etmiyor.» Durdu. Bir körfezin dibinde. Ancak bir kaç gün daha oyalayabildim. Petrograd. geri dönmesinden ibarettir. Dışardan kurşun sıkılmış. Bu işi o harpte bulunan zabitlerden dinledim. iki taraf da mağlûp oldum zannedip. Lozan'a giderken bu harbin olduğu mıntakadan geçiyorduk. iki çit yapmış. Bereket versin. bir kısım koca tabloları kasaturayı sokup zarp işareti halinde kesivermişler. Gayet güzel tablolar var. Petrograd'da Yunanlılar'ın yeni bir hücumunu işitmiştik. Bunlar büyümüş. Tamam. Nihayet tafsilâttan vazgeçip. camların bir kısmı kırık. Şimdi kendi ağzından da bunları işitiyorum. resmî . Şimdi de buz içinde. Böyle yapılmış. Bu harbin neticesi düşmanın yeniden arazi istilâ edemeyip.. ismet de meşhur telgrafında döğüşte galip çıkan horoz gibi.» Ben hikâyeyi biliyorum. Bu zabitin hüviyetini tesbit edip hatırasını ihya etmelidir.. ben İsrar ediyorum. vaktiyle haber vermeseydi. neşelendik. öylece bıraktılar. o da ona öyle:bir cevap veriyor. Duvarlarda mükemmel yağlıboya tablolar var. zafer bizde kalmış. zafer onundur. Bir telgraf çekiyor. Bir tablo dikkate şayan: Bir Tatar ve Türk ordusu. Sorunca siması düşünceli bir vaziyet aldı. Hepimiz sevindik. Döndük..

Kendisine Antalya Mal Sandığından sekiz bin lira kadar da bir para vermiş.odun yaran diğer hizmetçiler hep neferdi. Sonra «Hayır mağlûp oldun» demişler. Nemrud olur. Bu yanlış yolda idi. erkânı harbiye. Burası inebolu Kastamonu yolu üzerinde çam ormanlı bir yerdir. İsmet ilk dalkavuklardan ve bugünkü halin en mühim mes'ullerindcndir. Nutukta da Mustafa Kemal "mağlûp oldu" diyor. Şurası muhakkak ki. gizlice göndermiş.. Meselâ İsmet Lozan'dan sonra başvekil oldu. Kendi kendine bunlara nasıl cesaret etmiş bilmem. Bizim as-kerlerdeki azamet kibir müthiştir. Mustafa Kemâl'in de bütün uşakları halâ neferdir. Kalorifere bakan. Çok defa Hey'eti Vekile'de geç kalıyoruz. Paris'te Gürcü. Bu adam ki. mevki kazanacak. Maiyetlerinde yaverleri. hem de sonra yine Bekir Sami'yi bu husustaki temas ve müzakerelerine devam için ve hususî bir surette yine Hükümet ve Mec-lis'den habersiz tekrar Avrupa'ya yollamıştır. Ecevit'e gidip olurmuş. Refet kızmış. Ama ne gelmiş?!. ona göre çadır. Fransızlarla. Dalkavukluk edip. yaptığı itilâ170 flar muzır şeyler. Ve bu halâ böyledir. Böyle ama. Ankara'ya avdetimde meb'uslar bundan şikâyet ediyorlardı. italyanlarla bir takım itilâfnâmeler yapıp imzalamış. yasının en zalimane hücumlarına karşı. Kumandanlıktan azletmişler. Hey'eti Vekile'de aramızda bunlardan var. Bu sefer yazdığı telgrafın cümlelerinden biri: «Zulüm. Biz vekiliz.. Lozan'dan Mustafa Kemal'e böyle elkab ve serlevhalı telgraflar yazardı. Mustafa Kemal'e yazması yolsuzluktur. muhafız ve hizmetçi neferleri ile beraber gelirler. Vur abalıya. aç yattığımız günler de oldu. Bu sahiden böyle mi. vardır. Çünkü siviliz. Yunanlılar Konya'ya doğru ilerlemişler. Bizim muhafızımız da yok. Lâkin onun usulü böyledir.. Altlarında askerî otomobil var ya.. ne saire. Rusya'da uğradığı muvaffakiyetsizlik ve yaptığı delice muzır işler. yalnız ve şaşkın kalan milletimiz maddî ve manevî bütün kabiliyet ve kuvvetlerini datnarındaki ateşe toplayan ve harekete getiren Büyük Millet Meclisi'nin Reisi Mustafa Kemal Paşa» işte insan böyle kendini bir şey sanır. Londra Konferansı'ndaki hatalarıyle artık iyice anlaşılmıştı. Bu da devleti bir çiftlik gibi kullanmak demekti. Mevsim yaz. Paris'e götürdüğü Hey'et-i Murahhasa kamilen aleyhine kıyam etmiş. Hattâ adî bir uşağımız yok. Şimdi yine bu adam Avrupa'ya gönderilir miydi? Göndermiş. Taşnak. Orda bulunan askerler izah etmeli. Kömürünü. Romanın azametli devirlerinin muzaffer kumandanları gibi. Haber aldım ki. Bir villâ yaptırdı. Bekir Sami Hariciye Vekâleti'nden istifaya mecbur olmuş. Meclis Bekir Sami aleyhine galeyan etmiş. kömür atan. Şimdi bundan bahsetmiyor ve kabahati Bekir Sami'ye atıyor. Galiba Mustafa Kemal'in şahsî emriyle yapmıştır. Dumlupı-nar da galip gelmiş. Ankara'ya geldiğimde öğreniyorum ki. Sonra da yazdı.Kalorifere varıncaya kadar koydu. Onu bulamadığımız. yoksa İsmet rekabetinden kurtulmak için adeti üzre bir dalavere mi yaptı da azledildi bilmem.Bilhassa bir beyânla Ruslar aleyhine bir koalisyon tertibine çalışmış.. Hepsi devletin kesesinden. fakat ne yaver. Bu adamlar böyledir. Böyle bir adamı bir daha Avrupa'ya göndermek olur mu? Demek o Mustafa Kemal. odununu taşıyan kamyonlar da askerî kamyonlardır. Halbuki vazifesi sade Hariciye Vekili'ne yazmaktı. Hükümet ve Meclis'in ise bunlardan hiç haberi yok. teveccüh. Buraya gelmiş. Maiyetinde yaverler. Bekir Sami'nin kanaatinde ve onu takdir ediyor. Bu da nasıl olur bilmem? Rey-i hoduyla Mustafa Kemal . nakliye vasıtaları. Ekmek peynirle karnımızı doyuruyoruz. Meselâ Mustafa Kemal'in en mükemmellerinden olarak 18 otomobili var. Mustafa Kemal de onu tekrar Avrupa'ya yollamış. ingilizlerle. Londra'da muahede olmayınca. masraf. Bütün şoförleri askerdir. emirber neferler.bir ağza yakışmayan tabir ve cümleleri zaten evvelden de yazardı. ve istibdad dün. Mustafa Kemal de onu alkışlamış. Bizim kumandanlar. muhafız kıt'a. Müdâfaa-i Milliye vekâletini kendi çiftlikleri zan eder ve kullanırlar. BEKİR SAMİ DİYE BİRİ Bekir Sami çok cesur bir adamdır. Mustafa Kemal bu hususta (S-366) Bekir Sami'nin aleyhinde. Onlar hayat tehlikesi altında iseler bizde öyleyiz. Ankara'ya vardığımızda Millet Meclisi'nde ağızdan ağıza bu debdebeden bahsediliyordu. Sonra da ric'at etmişlerdir. İkinci İnönü'nün diğer bir safhası daha var: Cephenin cenup kısmına Refet kumanda ediyormuş. Ermeni ve emsali Rusya'dan kaçanlar ile de bu babda görüşmüş. hayrete şayan şey ve pek garip.

. Seyfi de bizimle beraber.» dedim.. Ben bir gün Meclis koridorunda Mustafa Kemal'e: «Bekir Sami gibi biı adamı nasıl bir daha Avrupa'ya gönderdiniz Yine orada potlar kıracaktır. Sorduk. konuşuyoruz. dört bin lira aldık. Hem pek fazla.. Otuz kırk kişilik de müsellâh bir muhafız müfreze verdiler. Bunlar da muhtelif yerlerden sevkediliyor. Bana pek fena muamele ediyor. «Yok. Bekir Sami'nin diplomatlığı uğursuzlukla doludur.» dedi. Nihayet Hükümet Bekir Sami'nin resmî bir vazife sahibi olmadığını.»dedik. inkâr etti. Rostov'dan itibaren Bakü'ye kadar istasyonlarda ora halkı Müslümanlar geliyorlar.. Bana kızdı ve «Tabağı alır. tahammül mümkün değil. Trene bineceğiz. 1921 yılı Nisanı içinde süratle Bakü'ye doğru iniyoruz. Halinde büyük değişiklik var. Ama fena sinirlendim. Bu miktarı-Yusuf Kemal imza etti. ittifakı siyaseti için uğraşmağa başlamış. Bir gün yemek yiyoruz. Yüzüne vurmak sırası geldi. Yağma Hasan'm böreği. Acera. Silâh patladı. Yusuf Kemal ile ben: «bize böyle hiçbir iş'ar yoktur. «Nerden öğrendin?» dedi. Ruslar Türkiye'nin dostluğunda şüphe ve Fransızlarla aleyhlerine ittifak yaptığımıza kanaat edip Ankara'yı sıkıştırmağa başladı. Fena kızdım ve içimden «Tamamdır. Bir gün bir istasyona geldik. ben. bununla Almanya'dan cephane alınacağını söyledi.. ilh. Bu iş böyle bitti.. Biri şimendifere yanaşmış. bir tabak aldım.devlet malım nasıl verir?. kendisine uzattım. Zavallı ne bilsin! Bilse yanaşmaz.. parayı muhafaza eden Rus askerlerinden biri iki kurşunla herifi yere yıkmış.» dedim.. Bekir Sami bu sefer de yine Türkiye işi yerine Paris'te sırf Asetinler'in istiklâlini mucip olacak ve evvelce Tiflis'te başladığı Rusya aleyhine Türkiye. parçala!» dedim... o. her yaptığı şeyin şahsî olduğunu ilân etmeğe mecbur oldu. Müslümanlardı.» deyip. Vagonlarımızın penceresine yanaşıp: «Bizi ne vakit kurtaracaksınız?» diyorlar. Yusuf Kemal artık büsbütün azamet satıyor. Ve artık Yusuf Kemâl'le selâm ve sabahı kestim: Bir vagonda. Bilmem ne idi hatırlayamıyorum.000 lira teslim ettiler. Devlete. Ne (. Baku'den Rostov'a kadar bunu işitirdik.Hattâ Antalya Mal Sandığından sekiz bin lira harcırah da verdiniz. Almıyor ve duruyor.) izamı ve inat ile devam ettiği siyaset neticesini göstermekte gecikmedi. Bu adam yeni Türkiye'nin ilk diplomatı ve bütün hasılatı muvaffakıyetsizlikten ibaret biridir. kafanda parçalarım.. Bir çok top. Beni bıraktı. Bizden habersiz Ruslar'a gitmiş. ilh. Cevap vermedim. tüfenk.. ANKARA'YA DOĞRU Moskova'da hazırlandık.» dedim ve sebebini sordum... veremeyiz. gülle. Sade yüzüne baktım.. İşte bu ilânla onun hayatı bitmiştir. Biz Ruslar'a da: «Yarım milyon Ura tesellüm ettiğinizi imza edemeyiz.. yerde bastığım toprağı eğilip öpeni gördük idi. «Hadi!» diyorum «Ne duruyorsun?» Nihayet: «Ya-pamıyacağm» şeyi ne söylüyorsun?» Bak ben sözümün eriyim» deyip kendisine ağzıma gelen küfürü ettim ve sonra da «Hadi bir lâf söyle! Seni şimdi tepeleyeyim.. Asetin. Şaşılacak şey. Müthiş bir gurur. Bu da siyasetimize muzır bir şey. Ali Fuad yarım milyon altından (*) Yalancılık ve yolsuzluk ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. millete zarar olacaktır. Ruslar tabiî fena alınmışlar. Çerkez. ilh. 171 yüz bin lirasını kendisine bırakmamızı.. Biz Rusya'da bu kadar ay ve koca bir muahede yaptık. mitralyoz. Bizde muhacir olarak gelip yerleşmiş Abaza. Parayı sandık sandık vagona yerleştirdiler. Zaar muahedenin yapılmasından. öyle tavırlar takındı ki. Lehistan. Nihayet kendileri bize 400. Moskova'ya gidişimizde de Tiflis'den Bakü'ye. siz yolladınız. Çeçen. fişenk de alındı. almış. Başımı da uzatıp tuttum ve: «Al! Hadi bakalım. bilhassa Çerkez ve Abaza baş düşmanımız. Seyfi. Nahcivan..» dedik... Bunlar Çerkez. Lezgi.. muahedenin ruhu ve gayesi. «Göndermedim. Asetin. Türkü öldürmek . Gönderilmedi... ne olacaksa olsun. Rıza Nur'un notu: Buraya Sinop'taki notlar ve muahede dercedilip..) adamdır!. Sinirlendikçe sinirleniyorum. Hattâ istasyonda kendimiz. Mustafa Kemal'in böyle (.Kendi gitti. gider. Baku ve mektuplar dercedilecek. Ama nasıl yapıldı? Onu unutmuş gibi duruyor. Hem yanaşsa da ne olur? Gitti.»dedi. Derhal başını kaldırdı. Bunlar gazetelere geçmiş. Bir lâf dahi yok. Bakü'ye yaklaşmaktayız.. bu halde bulunmak güç oluyor. savuştu.

«Kars'ta bir Gürcü mühendis vardır. Pek terbiyeli adammış. Biz mâni olmuştuk. hemen gidip. Bize hizmet eden birinin haremi. Azerilerle muahede tabii olmadı. Ruslar'dan kaçmıştı. Başka vasıta yok. ÇEKA BELASI ' Şimdi Gürcistan bolşevik bir cumhuriyet. Şark Cephesi yazıyor. «Ne istiyorlar?» dedim.» dediler. ona Rus dolayısiyle ebediyyen veda ederler. Gittim. Tamamiyle haksız olan benim. Şimdi ev sahibine: «Sen defol! Evde biz oturacağız. «Peki! Yarın gideceğiz. Ben artık meşgul bile olmuyorum. Rize. sonra Trabzon. Fakat bizi yıkmakla istiklâl almak şöyle dursun. Bizdekiler müthiş hatâda. Türkçe söylemek. Bu zât geldi. Düşündüm. 172 tum'a giden bir mülâzım. Bir millet ve devletin selâmeti bundadır. Ne çare mesele hayat meselesidir. haksızdım. bizi soyacaklar mı?» dedim. Baku. Siz de yarın şu saatte hazır bulunun. Sordum. tabancaları elde otomobile sıçradılar.Bunlar denkler teşkil etti. mümessillikten Ba173 jf. Yusuf Kemâl parayla Kars'a gitti. Hariciye komiseri Şivanitze adında bir Gürcü. fakat çare yok. sokak . Tiflis'te yapacak bir şeyim yok. Ve bizden meded bekliyor. Azerbaycan'la muahede yapmak istiyor. Gürcüler'in asıllarının eski Arnavutlar olduğu fikrinde. Bir gün sonra kadın mümessilin kartı ile otele geldi. haremini istiyormuş. Buraları henüz görmemiştim. Eşyanızı buraya yollayın. Yusuf Kemâl'in suratına bile bakmayıp ayrıldım. Türkiye de onlara yardım etsin. Çünkü. «Acaba eşkıya mı bastı. Bir gün oynarken hiç yoktan adamcağıza fena sözler söyledim. «Affet Kabahat benimdir. ama yaptım. Ben sinirli bir adam oldum. Öylece oldu. Bir aralık otomobil durdu. yüzü iyice fark olunamıyor. Harb-i Umumide Sankamış-Erzurum şimendifer hattını da bu yapmış. Üçdört silâhlı adam. Yusuf abes ile meşgul oluyordu. Hem de Seyfi'nin terbiyesini bozmaması beni büsbütün utandırdı. £ski nasyonalist hükümeti istiyorlar. Batum'a inip. haklarıdır. O kadar fena şey söylediğim halde Seyfi hiç birşey söylemedi. Bu hususlarda görüştük. Ruslar Azerbeycan'ı Moskova'daki muahedeye iştirak ettirmek istiyorlardı. Sokakta kalıp misafir edilmişler. Yaptığım şey çok haksızdır. Batum. Hem ne hakla Türk toprağında istiklâl isteyebilirler? Henüz ellialünış yıllık bir misafirdir. Bir iki kat tüle bürünmüş. Hüsanıeddin adında bir binbaşı göndermiş. Trende vakit geçiremiyorum. Düşündüm. Yahut Çerkezler Türkiye'den hicret edip gitmelidir. başka türlü yapılamaz. zevceme aldığım kürklerden başka bir şeye malik değilim. Düşündüm. Türkiye de oturunca. «Çeka idaresine götürecekler. Hayret içinde kaldım. «Bunu beraber götürür müsünüz?» dedi. kolayını bulup göndermekliğimi emrediyor. Celbettikleri Behbud Şah Tahtenski'yi celselere sokmak için uğraşmışlar. iskambil oynuyoruz. Gidiyoruz. Terbiyeli bir zabit.Anladık. Memduh Şevket vasıtasıyla bir çok halı satın aldı. Seyfi ile konuşuyoruz. Gücendirdiğime pişman oldum. Halbuki Kafkasya'dakiler bastığımız toprağı öpüyor. Vaktiyle Batum limanı mühendisi imiş.istiyorlar. Oradan da Kavak-Çorum-Anka-ra yolunu yapıp bu mıntıkayı da görmüş olacağım.» dedik. Moskova ve Petersburg'dan topladığım kitaplar ve kendime. Buna diyecek yok. kadîm ahaliden değiller. «Çeka» dediler.» deyip af diledim Bakü'ye geldik. Bunun imkânı olmadığı evvelce anlaşılmıştı. Hakikatte Ruslar'ın elinde. Hayat ve baka kaygı ve şevki tabiisi ile Türkiye bunu istiyorsa Çerkezler hak vermeli ve kabul etmelidir. istasyona Hariciye Komiserinin otomobili ile gideceğiz. İstiklâli Kafkasya'da asıl vatanlarında istesinler. Stalin'in akrabasından imiş. Ben Tiflis. Bu sarih bir haksızlıktır. Hemen Batum'a ineceğim. Yusuf Kemâl birşeyler yapıyor . Ben. Hükümet hesabına çalışıyor. Palavracı Kâzım kaçınca yerine Şark cephesi. budur. Gürcüler'in en iyi müverrihi imiş. Ordu ve Samsun'u göreceğim. bizsiz onların istiklâli olamaz ve yine istiklâlleri bizimle devam edebilir. Sebep hep Yusuf Kemâl'e kızgınlığım. Herhalde bîtaraf düşünen biri Kafkasya'dakilere hak verir. Ben Tiflis'te kaldım. kadın bindik. Makulü bunun. istiklâl istiyorlar. En mühim işler Ruslar'da. iyi bir adam. Türk gibi düşünmek lâzımdır. Yusuf. «Peki!» dedim.» diyorlar. Oradan hareketle Tiflis'e geldik. Gürcü milleti pek nasyonalist.

«Bu değil kendi kağıtlarınızı» dedi. işin vahametini asıl şimdi anladım. Öteki odaya gitti. o vakit geri dönmek de pek rezilâne olur. Yukarıda beni bir odaya soktular. kağıdı herife sundum. Önüme iki kişi durdu. Onu da tahliye etsinler. Namus meselesidir. Zabiti. Zorları evrakımı alıp. Hayat ile ölüm arası gözüme gözüktü. Kadının bir şeyi varsa diyeceğim yok. benim Rusya'ya ait notlarım. kulpuna yapışmış. Bir kaç kelime türkçe biliyor. Ben de ceketimin cebine koymuştum.»dedi. Uzun bir merdiven. Oturan herif Fransızca bilmiyor. düşündüm. Heyhâd!. Bunu vermemek de benim vazifemdir.» Dediler: «Tevkif etmedik. Ben de kabul ettim. Elbet arasınlardır. Bunda ne var? Eşyasını da aldılar. Ben bir murahhasım. Haricî bir mesele çıkmasından çekinirler. Tabanca ile önüme dururlarsa çekip «Dokunmayın. Bu da bir ümit.» dedim. Yerinden hiç kımıldamadı. siz beni tevkif ettiniz. Bunun hesabım soracağım. Koridorda tabancalı bir takım herifler dolaşıyor.. okudu. ceplerimi ararlar. yine cüzdanı cebime koyduktan soııra. Diplomatik muafiyetim var. Güya sordu: «Sizin için değil. Ben Türk-Rus dostluğu için bu . Gitmemek olmaz.» dedi. Sizin cebinizde dursun. Kusur diledi: «Yanlışlık olmuştur. «Evrağmı ver!» dedi. sizden bu kadını da isterim. Bizi Hariciye Komiserliğinin yarımda olan Çeka dairesine soktular. Düşünmeli ki. Dedim: «Oturmam. Bu ân hayatımın en mühim ve nâzik anlarından biridir. Çünkü bu şimdi Türkiye Devleti'nin izzeti nefsimeselesi oldu.ortasında rezalet.. «Biraz oturunuz. İçin hop hop ediyor. Belki vesikayı vermek diye elimi uzatıp mezkûr kâğıdı alıp cebime koydum. kâğıdı gördünüz.. hısımım akrabaya selâm sabahtır. Türk zabiti olduğunu ispat et! Başka eşyayı ne yaparlarsa yapsınlar. Eğer bu adamlara teslimiyet gösterirsem. Doğru yandaki binaya gidip Hariciye Komiseri Şi-vanitse'yi gördüm ve ağır bir lisan ile bana yapılan işten şikâyet ettim. Ama ölünce alırlar. Cebimde rovel-verim var. Koridordan yürüdüm. Ne yapalım?» dedim. «Ben gideceğim» dedim. Ve bavulu açarlar. Ama bunlar Ruslar'dan kaçmış olduklarından yazanlara mes'uliyet gelebilir.» dediler.'"c Sert sert dedim ki: «Gidiyorum!» ve yürüdüm. üstüne eğilmiş duruyor.. Benden nasıl kâğıt alabilirsiniz? Hem siz kimsiniz? Size Merkezi Umumi emrediyor. Baktım beni takip eden de yok. «Bende başka kâğıt yoktur. Kadın bayılıp yıkıldı. Kadını ayrı bir yere almışlar. Hepsi Yusuf Kemâl'dedir. Seni göreyim. Bavulu dizlerinin üstüne koymuş. Benimle geliniz. muahede esnasında olan muhaberatı öğrenmek ve şifremizi halletmek olacak. Kadın bana otomobile binmeden evvel iki açık mektup vermişti. yanınızdaki kadın içinmiş.». sorayım. durdu. Zabit hakikaten erkekmiş. Beni yukarı çıkardılar. müthiş bir contre revolutionaire'mış» dedi.. Yarıya kadar indim. Dedim ki: «Size rica ediyorum. Biraz oturunuz. Çeka'dakiler ya ben giderken önüme dururlar ve tabancaya davranırlarsa. «Gidemezsin!» dediler. eşyamızı verdiriniz. kan olacak!» diyeceğim. Oradan çıktım. bizim zabite benim el çantasını verdim. Galiba bunda bir şey var dedim. Aldırma!» dedim. içinden bu kâğıdı alıp. Biraz ferahladım ve zemin kata indim. Buradan çıkmak ve bavulu kurtarmak lâzım. Şiddetle göğüs vurup birbirinden ayırdım ve kapıdan çıktım. Acaba fena bir şey mi var? Yoksa bu işe bu kadm mı sebep? Nihayet «Baht işi! Hayatın bir geçit yerindeyiz. Olsa bile vermezdim. Ucunda ölüm dahi olsa bile vermemeliyim. Ondan bile korkuyorum. Cüzdanımı çıkardım. «Bunları saklayın. Dokunmayın diyor. Bütün evrakımı alırlar. durdu. Bavullarımızı da oraya koydular. Moskova'dan çıkacağımız vakit. 174 POLİSİYE BİR VAK'A c ' ' -• r.» dedim. Bir kapıyı geçeceğim. ne yapayım?. Fakat bu adamlara pek zorunu gösterirsem belki cesaret edip cebrî bir iş yapamazlar. bir şeyi yok ise. param hep bu bavulda: «Her ne pahasına olursa olsun. «Peki. Muahedeye muhabereye ait bende ne kadar evrak varsa. nasıl dokunuyorsunuz?» dedim. Baktım tabancaları ellerinde değil. Ötekiler aşağıda bir odada kaldı. Bir herif oturuyor. bir şey yok. lüzumu olur» demişti. Moskova hükümeti bize Komünist Merkez-i Umimi'sinden kılımıza hatâ gelmemek suretiyle bütün Rusya'da serbest dolaşacağımıza dair birer vesika alıvermiş. Şimdi kadının mektupları aklıma geldi. Açtı. Kimseye vermemiş. Maatteessüf adı hatırımda kalmadı. Hemen oradan inmeğe başladım. «Fena bir şey değil. Başka çare yok. «Aferin! Ben şimdi geleceğim. «Ha şimdi tabanca sesi gelecek» diyorum. Doğru zabitin olduğu odaya girdim. O. ben hazır olmadıkça bu bavulu kimseye verme! Bunda devlet esrarı vardır. Benimle Batum'a gidecekti. Bu da cesaretle olacak. Kadının bir sandığı var.

Ertesi günü Şivanitze'yi yakaladım. Onu işbaşında olan Gürcü ve Ruslar'a yolladım. Esasen Batum'un eski ve büyük bir ailesindendir. Hasılı Batum. Güzel bir liman yapmışlar. mandalina dolu. «Bir sızıltıya meydan vermeyiniz. Bunlar yine harbe devam etmişler. bir tarafı Gürcücedir. Buna Menşevik hükümet çalışmış. Bir de teneke ve tenekelerin konduğu sandık fabrikası var. Limanın rıhtımında boruların musluklarını açıyorlar. Türkçe mektep açmışlar. fakat aynı zamanda nasyonalist bir Gürcü. Batum'a getirmek lâzım. kadını bıraktık. rezil-ü rüsva olacaktım. gürbüz. Fransa'nın Nis'ine benziyor. Bastonun ucu pislendi. Bakü'den petrolü bu boru ile Batum limanına akıtıyorlar. Hemen kadını ve eşyasını 175 alıp yine aynı otomobille trene vardık. Ahmed Bey'in yeri var mı? Ailesiyle beraber oturtabilir mi?» «Vardır» dediler. Gürcüce ve Türkçe de biliyorlar. Aynı yol boyunca kaim borular da döşemişler. Bu bahçelerde dilber villâlar var. Gürcü Menşevik hükümetiyle iyi olduğundan şimdi. Bu sebeple bizim Karadeniz sahilindeki bütün şehirlerimizden daha sıcak. kadının bana verdiği mektupları yırttım. Ruslar Bakü'den Batum'a yâni bir denizden bir denize şimendifer yapmışlar. Nihayet mülâzimleri gelip neferleri alıp götürmüş. Bu sefer Çeka'nın başı bizi karşıladı. Şehirdeki evlerin çoğu. Birkaç Rus askeri öldürmüşler. Burada bunlara Gürcü derseniz size kurşun atarlar. bilhassa şifre ellerine geçecekti. fakat Gürcüler Türkçeyi kaldırıp. Kenefe attım. Ruslar bunlara teslim olun demişler. pehlivan adamlar. bir kısmı gitmedi. Gayet Müslüman adamlar. Suyu çektim. Bir eve. iyi işliyor. Bunlar. bavulu. Dedim: «Böyle bir kadın da var. Konsolos'a telgraf çektim. Otele geldik. limon. Şimdi Batum'a izin almalı. Portakal. Sançakbeyzâde Mehmed Bey Tiflis'te. Bir Tarafı türkçe. Geçen sefer Memduh Şevket bir kadın verdi. Bastonumla onları da uğraşa uğraşa lağıma yolladım. şimdiki . Eve vardık. Geldiler. Güzel sokakları ve evleri var. Tenekeleri gaz ile doldurup hemen yine orda vapura yüklüyorlar. Bahçelerinde memaliki harre nebatatı ve çiçekleri bile yetiştirmişler. Zabiti. Eskiden Batum kamilen bunlarla meskûndu.kadar çalışmış bir adamım.»dedim. Af diledi. Batum iki dağ arasında olduğundan sert rüzgârları görmüyor. Bizde Acarlara Gürcü derler. Ruslar imar etmişler.» «Peki» dedi. Eşyayı. Fakat muz ve hurma meyva vermiyormuş. Sonradan Hıristiyan Gürcüler de gelmiş. Bir kısmı gitti. Bizi aldılar. Batum cidden güzel bir şehir. Beni Ahmet Bey adında birinin evinde misafir ediyorlar. Hele etrafı bahçeler içinde. su yok. Mektebi. İmanlı bir Müslüman. Batum'a kaçmış. Ruslar bunları bir taburla muhasara etmişler. Bu da pek fena neticeler verirdi. Yine aldırmamışlar. Kendisi bu babta mazeret beyân ediyor ve aleyhdarlık etmediğini söylüyor. Aynı zabit de beraber. Batum'a vardık. Moskova'dakileri tanıyorum. Sahiden acar insanlar. Konsolos Deli Fahri. Akşam da olmuştu. Ahali ekseriyetle Acar. Bu zâtı çok yıllardan beri tanırım. «Nedir bu başıma gelenler» diye kızdım. güller ve çiçekler içinde. Türkiye aleyhine orada gazete de çıkardı diyorlardı. Keza hurma ağaçları. Kışı yok gibi. Bu gazetelerin koleksiyonlarını kendisinden aldım. Ben gezmeğe çıktım. Bu sefer Tiflis mümessili verdi. Batum'a doğru yollandık. hele villâ ve bahçeler. iri boylu. Onu da çıkardılar. Bir sürgün gibi. Bindik. Ruslar'dan da yerleşenler var. Beraber Çeka'ya gittik. Sonra Itlihadçılar gücendirmişler. Bunlar silâhla mukabele etmişler. Ruslar öleceksiniz teslim olun demişler. Ruslar başıma bu işi getirdiler. Suyu çektim. diğer bavulları aldım. Şimdi kadını almak. Derhal yazacağım. muallimi gördüm. tedrisatı Gürcüce yapmak istiyorlarmış. Bu kadını bıraksınlar. Batum'a yollamı-yorlar. istanbul'da idi. Sinop'ta kütüphanededir. Bu kelimeyi büyük hakaret sayarlar. BATUM Anlattılar: Bizimkiler Batum'a girince arkasından Rus askeri de girmiş. Hemen apdesthâne-ye girip. Devletin esrarı. Ölümü göze alıp cesaretle yürümeseydim. Hasılı kadının benimle Batum'a gitmesine müsaede de aldım. Bizden de muallim getirmişler. Ruslar onu Batum'dan Tiflis'e götürmüşler. Saffet ırzına geçti. Muz ağaçlan her yerde var. bir mülâzım beş nefer koyup gitmiş. istiklâl veya iltihak istiyorlar. Aşırmak çaresini orda düşündüm. Çay yetişiyor.

. bir hükümet reisleri. Mahpuslar. fiyatlar fırlar. Kadın sevincinden çıldırıyor. . «Biraz altınım. Karıyı aldı. Pet-rograd'ta bir opera verdiler. Selâmet. Gürcistan'da 176 " da dükkânlar kapanmamış. büyük zengin olmuş.«Peki» dedim. Gittik. Parası yok. Görmüştüm. babası Rusya'daki milletlerden biri imiş. Tuhaf.» Bu zât bizim Arhavi'li. Dediler ki bu adam Çeka'dır. Fakat kazandığımızı elimizden alıyorlar. Edebiyata âşinâ. rıhtıma geldik. Dedi ki. Şehirler de kısmen öyle. Bir kavuşsam. Kocasını itham edip öldürdü. Dünyanın en güzel kadınları. Sizin muafiyetiniz var. Bu da böyle. pek kolay oldu ama. siz delâlet edip karısını istetmişsiniz. Rus köylüsü Tatar suratlıdır. Anası Polenes. iyi ticaret yapıyor. ya şimdi vapuru basarlarsa. Ben de bakıyorum Ahmet Bey de hayran. ticaret yapmış. Kadmı bir Rum dul kadının evine pansiyoner koydum. sanki süt. Ahmet Bey'in de bir iki defa. Derhal Kâzım Karabekir'e telgraf çekip «maiyetinde çalıştırdığın Gürcü mühendisin haremi. Oradaki gümrükçü ve nöbetçilerle işi düzeltti. «Siz olmasaydınız benim hayatım tehlikede idi. öldürür müsün? Bu adam Ruslar'dan kaçmış.. ingilizce de biliyor. Diyor ki: «iyi ticaret ediyoruz. Hele ana ve babasından biri Lehli ise emsalsiz güzel olurlar. Bu tiyatroda bir pek güzel kadın. Harpten evvel Viyana'da idi. Hayran oldum. Acarlar vasıta-sıyle karadan yollamayı münasip gördü. Büyük bir palet oynadılar.. Kadın Fransızca.» dedi. sefalet. Bunu severdi. açlık. Sonra öğreniyorum ki. ak tenli. öteye beriye koşuyor. Sofraya yüzü açık geldi. Hiç dikkat etmemiştim. Misafir olduğumuz hâne de babasından kalma imiş. Sülün gibi boyu. O esnada Ruslar hudutta sıkı tarassut yapıyorlaşmış. Heyecanlı bir saatten sonra vapur kalktı. Adetâ âşık. kadın. Kaatil insanlar. Ve başımıza geleni bir nebze anlatıp. Muhtelif milletlerden seleksiyone olanlardır. Tuhafı şu ki. Kadın da yanımda. Tetkik ettirdi. Ahmet Bey ilk yemek yiyoruz. mavi gözlü ve sarı saçlı olanlarda kaş ve kirpik az oluyor. Sevindiler. Adetâ kuş gibi uçuyor. Bolşevikleri hiç sevmem. 177 Kendini almak üzere zevcini gönderiniz. diye yazdım. Konsolos Deli Fahri ile kadının kaçırılmasını konuştum. beyaz. Olmaz dedi.» dedim. kadınları fevkalâde güzel. fakat arada hükümet bir ticarethaneyi basıp ne kadar altın para bulursa müsadere ediyormuş. Paris'te operada arada Rus balesi olur. Bir de ne bakayım. Ne güzellik! Galiba Rusya'nın en güzel kadını bu imiş. dolgun etli. Ben en güzel kadının Viyanalı olduğunu zannederdim. Meğerse Rus imiş. Konsoloshanede becerikli ve Tatarlar'dan biri var. beni ve kadını da geçirip vapura koydu. Ahmed Bey'in evinde ben. Sordum anlattı. Bizim eski şairlerin tarifi: Âfet-i devrân. italyan vapuruna biniyorum. fakat buradaki hepsine üstündü. sarışın.Bolşevik Gürcü Cumhuriyeti de çalışıyormuş. Moskova'da da güzel kadınlar görmüştüm. Buradadır. Babası vaktiyle Batum'a gitmiş. hem bir Türke bu hizmeti yapmak vazife-dir. Bunları Trabzon'a filancaya götürür müsünüz? Başka türlü yollanamaz. koridorda bir zabitle geziyordu. Şehre çıktık. Anapa'ya kadar sahillerde şubeleri. sarışın. hele yüksek tabaka var ki. Ve birkaç tülden görünmüyordu. Ahmet Bey'in parasını üstüme aldım. Eşyasmı eşyama kattım. üçer. Cevap: «Mühendis mahpustur» Meğerse sonra bolşevik olduğu şüphe edilerek tevkif edilmiş.. salgın hastalıklar içindeymişler. Sonra da herifi hapsetmişsiniz. Eşyayı. beşer-yüz altınını almışlar. birçok binaları varmış. Bari şunları müsadereden kaçırsam. bununla bolşevik olmadıklarının aşikâr olduğunu söyledim. Bu karşımdaki kadında ise kaşlar yay. Herkes koşar. Tiflis'te bu kadının üstüne güzel yokmuş. Şimdiye kadar kalın tüller içinde idi. Bizim Moskova Muahedesi'nde kendilerine muhtariyet verdiğimizi.. birkaç da halım var. fakat bir sınıf. Misafiriyim. Güzel bir evdi. Uzun boylu. Şimdi ölür müsün. Ahmet Bey'in bir ticarethanesi var. Harpten sonra açlıktan. süt gibi bir deri. En iyi vasıtanın benimle ve vapurla olduğuna karar verdiler. Bir taraftan da Çeka kmyormuş. Ben kocamı çok severim..» Trabzon'a geldik. Zavallılara türlü engeller çıkarıyorlarmış. Tiflis mümessili tarafından refakatimle gönderildi. kirpikler ok gibi. millet meclisleri olacağını. valilerin ve emsalinin kendilerinden yapılacağını söyledim. Anlattılar: Ruslar girince hapishaneleri nasyonalist Gürcülerle doldurmuşlar. zaruretten bunların kaybolduğunu Viyana'da gördüm.

Geniş bir rıhtım yapmış. masallar anlatıyor. Oğlu vapura dağ çileği getirdi. bir deve kervanı. Vakıa on yıl muhasım saflarda bulunduk. Ziyalttahadcılar'ın içinde yegâne bir düşünür kafa ve âlim bir adamdı. Günlerce ağlamış. Ziya kızıyor. bunların cebine para koyuyorsunuz?!. Kadın eciş. Ağa tertibini yapmış imiş. kürkleri. çirkin. minyatür Avrupa şehri olmuş. Mustafa Kemâl'in (. Ahmet Bey'in para ve halılarını da bir sened mukabili birine teslim ettim. bir bir zevcine söyledi. Samsun'dan Ankara'ya Hilâl-i Ahmer'in . Kıymetli adamları iş başına koymalı. Sorduk. Bu da kâr. «Peki» cevabını aldım. Daha on metreden misk gibi kokuyor.» dedi. Siz sormazsanız. Reisi Ahmet Bey'dir. Bu zât pek iyi bir adamdı. Ufak bir bavul ileyim. Bu adam öldürdüklerine öldürdüm demez. Kitapları. Giresun'dan Samsun'a geldim.. O. Osman Ağa bunu hastayım diye evine çağırmış... Orada duramadım. TRABZON'DA Trabzon'da bir iki gün kalabildim.. dalgın. alnının ortasında kurşun yarası olan. Şehri gezdim. Öyle tabiî söylüyor ki..Tahliye ve izam edilmesini rica ettim. Bir otele indim. Arada haremi yorganı Ziya'mn üstüne iyice örtüyor. evrakımı Sinop'a yolladım. benim kendini kahramanca müdâfaa ettiğimi.. yorgam tepiyor. Bunu yapmak için insan ahmak olmalı. Üstlerine bir yorgan örtmüşler. Kim olduğunu sordum. beraber Ankara'ya gidiyoruz. firar etti derdi. Yaylılarla. Eşrafı gördüm. halis Türktür. firar etmiş!» dedi.Ufak yabanî çilek. Ağa'nın menkıbelerinden olarak zikredeyim: Bir gün Ankara'da Ağa'ya rast geldim Ağa. «Ha. Pandomima. Daha Giresun'da böyle şey olmamış.. Baktım ziyafette bir de Arap var. Memleket ondan istifade etmeli. Kadına el harçlığı da bırakıp vapura bindim. Giresun'a mahsus. lşiürdim. bücüş. Ama vatan işi başka. Bu kadın gittikçe bana te'sir etti. Sonra ikna ve razı ettim. fakat misk. Hazırlara: «Şu fellâhlar bize bu Harbi Umumîde neler yaptılar da halâ bunların mavallarını dinliyorsunuz. Osman Ağa'nın burada da dirayeti gözüküyor. müşkülât karşısında bırakıvermediğimi. Tabii Türkler hakkında iyi bir fikir hasıl etti. haremi ve kızıyle bir yaylıda. Kurnaz Rum emniyetini te'min için bir Türk doktorunu da alıp beraber gelmiş.. ZÎYA GÖKALP Otelde Ziya Gökalp ile sabık Adana mebusu ve îttihadçıların sergerdelerinden Ali Münif var. Tiflis Güzeli diye bir şiir yazmama sebep oldu.. Ben de güldüm. Eşyamı evrakımı karıştırmış. Bu böyle devam ediyor. zararlara da uğrar. bu şiiri bulmuş. Çünkü ben Ankara'ya gittim. Bir takım zırvalar. Heykelin hepsini alıp götürdü. Inebolu'lu. Bu Topal bizden daha iz'anlı nasyonalist. kıyametler koparmıştır. Ziya. Göremedim. Meclis'te ikinci grupta idi.. Tereddüt etti. Sinop'a gelmiş. Ben de bu hallere gülüyorum. önümde uzanmışlar. Ramazan imiş. sanki kesilen bir serçedir. O da güldü. O esnada Türk doktor kaza ile gitmiş. Giresun'da azılı bir Pontuscu doktor varmış. Giresun'da Rumlar'in harpten evvel yaptırdıkları muazzam bir âbide varmış. Yalnız pek az konuşuyor. Kendisine: «Diyarbekir'e gidip ne yapacaksın? Vatana hizmet lâzım. «Delidir» dediler. Bir daha bu dürzüleri şehrinize sokmayın!» dedim ve^ çıktım gittim. hareketleri yavaş biri.. Ya Gerze'deki Harbioğlu'na ne oldu?. Malta'dan kurtulmuşlar. biraz vereme müsait galiba. Bir aralık belediye reisi olmuş. «Dehşetli bir deniz oldu. Birçok yerleri yıkmış. Seni Ankara'ya götüreyim» dedim. halâ bunları besliyor. o sizin Giresun'daki âbide ne oldu? dedim. Bir yere geldik. Halbuki ben kadınla bir münasebete vakit bile bulamadım idi. Aferin. Alçak boyluca.)lerine tahammül edemeyip mebusluğu terkederek bu memuriyeti almıştı. gözleri sönük ve derin. Ziya açıyor. îşte insan bir taahhüde girerse. Giresun bir küçük. fakat pek sinirli. hep somurtuyor. değirmi çehreli. Kadın. Bu şiir sonra refikamın eline geçmiş. Giresun'da Ağa'nın kardeşi bana ziyafet verdi.. O evde Rum'u öldürmüşler. Kâhya da debdebesinde Müdâfa-i Hukuk Cemiyeti bana bir ziyafet de verdi. Lâf ağzından damla damla çıkıyor. Yüzü hiddet şeklini alıyor ve söyleniyor. İnebolu mebusu olup Samsun reji müdürlüğüne gelmiş olan Rüştü Bey ile görüştük. Aileleriyle memleketlerine gidiyorlar.. Giresun'a çıkıp gezdim. Sordum «Osman Ağa dinamitle yıktı» dediler. muntazam sokaklar açmış. şişmanca.. Heriften sıkıldım ve iğrendim.. Zavallı!. Benim duracak vaktim yok. namuslu yürüyünce böyle belâlara. esmer. Kadın yine örtüyor. Bir iki defa yemeğe davet etti. Ziya Gökalp'i şahsan da şeklen de ilk görüyorum. motor tamirhaneleri yaptırmış.

Adliye. Beni açığa çıkarmışlar.. kira da vermeyerek şimdiye kadar bedava oturmuş. o da büsbütün edepsizleniyor. geldi. Anahtarı istettim. Ben kendisini göreyim. isteseydim geçen seferki vekâletimde yapardım. Baktım olmuyor. Mesele şahsıma ait. Bu vaka bu adamın mahiyetini gösterir. Bir saat sonra döndüler. iş için de bir defa çağırmadım. Sonra tekrar yine vekil oldum. Bu yetmiyor mu? Yine: «Veremem» demiş. Ev sahibini çağırttım. «Hariciye Müsteşarı. Hariciye Müsteşarı Suat Bey hanemden bir halı çalmıştır. Bu adam sefirdir!. Vermiyor. Ev benimdir. o da Diyarbekir'e gitmiş. Şimdi sayfiyedeyim. rezil olduğunu bilseydim şimdi derhal azlederdim. Peki dedim Gitti. dedim. Böylelerine mahsus muamele vardır. Suad'ın halıyı bağa götürdüğünü söyledi. Yusuf Kemâl'in mesleğidir.» Üç-beş mavzerle ilerlediler. sokakta kalmışım. Gönderdiğim adamlardan da sıkılmıyorlar. Lâzım gelen vekâletnameyi şimdi size vereyim. Anahtarı yollasın. Şimdi ben polisi haberdar eder ve adliyeye bir istida verir. «Kaçtılar. Nasıl olmuş. Bunlara tesadüf etmesek. Yanında birisi de varmış. Suat onu Hariciye'ye kâtip yapmış. Ankara'ya vardık. Adliyeyi bırakıp Hariciye Vekili oluyor. Bir saat sonra da halı geldi. O benim süt ninemin oğludur. Oraya yerleşti. Sonra dinsiz diye zavallıyı atmışlar. bu adamla uğraşmalı. Muhtar Bey getirtmiş.gönderdiği malzemeyi götürüyor.. dedim. 178 179 adıyla meşhur olan bu zatı. Yapmadım. Bir iki aydır da Paris sefiri. bilmiyorum. Azledecekmişsiniz. Beraber gittik. Doğrudan doğruya müdürleri çağırıp onlarla görüşüyorum. Sonra Lâtife onu Roman'ya sefiri yaptı. içeri girdim. iktisad Vekilliği etti. dedim. Bizim evde. fakat Adliye Vekilliğini hiç sevmez ve istemez. demek bunlar zorba ve eşkıya. Başımı kalduıp yüzüne bile bakmadım. dedim. Derhal polise ve adliyeye müracaat ediniz. Bir mahsûl meydana getiremedi. muvakkaten buyurun denmiş. Hadin artık gidebiliriz.»dediler. Bir avukata gittim. bağda beraber oturuyorlarmış. Artık yolladığım adamları onlara gönderiyor. Etmeyiniz. Hilâl-i Ahmer bazan bunların arasında mitralyöz dahi göndermiştir. «Yapamazsanız. istanbul'un Samsun'a gönderdiği malzeme imiş. Ona bir iyilik edilmiş. Halıyı verir» dedi. Cevapları «Ev ve eşya bize lâzım» Ha. eşya benimdir. Haber yolladım: Ev bana da lâzım. Aynı zamanda pek cahildi. Gel zaman geç zaman Hariciye Vekâletine vekil oldum. eşkıyanın avucuna düşecektik. Önceleri Iktisad Vekâletim seviyor. Ankara'ya geldiğim vakit Hariciye ' Vekili idi. Ev bana lâzım» demiş. Bizim evi de kış için alıkoyuyorlar. Galiba ondan da hevesi geçti. hem ev sahibi ben.. Maarif Vekiline Ziya Gökalp'i te'lif ve tercümeye almalarını söyledim. O kim? Nerede? dedim. Suat bir namussuz adam demek. İlerde eşkıya var. Kalktım. Sahiden iyilikten maraz hasıl oluyor. «Beş dakika oturunuz. Hem parasız oturuyorlar. Hariciyeye müsteşar yapmış. Sordum: Ben gidince Kara Suat ve Acem Sual (*) Rezaletle ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Anladım. Baktım odalar kilitli. Evi Muhtar Bey muvakkaten benden istemişti ya. Aramızda şu hususî mesele olmadan evvel ben bu adamın böyle âdi. «Ben anahtarı veremem. Yahudi. kendisi bağdadır.» dedi. Lâtife hanım: «Siz Suat Bey'i sevmiyormuşsunuz. Adamcağız şaşırdı. Kendisine: Merak etmeyiniz. . «Beyefendi böyle iş olur mu?» dedi. Allah Allah. Doğrusu çok hizmeti oldu. Bir büyük halı eksik. Talihimiz varmış. Mebuslardan birini yolladım. kışın oturacağım.» dedi. Galatasaray Lisesi'nin en gabi talebesi olarak meşhurdur. Bana haber vermeden hanemden almıştır. eve Suat'ı oturtmuş. avukat yalnız siz değilsiniz ya. Olmaz olur mu? Malımı istiyorum. hem eşyamı kullanıyorlar. Ne biçim adammış. «Ben bunu yapamam» dedi. oradan uzun bir zaman sonra mebus olarak gelmişti. Onlar bağda keyifte.» diyordu. Azletmem. «Türkiye'nin iktisad mütehassısı olacağım. Rusya'dan dönünce Yusuf Kemâl'i Adliye Vekili yapmışlar. Eve gidip asma kilitlerini kırdım. bir de işi takip için avukat tutarım. Suat yanıma gelip ayaklarıma kapanırcasına dalkavukluk ediyor. İkisi çifte kumru gi-bilermiş. ANKARA'YA GELlŞ Bizim eve geldim. Şimdi sevdiği haricî işler. «Anahtar Suat Bey'de» dedi. Dediler ki: «Gitmeyin. 180 . Aç şunları! dedim. Ben henüz bu adamı tanımıyorum. Rica etti.

... söylendim. Elbet bir te181 siri olurdu. Yusuf Kemâl Tiflis'e bir Heyeti Murahhasa gönderiyor.. Kendimi men edemedim. Bir vaka anlattı. (. Fevzi Paşa'ya Mustafa Kemâl'in kendisine İbrahim'in ca sus olduğunu söyledim. Biz Moskova'da iken Ukranya General Frunze'yi göndermiş. İbrahim'in istediği şey. Sebebi: Herkes birbirine düşman olsun. Kimdir. o da almış. Biz herbiriyle ve Rus'suz muahede yapmak istiyorduk. Bu çocukların babası o demektir. hepimiz aleyhinde casusluk eden. Onun bir çok foyaları meydana çıkmış... daha neler oluyor?. Bu iş Meclis'te gürültüyü mucip olmuş.. Celsede Ruslar da bulunacak. Yusuf Kemâl'de kuyruk acım var ama. Çankaya yolunda Mustafa Kemâl'e yakınca bir hâne kiralayıp yerleşmiş.» Mebuslara sordum... Şimdi sefir göndermişler. Çünkü Azerbeycan'ı Rusya eczasından sayıyorlar. Derhal o adama anlatır. Mustafa Kemâl'e biri aleyhine bir şey söylemek de doğru değildir.. Muhalif bir grup meydana gelmeğe başlamış. O (. Bir gün de gördüm... kabul etmediğim prensibime mugayir olmasmdandı. Kızı sevmiş.. eski tas. Azerîlerden Rus adamı.. almış. Halkı hiçbir işe karıştırmıyorlar. Bu vaka çok çirkin ve namussuzca bir iştir.. bu turşu ne!. Hemen herkes Mustafa Kemâl'den soğumuş.. Bu hal yıllarla sürdü... Nutukta (S. Millet Meclisi'ni eskisi gibi bulmadım. Kendisine şu tezkere ile cevap verdim ki. Kimbilir Mustafa Kemâl'den ne evrak çalıyorlar. Bu perhiz ne..) korkup kızı birkaç gün istimalden sonra yaverlerinden bir zabite nikâhla vermiş. Bu sebepledir ki.. Talebeden bir kızı alıp götürdüler.).. Nihayet izmir'de apandisitten öldü de kurtulduk. Sefirin adı İbrahim Abilof. Mebusları Yusuf Kemâl'i vazifesini ifaya davete teşvik ettim. yaveri Salih.. fakat devlet ve millet işi.AZARBEYCAN ELÇİSİ ' Azerbeycan bir sefir göndermiş. bir Rus vilâyeti imiş gibi teşkilât yapıyorlar. Düşündüm. bizimle münferit muahede yapmasına da mâni oldular.. Baktım. anlamadım. Yine eksi hamam. Ruslar orada muahedeye hiç bakmaksızın türlü zulümler ediyorlar. olur ya. Sizi hatırladım. Demek Ruslar onu Azerbeycan'lı birinin bizimkilerin emniyet ve itimadını celbetmesi ziyade ihtimali olduğunu düşünerek İbrahim'i o sıfatla göndermişler. Bu bizim prensibe mugayir. Rusya da hep bu dâvayı gördük idi. ahlâksız biri olduğunu haber aldığım adam.. Şimdi Mustafa Kemâl ve Yusuf Kemâl Kars'ta.) geçmiş ve onun hayat ve namusunu kurtarmak için çalıştığını iddia eden şu adam. mektebin kapısına geldiler. Ama «Ne yapalım. pek ağır yazılmıştır:» Rıza Nur'un notu: (Tezkereyi buraya) Hasılı red ettim. Ruslar bu işi nasıl yapmışlar?!.. Bu muahede yapıldı.. Ertesi günü Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey'e gidip şikâyet ettim. Mustafa Kemâl'in en mahrem dostu oldu. ne sırlar alıyorlar. Bunları Allah bilir. KIZ ÖĞRENCİLERİN BAŞINA GELENLER Ankara'ya geldiğimin ikinci günü Darül Muallimat Müdiresi Şahende Hanım geldi. kaynaşma var. Beraber kör kütük sarhoş oluyorlar. meb'uslar yüzde seksen Mustafa Kemâl'in aleyhinde. Yanma bir kaç güzel Rus karısı da almış.. mektepten milletin ... Gürcü ve Ermenilerle birlikte muahede yapmağa karar vermişler.. RUSLARLA İLİŞKİLER Moskova Muahedesi esası dairesinde Ukranya ve Kafkasya Cumhuriyetle -ri'yle muahedeler yapacağımızı Moskova'da Ruslarla kararlaştırmıştık.» dedi. 369 ilh.. hiç tesiri olmadı. Azerî. Abilof. onlarla muahede yapılmış-mış. Mustafa Kemâl Abilof un evinden çıkmıyor..) bunu başka şekilde gösteriyor.... Birresmî tezkere ile bana murahhas olarak bu muahedenin müzakeresine iştiraki teklif etti. Mustafa Kemâl. Biliyorum. Merak ettim. Ne olurdu bari bir defa bile bir nota ile Ruslar'a bunları hatırlatsaydı ya.) Doktor Nerimanofun evinde göbek atan. dedim. Yusuf Kemâl Acar'lara verdirdiğimiz muhtariyet işine bakmıyor. Pek ziyade tahammür.. «O olsaydı kıyameti koparırdı. Tabiî Mustafa Kemâl karılara da tecavüz ediyor. Söyledim. Meclis'te şikâyet ettim. gece gündüz tbrahim'ir evinde İbrahim de çok içiyor. istizah yapmak istemişler.... Hayret içinde kaldım. Sonra zabiti terfi ettirmiş. Devlet ve milletin (. Meğerse biz Rusya'da iken pek çirkin bir vaka olmuş Diyor ki: «Bir gece yarısı bir otomobille (...

Gördüm ki... Hususî bir içtima yaptı. Her işi kumandanlara soran. Yahut akıl etmediler. Bütün (. Düşündüm: Bu adam böyle söyledi.. . Yunanlılar'ın yeniden taarruza başladıklarını söyledi.... iki gün sonra geldi. Elbette itiraz eder. mesafeleri bile tesbit edilip nişanlar konmuştur. Bu sürüler olmasa Sakarya'da yirmi gün duramazlardi. İlk inönü'de az bir kuvvetle gelmiştiler. Birkaç saat daha sabredebilselerdi. kıymetli bir askerlik hassasından mahrum olduklarını ispat etmişlerdi... gösteriyor. tarihi (. Sakarya Harbinde bu sürülerle beslendiler. Mustafa Kemâl dedi ki: «Yunanlılar ordularını Bursa'y a yığmış. oradan inönü. Temmuz iptidalarıydı... Bu iş.). grubu epeyce vahdete getirmiş... Ama. Blöf yapıyor. bunu âdet eden sensin. Bir kaç fırka sevkedip niye çekilsinler? Bunda ne faydalan var? Bunlar birer istifham işareti. Bu sözleri kaydediyorum.. Yunanlılar bu hattan güzel istifade ettiler. sözünde hiçbir mantık yoktur.. Bir de bu arada Karabekir'in Teşkilât-ı Esasiye Kanununu rical-i askeriye ve mülkiyeden sormadığı itirafına şöyle cevap veriyor.. Karabekir'in de böyle bir müdahalesi pek çirkindir. gördüğümü. bir hükümet şeklinde yaşıyoruz. Anlaşıldı. Afyonkarahisar'ı taraflarında hiçbir hareket yok. Nutukta (S-337 den itibaren) Sakarya Harbi'nden bahsediyor. Çünkü iki taraf da ric'at ediyordu. Heyecan ve meraktayız. eşkıyalık ediyor. Çünkü.. Demek yine muharebe şimaldedir. öyle bir kaçış kaçtılar ki. Ne biçim asker.. «Keşifler yaptırdık. şimendifer köprülerini. patladı. bir ciddî ve nizamlı bir harp görmemişlerdi. Yâni Kütahya hizalarından Afyonkarahisar ve Seyidgâzi istikametine doğru.. Bir gün Mustafa Kemâl Meclise geldi.. Artık harp emrivaki. Oralardaki sığır.. hendekler bile yapılmış. belki bizim daha çok askerimiz vardı. Bu öyle bir hezimetti ki. mes'ele kapanıyor sanırken. Bu sahifeleri okudum. Bu harplerde Yunanlılar askerî hiçbir di~w rayet gösteremediler.. mühim bir hareket yapıyorlar. Ben hakikati. Yazdıklarını da tamamiyle başka kalıba koyarak yazmıştır. Bizim (.. Bu sahifeler.» Mübarek muz gibidir.masum kızlarını cebren alıp fiili şen'î yapıyor.. Mızrak çuvala sığmaz. 182 keşfi de yaptık. Şimdi bütün mebuslar aydık.)lığa mükemmel vesika ve numunelerdir. İkinci İnönü'nde yine kuvvetler müsavi idi. Hasılı Eskişehir... o vakit hükümet şeklinde yaşamıyor muydun?!. YENİ BİR YUNAN TAARRUZU Millet Meclisi hiç tatil yapmazdı. rayları bile atmağa vakit bulamadılar... Eskişehir üzerine yürüyor.. yaptığımı ve bildiğimi yazıyorum: Biz Mustafa Kemâl'in sözlerine kanıp taarruz yok. Kız kaçırıyor..» Söyledikleri aynen bunlardır. (S-372) «Mâlûm-u devletleridir ki.. Kanunun Hey'eti Umumiyede tebellür edecek şekli üzerine uzaktan telâkki edilecek efkâr ile icrayi te'sire imkân olmadığı elbette teslim buy-rulur.. Değerli bir düşman olmadıklarım. Şimdi büyük kuvvetler yapmışlar. bir çok mühim vukuatı zikretmeden geçmiş. galip idiler. Bizim kuvvetlerimiz de ikinci inönü'nden beri adam adedince. En şiddetli taarruz sol cenabımız üzerine. Onun bütün mefhumlarına tebaiyyet mecburiyetindeyiz. (inönü) Askerimiz fevkalâde intizamlıdır. Bu harp ve vakaları içindeyim. silâh ... Çok yerde beton siperler. Yunanlılar neden blöf yapsınlar? İş eğlenmeye kalmış da nisan balığı oyunu mu oynuyorlar?!. O vakit ki vaziyeti anlayamadıkları anlaşılıyor..... Şimdi sormamışsın.. Hem o halde İnönü'nde evvelce niye galip gelmiş?!. Şimdiye kadar Yunanlılar iptidada çeteleri püskürtmüşler. bu muharebenin âtisini izaha yarar mühim sözlerdir.. sevkülcey şi bir ric' atmış gibi . Afyon cephesinde müthiş mağlûp olduk.. Hükümet teşekkülünden beri nice müddet geçti. Tayyare (*) Bir isim ve argo bir kelime metinden çıkartıldı. Ufak bir takım kıt'alar başka bir şey yok.) mutlaka. Şimale kadar bütün cepheye sirayet etti. tüfenk. Demek merak edecek bir şey değil. Yunanlılar oradan bütün şiddetiyle taarruz ettiler. kıralları da başlarına geçmiş.. birden Afyonkarahisar tarafından bir patlayıştır. Al belâyı. top.. Bu mağlûbiyeti güya bilerek yaptığı. koyun ve keçi sürülerini sürüp getirmediler.. Bütün mebuslar tabiî fevkalâde telâş ettik.

Sonra cenazesi Ankara'ya getirildi. ismet «Hayır.. kalır. yırtınıyorlar. Bu harpte de zihni sağ cenahımızdan gelecekler. Düşman orada (yâni sol cenahımızda) nümayiş yapıyor. Halâ geliyordu. askerlikte Mustafa Kemâl'e de. değerli bir zabitti. Fevzi Paşa'mn bir iki hizmeti vardır ki. bizim kumandanı aldatmışlar. (*) Palavra atmak. tan buraya gönderilmişti.^ met'de tuhaf bir hal vardır. ihtiyatlarımızı oraya çekmek istiyor.. Bunlar da delice. harp orada değildir. Balçığa saplanır gibi. kahramanca mukavemet ve müthiş harpler yapıyorlar. onun sağında Miralay Nâzım var. harbin sonraki cereyanı. Askeri kamilen (•) Gaflet anlamı taşıyan bir kelime metinden çıkartıldı. Hasılı düşman bizi aldatmağa tamamiyle muvaffak olmuştu. yalan-dolan anlamı taşıyan dört kelime metinden çıkartıldı. Hattâ onlara şu tefevvukumuz vardı: Üssülharekemizdeyiz. buralara askerin içeceği su fıçıları bile yerlertirilmiş. Ermeni Harbi'nden sonra Şark Cephesi kıt'alarmdan ve silâhlarından da bir çoğu Garp Cephesine nakledilmişti. fakat dinlememişler. Bunlar ismet'ten imdat istiyor. ötekiler yine yırtınıyor. Ben kumandan dedikçe İsmet ve Mustafa Kemâl'i beraber anlamalıdır. sahtekârlık. Is. bu bir nümayiştir diye bütün kuvvetleri inönü'de toplamış. Çok müvesvis ve vehimli bir insandır. Bu kuvvetin arkasından bütün şimaldeki kuvvetlerini gizlice Cenuba kaydırmışlar. binbaşı Alparslan'ın refakatiyle tanzim etmiş. Afyon arasında şimendifer olduğundan kuvve-i külliyelerini bu hat ile Afyon civarına getirmişmişler.. 184 kırıldı. . 183 metrisler yapılmış. Fevzi Paşa bu iki adama daha harbin iptidasında taarruzun Afyon üzerinden olacağını söylemişti.ve cephanece çok terakki ettirilmişti. asıl harp inönü'nde olacak fikrine saplanmış. Benim gibi onunla çok temas edenler bilir: Bu adamın zihnine bir şey yerleşti mi bir daha onu çıkarmak imkânsızdır. beş gün dayanabilirler. Bazan hiç mânâsız bir şeye fevkalâde ehemmiyet verir. Hacıbayram Veli'de gömüldü. Yâni delik açıldı. fakat onun dediği gibi değil. Sivas'a Çolak Selâhaddin'in yerine kumandan yapılan Nureddin Paşa biı düziye orada fırka yapıp göndermişti. tsmet'e de pek faik olduğunu göstermişti.. Ondan sonra sol cenahımıza pek faik kuvvetlerle çullanmıştır.. Zaten izmir. Ama gayrîresmî ve hakiki kumandan Mustafa Kemâl'di. Bari ihtiyatlı davranarak ortalık bir yere alsa ya. Hendekler kazınmış.. Bu bir setr hareketi imiş. tam bir (. ondan emir almadıkça hiçbir şey yapmaz. Bu uzun cephenin cenubunu adetâ boş bırakmış. ona saplanır. bazan da mühim bir şeyi hiç kale almaz. Yunan ordusu bunları kırıp doğruyor. Hattâ üç gün süren sol cenahın şiddetli harpleri de bu adamı saplandığı bu hatâ batağından çıkaramamıştır. Ona bir şeye ehemmiyet verdirmek için evhamım gıcıklamasını bilmelidir. Tabii Mustafa Kemâl de bu fikirde olmasa onu döndürürdü. Yunan ordusunda başlayan hareketi asla anlıyamadıklannı göstermektedir. Dediler ki. Nâzım'm sağında Çolak Kemal (Kemaleddin Sami) vardı. iki gün.. Yâni inönü'ye hücum edecek bir hareket gösterip. fakat ne yapacaklar? Pek faik düşmana bir gün. Yunanlılar on . top. Bir nefer dahi gönderemem. Lozan'da da bu halini daima görür ve gülerdim. Bir türlü bundan çıkamamıştır. mit-ralyöz menzilleri ölçülmüş ve nişanlar konmuştu. O vakit Fevzi Hey'et-i Vekili Reisi ve daha bir kaç memuriyeti de vardı. Olmuyor. Mustafa Kemâl'in Meclisteki beyanatı. ismet resmî kumandan ama.Ihtiyatla-n da Eskişehir'e ve şimaline almış. .. Topal Osman da Giresun eşkıyasından bir fırka kadar asker yapıp. Ermeniler'den zaplolunan şeyler de Şark. Yunanlılar hakikaten blöf yapmışlar. Rusya'dan da 1( birçok silâh ve mühimmat getirmiştik. Meğerse Mustafa Kemâl blöf yapıyorlar dediği vakit. Çünkü...) içinde olduklarını. Şimal kısmımıza Bursa'dan getirip az bir kuvvet koyup durmuş. Ama ne kadar saçma olursa olsun. Resmî Kumandan îsmet'ti. inanmak lâzımdır. Şimdiye kadar hizmetler etmiş. Sol cenahımızda Deli Halit. Nâzım'ın yeri boş kaldı. Mustafa Kemâl'in rey ve emri hilâfına.. Derken zavallı Nâzım kahramanca döğüşerek şehid düştü. orduya ihtihak etmişti. Nihayet ric'at mecburidir. kendisinin ve bizim kumandanın (ismet) Yunan ordusu hakkında hiç bir malûmata malik olmadığını. Afyon'daki taarruzun şiddetine rağmen bizim kumandan harp yine inönü'de olacak.» diyor ve göndermiyor. Biz de düşman kuvvetine müsavi bir miktarda idik.

ahmakça bir hareket mecmuası. Yunanlıları perişan etmesi muhtemeldi. 13 fırkamız körebe oynar gibi iki gözü bağlı. Bunları ayrı ayrı bana söylediler. Derken günler geçiyor. Başka yerde ise bir kıvılcım eseri bile yok. Gayeleri bizim ordunun . Uykuya yatıyor. Hadi tulumbalar binaları yanıp. belki terazinin gözünü lehimize çevirir. Ev ateş almış. Harbe iştirak etmeleri mümkün olmadı. Bir piyade alayı cebrî yürüyüşle.. Hayır. Harp olmadı. Fakat o kadar yorulmuş ki. Delik büyüdü. Bunlar Kütahya . Çünkü bu hatâ harbin sonuna kadar sürer. bunun tehlikeli bir şey olduğunu söyleyip itiraz etmişler. Bari kuvve-i külliye sağında. harbin ilk haftasını istirahat. binlerce vatan evlâdı ölüp. Bu fırsatı da kaçırmıştı. düşman ilerliyor.. yalnız beş fırkalı bir askerle harp edip muzaffer olmuştur. Cezasını millet çe kecek. Sağırın kulağı duymaz ama. yangın orda değil. Yâni Yunan ordusu. Nihayet sol cenahımız müthiş bir satır yeyip parçalanınca anlıyor. Hakikaten Yunanlılar şimdi Seyyidgazi'den Ankara istikametine doğru zorlanıyorlardı. Zabit menedemiyor. ağlıyorlar. Dağda bir yol biliyormuş. Bu bir gülgülü -ağlamalı sahnedir. Millet Meclisi'nden orduya gönderilen tahkik heyeti içinde idim.da tepelediler. ikinci haftasını oradan oraya yürümekle geçirmiştir. kara toprakların altına girecek. Hakikaten ordumuz hiç harp edememiştir. Bunları oradan kaçırmış. ismet gaflet uykularından uyandı. Şimale yığdığı ihtiyatları ve diğer kuvvetleri şimdi cenuba sevkediyor. bina yanmış. Ismet'in yapüğı budur. aşağı sevkedildi. Harp bitmek üzere. Eğer bunu yapsaydı. Asker uyumaktan kendisini alamıyor. Kuvve-i külliyemiz orda. Bunlardan harbe iştirak eden. Cephemizin sol cenahı mahvoldu. bitmiş.. Kumandan vaziyeti kavrayamıyor. Harp bitmiş. Mağlûp ordu. sol cenahımızda bulunan yalnız beş fırkadır. Bu iş düşman mevzii karşısında oluyor. binbaşı yüzbaşı. onları kurtarmak için sen de onun soluna çullansana. yalvarıyor. Hiçbiri harbe iştirak edemeden gerisin geriye döndüler. Yolluyor. küçük kumandanlardan. sade ordan oraya dolaşmıştır. işte bu harpte. Çünkü Yunan kuvvetleri hep solumuzdaydı.Şimdi ihtiyatlar hadi cenuba: Bir süvari fırkası dörtnala şimalden cenuba koşturuluyor.. Bir takım zabit ve kumandanlar. itfaiyecibaşı: «Size hayâl olmuş. O evvel gerekti. işte ancak bu esnadadır ki. cenupta. Bu harpten evvel İsmet ve Mustafa Kemâl orduyu gruplara ayırarak. Askerler diyorlar ki. Galebe pek mümkündü. hem Seyidgazi'ye doğru ric'at ediyor. Fakat yekmeal olarak bu harbi şöyle tarif ediyorlardı: «Harp değil. tüfek ve her türlü mal ve servet gidecek. bunun beyni de sağırmış. nice yerler kaybedeceğiz. Yunanlılar soluna hücum ederken. Hele böyle harp esnasında bir orduda yeni teşkilât yapmak çok tehlikeli olurmuş. soluk soluğa geliyor. sağ cenahımızda bir şey yok. mülâzım gibi bir çok zabitlerden dinledim.. bîsut. ayakta duramıyor. ha yokmuş gibi olmuştur.» diyor. strateji hatâsı müthiş bir hatâdır. dumanı tüten yangın yerine gidiniz. Yine dörtnala geri dönüp. Hasılı dar geri kaçıyorlar.Canım iş işten geçti. yanıyor. Hemen harbe iştirak etse. Sakarya arkasına kaçınca.» ra Z ' Ben de bu harekete: «Sina çöllerinde pusulayı şaşırmış Yahudiler'in kırk yıllık seyahatleri»diyorum. Az kaldı dâva da bitiyordu. Aklı eren askerler diyorlar ki: Harp böyle olunca. Bunu da anlamıyor. Yapacak bir şey kalmamış. Az kaldı esir oluyormuş. Yâni ha varmış. Ben bunları şu. bu rivayetlere göre söylemiyorum. Çünkü esir düşebilirler. kaçmağa çalışıyor. Kimse tashih edemez. Bu gruplarda 18 fırkamız vardı. Bir hortum bile göndermem. Bereket versin yanında oralı bir nefer varmış. kül olmuştur. bağırıyor. Fakat bade harâbül basra. Bunu harbin iptidasında irtikâp eden kumandan felâkettedir. bir bid'at yapmışlardı.Afyon hattında oluyor. başka yerdedir. top. Halit sol cenahın ucunda ayrı kaldı. Hem vuruşuyor. fakat ağalara dinletememişlerdi. artık ihtiyatları da aşağı yollamak da hatâ idi. Kaç gündür harp oluyor. o kadar aç ve hele uykusuz ki. Kumandanlardan. içindekiler «Aman itfaiyecibaşı tulumbaları acele yolla!» diyorlar. Diğer 13 fırka İs-met'in. Sade 185 bîmana bir yol yürüyüşü oldu. Harp yerine geliyor. istirahatte. tabiî Mustafa Kemâl'in vahim hatası yüzünden harbe iştirak edememiş. Hali perişan. Çünkü gece gündüz yürüyüş. kaçırdılar. Hasılı yukardaki kuvvetler.

utanma. Sebepler gösteriyor.bakayasını Bolu Dağları'na atmak. bir ana-baba günü oldu. Kadınlar eşyaların üstüne oturmuş. şaşkınlık eseri. Hepsi (.. Hükümet. fakat yine alan yok.. Para küçük ve hafif şeydir. Ankara mahşer. öküzler.. Hükümet bu sevkıyatı idare ediyor. Önüne bakıyor. yollamak istiyor... Dâvaya hizmet edecek karınca bulsak alıyoruz. dalkavuk olursa bu hatası tedbir ve zafer suretinde bile gösterilir. oraya İzmir'den şimendifer var.. Yalan. diğer askerler de alabildiğine kaçıyor. Hükümet Ankara'yı bırakıp acele Kayseri'ye nakle karar vermiş. Fakat iyi.... bu kadar emeklere nice tehlikelerden atlatıp meydana getirdiğimiz kurtulma hareketi bitiyor. Araba az.. şaşkın. Dö-ğündüm.)mıyor. kötü adama.. İsmet. Hattâ derler ki. insan. ölü benzi. Çünkü. bu da pek hatâ idi. Bunun için muhakkak bu hücumu Afyon'dan yapacaklardır. 186 Vekili Hamdullah Suphi ve Yunus Nadi. Diyordu ki: «Yunanlılar büyük bir hücum yapacaklar. memur ve zabit ailelerini Kayseri'ye yolluyor. Kimi bir endam aynası gezdiriyor. Oraya atılmış bakiye artık bitmiş demektir.. (S-377) müthiş bir hezimettir.)ma şeylerdir. Bu adam asla (. Böyle bir kumandan başka millette olsaydı. Bir tarafında bir kafes. Mustafa Kemâl. Böyle büyük bir hücumu yapabilmek için. Hemen şimdi şu ikisini mahkemeye çekmek lâzım ya. Ekseri yürüyüşler mânâsız. onu yapacaklar.. bari bu makaleyi okusalardı. Gülen yüz kalmadı. Her vakitki gibi yalan da söyleyemiyor. Dosyaları oraya taşıyorlar. Hazırlanıyorlar. Ümit yine söndü. Bir öteye bir beriye koşuyorlar. eşekler. kan ter içinde. Yunanlılar'a karış karış ölçerek yer veriyor. Herkes yas içinde. Ankara'ya geldi. Eşyayı nereye sığdırmalı?! İnsanların benzi. Mustafa Kemâl cepheden (. Yalnız gâvur geliyormuş. düşmanıma vermesin. Kaçmayı düşünüyorlar ve acele. Herkes meçhûlât içinde. bir tarafında bir oturak. gücü yetene Hükümet mebusları tahrik ediyor. Palavra da atamıyor.). doğru bir lâf yok. Mustafa Kemâl buna ric'at diyor... süt dökmüş kedi gibi. uydurma ve kaçmak ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı.. şaşkın.. silâh.. derhal kurşuna dizerlerdi.. Yâni bir asker böyle bir hücumun ancak Afyon'dan olabileceğini iki kere iki dört eder gibi . Doğru. Tanrı böyle bir günü hiç kimsenin başına vermesin.. çözülmüş. telâş ve acele içinde. Bu adamlar.. Kimi sırtına bir dolap almış. Nihayet İsmet Eskişehir'den bir mukabil taarruz yapıyor. azık ve cephane nakliyatını temin etmek lâzımdır.).. Allah için gayret ediyor... Diyorlar ki. Bundan çabuk vazgeçip. satmak istiyor. Bizde mesuliyet yok ki. Bunların bir kısmı yollarda zayi olmuştur. Bari bundan ders alsalardı.. Başka yerden yapamazlar..) ve sonradan (.. Gücü. Kim başına dert alacak? Herkes canını taşıyamıyacak halde. Harp mıntıkası ve civarı ahalisi olan askerler savuşup köylerine gidiyor. Taşınır ve saklanabilir. Hem de o gün mü?. Elhamdülillah sekiz on mebus daha kaçtıysa da başkası kaçmadı. Halit. Kimsenin bir bildiği yok.. Bu insanların çoğunun elinde eşya var. Sokak. Kayseri'ye ilk kaçanlar Maarif (*) Yalan.. bizim kumandan işi anladı. askere ihtiyaç var.. Kimi cebren araba zaptedip ailesini yerleştiriyor. Sokaklarda. Hem de ve hattâ böylesi Mustafa Kemâl gibi birine kul. arabalar. Vermese de ordu bozulmuş. atlar. Eyvah. Fevzi de orduyu Yeşilırmak'm arkasına nakletmeye karar vermişler. panik gelmiş.. Eşyalar arabalara yüklenmiş... Bir sürü insanlar koşuşup duruyorlar. bazısında üç dört tavuk da asılı. Bu harpten iki ay kadar evvel Temps Gazetesinde General Delacroi adında bir Fransız generalinin bir makalesini okumuştum. Yaptığı iş çocukça bir iştir. Hey'eti Vekile'de Mustafa Kemal bu kararı verdirmiş. Kiminin elinde veya omuzımda halılar. İsmet'in bu harpteki mesuliyeti pek ağırdır. ANKARA KAYSERİ'YE TAŞINIYOR Kara haber Ankara'da yıldırım gibi beynimize indi. Süngüsü düşük...» Sonra Sakarya'ya kaçan ordu enkazında tahkikatım esnasında İsmet'in İnönü'nde harp beklemek hatasını öğrendiğim vakit bu makale hatırıma geldi. Çocuklar analarının kucağında ağlar. müşteri arıyor. pazar insan dolu. umumî ric'at emri verdi. Fiyatlar ölü pahasına. . Millet ve Devlet yeniden batıyor.. kağnılar. Ne ise şükür ki. Onun bu sahifeleri kamilen (. Bir iş yapacaksan harici düşmana karşı yapılmalı.

Hükümet de. Dedim ki: «Vaziyet nedir? Bir bileniniz var mı?» «Yok» dediler. bir rey yok. yolluyor. Çorum taraflarına yolladılar. Bunu da herkes biliyor. Hangi hamiyetli zabitler ise onlar ne yapıp yapıp cephane sandıklarının çoğunu şimendifer ile nakledip. izah etti: «Yalnız orduyu giydirsem fazla para istemem. Bunlar çıplak. Pek münasip gördüler. Malzemenin çoğu düşman eline geçmiştir. parça parça idi. Adeta her ray parçasının altına bir dinamit koymuşlardı. Sonra aylarla tamir edemedik. Pek kahramanız diye övünmeyelim. Zaten harpten evvel de bir düziye kaçıyorlardı. ben ne yapayım? Bütün milleti giydirmeği taahhüt etmedim ya. Böyle devam ederse bütün milleti giydireceğim. fakat orduyu giydiriyorum. ne olacağını ve ne yapılması lâzım geldiğine dair kimsede bir fikir. Arkadaşlara «Biz de. tüfenk hep zayi olmuş mu? Bildiğimiz yok. askere elbise lazımmış. Şimdi darbe yiyince ordu erimiş. Mevcut koyun. Fevzi Paşa'ya dedi ki: «Daha bir ay evvel elbise parası verdik. Ekserisi Adana ve Mersin mebusları İsmail Safa. Bunu ne yapıyorsunuz?» Fevzi Paşa şu cevabı verdi: «Eh. Meclis'in haline baktım.Ankara şimendifer raylarını ve köprüleri atmadılar. Bu yaralıları araba ve bazılarım yaya olarak. otuz mebus konuşuyoruz. Elde bir ordu kalmış mı. Çankırı. Bunları da giy-dirmeli.» Buna hem güldük.» Şaştık. hükümet Ankara'dan kaçma telâşmda. Hangi orduyu? 120 bin kişilik bir ordu dağılmış. Sonra bunlar Sakarya Harbinde düşmana gıda olmuştur. keçi. 14 kişi idik. bir kısmı da silâhiyle kaçıyor. Bizim asker bozgunlukta. Erzurum'lu Durak da vardı. Mustafa Kemâl'e sorsak bermutad yalan söyleyecek. Bu işi çabuk yapın. kalmamış mı. Herkes şaşkın tavuğa dönmüş. Azlettiler. Oralarda pek çok koyun ve keçi sürüleri vardır. Hemen resmî celse yapıp bir meb'us tahkik heyeti ve beni de intihap ettiler. Yaralı yaya gidiyor. Yaya yollanıyor. Yeniden yine istiyor.» dedim. Ric'atte bir şeyi iyi yaptılar. ilh. Vakit kârdır. Arkadaşlardan bir Tahkik Heyeti teşkil edin. Eskişehir . Sakarya'nın arkasına sade yirmi bin kişi gelmiştir. ümit varsa yapılacak şeyin ne olduğunu tâyin etmek mümkün olur. Abdullah Azmi. Bilince bir şeyin yapılıp yapılamayacağım kestirmek. Mustafa Kemâl eşyasını denk denk toplatmış. Şimdi bu ağalar orduyu Kızılırmak arkasına alacaklar. Bunlara bir türlü münasip surette bakamadı. Şimdi bozgunlukta ise dağılıvermişlerdi. Beni de intihap 188 edin. Hem de kaçmak peşinde. O. bir gün Hey'et-i Vekile'de Maliye Vekili söylendi.. rezil olmuşlar ve olmuşuzdur. Fakat mağlûp olunca adetâ sıfır oluyor. bitmişti. Yaralılar geldi Askerî Sıhhiye Reisi İbrahim Tali. Arada Mustafa Kemâl mebuslara hasbıhâl kılıklı hususî bir şeyler söylüyor. hem de müteessir olduk. Onun da elinde bir şiş yok. İçimizde Çolak Selâhaddin. Konya'lı Vehbi Hoca. sığır sürülerini sürüp bizim tarafa getirmediler. Son zamanlarda bunun önünü bir derece istiklâl Mahkemeleri alabilmişti. Ankara'da mebuslar vaziyetten hiç bir şey bilmiyor. Bekir Sami. bu nasıl lâkırdı anlamadık. Düşünün zavallıları. Orduya gidelim. Mustafa Kemâl'de de sadre şifa verecek bir haber yok. Hepimiz: «Nasıl?» dedik. Görüp tahkik edelim. Bu firar hâdisesini izah eden bir hikâye söyleyeyim: 187 BÎR FİRAR HİKAYESİ Bu bozgundan evvel. fena kaçıyor. Hattâ ayağından yaralılar. fırsat buldukça silâhını atıp. top. gelip size söyleyelim. Anlaşılan o da bütün ümidini kesmiş. İptida bunları bilmeli. Yunanlılar elbet Ankara üzerine yürüyeceklerdir. Maatteessüf hakikat böyle idi. Zamir. bana: «Ne yapalım? Sen ne dersin?»dediler. Türk askeri müdâfaa azminde yekta bir askerdir.bilecekti. bir kaç ayın içinde o neferler tedricen kaçıyor.. Asker artık harplerden bıkmış. Mustafa Kemâl de birşey bilmiyoruz. Nallıhan'da Kızılırmak'm arkasına yığdılar. Yerine yeni efrad getiriliyor. korkudan Ankara'da bırakılamıyor. Halbuki Sakarya'da bozulduktan sonra Yunanlılar kaçarken bu rayları öyle atmışlardır ki. sefaleti. Siz de ona göre para verirsiniz. Başka şeyi düşündükleri yok. Tenakuz içinde ve çocukça avutmalar. Bunun için: «Hemen celse yapın. Sebebi Müdâfaa-i Milliye vekâleti para istemiş. Elbiseyi de beraber götürüyor. Gayet fena da iki şey yaptılar. . Düşman hat ile de Sakarya üzerine âlâ nakliyat yapmıştır. Bizimkiler bu kadar basit bir şeyi bilememişler.

Ben de ağlamağa başladım. ihtilâle de teşvik etmiyeceğiz. Bir koca orduyu sıfıra indirmiş. bir kenara çekip konuşuyorum. Yine dine sarılırız. Neferin düğmesi çözülmüş veya yokmuş ne çıkar. Bir yerde kimi yüksek rütbeli dört zabitle müctemian görüştüm. «Düğmeni ilikle!» diyor. Bilhassa iyice yerleşmiştik. istedikleri yine eski kuvvet ve âlimâne sevk ve idare. Hep anladık. çok fedakâr ilk bir defa gönlüme ümit girdi ve doldu. Elinde bir de kırbacı var. Ben muhtelif rütbedeki zabitler. Vaad ve teselli ettim. Birden binnefsihi: «Ah.. Evvelce tasvir ettiğim gibi. Ordu Sakarya'nın şark kısmmda muhtelif tepelerde.. Zabitler ağlamağa başladılar.. İNÖNÜ'NÜN DİRAYETSİZLİĞİ Geziyoruz. Mustafa Kemal şimdi Nutkunda onun hatâlarını örtüyor. Selâhaddin: «Ha. Devam ediyorlardı: «Bize. Daha türlü manzaralar gördük. böyle şey düşünülebilir mi? Ama kabahat ve rezaletleri meydana çıkmasın da ne olursa olsun. Hendeklerimiz mükemmeldi. Hem milletvekillerini nasıl men eder? İsmet: «Asker işine mebus. hem fodul!. Utanıyoruz. panoramasını görüyoruz. Bilakis insan bir yardım olur belki diye ister. Felâkette. harbi anlattılar. Dolaştık.. Her grupta hepsinin sözü müttefikti. Tahkikata devam ettim. âlimâtıe idare isteriz. Disipline mugayirdir. O günde miyiz? Salahaddin günü ve vaziyeti takdir edemiyor. Sizler askeri küme yapm. Büyük bir gayretle . Lekeyi temizlemek istiyorlar. O (. Dinden. hattâ çavuş onbaşı ve neferler ile de.. Bense bunların hiç birine kanşmayıp gizli gizli zabit ve neferlerle konuştum. bizi âlimâne idare edecek bir kumandan ve Eskişehir -Afyon hattındaki o eski silâh ve kuvveti de verin. Dünyada mağlûp olmazdık.Düşrnanı burada mutlaka tepeleriz. tüfek ve sair kuvvetimiz düşmandan aşağı değildi. Ama biz yola çıktık. Bilhassa zabitlerin hamiyeti galeyanda. sivil karışamaz.. neferlerin önünde döğdürmiyeceğiz. Zabitleri. onunla tuhaf ve daimi saplayarak oynuyor. Dediğimizi yapın! Yunanı burda mutlaka tepeleriz. gözümüze gözükmedi de. Boşuna rezil olduk. Bu anarşidir. Çünkü işte müşterektirler.» diyor. İsmet razı olmadı. gayret etmezseniz gavurun geleceğinden. Geceleri kâh toprakta yattık. Hakkı değil midir?» dedim. haritayı arazi üzerine tatbik edemiyor. Askeri. Cepheye vardık. Sebebi. Mâni olamadı. Malûmat istiyorum. Muharebeye giremedik.» işte Ismet'in orduyu teftişimizi istememesinin hikmeti.) Erkânı harp zabiti ve kolordu kumandanlığı etmiş olan bu zât. karı veya bacılarını alacağından bahsedin». Canım niye telâş ediyor? Biz oraya gidip kumandayı alacak değiliz. yazık oldu» demiştim. Selâhattin kıpkırmızı oldu. «Bize ne yapıp yapın eski kuvveti ve iyi bir kumandan verin! Milletin yüzüne bakacak halimiz.. Mağlûbiyetlerinden utanıyorlar. Allah'ın kâfire karşı cenk emrinden. Böyle günde. Bu lekeyi temizleyeceğiz. Tespih ile oynar gibi. Diğer arkadaşlar bitaraf. Tuttu. Anlattıkları yine aynı şeyler. hem söylüyorlar. Çolak Selâhaddin.» dediler. Selâhaddin ise askerî merasim yapıyor. Zabitler çok hamiyetli. Mağlûbiyetimi189 zin sebebi cahilane sevk ve idare edildiğimizden. Bize mevziyi gezdiriyor. Haritayı ufkî yapıp çevirdik. Bunun için kanımızı akıtacağız. Yaman hırsız ev sahibini bastırır. Bu adam yaman adamdır. Hem kel. bu kara günde yine en iyi işimize yarayacak olan din. İsmet bizi kabul etmek istemedi. Tabii biz bir şey anlamıyoruz. Bunlara dedim: «Sarıklı mebuslar askere din gayreti versin. yüzümüz yok. Yine onlar da ben de ağladık. Binbaşı izahat verdi. «Bunların sırası mı? Millet hali görmek istiyor. Hasılı şiddetlendik. Baktım binbaşı dikkatle Selâhaddin'in yüzüne baktı ve elini tutup haritasını çevirdi. ismet kumandan olamaz. Yaptığı bu. Tebellür etti ve tebellür eden şudur: «Ümit zail olmamıştır. Bunun için böyle merasime lüzum yok. Cepheyi bir başından başladık. Sanki bütün ordu bir ağız. Böylece safları dolaşıyor. öbür basma gidiyoruz. Harp erlerinin bilhassa böyle günde ve ordugâhta ağlamaları dertli ve müthiş bir manzara oluyor.Hükümete tebliğ edildi.» Hele bu son cümle ve âlimâne tâbiri bir parola gibi herkesin ağzında idi. Bir yerde o mıntaka harita mütehassısı bir binbaşı var. anladım» dedi.. ısrar ettik. Müttefikan diyorlardı ki: «Bizim adedimiz. Bize izahat vermeğe başladı. Hem ağlıyor. yanında asılı askerî haritasını çıkardı. Biz. Artık hep aynı şeyi dinliyorum. öyle yaptılar. Fakat. Ismet'e yazmışlar. hatâ ve rezaletleri meydana çıkacak. Neler yapmış?. Bu tepelerden cephenin vaziyetlerini. Demek tahkikatta artık devama lüzum yok. Şimdi bize ne diyor.

Yerli Türkler bundan da ibret ve ders almıyorlar.» Bu fırka Eskiheşir önlerinde Piştar makamında. Aferin oğlum! Allah senden razı olsun! Senin köyün orda imiş. Bir mendil bile insana öyle zamanda pek ağır gelirmiş. Bu sebeple ora ahalisinden askerle. Boşnak. Cevap verdi. «Beş altı topu da beraber alabilmiştik. Bir nefer oradaki köyden imiş. hatır ve gönül yapmağa gelmedik ki. Çolak Kemal'e: «Canım niye bu casuslar. Ne diyorsun? Gidip Ankara'ya iş yapalım. ama hiçbirinde kılınç da yok. Bu daha büyük ibret!. Bu da benim sinirime dokunuyor. Şimdi Berlin Sefiri) karargâhını anlatayım. Bu neferi gösterdiler. Çolak Kemal'in askerleri arasında dolaşıyorum. kumandanı kurtardı.» Bu sözle gözlerim doluktu. Buralar ağaçsız çır-çıplak yerler. tüfek. Gündüzün bir cehennem sıcağı var. Bunlar Eskişehir civarında yerleşmiş Amavutlar'mış. Tabiî teşvik olur. Zabitler bunu söylüyor. «Sen orduyu kurtarmışsın. Yirmi-yirmibeş bin kişi kalmış. Cevap vermedi ve somurttu. Şimdi bunlara âlim bir kumandan ve eskisi kadar ordu. Gittik. Yirmibeş liralık bir kaime varmış. Şu Anadolu köylüsü pek perişandır.. Vakit vardır. CEPHEDE DURUM Ordu vaziyeti şöyle idi: «Yüzyirmi bin kişilik ordu dağılmış. top. Dağda gizli bir başka yol gösterdi. Kaçıyorduk. Harp tarihinde bu sür'at nadirdir diyorlar. Casuslar tutmuşlar ve hapistir. Hastalık da anlaşıldı. Birçok asker yığılmıştı.» Buralarda köylerde bir tane bile ağaç yok. Arnavut... Gece de pek serin. Çerkeş gibi şeylerdir. Güzel sözler de söyledim.. «Burda» dediler. Sonra . Cüzdammı açtım. Türkte aile muhabbeti çoktur.. Çolak Kemal'in (Kernaleddin Sami Paşa. Sonra çocuklar gücenir.. Oraya gidip gelmek için üç beş gün lâzım. Tuhafı.. Ya Yunanlılar harekete geçer vakit bırakmazsa. Vatanın her parçasını yemyeşil görmek istiyorum. Ama. Halbuki fevt edecek dakika yok.» Mesele bundan ibarettir.harp edecekler. Ağaçsız gördüm mü hiddetleniyorum. köyü yakın ise behemehal köyüne savuşmaktır. Askerin ayağında çarığı var zanediliyor. Ama neyse 190 Ağustostayız. Fakat atlar açlıktan ve yoldan bütün lagar. hatta caketini atarlarmış. Asker ya!. Selâmete erdik. Bakıyyetü's-süyûf ordu ile harbcdebi-lir mi hiç? Onu harbeder bir hale koyduralım»dedim. Bir köyde. Buraya niye geldik Selâhaddin bilmiyor bir halde. Neferlere şunu bunu soruyorum. Çolak da kibir ve azamet yolunda. Anlattılar. orduyu kaçırmağa çalıştın?» dedim. Bunları yapmak için hemen Ankara'ya gitmeli. Gâvur önümüzü tutmuştu. cephane vermeli. böyle ecnebi unsurlar?» dedim. Çolak Kemal da Arnavut'tur. Bu yapmamış. Öyle kaçmışlar ki.» dedim. Bu asker bizi. «Efendi! Köy.» «O asker nerdc?» dedim. bu kumandan da Arnavut. Tabii. Gidip gördüm de. yıkılacak gibi.. Bu. Üçer-beşer etrafıma toplanıyorlar. harp etmek felâkettir. Hemen hepsi düşmanı yeneceklerini söylüyorlar. «Olmaz» diyorlar. Hikâye ettiler. «Canım biz buraya eğlenme ziyaretine. Bizim neferlerde âdet. Bütün orduda hepsi hepsi belki yüz çadır görmedim. Birkaç süvari alayı yok. Alları Anadolu'nun küçük atları. Bir gün yine aynı mıntakada bir köye yaklaşıyoruz. Hele süngülü tüfek pek az. Yunanlılar'a casusluk ediyorlarmış. Askerde bir tane bile çadır yok. Selâhaddin: «Henüz gezmediğimiz. asıl feciî şu ki. ölecek gibi oluyoruz. Bununla beraber yine lâzım. Casuslar hep böyle. Zümrüt gibi ağaçlar içinde. Gayret ettik. «Getirin. Arkadaşlara «Gidelim!» dedim. yirmidört saatte seksen kilometre yapan nefer var. yeter. Hakikaten kahraman imiş. Fakat bari o azamet bu hezimette olmasa. hafif olmak içinmiş. Türlü eriklere kadar var.. Asker dedik ya. Nasıl kaçabildiklerini sordum. Köylüye: «Niye ağaç dilemiyorsunuz?» diyorum. Bu bir şey değil. ziyaret etmediğimiz fırka var. Esir olacağız. Bu köylü Rumeli'den gelme bir Türk muhacirmiş. Hepsi gitmiş. Oraya gidelim. ayağını kaldırttın mı altı yok. çoluk çocuk ne olacak? Önce millet kurtulsun. Askerin bir kısmında tüfek de yok. Hattâ çoğunun tabanı da paralanmış. ibret!. toplan. Babası Sinop'ta hapishane gardiyanı bir Arnavut idi. Demek pek acele lâzımdır. Başka param yokmuş. Niye gidip köyüne çoluğuna çocuğuna bakmadın da. O gece mebuslar üst üste zemin katından ibaret bir evde ve toprak üstünde yattık. Kendisine verdim. Askerde üstte başta yok. Hem de bunlar süvari. Topları o yoldan çıkardık. Zabitlerin anlattığına göre kaçarken askerler kaputunu. Kaldık. pek sıcak.

Meğerse bu adam.. Oturduğumuz odanın dört çevresinde sedir gibi minderler var. Bunları bilenler risaleler halinde ve gazetelerde neşr . resmî geçide. Geceyansı yaklaşmıştı. Battaniyeye batıp içinde kalmış. Yapacak mühim işimiz var. Divan-ı Harb filân bilmezmiş. bizde kumandanlar. ¦-.. yaptırmak istiyorum. Sesinin hali fena idi..' nüyorum. Bir şey olmadım. Karargâh-ı Umumi'deyiz. Bir Tatar evinde misafiriz.«¦ Derken İsmet Paşa bizim eve geldi. Ömrümde ilk defa açıkta toprak üstünde yatıyordum. merhametsiz bir katil imiş. Kulağıma: «Seninle görüşmek istiyorum. Çalışalım. Ne harp tarihinde.. Burda şimendifer var. Hem pek kanlı ve zalim. Mustafa Kemal Nutkunda böyle şeyler yazmaz. Hattâ yanlarımın ağrısı bile beni pek izaç etmedi. Bekârlığımdan beridir. daha gebermemiş. Yanıma onu almıştım. ifşa edip bir falso olmasın. Muhtemel felâketi giderdik. çalım satmaya gelmedik. bir ucunu üstüme alıp yattım. kahraman bir nefer kurtarıyor. Sakın bir daha bir şey söyleme!» Anladı. Ben tetkikatımm neticesini ne yapacağımı kimseye söylemiyorum. Onu gördükçe bu günleri hatırlarım. fakat yavan. Yaka silkiyorlar. Tuhaf!. Bir ucunu altıma. Bu. Vakit yok. beriki belki de tabancasını çeker vurur. Bize gidelim» dedi. millî vazifedir. Zabit kabahatsizmiş. Halid kızdı: «Hoca! Öyle lâf atıp durma!» dedi. ne hatıratlarda adını basit bir surette bile zikretmezler. yâni. Hele söyledikleri bir vakadan pek müteessir oldum. Ankara'ya gidelim. ismet yanıma oturdu. Öteki de çıkıp gitti. bir ihtiraz var. Halinde bir endişe. Selâhaddin dönmek istemiyor. bir karış kadar büyüyor. illâ gidelim diyorum. Vehbi Halid'in ne deli olduğunu bilmiyor. O gece açıkta ve toprak üstünde yattık. Münakaşamız kavga halini aldı. Vay bok. süse. 191 retmelidirler. Gözü döndü. Bu battaniyeyi Paris'e de getirdim. Buraya eğlenceye. gizli gizli bana Halid'in zulüm ve cinayetlerini anlattılar. zeki. Vehbi'ye: «Sen ne yapıyorsun? O delidir. Derhal lâkırdıya karıştım. Herif deli. yapılması ' 192 lâzım gelen şeyleri söyleyip. Hâlâ yanımdadır. Şaşırdı. Beni teskine çalışıyorlar ve sabır tavsiye ediyorlar. Kabul ettim. Hoca dediğin zaten bir nevi avanaktır. Bu ottan orda da vardı. cesur zabite bir kurşun sıkmış. ismet Paşa'nın karargâhında. Derhal bir ayın içinde sapsarı oluyor. deyip bir de beynine sıkarak öldürmüş. Gidip gitmemek için münakaşa ediyoruz. arkadaşlar birer birer dönmek fikrine geldiler. haysiyetleri kırılır diye vakayı örtbas ederler. Kalktık kendi evine gittik. Burası umumî karargâh. Bir iki hoş beş lâkırdı yaptı. Ankara ve civarlarında çimen nevinden dikenli tohum gibi bir şey veren bir ot var. işte şimdiki maddî ve manevî vaziyeti. Hiç lâkırdı söylemiyor.bizim arkadaş mebuslara da anlattım. Dedim: «Gitmemiz lâzımdır. bir mağrur kumandanı. Böyle neferleri altın yazı ile tarihe yazmalıdır.. Bir genç. Meclis'de bir âni darbe ile vaziyeti anlatmak. Bir sarı battaniyem vardı. Ya Yunanlılar gelirse.» Durak Bey de bana iştirak etti: «Dönelim!» derken. * DELİ HALİD'İN KARARGAHI ' Deli Halid'in Karargâhı: Gece Halid'in çadırmdayız.. Onlar da aralarında para toplayıp bu nefere verdiler ve kendini güzel sözlerle de taltif ettiler. Diğerleri de onunla beraber. Hoca ısrar etse. Vehbi'yi susturdum. işte bir orduyu. Yazık ki. hakiki deli. Bu harplerin nice büyük menkıbeleri olsa gerek. Yarın mutlaka hastayız diye diye uyudum. işin önüne durdum. Böyle vakaları çokmuş. ne duruyoruz? Siz dönmezseniz ben şimdi dö. s işte ordunun geçirdiği felâket. Ondördümüz sıralanmış oturuyoruz. Bunları yıllarla temizleye temizleye bitiremedik. i MECLİS HEYETİ POLATLI'DA Polatlı'ya geldik. illâki Piştar'daki fırkaya gideceğiz. Halid'in karargâhında zabitler. Yalnız adı değil. Sen ne haksızsın diye yaralı zabit söylenmiş. Vehbi Efendi Ha-lid'e mağlûbiyetten dolayı serzenişli lâkırdılar söylüyordu. Vakit gece. Bana bir düzi-ye muhtelif sualler soruyor: . Benim tatlı ve iftihar ettiğim bir hatıramın ve hizmetimin nişanıdır. Bu zabite hepsi acıyorlar. pek zalim.

herkes kaçan kaçana olmuş. Bu kahkarî hezimetin mesulü sensin. Zabitin biri pek değerli imiş. Açtım ağzımı yumdum gözümü. çözülmüş. Tamamiyle doğru. kurşuna dizdirmiş. Tabiî ismet haberdar imiş demek. Yatağıma oturdum. Bilakis.. ismet yaptığı işlerden telâşta. Bir tarafı tenevvür etmemişti. Orduda ne gördünüz? Ne intiba hasıl ettiniz? Meclis'e ne diyeceksiniz? Mebuslar benim çok aleyhimde mi? Bana bir şey yapabilirler mi sanki?. Onu öğrenecek. Biz yazdık. Bütün ordu zabit ve kumandanları tsmet'e yalvarıp affını istemişler. Ben zannederim ki. Binbaşı Han.. Erkânı Harbiye Reisi Fevzi. seni tutar. disiplin bilmezler. Derhal geri alsınlar. Tabiî Mustafa Kemal de müşterek olduğundan mani olmağa çalışmış. Şimdi azametinden yerlere sığmayan îsmet'i görenler. Yâni beş-altı saat hararetli münakaşa ettik. Hezimetten utanmışlar. Ordu Sakarya'ya gelince yeni Kur'a efradını silâh altına almış. O. Dediler ki: «Bunlardan fayda yoktur. Cahil bir idare ile bu hale geldik. Meclis bana bir şey yapamaz. insandan kurban kesiyor. Dedik bu . anlatamıyoruz.» dedim. İsmet dinlememiş. Meğerse biz cephede dolaşırken Ankara'daki mebuslar bu hezimetin faili olan Ismet'in Divan-ı Harb'e verilmesini istemişlermiş. Harb-i Umumide Almanlar ile ordu dairesinde çalış-mışmış. Şimdi Ankara'da ikmal Şubesi Müdürü imiş.' lamasın. Alimâne idare isteriz diyorlar. Müdâfaadan ümitvarım. Bu adam bunları ne akılla yolluyor. «Onu da asarlar. Meclis'ten korkuyor. Bu ceza pek haksız imiş. Hemen bütün ordu bu zabitlere acıdı. Bu babta kur'a işlerinde mütehassıs olmuş biri imiş. o zaman. Yüzbaşı (Adını hatırlayamıyorum istanbul meb'usu Ali Rızanın kardeşidir. Hep kaçtık. zarar vardır. Said dedi ki: «Biz müşkülât içindeyiz. Demek bunu İsmet gözdağı vermek için yapmış. Sonra tamamiyle masum imişler. Idâm ettim. Yanlış işler yapılıyor.. kimse sesini çıkarmasın.. Misâl olarak bu iki zabit vakasını söyledi ve dedi ki: «Mevzilerini terket-mişler. Terter tepirliyoruz. Nutuk söylemek için notlar hazırladım. bunu bana Lozan'da kendi kumandanlık meziyetini medih için anlattı. bana bir kumandanın merhamet tanımaması lüzumunu anlatıyordu. idam edin dedim. Çünkü zabitlerin maneviyatı yüksek. bu lekeyi temizlemek için bütün gayretleri yapacakları anlaşılıyor. Dişimi sıktım. Tamam. isabet oldu. O vakit orduya bir ders vermek lâzım. Tamam. Demek ona itiraz edip hataları meydana çıkan193 ı. Nişan atamazlar. Anlaşılıyor ki. Orada bir şeyden de şikâyet ettilerdi. Diğer iyi askere de korku verip panik husule gelir. evime Binbaşı Mehmed Said. tüfek patlamasında kaçarlar. Öteye beriye başvurduk. Konuştuk. mevkiinden düşmesin diye. Bu adam cehaleti ile kırdırdığı binlerce vatan evlâdı yetişmiyormuş da. Acaba biz de onun Divan-ı Harbe şevkini mi istiyeceğiz? içini kurt yiyor. üstüne bunları da yollamış. Yoksa mağlûp olmazdık. Hâlâ Levazım işlerinde imiş. Bunu da acı acı söyliyerek suratına çarptım. diyorsun. ilh. Dinlemedim. Meclis'in kapısına asar bile.» dedim ve yanıma aldım. Şimdi bizzat İsmet tenvir etti. Şimdi demek orduyu eski hale koymalı.» dedim. Ankara'ya döndük. Diyorlardı ki. Bunun da sebebi herkes korkup. beni evine götürmesi. Lozan'da bir gün bu konuşmaları unutmuş. Bunun için iki cana kıyıyor. Çünkü ordu mağlûp olmuş.» Şimdi Müdâfa-i Milliye Vekâletinden de malûmat toplamak lâzım. Bunlar da kaçmışlar. Halbuki bu vaziyet tamamiyle şecaat arzederken merd-i kipti sirkatin söyler idi. böyle kurşuna dizdirmek lazımsa hepimizi. Hattâ hırsı uğrunda insan ona serçe gibi geliyor. hele evvelâ Ismet'i kurşuna dizmek lâzımdır.» dedi. Bununla ordu açığını ikmal etmek istiyormuş. Çünkü disiplin meselesi. «Ben yalnız değilim ki. orduya bu acemi efradı sevketmeğe başlamış. bu mesele. Fakat bunu nasıl yapmalı. Benden aflarını rica ettiler. Halbuki sabah erken ve ben yatakta iken. «Ordu bütün senin aleyhinde. ilk top. İNÖNÜ'NÜN iKi İDAM EMRİ Şafak söküyordu.«E. Benimse bunlardan haberim yok. Kendi kendime: «Allah yolladı.» böyle şeyler.. Said. Zavallı ölmüş) geldiler. Benim ağzımı arıyor. Sakarya'ya vâsıl olunca ismet iki genç mülâzımın. Bunu bana iki zabit pek acıklı bir surette anlatmıştı. Yanımıza gelmiş.» Vakayı ben unutmuş değildim.. Söyledik. gösterilen mevzide durmadılar diye idam edilmelerini emretmiş. Misafir olduğum eve döndüm. Hele bir şeye pek kızmıştım. yâni Polatlı'da görmüş olmalı idiler.. Mustafa Kemal Paşa'nın emirlerini yapıyorum.

bin şükür. Bir de Ismet'in yerine kumandan. Ben yarın Meclis'ten bu kararları alırım. Bakalım yiyecek. «Siz işe hemen başlayın.nutkumu yazdım. Bunları derhal cepheden çektirip ordu arkasındaki efrad depolarına aldırın. «Peki vakit dardır. Bu adam mutlaka Hızır. fasulya.Sordum. Hasılı biz de ordunun erzakını yetiştireceğiz.Afyon hattındaki tüfek. Felâket. Nutuk için hazırladığım notlara yapılacak tedbirleri de ilâve edip. böyle kara günlerde belli oluyor. yok. tüfeğin namlusuna geçirsinler. Bunları Meclis'e kabul ettirip Hükümete yaptıracağım. Bu vazifeyi şimdi yapmakla vicdanım müsterihtir. Erkân-ı Harbiye Reisi ve Müdâfaa Vekili Fevzi'nin haberi bile yok. onlan toplatalım. her şey mümkün. bez kumaş. Askerin yiyeceği ne olacak? Para yok. Bize pek kıymetli bir vakit verdi. Zararı yok. Mal bulmuş Mağribi'ye döndüm. Size geldik. diğerlerinden daha mühimdi. Ali Rıza Bey (Mebus) da levazımdan yetişmedir. hattâ mukavemete iman geldi. O da iyi adammış. lâzım. Bunlar bir şeye yaramaz. Bu da ne yapalım. Allah'a bin. ikmal neferi olarak 94. Orduya ikmâl neferi olarak gönderiyor. Eğer derhal yürüseydi. . bilenlere vazifedir. Sakarya ordusundaki perişan bakiyeyi Eskişehir-Afyon önündeki muntazam ordu ve o miktarda olacak neferleri ve yiyeceği vermiş ve zamanında yetiştirmişlerdir.» dedim. Büyük bir fırsatı kaybetti. Ama buna çare kolay: Bir demir çubuğunun ucunu sivriltsinler. evvelâ vatan lâzım.. Ekmek. Hakikaten bu adamlar ki. petrol. şeker. Bunlar harp görmüş. hiçbir mukavemet görmeyecek. Pişkin efraddır. kahve. Derhal Keskin'e. Hükümetin karşısında eski bir hamamda bizim Rusya'dan getirttiğimiz 35.. bu zaferleri kendilerine mal ederler. cidden dirayetsiz. Ne âlâ. ilh.işi siz yaparsınız. Bu iş benim vazifem. Şimdi iş tamam. Bizi bozup Eskişehir'e girdikten sonra bir ay kadar hareket etmeyip boşuna vakit kaybetti. Hele Mehmed Said Bey'in ki. Fevzi Paşa acemi kur'a efradım aldı. askerî bir tenezzüh yapar gibi gelecek. ben Avrupa'ya çekilince zaruretimi düşünerek kendi arzusu ile kira vermişti. ne çare. işin canalacak noktası da bu. cephaneyi verin. «Bu ne olacak?. Süvari kılına. Yoksa mahvolduk. orduyu da bozar. 97'liler var. Yetiştireceğim. Ne kadar himmetli ve vatanperver oldukları görülüyordu. Çok sevindiler. Bu da te'min olundu. Sakarya boyunda zabitlerin bütün istedikleri oluyor: Yâni «Eskişehir . Halbuki bu adamların hizmetlerini tesbit ve millete ilân etmek. Fena zulüm ama. Neşelendim.» dedi. Bunlara orada sade nişan atmasını öğretsinler. SİLAH MESELESİ Şimdi silâh meselesi: Tüfek yok diyorlar. Vatan ve devlet olmayınca. aşağı derecede bir kumanda heyeti imiş.»dedi. Bu lekeyi kanımızla temizleriz» diyorlardı. Çankırı'ya doğru menziller yapacağım. Vakit de var. işte bazan koca vakalar içinde böyle nâçiz bir kaç şahıs ne mühim işler görür. Hattâ hiç tanımadığım Said Bey'i ondan sonra en iyi dost saydım ve Ankara'daki bağıma meccanen oturttum. Bana büyük bir ümit. Bunu. silâh omuzda. Çorum'a. Halâ severim..000 Rus tüfeği olduğunu öğrendim. o da oralara gider. Mustafa Kemal olur. Çünkü mebuslar bana bakıyorlar. üste. «Teahhüd ediyorum. Kabul edileceğinden eminim. Derhal bunları silâh altına aldırınız. Bu felâkettir. Aman bir çaresine bakınız. Hamiyetlerine hayran oldum. Ayağıma geldi.. insanın içi. diğer ucunu da halka yapıp.» Bu malûmat pek kıymetli. Derhal bu adamları büyük bir muhabbetle sevdim. Halit «Bu da benim isimdir. Yarın bugün Yunanlılar harekete geçer. Bütün Meclis arkamda. işin can alacak yeri idi. Ailelerde yatan ve bilhassa atalarımızdan kalma eski kılıçlar vardır. bu sefer de iyice gösterdi. 96. n 194 I en mühim noktayı haletmişlerdir. Ben zaten bunu öğrenmek istiyordum. mühimmat işi var. mühim zaferlerin temellerini kurar. ölecek gibi telâşta idiler. mal yerin dibine batsın. Demek her şey yolunda. Süngü? Düşündüm. 95. Henüz Yunanlılar da harekete geçmedi. samimiyeti. ilk hatta biri ölünce derhal bunlardan bir tane yollasınlar.. Her dediğimi yapacaklarını vaad ediyorlar. Bu da oldu. Halkın elindeki silâhlar da toplanınca yüzbine çıkacak. Bilir. Fakat bilfiil kumandan olsun. Tahkikat yaptım. Yunan ordusu kumanda heyeti. ümitleri bende idi. Bütün dükkânlardan askere lâzım ne varsa cebren müsadere edilsin. işte verilebilecek.» dedim. Menba yok. Sizde ümidimiz var. Ölenin tüfeğini alsın.. Bu efradı on gün içinde orduya yetiştirebilir misiniz?» dedim. Ama bir daha çıkmayacakmış. ateşe başlasın. Teşekkür ettim. Bu adamlar titriyorlardı. sonra da Mustafa Kemal ve ismet gibiler.

Mustafa Kemal bilfiil Başkumandan olsun. Koştu. ilâh. onun silâhını alarak harp edecek. Topların bir kısmı da zayi edilmiş. hele süngü pek az. müsadere edilip..Yapılacak tedbirler. Bunlar: 1. İmdad bekler bir gözle baktı. Yoksa mağlûp olmazdık. Bize eski aded asker. her yerde vali.. Halk derhal İstanbul tarafım tutacak. Bu işi başarmak için bize vakit verdiler.Herkesin elindeki mavzer ve emsali tüfekler ve fişekler derhal toplanıp. Lübbü (özeti) şudur: j 1-Ordunun hal ve vaziyeti .Ankara'yı da zaptedecekti. çünkü askerde maneviyat yüksektir. Me'yus olmayın.Zabitlerin istedikleri ve bu lekeyi temizlemek için verdikleri vaad.. Tetkik ettim. her işi bırakıp Sakarya'da müdafaa için bir hizmet görecektir. Nakliye işleri. Süvaride kılıç yok. millet kurtulsun da ne olursa olsun. sabun. 10. 3. Yunan ordusuna karşı koyacak bir ordu yoktu. Kurduğumuz hükümet. Bir de âlimâne idare edecek kumandan koyunuz. 196 6.Erkân-ı Harbiye. 5. her şey bitmişti. Hey gidi günler!. Adedimiz kâfi. Mustafa Kemal beni koridorda bekliyormuş. büyük bir manevî tesiri haiz olacaktı. ilâh. Bunlardan biri öldükçe depodakilerden biri gidip. Arkadaşlar: Bahtiyarım. telâşla karşıladı. silâh ve cephaneyi veriniz. 97'liler var... yerimiz iyi idi. GİZLİ CELSEDE DURUM RAPORU ' Ben işimi hazırladım. evlerdeki eski eğri kılıçlar toplanacak. Derhal bunlar geride depoya alınacak. 3.Ordu harbi Sakarya'da yapacak. Alimine idare isteriz.Süngü de azdır. Tüfekleri eksik. Vakıa bu ağır. 93.. henüz Yunanlılar da harekete geçmemişlerdir. Herkesin nesi varsa. Zabitler mağlûbiyetten utanıyor. çil yavrusu gibi dağılmış. Askerde üstte başta yok. Sonra da mağlûp oldu. yaptığımız ordu bitecekti. 7. Ne yapalım. ilah. Kuzu gibi olmuş. Derhal bütün demirci dükkânları çubuk demirlerin bir ucunu sivriltecek.¦. Meclise koştum. Ümidi asla kesmeyin.::'.Orduya yiyecek. 94. Iki-üç saat kadar süren bir nutuk söyledim. Yunanlılar benim bu satırlarımı okuyup öğrenince kimbilir ne kadar dö-ğünecekler. eşraf söylediler. Kürsüye çıktım.. Sakarya gerisine gelebilen bakiyye 20. • -i :¦. Ankara'yı da zap-tedecekti. 25 bin kişidir. Büyük bir perişanlık. dükkanlarda neler varsa derhal Hükümet tarafından zaptedilip orduya verilecektir. Bizim için artık tutunmanın imkânı yoktu. Bu büyük bir hatadır. lâzımdır. 2. Hasılı.96. Bunun tedbirleri de en mühim ve fevkalâde tedbirlerdir. yüzü yerde. Yunan ordusu gaflet edip. Hükümet ve biz de Ankara'da kalacağız. «Ne yapacağız? Ne yapacaksın?»dedi. Siz hemen celseyi açınız ve bana söz veriniz» «Peki» dedi. Ordu büyük bir mağlûbiyete uğramış. Zaten bunu Sakarya Harbi'nden sonra Anadolu'da ¦. Krallarına ve kumandanlarına ne kadar küfredeceklerdir. Allah'a şükür. istediklerini vermek de mümkündür.. Bu da bizim için inhilâldi. orduya en seri bir surette sevkedilecek. Sapsarı bir beniz. Kızılırmağın arkasına çekilmeyecek. kaçan kaçana olmuş. Dedim: «Hafi celse yapalım. Muhakkak surette Yunanlılar'ı püskürtürüz. 95. Çok büyük ümit vardır. Ve bana söz verdi. benden istimdat ediyor. «Cahilane bir idare bizi bu hale koydu.. bunlar harp görmüş askerdir. Bunlara sade nişan tâlimi gösterilecek. «Ankara'yı tahliye etseydiniz. Çadır yok. 9. Bu nutuk birkaç kısımdır. Kâfidir.Süvariye kılıç için. 2. Yunan ordusu böyle büyük bir fırsatı kaçırdı.Bütün kağnılar. bize yeni bir ordu yapma için vakit verdi. atlar. Sakarya'da düşmanı bozmak imkânı var Alınacak tedbirler: Millî hayatta en mühim ve fevkalâde ânı yaşıyoruz.» diyorlar. petrol. acemi efradı cepheye şevke başlamış. diğer ucunu halka yapıp süngü haline koyacak.Her vatan ferdi. 195 yaptığım seyahatte. Silâh altına alınıp cepheye sevkedilecek. . öküzler. nakliyat işine tahsis edilecektir... Ankara'nın zaptı.. ve bunda çok suiistimal olacak. celseyi açtı. sizi kesecek ve kovacaktı» dediler.. 4. Millet giderse malı ne yapacağız. Gidersek inhilâldir.

Cesaret edemedim. Bir mağarada yıllarla uykuda kalmışlar. biraz hırsını yen! Sen durmaz çalışırsın.. Bu hal ile yüzü tuhaftır.11. kahve. bu kadar işi. Haberin yok. onun Erkân-ı Harbi olarak Manastır'a gelmiştir. birden nasıl yapıyorsunuz? Muhakkak yapamıyorsunuz. «Galiba paşa uyuz oldu» dedim. hem Müdâfaai Milliye Vekili. Galiba saçını bile taradığı yok. Meselâ Fevzi Paşa. Mehmet yerine Mihal diyorlar. Yaver bir gün bana anlattı: «Bizim Paşa bir iki aydır kaşınır. Hiç dostu yoktur. düzelt! Resmî evrakı bitirdikten sonra şöyle bir sırtüstü yat! istersen ayaklarını da havaya dik! Yunanlılar'ı nasıl mağlûp edelim diye imâl-i fıkr et! Saatlerce düşün! tmal-i fikir çok mühim şeydir. Kış oldu mu.» Fevzi kalktı. hırka. Bak söyleyeyim. FEVZİ PAŞA! «Maatteessüf bunlar bu Hükümet ile yürümez. ülfet etmez. Hakikaten sonra Sakarya Cephesine gitmiş. dünyayı kamilen değişmiş gördüler. Ben gerisindeyim.. Sade resmî işiyle meşguldür. Dedim ki: «Fevzi Paşa! Sen istemedin. şunu uhdene al. Tırnakları uzun ve içi simsiyah pislik. bir uyanıklık gösterdiğiniz yok. «Ben. Sen düşünür bir madde değil misin? Bu kadar emir kulu bende misin? Vermek hata.. Dedi: «Ben haris değilim. dedi. bunu da al. içki içmez. Silah nerden bulayım diyorsun. Bana emrettiler. Ben uyku uyuyamıyorum» dedi. Ben ne yapayım?.Uyandıkları vakit Ankara'da. Acıyorum da. Haline acıdım. Atıf. Bunlar da onlar gibi derin bir uykuda uyuyorlar. Şemsi'nin yanında idi. . Uyandıkları vakit. «Demek Kabineyi de tanzim etmek lâzımdır. tanıdığım Demokrat Mustafa adında birinin kardeşi idi. hem bilmem daha ne ve neler? Bu nasıl şey? Sade Erkânı Harbiye işi bir adamın vaktini alır. onu da aldım. Mühim bir andayız.. Bıyık sarkık ve birbirine karışık. Fevzi Paşa'ya hitap ediyorum ve soruyorum. Mustafa Fevzi de aynı arabada. porsuk bir manzara alır. Mükemmel uyuyorsun. Zavallının hali perişan.. Çok üşür. Ay olur traş olmaz. Derhal Hükümet tatbik etsin. Fevzi: «Ben size de hizmet ederim» demiş. fakat hatalı bir işi kabul etmek de hatadır. Artık uykudan uyanın. Dudakları morardı. fakat bu kadar işe yetişemezsin. Hele geceleri iki vücudunda kürek çeker gibi.. Sana haber vereyim. Beş vakit namazmdadır. Bu tedibe gelen Şemsi Paşa ile beraber. Arkadaşlar! Ben bunların halini şöyle görüyorum: Yeni bir Ashab-ı Kehf!. Ittihadcılar Fevzi'yi yakalayıp tevfik etmişler. Sen bütün mevkilerini bırak. bir şey yaptığı da yok. Abdiilhamid tarafından gönderilen Boşnak Şemsi Paşa'nın evinde yetiştirdiği biridir. bilirim. fakat bir şikâyet ettiği. Hele kat kat fanila. Uzunca boylu. Meşrutiyetin ilânı zamanında Manastır'a hürriyetperverleri vurmak için.. hem Heyeti Vekile Reisi. Aklıma geldi. dediler.. Çenesi titremeğe başladı. Kendisine söylemek istedim. kaput giyer. Fevzi Paşa pek az lâkırdı söyler. Şemsi Paşa'yı orada arabasında vurduğu vakit. seden vücudu hantal. Fevzi Paşa. Bunu bilmiyor musun? Uyumuyorum diyorsun.. harp başlayınca Erkân-ı Harbiye Reisi olduğu halde ilk hatlarda Kur'an elinde dolaşmış. sırasından bana cevap veriyor. Kimse ile konuşmaz. Gittikçe fazla kaşınır. Devam etti: «Ben orduya nerden silâh bulayım.. esmer. kalın üç dört fanila. Bu Fevzi tuhaf bir adamdır.. Nihayet baktım ki.. Bu yaver. Hikâyeyi bilirsiniz. ceket. hırka ve elbi-. 197 git al!» Zavallı daha fena oldu.. Kavaklı Fevzi derler. Vaktiyle bir Ashab-ı Kehf var imiş. Bir hikâyesini anlatayım: Bir yaveri vardı. cepheye gidip bir nefer gibi harbetmesini de bilirim. Ben kendim istemedim. serbest bırakılmıştır. Düşmanı da yok galiba. Sesi af diler gibi.» Bu sözü doğrudur. Sen yalnız Erkân-ı Harbiye Reisi ol! Sade ordunun işini düşün. başka ahali var. Bu kadar yükü nasıl taşır bilmem. Kaşınıyor. aldım.Bu işleri derhal karar altına alınız. üstüne yelek. Bir adam kâfidir. şişmancadır. Bu mevkileri sana verdiler demek. Bu Hükümet atalet ve uyuşukluk içinde.» dedi.Hadi. neferleri teşci etmiştir. Hâlâ uyuyorlar. Meselâ onu Refet Paşa'ya verin. hem Erkân-ı Harbiye Reisi. hali fena. bir düziye harekette. bakacaklar. Üstünebaşına hiç bakmaz. Sigara. paralara kuruş yerine drahmi diyorlar. Porsuk bir uzviyet ve söz. Kaşındığının farkında değil gibi duruyor. Adı Mustafa Fevzi'dir. Pislik içindedir. Şuradaki hamamda otuz beş bin Rus tüfeği var. gittikçe fazla kaşınmağa başladı. Bu esnada insanın aklına mühim tedbirler gelir. Bu hırsın nedir? Üç beş mevkii birden pençende tutuyorsun? Orduyu yeniden tanzim için hâlâ bir iş.. Müdâfaai Milliyeyi başkası alsın. Bu Hükümetin mümeyyiz vasfı budur.

ikisi de emirber nefer.diyor. Nutkuma devam ediyorum. Mustafa Kemal'e de böylesi lâzımdır. (.. siz çok kaşınıyorsunuz. verdiği cevap da onun ruhunu gösterir bir aynadır..) adamın kuvveti. terkediyor. Sanra hemen herkes askerlikteki liyakatini söylüyorlar. Emrinize.. Bu.Tehdidini ikaa muktedir olmalıdır. Hakikaten Eskişehir. «Sahi. Bir söyler ve susar. ona Kuzu Paşa diyorlardı. söylemiş ve fakat ağalar dinlememiş. o da yazıp göndermiştir. asıl kâr olmamışsa da büyük bir zarar ve felâketten kaçınmak suretiyle mühim kâr olmuştur. Ben kaşınıyorum değil mi? Bir doktor çağır!» dedi. Hükümet bu kararı vermiş. Kendinizi hekime gösterseniz iyi olur. ama öküz pek de muti değildir. demek Fevzi. Sonra bırak diyor. Yusuf Kemal de bu Kabinede Hariciye Nâzın. fakat kuzu gibi sâf olsaydı.» dedim. Bu esnada galiba Mustafa Kemal aleyhine bir kıyamdan korkuluyordu. Hem uyuz kaşınması müthiş şey. Yine Mustafa Kemal ona: «Sen şu mealde bir telgraf gönder bana» demiştir. Çağırdım. Zekâsı yüksek değil. yine onun gibi düşüncesiz ve insiyatifsiz. Sonra şu198 nu da al diyor.. Fevzi'yi gayet iyi tasvir ve tahlil eder: Bu adam iki aydır kaşınıyor da. Kuzu Paşa yukan. insan. mebusluğu da terket diyor. ikibin beşyüz kalacaktır. ben de bu adı münasip görecektim. Büyük bir hatadasınız. Mustafa Kemal Eskişehir'de Temyiz Mahkemesi azasını da tehdid etti.. Daha ileri gidiyor. Bunda öyle şeyler yoktur. bir işin farkında değil. izzetinefs yok.. Şerir bir adama benzemez. Ne yapayım. Kanaat ettiği şeyi.. Bu adamda zerre kadar benlik. yapmıyor. mevcudiyet. O da ihmalde. Ruhunun samimi bir aksidir.. aldım. fakat her şerre alet olur. köledir. O sözleri âni bir buhran ve yeisli bir heyecan içinde söyledi. ihmalci inisiyatifi olan âri bir adamdır. Keza milleti tehdit etti. Övendüreden korkar. Orduyu Sakarya'dan Kızılırmak'm arkasına kaçıracaksınız. Fakat bu sefer yine dediğini kabul ettirememiş. itaati vakıa kuzu gibidir. ha bilmemiş. İsmet'i. farkında değil. Derken. yapma diyor. alıyor. iz'aç olmamak mümkün olmaz. ha bilmiş. bu felâkettir. Ben kendisine Ashab-ı Kehf siniz diye hücum ettiğim vakit. kör değneği. Şunu yap diyor. iş görmemekte.. Böyle olursa bir şeye yarar. Değildir.. Ben diyorum ki. Adı artık budur. gayet duygusuz.» Bu vaka şayanı hayret bir şeydir.» Çok doğrudur.. esirlik devrinde bir orduya esir düşüp köle olarak satılan hiçbir şahıs bile o vakit efendisine Fevzi kadar. Eskişehir'den Sakarya arkasına gelen ordu. Bir kısmı buna kanaat etmeyip. Zannetmem ki. Hakikaten Mustafa Kemal..) aleti yapmaktır. alıyor. yapıyor. Kurtuldu. Biraz tarihten dem vurur. Bu hallerinden Fevzi'nin (F) si üstüne bir nokta daha koyarak.inisiyatifsizlikte Fevzi'nin eşi. Lâkin birkaç gün sonra dediği yapılmıştır. şer âleti.. ordan Kızılırmak'm arkasına varınca ise. zararsız bir zekâdır. orduyu bir (. Yani Mustafa Kemal'in ric'at emrini.. Sonra Öküz gibi kafasız değildir. Bunları izah edeceğiz.Ordu Sakarya'da döğüşecek. yirmibeş bin kişi kalmış. Binaenaleyh pek doğrudur: «Verdiler. Hasılı halini güzel ve kendi ağzı ile tasvir ve kabahatini itiraf etmişti. Bugüne kadar hayatı hep budur.. yapıyorsunuz. Bunda: «Ordu sizinledir. ama. Buna göre. vurdumduymaz. Fevzi'yi tam bulmuştur. oluyor. müdafaanıza hazırdır» diyor.. bırakıyor. Ve yine zararsız akl-ı selimi vardır. Bu hiç övendüresiz itaat ediyor. Siz.Bir gün: «Paşa. Kuzu Paşa aşağı. Mebuslar daha evvel Fevzi'nin seciyesini kısmen öğrenmişlerdi. kabul ettirmesini de bilmelidir . Fevzi'nin de bu telgrafını neşretti. Hakikaten bütün işlerinde hayatında böyle bir adamdır... Son zamanda Mustafa Kemal'e olan bir telgrafını gazeteler neşrettiler. Bu günah büyüktür. o geri aldırmıştır. Nitekim Sakarya Harbinde de hakiki vaziyeti o görecektir.. Uyuz bütün vücudunu dehşetli kaplamış. sadakatle ve itaatla hizmet etmiş olsun. Amma iyi bulmuşlardır. Kükürt merhemi verdi. Nutkumun son kısmı şöyledir: «Siz Ankara'yı bırakıp kaçıyorsunuz. Doktor uyuz olduğunu söyledi. Fevzi'ye şu vekâleti al.. Farkında olmamak. sonra Öküz Paşa adını verdiler.. kurun-u kadîmde. Vakıa bazı halleri öküz gibidir. lâkayd. Sade Erkân-ı Harbiye Reisi ol. yaptı.Afyon harbinde taarruzun sol cenahımızda olduğunu bilip... Yâni yine yap dediler. Bu bapta bazı şeyler okumuşa benzer. Burada muzaffer . Ankara'da kalacağız. böyle bilgiden bir fayda yoktur ki. Bir efendiye kul. diyor.

. Çünkü. Bir aralık: «Peki! Senin vücudun âleme rahmet mi? Ne güne duruyorsun? Hangi işe yarıyacaksın?» diye bağırdım. Ne (.. çıldıracaktım.. ne (. diyor.» dedi. Mustafa Kemal de bundan sinirleniyor. Galiba niyeti bozuk. "Hest dans son ansiyete"» dedim. Bunu kim yapabilir? Hiç olmazsa insan haya eder de bunu söyliyemez. bu adam ne istiyor? Bu nasıl iş? Bu verilir mi? Bu istenebilir mi?» diye bağırmışım. Meclis mu'sır. Başkumandan olursa kendi mağlûp olacak.. Ne lüzumu var.. Mustafa Kemal bana kürsüden küfürler ve tehdid yağdırdı ve bu arada yine dedi ki: «Mağlûbiyet muhakkak... şeref olursa kendine alıyor.. Anlamadı. Başkumandan olmak için böyle bir selâhiyete lüzum yok ki. Galiba benim bunları bir mevki kapmak için yaptığımı zannetti. haklan var. olacak şey değil. cani ve şer anlamına gelen dört kelime metinden çıkartıldı. Doğru. Mağlûbiyetin mesuliyetini sırtına yükletiyorlar. Tekrar celse açılınca. Geri durduğum yok ki. imalı bir surette onlarla Meclis'i tehdit ediyor. Herkes de bir şey söylüyor. Resmen ve bilfiil kumandanlığı kabul etmeğe asla yanaşmıyor. Ben farkında değilim. Celse bitti. Mustafa Kemal tamamiyle ümitsiz. işte bu andadır ki. Sizi Millet Meclisi men edecek. şerefi düşünüyor.» Ben bunu işitince iki yumruğumu küt küt diye kafama vurmuşum.. Sade güldüm. resmen ve mesul olarak başkumandan olmalısın... Geldi. Her söyleyen ile dalaşıyor. Resmen celsede şu teklifi yaptı: «Eğer Meclis bütün teşrii ve icraî selâhiyetlerini bana verirse Başkumandanlığı kabul ederim. çıldıracak. kabul etmezse hiçbir hay(*) Adilik ve belâ anlamı taşıyan iki kelime metinden çıkartıldı. Nihayet bakmış ki. Benim bütün tekliflerim kabul edildi. Sanki Suriye'de mağlûp olan da bendim. Meclis. işleri kumandan.» dedi. Durak kürsüye çıktı. Mesuliyetli iş olursa onlara veriyor. O gün ve sonraki günlerde Meclis tamamiyle arkamda idi. Bilmezdim. O. Yok. «"Onun kudreti. Üç gündür uğraşıyoruz.» Her şey bitmiş. hacivatla karagöz gib oynatmaya alışmış. Topal Osman'ın kendisine verdiği muhafızları Meclis'e getirmiş.. hırsız. beni başkumandan yapacaksınız?» dedi.. Eğer Hükümette yapılacak vazife olsa kabul ederdim. Güldüm. Ben de «Sen onu henüz spesialitesinde görmedindi. 200 siyeti kalmayacak. kabul et!» «Ben zaten daima idare ediyorum.. yirmi-otuz mebusun içinde bana: «Peki.). Bütün Meclis de buna kızıyor. San'atı bu dedim. Hüseyin Avni. 199 nıma geldi: «Yahu! Sen ne yaptın? Sen ne müthişsin be!. Kürsüden indim. Ne olursa burada olacak.) bir adama çatmışız!. Çolak Selâhad-din. Sonra yammdakiler söylediler. pek asabileşti.» diyordum. ordunun Sakarya'da kalması için söyledi. O vakit daha iyi gayretle çalışırsın. Burada ve Sakarya'da kalacaksınız. kendisinin bütün işleri mevki içindi. Çünkü onca mağlûbiyet muhakkak. fakat kumandanlık meselesi hâlâ olamıyor.» Derken Mustafa Kemal Başkumandanlığı kabul etmem.. Halbuki vakit dar. Ben de: «Yok. Of!.olacağız. kabinede sen de bir mevki almalısın.. Mustafa Kemal Meclis'te o günü. Başkumandan harbi başa çıkarmak için lâzım. Selâhiyetlere zaten maliktir ve . Bu ne müthiş adammış. Ne desem yapıyorlardı. Onlara güveniyor. bu. Kızılca kıyamet koptu. Gittikçe münakaşa alevlendi.. Dedik: «Yahu! etme. Ve bunda temerrüd etti. Ben istemem» deyip oradan savuştum. elde ordu diyecek bir şey yok. Her iş oldu. «Yahu bu ne adam! Koca bir millet gidiyor. Kayseri'ye gitmemek. Ankara'da kalmak. bu adamdan tam nefret etmiş. Sen beni rezil olsun. Kızmışım. Şeref!. kuvveti muhalefette ve hücumdadır" işte gördün.» Bu söz bana öyle müthiş geldi ki. durmuşum. Sizinle taban tabana zıddrm. Müdâfaa-i Milliye yapacaktır. Bu müthiş bir şey. Artık müzakere devam etti. Başkumandanlığı asla istemiyor. Ekseriyet zaten aylardan beri aleyhine dönmüş. Bunlardan birçok herif Meclis koridorunda.. hevesim yok... başka şey bilmiyor ve dinlemiyor. Kendi kendime düşünüyordum. dedi. Ertesi günü Doktor Adnan bana dedi ki: « Mustafa Kemal sana şaşmış. kabul ettiremiyoruz. şerefim gitsin diye başkumandan yapmak istiyorsun. ona büyük bir kin beslemeğe başlamıştım. Hulusi ve daha bir takımları Mustafa Kemal'e hücum ediyorlar. Ve: «Eyvah. Mustafa Kemal Riyaset mevkiinden indi. «Benim mevki ile işim.. Şimdiye kadar perde arkasından elindeki ismet ve Fevzi admdaki iki kuklayı. Baktım kudurmuş köpek gibi olmuş.» Meclis bütün sözlerimi alkışlarla ve ittifakla kabul etti. kabul etmem diyor. Ya(*) Zalim.

EV TEZGAHLARINDA İMAL EDlLEN HARP ALETLERİ icraat başladı. emir ve kumandada anarşi yapabilir. grup teşkilâtı yapmak hatâ ve pek sersemlikti. kim imzalarsa imzalasın» dedim. Biliyor ki.95. Yunanlılar gelinceye kadar. Bilmem bunun sebebi ne idi? Ne düşündü? Ben «Canım. Demek bu adamın zamiri (.. Tarihte bunun yalnız bir misali vardır. Sonra harpte biri öldükçe bunlardan göndermişler. bunlarla sonra bize. Silâh ve saire de böyle. domuzluk ve küstahlık anlamı taşıyan üç kelime metinden çıkartıldı.. Meclis bu kanun lâyihasını aynen kabul etti ve istediği selâhiyetleri de verdi.. atlar geliyor. Meclis'te artık askerliğe de karıştım ve: «Allah aşkınıza sol cenahınıza dikkat edin ve ihtiyatları merkezî bir yere alın! »demekten kendimi alamamıştım. Büyük bir müstebit olmak. vermeyecek. «Peki!» dedim ve imzaladım.. Mustafa Kemal grup sistemini de ilga edip. tecrübe tahtası.. Zaten harp cephesinde eski sistemi bırakıp. millete kıran salacak.. Yalnız ben herkesin bütün malım müsadere demiştim.. Hiç merak etme! Allah senden razı olsun. Sandıklarla tüfekler. şimdi böyle şahsî meselelerin zamanı mı? Vakıa teklif benim ama. içinde kimbilir ne (.. Şimdi bu hatanın neticesi olarak yeniden değiştiriliyordu. Bundan münasibi yok. Böyle bir şeyi istemek ne müthiş bir (.. Said Bey'i gördüm: «Yolunda. Her kafadan bir ses. grup teşkilâtı yaptı. Kendine köle gibi itaat etmiyenleri imha edecek. şu adama ne istiyorsa verelim de Yunan'ı def edelim. Birkaç güne kadar orduyu eski haline getiriyoruz.96 ilâh. yüzde kırk nisbetine karar verdi. Meclis kendi selâhiyetlerinde pek hassas ve kıskançtır. Bu selâhiyetleri vermek istemiyorlar.. onları da verelim de gitsin. Bir iki gün sonra her taraftan askerler sökün etmeğe başladı. Şunu bunu asıp kesecek. bir intizamsızlık. kendisini ona «Yarı Tanrı» tanıtmıştı. Bu da buna benziyordu. Hasılı evvelâ bu teşkilâtı bozup. Çünkü Is-met'in Eskişehir'deki ağır hatâsı içimize kızgın çivi gibi işlemişti. ölenin silahını alıp harbetmiştir. Bunları mı istiyor. Adnan ısrar etti. Bu kâfidir..) vardır.. Orada nişan talimi siper almak usulünü öğretiyorlar. Kendisi ve keyfine göre kanun yapacak. eski usulü tatbik etti. Bununla orduda iki defa teşkilât sistemi değiştirilmiş oldu. milleti inim inim inletmek istiyor.. Zavallı millet. kılıçlar geliyor.. Roma Senatosu'ndan selâhiyetlerinin bir kısmını almış.» teklifini yaptım.).. doğru cepheye sevke-diliyor. Onunla istediğini mahkûm edecek.. Nihayet Meclis kabul etti. Jül Sezar.. MECLÎSTE KAVGA-KIYAMET Artık mecliste kavga kıyamet kopuyor. Yapar mı? Yapar..» dedi.). Akın akın geliyorlar. şimdi de bunu bozup eski teşkilâtı yeniden kurdu. Büyük bir faaliyet. Bu halleri gördükçe ümidim daha arttı. Mustafa Kemal Anafarta'da iyi asker olduğunu göstermiş. tehlikeli bir şeyse de yaptı.Demirci dükkânlarında demirlerden süngüler yapılıyor. Sonra mümkün olursa çaresine bakarız. Bu benim için çizmeden yukarı çıkmaktı.. tevellüdlüler.. Bir taraftan da efrad akın akın hâlâ geliyor... Kendi kendine kanunlar yapacak. Yunanlılar da Eskişehir'den hareket ettiler.. Başkumandan bunları bir seri numaralı emirler ile tebliğ ve icra etti. (*) Kötülük. Kendisi de başka bir şey diyemedi.onlar kâfidir. Kağnılar.. bu da bu şekilde Başkumandanlıktan kurtulacak. 201 Bunlar 94. Acemileri depolara çektiler.. «Başkumandanlığa nasbi kanunu sen imzala!» dedi.. TAARRUZ ÖNCESİ . Yahut Meclis verirse. Müthiş çorba olduk. icrasını Başkumandan'a havale etti. düşmanı defetsin. Adnan bana... beni de bu heyete intihap etti.. Fevzi bir kumandan olamaz. Yahut bu adam bunu mahsus istiyor. Bütün benim teklif ettiğim tedbirleri de Meclis aynen kabul edip. Herkes de böyle söyleniyor. ordunun tertibatı ikmâl edildi. Nihayet düşündüm: «Canım ismet askerliğini gösterdi... zaten hepimiz zıvanadan çıkmıştık. Vahim bir iş ama. Ve Meclise: «Zararı yok. Meclis bunu çok görüp. Galiba Ankara'da başka da yok. Tabiî bu Adnan'ın fikri değildi. Mustafa Kemal'in idi. Bir de meclis Başkumandanlığa merbut mebuslardan mürekkep bir teftiş heyeti teşkil..» dedim. Bu suretle cephelerde hiç eksiklik olmamıştır.. Böyle bir zamanda orduda teşkilât sistemini değiştirmek. Demek öteki türlü sökmeyeceğini şimdi anlamış. Şaka değil. Ama.

Bir de nefer verdiler. bir de şunu yaparız: Mebus arkadaşlara tenbih ettik. Böyle sevme de görmedim. Hey'et-i Vekile odasının yanma çağırıp. Çankırı Mebusu Hoca Hacı Tevfik Meclis'te: «Allah iyi eder. Al şimdi bir belâ daha. Bu sefer «Ben geliyorum» dedi. Hilâl-i Ahmer'den maaş da alıyor diyorlar . Allah'a havale ediyor. Bir raddeye geldim ki. bana göndertme. birine nefer biniyor. Sinop'tan zevcemden telgraf. Öyle yapmış. «İsmail Besim'i çağırıp al!» demişlerdi. Madem müfettişim. Fakat.» diyor. Hâlâ bu adamları severim. Böyle bir deliliği yapar. Dedi: «Aman mühim. Cephede askere erzak verilecekmiş. Bir tane muhafız bile yok. Henüz harp başlamamıştı. Ne işitirlerse bize söylesinler.» «Merak etme.» «Hayır. Pek sinirliyim. gel!» diyor. Dehşetli sigara içiyorum. Dedim ki: «Vaziyet buhranlıdır. Hizmet günüdür. Hastahanelcr yapar. Hükümette. Ah bu yobazlar. Cihet-i Askeriyede birkaç at var. Şimdi mebus olmuş. Bunu da bana. Birine ben. Onların da işleri var. Ya hıyanet edip. Rusya'ya gitmeden evveldi. Sonra parayı Hükümet iade etmişti. Benim gibi daha bir çok mebus var. «Herif! Daha hâlâ Allah'a havale ediyorsunuz. Biz de icabına bakalım. zangır zagır titremişti.» dedi. zehirlendim gibi. Muhtar. Burayı bırakıp Sinop'a gelemem. çalışırım. Yazıp zarfa koyuyorduk. Gelirse ne yapacağım? Sinop'ta Mutasarrıf Zihni. «Nasıl vereyim?» demişti. ona göre benden ona cevap uyduruverirsin.Yazsam büyük bir liste yapar. bir iş yapacağına. Diğer askerî hastahaneleri de dolaşır. vereyim» demişti. Allah babanızın uşağıdır. Gece sabahlara kadar sokakta dolaştığımız. söz anlatacağız. Cephaneyi dağlar gibi Yahşıhan'da Kızıhrmak'ın Şark geçidi köprüsünün yanına yığmışlar. Çalışamam. on gün içinde biter derhal gelirim. Mebuslardan birinde at varmış. Yahşıhan'dan geçerken gelmiş. Biraz sabret.. Elbet çok yaralı gelecek. Ben bu buhranda burayı bırakıp Sinop'a nasıl giderim? Bu vatan hizmetine karı koynunu tercih demek olacak. Zamir Bey ölüp-bitiyorlardı. Bu sebeple bunları sönmez bir muhabbetle içimden sevdim. Fakat arabayı kullanıyor. Hilâl-i Ahmer'in bir arabası var. Ve hele buraya gelmesine mutlaka mani ol! Bana yazacağı telgrafları. zafer verir» dedi. Hazırlanmış. Hüsrev askerî vasıta ile Başkumandan'a yolluyordu. Adnan'ı. Fakat her gün veremiyorlar. bilhassa hastahaneleri gezebilmek için bir at lâzım. Bereket versin araya girdiler de fenalık olmadı.Harp başlıyacak. bir intizam veririm. Acele beni buldu. Lâkin fena lâkırdılar söyledim. Başkumanda'na bildirelim. Onunla geziyor. telgrafhaneye emir ver. Tehlike filân bilmez. iki at satın aldım. Nis'te duramamış. az kaldı adamı dövüyordum. Parayı almış. «Hayır!» dedi. Beni müteessir ediyor. Bende pek iyi ve silinmez bir iz bırakmışlardı.» dedim. Onu da zorluyormuş.. Ne yapayım? Herif çalışacağına. Hilâl-i Ahmer Reisi ismail Besim Paşa. Neticenin ne olacağı malûm değildir. şunu avut. Ferahlandım Allah razı olsun.iade ederiz» demiştim. «Derhal Sinop'a gel. Bu iş bizim değil. Haber alıyoruz. Birçok mebuslar bu kara günde. «Sen yap!» dediler. Zihni yazdı.. «Aman gelme! Herkes burdan kaçıyor» dedim. Serbest kalınca ne yapabileceğimi düşündüm. Ne yap yap. Hüsrev (Bulgaristan sefiri) de bu heyete dahildi. Kendi oturuyor. Adnan'ın işi yolunda. Aileleri Ankara'dan çıkardılar. «Siz şahsen teahhüt ederseniz.. Gelir mi gelir. «Ne kadar para varsa ver» demiştim. istanbul'a. orduya ekmek göndermiştik. Mecliste buluşup kötü bir petrol lâmba ile dertleştiğimiz oluyor. Böyle günde burayı terk edemem. Ona da lâzım.. Bu esnada idi ki. Sen onun telgrafını alır. Beş. Bunlarda büyük hamiyet gördüm. Müdafaa-yı Milliye'de dolaşıyoruz. Ne var bilir misiniz? Hep Rum'lardan mürekkep bir amele taburu. Kendisine sordum. bir taraftan da bu püs202 küllü belâya telgraf çekiyoruz. «Olmaz» diyor. cephaneyi berhava ederlerse. Ben de: «Korkma. Para da yok. ne ile harp .. Kalktım. Derhal sigarayı terket-tim. halktan öteden beriden haber topla-smlar.Alırsa meşru değildir. Derken. oradan Sinop'a gelmiş. Korkup. Ona yazdım: «Birader! Böyle bir kara günde ben vatan hizmetini terkedemem. Gece uyku uyuyamıyorum.Böyle haberler geliyordu. «Araba buldur gideyim» diyormuş. Bana dolaşmak. Dolaşıyoruz. iki ordu manevralarla meşgul. Onun gelmesi de olamaz. Bir mebus arkadaş geldi. Hey'et-i Vekile'de Hilâl-i Ahmer'in parasını alalım dediler. bu buhranda hamiyetlerini gösterdiler. Bilhassa Adana Mebusla-rı'ndan İsmail Safa. Bir taraftan harp haberleri bekliyoruz. Telâştayız. içinde işe yarar bir şey olur . Harpten anlamam.

geldim ve söylüyorum. «Müdafaa-i Milliye'ye gideyim. Asker. Hepsi vatan için. Onu da beceremiyor. Öküz altında buzağı arıyor. derhal tedbire tevessül veya bana teşekkür edecek zannındayım.Bunlar işittiler. Mustafa Kemal'i bize kıçı kırmızı balmumu ile arattırırdı. Allah fırsat verip de Mustafa Kemal'in yerine o otursaydı. Gel bizim arabayla gidelim» dedi. At bekliyorum. asıl kendisi. fakat olur ya haber alamaz. fakat daha belâsı var. böyle mühim bir şeyi haber vermek. Palyaço. tedbir almak senin en mühim vazifendir. böyle şey aklıma bile gelmemişti. insan halinden utanır. Efe bir şehrin ileri gelenlerinden yirmi . Şimdi neden faş oldu? O: (Yanındakileri gösterip) .» O: «Böyle mühim bir sırrı faş ettin. cahil. Cephane ile amele taburunu bir yerde tutuyorsun. Canım ağzıma geldi. müthiş şarlatan. Ya bütün cephaneyi ateşleseler ne yapacağız? Düşman silâh omuzunda gezinti suretinde mi Ankara'ya girsin? Buna da sen sebep olacaksın! Büyük mesuliyetin var. fakat ithamı saçma. Konuşması. Hakikaten bu adamın şimdiye kadar bir iki şeyini bi204 lirdim: Tamamiyle. Efe'den . Adnan arabasıyla geçiyor. mühim bir şey var» diyerek hitaba başladım. «Refet'e gideceğim. Böyle yolsuzluklar gördüm mü senin gibi vazifesini yaptıramıyanlara yaptıracağım. Müdâfaa-i Milliye Vekili yaptırdık ya.otuz kişiyi şehrin meydanında yere yatırıp gıcır gıcır kesmişti. biri gökte. Şimdi azametinin dehşetini de öğreniyorum. Bunun için beni itham ediyor. Azamet taslıyacak. Ben: «Asıl o vakit faş olurdu. Ben onu hiç itham da etmiyorum. Refet Müdâfaa-i Milli203 ye erkânından beş altı miralay oturuyorlar. Demirci Efe'yi tedibe gönderdik. Bununla görülüyor ki. Onu bir şey zannediyordum. Bu binada Refet'i gördük. Gayet azametli ve şiddetli bir tavır aldı: «Sen çizmeden yukarı çıkma!» Alıklaştım. bu da bütün askerler gibi nemruttur. nezaketi. Meclisin intihap ve tayin ettiği Başkumandanlık Heyet-i Teftişiyesindenim.» Ortada bir müttehim varsa. Atları istedim.» dedim. Anlattım. Gittik. Namusumla temin ederim ki. karikatür. omuzunun biri yerde. onlar düzeltecek.» dedim. Daha sonra daha da gördük: Mustafa Kemal'in azameti. yengeç gibi olur ve bu esnada yüzü sahteliği akıp duran ve müfrit bir gülme içindedir.-tun. O vakit Müdâfaa-i Milliye Vekâleti Ankara Lisesinde idi. Hem de bunlar arasında azametiy-le meşhur. «Ben de ona gidiyorum. üstüne general. Bir müddet sonra sersemliğim gitti. kedi ile peynir tulumunu bir araya koymağa benzer. Hem bu benim vazifem. kötülük edecek. Onlardan bu saklanır mı? Zaten bu işi sen emredeceksin. Sokakta bekliyorum. tavırları tamamiyle anormal ve sahte. Haksız insan da. Doğrudur. Ben: «Onlar burarım müdürleri. «Aman paşa. Bu. Bunu görmek. Bunu yapamadığın anlaşıldı. bilmek. O: «Çok geliyorsun?» Ben: «Az gelmekteyim. azametli. Anlaşılıyor ki.edecekler?» Hakikaten mühim haber. Bu adamın Müdâfaa-i Milliye Vekili olmasını Meclis'te ben teklif ettim. Yüz değil. herif hiç sebepsiz bana kuruluyor. zulmü. Sonra hırsı büyük ve içi fena. Baktım ki. «Ne bekliyorsun?» dedi. milletin beynine de kan otururdu. Ben. sır ifşa oldu? Nasıl yapmalıydım? O: «Telefonla söyleyeydin. vurgunu aleyhindeyiz. Allah kış görmüş yılana gün göstermesin derler. Vekil için de binanın yanına ufak bir bina yapılmıştı. Kemali sadakatle koştum. Hep kan kusardık. istibdadı. Seni istiklâl Mahkemesine vereyim de görürsün?» Ben: «Sana gelip. Refet'e haber vereyim de tedbir alsın. Hem de müthiş olan şu kabahatim bastıracak. Dedim: «Şu ne âdi yürekli ve ne dirayetsiz adam. Hemen kalk. insanın bir elini sıkar. Sade saf bir vatan gayretiyle haber verip maslahatı selâmete erdirmek istiyordum. Dedim: «Sen ne dedin? Bana hakaret ettin?» Aramızda şöyle ve şiddetli bir kavga oldu: TARTIŞMA O: «Kendinden büyük işlere karışma!» Ben: «Bu iş benden çok küçük. Mühim bir hizmet yapıyorum zannediyorum. Onu sevinecek. Hiç aklıma bir şey gelmiyor. Sonra iyilik edip. sır ifşası mıdır? Sen casus musun ki. Bitince Refet biraz durdu. Hani.

Bana sarıldı. Bunlar benim bildiklerim.«Hadi! Göreyim seni! »diye bağırdım. Adnan artık bizi barıştırdı. «Aman doktor» dedi. Hele pek cahildir. Müşahade kâğıtları da oldu. Ben size hürmet besliyorum. «Adi herif!» dedim. Baktım. Alet yok. Adnan yine geldi. Su-i tefehhüm oldu. Hilâl-i Ahmer'in de bir seyyar hastahanesi var.«Bana çizmeden yukarı çıkma diyorsun. Gözüm kızdı. Refet geldikçe selâm vermesini bile gönlüm istemezdi ve çok defa vermezdim. Birkaç gün sonra harp başlıyacak. Bir odayı ameliyathaneye tahsis ettim. çarşaf buldum. işi tatlıya bağlatmıştı.. siz zeki. Bir müşahede varakası çizdim. Tahtadan bir pansuman masası yaptırdım. Her yatağa üç yedek çarşaf yaptım.Ilâç nerden alacağız? Para da yok. Zabitleri ve ağır yaralıları da buraya aldım. cesur. Millet Meclisi'ne gittim. beni mahkeme ile korkutmasına. yerinde.. yün ve samandan bir mahlut yapıp bin yatak oldu. Bir tencere buldum. Ben de oturdum. Benim de tabancam var. Refet'in bu hali beni kendisinden iyice iğrendirmişti. Sanayi Mektebinde bezler buldum. Birçok da kumaş kırkıntısı. Bu tarziye idi. Hadi bakalım beni istiklâl Mahkemesine ver. Burası yara değiştirmeğe mahsus. Alet takımı için tencere ve mangal bulup koydum. . Talaş da buldum. Bir mangal. gelmişim. ilerisine gitmedim.. «Arkadaşlar! Bundan bana iki bin tane yapın!» dedim. ben duruyorum. Tabanca çekecek vaziyet yapıyor. Şu adamın beni böyle saçma ithamına. Refet yerine oturdu. Bunları yatak çarşafı yaptım. Ayağa kalktım ve: . Refet'le göğüs göğü-se geldik. Müdâfaa-i Milliye hin marangozlarına kerevetler yaptırdım. Sokaklarda terzilerde yığılan bez kırıtışı var.şıkır şıkır birkaç yüz bin lirayı alıp.Isyânlar zamanında Çarıkın'ya gittiği vakit şeh. Her koğuşa ve onun hademesine aynı numarayı koydum. pens. Ne lahana turşusu idi. Başka çare yok» dedim. zekâca ve iktidarca Mustafa Kemal'den yüz kere aşağıdır. 205 ilâh. ne yatak var. bilirim. Biraz yün de buldum. Duruyor. Ancak Millî Harekette ilk devrede aleyhimize olan isyanlarda cidden çok hizmet etmişti. Ben ne samimî ve ne hizmet için zahmet etmiş. Bunları Sanayi Mektebine yerlere serdirdim. Adnan beni teskine çalıştı.Aradan çıktı. Yaranlar gelecek. Sen kendini her vecihle benimle bir mukayese et! Bakalım.. Her yatağın basma astım. Yumruğu şiddetle masasına vurdum. Muallim kadınlar ve talebe kızlar birçok çarşaf ve havlu diktiler. ber. Refet çekildi. iki bin kadar yatak tedarik etmeliyim. Hademe oldular. Bez kırıntıları. istanbul Eczahanesi sahibi . Millî Harekette böyle ne günler geçirdik. topal olan kur'a efradını aldım. Ameliyat lâzım olanlar için Darül Muallimin'i hazırladım. hiçbir şey yok. Dedim: . ne âlet var. ne eczacı var. Hattâ ilâç koymak için şişe bile yok.» (. şimdi bu ne perhiz. Bunları sakat neferlere giydirdim. Kör. Artık bu adamla iyi konuşamadım. Arada Adnan var. Bezleri yatak halinde diktirdim. birkaç âlet bıraktım. O masanın bir ucunda oturuyordu. Her yatağın başına bir numara koydurdum. Gözüm kızdı. kendine ne meziyet buluyorsun? Sen bir sıfırsın ve benim kunduramın altındasın. Çalıştılar ve yaptılar. Refet: «Doktor.^ yün. «Eğer sen namuslu bir adamsan. penset gibi şeyler aldım. Refet'in sağ eli cebinde. Ne olursa olsun dedim. Orada bir odayı da pansuman odası yaptım. Darül Muallimat mektebinden birkaç muallime ve kız aldım. istasyon civarında. Kerevetlere yaptırdığımız yataklardan koydum. Ne hekim var. Bu bana ne muamele ediyordu. Yana ittim. Refet üzerime yürüdü ve elini cebine soktu. Blüzler ve bunların üzerlerine numaralar diktirdim. Adnan. merd adamsınızdır. O. bir tencere. işte vatan için neler çektik. re elli bin lira cizye koymuş ve almıştır. beni tstiklâl Mahkemesine vereceksin. Sanayi Mektebi büyük bir bina. Hilâl-i Ahmer'den birkaç makas.. talaş. Müda-faa-i Milliyeden de bir takım bezler aldım.. Diğer zabitler oradan çıkıp gittiler. Orada da pansuman malzemesi. nelere maruz olduk. Adnan cılız adamdı. çizmeden yukarı çıkma gibi hakaretine fena kızdım.» dedi. ne ilâç var. duruyor. Bunlar karyola. Oraya t sen gitmelisin. «Hadi!» dedim. Bunlarla bera. ben masasının önünde-. Ben de onun üzerine yürüdüm.. Darül Muallimin de öyle. Bir tane de tahtadan ameliyat masası yaptırdım. Bu iki binayı hastahane haline koymağa karar verdim.

«Sahi.Hüseyin'e söyledim. mebusları topluyor. Okuyayım» dedi. . kâh yere oturuyor. Beni bir odaya götürdü. bizimkiler ihtiyatları da merkeze yığmışlar.«Kafaları aşağı» dedim. Diğer ucu Haymana ovasının üstüne yayıldı.Afyon hattında yaptıkları aynı plânı tatbik ediyor. ahlâksız. Düşmana göre vaziyet alıyorlar. değersiz. Okumak zahmetine değmez» dedim. Yâni sağ cenahımıza taarruz edecek gibi bütün kuvvetlerini oraya yığıyorlar. Cephe bir kavis halinde olduğu için. Bu suretle hastahane de oldu. Alâ. Bunu bütün mebuslar söylüyor. Bizimkiler de derhal cenuba doğru yayıldılar. Kimin şarap fıçısı varsa aldırıp yolladık. Herkes de . iki pehlivanın diğerini iyi bir yerinden yakalayıp oyuna getirmek için yaptıkları harekete benziyor. Darül Mualliminde beşyüz kadar yatak. hem de kâh tavana kadar sıçrıyor. Yunanlılar. okuyor. Zorları yine sol kolumuzu bozup bakıy-yetü's-süyufumuzu şarka değil. işte bu devre. Ona işaret ediyorum.. Sen okurken birer birer kaçıyorlar. böyle şeylerle meşgul olduğu yok. evvelki muvaffakiyeti onlara aynı plân. «Bu gece bir şiir yazdım. Yunanlılar. Oradan her tarafa aynı mesafe var.orada onları da armut toplar gibi toplayıp işi bitirecekler. Bizimkiler de Sakarya boyunca şimale doğru yayıldılar. Herkesi güldürür. Anlamıyorlar. fakat Porsuk Suyundan şimale doğru. Bunları bulup yolluyoruz.» «Ya!. Bu ikinci hastahane muntazam oldu. Alâ. Bir kâğıt çıkardı. Bizimkiler Sakarya'nın şarkında mevzi aldılar. Derhal getirdiler. Anladık ki. Bir şiir okuyor..» dedi. Elbet o büyük muvaffakiyet hoşlarına gitmiş. Kapının önüne durdu. «Hepsini odaya doldurunca kapıyı kapa! Önüne dur! Öyle oku!» dedim. «Ne yapayım?» dedi. geldi. Keyiflendikçe keyiflendik. Sakarya Harbi-nebaktığı. Bir gün beni yakaladı. Cepheyi yine garptan şarka uzanır bir hat haline getirmeğe çalışıyorlar ve âdeta getirmek üzereler de. Arattım. Sonra getirdiler de. Sersemler bize toplanmak. sol cenahımıza toplandılar. vermişti.'. Hâdiselerle zaten hepimiz yarı asker olmuştuk. Derken Yunanlılar birden Porsuk'un cenubunda gözüktüler.. Bir taraftan da orduya su fıçıları lâzım. Eğlence tarafım tutmuş Dedim ki: «Peki. Arkadaşlar etrafıma doluyor. Paskal. Milletle uğraştığı. Gitti. «Ne bilirsin!. Eskişehir . Ismet'in aklı yine oraya saplanır diye ödümüz kopuyor. «Allah razı olsun. İsmet yine orduda. Rakı şişeleri evlerinizde yığılmıştır. «Ben meccanen veririm» dedi. Otuz kişi kadar topladı. kâh küt diye kendini yere atıyor. Şimdi parayı bekliyoruz. Sakarya ile bu dere bir kavis teşkil ediyorlar. okurken de deli gibi zıplıyor. Yüz kadar şişe oldu. Olur şey değil!.» «Fakat şişem yok» dedi. topluyorsun. Bu kanlı sahnede de var: Tuna'lı Hilmi. Zaten Yu206 nanlılar da buraya geliyor. Daima vaziyetten haber alıyoruz. Alâ! Ferahlandıkça ferahlandık. Yahut der ki.Kâh ayaklarıyla dehşetli bir surette yere vuruyor. Bizimkiler yine aldanır. Soytarı denilen bir veya birkaç şahıs olur.» dedi. lar: Sağ cenahımızda gözüktüler. İki ordunun da şimalî ucu Porsuk hizasına indi. Bu hallerine güldükçe gülüyorum. şimale atmak.. Bazan ciddî ve facialı bir takım tiyatrolarda bir Piyerro. Bizimkiler de onlarla beraber cenuba ve şark'a kayıyorlar.» dedi. iyi akıl!» dedi. Hattâ daha şimalden de gözüküyorlar.. Bu dalkavuk. hazırlanmak için bol zaman vermişlerdi. Herkes gülüyor. Lüzumlu yere kolaylıkla ihtiyat sevke-dccekler. HARP BAŞLIYOR Yunanlılar sökün ettiler. Yunanlılar yine şimalden geliyorlar. dünya düğün bayram içinde keyfediyor. Müteharrik bir sistem takip ediyorlar. Meclis'in Erkânı harbi oldum diye alay ediyoruz. Yine aynı oyunu oynuyorlar. Gelecek yaralılara vermek için ilâç koyacak şişe yok.«Kaçıyorlar. Keyiflendik. Ankara'da şişe bulmak mümkün değil. Şunun halini gören mutlaka zırdeli olduğuna hükmeder. bizimkiler bu sefer gafil değil. gittikçe cenuba yayılıyorlar ve Katranderesi boyunca şark'a ilerliyorlar. Mebuslara söyledim: «Sizden rakı içenler çoktur. Ama pek iri şeyler. sarhoş adam bugünlerde azgın ve çılgın bir halde. Şiir yazıyor. iki ordunun karşı karşıya gelişi. kâh tepiniyor. Azli lâzımdı. Zararı yok. Askere su taşımak için bir şey yok. «Bekle! Başkalarını da getireyim. Şunları bana getirin!» dedim. Bugünlerin bir eğlencesi de var.. Elimde Erkân-ı Harbiye Haritası var. Hem okuyor.

biraz geri gidip yine harp ediyorlar. Teslimiyet ile beklemekten başka çare yok. hep gittik. Bunu yapabilmekle Türk Milletine pek büyük bir hizmet ettim ve bununla iftihar ederim. Ismet'in Eskişehir'deki cehaletini kanlarıyla yıkadılar. Birer ikişer kaçmak istediler. Katranlı-dere ehemmiyetsiz bir dere. ordumuzu öteden -beriden vuruyor. Bu haber de geldi. yeniden ordu meydana getirmek için edilen 208 bu kadar emekler. Kimsede can kalmadı. onun Arnavut ve hususî hizmetlerinde kullandığı yaveri Salih de cepheden geldi. Bildiğim şey değil. Çatalca'daki top seslerini de işitmiştim. Ankara'da hastanedeydim.. Zabitlerimiz arslan gibi döğüşüyorlar. Hakikaten öyle yapıyorlar. gidiyor. Birçok yaralı birden geldi. ilâç ne yapsam kesilmiyor. Böyle haller içinde sekiz-on gün kadar harp pek şiddetli oldu. Hayatımın en fahra değer işi budur. fakat ismet Eskişehir . Hele Ağustos'ta suyu kuruyor. Gece uyuyamıyorum. Yunanlılar bunun boyunca yayıldılar. Kaçıyorlar. Artık harp meydanı Ankara'ya bu kadar yanaştı. zabit telefatımız müthiştir. Fevzi bunu söylemiş. Artık çalışırken top sesleri işitmeğe başladım. Zayıfladıkça da insan sinirleniyor. Bu harpte zabitlerin gayreti adeta işitilmemiş bir şeydir. ben sonra tâ Sinop'a varıncaya kadar kesilmedi. Yer veriyorlar. Hattımızı ötede beride parçalıyor. doğru Ankara'ya girecekler. şehidleri. Bunu Fevzi sezmiş ve Mustafa Kemal'e demiş: «Aman ric'at etme! Çünkü düşman ric'at ediyor. Böyle yapıyor. Bilhassa sol cenahımızı sıkıştırıyorlar. neferlerden verilen binlerce şehidler. iğne iplik oldum. Bana cephede gezerken: «Eski kuvveti verin. Yeniden Türk milletinin istikbali. Bu manevralardan sonra harp. Vaktiyle Balkan Harbi zamanında Haydarpaşa'da Tıp Fakültesi Hastahanelerinde yaralılara ameliyat yaparken. Bu da onların gayretini gösterir. Arkalarını Haymana'ya verdiler. bu kadar kanlan. Ric'at emrini geri al!» Ne ise Mustafa Kemal ric'atı durdurmuş. Bekliyoruz. Mustafa Kemal ata binmiş. : Ben orduyu harbe hazırlamak için büyük bir gayret yaptım. karış karış. sarhoşmuş. Bunu zaten harp başlamadan evvel Ankara'da adetâ çocuklara varıncaya kadar biliyorlardı. Bir ishaldir beni yakaladı. bir şey yiyemiyorum. Ağzımızı bıçak açmıyor. Gündüz hastahanelerde meşgulüm. bunu setr içinmiş. Düşman. Ne haldeyiz.gülüyor. Nihayet dereyi geçtiler. tutuna-mıyorlar. Sonunda bu dağların en yüksek yeri olan Çal Dağını da aldılar. Bu lekeyi kanımızla temizleyeceğiz. Zabitlerin kahramanca döğüşüşleri. kaburga kemiği de kırılmış..Vurup kırıyor ve geriye itiyor. fakat harp için bir iş yapamam ki. fakat karış karış. Ana baba günü yaşadık ve şimdi nasıl bir iğneli fıçıda oturuyoruz. Bizi tozarlarsa. Her taraftan 207 hücum ediyorlar. Sağ cenahımızla Sakarya üzerine bir . Alınan tedbirler hep benim tedbirimdi. Perhiz. masraflar az kaldı boşa gidiyordu. ölenin silâhını alıp harbedi-yor. Mustafa Kemal'in i eşyalarmı denk yaptı. hürriyeti.. Onun gibi Bu Çal Dağının düşmesi bütün ümitleri bitirdi. Artık hep ölü halindeyiz. Nefer öldükçe yerine depodan geliyor. Haber geldi. Sakarya Harbi diye anılan bu mühim harpte. Neferler de aşağı değil. Bu ishal. Burada kınlıyorlar. Meclis'te ne kavgalar ettik. Düşmüş. hayatı tehlikeye düştü.. Ordumuz. insan tuhaftır. bir taraftan da ağırlıklarını Sakarya'nın garp cephesine alıyormuş. sonra böyle de güldük. Fena sinirliyim. Bereket versin Fevzi'ye. Bunun üzerine Mustafa Kemal umumî ric'at emri vermiş. Nihayet biz adım adım çekile çekile Ankara'nın cenubu garbisindeki dağları Yunanlılar tuttular. Bunu Mustafa Kemal yapıyordu. fakat mütemadiyen şimale atılıyor. Ve şark'ta daha ileri de gittiler. beriki de dinlemiş. tşte Fevzi gayet vahim akıbetli bir vaziyeti kurtardı. Yunan'm Çal üzerine ve sol cenahımıza son şiddetli çullanması meğerse 10 gündür söktüremediğini gören Yunan ordusunun ümitsizliğe düşüp ric'ata karar vererek. fakat Fevzi aym zamanda başka bir teklif daha yapmış: «Düşman ric'at ediyor.Afyon hattında bilememişti. Bu harbi zabitler kazandırmıştır. Kanlan ile o lekeyi temizlediler. orduya gidip bir şey yapmak iktidarını haiz değilim. «Hadi siktir» dedik. Düşmanı atacağız» demişlerdi. Bırakmadı. 23 Ağustos 1337'de başladı. Kaçmak yok. insan bu hale uzun zaman tahammül edemiyor.

gayet yüksekte bir tayyare. büyük bir fırsattı. Meydan muharebelerinin üç-beş günde bitmesi lazımmış. fakat Sakarya'da ordumuz öyle perişan olmuştur ki.taarruz yapıp düşmanı geçirmiyelim. Yukandan giden bir şey yapamadı. Bizim Eskişehir ric'atında gaflet edip bıraktığımız ve onların girip topladıkları keçi. fakat büyük ümit ile tâyin edip gönderdiğimiz Başkumandan bunun farkında değilmiş. Hayret! Anlıyamıyoruz. millî cidalin dönüm noktasıdır. derhal müthiş korktum ve içeri girdim..Hiç .. mes'ele de o vakit bitecekmiş.» demiş. İstasyonda vagon tutuşmuş. Bu taarruzdan bir fayda çıkmadı. Böyle giderse bütün vagonlar yanacak. kimse yok. Bizim ağa bunu dinlememiş. Kemafissâbık bu da kuzudur. 13 Eylûl'de bittiğine göre t bu harp yirmi gün sürmüş demektir. koyun sürülerinin etlerim .. şimendifer hattından da uzaklaşmışlar. Çok defa bir insanı cesur veya korkak yapan. Halbuki Yunanlılar bütün ordularım zaten geçirmişler. Felâket. bizimkiler gidince yoluna devam etmişti. Maksatları demek.. Fevzi'nin dediği taarruzu bu sefer yaptı. ric'atlerine vaki olması muhtemel bir hücuma karşı orada kuvvetli bir dündar tu-tuyorlarmış. 209 Bizim bu takibimiz Yunan ordusuna panik vermiş. Ama. Darülmuallimîh ile Millet Bahçesi arasındaki sokaktaydım. otomobil. Doğrusu pek mahirmiş. Keçi eti ishal yapmış. orada harp oldu. ken raylara adetâ her adımda bir dinamit koyup hattı harab etmişler. maneviyatını kırmıştır. Onlar da ırmağı geçtiler.) miyeti. Bir defa yirmi gün sürmüş.Havaya baktık. Ordumuzun on günlük mukavemeti.. Bu taarruz yapılıp Beylik Köprü bilhassa Kavuncu Köprüsü'nü tutsaydık. gın halinde ishal zuhur etmiş.. şimalden bunların sağ yanma. bir tane de lisenin yanına düşnllçeri gir. arkadaş ve . Yunan Kumandanı'nın eşyası da bu meyanda imiş. Bir bomba patladı. Bizimkiler sağ cenahımızdan Yunan ordusunun ric'at eden dündarına hücum ediyorlar. bize kalır. yine sözünü kabul ettiremeyip susmuş. bu harptır.. Tam sıcakların şiddetli ve malaryanın da za. İSHAL OLAN YUNAN ORDUSU! Meğerse Yunanlılar on gün yaptıklan büyük gayretle cephelerini Ankara'nın cenubuna kadar sürdüler. Harbin son günleriydi. kımıldamıyorlar. harbi bize kazandırmış-mış. Malarya da bunları perişan etmiş. Hemen aşağı indim. Yunanlılar'da hiç bir taarruz yok. Düşmanın hamlesini. Ekmek bulamıyorlarmış. Fırkanın biri . Bizimkiler de intizar halinde duruyorlar . Millî dâvada en mühim harp. Tren yanıyor. Nihayet beş altı gün sonra Mustafa Kemal t de anlamış ki ric'at ediyorlar. Geçenlerden biri: «Ayol. Meğerse Yunan tayyaresi bir yangın bombası atmış ve istasyondaki trene tam isabetle indirmişti.. diğeri Haymana Ovasın'dan cenuba yanlanna ve arkalarına doğru sarktı. Millî dâvayı. Yaralı zabitler balkona koşmuşlar. bıçak sırtı kadar kalmış iken izmihlalden kurtarmıştı. Bir iki gün . Bu gazetenin o esnada orada bulunan bir muhabiri yazmış. Bir yer bulup saklanmış. Hattâ rivayetler ettiler: Kumandan da orada imiş. Eğer cepheden de iki fırkacağız tahrik edilebilmiş olsaymış. Yunan ordusu Porsuk suyunu takip ederek Eskişehir'e doğru ric'at ediyordu. Ağırlıklarını götüremez. ben de koştum. Bu suretle Sakarya Harbi de bitti. Bizimkiler derhal iki fırka tertip ettiler. Ancak yanlarda iki fırkaya hareket kabiliyeti verilebilmişti. Darülmuallimîn'de ameliyat yapıyorum. perişan olurdu. Yunanlılar bir yıl sonra Afyon ve İzmir'de uğradıkları tam hezimete o vakit uğrayıp. Bunu sonra Times Gazetesi'nde gördük. Meğerse Yunanlılar boyuna ağırlıklarını ve sağ cenahlarını Sakarya'nın garbine naklediyorlarmış. İnsan işte böyledir. Gider. Atları istedim. gittiler. Halbuki askerler diyorlar ki. Cenub'tan giden kuvvet Yunanhlar'dan bir takım esir ve eşya aldı. Ordularına yiyecek ve mühimmat yetiştirememişler. Saniyen ehem. Araba.. harp yok. Bununla onun nükbeti başlamıştır. . kımıldamaya hali kalmamıştır..j tür. Herkes müthiş yorgun. düşman Haymana Çölüne düşer. Herkes kaçıyor» dedi. hayvan gibi nakliye vasıtaları yok. şimendifer hattından uzak kalır. tayyare bomba atıyor. kaçırıldı. âti zaferin müjdecisidir. yanıyor. On günden sonra bir sükûnettir başladı. ric'at emretmiş. manı olduğu bir mevsimdi. denize döküleceklermiş. yemişler. Yunan askerinde sal. {J Salimen kurtuldular. Hiç bir korkum yoktu. Naçar ric'ate karar vermişlermiş. Şimendifer bu suyu takip eder. ric'atları esnasmda Ankara'dan sevkiyat yapamayalım. Hatt-ı .

Bunları sonra Tasviri Efkâr Gazetesine gönderip neşrettirmişler. Bombadan bir parça kaburga kemiği arasından girmiş. Dörtnala vardım. Bir bomba da liseye atmış. Bunların işlerini görmek. Bir tanesi Etlik tarafına doğru gitti. bir de topçuların maharetsizliği sayesinde salimen yere inip kurtulmuşlar. Tasviri Efkâr resimlerin altına benim için «Bu adam orada hem siyasî çalışıyor. Hiçbiri vurulmamıştır. BİR SKANDAL! Bir şey daha zikredeyim: Yunan ordusunun gelip gittiği gün bizimkiler derhal Ankara'nın etrafına havaya atar bir takım toplar koydular. Hiç unutmam yirmi yaşlarında gürbüz bir nefer vardı. Bu da orada indi. fakat midesi pek küçük bir mahlûk olduğunu. Çıkardığım kurşunlan bir camekâna koydum. Cenazesini kaldırttık. Pek alçakta. Bu Yunan ordusuna mersiye makamında idi. Dediler: «Bu vuruldu. Beynine kurşun girmişti. Cepheye gidecek misin?» dedim. İnsan böyle askerlerle iftihar ediyor. Bu bomba mektebin yanına düşmüş. etmişler. bunun da bu milletin böyle vasî arazi zapt ve idare edecek iktidarda olmadığını ispat ettiğini. Tayyare. . hedefe isabet etmemiş.yanındakilerdir. patlayan şarapnellerdir» dediler ve ilâve ettiler. bizim tay¦: yareyi bilmiyor. büyük bir cesaretle uğraştılar. Biraz sonra at geldi. «Hemen yolla efendi!» dedi. Başmakale olarak neşrettiler. Ertesi günü ise bir bombardımandır başladı. Sevindi. Pansuman değiştirmekle meşgulüm. «Üç Yunan tayyaresi gelmiş. «Bu kaçtı» dedik.Havada üç tayyare var. Adetâ evlerin damları üzerinden uçuyor. «Hadi iyi oldun. bu iş bina allında da olabilir. Bana da rica ettiler. iştihası büyük. bu dumanlar nerede? «Bu tayyareler nedir?» dedim. hem de yaralı tadavi ediyor» diyor. Bütün harp müdde-tince yaralılar ile meşguldüm.«Hiç nişan alamıyorlar» Hakikaten tayyareler nerede. Muhtelif nâsiyelerden birçok kurşun. «Nihayet. Yunan tayyaresi bir daha gelirse harbetmek için tecrübe ya{wcaklarmış. «Peki» dedim. Refet de gelmiş. misket. Dedik: «Bu da gitti. Bunda Yunanın dâülmezebe uğramış. uçuruyorken topçusuna haber vermiyor. Havada ötede beride beyaz duman oluyor. Zabitlere bunun ne olduğunu sordum. O da hayretle söyle210 miş.Müdafaa-i Milliye Vekâleti idi.» Alkışladık. Doğrusu çıkmağa tereddüt ettim. bir bomba da bir tavlaya atıp savuşmuştur. «Yerden atılıp. Bunda ayıp bir şey var: Topçumuz. Bîçare ekmeğin yansı ağzında yarısı dışında öylece ölmüş. Meğerse tayyareler bizim imiş. Eğer bunlar diğer vagonlardan ayrıl-mazsa.Ora ahalisi bu tayyare üzerine her pencereden tüfekle ateş ettiler. bizimkiler bombardıman ediyor» dediler. Yunanistan'm istiklâlinden başlayıp bir asırdır besledikleri malûm helenizmayı kendi elleriyle Haymana Çölüne gömdüklerini. Yandaki vagona girdim. Sonra bu işi tertip eden Müdâfaa-i Mil-liye'dir. Bu kadar top ve tüfek yaylım ateşi beş para ! etmemiştir. Ne göreyim: İçindeki zavallı memur çay içiyormuş. kayboldu. Binden ziyade yaralı birden geldi. Topçular bunları düşman tayyaresi zannedip ateş . işlerine yarayacak müesseselerin yerlerini biliyorlarmış. Tayyaresine işaret konmamış. bu sebeple hasta olup kustuğunu. geceli gündüzlü üç gün yedi. Demek Yunanlılar Ankara'dan haberdarmışlar. «Beni çabuk iyi et! Gideyim gâvurlarla döğüşeyim» diyordu. şarapnel parçası çıkardım. İki vagonun işi bitmiş. Tayyarelerde işaret yok. Kurşunu çıkardım iyi oldu. «Oğlum! Hacet kalmadı. Bir lokma ekmeği ağzına koymuş imiş. Sağlam vagonları uzaklaştırdılar. Bir makale yazıp Hâkimiyet-i Milliye Gazetesine gönderdim. Gösterdiler. Ortalarına aldılar . Balkona koştum. Fakat artık harp bitmişti. intizamım takdir etti. Birkaç kişiyi toplanmış buldum. Ameliyat yaptığım zabitler fotoğrafçı getirtmişler. Orası o vakit. Şükür iş bununla bitti. Hele istasyona koşayım» dedim. bunlar kendi maharetleri. Yanan vagonların kancalarını çıkardılar.iki grup çıkarmışlar.Makasçılar ve diğer bir kaç amele. ilerledi. Tayyarenin bir tanesi amudî bir surette istasyondan ötede kıra indi. Bu iki vagon yandı. Derken haber geldi. «Makasçıları arattım. onlar da yanacak. Herkes bu hastahanelerin yoktan böyle meydana gelmesini. Anadolu ortalarının müstevli orduları uğursuz geldiğini nitekim Haçlıların mühim bir kısmının da Kılıç Arslan tarafından bu Haymana'ya gömüldüğünü bu uğursuzluğa dair tarihin çok şahitleri olduğunu yazdım.» dedim.» Bir tanesi yükseldi. Bizim yaralı zabitler de orda. midesinin alamıyacağı kadar yediğini. orası delik.

...Afyon bozgununa. 212 ALTINDİŞ OLAYI . Büyük bir istikbâl ile karşılandı. Başkumandanlığa tayin işine.. Başkumandanlık meselesi hakkında söyledikleri de (. Mustafa Kemal Ankara'ya geldi.)imahzdır. Diyecek yok. O dersle Ankara'nın kargaları bile öğrendi.' neli tüfeği verdi.. Bu adam doğruyu (. Mustafa Kemal bu sahifelerde (. Fakat para vermediler... (.> Buna derler kör döğüşü. Nutkumda mevcuttur. Gazilik hadi. 1.. Bir kumandan mesuliyetini deruhte ettiği bir ordunun işini resmî bir vazifesi olmayanın keyfine nasıl bırakır? O adamda hiçbir izzetinefs yok mudur? işte ismet de böyledir. Bu iki tüfeğin birçok fişekleri de var. Millet Meclisi'ndeki müzakereye... Zaten bizim hanım da sabırsızlıkla beni bekliyor.). Pek hastayım. Moskova'ya götürmüş ve yine ge-1 tirmiştim. Zafer şerefine ona da izin aldım. Müthiş bir yekûn!.. Onun hatırası idi... Aleyhime bir şey olsaydı bağıra bağıra bahsederdi.. Kimbilir neler 1 görmüş? Kaç harpte bulunmuş... Nutkunda sahife 388 den itibaren bunlardan bahsediyor.» diyor.. Biz de bunun böyle olacağını Meclis'te söylemiştik. Koç Bey Ankara'yı basacağı vakit almıştım.. Bu tüfek filintadan daha iyi.. Hemen Sinop'a gideceğim... Para ne olacak?. Diğer sahifelerde hep kendini medh. Tebdil-i hava ve tedaviye muhtacım.... Tunalı Hilmi.... Bunu daha Yunanlılar Sakarya'ya gelmeden evvel Ankara'da çocuklar bile biliyordu.. Mustafa Kemal'e mürailik eder.... Nihayet gaziliği aldı. Yeni oldu. Kendi kendine istiyor.... Mebuslar yine köpürdü. Hem de dört milyon lira. Şimdi Eskişehir .. O mühim müzakerede ne olduydu. Millî Cidalin iki aziz hatırası olarak bunları Sinop'ta saklıyorum. Artık benim işim de bitti. Tak-ı Zaferlerden geçti. Mustafa Kemal şimdi döner dönmez.ayî isabetimizi gösterdi. Yunanlılar'in tü211 fekleri pek iyi imiş meğer.) bunu te'vil etmek istiyor.. Sakarya Harbine Mustafa Kemal ne diyor? Bir de ona bakalım. Kendisi Meclis'in kararı ile bunları icra etmiştir.. şan kazandı. Dünya bu!. Bununla bir de askerî işleri de yaptığını. Bu ne vahim yalan. Mebuslar bu zafere ait hatıra olmak üzere Yunan tüfeği istediler.. sonra da ric'at emri verip kaçmağa hazırlanan. Şiir yazdığı için Mustafa Kemal ona bir Luis maki. Yola revan oldum. Sinop'lu Hacı Ömerzâde Hacı Murat da Ankara'da asker... o kaç kişi öldürmüş? Sinop'ta dipçiği düzelttirip cilalattım. •. Benim zaten bir filintam vardır. Benden ' hiç bahsetmiyor.. Imalât-ı Harbiye dipçiğine adlarımızı yazmış.. Meclis'ten gazilik unvanı ve dört milyon lira mükâfat istedi. şimdi ne oluyor? Binlerce insan öldü. bir kumandanı uşak gibi oynattığını da itiraf ediyor. vah yazık!. Ve ordumuz in-hilâl edip.2 ilh. Etmez. Va-.. Bunlar bütün benim tedbirlerimdir... kendine şeref vermek. O da kendini beraber sılaya götürmemi rica etti. Her işi böyle ise. Afyon -Eskişehir bozgununu Yunan Ordusunun üssülharekesinden mahsus uzaklaştırmak için bir tertip olarak gösteriyor. Fakat dipçiği yara içinde. birine ben bindim. Bu filinta güzel bir tüfektir... Aynı zamanda bu hezimetinin kendi eseri olduğunu da itiraf ediyor demektir.Onu sen Eskişehir-Afyon harbinde bilmeliydin.. Düşmanı üssülharekesinden uzaklaştırmak için böyle müthiş bir bozgunluk mu yapılır. Ne yüz!. Bizim atın birine o bindi. Fakat hepsi (*) Söylemek... Türkiye yeniden kurtuldu.. Sonra Yunan Tüfeği ile de Sinop'ta ve Ankara'da nişan attun. Başkumandan olmak istemeyen. Adetâ ayakta duracak halim yok. Onu kullanan kaç kişi ölmüş. emirleriyle tedbirler aldığını söylüyor. Fakat edemiyor.. Bu bir müthiş bozgunluktur. Bu ric'at emrini Ismet'e kendisinin verdiğini söylüyor.. adetâ sıfıra müncer olmuştur... Bize birer tüfek verdiler. Aferin Refet'e!.).. saçmalamak ve yalanla ilgili beş kelime metinden çıkartıldı.. '" Sahife 282 de «Sol cenahımızdan ihata edeceğine hüküm vermiştik..

Beni Padişah yolladı. Bir takım casuslar ve aleyhimizde hareket edenler tevkif edilmiş. onu da büyük hikmetler diye yazacaklar. Koca Türkiye'yi inkırazın uçurumuna atan beş-on ittihadçı kodamanına bu adam on yıl dalkavukluk. Bu adam Ankara'nın şarkında ve pek yakınında yolları kesti. Onlar için kanlarınızı dökmeyin. Bu adam başımıza bir belâ idi. Düşmanı mağlûp ettim. ferasetim Milletteki bu istidadı görmüştü. inkıraz felâketinin.. yapabiliriz dediğim zaman. Şu «Aklım. bizi bu adam kesecekti. )ce sinir(. yapacağız. bir noktayı hatırlatmak isterim. Siirt Mebusu Mahmut bunlara bol propaganda yapıyor. Fakat zeki ve oldukça malûmatlı. Galiba yakında eski Roma'lıların diktatörleri gibi Tanrılığını ilân edecek. onu da görüyorsunuz.. Asıl beriki utanmıyor. milletin zulümden. üzerine kuvvetler gönderildi. Böyle gittikçe büyüyordu. Mahmut'un ki de şarlatanlık. Firarı asker buldukça kendine uyduruyordu. «Ankara'dakiler gâvurdur. Onunki de.» Hakikati ben yazdım. O celselerde Meclis'te asla düşmanı mağlûp edeceğim dememişti. Bir aralık Tevfik Rüştü. Hiç bir noktada en ufak ve en büyük meselelerde milletimi sözlerimle ve hareketlerimle aldatmamış olmakla müftehirim. Elâleme karşı ne çirkin şeyler.. Bu sözümü şöyle böyle ortaya atılmış bir söz telâkki edenler olmuştur. Bu adam burda ne diyor. silâh ve eşyayı da zaptediyordu.). Zaten lltihadçılara da aynı şeyi yapmıştır. Yaptığı hep dalkavukluk. 213 Bu ne gurur? Hem de kof (.Burda diğer bir vak'ayı zikredeyim. sonra Millet Meclisi ikinci reisi. milletteki bu istidadı görmüştü».. zahîr olmuş.» adında bir Çerkeş baş olup. beni rezil olsun diye Başkumandan yapmak istiyorsunuz» demişti. Dahiliye Vekili.. ama burda tam kibr-ü azamet içinde... Bu adam yumuşak başlı.Galiba bir iki yıl daha geçerse bu adam aksınnca.. bu damı yalan? dedikleridir. Deveyi tuttu bir yılan. Güçlükle tenkil edildi. Bu adam kendisine propaganda yapmakla»meşgul. yâni bu satırları yazdığım esnada.. Aklım. «Türk tarihi için mühim vesikalar» diyor! Hepsi sıfır. Ben ise o insanlara behemehal muvaffak olacağız diyordum. Bunları harp başlayınca Ankara'ya. Ne derse onu yapmak. «Ümid yok. Başka bir marifet ve iktidar göstermedi. oradan Çorum'a sevkediyorlarmış.. Ve Başkumandanlığı kabul etmemek için günlerce uğraşmış. Yapacağım. Beni ilk Başkumandan intihap ettikleri gün düşman ordusu Sakarya'ya geliyordu. gördünüz. DOKTOR ADNAN VE HALİDE EDÎP Doktor Adnan iptida Sıhhiye. hem de şerir değil. Gelen cephane.. (*) Şeytan anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı. Mustafa Kemal'e âlet olarak müthiş komünist idi de. Yaptığı budur. Ayyuka çıkarıyor. ona muhalefet edenleri yumuşatmak ve yola getirmeğe çalışmak.. Ankara'yı Kayseri'ye nakilde devam etselerdi. Bunu da buraya ibret için hulasaten naklediyorum: «Millet'le temasım benim için en kıymetli bir feyiz ve ilham şulesi oluyor. Kimseye fenalık etmez.. Şimdi.) Nutkunda bu kadar azmamış. Dalkavukluk vazifesidir. Yunus Nadi ile beraber. ortalıkta büyük bir bedbinlik vardı. ümitsizlikten Ankara'dan kaçıyordu. Müdâfaa hazırlığına büyük sekte vuruyordu. Hakkı Beli ic. Bil'akis.. Velinimetine hizmet ediyor. Başında kırmızı güneş şualarıyla süslenmiş ve çerçeve içinde bir yazı var «Büyük Gazi'nin henüz neşredilmemiş hasbıhâl ve nutukları» deniyor.-. harpten çektiklerinin mesuliyetini sırtında taşıyan bir adam. Akın akın gelen kur'a efradını tutup. Zavallı Türk'ü rezil edip duruyorlar. Eğer hükümet. Bir daha Ankara'dakiler için harp etmeyeceklerine dair karıları üzerine talak-ı selâse ile de yemin ettirip geri yolluyor. fikir sahibi bile değil.. istanbul'dan Milliyet Gazetesi geldi. İtiraf etmek lâzımdır ki. behemehal onda kanaatim vardır.. Bir çete teşkil etmişler. Yaptığı daima Mustafa Kemal'in suyunda gitmek. Bunlara «Altındiş. Mustafa Kemal. Kibri her gür artıyor.. âletlik etmiş. O sözü heyecandan mütevellit bir lâftan ibaret zannedenler bulunmuştur. Fakat. gece ansızın muhafız jandarmaları yakalayıp silâhlarını almışlar. Efendiler... Ne ise. Eskişehir Hastahanesinde imiş. Elinden . Ve ne (. Bakalım nereye kadar varacak. Mahmut onun bir mahlûkudur. Sakarya üzerine bir nutuk imiş. Baktım Mustafa Kemal Bursa'da bir nutuk da söylemiş.. behemehal düşmanı mağlûp edeceğiz demiştim. herkesle hoş geçinmek isteyen bir adamdır. ferasetim. Evinize dönün» diyor.. Hem Bursa'da bunlara ne lüzum var.

Halide defantazi ve (. Mustafa Kemâl. asker rahat harbetsin!» diye bağırdılar. Deriyi yerine getirip sıkı bir surette bağladım. . Mustafa Kemal de. Biraz sonra: «Sen kim oluyorsun ve ne hakla beni dövüyorsun?» dedi. Usul budur. Vaka ve manzara aklımı başımdan aldı. «Ben jandarma zabitiyim. Halide Hanım Ankara'da pek durmuyor. Hele «S» nın peşini bırakmıyor. Adnan ile yaşamıyor. Süt buldurdum. Murat'la Tahsin de yemek yemek için gittiler.. «Seni zalim!» dedim. Fethi'yi derhal istanbul'dan mebus yaptırdı. Mebuslar en ziyade onun orduda dolaşmasına kızıyorlar. Kara Vasıftır. Yerde yatan yaralı ayağıma sarılmış. Müslümanlığı kabul edişini hikâye ediyor. Seni zalim.. babacan. Bir araba tutup yola devam ettik. Üç kişi olduk. Bütün müntehib-i sârülere imza ettirememişler. peynir. bir de baktım ki.» diyorlar.) meşguller. Karını ordudan buraya getirt de.. Şimdi aramızda Malta'dan yeni adamlar gelmişti.» dedim. Kâfi görüldü. bir fiske vurmağa hakkın yoktur. Orada bıraktık. Kimi Halide ile birleşince Adnan'ı ailesinin reddettiğini. Bunlar Fethi. Ben: «Sen kim oluyorsun. pastırma gibi şeyler yeriz. bir daha. Baktım bir adam koşup kaçıyor. Öğle oldu. Mustafa Kemâl'den onbaşılık almış. Yanımda. kan yüzünü. Mazlumu zalimin pençesinden kurtarmak hissi tabiîsi bende galeyan etti. seni utanmaz. hem vuruyor. Kimi Adnan'ın zevcesi. Adnan geniş adamdı. Koştum. Bu adam Çer!' -kes Tahsin eşkiyadandır. . Sütten başka bir şey yiyemiyorum. '"•'' Orada ateş yakar. Bu eşkıyadır.O. Zabite dedim ki: «Bu nedir?» Cevaba vakit vermeden bütün kuvvetimle suratına bir tokat aşkettim. Bir karışık ism-i fail. Bir aralık bir kıyamettir koptu.» dedi. arabaya uzandım. Pek V hammış. Yüzündeki kanları yıkadım. Baktım benim adamların ikisi de gelmiş.. O başka. «Böyle lâkırdı ile uğraşacağına. Canım ağzıma geldi. onun arkasında da ellerinde tüfek beş altı jandarma koşuyorlar. Bir çukura düşüp gitmek mümkün. SİNOP YOLUNDA Murat'la Sinop'a doğru gidiyoruz. Bilmezsiniz ne hınzır eşkıyadır. Çay yapar ve içeriz. Kaçan adam: «Öldüm.. «Zevcesi olsa Halide Edip diye babasının adım taşımaz.C. her tarafım kıpkırmızı boyamış. Hem de tırnak kakıyor. kafatası kırıldı ve öldü.» ile macerasından bahsedİ3'or. Rauf.. o çadırdan o çadıra gidiyor. Yürüyemiyor. Ben: «Senin vazifen eşkıyayı yakalamaktır. Hepsi bir şey değil.gelirse iyilik eder. Nenin nesidir bilmiyorum. ekmek. Kafası bu deyip sopasını vurdu. Kastamonu'ya geldik. Gözgözü görmü(*) Yalan ve maskaralıkla ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. intihap gizlice olmuştur. senelerce görüşmediğini söylüyor. Geceye kaldık. herifin kafasından avuç içi kadar bir deri (serime) ayrılmış. Neferler de gittiler. Zabitse boyuna hem küfrediyor... Jandarmalar da yetişti. Ne ise şehre girdik. intihap yolunda değildir.Görüyorum. Maiyetinde Sinoplu neferler var. Benim • ¦ hâlâ ishalim var. içtim. Kimi Halide'nin babasının yalıudi olduğunu. Arabadan atladım. Mecrûhda ses yok. Zabit kaçtı.. Münakaşa ediyorlar. Bir tanesi izin alıp kendisini de Sinop'a götürmemi rica etti. «Bunu arabanın yanına götürün» dedim. Aldım. can kurtaran yok mu?» diye bağırdı ve yere yuvarlandı. Sakarya Harbinden evvelki meşhur celse-i hafiyede Adnan dalkavukça ters bir lâkırdı söyledi. hiç danlmadı. Zabit şaşaladı. Zaten Anadolu'da bütün seyahatlerde öğlen üzeri dururduk. Bizim atın iyisi Çankırı'da kaldı. ölüyor. şimdi de Halide Adnan olurdu.. Kimisi Halide'nin «H. Metresidir. Biraz da sıcak tutan hususi kaplara koruz. Halimi unutmuşum. kılına dokunamazsın.bana bin dua ediyor. Zannettim ki. Götürürsün adalet onu lazımsa asar. Gülünç şey. Herif arabanın hizasını geçti. Mebuslar türlü türlü bundan bahsediyorlar. Ötekiler zaten mebus. kimi değil diyor. 214 yor.. Bir hanın önünde durduk. orduda zabitlerin arasında. bir adamı kafasının pekmezini akıtıp bu hale koyuyorsun?» dedim. Taşköprü'den geçtik..... arkasından bir jandarma zabiti elinde kalın bir sopa koşuyor. Benden elli adım kadar bir mesafede zabit yetişti. «Aman beni bu zalimlere teslim etme» diyor. Herifin kafasından kan fışkırıyor. bizim tarafa doğru geliyor. Götürdüler. Sonra yolda içeriz. Adnan'ın da bunlara şahid olduğunu söylüyor. Halide orduda. Bunlar Ankara'da herkesin ağzında. Muhid•'' din Paşa (şimdi Mısır Sefiri) orda kumandan. Mendilimi çıkardım. Eski kocası zamanında nasıl Halite Salih adını taşımış ise.

Gerze'den acı su getirdiler. Bunlar sterilize edilse konserve halinde kutulara konsa ne güzel bir ticaret ve servet olur. pislik içindeyim.Şimdi düşünüyorum. Dağ başında böyle iş yapıyorsunuz? Ama bir daha yapmayınız» «Haksızlığa karşı insanın vazifesi budur. O da midemi düzeltti.» «Rıza Nur» dedim. Zahmetlerine yazık!. ben de şimdi anlıyorum. Bu su mide rahatsızlığı için fevkalâde bir sudur. çoluk çocuklar ve babam var. Bu sudan çok istifade ettim. Köhne bir at. «Siz kimsiniz?» dedi. Başkası zannettim» diyor. Beni bir iki saatlik mesafelerden karşılarlar. Yoldaşlarım meğerse pek korkmuşlar. Çok iş yapmıştır. Vaziyetini değiştirdi. Her yerde büyük eşkıyalar gördüm. Şimdi elli yıl var çok yeri bozulmuş. Af ediniz. Bir mazlumu. Hem yol yok. harbin buhranları beni bitirmiş. Pek korktuk. «Hayır isminizi bilmek lâzımdır. Dedi ki: «Siz benim mülazımı dövmüş. Boyabat'dan Sinop'a bir şose var. Ani oldu. Yazık ki. Boyabat-h'lar bizi ağırladılar. boşuna akıp gidiyor.Of ne hale gelmişim. Güzel hindileri. Kaç aydır Ankara'da yıkanmak mümkün olmadı. Sinop'a vardık. yıkadı. Saçma şeyler zikre bile değmez: «Padişaha itaat edin» diyor. Beyannameler attı.Biz de biraz sonra yola düzüldük. İsterse mahkeme assın. bir eşkıyayı elinden kurtarmışsınız. Bir tulum peyniri vardır. Bu adama 215 . Mağlûbiyetler. bu adamı ne yapacağım? Eşkıya imiş. büyük adammış? O. Arabadan ziyade ata biniyorum. ölü gibi sönmüş idim.» «Evet yaptım. hekimler hastalarına vermeli. Ata binmekten de kıçım. her vatandaşın vazifesidir. Sonra anlatıyor: «Seni tanımadım. Ama pek rahvan. Merhum Adliye Nâzın Abdurrahman Paşa Kastomu'na Valisi iken başında bulunarak bu yolu yaptırmış. «Peki» dedi. elimde ihtiyarım kalmadı. etrafı çamlıktır. Bir iki saatlik mesafelere kadar teşyî ederler. Mazlumu zalimden kurtarmalı» dedim. Eve girdik. alt katları da diğer iki kardeşim. Beni soydu. Siz ne cesurmuşsunuz.» '. Cumhuriyet ricali utansın. Bir rahatlık duydum. Boyabat küçük bir Mısır'dır! îmar edilse pek zengin bir memleket olur. Bu adam hınzır bir eşkıyadır. Boyabat'a geldik. Fevkalade nefistir. Bu adam ne himmetli. Evden gördüm. Ankara Sinop yolunu çok yapüm. karşıladılar.»Dedim: «Peki siz de namusunuz üzerine bana söz veriniz. Oraya mahsustur. yolu yapmış. güzel kavun ve karpuzları vardır. Arabadan bin kere rahat. Sinop'a vardığım gün bir İngiliz tayyaresi şehrin üzerinde dolaştı. Çamaşırlarımı değiştirdi. Rica ederim. Derken bir yüzbaşı geldi. iki üç gün sonra ishalim kesildi. Suyun çıktığı yer bir tepede olup. bu zabiti kumandanlığa ihbar etmeyiniz. «Ne yapacaksınız? Meseleye ba-kın»dedim.. Güzel yemekler yedirirler. silâha davranırsa ne yaparız? dedik. Hâlâ sap sağlam duruyor. Oraya oteller ve emsali ile Avrupa menba şehirleri gibi bir hale koymalı. Ya şimdi zabit ve jandarmalar . Görünce dondu. oyluklarım yara olmuş. 216 . böyle bir su Allah vergisi. Ve «Afediniz beyefendi! Fakat bir zabiti halkın önünde döğmemeli idiniz» dedi. Evet iğne iplik olmuş. Bizi çok yormuştur. Bunu şişelerle her eczahanede bulundurmalı.. Adliyeye teslim edin. Derim simsiyah. Atın kafası filân yok. O gece rahat bir uyku uyudum. bize tahsis etmiş. Arabanın devrilmek ihtimali var. biz sonra ve hâlâ onu tamir edemiyoruz. Herifi aldı gitti. bir zalimin elinden kurtarmak. Patlıcandan. Ve deniz ayağının altındadır. Pek alçak uçuyordu. Yalnız henüz tabiatın bize ihsan ettiği şeylerden istifadeyi bile bilemiyoruz. kaldı. Hanım evin üst katını pek iyi süslemiş. Siz jandarmalar insanları dövmeğe mi memursunuz? Bu adamın kafasını yarıp işini bitirmiştir. Bu suya acı su derler. Dedim: «Doğrusunuz. Boyabatlı'lardan gördüğüm misafirperverliği unutamam. Avrupa'nın en nefis peynirleri gibi güzeldir. Sinop'lular da bizi bütün halk kale dışına çıkmış. Üstünde kahve iç. Bunların da başı eşraftan Şimşir/ide Hüseyin Efendi'dir. Hem de ilâçsız. Bu kadar rahat at görmedim. Bol ve güzel yemekler yedim. Bizim karı beni bir yıla yakındır görmemişti. Siz vazifenizi böyle mi yapıyorsunuz? Kanun bu mudur?» dedim. Birçok köprüleri İtalyan ustalar getirtip. Hastalar gidip istifade etmeli. karğir yapmış. Ama vaka o kadar müthiş ki. bir fiske bile vurdurmayacaksınız.» Dedi: «Beyefendi. Diyorlar ki: «Zabiti döğdün. Taşköprü'den Boyabat'a kadar şose yoktur. yeşil fasulye ve sâireden bir turşu yaparlar. Yatağıma uzandım.

Dediler: «Bize çok hoş geldi. Samson ile Daliia'yı bastırdım. Söyledikleri halk türküleridir. içeri bırakmamışlar. Boş durmayayım dedim. Bana söylediler. Zaten sür'atle yayılması da bunu gösterir. Kolundan tutup atmışlar. Dışarda kalıyorlar. Niyetim bütün kışı Sinop'ta geçireceğim. Boyabat. Okudular. Çocuğun 217 zekâsına hayret ettim. Sonra ahaliye: «Bu şarkılar size nasıl geldi? Hoşunuza gidiyor mu?» dedim. Keza Ermeniler ve tarihlerinden de bahsettim. Henüz sonbahar iptidası. Hususî kız mektebinden yirmi kadar kız talebe getirttim. Bu en sevdiğim şeydir. Yerlerde çimenler zümrüd gibi. Kızlara birer tane verdim. Hükümete yakın ilkmektep binası geniş ve müsait. Teşvik edici sözler söyledim. Bunlar orda söylenen sözlerden ne anlarlar? Sonra bir takım ihtiyarlar giriyor onlar ne yapacaklar? Yarın bir gün ölecekler. Zikretmeden geçmiyeceğim: Bir akşam. Getirttim. Sebebi bu havaların çok hoşlarına gitmiş olmasıdır. Çocuklar bir ağızdan söylediler. Başındaki köylü kız şarkısı ile meşhur Zafer Marşını matbaada yüzer nüsha olarak bastırttım.Ben de düşünüyorum. ameliyathane akıyor. Bizim şarkıları işittim. Ameliyathane ve laboratuvarına kadar her şeyi ikmâl etmiştim.Keyiflendim. salon dışardaki sofa dolmuş. Kârgir yaptırmasını çok tembih etmiştim. La paratomiler de vardır. Arası bir müddet geçti. Fakat bu aletleri iyi tutmamışlar. İki tarafıma oturttum. Bu sebeple ameliyat yapmak güçtü. kapıya jandarma koymuşlar. Burda mühim bir şey anlatayım: Sinop'ta yegâne olarak bizim evde piyano var. Demek alafranga musiki bizim halka yabancı gelmiyor.» dedim. Konferanslar tertip ettim. Hattâ bir takım hastalar. Ve Türkçe güfte ile bu iki şarkıyı söylediler. bana itimadı pek fazladır. O vakit Said memurdu. Bir kısmı basıldı. Hem mükemmel söylüyor. Sinop ahalisinin hekimliğime. Bunlara bakıyordum. Ben Sinop'ta iken hiçbiri para kazanamıyor. klasik musikiden daha muvafık geliyor.» Halbuki bu halk millî türküleri sever. Bir de Sinop'ta doktorlar sızlanıyorlar. Her şeyi yiyorum. Bu sebeple onda birkaç fena tertip hatası vardır. Yanımda idi. Çocuk demiş ki: «içeri bir takım insanları koyuyorsunuz. Meşrutiyet iptidasında hükümetten tahsisat alıp yerlere linolyum döşetmiş. Bu da pek sevdiğim şey. Her sabah hastahaneye gidiyorum elli-altmiş hasta geliyordu.On gün içinde kuvvetim geldi. Söylenirken bu kâğıtlardan siz de okuyunuz!» dedim. «Hastalar sabahları hastahaneye gelsin. «Şarkı söylenecek.Alafrangayı da hiç işitmemişlerdir. Faust gibi edebî ve musikisi yüksek bir eserin parçasını Sinop'ta sokakta oynarken çocuklar söylüyor. Çok şey noksandır. havalar da güzel. Hakları var. Gündüzleri eve hastalar doluyordu. bana lâzımdır. Jandarmalar koyup. Zevcem piyano ile bunlara musiki öğretti. Demek alafranga musiki. Ahaliden bazısı da yarım yırtık iştirak etti. ben öğreneyim. Alt katın kârgir üstünü derme. bizim klâsik şarkıları bilmezler. Halbuki Türk Klâsik musikisini sokakta çocuklar asla söyleyemez.» Çocuğu bırakmışlar. Bu konferansların bir kısmını Sinop gazetesi neşretti. elimle âlet listelerini yapıp ısmarlamıştım. Hem de çoğu paslanmış. Bu hastane benim isimdir. Türk'ün tabiatına. Sakarya Harbine dair de bazı şeyler anlattım. Faust'u Türkçeye tercüme etmiştim. Bina belki çöker diye korkuyoruz. Alâ! Artık ata binip gezinti de yapıyorum. Tellâl çağırttım. Kabiliyetlerine hayran oldum. Basılan nüshaların diğerlerini de oraya gelen samiine dağıttım. Köylerden. Bu bir müşahadedir. Gerze şehirlerinden hastalar vardı. işte böyle epeyce konferans verdim. Üç defa meşketmekle öğrendiler. Girmek için zorlanmış. Sinop'ta bu sonuncuyu bilenler r belki üç kişiden ziyade değildir . Geceleri Türk Tarihi üzerine muhtelif bahisleri halka anlatıyorum. Halk hıncahınç doluyor. Ayancık. beni bırakın ki. Bir gün sokakta gidiyorum. Konferanslar esnasında bir şey de oldu. Diğer kısmı sonra ben gidince Sinop Sıhhiye Müdürü Sait tashih etmiştir. Bunları gece konferans yerine getirttim. Orta mektepten birkaç çocuğa da öğrettik. Evim gibi severdim. Baktım üç çocuk sokakta oynuyor. Isıtması da güç oluyordu. . Sevdim. kimseyi sokmuyorlar.çatma yapmış. Sandal ile de geziyorum. Ama hastalardan kendimi kurtaramıyorum. Konferansları orada yapıyorum. Ameliyatlar yapıyordum. bir kısım halkı sokmuyoruz. Ve oynarken bu şarkılardan birini söylüyor. Halâ söylerlermiş. Yeniden ameliyathane binası yaptırmıştık. Sekiz-dokuz yaşlarında bir çocuk gelmiş. Janet'in Düğünü'nü de matbaaya verdim. Sinop'ta bunlar yapılmıştır. İyi bir şey.

Fevzi ve ismet gibi en iyi iki dalkavuğuna bile pek hisse vermiyor. inebolu kayıkçıları da dünyanın en cesur kayıkçılarındandır. bu yatakta uyumak değil. Bütün ahali de koşmuş. sargı. silâh da cephane de bulacaklardı. Ben de bir fena şey söyleyip kalbini kırmıyorum. tüfek. Acele bunları kayıklara yerleştirdiler. Bu suretle bu sözleri bana söylemekten de korkmuyordu. Diyor ki: inebolu'ya yanaştık. Yolcuları sormuşlar. Talih. Kayıklar yanaştı. fişek dolu. Para ile nöbetçilerden. Bu adam eski aile dostu ve kendisi de cidden namuslu adam. zabitler de.kendilerini hekime göstermez. Ya bizi esir diye alıp götürürlerse dedik. Dünya bu!. rövelver. Artık beni âciz bıraktı. İnsanın hoşuna gidiyor. Yatağımı kaldırdılar. içinde bir top bile yoktur. Her biri götürebildiği kadar yüklenmiş. Ben yokum. O da: «Ben hekim değilim» der. bir saat evvel gemiyi muayene edebilselerdi. zabit aramışlar. Büyük dalgalarda kayıkları bir vapurun küpeştesine kadar yükselir. Bu sefer yine tutturdu. Bu millî harplerde şu milletin gösterdiği ve her müessesenin ettiği gayret pek çoktur. Zorları zabit imiş. Böyle mitralyöz bile yollanmıştır. Eğrisi doğrusuna rast geldi. Onlara sordum.» Birşey yapmayıp zırhlılarına gitmişler. Refikam anlattı. Halktaki himmet ve gayreti görmeli. Sonra karaya çıkardılar. Ben bir seferine rast geldim. Anadolu'dan İngiliz'lerin topladıkları. Sinop'a gelirken başlarına neler gelmiş. Vapurun her tarafı ve kömürlük de silâh ve cephane dolu imiş. Eczacı Altınoğlu Vasil. Bunu da Ali Rıza Paşa. İngiliz ve Fransız askerlerinin muhafazası altında idi. Halbuki bunlar. Gülleleri sahile düşmüş. Sinop'a Rusya'ya gitmezden evvel gelişimde. Sinop'ta çok rahatım. Hilâl-i 218 Ahmer'in pamuk. ANADOLU'YA SİLAH SEVKÎ İstanbul bize bir düziye silâh. İstanbul'da da itibar görürsün. «Canım bu kadar yıl Lokman hekim'in karışısın elbet bir iki şey öğrenmişsin» derler. Patrik'e yazarım. Uzaktan bir Yunan zırhlısı gözükmüş. Idare-i maslahat ediyordum. Orası pek dalgalıdır. Benden bahsetmiyen yalnız Şükrü Paşanın kızı olduğunu söyliyen bir kâğıtla bir Türk vapuruna binmiş.Tabiî dinlememiştim. bu kamaraya giremezdim bile. Vasil «Ben seni kaçırırım. tüfek. Bir düziye bu yoldan Ankara'ya bu nakliyatı yaparlarmış. «Canım . her şey yolunda gitti. Refikam diyor ki: «Pek korktuk. Sinop'u bombardıman etmiş. Galiba onlardan korkmuş. Paraca da sıkıntı çekmezsin» demişti. Şimdi bu hizmetleri hep ve sırf Mustafa Kemal kendine mal ediyor. Bir defa garip bir şey olmuş: Refikam Sinop'a gittiydi.. iftihar ettim. Ne göreyim. Zevceme «Bize bak» derler. «illâ seni kaçırayım» diyor. Tuhaftır bütün Anadolu Millî Hareketinde milletin işi daima rast gitmiştir. Keyfim yolunda. ders ve vatan yolunda gayret için yazılmaları lâzımdır. bir denizin dibine kadar iner. Bunu işiten iki hasta kadın Sinop'a gelir. ilâçları arasında yolluyordu. kardeşi Yuvan ile beraber beni kandırıp istanbul'a kaçırmak için pek ziyade uğraşmıştı.Bizimkiler eski bir istihkâma ki. Evvelce hikâye ettiğim Ziya Gökalp'le beraber Samsun'dan Ankara'ya giderken gördüğüm kervan. inerken yük alıp verirler. Hepsini yarım saatin içinde inebolu'nun dağının arkasına taşımışlar. mitralyöz. Refikamın vapuru kalkmış. Denizin sakin zamanı da pek nâdirdi. Yunan gemisi işaret edip durdurmuş. Top şeklinde ağaçlar koymuşlarmış.Acele «Kalk!» dediler. insana ibret. Benim de namusuma emin. Hakikaten sonradan haber aldım. Yolcuları da denk gibi yakalayıp kayıklarına sokarlar. Bir zarar vermemiştir . Ödüm koptu. Saatlerle zorlandılardı. Mustafa Kemal nutkunda böyle şeylerden hiç bahsetmiyor. Türk'ün kurtulması mukadder imiş. top. Anadolu'ya gönderilirdi. Kalktım. Bunları sür'atle karaya çıkarmışlar. Fakat çok uzaktan atmış. Bu vapur Karadeniz sahili adamlarının vapurudur. kurtuldu. Harbiye Nâzın Mersin'li Cemal gibi zâtlar gönderiyordu. cephane ve emsali yolluyor. ömrümde adetâ böyle rahat yüzü görmemiştim. Benden evvel bir gün Yunan donanması gelip. Korkup yanaşmamış. Kamarama gemiciler geldiler . Hilâl-i Ahmer'in bu hususta çok hizmeti vardır. millî mefahirimizdendir. inebolu kısmen yüksek bir dağın arkasındadır. benim Sinop'a gelmemi beklerler. fişeğin küllisi İstanbul'da depolarda. insanın diyeceği geliyor ki. Bu hamiyetli vapurcular böyle çok silâh ve cephane taşıdılar. Bir motorla zabit ve neferler gelip vapuru muayene etmişler. Bilsem. zabitlerden alınır. Çarşaflara sıkıca sarıldık. Liman yok.

Bunları bırak. Meclis'ten kendisine gazi unvanı ve müşirlik verilmesini istedi. Derhal Ankara'ya . Bugün Ankara'dan bir telgraf geldi. Evine gittim. Oraya Paris'ten çiçek tohumları getirir. Halbuki böyle şey kimsenin aklına gelmedi. Bir şey yapmak da mümkün değil. Mustafa Kemal hareket etmeden evvel. Benden ne çıkar. Şahsan pek iyi adamdı.. Fakat ben Rum değilim. Mühim işleri sen yapacaksın. Eczacı idi. Hattâ benden evvel Topal Osman onu öldürmeğe gelmiş. Tebrik ederim. bu kanaatin doğru değil. dedi. Mutasarrıf Zihni mân 219 olmuş. Evvelce de bir Rum'u öldürtmüştü.. Birbirimize hürmet ediyoruz. Yunanistan kazanır. Kaatili bulamadılar. Biri mide civarında. Ama bildiğimden müthiş imiş. Pontuscuları temizliyordu. Türklük için çalışırım. biz seni biliyoruz. öldü. Vasil «Hayır.'/ i ESKİ GÜNLER Sakarya harbi bitince ben hareket etmezden evvel iki şey olmuştu. Mezarına kadar gittim. Ben hudud hârici ve Mısır'da iken. «Büyük Millet Meclisince yapılan intihapta sıhhiye ve Muaveneti İçti. erkeği. Sen bir Rum'sun. kadını kendisine hürmet ederdi. Pek ciddî idi. Şimdiden onlar gibi tuğrasına «el gazi» yazmak için bu unvanı istiyor. bıçakla vurmuş. Zannedersem Vasil'i şube reisi Cemal Bey öldürttü. Sinop'un Müslüman'ı. Harb-ı Umumi'nin o dehşetinde ihtiyar babama kardeşlerim bakmamış. Nadide meyveler ve çiçekler yetiştirirdi. 220 . Fakat pek dostuz. Vasil'e gelmişler. Bu sefer ben evde iken. birgün eczahânesine biri girmiş. Bu dostluğu hiçbir Türk yapmamış. Belediye Eczahânesinden almamışlar. Fikirce. insanlık ve insanların münasebetleri gariptir.» dedim. Bunun için seni kaçırmak istiyorum. Bir Türk'üm. Eczahâneye yakın bir bahçesi vardı. Fakirlere Müslüman da demez bakardı. Evlenmemişti. teşrif buyurunuz. Mütarekede ben Sinop'a gelince borçları kanuna bakmayıp yine altın olarak te'diye etmiştim. Ben olmasam da Yunanistan'ı bitirirler. Sensiz onlar muvaffak olamaz. Sen olmazsan iki günde iflâs ederler. birbirimizi ihbar ve imha etmiyoruz. Cenazesinde bulundum. Orda çok muktedir adamlar var. ölümüne sade Rum'lar değil. Dört aydır Sinop'ta idim.Hazır fırsattır diyor.Yerinize kimi tevkil edersiniz. eker. hattâ oğullan da. başka şey var. Bu adam pek zeki idi.:t maiyye Vekâletine tayin buyruldunuz. Ve yine «Galiba bu adam padişah olmak peşindedir. Vasil onlara meccanen vermiş imiş. Herkes «Canım bu adam ne oluyor? Neler istiyor? Bunları ne yapacak?» diyordu. milliyetçe taban tabana zıddız..» 'j İmza ı! Hey'et-i Vekile Reisi ¦<• Fevzi .» diyorlardı. Tarih ve epey şey okumuştu. kadm erkek Türk'ler de ağladılar..» Dedim: «Vasil efendi yanılıyorsun.» Dedim ki: «Vasil efendi. Vasil'i bilirdim. Ben bütün kışı Sinop'ta geçirmek istiyordum..Vasil efendi! Niye zorlanıyorsun?» dedim. Rum'u. Vasil her ay kendisine lüzumu kadar para ikraz etmiş. «Sen Ankara'ya gitme! Bu adamların içinde bulunma! Bunlar iktidarsız adamlardır. Şu adam müthiş bir (. Çok zorladım itiraf etmedi.. Beş altı yerinde yara var. Pontusçularm başı imiş. Sen bunların hatalarım düzelteceksin.). onlarla meşgul olurdu. Aralarında benim de bir çok reçetelerim varmış. Nasıl minnettar olmayayım? ölünce eczahanesini Boyabat'lı Eczacı Naci Bey aldı. En mühim işleri sen göreceksin. Sakarya Harbinde ver(*) Mahluk anlamına gelen bir kelime metinden çıkartıldı.. Vasil de böyle gitti. Defterinin arasında yüzlerce vesika çıkmış. Rum'luk için çalışıyorsun. karnında nezef var. Adetâ ağlayacaktım. Yine içini döktü.. Ve Nutkunda «Meclis bana gazi unvanı verdi» diyor. Bunlar hekimlerin fakirlere Belediye Eczahânesinden alınmak üzere verdikleri reçeteleri imiş. Yüzü nadir gülerdi. Beni çağırdılar.» Büyük cesaretti Adam beni Rumluk için kazanmak istiyor ve bana para vaad ediyor.

Bu esnada ben Sinop'ta idim. Moskova'da Enver bana Talât'ın aleyhinde pek çok söylemişti. bu kendisi ister. 21 Teşrinievvel 1338 de imza etmişlerdir.Franklin Buillion yemek yedik. Talât'la Enver'in arası pek açıktı. Fransız'lara bırakmıştır. Halil zemin hazırlamış. Fethi. Yok. Maraş Ayintap işgalden kurtuldu. Küçük Talât da Trabzon'da u zun müddet kalmış. Bu para aleyhine çok propaganda yaptı. Müşirliğe itiraz etmemişlerdi. Çok kafasız idi. Batum'dan dağıldılar. Hem böyle şey lazımsa Meclis kendi verir. Ruslar aleyhine isyan . lehine çalışmış idi. Enver gözden kaybolmuş. Sakarya harbi esnasında Fransız delegesi Franklen Buillon Ankara'ya Yusuf Kemal ile müzakere yapıyor. Sonra yoldan çevirip dediğini kabul ettiler. Fakat evvelce de söylediğim gibi zamiri başka idi. Kendi istedi. «Canım şu adama söyleyin. Bu işin gayesi: Enver arkadaşlarıyla Trabzon'a geçecek. Ruslar gelirler ve bir daha çıkmazlardı. Enver. âdeti budur.Adana. Ben de hattâ îsmet'e Adnan'a söyledim. Bütün Meclis «01maz»ı bastırdı. taraftarlar bulmuştu. içimden «Kimbilir Yusuf Kemal'i ne kadar dolaba koymuştur» dedim.lttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Avrupa'da mevcut parasıyla kendisinin kalpol alıp Anadolu'ya yollamak istediği halde Talât'ın «para bize lâzım» diyerek razı olmayıp yollatmadığını sonra Nâzım'ın da onu bırakıp kendisine iltihak ettiğini söylemişti. Bir gün Mustafa Kemal Franklin'e ziyafet vermiş. Ve Enver'e Rus hükümeti Moskova'da 700 Rus Altını vermiş. Batum içtimai Ruslar'ın iştiraki ile yapılmıştı. Fethi ve Mustafa Kemal de müzakereye karışıyorlar. para filân istemesin. Kıyamet koptu. Enver'in muhibbi idi. Tuhaf ve nedense Hamdullah Suphi de telâş ve çok itiraz etti. Doktor Nâzım. Mustafa Kemal bir milyona indi. Mustafa Kemal. Hattâ Talât'ın İngilizler'e adam olduğunu.» dediler . Fransızlar da oralardaki kamyon. Sıkılmaz. Kendisine gidip «isteme! Bütün haysiyetin gidiyor» dedi. Şeref ve haysiyetinden bir şey kalmaz. Hasılı Meclis «para veremeyiz» dedi ve vermedi. Yine «Olmaz» dediler. Anadolu'yu te'dip etmek şartıyla sadrıâzam olmağı kabul edeceğine dair İngilizler'e söz verdiğini. Rustov civarında hırsızlar Enver'in bu parasını çalmışlardır. Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti de bizzat azâsıyla vaktiyle Trabzon'da benim görüşüp anladığıma göre Mustafa Kemal'in şiddetle aleyhtarı. Batum içtimai Nâzım'ın bu hareketini tasdik eder. Bu itilâfın bir iyiliği oldu. konuştuk. Meclis ise «Olmaz» dedi. «Ankara ttilâfnâmesi» adıyla yâd edilen Itilâfnâmenin müzakeresine devam ettiler. arkadaşlarına da nereye gittiğini söylememiş. Orda zaten. Yusuf Kemal.Halbuki bu benim emellerimden biri idi. Mustafa Kemal (Sahife 386) da bu itilâfnâme ile çok şey kazandığını söylüyor. ölür» dedim. Baktı olmuyor. itilâf iyice hazırlanmış. Enver Ruslar'a tamamiyle komünist görünüyordu. Baktım Buillon fevkalâde zeki bir adam. Hattâ sonra Enver'i de imha ederlerdi.I diği ric'at emri. vazgeçti. Kuşçubaşizâ-de Sami.Bu sebeple ellerinden İskenderun Türk'lerini kurtarmak. Olamadı. Lozan muahedesi zamanında Fransız'lar Ankara ttilâfnâmesi-ne tutundular. fakat sonunda Buillon «imzalamam» deyip gitti. Nutukta bu para mes'elesini hiç söylemiyor. Ferit.Afyon hezimeti üzerine Enver. Diyorlar ki. Hattâ sonra Rusya'da öğrendiğim üzere «Budinov»'un kumandası altındaki süvari kuvvetleri hududumuza 221 tahşit edilmişti. fakat millî dâva bitip Yunan Anadolu'yu alırken bu adam ne dâvada? Hem de bir ecnebi kuvvetle böyle şey yapmanın tehlikesini bilmiyor. Nihayet tehdid altında ve kendi adamlarının takrir ve şunu bunu ile gazi unvanını aldı. Yâni hükümeti ele alacak. bitmiştir. Ama İskenderun havalisi Türk'lerini kurtaramayıp. Sakarya zaferi üzerine geçmediler. Enver lehine bu esnada Trabzon'da fener alayı bile yapılmış «yaşasın Enver» diye bile bağırılmış idi. Mustafa Kemal bir müddet uğraştı. kaçmak için yaverini yollayıp eşyasını denk yaptırdığı da herkesin malûmu idi. Herkes Meclis'te bir daha kızdı ve köpürdü. Ezcümle Kâhya adamlarıydı.Trab-zon'da yapılacak kuvvet ve Ruslar'ın kuvvetiyle Enver hükümeti ele alacak ve Türkiye'yi komünist yapacak. bu itilâfnâme yüzünden bir türlü mümkün olmadi. Ekseriya Fevzi. Birkaç gün geçince de «bana Meclis dört milyon lira nakdî mükâfat versin» dedi. Ateş gibi. Küçük Talât ve daha bir takımları Batum'a doldular. «Bizimle hudud işiniz halledilmiş. çadır gibi eşyalarını ve biraz da silâh bıraktılar. Eskişehir . Beni de davet etti.

Mustafa Kemal'in üç tane kocabaşı var. Meclis'te Mustafa Kemal aleyhine muhalefet arttıkça artmış. Azerî. Enver'in nüfusundan istifade edip. bir tane küçük bile yapamadı. Rauf un hayatı da Mustafa Kemal ile rekabet ve zıddiyet. Bunlar Rauf a «iki Yüzlü Adam. hemen mümkün olmayan bir şeydir. Bu kadar mühim anlarda yapılacak işlerin pek bol olduğu zamanda aramızda. Sebebi: Aklı zayıftır. îllâ bir baş olmak istiyor. bunları nimet ile teskin etmeği düşünen Ruslar Enver'i oraya yolladılar. Bolşevik idaresinde Batum'dan Fergana'ya gizlice gitmek. Rauf u Nafıa Vekili yapmış. fakat hiçbir şeye muvaffak olamıyor. Biraz sonra Rauf istifa etmiş. fakat hareketleri hiç öyle değil. buraya gelmiş keyf ediyorsunuz?» diyorlar. Mustafa Kemal'e öyle lâzım. Orduyu bırakıp. Şimdi de Fergana'ya yolluyorlardı. Hattâ büyük değil. Fevzi yine hem Erkân-ı Harbiye Reisi. hududu kendi lehlerine yaptırmak için bize yolladılar. hükümet Mustafa Kemal'in avucunda dönsün. Hem de İkinci Grupa girmemiş. Özbek gibi bir takım şiveleri ve yollan bilmeyen biri için asla mümkün değildir. Refet de Müdâfaa-i Milliye Vekâletinden istifa etmiş. istanbul'da böyle. İKİNCİ GRUP VE DARBE PLANLARI Sonra Rauf la epeyce Hey'eti Vekile'de beraber bulundum. Enver yerinde duramayan. Nihayet ikinci Grup alenî bir surette teşekkül e-dip meydana çıkmış. cehli de derin. taarruz etmiyorsunuz. ona dalkavukça güler. Mustafa Kemal yine vermemiş. Bunlar çoktan beri Rusları iz'aç ediyorlardı. Bize ne söylüyor Mustafa Kemal'e ne söylüyor ve yaptığı ne? diyorlardı. Yedi başlı ejderha. Ondan hizmet bekliyorlardı ve icap ettikçe sevkediyorlardı. Orda zikredeceğim. anladığını ve aczini gösteriyordu. Türkiye'ye geçemedi. Bu bir sarahatti. Enver hazır oraya varınca.Bunlar Mustafa Kemal'i fena sıkıştırıyorlar. Bu adam böyle. Bunu yine istemiş. ona âlet oluyor. iki tarafı da kesiyor. diğer taraftan da el altından şunu bunu Mustafa Kemal aleyhine kışkırtıyor. Benim Sakarya taklidi olarak yine ordunun ahvalini tetkik ve kontrol için bir hey'et intihap ve teşkil ettiler. Rauf ise yine iki yüzlü kılıç halinde. Fevzi gibi biri Hey'eti Vekile 222 ¦ Reisi olacak ki.. Fethi'yi Dahiliye Vekili yapmış. «al!» demiş. Bu ümidi zail olunca Basmacı hareketine iştirak etti... Türkiye'yi istilâ içinBatum'a yolladılar. kabına sığmayan bir haris idi. Nihayet ikinci Grup-çular anlamışlar. Kendisi «Merdim» der. Sonuna kadar da böyle olacak. Hey'eti Vekile içtimaında Mustafa Kemal'in yanına oturur. Uğraşıyor. Şu adam müstesna bir mahlûk.. Bunun hakikati şudur: Ruslar Enver'i kör besler gibi beslemiyorlardı ya. Mustafa Kemal'in yüzüne gülüyor. evvelce ben Rusya'da iken bana söylediği tertibatı ve teşkilâtı ile işe başladı. Hakikatte her şey onun pençesinde. Kara Vasıf ı Fırka Hey'et-i idaresine koymuş. didiniyor. İki yüzlü. Bu adama meşhur celse-i hafiyede söylediğim vakit ettiği itirafı kusurunu. «Artık uyudunuz. Meselâ biz Moskova'da muahede yaparken. Orduyu yoluna koyup. tkinci Rusya seferimde bu vak'anın tafsilâtını öğrendim. Bir taraftan da Mustafa Kemal ile hoş geçinmiş. hem Hey'et-i Vekile Reisi. Hem de çirkin bir şekilde. Bu Sivas'ta böyle. yine almış. SAKARYA ZAFERİNİN ARDINDAN Sakarya zaferinden sonra yine işler eski hamam. Türkmen. Demek bunlar Mustafa Kemal'e muarız. ordu işlerine bakmıyorsunuz. ikide bir onun kulağına bir şeyler fısıldar. O da Fırka Hey'et-i idaresinden istifa etmiş. işlerin hakikatini Hey'eti Vekile'den saklar. ikinci Grup iyice tebellür etmiş. Refet'in de zoru daima Erkân-ı Harbiye Reisi olmaktır. Demek bu adamda mertlikten eser yok. Hey'eti Vekile'yede istediği vakit riyaset ediyor. işbaşında bulundu da hiç büyük bir iş yapamadı. öyle de adını çıkartmış. şimdi Ankara'da da böyle. Bunu daima yapıyor. eski tas olmuş. Hele Enver gibi yerli olmayan. Mustafa Kemal yine Millet Meclisi Reisi. Kara Vasıf da bunlara iltihak etmiş.çıkarmak için gizlice Türkistan'a kaçtı. Yine akıllanmamış. Nitekim sonunda ikinci Grupu da onlardan görünerek aldatmış. Fevzi'yi yine Hey'et-i Vekile Reisi yapmış. fakat Mustafa . fakat daima mağlûp. Fergana da sarp dağlarda Basmacılar adında Türkler'den Ruslar aleyhine kıyam etmiş bir zümre vardı. Eski saltanat çok hoşuna gitmişti. Mustafa Kemal yine emretmiş. Üç istifa mühim. Hakikaten bu adamda açık iş hiç görmedim. Bu sefer fazla olarak bir de Başkumandan. Ruslar'a oyun edip. O da bermutad emri kabul etmiş.

ordu iki takım olur birbirine vurursa.. lekeli biri. milyonlarla paralar mükâfat istedi. bitirir. Mustafa Kemal ne derse iyi veya kötü reddediyorlar.... insan öyle bir günde derhal kabul ederdi. bir takım askerî kuvvetleri buna hizmet ettirir. bitmiş bir iş fakat.. Orduyu Yunan'm önünden alıp ve bir kısmı çeker Irak gibi uzak bir yere yollarsak Yunanlılar Anadolu'yu bir baştan öbür başa istilâ eder.. Meclis onun namzetini reddediyor. «Orduyu oraya sevkedip Irak'ı zapdedelim» diyorlar.. müşirlik.. bu şerefe lâyık değildir. ve iki yüzlü.. Sonra bir mühim şey daha var. dalavere ve kötülüklere alet olmak anlamına gelen altı kelime metinden çrkartıldı.. Bu pek sersemce ve hem de pek tehlikeli bir iş idi.Işte bunlar da böyle. başta herşeyden evvel Mustafa Kemal'i izale edeceğine.Fakat daima ben kendim düşündükçe.... Yalıut istinkâf ediyorlar.. Darbe-i hükümeti iki üç kişi düşünür..Sonra mebus arkadaşlardan dinledim.. Bu iş aklımdan geçmedi değil. fuhuş... iyi ama.. işi mükemmel yapm. biter.. Hasılı ekseriyet şimdi Mustafa Kemal'in şiddetle aleyhinde.. bir kuzu. Haricî düşmanla muhatabız. soytarı.Tabiî böyle bir adamı nasıl sever? Ona yapacağı muamele tıpkı budur. uyuşuk... işte bu esnadadır ki.. bunu bana başkaları söyledikçe onlara: «Aman böyle bir şey yapılmasın!» Nasihatini verdim.) olmuş. Son haddinde (. iş bir günde biterse bal şeker. Muhalifler ekseriyeti yapıyorlar.. o. O da Mustafa Kemal'e âlet...... Hem Mustafa Kemal'in (. Meselâ Yunan cephesini bırakıp «radikal (!) bir hükümet olmak üzere Ingilizler'i Irak'ta vurmak lâzımdır» diye tutturmuşlar. iştirak etmiş. Yapsa da faydası yok. Bundan pek korkuyorum. Hırs ateşinde o da onlar gibi yağlı paçavra halinde yanan biri.. Cehilde onlara üstâd. . O esnada ben Melis'te bulunmadım.. Gösteriyor. eşyasını bağlattı kaçıyordu.. Zabitlerin kanları pahasına Yunan ordusu def edilince Meclis'ten gazilik... .. Sakarya zaferi gibi mühim ve hayatî bir zaferin arifesinde Başkumandan'a böyle yapılıyor. Mütehakkim-i vahide halini almış olan evde telâş ve bu vaziyet 223 içinde. cehliyle beraber entrika. Başkumandan lâyık bir adam değil. Mustafa Kemal namzet gös termiş. Hususî ahlâkında da öyle şey var ki.. hırs ve yalanda ondan hiç aşağı değil... Meclis istediğini intihap etsin» demiş. Bu âcizleri görünce insanın kalkıp böyle bir işi kendisi yapacağı geliyor..) ve emsailini de biliyorlar.. Sivillerden (*) Ayyaşlık. Yazık ki bu hale gelmiş olan İkinci Grup makul işler yapacağına. Fakat ordu ikiye ayrılır ve çarpışma uzun sürerse işte o vakit millete innellahi ve inna ileyhi raciûn'dur. Askerliği de pek aşağı. Mustafa Kemal gidip de yerine kim gelecek? ismet mi... Bilmem bunlar ne dereceye kadar doğru... Aciz kalmış. Teşriî bir grup bunu nasıl yapacak? Siz birkaç kişi bir taburluk kadar bir kuvvet elde ediniz. Bunları Meclis biliyor. Rauf mu? Ismet'ten de aşağı.. Denmesi lâzımdır ki «Ne nankörlüktür?» Fakat meselenin iç yüzü var. kanunen namzet göstermek Mustafa Kemal'in hakkı. Zekâsı Mustafa Kemal'den aşağı. isterlerse Erzurum'a bile varırlar. . Ordunun Irak'ta bir şey yapabileceği de kat'î değil. bilâkis çok geçti.. Rauf ikinci grupu darbe-i hükümete teşvik ediyor. rezillik. bir mülâzimlik bile ona çok. Hem pek aşağı biı kabiliyette... fakat hep söylenmiş şeylerdir.. Sonra Ankara'ya dönünce öğreniyorum. yapar.. Ya kuvvet.. Bir vekil intihap olunacak. Namzet gülünç bir halde kalıyor. Namzeti intihap etmemişler. Başkumandanlığı zorla kabul ettirmişiz. muhalefet edenler içinde değerli bir reis yok.. «bu haktan vazgeçiyorum. Sonra bu herif en can alacak anda ricat emrini vermiş. Böyle bir vaziyette Mustafa Kemal'e darbeyi vurmak kolay ve mümkün. Hasılı Meclis Mustafa Kemal'in tahakkümünden kendini kurtarmış.. Meclis beni intihap etmiş. Refet mi? O bir palyaço. O da namzetliğimi kabule mecbur olmuş. Benim bunlardan haberim yok. Bunun usulü budur. ekseriya saçma şeyler ile uğraşıyor. olmuş.. önüne durdular. ikinci Grup da Meclis'te seve seve işin kanunî kısmını yapar. Bir defa herkes bundan dolayı Mustafa Kemal'den buz gibi soğumuştu. Binaenaleyh lekeli. böyle olmaz... sulhsüz bir ân yaşıyoruz. Fevzi mi? inisiyatiften ân.Çünkü..Kemal'e muarız bir çok meb'us daha var. kendime.. kurar. Meclis istizahla Sıhhiye Vekili Refik'i düşürmüş.

Aldırmadım. Bütün Millet Meclisi ri-yaset-i sâmiyesine de arz ettiğim gibi muhtac-ı tedavi oluşumun beni maiyeti devletlerinde i'fayı vazife şerefinden mahrum etmesine pek müteessifim.. Gittikçe de kızıyorum ve «Kuzu. Ciddî bir tedavi ihtiyacınız lüzumunu da kabul etmekle beraber Hey'et-i Vekile meyanında ifa buyuracağınız vazife-yi mühim ve vaziyet-i hazıramızda sebkedecek hizmet ve muavenetinizi elzem gördüğümden Ankara'da mümkün olan her türlü tedavi ve istirahatınıza rüfekaca da yardım edilmek üzere her halde teşrifinizi ve hareketinizin 225 makine başında inba buyrulmasını rica ederim efendim. Ben de «istemiyorum» diyorum. ders veriyor. . Cevap bile vermedim. «İcra Vekilleri Hey'eti Reisi Fevzi Paşa Hazretlerine Müstahak olmadığım halde bu âciz refikinize karşı ibzal buyurduğunuz iltifat ve tavsiyeden pek çok mütehassis ve müteşekkirim. «Olmaz» diyorum.12. nihayet Mustafa Kemal'e şu telgrafı da gönderdim: «Mingayrül yakaza namzet irae edilmek suretiyle hakkı âcizânemde izhar buyrulan teveccüh ü sâmilerine arz-ı teşekkür ederim. Mustafa Kemal (Sahife 392 ilh. Küçük Said (Yusuf Kemal) gibi insanlar ile çalışacağım da ne çıka-cak?»diyorum. RIZA NUR BAKANLIK TEKLİFİNİ REDDEDİYOR Gelelim bizim Sıhhiye Vekilliğine. Kabul etmem» diyorum.» isterse beklesin. Güya hikmet saçıyor. «kabul et» diyorlar. sizi biz meb'us yaptık. «Ayol adam makine başında bekliyor. Rıza Nur Beyefendiye mahsusdur. Hastalığınızdan pek müteessirim. «Yahu sen ne adamsın? Vekillik veriliyor da atıyorsun. Hasılı Mustafa Kemal atılınca kimin geleceği ve onun ne olacağı malûm değildir. Ahaliden eşraftan bir takım insanlar bizim eve dolmağa başladılar.224 ortada kimse yok.. Aldırmıyorum. Herkes ise buna can atıyor. Günler geçiyor. Mustafa Kemal ısrar ediyor ve makine başında mutasarrıfı sıkıştırıyor ve benden makine başında cevap bekliyor.y Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi ^ Mustafa Kemal» r< Zihni beni sıkıştırıyor. fakat onu da ben yakından bilmiyorum. O meyancı damı? Her vakitki gibi «ille kabul et. Benim niyetim uzun zaman Sinop'ta kalmaktı. Gözümde Ankara bir lâğım halini almıştı.12. Mutasarrıf Zihni uğraşıyor. Kararım kat'i. Vekillik red edeni hiç görmedim» diyor. Mustafa Kemâl'in İsmet'in yüzünü görmek bile canım istemiyor. Bir düziye telgraf çekiyor. Fakat maatteessüf rahatsız ve ameliyata muhtacım.rı 28. Cevap ver» diyor.1337» Benim hastalığım filân yok. Askerlerden belki Kâzım Karabekir lâyık. Az zamanda çalışabilecek hale gelebileceğimi bilseydim sade bir müddet-i kasîre için daha ruhsatınızı rica ederdim. Mustafa Kemal bir telgrafla kabul etmemi rica etti. 26. RIZA NUR TEKLİFİ KABUL EDİYOR Arası iki gün geçti. milletin kafasını düzeltecek. Bu suretle kurtulurum diyorum. Hele Kuzu'nun riyaseti altındaki bir kabinede azâ olmak nefsime hakaret gibi geldi. gel!» diyor.) bu hususlarda bir takım safsatalar söylemekte. 26. işte bu hususta ki mülâhazam hep bu idi. Tabiî onlar da mutasarrıftan hasta olmadığımı öğrenmişlerdi. Bu da üç günde olacak imiş?!. Ben istemiyorum» diyorum. cevap vermiyorum.1337 . «Hayır. Onun üzerine Mustafa Kemal'den şu cevabı alıyorum: «Sıhhiye Vekili Dr. Diyorlar ki: «Vekilliği kabul et» «Canım size ne? Bu benim bileceğim şey. Bu sefer Adnan meydana çıktı. Böyle bir şey gelmiş.12. Çoğu zekâsı basit ve yobaz ruhlu diyorlar. Halbuki tahmin-i âciziye göre tedavim en az iki ay süreceğinden bu vazifeden affımı ve evvelce arzet-tiğim gibi dört mah müddetle Avrupa'ya azimetime müsaade buyrulmasını istirham ederim efendim. . Bahane ediyorum. Meclis Reisi hep ısrar ediyor.» Büyük Millet Meclisi'ne de Sıhhiye Vekilliğini kabul etmediğimi bir telgrafla bildirdim. Vekil olman Sinop'un şerefidir. ben diyeceğimi dedim.1337 şifreye.. iyisi mi böyle gitsin.

ortası avlu. zemin katı bir şey. Gidiyoruz. Karakol sudan sonra yarım saat ötede. Rüzgâr da var. simsiyah bir keçe. Burda yürümek mümkün değil. araba çamura saplanıyor. Su fazla geliyor. Yattık. Köprü-süz ırmak. ben bindik. arabada yatalım» dedim. Yollarda bizi yine istikbal.Ama cendereye sıkışmış gibiyiz. Yarım saatlik mesafede bir su var. Arkasından Bitlis'e vali tayin edildiği emri geldi. Odayı gösterdim. şuna bakın. manzarasını görmek insana gasiyan veriyor. Dönmek . Düşündüm: Açıkta sabahlamak daha iyi. hattâ insan pisliği. bacak da kazık gibi. Zihni'nin ipkasmı isteyeceklerdi. Murabba olup. Bilhassa eşrafın dediği doğrudur. Ben de yazdım. Bir takımı gidiyor. Telgrafta: «Kabul ettim. insan arabanın hareketleriyle bütün avlu yoğurulmuş. Arabaların üstünü bunlarla iyice örtüp bağladık. gel de dön bakalım. Bizim hanımı da eşraftan hanımlarla ikna ettirmiş imiş. Zaten soğuktan kol. Tuhaf bir şey oldu. diğer takımı geliyor. Dahiliye Vekili Fethi. Nerede yatıp geceyi geçireceğiz? Hanın her dılında odalar var. kabul etmiyörmüşsün. Arabaları avluyu soktular.Bu mühim bir mesele. O da. Şoseler de bozuk. Bu hanlar hep böyle olurmuş. katırlar. Ahali bu adamı canını verircesine severdi. Mutasarrrıfı çağırttım. Avluda atlar. YOLCULUK İki yaylı ısmarladık. Hanım. Şu telgrafı çekiver. Aciz kaldım. Bu bir terakki idi. Kar da yağıyor. uyuz ve sair hastalık almaz. Ona Ahali telgraflar yağdırdılar. Memleketine hizmetler edersin.. Kızları kendi arabalarında yatırdık. Hana yanaştık. Karakıştayız^ Anadolu'da yazın nasıl olsa seyahat edilebiliyor. Battaniyelerimiz vardı. köprü üstünde pek çok. «A. Meğerse ben adem-i kabulde ısrar edince ve kendi ısrarını dinlemeyince Ankara ile sözleşip halkı bana musallat etmişler imiş. Hakkı var. Bir kerevet. Dedim: «Kabul ediyorum. Bu adam çok dirayetli validir. bir taraftan da yağmur ve at. Oraya telefonla haber verildi. Arka üstü yatmak mümkün değil. çektirdi. Her ırmak üzerinde köprü yok. Bulunduğumuz yerde eski bir han var. Köprüsü yok. üstünde pis. Hası226 lı bin zahmet ve meşakkat.Çıktı. «Kabul et» demeğe ve zorlamağa başladı. Hak bizimdir. Onu geçeceğiz. Arabacılar «Geceyi handa geçirelim» dediler. Benim bir muşamba paltom vardı.arabalar dolu. Sinop'ta hem eşrafı hem halkı memnun etmişti. ben burada yatamam!» dedi. Bu ne pislik? Ötede beride sidik ve yağmurdan hasıl olmuş gölcükler de ocaktan caba. Galiba bu işin mükâfatı. Hancı bir oda gösterdi.. Gelen vapura gizlice binip. Fakat Sinop'un mutasarrıflığı Bitlis'in valiliğinden çok yüksek idi. öyle bir mezbele halini almışki. Memnun idi.. kimseye müyesser olmayan bir şeydir. iyi hanelerde misafir ediyorlar. Söktüremeyip kalıyor. Bunlardan geçilenÜyor. Ne yapacağız? Bir dılıdan diğerine ip gerip de ona asılarak gitmeli.» diyorum. Hanımı arabadan indirdim. az zamanda yanımız ağrıyor. Bir gün erken yola çıkıp. Bu. «Niye deyip hiddetlendim. ben de şişmanız. Trabzon'a savuştu. Çankırı'ya bir konak mesafede bir jandarma karakoluna varıp geceyi orada geçireceğiz. Hiç olmazsa insan bit. Gitti. Günler de kısa. Fakat kışın iş başka. Zihni kıs kıs gülüyor. Yan yatıyoruz. Şehirliler de dükkânlarını kapatıp telgrafhaneye gidecek. Aldırmadı. iki hizmetçi kız. Olur mu? Hakkın yoktur. Bizim hanım da işe girişti. Karanlıkta bu suyu geçmek pek tehlikelidir. Kabul edeceksin. basmak değil. «Hakkın var. Bir taraftan at gübre ve sidiği.. Arabaya böyle sığabiliyoruz. Müslüman temizdir deriz ama. Kabul ettim. Baktım hakları var. Baktım mezar gibi basık bir şey. onu da bizim arabanın üzerine ilâve ettim. Hanımla yanyana uzandık. Hele ahali hiç. Geliyorum. Daha kapısından girip görünce ok gibi dışarı fırladı. Zihni bunu da istemedi. Yazın bir konaktan öbürüne altı saatte gidilirse şimdi çamur yüzünden 10-12 saat sürüyor. yırtık. Topraktan ve sade. Ortalık kararmağa başladı.» diyor ve ısrar ediyorlar. Yol da müthiş. Sonra anlattı. Becerdi ve beni kabule mecbur etti. Ömrümde böyle pislik görmedim desem caiz. Dirayetli adamdır ve çok sevdiğim iyi bir insandır. Zihni beni kabul ettirdi. güçlükle yol alıyor. Sonra hepimiz boğuluruz» dediler. Köylüler şehre dolmağa başladılar. Bazan atlar çamura karnına kadar batf^or. Ekseri yerde yol yok. Altımız rahat değil. bin hayat tehlikesi. Döneceğiz. Biz suya varıncaya kadar zifirî karanlık olacak. Dinlemedi. Ve arabamızda geceleyeceğiz. Zavallı istemedi. Zifirî bir karanlık basınca olduğun yerde kalmaktan başka çare yok.yalvarıyor.

Bu makule doktorlar varsa onları azlettim. meseleler. başka yerlere serperek iskân et» dedim. Bu muallimi derhal azlettim. Sonra aç kalmış. hırsız ve edepsizlere karşı cidden sertimdir. Türkler'i istifade ettirecekmiş! Saçma şeyler.vaktiyle bizim mektepten çıkmış. Hizmet istiyor. Burasını tasrih etmiyorlar. Hariciye öldü. Ne ise söylene söylene dönüyoruz. Sabahladık.Arabanın arkasından işedim. Bunu biz biliriz. Halâ Arapça konuşurlar. Hakikaten ben böyle tanınmışımdır. fakat kendisi bundan bir ân hali değildir. Türk geldikçe itip Gayya kuyusuna yuvarlayacağım. Gayet ahlâksızın biridir ve mükemmel cahildir.. Gerçek. mesuliyetten korkar. Oraya gelen de böyle bozuk iş yapmaya mahkûmdur. Sıhhiye Vekâletinde işe başladıktan bir müddet sonra idi ki. Saatlerce sabrettim.Arası biraz geçti. Zaten Maarif Vekâletinde de böyle yapmıştım. ibret olur. Bunlar da icadı imiş.. onun için hiçbir iş yapmaz. Bana haber verdiler. Şimdi yazayım. Mustafa Kemal da bana aynı şeyleri yolladı. Fakat namuslu. Derhal hudud haricine def ettim. Yine eski evimize yerleştik. Araplar kendi yerlerinin ekmeğini yesin. Onu da hudut haricine attılar.Keza Celâl Nuri bir makale yazdı. bir şeyler de göndermiş. Ona da yollamış imiş. Baktım. Bir bakıma doğru. Meclis'te herkes Yusuf Kemal'den şikâyet ediyor. iki şiir yazdı. belki Araplar'ın istiklâli zamanından beri orda. Haksızlık ve 227 kanunsuzluğa.. hısım akrabasını Hariciye Vekâletine doldurdu. Hariciye'de hiçbir iş görülmüyor. Ama ne çektik. Arap. Ahirette sırat-i müstakimin başında duracağım. Hilmi adında bir doktor Suriye'den Adana'ya gelmiş. cahil. Evrak arayıp bulmak da mümkün değildir. O ke-şifleriyle Araplar'ı ihya etsin. Bizde adam olmuş. fakat pislikten basacak yer yok ki. fakat Suriye'ye gitmiş bir doktor şimdi Adana'ya gelmiş. Ne ise. bir bakıma yanlıştır. 228 Ben Sinop'ta iken ikinci Grup. hakaret edermiş. neye onun hizmetinde duruyorsun? Mademki onun nimetini yiyor nasıl ona böyle düşmanlık besliyorsun? Demek alçak bir adamsın. Ben Maarif Vekili iken Konya'da muallimlerden bir Arnavut Türkleri sevmez. uzatmıyayım. Aka Gündüz o vakit Ankara'da. Oradan bir iş çıkmasının imkânı yoktur. Suriye'ye hizmet etmiş. Geceyansı beni idrar sıkıştırdı.» demiş.. Yazmağa unuttum. Bana bir takım pomat. ilh. Doğru. bize geliyor. Sen git Arnavutlar'ına hizmet et!» Aynı zamanda Valiye de emir verdim.. Ve kendisine şunu da tebliğ ettirdim: «Mademki Türk'ü sevmiyor. herşey uyur. Tetkikat yaptırdım. işte Anadolu seyahati nedir bu. Belki de casusluk için geliyor . Hemen kolundan tutup hudut haricine atınız.» Soruşturdum. Şakam yoktur. belki de Türkiye aleyhinde ve Harb-ı Umumî esnasında olan isyana iştirak etmiş. işte bu böyledir. Ben de hana bir gölcük hediye ettim. Halide Edip bunun için medihkâr bir makale neşretti. İskân ve Sıhhiye Vekâletine ait Adana şehrinin etrafında Nasirîler var.. «Dünyada Türkler'den hıncımı almak kafi gelmez. Diyorlar ki: «Kayınbiraderlerini. Bir gün o kadar ileri gitmiş ki. vazifesine dikkatli ve gayretli insanlara da son derece yumuşağımdır. Mustafa Kemal nutkunda bunun aleyhinde söylüyor.Askerî Tıbbiye'de bir sınıfta idik. Şarlatanlığına hele cesaretine bak. BAKANLIK KOLTUĞUNDA * işe başladım: ilk iş olarak Sıhhiye Vekâletinde ne kadar Arnavut. Nihayet arabadan ineceğim. Vali Ref'et (Şimdi Meclis Reis Vekili) miskin bir şey.. Tabii uyku yok. Hüsnü muamele ve mükâfat ederim. Atiden . ilh. Gazeteler bizim Sanıson ile Dalila'dan bahsettiler. anlatır.. Valiye bunları «Kaldır. Bu şiirler mizahîdir . Mustafa Kemal de işi pamuk ipliği ile bağlamak istiyordu. Adana valisine şu emri verdim ve kendisine de aynen tebliğ edin dedim: «Türk vatanının ekmeği. . Hakikaten böyle imiş: Evet o. hizmet istiyor. Türk evlâtına mahsustur. Mustafa Kemal'e sulh yapılmasını teklif etmiş. Emri icra edemedi. Bu Hilmi'yi tanırım.. Basarsam o ayakla arabaya girilemez.için adetâ curgat istiyor. Bir yerde ki iş bozuktur. Türlü saçmalarla beni oyalıyor. işler yüzüstü durur.» Dediğim gibi yaptılar. Yahudi. böyle türlü vartalardan sonra Ankara'ya vardık.Bunlarda Adnan'la da alay ediyor. Şam'lıdır . Hilmi gibi Arap şarlatanlarına hele bir lokma yoktur. Hudud haricine defetsin. Bu şiirde beni şiddetli bir insan gösteriyor.

Ankara'da bile değildi. Hey'et-i Vekile'ye çağırdık. Hattâ Fransızcaya tercümesini Fethi ile ben yaptık. Hattâ Rumeli ve istanbul'dan da vazgeçmek fikrinde idi. gizlice Bekir Sami'yi bir düziye Avrupa'ya yolluyordu.. O vakit Hariciye'de Tevfik Kâmil vardı..»dedim. Meclis'ce büyük bir pot sayıldı. Mustafa Kemal Sivrihisar'da Ayıcı Arifin misafiri. O da kayınlarım alıp istanbul'a gitti. Ve yine bu sebepledir ki. Kusuru Ankara'dan savuşmak için uğraşması idi. Arkadaşlar: «Ne olsa gerek?» dediler. bu altınları son santimine kadar mükemmel bir yemişler. Bunları yapan adam nutkunda İkinci Grupun sulh istemesine kızıyor. Biz işimize bakalım. Bunu kabul etmiyoruz. Bu yaptığı Hey'et-i Vekile'ce. Bu adam içki ve (. Mustafa Kemal Ankara'da değil. Nuri adında bir zabiti de Almanya'da bulunduruyordu.. Tevfik Kâmil'in bir kusuru vardı. Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 398) izzet Paşa ve arkadaşlarının Yusuf Kemal'i iğfal ettiklerini söylüyor. ordumuzun ciğerini onlara göstermekti. çünkü reddetmek âleme bizi sulh istemiyor diye itham etmek için bir vesile vermektir.. En kıymetli bavullardan birçok bavul vardı..... Hep kendi yapmıştır!. Yine böbreklerinde şiddetli ağrı var. Bizim bugünkü kâğıt para ile bir milyon yüzbin lira eder. Bu Frenkler de sersemdir.. Bir oda dolusu eşya idi.. Bu Nuri. Kararlar verdik..) ne de olsa kendisini alamıyor. bize bağırdı. Türk'ün ölümü idi. Yusuf Kemal Paris ve Londra'ya gitti. Kendisine içmemesi. Ben ikinci seferimde Moskova'da sefarethanede Saf-fet'in eşyasını gördüm. ama iyi bir adamdı. Mustafa Kemal hem (. Bu kadar âdi tuzağı . Bizi Sivrihisar'a istedi Oraya gittik. Bende mühim malûmat var» dedi. Sonra bu Arifi izmir Sui-kasdı bahanesiyle astı. Bu adam her vakit böyledir. Biz Heyet-i Vekile karar verip ona tebliğ ettik..) meşgul olmaması için nasihat ettim. Bundan Arifi pek seviyor. Mustafa Kemal (Sahife 399) da bunları kendi yaptığım. Canım bu adam karıncaya bile bir kanncalık miktar bırakmıyor... Bunu gazetelerde gören Yusuf Kemal Hey'et-i Vekile'ye acele bir telgraf çekti: «Ben gelinceye kadar sakın bir şey yazıp göndermeyin. Hiçtir. Bunu kabul etmek. Orda da Hey'et-i Vekile'nin yazdığı nota kabul edildi. olmazsa. Çünkü Arif muhalif olmuştu. Kızdı. SULH TARTIŞMALARI Kararımızın bir esası mütareke ve sulh teklifini reddetmemek. Hiçbir şey yapamadı. «Nam alalım derken. Hata üstüne hata yapar. Yeni bir idrar tahlili yapmışlar. (... Ben: «Ne olacak.. Lâkin Yunanlılar ve itilâf Devletleri bu şartı kabul ederler miydi. Bu bahsi ileride göreceğiz.ümidi yoktu. Bahusus bir diplomat için en büyük kusurdur. Söyledik. Kıyamet koptu.. Sarih de. Vakıa memleketimiz tahliye edilmek şartıyla sulh elbette iyidir.... Beraber çapkınlığın her nev'ini yapıyorlar. Frenkler mütareke esnasmda ordumuzu itilâf Devletleri Askerî hey'etlerine kontrol ettirmeği teklif ediyorlar.. Roma'mn en büyük otellerinde yaşamış.).. 229 bağırdım. Askerî bir doktor tedavi ediyor. O henüz Ankara'ya vasıl olmadan Avrupalılar bize Yunanistan'la mütareke yapmağı teklif ettiler. yüz bin altını Ali Fuad almıştı.)... Silâh ve saire alınsın diye bu parayı Saffet'e verip Almanya'ya yollamıştı. kendi fikri olduğunu söylüyorsa da kamilen (. Mustafa Kemal Meclis ve Hey'et-i Vekile'yi kandırarak.. Orada padişahla görüşmek için müracaat etti.. Mustafa Kemal. Evvelce söyledim.. «Bu hastalığın bunlar pek zıddıdır.. Ben de ona fena (*) Yalanla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Saffet'in böyle en âlâ cinsinden bavullara malik olması mümkün olacak bir şey değildi. Saffet Almanya'da bu Nuri ile birleşmiş. Nitekim Ismet'de bu fikirde idi. Sivrihisar'da Mustafa Kemal hasta. BÎR YOLSUZLUK DOSYASI Biz Ruslar'dan parayı aldığımızda. O. iğfal olunmak da kötü ya. Sonra yatağa düşer kalkamazsın» dedim. hem çok içiyor. Saffet Berlin'in. sulh için Yusuf Kemal'i Avrupa'ya gönderdi. Meselenin zaten beklemeğe tahammülü yok. gonekoklar yine dolu imiş. Paris'in. şimdi Kütahya mebusu Nuri'dir. Arif Miralay ve Fırka Kumandanı ve karargâhı orada. Bunsuz ise sulh muzırdı. Mütareke teklifini havi Avrupa notasında bir iki yanlış tercüme yapmıştı. sonra işi paçavra etmi-yelim» diyorlardı.. Yine aynı hale devam etti. Avrupa'nın her tarafında gezip dolaşmıştır.

bir kâtib-i hususî (sekreter) ile işleri idare ettim. biz de yardım edersek Kayseri'de bir Dârüleytam açıp. kimini (. Amerikalılar açtılar... sîne-i millette serbest bir fert olmak istediğini söyleyen bu adam. Bundan da bir şev çıkmadı. Musul'u verin. HAMDULLAH SUPHİ .... Bizim şartları kabul etmiyorlar..Kayseri'de memleketimizin her tarafını dolaşıyor.Trenden Hey'et-i Vekile'ye koştum. Bu da çirkin idi. İskân Müdürlüğü ve Darül Eytamlar Sıhhiye Vekâletine bağlı idi.. Cevabı önüne attım. yapardı. Vakıa bunu Maarif Vekâletinde de yapmıştım.. kanun demek reddedilmiştir. Kâfi geliyordu. Yüzü pek bozuldu. yanlışı varsa söyle. Amerikalılar şimdiye kadar sade Ermeni çocuklarına bakıyorlardı. Başka vekil arkadaşlar ise. Müddeti bittikçe temdid ettiriyor. Mustafa Kemal sonra Fethi'yi de Avrupa'ya yolladı.. Yusuf Kemal'in de Fethi'nin de Avrupa seferleri lüzumsuz şeydi. masrafa iştirak ettiler. Her temdidinde Meclis'te kıyamet kopuyor.» diyen ve altı çizgili satırlarda mevki istemediğini. O zamanki bütçe ve ahval icabı nem'alandıramamıştım. istanbul'da Padişahın. Muhabereyi kesmedik. Bu işler oldu. Hepsi bu imiş. Yunan dostlarının ordusunun vazifesinden bize haber vermeyecekleri malum. Her vekilin otomobili vardı. orada Türk yetim çocuklarına bakacaklarmış.yâverler almış. ismail Besim de Hilâl-i Ahmer namına olarak bana geldiler. Bizim orduyu görüp şüphesiz Yunana haber verecekler. Sıhhiye Vekâletinden bina.. kanunun temdidi teklif edilmiş ekseriyet yapılamamış. Halide.. insan değil. Fakat birgün sonra Mustafa Kemal Meclis'e gidip mebusların bir kısmını yine (.insan zahmet edip de kurmaz.. nedir bakalım mühim haberin?» dedim. bu sözlerini Allah için ne güzel ispat etmiştir. Bu sefer de temdid etmek istemediler. Sıhhiye Vekâletinde biraz teşkilât yaptım. Hey'et-i Vekile içtima halinde idi. inletiyor. Lozan'a giderken bize «Bir şey zuhur eder de Edirne ve istanbul'u alamazsanız zorlanmayın.. Ben sâde bir araba ile iktifa ettim. «E... Amerika Şark-ı Karip Cemiyeti ile uyuşmuşlar. Adnan. Memurin ve sivil kalemini tanzim ettim. Müsteşar almayıp.). Okudu.) ile elde etti. Üçüncü temdidde istemeyenler o kadar çok idi ki. O kadar paralar boşuna gitti. Sevr Muahedesi'nde size birazcık tadilât.. (*) Fuhuşla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. sanki zavallı birkuşcağız. Sen Puankare'nin sözüne inandın mı? Cevabımızı oku.. kalem-i mahsuslar teşkil etmişlerdi. Hem de ikinci Grupu sulh istediğinden ayıplıyor.. başka şey yok..... Ağır şeyler. Faydasız bir surette devam edildi. Halbuki şimdi «Yunanlılar'ı tâ İstanbul'da iken izmir'den denize dökeceğim dedim ve döktüm!» diyor. Paris'te Puankare'nin fakına basmak. Diğer sulh şartlarını da diğer bir nota ile itilâf Devletleri bize teklif ettiler.. müsteşarlar. «Biz cevabı yazdık. Yusuf Kemal'le Rusya'dan beri halen dargınız. para temin ettim. bu sırf Ermeni için. Onlara bakmıyorlardı. Yusuf Kemal Ankara'ya geldi.. Puankare notalanndaki şartlan kabul etmemizi dostâne kabul etmemizi tavsiye etmiş imiş. Bunu kabul etmiyoruz.. iş bitmiş demektir. Millete masraf açmaya lüzum yoktu. konuşuruz dedik. Bugün milletin tepesine (. Mustafa Kemal bunları kendi kendine düşünür. Uzun müzakerelerden sonra yine Başkumandanlığını temdid ettirdi...). terkedin. 15 Nisan 1338 tarihli olarak Avrupalılar'ın cevabî notası geldi.»dedim.) gibi yapışmış. Harplerden birçok Türk yetimleri kalmıştı. Sebebi illâ iyi kötü bir sulh yapmağa azmetmişti.. Biz mütareke notasına yazdığımız cevabî notaya mütareke şartlarımız kabul edilirse sulh için derhal murahhaslarımızı gönderir. Söyledi. Canla başla kabul ettim. "' 230 Mustafa Kemal Başkumandanlığı bırakmıyor. Türkiye hükümetinde ilk defa olarak ve müstakil bir şube halinde ve bir müdürün idaresi altında istatistik ve Neşriyat Şubesi yaptım. Yine Ermeni yurdu da istiyorlar.. Hattâ bu sefer celsede alenî tehdidler yapmıştı (Sahife407) de söylediği sözler bütün (.. hiçbir şey söylemedi. Ankara'da.Anadolu'nun derhal tahliye ameliyesine başlanmasını şart koyuyoruz.. işte Yusuf Kemal'in bu diplomasi seferi de böyle.

Hepsi mevki içindir. Türkocağının parası onun (*) Yalan-dolan. Bunlar fantazik sözlerdir. haklı.tdare kabiliyeti de hiç yoktur. Hattâ birkaç defa bunlardan bazısına nasihat ettim: «Öyle her şeye muhalefet etmeyin. Öyle bir zamandayız ki. Bu da tuhaf!.. Kendisine okuduk. FAHREDDİN PAŞA d Afganistan'a Fahreddin Paşa'yi sefir yaptılar. bu koca müesseseyi Mustafa Kemal'e siyasî alet yapar. Yüreği Türklük için ateş içindedir. Sakarya Harbi'nde Ankara'dan ilk kaçan da o idi. Dedim ki: «Bu adama anlattık. hemen dönüyorum. Diğer tarafı ilim ve emsali cihetiyle bir incir çekirdeğini doldurmaz. Haklı şeyleri tasdik edin.» Herkes gülüştü. beğenmedi. Hakikaten şimdiye kadar. Girmedim. cahil. böyle işlerde tecrübeli hiç kimse yok.. Fenalıklar yapıyorlar insan da manevî mesuliyet altında kalıyor. Her nutkunda hemen hemen bunları söyler. Meb'us olmuş. Gitti. Fahri Paşa çok müslünıan ve çok ahmak biri olmasa böyle yapmazdı. müthiş şarlatan bir adamdır. Esasen böyle süslere lüzum yoktur.. dolaşmış. işte bu adam böyledir. Mevcudiyeti malay aniden ibarettir. Altında bir konferans ve tiyatro salonu yapıldı. Bu sayede Türkocağının tepesine çıkmıştır. «Hamdullah Suphi Bey geldi. Çocukça. Süs yapar. babadan yedi silsilesince Türk'tür. İçlerinde zeki. Bunlarla aleyhimize isyan yaptı. Ankara'daki Rum Mektebini benden Türkocağına istediler. Galip . Herşeye itiraz ediyorlar. bir lira kimya. Rusya'dan dönüşümde Batum'da gördüm. neler yapar!. dışı tamir edildi. «Ne olacak? Orduda nutuklar söylüyor. Ayçı nakışlar ve emsali» yıkılıyor..Tabii Yusuf Kemal kendiliğinden bir şey yapamaz. Henüz orta mektebi bitirememiş. ne zararı var? Bir müddet öyle gider. Diyor ki: «Ben Afganistan'a Hilâfet namına çalışmak için gidiyorum. mantıklı mantıksız demiyorlar. yemekte kalmak için Türkocağmı.. Bir gün gittim geziyordum. Yenileri yapılıcak» dediler. Mustafa Kemal Hey'et-i Vekile'yi dinlemedi. fakat pir yapın!» dedim dinlemediler.. tam odur. Yer. Pek de cebindir. Halbuki bu yıkılan işler nasıl edilecek.Orduda propaganda yapıyor. Mevkide. fişek ve para verdi.Sanki anadan. Ittihadçıların eski Emni232 yet-i Umumiye Müdürü Galip Paşa'yı sefir tayin etmiş.» dedi. Hayret edip sordum. Kusuru da olsa. Bunların haline bakıyordun ı Ekseriya cıvıtıyorlardı. Herif Mekke'ye gitti. Doğrusu da bu idi. Fakat bu idare müthiş. fırkalar yapmaktan çok canım yanmıştı. Bu salonda yapılmış tertibat ve süsler «Türk tarzında oyma. Ankara'ya muvasalatımın ertesi günü Çolak Selâhaddin evime geldi. fırkalara girmekten. âdice işler yapıyorlar.000 tüfek. Kastamonu'da gazeteye beyanatta bulunmuş. Azline kalkıştılar. Aklı fikri fantazi-dcdir. bana Hamdullah Suphi'den şikâyet ediyor. tehdit ve ahtapot anlamı taşıyan dört kelime metinden çıkartıldı. Anlattık. ezberlemiş.» dedi ve memlekete gitti. Yüzü kül gibi ve titriyordu. 231 kesesidir. Kaç defa Maarif Vekâleti'nde bulundu ise. Ne olmuş? Hamdullah orduya gitmiş. Hey'et-i Vekile'ye çağırdık. içi. Bunları toplamış ve kendi de uydurmuş. Türkçü olur .. Görüştük. Beğenmemiş beyim. Fransızlar farcaıns derler. Bu bab-da neler söylediler. Bunu sırf şöhret ve mevki kazanmak için yapar. haksız. Sordum.. Türkocağı yapıldı. Hep kendisini meth ediyor.. Ne yaptı? Ya tembih etmeseydik ne yapacaktı. Bana İkinci Grupa girmemi teklif etti. Verdim. Halbuki pek âla idi. hatiptir. «Gazetecilere filân hilâfetten bahsetmemesini. Mustafa Kemal emretmiştir. Talimatnamesini hazırlamıştık.. Bizde buna sahte vakar. yapmacık yapan gibi tabirler söylerler. vekil olmuştur. işleri çorba etmiştir. Mazeret beyân ettimdi. Muhalefeti arada bir yapın. dirayetli. Sonra diğer bildikler de grupa girmemi teklif ettiler. Harb-i Umumî'de Medine'de Faysal'a 30. yolladı. ingiliz'lerin bundan kuşkulanacağını söyledik. Bu adam. Çok defa kendilerini küçük düşürüyorlar. Hakikaten Hamdullah'ın başka bir işi yoktur. «Gezmeğe geldim. Bu adam iyi söz söyler. Türk harsını cam gibi sever gösterir. âlim. Yirmi kadar cümlesi vardır. Bundan sefir olur muydu? Yusuf Kemal de Buhara'da sefirlik ihdas etmiş. İsmet de kolundan tutup ordudan kovmuş «Ne oldu?» dedim. Hattâ Mustafa Kemal'in Müdâfaa-i Hukuk Firkasi'na da girmemiştim.Birgün İsmet gelmiş. Galip adamıdır. «Peki» dedi.» Hey'et-i Vekile'de bu beyanat için münakaşa oldu. Tembih de ettik.

Hem de Ruslar memnun olur.» Sözümü tasdik ettiler.Muhtacız. Yusuf Kemal de milletin parasını veriyordu. Ben Rusya'ya gittim. yanında . Bursa'dan ayartmış. Bu Ruslar'ın en sinirlenecekleri şey.. Sebebi. memuriyetiniz hitam bulmuştur. Bunun önüne durmak mümkün değil. Hepsini yuttu. Daima Ruslar'i mümkün mertebe memnun etmek. Askerler «işsizlik orduları iğfal ettirir» derler. Gazeteler nutku aynen dercetmişler. Hepsi de bir milyon altına yakındı. Bir mektepli çocuk imiş.. Bu iyi haber ama. bize esas siyaset olması lâzımdı. istedik. Boş duruyor. Bir takım vekil. Bu adam Cemiyet-i Hafiye meselesinde bana yaptığı şeyden sonra beni davet edemezdi. NEVRES MANAVOĞLU Eskişehir bozgunluğu olduğu vakit. Yunanistan'da politika kazanı dehşetli kaymyor. Bunu biz azledelim de babayiğitlik bizde kalsın. Hey'et-i Vekile'de «Bu para benimdir. binaenaleyh. Ne toy. silâh. Politika orduya da girmiş. alıyoruz... Sa'yim bu istikamette olacak... 233 CİHADA YAPILAN MADDÎ YARDIMLARA NE OLDU? Bir taraftan da askerin hakkı var.» dedik. Bir aralık Yusuf Kemal'e vekâlet ettim. Mustafa Kemal hem korktu. söyleme. Batum'a vardı. Bu azilden tabii Ruslar da memnun olmuşlardır. istanbul'dan ve emsali yerlerden daha böyle bir çok paralar gelmişti. u CEPHEDE DURUM Ordu'dan fena haberler var: Yine asker adetâ tabur tabur kaçıyor. Meclis'e koymağa teşebbüs ettiler. geri iade ettiler. Kumandanlar buna kat'î nazarla bakıyorlar.). yakın var. Hem Rus-Türk münasebatmı zehirler. Evet Hindliler onun namına göndermişlerdir. Rus sefirini de çağırmış. Orduyu besleyemiyoruz. Maliye Vekili Hasan Fehmi. Göbeğinin suyunu aldı. hem köpürdü. Sefir cenaplarının keyfi keka idi. Oldu. Çünkü tecrübesini yaptı. Tabii Rus sefiri de bunu dinle-miş. mebus davet etmiş. Ders acı. Veda ziyafeti yapıyor. Görüyorum. O da iki parti. Yapamaz. himaye ediyor.. yap! Bunu söylemek için pek ahmak olmak lâzım. Hey'et-i Vekile'ye dedim ki: «Bu adam Fahreddin Paşa'dan müthiş diplomat tiptir. Yunan ordusu taarruz etmiyor. Fakat «Türk Milletinin bu buhranlı ânında en mühim olduğuna hükmedilen mahalle sarfediniz. Ne diye Hindliler Mustafa Kemal'e para yollasınlar. Zorlandık.. Trabzon'a gidip oturdu. Ama hükümete rağmen Mustafa Kemal göndermişti. Sefirimizi Rus toprağına ayak basar basmaz tekrar vapura götürüp iadeleri. Şimdiki paramızla on milyon lira yapar.. döndüm.. Etti. Ve bundandır ki. Hem. Yanında da bir çocuk vardı. Amerika Muslümanla-rı'ndan. Burasını söylemiyor. Mustafa Kemal'in adamıdır. Sefir maaş ve tahsisatı alıp yiyordu. Fevzi Paşa da bunu Hey'et-i Vekile'de açıkça söylüyor. iki taraf olmuşlar. Dedim ki: «Bunun işi bitmiştir. akıl var. Ben de onun davetini kabul edemezdim. Bu sayede devlet bu belâdan kurtuldu. Böyle giderse bir kaç ay sonra ordudan eser kalmıyacak. Bu muhakkak. Bu iş ikinci Grupun ağzına düştü. Hindliler bana gönderdiler» dedi. Vermedi. «Ben oraya bir Türk milliyetperveri.. Düşündük.Afyon hattında oturuyor. Fakat Ruslara rezil olduk.» demiş. Aylar geçti. O. Beni de davet etti. Heriflerden para. Türkçü olarak gidiyorum. Ve bu da bilinmeyecek bir şey değildi. Ruslar kabul etmeyip.Okuyunca hayret içinde kaldım. Eskişehir .»Gazeteyi okudular onlar da hayret ettiler. Ben Rusya'ya gidince Hükümet bu parayı almış. Para da yok. Bu uğurda fedaîyim. Mustafa Kemal'e turfa olmuştu. Cava'dan. bizimki zamanla mutlaka dağılacak. ama olduğu yerde oturması kâfi.gidiyor. Yan gelmişti..» Verdiğim bu emri Hey'et-i Vekile'ye bildirdim. Doğrusu bu işe çalıştı. Emrivaki yaptım. « Mustafa Kemal'den Hindliler'in gönderdiği parayı alalım. Nevres'e Ankara'da rast gelmiştim. Halbuki bu paradan başka O'na. Ziyafetinde nutuk söylemiş. Fakat beş-on gün sonra Maliye Haznesine ilk para girince Mustafa Kemal Maliye Vekili Hasan Fehmi'den parayı yine geriye almıştır. fakat icra edilmedi.» demişler öyle göndermişlerdi. Hemen Galip'e şu emri tebliğ ettim: «Buhara Sefirliği lâğvedilmiş. Bu söylenir mi? Böyle ise sakla. Ama onlar da memnun oldular.. Sonra aç ve elbisesiz. Aylarca orada sefaret hey'etiyle oturdu. Buhara'daki üç-dört muallimimizi bile çekemeyip bize iade ettiler.. Türkiye'ye büyük bir hakaretti. Taarruz edeceği de me'mul değil. Yusuf Kemal Galip'i azletmedi. Bu adamı Rusya'ya sokmazlar. Doğru. Bu açık ve büyük mikyasta bir (. Galip gitti. Ne yapacağız. Mustafa Kemal hepsinin üstüne yattı. Böyle bir ordu bir daha taarruz yapamaz. etmedim. Olmadı. yine Hind'den.

Raporun kopyasını bizim casus bize gönderdi. Yapamadım. Bu yüzden kendisine bir şey yapamadım.» demek mel'un benim Hey'et-i Vekile'de söylediklerimi bile haber almıştı. içtimaî ahvalini tetkik ettirdim. Herif tam görmüştür. dinlemediniz. Demek Hey'et-i Vekilemizde de sır yok.). Ya taarruz yapar. Bu çocuk ora talebesinden imiş.. müzakere taarruz etmemizden başka çaremiz yoktur. Dedim: «Alâ! Herif iyi malûmat topluyor.. Taarruz etmezsek. kavmî. Çocuk vasıtasıyle kurtulmuş. Orada Rıza Nur vardır. Nevres ayrıca İstanbul'da camilerde de Ankara aleyhinde de konferanslar verdi. İngiliz Kumandanına bir rapor vermiş.. it ahvalizimi ne kadar iyi tetkik etmiş? Neticede onlara şunu tavsiye ediyor: Yunan ordusu taarruz etmesin.Askerler ile ordumuzda bu taarruz kudretinin mevcut olmadığını söylüyorlar. Bu hamiyetli fedakâr adam Nevres'in raporunu çalıp kopyesini Ankara'ya Erkân-ı Harbiye Riyasetine yollamış. Kırşehir mebusu Rıza'yı vasıta ettim. Maksadım oranın bir Makedonya olmadan. Vaktiyle Geyve'de Mahmut Bey'e söyledim. böyle durursak bu sonbaharda bizim ordu dağılacaktır. Müzakere. Bir rapor gönderdi. Bir lâf dahi söyliyemedi. sade kemiklerim kalmıştı. Kendine Manavoğlu adını takmış. Fevzi Paşa kafasını önüne eğdi. . Aç ve açıktır.. içimizi iyice öğrenmiş ve düşmana haber vermiştir. öldürteceğini söyledi..» diye bar bar bağırdım. Mektuplaştılar. Çok büyük (. birgün millî davaya kalkacaklar. Sinop'a gittim geldim. içimizi dışımızı öğrenmiştir. Hasılı it ve hain kurtuldu gitti. İngiliz Kumandanına bizim ahvalimizi musavver bir rapor vermiş. Bari bunu ben var iken söylememeli idi.. Bunları temsil etmek lâzım. KÜRT MESELESİ Kürtler meselesi beni üzüyor. Pek dirayetsiz adam. Eskişehir'de istiklâl Mahkemesi bunu tevkif etmiş. işi böylece bırakın. Nevres diyor ki: «Ben bir daha oraya gelemem. 234 miş. Hey'et-i Vekile'de yine söylendim. Müzakerelerin hulâsası şudur: «Yunanlılar taarruz yapmıyacaklar. zorlandım... Nevres Geyve'den gittikten sonra Bursa Sanayi Mektebi Müdürü olmuş. Oradan çıkmıyormuş.» Bunu işitince bomba gibi patladım: «Size bu adam casustur. Dedi: «Nevres burdan istanbul'a git(*) Hırsızlıkla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı.. Kürtler hakkında kitaplar buldurdum. ordu ve Müdâfaa-i Milliye'deki zabitlerden dost ve vatanperver sıfatıyla en mühim malumatı toplamış. O dediğini yaptirabileydi. lisanî. Ordunun hali Hey'et-i Vekile'de âti kaygısını arttırdı. Buna çare taarruzu bizim yapmamız-dır. istanbul'a varır varmaz. taarruz edeceğimizi Hey'et-i Vekile'den başka kimse bilmiyordu. Temsil usullerine dair kitaplar getirttim. ne olmuş bilir misiniz?» Hep birden kulağımızı. Bütün sırrımız da düşmana faş oldu. Rıza bana onun cevabî mektuplarını gösterdi. Bursa düşünce Eskişehir'e gelmiş. perişan olursak. Dört-beş ay içinde Türk ordusu kendi kendine dağılacaktır.. Aldınız mı? işte bütün sırrımızı faş etmiştir. Muvaffak olmak da mümkün. Dursak da zaten ordu dağılacak ve her'şey bitecek. Bir şey yok ama. İyisi mi taarruzu yapalım. gözümüzü açtık. Sonra Ürdün'e gidip. Şerif Abdullah'a Harbiye nazırı olmuştur. nihayet (*) Alçaklıkla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Sözüme kulak veren olmadı. Çıldıracağım. Eskişehir bozgununda Ankara'ya gelmiş. sonra Hey'et-i Vekile'de tevkifi için uğraştım. İngiliz Karargâh-ı Umumisinde bizim de casusumuz vardı. Meb'uslar ile ahbap. Malumunuz. Tahkikat yaptım. Mustafa Kemal'e çocuk takdimidir. Canım bu herif casus. Bir şey yapılmamış. Tetkikata başladım. Fena şeyler olmuş. kökünden mes'elenin halli idi. Şükür ki. «Ne yapacağız» suali var. şunu hapsedelim diye kaç defa söyledim ve burada yırtındım. Mustafa Kemal'e de çocuk takdim etmiş. Ben Nevres'i dolaba düşürüp bir daha Ankara'ya getirmek istedim. dedikleri tamamiyle doğru idi. Bir gün Hey'et-i Vekile içtimaında Fevzi fevkalâde bir tavırla dedi ki: «Yahu. Bir kaç defalar uzun ve hararetli müzakereler oldu. Kimse beni dinlemedi. «Ne olmuş?» dedik. Nevres'i yine Ankara'da buldum. Keza hergün Müdâfaa-i Milliye Vekâletimle imiş. Diyarbekir'de olan Ziya Gökalp'e de para yollayıp Kürtler'in coğrafî. Hal istiyor. Bu adamın kurtulmasının asıl sebebi. şimdi benim etim toprak olmuş. Belki onu bana düşman olsun diye Mustafa Kemal söylemişti. Biraz sonra Dahiliye Vekili Fethi'den resmen izin alıp istanbul'a gitmiş.gezdiriyormuş. Yalnız bizim taarruz edeceğimizi bilememiştir.

Sade poker oynar. Tam parazit tipi. Bu Manastır çingenesidir. Süreyya kendisini Meclis'te müdâfaa etmeği benden rica etti.). Bu vak'a mühim bir vak'a idi. normal münasebet iade edilsin. TEKRAR MOSKOVA YOLCULUĞU Mustafa Kemal (Sahife 408 de) bu taarruza haziranda kendisinin karar verdiğini ve bu babda (. böyle şeyler yapıyor ama. değersiz adam..) bir (. Bu Süreyya da sonra Rauf un turfalığı zamanında aleyhine hareket etmiştir. Vak'anın sebebini de bilmiyoruz. Rus'lar Moskova sefirimiz Ali Fuad'ı kolundan tutup hudut haricine atıyorlar. Buna tâ nisan içlerinde Hey'eti Vekile karar vermiş idi.. «Devletin haysiyet ve izzetinefsi kırılmıştır. Memuriyetimiz Meclise kondu... Şimendifere bindirmişler. Hey'et-i Vekile'de bana dediler ki: «Bu işi sen halledersin. «Bunu şimdiden hazırlayalım» dedik.. Sen derhal git.» Gülünç ve çocukça şeydi. Bu sebepledir ki. . her gece beraber içer. Meclis Süreyya'yı sevmiyordu. bir defa bile lâkırdı söylememiştir. Rusya'nın halini biliyorum. Ya herro. izmit Meb'usu Süreyya ile. Fakat gayet dalkavuktur. Meselâ HarkoPta verdiğim ziyafetlerden büyüğü hatırımda iyi kalmadı. Rusya'dan tarziye istemek lâzımdır» Derhal Rusya'ya bir nota verip tarziye istedik. gabi... Adamlarının birisi de Recep Züh-tüdür.. ben Moskova'ya gidip öteki mühim işleri yapacağım. Bu kadar yıldır meb'ustur. Bu esnada pek fena bir hadis zuhur etti.. isterlerse ayaklarına demir çarık çekip gitsinler. Onlar dediler ki: «Murahhaslara çok para veremeyiz. Rusya tarziye vermedi. Keza İtalya ve Fransa'da silâh mubayaasına hey'etler gitmiştir. kıymetsiz bir adamdır. vururlar da. Hakikaten bu adam bir sıfırdır.. bunlardan sonra kendisi de hep zarar ve düşmanlık görmüştür. para kazansın diye Rauf onu murahhas yaptı. Çok (. Beş-yüz Ura kâfi. Yaptığı hiçbir vazife de yoktur. Bir de Yakup adında binbaşı ve esasen ana dili gibi Rusçayı bilir birini de tercüman yaptılar... Kendine adam bile yapamamıştır. Meclis'te pek kafasız adamlar da vardı. Resmî evrakı almışlar. onu kabul etmediler. Bir kâtip ve şifre de verdiler. Kendisinden onu da istedim. Evvelâ Abaza. galiba bin lira kadar bir paraya mal oldu idi.. Bunların yalnız muahede mübadelesinden haberleri olacak..tarafeynin birbirine vereceği resmî ziyafetler ilh. Bu iş ve tahkikat mes'elesi Meclis'te uzun sürdü. Cahil. Bir çok masraf var. Bu sayede Ittihadcılara Mustafa Kemal'e daima medyundur. Sinop'lu bir eşkıyadır. Ve adamlar yollandı. Rauf milletin gayretini görüyor. kumar oynarlar. O da îsmet'e pay oldu. abazadır. Bu adamın yüzü hazâ çingenedir. Biz ne düşünüyoruz? Ne çıktı? Rusya'dan silâh para alacağız. Ukrayna Muahedesi de var. Bana «Sen Rusya'ya git. ilk işin budur. Sefarethaneyi basıp bir kaç zabitimizi almış.. ya merro?. Fevzi'nin bir muhafız neferi var. götürüp hapsetmişler. silâh cephane alıp yolla! Fransa ve İtalya'ya da zabitler yollayıp oralardan da silâh ve cephane alalım dediler".. Yol masrafları. Dudakları da onlar gibi kalın ve siyahtır. geri dönecekler... Rauf.. Bu olsun ki. Sonra onu bırakıp Mustafa Kemal'e geçmiş(*) Yalan ve hayasızlıkla ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Bu adamları tanıyorsun. Zaten hiç sevmediğim bir adamdı. Ve beni Rusya'ya Hazirandan çok evvel yollamıştı. adamı soyarlar. sonra on yıldır Ittihadcılara dalkavuk ve alet! Sonra cahil.. Sonra Lozan'a muhasebeci diye Fuad'ı kayırdı. Kabul etmedim. Ukranya'nın payitahtı olan Harkof ta memuriyetleri bitecek. 236 tir... beni reis yaptılar... Evrakı almak için. verdi. Zahirde onun mübadelesi diye git.) yazıyor. Tarziye verdir..235 taarruz yapmamıza kat'i olarak karar verdik. Hey'et-i Vekile'de hararetli müzakereyi mucip oldu. Bir hey'et-i fev-kalâde-i murahhasa teşkiledip. Dendi ki. 6-8 ay sürmesi lâzım gelen bir seyahat. Ordu meb'usu Recaî'yi de murahhas olarak tayin etti. Yunus Nadi baş dostudur. Adamları hep Mustafa Kemal'e adam oluvermişlerdir...» dediler. onlar sefirimizi kovuyorlar. Ankara'dan Moskova'ya demir çarıkla gideceğiz. Süreyya murahhas olamadı ve bundan bana kızdı.. Adı Beyti. O vakit para ve silâh iste» Rusya'daki sefarethane ile konsoloshanelerin teftişi ve Moskova Sefarethanesinin muhasebesinin hesabatının tetkiki memuriyetini de verdiler.

. inebolu'ya telgraf çektik. Bir gün kendisine «Baba para isteme! Sende para dolu. terbiyeli bir adamdır. Fakat Inceburun önünde motor durdu. Yatağında aylarca kalmış. Çürük şey. Kendisini bir telgrafla Tiflis'e davet ettim. «Vesikalarla geliniz. Bunu yaptırmış. halktan itibar görmüş. Sade kendiminkini aldım. Kendi üstüne yaptırsa kanun marazı mevt diye karan sahih ad etmiyor. Böyle bir adam en alçak insanlardandır ve bu işle alçaklığını ispat etmiştir. amcasından da istemiş. Sinop'tan hemen gideceğim. sonra babam hastalanmış. Benim de beş . Çok domuz şeydir. istanbul'da aldığı paraları sonra ben ödedim. Seyahat tehlikeli. Rusya'dan avdetimden beri Rusya'da tahavvüller olmuştur. RIZA NUR'UN KARDEŞLERİ Refikamı Sinop'ta bıraktım. o vakit iadesi müm237 kün değildir. Artık buna insan muamelesi edilir mi? Ben de sersemim. Ölümüne acınmaz. Memduh da geldi.Ne ise herşey oldu. «ilk gelecek Türk vapurunu Sinop'a uğratınız. Mademki sersemim. bir memura teslim ettiler. Bahriye zabitlerindendir. Bu kadına ömrümde bir defa söz dinletemedim. tşte insanlar ne kötü şeylerdir. Bunu da en ziyade Memruh Şevket haber verebilir. yola dayanamaz. Haremi üstüne yaptırmıştır ki. Nitekim ölünce birkaç yüz altın. fedakâr. Bizim Harbiyede okumuş. Üçümüz görüştük. Eline paralar teslim ettim. Mehtapta güzel bir safa içinde Sinop'a vardık. Babası Rusya'dan Türkiye'ye hicret etmiş imiş. Buna kardeşçe muamele ettim. ufak para. ona güzel bakacak yerde kartal leşin tepesine biner gibi binmiş. Para yemiyor. Babamı da götürmek istiyor. Hattâ Si-nop'a avdetimde Şükrü cenaze masrafı diye benden yüz elli lira da aldı. birkaç bin kâğıt parası çıkmış. Ona da haber verdim. Babamın nakit paralarını da Şükrü iç edip diğer kardeşlerden saklamış. Her yer bit içinde. Yığıyorsun iyi sonra oğulların yiyecek. Bunda da kurnazlık etmiş. Sonra zavallıya istanbul'da fena muamele de etmiş. Refikamın babasından. Bu adamlardan utandım. Deniz pek sakindi. paraya el sürmem.» dedim. bir takım mecidiye. Batum konsoloshanesini teftiş ettim. O esnada Şükrü malı düşünmüş. Kendi hissemi Şürkü'den almadım. beni utandırdı. Kardeşlerimden Şükrü bunları iç etmiş. namusu ile yaşamış. Sonra Rusya'dan avdetinde kendisini sıkıştırıp diğer biraderlerin hakkını iade ettirdim. Bizim karı. Sen ye» dedim. Bir vapur inebolu'da hazırmış. evlâd yetiştirmiş. Onlara «Bir şey çıkmadı» demiş. Güya ahlâksızlığı izale edip temizledim. Çok yaşamış. tapu memurunu getirip babamın emvali gayrimenkulesini de kendi zevcesi üzerine yaptırmış. iki vaziyeti öğrenmek lâzım. Diğerlerine beni Samsun'da beklemelerini söyledim. Halbuki yirmi lira bile sarfetmemiş olduğunu tahkik ettim. sokağa attırmıştır. Bu paralar Rus altını idi. Bu alçak evlâd da zavallıyı ölümle uğraşırken. Kabul etmedim.» dedik. Tabiri ile kellemiz kolduğumuzda. istanbul'a gidecek. Ya şimdi bir fırtına koparsa. Samsun'dan hey'etin bir kısmı. Vapur yok. Tercümanım Yakup. değerli. gayretli bir zabitti. uğrattılar. Benden de boyuna para isterdi. Bu zât Orduludur. Yaz. Hasılı Rusya'da iken babamı da kaybettim. hastalanır» dedim. Ödüm koptu. «Buna dokunma! ihtiyar adam. 75 yaşında bir adam. Kendisi o vakit küçük imiş. Cevap veremedi.altı bin liramı dolandırdı. Yalnız Tiflis'i görebileceğim. Yumuşakbaşlı. babayı kovunca.tki günde inebolu'ya indim. Çünkü buranın denizi meşhurdur. Zavallı biraz bu-namıştı.Tiflis'te mümessil Eski Hariciye Vekili Muhtar. Çok alçak bir adammış. onları iade mümkün değildi. Sinop'a gelmiş. Trabzon'a oradan da Batum'a vardık. Kaatili de bizim karıdır. cezamdır. mehtap gece de gidebiliyorduk. üşür. Baku'ya kadar gitmeğe vakit yok. Derhal otomobil ile ailemi de alarak yola çıktım. RUSYA'DAKt TEMASLAR Rusya'da bu esnada bilhassa tifüs salgını var. Kardeşim. O da bildiklerine gidip namıma para almış. Ne ise iki saat çalışarak motörü işlettiler. Adamcağızı reyim hilafı istanbul'a getirmiş. «Peki!» dedi. Akşam da İnebolu'dan bir motörle Sinop'a hareket ettik. ama hakikati söylemek insana vazifedir. Recaide Ordu'dan bindi. kardeşim Ahmed'e gitmiş. Bizim hey'eti Ba-tum'da bırakıp Tiflis'e gittim. hayat vazifelerini kamilen yapmış bir adamdı. fakat babadır. Ne çare? Biz zaten millî harekete karıştığımızdan beri bir düziye ve türlü şekillerde hayat tehlikesi altındayız. Ama ben gidince yine götürmüş. yığıyordu. Maliye'de hey'etin paralarını bana teslim etmek istediler.

yeni bir zaferle memleketi kurtaracak mıyız? Zihnimde bunlar. Gösterdiler. Bu Rus'ların can damarı. zabitleri de alıp götürmüşler. onunla sıkı temasta imiş. casus ve bizim zabitleri yakalamışlar. Plân düzmekle zihnim meşgul. Tarziye alacağım. Muhabere mümkün değildi. Sefir bulunduğu mahalde muvaffak olamamak için bundan daha kötü hareket edilemez: Görüşülecek başka sefirler yok mu? Neye ingiliz ve Polonya sefirleri ile dostsun. Bunu geçen defa Rusya seyahatimizde temizlemiştik. Çimento fabrikası görmemiştim. Tiflis'e kadar gidebilmiş. Kendisini Batum'a dar atmış. ingiliz'lerle Polonyalılar baş düşmanları. Hem de müthiş bir kabahat. Rus Erkânı Harbiyesinden Rus Ordusuna dair vesikalar ve haritalar çaldırmış. Batum'dan kalktık. para da lâzım ve hayatî mes'ele halinde. Novorovski Konsolosu Sabri'nin irtikâplarını anlattılar. Ne yapacağım? Silâh. Batum'a döndüm. bu hain. Ruslar da haber almışlar. Telgraflarımıza Ali Fuad'dan cevap gelmiyordu. Doğrusu Ali Fuad'ın yaptığı pek vahim bir hatadır. Silâh-para alacak mıyım.Mühim bir tebeddül yok. sonra bu silindirlerden geçiri239 . bakıyorum. Moskova'da ingiliz mümessili ile dost. bak ne mel'un tesirler vücuda getirmiş.Novorovski'ye vardık. Oradaki hikâyeyi evvelce yazdım. Tarziyeden vazgeçmek. bu zât diğer bir iki zabitimizle bu evde oturuyor-muş. Yâni konsolos Sabri mes'elesi. dönüyor. kamilen çimento mâdeni. Bir Rus vapuruna bindik. iptida öğütüp eliyorlar. Gözüme denizin içinde nurdan. Demek Bekir Sami'nin namına şimdi Ali Fuad tüy dikmiş. Gürcüler Türkçeyi kaldırmağa uğraşıyorlar. Şimdi Polonya ile beraber evrak çalmamız yeniden diriltmiştir. Demek Rusların bize itimadı yok. itimatları zail olmuş. yollamışlar. Şimdi öğreniyorum. Ruslar Acara muhtariyetine tatbikatta metelik vermemişler. Bunu Ali Fuad'ın emriyle ve 238 I Polonyalılar ile müşterek yapmışlar. üstüne bizim evrakı da. Bizim ateşemiliter casuslar bulmuş. Beti benzi kül gibi. Hamdullah Suphi Batum'da Rusya'da seyahat yapmak istemiş. devletin haysiyetini bitirir. Arkası bir dağ. Polonyalılar ve Fransızlarla birlikte hücum edeceğimizi zannediyorlar. kendisi bizzat Rusların aleyhinde bulunuyormuş. Tiflis'ten avdetimde Ali Fuad'ı Batum'da buldum. En korktukları şey. hepsini hapsetmişler. Sefarethaneden hariç bir evi ateşemilitere tahsis etmiş. Burada deniz kenarında bir çimento fabrikası var. Hayalât içindeyim. hapsetmişler. halâ duruyor. Bu iş de şu imiş: Ali Fuad. fabrikayı gezdim. Casus eve girip vesikaları teslim ederken kapıyı kırıp eve girmişler. Diğer bir delil olarak da Ruslar şimdi Ali Fuad işini zikrediyorlarmış. Hem Rusya'nın askerî vaziyetinden bize ne? Bizim şimdi işimiz Yunan ve ingiliz Bilakis Ruslar bize yardımcı. Bu iş muazzam bir iş imiş. evrakı. Buna sebep Bekir Sami'nin işleri. Bizim Fransızlar. Polonyalılar ile Rusya aleyhine gizli bir ittifak yaptığımıza. döğmüşler. Dost görünüp canına kastetmişiz. Zavallılar zulüm altında inim inim inlediklerinden şikâyet ettiler. beraber Rusya'ya hücum edeceğimize kanidir-ler. Konuştum «Hats ettin» dedim. Deniz nur içinde. Gece mehtap küpeşteye dayandım. Bana «Aman bu ne memleket! Aman memleketimize gideyim» diyor. Harb-ı Umumi'de bizim donanma burasını topa tutmuş. Ali Fuad işinin içyüzünü Ankara'da bilmiyorduk.Bu da tarziye ister. korkudan ödü kopmuş. Rusların hakkı var. Büyük üstüvaneler var. Deniz kenarında büyük bir fabrika. Ah. Yer yer yakmış. Halbuki kabahatli biziz. Batum'da birtakım tahkikat daha yaptım. periler. AH Fuad'i da trene bindirmişler. Pis bir vapur. Mühim bir şey varsa o da yalnız Ruslar bize emniyet etmiyorlar. Tarziye alamayınca da münasebet bozmak olamaz. Zaten oraya çıkacağım Ordan şimendüferi alacağım. zabitlerimizi dövmüşler. melekler oynaşıyor gibi geüyor. Keza Polonya sefiri ile de pek sıkı münasebette imiş. Bunları öğrenince vazifemin güçleştiğini anladım. Sefirimizi kovmuşlar. Rusların bu fikri esasen Bekir Sami'nin ektiği fesad tohumudur. Dalgın dalgın düşünüyorum.

Ruslar pek keyifleniyor. Üçüncü işim. Ruslar keyifli. Bizim Recai de benim nutuklardan ve Ruslara kendimi sevdirmemden pek sevinmiş. kışlalarda. Binaenaleyh beraber olup emperyalistlere karşı bir cephe yapacağız ki. Beraber seyahate devam ettik. içtik. Kendiliğinden vazifesini yapmadığı gibi. içiyoruz. Sofrada votka. Bir düziye bize veriyorlar. Diyarbakırlı biri. Rus-Türk dostluğu ebedîdir. dışım böyle. Bizim kâtipden pek müştekiyim. Ukranya Hariciye Komiserliği Protokol Müdürü ve saireden mürekkep bir hey'et karşıladı. sarhoş olan çekiliyor. Ölü gibi bir adam. Ruslar demişler ki «Bu adam demirden mi? İçkide bizi mat etti. Bu fabrika Rusya'dan başka istanbul ve Türkiye sahillerine de çimento vermektedir. Diplomatlık zaten iki yüzlülüktür. Ruslar bizimle içme yarışı yapmak istediler. Yemek zamanlan ise istasyonlarda mükellef ve çiçekler ile süslü bir sofrada ziyafet veriyorlardı. mekteplerde. . Bize bir hâne verdiler. Bütün işler bittikten sonra da «Sen bu devletin en mühim recûlüsün. yerleştik. merasimde. Nitekim kazandım. sofra tenhalaşmış idi.» RIZA NUR'UN KOMÜNİSTLİĞİ Ben buraya gelinceye kadar düşüne düşüne Rusya'da tatbik edeceğim plânı tertip etmiştim: Her yerde müthiş bir komünist gibi. Bunlarda muvaffak olunca. demek onlarla beraber değiliz. Yiyor ve sigara da içiyoruz. Ama iyiler. bu bavul gitmeyecek. Sırası gelecek söyleyeceğim. istasyonlarda bizi asker ve musiki ile karşıladılar. Sabahisi oralı bir kaç Türk geldi. İçim komünizm ve Rus'luk düşmanı. hükümetin asla haberi olmadığını Ruslara anlatmak. hükümet hatıra olarak sonra bana verdi. Bir kahed şarap alıp devam ettim. Bir Rus şarap diye bir büyük bardağa konyak doldurdu. Gündüz de elinden düşmiyecek»dedim. sefarethanenin basılması esbabını bile hükümet bilmiyordu. şampanya var. ona bir şey olmadı. Böyle nutuklar ile onların muhabbetini. beni sedye ile götürürlerdi. sertlik para etmedi. bana sundu. Bir gün kızdım. Bizim arkadaşlar sarhoş oldular. Bu adama vazifesini gördüreme-dim. Onu da buldum. Hemen bardağı sofrada önümdeki büyük bir çiçek kümesinin içine sokup sakladım. Bununla hareket ettik. Bu seferimde Rusya'da istasyonlarda. Hiç bozmadım. tekrar öğütüyorlar. Ruslar yemek yerken sigara da içerler. Sinop'ta kütüphânemdedir. Artık tanıştık. Ben de buna çok 240 memnun oldum.. Alıp bir iki yudum içtim. Uyurken de bununla uyuyacaksın. Rusya emperyalizm aleyhinde. Gece gündüz yatıyor. Ukranya hududuna gelince bizi. itimadım kazanacağım. Bunlar bütün bu esaslar dahilindedir. ikinci işim. Ruslar beni sevdiler. Bunu bana Rus'lar haber verdi. Ben de «Pekiyi» dedim. konyak. Ali Fuad'm bu işi kendi kendine yapmış olmasını.yorlar. Birinci plânım oldu. diğer ucu Akdeniz'de olacaktır. Bunların bir kısmına dair bir fotoğraf albümü yapmışlar. Bir akşam bir istasyonda böyle bir sofrada ziyafet verdiler. bana «Bravo! Sen mühim hizmetler ediyorsun» diyor. Gönlüm rahat. Derken hepsi körkütük olup birbirini götürdüler. Gidip trene yattım. Sonra. Sağlam ben kaldım. birini diğerine kırdirmışlardır. para ve silâh çekmek.» demiştir. Çarlar ile Sultanlar asırlar ile bu iki milletin biribirini tanıyıp sevmesine mâni olmuşlar. Bu kâfi değil. beyaz ve siyah şarap. Eğer konyağı bilmeyip içeydim. Cıvıklık yok. söylenen işleri de yapmıyor. beni çıldırasıya alkışlıyorlardı. Öyle yapıyor. silâha muhtaç. ebedî dost olduk. nutuk vereceğim ve söz söyleyeceğim. O beni hepsini içecek zannedip daldı. Sade yatıyor. ziyafetlerde bir çok nutuklar söyledim. demek Lehliler aleyhimde. Ben Türkiye'den hareket ettiğim âna kadar. Fransızlar ve Lehliler ile ittifak yaptığımızın aslı olmadığına Rusları inandırmak. Önüme koydum. Nutuklar da söyledik. trene atıp geri yolladım. Yine âdetleri Sofrada bol nutuk da söylerler. Ruslardan da sarhoş olan olana. biz de içiyoruz. Hakikat da böyle. Ben evrak ve para bavulunu Beyti'ye teslim edip «Canın gidecek. Ruslar bir hususî tren hazırlamışlar. Harkof a vardık. İstiklâlini kurtaracak. Bunların dediklerine göre. Yalnız bu nutuklardan dolayı Varşova'da Polonya matbuatı aleyhime ateş püskürmüş. Ne yapayım? Türkiye paraya. iki millette de bütün menfaatler müşterek. bunun bir ucu Baltık. Türkiye de öyle. Tabii dostuz. Tatlılık.. çuvallara dolduruyorlar. Hepimiz fena sarhoş olduk. Yazık ki. Bir kaç tabur asker ile büyük bir istikbâl yaptılar. sonuna doğru idi. müthiş Türk milliyetperveri.

Onların böyle bir ittifak "e nutuklarımda dediğim gibi bizimle Baltık'tan Akdenize kadar bir cephe yapacaklarına yüzde seksen ihtimal vermiyordum. Rahofiski Romanyalı bir Bulgardır. «Biz iktisaden ingilizler ile uyuşmağa mecburuz. Hükümet beni böyle bir şeye memur etmemişti. buna güvenerek yapmıştım. Rahofiski'nin sözü yüreğime su serpti. Fransız meselesinde bu adamları tamamiyle mutmain etmek için başka çare yoktu. Ben de buna mim koymuştum. ittifak yapamayacakları cevabını alınca ben. Anladım ki bu fikir bunlarda esaslıdır.. Böyle yalanlara nasıl inanıyorsunuz? Düşmanlarımız aramızı açmak için uyduruyorlar.» Zaten ben yapıverirler diye ödüm ko-puyordu. Poligrad. Başka türlü olamaz.Ukranya Reisicumhuru ve Hariciye Komiseri Rahofiski kumandan Tronze. Tarziye işini buna anlattım. şimdi benden mazeret diliyorlar. Bunun izalesi için mühim bir tedbir hazırlamıştım. Bekir Sami'den ve Ali Fuad'dan bahsediyor. iki gün geçti. Rahofiski'nin halis Ukranya'lı bir genç muavini var. Fransızcası güzel..» dedim. Başka türlü yaşayamayız. Masal gibi geliyordu. Ferahladım. Çorapta sökük ucunu bulduk. ele aldık ve biraz da çektik. Ama yine fena korkuyordum. Bu mümkün değil. Bize tarziye verilmeli. Başka ne desem lâf idi. sefirimizi kovmak izzetinefis meselesidir. Bekir Sami ve Ali Fuad'ın yaptık241 lan böyle müthiş bir vaziyet yapmıştı. Dedim: «Bunlar bu işleri sırf kendi fikirleri olarak yapmışlardır. Ruslar ingilizler aleyhine harp edemezler. Memleketinde Türkler çok olduğundan Türkçe de biliyor. Bekir Sami'yi Millet Meclisi düşürdü. Hadin bunu yapalım. ben hükümetim tarafından sizinle İngilizler ve Fransızlara karşı tedafüi ve tecavüzi askerî bir ittifak da yapmağa memurum. Böyle ise biz sizden evvel ingilizlerle uyuşalım» dedim. bunlar için hayati bir zarurettir. Bu kuvvetli ve kat'î idi. plânımın birinci kısmı oldu. O vakit Fransızlar ile de ittifakımıza tamamen inanırlardı. .Muahede nüshalarının teatisinden evvel tarziye verdirmek için Ukranya'lıyı Rusya nezdinde alet yapmak istiyorum. Bunu bana evvelki seferimde Bolşevik ricalinden çoğu da hususî sohbetlerimde aşikâr söylemişlerdi. Ne yapayım. iki devlet arasında normal münasebet tesis etmeli. Adamları kabahatli çıkardım. Düşündü. Ali Fuad da menkûb olacaktır. düşündü. «Hayır. böyle bir ittifak yapamayız. Memduh Şevketin söylediği gibi tahakkuk etti. Yüreğim hopluyor. Rahofiski ile görüştüm. Bu iş her şeyden evvel hal-lolmalı. Dedim ki: «inanmıyorsunuz. şüphe etmeyin. Bizi bir gün bırakıvereceksiniz. Sibirya'ya sürüp harcadı. ne desem nafile te'sir etmiyor. Yapamazdım. Lâkin tehlikeli bir tedbir idi. Rahofiski'ye müthiş bir tesir yaptı. hayır. Bu olunca öte tarafı kendi kendine olacak. inanmıyor. Selâhiyetim olmadığı gibi. Hükümetin haberi yoktur. Hükümet kızdı. Eh. Ali Fuad bu işi kendi kendine yapmıştır.» Hayır. aynı zamanda cesur da olmalı. Çok uğraştım. Bir kere komiserler ile müzakere ederim. rezil olurdum. Bu düğüm noktası idi.Sizin Fransızlarla ittifakınız olmadığını şimdi tamamiyle anladık» dedi. «Buna cevap veremem. zabitlerimizi dövüp hapsetmek. Sonra Stalin bunu. fakat şimdiden diyebilirim ki. münevver adam. doktordur. Bilâkis Fransızlar ile Rusya aleyhine ittifak ettiğimizi söyledi. Hekim. Hattâ o bize elektrik lâmbası vermezse karanlıkta kalırız» demişlerdi. Bir cevap vermedi. Hemen Ali Fuad'ın işini söyledim. Sefarethaneyi basmak. bir türlü kanmıyor. Biz ingilizlerle ittifak yapıp sizi bırakmayız.Ancak ingilizlerle süretâ hoş geçinmeğe mecburuz. ittifak teklifimi.» Bu. Diplomat iki yüzlü olmalı. «ittifak yapamayız» dedi. Çözdük. Ah. Sonra cevap verdi. Hükümet haber alınca onu zaten geri çekmeğe karar verdi idi. Bunu mutlaka yapacağız. Bir delinin yaptığım dünyanın akıllıları bir araya gelse tcmizlcyemez derler. Moskova'ya da yazayım. Fakat meyus bir tavır alıp «Pekâlâ! Biz Fransızlarla ittifak etmiş miyiz? Galiba sizin ingilizlerle bir gizli ittifak hazırlığınız var. îstisaden ingilizler ile uyuşmak. Bu cesaretle iyi bir iş yapmış oldum. Bunu bizzat böyle kendilerinin açığa vurmasına memnun oldum. Kabul etseler. zeki. Yalnız ben evvelden biliyordum ki. yâni bu tehlikeli işi. büsbütün cesur oldum. Ankara'da kimsenin de böyle bir şey hatırından bile geçtiği yoktu. Şimdi üste bir de böyle ocaktan caba taarruz ve tehdid yapıyorum. Bu ittifaka yanaşmamanız bunu gösterir. «Yalandır. artık gider. böyle bir ittifak yapamazlar.

. Bolşeviklikleri de sahtedir. o da imza edecek» 242 Oh. Bir celse yapıp merasimle onu da yaptık. Evleri yolun iki kenarında yaparlar. Ağaç ve bahçe içinde.Moskova Ukranya Cumhuriyetine şunu tebliğ etti: «Rıza Nur beye söyleyiniz..Ukranya'da en nüfuzlu adam. «Evet. Fronze'yi gördüm. Bunlardi onlar ve ben gayet dostça ve ben bir mükemmel komünist gibi nutuklar verdik. Bir kütle halindedir. Stalin'le aralan pek iyi değilse de Stalin'in ondan çekinip müma-şaat ettiğini biliyordum. Bu suretle köyler. Harbiye Mektebine davet ettiler. yiyecek var. Tarziye verilmelidir . Bu haritada sülün. Kışlalarını. samur ilh. Bunlar mühim şeyler. Rus'lar hemen her şeylerini yapmış. Bu da pek mühimdir. Rusya'da büyük terakki vardır. doğrudan doğruya kendileri sarfediyorlarmış.. Harkof güzel bir şehir. Avrupa'da dahi iş buluyorlarmış. Ankara'daki sefirimize emir verdik. Ben de bir şifre ile bunu Ankara'ya bildirdim. bu mühim iş de istediğimizden âlâ olarak halloldu. Fabrikalar vardır. Beni her yerde merasimle karşıladılar. Bir düziye Moskova'yı sıkıştı-rıyorlarmış. sefirimize versin. askerlerini. ilim terakki etmiştir. Rusya'da iyi mühendis yetişmiş. Mahir tayyarecileri var. Rahofski'nin genç muavini ile çok ahbab oldum. tarziye verelim. Mühendis mektebi yapınca böylesini yapmalıdır. Mekteplerden Rusça'yı kaldırıp Ukranya dilini koyuyorlar. Bundan iyi malûmat aldım. Ukranya'da bana çok itibar ettiler. iki hâne halindedir ve uzunca oluyor. o tarzda yazsın. Talebe bana hatıra olarak resimli bir ufak defter verdi. Fronze de kendi işi olan bu muahedenin teatisi merasiminde bulundu. helezonvâri inmek gibi türlü hareketler yaptılar. içki yasağı da kalkmış. Birinci gelene saatimi verdim. Fronze'nin Moskovaca pek nüfuzlu bir adam olduğunu. Meselâ su ile türbin göstermek için bir binada bilfiil bunu yapmışlar. Bunun için Harkof tan geçen ırmaktan bir kanal ile su getirmişler. Gördüm. kütüphaneler.Ben bugün yazar yaptınnm»dedi. Biz Moskova'ya Ukranya hükümeti namına yazalım da tesir icra edelim» dedi. Bunlar bu mektepten yetişmişler. Bu mektep bir büyük ve orman halinde bir bahçe içinde. Tayyareler uçtular. Gıcıkladım. Ukranyalılar Rusları hiç sevmiyorlar. Şehirler Avrupa şehirleri halini almıştır. Bu adam bunları bana anlattı.. Ukranya hükümeti bize. iki gün sonra. Rus köylerinde bir hususiyet var. Dükkânlar açılmış. Meselâ Rusya'nın av haritası bile yapılmıştır. amelelerini gördüm. Komünistlikleri lâftan ibaretmiş. Bu terakkiyat son altmış243 yetmiş yıldan beri olmuştur. Harbiye talebesi Ukranya'ca şarkı söylediler. Pek nasyonalistler. Bir opotherapie müessesesi var. Tıbbî müesseselerini gezdim. Fronze dedi ki: «Şimdi meseleyi anlıyoruz. Meğerse Ukranyalılar hep nasyonalistmiş. Takla atmak. Türkiye hükümeti ne tarzda istiyorsa. Türbini işletiyor. Köyler zararsızdır. Sıra şimdi muahede teatisine geldi. zahiresini artık Moskova'ya yolla-mıyor. Bu suretle Ukranya'nınparasını. müzeler. hepsi vardır. Rusça değil.Rahofiski. Bunlar kıymetli mühendislermiş. Türkiye'nin bunda bir kabahati yoktur. Elektrik kısmı için mühim binalar su kısmı için mühim ve ayrı binalar. Hey'etimiz şerefine bir tayyare şenliği yaptılar. Moskova ağır bir muamele yapmıştır. müstesna bir hali var. Su bu binanın içinden geçiyor. biz de onlara büyük bir ziyafet verdik. Mektepler. Bu şarkılarda Rus'lar aleyhine sözler de varmış. '"'J . istiklâle doğru mühim adımlar. hayvanların resimleri bulundukları mıntakalarda haritaya resmedilmiştir. Cidden mükemmeldir. ticaret. Rusları sev-miyorlarmış. Hasılı mühendislikte her şubesi için ayn ve mühim bina ve her aleti ile beraber mühim laboratuvarlar var. «Tarziye verilsin» dedim.. Birçok müesseselerini. işlettiler. istiklâl istiyorlar. Sinop'tadır. Sefiri Polonyalılar iğfal etmiştir. Mühim artistler yetişmiştir. Ona da aynı şeyleri söyledim. Deşildi. tanzim etmişlerdir. pek sür'atli giden meşhur atlanyla araba yarışları yaptılar. Nasyonalist olduğunu sezdim. Bilhassa tiyatro çok terakki etmiştir.mektep ve kışla-lannı gezdirdiler. At yarışları. Mühendis mektebini gezdim. Rusya'ya eski seferimde gördüğüm haller Harkof ta yok.

Sefarethaneye yerleştik. Ancak. Hasılı hele birkaç görüşmeden sonra Karahan'la pek samimî dost olduk. Başka da müsadere edecek bir şey yoktur..Bir akıllı vezir Alman âlimlerini getirmiş. Görüştü. Listeler tertip ediyoruz. Rayonlar filân böyle. Bizimkilere şifre ile bildirdim. Böyle şey olamaz. Bunların tertibi epey sürdü. Hindistan'da eritmişlerdir. Hemen silâh ve para meselesine başladım. işletildi. Bu sefer Karahan'la mükemmel ahbap olduk.sizin ingiliz ve Fransız'a karşı cepheniz demektir. Görüşeyim size söylerim» dedi. Fakat silâh verecekler. Ben de Sinop'tan bir takım el işlemeleri almış. «Paradan ümit kesmeli. işlemelerinde Türk dekoratif motifleri var. Anladım ki. Recai ve diğerleri döndü. Karahan «Para veremeyiz» dedi. Hepsi de muvaffakiyetle oldu. Japonya'nın terakkisi de Alman âlimleri sayesinde olmuştur. Mısır'ın saadeti de böyle ilmî tetkik neticesidir. bilhassa bugün bulunmayan eski Türkçe bir çok kelime vardır. Gözümün önünde ambalaj yapıp trene koydurdum. Bu paranın çoğunu da Komünist propagandası uğrunda. Fran-sizlarınkine yüz kat fâiktir. Baktım benimle samimi görüşüyor.. Bunsuz ne yapılsa. Sivastapol'a indiler. Çok Türk Ukranya'lı olup. bu millet ile biz çok beraber yaşamış. Karahan beni pek iyi kabul etti. insan denilen mahluk hediyeye karşı zayıftır. memleketi selâmete ve saadete götüremez. Afganistan'da. Milleti.» Al . Karahan'a da verdim. Nitekim Moskova'dan da getirdim. MOSKOVA'DA. hediye çok gönül alıyor. Hariciye Nazırını ziyaret ettim. Karahan beni sofrada sağma aldı. Zemin hazırlandı. Beni Erkân-ı Harbiye Reisi ile temasa koydular. Harkof ta son zamanda basılmış birçok Rusça neşriyat da topladım. Hattâ Rahofski'nin muavini de bu iş için benimle beraber Moskova'ya yollayacaklar. Kuruldu. Sır söylüyor. bütün ilmî. Har-kofun iş'aratı. Paramız yok. «Fakat silâh verebiliriz zannederim. Bizim Maarif Vekâleti için Harkof ta Hükümetten iyi bir matbaa da aldım. sonra bunlardan çıkan neticeleri tatbik etmişler. ziraatçe. Rusya'yı ilimce. Gönderilmesi esbabına tevessül ettiler. Bir asır evvel öyle idi. Mehmet Ali tatbik etmiştir.. Bana bu hususta Moskova üzerine mümkün bütün kuvvetleriyle tesir edeceklerini vaad ettiler. benim nutuklarımın tesiri olacak ki. Rusya bu hale gelmiş. «Şimdi sefirimizden telgraf aldım. Çiçerin Moskova'da değil. Karahan var. Karahan Corps diplomatique'e bir ziyafet vermiş. birbirimize yaklaşmışız. Bence Türkiye'yi ihya etmek. Zaten el'an Rusya'nın meşhur âlimleri Baltık sahilinde Rus teb'ası olarak bulunan Alman cinsi insanlardır. Hakikaten böyle yapmışlar. Fakat o vakitten beri Alman âlimleri.» dedi.» «Hayır» dedi. hattâ Mısır'da.Dondum. Bizden onlara çok şey geçmiş. hududumuzda tutup.durdu ve şiddetle dedi ki: «Geldiği anda. Hattâ Ali Fuad veda ziyafeti vermiş. Fransa ve Almanya'da. Bu makineler Ankara'ya vardı. kaybolmuş. Yemek yedik. kaldım. olma 244 memnuniyetle verirdik. bunu Fransız âlimleri yapmışlar. Tam bu esnada idi. Bizim Anadolu'daki cephemiz. «Sonra Yunanlılara yâni İngilizlere mukavemet edemeyeceğiz. Maarif matbaası yok.» dedim. ilâh. Millî çalgıları var. Daha birçok Türk âdetleri var. Dedim: «Yalandır. Bunlardan Harkof ta hediyeler vermiştim. iktisadî şubelere göre tetkik ettirmiş. Ukranyalılara bilhassa Fronze'ye söyledim. Harbiye Komiseri Troçki ile görüştüm. Harkof ta işlerim bitti. Sinop'ta bizim kütüphanededir. Son defa kiliselerdeki altın ve mücevheratı aldık.. Halılarında. Yemek bitince beni bir köşeye çekti. Yine oraya koydum. İngiltere.» dedim. yola çıkıyor. Karahan «Bizde para yok. Bu bizim kopuz'dan alınma olacaktır. Bir hususî trenle ve Yakup ile Moskova'ya gittik. Ukranya dilinde bizim dilde bulunan kelimelerden bir kısım ile. Şimdi Moskova'dan para ile silâh dileneceğim. Erkân-ı Harbiye Reisiyle bunları tesbit etmeğe başladım. Silâh verecekler. Bir şey değil ama. Listeleri tertip ettik. Bütün davetlilerin ortasında idim. Şeklini de gördüm. Avrupa. Samsun'da da on bin kadar güzel sigaralar yaptırmıştım. Vekâlette kendileri basamıyordu. «Ali Fuad yine sefir olarak buraya geliyor» dedi. Yok.» Durdu. iptida Alman âlimlerine memleketimizi her hususta tetkik ettirmekle olur. O da bitmek üzere. «Aman» dedim. Telli bir âlettir. ziyafete bizim sefiri de davet etmiş. beni de davet etmişti. yanlış ve temelsizdir. hakaretle iade edeceğim. Karahan. Adına kopnera diyorlar.

Bizim Yakup ise çayı bunlar gibi içiyor. Ali Fuad'ın gelmeyeceğini Karahan'a müjdeledim. çen sefer kışta Moskova'da idim..belâyı şimdi. Ali Fuad'da tuhaf! Canım o gönderse bile sen nasıl gidiyorsun? Başına gelenleri. Şeker bittikçe yeni bir parça koyuyorlar. artık içmem demektir. Tatar mahallelerinde birer cami de var. Birinin imamı Vedûd Hazret. bir de Mustafa Kemal böyle yapıyor. Canım şunu Türkiye'den def etmek istiyorsan. bu kadar işten sonra Ali Fuad'ı tekrar yoUasmlar. Söyleyecek mühim şeylerim vardır. mevkii için. Yazamam. bari Rıza Nur belâsını def edeyim demiştir. doldurup doldurup içiyorlar. hududumuzda kolundan tutup kemali hakaretle atacağım diyor.. Rus sefiri de söylemiş. öğrenince zaten AH Fuad'ı azletti» dedim. haysiyetsizlik. Dedim ki: «Bana Karahan Ali Fuad'ı tekrar yolladığınızı şimdi söyledi. Her şey altüst oluyor. Sofraya semaveri koyuyorlar. bir taraftan pişmişler getiriliyor. Beni yemeğe davet ediyorlar...gözünü duman değil. Sonra bunu bardağına koyup dişlerinin arasında şekerle içiyor. ne bildikleri. iş yaptırdık. hakaretleri unutmadın ya. Ben bir ve nihayet iki tane içebiliyorum. Herkesin elinde uzun bir peşkir var.. Böyle birçok kaynatıyor. iki devlet münasebeti gerildi. Sıcak sıcak içtikçe terliyorlar.Halbuki değil. Bu sefer tam yaz.. her şeyi unuturmuşlar. Kaynar suya çayı fazla koyuyor. Hem ortada taarruz işi. Onların yüzünden muvaffakıyetsizlik. buyurlatmışlar. insan böyle kafasız. işte Mustafa Kemal hırsı. Tatarlar da Ruslar gibi çok çay içiyorlar. Müşirdir. ne de düşündükleri var.. vesselam. Mustafa Kemal'in şahsî işi. Bu. Doydu mu.. Ruslar kovmuşlar. sıcak sıcak getiriyorlar. i MUSA CARULLAH t . Eğer yollarsanız. bunu yapan tabiî Mustafa Kemal'dir. ALİ FUAT KRİZİ Düşündüm. Nazikâne bir surette reddettim. Eğer bana inanmazsanız yollayınız. yollamazlar. Bu haber üzerine yerin dibine geçtim. Bunun neticesi budur. Moskova'da iki Tatar mahallesi var. Bu kadar işten sonra Ali Fuad'ı nasıl yolluyorsunuz.. Adını unuttum. Başka türlü çay içmiyor. Ben de birkaç defa resmi ziyafetler verdim. Memnun oklulardı. Karahan'ı «Ben şimdi yazarım. Bir müddet de bırakıyor. Yine def ediyor. Kovulmuş bir adamsın. Sıcak da oluyor. Birbirinden uzak. Ama bunlardan da beter... Ali Fuad'ı Ankara'da istemiyor. Tarziyeyi alınca. Bana içmiyorsun diye zorluyorlar. devlet milletin işinin üstünde. Bir şifre ile de bildirdiler. Ben de onlan Sefarethaneye yemeğe çağırıyorum. Güzel bir yemek. Gel de çatlama bakalım. şahsî menfaatlerini düşünen insanlara sefir olmak da iyi şey değildir. Akılları başlarına gelmiş. hakaret gibi şeylere daima mâruz olur . Bir parçayı onun dişlerinin arasına kıstırıp çay içiyorlar. Tabiî hiç aklıma gelmedi ki. Fakat bu akıl mıdır? Başka yer bulamamış mı? Çocuk daha iyi düşünür. «Oraya gelmem lâzımdır. Aynı zamanda Moskova Sefirliğini bana teklif ettiler. bir daha sefir olarak oraya gönderilebilir mi? Yok Rusya'ya düşmanlık etmek istiyorsanız bundan alâ yol olmaz.Meselâ ben Rus'lara ne dedim? «Türkiye işi bilmiyordu. başka yere gönder bari. Biz neler dedik. yağ koyuyorlar. Ali Fuad belâsını def edemeyince. Bir kerpeten gibi bir şey var. Bana gülüyorlar. Çaya şeker koymuyorlar. «Fazla içmem» diyorum. O vakit görüşürüz» dedim. Bu sefer Tatarlar ile daha ziyade temas ettim. Hakikaten hemen o akşam bir şifre yazıp gönderdim. Simsiyah koyu bir şey oluyor. artık çay bardağını ağzı aşağı kovuyorlar. Bir taraftan yenip. Evinde ziyafet verdi. El içi kadar açılmış hamura çiğ ve kıyılmış et koyup pişiriyorlar. Başkasının bir iş yapabildiği yok. şimdi Ankara ne yapıyor?! Silâh işi de suya düşecek. ama onu nasıl aldım.. bulut bürümüş bir adamdır.» Ne ise bu telgraf üzerine yollamadılar. Aman yollamayınız. Ali Fuad'ın yaptıklarını yazdık.. Bunlardan başka muhtelif memleketlerde de oturan dağınık Tatarlar var. Her halde bir yanlışlık 24var. Onunla şekeri gayet ufak parçalar halinde kesiyorlar. Bunlar sonra o. Emin olunuz!» diyerek tatmin ve teskin ettim. Bir düziye terlerini siliyorlar. Yine Türkbiliğe dair kitaplar topladım. Ge. bunun için de silâh meselesi var. Mustafa Kemal derhal fırsattan istifade etmiş demek.

Ben de bizim Hariciye ile buna çalıştım. hem de Ruslar kendisini orda takip edecekler. sefarethaneye davet ettim. Orda Çarlar. Selâmı diliyle de söyledi. Lâkin asıl kabahat bizdedir. Musa Carullah galiba biraz tuhaf adam. Cidden fecî. Hayatta bunlar çok lâzımdır. bulup Rus'lara teslim ettiler. O. bana selâm verdi. Sefaret vasıtasıyla bazı istediği eserleri de. Otomobilde Türk bayrağı var. Son zamanlarda Rusya'dan bir hey'etle istanbul'a gelmiş. Açlıktan çok adam kırılmış. Onu ve camii evvelki seferimde görmemiştim.Ankara'da basılmak üzere bana üç dört sayfalık bir eserini de verdi. Halini matbaasını. son zamanda bir cami yaptırmışlar. Yüreğim sızladı.' Bir gün Sefarethanenin otomobiliyle. Dinî ve Rusya Tatarlarının istiklâline dair bir şey. Muvaffak olamadılar.babası ölmüş çocukları toplayıp şehirde büyük binalara yerleştirmişler. Bundan. Türkçü ve Müslümancı. Ne ise. Bir çocuk bayrağı görünce durdu.toplanan çocukların bir kısmına tahsis edil247 I diği anlaşılıyor. Rus Hükûmeti Volga boyundaki zahireyi cebren çekip almış.» Hayret. bizden bir adam bile kırılmazdı. Ne fena şey. Mektubunda tuhaf ve iyi anlaşılmaz. Böylelerini burada hizmete alamayız. Bolşeviklerin mekteplerini gezdim. Cidden güzel yapılmış bir san'at eseri. Eserini öylece Sinop'taki ' kütüphaneye koydum.Volga boyu ahalisi Tatardır. iyi usûldür. fakat kendisine istediğini yapmadığımdır. Halbuki kendisine Alman-ya'daki Tatarlar vasıtasıyla Fillândiya tarikiyle bunları izah eder mektup da gönderdim.Petersburg camiî imamı Musa Carullah geldi. Asabî. Gayet amelî ders veriyorlar. evinde bir çiviyi çakamaz. Bu adam âlimdir. hapishaneden çıktı. Kalan kimsesiz çocukları da Ruslar aldılar. Ruslar da ona fena gözle bakıyorlar. Ruslar çocuğu kalemden ziyade çekiç için yetiştiriyorlar. Bir tanesinin önünden geçiyoruz. bu kıtlıkta beş milyon insan ölmüştür. Muvaffak olduğum takdirde derhal iş'ar ederim. Tatar komünistler zahirelerin saklandığı yerleri arayıp. hisse tabi ve hiddetle ileri. Bu çocukları kurtarmak istediler. Rus'lar bu sahalarda kadid halinde bulabildikleri anası. Bu yetimhanelerden bir kaçını gezdim. Tatarlar diyorlar ki: «Zahire elimizde kalsaydı. Rus yapıyorlar. Kendisine riayet ettim. Nitekim sonra kendisi Almanya'ya yollayıp bastırmış. canını kurtardı. Hiç olmazsa kendisine biraz paraca yardım istedik.. başka yerlere tevzi etmiş. Anladım ki. Rus terbiyesiyle büyütüyorlar. kâfirdir. Ben Tatarların ziyafetine gittim. Bunların içinde birçok muhtelif Rus Türkleri çocukları var.Ona da memuriyet ancak bu vekâlette olurdu. öldüreceklerdi. Tatarlar bundan kan ağlayarak bahsediyorlar ve diyorlar ki: «Kıtlık en ziyade bizi kırdı. bir mektupla benden bizim Türk Tarihinden istiyor. beni aratıp bulmadığı gibi. RUSYA'DA KITLIK Rusya'da büyük bir kıtlık olmuş. Bu bahçenin içinde birçok bina. ama ben de onları ziyafete. Bir gün asıldım. Bu memlekette takriben her on yılda bir kuraklık ve bunun neticesi kıtlık olurmuş. Rusları sevmiyor. rumuzlu hem de saçma ve gayrî vaki şeyler yazıyor.» Vaadimi yaptım. Kendisine: «Ankara'da bu istediğiniz 246 şeyler hakkında teşebbüsatta bulunurum. Bizde mektepten çıkanlar. Hakikaten Ankara'da bu hususta çok uğraştım. kalem tutar. Eserini kendim masraf edip bastırmak istedim. önlerinde kü çük çocuklar var. Bu da benim Tatarların ziyafetine gittiğimi. içinde elektriği ve kaloriferi de var. kitaplarını bolşeviklerin zaptettiğini söyle-di. RUS EĞİTİM SİSTEMİ . Başka türlü iaşesi mümkün değildir.. dinini de unutacak zavallı. Bunlara Rus adı vererek. orada hizmet etmek istiyor. buraların da. beni avutuyordu. Tatarlar hükümet nezdinde pek çok uğraştılar. Moskova'nın parkında gezinti yapıyorum. Bense ona vasıta buldukça intişar eden cildleri gönderiyorum. Tatar çocuğu. Tevzi edilenler Rus'tur. Ne dese beğenirsiniz? «Musa Carullah içtihad kapısını açık tutan biridir.' yi göremeyen bir kimse olsa gerek. Bizim Selçuk mimarisinde. Fakat hem bizim yobazlar hücum edecek. Kaçıp Türkiye'ye gelmek. Bana danlmış. Bunun üzerine Ruslar tevkif etmişler. Bu da elden gitti.» Rivayet ediyorlar ki. Lâf-ü güzaf sözler söylüyor. Bir kaç yıl sonra dilini de. milliyetini de. Adliye Vekili Abdullah Azmi idi. .

Bir yeri basan demek. Çok zaman inanmamışlardır. «iyi tahakkuk etsin diye bekliyorum. Reisleri aklı başında bir adamdı. askerî talimler göstermişler. Şimdiki halde dört delil var ki. Ruslar böyle eş kıya diyorlar. İlk zamanda önünü boş buluyor. Basmacılar orda Enver'e bir türbe yapmışlardır. Bunlarla görüştüm. Enver olduğunu ispat ediyor: Kalpağı. Dikkat edilirse Rıza Nur. Ruslara esir olan zabitlerimizden bir kaçı Taşkent'te mektepler yapmışlar. Ne ise sonra anlaşıp itimat ediyorlar. Herkes. seksen bin kişi-' lik bir kuvvet gönderiyorlar.¦. Profesörün karısı ile sevişmiş imiş. Sovyetlerden deüil heo Ruslardan bahsedivnr. Bunlara Basmacı diyorlar. Bunlarda kendi nâmına büyük bir mühür var..A n 248 Enver için «ömründe asla fuhuş yapmamış» derlerdi. Üç gün sonra Erkân-ı Harbiye Reisinin yanında idim. Yanında Harb-ı Umu-mi'de esir olup. Hem de Türk Milletini perişan edersin. Tacik çocukları bile hanelerinde kendilerine farisî söyleyen ana ve babalarına Türkçe cevap verir olmuşlar. Üç mitralyöz kurşunu yemiştir. fakat İttihadcılar asla inanmıyorlardı. pek cesur olan ve Harb-ı Umumi'de Türkiye'ye büyük fenalıklar etmiş olan Enver akıbet üç misket ile öteki dünyaya gitmiştir. Bizim yetişmiş adamımız yok. güzel şeyler okutmuşlar. iptida basmacılar Enver'i Rus casusu zannedip. Enver çekileceğine Fergana dağlarına varı-yor. ENVER'İN ÖLÜMÜ Birgün Karahan bana dedi ki: Enver vuruiup ölmüş. İptida Basmacılarla Buhara ve Hive'yi bastı. Şunları söyledi: AH BUHARA «Enver bize çok büyük zararlar verdi. terbiye etmişler. Yine inanmak istemediler.iki ay sonra Buhara'dan bir hey'et gelmişti. Perişan olursun.» Hakikaten bu adamın kalpağı tuhaf bir şekildeydi. mühürde kendisine Halife'nin damadı ve Buhara Emiri unvanını veriyor. Enver Batum'dan bunları teskine gönderiliyor. Sonra bana Berlin'de Profesör (S) Postdam'da hanesinde ziyafet verdi..Tatarlar hikâye ettiler: Bizim Harb-ı Umumide. Şimdi ziyaretgâh olmuştur. Halbuki bunlar eşkiya değil. Bizim kalpaklar gibi değildi. Diyorlardı ki. millî kıyâmcılar. Hive'yi de zaptediyor. Profesörün küçük çocuğu Enver'indir. Nihayet ona Enver işini sordum.. Kalpağını bile yekta bir şekilde yaptırmıştı. Ben de ona şöyle söylemiştim ve çok yalvarmıştım: Ruslarla başedilemez. Burda şimdi bir şey var. Meğerse Enver Berlin'de ateşe militer iken bu hanede pansiyon kalmış. Ben teyid ettim. bu da eşkıya demek. Çocuklara Türk Millî ruhu vermişler. Beyannameler neşrediyor. Türkiye'ye döndüğüm vakit bu haber gelmiş. Pazubend takıp kendisine kurşun işlemez zanneden. oralara sevkedilmiş ve oralarda kalmış Türk zabitleri de var. O da teskin edeceğine başlarına geçiyor. Cesedi bulunan adamın Enver olduğunun tahakkuk ettiğini söyledi. Evvelki Rusya seferimde Enver bu plânını bana açıkça söylemişti. aşk mektupları. öldürmek istiyorlar. Şimdi mektuplar aksini ispat ediyor. Bunu gören Ruslar telâş edip. Bu . Şahsım tanıyanlar gönderdik. Enver'in iffet hususunda gayet temiz olmak şöhreti vardı. Biraz okuryazar bir Türk bulursak Nahiye Müdürü yapıyorduk. zabitleri oradan kovmuşlar ve mektepleri kapatmışlar. «Niçin gazetelerde neşretmediniz?» dedim.. BUHARA EMİRİ ENVER ifa ri Fergana'da Ruslar aleyhine kıyam eden Türkler var. Berlin'deki karısı ile olan muhaberesi mührü. Bunlardan üç bin kadar çocuğu izci elbisesiyle ve şarkı ile sokaklarda dolaştırmışlar. Rusları çok zamandır iz'aç ediyorlar. Rus'lar Enver'in üzerine. Bu iş çocuğun bile yapamıyacağı bir işti. Rusya'da böyle kalpak yoktu. Bunlara millî şarkılar ezberletmişler. Yapma! demiştim. * Tabiî bu muvaffakiyet muvakkat idi.Ben Moskova'da iken iş bu halde. Yaptığı iş deli işi idi. Çok akılsız adam idi. bilhassa Ittihadçılar Not: Bugün bu uygulama SOS çocuk köyleri adı altında Türkiye'de ve yine benzer biçimde İsrail'de uygulanmaktadır. böyle memuriyetlere tayin . Mahrem olarak konuştuk. Buhara'yı. Karısının imzasıyla olan Türkçe mektuplar tabiî sade kendi üzerinde bulunur. Mühür de keza. Basmacı bizim kelimenin mânasında değildir. Bir .¦•. Profesör de karısını ve o çocuğu hiç sevmiyormuş. Enver 5-6 bin kişilik bir kuvvet yapıyor.

Enver hırsı. İkisini de müthiş zengin etmiştir. motorunu müsadere ediyorlar. Hem ahmak. Bunlar cahil ve müteassıp adamlar. Hele öyle soygunculuk yaptılar ki. Şimdi fi'len sağa gidilmiştir. Bunlar büyük ve millî cinayetlerdi. İttihatçıların hali pür melali Enver bizi tam kırk yıl geri attı.. Bir mektepte yüz kadar çocuğu.ediyorduk. ahmaklığı yüzünden hem kendi kafasını yemiş. Yapacağını bunlara sorardı. KOMÜNİZMDEN MENŞEVİKLİĞE Moskova eskisi gibi değil.. komünist diye imha ettiler. Şimdi bir de Niştork diye haricî ticaret yapmışlar. hem de cahildiler. Enver Harb-ı Umumi'de Harbiye Nazırlığında müthiş bir irtikâp yapmıştır. terör. Aynı zamanda bunları komünist akıdeleriyle meşbû ediyorlar. Kendisi de başkalarından kıymetli hediyeler kabul etmiştir. Enver yalnız Ali Heba adındaki bir Mısırlıya üç milyon altın vermiştir. kâfir oldular diye boğazlayıp öldürdüler. kahvehaneler açılmış. Kafasızlığından Türkiye'yi harbe sokmuştu. Çocukları buralara doldurup sırf bir pratik amele halinde yetiştiriyorlar. Nitekim. Çocukları yeni usûlde okutuyorduk. medeniyet ve yeni usûller aleyhine tahrikat yapıyor. Enver bu mevkide kibir ve azametinin en son raddesine varmış. sattılar. Emniyet yok. Bu Yahudilerin ikisi de İtalyanlara. Getirenler de pek şikâyette. Sonra Ruslar geldi. Küçük çocuk keser ve çekiçle işe başlıyor . Hükümet de istediği fiyatı veriyor. Hattâ Borsa bile var. En baş dostu. Bilhassa dönmeler çok paralar alıp yemişlerdir. Bilhassa bizim tacirler çok zarar ve şikâyette. Ordu muntazam bir hale konmuş. Benim de gözlerim yaşardı. Ce249 haletinden Sarıkamış'ta mühim bir orduyu kırdırıp. mücevherat bile hediye edermiş. Bu mühim bir şeydi. Lenin amelî hayatta komünistliğin bütün kaidelerinin sökmediğini görüp. Yaveri Şakir Nimet bir çok altın almış. Bazan tüccarın malını da. Hem de dönmelerin. solculara söylemiş ve sağa gidilmesi lüzumunu bildirmişti.Hendeseyi kendilerine tahtadan şekiller yaptırarak öğretiyorlar. ikide birde hükümet ticarethaneleri. Menşevik (Sosyal. Bu nasıl adammış? Bu tahrik neticesi Basmacılar girdikleri yerde ne kadar münevver Türk buldularsa kestiler. Bunları sırf kendi emriyle Harbiye Bütçesinden vermiştir. Bu sebeple hariçten mal gelmiyor. ne yapalım? Enver Basmacılarla geldi. Zavallı bunları bin elemle anlatıyordu. Maarif Komiserlikleri de kendi namlarına ticaret yapıyorlar. Moskova'da dolaşıp duruyorlar. Ruslara komünist görünüp bu işleri beceriyorduk. niçin mahvü perişan oldular. su gibi herkese caizeler dağıtmıştı. Elimizde birkaç münevver vardı. Fransızlara satarlardı. talan eşyayı pazarlara yığdılar. Bu paralar bu adamların yed'i irtikâbında kalmıştır. Enver din ve taassupla bu adamları azdırmış. komünist akidesine zıd. niçin memleketi inkıraz mezarına koydular? işte recûlleri böyle ahmaktı. Yahudi Karasu idi. tacirin malını kapatma. Bu suretle memleketten iki çekirge sürüsü geçti. Ecnebi tacirler metalarım Rusya'ya getirince ancak hükümete satabiliyorlar. meselâ Hariciye. Şuna buna binlerce altm vermiştir. Şimdi dükkanlar. hem ora Türklerine büyük fenalık etmiştir. Rusya bütün değişmiş. . Adetâ rejim. Bu da daima malın ser mayesini korumuyor. yahudilerin avucunda idiler. Meselâ Talat'ın en baş müşaviri ve sırdaşı Yahudi Metrsalem idi. Basmacıları kırdı. şehir civarında yapmışlar. Bunlar ticaret değil. Yalnız kendi şahsına Harbiye Bütçesinden bir milyon altın almış.» dedi. Bu adamın Buhara Türklerine ettiği kötü lük çok büyüktür. Bunlar da geçtikleri yerlerde halkı soydular ve kestiler. Mektepler açtık. ilk mektepleri ekseriyetle bahçeler içinde.. Biz terakki yolunu tutmuştuk. ticaret var. Yalnız para değil.demokrat) olmuş. Çürüyecek mal çürüyor.. Her komiserlik. Ötede beride tamir ve inşaat var. Çünkü. Türkiye'ye de neler yapmıştı. Bolşevik mektepleri gezdim. mahvetmişti. püskürttü. beyannâmelerinde bile taassuba ateş veriyor. Trabzon tarafından böyle felakete uğramış birkaç adam da var. Meselâ çocuğu doğunca kendisine gümüşten banyo takımı hediye edilmiştir. Yahut tacir malını ölü pahasına verip işin içinden çıkıyor. borsayı basıp altın ve elmas yakalıyarak zaptediyor. Bu mes'elede Basmacılar kâfir. disiplin yeniden konulmuş gözüküyor. Herkes korku içinde. Çeka yine ayni. Ittihadcılar niçin düştüler. iş bununla bitmedi. komünistlikten çıkmış. Sonlarında ağlamağa başladı. Masraflarını bununla temin etmek istiyorlar. Fakat.

Biraz beklerse banyoyu alıp. Şimdi ayağıma gelmiş. diriltmek için başına koşanlardan biri de benim. Vatan öldü. Azametinden yere basamaz. Böyle düşünse. kabul etmeyeyim. soyunmuşum. Şu adama bari biraz tarizde bulunayım dedim. Banyo almadan giyindim. gitti. Hattâ bir mektubunu bize göstermişti. Boşuna zahmet ediyor. Hem bek-leyemiyor. imparator mudur? Nemrut mudur. Ben ona. Kaleminden zehir değil. Gökte uçacak. şimdi göreceğim. o da bana mektup yazmış idik. Cemal câhil idi. Dedim: «Görüyorsunuz ki. kaleminden kan ve zehir akıyor demezdi. Bizim generallerdeki umumî hastalık. Avrupa'ya yolladıktan sonra da Doktor Nâzım'in mümanaatına rağmen bana talebe maaşı bağlatmış ve kestirmemiş idi. Ne çabuk ve ne güzel de buldu. Hattâ Türkiye'ye giremez. Yâni Moskova'da da karargâh halinde. Sırasını getirip..-„ Moskova'ya vardığım gün trenden sefarethaneye inmiş. Hele bu adam bu hususta hepsinden hasta. Düşündüm. beni vatandan kovarken böyle düşünmüş olsun. Bulunduğu odaya indim. Vatana büyük hizmetler ediyorsunuz.$ . Cemal'e nasihat ettim: «Boşuna gidiyorsun. Evet bir zamanlar bir düziye Cemal. Ben de soyunmuştum.. General. serum şırınga ediyoruz. sonra cevap vermiş. Bununla beraber beni hapishaneden çıkarırken. «Bekliyemem.Yakıştırdı. Gazi ile pek seviştiklerini ve memlekete girmesine behemehal müsaade geleceğini söyledi. Birgün bu memlekete büyük hizmetler eder diyordum. İşte. Bununla iftihar edeceğim» diyor. emirber neferi var. 250 CEMAL PAŞA . Bu adam da pek tuhafr adamdır. Beni vatanımdan kovdunuz. Hepsini Ruslar besliyor. Aldırmadıydı. geldiler. Kendini görmek için bir mektupla randevu istedim. Misli görülmemiştir. Bu cevabı da zekâsına işaret eder. girse dahi Mustafa Kemal birgün onun başında çorap örer diye kendisini siyaneten Tiflis'e gitmemesini çok tavsiye edip ısrar etmiştim. kendini görürüm» Gittiler. hem de şimdi görecek.» dediler. Adam «O büyük olsun. Hüsnü muamele ettim. Tahminimde aklanmamışım. banyoyu hazırlatıyordum. Gazi ile mektuplaştığını biliyordum. Evvelki sözünü unutan Mustafa Kemal bir gün bize. ilâç akarmış. sizi görmek istiyor. Kral mıdır. Mustafa Kemal cevap vermedi. emirber nefer ve muhafız yapmıştır... «Cemal Paşa geldi.» dedim. Bir gün sizi sokakta öldüreceklerdi. Gazi'ye mektup yazdı. bir müddet mektuplaşmışlar. Ben hiç zannetmiyorum ki. kerata benden cevap istiyor» demişti. Bunları kendisine yaver. Basma Cemâl gibi bir adamı alır mı hiç? Cemal'in hizmet için askerlik ve ne de sairede bir kıymeti yok. Yanında yaveri. Böyle dedi ama. Böyle dediğiniz adam bü'akis vatanına nâfı imiş. Adam Türkiye'deki rakiplerini temizlemek ve izâle ile meşgul. CEMAL PAŞA'YI KİM VURDU? . Herhalde şahsan aleyhinde bulunmağa hakkım yok idi. Gazi ik muhaberede olduğunu Tiflis'e gidip cevap bekleyeceğini söyledi. pek nazik bir tavır ve cümle ile: «Paşa! Bak! Vaktiyle suratıma kaleminden zehir ve kan damlıyor. Ben sizin kıymetinizi biliyordum. Bu mektupta Cemal «Yahu! Bir satacağız olsun bana bir cevap yaz. Bizim cemiyet size pek düşmandı. Cemal beni dinlemek istemedi. Kendisini başka bir odaya aldım. pek nazikâne muamele etmişti. «Bak.» demiş.. fakat ben de intikam alayım.. hem de kızıp gitmiyor. Ama şüphesiz Ittihad-cılar içinde en zekilerden idi. Mustafa Kemal de bermutad Cemal'e ağız dolusu yakası açılmadık küfürler etmişti. Derhal bana şu cevabı verdi: «Fena mı ettim? Bil'akis iyi ettiğim işlerden biri de budur. Fırsatını bulursa Mustafa Kemal'i iktidar mevkiinden atar. Şimdi boyuna sun'î teneffüs yapıyoruz. Onun için sizi Avru251 pa'ya yolladım. Fakat yine bu adam vaktiyle Bahriye Nazırı iken Paris'e gelmişti.» Yaman adam!. Bana Ankara'dan sordu. dedin. fakat komiteci..*.. Bu adam vaktiyle beni doktor Nazım'a karşı himaye ediyordu. küçüklük bizde kalsın!» dedim. Nihayetinde Ankara'ya gitmek istediğini ve Gazi'ye yazdığını. Mustafa Kemal seni Türkiye'ye sokmaz» dedim. Meğerse bu adamın başında bizim esir ve zabit ve neferlerden on beş kişi varmış. insanları o yaratmıştır. Beni hudud haricine sürdünüz. Hayatınızı kurtarmak lâzımdı. Dinlemedi. Firavun mudur? Allah mıdır? Sanki yeryüzünü. Bunda da mükemmel var: Azamet ve kibir...Pratik kısmı doğrusu bizim mekteplerde tatbik edilecek bir güzel usûldür. mektuplaştığım da söylemişti.

Nitekim vaktiyle Tiflis'te benim de evrakımı alacaklardı. Son zamanda eski izmir valisi Rahmi'yi Rusya Türkiye'ye veriyordu. Recai Rusya'ya gelirken onu almış. O vesikaları çalmak için bütün eşyayı çaldılar.Ermeniler Azerî Türk'lerden altı.thtimal Enver vak'asıyla Rusların bunlardan tamamiyle itimadı kalkmıştı. Hali. Rahmi Yahudi'lerin adamıdır. bir müddet Karahan'a gittim geldim. Yahut Mustafa Kemal Cemal'in Türkiye'ye girmek istemesinden telâş etti. Evvelce hikâye ettim. . Bu halde Ermeniler ne diye bunu vuruyorlar? Bir muamma! . Vapura bininceye kadar orda misafirler.. Vuranlar Ermenidir. Fakat Cemal orada o kadar azamet satmış. daüssila ile perişan bir adamın hah' idi. meşru' ve gayrimeşru ne servetler kazandırmıştır. Hayır. Bütün eşyalarını kaldırıp götürmüşler.. Başından büyük bir kaza geçmiş. Ruslar bunlara bir hâne vermişler.. Recai'yi şifre ile muhabere eder görünce. Bir tanesi de ekmekçi imiş. Cemal'in sonra zoru hep Türkiye'ye girmek olmuştur.. Bu babta hiçbir rivayet de yok. iyi de kötü de Hükümet eliyle olurdu... Karahan'a gittim. Burası Sibirya'dan daha âlâ ve emin bir menfa olmasa.. Bahaeddin Şâkir ilh. yahut insanları katle tasaddi etsin mümkün olamayan şeydi. Ruslarla Mustafa Kemal arasında müşterek (. Yine son zamanda Stalin. Muhabereyi ve muhaberenin şifresini de ancak reis yapabilir. Bizde bir iki Rus öldürüldü. Rus Hükümeti evrak. her şeyi mevcut bir ordu olursa Hindistan'ı zaptedebilir... Yahudiler (*) Cinayetle ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. vesika hırsızıdır. Bu havadisin doğru olması lâzımdır. Kendi kendime «Ermeniler yapmıştır» dedim. Kimbilir para işlerinde onlara ne yardımlar etmiş. Hakikaten Afganistan'da ikiyüz bin kişilik. işte İngiliz'lerin ölümü de böyle olur. Fakat bu adam Harb-i Umumide Ermeni'lere hiçbir fenalık yapmamış-tı. Sonra hususî malûmat aldım.. Ukranya'lılardan tersaneden bazı şeyler alacaktık. Beş altı Ermeni müştereken yapmışlardır. Afganistan'da ordu vücuda getiriyordu... Malûmat istedim. muhakkaktı.) olduğu hakkında büyük şüphem vardır. Sivastapol'da bir gece sekiz-on bavul ve sandık çalınıp götürülsün de hükümet haberdar olmasın. Arası pek az geçti. Cemal'i Afganistan'dan kovmuş. onlarla muhabere edermiş!. Kendisine bu hususta gayret edilmesini rica ettim. Kaatil bulunamıyor. Hey'etin şifresi bendedir. Hikaye ediyor: Sivastapol'a inmişler.. Kıral da tahammül edemeyip. Ruslara Cemal'i izale ettirdi. devrin beş recülünü vurdular. Lâekal elli bin Ermeni'nin canını kurtarmıştı. Sebep nedir? Bunun halli güçtür. Bir gece haneyi hırsızlar basmışlar. Zavallının paraları. şüphesiz kendisinde vesikalar olduğuna hükmettiler. Sivastapol'dan Orudu meb'usu Recai'den bir telgraf geldi. talim ve terbiyeli. Ve bunu kendime iş edip. Stalin onu Türkiye'ye emanet etmezdi. Türkiye Türklerinden Talât. kirala o kadar tahakküm etmiş ki. Hayret ettim.. adetâ kendisini kıral yerine koymuş. vaad ettilerdi. Bu ordu ile Emanullah Han Hindistan'ı zaptedecekti. kaatili meçhul kaldı. Bir hey'ette böyle iki şifre olması ve diğer murahhasın da şifre ile muhaberesi olmaz şeydir. bu mümkün değildir. Cemal'in Tiflis'te vurulduğunu ve öldüğünü işittim. Bunlar arasında şifre de varmış. Halbuki siyasî bir cürümdür. «Çok müteessiriz Katil bulunamadı. Cemal'in de Enver isyanında malûmatı olduğu bence şüphesizdi. Trabzon Liman dairesinin bir şifresi varmış.Bil'akis birçok Ermeni'Ieri Suriye'ye alıp onları ölümden kurtarmıştı. 252 Rahmi'yi kurtarıp Almanya'ya yolladılar. Nitekim bir kaç gün sonra şifre kağıdını bir çocuk getirip Recai'ye vermiştir.. Bunu yapan Hükümettir.. ihtimal Ruslar bunu da öğrenmişlerdi. Bereket versin Almanya ve Fransa'daki nüfuzlu Yahudiler.Vurduran da Rusya hükümetidir. teslime asla hakkı yoktu. CEMAL'İN HİNDİSTAN'I FETİH HAYALLERİ Halbuki Cemal evvelce Rusların pek keyfine gidecek bir iş peşinde idi. Moskova Yahudilerine adam gönderdiler. elbise ve çamaşırları iğneden ipliğe kadar hep gitmiş. Evvelce haberdar olsaydım. Bu da işin istihzası. Recai Sivastapol'da bunlarla da meşgul olacaktı. Troç-ki'yi İstanbul'a yolladı. O zamanda Rusya'da Çeka kaatilleri bulamasın. Bu suretle Türklerden intikam alıyorlardı.» dedi. Ne şifresi diye sordum.yedi recûlü vurmuşlardı. Çünkü Cemal mutlaka memlekete girmek istiyordu. İş anlaşıldı. Cemal'i de ima ettiler.

Ne ağzı. bizim Bahriye idaresinin Rusya'dan gönderilmiş.. Zeki'nin hayatım oradakilerden sordum. sahtekâr. Başka şey bilmez. yemek. In-cin yok. Polonya Sefarethanesinde. Ama. Câhil de. Böyle adam memur. onların siyasetindedir. Recai bunun cezasını çekti. Bu esnada resmî işim yok.gündüz Polonya sefarethanesinden çıkmıyormuş. Şehvete. Bunu bildiği halde Zeki trenin vusulü mutadından bir saat evvel «Ben döner. . ne yüzü kaldı. Biz bunu temizlemekle meşgul olduk. Yalancı. hokkabaz mı hokkabaz. ilh. Zeki. Çünkü bu adam bu dört şeyin adamıdır. Vakit geçiyor.. Kendisine Polonya politikası yapmamasını. gitmiş. Ordan da Rus kızım evine götürmüş. yoksa sevap mıdır? Yine küfürler ettim. Size kadın getireyim» diyor. Şimdi bu adamı ben vurup öldürsem günah mıdır. Bu bey de hâlâ o politikayı takip ediyor. :İW ftSÎîi . Vakit geldi.Işi anlattılar. imha ve kendisini şifre ile muhabereden men ederdim. hepsini söyledim. Gidersin.» diyorum. Bence bunun hükümet tarafından yapıldığına asla şüphe yoktu.. Yirmisekiz yaşlarında biri.. Vakit geçti: Zeki bir saat sonra geldi. Fakat ben va'da asla inanmadım. gece . Bu evvelce söylediğim askerlerin eşek ve katran hikâyesine benzer. tabiî Rus telgrafhanelerinden geçmiş bir takım şifreleri ve bunlar arasında mühim malûmat vardı. Büsbütün iğreniyorum. Haber aldım. Bize silâh verilmesi hususunda teşebbüs yapacak. Bir vak'asını hikâye ettiler: Birgün sabahleyin pijaması ile herkesin içine gelmiş. iki . Güzellerini getirir. Sefarethanede bir memuriyette olan Feridun adında bir çocuk girdiler. zaten politika kendi vazifesi olmadığını. yok. Kapı açıldı. Moskova'da kolaylıkla başka nakliye vasıtası bulmak da mümkün değil. yetişirim» deyip. gözleri loş velfecri okuyan bir adam. Tabiî istasyonda istikbaline gitmem lâzım. Zavallı Türkiye! Çok defa böyle adamların elinde.. herif mükemmel pezevenk de. Bizimkilere otomobili hazır bulundurmalarım tenbih ettim. Hergün geliyor. içimden aferin dedim. Civa gibi kaypak bir mahlûk. Lehistan Sefarethanesine gitmemesini söyledim. Bu işte biriki bin altın parası gitmiştir. Birgün Harkof tan Fronze gelecek. böyle şey olmaz. Fakat zekâsı pek basit idi.. belki para da vardır. Bundan hayır olur mu? Bu iş görür mü? Sefarethanenin bütün esrarım üç buçuk kuruşa satar. Görüyorum ki. Bu adama mim koydum. Herifi yoldum. Meğerse fuhuş içinde yüzermiş. bir Zeki adında ikinci Kâtip var . Dün Polonya Seferathânesi yüzünden. . Zavallı iyi adamdı. . Tatar şairi Abdullah Tokayef i tetkik ile meşgulüm. Zekâsı da basit. Yâni Ruslar aleyhine olmak için. Bana da bu siyaseti tavsiye etti..» Otomobil ile istasyona koştum. Haline baktım.lğneden ipliğe kadar nesi varsa verdi. hiç doğru söz de söylemiyor. yine. Bu malı kim buraya göndermiş!. Kendisini iskandil ettim. Al damgasıyle meydana çıkmış. Sefarethanenin otomobiline binmiş.' masamın üstünde elektriği yakmıştım..•¦ :ilV'i i İTİ)» 7 l'.. Bana hareketini bildirdiler. Ama pijamasının her tarafında değil.. Karanlık basmış ki. Failleri meydan çıkaracağını vaad etti. otomobili iste-dim. Sebebi pijamanın önü kamilen kan imiş.. Yanlarında bir kadın da . içkiye de pek düşkün.üç defa söyledim. Nelerini anlattılar. «Burada kadınsız yaşanmaz. Hadi.y. Yine gidiyor. Polonyalılar dostu. Ama çok uğraşmadım. Fakat herif utanmıyor ki.:)!'!•> ti!» 253 ZEKİ'NlN REZALETLERİ Sefarethanede.şifreyi alır. Ruslar bize ziyafet verdikleri gibi.. bilhassa hariciye memuru yapılır mı? Artık bana köpek gibi yaltaklanıyor. Oynak bir şey. Polonya Sefarethanesine gitmiş. Bize verilecek silâhların teslimini bekliyo254 rum. Rus'lar Recai'den aldıkları miftah ile bunları kamilen halletmişlerdir.'. Hizmetçi kadınlar ile meşgul imiş. onlar ile yatarmış. hem sık sık. buradan atarım. Ali Fuad mes'elesi ve iki devlet münasebatında müthiş bir gerginlik oldu. ihtimal ki.İnce. Herkes kahkahayı koyuvermiş. Yine içimin bu derdi kalktı.. Ve sonunda dedim ki: «Bir daha Polonya Sefarethanesine gidersen. karı. Ben de resmî bir-iki ziyafet verdim. rakı. Bunun için de Karahan'a söyledim. seni kolundan tutar. . Ben de «Ayıptır. tepiniyorum.. Türkiye'nin haline acıyorum. iğrenç. Anlaşılıyor ki. Bu mes'ele de failleri meçhul olarak kapandı. Iran ve Afgan sefirleri de vermişti. MOSKOVA HATIRALARI!.. zayıf uzun. Anlaşılmış. Hizmetçide aybaşı varmış. Fronze çoktan gelmiş.

Muhasebecinin bir gün ansızın basıp kasasını teftiş ettim. pezevenklik etti. «Ne diyeceğim. Bunlar Ankara'dan Ali Fuad'ın getirdiği Türk neferleridir. Başkâtip Aziz bey var. başkasına hizmet ediyorlar. durdum. Kül edip savurmalıdır. böyle yaparlar. Benim gibisi böyle şeyden anlamaz. Çerkes Çarcıların Sefarethaneye geldiklerini bilmezdim... Fakat Çerkeslere karşı gayrete geldim. beni de kendi işlerine bulaştırmak.. bizim bir müfreze silâhlı askerimizle muhafaza ediliyor. onunla. Tatarlar dert yanıyorlar ve bana diyorlar ki: «Burası Türk sefarethanesi mi. asıl kendi işinizdir. Zeki defalarca teklifine şiddetle mümanaatıma rağmen bana . kendisine zarar veremeyecek hale koymak..«Ruslar kırk hâne Asetin'e ezâ ve cefa etmişler. Cevap yok.Tamamiyle doğru. Çerkesleri memur yapar yollarsan. Hükümetle siyasetinizi bozmaz mı?» diyorlar. «Karanlıkta göndermek müşküldür. Sordum ve işi için uğraştım. yoksa Çerkeş sefarethanesi mi?» «Niye?» diyorum. «sefarethane değil. Alıklaştım. Bu ne muzır siyaset! Aklım çıkacaktı. Bitirdim. Oturdular. doğru. Türk! Kabahat senin. Trabzonlu biri var. Onlar da Türkiye'ye hicrete kalkmışlar.. Hem bunlar Çar taraftarıdırlar. O adamı çağırttım. Türkiye'den kaçmış. bir de oda . Sefarethane. içimden «Sen görürsün. daha mühim daha muzir. O da bir Rus karı yakalamış. Bana bir ricada bulunduydu. Yalnız kadın var. Fuad'a «Motorcunun işi.. kapattım. Kendi sefarethanesinde gariplik duymuş.' o akşam Sefarethanede yatırıldı. Zeki'yi diğer çocuğu arattım.Neferin bu müracaatı pek manidar ve mühimdir. sonra nasıl oluyor da cevaz-ı istihdam kararı verip tekrar kullanıyorsunuz? Bu cevaz-ı istihdam denen şeyi yakmahdır. azledilmişti. Niye buna bakmıyorsunuz? Böyle şeylerle uğraşıyorsunuz?» dedim. Tabiî haber alırım diye korktu. Kitabın sahifesini bitireyim diye mazeret dileyip devam ettim. Savuşmuşlar.. Abaza Fuad meb'usluğu bıraktı.. Tahkik ettim. Hattâ bizim sokağa çıkmamız tehlikelidir. Dedi ki: «Efendim. çiçek bozuğu. Mademki bu adam hırsızdır. Siz Türk'sünüz. memur gönderiyor. Zühre Masley» diye bir şiir yazdım. Bunlar ile millî müzakereler yapıyorlarmış. Açığı çıktı. Raporum üzerine bu adam azledildi. söyledi. Bu adamlar siyaseti bizim memurlardan daha iyi görüyorlar. Usta Pezevenk. Sefarethanenin bu fuhuş hali bana ilham verdi. Zeki ve arkadaşı yok.» dediler. Zavallı Türk Çer-keslerin millî gayretlerinden kendi Türk'lüğü galeyana gelmiş. Yine bir doktor var.. Vazifem değildi. Sen halâ akıllanmadın. Çerkeş. olurlar ya. çirkin bir adam. Çerkeş olduğu için buna bir hademe maaşı yapmışlar. Fakat.. hem yapacaksa bile benden gizlerdi. Yıllar geçti. Kendi vazifesinde. Çerkeş olursa bakıyorlar. ' Kadın Fransızca bilmiyor. v Askere «Kadını yerine yollayınız» dedim. «Memurlar hemen umumiyetle çerkes ve sonra burada ne kadar Rusya'lı hıristiyan çerkes varsa Sefareth-ânedeler. Zavallı aylardan beri burda uğraşıyor. Ne dersiniz?» dedi. Dediler ki: «Bu madam sizinle biraz görüşmek sitiyor!» «Peki» dedim.» dedim. Başımı kaldırdım. Efendilerden hiç biri bunun işine bakmıyor. Kendisi ise.var. . Her gün yanında bir başka Rus veya Tatar kızı veya kadım var. Demek ki. vaktiyle Çar sarayında hizmet ve zabitlik etmiş. ÇERKEŞ ALLERJISl Sefarethanede bundan başka bir hal var ki. Sefarethanenin Tahsin adında bir muhasebecisi var. Şüphesiz bununla maksadı. Kadım ne yapacağız? Kadın '. İki gün evvel de neferlerden biri geldi. Buraya gelip-gidiyor. Birgün istanbul'da iskân Muhasebecisi olarak dairesinde tesadüf etmeyeyim mi? Bu bizim devletin hali böyledir. Moskova'ya konsolos oldu. Çıktım. bize ne? Ne isterlerse onu yapsınlar.Bunlar Türkiye tab'ası değil ki. Hepsi de seçme güzel şeyler. Yalnız o bu işlerde değil. Hem bunlara niye enterese oluyorsunuz?» dedim. ZavallıTürk maaş veriyor.'" 255 Bunun bir misali de şu: Birgün Fuad geldi. Bu da fuhuş içinde. Tahkik ettim. Gidip yerlerinde kalmağa ikna edeceğim. Sefarethanede yatıyor. Böyle sürgün gibi Moskova'ya toplanmış. onlar Türk'e değil. Hem de Türk'e muzır oluyorlar. Motorunu Ruslar zaptetmişler.Aklı başında olsa bunu hem yapmaz. Siz de bu Türk'ün işine bakın!» demişti. Umurlarında mı. hem de Hıristiyan Çerkesler bizim Sefarethane memurları Sefarethaneye topluyorlarmış. Sabahleyin erken yerine gönderildi. Demek bizim Sefarethane Çerkes komitesinin mahfeli halinde.

Tahsin adını istemiyor bile. iki gözü çeşme. hepsi bir kart bastırmışlar. yiyip içiyor. Hem memuriyeti kabul ediyorlar. Hemen maaşını kestim. sarayda hıristiyan olarak büyütürlermiş. Bu kadın bana bir şey anlattı. Bu da onlardanmış. Bu Tahsin'e o günden itibaren büyük bir garez bağladım. Kadın Karun'a anasının yanına gidecekmiş. Müslü-manmış. Bil'akis bundan müthiş zarar görebilir. nefer vesair hizmetlere alırmış. Ne parası. Nasyonalist bir abazadır. iş de yok. ahmak ve kafasız şey. Ne de şimendüfere binebiliyormuş. Kırım'lı imiş. biraz Tatarca da biliyor. 256 Abaza. Ağlıyor. Demek bu hal. Yatıyor. hem de nimetini yedikleri millet ve devlete hakaret ediyorlar. Kafkas Dağları asilzadelerinin. Anladı. Zıp zıp sıçradım. memur. asil. Meselâ. ihtilâlde Saraydan dışarı atılmış ve kocası kesilmişti. Tahsin buna cevap bulamamış. Be adam. aşağılığı kendisine bağlı. zabit yaptığımız. bu milletin kendi kanında olan bir şeydir. ne yatacak yeri varmış. ne Türk'ü tahkir. Tahsin Çerkeş diye kadınlar görüşmüş. hakaret ettim. kendini niye küçük düşürüyorsun? Bunların ekmeğini nasıl kabul ediyorsun?» demiş. içlerinde bir adam var ki. Bu sefarethanede diğer bütün Çerkeş memurlar. Kadın ona iyi cevap vermiş. Git sana Türk'ler yardım etsin» demişler.... «Dediğini kabul ettim. Rusya'da da ayniyle öyle imişler. Kabartaylar ve Çerkesler içine kaçmışlar. necip. Para verip biletini de aldırdım. Aralarında yalnız Çerkeş adı ile söyleniyorlar. sen böyle âdi bir milletin memurluğunu kabul edip. yemek verdirdim.. Ruslardan istesinler. Hakikaten Rusya'da seyahat böyle müşkil imiş.. Bir gün de Çerkesleri methederken şunları söylemiş: «Biz Çerkesler. Demek ki. Bunlar utanmıyor. bütün bunlardan beri. çıkar. Çerkezce. Bir insan birinin hizmetini kabul ederse. Çerkesler bizde ve Osmanlı Sarayında kadın ve erkekleri ile ne ise. ona izzet ve ikram etmiş. Hem de doktor. . Vaktiyle Çar sarayı mükemmel bir siyaset tutmuş. Bunu bana aynen anlattı. istediğin kadar methet. işte Çerkesle Türk! Çerkeş karılarını çarşafla kapatmaz. Türk hayvan gibi çuvala kor. Başkâtip Aziz'dir. Sonra haksız insan. Onlar nihayet buna: «Burda Müslüman Sefarethanesi var. Şimdi gel de çıldırma bakayım. Yok eğer o milleti âdi görürse memuriyetini kabul etmez. sen Çerkesi evc-i âlâya çıkaracaksan. Bundan daha fecî bir tecelli oldu: Birgün bir takım geldi. Kızlarını da alıp. Türk'ü aşağılatmak. dalkavukluğa başladı. ne kartına bir Abaza adı. Kırım Rus eline geçince. Bu Tahsin olacak. Canım bu Çerkeslerin azgınlığı nedir? Türk bunların kıçlarına kazık mı sokuyor? Köylü Çerkeş böyle değil. Kartlarda bizim bildiğimiz adlarının kıçına birer Çerkeş adı takmışlar.Kadın Rusça. İşte bu hal Çerkesliğin büyüklüğünü gösterir. Sefarethanede bir oda. Bu adam. bizden ne istiyor? Gitsinler. Çünkü Türk'e hakaret ve düşmanlık etmekle. fakat. Bilhassa çocukları alıp Rus ve Hıristiyan yaparak büyütür-müş. Aç ve açık imiş. Sonra ahlâksız adam ekmek yediği yere hiyanet ediyor.. Bu cevap cidden yerinde. dışarı da attım.Insan bunu yapamaz. el etek öperek alıyorlar.Çerkeslik gayreti artık bu kadar da ileri gider mi? Bu kadarına insan utanır. Keka. Ne fuhş. Bunlar Çar'ın Hassa Alayında mühim yerler sahibi olmuşlar. Sefarethanenin bir evrak memuru var. Mekteplerimizde yetiştirdiğimiz. Türk'e hiyanet suretiyle alçak.. Elâlem insana bu kadının dediğini söyler. çingenedir.vermişler. Fakat onu meth için. bilhassa Çerkeş beylerinden bir çoğunu Saraya zabit. Ve burası otel değil deyip. Gitti. Sen de Müslümansin. Hepsi vahşidir. kendisinin eline bir şey geçmez. ziyafetlere davet etmedim. Bu Tahsin de böyle yapmış.. Çerkesi yükseltmez ki. Çerkeş'in yüksekliği.» Kadın geldi. mevkilere çakardiğımız herif bunu yapıyor. Haline acıdım. oradan bir takım Tatar aileleri. Türk çok aşağı bir millettir. Fakat bir şey vermemişler. Eğer bu istiklâlleri için ise. Orada yerleşip Çerkesleşmişler.Utanır.Adı Tahsin Rüştü.Türk'ü kötülemekte ne mâna ve buna ne lüzum var?. büyük bir milletiz. namuslu insansa. Yalnız Aziz böyle yapmamış. işte bu kız da küçüklüğünde Saraya alınıp büyütülenlerden biri imiş. kabul değil. korktu. Yüz vermedim. Moskova'ya bir tekaüt maaşı alabilmek için gelmiş imiş. O vakit istediğini yapmakta ve demekte serbesttir. yakışan o vazifeyi dosdoğru ifa etmektir. konsolos Fuad.

Ev sahibi. üstü örtülü.. Bu kadın şakalar da yapıyor.. Şiirin adı «Mişer Güzeli» dir. Israrda devam ettim. yaşlıca bir Tatar kadın. Yakurgan'ı Kesikbaş. tarih için vesika olurdu. Kadınlar ile veya kadın erkek geziyoruz. malûmatlı bir adam da. Sivastapol'a geldim. Hemen Karahan'a gittim. Benden imdat umuyor. Tufan'm mezarı Sinop'ta Seyid Bilâl'dedir. Moskova civarında «Pastaraçarin» köyü. Tatar kadınlarında okuyup. Aziz'e bende halâ devam eden bir muhabbet ve hürmet hasıl oldu. Otomobil ile bir saat kadar gittik. Bir de bunun beş yaşlarında çocuğu var. itirafa mecbur oldu. Yüreğim hopladı. Sivastapol'da bir tahtelbahir hazırlanacak.. Rus Donanmasının Sinop'ta bizim donanmayı yaktığının yağlıboya resmidir. bu levha. dairevî bir yer. harbin cereyan ettiği mevkii tabyeleri gezdim. Bilhassa Malakof Tabyasım olduğu gibi muhafaza etmişler. insan ortadaki yüksek yere çıktı mı kendisini tam muharebe esnasında. muharebe meydanını bu istihkâmı seyrediyor zannediyor. Zeki. İki-üç günde başım yerine geldi.Orda bir de güzel bir şey yapmışlar .. Bu tabloyu fotoğraf ettirmek istedim ve çok rica ettim. anasına söyliyememiş. Bir de mücessem top. kızlığını bozmuş. Hele gözleri! Ne müthiş!. bu müstesna. iyi gördük mü. Pansiyon gibi imiş. Muhammediye başta olmak üzere Ahmed Yesevî'nin Hikmetleri.. Diğer şehidler hükümetin yamnda bir yere gömülmüş. Biz. Hoşuma gitti. Abazadır ama. o vazife ile meşgul. Sinop'ta mevcut iki taştaki kitabeye göre bizim yanan donanmanın amirali Tufan Paşa imiş. Merak ettim. hattâ Arnavut. bir kırda biraz vakit geçirmek lâzım olduğu anlaşıldı. canına çengel takar. Her Çerkeş ve Abaza. Metrisleri çitlerle tutturmuşlarmış. Okuyup yazmayı bırakıp bir sayfiyeye gitmek.Hiçbiri bunda yok. Yâni evlendireyim diyor. Kız birden ağlamağa koyuldu. Bir müze de yapmışlar. Limanı gezdim. Bunabir şiir yazdım. ilh. Bil'akis Türk memurunun vazifesi ne ise. Meğerse çocukluğunda babası ile beraber istanbul'da bulunmuş imiş. büyük ormanları olan ve yanında bir ırmak geçen bir köy.Büyük. Onaltı yaşlarında bir Tatar kızı var.yazma bilmeyen adetâ yok. iç tarafta Rus donanmasının bir çok vapurları duruyor. Sordum. Fakat ne yapabilirim? Moskova'ya dönüşte çocuğa söyledim. mutlaka ecnebi unsur aleyhinde olmazdım. Kenarlarına bütün bu harpleri yağlı boya resmetmişler. Fransa ve Sardunya müştereken buraya asker çıkardığımız vakit. Bizim sırf hakikat ile meşbu ve müteharrik olduğumuzu bu da gösterir ki. etrafı . O. kitapları var. Bir sayfiye sordum. aklıbaşında ağırbaşlı. odasına sokmuş. Ne yapayım ki. Bahriye Dairesinde en büyük memurun odasına girdim. Zeki ile beraber Sefarethanede benim odaya kadın getiren Feridun bunu bir gün Sefarethaneye götürmüş. Orada bizi büyük merasimle istikbâl ettiler. RUSYA DÖNÜŞÜ Sayfiyeden döndüm. haber verdim. Hepsi de Tatar. «Dünkü gün taarruza başladık» diyor. Sordum. Bir tanesi Mişer imiş. Tatar evi.îzdivaç va'diyle iğfal edip. Bir taraftan siyasî. Yapacak bir şey yok. Mişer bir kadın da var. Bunlar çürüklüğe çekilmiş. Avdet hazırhğındayım. Bizim şive ile de konuşuyor. Türk olmasa da itiraf ve takdir ediyoruz. beni sür'atle yollamalarım rica ettim.Ingiltere. Yakup ve neferim Beyti ile trene bin-dim. Şaşılacak şey. Eğer bunu alabilseydim ne iyi idi. Bir çok uğraşmadan sonra söyledi. Böyle güzel kadın nâdir olur. Kendisiyle görüştüm. zeki. Ben «Ne var?» dedikçe daha ziyade ağlıyor. Bizi güldürüyor.Galiba iki günde idi. Tatarlar buldular. Artık işler de bitti. Baktım ki. bir taraftan Türk tarihi için bir düziye çalışmaktan bir 257 aralık fenalaştım. Ortalık da çok sıcak. Aziz gibi olsaydı. Kaç göç yok. Babası bilmiyormuş.. Masasının arkasında bir tablo nazarı dikkatimi celbetti. Bir büyük bahçe içinde bir ev. ilh. Bunları okuyor. fakat evlenmem dedi. içinde on kadar kadın erkek pansiyoner var. Hüngür hüngür ağlıyor. Rauf imzasıyla bir şifre aldım. insan ve emsalini koymuşlar.. herkese va'z veriyor.. Bahriye Dairesini ve Tersaneyi de gezdim. Ne güzel. Şöyle bir dönüp yan gözle insana bir bakarsa. Bir gün dediğim kız ile bir ırmağın kenarında oturuyoruz. Manzara güzel. Biz size göndeririz veririz deyip beni aşırdılar ve sonra da göndermediler. ne mahfuz liman. Türkçe huruf ile okuyup-yazıyorlar. Öylece duruyor. Burda diğer bir şiir daha yazdım. Güzel.

Denizin dibindeyiz. ANKARA'DA Hasılı Moskova'dan Ankara'ya beş günde geldim. Dağ içinde bir kestirme patikadan Taşköprü'ye civar bir yere indik. Hemen sandala atlayıp karaya çıktım. Korktum. . altından ya Türk ya Tatar çıkar der. SİNOP'TA!. hapis kalıp bir daha çıkamaya-cakmışım gibi bir his geldi. Konuştukları Türk'lük ile Rusluk mes'elesi imiş. Vapurlar düdükler çalıyorlar. bir Türk ve Tatar'dan Rus olma insanlarız. Dibi görünmüyor. «Ne alırlarsa para almayın. Artık sevincimiz son dereceyi buldu. Ve ilâve etti: «Rusça bir darbımesel vardır: Bir Rusu biraz kazırsan. Dükkâncılara da tembih ettim. 258 259 Sonunda sordum. Ranzalar masa ve sandalyeler var. Eski duvarlarım da yıktılar. Sade evrak ile Beyti'yi aldım. Hepsi harekette.duvarlarla örülmüş. Öleceksin. Bu tahtelbahir kumandanı bir yüzbaşı idi. Meydanda bir şey kalmadı. bombardıman tehlikesine mâruz kalmışız. Paralarını ben verdim.Ben başkasında misafirim. Onlar yine Rusya'ya gittiler . Biz geçtikçe «Hurra!» diye bağırıyorlar. Sanki gireceğim. Bana «gir!» dediler. biz. Rus donanmasının kabil-i istifade kısmı hareket etmiş. Gemiler bütün bayrak içinde. Ama ihtiyat olmak üzere büyük bir Türk Bayrağı açtık. Eşyayı Emin Paşa'nın beraber götürdüğünü söyledi. Eve gittim.» dedi.Onu da vermemiş. Bavullarımızı bir delikten aşağı indirdiler. bu şehidlerin basit bir nişanesi işi hâlâ duruyor. Zabitler. Mustafa Kemal'in heykelini diktiler de. Sinop'tan Emin Paşa'ya hanemden çıkmasını telgrafla bildirmiştim. «Kira verdi mi?» de-dim. Biz de o vakte kadar limana iyice girmiştik. 8-10 küçük. Bu böyledir. Fakat sonra bayrağı görünce tereddüt etmişler. Oradan motörle tahtelbahire gidiyoruz. Orada geceyi geçirdik. Bizim eşyadan eser yok. gece yatağında olacak. Kuyu gibi derin. çaldırmayacaksın dedim. Hep biz. Ortalık pislik içinde. Meğerse telgrafım gelmemişmiş. Ekser Anadolu'da şimendifer veya muntazam şoseler. Muvellidülhumuza aletleri var. Ben eşyamı evde bırakıp hiçbir şey almadım. Bir günde Ankara'ya geldik. Fakat şaşırmışım söylüyorum. 3-4 büyükçe gemi var. Zarurî indim. Son yangından sonra orası yola geliyordu. Halktaki sevinci görmeliydi. yoksa gülmeli mi? Sivastapol'da Yunanlıları mağlûp ettiğimiz haberini verdiler. iskeleye yakın meydanda beni selâmladılar. Öyle yaptı ve muhafaza etti.Telgrafla oraya bildirdik.. Hakikaten bu bilinmeyecek bir şey değil. Ben vereceğim» dedim. Tahtelbahir vermelerinin sebebi. Şerefimize manevra yapıyorlar. Ev sahibi Yahudiye sordum.Anlattı. Bazı bavullar zorlukla geçti. Yunan donanmasına rastge-lip ellerine düşmemek içindi. Sinop ile Sivastapol arası Karadeniz'in en dar yeridir. Elektrik tenviratı var. Hakikaten bu büyük bir bayramdı. Gireyim dedim. Deliğe yanaştım. Sinop'taki istihkâmlar bizi düşman zannedip bombardıman etmesin dedikti. 19 saat sonra sabah erken Sinop limanına girdik. demir çubuklardan bir merdiven. Ordumuzun İzmir'e girdiği haberi geldi. Boyabat'a uğramadık. Bir tehlike daha geçirdik. «Eşya?» «Veririm» dedi. Ağlamalı mı. Bu fevkalâde bir rekordu. iki ata bindik. «Taşköprü'ye bir otomobil yollayın! Yarın orada hazır olsun!» dedim. «imkânı yok» dedi. Tahtel bahre geldik. «Yukarda dursam olmaz mı?» dedim. Halâ yapamadılar. Geminin zabit ve neferlerine parkta bir ziyafet verdim. Birkaç alay asker. Günler pek uzun. Sivastapol-Sinop arasında sür'atli gemiler olsa bunu dört güne. Neferler küpeştelere dizilmiş. yolda ingiliz'lere. Hakikaten Sinop'ta tahtelbahir gören zabitler önce Yunan gemisi zannedip topbaşma gitmişler. Baktım. Aman. neferler. Ağustos ayı. bunu öğrendiğime ne memnun oldum. Dörtnala gidiyoruz. Çünkü Rusların evrak hırsızlığı malûm! Gündüz elinde. Olanca sür'atle gidiyorlar. Yâni eski hayrata da ettiler. belki üç güne indirmek mümkündür. giremedim. Bazı şeyler almışlar. Otomobile atladık. Ziyafette konuşurken diğer bir sürü zabitiyle aralarında münakaşa zuhur etti.eşya bir aradayız. Baktım. Bir araba pislik var. Alelusul kıtaları dolaşıp selâmladım. Emin Paşa'yı buldum. Yıllarca öyle kalmış. Vakıa telgrafla hareketimizi haber verdik. Evrak bavulunu Beyti'ye verdim. Telgrafla Kastamonu'ya yazdım. Bunlara orada bir meydan yapıp gömmek. Toplar da attılar. Devam etti. Bir insan sığar bir delik. üstüne bir âbide yapmak istedik.

Benim evimi soydun. Fakat yapamadılar.ve arkadaşı ile Tahsin'in azillerini zaruri görüp. Yine «ötekiler ne ise ama. Dinlersiniz. Mustafa Kemal Sahife 408'den itibaren olan sahifeleri bu harp ve zafere tahsis etmiş. öyle mi? Senin hiç insaf ve vicdanın yok mu?» dedim. Yusuf Kemal'e icrasını havale ettiler. Belinden yakaladım. Yine çekememek mes'elesi miydi? Çünkü İsmet muktedir ve hâkim birini görürse derhal tepelemeğe kalkar. «Bu ne?» dedi. Bir lâf dahi söyleme! Ve kımıldama!» Çektim yorganı da aldım. Benden seyahat ve teftişlerim hakkında rapor istediler. Hele Tahsin'in bir daha devlet hizmetinde kullanılmamasına karar verdiler. Nitekim ben de böyle düşmanlar kazandım. Belki hayatına da kastederler. kabul ettiler. Suratımı astım. O'na kendisini himaye eder ve ağır yazılar yazdırıp. keza şehirde de hırsızlık. Birincisi Eskişehir'de. Devleti düşünen yok. Sen sıkılmadın mı? Bu kadar eşyamı buraya nasıl getirdin? Ben ne yapacağım? Kaç gündür el evinde misafirim. Emin Paşa geldi. Millet ve Devlet işinde asla böyle bir düşünce ile vazifemde tadilât yapmadım. bu da pek haklıdır. Malsa benim. Moskova'da Rus ricalinin ağzında. Böyle teşekkür ettin. Yapmadı. Sırtüstü karyolanın üstüne vurdum. Hiç bir söz dahi söylemedi. «Bari bunu alma!» dedi. Yatak ve karyolayı da naklettirdim. Bizim eşya bütün tencere ve tabaklara kadar arabaya nakledildi.» Yusuf Kemal Hariciye vekili. Fakat haftalar geçti. Arabanın yanında eve kadar gittim. Dedim: «Göç ediyoruz». olmaz» dedi. Böyle teşekkür ettin. üşürüm.. «Paşa burda mı?» dedim. Ali İhsan da ordusunu pek tanzim etti. Bir taraftan da Rus sefarethanesinden çıkmıyorlar.iki cambaz bir ipte oynayamaz herhalde birinin onların yerine göz dikmesi.. Kadın «Ne demek. bundan dolayı âmirlere şahsî. Yatağı. Ben de «Bana da lâzım. «Düşman olacakmış. Korktu. Birine Yakup Şevki Paşa. Zeki. Bizim ordu. «Sus!» dedim. iki tarafla hoş geçiniyorlar. Çerkeş adeti. «Yok» dedi. Artık rakip tepelenmiş demektir. Ben artık yazı ile rapor verir miyim? Bütün işleri anlattım. Hey'et-i Vekile Moskova sefirliğini bana yeniden teklif etti. Hey'et-i Vekile içtimaına iştirak ettim. O da «Peki» dedi. rakibine göndertir. burada bir şey olursa Rusya'ya sığınırlar. Rauf Hey'et-i Vekile Reisi. isterse olmasın. Birgün bir araba ve iki uşak alıp Emin'in evine vardım. Harb-ı Umumi'de iran'da ve Irak'ta iktidar göstermiştir. Herkes sevinç içinde. kaldırdım. Bir kaç saat sürdü. Sustu. Yine red ettim. Eşyamı kullandın. Bu iki adam hakkında herkeste şüphe var. Soysallı'nın Rusya aleyhine bizim Hariciye'ye verdiği raporlar. işin kolayım da bilir ve bulur. Yorgana sarıldı. Çünkü kendisine düşman kazandırır mı? Bu zihniyet bizim bütün memurlarda vardır. Sabri. türlü fenalıklar yaparlar. bundan dolayı ihmal veya tâdil edilemez. Evimde oturdun. Bu adam muktedirdir. mal sahibine düşer. diğerlerinin aman bunun yerimizde gözü var . ' Emin Paşa denen adamı da gördük. Yakup Şevki kıymetli bir askerdi. Dedim ki: «Görüyorsun senden kuvvetliyim. Yusuf Akcoraoğlu(*) ile Ağaoğlu Ahmet kendilerini Hariciyeye Müşavir gibi tayin ettirmişler. «Eşyayı toplayıp arabaya doldurun. İsmet ve Ali İhsan arasında ihtilâf olduydu. ben Rusya'ya gitmeden evvel iki orduya taksim edilmişti. Mustafa Kemal'i kandırır. Meclis'e gittim. Herkes diyor ki. Galiba düşünüyorlar ki. Uşakları içeri aldım. Makine gibi bir hale getirdi.diğeri Afyon civarlarında idi. şu yorganı bırak» dedi. Kapıyı bir hizmetçi kadın açtı. Eşyamı kullandın.Gün geçiyor.» dedim.«Niye?»dedim. Bilmem ne oldu. varsın olsun» dedim. Evimde oturdun. Sana bu kadar iyilik ettim. Zararı yok.Dost olacakmış. Dağda. ruhu söylenmedi. Ama. karyolayı kaldırıyorum. Sizin Hariciye vekâletinizin bütün dosyalarını Ruslar çalıyorlar. işin esası. Rakip Mustafa Kemal ile de takışır. Aksini de düşünmedim. Dedim: «Yazı ile 260 : bir şey veremem. bu da tam İsmet'in istediği şeydir. diğerine Ali İhsan Paşa kumandan tayin edilmişti. «ihtiyarım. vermiyor. Yâni rakibini Mustafa Kemal'e şahsî düşman gösterir ve rakibini o yola sevkede-cek şeyler de yapar. Bana fenalıklar yapmak istediler. Bazıları dediler ki: «Ali İhsan haris ve huysuz bir adamdır . Sefir Kara Sait ile eş. Ne yapalım. Çünkü. Yorganı hâlâ sıkı sıkı ' tutuyor. vazife. Bu sefer de başımıza bu geldi. Şimdi ikimize lâzım olunca. Bana lâzım» dedi.

Hem şeref bunlarca mevki ise.ü-. İsmet Ali İhsan'ın âmiri idi. O. cevap vermemek nadiren olan şeydir. Oldu. Sonunda Izmit'de Nureddin'i tepeledi. Ali îhsan'ı ben şahsan tanımadım. Halit o vakit Kastamonu meb'usu oldu. Demek yalnız yere düşünce terbiyesini takmıyor. hiç cevap vermediydi. Kıpkırmızı oldu.. Yâni insana iki satırlık bir teşekkür mektubuyla teşekkür ederler. yâni vekil idim. yine İsmet ve Mustafa Kemal ile aralarında benlik dâvası zuhur etti. Benimle görüşmek istiyor. Bundan başka iş yoktur. sür eşeği Niğde'ye. hiç sesini çıkar(•) Yusuf Akçura: Türkocağının kurucularından.)! Ateş püskürdü. İsmet. Kaymakam Halil Bey'in Ali İhsan aleyhindeki raporunu neşrediyor.. İsmet) de aman yerimizi kapmasınlar diye bunları tepelemekle meşgul. Gazetelerde makaleler yazıyor. Mustafa Kemal Nureddin'ir aleyhindedir. Taşköprü'de iken ben Ankara'dan Sinop'a gidiyordum. Lâkin bu da asker değil mi? Kibrü azameti öyle ki. böyle adamı nasıl bu mühim mevkiye tayin ediyorsun? Milletin talihini kat'i olarak tayin edecek mevki.. Nihayet Ali İhsan tepelendi. Bunu yapamıyacaksan. 261 manialı idin. Bu tamime göre Ali İhsan adetâ isyan vaziyetine geçmiş bir halde idi. Zafer oldu.Bir yıl sonra mektup yazıyor. Halbuki hayatımda iyi kötü gelen mektuba kabul veya red. O vakit yüzüne «Herkes senin için pek kibirli ve azametli diyor.. Bu da meslekî ağalan gibi iblis azameti savuranlardan.. Nureddin zaferi kendine maletti. Bunu görünce doğrusu bu adama gıyaben hasıl ettiğim itibar zail oldu. o vakit ben ondan aşağı değil. Şimdi bu mektubu om nazarımdan daha ziyade düşürdü. izmir zaferinden sonra izmir'e gitmiş.» dedim. bu miktar taarruza kâfi değildi. ateşiyle yanıyor. yarı kürsü. ama derhal Mustafa Kemal aleyhine döndü. namuslu veya namussuz demek doğru değildir.» der. «Bu şüphesiz bir tanrı teâladır. Derhal azlettiler. Bizimkiler gizlice bütün cephelerden kuvvetleri . herbiri en mühim makama geçmek hırsı. Bu raporun ithamatı ağırdır. Çünkü vaktiyle ben bu zâta benim Sanıson ile Dalilâ'dan bir tane göndermiştim. Herhalde Ali İhsan o tarza dökülmekle pek akılsızlık etmiştir. Bu azametli adamın orada burnu kırılmıştı. Bu sebeple kat'i söylemiyorum. hattâ komünistlik yapıyor. Nezakettir. Mademki böyle yapacaksın. Yol üstünde olan Taşköprü'den geçiyordum. mevki ve hased meseleleridir. Burnunun kırıldığı görülüyordu. (*) Bir kelime metinden çıkartıldı. Mustafa Kemal bu sahifelerde Ali İhsan'ı çürütüyor. beyanat yapıyor. Nureddin. Birini uzun uzadıya tecrübe etmeyince. Kendisi ile görüştüm. Mustafa Kemal. daha yüksek mevkide. Zeki bir adamdır.. işte bu asker ilâhlar yıkıldıkları vakit insana benzerler. Ali İhsan'ın ordusuna yaptığı bir tamimi Millet Meclisine verdiler. Derken bana bir mektup geldi. yazıyor. neferlerine çektirerek insanlar arasında gezseler. Mustafa Kemal bir karınca gibi bile rakip kabul edemeyen (. o halde daha evvel ordunu alıp.. kumandan oldu ya. yarı araba bir şey yaptırıp onun tepesine oturup... derhal azameti yine kabardı. gören insan. Sivas'taki beceriksizliğini ballandırarak. Namuslu bir adam gibi de duruyordu. İsmet'i Mustafa Kemal'i fiilen tepelemeli idin.jfT • NİHAİ ZAFER Harp şöyle olmuş: Ordumuz yine düşman ordusuyla hemen müsavi vaziyette idi. Kitaba teşekkür ediyor . Pekâlâ.deyip tepelemiş olması lâzımdır. ilâhlar çıldırdılar. Bu halinizle hiç kimse sizi sevmiyor. Hem iptidaî terbiye mes'elesidir. Nasıl oluyor da insanların içinde bulunuyorlar? Hiç olmazsa iki adam yüksekliğinde. Bütün bu azametli paşalar en mühim iş olarak birbirini çekemiyor. Birçok kusurlarınızı da söylüyorlar. Uzun zaman Nureddin Taşköprü'de inzivada yaşadı. Meseli mazmunu vaki olmuştu. Onda kendisine yollamış olduğum kitaptan bahs ve teşekkür ediyor. îsmet'e de yollamıştım. "3 Taizı Siyaset" kitabının yazarı. Bana gayet tatlı bir mektupla teşekkür ettiydi. Fakat geçti Bor'un pazarı. Mektubuna cevap bile ver medim. biraz da aklı zayıf galiba. Yerine Nureddin Paşa'yı tayin ettilerdi. Böyle mes'eleler hep hırs. Küçük ilâhları tepelemeye karar verdiler. en mühim mevkilerde oturmuş olan büyük ilâhlar (Mustafa Kemal. 262 .

Bir aralık Şer'iyye Vekili idi. Daha da beter olsunlar... Yoksa sizin sarıklarınızı biz sarıp yerinize geçeceğiz. Büyük Zafer kazanıldı. düşman açık cep-heden. Talih üstünü verdi.Fevzi . askerin firarı hakkındaki telâşını ve verdiği taarruz kararını bilmiyorlar. dürüst. karşımızda kötü bir düşman vardır. Mustafa Kemal . Ya altı.bu sefer bizimkiler onlara oynamışlardı. deli gibi ordan oraya koşuyorlardı. Fakat zarurî idi. İlim öğrenin. Kaçacak bir delik yoktu. Bir kism-ı mühimmi de imha edilmiş oldu. Şaşırmışlar. Askerlikçe öyledir. Nihayet cephede bulunan kumandanlardan. Hem de akrabasını memuriyetlere kayırıyor diye leke sürmek şartiyle ve Meclis'te istizah yaptırarak düşürdü. Hakikati söyliyen biri idi. Aferin! Yunanlılar hiç görmemiş. Sonra yine politika sebebiyle Yunan ordusuna cahil bir kumandan tayin edilmiş.. Kendisine: «Siz cahilsiniz. Millî Harekette işimizi Allah yaptı diyordum ya. sözünün eri adamdı. O geçti. Asrî bir hale gelin. sabah erken topçu ateşiyle Kocatepe'den vaki olmuştu. namuslu. bir noktaya yığılsın. ya üstü. Diğer cepheler tâ Marmara'dan Afyon'a kadar bomboş kalmış. Biz Afyon'da düştük. Şu milleti cehalet ve taassuba sokup. birbirini yiyordu. İyi asker ve erkânı harbler dediler ki: «Böyle bir hareket cinnettir.» Vaziyeti görür adamdı. Bunu söyliyen askerler Hey'et-i Vekile'rtin. Bereket versin ki. hoştur.» Bu ta-mamiyle doğrudur. Kendi medrese hal263 lerini de bilir ve saklamaz söylerdi. bu defa daha büyük bir liyakatsizlik göstermiştir. bunu karşısındaki düşman ordusu hissetmesin.Şivesi Konya şivesidir.meselâ Eskişehir'den bir taarruz yapsaydı bizim ordu mahvolurdu. Vaktiyle kiralın setr yaparak bütün kuvvetini sol cenahımıza toplayıp bizi perişan ettiği oyunu. Diyorum ya.. herif izmir'de ve ordan kumanda etmek istemiş!. Dağlar bizim asker ile tutulmuş.Bu sevkiyat onbeş gün sürmüş. ordan kalkacağız. Çünkü ordumuz durmakla eriyordu. Politika ordular için taun ve veba gibi bir şey. iyi bir mektep tahsili görseydi mühim bir adam olurdu. dünya nedir.Asker gece yürür. Demek millet yaşayacakrmş. insan düştüğü yerden kalkar. Yunan ordusunda tereddüd hasıl olmuş. Bizim adam olacağımız da yok. Yunanlılar için ana baba günü idi.. Sözünü saklamaz söylerdi. İlim nedir. Bir parça aklı başında olan kumandan bunu yapamaz. İsmet Paşa'dan bekledim. MEHMET VEHBÎ EFENDİ Bizim Konya meb'usu Vehbi Hoca büyük bir akıl-i selime sahiptir. Yine nargilesini kurmuş. Bu adamın bir eğlencesi vardı. Demek Yunan ordusu çorba halinde imiş.Fakat işin hakikati da böyle idi. 130 bin kişilik bir ordu kilometrelerce sahadan kaldırılsın da. Türk'te cibilli olan ve herkesin tastik ettiği aklıselim adetâ onda tekasüf etmişti. Dedi ki: «Kendini yorma. Olmıyacak şey. Sade yobaz zihniyetti idi. bir milletin bugünkü ihtiyaçları nedir bilmiyorsunuz. Hey'et-i Vekile'de taarruzdan bahsoldukça. Yunan ordusu etrafı dağlar ile muhat bir dere içinde kalmıştı. Trikopis başkumandanlığı deruhte etmiş. Fevzi Paşa'ya derdi ki. Yukarıdaki askerimizi alıp Afyon'a yığmışlar . fokurdatıyordu. Bu adamı da Mustafa Kemal az zamanda tepeledi. Ya harp sıkı bir surette tutuştuğu vakit. Mustafa Kemal'in de aleyhinde idi. Taarruzu mutlaka ordan yapın!» derdi. Şu adamlar ne derin bir uyku içindelermiş. Bu dediklerinin hepsi doğrudur. Zaten orduları politika hastalığına tutulmuş.. Buna da bin şükür. işte bizim Balkan Harbindeki ordu. . isterse trenle olsun bir heybe taşır.Fakat sözleri kuvvetli. Başkumandan işi İzmir'den idare etmek istemiş. heybesinin bir gözünde nargilesini yerleştirirdi. TAARRUZ BAŞLIYOR Taarruz 26 Ağustos 1338. Hocalar zaten inkıraz bulmuş bir nesildir. görülecek bir manzara idi. başka çare yoktu.» dedim. Seyahatlerinde de.. Bu adam.Sezseler de bir mukabil taarruz yapsalar. Ordu bulunanlar diyorlar ki. Birgün kendisiyle medreseliler ahvalinden bahsediyorduk.alıp düşmanın sağ cenahına (Afyonkarahisarı) yığmışlar. dedikleri hareketti... gündüz ağaç altında otururmuş. mahvediyorsunuz. Bu hareket ya herro! Ya merro!. felâket idi. Beş günde Trikopis ve Yunan ordusunun bir kısmı esir düştü. düşmanın arkasına düşmüş ve hatt-ı ric'atı kesmiştir. Esareti yapan süvari fırkalarımızdır ki.İsmet sehpası bunu deli gibi yapmışlardır. Yunanlılar ne körmüş. nargile içerdi.. Oyun aynı oyundur. Aklınızı başınıza alın. işimizi Allah yapıyordu. İki taraf olmuş. Şimdiye kadar Anadolu harplerinde daima liyakatsizlik gösteren Yunan ordusu.

Gürzon'un Türkiye ile harp istemediği de şüphesiz idi. mümessilliği bize notalar mektuplar yolluyor. Bu işi bitirince ordumuz sür'atle İzmir üzerine yürümüş. Tahsin için de Çerkes'lik ettiğini. Zannediyoruz ki. izmir şimdi. İngiliz'ler de patlatamaz. tek kimse kurtulamıyacakmış. evvelce zikrettiğim veçhile siciline yazıp azlettim. Lloyd George İngiltere'yi tekrar aleyhimize harp hareketine başlamak üzere sevketmek istemişti. daha ziyade fırka mes'elesidir. Bir kısım da Bursa üzerine çekilen Yunan kuvvetlerini takibe koyulmuş. sahtekâr. Dere ölü. Binaenaleyh Türkiye ile dostluk taraftarıyım» demişti. diplomasi hareketi merkezi oldu. Çekilin» diye de bir nota ile cevap verdik. Lloyd George'u bundan dolayı ben düşürdüm. Ben İzmir'e girişimizden üç gün sonra Ankara'ya vasıl olmuştum. fenn-i harbe mugayir bir plândır. Şimdi önümüze İngiliz kuvvetleri çıktı. kırık araba. Adapazarı civarından da 12 bin Abaza Yunan ordusuyla kaçtı. Bu zafer. Zeki için siciline: «Bu adam yalancı. Maliye Vekili Hasan Fehmi de muhasebeciyi derhal azletmiş imiş. İngilizlerle harp pat264 laması hiç işimize gelmiyordu. İngiliz'ler behemehal Boğaz'ı ellerinde tutmak istiyorlar. Bu sayede bütün Yunan ordusundan bir fırka kurtulmuştur. İngiltere yeniden bizimle harp eder» dediler. Biz ise. Bu hususta ingiliz Askerî partisinin de tesiri olmuştur. Bunlar Hey'et-i Vekile'de görüşüldü. O. İngiliz Kumandanlığı. Orda İngiliz kuvvetleri var. İşgal sahasında ne kadar yerli Rum ve Ermeni varsa bunlar da Yunan'Iılar ile beraber kaçmışlar. bu da izzetinefs mes'elesi olur. esir düştüler. Sabri ve Tahsin Rüştünün azillerini icra etmemiş idi. . Bunlar başlarında Said Bey olarak evvelce Yunanın mandası altında Adapazarı taraflarında bir Çerkeş Devleti istemişlerdi.Bu vak'a esnasında öyle korktuk ki. atılmış silâh ve cephane ile doldu. Yusuf Akçura ile Ağaoğlu Ahmed'e «Artık hacet yok» diye izin verip ayaklarını Hariciye'den kestim. at leşleri.Türkiye ile harp yaptı. Rusya seferim hakkındaki izahatı verince. Hemen bu emirleri mahalline tebliğ ettim. Anadolu'yu. Hakikaten Lloyd George'u düşüren Lord Gürzon'un manevrasıdır. Hey'et-i Vekile'nin azillerine karar verdiği Zeki. Mustafa Kemal Hariciye Vekili Yusuf Kemal'i izmir'e çağırdı. Kendi elimle Sabri'nin irtikâplarım yazıp azlettim. Hele ilerde büyük makamlara gelirse. Hey'et-i Vekile Hariciye Vekâleti idaresini muvakkaten bana verdi. Türk'ü tahkir ile ömür geçirdiğim. Verilen karar: «Müfrezelerimiz ilerlesin. Evet.Binaenaleyh bir daha Hariciye memuriyetinde bulunmamak üzere azledilmiştir» diye yine kendi elimle yazdım. Talihlerinin dönmesi Sakarya iledir. Fransız Fevkalâde Komiseri general Pelle istanbul'dan izmir'e geldi.Türk Milletini kurtarmıştır. Çünkü faik kuvvetlerin gittikçe tazyik dairesini sıkıştıracağını görünce harbetmez. Bizimkiler izmir'e girdiler. «Gelmeyiniz! Vururuz. Boğaz'ı almak ve ingilizlerle vuruşmak istiyoruz. Çünkü teşekkül eden yeni kabine -ki yine Gürzon Hariciye Nâzın idi. haysiyetsiz. Fethi ve Rauf da beraber gittiler. fuhuş ve zevkten başka bir şey bilmeyen biridir. İzmir'e girildi. Mustafa Kemal de orda. büyük zararlar ika eder. büyük bir zaferdir. Nice zaman oldu.Kırıldılar.Vurursunuz. Böyle birinin bir devletin Hariciye memurluğunda bulunması tehlikelidir. Bunlardan üç alay süvari yaptılar. Bununla bu talih itmam edilmiştir. çekilirler» Aynı zamanda «Biz sizinle harbetmek istemiyoruz. bir müddet sonra Ankara'ya gelmişlerdi. Fakat bu. Sonra bana Lozan'da Lord Gürzon: «Lloyd George İngiltere'yi Türkiye ile yeniden harbe sokuyordu. ilk iş olarak dosyalarını getirttim. Tanassur etmeğe başladılar . Derken kabineden düştü. Yusuf Kemal. Eğer o esnada iki Yunan taburu yetiş-meseymiş. Bizimkiler Bursa'ya da girdiler. Bir cesaretle orayı da işgalden kurtararak işi bitirdik. Sade silâh patlatmasınlar. Fransa'dan da bir harp gemisiyle Frenklen Buillon izmir'e çıkageldi. hâlâ unutmam. Ben mâni oldum. işte bu esnadadır ki. hepsinden evvel geldi. İngiliz'ler çekildi.Bir müddet sonra Yunan'lılaşıp biteceklerdi. Fakat toprağımızı işgal altında bırakamayız. Çanakkale Boğazına doğru ilerliyorlar. Yusuf Kemal Hey'eti Vekile-de. Bunları sonra Yunan'Iılar garbî Trakya'ya serpme suretiyle iskân etmişlerdir. Hepsi azlolunmuş. Fakat öyle parlak bir netice vermiştir. Müşkilât başladı.

Bunu da zikrediyorum. Bekir Sami'ye de Londra'da bir akşam bir kadın getirip odasına bırakıp gitmiştir. Siz tayin ettiriniz» dedi. İngiliz'lerden ingiliz İşgal Kuvvetleri Kumandanı general Harington ile bir Fransız ve bir de İtalyan generali murahhas olarak Mudanya'da toplandılar. yardım vermediler. Bir şey yaptırmazlar. biz Trakya'ya sekizbin kişilik bir jandarma kuvveti gönderdik. Tam kendisine biçilmiş kaftan. Sen yaparsan bozarlar. Biz Lozan'a gidince Hariciye Vekâleti işleri. Bu adam gözüpek biri olsaydı. Yaptığınızı oradaki memurlar alâkadarlara söylüyorlar. Bu hiç caiz olmayan bir şeydir. Orada Mudanya mütarekenamesi yapıldı. öldürmek ile tehdid etti. kadından azlolundu. Siciline de yazılmıştır. Su testisi su yolunda kırılır..»dedi. fakat birgün Vasıf in da gözdelerinden birine kendi de fiil işlemiş. Anlaşılıyordu ki. vekâleten Başvekil Rauf a havale edildi. Ne yapacaksın bakalım?» dedim. ben azlettim.Bu işin yürekler acısı fecî ve bu millete ders ve ibret bir sonu var. gitti. Bizi İzmir'e yolladılar. beni vurur. Müzakereye mahal olarak Mudanya kabul edilip bizden İsmet Paşa. Israr ediyor. Hakikaten Zeki Prag'da Vasıf'a kadın ve çocuk bulmak hizmetinde pek dirayet göstermiş.Para. Yunan onlar için bu kadar kan. Bu adam sonra Meş-het'ten irtikâbından dolayı Ankara'ya gelmiş. görün! Ben doğrusu bu tayini işitince me'yüs oldum. azlinin kararını biliyor. bilhassa ingiliz'ler telâşta. Bir suretle savdım. Bil'akis böyle mükâfata lâyıktır. Metelik vermedik. Galiba Türk idi. Tutundu. Bu kuvvet askerdi. öldürebilirdi. ismetle bana: «Bu Avrupalılar kötü insanlardır. Bize nota nota üstüne yağdırıyorlar. memuriyetsiz kalmış. Böyle bir adamı onun gibi bir adam sırf hususî hizmetleri için alıyor. sonra Londra'ya. Vasıf duymuş. Siciline rağmen. Sabri de beni vurmak. Halbuki bu adamın bu halini ben hikâye ederken. Yunan'dan bahseden bile yok. Zeki'yi azletmiş. «Beni siz azletmişsiniz. Ne de bulmuş. ancak Boğazlarda gayrî askerî bir mıntaka ihdasını. Tabii bunu ona söyleyen Hey'et-i Vekile azasından biri idi. Alâ. vaktiyle Nevres'i tevkif ettirmek için yaptığım teşebbüsleri Nevres haber almıştı. Bu da tabii ingiltere'nin işi idi. «Hariciye Vekâletinde Memurin Müdürü söyledi. Bu felâkete uğradık. .Fakat gayret yine beni bırakmadı. Hattâ Trakya'yı bile bize iade edeceklerini. Bu. Ecnebi unsurlar her tarafı tutmuş. Nihayet«Peki. bıra-kıverdiler. Terfih ile. Paris'te casus teşkilâtı yaptı. Mustafa Kemal'in evlâdlığın-dan biri ile evlendirilmiş. Vasıf Prag'a sefir giderken Zeki'yi bulup. Kadından memuriyet aldı. Paris'te işi budur. Kızıp. Bu yine bir şey değil.. Mustafa Kemal'e jurnal gönderdi. Misali yok değildir. Neden sonra bana geldi.. Venizelos anlamıştır. Fakat. Hergün ona kadın getirir. Tahsin'i Meşhed'e konsolos tayin etmiştir. Dinledi. Demek vazifenizi bihakkın ifa etmekle başınıza belâ alıyorsunuz. Yunan askerlerini oradan geri çekeceklerini söylüyor. mal. Bir şey yapamadı ve diyemedi.» demiştir. Türk Devletinin iyiliği ile ne alâkası var? Sonra işittik.» Bu da yeis verici şeydi.. IşteTürk evl265 âdı! Ecnebi unsurlar ne yapıyor. O da gitti. hem de terfian tayin ettiriyor. Gönlümün dileği oluncaya kadar bırakmasın. Şimdi bu kanlar hiç olmuştu. oradan Paris'e müsteşar oldu. Bu adam pezevenklikte sabıkalıdır. Türk'ü tahkir eden bir çerkes azledilemez. dökmüş. Bu Yunanlılara büyük derstir. rezil olmuş. Mu266 danya veya izmit'te bir mütareke yapılması için tarafeynin müzakere etmesini de teklif ettiler. Vasıf kurttur.. Çünkü Lozan'da muahede bittikten sonra. Avrupalılar notalarında bizi sulh konferansına da davet ediyorlardı. Çünkü bu da bir derstir. başkâtip olarak almış. memuriyete. Yine geldi. Yunanlılar şarkî Trakya'dan çekildi. Bunu işitince dedim ki: «Aferin Vasıf a. «Hayır» diyerek savmak istedim. Avrupalılar. Bir daha ortada gözükmedi. iş bununla da kalmadı. Derhal Başkâtipliğe Viyana'ya yollanmış. en mühim işleri Boğaz mes'elesiydi. oraya asker sokmamamızı istiyorlardı.» dedim. Bunu zihnime iyice yerleştirdim.» dedi. Bu hem de birkaç kademeyi atlatarak terfihtir. Anladılar -sa. işte Rauf açıktan Türk düşmanlığını himaye etmişti. «Bu devlete hizmet de etmek doğru değildir. Rauf derhal Abazalık gayretiyle kaynamış olacak ki. İşte bu da hükümetin hali. Hey'et-i Vekile'de Rauf da vardı. Netice yalnız kendine düşman kazanmaktan ibarettir. açıkça demektir ki. Feridun bir hami bulamamış. «Kim söyledi?» dedim. Çünkü faydası yok. «Siz azlettiniz.

Alçak. Hürriyet ve Itilâfcıları istanbul'da telâşa düşürmüş. siyasî vazifesinin Hükümete ait olduğu. Hele Refet'in askerle istanbul'a girmesi bunları titretmiş.. O topları çalmıştınız. Bana yaptıklarının intikamım alıyordum. Türkiye'yi keyfî gibi.. Bilmem orası doğru mu? Fakat çok kişiden işittim. Ankara'ya gelmesi. Bunlar da bizden korkmuş. hiçbir şey yoktu. Padişah'tan sadaret mührünü alacak.. Gel barışalım» dedi. «Tövbe» dedi. Muahede kalacaktı.. oraya gidiyorsun. «Beni Harbiye Nâzın yapsınlar. Mustafa Kemal'in nezdinde Yusuf Kemal'in işi b: misti.. burnu kafdağmdaydı ve yine o sayede Hariciye Vekilliği ediyordu. Sanki hükümet. Bu ne egoist adam. Mustafa Kemal Trakya'ya geçecek kuvvete Refet'i kumandan tayin etmiş. şimdi demek Itilâ-fcılar Yunan'ın yerine geçiyorlar. Fransızca yazamamış. Mustafa Sabri. Mustafa Kemal pek kızmış. meb'usları... Ali Kemal ve emsali bir içtima yapıp kuvve-i askeriyye ile bize karşı koyup.. Meclis. Hoca Mustafa Sabri. Saçma şeyler yapıyor. .) makamına koydu. Bu ne tegallûp. «Sana ben de yapabilir miymişim? Nasıl?. İZMİR'DE Şurası da pek garip idi.. Ben olmasam Moskova'dan kaçıyordu.. Kendi kendine kararlar verip icra ediyor. Bunlar olmamış gibi bir tavırda. Birgün o azametli Yusuf Kemal Meclis bahçesinde yanıma geldi: «Doktor. bunları hep Hükümetin. Mustafa Kemal kendi kendine izmir'de diplomatlık ediyor. Mustafa Kemal.416) itiraf ediyor. Sersem adam. O vakit istanbul'da Kolçak denilen bakayası pek çok Ak Rus var. Tedbirsiz.. Barıştık.. îşte sade bu. Bu adam da ne hayindir ve ne müthiş dolandırıcıdır. Ben onları tepelerim» demiş. Bunu Fethi'den de işittim. Asker toplayacaklar. nihayet Fethi yazmış.) kendisi de (S . Bir taraftan da Tevfik Rüştü'yü teşvik ettim. Meclis'in haberi olmadan yapıyor. Kibri artmış.. Ne hiyanet!. yaptıkların ne idi.. yâni çiftliği gibi idare etmek hevesinde olduğunu gösterir.. Yusuf Kemal bunları öğrenmiş: nihayet bîzâr ve âciz kalınca. Hey'et-i Vekile'de de sırası geldikçe kendisine darbeyi vuruyordum. Eşi yoktur. bizi istanbul'a sokmamağa karar vermiştir. Moskova Muahedesini kendi dirayetine mal etmişti..Zaten Meclis'te meb'uslar Yusuf Kemal'in Hariciye'deki idaresizliğini öğrenmiş.. Bizimkiler vapur ile otuz top da gizlice göndermişler ise de bir İngiliz harp gemisi bu vapuru yakalayıp topları zaptetmiştir. bu ne?.. Hey'et267 i Vekile tarafından tebliğ edildi.. Dedim ki: «Senin bana azametin. Pişman oldun mu?» «Pişman oldum» dedi.» Dedim: «Pes mi?» Dedi: «Pes» «Bir daha bana azamet satmıyacaksın! Tövbe mi?» dedim. Türkiye bir çiftliği mesabesinde oldu. izmir Zaferi.. beni mahvettin. Tevfik Rüştü'yü de aleyhime kışkırtıyorsun.. izmir'de general Pelle'ye bir nota yazmak lâzım gelmiş.. Kendisine askerî vazifesinin hitam bulduğunu. istanbul'da türlü delilikler yapmış. Yusuf: «Hem müthiş yaptın. Halkı da(. yanına bir bilen memur alsana.. Hele Lozan sulhûnden sonra bunu tamamiyle yaptı. aleyhinde imişler. fakat içim iyi barışmadı. İngiliz murahhası Rombolt bize «Hırsızsınız. vekilleri. Kâmil Paşa'nın torunu Fuad tdris'de bunlarla beraber.. küfretmiş. notalar yazıyor. Bunu (... tehlikeyi görmüş. Bu kuvvet ve Refet istanbul'da halk tarafından hiç misli görülmemiş tezahürat ile karşılandı. Mahmut Muhtar Paşa da Çankırı meb'usu Ziya'yı Mustafa Sabri'ye yollamış.Jandarma dedik.diğerleri derhal hayatları kaygısına düşüp. bana çok yaptm.» diye hakaret etti. bombalarla şimendiferi atacaklar. O da Yusuf Kemal'in aleyhinde müthiş uğraşıyordu. idaresizliklerini söylüyor.. memurları.» dedim. Şimdi Meclis'te aleyhine hareket şiddetlendi.. Benim bu kadar hizmetimi unutmuştu.. ilerde tafsil edeceğim.. meb'uslara Yusuf Kemal'in yolsuzluklarını.. Demek artık Meclis'te. bu adamın dürüst olmadığım. kendin Franızcayı iyi bilmezsin.. Ankara'ya gelince Mustafa Kemal'in hâlâ Yusuf Kemal'e küfrettiğini gördüm. Böyle misâller çoktur. Kibirli ve azametli Refet bunu kendi şahsına yapılmış zannetmiş. Anadolu askerini istanbul'a sokmayacaklar. Ermenileri de silâhlandıracaklar.. Sonra Lozan'da bu topları istedik. Ben Rusya'dan avdetimden beri. Bu esnada Ali Kemal tevkif olunmuş. aleyhinde Millet Meclisinde propaganda yapıyordum. kaçan kaçana olmuştur. artık yeter. Padişahı. bu ne ibtibdâd? Burası senin çiftliğin mi? Tabii Hey'et-i Vekile kızdı.. Yusuf Kemal'e «yaz!» demiş. Biz Yunan'ı memleketten attık.. azamet satmıştır. . sadrazam olacak.

Ne yapsın sonra şeref kazanırlar. Rıza Nur Bey'i yine listeye koydu. Ona söylediği şeyler arasında şu davardır: «Hey'et-i Vekile intihap edilirken.. Demek Ali Kemal'i tevkif ettirmemiz keramet gibi olmuş. Onlar evvelce İsmet'le başbaşa listeyi yapmışlardır. Bu işler benimle olmaz. Lâtife boşandıktan sonra istanbul'a gelince. Buna en maddî. Methedince. oranın memurlarından geldiler. en iyi delil bu. posa kalmış zan ve farzetmiştir. fenalık etmiştir ve edecektir. Salıâ açık. Mustafa Kemal'in ağzından. Karşıladık. Lâtife'nin hikâye ettiği şey. Mezuniyetiniz zamanının hitamına muntazınm. Vapur inebolu'ya geldiği vakit. Gazi.. başka vesile bulurdu. Yunan cephesinde yukarıdaki teşkilât ve tertibat yapıldı. Yalnız meb'usum. kendisi isteyip orasını bırakarak mı geldi. Methi ne kadar çoksa. 268 IKİNCÎ BÖLÜM CUMHURİYET DEVRİ Cumhuriyet devrinde milletin. Mustafa Kemal Benim için ben Rıza Nur'u da korum. Ismet'in Başvekil olduğum söylediler. hiç sesi çıkmıyor. Herif millet işi değil.) 269 Fakat mes'ele bu kadar değildir.. ona da devam etmiyorum. Bunlar rakiptir. favoritzm. Çürük ve gayri samimidir. Mektepte benden iki sınıf aşağı idi. Gazi ve ben ısrar ettik. Not: Metin içinde geçen parantez içinde italik açıklama ve notlar tarafımızdan eklenmiştir.. ben onu idare ederim» dedi. Otuz kişi kadardık. Meselâ: «Sağlam ve samimidir» diyor.. Mustafa Kemal'in Cumhurreisi.. Aldığım ve kaydettiğim haberler de sade meb'usluk sayesinde. Bir şey de sızmadı. devletin iyilik ve kötülüğüne dair benim hiçbir dahlim yoktur. Bu iş de suya düşmüş. Karabekir meb'us. Almasa idim de. Bana dalsmet'ten şifre olmıyarak şu telgraf çekilmiş. İsmet» Büyük medihli telgraf. böyle en mühim kumandanları iş başına koyacak iken Karabekir. Ne adamdır? En mühim muharebeyi yapacak. onunla çalışmam dedi.. Bu babta hiç malûmat yoktur. İsmet «olmaz. bitirmiştir. Bilhassa gözlerinizden öperim kardeşim. ilk zamanlarda kâh da Is-met'in. zulüm dörtnala gidecek.. Zararı yok. Mustafa Kemal Karabekir'e bir vazife vermedi. siz bana bırakın.. Herif bizi Hey'et-i Vekile'den atmıştır. Ama iyi karşıladı. Cumhuriyetin terakkisi ve vatanın dahilen ve haricen selâbet ve itilâsı. Onu onlar pek iyi bilirler. entrikalarını örtmek için böyle şeyler de bol yapar. Daha diyecek var mı? Ama utanmaz. Cumhuriyet ilân edildiğim. Posayı attı. hamamın namuslu gösterilmesi şeklindedir.ingilizler vasıtasıyla Türkiye'den kaçmışlar. büsbütün uzaktan ve kulaktan. asma kesme. iki yıl sonra.) getirip kumandanlıktan kaldırarak sıfıra mı müncer etti. Daha iç yüzü vardır.devlet kurulmuş.. Bu kanaatim. hayvanlık ve dalavere île ilgili üç kelime metinden çıkartıldı. Bana dert yanmağa başladı: «Mustafa Kemal ve İsmet pek haris . Malımı bilirim. bir kısmını da Mısır'a. huyu müthiştir. (*) Utanma.. ettiği fenalık da o kadar çok olduğuna hükmetmek lâzımdır. Benim mezuniyet almamdan da telgrafında istifade ediyor. Bu adam. Gazi canım Rıza Nur bu kadar arkadaşınız. Doktor Rıza Nur gibi nâdir evlâd-ı vatanın istinadına müftakırdrr. fuhuş ve vurgun. yoksa Mustafa Kemal onu (. kimse ile de ihtilât etmiyor. Lozan'da ve Hey'et-i Vekil'ede arkadaşlığımız zamanından daha sağlam ve samimidir. sen isteme demiştir. Mustafa Kemal bana: «Paşa'yı istikbâl edelim. Vapurda miralay bir asker doktor vardı. (AD. bu kadar hizmet etti. Vaktiyle Kâzım Karabekir Şark'tan vazifesini bırakıp Ankara'ya gelmişti. Hem de artık İsmet beni suyu emilmiş. Sonra yüzüne nasıl bakarız dedi. şahsi mevkiini düşünüyor. derhal haremimi çağırtmıştır.. İsmet olmaz dedi. İkisi de beni isteyemezlerdi. Ali Fuad ve emsalini koymamıştır. Birçoğunu bir ingiliz vapuru Selânik'e götürmüş. Meclis'te bir sırada oturuyor. İsmet Mustafa Kemal'in reyine muhalif asla bir şey yapamaz. artık zevk ve safa. Artık. Daima muhabbet ve müzaheretinize arz-ı ihtiyaç ederim. Yanıma geldi. içi dışı başka adamdır. Onu getirmişler: «Sinop Meb'usu Muhterem Doktor Rıza Nur Beyefendi Hazretlerine. Demek onun kuvvetini elinden almış. İsmet de ısrar etti. iki saatlik mesafeye kadar gittik.Sen de gel!» dediydi.. derhal beni kuşkulandırdı. Mühim işler yok zannediyorlar.

Beni ilk hangisi attı. Mektubunuzu aldım. Gözlerinden öperim sevgili kardeşim.. Bu doktor görüşlü adammış. Çok sevindim. Hey'et-i Vekile Reisi Başvekil unvanını almış.. Görüştüğümüz zaman nokta-i nazarma göre bir suret-i hal buluruz (*) Namusla ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. «Bu doğrudur ama. Okudu.(. verdiğim talimatı şimdi göreceksiniz». Meclis'in kuvvetini azaltmış. Çok üzüldü. Çok teşekkür ederim kardeşim. Hanımefendi hazretlerine arz-ı tazimat ederim. Bu sıfatla Meclis'e ve Hey'et-i Vekileye . Sonunda «Adam bu da bir şey mi? Hangisi olursa olsun.. Telgrafı arattı. Nihayet istanbul'a döndüm. 270 Gazi Paşa'ya mektubunu göstermiş idim. Milleti inim inim inleteceklerdir» dedi. Telgrafınız hem Sinop'a ve hem istanbul'a gelmiş idi. 1 İLK SOĞUKLUK i Ben de yine inebolu'dan Mustafa Kemal'e ve İsmet'e Cumhuriyet ve yeni mevkilerini tebrik eder birer telgraf çektim. Sıhhat ve afiyetinize daima duacıyım.» Cumhuriyet ilânı için Teşkilât-ı Esasiye Kanununun bazı maddelerini tâdil etmişlerdir. böyle olacaktı. samimi değildir. Onlar da çok sevinecekler. samimiyet gösteriyordu. Bu tadilâtta. istirahat ettim. 22 teşrin tarihli bir mektuptan memnun olduğunu anlattım. fakat yine bizim cumhuriyet. Bu akşam göstereceğim. devletin başına çöktüler. fakat herkesin ümidi sizdedir. «Türkiye Reisicumhuru. der'akap size bir telgraf çekti. Cumhuriyet ilânını söylerken Mustafa Kemal Nutkunda (Sahife 488) sahi-fenin sonlarına doğru ne kibir ve azametle atıyor: «Yemek esnasında yarın cumhuriyet ilân edeceğiz. Bulamamakla beraber. Siz onlar gibi değilsiniz. bunları da yine o rezil edip yıkacaktır... Şerefeddin Mağmumî için yazdığını da anlayamadım.. Övünmesinde berdevamdır. Oldu. İsmet Paşa hazretlerine olan mektubunuzu okudum.) adamlardır. İsmet derhal cevap verdi. Bu söze cevap vermedim. Tâ çok yıllardan beri hayâlini kurduğum kütüphaneyi yapmağa teşebbüs ettim. Reşid Bey için üzülme kardeşim. Zaten ikisi birdir» dedim. bize mahsus ve benim kadimdir diye nasıl övünüyor bilmem. uğraştım. Düşün ki.» 1 Kanunî evvel sene 39 İsmet Bunlarla bu noktayı halletmek mümkün olmadı. Gazi'nin tebrikime cevap vermediğini.Muhabbet ve istifsarınıza teşekkür ederim. Bahusus hiçbir mes'elede pamuk ipliği ve benim tedbir ile hareket niyetinde değilim. Adnan Bey'den sordum.. Gazi Mustafa Kemal İsmet'in mektubu: «Kardeşim Rıza Nur.. Sizi istemezler» dedi. Ankara'ya geleceğini yazdığına göre. hâkimiyet milletindir diye haykınrken.. Bugün aldığım. Teehhür ederse mufassal yazacağım. Maahazâ.. bellerini kırdı ise.. tamamiyle hukuk-u esasiye kitaplarında mevcut Avrupa'daki devlet tarzına girmiştir. Herkes diyor ki. yine kendisini kuvvetlendirmeyi unutmamıştır.. İsmet'ten de şu mektubu aldım: «İstanbul'da Sinop Meb'usu Rıza Nur Bey'e. İsmet'e bir mektup yazdım... Devletin Reisidir. Rıza Nur nasıl Ittihadcıların ve Itilâfcılarm foyalarını meydana koyup. Sihhatimiz iyidir. Hakkı var. Türk Tarihi müsveddelerini aldım. Birçok tereddütten sonra henüz almış olduğum İsmet'in bu telgrafını çıkarıp gösterdim. devam etsin. «Karar vermek için bütün arkadaşları davete ihtiyaç görmedim.. Zaten evvelkisi bir anomali idi. yazmak istediğim bir çok şeyleri yazmıyorum. Beni ihya ediyorsun. «Tesbit ettiğim program... bu hâkimiyeti. Derhal Mustafa Kemal'den şu telgrafı. diğeri vermedi. Ben yağmurdan kaçarken doluya tutuldum. Çünkü onların zaten ve tabiaten benimle olduklarına şüphe etmiyordum.. Artık Meclis vekil intihap edemiyor.» dedi. inebolu'dan tarafınızdan telgraf aldığımı hatırlamıyorum. Devam etti: «Sizi elbet istemezler. Gözlerinden öperim. Halâ merak ediyorum. ne kadar meşgulüm. Şimdi cumhuriyet de yapıp. Çünkü Mustafa Kemal son zamanlarda bana çok ısınmıştı. Bu suretle Mustafa Kemal övündüğü ve kendi icadı olan Türk Süijeneral devletini rah-nedâr etmiş.. Bu suretle Hey'et-i Vekile kabine şekline ifrağ edilmiş.. Riayet ediyor.. Sinop'a geldik. teveccühünden galiba düşmüş olduğumu yazdım. işlerim pek çok.».

... Nihayet bu bir mes'ele oldu... (... Yine bu sahifelerde Rauf u padişahlık tarafdarı olmakla itham ediyor. 271 Kemal öyle talimat vermiştir. Eski arkadaşlık var. Fethi de Millet Meclisi Riyasetine intihap olunmuş. Millet zavallı aç kamını düşünmekle meşgul.) alenen yazıyor ... Fuad'ın kitabının adı. Anlatayım: Resmî kâğıtlara da böyle damgalar koydular. öğretme olmasa nerden bilecek.ikinci kısmı doğrudur. bunların adamlarının sözlerine göre Fethi kabinesi zayıflık ile itham edilmektedir. Bu iş de Mustafa Kemal'in istediği matbuatın ağzına kilit vurmak içindi. Mustafa Kemal matbuatı Fethi vasıtasıyle kanun harici şiddetle susturamıyordu. saçma... Biz evvelce 12 Teşrinisani kararını izah ederken Raufun ne tahalûkle bu takrire imza attığını söyledik. Sade Raufun endişesi Mustafa Kemal'in «Saltanat-ı ferdiye» kurmasıdır. Hükümet ve Hey'et-i Vekile Reisi... Devlet Reisi.. «Türkiye>: yazdılar. Bunun birinci kısmı mahz-ı (. ilh__Ben bu adama «Yedi başlı (. anlattım. ismetin (Sahife 493) sözleri benim kendisine dediğim «münhali kapatmak lâzımdır» sözümün izahıdır.). Ne koca (. Raufun Padişah tarafdarlığı asla varid değildir. ordaki Necati. Aynı zamanda ismet kabine teşkiline me'mur. isticali mazur göstermeğe çalışıyor. Bu onların fikirleridir.) vardır. Vasıf.... Edilince Mustafa Kemal bir nutuk söylüyor. Kendisini hâkem yapıp davet etmişler. Buna «Türk Tarihi» demek lâzımdı.. Sonra Nutkuna fırkadaki müzakeratı dercetmiş.. CUMHURİYETİN İLÂNI Meclis'de Cumhuriyet kabul. cumhuriyet benim padişahlığı ilga eden takririmle benim tarafımdan yapılmış demekti. Fakat cevabı zayıf.... Şimdi tam yapmıştır..)» diyorum. gerek Rauf ve gerek diğer bir takımları... iyi ad koyduğumu zannediyorum. Her tarafta parlak tezahürat ile ilân-ı şâdümanî edildi» diyor...... Kara cahilin biridir. Şüphe yok ki. Bilmem bu adam nedense herkesten çok Rauf la uğraşıyor ve onu bilhassa bu itham altına almağa savaşıyor. Bunda Allah'ın inayetinden bahsediyor (Sahife 495) Kedinin sirke içmesine şaşılır. Adı «Türkiya Tarihi» Münderecatı Türkiye'ye ait değil. O vakit istanbul matbuatı gemi azıya almıştı. Şimdi niye?..îstanbul gazeteleri diğer taraftan Cumhuriyetin ilânı tarzını tenkid ettiler.. Malum. Hamdullah Suphi ve Kemaleddin Sami'nin Sözleri hep müretteptir... Hadi böyle yalanları millî hareket zamanında vaziyet müsaid olmadığından yapardın. Köprülüzâde Fuad da büyük bir cehalet yaparak neşrettiği kitapta «Türkiya» yazmıştır. Mitolojide böyle bir (. İsmet benden sordu. Bunda da yerden göğe kadar hakkı vardı.. münderecatına da uymuyordu. Gerek Kâzım Karabekir... Beş-on dakikada bir Teşkilât-ı Esasiye değiştirilebilir mi? Mustafa Kemal sonraki sahifelerde Cumhuriyet ilânı üzerine yapılan gazete tenkidlerine cevap vermeğe savaşmaktadır... Nitekim Recep şekilden bahsediyor. Onlara Mustafa (*) Ejderha ve hayvan anlamına gelen iki kelime metinden çıkartıldı. Mustafa Kemal Reisicumhur intihap ediliyor. hep o yola yürüyordu. Çekilmesi sebebi de bu ve yerine kuvvetli kabine gelecekmiş... Bu adam daima herşeyi pençesi altına sokmuştur.) adam!. Recep. Müthiş tenkidler yapıyorlardı.. Fethi nasıl olsa yine ona yâr. Fethi'yi büsbütün atmamış. Nâm odur. .). Kâzım Karabekir.. Bu tuhaf bir şey olur. Bu maddede Türkiye'yi «Türkiya» yazmıştır.Riyaset eder» cümlesini koymuştur.. Zalemenin işi böyledir.. Halbuki. Yunus Nadi.. Bir de bu müzakeredeki. ahenk kanunu mucibince «Türkiye» dir. Şekil dediği Cumhuriyettir. Çünkü tezahüratı yapan hükümettir. Nutukta «Bütün Millet Cumhuriyetin ilânına mesrur oldu. tâ Erzurum ve Sivas'tan beri Mustafa Kemal'in tahakküm ve zulüm yaptığından ve yapacağından korkmuşlar ve bu korkuyu izhar et(*) Yalan ve utanma üc ilgili dört kelime metinden çıkartıldı.... Raif ve arkadaşları bir taraftan... ne (. Umum Türk'lere aittir. Şimdi sade adı telâffuz ediliyor.. Frenkler Hydre derler. Vekâletlerin kapılarına da aynı imlâda levhalar astılar. Mustafa Kemal zaten şimdiye kadar müstebidâne idareye uğraşıyor. Mustafa Kemal bununla büyük bir inkılâp yaptığı Ekinde.

Bir iki saat sürdü. hilâfet Makamının muhafzası lehine yazıp duruyorlar. Orada Ressam Asaf Muammer de vardı. madem ki iş bu hale geldi... eski fikrinden dönmüş. Çok defa cevap bulamıyor. Mevkiin. Benimle Cumhuriyet ve Padişahlık mes'elesi hakkında uzun bir münakaşa etti. Bu adam cidden akılsızdır. Mustafa Kemal doğru söylüyorsa. vesikalar.. fakat başvekillik ve vekillik için oluyordu. Bir takım işlerin içyüzünü bilmiyorum. bir gün kendisini mahve getirecek. Mustafa Kemal'i anlamıyor... bilmiyor. O da her şekilde aynen mevcuttur.. derhal silâha müracaat eder .. Vallahi seni imha eder» dedim.. mütereddi bir aileden kurtuluyoruz. Cumhuriyetin... şu var ki. Harb-i Umumi esnasında Mısır'dan gelirken orada saklatıp bırakmağa mecbur olduğum bu tarihin Mısır. Cumhuriyet ilânı gününe kadar ben işlerde doğrudan doğruya methaldar idim. Rauf da «Fırkadan çıkmam» dedi. Rauf da bir şey yok. Fakat tam doğru değil... O vakit bu ihtiras Padişahlık makamı için değil.(..Nitekim emsali var... ihtiras bu mevki için de olacak.Nitekim gördük. Mustafa Kemal ne (. Apaçık basit şeyler. hissem. Arada Ankara'ya gidiyorum.. millet birbirini yer. Hindistan gibi bir takım kısımlarını da getirtmeğe muvaffak oldum. Kendisini severim. Ittihadcılar Padişahı bütün kuvvetinden tecrid etmiş. Lütfi Fikri de işe karıştı. Bunları bilmeyecek ne var?.. Fakat padişahlık buna mâni olmuyor ki. Nice avanesi de var.... Fakat çok şeyler meb'uslar arasında kulaktan kulağa dolaşıyor. İşte Ittihadcılar devrini seninle bir safta yaşadık... ya oturmamışımdır. Demek Cumhuriyetten beri olan şeref veya mes'uliyetlerde asla hissem yoktur. Bir gün Lütfi Fikrinin yazıhanesine gitmiştim. o makamın kuvvetlerini kamilen ve keyfemayeşâ kendileri kullamyorlardı.. Ben ekseriya istanbul'dayım..). nasılsa buda ağıza düşmüş idi.. CUMHURİYETİN ÎLÂN ŞEKLİ Gazeteler Cumhuriyet'in ilânı tarzı aleyhine. Haklıdır. ya söylemedim.... Bundan sonra sade meb'us olarak işleri yalandan görüyorum. Gazeteler Hilâfetin ilga edilmemesi lüzumu hakkında harıl hani neşriyat yapıyorlar.Sade bu sefer. Nihayet sebebini izah etti: «Padişahlık kalkınca Reisicumhur olmak için ihtaras meydan alır. Hilâfeti müdâfaa ediyor. Ayrıldık. padişahcı olmuştur...milletin saadetinin müemmen olacağına itimat etmiyor». Silâh da onda. ihtiras durmuş değildi. Hiç olmazsa cahil. Cumhuriyet ilânından meb'usluğumun sonuna kadar üç-dört yıl zarfında Ankara'da cem'an yekûn üç-beş ay ya oturmuşumdur..)drr. Lütfi Fikri çok münakaşacı bir adamdı... Rauf un gazetelerde aleyhdar beyanatı üzerine Mustafa Kemal Rauf u fırkadan atmak istedi. fakat Padişahlık iyidir... Fırka demek o demektir.. . Aynı ihtiras yine oluyor. Yine Rauf: «Rauf.. Kurtarmak istedim. Mustafa Kemal'in Cumhuriyeti bunu te'min edemezdi. Demek ilzam olmuştu. Onu en muknî deliller. iyisi mi.. Mustafa Kemal'in bile Nutkunda neşrettiği vesaik bunu isbat eder. Bu güne kadar bu devlete iyilik ve kötülükten ne yapıldı ise. Hiç olmazsa mevki. bunun için nasihat ve hattâ tehdid ettim: «Lütfi Fikri! Çok rica ederim..» işte bu doğru. deyip işin içinden çıkıyor. tevellüd imtiyazından kurtuluyor.. şeklin ne hükmü var? Mühim ve muzır olan ihtirastır. Vaziyeti bilmiyor. fırkadan kendin çık da kabadayılık sende kalsın. Türk Tarihi'nin tab ve tashihlerini yapmak ve eksik kısımlarını ikmal etmekle meşgulüm. Raufun bu sözü saçmadır. Ancak.... onu kafeste kuş yapmış.» Suna yine hakkı teslim etmemekle beraber tamamiyle sustu... bir kaç gün kalıp haberler alıp dönüyorum. Bu hususta bir risale neşretmişti. Değerli ve namuslu bir adamdır. Hattâ kavga ettik. fakat çok ileri gidip....... dünya görmüş insanlar gelebilir. Bu müddet zarfında söz de on defa ya söyledim. Bu da büyük 273 bir kârdır. bu fikirden vazgeç! Hiç olmazsa dilini tut! Sen Mustafa Kemal'i bilmiyorsun. illâ dediğim der.. Meclisteki müzakerelere karıştığım alâkadar olduğum yoktu. Rauf..272 mislerdir ki... Hiç olmazsa Cumhuriyet makamına okumuş.. Cumhuriyet aleyhinde ve Padişahlık lehmdedir.... edemedi. Dedim ki: «Bu sebep çok doğnuve çok mühim. Zaten fırkada ve hak huzurunda mağlûp olsa.. şeref veya mes'uliyetim vardır. mantıklar ile ilzam etmek mümkün değildir. Tuttuğu yol.. Mustafa Kemal bu fikre başlamış... Şu halde Padişahlık veya Cumhuriyet rejiminde fark yok.

Benden birini Hamidiye Etfal Hastahânesine müdür tayin etmek-liğim için ısrar etmişti. Buna da sıra geldi. Hem de belki bunlarla kurtulamaz diyerek.¦ di. namus.. Ama dindar olmak lâzımdır.. Bunlar ekseriye Küçük Said'in damadı Nuri'nin evinde toplanıyorlardı. Ne kötü!. içimden dedim ki: «iş müthiş. Topçu Ihsan'ın riyaseti altında istanbul'a gönderdiler. ismet küplere bindi. Bu darbe ile matbuata biraz sükûn geldi ise de bir müddet sonra tekrar başladılar. ismet Rauf a: «Fırkadan çıkıp muhalif fırka yapacak mısın. Velid beni Cumhuriyetçi olduğuna dair şahid göstermiş. asıl. Müzakere salonunu terketmiş.. Gidip resmen müdafâa ettim. beraet ettirin. Sebep: Ben son zamanda Sıhhiye Vekili iken Esad doktor ismail Besim Paşa ile beraber Ankara'da Vekâlete geldi. muhalif fırka da yaptı. cürüm denecek bir şey olmadığını söyledim. Ben bu esnada Ankara'dayım. hekimce söyledim ki: O halde bununla kurtulur. işte bu tamamiyle oldu. Fakat bunlardan birisi hatırımda kalacak şeydi yanından çıkınca defterime kaydettim. o vakit benim ayağıma ricaya gelmemeli idi. Cahid. gayretli lttihadcı olup bana saldıran bu adam. Lütfi'yi mahkûm olunca mehterhaneye nakletmişlerdi. Lütfi'ye ettiğim nasihatlar boş değilmiş. perva. elini çekti. Beni Tıbbiye'de muallimlikten atan. Bu sefer kendi ilerledi. sevdim. adetâ kusur diler gibi. Tabii bir şey demedim.. BASIN HİZAYA GELİYOR. hunhar ve mahlukla ilgili altı kelime metinden çıkartıldı.. Şimdi matbuatı imha için bunu vesile yaptılar . Cavit. Bunları neşrettiler. Ayol ben sana seni sevdiğimden elimi uzatmadım ki. 274 Meb'usan binasında içtima ediyor. ismet iyice dalına binmiş.» dedi. Lütfi Fikri hapse mahkûm oldu. Teselli ettim. muhalif fırka yapmıyacağını söylüyor.» MEMLEKETTE GENEL DURUM Şimdi istanbul'dayım. Yine Ismet'e bir mektup yazıp Lütfi Fikrinin affmı rica ettim. İsmet bana cevabında affını kabul ettiğini yazdı. illi. Yapmadım. Bilmem neşrolunan zabıtnameye rotüş mü yapmış? Adeti böyledir. Çok canım sıkıldı. istanbul'a ve matbuata bir korku vermek lâzımdı.. nevrasteniktir deyip. ihsan! Hüseyin Cahid'i asıp bu işi bitirmeli!» dedi. Bil'akis Lozan'da yakından tanıyıp. Cahid'i. Hülâsatan bu mektupta dedim ki: «Bunları bırakın. Gazetedeki beyanatından bir takım fikirleri inkâr etmiş. Bir başka fikrim yoktu. ikisi arasında uzun münakaşalar olmuş. Okudum. Hatırımda kalmayan bir şeyler söyledi. Cevdet'i Velid'i grödüm... Raufun bu neşrolunan sözleri yavan. tsmet'e veda ettim. Ben çıkarken herkesin elini sıkıyordum. Her gidişimde bir çok ziyaretçiler vardı. Gidip tevkifhanede Lüt-fi'yi. Ismet'e bir mektup yazdım. bir kısım beraet etti. Orası muhalefet mahfeli . vicdan. ismet şimdiye kadar iyi söz söyleyemiyordu. Velid diğer beyanatımdan memnun oldu. tsmet: «Bak. lttihadcılann enkazı vardı. Baktım ihsan da o fikirdedir. Umumî nezaket diye ve senin elini sıkmasam hakaret ve terbiyesizlik olur diyedir. Kabul ettim. şimdi el vermemek değil. Ahmed Cevdet'i.. Biraz bunda ifrâd eder. Yine bu hapishanede de bir kaç defa zeyaret ettim. Bu defa hatip gibi söz söylemiş. istanbul'a gideceğim. turşu gibi idi. Bu münakaşalarda ismet müthiş bir surette Raufu mağlûp etmiştir ve yine diğer cihetle Ismet'in Rauf a nisbetle çok yüksek olduğunu göstermiştir. Millet Meclisine affını verdiler. Halbuki o adam o kadar ihtiyarlamıştı ki.Mustafa Kemal Raufu tepelemek için Rauflaîsmet'i fırkada bir hususî içtima yaptırıp tutuşturdu.. Birisinde göz hekimi Esad Paşa da geldi..» Ne ise. Sonra da çıktı. Af olup çıktı. yoksa fikirlerinden dönüp fırkada kalacak mısın?» diye sormuş. Rauf yine hatâda. Ben orda iken ihsan geldi: «Gidiyoruz. Topçuya bu işi hüsnü surette kapatmasını. O da fırkadan çıkmayacağını. Elimi tutmak iste. Ama buna canı sıkılmış.. Velid'i tevkif etmişler.. meb'us intihabım aleyhine çalışan.. elimi uzattım. Mahkeme Fındıklı'daki Meclisi (*) Canavarlık.Bir istiklâl Mahkemesi teşkil edip. yapar. Kızmış. Lütfi Fikri'yi. Hattâ. ne emirleriniz var. Dindardır. Sade yüzüne bakıp yürüdüm. Bu esnada Tanin Ağahan'ın beyanatını neşretti. Paşa hazretleri. Kendisine sonra izah ettim.. Ne hakaretti.

.. Mustafa Kemal ile münasebetimizde henüz dışa vurmuş bir fenalık yok. O esnada Mustafa Kemal'le İsmet'te bir fikir vardı. Mustafa Kemal. Çiftliğin uzunluğu önünden geçen şimendiferle yarım saattir. Birgün istanbul'da gazetede baktım.. bunu söyleyen adam!.... Mustafa Kemal gelmiş: «Bu yer benim. «Çiftliğiniz iki bin lira kıymetinde imiş. Şimdi bunu da mı? Bununla bir lokma ekmek yiyorum.. imzayı basmışlar. dedim ki: «Ya bu adam bir gün de aklına eser. Ankara'daki çiftliği cebren halkın elinden arazisini alarak yaptı. HÎLAFET MESELESİ Mustafa Kemal Hilâfet meselesini ve ilgasını nutkunda Sahife 511 den itibaren izah ediyor. Paşa! derenin ortasındayım ve başkalarının bu kadar yerlerini parasız zaptettin.» Heygidi. Razı olmamışlar. Orada amele gibi çalıştırıyor. Bu fecî bir şeydi. Nuri Meşrutiyet İptidasında Ittihadcılara şiddetle aleyhtardı. O esnada Cavid'le canciğer olmuştu. Adamcağız. Felâket/Türkiye'yi suya bastırır». 276 adam gülmekten öldü. Çok müteessir oldum. Hanedandan kadın.. Ben de arada kendilerini ziyaret ediyorum. Amele. Ankara'ya gittikçe ikisi de beni yemeğe çağırıyorlar. Bozok Salih gelip çiftliklerinin Gazi'ye satılmasını söylemiş. ismet. Bana bunu sarih bir surette çok defa ifade ettiler: «Aleyhimize hoca kitlesi var. takriri verin!» demiş. içinde kayıklar geziyor.. Onlar razı olmamışlar. Her işin başı Cavit ile Kara Kemal'dir. . memur. Yanımdaki (*) Soymakla ilgili bîr kelime metinden çıkartıldı. kızmış ve dönmüş: «Paşa. Mustafa Kemal bir şey söylemeyip çekilmiş. ATATÜRK ORMAN ÇlFTLtĞI j Bu çiftlikte Marmara Havuzu adiyle ve o şekilde bir havuz yapmış. Nuri'nin adamıdır. Her yerde çiftlikler. Vekâlete 20 bin lira nakliye masrafı yaptırarak çiftliğine getirdi.deniz şeklinde havuz yapma (. Gelip İsmete haber veriyor... Keyifler içinde milleti (. Müthiş masraf oldu.. Onun evinde yatıyor. hepsini âni bir surette toplayıp hudud haricine attılar. modernize edilecek bir müessese idi.. Parayı alın. Benim kanaatimce Hilâfet bilakis kuvvetlendirilecek. boyu 280 metredir. Osmanlı Bankasına âzâ. Dereboyun-ca şimdiki cephaneliklere yakın bir yerde yerliden biri toprağında tuğla yapıyormuş.. 275 tsmet'le. Bu ölü bir sınıftır. Bu içtima ve konuşmaları görüyor. Onların kuvvetini görünce. Bunun için istida ile Ziraat vekâletinden bile elli bin lira aldı. benzin hep Vekâletten... binalar elde etti. bahr-i muhitlerden biri şeklinde havuz yaptırmak isterse. Ankara Ziraat Mektebinin talebe ve muallim hey'etini çiftliğine nakletti..» Şimdi bu fikri takip ediyor-lar.. iki yerli hanedandan.Buna vesile arıyorlar veya kendileri vesile yaratacaklar. yağlı kuyruklar kapıp keyfine baktıydı. Nuri'ye fena kızıyorlar. Hilâfeti ilga etmişler. ilh. Ziraat Vekâletinin bütün traktörlerini Konya Ovasında halk için çalışırken.) var. Bunu haber alınca. Alişanzâdeler bizzat bana anlattılar.olmuştu. derhal lttihadcı oldu. Ittihâdcılan imha ettik. îsmet'e olan telgrafındaki şu cümleler nazarı dikkatimi celbet-ti: «istanbul'da milletin boğazından kesilmiş paralarla yapılmış bir çok saraylar ve içindeki bir çok eşya.. nâm ve nişanları kalmadı. Ankara'da o koca çiftlik gasplar ve milletin parası ile meydana geldi. Ekmeğime dokunma bari!» demiş.sen ne hakla tuğla yapıyorsun?» demiş. Suyunu uzak bir gölden getirdi.Bun-dan pek korkulmaz.. Bu adamda da.. Gizli duruyor. «Sonra mahvolursunuz!» demiş. Şair Yahya Kemal.)la meşgul. yiyip içiyor.Sade lttihadcı döküntüsü var. Bunu bana Konya meb'usu Hoca Musa Kâzım yana yakıla anlattı. Mallarını da birisine mühlet vererek tasfiye ettiler. ilh. Başta bunlar olarak Ittihadcılardan beş-on kişiyi imha etmek. Sonra da Karadeniz şeklinde ve daha büyük bir havuz yaptırdı. Bu esnada Konya meb'usları traktörlerin alınmasına söylendiler. Bunların kuvvetli teşkilâtı vardır.. Ama ne fayda?!. Üç-dört yıldır o saraylarda yerleşti. Birgün Salih tapu memuru ile gelmiş. erkek ne varsa. Ittihadcıların kökünü kazımak lâzımdır. parasını Bahriye Vekâleti bütçesinden tamirat-ı bahriyeye ait göstererek sarfettirmişlerdir.

» Seyyid Bey.. Konuşuyorduk.. bilemedim.. Mükemmel bir yobaz olduğu halde. bu tabii idi. Öldü. Avrupa. 34 yılda Yıldız'da ancak bir havuz yaptı ki. Padişahtı.. 277 muhakkak te'siri olmuştur. Padişah ailesinin Türkiye'de ikameti bir kanunla men'edildi... Bana dert yandı: «Bize Hindistan'da çok hürmet ediyorlardı. Hadi sen ol da yap?!. haneler hesapsız. Bunların bizim iyi bir sulh yapmamıza (*) Fuhşiyat ve delilikle ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. Safsata. Meb'uslukton istifa edip.. Ne vahim bir hatâdır.bize de hakaret ettiler. Bize bir çok para yolladılar. Bu kadar da açık ve vazıhı görülmemiştir. Hilâfetin ilgasında en çok Seyyid Bey'i kullandı.. Darülfünuna profesör oldu. Mükemmel Müslüman görünürdü. Hilâfetin ilgası telgrafı gelince Hindistanlılar perişan oldular. işi eline aldı. Millet Meclisindeki resmî beyanatımda da daima teknik bir tahsil ve terbiye diye bunu ileri sürmüşümdür. Nutkunda delili de Hind'lilcrin Harb-ı Umumî'de aleyhimize harbetmeleriymiş. Mustafa Kemal kabul etmişti. Süveyş'e taarruzumuzda Mısır topçusu bize kıyasıya ateş etti. Antalya meb'usu Hoca Rasih.. Bu iş bütün âlem-i islâm'a derin bir tesir yapmış. ingiltere'yi lehimize imaleye çok çalıştılar. bütün Müslüman memleketlerinde bizim malımız geçerdi. daha ilk Ankara'da Hükümet teşkilinde söylemiştim. Hilâfetin aleyhine ve lüzumsuzluğuna dair söyledi. dini de böyle idi.. Mustafa Kemal bunları da kendi arazisi ad'etti. Mussolini bilakis onu kuvvetlendirdi. Adana'da Bursa'da. mükâfat olarak kabineden attı. Bunu ben. Hilâfetin ilgası zamanında Hilâl-i Ahmer'e para toplamak için bir hey'et ile Hindistan'da idi. Halid'e.. Bir kipti zabit. Kime olsa hizmet eder. Bizden öğrendiği şeyler.. Hilâfetle beraber Şeri'ye Vekâletini de ilga ettiler. Zavallıya bu darbe ağır gelmişti. Bu da ne mühim fayda idi. Arası az geçti. Rumlar ve emıeniler dükkânlarına bu sebeple «Istanbulî» yazarlar. Ve bizi kayırdı. Yağma. çalgı ve (. Mısır'da Türk malına rağbet büyüktür. .. Celâl Arif itiraz etmiş. istifade etmeliyiz. Fikir benimdir. portakallıklar. ne yapabilirler. Bu da benim Maarif Vekili iken yapmağa çalıştığım bir iştir ki. izmir'de.. dedi: «Çok haklısın. Vekâlet telâş etti. Hele biz. Ama bu kadar teceddüd etmiş. Bunları güya şer'an ispat etti. Cezasıdır. Bu manevî te'sir büyüktür... Ama işte. Bil'ahare bu. Hilâfetten hiçbir fayda yokmuş.. tacir bir millet olsak.. Bu adamlar esirdir. lüzumuna göre her şeye âlet ederdi.» Dü¦ şündü. kendi zevk. Ankara'ya gelince. Hele hür olsunlar da gör. Çok keder ettiler. Onu kabineye almadı. Papa'yı kaldırmıyor. Şu Ittihadcılar da ne maskara şeylerdi. ne hakla kesersin? Zavallı Âlem-i İslâm başsız kaldı.. Hem bütün Islâmlara ait bir başı ne vicdanla. Tedrisatı tevhid de ediyorlar. Halbuki Padişahlığın ilgasma âlem-i islâm hiçbir şey dememiştir. bunun farkına varıp. Recep bu araziyi Mustafa Kemal'den ikiyüzbin liraya hükümete satm aldı. Çünkü Ittihadcı hadımlarından diye ondan şüphe ediyordu. bu kadar seni kullandı.. onu ümid-siz bırakmıştır. Hemde aldatılmışlardır.. Montagü Mes'elesi meşhurdur. Biz Eskişehir'den İngiliz'leri tard ederken. Din ve devlet ayrılınca. Zaman gösterecek. Bir defa arazi onun değil. Mustafa Kemal'e göre. Yalova'da ve her tarafta çiftlikler. Seyyid'e dedim ki: «Zavallı! Bu kadar gayret ettin. Kabine tebeddül etti. Vekâlete «Toprak benimdir. dairevî ve iki oda kadar büyüklüğündedir. Daha ne istiyorsun? !. Hind'li taburlar kurşunları havaya sıktılar. Bu savaşlar.) içinde. kaçıp geldik» dedi. O milletin boğazından kesilerek yaptığını söylediği saraylarda. işte Ittihadcıla-rın bu büyük adamı da. Ya satın alın veya fabrikalarınızı kaldırın!» dedi. maddî de olurdu. böyle âdi bir dalkavuk. dilgir olmuştu. ! Halbuki Seyyid mükemmel bir yobaz ve bütün yobaz seciyyesine haiz dalkavuk biri idi.. Milli hareket zamanında istasyon civarına Müdâfaa-i Milliye vekâleti cephane fabrikaları yapmıştı.Mühim para toplanıyordu. Bu nokta âti için de çok mühimdir. Yine lehimize çok yardımlar yaptılar. Şeriatı. cerci yobaz idi.Zavallı Abdulhamid. Hilâfetin ilgasından on-onbeş gün sonra geldi. Nihayet Recep'i Müdâfaa-i Milliye Vekili yaptı. sonra da hadi hadi dört bin lira etsin. Bilhassa Hilâfet sayesinde umum Müslümanlar bizi büyük bir muhabbetle seviyordu.. Çaremiz kalmadı.

Cumhuriyetin yegâne direğidir. Ama içinde çok namuslu adamlar vardı. Sonunda o da düşer.. Patlak vermedi. Aman bu sahaya girilmesin.. (*) Safsata ve düşünce ile ilgili iki kelime metinden çıkartıldı. gurbete çık. Bunu böyle millî bir düşünce ile değil. öteki fırkanın hükümetini korsunuz. işte kör talih buna derler. Bir Rus diplomatı demiş. fakat korku dağları bekliyor.Bil' akis. isyanlar.. Bir gün sabık halife Reşide demiş ki. içine dörtbin cild kitap koydum. Ne aykırı mantık? Bu sözde Avrupa devletleri. İyi ders olur... beni gördü.Mustafa Kemal yine (. görsün. Amele gibi çalıştım. Bununla beraber hafif çapta itirazlardan da hali kalmayanlar da çok. üste böyle bir de desinler. Mustafa Kemal bunu bâd-ı heva yaptı. Mustafa Kemal İkinci Meclis'i istediği gibi intihap ettirmişti. mühim yerden haber aldım. Meclis'te bazan fikir imbisatları olmaması mümkün değildir. Bilememiş.. bunun pek lâzım olduğunu. Yazıktır.. . Rus diplomatı aşikâr ki. İşleri hep şahsîdir. Kendinizi fırkanın fevkinde tutun! Bir hükümet düşerse.ATATÜRK İHTİLAFI Ben Sinop'ta kütüphaneyi çok emekle vücuda getirdim. İş başka safhaya dökülür. Bu sebeple tafsilâttan vazgeçiyorum.. refikamı alıp Ankara'ya gittim.. Gaflet. Devlet menfaati (. ingiliz'ler Lozan'da İsmet'le Rıza Nur'a hilâfeti ilga ettirmek için iki milyon altın vermişlerdir.şad'a mabeyincilik eden ve şimdi Nis'te oturan Reşid Bey Paris'e gelmişti. Halbuki bence Hilâfeti ilga ettirmek. hem de sizin selâmetiniz için de bu lâzımdır. fakat henüz bir şey yok. İstibdada doğru müthiş bir hareket görünüyordu. Müslümanların istinad direğini yıktırmak için İngiltere ve Papa milyonlar verirdi. Bunu men'ederseniz bu cumhuriyet değil... suikasdler olur.» Baktım asla kulak vermiyorlar . kendisine el'an Hind Nizamı ayda beşyüz ingiliz Lirası maaş veriyor. matbuatın dili kesilirse. Zaten Cumhuriyet de böyle olur. Bu imbisat tazyik ile mukabele edilirse imbisat kuvveti artar. onu ingiliz aleyhine sevketmek için mahsus söylemiştir. gaflet değil. Bir müddet Abdülmecid ile Nis'te sıkı temasta imiş. mevsuk malûmattır. ikinci Meclis'in ikinci yılı esnasında. derhal aşikâr surette muaraya başlayıp Mustafa Kemal'i ve Ismet'i devirecek. İki günde maskara ederler. RIZA NUR . Muhalifleri Hükümetten ted'ib hiç tedbir değildir . her istediklerini körü körüne kabul etmemelerinden sinirleniyorlar. Bir defa bu adamlar beni Hükümetten atmışlardır.. Olmaz hayâl! Ne adamdır şu?. Meclis'e devam ediyorum. Korkmasa-lar. Hilâfetin ilgası işinde Ankara'da bile yoktum. bir emniyet supabıdır. Bu kütüphane hakkında ayrı bir kitap neşredeceğim. Acaba ingiliz'ler onun aleyhinde olsalar Maharaca Hâlife'ye maaş verebilir mi? Hizmet et. Sebebini bundan bir yıl evvel öğrendim: Sultan Re. Meclis'te birçok arkadaşlar büsbütün çekildiğimden şikâyet ediyor.). Ben Paris'te üç yıldır nasıl yaşıyorum gelsin.) yapıyor: «Hilâfetin bakası Tükkiye düşmanlarının oyunudur» diyor. Fakat söylenirse hafifler..Bir gün Mustafa Kemal'e «Size ne? Sizin mevkii-niz yüksektir. Diyordum ki: «Bu bir zarurettir. MUHALEFET FİKRİ Bu esnada bu iki adama hiç durmadım.. bunsuz demokrasi ve cumhuriyet olamayacağını söyledim. çalmayıp memleketi terket. O vakit bihakkın düşerler. benden faaliyet talep ediyorlardı. patlar.. Hem memleket.müthiş istibdattır. galiba hususî bir imâ ile söylüyormuş.. O vakit. Aşikâr olarak Meclis'i mutî' bir alet haline getirmek lüzumunu söylüyorlar. Ona bina ve çiftlik olarak irâdlar da yaptım. 278 '•¦-' İsmet ve Mustafa Kemal'le aramız gittikçe soğuyor. Meclis'in dörtte üçü. Ne sıkıntılar çekmekteyim.çek.. Mustafa Kemal ve İsmet de Meclis'in kendilerine metbu' olmamasından. Eğer Meclis'in ağzına kilit vurulur. Bir hâne tuttum. iş meşru'iyetten çıkar. Meclis'te bir muhalefet partisinin teşkiline mâni' olmamalarını.. bilhassa ingiltere dahildir. O da söyleyeni sormuş. onlara da verin.. İnsan içini dökünce sinirleri gevşer. Necmeddin Molla daha ben Türkiye'de iken arada bana «Şu hilâfed ilga etmek için İngiliz'ler iki milyon ingiliz lirası verirlerdi ya» deyip dururdu... sırf kendi mevkii korkusuyla. Devlette artık işler fena gitmeğe başlamıştı. hâkimiyet-i şahsiyedir. Çok para sarfettim.. Meclis'te muhalif bir fırkanın olması.. yine evvelki geçer. Sersem bu adam.

Orda sefirlik değil. Bizim hanımla iyi ahbablar. Ruşen Eşref. Fakat Lâtife böyle cinayete cesaret etsin zannetmem. Vasıf. Namuslu muhalifleri te-pelememeliydim.. Berlin sefirliğine de Kemaleddin Sami'yi tayin ettiler. Konsolos. Görüyordum. Yakup Kadri.. Tamam. yerlilerden. Sefirler böyle şeyle meşgul olmaz. Cankurtaran yok mu?»diye feryâd ediyor..» Demek Fikriye intihar etmedi. satardı. Adam yetişmesine mani' olduk. O hanım hikâye etti: Bir tabanca patladı. evet.. kimse bu işi aramadı. Eskişehir Ordu merkezi iken. (. Hey'et-i Vekile içtima halinde iken. Bir gün de Kemaleddin adetâ hükümeti basar gibi. oluyor.. Babaları ölünce... Bağırıp çağırıyor.. İşin fenaya gittiğine hükmetmemek için pek sersem olmak lâzımdı. NASIL BAKAN OLUNUR? Artık Mustafa Kemal'in yeni adamları (klik) arasında Millî Harekette hizmet etmiş hiçbir kimse yok. Buradan aralarında zıddiyet başlıyor.... Meclis'te bir muhalif sese tahammül edemem.). Nusret'i.Hapishane gardiyanı bir Arnavud'un oğludur. Hattâ Yunkers Şirketi Kemaleddin'e yazdığı bir mektupta «Yakamızı bırak! »diye bağırmıştır. Talât Almanya'ya kaçtıktan sonra «Çok hatâ ettim. gitti. vaktiyle bunu Talât da dediydi. Bu 279 O « cc tii bici Mahallesinde bir komşumuz var.. Meselâ bir hamala müşir forması takıyor. fırka azasına zarurî idi. Bu suretle fırka kararım veriyor. Artık bu bahsi bir daha tekrarladım. Halbuki Eskişehir'e kumandan İsmet de kardeşi Kambur Rızu'ya müteahhidlik yaptırıyor..... Mustafa Kemal bunu da düşünmüyor. Bu mühim bir skandaldir. Mantık böyle. Hemen Berlin'e sefir yapıp sürdüler. Ama sonu ne oldu?!. hâlâ tacirlik yapıyor. Eski kaatil yaveri Salih'i de. Recep Zühdü'yü de. Çirkin şey... Kardeşi Türkiye'de zeytinyağı fabrikaları açıyor. İşte demek defi lâzım gelenlerden biri daha... keza komşulardan tahkikat yapmıyor. mahkeme. Murahhaslığı ben kabul etmeyince. Adliye yeniden Fikriye'yi oraya getiren arabacıyı bulup. fırka reisliğinden bile çekilmedi.. Anaları evlerinin bahçesine zerzevat eker. kapatıyorlar.. Hazin hazin âtiyi düşündüm. Oturmazdı bile... Kılıç Ali gibi adamları doldurmuştu.. kardeşine askerî müteahhidlik yaptırıp. sırtında çarşıya getirir. Hizmet etmiş olanların hepsini attı. Şimdi devleti eline teslim edecek adam yok. Hükümet Dairesinde İsmet'e gidiyor.. Tuhafı şu ki.. yine selâmla çıkardı. Kemaleddin Sami de yerini buldu. Recep. Kemaleddin Sami orduda irtikâbı olan -ki.» Buna cevabı şu oldu: «Muhalif bir fırkaya değil. İş sarpa sarmıştı.. Alman fabrika ve şirketlerine «Ancak bana müracaat ederek. bu kadar (. Alman şirketleri Alman Hükümetine şikâyet ediyorlar. Her ne suretle olursa olsun. bu suretle para vuruyor... Necati. Sinop'taki evlerini de . Vurdular.. Kardeşi İstanbul ve Berlin arasında mekik dokuyor.Tıktıkıyı keserler. Tabii yağlı kuyrukları İsmet kardeşine verdiriyor. Eskiden bu adam bizim yanımıza geldiği vakit... Bir defa da yakalanıyor... Sesi biraz sonra kesildi... ya Lâtife (. zorla içeri giriyor. Kâzım Paşa'mn itibarı daha fazla idi. Demek klik teşkil ediyordu.. Mustafa Kemal etrafına da Falih Rıfkı. Diplomatik koli nâmıyle ticaret eşyası kaçırıyor. Nuri'yi de meb'us yapmıştı.. İsmet köpürüyor.. Demek Şeref sokağındaki gibi «Merkez-i Umumî» teşkil etmişti.)liğini eden Fikriye de Gazinin cinayetleri listesine girdi. Ali Hikmet Paşa açıktan önüne gelene söylüyor. Bu adamlar fırkada «Gazi şöyle istiyor» deyip kötü şeyler yapıyorlardı... Geçti. Klik âzası ve Hükümet âzası hep derme çatma şeyler. ' Çankaya'ya yakın bağları var. Bunu ya Mustafa Kemal. Verince de Meclis'in hey'et-i umumiyesinde kabul. başka işi yok. Bir takım irtikâbından evrakı.» bu söz müthişti.. Değil böyle yapmak. Dalkavuk. Dirayeti de ona göre... Meselâ Recep'i Dahiliye Vekili yaptı.. Saffet. askerce selâmla bekler. Tıpkı Ittihadcıların sistemidir.. Hepsini de kendi yeniden yetiştiriyor.. Divan-ı Harbde. Bir yüzbaşı idi. pencereye koşnA. Bu sefer Kemaleddin Sami. Bir kadın sesi: «Aman beni vurdular. Hakikaten de onlar Gazi'nin talimatını fırkaya yapıyorlardı...kavga ediyorlar. Demek çare yoktu.)du.» demiştir. Recep Zühdü. uşak mâkulesi. Türkiye ile bir imtiyaz ve satış işi müzakere edebilirsiniz» diyor..

yazık size Almanlar! Bizden ibret alıp isyan edip bunları atamadınız» demiş. meb'us sıfatıyla dolaşmış. O. Galiba askerlik vazifesinden azlettiler. Mustafa Kemal bu mes'eleyi kemafissabık ve bir miktar kendine göre . Birgün Meclis'te Kâzım Karabekir. ' * Kemaleddin sefirliğinden evvel Sinop'a gelmiş. Yaman adamdır. cahil anlamına gelen dört kelime metinden çıkartıldı. meşru' yol bilir mi? Silâha aynı silâhla mukabele edilir. Bu numunedir. Ahali bunu bana sordular. usûl yoktur. O da sefarethanede. Şu adamı meb'usluğu için de adam sanıp bütün eşrafa defalarca tavsiyelerde bulunmuştum. Ali Fuad. Bunu da yine Erkân-ı Harbiye Reisi vasıtasıyla yaptı.. işte bu akıbete düştünüz. Nitekim göndermedi. bu mühim bir meseledir. Şu adamlar kendi ayaklarıyla mezara geliyorlar.. Bu gayet vahim bir işti: Ordu bir meb'usu Meclis'e girmekten men'ediyor. Cafer Tayyar Paşalar da bu meyanda. O kuvvetten başka bir şeyle gitmez. Nihayet Mustafa Kemal bunlardan korkmağa başlamış. Cevat Paşa iptida meb'usluktan çekilmedi. Ne ise kıl kalmıştı. Arnavutları kim imha etsin bilmem. O esnada içimden şu geçti. Sonra Mustafa Kemal'in Ankara'da icbarı ile. kaatil. Refet kabul etmeyip. Zarurîdir. Böyle adam artık sefirlikte duramazdı. iptida muti' (. (bir isim) bunu hem yaptı. Mustafa Kemal'in adamıdır. Dedim: «Gördünüz. Karısının eski kocası olan Abdülhamid'in oğlundan bir kızı var. sırf askerlikte bırakmak potilitikasını tercih etmiş. Bunlara teklif etmiş. Onu göstererek diğerlerine de teklif etmiş.. Ne tedbirsizlik! Senin nene lâzım?!. Ama Ankara'dan uzak durması İsmet'ce matluptur.. AH Hikmet. bu kadmla da evlenerek yağlı (*) ftızevenk. Ali Fuad ve Refet in meb'us kalmak üzere askerlikten istifaları okundu. orda nutuk vermiş: «Fransızlar zulmediyorlar. izmir Suikastında hapsolup çıktıktan sonra Ali Fuad'a bunu söyledim ve dedim ki: «Ayol madem ki mücadele engagedir. 283 şey yapmıyalım. etmişti. Kemaleddin çok akıllı şeymiş. ordular elinizde. Bunu şimdiden askerlikte kalıp. ama nedir? Sonra anladık. Mcb'uslukta kolayca ve mutlaka mağlûp olursunuz. Bu aileye Türk toprağında oturmak kanunen yasaktır. casus. Fakat bunlar sersem. Üç adam Mustafa Kemal ile uyuşamıyorlar. ama buna mani' olmuyorlar. Mustafa Kemal'de hak.. işi ordu ile bitirsenize» Dedi ki: «Ne bilelim. Bununla elinde Meclis'de mühim bir kuvvet olacağım zannediyordu. Vaadinden utanmak adeti yok. Tıpkı prenstir. Sonunda herhalde aranızda can pazarı olacak. Bu suretle Cevat sonradan dönmüştür. bilmem ne yaptı. Kaldı. Hiçbir şeyden haberim yoktu. Onları da bu müzakere esnasında Meclisten dışarı çıkardı. bil'akis askerlikten istifa ederek meb'usluğu tercih ettiler. Karabekir.. Bu nutuk günlerce Fransız matbuatına sermaye oldu. İsabet. Cevat. Kendi kendini rezil etti. Hattâ Halit Paşa mebus yapılmaması için benim yammda Mustafa Kemal'e çok ric.. Millî Hâkimiyete müthiş bir darbedir. Sefarethane Türk toprağı demektir.. Müzakereye iştirak ettirmedi.) Fevzi'ye söylemiş. Canınızı kurtardınız». Meclis binası sizin türbe-nizdir. Ve Kemaleddin. Tabii uyuşamazlar. İzzettin. Mustafa Kemal askerleri Meclis'e doldurmuştu. Fahreddin. Biz gayrîmeşru' bir (*) Bir hayvan ve bir insan ismi metinden çıkartıldı. At göndereceği yok! Söylemiş. yapıversenize. Bu adamı siz bu kadar vakittir yine tanımadınız. Bunlar hem meb'us hem de orduda Ordu Müfettişliği gibi vazifeler yapıyorlardı. Bunlardan başka sefirlik işini de iyi yapamadı. çekildi. durdular.. hem de utanmadan nutkuna dercetti. «Çerkezleri imha edeceğim» demiş. Başka yerde olsa Erkân-ı Harbiye Reisini parçalarlardı. derhal istifa etmiş.. 282 kuyruğa konmuştur. Cafer Tayyar. Bir aralık Ren tarafma gitmiş.. Baktım. Bir sefirin söylemeyeceği bir şey varsa o da budur. Yazık. askerlikte kalıp.fakirliğe numune olarak görmek lâzımdı. O. Dediğim olmuştur. hepsini siyasî sahadan kovmuş. Bu suretle müthiş bir militarist idare hasıl olmuştu. Buna rağmen onu da yapmıştı. Şükrü Nail'le. Her işte olduğu gibi. Bu işi usulü dairesinde Meclis'de görelim dedik». Bu kanunu bu efendilerimiz yaptılar. Kıcırı bükme yapar.. Bunlar ordunun bariz sunaları idi. Ahaliye damızlık at hediye edeceğini söylemiş.

Necati işi. Bu üç adam (Karabekir.. Yavuz adam.. imdi Nutukta bu Vekâletin ilgasını tavsiye ettiğini söyliye-rek bu hatâsını dirayetine delil haline koyuyor.. 284 edildi.. Böyle (. Bu (. (Sahife 506) Hem de buna komplo diyor. Hamdullah Suphi şimdi böyle söylüyor. mademki Necati böyle halt .. Kendisine söylemiştim: «Yazıktır bu masrafa» demiştim de. bunu ihdas eden sizsiniz. Mühim mes'uliyet. Bu mes'ele esnasında bu istifasını geri aldı. Zaten o da kızıyor ve pek şikâyet ediyordu..) yok..)cılar içinde İsmet. Fethi bu işi benim yapmamı teklif etmişti... O tarafta asayiş yoktu.. Beni çok severdi. tefsir ve tağlit ve hattâ uydurma (. Bana okudu. Değer mi? Evvelâ mevki entrikası. Acıdır.. Beni dahi müteessir etti. Dosyalar da oraya devredildi. Mustafa Kemal (Sahife 518) iskân işlerinin bozukluklarını seyahatinde gördüğünü ve bu Vekâletin ilgasını söylediğini söylüyor. Meğerse Nutka göre istifayı Rauf geri aldırmış imiş.. Demek efendisinin yıkılmak üzere olduğunu hissediyor. Fethi de Gazi'ye söyleyeceğini vaad etti.. Necati'ye vekâlet bulmak için bu Vekâleti lüzumsuz olarak İsmet ihdas etmişti. Bütün Meclis aleyhinde meb'uslar birbirlerine şikâyetler ediyor. Nasturîler. Bîçâre bu sual yüzünden meb'usluktan da oldu. Paraya lüzum olacak.» Mustafa Kemal ne (. Ve Fethi'ye Gazi'ye gidip anlatmasını ve memleketi kurtarmasını bile söyledi. Nutkunda Mustafa Kemal bunları hep bu komplo ile alâkadar gösteriyor. Fethi'ye İsmet ve Hükûmel aleyhinde uzun şikâyetlerde bulundu.. Fakat işleri alt-üst etti. Bu büyük bir fırsattı. Bana «istizah yap!»dedi. Peki. Muhacirler aç kalıp ölecek.. Hey'et-i Vekileye vermiştim. sonra da bu yüzden turfa ve perişan ettir. Ancak ben bu işi deruhte etmek için lüzumu kadar para istemiş ve paranın evvelden elime teslim edilmesini.. Ah. Gelen muhacir açıkta kaldı. Peki ama. birden yüzbinlerce adam gelecek..) ile zikr ve tasvir ediyor... komplo böyle mi olur? O askerlikte kalıp yapılırdı. katil ve haya ile ilgili dört kelime metinden çıkartıldı. Çocuk gibi bir adamdır. Hattâ birgün Meclis'de benim yanımda Hamdullah Suphi bile. Ben de bu fikre iştirak ettim.. Refet) dirayet gösterip bu işi beceremediler. Bu çocuk oyuncağı mı? Niye yaptınız? O vakit buna ne lüzum olduğunu da söyledik idi. İsmet Başvekâlete geçti. iktidarsızlığını gösterdi. Bunun Geldânî işi ile komplosu ne?. izmir havalisinde bunların perişanlığını gözüyle görmüştü.. Ali Fuad.. Necati ve Gazi dahi vardır. Hattâ bu hususta şiir bile yazmıştı. iskân Sıhhiye Vekâletinde idi. Ve ilâve etti. yüzüne bulaştırmıştı. iskân için bir vekâlet yapıp.. ağzına...Tuhaf oldu. Necati'yi iskân vekili yapmışlardı. Esad Hoca.. Hocayı sok. Hemen dönerler.)!. Ben de neme lâzım sual yapacağım dedim. Bunlar böyledir. Hem de hiç (... Ben Vekil iken Fethi kabinesi zamanında bir proje de hazırlamış. iskânı Sıhhiye'den aldılar. Mes'eleyi biliyorum: O mübadele ile gelen muhacirlerin perişan halinden pek müteessir idi..te'vil. iskân işlerinin pek fenalığından bana şikâyetler ediyordu. Tahsisatı vermek için. Bu esnada Meclis'te de meb'us Hoca Esat isyan hakkında bir sual yaptı. içi temiz safderun dost bir adamdır.. Kabul edilmişti.... Geldanîler harekette idi. ESAT HOCA MESELESİ Elcezire hududumuz açık idi. iriliyoruz.. Rumların bıraktığı evlerin çoğu.) bir tiranî altına girdik. Bizim devletin hali malûm. Bu kadar aşikâr yalanı herkes söyleyemez. Hattâ bir kere anlatırken ağladı bile. Halbuki Vasıflar ve Necatiler grubundan ve İsmet'in pehlivanlarından idi. Bu adamı kendi sevketmiştir. Refet evvelce meb'usluktan istifa etmişti. sonra millet işi. Bunu Hey'et-i Vekile kabul edememiş ben de deruhte etmemiştim. Esad Hoca bunları bana acı acı anlattı. «Bunları Gazi'ye anlattım. Çünkü. Felâketti. sürgün yarına atılacak. Kendi de eskiden Rumeli'nden gelen muhacir olduğundan bu işle alâkadar oluyordu. bütün vasıtaları hareket ettirebilmek için askerlere ve valilere emir verebilmek selâhiyetini istemiştim.. bunu Sıhhiye vekâletinden almışlar. bilhassa izmir'de şu bu tarafından yağma (*) Yalan.. Anlıyamadık.

muhacirlerin bir kısmı ölmüş. Halbuki benim yaptığım ve iskân Vekâletine devredilen proje ve nizamnameye bir madde koymuştum ki. Hele mübadele işini Lozan'da ben yaptığımdan ve bu hususta pek çok zahmet ve emeğim geçmiş olduğundan alâka ve teessürüm fazla olmuştur. Kürsüden indim. Arasıra kalkıp geziniyorlar. Herkes görüyor. zorla yine Çakıroğlu'na. Tehdid müthiş. Bunlar onun hatipleri. kamilen Ölmüş. zeki. O gün bunlardan biri Raif Hoca (Erzurum) ya da koridorda tabanca çektiydi. yâni mezara yolluyor!. Meclis sarsıldı.yiyor. bir kısmı da Sinop'a kaçmış. Yine eski nakarat. Sağ tarafa ön sıraya Kılıç Ali. yanına geldi. alçaklıklar olmuş. perişan. kavga çıkarmak istiyorlar. diğer paşa ve kumandanların da meb'usluktan istifaları bunu takip etmişti. suali otoma-tikman istizaha tebdil etti. koridorda avazı çıktığı kadar bağırıyor: «Yapmayın! Yapmayın! Siz bu Sarıoğlan'ı bilmez misiniz? Kızarsa bütün Türkiye'yi ateşe yakar» diyor. Erkân-ı Harbiyeye ait idi. Aleyhimize türlü yalan ve tezvirler söylediler. hemen söz aldım. Niye onu tekrar sonra birçok vekâletlere vekil yaptın? Bu vekâlette fecî hırsızlıklar. Meselâ Vâsıf ve Necati benim yetimleri öldürdüğümü ve kör ettiğimi söyledi. Hatipleri birer birer söz aldılar. Muhalifti. Çünkü iş çıkarıp onlara darbe vuracakmış demek. Sonra Tasviri Efkâr'da gördüm. Salih. Ve belki görmemişlerdir diye. Benden sonra Yusuf Kemal de Hükümeti hukukî şekiller ile tenkid etti.. Yok. Zavallı Abidin iyi. Hattâ benim öldürdüğüm çocukların adedini de söyledi. ceketlerinin eteğinden.Nutkum bittiği vakit. Tebrik etti ve: «Biz seni artık sönmüş zannediyorduk. zavallı. Tulumbacı takımları tabancalarını takmışlar. Darüleytamlar. na-tuk. Bu yekûn doğru imiş. tabancalarının bellerindeki kayışını bir. Darüley-tamların te'sisinden son güne kadar olan vefat yekûnu imiş. Meclis Esad Hocanın beyanatından o kadar müteessir olduki. Çünkü orası bataklık. Topçu ihsan. Bu kadar yalan söylenir mi? diye hayret ettim. Ali Saip (Urfa) gibi tulumbacı takımı oturmuş. Elimi sıktı. Okundu. Sual istizaha kalbolunca dayanamadım. Yazık!. Hele Sinop'ta Çakıroğlu'na muhacir yerleştirmişler. Birgün bunların hesabını görmelidir. Çok müteessir olmuştum. Gazi tertibi. Tabancaları görünüyor. Harb-ı Umumi'de teessüs etmiş. yıkılmış. Bunu söylemek için pek namussuz olmalıydı. âcizdir. 285 cana goldi. oralarda şimdi yalnız mezarlıklar bir nişane olarak kalmıştır. Vasıf. Onu sırf bir kabadayı. bir tarafa. Recep gibileri de söz aldılar. dışarı çıktım. Ali Fuad ve Refet'in askerlikten istifaları Meclis'te okunurken.. muhacir iskân edilmeyecektir. izmir'de asılan Abidin. Ben de bir ay evvel Sinop'ta muhacirlerin perişan halini görmüştüm. Bir çok şeyleri izah ve iskân Vekiline ve Hükümete şiddetle hücum ettim. Pek cahil adamdır.» Çünkü Çerkeş ve Abaza muhacirlerin bataklıklar kenarına iskân edilen kısımları. eğer o anda rey toplansaydı muhakkak Hükümete ademi itimad verilmişti. Bunlardan bir kaçını da ben Sinop köylerinde görmüştüm. Hemde üste ocaktan caba olarak Hükümet bunları iskân yerinden kaçıyorlar diye. ertesi günü Meclis'e geldi. birincilerinki lüzumsuz. Sarioğlan dediği Mustafa Kemal.. Bizim aleyhimize. Yunus Nadi.. Baktım. Heye(*) Yağma ile ilgili bir kelime metinden çıkartıldı. Kabahat onda değil. Mustafa Kemal harcadı. muhacirler perişan ve mahvolmuştur. ikincilerin Meclis'te okunması doğru. Necati bu maddeyi ka'le almayıp muhacirleri sıtma ile kırdırıyordu. Feci. hukuk tahsil etmiş bir gençti. Kâzım Karabekir.. Ve bir tarafta durdular. Tabii her yerde her yıl telefat . kıçlarından gözükmek üzere sarkıtmışlar. ]'¦ İşler kötü Ağalar bakmışlar ki. Baktım gözleri şaşı olmuş. Locasında oturdu. icraatında da cesur. Refet aleyhinde ateş püskürdüler.. Yüreğim yandı.. şu idi: «Bataklık mahalle her ne bahasına olursa olsun. fakat benim cinayetim değil. Buna pek kızmıştım.. Başkasının da değilmiş. hallerini anlattılardı. Birçokları söylediler. Mustafa Kemal derhal tertibat almış. bir diğer tarafa çekiyorlar. köyleri sönmüş.daha ziyade Rauf. Hattâ Esad Hoca'yı istizaha teşviki de bunu gösterir. Birçokları bana geldiler. iş fena... Galiba bini geçiyordu. Necati. icabında komitecilik eder diye oraya koyanlardadır. anlamaz. yine on yıl evvelki Rıza Nur» dedi. Sade martavalcı idi. Sarkan tabancalar gıcırdıyor. Koridorda muhalif meb'uslara çatıyorlar. Müthiş bir yekûn. Demek fena gazapta.

fırtınada ya tornistan ediyor. Sıkıda. kapak vuruyor. Meclislikten çıkmış. Meğerse iş başka imiş. gülleler başımızın üstünden geçiyor» diyebildim. Tütün ziraatını da bilmiyor. Kılıç Ali de bir düziye. bağırıyor... Mes'elenin ruhu sadece bu imiş. Halbuki Vasıfın vekâleti zamanında Darüleytamlarm hali müthişti. Türlü safsatalar söyledi. Ben bir aralık. Zavallı muhacirlere acıyıp. Buna itiraz ediyor» diye beni techil etti. Daha ne hücum edecekler?. sendeliyor. Diyecektim ki: «Recep Bey Kütahya meb'usudur. Sen de bu fikirden vazgeç!» Bu çocuğu bir derece severdim. Hattâ bir aralık kürsüye çıktım.olur. Hükümeti müdâfaa etti.. halis bir Tulumbacı koğuşu olmuştu. Çocuk dedim. yâni Vasıf a verdiği rapor. O esnada Kayseri meb'usu Ahmet bana gizlice bir rapor sundu. fakat Gazi'ye fena diyemem. asıl habis (bir isim). Mütekabil bombardıman başladı.. Bunları herif hep benim hesabıma geçirmiş. Salih ise yerinden bana kudurmuş gibi söyleniyor. Mahmud Esat bu istizahta kürsüye çıktı. Bu sözü üzerine soğudum.Tabii muhacirler öyle sulak yere iskân edilmiştir. Mustafa Kemal'in de locasından güldüğünü gördüm. Bataklığa muhacir yerleş-286 turnenin fena olmadığını ispat için «Sinop'ta tütün çıkar. Halbuki bunlar muhalif idi. Kel.. Kapak vurma.. Ve hiç sadette olmadığı halde «Reisicumhur'a veto da. Bu da cevap istiyordu. Meclis. Ah. Hükümetin fenalığı üzerine dertleşiyorduk. Hem de bunları söylerken ne ka(•) Bir isim metinden çıkartıldı. iki hasım ordu var imiş. Oranın meb'usu ise. Bocalıyor. Mahmud Esad. Ferudun Fikri mes'elenin «Anket parlamenter» ile hallini teklif etti. Tütün sulanırsa yaprakları lahana yaprağı gibi olur. Haris çocuk. ya kendini baştan vuruyor. Bunu celsede okuyacaktım. vaktiyle Teşkilât-ı Esasiye Kanununun müakeresinde Reisicumhura «Veto» hakkı ve Meclis'in feshi hakkı verilmesi aleyhinde çok güzel sözler söylemiş. ama söyletmiyorlar ki.. Sırf Rauf ve Karabekir'lere tevcih edilmiş bir şekil aldı.. yâni istizahtan evvel. hakikatler nedir ve şu Millet Meclisinde ne haltlar edilir. Benimle bu esnalarda. Birgün ona demiştim ki: «ismet ve Mustafa Kemal de hepsi fena. Saraçoğlu da Hükümet lehine işe karıştılar. Gittikçe iş bizi ve istizahı bıraktı. Bu adam zayıftır. tehdid. Vekillikten düşmek ağır gelmiş. imkân yok.» dedi. Hükümet yanaşmadı.Körlüğe gelince: Bu çocuklarda ilk trahomu bulup ayrı bir hastahâneye tecrid ve bir doktor tayin eden benim. Hem de hâli de öyle.» Lâkırdı söyletmediler ki. Nitekim iş ortaya döküldü. Bu da Hükümetin kabahatini itiraf etmesi demekti. Söyleme!» diyor.. Çünkü. Diğer arkadaşlara da Rıza Nur bizim arkadaşımızdır. Ali Saip beni severdi. Tertibi yapan ve şimdi boğuşmayı seyreden bu izaha keyiflenmiş. fakat Mustafa Kemal'e de turfa olmuştu. Bu sebeple meb'uslar kendisini seviyordu. başı küçüktür.» dedi. Kaşar oluyordu. Artık söz söylemesin diye rica ediyor. surda izah etsin. fesih hakkı da verilmelidir. Bu mes'elede Mahmud Esat. birazda onlar için söyleniyorduk. zaar ki güldü. uyuz almış yürümüştü. Zaten onları ilk hatta yerleştirmişler. Meğerse bütün bu tertip bunun içinmiş. Turfalık yemeğini kusuyordu. hastalıktan ölüyordu. ona hücum etmeyiniz diye tembih etti. lâkırdıyı boğazımda bıraktılar. gürültü. fenalıkların başı.. vazgeç!. Bunu kendi bilmeyecek adam değil. Bu rapor vaktiyle benim te'sis ettiğim Kayseri Darüleytamı-nın müdürünün Vekâlete. Ben yine söz söyleyeceğim. biz Lozan'da iken. Tütün sulak yer ister . Rauf bu işte de kabiliyetsizlik gösterdi. yanaşmak fikrinde. biz de ikisi arasında imişiz. Vekil olmak istiyor. Demek Gazi'ye dalkavukluk etmek. küfrediyor.. Pek edepsizlik yapıyorlar.» Dedi ki: «İsmet çok aşağı şeydir. Çini nasıl yapılır bilir mi. söyletmiyor. Recep de kürsüye çıktı. Çocuklar açlıktan. Sefaleti müthiş tasvir ediyor. kürsüye çıkmağa fırsat bulabildim. Vazifeleri bu ve tehdid. ilh. istizahın teşmilini istemiyor.. fakat rica tarzında ve nazikâne bana «Rıza Nur Bey. Şunu söyledim: «Bizim bir şeyden haberimiz yok. Tabii haklı ve pek münasip idi.. Tulumbacı takımı söz vermiyor. 287 . Geldi: «Beni Gazi sana yolladı. tütün ziraatı bilmiyor. isviçre'de tahsilini bitiremeden Anadolu'ya gelmiştir.

Hükümet Meclis'i istizaha çekti» dedi... memleketin rejimi. selâm da vermedim. Ben o Yanyalı dedikleri adam. Şiddetle muhalefet etmiştim. Yavuz hırsız ev sahibini bastırır. öyle mücrim bir arkadaşım ki. dağda bilfiil harp meydanı değil. Fakat bu kadar da saçma ve mugalâta az görmüştüm. .. Koridorda bana geldi: «Sözlerinizi geri alın.. fakat verilir de.. yalancı. Çıktı. utanıyordu.. 288 Söyleyemedim. tamamiyle Tulumbacı ağzı takınmıştı. aleyhinize söyleyeceğim» dedi. sahrada. Mustafa Abdülhalik evvelce söylediğim gibi. E. Demek dalkavuk mevkii harisi. Cevap verecek yerde başka meselelerle bizi ithama çalıştılar. Bu cümleyi bir kaç kere tekrar etti. Daha evvel değildi. şu satırları ilâve etmiştir: «Filhakika Rıza Nur Bey'in siyasî hayatta bir çok mücadelâta iştirak ettiği malûm idi.» Mustafa Kemal nutkunda. Demek bu noktayı ele alıp muhalifleri hiyaneti vataniye ile itham edecekler. Hattâ «Böyle adamların kafası ezilir» de dedi. Bundan sonra. Aleyhimde şunu söyledi: «Yanyalılan Arnavut yapıyor. Hakikatte hiç de cumhuriyet aleyhine kimse yoktu.dar olsa kekeledi. Buna ıttıla hasıl olunca. Aferin. izah ediyor. samandan adam. kendileri bil'âkis Arnavutları isyana teşvik ediyordu. Fakat Türk'lerin Rumelinden çıkarılması gibi. müthiş bir sözdür. nihayet her şeyi bıraktılar: «iskân değil.. her Türk'ün kalbinde ebedî ve elîm bir hicran yaşatan o büyük felâket hâdisesinde müfrit milliyetperver Rıza Nur Bey'in Arnavut âsileri ile beraber Türk'ler aleyhinde faaliyette bulunduğunu bilmiyorduk. Unutmam.. Hep güldük!.. Meclis aleyhlerinde hüküm verse. o kadar işi azıttılar ki. Çünkü. Bir daha münasebette bulunmadığım gibi. Hali. Bu iştirakleri milliyetperver olarak Büyük Millet Meclisi devrinde ona hizmet ve faaliyet sahaları gösterilmesine mani telâkki edilmemişti. Herkes bunu hissediyordu. daha sonra verecekleri Maarif Vekilliğim kabul etsem. Bir kanlı sahne kokusu idi. orada yine rumca konuşulduğunu söyledimdi. Büyük Millet Meclisini hakiki bir hayret ve dehşet istilâ etti.. resmî muhaberatla sabit idi. Böyle bir cürmümeşhut halindeki bir Arnavut. bu Meclis'in Hükümetten istizahı değil. iki türlü kör kılıç. Müdâfaa edcek yerde. Mustafa Kemal'in hatipleri (Ekseriyetle vekil) bizim hükümette sorduklarımıza hiç cevap vermediler. Şöyle demişti: «Veto. Meclis'te Kars meb'usu Vehbi güzel bir şey söyledi: «Canım.. yine aynı kürsüde ve az zaman evvel bunların şiddetle aleyhinde söyleyen biri idi. bu istizahtan sonra. Bunun acısını çıkaracak. Almazsanız. dalkavuk. onu da doğrayacaklar. İzmir'e Arnavutları dolduruyordu. vücuda gelmesi onbeş yıllık bir iştir.. Meclis'in havası yıldırım dolu idi. Bu istazahta Recep çok uzun lâf söyledi. bunları söylerken vicdanı muazzepti. fesih hakkı verilmez. Hem kim yapıyor? Maatteessüf. Her gören de anlar. Bunları açıkça söyleyen Yunus Nadi. O yok. Bunları çok zamandan beri intişar etmiş eserlerimde yazmışımdır. RIZA NUR'UN TÜRKÇÜLÜĞÜ ] Ben altı yıldır Türkçü değilim..» ARNAVUT İSYANI Ben Türkiye'yi terkedip Paris'e çekilmesem. bu adamdan artık tamamiyle soğudum. Söz söyletmediler. Şu adamlar daha düne kadar alenen Arnavutlukları ile övünürler. Kasten öyle diyorlardı. Bu hırs için denaet yapmak kabiliyetinde. Bunlardan biri de Türk Tarihi ki. Buna en iyi cevap izmir Valiliğinde onun orada bir Arnavutluk yapmak teşebbüsünü söylemektir... altı senedir müteassıp bir milliyetçi olmuştur. Abdülhalik'inruhu olmuş. Burda evvelâ cevap vermek lâzım. Mustafa Kemal bunu dercetmiş.. Şunu da söyleyeyim. mukabil taarruz yapıyorlardı. Müfessirinî kuramdandır!.» Demek ki. cumhuriyet mevzuu bahistir» dediler. Herkese korku geldi.. Fakat burası.. tam izahtı. Alâmeleinnas. Bu. aleyhime bu sözleri almış bil'âkis kelimesinden sonra da bir«Türklük aleyhine» kelimesi ilâve etmiş. Şu adamların yaptığına namussuzluk ve edepsizlik derler.. sefirliğini. Hükûmetciler. Ben ilk sözlerimde Pendik taraflarına Yanya'lıların yerleştirildiğini. benim eski bir Türkçü olduğumu ispata kâfidir. Sade bu. Türk'lük için silâhla mücadele ederken. Demek namusluca bir müzakerede değildik. Birisinde şaşırdı... Bu. (Sahife 536) altına da yine böyle bir adamın sözünden istifadeye yeltenmiş. «Ben tükürdüğünü yalayanları sevmem» dedim.

. âsiler lehinde bulundular. istanbul'da da halaskarları yaptık. Bugün de bununla iftihar ederim. Dahası var. Rumeli'ni düşmanlar alsın diye isyan ettirmedim ki. ne anadan.). Hadi kendi okumamış. Bu halde bunları nasıl söylüyorsun?!. Umumî ve alenî ve askerî bir içtima yaptılar. Hakkım Ittihadcıların memleketi Harb-ı Umumî sonunda ne hale soktukları ile sabittir. Mustafa Kemal ne Abdülhalik'in sözünden bahseder ne de bu satırları ilâve ederdi... bir değil. Selanik'te de Galip Paşa ile Mustafa Kemal Halaskarlara dahil oldular.. Ben Türk aleyhinde hareket edeyim!. Bu isyan Ittihadcı Hükümetin yolsuzluğuna karşı olmuş. Arnavut'lar Türk aleyhine .Balkan Harbi Arnavutluk isyanının bitip. Selânikli biri. Felek ne tersine dönmüş!.. Amavudun sözünden bir «Türk aleyhine» sözü ilâve ederek söylüyor. bu devletin teb'ası idi. diyelim. O vakit ve sonra kimse de bunları Türklük aleyhine dememişti. Alem de bilir ki. ailesi malûm. Bana büyük şereftir. Zalim bir hükümeti devirmek için yaptım ve muvaffak oldum.. Benim Arnavutları isyan ettirdiğimi o vakte kadar bilmiyormuş?!. Hem de canımı dişime alarak. Bu içtimada Mustafa Kemal bizzat ispatı vücud etmişti.. hem ben Arnavutları. Hükümet aleyhinde. devletin muahedeler gibi en mühim işleri bana havale edildi. Nitekim Meşrûtiyetten beri Arnavutlar Ittihadcılara birçok isyanlar yaptılar. Asıl hıyanet budur. şimdi de eskilerden daha kanlı zalim ve pek namussuz olan Mustafa Kemal aleyhine milleti isyan ettirseydim. asla Türklüğe karşı yapılmamıştır.. Bu mümkün mü? Bunu yanındaki bir Arnavut bile sarahaten söyleyemiyor da. Buna rağmen bana millî hizmet verilmiş. Bu hakikati ben on sene evvelinden beri görmüş ve bir düziye söylemiş ve yazmıştım ve yine o vakit Arnavut'lar ecnebi değildi ki. Şimdi bunu Mustafa Kemal uyduruyor.. Sonra yine Enver'in Moskova'da bana dediği ve benim de Ankara'ya avdetimde aynen Mustafa Kemal'e tebliğ ettiğim ve âlemin de bildiği gibi Mustafa Kemal daima orduyu siyasete sokmağa. Bunları bilmeyen mi var? Sade Mustafa Kemal bilmiyormuş?!. mazimde leke ve hizmete mâni' bir şey yoktur. Ittihadcılarm Dahiliye Nâzın Hacı Adil'i yaptığı teskin seyahatinde az kaldı öldürüyorlardı. Harb-i Umumî akıbeti Ittihadcıları izâle için benim gayretlerimin ne kadar yolunda olduğunu ve benim ne kadar Türkçü ve vatanperver bulunduğumu göstermiştir. Yazdığı gibi birçok mücadelelere karıştığımı biliyordu. O isyanla ben ne kadar haklıymışım.. Enver Paşa'nın dediği gibi hazırdır. 289 rm isyanı bu Hükümete karşı. hayatımı lekeli göstermek istiyor. itiraf ediyorsun ki. (bir isim)'m babası malûm değil.. isyan ettirmeğe çalışmıştır. bir çok ve çok zamandan beri geliyordu. Mustafa Kemal'in bana Sinop'a çektiği telgrafa bakan şaşar kalır.. Zaten her böyle vak'ada o.... Ben birçok mücadelâta iştirak etmişim.. «Hizmetlerde kullandım» diyor. Demek Mustafa Kemal de Arnavutlarla teşriki mesai etti.. ikiyüz yıldır Sinop'lu. Demek Türk Milleti için çalışmışım. Devletin mühim işlerinde bulundum. mum söndürmeci olsaydım. peki niye kullanmış?... Milleti kurtarsaydım.. Evvelden bildiğine şüphe mi var? Nitekim Tanin gazetesinde Arnavutluk isyanı zamanında Hüseyin Cahid dahi benim Arnavut âsilerle olan bir telgrafımı ele geçirip neşreylemişti. Amavut'la(*) Sahtekârlık manasına gelen bir kelime ve bir isim metinden çıkartıldı. Kendi de okumuştu.. Demek ki.. bu istizahtan evvel Lozan'da «Hürriyet ve itilâf gibi bizim de birgün içyüzümüzü yazarsın» demişti. Ben ki. ne babadan kanma hiç bir damla başka unsur kanı karışmamış bir Türk'üm.mürtekip. Hattâ ismet de okumuş. Keski o vakit ki gibi. Niye edildi? Buna bir de ben Sıhhiye Vekâletini kabul etmeyince. ismet ona bunları söylemiştir ya.. Hem de sonunda komployu arkadaşlarım yakmak için Enver'e haber vermiştir. Hem bunu o vakit yaptığı gibi. Adi casusluk etmiştir. Hem Arnavutluk isyanının Rumeli'nin elimizden gitmesiyle hiç bir alâkası yok. Bu eser mütâreke iptidasında neşredilmişti. Bu ne mugalâta?!. Neticeten o da benim gibi Türklük aleyhine hareket etmiştir ve Rumelinin elimizden gitmesine sebep olmuştur. Bu eseri herkes okudu. sadece bunu mu bilmiyordu? Ne (. hizmet vermek haltını nasıl yaptın. her şeyin hal-i tabiisine avdetinden nice zaman sonra olmuştur. Öyle ise. işte bu adam her şeyde böyledir. Esasen Rumelini elimizden gideren Balkan Harbidir . külah kapmak için. Belki de bu sözleri ile siyasî mazimi. muvaffak olup onu devirseydim.. Bunu ben «Hürriyet ve itilâfın içyüzü» adındaki eserimde bizzat yazmıştım. daha vahim Harb-ı Umumî gibi bir tehlike zamanında da yapmıştır. genç olsaydım da. ben bu isyanı körükledim.

.yapmak. Bunlar Abdülhamid'in tüfekçileri yerine geçtiler. tegallûp. Ittihadcılar çekilsin» dediler. itimat reyi ile bu istizah bitti. Bu hali tamamiyle klik.. Bu mu onun milliyetperverliği?!.) meşguldür. bir çiftlik gibi onlara vermiştir. Hakimiyeti Milliye. Bu sebeple bu devletin Cumhuriyet ve teşrii hayatında bu hâdise pek mühimdir. Cumhuriyet duman olup uçmuştur. Meclis artık bir çocuk oyuncağı olmuştu. bana müfrit milliyetperver diyor.... İçim sızladı.Bundan bahsettim... Bu söze göre.. milletin hayatıdır.kıyam etmediler.. hırsım ve her şeyini izah eder. Millî Hareket zamanında benim Türkçülük icraatımdan pek sıkılıyordu.. Bunlar harstır bir milletin. Tanin bir nüshasında şöyle diyordu: «Vatan düşüncesiyle hareket etmek yalnız mevkii iktidardaki zâtlara mı. millî müesseselerini. hem de ağlamaya hakkın yok diyor. karanlık oda.. Gördün mü?» dedi. inhisariye. Hiçbir hükmü. Hem de bu öyle zalim ki. yazısını âdetini.. Hattâ. Muhalifleri vatan hainidir... Yoksa bu en saklanacak vahim bir suçtur. tezvire. dövülen ağlar.Iftihar ederim. her şeye.). emek.. Tanin... derhal zannediyorlar ki. bunu bulabilmiş. Adnan yanıma geldi: «E. taramış. Susmadılar. Bizde mevkı-i iktidarda bulunanlar. Bunun için işgal ettiği Üsküp'ten Selânik'e iniyordu. an'anesini her şeyini (. dilini.. Demek aleyhine ithamlar yapmak islemiş. Vatan. Istibdad rejimi.. Dedi ki: Sevinscne. Tasviriefkâr ve emsali gazeteler istizahı ve Meclis'in bu halini tasvir ettiler. gayreti. iblis. demek yüksele yüksele ancak bir tulumbacı koğuşu yapmışız. aramış. Yanlış değildi.... Şurası da var: Isyân başlarından Yakovalı Rıza Abdülhamid'i tahtına çıkarmak istiyordu.... . kuvveti kalmamıştı. kendileri millete hizmet eder. bir tulumbacı koğuşu yapmış.... edebiyatına. Yükselttik eledik. devleti Allah onlar için vücuda getirmiştir. Ancak Cahid bunu Ittihadcılar zamanında da deseydi. ağzından öpmek lâzımdı. Dedim ki: «Bu kadar gayret.. Tabiidir ki.... Bari dövüyorsun.. bırak ağlayalım.. her şeye tevessül ediyordu.» Bu cümle pek çırçıplaktır. milleti baştan aşağı. demek daha kara bir istibdada girmişiz... Meb'usları susturuyordu... Bu kadar da mı insafm yok?!. zalim bir canavar milletin tepesine çökmüştür.. Bunu da men'eden ben idim. (bir isim)'in bir tulumbacı koğuşu yapması içinmiş. (. İsmet bunu resmî nutkunda da söyledi: «Bu vatanın mukadderatını kime inanabiliriz? Hükümeti kimseye vcıemeyiz. düğüm noktasıdır. demek ondört milyon Türk'ün içinde ikisinden başka vatanperver. Abdülha-nıid Selânik'de Alâtinî Köşkünde hapis idi.» Dedi: «işimiz dumandır... demek kurtulmadık. istiklâl istemediler. Bu nedir ki..» Mcb'uslar... Kendisi Türk (. Gaflet edip söylemiştir. fikrimden şunlar geçti: «Demek (bir isim) bir cumhuriyetle Hükümet yapmamış. Kurtulduk dedik. folkloruna. Sonra düşündüm. oligarşi sistemi idi. Teşekkür ederim ki. zeki kimse yoktur. Maalesef bu nokta bizim siyasî hayatımızda mühim bir noktadır. Ne ise. Gazeteler Meclis'len daha cesur çıktılar.. Sade hüneri. (bir isim)'m yüzünde Cumhuriyet ve Hâkimiyet-i Milliye maskesi içinde... doğrudur. Bu iş de böyle kapandı... Artık bu ad meşhur oldu.. Onun ruhunu. Vaziyeti.. şirket. Neron suratı vardı. İşte Anadolu Hükümetinde hürriyete ilk büyük darbe bu istizahtır. tahakküm. Demek bu kadar kanlar ve emekler boşa gitmiş.padişahlığı attık dedik. ne dersin?.. sonra güldüm. «Zalim hükümet istemeyiz... âlim. Sıkılmadan nasıl söyledi bilmem.. hem dövüyor. Salih ve Kılıç Ali takımına «silâhşörler» adım koydular. Daha kanlı. Mustafa Kemal yüksele yüksele bu koğuşun damına çıkarılmıştır. Vali... öyle ise (*) Üç isim metinden çıkartıldı. Bugün kendisi Türk'ün dinini. tehdide... Ve Ittihadcılar devrilince dağılıp evlerine gittiler.. Milletin sözünü boğazına tıkamak için. Cahid bizlere ne kadar vatan hâini dediydi. mintarafıllâh inhisar şeklinde balışo-lunur bir fazilettir?» Ne doğnı. Hani Türk'ün dinine.. yalana.. ne doğru. Calıid'le beraber lttihadcılar da böyle idi.. Bir şey de demiyordu.... istizahta olanları iyice gördük. Bu satırları okuduğum vakit önce kızdım.. Birgün Paris'te Fethi ile konuşuyorduk.. Vah zavallı millet!» dedim.» Düşündüm. mimarî âbideleri olan camilerinin ihya ve muhafazasına dair henüz ne yaptı? Soruyorum...

demek para ve mevki için millete hıyanet etmiştir. anlamamış. kardeşi oğluna para verdirmedim. bu idi.. Değersiz biri idi. O gece Çankaya'da toplanıp mükemmel içtiler. cıvık. işte.. Fakat idrak sahiplerine meçhul değildir ki. Müdâfaası güzeldir. gayesine muvafıktır. Tedavisi lâzım. Mustafa Kemal ailesine hıdremat-ı vataniye tertibinden bol maaş bağlattı ve nakten toptan külliyetli bir para ile verdirdi.. Nitekim isviçre'de istibdâd ve diktatörlüğe mâni olmak çin generallik bile lağvedilmiştir. Cahid görür anlar bir adamdır. Zaten meb'us ve vekil yapan da odur.. zorla riyaset-i cumhura çıkmış bir mütegallibe. Demek bu adam hiç samimi değildir. keyif ve hevesinden başka bir kanun tanımaz» diyor. Cahid'in şu sözleri isbat ediyor ki. eskiden men-faatma hizmet etmedim. istanbul'da Nafia Nezaretinde itrikâbı dolayısıyle kovulmuştu.. Menfaatine uygun olunca susar. ... Neden bizden olsun öğrenmemiş?! Bilip de arkadaşlarını yola getirip de. ediyor. Bu adam Selânik'lidir. hep bana tevcih eden. daha dün bana yalan yere. Avane bu vaziyetten keyf içinde. Bu zihniyetin ve militarizmin milletler için ne belâ olduğunu çok yerde ve bu eserde de söyledim. Bir hükûrndar-ı mutlak gibi. Cumhuriyet nâmı altında. Cahid vatanperver değildir. muhalif vatan haini oldu. Hükümet adını değiştirmek faydasızdır. bu da pek doğru.Halbuki biz muhalifler bunları Ittihadcılar zamanında bin kere söylemiş ve yazmıştık. askerî rüesa yüzündendir» bu da mahz-ı hakikat. Kumandanları ve ihtilâl yapmış şefleri asla bu mevkiye getirmek değil. 291 millet «ört ki ölem» desin. sırf mevkiyi bırakmamak için böyle bahane.¦.. «Yine O. Şimdi beni müdâfaa menfaatına. Yahut mahsus mevkide kalmak için böyle diyorlar... Şimdi. Mevkiye geçenler. Demek haris. hükûmet-i mutla-kaların.. Derken beni de müdâfaa etti. Ben istanbul'da iken bir mektupla bana Londra sefirliğini teklif etti. pek güzel anlarmış.. ismetle aramız tamamiyle açılmıştı. Ittihadcılar zamanında gördüğüne şüphe yok. Türk ve Türkiye'yi düşünmez. eh. Bir mektupla «Böyle bir fikrimiz ve buna . «Irsî hükümdar yerine. Fakat Selânikli ve Mustafa Kemal'in akrabası imiş. zaten Amavut-tur. reisicumhur adını taşıyan bir müstebit. Bu bizde müthiş bir dimağ hastalığıdır. Mahmud Esad bile derhal mükâfaatını gördü. sarhoş dedi. ¦. Avaneye mükâfatlar verildi. Bildiği halde arkadaşlarını men'etmemiş.¦: :. Cahid demek bunları pek iyi bilir. işte vaziyet bu. Fakat bunu yapmamalı idi. peki!. Bu pek manalı idi ve tayinimin ruhu da benden hizmet değil. Anadolu'da Millî Hareket zamanında yoktu. para peşinde samimiyetsiz biridir. Mektubum ağırca idi. ismet buna pek kızmış. Üsküdar Gaz Şirketinin gizli hesap defterinde bunun aidatı olduğunu bilirim.. binbir yalanla onları müdafaa eder. Sanki hizmet-i vataniyesi için bu tertipten maaş?!. Harb-ı Umumî akıbetine devleti uğratmasaydı ne büyük hizmet etmiş olurdu. keyfemâyeşâ idare-i hükümet eder. politikaya bile sokmamalıdır. Bilhassa «Canım ben sizden bir şey istemiyorum. Zem-mi de methi de zamana. Yine Cumhuriyette de ittihatçılar zamanındaki gibi muhalefet. işte Mustafa Kemal. Adliye Vekilliği ile çerağ buyruldu.vak'aya. temasına göredir. Daha nice vahimleri olacak. hiyanet. yalnız susar değil. Zavallı aç Türk Milletinin parasından ihsanlar. Cahid bu esnada böyle çok güzel şeyler yazdı. Biraz sonra biraz düzeldi. Yine O.*-. Ne güzel ifade etmiş!. Of.. Ne diye Ittihadcılar zamanında bilmemiş. yâni vatanı başka ellere emanet edememek samimi değildir. diğer bütün milleti hain sanıyorlar. mevki:i iktidara geçenler vatana yalnız kendilerini (iki üç kişi) sadık bilip.. istizah bitince pek sevinmişler. (*) Bİr isim metinden çıkartıldı. Yine Cahid «Cumhuriyet. istizah sebebiyle.. sarhoş diyen biri artık beni müdâfaa edemezdi. Bugünlere kadar bütün hücumunu on beş yıldır. bu zihniyet. Bakalım ne olacak!. hükûmferma olması. Ben de bir mektupla red ettim. Yine mürtecilik bunların elinde silâh yapıldı. Ve yine bu sözler isbat eder ki. Mes'ele iştedir» diyor ki. ¦. kendisinin menfaat veya zararına. Zorunuz ne? Beni niye böyle memleketten uzaklaştırmağa çalışıyorsun?» dedim. Cahid'in şu söyledikleri tamamiyle mevcuttur. favoritizmler de yolunda. 292 SÜLEYMAN SIRRI Nafıa Vekili Süleyman Sırrı öldü. Sulhtan sonra geldi. vesile bulurlar.

Bunda biraz yanlışlık olsa gerek. beni kendisinin parasız olduğuna zahip etmek içindi. O vakit düşmesine mâni oldu. Param yok. Şimdi bu paraları nerden bulduğunu düşünmek tabii hatıra ilk gelen şeydir. Lâtife Hanım da artık haremimi aramıyor. kaloriferci. Kötüleri. iyi bir tamir yapıp yanına da ilâveler yapacağım. bir kardeşi kambur. \ İNÖNÜ'NÜN KÖŞKÜ I ismet istanbul'a Heybeliada'ya. onun Malta arkadaşıdır. taahhüt. 293 yorum. Bağda pek entipüften bir bina vardı. yoksa böyle bir şeye sokup lekeler. Meclis'in bir hükümet düşürmesine tahammül edebilir mi? O müstebit kendi düşürmeli. Hattâ binaya kapı gibi bir takım malzemeyi Viyana'dan getirtmiş. otomobiline şoför vardı.da hacet yoktur» diye bana cevap verdi. Necmeddin Molla'ya Fethi'nin söylediğine atfen. Hem nimet hakkı... Ancak rüştiye tahsili görmüş. ya hakikaten yoktu. Fakat (bir isim). İsmet sağır. Galiba parasızlığını göstermek istedi. Fethi'nin kabinesinde Diyarbekir'li Fevzi de Nafıa Vekili oldu. Hattâ birgün bana şikâyet etti. Ismet'in ve Hükümetin tutunacak bir yeri kalmamıştı. Mükemmel bir bina yaptı. onları bu suretle medyun ve kendine boynu bükük kılar. Rıza pek cahil. Gazinin bu da sistemidir. Ismet'i atıp yerine Fethi'yi koydu. halâ asker hizmetçi. ismet Paşa'ya hastalığı bahane edilerek istifa ettirildi. hem de bir nevi irtikâp ve yolsuzluk olduğundan vekiller sesini çıkaramaz. Hiç olmazsa onu kendi almıştır. Nitekim Ittihadcılar devrinde de olmamıştır. Çünkü (bir isim) vekillerine Abdülhamid gibi. Kimi sağır. Değirmenin oluklarından ceplerine un halinde altın . Müstebidler için iyi usûl. Müthiş bir masraf idi. «Kütüphane yapı(*) Bir isim metinden çıkartıldı. istizah onun kötü idaresi ve vaziyetini çırıl çıplak ortaya dökmüştü. kendi nasbetmeli. Yahut (bir isim) verdi. Zavallı devlet!. Unkapanındaki o muazzam un değirmenini müzayedesiz aldı. imtiyaz.. Şirketlere kanca takıp para alıyorlar. İsmet Eskişehir'de kumandan olunca onu oraya aldı. abdeshâneler. Bez ve kumaşları arşınlar. bir gün bana Molla'nın dediğine göre. Benden para istemesi.. Kalorifer hepsi var. Öyle ise derhal inşaata parayı nerden buldu? Hakikaten şimendifer hattından dolayı Ankara'da bir ton maden kömürü veya kok elli liradan aşağıya mal olmuyordu. Bu parayı benden niye istedi bilmem. Vakıa itimat reyi aldı. istizahtan sonra pek az bir müddet geçti. Bu aile mütereddi bir ailedir. aşçı. «Sade kalorifere haftada yüz liralık kömür gidiyor» dedi. irtikâp ve emsali ayıpları ve bunlara dair kendi elinde vesikalar olanları işbaşına kor. Şimdi ise Rıza avukat Resai'yi yanma almış. Mahmud Esad'ı da bu kabineye Mustafa Kemal sokmuştur. satardı. kardeşi kambur Rıza'nın köşküne çekildi. içerde de kadın hizmetçiler vardı. Ama hakikaten ismet ve hükümet paçavra olmuş. O vakit onun sadakatinden emindir. iki tane ayak hizmetinde uşak. «Ne kadar?»dedi. Bu.kimi topal. Mütareke bidayetinde direkler arasında bir manifa-turacanın yanında ayda on lira maaşla bir işçi idi. bayağı bir adamdır. Müteahhitlik ettirdi. maaş. Sana iki bin lira verebilirim» dedim. bir kardeşi topal. İNÖNÜ'NÜN KARDEŞLERİ Ismet'in Rıza adında kambur bir kardeşi vardır. Banyolar. Bu kabineyi yaşatmıyacağız» demeğe başladılar. Biraz geçince. Zaten o vakit düşmesi lâzımdı. ihsan. biliyorsun bana da lâzım. kabine teşkilinde âzâyı kamilen Mustafa Kemal intihap etmiş. ismet Lozan'dan avdetinde Çankaya'da Mustafa Kemal'e yakın bir yerde bir bağ aldı. Demek ihtiras kazanı daha ziyade kaymyordu. Evine ise. Tamamiyle Avrupa tarzında. sular. Bu vakte kadar haremlerimiz de muhavere ediyorlardı. Sonra almaması parasız olmadığını gösterir. Onu da kestik. Bana para verebilir misin?» Verebileceğimi söyledim. Bu sefer başta Vasıf ve Rıfkı olan Ismet'in adamları «yine biz geleceğiz Bu intikal kabinesidir. Elhamdülillah bizim vekilliğimiz zamanında bunlar yoktu.. Halbuki bu adamın aldığı maaş sade bu kömüre yetmezdi. Askerlikle alâkası kalmamış. Hâla Cumhuriyet tarihinde Meclisin âdem-i itimadı ile düşmüş bir hükümet vak'ası yoktu. iltizam işleriyle meşgul. askerî kamyonlar kullanıyordu. kimi kamburdur. küçük kardeşi de kokain çeker. Sonra bu parayı benden istemedi. villâ verir. Birgün bana dedi ki: «Bina oturulacak gibi değil. Bunlar neferdi. Şuraya buraya adam tayin ettirip para alıyorlar.

Namuslu. Bizim dağılmış mahut hizip Fethi'yi tutmağa karar verdi. Reddettim. Demek Zihni haklı imiş. Mahmud Esad Ismet'in aleyhinden ateş püskürüyor. kumandanların şapka olan miğferlerinin resimlerim de koyarak. Ermenilerle müttefiktir. Sonra fesat çıkacak diyormuş. bir bahis yazmıştım. Fatih'in ve diğer mühim padişahların.. yine reddettim. O da «Bunu yaparım. Başka memlekette olsaydı. Mustafa Kemal seyahate çıkarken Ankara istasyonunda ilk şapka giymeyi buna teklif etmiş ve bir şapka da vermiş. Fethi Kabinesinde Doktor Mazhar. Zihni bir müddettir yazar-mış: «Kürt aşiret reisleri toplanıyor. Buradan mükemmel paralar. Meclis'te Fethi aleyhine yine aynı klik hücumlara başladılar.. Vasıflar bu sefer de Fethi Hükümeti aleyhine uğraşıyorlar. Nitekim uzun sürdü. ŞAPKA DEVRİMİ Takrir-i Sükûndan sonra idi. Ne yapayım?. Her eti mutlaka oraya sokuyor ve okka başına müthiş bir para alıyor. insanın basmacı. Mustafa Kemal'in teşebbüsünden çok evvel intişar etmişti. ilh. Demek birbirini bulmuşlar. iki taraf ısrar etmiş. Galiba öyle. kanunla. bunu kendi marifeti gibi yapmıştır. Her kabahatini. Bu halde istifa ediyorum» demiş ve etmiş. onlardan para alır. Bitlis Valisi Zihni ile olan ihtilâfını mevzubahis ediyormuş. yahut kambur olacağı geliyor. Onları da tutayım» demiş. bu sebeple yaranı arasında en çok Vasıf ı sevmiştir. Ama. aldılar . kabinesinde Mahmud Esad'ı çok seviyor. cebren tatbik edin demedim.. Orada bir kurt çetesi soygunculuk etmiş. Sen sade eşkiyayı tut!» demiş. ayıbını örter. 295 Benim Türk Tarihi'nde şapkanın günah olmadığına. O. Bunları yakalayım. Mazhar bana istanbul'da toplanacak karantinanın tasfiyesine murahhaslık teklif etti. Hattâ kanundan sonra bir gün müze müdürü Halil Bey bana: «Sen ondan evvel bunu kitabında söyledin. Bu iyi bir işti. Bu da giymiş. dirayetli biridir.. kanun yapılmadan evvel de ilk şapkayı giyen yine bir hoca müftüdür. Artık (bir isim). Gittim. din gidiyor diye en ufak. Meselâ. Türkiye'de kurtluk dâvasını ilk çıkaran bu ailedir. İsmet de kurt. daha birçok yerlerde köşkler aldı. bugün gurbette sıkıntı çekiyorum. Zihni: «Ben yanlış iş yapamam»-îçtihadım böyledir.» demiştir. E.Ben böyle şeylerde değilim. Çünkü. Zihni Sinop Mutasarrıflığından Bitlis'e giden adamdır. Kalamış'ta.. Bu basmacı uşağı birden böyle oldu. Bunu yaptıran reislerdir... Maltepe'de. Sonra. Fakat onun Mustafa Kemal'e sadakati var ya kâfi. Ben bunu yazdım ama. Birgün fırkaya Dahiliye Vekili Recep. Bunlar arasında Vasıf in resmi en büyük levha olarak salonun en mutena bir yerinde. Biz de kamburluk uğurdur derler. Kastamonu'da aklına esmiş.akıyor. yine Zihni bu tezi şiddetle ileri sürmüş:«Ben sana emrediyorum. yahut en lâzım ve dine hiç zararı olmıyan şeylere kudurmuşçasına saldıran hocalar sustular. Bunlar. Zahmetsiz bir çok para alırdım. Ve yine Şehremanetinin soğuk hava depolarını aldı. Ala. Sonra Şeyh Said isyanı oldu. Onun elinde . tsmet Heybeli'de iken Vasıf da her gün yanında Ismet'in Ankara'daki köşkünde de yaranının resimleri var. ilerisini biraz ilerde söyleyeceğiz. Fethi söyledi. Bizim kitabı okumuş. Heybeli'de. Bu da bizim mahut Kızıl Sakal Gürcü Hasan Fehmi'dir. Halâ da bu işi bu aile takip eder. Hükümet aleyhinde müzakere ediyorlar. Kürtlerde kaynaşma var. kurtluk için uğraşır. vak'adan sonra Şeyh Said'i asmadan evvel Recep'i mes'ul ederlerdi. Zaten Mustafa Kemal'in Hükümetinde bir memuriyet almağı leke sayıyorum. Alâka hemcinsler arasındadır. Dahiliye Vekili de aldırmı-yormuş. VasıFın yakın hısımı ve onun gibi İzmirli Süreyya Harb-i Umumi'den beri Mısır'da Kürdistan Gazetesini çıkarır. ikisinin de bir seviye ve ahlâkda olduklarım gösterir. Elcezire Cephesi iyi değil. Demek bu işte Recep'in büyük bir kabahati vardı. ta(*) İki isim metinden çıkartıldı. Mevsuk haberlere göre Fethi. Vekâlet vazifesini hüsnü ifa edecek dirayet gösterememiş. Hattâ tuhafı şu ki. 294 bii kurtluk de buna yardım etmiştir. fakat bundan bir şey çıkmaz. Büyükada'da. (•) İki isim metinden çıkartıldı. Bir gün (bir isim) başına şapka takıp seyahata çıkmış.. Sıhhiye Vekili idi. ecnebi devletlerden para alıp casusluk eder. keyf ve hevesine serbest yol bulmuştu. bir kanunla fesi yasak edip şapka giydirdi. Vasıf da Bedirhanzâdelerdendir. Bu sefer soygunculuk vak'ası olunca.

. Sade kanun. 296 2. Gâvur olduk zannettiler. sokakta. bari evvelâ bir şapka fabrikası yapsaydın ya.)dir. Bu suretle sadmesiz olur biterdi. . Bu (. Hükümete diş biliyorlar. Bu sade şehirlerde idi..» Hakikaten bütün o tenkidler onun yaptığı ve âtiyen yapacağı fiil ve hareketi tenkiddir. Bir de bizim millet fakirdir.). istanbul'dan sordu. Bu fikir yayılmış. devlet recûlü olurmu? Bunlarla bugünkü buhranın olacağı aşikârdı. Lâtife'nin verdiği habere göre Mustafa Kemal benim Türk Tarihini dikkatle takip ediyormuş.. Zaten bu evolosyon. bu millet gayretle harbetmez. dahilik taslamak için Mustafa Kemal bu şapka işini darbe ile yaptı ve bunun müthiş zararları oldu: 1.bir kuvveti. şapka kafasının içini değiştirmez ki. Zaten Anadolu'da Türk köylüsünde tesettür yoktu. insan ne isterse onu giyer. Beş yıl sonra akıllan başlarına geldi diyelim. yaptı. fakat bu milletin göğsü tecrübe tahtası mı? Beş yıl sonrayı düşünmeyenler. Hep ona derstir. (*) Akıl. italya ve Fransa'da mevcut yeni ve eski şapkaları milyonla memlekete soktular. en aşağı on liraya (Yüzyirmi Frank'a) satıldı. Harbi Umumîde Türk kadını. Nitekim tesettürü de kendi kaldırmış gibi gösteriyor.. Mes'ele bundan ibarettir. bütün kuvveti kalemine vermiş. Benim kitaptan ders aldığını anlıyorum... Bugün bu adamlar (Mustafa Kemal ve ismet) harice para gitmemesi ve iktisad edilmesi zarureti karşısında çırpınıyorlar.. Ittihadçılar zamanında başlamış. Yapılacak şey sade evolosyonu süratlendirecek şeylerdi. Bundan da Yahudiler istifade ettiler.. Tabii bana artık daha ziyade diş biliyor. yapacağım bildiğim bu fenalıkların belki önüne bu suretle geçilir ümididir. fena kızarmış..iktisadî müthiş bir zarar. Çünkü. Sebebi.Vicdanlara tahakküm. cehalet. Birgün harp olsa. içtiğine kadar karıştığını söylerler ve bunu tenkid ederler. Halbuki gösteriş yapmak. Her şeyi bununla yapıyor. Kimin ne karışmak hakkıdır. işte.. Halbuki bu. Bir düziye işaretler yapıyormuş. hattâ pek müteassıplar bile çocuklarına şapka giydiriyorlardı. Bu sebeple şapkanın cebrî tatbiki hatâ idi. Maneviyatı kırıldı. olmasa da olurdu. Kendine büyük şeref ve inkılâp sandı. bayramda da.. Bu sebeple kitabıma sırası düştükçe. bilhassa Osmanlı'lar bahsinde istibdadın çirkinliklerini çok defa ve uzun uzadıya tasvire gayret ettim. ŞAPKA EKONOMİSİ 3. Şerabo: «iyi ama.. Lâkin her şey bununla olmaz. Birgün umumîleşecekti. O sahifeler okunsun. Herkes bir fes alıyor. Bunların çoğu zımpara kağıdı ile temizlenmiş şapkalardı.. kendi marifeti değildir. Iki-üç frank kıymeti olan bu şapkalar.. tamamiyle Avrupa'lı kadın gibi sokağa çıkmıştı..) de milyonlarca halkın giydiğine bile karıştı.Halkta büyük bir inkisar oldu. çirkin ve zulümle ilgili dört kelime metinden çıkartıldı.. Şapka işi olsa da. Bunlar zaruri tehavüllerdi. Bu kadar da hürriyet olmazsa o hayat mıdır? Bu istibdattır.. Ekseriyetle aileler. Gittikçe ilerliyordu. Bu da tahsil ve terbiye ile olur ve zaman işidir. Demek şapka hakkındaki bahsi gördü.. Masasının üstünde ve daima elinde imiş. Milletin de bir şey dediği yoktu... Bir gün Fransa'nın cenubunda «Kan» da Fransız Ayan âzasından Şerabo ile görüşüyordum. Erbab-ı akıl her şeyi ona bırakırlar. Milyonlarca lira harice aktı. İyi anlamış. bir marifeti var. nasıl olsa olacaktı ve kendi kendine oluyordu. huylandı. Yardakçıları da öyle diyor. gitti. Peki! Bunu beş yıl evvel düşünüp bu milyonları gidermeseydiniz ya. Teceddiid için inkılâplar yapıyor densin.) ve (. beni tenkid etmiştir. Demiş ki: «Rıza Nur tarihi alt edip.. Bundan çok evvel Kadıköy'de gördüm. Adam bu. düğünde de. Bir takım gençler şapka giyiyorlardı. Kendisi bunlardan ders alacağına. Fakat bu adamda bir mani var: Kendisine müceddid densin. hattâ Abdülha-mid zamanında başlamıştı. Her şeyi evolosyon yapar... Soracak bir şey kalmadı»dedim.. Islâmiyetin muamelât-ı hâs namıyla insanların yediğine. Asıl lâzım olan da budur. merasimde de giyiyordu. revaçta bir fikirdir. Şunu yapacaksın. Darbe ve sarsıntı da olmıyacaktı. Bu adam bir kanun darbesiyle bütün işleri hallettiğini zannedecek kadar (. insanın giyeceğine kadar karışılır mı? Bu çirkin bir istibdad» dedi. (. Ben de:«Biz de artık sizin gibi şapka giyiyoruz.

Bu adama ilk eline bıçak vererek. Şehreminliği kim. gülünç oluyor. şehre gelen giyiyor. Kanunların makabline . domuz!» demiş ve küfürler etmiş. Bu belki de alnında ziyaya manî' bir şeye alışmamış olan insanlara güç geliyordu. hem de bunu Maarif Vekâletinin izniyle neşretmiş. Hem de mes'ele şapka kanunundan evvel. Memurları merasime mahsus şapka ve elbiseyi giymeğe mecbur tuttular.. Mükemmel giydiniz. Herif mühim çingene imiş. Bu zavallılar bu kadar parayı nerden verecekler?!. Operatör Emin'i Şehremini yaptılar. Bu kanlı hünerini seyretmek ona zevk veriyordu. frak ilh. Sinop'ta şehre bir saatlik köyde bile adi bezden üç-dört şapka yapmışlar.. o da asıyordu. Ameliyata soyunurken. şap. O da tecrübe yaptı.. Valiyi azlettiler. Şapka meselesinin gülünç ciheti de var: Halk istemiyerek korkudan giydi. Onun bir merakı vardı. Şehreminini de kaldırdılar. fotinlerimi silerdi. Asılan bir hocaya pek acırım. Bunların fotoğrafı alınsaydı eğlenceli bir tarihî vesika olurdu. Sivas'ta. bir şey elde edememiş. Ondandı.. Astılar. Paraları yoktu. Kılıç Ali ise mel'un. «Şunu as!» diyor. mahkûm ettiği adamların asılmasında da bulunurdu. Alamadılar. Yine yapardı. Madem ki bu asılıyor. Zavallı eli bağlıdır. Sen doktorsun. Adamcağızı Ankara istiklâl Mahkemesine çektiler. bileğinden tutarak ameliyat öğreten benim.. Feci. ona izin veren Maarif Vekilini de assanız ya!. Uşak gibi bana hizmet ve hürmet ederdi. Erzurum'da ötede beride halk. Bursa'da hekimliğe savaşmış.. Fakat çoğu âdi kasket giyip şemsisiper yerini yukarıya büküyor.)'in baş cellâdı. Dinlemediler. Dedim ki:«Siz nerdesiniz.Buna herkes şaştı. ka aleyhine kıyam etti. Bu adam bir defa halis Arnavuttur. Utandılar.. havaic-i zaruriyeye verebiliriz....» «Hakkın var» dedi. insan asılan adama hakaret etmekten haya eder. Merasimde silindir. parayı sade ekmeğe. Köylü şapkayı hâlâ giymediler. Bırakıldığını kendisine tebliğ ettim. Cidden vatanperverdir. Zaten Arnavut. Burda daha feci bir şey olmuş.. Kel Ali Fena adam değildir. sonra giyinirken ceketimi tutar.Şimdi melon. habis bir şey. avdetinde misafir odasına asıp fesini ve sarığını basma geçiriyordu. Hattâ şapka giymemek için nesi var satıp savıp Suriye'ye hicret edenler görüldü. Hükümet onlara avans yaptı. şümulü olmaz ve bu en mühim hukukî bir esastır. OPERATÖR EMİN İsmet'in Başvekillik zamanında istanbul Valisi bir kıyama karşı tedbir manevrası yaptı. Kendisine «Burada bu kadar hizmetçi var. Türk'ler bu fantazi masrafını ailelerin refahına. Şapkadan sonra birgün Meclis'te Hoca Raif le görüşüyorduk. Halk yıl.silindir. Biz öyle milletiz ki. Şapka giymemek için yıllarla başı açık gezen sofular oldu. ya yana veya arkaya getiriyor.. «Ben bunu kanundan bir yıl evvel neşrettimMaarif Vekâleti resmen izin verdi. Hattâ içinizden şapka en iyi serpuştur diyenler de oldu. çocuklarının terbiyesine sarfederlerdi. türlü şapka ve bunların türlü renkleri var.Ertesi günü aleyhime başladı. hocalar her şeyi küfür der. elbiseler de zarurî oldu. Siz Türk Milleti içinde en çürümüş bir sınıf imişsiniz. Buna iptida siz isyan etmeliydiniz. Demek böyle düşünüyor. Böyle fantazi Avrupa'nın zengin milletleri içindir. Sonra Gülhâne'den kovdular. valiye tertibat yaptırmışlardı. (bir isim) onu istediği gibi bu cinayetlerde kullandı.» dedi. bir kıyamdan korkuluyor. Kel Ali bu esnada (bir isim. siyah melon giyiyorlar.. yumuşak. Gitmiş. Zoru asistan bırakalım. iş bitti. Bu halinden ise iğ-renirdim.. Sayısını bilmiyoruz. Bırak onlar yapsın!» derdim. Kılıç Ali de başına bir şapka geçirmiş. 297 ŞAPKA İSYANLARI Bu iş aksülâmellerde kalmadı.. Epeyce adam astılar. Zavallı kanundan evvel şapka aleyhine bir risale neşretmiş. Şu Kanlı Kılıç ne bayağı bir mahlûktur.. «Giy. Ben Gülhânede profesör Wittig'in muavini iken bu cerrahide talebe olarak çalışırdı. ilh. kıyameti koparırdınız. Hattâ bunu o vakit Sinop'ta sürgün bulunan gazeteci Ze-keriyya'ya söyledim. Üstüne smokin.. Birinci Büyük Millet Meclisi'ne her taraftan . Konya.. di. sevmezdim. Herkesten ziyade derse devam ettiğinden asistan bıraktık. Her şehre giden köylü bu şapkayı başına takıyordu. Emin kimdi?!. güldükdü. Yahu!. ilmik gö zünün önündedir. Adını hatırlamıyorum(*). Mustafa Kemal derhal Kel Ali'nin riyaseti altında bir İstiklâl Mahkemesi dolaştırdı. Bu Hocanın asılmasında Hocanın boynuna ip geçirilirken. Muavini de Kılıç Ali. Zavallı böyle ölmüş ve böyle saatlerce teşhir edilmiş. Fakat cahil ve safderun.. Rezalet oldu.

kravatında fmdık kadar inci. Çünkü. Karantina lâzımdır dedi (•) İskilipli Atıf Hoca (2) İki isim metinden çıkartıldı. şimdi büyük bir zengin oldu. Bu adam istanbul sokaklarını lağım yapıyorum diye oyup deşti. 298 ve tecavüzde de bulundu.. Avrupa'da bir şey takarlar. hırçın ve kendini tutamayan biridir. çatanalar. Anladım. Emin gürültülü bir şehreminliği etti... Emin'in aleyhinde olmaktan vazgeçmiş. ona da türlü şeyler ve bir güzel otomobil hediye etti. hakaret ederlerdi.. Birader-i âli-i Başvekâlet penahinin Osmanlı Bankası'nda mühim bir serveti yığılmış. Bu adam Meclis'te aleyhimde idi. Düşmüyor. Bütün Şehreminliğinde bu adam. «Sus. Şöyle bir iş de varmış: İsmet. İsmet Gazi'sinden takdir almış. Hizmetlerini sayıyorum. Fennî değildir. Nasıl inkâr ediyorsun?» dediler.» dedim. Görmemiş yeni zengin!. ilansız vermiş. Efendisi pek memnun oldu. Derhal belediye çavuşlarını silâhlandırdı. Filhakika Emanet bu Emin gibi tam bir emin adama verilmişti!. def olsun diye yollamışlar. Şimdi demek İsmet Emin'i tezkiye ediyor ve lehine propaganda yapıyordu. Mustafa Kemal'e gönderirdi.. Karantina dünyadan kalkalı çok olmuştur.. Meclis. her şey oldu.. Emin'in lâğım işinde şirketten büyük bir rüşvet aldığı sahih idi.. Bunlar hep Şehreminliğinin kasasından idi.cebren meb'us yollarlarken bu kendi talip oldu. Hergün bunlar sebzevat. Ben de «Bana herkes senin söylediklerini söylese. Vasıtası Recep'i de unutmuyor. ilh. iki türlü memnun: Casusluk. hattâ fesinin püskülüne kadar çamur sıçrayan ve yüz hattâ elli kuruşa bir vizite yapan Emin. ilh. Ankara'da eczanelerde saatlerce hasta bekleyen. Bunlardan başka türlü irtikâpları her tarafta duyuldu. Bu lağım işinden Emin'in rüşvet yediği de şayi oldu. İsmet Emin'i atmak isteyince Emin bu mektupla îsmet'i tehdid etmiş. Avrupa'da hiç kalmamış bir usûldür. nefis rakılar. «Sen bilmiyorsun. «Meb'uslardan filân senin aleyhindedir. Herkes «azledilecek. Halk. Gazeteler Emin'in aleyhinde kıyamet kopardılar. Onlar ayağa kalkıp. Hergün trenle Mustafa Kemal'in mutfak malzemesini de gönderiyor. Hattâ bir defa Meclis'in ortasında meb'uslar onu dövdüler de. Bursa'da sevmezlermiş. Ne vakittir Kamburun cebine öğütülmüş altm akıyor. Birisi söyledi.. «Ha. yanında arap haremağası. Gazeteler bunu açık yazdılar. İsmet susmuş. Ben de kürsüye çıkıp. ama. Derhal Kalamış'ta bir köşk aldı.. Ben karantina beklemek usulünü kaldırmıştım. Adilik sayılır. ilh. O vakit. Gürültü ederek «Sen hocam değilsin» dedi. . Kimse de sevmez. «İsmet'in bu sözüne hayret ettim. Bu adam meb'uslar aleyhinde jurnal yazar. İsmet de onun şiddetle aleyhinde idi. Anlattım ve «Mür-tekip» dedim. Altında otomobiller. Bunları bir kıyama karşı kullanacağını efendisine söyledi. Bu meclis'te on-onbeş doktor meb'us vardı. Bunu bahane ederek Meclis'te bana sual yaptı. Zekâsı basit. Emin de müzayede-siz. Tabii biliyorlardı. terbiyesi az. azlolunmaz» diyorlar. Bu sefer dilini daha uzattı. Pek ahlâksız şeydi. Filân aleyhine şunu söyledi» derdi.. senin hocanım» dedim. Pislik. Onlar da düşüremiyorlar. bir hasırlı taşdelen suyu. zarfa kor.Ama arattım bir şeysi yok. Emin aldırmadı. Birgün İsmet bana «Emin'i nasıl bilirsin?» diye sordu. Recep'e verir. Sustu. çirkinlik. Büyük servet yaptı. Sade içini güzelleştirmek. Ben «Hayır!» diyorum.. Arnavut işin yolunu biliyor. bir şey denemez... gazeteler kıyamet koparıyor.. tamiri ve kalorifer için on iki bin lira sarfetti arkasında en pahalı kürk. Çünkü.. Demek Gazi. Sebebini soruyorlar.. Bu inkârı daha müthişti. Fakat sen diyemezsin. gübre içine düşen insan ve araba. Bir mizahî gazete bunu ima ederek Emin'in lâğımdan tegayyüş ettiği tarzında ağır bir şey bile yazdı. hediye. Unkapanındaki Şehremanetine ait un değirmenini kardeşi Kambura verdirmek için Emin'e bir mektup yazmış. Demek soruşu ve cevabı bu işten idi.. Hattâ onların da bir kısmı bana «Hocam!» diye hitap ediyorlardı. Kalamış'ta «Boter»lerin güzel köşklerini almış. Çankaya'nın kilerini beslemiştir. Hey'et-i Vekile de aleyhinde. iler tutar yeri kalmadı» diyor.en zengin bile böyle büyüğünü takmaz..hasta peşinde Ankara'nın çamurlu sokaklarında dolaşmaktan bacakları sıvama çamur 299 olan. Dedi ki: «Herkes öyle diyor. ho-candrr. pek asabı..

O vakit Karabekir'in fırkası yapılmadan evvel. Kara Vasıf. küçük göl oluyor. Demek âti vahim. Matbuat yine hücumda berdevam. Demek terörü nasıl yapacaklar.. YENİ FIRKA HAZIRLIĞI Karabekir. Cahid Velid. hazırlanıyorlar. Ölmüş. Azli günü toplanıp derhal levhayı parçalamışlardı... Fethi'ye ufak-tefek hücumlar ediyorlar. yâni Mustafa Kemal ve İsmet kapattı. Hele araba ve otomobillerin bu çukurlarda hali. yaptığı haksızlığı örtmek için. Bunların hattâ Kel Ali'ye kadar herbirinin Fransa Büyük ihtilâli Tarihini okuduklarını işitiyoruz. Emin'den cezaen mühim bir para istedi. Demek Rauf diye vurdular. Demek muhalefete geçmiyeceğim.. ders alıyorlar. Bunu da (bir isim) yapmıştır. Avrupa'dan şirketler getirip şimendifer imtiyazı aldı.. Mehmet alamıyor da. klik âzası adlarını vermiş. Bunu almak için rüşvet de vermişti. yine geleceğiz. Hem de bu üç nev'i hücumun bir hedefte birleştiği görülmemişti. Fakat bu derecesi pek küstahlık idi. Emanet kesesinde iyi bir delik de bu açtı. İstanbul'un ise sokaklarında pislikten yürünmüyor. düşmüyordu. Emin aptaldır da. ilh. Bu Meclis'in (ikinci Meclis) intihabı yapılırken Mustafa Kemal harekete gelip Ittihadcı enkazı ile uyuşmuş.. halk.. fakat gizlidir» diyor. Adnan ve arkadaşları bir fırka yapmakla meşguller. masrafı da kendi değil. işte bu macera da böyle. meselâ şimendifer imtiyazından yüz elli bin lira kazandım» dedi. 300 Ismet'in yaranı kabına sığmıyor... Sebebini söyledik. Bir numunesi Gülhane Hastahanesinin yokuşunun alt başında idi. şimdi yapıyor.. Üsküdar'da açılan büyük bir caddeye kaynatasının adım vermiş. Fakat. Bu memleket başka türlü ıslâh edilemez (!) Terör yapacağız» diyorlar. Recep.. Bütün kaldırımlar bozuk. tezvir yapıyor. Yıllar geçti. Bu emanet yağlı kuyruktur. Refet. O esnada oradan geçenler de iyi. hükümet hücumları hemen de henüz Türkiye'de hiç kimseye yapılmamıştı.. o yola büyük bir levha astırıp. Fakat koridorlarda: «Muvakkattir. Çorum'a menfa olarak gönderdiler. Bol bol Mustafa Kemal adını veriyordu. Hem de Emanet müflis bir halde borçlu. (*) Bir şahıs ismi metinden çıkartıldı. bir şey yapamamış. villâlar almıştı. nihayet Emanetten azledildi. fakat böylesi görülmemiştir. Kendisinin ve hattâ kayınbabasımn adını sokaklara ad olarak veriyordu. Bu sefer aşikâr olarak imtiyaz avına devam etti. Gazetede evvelâ bir maliye müfettişi bu itirafı görünce.. Fakat bunu da Hükümet. hem de pek yakın.. Yağma Hasanın böreği. ismet.. Bu adam Rauf un adamı ve onun evinde yatıp kalkıyordu. Çankaya Saray-ı Humayun'una Şehramanetini kiler yapmıştı. bol pislikli ve mikroplu bir zifoz yiyor. Kaldırım yerlerde her iki adımda bir kuyu.Bu adama edilen matbuat.. içine dalan ayak sayısız. Canbolat. Yağmur suları doluyor. vurmuşlar. Emin böyle ve vurgunlardan başka bir marifet daha gösterdi: Bir ufak yol tamir ettiriyor.Bunun neresi meşru'dur? Bu imtiyazı Ahmet. Utanacak şeydi. Bilhassa Ahmed Emin.. BİR CİNAYET Gazetelerde havadis: Nişantaşında bir gece Afgan'h Abdurrahman'ı vurmuşlar. Bu itiraf mühimdi.. Neresi gizli bilmem?!. yalan dolan. Ali Fuad.. Mustafa Kemal bunu (Sahife 538) «Bu fırkanın programı gizli eller tarafından hazırlandı» diye tasvir ediyor ve «işte bu dokuz maddedir. Yoksa kim ne diye onu vuracaktı. Eski Maarif Nazın Şükrü de yeni fırkada beraber. Apaçık bir şey imiş. Daha çok yenecek. Vekilimiz hak etti. halk kızmış. emanet kesesinden yapıyor.. istanbul'un bir çok sokaklarına. Nihayet Cahid'i mahkûm edip. Emin. Bu Afgan'lıyı bilirim.. neden Emin alıyor? Hem de şimendiferden evvel Şehremini iken zengin olmuş.. kendi adım da bunlar arasına sıkıştırmıştı. Mustafa Kemal ve ismet yeni fırkadan fena telâş etmişler. Gazi. o levhada kendisini müthiş methettiriyor. bir çukur olmuş. bu dokuz maddeden gazeteler bile bahsetmişti. Bazı yerde hiç yok. O gece evden çıkmış. fırka yapmıyacağım demiş olan Rauf. istanbul'da Cavit ve Kara Kemal'in toplanıp müzakere ettikleri ve bir muhalefet fırkası teşkiline karar verdikleri dokuz maddelik bir program yaptıkları şayi oldu. Bu basit zekâlı mahlûk faka basıp «Ben meşru kazandım. Bunu başkasına vermezlerdi. bunlardan . Bir gün bir gazete servetini nerden yaptığım Emin'den sordu. Katilleri meçhul. Hakikat şu ki. kazanç vergisi vermedi diye. Mustafa Kemal tutuyordu. Rauf.. bu sefer bu çareye tevessül ediyordu.

Medreseler ve tekkelerin ilgası. Sonra hepinizi perişan eder. (bir isim) o vakit kana boğup bitirirdi. Her tarafta teşkilât vücuda getiriyordu. Bir gece Feridun Fikri ile Halis Turgut evime geldiler. Bursa meb'usu Necati bana dedi ki: «Çabuk davrandı. Fırka teşekkül etti. Matbuat bu fırkayı alkışladı.. Onları bu suretle avene yapacağını farzetmiş. bir adam böyle . Fırkada kimler olduğunu sordumAnlattılar. Ben ve Yusuf Kemal'in de dahil olduğunu yazdı.Adnan da fırkalarına girmemi teklif etti. Çünkü masumiyet onun elinden kurtulmak için kâfi değildir. Kabul etmedim. Zaten Rauf u filân bununla itham ediyor» dedim. Bütün millet bu yeni fırkaya girse yine para etmezdi. Fethi'yi fırkayı ilga etmeleri için Rauf ve arkadaşlarına musallat etti. Tasviri Efkâra müşterek telgraf çekerek bu havadisi tekzib ettik. (bir isim)'\e. Size yazık olur. güreşilmez. Sırf dindir. Nasıl kurtuldular bilmem.. Sonra Mustafa Kemal'in fırka aleyhindeki takibatı başladı. Bunsuz Gazi size padişah taraftarı diye hücum eder. Terörün plânını yapmış. Kara kaplıya yâni kanuna uydurmalı. hattâ Erzurum meb'usu Necati'yi de hapse sokuyordu. îş bitmişti. Şeyh Said'in Kürt isyanı zuhur etti. Fethi uğraştı. Nihayet fırkanın imhası gecikmedi. Hakikaten bunlar can alacak iki nokta idi. Çünük fırka ile.» dedi. Şeyh Said ve adamları Diyarbekir ve emsali birçok yerleri aldılar.. Mustafa Kemal'in aksülâmeli iptida neşriyat sahasında oldu.. Ben akıbeti aşikâr görüyordum.... Telâş ettim. Biraz daha vakit verseydi. fakat size ve arkadaşlarınıza nasihat ederim. Harput'a kadar ilerlediler. işte âlâ vesile. Bunu yalnız isyan mıntıkasına değil.. Yusuf Kemal daha telâş etmiş.. her tarafa hattâ istanbul'a da teşmil etmek ister. Halk akın halinde bu fırkaya giriyordu. Şimdi yine söyliyeyim ki. bari bu vak'a üzerine mes'ul edeydiler. Yeni fırka derhal teşkilât yapmak faaliyetine geçti. (bir isim)'m gayesi tamamiy