P. 1
Osmanlı Türkçesi Grameri 1

Osmanlı Türkçesi Grameri 1

|Views: 103|Likes:
Yayınlayan: Sinan Ataseven

More info:

Published by: Sinan Ataseven on Dec 20, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/19/2013

pdf

text

original

Sections

  • GİRİŞ
  • ARAPÇA KELİMELERİN YAPISI
  • ARAPÇA KELİME YAPIMI
  • ARAPÇA KELİMELERİN VEZNİ
  • Arapça Kelimelerin Veznini Bulmak
  • HARFLERİNE GÖRE ARAPÇA KELİMELER
  • ARAPÇADA İSİMLER VE ÇOKLUK
  • Arapçada İsimler
  • İsimlerin Vezinleri
  • Arapça İsimlerde Çokluk
  • İkilik (Tesniye)
  • Çokluk (cem')
  • Sâlim Çokluklar
  • Mükesser Çokluklar
  • Özet
  • Kendimizi Sınayalım
  • Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
  • Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
  • Yararlanılan Kaynak
  • ARAPÇA MASDARLAR
  • Mücerred (Semâî) Masdarlar
  • Sülâsî Mücerred Masdarların Vezinleri
  • Rubâî Mücerred Masdarlar
  • Mimli Masdarlar
  • Mec'ûl Masdarlar
  • İSM-İ FÂ'İL VE İSM-İ MEF'ÛL
  • MEZÎDÜNFİH MASDARLAR (KIYÂSÎ MASDARLAR)
  • İf'âl لﺎﻌﻓا Bâbı
  • İf'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili
  • İf'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü
  • Tef'îl ﻞﻴﻌﻔﺗ Bâbı
  • Tef'îl Bâbının İsm-i Fâ'ili
  • Tef'îl Bâbının İsm-i Mef'ûlü
  • Tefa''ul ﻞﻌﻔﺗ Bâbı
  • Tefa''ul Bâbının İsm-i Fâ'ili
  • Tefa''ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü
  • Tefâ'ul ﻞﻋﺎﻔﺗ Bâbı
  • Tefâ'ul Bâbının İsm-i Fâ'ili
  • Tefâ’ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü
  • Müfâ'alet ﺔﻠﻋﺎﻔﻣ Bâbı
  • Müfâ'alet Bâbının İsm-i Fâ'ili
  • Müfâ'alet Bâbının İsm-i Mef'ûlü
  • İnfi'âl لﺎﻌﻔﻧا Bâbı
  • İnfi'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili
  • İnfi'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü
  • İf'ilâl لﻼﻌﻓا Bâbı
  • İf'ilâl Bâbının İsm-i Fâ'ili
  • İf'ilâl Bâbının İsm-i Mef'ûlü
  • İfti'âl لﺎﻌﺘﻓا Bâbı
  • İfti'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili
  • İfti'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü
  • İstif'âl لﺎﻌﻔﺘﺳا Bâbı
  • İstif'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili
  • İstif'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü
  • ARAPÇA SIFATLAR
  • Sıfat-ı Müşebbehe
  • İsm-i Tafdîl
  • Mübâlağa-i Fâ'il
  • İsm-i Mensûb
  • İSM-İ MEKÂN
  • İSM-İ ZAMAN
  • İSM-İ ÂLET
  • İSM-İ TASGÎR
  • İ'LÂL
  • Masdarlarda Yapılan İ'lâller
  • Sülâsî Mücerred Masdarlarda Yapılan İ'lâller
  • Kıyâsî Masdarlarda Yapılan İ'lâller
  • İsm-i Fâ'il Vezinlerinde Yapılan İ'lâller
  • İsm-i Mef'ûl Vezinlerinde Yapılan İ'lâller
  • Diğer Bazı Vezinlerinde Yapılan İ'lâller
  • ARAPÇA YAPILI TAMLAMALAR
  • Harf-i Ta’rîf
  • Ay Harfleri (Hurûfü’l-kameriyye)
  • ARAPÇA YAPILI İSİM TAMLAMALARI
  • Arapça Tamlamaların Okunuşu
  • Makam ve Mevki İsimleri
  • Kitap İsimleri
  • Bilimsel Terimler
  • ARAPÇA YAPILI SIFAT TAMLAMASI
  • Arapça Sıfat Tamlamalarında Uyum
  • ARAPÇA ÖN EDATLAR (HARF-İ CERR'LER)
  • ARAPÇA TAMLAMALARDAKİ DEĞİŞİKLİKLER
  • Tamlananın Üstünlü Okunması
  • Tamlananın Esreli Okunması
  • ARAPÇA BİRLEŞİK SIFATLAR: LAFZÎ İZÂFET
  • Lafzî İzafetlerin Kullanılışı
  • Metinler

T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2462
AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1433
OSMANLI TÜRKÇES‹
GRAMER‹-I
Yazar
Prof.Dr. Hayati DEVEL‹
Editörler
Prof.Dr. Musa DUMAN
Yrd.Doç.Dr. Halit B‹LTEK‹N
ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹
  iii
İçindekiler
Sunuş ……………...……………………………………………………. vi

Arapçada Kelime Yapımı: Kelime Kalıpları ve Çokluk
Kategorisi ……………..…..……………………………………………. 2
GİRİŞ …………………………………………………………….……… 3
ARAPÇA KELİMELERİN YAPISI ………………..………..….……… 3
ARAPÇA KELİME YAPIMI ………………..……..………..….……… 4
ARAPÇA KELİMELERİN VEZNİ ………………..………..….……… 6
Arapça Kelimelerin Veznini Bulmak ….…..……………….…………… 6
HARFLERİNE GÖRE ARAPÇA KELİMELER ….……….…………… 8
ARAPÇADA İSİMLER VE ÇOKLUK ….………..……….…………… 13
Arapçada İsimler …………………..……………………….…………… 13
İsimlerin Vezinleri …………………..….………………….…………… 14
Arapçada İsimlerde Çokluk ….….………………………….…………… 14
İkilik (Tesniye)….….…………….………………..……….…………… 14
Çokluk (cem') ….….…………….………………..……….…………… 15
Sâlim Çokluklar ….….………….………………..……….…………… 15
Mükesser Çokluklar….….………….……………..……….…………… 16
Özet …………………..……………….….……………………………… 23
Kendimizi Sınayalım ………………….….……………………………… 25
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ……..….………….……..……… 26
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ..………………..……..……….……..……… 26
Yararlanılan Kaynak …………….…….………………….……..……… 28

Arapçada Kelime Yapımı: Mücerred Masdarlar, İsm-i Fâ'iller
ve İsm-i Mef’ûller …………………………………………..…..………. 30
ARAPÇADA MASDARLAR ………………….……………….……… 31
Mücerred (Semâî) Masdarlar ………………………..………..….……… 33
Sülâsî Mücerred Masdarların Vezinleri ………………..……..….……… 33
Rubâî Mücerred Masdarlar ….……………………………….………… 35
Mimli Masdarlar ……..………………………….………….…………… 36
Mec'ûl Masdarlar ………………………………………………...……… 36
İSM-İ FÂ'İL VE İSM-İ MEF'ÛL ………………..…….….…………… 37
Mücerred Masdarların İsm-i Fâilleri ve İsm-i Mef'ûlleri ……….……… 37
Özet …………………..……………….….……………………………… 40
Kendimizi Sınayalım ………………….….……………………………… 41
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ...……..….………….……..……… 42
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı …………………..……..……….……..……… 42
Yararlanılan Kaynak .…………….…….………………….……..……… 43

Arapçada Kelime Yapımı: Mezîdünfih Masdarlar
(Kıyâsî Masdarlar) ……………..………………………………………. 44
MEZÎDÜNFİH MASDARLAR (KIYÂSÎ MASDARLAR)……….……… 45
İf'âl لﺎﻌﻓا Bâbı …………………….…….………...……………………… 46
İf'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili ….………………………………….…………… 46
İf'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ……………………………….……………… 46
Tef'îl ﻞﻴﻌﻔﺗ Bâbı …………………………………………..……………… 48
Tef'îl Bâbının İsm-i Fâ'ili ….….…………………………….…………… 48
Tef'îl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….…………………………….…………… 49
Tefa''ul ﻞﻌﻔﺗ Bâbı ………………...…….………...……………………… 50
Tefa''ul Bâbının İsm-i Fâ'ili ….……………………..……….…………… 51
Tefa''ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….………………………….…………… 51
Tefâ'ul ﻞﻋﺎﻔﺗ Bâbı ….….………….………………………….…………… 53
1. ÜNİTE
2. ÜNİTE
3. ÜNİTE
  iv
Tefâ'ul Bâbının İsm-i Fâ'ili ….…..…………………..……….…………… 53
Tefâ’ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü ..….…..……………..……….…………… 54
Müfâ'alet ﺔﻠﻋﺎﻔﻣ Bâbı ……………….…..……………..……….…………… 54
Müfâ'alet Bâbının İsm-i Fâ'ili ………..……………..……….…………… 54
Müfâ'alet Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….…..…..………..……….…………… 55
İnfi'âl لﺎﻌﻔﻧا Bâbı ……………...……………………..……….…………… 57
İnfi'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili ….………....…..………..……….…………… 57
İnfi'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….…….……………..……….…………… 57
İf'ilâl لﻼﻌﻓا Bâbı ……………….……..……………..……….…………… 57
İf'ilâl Bâbının İsm-i Fâ'ili …...……………………..……….…………… 58
İf'ilâl Bâbının İsm-i Mef'ûlü …...…………………..……….…………… 58
İfti'âl لﺎﻌﺘﻓا Bâbı ……………..….……...…..………..……….…………… 58
İfti'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili ……...…….……………..……….…………… 59
İfti'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ……...….……………..……….…………… 59
İstif'âl لﺎﻌﻔﺘﺳا Bâbı ……………...…….……………..……….…………… 61
İstif'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili …...……………………..……….…………… 61
İstif'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….……….....………..……….…………… 61
Özet …………………..……………….….……………………………… 64
Kendimizi Sınayalım ………………….….……………………………… 65
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ………….………….……..……… 67
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ………………………..……….……..……… 68
Yararlanılan Kaynak …….………………………..……….……..……… 68

Arapça Kelime Yapımı: Sıfat-ı Müşebbehe, İsm-i Tafdîl, Mübâlağa-i
Fâ'il, Diğer Kelime Türleri; Arapça Kelimelerde Değişim: İ’lâl …… 70
ARAPÇA SIFATLAR ……………….………….……………….……… 71
Sıfat-ı Müşebbehe ………………….………………..………..….……… 71
İsm-i Tafdîl ……………………………..……………..……..….……… 72
Mübâlağa-i Fâ'il …….….…………………...……………….…………… 74
İsm-i Mensûb ………………………………………………….………… 75
İSM-İ MEKÂN ……..…………………………………………...……… 77
İSM-İ ZAMAN …………………………………..…….….…………… 78
İSM-İ ÂLET ……………………………………………………..……… 79
İSM-İ TASGÎR …………………….………………….….…………… 79
İ'LÂL ……………….………………..…………………….…………… 80
Masdarlarda Yapılan İ'lâller ……………….……..……….…………… 80
Sülâsî Mücerred Masdarlarda Yapılan İ'lâller ……….…….…………… 80
Kıyâsî Masdarlarda Yapılan İ'lâller………………….…….…………… 80
İsm-i Fâ'il Vezinlerinde Yapılan İ'lâller……….…….…….…………… 82
İsm-i Mef'ûl Vezinlerinde Yapılan İ'lâller……..…….…….…………… 84
Diğer Bazı Vezinlerinde Yapılan İ'lâller…………….…….…………… 85
Özet  ……………………………………….………….…….…………… 86
Kendimizi Sınayalım ………………….….……………………………… 87
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ……..….………….……..……… 90
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ………………..……..……….……..……… 90
Yararlanılan Kaynaklar ……………………..……..……….……..……… 90

Arapça Kelime Grupları: İsim ve Sıfat Tamlamaları, Edatlar ………. 92
ARAPÇA YAPILI TAMLAMALAR …………………………….……… 93
Harf-i Ta’rîf ……………………………………...……………………… 93
Ay Harfleri (Hurûfü’l-kameriyye) ……..…..……………….…………… 94
ARAPÇA YAPILI İSİM TAMLAMALARI …………………………… 94
Arapça Tamlamaların Okunuşu ….…...…………………….…………… 95
Makam ve Mevki İsimleri …………………..……………………… 96
Kitap İsimleri ………………………………..……………………… 96
4. ÜNİTE
5. ÜNİTE
  v
Bilimsel Terimler ……………....……………..……………………… 96
ARAPÇA YAPILI SIFAT TAMLAMASI …………….…….…………… 97
Arapça Sıfat Tamlamalarında Uyum …..……………………………… 98
ARAPÇA ÖN EDATLAR (HARF-İ CERR’LER) ……….……………… 98
ARAPÇA TAMLAMALARDAKİ DEĞİŞİKLİKLER ………..….……… 99
Tamlamanın Üstünlü Okunması ………….………………….…………… 99
Tamlamanın Esreli Okunması ………….………………….…………… 100
ARAPÇA BİRLEŞİK SIFATLAR: LAFZÎ İZÂFET ……………….…… 102
Lafzî İzafetlerin Kullanışı ………………………..……………………… 103
Özet …………………..……………….….……………………………… 107
Kendimizi Sınayalım ………………….….……………………………… 109
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ………….………….……..……… 110
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ………………………..……….……..……… 110
Yararlanılan Kaynak ……………………………..……….……..……… 111

Metinler…………………………………………….….….……….……… 112
Mehmet Akif Ersoy - İstiklal Marşı …………………………….……… ?
Mustafa Kemal Atatürk - Gençliğe Hitabe………………………………… ?
Musa Süreyya - İstiklal Marşı …………………………………….……… ?
Ahmed Hikmet Müftüoğlu - Yeğenim …………………………………… ?
Falih Rıfkı - Fikir ve Sanat Ankarası …………………………….……… ?
Mehmet Emin - Eğridir Gölünün Kıyısında …………………….……… ?
Mehmet Rauf - Eski Mektup …………………………………….……… ?
Köprülüzade Mehmet Fuad - Lisanımıza Dair ………………….……… ?
Ahmet Haşim – Gurabahâne-i Laklaka’dan “Müslüman Saati” ………… ?
Ahmet Haşim - O Belde …..…………………………………….……… ?
Ahmet Refik - Sultan Cem’den ………………………………….……… ?
Ruşen Eşref - Mimar Sinan’ın Kabrini Ziyaret ………………………… ?
Mehmet Akif - Bir Gece …..…………………………………….……… ?
Muallim Naci – Mecmû’a-i Mu’allim’den “Yazmış Bulundum” ……… ?
Muallim Naci – Şerâre’den “Bir İki Söz” ……………………….……… ?
Muallim Naci – Esâmî’den “Nabi” …………………………….……… ?
Muallim Naci - Bahâr-ı Şebâb …………………………………….……… ?
İsmail Habib – Türk Teceddüd Edebiyatı’ndan “Rıza Tevfik” ………… ?
İsmail Habib - Türk Teceddüd Edebiyatı’ndan “Cenâb Şehabeddin” … ?
Abdülhak Hâmid - Kabr-i Selîm-i Evveli Ziyaret ……………….……… ?
Abdülhak Hâmid - Merkad-i Fatih’i Ziyaret …………………….……… ?



















Metinler
  vi



SUNUŞ
Osmanlı Türkçesi adı verilen dönem, Türkçenin 15. - 20. yüzyıllar arasındaki
tarihsel gelişme sürecinin adıdır. Bu dönemin en belirgin özelliği ise, söz varlığı
alanındaki etkileşme ve değişmelerdir. Türkiye Türkçesi, bir yazı dili olarak
gelişmesini büyük ölçüde Fars ve Arap edebî dillerinin etkisi altında
gerçekleştirdi ve bu dillerden yoğun söz varlığı ve kavram ödünçledi. Çok
kültürlü bir imparatorluk aydını olarak Osmanlı entelektüeli de edebî ve bilimsel
dilini geliştirirken Fars ve Arap dillerini doğal kaynakları arasında gördü.
Türkçe, bu iki dilden hem söz varlığı hem de söz dizimi bakımından önemli
alıntılar yaparken bu dillere de birçok kelime ve dilbilgisel yapı katmıştır.
Bugün 20. yüzyılın ilk çeyreğinden geriye doğru uzanan muazzam kültür
birikimini anlamak, hem kültürel birikimimizi hem de tarihsel hafızamızı, yani
arşivlerimizi gelecek nesillerin yararlanabileceği hâlde tutmak, Osmanlı
Türkçesini bilen ve anlayan araştırmacılar sayesinde mümkün olabilir. Metinleri
okumayı başaran veya araştırmacılar tarafından çevriyazısı hazırlanmış metinleri
okuyan bir entelektüelin ise anlama ulaşabilmesi için çıkması gereken
basamaklar vardır. Bir tarihsel metni anlamak için onun kelimelerini,
kelimelerinin yapısını, söz dizimi içindeki görevini iyice bilmeliyiz. Bu metinleri
üreten nesillerin yaşama biçimlerini, sosyal yapılarını, edebî eğilimlerini
bilmeden de metinleri anlamakta güçlük çekeriz. Bunun için yapmamız gereken,
tarihsel dönemlerle ilgili birçok kitap okuyarak geçmişte ne olup bittiğini
anlamak, metinlerdeki alıntı söz varlığı unsurlarının dilbilgisel yapısı hakkında
yeterli bilgiye sahip olmaktır.
Osmanlı Türkçesinin yapısını öğrenmek bize sadece geçmişle bağ kurma
imkânını değil, günümüz Türkçesini doğru yazma, okuma ve anlama imkânını da
verecektir. Bu derslerde yabancı bir dilin kurallarını değil, dedelerimizin bize
bıraktığı mirasın dilini öğrendiğimizi unutmamalıyız.
Amacı Türkiye Türkçesinin 15-20. yüzyıllar arasındaki döneminin dil
özelliklerinin ortaya konulmasına, bu dönemden kalan eserlerin, belgelerin
okunup anlaşılmasına katkıda bulunmak olan kitabın hazırlanmasında emeği
geçen yazarımız Sayın Prof.Dr. Hayati Develi’ye ve dizgi-basım sırasında
yardımlarını esirgemeyen tüm çalışanlara teşekkür ederiz.

Editörler
Prof.Dr. Musa Duman
Yrd.Doç.Dr. Halit Biltekin








  vii

 
 
 
2
 
 
 
 
 
 
 
Amaçlarımız
Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
 Osmanlı Türkçesinde kullanılan Arapça kökenli kelimelerin yapısını
tanıyabilecek, 
 Arapça kelimelerde vezin / kalıp kavramını kavrayıp bir kelimenin veznini
bulabilecek, 
 Harflerinin niteliklerine göre Arapça kelimelerin ayrıldığı kısımları (aksâm-ı
seb'ayı) tanımlayabilecek, 
 Arapça kelimelerde ikilik (tesniye) ve çokluk (cem') yapısını ayırt edebilecek,
çokluk kelimelerin sıkça kullanılan kalıplarını sıralayabileceksiniz. 
 
Anahtar Kavramlar
 Vezin
 Kelime kalıbı
 Aslî harfler
 Zâid harfler
 Aksâm-ı seb'a
 Arapça kelime türleri
 İkilik (tesniye)
 Çokluk (cem')
 
İçerik Haritası
 ARAPÇA KELİMELERİN YAPISI 
 ARAPÇA KELİME YAPIMI 
 ARAPÇA KELİMELERİN VEZNİ 
 HARFLERİNE GÖRE ARAPÇA KELİMELER
 ARAPÇADA İSİMLER VE ÇOKLUK





 
 
3
 
 
 
 
 
 
 
GİRİŞ
Osmanlı Türkçesinde, bir kısmı günümüz Türkçesinde de kulanılan çok sayıda
Arapça ve Farsça kelime bulunmaktadır. Konuşma diline yerleşmiş ve kullanım
sıklığı yüksek olanlar dışında bu alıntı kelimeler Arap ve Fars yazı dilindeki
orijinal imlâlarına bağlı olarak yazılmışlardır.
Arapça ve Farsça kelimelerin yapılarının bilinmesi, metnin doğru okunması
ve doğru anlamlandırılması açısından önemlidir. Önümüzdeki ünitelerde,
günümüz dil bilgisinde yapı bilgisi (morfoloji), klasik dil bilgisinde sarf
bölümlerinde işlenen konuları ana hatlarıyla öğreneceğiz.
Bu iki dilden isimler, sıfatlar, zarflar ve bağlaçlar alınmış, çekimli fiil
unsurları alınmamıştır. Önümüzdeki ünitelerde yapımlarıyla ilgili özelliklerini
öğreneceğimiz bu unsurlar, kabaca “isim” kategorisinde değerlendirilir.

ARAPÇA KELİMELERİN YAPISI
Arapça, bükünlü bir dildir; yani bir kökten yeni kelimeler türetilirken başa ve
sona ekler getirilmez. Kelimenin kökünü oluşturan temel harflerin belli bir
kalıba göre başına, sonuna veya ortasına; bazan hepsine birden belli harflerin
ilâvesiyle yeni kelimeler yapılır. Bu yapıdan dolayı, Arapça kelimeler klasik dil
bilgisi kitaplarında bugünkü dil bilgisi anlayışından farklı bir şekilde
sınıflandırılmıştır. Türkçede kullanılmayan fiil çekimlerini bir tarafa bırakırsak,
Arapça kelimeler kabaca iki gruba ayrılır:
a) asıl isimler (=ism-i câmid)
b) türemiş isimler (=ism-i müştak).
Asıl isimler (ism-i câmid) grubuna giren kelimeler özel isimler, cins
isimleri ve sayı isimleridir.
Fiilden türemiş isimler (ism-i müştak) ise masdar isimleri, ism-i fâ'il, ism-i
mef'ûl, sıfat-ı müşebbehe, mübâlağa-i fâ'il, ism-i tafdîl, ism-i mekân, ism-i
zamân, ism-i âlet, ism-i tasgîr, ism-i mensûb olarak gruplara ayrılır.
Bazı bağlama edatlarıyla, harf-i cer denilen edat ve zarfları da ayrıca
zikretmek gerekir.
Edat ve harf-i cerler hariç bu kelimeleri dilbilgisel görevlerine göre isim ve
sıfat olarak da sınıflandırmak mümkündür:
İsm-i câmid grubuna giren bütün kelimeler, masdarlar, ism-i mekân, ism-i
zaman, ism-i âlet, ism-i tasgir cinsinden kelimeler isimdirler.
Arapçada Kelime
Yapımı: Kelime Kalıpları
ve Çokluk Kategorisi
bükün: Dil bilgisi
görevleri ve yapı
bakımından, kelime
köklerinin başında,
içinde veya sonunda
türlü değişikliklerin
olmasıdır.
bükünlü diller:
Arapça, İbranice vs.
gibi dillerdir.
 
 
4
İsm-i fâ’il, ism-i mef'ûl, sıfat-ı müşebbehe, mübâlağa-i fâ’il, ism-i tafdîl,
ism-i mensûb cinsinden kelimeler ise sıfattırlar.

isim ism-i fâ’il
masdar ism-i mef'ûl
ism-i mekân sıfat-ı müşebbehe
ism-i zamân mübâlağa-i fâ’il
ism-i âlet ism-i tafdîl
ism-i tasgîr

İsim
ism-i mensûb
Sıfat


ARAPÇA KELİME YAPIMI
Birleşik kelimeler dışında Arapçada kelimeler ön ve son eklerle değil,
bükünlenme yoluyla yapılır.
İki harfli edatlar ve birkaç kelime dışında Arapçada bir kelime kökü en az
üç harften oluşur. Bunlara aslî harfler denilir. Yeni kelime yapılırken bu aslî
harflerin başına, ortasına veya sonuna bir veya daha fazla harf ilâve edilir. Bu
ilâve harflere zâid harfler (=ekleme harfler) denilir. Kelime yapımı belli
kalıplara göre olduğu için, bu zâid harflerin hangi harfler olabileceği bellidir.
Aşağıdaki harfler, kelimenin kalıbına göre zâid harflerden olabilir:
ا , ت , س , م , ن , و , ٥ , ى , (hemze) أ

Zâid Harfler Nerelerde Kullanılır?
Zâid harflerin kelimelerde kullanılışıyla ilgili bazı genellemeleri bilirsek, zâid
ve aslî harfleri daha kolay tanıyabiliriz:
1. Hemze ( أ ) sadece kelime başında zâid olur: رﺎﮑﻓا efkâr, جاﺮﺧا ihrâc
(Osmanlı Türkçesinde bu gibi kelimelerde hemze yazılmayıp sadece
hemzenin 'kürsüsü' olan elif yazılmıştır.)
2. Elif ( ا ) kelime içinde uzun a (â) sesini karşılamak için kullanılır: ﺮﻫﺎﻣ
mâhir, ﺮﺑﺎﳐ muhâbir
3. Te ( ت ) kelime başında, ortasında ve sonunda zâid olarak bulunabilir:
ﻞﻴﮑﺸﺗ teşkîl, رﺎﻈﺘﻧا intizâr, ﮑﺷ ﺖﻳﺎ şikâyet.
4. Sin ( س ) ist-, müst- ses grubuyla başlayan kelimelerde zâid harf olur:
لﺎﻘﺜﺘﺳا istiskāl, ﻞﺒﻘﺘﺴﻣ müstakbel.
5. Mim ( م ) harfi sadece kelime başında zâid harf olur: مﻮﻠﻌﻣ ma'lûm, ﻪﻤﮑﳏ
mahkeme.
 
 
5
6. Nun (ن) harfi in-, mün- ses gruplarıyla başlayan kelimelerde başta, -ân ile
biten kelimelerde ise sonda zâid olur: رﺎﺴﮑﻧا inkisâr, ﺮﺴﮑﻨﻣ münkesir,
نﺎﻓﺮﻋ irfân.
7. Vav (و) harfi genellikle kelime içinde uzun u (û) sesini karşıladığında zâid
olur: مﻮﻠﻌﻣ ma'lûm, لﻮﻬﳎ mechûl, مﻮﻠﻈﻣ mazlûm, بﻮﻠﻐﻣ mağlûb, ﻕﻮﻘﻩ hukûk.
8. He (٥ ) harfi kelime sonunda Arapçadaki kapalı te harfi yerine kullanıl-
dığında zâid olur: ﻪﺳرﺪﻣ medrese, ﻪﺑﺎﺘﮐ kitâbe, ﻪﺑﺮﺿ darbe.
9. Ye (ى) harfi kelime içinde uzun i (î) sesini karşıladığında zâid olur: ﻢﻴﻠﻌﺗ
ta'lîm, ﲑﻘﻓ fakîr, ﲑﺒﮐ kebîr.

Kelime yapılışını daha iyi anlamak için aşağıdaki örneği inceleyelim:
Arapçada ‘yazmak' fiilini oluşturan kök harfler ب ت ك (k-t-b)'dir. Şimdi bu
kökten türetilmiş, dilimizde kullanılan bazı kelimelere bakalım:
بﺎﺘﻛ kitâb, ﺗﺎﻛ ﺐ kâtib, بﻮﺘﻜﻣ mektûb, ﺐﺘﻜﻣ mekteb, ﻪﺑﺎﺘﻛ kitâbe vs.
Görüldüğü gibi aslî harfler değişmemekte, bu köke zâid (ilâve) harfler
getirilerek yeni kelimeler yapılmaktadır.
Şimdi “sakin olmak, yerleşmek, rahatlamak” fiilini oluşturan ن ك س (s-k-n)
aslî harflerinden türetilen bazı kelimelere bakalım:
نﻮﮑﺳ sükûn "durma, kesilme, rahatlık vs."
ﺖﻧﻮﮑﺳ sükûnet "durgunluk, rahat, durma vs."
ﻦﮐﺎﺳ sâkin "kımıldamayan, oturan, durgun vs."
نﺎﮑﺳ sükkân "oturanlar, sâkinler vs."
ﻪﻨﮑﺳ sekene "oturanlar, sâkinler vs."
نﺎﮑﺳا iskân "yerleştirme, ev sahibi etme vs."
ﻦﮑﺴﻣ mesken "oturulan yer, ev vs."
ﲔﮑﺴﺗ teskîn "sakinleştirme, rahatlatma vs."
ﻦﮑﺴﻣ müsekkin "yatıştırıcı, teskin edici vs."
ﺖﻨﮑﺴﻣ meskenet "miskinlik, fakirlik; beceriksizlik vs."
ﲔﮑﺴﻣ miskîn "fakir, beceriksiz, cüzzamlı vs."
Bu kelimelerde de kelime kökünü oluşturan aslî harfler değişmezken, yeni
kelimeler türetmek için bu köke zâid harfler getirilmiştir.
 
 
6
ARAPÇA KELİMELERİN VEZNİ
Elbette zâid harflerin aslî harflere getirilmesi rastgele olmaz. Her dilde olduğu
gibi Arapçada da kelime türetme şekilleri bellidir. Aslî sesler belli kalıplara
girerek yeni kelimeler oluştururlar. Arapça dil bilgisinde bu kalıplar vezin adı
verilen yapılarla öğretilir. Bunun için, “yapmak, işlemek” fiilinin aslî sesleri
olan ﻞﻌﻓ (fe-ayın-lâm) harflerine dayanan bir model geliştirilmiştir: ف harfi
kelime kökünün birinci aslî sesini, ع harfi ikinci aslî sesini, ل harfi üçüncü
aslî sesini temsil eder; zâid harfler aynen bırakılır. Ortaya çıkan kalıp
kelimenin veznidir.
Bilhassa masdarlarda, ism-i fâ’il ve ism-i mef'ûl cinsinden kelimelerde
kelimenin veznini belirlemek, hem kelimeyi doğru okumak, hem de doğru
anlamlandırmak açısından önemli bir yardımcıdır.

Arapça Kelimelerin Veznini Bulmak
Yukarıda öğrendiklerimize göre ﻞﻬ
َ
ﺟ cehl “bilmeme, cahillik” kelimesinin
veznini bulalım:
Bu kelime üç harften oluştuğuna göre zâid (ilâve) harf yoktur, harflerin
hepsi aslîdir. Öylese 1., 2. ve 3. harfler için sırasıyla ع , ف ve ل harflerini
yazalım ve kelimenin harekesine göre okuyalım:







Şu hâlde ﻞﻬ
َ
ﺟ cehl kelimesi ﻞﻌﻓ fa'l veznindedir. Fa'l ﻞ
ْ
ﻌَ ـﻓ vezni birçok
kelimenin türetilebileceği bir kalıptır.
Aynı kökten gelen ﻞ
ِ
ﻫﺎﺟ câhil kelimesinin veznini de aynı şekilde
bulabiliriz. Bu kelimede dört harf olduğuna göre bunlardan biri zâid demektir.
Zâid olabilecek harf eliftir. Bu kelimede ج ٥ ل harfleri aslî harflerdir. Bu aslî
harflerin yerine sırasıyla yine ل ع ف harflerini yazalım, elif harfini de
kelimedeki yerine ilâve edelim; ortaya çıkan kalıbı ﻞ
ِ
ﻫﺎﺟ câhil kelimesinin
harekelerine göre okuyalım:
ﻓ ﺎ
ِ
ﻋ ﻞ   fâ'il 
Böylece ﻞ
ِ
ﻫﺎﺟ câhil kelimesinin vezninin ﻞ
ِ
ﻋﺎﻓ fâ'il olduğunu belirlemiş
oluruz. Kâtib ﺐ
ِ
ﺗﺎﮐ kelimesinin de ﻞ
ِ
ﻋﺎﻓ fâ'il kalıbında olduğunu aynı şekilde
bulabiliriz.
بﺎﺘ
ِ
ﻛ kitâb kelimesinde de zâid olabilecek tek harf eliftir. Ancak elifin yeri
farklıdır. Buna göre kelimenin veznini yukarıdaki gibi bulmaya çalışırsak
ortaya لﺎﻌ
ِ
ﻓ fi'âl vezni çıkar.
ﻞﻬ
َ
ﺟ cehl
ﻞﻌ
َ
ﻓ  fa'l
 
 
7

Arapça yapı bakımından nasıl bir dildir. Bu dilde kelimeler nasıl türetilir?

1. Alıştırma ﻪﻣرﺪﺸﻴﻟآ
Aşağıdaki kelimelerde aslî ve zâid harfleri belirleyerek kelimelerin veznini
bulunuz:

قوذ
zevk

ْ
ﻞﻌَﻓ
fa'l
ﺢﻠ
ُ

sulh
 ﻞﻌُﻓ
fu'l
بو
ُ

ُ

gurûb
 ْ لﻮ
ُ
ﻌُ ـﻓ
fu'ûl
بﺎﻄ
ِ

hitâb
 ْ لﺎ
َ

ِ

fi'âl
ﻢﻠ
ِ

..........
 .................
..........
ر
َ

َ
ﺿ
..........
 .................
..........
لﻮﺧ
ُ
د
..........
 .................
..........
ف
َ

َ

..........
 .................
..........
نﺎﻓ
ْ

ِ

..........
 .................
..........
ناﺮْ ﻔ
ُ

..........
 .................
..........

ْ

ِ

..........
 .................
..........
م
َ

َ

..........
 .................
..........
باﻮ
َ

..........
 .................
..........
ﺐَﻠَﻃ
..........
 .................
..........

ْ

ُ

..........
 .................
..........
ب
َ
د
َ
ا
..........
 .................
..........
ﻢﺴ
ِ

..........
 .................
..........
فﺮ
َ

..........
 .................
..........









 
 
8
1. Okuma Çalışması
ﯽﺳ ﻪﻤﺸﻴﻟﺎﭼ ﻪﻣﻮﻗوا
Aşağıdaki metni okuyunuz. Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz.

(Ta'lîm-i Kırâ'at'den.)

HARFLERİNE GÖRE ARAPÇA KELİMELER
Aksâm-ı Seb'a
Arapçada kelimeler, aslî harflerinin niteliklerine göre iki gruba ayrılır: a) sahih
ﺢﻴﺤﺻ b) mu'tell ﻞﺘﻌﻣ
ى و ا harfleri, içinde bulundukları kelimelerde çeşitli değişikliklere uğrayan
harfler olup bunlara illet harfleri denir. Aslî harflerin içinde bu harflerden biri
veya ikisi bulunursa böyle kelimelere de mu'tell kelimeler denir.
Söz konusu illet harfleri, kelime yapımı sürecinde başka harflere dönüşür
veya düşer. Bunların dönüştükleri harfler de yine bu üç harften biridir. Meselâ
vezn نزو kelimesinde illet harflerinden vav vardır. Bu kökten yeni bir kelime
üretildiğinde vav değişir: mivzân نازﻮﻣ olması gereken kelime vav'ın ye'ye
dönüşmesiyle mîzân ناﺰﻴﻣ şeklini alır.
رود devr kelimesinde de vav illet harfidir. Bu kökten yapılan kelimelerde
vav harfi başka harflere dönüşür: ﻩﺮﺋاد daire; ﺮﻳﺪﻣ müdîr vs.
ﻞﻴﺳ seyl kökünde ye illet harfidir. Bundan türetilen ﻪﻟﺎﺳا isâle kelimesinde
ye düşmüştür. Benzer yapıdaki ﻞﻴﻣ meyl kelimesinden türetilen ﻪﻟﺎﻣا imâle
kelimesinde ye; فﻮﺧ havf kelimesinden türetilen ﻪﻓﺎﺧا ihâfe kelimesinde vav
düşmüştür.
مﻮﺻ savm “oruç” kelimesinden türetilen “oruç tutma” anlamındaki مﺎﻴﺻ
sıyâm kelimesinde vav harfi, ye'ye dönüşmüştür.
Aksâm-ı seb'a konusu,
Arapçanın bir kuralını
öğretmek için değil,
dilimizde kullanılan
Arapça kökenli
kelimeleri doğru
okuyup daha iyi
anlayabilmek için
öğrenilmesi gerekli bir
konudur. Bu sebeple,
aksâm-ı seb'a
maddelerini teker
teker ezberlemek
yerine, kelimelerin
yapısını kavramaya
çalışınız!
 
 
9
Arapça kelimelerdeki bu uyum ve değişme kurallarını bilirsek kelimelerin
yapılarını daha kolay tanıyabiliriz. Böylece metinleri doğru okuyup anlamamız
da kolaylaşmış olur.
Aslî harflerinin niteliklerine göre kelimelerin sahih ve mu'tell olmak üzere
iki gruba ayrıldığını ifade etmiştik.
Sahih kelimeler üç kısımdır: sâlim, mehmûz, muzâ'af.
Mu'tell kelimeler dört kısımdır: misâl, ecvef, nâkıs, lefîf.
Böylece Arapça kelimeler aslî harflerinin niteliğine göre yedi kısma
ayrılmış olur ki buna aksâm-ı seb'a (yedi kısım) denir. Aşağıda bu kelimelerin
yapılarını örnekleriyle göreceğiz:
1. Sâlim ﱂﺎﺳ: Aslî harflerinden biri elif, vav, ye, hemze olmayan veya
içinde aynı cinsten iki harf bulunmayan kelimelere sâlim denir:
ﻢﻠﺣ hilm “yumuşaklık, ağırbaşlılık”
بﺮﺿ darb “vurma, vuruş”
ﻢﻠﻇ zulm “haksızlık, eziyet”
ﻒﻄﻟ lutf “lütuf”
ﱪﺻ sabr “sabır”
ﺮﻈﻧ nazar “bakış”
ﻢﮑﺣ hükm “yargı”
2. Mehmûz زﻮﻤﻬﻣ: Aslî harflerinden biri hemze olan kelimelere mehmûz
denir. Hemze birinci, ikinci veya üçüncü aslî harf olabilir:
بدأ edeb “edep”
ﺮﻣأ emr “iş, buyruk”
ﻞﻛأ ekl “yeme”
سﺄﻳ ye's “ümitsizlik”
ىأر re'y “görüş”
ءﺰﺟ cüz' “parça”
ﺊﺷ şey' “şey”
ﺖﺌﻴﻫ hey'et “heyet”

Osmanlıcada ilk harfi hemzeli Arapça kelimelerinin hemzelerinin yazılmadık-
larını unutmayınız (ﺏﺩﺃ = ﺏﺩﺍ gibi ).

3. Muzâ'af ﻒﻋﺎﻀﻣ: Aslî harflerinin son ikisi aynı olan kelimelere muzâ'af
denir:
ﺐﺒﺳ sebeb
راﺮﻗ karâr
 
 
10
دﺪﻋ aded
روﺮﺳ sürûr
ﺐﻃ tıbb
در redd
4. Misâl لﺎﺜﻣ: Aslî harflerinden ilki vav veya ye olan kelimelere misâl
denir:
ﻆﻋو va'z “nasihat"
عﻮﻗو vukū' “olma, oluş”
ﻢﻫو vehm “vehim”
ﺮﺴﻳ yüsr “kolaylık”
ﻦﳝ yümn “bereket”
ﲔﻘﻳ yakîn “şüphesiz bilme”
5. Ecvef فﻮﺟا: Aslî ikinci harfi vav veya ye olan kelimelere ecvef denir:
لﻮﻗ kavl “söz”
قﻮﺳ sevk
ﲑﺳ seyr
ﻞﻴﻣ meyl
ﻊﻴﺑ bey' “satma, satış”
6. Nâkıs ﺺﻗﺎﻧ: Aslî harflerinden üçüncüsü illet harflerinden biri olan
kelimelere nâkıs denir:
ﻮﻬﺳ sehv “yanılma”
ﻮﻔﻋ afv “af”
توﺎﻘﺷ şakāvet “eşkiyalık”
ﻰﻬﻧ nehy “yasaklama”
ﻰﻌﺳ sa'y “çalışma”
ﺖﻳﺎﻜﺷ şikâyet

 
 
11
7. Lefîf ﻒﻴﻔﻟ: Aslî harflerinden herhangi ikisi illet harfi olan kelimelere
lefîf denir:
ﺖﻳﻻو velâyet “veli olmak, velilik”
ﺎﻓو vefâ “sözünde durma”
ﻪﻳﺎﻗو vikāye "koruma"
ﺖﻳاور rivâyet
ﺎﻳر riyâ
ﻰﻃ tayy “dürüp bükme”
Kelimelerin harflerinin özelliklerine göre ayrıldığı yedi kısmı örnekleriyle
görmüş olduk. Bilhassa illetli kelimelerde (yani misâl, ecvef, nâkıs, lefîf olarak
isimlendirilen kelimelerde) yeni kelime yapımı sürecinde illet harflerinin
değişime uğradığını, bazen de düştüğünü söylemiştik. Böylece yapısı değişen
kelimelerin vezinlerini bulmak, anlamlarını, ait oldukları kelime ailesini tespit
etmek ancak aksâm-ı seb'a konusunun anlaşılmasıyla mümkün olur. Dil
bilgisinde illet harflerinin kelime türetimi sürecinde çeşitli değişikliklere
uğramasına i'lâl denilir. İ'lal konusunu 4. ünitede daha geniş bir şekilde ele
alacağız.

Aksâm-ı seb'a nedir? Arapça kelimeler aslî harflerinin niteliklerine göre kaç
gruba ayrılır?

2. Alıştırma
ﻪﻣرﺪﺸﻴﻟآ
Aşağıdaki kelimelerin aksâm-ı seb'aya göre hangi gruba girdiklerini belirtiniz.
Bu kelimelerin anlamlarını da öğreniniz:
ﺲﺒﺣ habs sâlim
قوذ zevk ecvef
لذ züll muzâaf
لﻮﻃ tûl ...................
ﻮﻔﻋ afv ...................
ﻦﳝ yümn ...................
ﻢﻠﻋ ilm ...................
درو vird ...................
ﱪﻛ kibr ...................
ﺲﺣ hiss ...................
 
 
12
ضﺮﻣ maraz ...................
ءﺎﻓو vefâ ...................
رﺮﺿ zarar ...................
دﻮﺟو vücûd ...................
ﻰﻤﻋ amâ ...................
ءﺎﻛذ zekâ ...................
ﻊﺟو veca' ...................
روﺮﻣ mürûr ...................
ءﺎﺿر rızâ ...................
ءﺎﻨﻏ gınâ ...................
ﻮﻠﻋ ulüvv ...................
لﻮﺻو vusûl ...................
نﻮﻨﺟ cünûn ...................
بدأ edeb ...................



A
Aşağıdaki metni okuyunuz. Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz.

1. Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kāmus-ı Türkî'den öğreniniz.
2. Metindeki Arapça yapılı kelimelerin aksâm-ı seb'anın hangi grubuna
girdiğini bulunuz.
2. Okuma Çalışması
ﯽﺳ ﻪﻤﺸﻴﻟﺎﭼ ﻪﻣﻮﻗوا
 
 
13

ARAPÇADA İSİMLER VE ÇOKLUK

Arapçada İsimler
Önceki kısımlarda Arapça dil bilgisinde kelimelerin isim, masdar, ism-i fâ'il,
ism-i mef'ûl, ism-i tafdîl, ism-i tasgîr, ism-i mekân, ism-i mensûb, mübâlağa-i
fâ'il olarak isimlendirilen gruplara ayrıldığını öğrenmiştik. Hangi gruba girerse
girsin, Arapça kelime vezin adı verilen bir kalıba sahiptir. Yine önceki
kısımlarda Arapça kelimelerin vezinlerinin ne olduğunu, nasıl tespit edildiğini
öğrendik. Buna göre bir vezin, Arapçada kelime türetmenin kalıbını ifade eden
bir modeldir. Herhangi bir vezinden yüzlerce kelime türetilebilir.
Arapça kelimenin kökünü teşkil eden aslî harfler -birkaç istisna dışında- en
az üç harfli olur. Bu kök harfler kimi durumlarda dört veya beş tane de olabilir.
Üç aslî harften oluşan köklere sülâsî, dört aslî harften oluşanlara rubâî, beş aslî
harften oluşanlara humâsî denilir.
İsimler, varlıkları gösteren kelimelerdir. Bunlar dil bilgisinde cins isim ve
özel isim olarak ayrılırlar. Bütün şahıs isimleri, nesneleri gösteren isimler, sayı
isimleri dil bilgisinde hep isim kategorisi altında değerlendirilir.
Masdar, hareket, oluş ve kılış bildiren isimlerdir. Arapçada masdarlar
mücerred, mimli, mezîdünfih ve mec'ûl olmak üzere dört gruba ayrılır.
İsm-i fâ'il, fiilde belirtilen hareketi, oluş veya kılışı yapanı ifade eden
kelime türlerine verilen isimdir. Türkçede yazıcı, kırıcı, yazan, kıran, yazar,
çizer gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i fâ'il kategorisini oluşturur.
İsm-i mef'ûl, fiilde belirtilen hareket, oluş ve kılışa maruz kalanı, etkileneni
ifade eden kelime türlerine verilen isimdir. Türkçede kırılmış, kırık, kırgın,
bozuk, bozulmuş gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i mef'ûl kategorisini
oluşturur.
İsm-i tafdîl, sıfatlarda derece açısından daha üstünlüğü gösteren bir kelime
kategorisidir. Türkçede bu anlamı üreten özel bir ek yoktur. Bunu sıfatın önüne
daha, en gibi sıfatlar getirerek üretiriz: daha güzel, en büyük, en yüksek vs.
gibi.
İsm-i tasgîr, isimlerde küçültme kategorisidir. Türkçedeki +cık/+cik,
+cığaz/+ciğez ekleriyle yapılan kuzucuk, kızcığaz, lokmacık gibi kelimeler de
ism-i tasgîr kategorisinin örnekleri olarak düşünülebilir.
İsm-i mekân, fiilde belirtilen hareket, kılış veya oluşun gerçekleştiği yeri
ifade eden kelime kategorilerine verilen isimdir. Türkçede çoğu zaman bunu
işlek bir ek olan +lık/+lik ile kurarız. Kimi zaman de yer kelimesinden
faydalanırız. Meselâ derslik, kömürlük, çalışma yeri, toplantı yeri vs.
Mübâlağa-i fâ'il, esas olarak fiilde belirtilen hareket, oluş veya kılışın özne
tarafından çok fazla, aşırı derecede yapıldığını ifade eder. Bunu Türkçede çok
yapan, çok konuşan, çok gülen gibi sıfat-fiil gruplarıyla yapabildiğimiz gibi
kırılgan, pişegen örneklerinde olduğu gibi -gan/-gen ekleriyle de yapabiliriz.
İsm-i mensûb, nisbet ifade eden kelime kategorisidir. Bu kategori, kelime
sonuna nispet eki getirmek suretiyle yapılır. Bu kategoriyi Türkçede değişik
eklerle yaparız: İstanbullu, demirden, mektupçu vs.
Arapçanın kelime kategorilerini böylece görmüş olduk. İsm-i mensûb
dışında bütün bu kategorilerin teşkili, kelime kökünü oluşturan aslî seslerin
vezin dediğimiz kimi kalıplara sokulmasıyla mümkün olmaktadır. Aşağıda bu
kalıpları ana hatlarıyla ve Türkçede kullanıldıkları kadarıyla öğreneceğiz.

 
 
14
İsimlerin Vezinleri
İsim teşkilinde kullanılan bazı kalıplar, yani vezinler şunlardır:

ْ
ﻌَ ـﻓ fa'l ﺲﴰ şems “güneş”, رﻮﺛ sevr “öküz”, زﻮﺟ cevz “ceviz”, ﻢﳊ lahm
“et”, عرز zer' “ekin” vs.

ْ

ِ
ﻓ fi'l ﺮﺌﺑ bi'r “kuyu”, ﺐﺋذ zi'b “kurt”, ﻞﺟر ricl “ayak” vs.

ْ
ﻌُ ـﻓ fu'l نذا üzn “kulak”, ﻚﻠﻓ fülk “gemi”, ﻞﻔﻗ kufl “kilit”, ﻞﻘﻧ nukl
“meze” vs.

ْ

َ
ﻌَ ـﻓ fa'al ﻢﻠﻗ kalem, ﺮﻤﻗ kamer “ay”, ﻞﺒﺟ cebel “dağ”, ﺮﺠﺷ şecer “ağaç”,
ﺮﲦ semer “meyve” vs.

ْ
ﻞَﻠ
ْ
ﻌَ ـﻓ fa'lel لدﺮﺧ hardal, ﺐﻠﻌﺛ sa'leb “tilki”, ﺮﺻﺮﺻ sarsar “fırtına”, ﱰﻓد
defter vs.

ْ
ﻞُﻠ
ْ
ﻌُ ـﻓ fu'lul ﻞﺒﻠﺑ bülbül, ﻖﺘﺴﻓ fustuk “fıstık”, قﺪﻨﻓ funduk “fındık”, ﺪﻫﺪﻫ
hüdhüd “ibibik kuşu” vs.
Arapçada isimler aslî harflerinin sayısına göre de sınıflandırılabilmektedir.
Buna göre isimleri üç aslî sesten oluşanlar (sülâsî= ﻢﻠﻗ kalem, ﺐﻫذ zeheb, ﻚﻠﻓ
fülk vs.), dört aslî sesten oluşanlar (rubâî= ﱰﻓد defter, ﻢﻫرد dirhem, لدﺮﺧ
hardal vs.), beş aslî sesten oluşanlar (humâsî= ﺪﺟﺮﺑز zeberced “sarı yakut”,
ﻞﺣدﺮﺟ cirdahal “iri deve” vs.) olarak da sınıflandırmak mümkündür.

Arapçada genel kural olarak asıl isimlerin aslî sesleri üçten az ve beşten fazla
olamaz. İki aslî harften oluşan birkaç isim vardır:
خا ah “erkek kardeş, birader”, ﻢﻓ fem “ağız”, ﺪﻳ yed “el”, وذ zü, اذ zâ, ىذ zî
“sahip” gibi. Bu kelimeler de aslında üç sesli olup birtakım ses düşmeleriyle iki
sesli hâlini almışlardır.

Arapçada kelime türleri hangi adlarla adlandırılmıştır?

Arapça İsimlerde Çokluk
Arapça kelimelerde sayı kategorisi teklik, ikilik (tesniye) ve çokluk (cem')
şekillerinde yapılır.

İkilik (Tesniye)
Türkçeden farklı olarak Arapça kelime yapımında ve fiil çekiminde nesnenin
iki adet oluşunu, fiilde belirtilen öznenin iki kişi oluşunu ifade eden ekler
vardır. Bu yapıya tesniye adı verilir. Arapçada kelime yapımında tesniye +eyn
( ﻦﻳ ) ve + ân (نا) ekiyle yapılır. Osmanlı Türkçesinde daha çok +eyn ekli
şekiller kullanılmıştır.


 
 
15
Örnekler:
taraf فﺮﻃ tarafeyn ﲔﻓﺮﻃ "iki taraf"
devlet ﺖﻟود devleteyn ﲔﺘﻟود "iki devlet"
leyle ﻟ ﻪﻠﻴ leyleteyn ﲔﺘﻠﻴﻟ "iki gece"
vâlid ﺪﻟاو vâlideyn ﻦﻳﺪﻟاو "anne ve baba"
Harem مﺮﺣ Haremeyn ﲔﻣﺮﺣ "Mekke ve Medine"

Tesniye yapımında kullanılan +ân eki, Osmanlı Türkçesinde pek az kullanıl-
mıştır:
zâviye "açı" ﻪﻳواز zâviyetân نﺎﺘﻳواز "iki açı"
harf "harf" فﺮﺣ harfân نﺎﻓﺮﺣ"iki harf"

Çokluk (cem')
Arapçada çokluk, iki gruptur: Eklemeli ve bükünlü.
Eklemeli çokluklar sâlim çokluk (cem'-i sâlim) adını alır. +în ( ﻦﻳ ), +ûn
( نو ) ekleri müzekker (eril), +ât ( تا ) eki ise müennes (dişil) çokluklar yapar.
Bunlar kurallı, düzenli çokluklar sayılır: ﻦﻳرﻮﻣﺄﻣ me'mûrîn, تﺎﻣﻮﻠﻌﻣ ma'lûmât vs.
Bükünlü çokluklar mükesser çokluk (cem'-i mükesser) adını alır. İsmin aslî
harflerine çeşitli zâid harflerin ilâve edilip belli vezinlere konulmasıyla elde
edilir. Meselâ:
felek "gök" ﻚﻠﻓ  eflâk كﻼﻓا "gökler": vezni ef'âl لﺎﻌﻓا
kasr "köşk" ﺮﺼﻗ  kusûr رﻮﺼﻗ "köşkler": vezni fu'ûl لﻮﻌﻓ
kitâb "kitap" بﺎﺘﻛ  kütüb ﺐﺘﻛ "kitaplar": vezni fu'ul ﻞﻌﻓ

Sâlim Çokluklar
Sâlim çokluğu teşkil eden eklerden +în ve +ûn ekleri eril (müzekker) çokluk
yapar:
ﻢﻠﺴﻣ müslim =ﲔﻤﻠﺴﻣ müslim+în ~ نﻮﻤﻠﺴﻣ müslim+ûn “Müslümanlar”
ﻦﻣﺆﻣ mü’min = ﲔﻨﻣﺆﻣ mü’min+în ~ نﻮﻨﻣﺆﻣ mü’min+ûn “müminler”;
رﻮﻣﺄﻣ me’mûr = ﻦﻳرﻮﻣﺄﻣ me’mûrîn ~ نورﻮﻣﺄﻣ me’mûrûn
ﺮﺿﺎﺣ hâzır = نوﺮﺿﺎﺣ hâzirûn "huzurda bulunanlar, bir yerde o anda
bulunanlar"
ﻊﻣﺎﺳ sâmi' = ﲔﻌﻣﺎﺳ sâmi'în "dinleyiciler"
ئرﺎﻗ kāri' = ﲔﺋرﺎﻗ kāri'în "okuyucular"

 
 
16

Kelimeye +în veya +ûn eklerinden hangisinin getirileceği Arapçada birtakım
sözdizimi uyumlarına bağlı olarak belirlenir. Osmanlıcada daha çok +în eki
kullanılmıştır.
Salim çokluğu teşkil eden eklerden +ât eki ise dişil (müennes) çokluk
yapar. Bu eki alan kelimenin sonunda ٥ ve ت harfleri varsa bu harfler
yazılmaz.
Tekili dişil olan kelimelerin çoğulu da bu ekle yapılır:
ﻪﻤﻠﻌﻣ muallime “hanım öğretmen” - تﺎﻤﻠﻌﻣ muallimât “hanım öğretmenler”
Ayrıca fiillerin masdar şekillerinin pek çoğu ile ism-i fâ'il ve ism-i mef'ül
kategorisinden kelimelerinin bazıları +ât ekiyle çokluk haline getirilir.
عﻮﻗو vukû’ 
تﺎﻋﻮﻗو vukuât
ﺧا جاﺮ ihrâc 
تﺎﺟاﺮﺧا ihrâcât
ﻢﻴﻠﺴﺗ teslîm 
تﺎﻤﻴﻠﺴﺗ teslîmât
ﻞﻴﻜﺸﺗ teşkîl 
تﻼﻴﻜﺸﺗ teşkîlât
ﺮﻫﺎﻈﺗ tezâhür 
تاﺮﻫﺎﻈﺗ tezâhürât
لﺎﺼﺤﺘﺳا istihsâl 
تﻻﺎﺼﺤﺘﺳا istihsâlât
ﻩﺮﺑﺎﳐ muhâbere 
تاﺮﺑﺎﳐ muhâberât
ﻪﺒﺳﺎﳏ muhâsebe 
تﺎﺒﺳﺎﳏ muhâsebât
ﺖﻳاور rivâyet 
تﺎﻳاور rivâyât
ﺖﻳﺎﻜﺷ şikâyet 
تﺎﻳﺎﻜﺷ şikâyât
مﻮﻠﻌﻣ ma’lûm 
تﺎﻣﻮﻠﻌﻣ ma'lûmât
بﻮﺘﻜﻣ mektûb 
تﺎﺑﻮﺘﻜﻣ mektûbât
ﻞﻜﺸﻣ müşkil 
تﻼﻜﺸﻣ müşkilât

Mükesser Çokluklar
Mükesser çokluklar esas olarak semâîdir, yani hangi kelimenin hangi kalıba
göre çokluk yapılacağını Arapça konuşan halkların asırlar öncesinde oluşmuş
uzlaşmaları belirlemiştir. Biz bunları sözlüklerden öğreniriz.
Cem'-i mükesserler (=bükünlü çokluk), cinsiyet kategorisinde dişil
(müennes) sayılırlar. Böylece, Farsça yapılı sıfat tamlamasında cem'-i
mükesser kalıbında olan bir isimden sonra gelen sıfat da müennes yapılır.






 
 
17
Başlıca cem'-i mükesser kalıpları şunlardır:
Ef'âl لﺎﻌﻓا vezni:
keder رﺪﻛ "keder"  ekdâr راﺪﻛا "kederler", sebeb ﺐﺒﺳ "sebep"  esbâb
بﺎﺒﺳا "sebepler", şahs ﺺﺨﺷ "şahs"  eşhâs صﺎﺨﺷا "şahıslar", nehr ﺮﻬﻧ
"nehir"  enhâr ا ﺭﺎﻬﻧ "nehirler", şekl ﻞﻜﺷ "şekil"  eşkâl لﺎﻜﺷا "şekiller"
vs.
Fu'ûl لﻮﻌﻓ vezni:
emr ﺮﻣا "iş, emir"  umûr رﻮﻣا "işler, emirler", ilm ﻢﻠﻋ "ilm"  ulûm مﻮﻠﻋ
"ilimler", deyn ﻦﻳد "borç"  düyûn نﻮﻳد "borçlar", melik ﻚﻠﻣ "hükümdar" 
mülûk كﻮﻠﻣ "hükümdarlar", fenn ﻦﻓ "bilim, bilgi"  fünûn نﻮﻨﻓ "fenler,
bilimler", akl ﻞﻘﻋ "akl"  ukūl لﻮﻘﻋ "akıllar" vs.
Fu'ul ﻞﻌﻓ vezni:
بﺎﺘﻛ kitâb "kitap"  ﺐﺘﻛ kütüb "kitaplar", لﻮﺳر resûl "elçi"  ﻞﺳر rusül
"elçiler", ﻖﻳﺮﻃ tarîk "yol"  قﺮﻃ turuk "yollar", ﻪﻨﻴﻔﺳ sefîne "gemi" 
ﻦﻔﺳ süfün "gemiler" vs.

Bu vezni, okuyuşta fu'ûl لﻮﻌﻓ vezniyle karıştırmayınız.

Fu'al ﻞﻌﻓ vezni:
ﺖﻣا ümmet  ﻢﻣا ümem "ümmetler", ﺖﻟود devlet  لود düvel "devletler",
ترﻮﺻ sûret  رﻮﺻ suver "resimler, suretler" vs.

Fi'al ﻞﻌﻓ vezni:
ﺖﻤﻌﻧ ni'met  ﻢﻌﻧ ni'am "nimetler", ﺖﻨﳏ mihnet  ﻦﳏ mihen "mihnetler",
ﺖﻠﻣ millet  ﻞﻠﻣ milel "milletler", ﺖﻤﻜﺣ hikmet  ﻢﻜﺣ hikem
"hikmetler" vs. 

Fu'ul, fu'al ve fi'al vezinlerinin Osmanlı alfabesinde aynı şekilde yazıldığına
dikkat ediniz. Metinleri doğru okumak ve anlamlandırmak için bu yapıların
arasındaki fark da bilinmelidir.

Fi'âl لﺎﻌﻓ vezni:
ﻞﺒﺟ cebel "dağ"  لﺎﺒﺟ cibâl "dağlar", ﻞﺟر racül "adam"  لﺎﺟر ricâl
"adamlar", ﻩﺪﻠﺑ belde  دﻼﺑ bilâd "beldeler", ﺪﺒﻋ abd "kul"  دﺎﺒﻋ ibâd
 
 
18
"kullar", ﲑﺒﻛ kebîr "büyük"  رﺎﺒﻛ kibâr "büyükler", ﻢﻴﻈﻋ azîm "büyük,
ulu"  مﺎﻈﻋ izâm "büyükler, ulular" vs.
Fu''âl لﺎﻌﻓ vezni:
Fâ’il ﻞﻋﺎﻓ veznindeki bazı kelimelerin çokluğu bu vezinde olur:
ﻢﻛﺎﺣ hâkim  مﺎﻜﺣ hükkâm "hâkimler", ﺐﺗﺎﻛ kâtib  بﺎﺘﻛ küttâb
"kâtipler", ﺮﺟﺎﺗ tâcir  رﺎﲡ tüccâr "tâcirler", ﺐﻟﺎﻃ tâlib  بﻼﻃ tullâb
"tâlipler, öğrenciler", ﺮﻓﺎﻛ kâfir  رﺎﻔﻛ küffâr "kâfirler" vs.
Fa'ale ﺔﻠﻌﻓ vezni:
ﻞﻋﺎﻓ fâ'il veznindeki birçok kelimenin çokluğu bu vezinde olur:
ﺐﻟﺎﻃ tâlib "öğrenci"  ﻪﺒﻠﻃ talebe "öğrenciler" ; ﺰﺟﺎﻋ âciz "güçsüz"  ﻩﺰﺠﻋ
aceze "güçsüzler"; ﻞﻫﺎﺟ câhil  ﻪﻠﻬﺟ cehele "câhiller"; ﱂﺎﻇ zâlim  ﻪﻤﻠﻇ
zaleme "zâlimler"; ﻊﺑﺎﺗ tâbi' "bağlı"  ﻪﻌﺒﺗ tebe'a "bağlılar, uyruklar" vs.
Fu'alâ ءﻼﻌﻓ vezni:
Fâ'il ﻞﻋﺎﻓ ve fa'îl ﻞﻴﻌﻓ veznindeki bazı kelimelerin çokluğu bu vezinde gelir.
Veznin sonundaki hemze genellikle yazılmaz:
ﱂﺎﻋ âlim  ﺎﻤﻠﻋ ulemâ "âlimler" , ﺮﻋﺎﺷ şâir  اﺮﻌﺷ şu'arâ "şairler", ﻞﺿﺎﻓ fâzıl
 ﻼﻀﻓ fuzalâ "fazıllar, erdemliler", ﻞﻫﺎﺟ câhil  ﻼﻬﺟ cühelâ "câhiller", ﲑﻔﺳ
sefîr "elçi"  اﺮﻔﺳ süferâ "elçiler", ﲑﻘﻓ fakîr  اﺮﻘﻓ fukarâ "fakirler", ﺮﻳزو
vezîr  ارزو vüzerâ "vezirler", ﺪﻴﻬﺷ şehîd  اﺪﻬﺷ şühedâ "şehitler" vs.
Fe'â'il ﻞﺋﺎﻌﻓ vezni:
ﻪﻔﻴﺤﺻ sahîfe "sayfa"  ﻒﺋﺎﺤﺻ sahâ'if "sayfalar", ﻪﻟﺎﺳر risâle  ﻞﺋﺎﺳر resâ'il
"risâleler", ﺖﻘﻴﻘﺣ hakîkat  ﻖﺋﺎﻘﺣ hakā'ik "hakikatler", ﺖﻠﻴﻀﻓ fazîlet 
ﻞﺋﺎﻀﻓ fazâ'il "faziletler, erdemler", ﻩﺪﻴﻘﻋ akîde "inanç"  ﺪﺋﺎﻘﻋ akā'id
"inançlar", ﻄﻟ ﻪﻔﻴ "latîfe"  ﻒﺋﺎﻄﻟ letâ'if "latifeler, şakalar", ﻪﻔﻴﻇو vazîfe 
ﻒﺋﺎﻇو vazâ'if "vazifeler, ödevler", ﻪﺠﻴﺘﻧ netîce  ﺞﺋﺎﺘﻧ netâ'ic "neticeler,
sonuçlar" vs.
Fevâ'il ﻞﻋاﻮﻓ vezni:
ﻊﻣﺎﺟ câmi'  ﻊﻣاﻮﺟ cevâmi' "câmiler", ﻪﺛدﺎﺣ hâdise  ثداﻮﺣ havâdis
"hadiseler", ﻩﺪﻋﺎﻗ kā'ide  ﺪﻋاﻮﻗ kavâ'id "kaideler", ﱂﺎﻋ âlem  ﱂاﻮﻋ avâlim
"âlemler", ﺪﻫﺎﺷ şâhid  ﺪﻫاﻮﺷ şevâhid "şahitler", ﻞﺣﺎﺳ sâhil  ﻞﺣاﻮﺳ sevâhil
"sâhiller", ﻊﺑﺎﺗ tâbi'  ﻊﺑاﻮﺗ tevâbi' "tâbi olanlar, uyruklar" vs.

 
 
19
Fevâ'îl ﻞﻴﻋاﻮﻓ vezni:
نﻮﻧﺎﻗ kānûn  ﲔﻧاﻮﻗ kavânîn "kanunlar", ﺦﻳرﺎﺗ târîh  ﺦﻳراﻮﺗ tevârîh "tarihler",
نﺎﻗﺎﺧ hâkān  ﲔﻗاﻮﺧ havâkîn "hakanlar" vs.
Efâ'il ﻞﻋﺎﻓا vezni:
Daha çok ef'al ﻞﻌﻓا veznindeki kelimelerin çokluğunu yapmak için kullanılır:
ﱪﻛا ekber "en büyük"  ﺮﺑﺎﻛا ekâbir "büyükler, ulular", ﻢﻈﻋا a'zam "en yüce"
 ﻢﻇﺎﻋا e'āzım "yüceler, ulular", لذرا erzel "pek rezil"  لذارا erâzil
"reziller, alçaklar", بﺮﻗا akreb "en yakın"  برﺎﻗا ekārib "en yakınlar" vs.
Efâ'îl ﻞﻴﻋﺎﻓا vezni:
ﻢﻴﻠﻗا iklîm "ülke, diyar"  ﻢﻴﻟﺎﻗا ekālîm "ülkeler", ﺚﻳﺪﺣ hadîs  ﺚﻳدﺎﺣا
ehâdîs "hadisler", ذﺎﺘﺳا üstâz "üstâd"  ﺬﻴﺗﺎﺳا esâtîz "ustalar" vs.
Ef'ilâ ءﻼﻌﻓا vezni:
Fa'îl ﻞﻴﻌﻓ vezninin nâkısı fa'î şeklini alır. Bu tür kelimelerin çokluğu ef'ilâ
ءﻼﻌﻓا veznindedir (Osmanlı Türkçesinde sondaki hemzeler düşürülür): ﱮﻧ
nebî "peygamber"  ﺎﻴﺒﻧا enbiyâ "peygamberler", ﱃو velî  ﺎﻴﻟوا evliyâ
"velîler", ﻰﻛذ zekî  ﺎﻴﻛذا ezkiyâ "zekiler" vs.
Ef'ile ﺔﻠﻌﻓا vezni:
باﻮﺟ cevâb  ﻪﺑﻮﺟا ecvibe "cevaplar", نﺎﻣز zamân  ﻪﻨﻣزا ezmine "zamanlar",
حﻼﺳ silâh  ﻪﺤﻠﺳا esliha "silahlar", نﺎﺴﻟ lisân  ﻪﻨﺴﻟا elsine "lisanlar,
diller", عﺎﺘﻣ metâ'  ﻪﻌﺘﻣا emti'a "metalar, mallar" vs.
Mefâ'il ﻞﻋﺎﻔﻣ vezni:
ﻞﻌﻔﻣ mef'al, ﺔﻠﻌﻔﻣ mef'alet, ﻞﻌﻔﻣ mef'il, ﺔﻠﻌﻔﻣ mef'ilet veznindeki kelimelerin
çokluğu bu vezinde yapılır:
ﺐﺘﻜﻣ mekteb  ﺐﺗﺎﻜﻣ mekâtib "mektepler, okullar", ﺐﻫﺬﻣ mezheb 
ﺐﻫاﺬﻣ mezâhib "mezhepler, görüşler", ﺪﺼﻘﻣ maksad  ﺪﺻﺎﻘﻣ mekāsıd
"maksatlar", فﺮﺼﻣ masraf  فرﺎﺼﻣ mesârif "masraflar", ﺲﻠﳎ meclis 
ﺲﻟﺎﳎ mecâlis "meclisler", لﺰ
ْ
ﻨﻣ menzil  لزﺎﻨﻣ menâzil "menziller", ﻪﺳرﺪﻣ
medrese  سراﺪﻣ medâris "medreseler", ﺖﻓﺮﻌﻣ ma'rifet  فرﺎﻌﻣ me'ârif,
ﺖﻌﻔﻨﻣ menfa'at  ﻊﻓﺎﻨﻣ menâfi' "menfaatler" vs.


 
 
20
Mefâ'îl ﻞﻴﻋﺎﻔﻣ vezni:
لﻮﻌﻔﻣ mef'ûl , ﻞﻌﻔﻣ mef'al ve لﺎﻌﻔﻣ mif'âl veznindeki kimi kelimelerin çokluğu
bu vezinde yapılır:
نﻮﻨﳎ mecnûn  ﲔﻧﺎﳎ mecânîn "mecnunlar, deliler", بﻮﺘﻜﻣ mektûb  ﺐﻴﺗﺎﻜﻣ
mekâtîb "mektuplar", حﺎﺘﻔﻣ miftâh "anahtar"  ﺢﻴﺗﺎﻔﻣ mefâtîh "anahtarlar" vs.
Tefâ'îl ﻞﻴﻋﺎﻔﺗ vezni:
Bilhassa tef'îl ﻞﻴﻌﻔﺗ veznindeki pek çok kelimenin çokluğu bu vezinde gelir:
ﺮﻳﻮﺼﺗ tasvîr  ﺮﻳوﺎﺼﺗ tesâvîr "tasvirler, resimler", ﺐﻴﻛﺮﺗ terkîb  ﺐﻴﻛاﺮﺗ
terâkîb "terkibler", ﻒﻴﻠﻜﺗ teklîf  ﻒﻴﻟﺎﻜﺗ tekâlîf "yükümlülükler" vs.
Ef'ul ﻞﻌﻓا vezni:
ﻢﳒ necm "yıldız"  ﻢﳒا encüm "yıldızlar", ﺲﻔﻧ nefs  ﺲﻔﻧا enfüs "nefsler,
ruhlar" vs. 

Bazı kelimelerin birden fazla vezinde çokluk yapıldıkları görülür. Vezinler
kimi zaman anlam farklılığına sebep olurken kimi zaman anlamda bir değişme
olmaz.
ﺐﻟﺎﻃ tâlib "isteyen, öğrenci"  ﻪﺒﻠﻃ talebe ~ بﻼﻃ tullâb "öğrenciler" ; ﺮﻓﺎﻛ
kâfir  ﻩﺮﻔﻛ kefere ~ رﺎﻔﻛ küffâr "kâfirler" örnekleri birbiri yerine kul-
lanılabilirken ﺲﻔﻧ nefs "ruh, can"  ﺲﻔﻧا enfüs ~ سﻮﻔﻧ nüfûs "ruhlar, canlar"
her zaman birbirinin yerine kullanılamaz.

Osmanlı Türkçesi öğrenimimiz süresince kelimelerin hangi vezinlerde
olduğunu bilmekten anlamlarını bilmek daha önemlidir. Çokluk kelimelerde de
kelimenin veznini bilmesek de onun çokluk olduğunu, hangi kelimenin
çokluğu olduğunu ve anlamını bilmek daha önemlidir.

3. Alıştırma ﻪﻣرﺪﺸﻴﻟآ
a. Aşağıdaki kelimelerin hangi cins çokluk olduğunu ve vezinlerini belirtiniz;
kelimelerin teklik şekillerini öğreniniz.
hukūk قﻮﻘﺣ ……………….
şuhûd دﻮﻬﺷ ……………….
cemâdât تادﺎﲨ ……………….
harekât تﺎﻛﺮﺣ ……………….
esbâb بﺎﺒﺳا ……………….

 
 
21
b. Aşağıdaki kelimeleri çokluk kategorisine çeviriniz; kelimelerin anlamını
sözlükten bularak öğreniniz.
alâmet ﺖﻣﻼﻋ ……………….
mevcûd دﻮﺟﻮﻣ ……………….
hükm ﻢﻜﺣ ……………….
veled ﺪﻟو ……………….
teşebbüs ﺚﺒﺸﺗ ……………….
vasf ﻒﺻو ……………….
c. Aşağıdaki kelimelerin anlamlarını, vezinlerini ve teklik şekillerini
öğreniniz:
مﻮﻠﻋ ulûm .....................................
بﺎﺒﺳا esbâb .....................................
ﻼﻀﻓ fuzalâ .....................................
ﻊﻣاﻮﺟ cevâmi' .....................................
لﺎﺒﺟ cibâl .....................................
بﺎﺘ
ُ
ﻛ küttâb .....................................
ﻞﺋﺎﺳر resâil .....................................
ر
َ

ُ
ﺻ suver .....................................
ﺐﺘﻛ kütüb .....................................
ﺦﻳراﻮﺗ tevârîh .....................................
ﻢﻌﻧ ni'am .....................................
ﺪﻫاﻮﺷ şevâhid .....................................














 
 
22
3. Okuma Çalışması
ﯽﺳ ﻪﻤﺸﻴﻟﺎﭼ ﻪﻣﻮﻗوا
Aşağıdaki metni okuyunuz. Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz.


ﯽﻣﺎﺳ ﻦﻳﺪﻟا ﺲﴰ
1. Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kamus-ı Türkî'den öğreniniz.
2. Metindeki Arapça yapılı salim ve mükesser çoklukları tespit edip
yapılışlarını ve anlamlarını öğreniniz.










 
 
23
Özet



























Osmanlı Türkçesinde Kullanılan Arapça
Kökenli Kelimelerin Yapısını Tanımak.
Arapça, bükünlü bir dildir; yani bir kökten
yeni kelimeler türetilirken başa ve sona
ekler getirilmez. Kelimenin kökünü oluş-
turan temel harflerin belli bir kalıba göre
başına, sonuna veya ortasına; bazan
hepsine birden belli harflerin ilâvesiyle
yeni kelimeler yapılır. Türkçede kullanıl-
mayan fiil çekimlerini bir tarafa bırakır-
sak, Arapça kelimeler kabaca iki gruba
ayrılır: a) asıl isimler (=ism-i câmid), b)
türemiş isimler (=ism-i müştak). Asıl isim-
ler (ism-i câmid) grubuna giren kelimeler
özel isimler, cins isimleri ve sayı isimleri-
dir. Fiilden türemiş isimler (ism-i müştak)
ise masdar isimleri, ism-i fâ'il, ism-i
mef'ûl, sıfat-ı müşebbehe, mübâlağa-i fâ'il,
ism-i tafdîl, ism-i mekân, ism-i zamân,
ism-i âlet, ism-i tasgîr, ism-i mensûb
olarak gruplara ayrılır. İsm-i câmid grubu-
na giren bütün kelimeler, masdarlar, ism-i
mekân, ism-i zaman, ism-i âlet, ism-i
tasgir cinsinden kelimeler isimdirler. İsm-i
fâ’il, ism-i mef'ûl, sıfat-ı müşebbehe,
mübâlağa-i fâ’il, ism-i tafdîl, ism-i mensûb
cinsinden kelimeler ise sıfattırlar.

Arapça Kelimelerde Vezin / Kalıp Kavra-
mını Kavrayıp Bir Kelimenin Veznini Bul-
mak.
Arapça'nın "bükünlü" bir dil olduğunu
gördük. Bu dilde kelimenin kök harfleri
(aslî harfler) değişmeden birtakım ekleme
harflerle (zâid harfler) belli kalıplara
uyularak (vezin), yeni kelimeler yapılmak-
tadır. Arapça kelimeler başlıca isim (ism-i
câmid), masdar, ism-i fâ’il, ism-i mef'ûl,
sıfat-ı müşebbehe, ism-i tafdîl, mübalağa-i
fâ’il, ism-i tasgir, ism-i zaman, ism-i
mekân, ism-i âlet gibi türlere ayrılırlar. Bu
kelime türleri hepsi farklı vezinlere, yani
kalıplara sahiptir. Arapça dil bilgisinde bu
kalıplar vezin adı verilen yapılarla
öğretilir. Bunun için, “yapmak, işlemek”
fiilinin aslî sesleri olan ﻞﻌﻓ (fe-ayın-lâm)
harflerine dayanan bir model geliştirilmiş-
tir: ف harfi kelime kökünün birinci aslî
sesini, ع harfi ikinci aslî sesini, ل harfi
üçüncü aslî sesini temsil eder; zâid harfler
aynen bırakılır. Ortaya çıkan kalıp





























kelimenin veznidir. Buna göre ﻞﻬ
َ
ﺟ cehl
“bilmeme, cahillik” kelimesinin veznini
bulmak için önce kelimedeki aslî harflerin
yerine sırasıyla ع , ف ve ل harfleri yazılır ve
bulunan vezin kelimenin harekesine göre
okunur. Şu hâlde ﻞﻬ
َ
ﺟ cehl kelimesi ﻞﻌﻓ fa'l
veznindedir. Aynı kökten gelen ﻞ
ِ
ﻫﺎﺟ câhil
kelimesinin veznini de aynı şekilde bulabili-
riz. Bu kelimede dört harf olduğuna göre
bunlardan biri zâid demektir. Zâid olabilecek
harf eliftir. Bu kelimede ج ٥ ل harfleri aslî
harflerdir. Bu aslî harflerin yerine sırasıyla
yine ل ع ف harflerini yazalım, elif harfini de
kelimedeki yerine ilâve edelim; ortaya çıkan
ﻞﻋﺎﻓ kalıbı ﻞ
ِ
ﻫﺎﺟ câhil kelimesinin harekele-
rine göre okuyalım: ﻞﻋﺎﻓ fâ’il. Örneklerden
de anlaşılacağı gibi Arapça bir kelimenin
veznini bulmak için önce kelimenin aslî
harfleri tespit edilir, sonra zaid harfler
yerinde kalmak koşuluyla aslî harfler yerine
ل ع ف harfleri getirilir ve bulunan kalıp
kelimenin harekesiyle okunur.

Harflerinin Niteliklerine Göre Arapça Keli-
melerin Ayrıldığı Kısımları (aksâm-ı seb'a)
Tanımlamak.
Arapça kelimeler, aslî harflerinde illet harf-
leri olarak nitelenen ى و ا harfleri bulunup
bulunmadıklarına göre sahîh ve mu’tell
olmak üzere iki gruba ayrılır. Sahîh kelime-
ler aslî harflerinde illet harfleri bulunmayan,
mu’tell kelimeler aslî harflerinde illet harfle-
ri bulunan kelimelerdir. Sahih kelimeler
sâlim, mehmûz, muzâ'af olmak üzere üç
kısma ayrılır. Mu'tell kelimeler misâl, ecvef,
nâkıs, lefîf olmak üzere dört kısımdır. Böyle-
ce Arapça kelimeler aslî harflerinin niteliği-
ne göre yedi kısma ayrılmış olur ki buna
aksâm-ı seb'a (yedi kısım) denir. Sâlim “aslî
harflerinden biri elif, vav, ye, hemze olma-
yan veya içinde aynı cinsten iki harf bulun-
mayan kelimelere”, mehmûz “aslî harflerin-
den biri hemze olan” kelimelere”, muzâaf
“aslî harflerinin son ikisi aynı olan kelimele-
re”, misâl “aslî harflerinden ilki vav veya ye
olan kelimelere”, ecvef “aslî ikinci harfi vav
veya ye olan kelimelere”, nâkıs “aslî harfle-
rinden üçüncüsü illet harflerinden biri olan
 
 
24





























kelimelere”, lefîf “aslî harflerinden
herhangi ikisi illet harfi olan kelimelere”
denir.

Arapça Kelimelerde İkilik (tesniye) ve
Çokluk (cem') Yapısını Ayırt Edebilmek,
Çokluk Kelimelerin Sıkça Kullanılan
Kalıplarını Sıralamak.
Hangi türden olursa olsun Arapça
kelimelerde sayı kategorisi üç grupta ifade
edilir: Teklik, ikilik (tesniye), çokluk
(cem'). İkilik (tesniye) Türkçede bulunma-
yan bir kelime türüdür. +eyn veya +ân
ekiyle yapılır ve nesnenin iki oluşunu
ifade eder: tarafeyn "iki taraf", devleteyn
"iki devlet". Çokluk (cem') ise nesnenin
ikiden fazla oluşunu ifade eden sayı
kategorisidir. İki türü vardır: 1. Sâlim
çokluk, 2. Mükesser çokluk. Sâlim çokluk,
Türkçedeki gibi eklerle yapılan çokluktur:
+în, +ûn, +ât : müslimîn, me'mûrîn,
mü'minûn vs. +în ve +ûn ile yapılan
çokluklar müzekker (eril) çokluklardır. +ât
ekiyle teklik şekli müennes (dişil) olan
kelimeler ve belli türdeki kelimeler çokluk
yapılır ve bunlar müennes (dişil) çokluklar
olur: muallime  muallimât, muhâkeme
 muhâkemât, ma'lûmât, teşkîlât, idhâlât
vs. Mükesser çokluk, bükünlü bir çokluk
türüdür; yani kelimer belli kalıplara
girerek çokluk anlamı ifade ederler: şahs
 eşhâs, kitâb  kütüb, tâlib  talebe,
kâfir  küffâr, velî  evliyâ, âlim 
ulemâ vs. Bazı mükesser çokluk vezinleri
şunlardır: ef'âl, fu'ul, fu'ûl, fi'âl, fu'alâ,
ef'ilâ…







































 
 
25
Kendimizi Sınayalım
1. Arapça kelimeler asıl isimler ve türemiş isimler
olmak üzere kabaca iki gruba ayrılır. Buna
göre, aşağıdakilerden hangisi türemiş isimler-
den biri değildir?
a. Mektup
b. Mahkeme
c. Kitabet
d. Garip
e. Kamer

2. Aşağıdaki türlerden hangisi sıfattır?
a. İsm-i mekân
b. İsm-i âlet
c. Masdar
d. İsm-i mensûb
e. Harf-i cer

3. Aşağıdaki türlerden hangisi isimdir?
a. İsm-i mensûb
b. Masdar
c. İsm-i fâ'il
d. İsm-i mef’ûl
e. İsm-i tafdil

4. Arapça kelimeler, bazı istisnalar dışında en az
üç harften oluşur. Yeni kelimeler yapılırken bu
harflere bazı harfler eklenir. Bunlara zâid harf-
ler denir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi,
zâid harflerden biri değildir?
a. elif
b. be
c. te
d. mim
e. nun

5. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde mim harfi
zâiddir?
a. Zulm
b. Hilm
c. Mevt
d. Mesken
e. Temâyül

6. “hitâb” kelimesinin vezni, aşağıdakilerden
hangisidir?
a. fi’âl
b. fâ’il
c. fa’îl
d. fu’l
e. fi’l

7. Aynı vezinde olan kelimeler, aşağıdakilerin
hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiş-
tir?
a. Hikâyet-şikâyet-dirâyet
b. Zarar-karar-meyyâl
c. Zarîf-halîm-sâbit
d. Duhûl-mürûr-hükm
e. Medd-hiss-zann

8. Arapça kelimeler aslî harflerin niteliğine göre
kaç kısma ayrılır ve bunlara ne ad verilir?
a. Dört kısma ayrılır, salim kelimeler denir.
b. Beş kısma ayrılır, sahih kelimeler denir.
c. Altı kısma ayrılır, aklâm-ı sitte denir.
d. Yedi kısma ayrılır, aksâm-ı seb’a denir.
e. Sekiz kısma ayrılır, mu’tel kelimeler
denir.

9. Arapça kelimelerde çokluk katagorisi iki
gruba ayrılır. Bunlara sâlim ve mükesser
denir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi
sâlim çokluk değildir?
a. Hâzırûn
b. Mu’allimîn
c. Teşkîlât
d. Şu’arâ
e. Tâlibîn

10. İsmin aslî harflerine çeşitli zâid harfler
getirilerek belli vezinlere konulmasıyla yapı-
lan çokluklara mükesser (kırık) çokluk denir.
Buna göre, aşağıdaki kelimelerden hangisi
kırık çokluk değildir?
a. Ulemâ
b. Hademe
c. Küttâb
d. Umûr
e. Me’mûrîn
 
 
26
Okuma Çalışması - 1
Terbiye
Terbiyeden Maksat Nedir?
Terbiyeden maksat insanın fikrini, kalbini
doğruluğa alıştırmak, kötü huylardan, fena âdet ve
tabîatlerden men' etmek, büyük zâtlar, insânlara
faideli adamlar yetiştirmektir. Gerek devletine,
gerek milletine ve bulunduğu memleketin iyiliğine
gerçekten çalışanlar en ziyâde terbiye görmüş
olanlardır.

Okuma Çalışması - 2
Hukūk-ı Hürriyet
Ulemâ-yı hukūk, hürriyeti üç zamana taksim
ederler. Yani hürriyete nazar olunursa üç nev'i
görülür: Birincisi kurûn-ı vustâ hürriyetidir. Yani
Roma İmparatorluğunun inkırâzından İstanbul'un
fethine kadar zamanda olan hürriyet efkârıdır. O
vakit hukūk-ı şahsiyye ve hürriyet hakkında
hükûmetler tarafından cebr ü kahr ve tahakküm
edilir idi. O zaman maksad-ı hükûmet ve herkes
hükûmetin tervîc maksadına âlet ve vâsıta
zannolunmuş ve hem de olmuş idi. Bu usûlün
fenalığından bütün hayâtın menba'ları kurumuş ve
harekât-ı akliyye ve saâdet ü selâmet kapıları hep
kapanmış ve bütün Avrupa zulmet-i cehâlet içinde
kalmış idi. Nihâyet İstanbul'un fethi sırasında
Avrupa'ya giden Şarklılar sayesinde ulûm ve
ma’ârifin intişârı, Amerika'nın keşfi, barutun ve
fenn-i tıbâ’atın icadı kurûn-ı ahîreye mebde' oldu.
Münif Paşa

Okuma Çalışması - 3
Kuvvet
Kâinat iki şeyden mürekkebdir: Biri kuvvet, biri
madde. Bu iki şey hakkında hükemâ-yı
mütekaddimîn ve müteahhirîn pek çok efkâr sarf
etmiş ve nice ihtilâfâta düşerek, maddiyyûn ve
ma'neviyyûn gibi fırkalara tefrîk olunmuş ve
bazısı bu iki şeyden birini takdîm ve takviye ile
diğerini tezyîf ve hatta büsbütün inkâr etmeğe
kadar varmışlardır. Bizim burada maksadımız bu
bâbda o kadar uzun, o kadar dakîk mütâla’âta
girişmek değildir. Kendimiz kuvvetin ehemmiyyet
ve takaddümünü mukırr olduğumuz gibi,
vatanımızda maddiyyûnun fikr ve zehâbına tâbi'
olmuş efrâd dahi tasavvur edemediğimizden
cümlenin müsellemi olan bir mes'eleyi isbâta
çalışmağa hâcet görmüyoruz.
Şemseddin Sâmi

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. e Cevabınız doğru değilse, “Arapça
Kelimelerin Yapısı” kısmını yeniden
okuyunuz.
2. d Cevabınız doğru değilse, “Arapça
Kelimelerin Yapısı” kısmını yeniden
okuyunuz.
3. b Cevabınız doğru değilse, “Arapça
Kelimelerin Yapısı” kısmı yeniden
okuyunuz.
4. b Cevabınız doğru değilse, “Arapçada Kelime
Yapımı” kısmını yeniden okuyunuz.
5. d Cevabınız doğru değilse, “Arapçada Kelime
Yapımı” kısmını yeniden okuyunuz.
6. a Cevabınız doğru değilse, “Arapça
Kelimelerin Veznini Bulmak” kısmını
yeniden okuyunuz.
7. a Cevabınız doğru değilse, “Arapça
Kelimelerin Veznini Bulmak” kısmını
yeniden okuyunuz.
8. d Cevabınız doğru değilse, “Harflerine Göre
Arapça Kelimeler” kısmını yeniden
okuyunuz.
9. d Cevabınız doğru değilse, “Arapça İsimlerde
Çokluk” kısmını yeniden okuyunuz.
10. e Cevabınız doğru değilse, “Arapça İsimlerde
Çokluk” kısmını yeniden okuyunuz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
Arapça yapı bakımından bükünlü bir dildir. Bir
kelimenin kökünü oluşturan seslerin sırası
değişmeden başa, ortaya veya sona, bazen birkaç
yere birden, bellik kalıplara göre harfler
eklenerek yeni kelimeler yapılır.

Sıra Sizde 2
Arapça kelimeler aslî harflerinin niteliklerine
göre sahih ve mu'tell olmak üzere iki gruba
ayrılır. İçerisinde kelime yapımı sırasında
değişikliğe uğrayan illet harfleri olmayan sahih
kelimeler salim, mehmuz ve muzâaf olmak üzere
üç gruptur. Mu'tell kelimeler ise misal, ecvef,
nâkıs, lefîf olmak üzere dört gruptur. Böylece
Arapçanın kelimeleri aslî harflerinin niteliklerine
göre yedi alt gruba ayrılmış olur. Bu
gruplandırmaya aksâm-ı seb'a (yedi kısım) denir.



 
 
27
Sıra Sizde 3
Arapçada kelimeler isim, masdar, ism-i fâ’il, ism-i
mef'ûl, ism-i tasgîr, ism-i mekân, mübâlağa-i fâ’il,
ism-i mensûb gibi adlarla adlandırılmıştır.

1. Ünite Alıştırma Yanıt Anahtarı
1. Alıştırma
قوذ zevk  fa'l
ﺢﻠ
ُ
ﺻ sulh  fu'l
بو
ُ

ُ
ﻏ gurûb  fu'ûl
بﺎﻄ
ِ
ﺧ hitâb  fi'âl
ﻢﻠ
ِ
ﺣ hilm  fi'l
ر
َ

َ
ﺿ zarar  fa'al
لﻮﺧ
ُ
د duhûl  fu'ûl
ف
َ

َ
ﺷ şeref  fa'al
نﺎﻓ
ْ

ِ
ﻋ irfân  fi'lân
ناﺮْ ﻔ
ُ
ﻛ küfrân  fu'lân

ْ

ِ
ﺳ sihr  fi'l
م
َ

َ
ﻛ kerem  fa'al
باﻮ
َ
ﺟ cevâb  fa'âl
ﺐَﻠَﻃ taleb  fa'al

ْ

ُ
ﻋ ömr  fu'l
ب
َ
د
َ
ا edeb  fa'al
ﻢﺴ
ِ
ﺟ cism  fi'l
فﺮ
َ
ﺻ sarf  fa'l

2. Alıştırma
لﻮﻃ tûl  ecvef
ﻮﻔﻋ afv  nâkıs
ﻦﳝ yümn  misâl
ﻢﻠﻋ ilm  sâlim
درو vird  misâl
ﱪﻛ kibr  sâlim
ﺲﺣ hiss  muzâaf
ضﺮﻣ maraz  sâlim
ﺎﻓو ء vefâ  lefîf
رﺮﺿ zarar  muzâaf
دﻮﺟو vücûd  misâl
ﻰﻤﻋ amâ  nâkıs
ءﺎﻛذ zekâ  nâkıs
ﻊﺟو veca'  misâl
روﺮﻣ mürûr  muzâaf
ءﺎﺿر rızâ  nâkıs
ءﺎﻨﻏ gınâ  nâkıs
ﻮﻠﻋ ulüvv  nâkıs
لﻮﺻو vusûl  misâl
نﻮﻨﺟ cünûn  muzâaf
بدأ edeb  mehmûz

3. Alıştırma
a)
hukūk قﻮﻘﺣ Mükesser çoğul, fu'ûl, hakk
şuhûd دﻮﻬﺷ Mükesser çoğul, fu'ûl, şâhid
cemâdât تادﺎﲨ Sâlim çoğul, fa'âl, cemâd
harekât تﺎﻛﺮﺣ Sâlim çoğul, fa'alet, hareket
esbâb بﺎﺒﺳا Mükesser çoğul, ef'âl, sebeb
b)
alâmet ﺖﻣﻼﻋ alâmât تﺎﻣﻼﻋ
mevcûd دﻮﺟﻮﻣ mevcûdât تادﻮﺟﻮﻣ
hükm ﻢﻜﺣ ahkâm مﺎﮑﺣا
veled ﺪﻟو evlâd دﻻوا
teşebbüs ﺚﺒﺸﺗ teşebbüsât تﺎﺜﺒﺸﺗ
vasf ﻒﺻو evsâf فﺎﺻوا
 
 
28
c)
مﻮﻠﻋ ulûm : ilimler, fu'ûl, ilm
بﺎﺒﺳا esbâb : sebepler, ef'âl, sebeb
ﻼﻀﻓ fuzalâ : fâzıllar, fu'alâ, fâzıl
ﻊﻣاﻮﺟ cevâmi' : câmiler, fevâ'il, câmi'
لﺎﺒﺟ cibâl : dağlar, fi'âl, cebel
بﺎﺘ
ُ
ﻛ küttâb : kâtipler, fu''âl, kâtib
ﻞﺋﺎﺳر resâ'il : risaleler, fe'â'il, risâle
ر
َ

ُ
ﺻ suver : şekiller, fu'al, sûret
ﺘﻛ ﺐ kütüb : kitaplar, fu'ul, kitâb
ﺦﻳراﻮﺗ tevârîh : târihler, fevâ'îl, târîh
ﻢﻌﻧ ni'am : nimetler, fi'al, ni'met
ﺪﻫاﻮﺷ şevâhid : şâhitler, fevâ'il, şâhid

Yararlanılan Kaynak
Develi, H. (2008). Osmanlı Türkçesi Kılavuzu 1-
2. İstanbul. Kesit Yayınları














 
 
29

 
 
30
 
 
 
 
 
 
 
 
Amaçlarımız
Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
 Arapça kelime türlerinden masdarların türlerini belirleyebilecek,
 Mücerred, mimli, mec'ûl masdarları ve yapılarını tanıyabilecek,
 İsm-i fâ'il ve ism-i mef'ûl kavramını tanımlayabilecek ve mücerred masdar-
ların ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûllerini bulabileceksiniz.
 
Anahtar Kavramlar
 Masdar
 Mücerred masdarlar
 Mimli masdarlar
 Mezîdünfîh masdarlar
 Mec'ûl masdarlar
 İsm-i fâ'il
 İsm-i mef'ûl
 
İçerik Haritası
 ARAPÇA MASDARLAR 
 İSM-İ FÂ'İL VE İSM-İ MEF'ÛL












 
 
31



 
 
 
     
 
ARAPÇA MASDARLAR
Masdar, fiillerden türemiş isim kategorisinde kelimelerdendir. Türkçe
dilbilgisinde masdar olarak -mak/-mek ve -ma/-me ekleriyle yapılan isimler
öğretilmekteyse de Arapçanın dilbilgisinde “geliş, alış, ölüm, alım, satım”
anlamlarındaki isimlerin yanı sıra “güzellik, incelik, kabalık” anlamlarındaki
isimler de masdar olarak adlandırılan kelime kategorilerinde üretilirler.
Arapçanın dilbilgisinde fiilin görülen geçmiş zaman 3. teklik şahsındaki
şekli fiilin en yalın hâlidir. Meselâ:

َ

َ

َ
ﮐ ketebe “yazdı” fiili, bu kökten türemiş kelimelerin en yalın şeklidir.
Çeşitli eklemelerle türlü kalıplarda kelimeler bu fiilden türetilir: ﺖﺑﺎﺘﮐ kitâbet
"yazma işi, yazı yazma”.

َ

َ
ﺘَ ـﻓ fetaha “açtı” fiil şeklinden türetilen bir masdar ﺢﺘﻓ feth “açma, fetih”.

َ

ِ

َ
ﻋ alime “bildi” fiil şeklinden türetilen bir masdar ﻢﻠﻋ ilm “bilme, bilgi,
ilim”.
Söz konusu fiil şekilleri, fiilin en yalın şeklini, yani kök hâlini gösterir.
Türkçede nasıl fiil köklerine ekler getirerek yeni kelimeler yapıyorsak
Arapçada da fiil köklerinden yeni kelimeler yapılır; ancak Arapça eklemeli
değil, bükünlü bir dil olduğundan fiil kökünün başına-ortasına-sonuna kimi
sesler getirilerek yeni kelimeler yapılır. Birinci Ünite'de yalın kökten yeni
kelime yapmak için kullanılan seslerin neler olduğunu ve bunlara zâid harfler
denildiğini öğrenmiştik. Kelimenin kökünü oluşturanlar dışındaki harfler
zâid'dir.

َ

ِ

َ
ﻋ alime “bildi” fiilini ele alalım. Dilimizde bu kökten türemiş kelimeler
vardır. Bu kelimelerin bir kısmı harf ilâvesiyle türetilmiştir:
ﻢﻠﻋ ilm “ilim, bilgi”, ﱂﺎﻋ âlim “bilgin”, مﻮﻠﻌﻣ ma'lûm “bilinen”, ﻢﻴﻠﻌﺗ ta'lîm
“öğretme”, ﻢﻠﻌﺗ ta'allüm “öğrenme”, ﻢﻠﻌﻣ mu'allim “öğretmen”, مﻼﻋا i'lâm
“bildirme, duyurma” vs.
Bütün bu türetmeler belli kalıplar içerisinde olmaktadır. Bu kalıplara vezin
denildiğini biliyorsunuz.
Arapçada masdarlar, türedikleri fiilerin teklik 3. şahıstaki çekimlerinde zâid
harf bulunup bulunmamasına göre iki gruba ayrılır. Meselâ ﺢﺘﻓ fetaha “açtı”
Arapçada Kelime Yapımı:
Mücerred Masdarlar,
İsm-i Fâ'iller ve İsm-i
Mef'ûller
Arapçadaki hasene,
ahsene gibi çekimli
şekiller Türkçede
kullanılmazlar.
Buradaki örnekler
mücerred (yalın) ve
mezîdünfih (ilâveli)
ayrımının anlaşılması
için verilmiştir.
 
 
32
fiilinde zâid harf yoktur, harflerin hepsi aslîdir.
َ

َ

ْ
ﺣَأ ahsene “iyilik etti”
fiilinde baştaki hemze zâiddir. Birinci gruptaki fiillerden türetilen masdarlara
mücerred masdarlar (yalın masdarlar), ikinci gruptaki fiillerden türetilen
masdarlara mezîdünfih masdarlar (artırılmış, harf ilâve edilmiş masdarlar) adı
verilir.
Mücerred (yalın) masdarların kalıpları, belli bir anlam üretmezler; fiilden
türetilen bir ismin niçin bu vezinden türetildiğinin belli bir kuralı yoktur.
Toplumca o kelime üzerinde uzlaşılmıştır ve bu kelimeler dilin kullanımıyla
edinilir, öğrenilir. Bu yüzden bu gruba giren masdarlara semâî masdarlar (yani
işitip öğrenmeye dayalı masdarlar) da denir.
Mezîdünfih masdarların üretildiği kalıplar ise belli, değiştirilemez anlamlar
üretirler. Her fiil her kalıba getirilip yeni bir kelime üretilemez. Fiilin geçişli
veya geçişsiz oluşu önemlidir. Buna göre kalıplar etken-edilgen-dönüşlü-işteş
çatılarda belli anlamları üretirler. Bu özellikleri dolayısıyla
geçişlilik/geçişsizlik (yani fiilin nesne alıp almaması) açısından uygun olmak
şartıyla bir fiil belli bir kalıba uygulandığında belli bir anlam üretilmiş olur.
Nasıl Türkçede +çı eki meslek ismi yapıyorsa ve biz bir kelime kökünden
meslek ifade eden bir kelime yapmak istediğimizde bu eke başvuruyorsak
Arapçanın mezîdünfih masdarları da benzer şekilde “önceden belirlenmiş”
anlamları üretirler. Bu yüzden bunlara kıyâsî masdarlar (yani kıyaslamaya
dayalı masdarlar) da denir.  
Masdarlardaki bu ayrımın Osmanlı Türkçesi metinlerini doğru
anlamlandırmada önemli yeri vardır. Özellikle kıyâsî masdarların üretimi
doğrudan anlamla ilgili olduğu için bunların yapılarını iyi kavrarsak birçok
kelimeyi daha doğru okur ve anlamlandırırız.
Kısaca özetlersek:
 Semaî masdarların anlamlarını sözlükten bularak öğrenebiliriz.
 Kıyâsî masdarların ise sözlüğe bakmadan önce sezilecek, bilinecek bir
anlam çerçevesi vardır.
 Kıyâsî masdarlar geçişlilik/geçişsizlik, etkenlik-edilgenlik-dönüşlülük-
işteşlik çatılarını ürettikleri için anlam çerçevelerinin bilinmesi gerekir.
Bunu bir örnekle görelim:
ﻢﻠﻋ ilm “bilim” kelimesi semâî/mücerred bir masdardır. Yalın isim gibidir.
Anlamı konusunda yapısından doğan herhangi bir sezgiye sahip olamayız. Bu
kelimenin anlamını bir kaynaktan öğrenmiş olmalıyız.
ﻢﻴﻠﻌﺗ ta'lîm “bildirme, öğretme” kelimesi geçişli ve etken bir masdardır. Bir
“şeyi” bir “kimseye” öğretiriz.
ﻢﻠﻌﺗ ta'allüm “öğrenme” kelimesi de geçişlidir ancak çatı itibariyle
“dönüşlü”dür. Bir “şeyi” özne “kendisi” öğrenir.
"Ben mektepte Fransızca ta'lîm ediyorum." cümlesinden öznenin öğretmen
olduğunu anlarız; çünkü birilerine “öğretiyor”.
"Ben mektepte Fransızca ta'allüm ediyorum." cümlesinden ise öznenin
öğrenci olduğunu anlarız; çünkü “öğreniyor”.
ﻪﻟدﺎﳎ mücâdele kelimesinin üretildiği kalıbın işteşlik anlamını ürettiğini
öğrenmişsek artık bu kelimenin anlamını bilmeden dahi bu anlamla ilgili bir
 
 
33
önsezimiz olur. Aynı kalıpta olan ve ﱪﺧ haber kökünden türetilmiş ﻩﺮﺑﺎﳐ
muhâbere kelimesinin de karşılıklı yapılan bir işi ifade ettiğini sezeriz:
"haberleşme".
Bundan sonraki bölümlerde önce semâî / mücerred masdarların üretildiği
ve Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan bazı kalıpları ve mimli masdarları,
sonra da kıyâsî / mezîdünfih masdarların üretildiği kalıpları ve mec'ûl
masdarları öğreneceğiz.

Arapçada masdarlar kaç gruba ayrılır?

Mücerred (Semâî) Masdarlar
Mücerred masdarların üretildiği kalıplar belli bir anlam üretmezler. Herhangi
bir yalın fiilden herhangi bir mücerred masdar kalıbında kelime üretilmiş
olması bir bakıma tesadüfîdir. Bu kelimelerin anlamları hakkında dilbilgisine
dayanan bir önsezimiz olmaz. Bu bakımdan mücerred masdarlar ile câmid
(donuk) isimler birbirlerine benzerler ve birçok kalıpları ortaktır.
Semâî mücerred masdarların büyük kısmında aslî harflerin sayısı üçtür.
Bunlara sülâsî mücerred masdarlar denilir. Aslî harfleri dört olanlara rubâî
mücerred masdarlar denir. Arapçada aslî harfî beş olan humâsî mücerred
masdarlar da vardır. Dörtlü ve beşli masdar örnekleri dilimizde çok az
kullanılmıştır.

Sülâsî Mücerred Masdarların Vezinleri
Aşağıda Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan mücerred masdarların
kalıplarını ve birkaç örneğini öğreneceğiz. Bu örnekleri, vezinlerine göre
okuyunuz ve anlamlarını öğreniniz.

Kimi vezinlerin sonundaki yuvarlak te (ة) Osmanlı Türkçesinde ya açık te (ت)
veya /e/ (٥) şeklinde yazılmıştır.


ْ
ﻌَ ـﻓ fa'l ﺮﻣا emr, ﲝ ﺚ bahs, ﻞﻬﺟ cehl, قوذ zevk, ﻞﺘﻗ katl, ﻊﻄﻗ kat',
ﻰﻬﻧ nehy, ﻆﻋو va'z vs.

ْ

ِ
ﻓ fi'l نذا izn, ﻢﻠﺣ hilm, ﺮﻛذ zikr, قزر rızk, كﺮﺷ şirk, ﺮﻌﺷ şi'r, ﻢﻠﻋ
ilm, ﺮﻜﻓ fikr vs.

ْ
ﻌُ ـﻓ fu'l ﻞﲞ buhl, ﻦﺴﺣ hüsn, ﻢﻜﺣ hükm, ﺮﻜﺷ şükr, ﻢﻠﻇ zulm, ﺮﻤﻋ
ömr, ﺮﻔﻛ küfr, ﺢﺼﻧ nush vs.

َ
ﻌَ ـﻓ fa'al لﺪﺟ ،ﻞﻤﻋ ،مﺮﻛ ،ﺐﻠﻃ ،ضﺮﻣ ،ﺮﺼﺑ ،بدا

ْ
ﺔَﻠ
ْ
ﻌَ ـﻓ fa'let ﻪﻠﲪ ،ﻪﺑﻮﺗ ،ﻪﺑﺬﺟ ،تﲑﻏ ،ﺖﻌﻨﺻ ،تﺮﺜﻛ ،ﺖﲪر

ْ
ﺔَﻠ
ْ

ِ
ﻓ fi'let تﺮﻜﻓ ،ﺖﻗﺮﺳ ،ﺖﻛﺮﺷ ،ﺖﻤﻌﻧ ،ﺖﻣﺬﺧ ،ﺖﻤﻜﺣ

ْ
ﺔَﻠ
ْ
ﻌُ ـﻓ fu'let تﺮﺼﻧ ،تﺮﻬﺷ ،ﺖﺼﺣر ،ﺖﺒﺤﺻ ،ﺖﺑﺮﻏ ،ﺖﻔﻟا
لﻮ
ُ
ﻌُ ـﻓ fu'ûl وﺮﻏ ،عﻮﻠﻃ ،طﻮﻘﺳ ،تﻮﻜﺳ رﻮﻬﻇ ،روﺮﻏ ،عﻮﻛر ،ب
Mimli masdarlar,
dilbilgisel anlamları
bakımından mücerred
masdarlara benzerler,
başlarındaki mim harfi
zâiddir: merhamet,
maksad, meşgale vs.
Mec'ûl masdarlar,
çeşitli isim ve sıfatlardan
+iyyet son ekiyle
yapılmış soyut isimlerdir:
insâniyyet, beşeriyyet,
hürriyyet vs.  
 
 
34

ْ
ﺔَﻟﻮ
ُ
ﻌُ ـﻓ fu'ûlet ﺖﻣﻮﻜﺣ ،ﺖﺳﻮﳓ ،تدوﺮﺑ ،ﺖﺑﻮﻌﺻ ،ﺖﻣﻮﺼﺧ ،ﺖﺑﻮﻃر
لﺎﻌَﻓ fa'âl لاوز ،مﺎﻌﻃ ،راﺮﻗ ،باﻮﺛ ،باﻮﺻ ،لﻼﺣ ،ماﺮﺣ ،مﺎﲤ
لﺎﻌ
ِ
ﻓ fi'âl مﺎﺘﺧ ،عﺎﲰ ،راﺮﻓ ،مﺎﻈﻧ ،مﺎﻴﺻ ،بﺎﻄﺧ ،بﺎﺠﺣ
ﺔَﻟﺎﻌَﻓ fa'âlet توﺎﺧر ،ﺖﻋﺎﻔﺷ ،تدﺎﻌﺳ ،ﺖﻟﺎﻬﺟ ،ﺖﻣﻼﺳ ،تدﺎﻬﺷ
ﺔَﻟﺎﻌ
ِ
ﻓ fi'âlet ﻪﻳﺎﻗو ،ﻪﻳﺎﻜﺣ ،ﻪﻳﺎﲪ ،ﺖﺑﺎﻄﺧ ،ﺖﻳﺎﻜﺷ ،ترﺎﻳز ،تدﺎﺒﻋ
نﻼ
ْ

ِ
ﻓ fi'lân ناﻮﺿر ،ناﺪﻘﻓ ،نﺎﻓﺮﻋ ،ناﺪﺟو ،نﺎﻴﺴﻧ
نﻼ
ْ
ﻌُ ـﻓ fu'lân ناﺮﻔﻛ ،نﺎﺤﺟر ،ناﺮﻔﻏ ،ناﺮﺴﺧ ،نﺎﺑﺮﻗ ،ناﺮﻜﺷ
نﻼ
َ
ﻌَ ـﻓ  fa'alân نﺎﻀﻴﻓ ،نارﻮﻓ ،نﺎﺠﻠﺧ ،نﺎﻳﺮﺟ ،نارود
لﺎﻌﻔﺗ tef'âl راﺮﻜﺗ ،داﺪﻌﺗ ،رﺎﻴﺴﺗ ،رﺎﻛﺬﺗ

Bilhassa fi'l ve fu'l ve fa'l veznindeki bazı kelimeler Türkçede kimi ses
değişikliklerine uğramışlardır. Bu kelimeler görüldüğü gibi tek ünlülüdür ve
birçoğunun ses yapıları Türkçenin ses yapısına uymaz. Bu gibi kelimelerden
yüksek bir kullanım sıklığına sahip olanların iç seste bir ünlü türemesiyle
Türkçenin ses yapısına uydurulduklarını görürüz: fikr > fikir, rızk > rızık, şi'r >
şiir, küfr > küfür, şükr > şükür gibi. Bu kelimeler ünlüyle başlayan bir ek
aldıklarında türeyen bu ünlü düşer: fikir > fikrimiz, rızık > rızkını, hüküm >
hükmüne vs. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, bu kelimelerin Arapçadaki
orijinal imlâlarıyla yazıldıklarıdır.

1. Okuma Çalışması
ﯽﺳ ﻪﻤﺸﻴﻟﺎﭼ ﻪﻣﻮﻗوا

Aşağıdaki metni okuyunuz. Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz.
ﺎﻳﺮﺗ ﯽﮐ یﺮﻟزﻮﺳ ' نﺪﻧ

1. Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kamus-ı Türkî'den öğreniniz.
2. Metinde geçen Arapça yapılı masdarları bulunuz.
 
 
35
1. Alıştırma
ﻪﻣرﺪﺸﻴﻟآ

a.Aşağıdaki kelimelerin hangi vezinlere ait olduklarını bulunuz.
ﺖﺼﺣر ruhsat …………………………
ﻛذ ﺮ zikr …………………………
ﻢﻜﺣ hükm …………………………
روﺮﻏ gurûr …………………………
تدوﺮﺑ bürûdet …………………………
راﺮﻗ karâr …………………………
ناﺮﺴﺧ hüsrân …………………………
نﺎﻳﺮﺟ cereyân …………………………
ﺖﻛﺮﺷ şirket …………………………
b. Aşağıda verilen kelimelerden aynı kökten gelenleri bulup birbirine oklarla
bağlayınız.
cülûs سﻮﻠﺟ vilâdet تدﻻو nasr ﺮﺼﻧ

küfr ﺮﻔﮐ cehl ﻞﻬﺟ celse ﻪﺴﻠﺟ

nusret تﺮﺼﻧ cehd ﺪﻬﺟ veled ﺪﻟو


cihâd دﺎﻬﺟ küfrân ناﺮﻔﮐ vilâd دﻻو
 
                                            cehâlet ﺖﻟﺎﻬﺟ 

Rubâî Mücerred Masdarlar
Dört aslî harften meydana gelen masdarların bir tek vezni vardır: fa'lelet ﺔﻠﻠﻌﻓ.
Bu vezindeki ة Osmanlı Türkçesinde genellikle ٥ /e, a/; bazen de te ت olarak
okunur:


 
 
36
ﻪﲨﺮﺗ terceme "tercüme", ﻩﺪﺑﺮﻋ arbede "gürültü patırtı, kavga", ﻪﻜﻟﺬﻓ fezleke
"rapor", ﺖﻨﻄﻠﺳ saltanat "sultanlık", ﻪﻔﺴﻠﻓ felsefe vs.

Bazı cümle ve ibarelerin kısaltmasından oluşmuş kelimeler de fa'lelet ﺔﻠﻠﻌﻓ
veznindedirler. Bu gibi kelimelere menhût تﻮﺤﻨﻣ denilir: ﻪﻠﻤﺴﺑ besmele
"bismillahirrahmanirrahîm demek", ﻪﻟﺪﲪ hamdele "elhamdülillâh demek",
ﻪﻟﻮﻠﺻ salvele "Peygambere salât okuma"

Mimli Masdarlar
Semâî olan, yani bir kurala bağlı olarak üretilmeyen bazı masdarlar vardır ki,
bunların ortak özelliği başlarında ekleme bir mim م olmasıdır. Böyle
masdarlara mimli masdar denilir. Bunların diğer semâi masdarlardan dilbilgisi
açısından bir farkı yoktur; yapılarına bağlı olarak özel bir anlam ifade etmezler;
türedikleri sülâsi masdarla aynı anlamdadırlar. Başlıca dört vezinde olurlar. Bu
vezinlerin çoğu ileride göreceğimiz ism-i mekân, ism-i zaman ve ism-i âlet
kategorilerinin vezinleriyle aynıdır. Aralarındaki farkı ancak cümle içindeki
anlamlarından ayırt edebiliriz:
Mef'il ﻞﻌﻔﻣ vezni
ﺪﻋو va'd  ﺪﻋﻮﻣ mev'id “söz verme”, تدﻻو vilâdet  ﺪﻟﻮﻣ mevlid “doğum, Hz.
Muhammed'in doğumu”
Mef'ilet ﺔﻠﻌﻔﻣ vezni
نﺎﻓﺮﻋ irfân  ﺖﻓﺮﻌﻣ ma'rifet "bilme, bilgi", ناﺮﻔﻏ gufrân  تﺮﻔﻐﻣ mağfiret
"günahı bağışlama", ﻆﻋو va'z  ﻪﻈﻋﻮﻣ mev'iza "öğüt, nasihat" vs.
Mef'al ﻞﻌﻔﻣ vezni
ﺐﻠﻃ taleb  ﺐﻠﻄﻣ matlab “istek”, ﺪﺼﻗ kasd  ﺪﺼﻘﻣ maksad, فﺮﺻ sarf 
فﺮﺼﻣ masraf.
Mef'alet ﺔﻠﻌﻔﻣ vezni
ﺖﲪر rahmet  ﺖﲪﺮﻣ merhamet, ﺮﺨﻓ fahr  ﺨﻔﻣ تﺮ mefharet “övünüş,
övünç”, لاﺆﺳ su'âl  ﻪﻠﺌﺴﻣ mes'ele “sorulan şey”

Mec'ûl Masdarlar
Bazı sıfat ve isimlerin sonuna /iyyet/ ﺖﻳ eki getirilerek Türkçede +lık/+lik
ekiyle karşıladığımız anlamlarda kelimeler yapılır. Bu kategorideki kelimelere
mec'ûl (yapma) masdarlar denilmektedir:
نﺎﺴﻧا insân  ﺖﻴﻧﺎﺴﻧا insâniyyet “insanlık, insan olma”, ﻞﻫﺎﺟ câhil 
ﺖﻴﻠﻫﺎﺟ câhiliyyet “cahillik, câhil olma”, بﻮﺠﳏ mahcûb  ﺖﻴﺑﻮﺠﳏ
 
 
37
mahcûbiyyet “mapcupluk, mahcup olma”, ﺪﺑا ebed  ﺖﻳﺪﺑا ebediyyet
“sonsuzluk” vs.
Arapçada masdarlara -iyyet eki getirilmez; ancak Osmanlı Türkçesinde bu
ek masdarlara da getirilerek Arapçada olmayan kelimeler türetilmiştir:
ﻦﻣا emn  ﺖﻴﻨﻣا emniyyet “eminlik, güvenlik”, مﻼﺳا islâm  ﺖﻴﻣﻼﺳا
islâmiyyet “İslâmlık” vs.

İSM-İ FÂ'İL VE İSM-İ MEF'ÛL
Masdarların hareket anlamı taşıyan, fiilden türeme kelimeler olduğunu
görmüştük. Masdarların türediği fiil köklerinden, o kökte belirtilen hareketi
yapan veya olanı ifade eden kelimeler de yapılır. Bu tür kelimelere ism-i fâ'il
denir. İsm-i fâ'il, fiilde belirtilen hareketi, oluş veya kılışı yapanı ifade eden
kelime türlerine verilen isimdir. Türkçede yazıcı, kırıcı, yazan, kıran, yazar,
çizer gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i fâ'il kategorisini oluşturur.
Fiil kökündeki harekete veya oluşa maruz kalan, bu fiilden etkilenen varlık
ise ism-i mef'ûl adını alan kelimelerle ifade edilir. İsm-i mef'ûl, fiilde belirtilen
hareket, oluş ve kılışa maruz kalanı, etkileneni ifade eden kelime türlerine
verilen isimdir. Türkçede kırılmış, kırık, kırgın, bozuk, bozulmuş gibi
kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i mef'ûl kategorisini oluşturur.

Mücerred Masdarların İsm-i Fâ'illeri ve İsm-i Mef'ûlleri
Mücerred masdarların ism-i fâilleri ﻞﻋﺎﻓ fâ'il vezninde; ism-i mef'ûlleri لﻮﻌﻔﻣ
mef’ûl vezninde olur. Bunu birkaç örnekle görelim:
ﺐﺘﻛ ketebe “yazdı” fiil kökünün ism-i fâ'ili ﺐﺗﺎﻛ kâtib (yazan, yazıcı), ism-i
mef'ûlü بﻮﺘﻜﻣ mektûb (yazılan şey)'dur.
ﺐﻠﻃ talebe “istedi, talep etti” fiil kökünün ism-i fâ'ili ﺐﻟﺎﻃ tâlib (isteyen),
ism-i mef'ûlü بﻮﻠﻄﻣ matlûb (istenilen)'dur.
ﻢﻠﻋ alime “bildi” fiil kökünün ism-i fâ'ili ﱂﺎﻋ âlim (bilen, bilici), ism-i
mef'ûlü مﻮﻠﻌﻣ ma'lûm (bilinen)'dur.
ﻞﺘﻗ katele “öldürdü” fiil kökünün ism-i fâ'ili ﻞﺗﺎﻗ kātil (öldüren), ism-i
mef'ûlü لﻮﺘﻘﻣ maktûl (öldürülen)'dür.
Örnekleri gözden geçirelim:
Masdar İsm-i fâil İsm-i mef'ûl
ﻞﻤﻋ
amel “iş”
ﻞﻣﺎﻋ
âmil “iş
işleyen,
yapan”
لﻮﻤﻌﻣ
ma'mûl
“yapılmış,
işlenmiş”
ﻞﻬﺟ
cehl
bilmeme,
bilgisizlik”
ﻞﻫﺎﺟ
câhil
“bilmeyen”
لﻮﻬﳎ
mechûl
“bilinmeyen”
İsm-i fâillerde elif, ism-
i mef'ûllerde ise mim
ve vav harflerinin zâid
olduklarına dikkat ede-
lim!
 
 
38
ﺮﻛذ
zikr “anma,
zikretme”
ﺮﻛاذ
zâkir
“zikreden,
anan”
رﻮﻛﺬﻣ
mezkûr
“zikredilen,
anılan”
ﺖﻗﺮﺳ
sirkat
“çalma,
hırsızlık”
قرﺎﺳ
sârik “çalan,
hırsız”
قوﺮﺴﻣ
mesrûk
“çalınan”
نﺎﻓﺮﻋ
irfân
فرﺎﻋ
ârif “bilen”
فوﺮﻌﻣ
ma'rûf
“bilinen”
ﻢﻠﻇ
zulm
“zulüm,
eziyet”
ﱂﺎﻇ
zâlim “zulm
eden”
مﻮﻠﻈﻣ
mazlûm
“zulme
maruz kalan”
ﺪﺒﻋ
abd “kul”
ﺪﺑﺎﻋ
âbid “kulluk
eden”
دﻮﺒﻌﻣ
ma'bûd
“kendisine
kulluk edilen,
tanrı”
تدﺎﻬﺷ
şehâdet
"görme,
tanık olma”
ﺪﻫﺎﺷ
şâhid “tanık
olan, tanık”
دﻮﻬﺸﻣ
meşhûd
“görülen,
görülmüş”
İsm-i fâ'il ve ism-i mef'ûl ne demektir?
2. Okuma Çalışması
ﯽﺳ ﻪﻤﺸﻴﻟﺎﭼ ﻪﻣﻮﻗوا

Aşağıdaki metni okuyunuz. Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz.

1. Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kamus-ı Türkî'den öğreniniz.
2. Metinde geçen ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûl türünden kelimeleri bulunuz.
 
 
39
2. Alıştırma
ﻪﻣرﺪﺸﻴﻟآ

Aşağıdaki kelimelerin ism-i fâ'illerini yazıp anlamlarını belirtiniz. Bazı
kelimelerin sadece ism-i fâ'illeri veya sadece ism-i mef'ûlleri kullanılıyor
olabilir.
ﻢﻠﻋ ilm ﱂﺎﻋ âlim / مﻮﻠﻌﻣ ma'lûm
ﺖﺑﺎﺘﻛ kitâbet .................................. / - ..................................
ﺖﻟﺎﻬﺟ cehâlet .................................. / - ..................................
نﺎﻓﺮﻋ irfân .................................. / - ..................................
ﺮﻛذ zikr .................................. / - ..................................
دﻮﻬﺷ şühûd .................................. / - ..................................
لاﺆﺳ su'âl .................................. / - ..................................
ترﺪﻗ kudret .................................. / - ..................................
ﺮﻣأ emr .................................. / - ..................................
ﺖﻠﺻو vuslat .................................. / - ..................................
ﻦﻳد deyn .................................. / - ..................................
ﻖﺸﻋ aşk .................................. / - ..................................
ﺖﻧﻮﮑﺳ sükûnet .................................. / - ..................................
ﺐﻠﻃ taleb .................................. / - ..................................
ناﺮﮑﺷ şükrân .................................. / - ..................................
تدﺎﺒﻋ ibâdet .................................. / - ..................................
ﻢﺳر resm .................................. / - ..................................
ﺮﻈﻧ nazar .................................. / - ..................................
ﻪﺒﻠﻏ galebe .................................. / - ..................................
ﻊﲨ cem' .................................. / - ..................................
ﻞﻘﻧ nakl .................................. / - ..................................






 
 
40
Özet



























Arapça Kelime Türlerinden Masdarların
Türlerini Belirlemek.
Masdarlar fiilden türemiş isim katego-
risinde kelimelerdir. Türkçede gelmek,
gelme, geliş gibi kelimelerde olduğu gibi
fiillere –mAK, -mA ve –Iş ekleri getirile-
rek yapılırlar. Arapça dilbilgisinde ise dört
tür masdar vadır: Mücerred masdarlar,
mimli masdarlar, mec'ûl masdarlar, mezi-
dünfih masdarlar. Mücerred ve mimli
masdarlar dilbilgisel bir anlam taşımazlar.
Meselâ feth, hükm, şi'r, edeb, kırâet gibi
kelimelerin fa'l, fi'l, fa'al, fi'âlet kalıpların-
da olmasının özel bir anlamı yoktur. Bu
Arap dili konuşanlar arasında yüzlerce yıl
önce oluşmuş bir sözleşmeye dayalı gibi-
dir. Türkçede de bil-mek, gelmek, koş-
mak gibi fiilerin niçin bu sesleri taşıdığı-
nın bir açıklaması yoktur, bu da Türkçe
konuşanlar arasında yüzlerce yıl önce
yapılmış bir sözleşmeye dayalı gibidir.
Mezîdünfîh masdarlar ise bil- > bil-in-mek
> bil-dir-mek > bil-iş-mek kelimelerinde
olduğu gibi özel anlamlar taşırlar. Meselâ
teslîm kelimesi "bir şeyi teslim etme"
anlamındadır, geçişlilik ifade eder;
tesellüm ise "bir şeyi teslim alma" anla-
mındadır, dönüşlülük ifade eder. Muhâre-
be kelimesi "karşılıklı haberleşme" anla-
mındadır, işteşlik ifade eder. Mec'ûl
masdarlar ise, bazı isim ve sıfatlara +iyyet
ekinin getirilmesiyle elde edilirler ve
isimde veya sıfatta belirtilen soyut
durumun somut isim durumunu ifade
ederler. insân  insân-iyyet "insan olmak-
lık, insan olma durum"; mecbûr 
mecbûr-iyyet "mecbur olmaklık, mecbur
olma durumu" vs.

Mücerred, Mimli, Mec'ûl Masdarları ve
Yapılarını Tanımak.
Mücerred masdarların üretildiği kalıplar
belli bir anlam üretmezler. Herhangi bir
yalın fiilden herhangi bir mücerred masdar
kalıbında kelime üretilmiş olması bir bakı-
ma tesadüfîdir. Bu kelimelerin anlamları
hakkında dilbilgisine dayanan bir önsezi-
miz olmaz. Bu bakımdan mücerred mas-
darlar ile câmid (donuk) isimler birbirle-
rine benzerler ve birçok kalıpları ortaktır.
Semâî mücerred masdarların büyük kıs-
mında aslî harflerin sayısı üçtür. Bunlara
sülâsî mücerred masdarlar denilir. Aslî































harfleri dört olanlara rubâî mücerred
masdarlar denir. Arapçada aslî harfî beş olan
humâsî mücerred masdarlar da vardır.
Dörtlü ve beşli masdar örnekleri dilimizde
çok az kullanılmıştır. Sülâsî mücerred
masdarların Osmanlı Türkçesinde sıkça
kullanılan kalıpları fa'l, fi'l, fu'l, fa'al, fa'let,
fi'let, fu'let, fu'ûl, fu'ûlet, fa'âl, fi'âl, fa'âlet,
fi'âlet, fi'lân, fu'lân, fa'alân, tef'âl kalıplarıdır.
Rubâî mücerred masdarların fa'lelet şeklinde
bir kalıbı vardır. Mimli masdarların mim
harfi ile başlayan mef’al, mef’il, mef’alet ve
mef’ilet şeklinde olmak üzere dört kalıbı
bulunmaktadır. Mec’ûl masdarlar ise bazı
isim ve sıfatların sonuna –iyyet eki getiri-
lerek yapılır.

İsm-i Fâ'il ve İsm-i Mef'ûl Kavramını Tanım-
lamak ve Mücerred Masdarların İsm-i Fâ'il
ve İsm-i Mef'ûllerini Bulmak.
Masdarların türediği fiil köklerinden, o
kökte belirtilen hareketi yapan veya olanı
ifade eden kelimeler de yapılır. Bu tür keli-
melere ism-i fâ'il denir. İsm-i fâ'il, fiilde
belirtilen hareketi, oluş veya kılışı yapanı
ifade eden kelime türlerine verilen isimdir.
Türkçede yazıcı, kırıcı, yazan, kıran, yazar,
çizer gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar
ism-i fâ'il kategorisini oluşturur. Fiil kökün-
deki harekete veya oluşa maruz kalan, bu
fiilden etkilenen varlık ise ism-i mef'ûl adını
alan kelimelerle ifade edilir. İsm-i mef'ûl,
fiilde belirtilen hareket, oluş ve kılışa maruz
kalanı, etkileneni ifade eden kelime türlerine
verilen isimdir. Türkçede kırılmış, kırık,
kırgın, bozuk, bozulmuş gibi kelimelerin
ifade ettiği anlamlar ism-i mef'ûl katego-
risini oluşturur. Mücerred masdarların ism-i
fâ'illeri ﻞﻋﺎﻓ fâ'il vezninde; ism-i mef'ûlleri
لﻮﻌﻔﻣ mef’ûl vezninde olur: ﺐﺘﻛ ketebe “yaz-
dı” fiil kökünün ism-i fâ'ili ﺐﺗﺎﻛ kâtib
(yazan, yazıcı), ism-i mef'ûlü بﻮﺘﻜﻣ mektûb
(yazılan şey)'dur.



 
 
41
Kendimizi Sınayalım
1. Arapça dilbilgisinde masdarlar, Türkçede
aşağıdaki hangi eklerle karşılanmazlar?
a. -AcAK
b. -LIK
c. -MAK
d. -MA
e. -Iş
2. Arapçada masdarlar, türedikleri fiilerin teklik 3.
şahıstaki çekimlerinde zâid harf bulunup bulun-
mamasına göre hangi adla anılırlar?
a. Sülâsî masdarlar – Rubâî masdarlar
b. Sülâsî masdarlar – Humâsî masdarlar
c. Geçişsiz masdarlar – Geçişli masdarlar
d. Yalın masdarlar – Birleşik masdarlar
e. Mücerred masdarlar – Mezîdünfîh masdar-
lar
3. Mücerred (semâî) masdarlar ile mezîdünfîh
(kıyâsî) masdarlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden
hangisi yanlıştır?
a. Semaî masdarların anlamları sözlükten
bulunabilir.
b. Kıyâsî masdarların sözlüğe bakmadan önce
sezilecek, bilinecek bir anlam çerçevesi
vardır.
c. Kıyâsî masdarlar, geçişlilik/geçişsizlik, et-
kenlik-edilgenlik-dönüşlülük-işteşlik çatıla-
rını ürettikleri için anlam çerçevelerinin bi-
linmesi gerekir.
d. Semâî masdarlar, daima üç harften oluşur.
e. Kıyâsî masdarlar, Arapça dilbilgisi kuralla-
rına göre kök kelimelerden yeni kelimeler
üretmek için kullanılır.
4. “ﻩﺮﺑﺎﳐ” kelimesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden
hangisi yanlıştır?
a. Kıyâsî masdar kalıbına göre türetilmiş bir
kelimedir.
b. Muhabir kelimesinin eşanlamlısıdır.
c. ﱪﺧ kökünden türetilmiştir.
d. “Haberleşme” anlamında bir kelimedir.
e. Karşılıklı bir işi yapan işteş çatıda kurul-
muştur.




5. Aşağıdaki kelimelerden hangisi mücerred
masdarlardan biri değildir?
a. تﺮﻜﻓ
b. ضﺮﻣ
c. عﻮﻛر
d. باﻮﺻ
e. ﻢﻠﻌﺗ

6. Aşağıdakilerden hangisi, Arapça dilbilgi-
sinde masdar kategorisinde sayılmaz?
a. Mücerred
b. Mezîdünfîh
c. Muzâaf
d. Mec’ûl
e. Mimli
7. Aşağıdaki kelimelerden hangisinin vezni
diğerlerinden farklıdır?
a. ﺖﺑﻮﻃر
b. روﺮﻏ
c. تﻮﻜﺳ
d. طﻮﻘﺳ
e. عﻮﻠﻃ
8. Aşağıdakilerden hangisi mimli masdarlardan
biri değildir?
a. ﺪﻟﻮﻣ
a. ﺖﻓﺮﻌﻣ
c. ﻦﻜﺴﻣ
d. ﻪﻠﺌﺴﻣ
e. فﺮﺼﻣ
9. Aşağıdaki kelime gruplarından hangisi,
farklı kökten türetilmiştir?
a. ﺪﻟو-دﻻو
b. ﺖﻬﺟ - ﺪﻬﺟ
c. سﻮﻠﺟ - ﻪﺴﻠﺟ
d. ﺮﻔﮐ - ناﺮﻔﮐ
e. ﻞﻬﺟ - ﺖﻟﺎﻬﺟ

10. Aşağıdakilerden hangisi ism-i mef’ûl – ism-i
fâ'il ikilisini oluşturmaz?
a. ﺐﻠﻃ - بﻮﻠﻄﻣ
b. ﺪﻫﺎﺷ - دﻮﻬﺸﻣ
c. ﻞﻫﺎﺟ - لﻮﻬﳎ
d. دﻮﺒﻌﻣ ﺪﺑﺎﻋ
e. قرﺎﺳ - قوﺮﺴﻣ
 
 
42
Okuma Çalışması - 1
Tiryaki Sözleri'nden
1. İnkılâblar, çok büyük derslerdir: Her dimâğa
sığmaz ve sığamadığı başları bî-huzûr eder.
2. Âdî san'atkâr odur ki her eserinden hoşnut
görünür.
3. Vakarlı rûhlara âharın merhameti de hasedi
kadar girân gelir.
4. İnsan, hakikati hayal ile katık ederek yaşar:
Ayaklarımız yerde ise gözlerimiz semâdadır.
5. Muzır tesâdüfler, faydalı tesâdüflerden bin kere
daha çoktur; akıllı adam tesâdüften hayır
ummaz…
6. Mücâdele-i hayâtta ihrâz-ı galebe için sağlam
kafa lâzımdır: İnsanlar da koçlar gibi kafa
kafaya döğüşürler.
7. Hamâkat dâimâ nûr ile alevi karıştırır ve
kendisini her yakanı bir güneş sanır.
8. Çok bilen gibi hiç bilmeyen da afva mâyildir;
kini yarım ilimde ara.
9. Her nümâyiş soğuktur, nümâyiş-i ahlâk…
iğrenç!
Cenap Şehabettin
Okuma Çalışması - 2
Ev Kadını
İffet ve terbiye ile hüsn-i idâreye mâlik olan kadın,
nâdir bulunan bir hazinedir. Zira bir evin hüsn-i
idâresi ve çocukların hıfz-ı sıhhat ve talim ve
terbiye ve bir ev sahibinin selâmet ve saâdeti hep
ev kadınının iyi olmasına mütevakkıftır. Öyle
kadın dâimâ evin nizam ve intizam üzere hüsn-i
idâresi ile meşgul olur. Ev kadınlarının vazifeleri
hanenin nizam ve intizamına, kemâl-i nezâfet ve
hüsn-i idaresine gayret ve dikkatten ibarettir.
Bütün evin idaresi ev kadını üzerinde olup bir
memleket müdürü ve hâkimi gibi hüküm ve idare
edebilir. Ev onun hüküm ve iradesi ile idare
olunur. Ev halkı kendisinden memnun olur ise, ev
kadını da hane halkının manevi surette büyüğü
demek olup herkes hüsn-i rızası ile onun emir ve
iradesine tâbi ve sözüne kāni' olur.
İsm-i Fâ'iller: mâlik, nâdir, sâhib, hâkim, tâbi',
kâni:
İsm-i mef'ûl: memnûn





Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. a Cevabınız doğru değilse, “Arapça
Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz.
2. e Cevabınız doğru değilse, “Arapça
Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz.
3. d Cevabınız doğru değilse, “Arapça
Masdarlar” kısmı yeniden okuyunuz.
4. b Cevabınız doğru değilse, “Arapça
Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz.
5. e Cevabınız doğru değilse, “Sülâsî Mücerred
Masdarların Vezinleri” kısmını yeniden
okuyunuz.
6. c Cevabınız doğru değilse, “Arapça
Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz.
7. a Cevabınız doğru değilse, “Sülâsî Mücerred
Masdarların Vezinleri” kısmını yeniden
okuyunuz.
8. c Cevabınız doğru değilse, “Mimli
Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz.
9. b Cevabınız doğru değilse, “Sülâsî Mücerred
Masdarların Vezinleri” kısmını yeniden
okuyunuz.
10. a Cevabınız doğru değilse, “Mücerred
Masdarların İsm-i Fâilleri ve İsm-i
Mef’ûlleri” kısmını yeniden okuyunuz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
Arapçada masdarlar fiil çekiminde görülen
geçmiş zaman 3. teklik şahıs çekimindeki
durumlarına göre iki gruba ayrılır. Çekimlenme
sırasında zâid harf getirilmeyen köklerden
türemiş masdarlara mücerred (yalın) masdar
denir:
َ

َ

َ
ﻧ nasara  ﺮﺼﻧ nasr, تﺮﺼﻧ nusret vs.
gibi. Çekimlenme sırasında zâid harf getirilen
köklerden türemiş masdarlara mezîdünfih
(artırılmış) masdar denir: ﻢﻴﻠﻌﺗ ta'lîm "öğretme",
رﺎﺒﺧا ihbâr "haber verme", ﻞﻜﺸﺗ teşekkül
“şekillenme, oluşma”, ﻞﻳﺎﲤ temâyül “meyl etme”
vs. Bunların dışında mimli masdarlar (merhamet,
meşgale vs.) ve mec'ûl masdarlar (insâniyyet,
hürriyyet vs.) vardır.

Sıra Sizde 2
İsm-i fâ'il, kelimede bildirilen hareketi yapan,
eden veya eyleyeni; olanı gösteren kelimedir.
Bilme hareketinin ism-i fâ'ili âlim "bilen" (ﱂﺎﻋ),
öldürme hareketinin ism-i fâ'ili kātil "öldüren"
(ﻞﺗﺎﻗ) olur. İsm-i mef'ûl ise kelimede bildirilen
 
 
43
harekete, oluşa maruz kalan, ondan etkilenendir.
Bilme fiilinin ism-i mef'ûlü ma'lûm (مﻮﻠﻌﻣ)
'bilinen"; öldürme fiilinin ism-i mef'ûlü maktûl
"öldürülen" (لﻮﺘﻘﻣ)'dür.

2. Ünite Alıştırma Yanıt Anahtarı
1. Alıştırma
a.
ﺖﺼﺣر ruhsat fu'let ﺖﻠﻌﻓ
ﺮﻛذ zikr fi'l ﻞﻌﻓ
ﻢﻜﺣ hükm fu'l ﻞﻌﻓ
روﺮﻏ gurûr fu'ûl لﻮﻌﻓ
تدوﺮﺑ bürûdet fu'ûlet ﺖﻟﻮﻌﻓ
راﺮﻗ karâr fa'âl لﺎﻌﻓ
ناﺮﺴﺧ hüsrân fu'lân نﻼﻌﻓ
نﺎﻳﺮﺟ cereyân fa'alân نﻼﻌﻓ
ﺖﻛﺮﺷ şirket fi'let ﺖﻠﻌﻓ
b.
cülûs – celse
vilâdet – veled - vilâd
nasr – nusret
cehl – cehâlet
cehd – cihâd
küfr – küfrân

2. Alıştırma
ﺖﺑﺎﺘﻛ kitâbet, ﺐﺗﺎﮐ kâtib / بﻮﺘﮑﻣ mektûb
ﺖﻟﺎﻬﺟ cehâlet, ﻞﻫﺎﺟ câhil / لﻮﻬﳎ mechûl
نﺎﻓﺮﻋ irfân, فرﺎﻋ ârif / فوﺮﻌﻣ ma'rûf
ﺮﻛذ zikr, ﺮﮐاذ zâkir / رﻮﮐﺬﻣ mezkûr
دﻮﻬﺷ şühûd, ﺷ ﺪﻫﺎ şâhid / دﻮﻬﺸﻣ meşhûd
لاﺆﺳ su'âl, ﻞﺋﺎﺳ sâ'il / لﻮﺌﺴﻣ mes'ûl
ترﺪﻗ kudret, ردﺎﻗ kādir / روﺪﻘﻣ makdûr
ﺮﻣأ emr, ﺮﻣآ âmir / رﻮﻣﺄﻣ me'mûr
ﺖﻠﺻو vuslat, ﻞﺻاو vâsıl / لﻮﺻﻮﻣ mevsûl
ﻦﻳد deyn, ﻦﻳاد dâyin / نﻮﻳﺪﻣ medyûn
ﻖﺸﻋ aşk, ﻋ ﻖﺷﺎ âşık / قﻮﺸﻐﻣ ma'şûk
ﺖﻧﻮﮑﺳ sükûnet, ﻦﮐﺎﺳ sâkin / نﻮﮑﺴﻣ meskûn
ﺐﻠﻃ taleb, ﺐﻟﺎﻃ tâlib / بﻮﻠﻄﻣ matlûb
ناﺮﮑﺷ şükrân, ﺮﮐﺎﺷ şâkir / رﻮﮑﺸﻣ meşkûr
تدﺎﺒﻋ ibâdet, ﺪﺑﺎﻋ âbid / دﻮﺒﻌﻣ ma'bûd
ﻢﺳر resm, ﻢﺳار râsim / مﻮﺳﺮﻣ mersûm
ﺮﻈﻧ nazar, ﺮﻇﺎﻧ nâzır / رﻮﻈﻨﻣ manzûr
ﻪﺒﻠﻏ galebe, ﺐﻟﺎﻏ gâlib / بﻮﻠﻐﻣ mağlûb
ﻊﲨ cem', ﻊﻣﺎﺟ câmi' / عﻮﻤﳎ mecmû'
ﻞﻘﻧ nakl, ﻞﻗﺎﻧ nâkil / لﻮﻘﻨﻣ menkūl

Yararlanılan Kaynak
Develi, H. (2008). Osmanlı Türkçesi Kılavuzu
1-2. İstanbul. Kesit Yayınları.


 
 
44
 
 
 
 
 
 

Amaçlarımız
Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
 Mezîdünfih masdarların bâblarını tanıyabilecek,
 Bu bâbların hangi anlamlarda masdar türettiğini açıklayabilecek,
 Mezîdünfih masdarlarının ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûlllerini tanıyıp sıralaya-
bileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
 Mezîdünfîh Masdarlar
 if'âl
 tef'îl
 tefa''ul
 tefâ'ul
 müfâ'alet
 infi'âl
 if'ilâl
 ifti'âl
 istif'âl
 İsm-i fâ'il
 İsm-i mef'ûl

İçerik Haritası
 MEZÎDÜNFİH MASDARLAR (KIYÂSÎ MASDARLAR)




 
 
 
45
 
 
 
 
     


MEZÎDÜNFİH MASDARLAR (KIYÂSÎ MASDARLAR)
Bu gruptaki masdarlar, mücerred masdarlardan farklı olarak belli bir kalıp
içinde belli bir anlam üretirler. Herhangi bir fiil kökünden mezîdünfih bir
masdarın yapısına göre masdar üretmek mümkün gibi görünür. Elbette her
dilde -teorik açıdan mümkün bile olsa- her kelime köküne birtakım ekler
getirilmez. Bunlar toplumsal uzlaşmaya bağlı olarak kullanılır. Ancak biz bu
kalıpların ne gibi anlamlar ürettiğini önceden bilebiliriz. Mücerred masdarlarda
ise bunu bilebilmek mümkün değildir. Eğer bir kıyâsî masdarın
geçişli/geçişsiz, etken/edilgen, dönüşlü veya işteş çatıda olduğunu biliyorsanız,
o yapıda üretilmiş bir kelimenin anlam dairesini belirleyebilirsiniz. Mücerred
masdarlarda bunu bilebilmek mümkün değildir; ancak sözlükler yardımıyla
veya o dili iyi bilenlerden işiterek öğreniriz. Bundan dolayı mücerred
masdarlar semâî (işitip öğrenmeye dayalı, kuralsız, düzensiz), mezîdünfih
masdarlar ise kıyâsîdir (kurallı, düzenli).
Mezîdünfih masdarların Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan dokuz bâbı
vardır:
if'âl لﺎﻌﻓا
tef'îl ﻞﻴﻌﻔﺗ
tefa''ul ﻞﻌﻔﺗ
tefâ'ul ﻞﻋﺎﻔﺗ
müfâ'alet ﺔﻠﻋﺎﻔﻣ
infi'âl لﺎﻌﻔﻧا
ifti'âl لﺎﻌﺘﻓا
if'ilâl لﻼﻌﻓا
istif'âl لﺎﻌﻔﺘﺳا



Arapçada Kelime Yapımı:
Mezîdünfih Masdarlar
(Kıyâsî Masdarlar)
 
 
46
İf'âl لﺎﻌﻓا Bâbı
Bu bâbda baştaki ve ortadaki elifler “ا” zâid, yani ekleme harflerdir.
مﺮﻛ kerem “cömertlik”  ماﺮﻛا ikrâm “ağırlama”
جوﺮﺧ hurûc “çıkma”  جاﺮﺧا ihrâc “çıkarma, ihraç etme”
فﺮﺳ sarf “harcama, kullanma”  فاﺮﺳا isrâf “boş yere kullanma”
Bu bâbdaki masdarların çatısı geçişlidir, yani nesne alır. Geçişsiz bir fiil bu
bâba nakledildiği zaman geçişli olur ve nesne alır:
ﻢﻠﻋ ilm  مﻼﻋا i'lâm “(bir şeyi) bildirme”
رﻮﻬﻇ zuhûr “görünme”  رﺎﻬﻇا izhâr “(bir şeyi) meydana çıkarma,
gösterme”
طﻮﻘﺳ sukūt “düşme”  طﺎﻘﺳا iskāt “(bir şeyi) düşürme"
تﻮﻜﺳ sükût “susma, sessiz olma”  تﺎﻜﺳا iskât “(bir kimseyi) susturma”
لﻮﺧد duhûl “girme”  لﺎﺧدا idhâl “(bir şeyi) dâhil etme, içeriye sokma”
ﻢﻬﻓ fehm “anlama”  مﺎﻬﻓا ifhâm “(bir şeyi) anlatma”
بﺮﺷ şürb “içme”  باﺮﺷا işrâb “(bir şeyi) içirme”
Ancak bu bâbdâ kimi geçişsiz masdarlar da vardır: فﺎﺼﻧا insâf “adaletli
olma”, مﻼﺳا islâm “müslüman olma”, نﺎﻜﻣا imkân “olabilir olma, olabilirlik”
vs. gibi.

İf'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili
İf'âl bâbının ism-i fâ'ili ﻞ
ِ
ﻌﻔ
ُ
ﻣ müf'il vezninde gelir:
ماﺮﻛا ikrâm  مﺮﻜﻣ mükrim “ikram eden, ikram edici”
مﻼﺳا islâm  ﻢﻠﺴﻣ müslim “İslâm olan, müslüman”
فاﺮﺳا isrâf  فﺮﺴﻣ müsrif “israf eden, israf edici”
رﺎﺒﺧا ihbâr  ﱪﳐ muhbir “haber veren, haber verici”

İf'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü
İf'âl bâbının ism-i mef'ûlü ﻞ
َ
ﻌﻔ
ُ
ﻣ müf'al vezninde gelir:
تﺎﺒﺛا isbât  ﺖﺒﺜﻣ müsbet “ispat olunmuş”
لﺎﲨا icmâl “özetleme”  ﻞﻤﳎ mücmel “icmâl olunmuş, özetlenmiş”
 
 
47
ماﺮﻛا ikrâm  مﺮﻜﻣ mükrem “ikram olunmuş”
جاﺮﺧا ihrâc  جﺮﳐ muhrec “çıkarılmış, çıkmış”

A) Aşağıdaki sülâsî masdarları if'âl bâbına naklediniz. Bulduğunuz kelimelerin
anlamlarını sözlükten öğreniniz:

راﺮﻗ karâr راﺮﻗا ikrâr "söyleme"
دﺎﺴﻓ fesâd ........................................................................
حﻼﻓ felâh ........................................................................
ﻖﺣ hakk ........................................................................
ﻦﺴﺣ hüsn ........................................................................
رﻮﻀﺣ huzûr ........................................................................
ﺖﻫاﺮﻛ kerâhet........................................................................
دﻮﻌﺻ su'ûd ........................................................................
عﺪﺑ bed' ........................................................................
ﻪﻘﻔﻧ nafaka ........................................................................
عﻮﺟر rücû' ........................................................................
مﺪﻋ 'adem ........................................................................
ﱪﺟ cebr ........................................................................
B) Aşağıdaki kelimelerin if'âl bâbından ism-i fâ'illerini ve anlamlarını yazınız:
عاﺪﺑا ibdâ' عﺪﺒﻣ mübdi' “mucit, yaratan”
لﺎﻄﺑا ibtâl .........................................................................
ﻩﺮﲦ semere.........................................................................
رﺎﺒﺟا icbâr ........................................................................
مﺮﺟ cürm .........................................................................
قاﺮﺣا ihrâk .........................................................................
رﺎﺒﺧا ihbâr .........................................................................
ﺖﺸﻫد dehşet .........................................................................
نﺎﻜﻣا imkân .........................................................................
رﺎﻜﻧا inkâr .........................................................................
 
 
48
C) Aşağıdaki kelimelerin if'âl bâbından ism-i mef'ûllerini yazınız ve bu
kelimelerin anlamlarını öğreniniz.
ا ﺎﻬﺑ م ibhâm ﻢﻬﺒﻣ mübhem
ﺣا مﺎﻜ ihkâm ........................................................................
ا ﺎﻬﻟ م ilhâm ........................................................................
لﺎﺳرا irsâl ........................................................................
ماﺰﻟا ilzâm ........................................................................
لاﺰﻧا inzâl ........................................................................
رﺎﻜﻧا inkâr ........................................................................

Tef'îl ﻞﻴﻌﻔﺗ Bâbı
Tef'îl vezninde baştaki te “ت” ile ortadaki ye “ى” harfleri eklemedir. Sülâsî
masdarlardan geçişli, yani nesne alan masdarlar kurar.
ﻢﻠﻋ 'ilm “bilme, bilim”  ﻢﻴﻠﻌﺗ ta'lîm “öğretme”
ﻞﻜﺷ şekl “şekil”  ﻞﻴﻜﺸﺗ teşkîl “şekil verme, kurma”
بﺮﻗ kurb “yakın olma”  ﺐﻳﺮﻘﺗ takrîb “yakınlaştırma”
بﺬﻛ kizb “yalan”  ﺐﻳﺬﻜﺗ tekzîb “yalanlama”
قﺪﺻ sıdk “doğru olma”  ﻖﻳﺪﺼﺗ tasdîk “doğrulama”
ﻞﻬﺟ cehl “bilmeme”  ﻞﻴﻬﲡ techîl “cehaletle suçlama”
ﺮﻔﻛ küfr “kâfir olma”  ﲑﻔﻜﺗ tekfîr “kâfirlikle suçlama”
ﺪﺣاو vâhid “bir”  ﺪﻴﺣﻮﺗ tevhîd “Allah'ı birleme”
ﻪﺛﻼﺛ selâse “üç”  ﺚﻴﻠﺜﺗ teslîs “üçleme, Hristiyan inancındaki üçlü Tanrı
inancı”

Tef'îl Bâbının İsm-i Fâ'ili
Tef'îl bâbının ism-i fâ'ili müfa''il ﻞﱢ ﻌﻔﻣ vezninde gelir:
ﻢﻴﻠﻌﺗ ta'lîm “öğretme”  ﻢﻠﻌﻣ mu'allim “öğretmen”
ﺲﻳرﺪﺗ tedrîs “ders verme”  سرﺪﻣ müderris “ders veren, öğretmen”
ﲔﻜﺴﺗ teskîn “sakinleştirme” ﻣ ﻦﻜﺴ müsekkin “sakinleştirici”
ﲑﺴﻔﺗ tefsîr “yorumlama”  ﺮﺴﻔﻣ müfessir “tefsir âlimi, yorumlayıcı”
 
 
49
ﺐﻴﺗﺮﺗ tertîb “dizme”  ﺐﺗﺮﻣ mürettib “dizgici”
ﻒﻴﻟﺄﺗ te’lîf “kitap yazma”  ﻒﻟﺆﻣ mü’ellif “kitap yazarı”
ﲑﺛﺄﺗ te’sîr “dokunma”  ﺮﺛﺆﻣ mü’essir “dokunaklı”

Tef'îl Bâbının İsm-i Mef'ûlü
Tef'îl bâbındaki kelimelerin ism-i mef'ûlü müfa''al ﻞﻌﻔﻣ vezninde gelir:
ﺐﻴﺗﺮﺗ tertîb “düzenleme”  ﺐﺗﺮﻣ müretteb “düzenlenmiş”
ﻢﻴﻠﻌﺗ ta'lîm “öğretme”  ﻢﻠﻌﻣ mu'allem “öğretilmiş, eğitilmiş”
ﺐﻴﻛﺮﺗ terkîb “birleştirme”  ﺮﻣ ﺐﻛ mürekkeb “birleştirilmiş”
ﺲﻴﺳﺄﺗ te’sîs “kurma”  ﺲﺳﺆﻣ mü’esses “kurulu, kurulmuş”
ﺚﻴﻠﺜﺗ teslîs “üçleme”  ﺚﻠﺜﻣ müselles “üçgen”
ﻞﻴﺟﺄﺗ te’cîl “erteleme”  ﻞﺟﺆﻣ mü’eccel “ertelenmiş”
ﺐﻳدﺄﺗ te’dîb “edeblendirme”  بدﺆﻣ mü’eddeb “terbiye edilmiş”

A) Aşağıdaki kelimelerden ﻞﻴﻌﻔﺗ tef'îl bâbında kelimeler türetip bunların
anlamlarını öğreniniz:
ﺐﻘﻋ 'akab ﺐﻴﻘﻌﺗ ta'kîb “takip etme”
ﻞﺼﻓ fasl.......................................................................................
ﻞﲪ haml….................................................................................
ترﺎﻘﺣ hakāret…..............................................................................
لﺪﺑ bedel ..................................................................................
ﺪﻳﺪﺟ cedîd ..................................................................................
ﻖﺒﻃ tıbk ..................................................................................
فﺮﺻ sarf .................................................................................. 
B) Aşağıdaki kelimelerin tef'îl bâbından ism-i fâ'illerini bulup anlamlarını
öğreniniz:
ﲑﺒﻌﺗ ta'bîr ﱪﻌﻣ mu'abbir
ﺾﻳﺮﻌﺗ ta'rîz.............................................................................
ﺐﻳﺬﻌﺗ ta'zîb............................................................................
 
 
50
ﲑﺴﻔﺗ tefsîr............................................................................
ﻞﻴﻤﻜﺗ tekmîl..........................................................................
ﻞﻴﺜﲤ temsîl .........................................................................
C) Aşağıdaki kelimelerin tef'îl bâbından ism-i mef'ûllerini bulup anlamlarını
öğreniniz:
ﻞﻴﺠﻌﺗ ta'cîl ﻞﺠﻌﻣ mu'accel
ﲔﻤﲣ tahmîn .........................................................................
ﻒﻳﺮﻌﺗ ta'rîf .........................................................................
ﻞﻴﻄﻌﺗ ta'tîl .........................................................................
ﻞﻴﺼﻔﺗ tafsîl .........................................................................
ﻒﻴﻠﻜﺗ teklîf .........................................................................

Tefa''ul ﻞﻌﻔﺗ Bâbı
Bu vezinde baştaki te “ت” eklemedir. Ayın harfinin yerinde bulunan harf de
tekrarlanır, yani şeddeli okunur.
Tefa''ul ﻞﻌﻔﺗ bâbı, tef'îl ﻞﻴﻌﻔﺗ bâbının dönüşlüsüdür ve genellikle geçişsiz
masdarlar türetir. Bu ikisini karıştırmamak için yazılışta tefa''ul vezninin ye'siz
olduğuna dikkat edilmelidir.
سرد ders  سرﺪﺗ tederrüs “ders alma”
ﻊﲨ cem' “toplama”  ﻊﻤﲡ tecemmu' “toplanma”
ﱪﻛ kibr “büyüklük”  ﱪﻜﺗ tekebbür “büyüklenme, kibirlenme”
ﻞﻜﺷ şekl  ﻞﻜﺸﺗ teşekkül “şekillenme, oluşma”
ﺖﻛﺮﺣ hareket  كﺮﲢ taharrük “kımıldanma, harekete geçme”
جوز zevc “eş”  ﺗ جوﺰ tezevvüc “evlenme”
ﺖﻨﺟ cinnet  ﻦﻨﲡ tecennün “cinnet geçirme, delirme”
ﻢﺴﺟ cism  ﻢﺴﲡ tecessüm “bir cisim hâlinde ortaya çıkma”
Bu bâbdaki masdarlar arasında geçişli olanlar da vardır:
ﺮﻛذ zikr “anma”  ﺮﻛﺬﺗ tezekkür “hatırlama, düşünme, anma”
ﻢﻠﻋ 'ilm  ﻢﻠﻌﺗ ta'allüm “öğrenme”
غﻮﻠﺑ bülûğ “yetişme, erişme”  ﻎﻠﺒﺗ tebelluğ “eriştirilen haberi alma”

 
 
51
Tefa''ul Bâbının İsm-i Fâ'ili
Tefa''ul bâbının ism-i fâ'ili mütefa''il ﻞﻌﻔﺘﻣ vezninde olur:
ﻢﻠﻜﺗ tekellüm “konuşma”  ﻢﻠﻜﺘﻣ mütekellim “konuşan”
ﺮﻜﻔﺗ tefekkür “düşünme”  ﺮﻜﻔﺘﻣ mütefekkir “düşünen”
ﻢﺴﺒﺗ tebessüm “gülümseme”  ﻢﺴﺒﺘﻣ mütebessim “gülümseyen”
ددﺮﺗ tereddüd “kararsızlık”  ددﱰﻣ mütereddid “kararsız, tereddütlü”
ﻒﺳﺄﺗ te’essüf “kederlenme”  ﻒﺳﺄﺘﻣ müte’essif “kederlenen”
ﻞﻫﺄﺗ te’ehhül “evlenme”  ﻞﻫﺄﺘﻣ müte’ehhil “evlenen, evli”
ﻆﻘﻴﺗ teyakkuz “uyanık olma”  ﻆﻘﻴﺘﻣ müteyakkız “uyanık, tetikte olan” vs.

Tefa''ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü
Tefa''ul bâbının ism-i mef'ûlü mütefa''al ﻞﻌﻔﺘﻣ vezninde olur:
ﺚﺒﺸﺗ teşebbüs “işe girişme”  ﺚﺒﺸﺘﻣ müteşebbes “teşebbüs olunan şey”
ﻦﻤﻴﺗ teyemmün “uğurlu sayma”  ﻦﻤﻴﺘﻣ müteyemmen “uğurlu sayılan”
ﻒﺳﺄﺗ te’essüf  ﻒﺳﺄﺘﻣ müte’essef “teessüf olunan, kederlenilen” vs.

A) Aşağıdaki kelimelerden tefa''ul ﻞﻌﻔﺗ bâbında masdarlar türetip anlamlarını
öğreniniz:
ﺪﺒﻋ 'abd ﺪﺒﻌﺗ ta'abbüd
ﺖﻧﻮﻔﻋ 'ufûnet ..................................
ﺐﺠﻋ 'aceb ..................................
ﺪﻬﻋ 'ahd ..................................
ﻞﲪ haml ..................................
لوﺰﻧ nüzûl ..................................
جوز zevc ..................................
فﺮﺻ sarf ..................................
ﺮﮑﺷ şükr ..................................



 
 
52
B) Aşağıdaki kelimelerin ism-i fâ'illerini bulup anlamlarını öğreniniz.
ﺚﺒﺸﺗ teşebbüs ﺚﺒﺸﺘﻣ müteşebbis
ﺪﺻﺮﺗ tarassud ............................................
قﺪﺼﺗ tasadduk ............................................
ﺪﻨﻌﺗ ta'annüd ............................................
ﱰﺴﺗ tesettür ............................................
ﺰﻴﲤ temeyyüz ............................................
C) Aşağıdaki kelimelerin ism-i mef'ûllerini bularak anlamlarını öğreniniz.
رﻮﺼﺗ tasavvur رﻮﺼﺘﻣ mutasavver
ﺚﺒﺸﺗ teşebbüs ...........................................
ﻢﻠﻌﺗ ta'allüm ...........................................
دﺮﲡ tecerrüd ...........................................
ﻢﻠﺴﺗ tesellüm ...........................................
ﻢﻫﻮﺗ tevehhüm .................................................

1. Okuma Çalışması
ﯽﺳ ﻪﻤﺸﻴﻟﺎﭼ ﻪﻣﻮﻗوا

Aşağıdaki metni okuyunuz.

1) Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kāmus-ı Türkî’den öğreniniz.
2) Metinde geçen, yapısını öğrendiğimiz masdarlara ait kelimeleri tesbit edip
vezinlerini bulunuz.
 
 
53
Tefâ'ul ﻞﻋﺎﻔﺗ Bâbı
Bu vezinde baştaki te “ت” ve ortadaki elif “ا” harfleri eklemedir. Bu bâbdaki
masdarların çatısı özneleri ve nesneleri açısından çeşitlilik gösterir:
a) Bir kısım masdarlar özneleri açısından işteşlik ifade eder:
ﺖﻛﺮﺷ şirket “ortaklık”  كرﺎﺸﺗ teşârük “ortaklaşma”
ﻪﻣﺪﺻ sadme “çarpma”  مدﺎﺼﺗ “çarpışma”
نﻮﻋ ' avn “yardım”  نوﺎﻌﺗ te'âvün “yardımlaşma”
b) Bir kısım masdarlar ise özneleri bakımından dönüşlüdür:
لﺎﻤﻛ kemâl “olgunluk”  ﻞﻣﺎﻜﺗ tekâmül “olgunlaşma”
ﻩدﺎﻳز ziyâde  ﺪﻳاﺰﺗ tezâyüd “artma, çoğalma”
نﺎﺼﻘﻧ noksân  ﺺﻗﺎﻨﺗ tenâkus “noksanlaşma, eksilme”
c) Nesneleri açısından bu bâbdaki masdarlar genellikle geçişsizdir:
ﻞﻴﻣ meyl “eğilim”  ﻞﻳﺎﲤ temâyül “meyl etme”
ﺮﺨﻓ fahr “övünç”  ﺮﺧﺎﻔﺗ “övünme”
ﺖﺒﺴﻧ nisbet  ﺐﺳﺎﻨﺗ tenâsüb “uygun olma, nispette olma”
ç) Kimi örnekler geçişlidir, yani nesne alır :
كراﺪﺗ tedârük “elde edip hazırlama”, لوﺎﻨﺗ tenâvül “yeme”,
زوﺎﲡ tecâvüz “haddini aşma, öteye geçme” vs.
d) Bu bâbdaki masdarlarda sıkça görülen bir anlam özelliği, gerçekte olmayan
bir hâli varmış gibi gösterme, yapmacıklık ifadesidir:
ﻋﺎﺸﺗ ﺮ teşâ'ür “şairlik taslama”, ﻞﻫﺎﲡ tecâhül “bilmez gibi davranma”,
ضرﺎﲤ temâruz “hasta olmadığı halde hastaymış gibi davranma”,
ﻞﻓﺎﻐﺗ tegâfül “bilmezlikten gelme, tanımıyormuş gibi davranma” vs.
 
Tefâ'ul Bâbının İsm-i Fâ'ili
Tefâ’ül bâbının ism-i fâili, mütefâ’il ﻞﻋﺎﻔﺘﻣ vezninde gelir:
فدﺎﺼﺗ tesâdüf “rastlama”  فدﺎﺼﺘﻣ mütesâdif “rastlayan”
ﺮﻋﺎﺸﺗ teşâ'ür “şairlik taslama”  ﺮﻋﺎﺸﺘﻣ müteşâ'ir “şairlik taslayan”
ﻞﻳﺎﲤ temâyül “meyl etme”  ﻞﻳﺎﻤﺘﻣ mütemâyil “meyleden, eğilimli”

 
 
54
Tefâ’ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü
Tefâ’ül bâbının ism-i mef’ûlü, mütefâ'al ﻞﻋﺎﻔﺘﻣ vezninde gelir, ancak az
kullanılan bir kelime kategorisidir:
زوﺎﲡ tecâvüz “haddi aşma”  زوﺎﺠﺘﻣ mütecâvez “tecavüz edilen, aşılan”
لواﺪﺗ tedâvül “elden ele dolaşma”  لواﺪﺘﻣ mütedâvel “tedâvül olunan”

Müfâ'alet ﺔﻠﻋﺎﻔﻣ Bâbı
Bu bâbda baştaki mim “م”, ortadaki elif “ا” ve sondaki te “ة” eklemedir. Bu “ة”
Osmanlı Türkçesinde ya açık te “ت” veya “٥” (a, e) şeklinde yazılır.
Bu bâbdaki masdarların çatısı, nesnesi bakımından geçişli veya geçişsiz
olabilir; öznesi bakımından ise genellikle işteşlik ifade ederler:
ﺪﻬﻋ 'ahd “söz verme”  ﻩﺪﻫﺎﻌﻣ mu'âhede “anlaşma”
ﱪﺧ haber  ﻩﺮﺑﺎﳐ muhâbere “haberleşme, iletişim”
بﺮﺣ harb  ﻪﺑرﺎﳏ muhârebe “savaşma”
ﺖﻘﺒﺳ sebkat “geçme”  ﻪﻘﺑﺎﺴﻣ müsâbaka “yarışma”
ﻖﺒﻃ tıbk “uygun, aynı”  ﺖﻘﺑﺎﻄﻣ mutâbakat “uyuşma, uygun olma”
Müfâ'alet bâbı her zaman işteşlik ifade etmez:
ماود devâm  ﺖﻣواﺪﻣ müdâvemet “devam etme”
ﻆﻔﺣ hıfz “koruma”  ﻪﻈﻓﺎﳏ “koruma”
تﺮﺠﻫ hicret “göç”  تﺮﺟﺎﻬﻣ “göç etme, göç”
ﻞﻤﻋ 'amel “iş”  ﻪﻠﻣﺎﻌﻣ mu'âmele “davranışta bulunma”

Müfâ'alet Bâbının İsm-i Fâ'ili
Müfâ'alet bâbının ism-i fâ'ili müfâ'il ﻞﻋﺎﻔﻣ vezninde gelir:
ﻩﺮﺑﺎﳐ muhâbere “haberleşme”  ﺮﺑﺎﳐ muhâbir “haber veren”
ﻪﺑرﺎﳏ muhârebe “savaşma”  برﺎﳏ muhârib “savaşan, savaşçı”
ﻩﺪﻫﺎﺸﻣ müşâhade “gözleme, gözlem”  ﺪﻫﺎﺸﻣ müşâhid “gözlemci”
ﻪﺒﺳﺎﳏ muhâsebe  ﺐﺳﺎﳏ muhâsib “hesap yapan”
ﺖﻣواﺪﻣ müdâvemet “devam etme”  مواﺪﻣ müdâvim “devam eden,
devamlı”

 
 
55
Müfâ'alet Bâbının İsm-i Mef'ûlü
Müfâ'alet bâbının ism-i mef'ûlü müfâ'al ﻞﻋﺎﻔﻣ vezninde gelir:
ﻪﺒﻃﺎﳐ muhâtaba “söyleşme”  ﺐﻃﺎﳐ muhâtab “söyleşilen, hitab edilen”
ﻪﻛرﺎﺒﻣ mübâreke “tebrikleşme, birbirini kutlama”  كرﺎﺒﻣ mübârek “kutlu,
uğurlu”
ﻩﺪﻫﺎﺸﻣ müşâhede “gözleme”  ﺪﻫﺎﺸﻣ müşâhed “gözlenilmiş, görülen” vs.

A) Aşağıdaki masdarlardan tefâ'ul ﻞﻋﺎﻔﺗ bâbında kelimeler yapıp bunların ism-i
fâ'illerini bulunuz. Bu kelimelerin anlamlarını yazılışlarıyla birlikte öğreniniz.
beyn ﲔﺑ ﻦﻳﺎﺒﺗ tebâyün ﻦﻳﺎﺒﺘﻣ mütebâyin
cesâret ترﺎﺴﺟ ..................... .....................
hilâf فﻼﺧ ..................... .....................
duhûl لﻮﺧد ..................... .....................
def' ﻊﻓد ..................... .....................
tıbk ﻖﺒﻃ ..................... .....................
B) Aşağıdaki sülâsî mücerred masdarları müfâ'alet ﺔﻠﻋﺎﻔﻣ bâbına naklediniz. Bu
kelimelerin anlamlarını öğreniniz:
'adl لﺪﻋ ﺖﻟدﺎﻌﻣ mu'âdelet
'irfân نﺎﻓﺮﻋ ............................................
bülûğ غﻮﻠﺑ . ............................................
terk كﺮﺗ ............................................
cedel لﺪﺟ ............................................
hükm ﻢﻜﺣ ............................................
sefer ﺮﻔﺳ ............................................
Sohbet ﺖﺒﺤﺻ ............................................
'aşk ﻖﺸﻋ ............................................
C) Aşağıdaki kelimelerden müfâ'alet bâbının ism-i fâili olan kelimeler türetip
anlamlarını öğreniniz
تﺮﻳﺎﻐﻣ mugāyeret ﺮﻳﺎﻐﻣ mugāyir
ﻪﻟدﺎﺒﻣ mübâdele ................................
 
 
56
ﺖﻔﻟﺎﳐ muhâlefet ................................
ﺖﻤﺻﺎﳐ muhâsamet ................................
ﺖﻣوﺎﻘﻣ mukāvemet ................................
ﻩﺪﻫﺎﺸﻣ müşâhede ................................

2. Okuma Çalışması
ﯽﺳ ﻪﻤﺸﻴﻟﺎﭼ ﻪﻣﻮﻗوا
Aşağıdaki metni okuyunuz.

ﻪﻴﻧﺎﻤﺜﻋ ﺖﻏﻼﺑ ' ند

1) Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kāmus-ı Türkî'den öğreniniz.
2) Metindeki geçen, yapısını öğrendiğimiz masdarlara ait kelimeleri tespit
edip vezinlerini bulunuz.
 
 
57
İnfi'âl لﺎﻌﻔﻧا Bâbı
Bu bâbda baştaki elif “ا”, nûn “ن” ve ortadaki elif “ا” eklemedir. Bu bâbdan
türeyen masdarların çatıları özneleri bakımından genellikle dönüşlü, bazen de
edilgendir. Nesneleri bakımından ise geçişsizdir, yani nesne almazlar.
ﻂﺴﺑ bast “açma”  طﺎﺴﺒﻧا inbisât “açılma, ferahlanma”
بﺬﺟ cezb “çekme”  باﺬﳒا incizâb “çekilme, çekim”
ﺮﺼﺣ hasr “bir şeye mahsus kılma”  رﺎﺼﳓا “hasrolunma”
ﻊﻓد def' “kovma”  عﺎﻓﺪﻧا indifâ' “defolma, ortadan kalkma”
ﻢﺿ zamm “katma, ilâve etme”  ﺎﻤﻀﻧا م inzimâm “ilâve olunma”
ﺲﻜﻋ 'aks  سﺎﻜﻌﻧا in'ikâs “yansıma, aksetme”
ﻊﻄﻗ kat' “kesme”  عﺎﻄﻘﻧا inkıtâ' “kesilme, kesintiye uğrama”
ﻒﺸﻛ keşf “açma”  فﺎﺸﻜﻧا inkişâf “açılma, meydana çıkma”

İnfi'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili
Bu bâbdaki masdarların ism-i fâ'illeri münfa'il ﻞﻌﻔﻨﻣ vezninde gelir:
رﺎﺴﻜﻧا inkisâr “kırılma”  ﺮﺴﻜﻨﻣ münkesir “kırılan, gücenen”
سﺎﻜﻌﻧا in'ikâs “yansıma, aksetme”  ﺲﻜﻌﻨﻣ mün'akis “yansıyan, akseden”
بﻼﻘﻧا inkılâb “dönme, değişme”  ﺐﻠﻘﻨﻣ munkalib “dönen, değişen”
خﺎﺴﻔﻧا “bozulma, hükmü kalmama”  ﺦﺴﻔﻨﻣ münfesih “hükmü kalmayan”
vs.

İnfi'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü
İnfi'âl bâbındaki kelimelerin ism-i mef'ûlü kullanılmaz.

İf'ilâl لﻼﻌﻓا Bâbı
Bu bâbda başta ve ortadaki elifler “ا” eklemedir. Üçüncü aslî harf ise
tekrarlanır. Anlam bakımından geçişsiz masdarlar türetir. Bu kalıpla daha çok
renk ve fizikî noksanlıkları ifade eden kelimeler türetilir:
جﻮﻋ 'ivec “eğrilik”  جﺎﺟﻮﻋا i'vicâc “eğrilme” ;
تﺮﲪ humret “kırmızılık”  راﺮﲪا ihmirâr “kızarma”
تﺮﻔﺻ sufret “sarılık”  ﻔﺻا راﺮ ısfırâr “sararma”
 
 
58
تﺮﲰ sumret “esmerlik”  راﺮﲰا ismirâr esmerleşme”
رﺎﺒﻏ gubâr “toz”  راﱪﻏا iğbirâr “tozlanma, toz renkli olma; gücenme”

İf'ilâl Bâbının İsm-i Fâ'ili
İf'ilâl bâbının ism-i fâ'ili müf'all ﻞﻌﻔﻣ vezninde gelir:
راﱪﻏا iğbirâr “gücenme”  ﱪﻐﻣ muğberr “gücenen”
دادﻮﺳا isvidâd “kararma”  دﻮﺴﻣ müsvedd “kararan” vs.

İf'ilâl Bâbının İsm-i Mef'ûlü
İf’ilâl bâbındaki kelimelerin ism-i mef’ûlü kullanılmaz.

İfti'âl لﺎﻌﺘﻓا Bâbı
Bu bâbda baştaki elif “ا” ile ortadaki te “ت” ve elif “ا” harfleri zâiddir. Bu
bâbdan türetilen masdarların çatısı dönüşlü ve geçişsizdir:
ﻊﲨ cem' “toplama”  عﺎﻤﺘﺟا ictimâ' “toplanma”
ﺮﺨﻓ fahr “övünç”  رﺎﺨﺘﻓا iftihâr “övünme”
ﺪﻘﻋ 'akd “bağlama”  دﺎﻘﺘﻋا i'tikad “bağlanış, inanış”
ﻢﻈﻧ nazm “dizme”  مﺎﻈﺘﻧا intizâm “düzene girme, düzenli olma”
ﺖﺒﺴﻧ nisbet “ilgi, bağ”  بﺎﺴﺘﻧا intisâb “bir yere bağlanma”
ﺐﺴﻛ kesb “kazanç”  بﺎﺴﺘﻛا iktisâb “kazanma”
ﺪﻬﺟ cehd “çalışma”  دﺎﻬﺘﺟا ictihâd “çalışma; İslâm dîni kaynaklarından
yeni hükümler çıkarma”
ﺖﻛﺮﺷ şirket “ortaklık”  كاﱰﺷا iştirâk “ortak olma”

ذ ز ص ض ط ظ د gibi dişsi ünsüzlerden biri ile başlayan sülâsî mücerredler ifti'âl
لﺎﻌﺘﻓا bâbına nakledildiklerinde vezinde bazı değişiklikler olur:
 Kelimenin aslî ilk harfi ض ve ص ise vezindeki ekleme te harfi tı'ya
dönüşür: بﺮﺿ darb  باﺮﻄﺿا ıztırâb “ıstırap”, تروﺮﺿ zarûret  راﺮﻄﺿا
ıztırâr “çaresiz ve muhtaç olma”, ﺢﻠﺻ sulh  حﻼﻄﺻا ıstılâh “barışma;
terim” vs.
 
 
59
 Kelimenin aslî ilk harfi ط ise vezindeki ekleme te harfi tı'ya dönüşür ve iki
tı birleşir (idgam olur): عﻮﻠﻃ tulû' “doğma”  عﻼﻃا ıttılâ' “kişinin içine
doğma”, دﺮﻃ tard “kovma”  داﺮﻃا ıttırâd “düzenli olarak olma” vs.
 Kelimenin aslî ilk harfi ز ise vezindeki ekleme te harfi dal'a dönüşür: جوز
zevc  جاودزا izdivâc “evlenme”, ﺖﲪز zahmet  مﺎﺣدزا izdihâm
“kalabalıktan oluşan sıkışma” vs.
 Kelimenin aslî ilk harfi د veya ذ ise vezindeki ekleme te harfi dal'a dönüşür
ve böylece oluşan iki dal harfi tek olarak yazılır (idgam olur): ىﻮﻋد da'vâ 
ﺎﻋدا iddi'â “iddia etme”, ﻩﲑﺧذ zahire  رﺎﺧدا iddihâr “ilerisi için biriktirme”
vs.

İfti'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili
Bu bâbdaki masdarların ism-i fâ'ili müfta'il ﻞﻌﺘﻔﻣ vezninde gelir:
لاﺪﺘﻋا i'tidâl “ölçülü davranma”  لﺪﺘﻌﻣ mu'tedil “ölçülü davranan”
رﺎﺸﺘﻧا intişâr “yayımlanma”  ﺮﺸﺘﻨﻣ münteşir “yayımlanan”
رﺎﺨﺘﻓا iftihâr “övünme”  ﺮﺨﺘﻔﻣ müftehir “övünen” vs.

İfti'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü
İfti'al bâbındaki masdarların ism-i mef'ûlü müfta'al ﻞﻌﺘﻔﻣ vezninde gelir:
بﺎﺴﺘﻛا iktisâb  ﺐﺴﺘﻜﻣ mükteseb “kazanılmış”
رﺎﺼﺘﺧا ihtisâr “kısaltma”  ﺮﺼﺘﳐ muhtasar “kısaltılmış”
بﺎﺨﺘﻧا intihâb “seçme”  ﺐﺨﺘﻨﻣ müntahab “seçilmiş”
كاﱰﺷا iştirâk “ortak olma”  كﱰﺸﻣ müşterek “ortak olunmuş”

A) Aşağıdaki kelimelerden infi'âl لﺎﻌﻔﻧا bâbında kelimeler türetip anlamlarını
öğreniniz:
fi'l ﻞﻌﻓ ا لﺎﻌﻔﻧ infi'âl
fesh ﺦﺴﻓ ..............................................
hasr ﺮﺼﺣ. ..............................................
kalb ﺐﻠﻗ ..............................................
kayd ﺪﻴﻗ . ..............................................
zabt ﻂﺒﺿ ..............................................
İdgam: Arapça
kelimelerde yan yana
gelen aynı iki ünsüz harfin
tek harfle yazılması
işlemine denilir. Ressâm
مﺎﺳر kelimesi gibi.
 
 
60
B) İnfi'âl bâbında olan aşağıdaki masdarların ism-i fâ'illerini bulup anlamlarını
öğreniniz:
incimâd دﺎﻤﳒا ﺪﻤﺠﻨﻣ müncemid
indimâc جﺎﻣﺪﻧا ..............................................
inhidâm ا ﺪﻬﻧ ما  ..............................................
inhirâf ﳓا فاﺮ ..............................................
inkıtâ' عﺎﻄﻘﻧا .............................................
inkisâr رﺎﺴﻜﻧا ..............................................
C) Aşağıdaki kelimeleri ifti'âl لﺎﻌﺘﻓا bâbına naklediniz ve bulduğunuz
kelimelerin anlamlarını öğreniniz:
bed’ ءﺪﺑ ءاﺪﺘﺑا ibtidâ’
cem' ﻊﲨ .........................................
cesâret ترﺎﺴﺟ .........................................
husûs صﻮﺼﺧ .........................................
nakl ﻞﻘﻧ .........................................
neşr ﺮﺸﻧ .........................................
rabt ﻂﺑر .........................................
D) Aşağıdaki ifti'âl bâbından kelimelerin ism-i fâ'il veya ism-i mef'ûllerini
bulup anlamlarını öğreniniz.
İhtikâr رﺎﻜﺘﺣا ﺮﮑﺘﳏ muhtekir
ihtilâf فﻼﺘﺧا ........................................
intisâb بﺎﺴﺘﻧا .........................................
irtifâ' عﺎﻔﺗرا .........................................
ihtimâl لﺎﻤﺘﺣا .........................................
ihtişam مﺎﺸﺘﺣا .........................................
iktibâs سﺎﺒﺘﻗا .........................................
intizâm مﺎﻈﺘﻧا .........................................
iştirâk كاﱰﺷا .........................................
ihtisâr رﺎﺼﺘﺧا ......................................... 
 
 
61
İstif'âl لﺎﻌﻔﺘﺳا Bâbı
Bu bâbda elifler “ا”, sin “س” ve te “ت” harfleri eklemedir. Bu bâbda türetilen
masdarların anlamı genellikle geçişlidir, yani nesne alır:
ﻚﻠﻣ mülk  كﻼﻤﺘﺳا “mülk edinme, mülk olarak alma”
ﻞﺒﻗ kabl “ön, önce”  لﺎﺒﻘﺘﺳا istikbâl “gelecek; birini yola çıkıp karşılama”
جوﺮﺧ hurûc “çıkma”  جاﺮﺨﺘﺳا istihrâc “çıkarma, meydana çıkarma” vs.
Bu bâbda geçişsiz örnekler de vardır:
ﻖﺣ hakk  قﺎﻘﺤﺘﺳا istihkak “hak etme, hak edilen şey”
ﻩﺪﺋﺎﻓ faide  ﻩدﺎﻔﺘﺳا istifâde “faydalanma”
Bu bâbdaki masdarların ürettiği şu iki anlama dikkat edilmelidir:
a) Bu bâbdaki kimi masdarlar “bir şey isteme, dileme” anlamını üretirler:
رﺎﻔﻐﺘﺳا istiğfâr “mağfiret isteme”; ناﺬﻴﺘﺳا istîzân “izin isteme”, داﺪﻤﺘﺳا
istimdâd “yardım isteme”, مﺎﺣﱰﺳا istirhâm “merhamet isteme, yalvarma”,
ضاﺮﻘﺘﺳا istikrâz “borç isteme, borçlanma” vs.
b) Bu bâbdaki kimi masdarlar “sayma, addetme” anlamını üretirler:
فﺎﻔﺨﺘﺳا istihfâf “hafif sayma, küçümseme”, لﻼﺤﺘﺳا istihlâl “helâl sayma”,
ﻩاﺮﻜﺘﺳا istikrâh “iğrenç görme” vs.

İstif'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili
İstif'âl bâbının ism-i fâili müstef'il ﻞﻌﻔﺘﺴﻣ vezninde gelir:
لﺎﺼﺤﺘﺳا istihsâl “üretme”  ﻞﺼﺤﺘﺴﻣ müstahsil “üreten, üretici”
خﺎﺴﻨﺘﺳا istinsâh “bir eserin kopyasını yazma”  ﺦﺴﻨﺘﺴﻣ müstensih
“istinsah eden”
ماﺪﺨﺘﺳا istihdâm “bir işte çalıştırma”  مﺪﺨﺘﺴﻣ müstahdim “işveren”

İstif'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü
İstif'âl bâbının ism-i mef'ûlü müstef'al ﻞﻌﻔﺘﺴﻣ vezninde gelir:
ماﺪﺨﺘﺳا istihdâm  مﺪﺨﺘﺴﻣ müstahdem “hizmette kullanılan”
نﺎﺠﻬﺘﺳا istihcân “çirkin görme”  ﻦﺠﻬﺘﺴﻣ müstehcen “çirkin görülen” vs.






 
 
62

Mezîdünfih masdarların birçok bâbının ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûllerinin aynı
şekilde yazıldığını görmektesiniz. İkisi arasındaki fark, ism-i fâ'illerde sülâsî
mücerred kökün aslî ikinci harfine denk gelen ayın harfinin esreli; ism-i
mef'ûllerde ise üstünlü okunmasıdır. Kelimeyi doğru okumak için en iyi yol
her zaman bir sözlüğe bakmaktır.

A) Aşağıdaki kelimelerden istif'âl لﺎﻌﻔﺘﺳا bâbında kelimeler türetip anlamlarını
öğreniniz.
'acele ﻪﻠﺠﻋ لﺎﺠﻌﺘﺳا isti'câl
delâlet ﺖﻟﻻد .................................................
fehm ﻢﻬﻓ .................................................
haber ﱪﺧ .................................................
gufrân ناﺮﻔﻏ .................................................
lüzûm موﺰﻟ .................................................
nüsha ﻪﺨﺴﻧ .................................................
rahm ﻢﺣر .................................................
B) Aşağıdaki kelimeleri ism-i mef'ûl hâline çevirip bu kelimelerin anlamlarını
öğreniniz
isti'mâl لﺎﻤﻌﺘﺳا ﻞﻤﻌﺘﺴﻣ müsta'mel
istihdâm ماﺪﺨﺘﺳا .........................................
istihkâm ﻜﺤﺘﺳا ﺎ م .........................................
istihzâr رﺎﻀﺤﺘﺳا .........................................
istifhâm مﺎﻬﻔﺘﺳا .........................................
















 
 
63
3. Okuma Çalışması
ﯽﺳ ﻪﻤﺸﻴﻟﺎﭼ ﻪﻣﻮﻗوا
Aşağıdaki metni okuyunuz.

لﺎﻤﮐ ﻖﻣﺎﻧ

1) Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kāmus-ı Türkî'den öğreniniz.
2) Metindeki geçen, yapısını öğrendiğimiz masdarlara ait kelimeleri tespit
edip vezinlerini bulunuz.




 
 
64
Özet














Mezîdünfih Masdarların Bablarını Tanı-
mak.
Mezîdünfih masdarlar, fiil köklerinden
belli kalıplara göre türetilmiş masdarlardır.
Bunların mücerred masdarlardan farklı
olarak bu kalıpları göre taşıdıkları dilbilgi-
el anlamlar vardır. Bu anlamlar geçişlilik,
geçişsizlik, ettirgenlik, işteşlik vs. dilbilgi-
sel görev anlamlarıdır. Osmanlı Türkçe-
sinde sıkça kullanılan dokuz mezîdünfih
masdar kalıbı şunlardır: if'âl, tef'îl, tefa''ul,
tefâ'ul, müfâ'alet, infi'âl, ifti'âl, if'ilâl,
istif'âl

Bu Babların Hangi Anlamlarda Masdar
Türettiğini Açıklamak.
Mezîdünfih masdarlardan if’âl bâbı
geçişli; tef’îl bâbı geçişli; tefa’’ül bâbı
genellikle dönüşlü, geçişsiz, bazen geçişli;
tefâ’ül bâbı çoğunlukla işteş, dönüşlü,
geçişsiz, bazen geçişli; müfâ’alet bâbı
işteş, geçişsiz, geçişli; if’ilâl bâbı dönüşlü,
edilgen, geçişsiz; if’ilâl bâbı geçişsiz;
ifti’âl bâbı dönüşlü, geçişsiz; istif’âl bâbı
geçişli çatılarda masdarlar türetir.




















Mezîdünfih Masdarlarının İsm-i Fâ'il ve
İsm-i Mef'ûlllerini Tanımak.
Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan dokuz
mezîdünfih masdar kalıbını ve bunların ism-i
fa'illerini, ism-i mef'ûllerini aşağıdaki tablo-
da gösterebiliriz:


Bâblarj
İsm-i
fâ’il
İsm-i
mef'ûl
if'âl لﺎﻌﻓا müf'il müf'al
tef'îl ﻞﻴﻌﻔﺗ müfa''il müfa''al
tefa''ül ﻞﻌﻔﺗ mütefa''il mütefa''al
tefâ'ül ﻞﻋﺎﻔﺗ mütefâ'il mütefâ'al
müfâ'alet ﺔﻠﻋﺎﻔﻣ müfâ'il müfâ'al
infi'âl لﺎﻌﻔﻧا münfa'il -
ifti'âl لﺎﻌﺘﻓا müfta'il müfta'al
if'ilâl لﻼﻌﻓا müf'all -
istif'âl لﺎﻌﻔﺘﺳا müstef'il müstef'al

















 
 
65
Kendimizi Sınayalım
1. Kıyasî (mezîdünfîh) masdarların mücerred
masdarlardan temel farkı, aşağıdakilerden han-
gisidir?
a. Üç harfli fiil köküne belli zâid harfler
eklenerek geçişli, dönüşlü veya işteş
çatılarda yeni kelimeler türetirler.
b. Osmanlı Türkçesinde mücerred masdarlara
göre daha sık kullanılırlar.
c. Kelimelerde şekil değişikliği olmadan
farklı anlamlarda yeni kelimeler türetirler.
d. Mücerred masdarların anlamlarını kestire-
bilmek mümkün olduğu halde, kıyasî mas-
darların anlamlarını ancak sözlük yardımıy-
la bilebiliriz.
e. Mücerred masdarları Türkçe –ma/-me ekli
fiillerle karşılayabildiğimiz halde, kıyasî
masdarları –mak/mak ekli fiillerle karşıla-
yabiliriz.
2. Kıyasî masdarlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden
hangisi yanlıştır?
a. Kıyasî masdarlar da diğer masdar türleri
gibi, Türkçede genel olarak -ma/-me,
-mak/-mek ekli fiillerle karşılanırlar.
b. Kıyasî masdarların diğer masdar türlerine
göre, mimli masdarlarla daha çok benzer
yönleri vardır.
c. Kıyasî masdarların ism-i fâ'il ve ism-i
mef’ûl kalıpları her masdarın kendine
mahsustur ve bir ünlü farkıyla birbirinden
ayrılırlar.
d. Kıyasî masdarlar, kelimelerin çatı anlamla-
rında değişmelere yol açarlar.
e. Kıyasî masdarların Osmanlı Türkçesinde
sıkça kullanılan dokuz çeşidi vardır.
3. Aşağıdakilerin hangisinde kıyasî masdarlardan
olmayan kelime vardır?
a. imkân, teskîn, mücâdele, şikâyet, terbiye
b. ta’zîm, tekebbür, istikbâl, mükâleme, idhâl
c. teşekkür, telezzüz, temsîl, tahmîn, ihmirâr
d. isvidâd, iftihâr, izdivâc, istimlâk, ikmâl
e. tekmîl, icbâr, muharebe, inkisâr, tekâmül





4. Aşağıdakilerin hangisinde masdarın çatı
anlamı ile denklik yoktur?
a. لﺎﻌﻓا = geçişli
b. ﻞﻴﻌﻔﺗ = geçişli
c. ﻞﻋﺎﻔﺗ = dönüşlü
d. ﺔﻠﻋﺎﻔﻣ = işteş
e. ﻞﻌﻔﺗ = işteş

5. Aşağıdakilerin hangisinde masdar, ism-i
fâ’il ve ism-i mef’ûl denkliği yanlıştır?
a. if’âl = müf’il = müf’al
b. tef’îl = müfa’’il = müfa’’al
c. tefa’’ul = mütefa’’il = mütefa’’al
d. infi’âl = münfa’il = münfa’al
e. istif’âl = müstef’il = müstef’al
6. Aşağıdakilerin hangisinde kelimelerin
masdar, ism-i fâ’il, ism-i mef’ûl sıralanışı
yanlıştır?
a. İkrâm = mükrim = mükrem
b. temsîl = mümessil = mümessel
c. tebrîk = mübârik = mübârek
d. istikbâl = müstakbil = müstakbel
e. tahammül = mütehammil = mütehammel
7. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde vezin
yanlıştır?
a. mu’allim = mufa’’il
b. istimlâk = ifti’âl
c. muhârib = mufâ’il
d. mütehammil = mütefa’’il
e. teşekkür = tefa’’ul
8. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde okunuş ve
vezin denkleştirmesinde yanlışlık vardır?
a. مﺎﻬﻔﺘﺳا = istifhâm = istif’âl
b. ﺖﻟﻻد = delâlet = fe’âlet
c. ﻞﻤﻌﺘﺴﻣ = müsta’mel = müfte’al
d. مﺪﺨﺘﺴﻣ = müstahdem = müstef’al
e. ﺖﻠﻘﺛ = siklet = fi’let



 
 
66
9. Aşağıdakilerin hangisinde ism-i fâ’il ve ism-i
mef’ûl denkleştirmesinde yanlışlık vardır?
a. ﻞﺼﺤﺘﺴﻣ = müstahsil → ﻞﺼﺤﺘﺴﻣ = müstahsel
b. ﺪﻫﺎﺸﻣ = müşâhid ﺪﻫﺎﺸﻣ = müşâhed
c. ﺲﺳﺆﻣ = müessis → ﺲﺳﺆﻣ = müesses
d. ﺐﺗﺮﻣ = mürettib → ﺐﺗﺮﻣ = mertebe
e. ﻢﻠﻌﻣ = mu’allim → ﻢﻠﻌﻣ = mu’allem

10.Aşağıdakilerin hangisinde okunuş, kalıp ve
anlam denkleştirmesinde yanlışlık vardır?
a. كﻼﻤﺘﺳا = istif’âl = mülk edinme, mülk olarak
alma
b. رﺎﺨﺘﻓا = ifti'âl = iftihâr = övünme
c. راﺮﲪا = if'ilâl = ihmirâr = kızarma
d. ﺐﺴﺘﻜﻣ = müfte'al = mükteseb = kazanılmış
e. ﻎﻠﺒﺗ = tef'îl = teblîğ = eriştirilen haberi alma

























 
 
67
Okuma Çalışması - 1
Şâ'ir Nedir?
Tabî'atın en sevdâlı zamanlarındaki hazîn hazîn
tebessümlerinden yaratılmış bir mahlûk!... Hande-
lerinden – gülde şebnem gibi – girye eserleri;
giryelerinden – bulutta kavsıkuzah gibi – ibtisâm
'alâmetleri görünür. Tabî'ata her mahlûktan ziyâde
esîr iken tabî'atın fevkine çıkmak ister. Kendi
vücûdunu lâyıkıyla idâreye muktedir değil iken
kürre-i zemîni zayıf kollarıyla sürükleye sürükleye
başka bir nokta-i feyze, başka bir merkez-i kemâle
götürmeye çalışır. Bu kadar tâkat gelmez ikdâm ile
tâb ü tüvânı kesilince ya kafesde siyâh perdeler
içinde mahpus olmuş bülbüllerin nağmesi kadar
hazîn, ya kürreden teneffüse kâfî hava bulunama-
yacak derecede ayrılıp da aşağı süzülen şahinlerin
sadâsı kadar acı feryâtlara başlar. İşte şi'ir o türlü
feryâtlar, şâ'ir ise o mizâcda, o fıtratta yaratılan bî-
çârelerdir. Yalnız on beş heceyi efâ'îl ve tefâ'île
tevfîk etmeğe, yirmi sekiz kelimeyi birbirine
kāfiye yapmağa muktedir olanlar değil…
Nâmık Kemâl
Okuma Çalışması - 2
Belâgat-ı Osmâniyye'den
Fesâhat, elfâzın telaffuz ve istimâ'ı tatlı ve ma'nâsı
zâhir, ya'nî telaffuz olunur iken ma'nâsı zihne
mütebâdir olmaktır. Bunun alâmeti dahı elfâzın
kavâ'id-i lisâna muvâfık ve elsine-i üdebâda
kesîrü'l-isti'mâl olmasıdır. Çünki ehl-i lisân olan
üdebâ lisânı ince elekten geçirip o misilli elfâzı
taharrî ve intihâb ederler ve lisâna sakîl ve kulağa
kerîh gelen ve ma'nâsını anlamak için lügat
kitabına ve fikr ile zihnin it'âbına muhtâc olan
elfâzın isti'mâlinden ictinâb ederler. Ve kelâmın
ahseni odur ki 'avâm onun ma'nâsını anlar ve
havâs dahi fazl u meziyetini takdîr eyler, derler.
Belâgat, sözün fasîh olmak şartıyla muktezâ-yı
hâle mutâbık olmasıdır.
Fesâhat ile kelime ve kelâm ve mütekellim
muttasıf olur. Belâgat ile yalnız kelâm ve
mütekellim muttasıf olur.
Ahmet Cevdet Paşa

Okuma Çalışması - 3
Kasîde
Görüp hükkâm-ı 'asrı münharif sıdk u selâmetten
Çekildik 'izzet ü ikbâl ile bâb-ı hükûmetten
Usanmaz kendini insan bilenler halka hidmetten
Mürüvvetmend olan mazlûma el çekmez i'ânetten


Hakîr olduysa millet şânına noksân gelir sanma
Yere düşmekle cevher sâkıt olmaz kadr u kıymetten
Vücûdun kim hamîr-i mâyesi hâk-i vatandandır
Ne gam râh-ı vatanda çâk olursa cevr ü mihnetten
Mu'îni zâlimin dünyâda erbâb-ı denâ’ettir
Köpektir zevk alan sayyâd-ı bî-insâfa hidmetten
Heman bir feyz-i bâkî terk ider bir zevk-i fânîye
Hayâtın kadrini âlî bilenler hüsn-i şöhretten
Nedendir halkta bu tûl-i hayâta bunca rağbetler
Nedir insâna bilmem menfa'at hıfz-ı emânetten
Cihânda kendini her fertten alçak görür ol kim
Utanmaz kendi nefsinden de 'âr eyler melâmetten
Felekten intikām almak demektir ehl-i idrâke
Edip tezyîd-i gayret müstefîd olmak nedâmetten
Nâmık Kemâl

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. a Cevabınız doğru değilse, “Mezîdünfih
Masdarlar Kıyasî Masdarlar” kısmını
yeniden okuyunuz.
2. b Cevabınız doğru değilse, “Mezîdünfih
Masdarlar Kıyasî Masdarlar” kısmını
yeniden okuyunuz.
3. a Cevabınız doğru değilse, “Mezîdünfih
Masdarlar Kıyasî Masdarlar” kısmı yeniden
okuyunuz.
4. e Cevabınız doğru değilse, “Tefa’’ül Bâbı”
kısmını yeniden okuyunuz.
5. d Cevabınız doğru değilse, “İnfi’âl Bâbı”,
“İnfi’âl Bâbının İsm-i Fâili” ve “İnfi’âl
Bâbının İsm-i Mef’ûlü” kısımları yeniden
okuyunuz.
6. c Cevabınız doğru değilse, “Tef’îl Bâbı”,
“Tef’îl Bâbının İsm-i Fâili” ve “Tef’îl
Bâbının İsm-i Mef’ûlü” kısımları yeniden
okuyunuz.
7. b Cevabınız doğru değilse, “İstif’âl Bâbı”
kısmını yeniden okuyunuz.
8. c Cevabınız doğru değilse, “İstif’âl Bâbının
İsm-i Mef’ûlü” kısmını yeniden okuyunuz.
9. d Cevabınız doğru değilse, “Tef’îl Bâbının
İsm-i Fâili” ve “Tef’îl Bâbının İsm-i
Mef’ûlü” kısımları yeniden okuyunuz.
10. e Cevabınız doğru değilse, “Tefa’’ul Bâbı” ve
“Tef’îl Bâbı” kısımları yeniden okuyunuz.




 
 
68
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
a. fesâd – دﺎﺴﻓا ifsâd; felâh – حﻼﻓا iflâh; hakk –
قﺎﻘﺣا ihkāk; hüsn – نﺎﺴﺣا ihsân; huzûr – رﺎﻀﺣا
ihzâr; kerâhet – ﻩاﺮﮐا ikrâh; su'ûd – دﺎﻌﺻا is'âd;
bed' – عاﺪﺑا ibdâ'; nafaka – قﺎﻔﻧا infâk; rücû' –
عﺎﺟرا ircâ'; adem – ماﺪﻋا i'dâm; cebr – رﺎﺒﺟا icbâr.
b. ibtâl – ﻞﻄﺒﻣ mübtil; ismâr – ﺮﻤﺜﻣ müsmir; icbâr –
ﱪﳎ mücbir; icrâm – مﺮﳎ mücrim; ihrâk – قﺮﳏ
muhrik; ihbâr – ﱪﳐ muhbir; idhâş – ﺶﻫﺪﻣ
müdhiş; imkân – ﻦﮑﳑ mümkin; inkâr –ﺮﮑﻨﻣ
münkir.
c. ihkâm – ﻢﮑﳏ muhkem; ilhâm – ﻢﻬﻠﻣ mülhem;
irsâl – ﻞﺳﺮﻣ mürsel; ilzâm – مﺰﻠﻣ mülzem; inzāl
– لﺰﻨﻣ münzel; inkâr – ﺮﮑﻨﻣ münker.

Sıra Sizde 2
a. fasl – ﻞﻴﺼﻔﺗ tafsîl; haml – ﻞﻴﻤﲢ tahmîl; hakāret –
ﲑﻘﲢ tahkîr; bedel – ﻞﻳﺪﺒﺗ tebdîl, cedîd –ﺪﻳﺪﲡ
tecdîd; tıbk – ﻖﻴﺒﻄﺗ tatbîk; sarf – ﻒﻳﺮﺼﺗ tasrîf.
b. ta'rîz – ضﺮﻌﻣ mu'arrız; ta'zîb – بﺬﻌﻣ mu'azzib;
tefsîr – ﺮﺴﻔﻣ müfessir; tekmîl – ﻞﻤﮑﻣ mükemmil;
temsîl – ﻞﺜﳑ mümessil.
c. tahmîn – ﻦﻤﳏ muhammen; ta'rîf – فﺮﻌﻣ mu'arref;
ta'tîl – ﻞﻄﻌﻣ mu'attal; tafsîl – ﻞﺼﻔﻣ mufassal;
teklîf – ﻒﻠﮑﻣ mükellef.

Sıra Sizde 3
a. 'ufûnet – ﻦﻔﻌﺗ ta'affün, 'aceb – ﺐﺠﻌﺗ ta'accüb,
'ahd – ﺪﻬﻌﺗ ta'ahhüd; haml – ﻞﻤﲢ tahammül;
nüzûl – لﺰﻨﺗ tenezzül; zevc – جوﺰﺗ tezevvüc; sarf
– فﺮﺼﺗ tasarruf; şükr – ﺮﮑﺸﺗ teşekkür.
b. tarassud – ﺪﺻﱰﻣ mutarassıd; tasadduk –قﺪﺼﺘﻣ
mutasaddık; ta'annüd – ﺪﻨﻌﺘﻣ müte'annid; tesettür
– ﱰﺴﺘﻣ mütesettir; temeyyüz – ﺰﻴﻤﺘﻣ mütemeyyiz.
c. teşebbüs – ﺚﺒﺸﺘﻣ müteşebbes; ta'allüm – ﻢﻠﻌﺘﻣ
müte'allem; tecerrüd – دﺮﺠﺘﻣ mütecerred;
tesellüm – ﻢﻠﺴﺘﻣ mütesellem; tevehhüm – ﻢﻫﻮﺘﻣ
mütevehhem.

Sıra Sizde 4
a. cesâret – ﺮﺳﺎﲡ tecâsür – ﺮﺳﺎﺠﺘﻣ mütecâsir;
hilâf – ﻒﻟﺎﲣ tehâlüf – ﻒﻟﺎﺨﺘﻣ mütehâlif; duhûl
– ﻞﺧاﺪﺗ tedâhül – ﻞﺧاﺪﺘﻣ mütedâhil; def' – ﻊﻓاﺪﺗ
tedâfü' – ﻊﻓاﺪﺘﻣ mütedâfi'; tıbk – ﻖﺑﺎﻄﺗ tetâbuk
– ﻖﺑﺎﻄﺘﻣ mütetâbık.
b. 'irfân – ﻪﻓرﺎﻌﻣ mu'ârefe; bülûğ – ﻪﻐﻟﺎﺒﻣ
mübâlağa; terk - ﻪﮐرﺎﺘﻣ mütâreke; cedel – ﻪﻟدﺎﳎ
mücâdele; hükm – ﻪﻤﮐﺎﳏ muhâkeme; sefer –
تﺮﻓﺎﺴﻣ müsâferet; sohbet – ﺖﺒﺣﺎﺼﻣ musâhabe;
'aşk – ﻪﻘﺷﺎﻌﻣ mu'âşaka.
c. mübâdele – لدﺎﺒﻣ mübâdil; muhâlefet – ﻒﻟﺎﳐ
muhâlif; muhâsamet – ﻢﺻﺎﳐ muhâsım;
mukāvemet – موﺎﻘﻣ mukāvim; müşâhede –
ﺪﻫﺎﺸﻣ müşâhid.

Sıra Sizde 5
a. fesh – خﺎﺴﻔﻧا infisâh; hasr – رﺎﺼﳓا inhisâr; kalb
– بﻼﻘﻧا inkılâb; kayd – دﺎﻴﻘﻧا inkıyâd; zabt –
طﺎﺒﻀﻧا inzibât.
b. indimâc – ﺞﻣﺪﻨﻣ mündemic; inhidâm – مﺪﻬﻨﻣ
münhedim; inhirâf – فﺮﺤﻨﻣ münharif; inkıtâ' –
ﻊﻄﻘﻨﻣ munkatı'; inkisâr - ﺮﺴﮑﻨﻣ münkesir.
c. cem' – عﺎﻤﺘﺟا ictimâ'; cesâret – رﺎﺴﺘﺟا ictisâr;
husûs – صﺎﺼﺘﺧا ihtisâs; nakl – لﺎﻘﺘﻧا intikâl;
neşr – رﺎﺸﺘﻧا intişâr; rabt – طﺎﺒﺗرا irtibât.
d. ihtilâf – ﳐ ﻒﻠﺘ muhtelif; intisâb – ﺐﺴﺘﻨﻣ
müntesib; irtifâ' – ﻊﻔﺗﺮﻣ mürtefi'; ihtimâl – ﻞﻤﺘﳏ
muhtemel; ihtişâm – ﻢﺸﺘﳏ muhteşem; iktibâs -
ﺲﺒﺘﻘﻣ muktebes; intizâm – ﻢﻈﺘﻨﻣ muntazam;
iştirâk – كﱰﺸﻣ müşterek; ihtisâr – ﺮﺼﺘﳐ
muhtasar.
Sıra Sizde 6
a. delâlet – ﺘﺳا لﻻﺪ istidlâl; haber – رﺎﺒﺨﺘﺳا istihbâr;
gufrân - رﺎﻔﻐﺘﺳا istiğfâr; lüzûm – ماﺰﻠﺘﺳا istilzâm;
nüsha – خﺎﺴﻨﺘﺳا istinsâh; rahm – مﺎﺣﱰﺳا istirhâm.
b. istihdâm – مﺪﺨﺘﺴﻣ müstahdem; istihkâm -
ﻢﮑﺤﺘﺴﻣ müstahkem; istihzâr – ﺮﻀﺤﺘﺴﻣ
müstahzar; istifhâm – ﻢﻬﻔﺘﺴﻣ müstefhem.
Yararlanılan Kaynak
Develi, H. (2008). Osmanlı Türkçesi Kılavuzu
1-2. İstanbul. Kesit Yayınları
 
 
 
69

 
 
 
70
 
 
 
 
 
 
 
 
Amaçlarımız
Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
 Arapçadaki sıfatların hangi kelime kategorilerinden oluştuklarını
tanıyabilecek,
 Arapçada sıfat yapan vezinleri sıralayabilecek,
 Arapçada zaman, mekan, alet ve küçültme ismi yapan vezinleri
listeyebilecek,
 İ'lâl konusunu tanımlayabilecek ve i'lâle uğrayan vezinleri tanıyabileceksiniz.
 
Anahtar Kavramlar
 Sıfat-ı müşebbehe
 İsm-i tafdil
 Mübâlağa-i fâ'il
 İsm-i zamân
 İsm-i mekân
 İsm-i âlet
 İsm-i tasgîr
 İ'lâl
 
İçerik Haritası
 ARAPÇA SIFATLAR
 İSM-İ MEKÂN
 İSM-İ ZAMÂN
 İSM-İ ÂLET
 İSM-İ TASGÎR
 İ’LÂL

 
 
71
 
 
 
 
 
 
 
ARAPÇA SIFATLAR
Önceki ünitelerimizde Arapça kelime yapımını öğrenirken ism-i fâ'il, ism-i
mef'ûl, sıfat-ı müşebbehe, ism-i tafdîl, mübâlağa-i fâ'il ve ism-i mensûb olarak
isimlendirilen kelime çeşitlerinin sıfat olarak değerlendirildiğini görmüştük.
Bunlardan ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûllerin yapılışı üzerinde 2. ve 3. ünitelerde
durulmuştu. Bu ünitede de Arapçada sıfat teşkil eden öteki kelime çeşitleri ile
ism-i mekân, ism-i zamân, ism-i âlet ve ism-i tasgîr olarak isimledirilen diğer
kelime kategorileri hakkında bilgiler verilecektir.
 
Sıfat-ı Müşebbehe
Öznedeki değişmeyen bir durum ve niteliği bildiren kelimelere sıfat-ı
müşebbehe denir. Bunlar ism-i fâ'illere benzedikleri için bu adı almışlardır.
Ancak ism-i fâ'illerden başlıca farkı, ism-i fâ'illerin belirttiği niteliğin geçici
olması; sıfat-ı müşebbehenin belirttiği durum ve niteliğin sürekli, kalıcı
olmasıdır. Türkçedeki -kan/-ken (çalışkan, girişken); -kın/-kin (azgın, pişkin,
düşkün) ekleri Arapçadaki sıfat-ı müşebbehe kategorisine denk gelen kelimeler
türetir.
İsm-i fâ'iller kıyâsîdir, yani bir kurala göre türetilirler. Sıfat-ı müşebbeheler
ise semâîdir, yani kuralsızdır. Bir kelimenin sıfat-ı müşebbehe vezinlerinden
hangisinden türetileceğini dilbilgisi kuralları değil, dil kullanımı, o dili
kullanan insanların uzlaşımları belirler.
Sıfat-ı müşebbehe kategorisindeki kelimelerin sık kullanılan vezinleri
şunlardır:
 Fa'îl ﻞﻴﻌﻓ : Bu vezinde ortadaki ye (ی) harfi ekleme bir harftir:
ﺖﻓﺎﻄﻟ letâfet  ﻒﻴﻄﻟ latîf “güzel, hoş”
مﺮﻛ kerem “cömertlik”  ﱘﺮﻛ kerîm “cömert”
تﺮﺜﻛ kesret “çokluk”  ﲑﺜﻛ kesîr “çok”
ﺖﲪر rahmet “esirgeme”  ﻢﻴﺣر rahîm “esirgeyen”
 Ef'al ﻞﻌﻓا : Bu vezinde baştaki elif (ا) ekleme bir harftir.
Renkleri, bedendeki kusur ve sakatlıkları bildiren sıfatlar türetir:
Arapça Kelime Yapımı: Sıfat-ı
Müşebbehe , İsm-i Tafdîl,
Mübâlağa-i Fâ'il, Diğer Kelime
Türleri; Arapça Kelimelerde
Değişim: İ’lâl
 
 
72
تﺮﲪ humret “kırmızılık”  ﺮﲪا ahmer “kırmızı”
داﻮﺳ sevâd “karalık”  دﻮﺳا esved “kara”
تﺮﲰ sumret “esmerlik”  ﺮﲰا esmer
ﺖﻣﺎﻜﺑ bekâmet “dilsizlik”  ﻢﻜﺑا ebkem “dilsiz”
ﻰﻤﻋ amâ “körlük”  ﻰﻤﻋا a'mâ “kör”
ﻼﺑ ﺖﻫ belâhet “aptallık”  ﻪﻠﺑا ebleh “aptal”
ﻖﲪ humk “bönlük”  ﻖﲪا ahmak “bön, aptal”
 
Sıfat-ı müşebbehe yapan başka vezinler de vardır:
نﻼﻌﻓ fa'lân = نﺎﺸﻄﻋ atşân “susamış”, نﻼﺴﻛ keslân “tembel”, ناﺮﻜﺳ sekrân
“sarhoş”; نﻼﻌﻓ fu'lân = نﺎﻳﺮﻋ uryan “çıplak”; ﻞﻌﻓ fa'l = ﺐﻌﺻ sa'b “güç”, ﻞﻬﺳ
sehl “kolay”; ﺐﻃر ratb “yaş” vs.; ﻞﻌﻓ fa'al = ﻦﺴﺣ hasan “güzel” vs. Bu
vezinlerin birçoğu sülâsî mücerred masdarların vezinleriyle aynıdır. İki
kategoriyi ayırmak için kelimenin sıfat değeri taşıyıp taşımadığını belirlemek
gerekir. Bunun için en kolay yol sözlükten kelimenin anlamını bulmaktır.
 
İsm-i Tafdîl
Bu kategorideki sıfatlar, ifade ettikleri niteliğin öznede başkalarına göre daha
çok veya en çok olduğunu ifade ederler. Günümüz Türkçesinde bu kategoriyi
teşkil eden bir ek yoktur. Bu kategoriyi Türkçede söz dizimi yoluyla
büyük  daha büyük ~ en büyük
şeklinde yapmaktayız.
İsm-i tafdîl kategorisinin bir tek vezni vardır:
 Ef'al ﻞﻌﻓا : Bu vezinde de baştaki elif (ا) harfi eklemedir.
ﲑﺒﻛ kebîr “büyük”  ﱪﻛا ekber “en büyük”
ﲑﻐﺻ sagîr “küçük”  ﺮﻐﺻا asgar “en küçük”
ﻢﻴﻈﻋ azîm “büyük, ulu”  ﻢﻈﻋا a'zam “en büyük”
ردﺎﻧ nâdir “seyrek”  رﺪﻧا ender “pek seyrek”
 
İsm-i tafdîl kategorisindeki kelimeler ile sıfat-ı müşebbehenin renk ve
sakatlıkları bildiren kelimeleri ef'al ﻞﻌﻓا veznindedir. Bunların vezinleri aynı
olmakla birlikte anlamlarının ve kategorilerinin tamamen farklı olduğuna
dikkat edilmelidir: ﻖﲪا ahmak “aptal, bön”, ﺮﲪا ahmer “kırmızı” kelimeleri
sıfat-ı müşebbehe; مﺰﻟا elzem “en lüzumlu”, ﻞﻤﻛا ekmel “daha olgun, en olgun”
kelimeleri ism-i tafdîl kategorisine aittir.

 
 
73
 
A) Aşağıdaki kelimelerden sıfat-ı müşebbehe kategorisinde kelimeler yapınız.
ﻢﻠﺣ hilm ﻢﻴﻠﺣ halîm
نﺰﺣ hüzn ............................................
ﺖﻤﻈﻋ azamet ............................................
ﺖﻏﻼﺑ belâgat ............................................
لﺎﲨ cemâl ............................................
بدا edeb ............................................
ﱂا elem ............................................
ترﺎﻣا emâret ............................................
ﺖﺑﺮﻏ gurbet ............................................
ﺖﺛﺎﺒﺧ habâset ............................................
ﺪﲪ hamd ............................................
ﺖﻟﺎﻔﺳ sefâlet ............................................
B) Aşağıdaki kelimeleri ism-i tafdîl kategorisinden sıfat yapınız ve bulduğunuz
kelimelerin anlamlarını öğreniniz.
ﻞﺿﺎﻓ fâzıl ﻞﻀﻓا efdal
ﻢﻬﻓ fehm ....................................................
بﺮﻗ kurb ....................................................
ﺪﻴﳎ mecîd ....................................................
ﺲﻴﻔﻧ nefîs ....................................................
ﺢﺟار râcih ....................................................
ﻞﻴﻔﺳ sefîl ....................................................














 
 
74
1. Okuma Çalışması ﯽﺳ ﻪﻤﺸﻴﻟﺎﭼ ﻪﻣﻮﻗوا
Aşağıdaki metni okuyunuz, bilmediğiniz kelimelerin anlamlarını öğreniniz.

Mübâlağa-i Fâ'il
Masdarın ifade ettiği işin çok yapıldığını, abartıyla yapıldığını veya daima
yapıldığını ifade eden kelimelere mübâlağa-i fâ'il denilmektedir. Bunlar fiilde
ifade edilen iş ve hareketin çok veya sıklıkla, mübâlağa ile, devamlı olarak
yapıldığını ifade etmektedirler. Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan vezinleri
aşağıda gösterilmiştir:
 Fa''âl لﺎﻌﻓ : Bu vezinde ortadaki elif (ا) harfi ekleme harftir.
ﺖﺣﺎﻴﺳ seyâhat  حﺎﻴﺳ seyyâh “çok gezen, gezgin”
ﻖﻠﺧ halk “yaratma”  قﻼﺧ hallâk “daima yaratan, Allah”
ﺮﻜﻣ mekr “hile”  رﺎﻜﻣ mekkâr “çok hileci”
بﺬﻛ kizb “yalan”  باﺬﻛ kezzâb “çok yalan söyleyen”
قزر rızk “rızık”  قازر rezzâk “devamlı rızık veren, Allah”
جﻮﻣ mevc “dalga”  جاﻮﻣ mevvâc “çok dalgalı”
 
Bu vezindeki bazı kelimeler mübâlağa manası taşımayıp meslek isimleri
yaparlar. Türkçeye yerleşmiş olan bu gibi kelimelerden bazılarında çift
(şeddeli) ünsüzler tekleşir:
لﺎﲪ hammâl “hamal”, بﺎﺼﻗ kassâb “kasap”, لﺎﻘﺑ bakkal, كﻻد dellâk “tellâk,
keseci”, باﻮﺑ bevvâb “kapıcı”, رﺎﻄﻋ attâr “aktar”, دﺎﻴﺻ sayyâd “avcı”, قﻼﺣ
hallâk “berber”, حاﺮﺟ cerrâh “operatör doktor” vs.
 
 
75
 Fa'ûl لﻮﻌﻓ : Bu vezinde ortadaki vav (و) harfi ekleme harftir.
ترﺎﺴﺟ cesâret  رﻮﺴﺟ cesûr “çok cesaretli”;
ﱪﺻ sabr  رﻮﺒﺻ sabûr “çok sabırlı”;
ﺖﻟﺎﻬﺟ cehâlet  لﻮﻬﺟ cehûl “çok câhil”;
تدﻻو vilâdet “doğum”  دﻮﻟو velûd “doğurgan, üretken”;
دﺎﻨﻋ inâd  دﻮﻨﻋ anûd “çok inatçı”
 
İsm-i Mensûb
Bu kategorideki kelimeler aitlik, mensupluk anlamları veren sıfatlardır. Bir
şeye ait, bir şeye dair, bir şey ile ilgili vs. anlamlarındaki kelimeler bu
kategoride olur. Bu kelimeler kıyâsî, yani bir kurala bağlı olarak üretilir.
Bunların yapılışı Türkçedeki ekleme sistemine benzer: Kelimenin sonuna
Arapçada /iyyün/ şeklinde okunan bir ye (ی) getirilir. Yani ye harfi şeddeli ve
tenvinlidir. Osmanlı Türkçesinde ise şedde ve tenvinin kaldırılmasıyla bu ek /î/
şeklinde okunur:
Ar.

ﻰﻤﻠﻋ ilmiyyün  Tü. ﻰﻤﻠﻋ ilmî gibi.
Kelimeye getirilen bu eke nispet eki denir. Bu ekle türetilen kelimeleri
Türkçede +lı/+li, +ça/+çe, +sal/+sel gibi eklerle yapılan kelimeler karşılar:
ﺮﻜﻓ fikr “fikir”  ىﺮﻜﻓ fikrî
ﻦﻳد dîn  ﲎﻳد dînî
ﺢﻄﺻ sath “satıh, yüzey”  ﻰﺤﻄﺻ sathî “yüzeysel”
ﺮﺸﺑ beşer “insanlık”  ىﺮﺸﺑ beşerî
كﺮﺗ Türk  ﻰﻛﺮﺗ Türkî “Türkçe”
بﺮﻋ Arab  ﰉﺮﻋ Arabî “Arapça”
ﱃﻮﺒﻧﺎﺘﺳا İstanbulî “İstanbullu”, ﻰﻗﺎﺸﻋ Uşşâkî “Uşaklı”
Bazı Arapça kelimeler, sonlarında bulunan harflerin özelliklerine göre
nisbet eki aldıklarında değişikliklere uğrarlar:
 Kelimenin sonunda zâid (ekleme) harflerden ت veya ٥ /e/ varsa bunlar
atılır ve nispet eki sondaki harfe eklenir:
ﻩرادا idâre  ىرادا idârî “yönetimle ilgili”
ترﺎﲡ ticâret  ىرﺎﲡ ticârî “ticaretle ilgili”
ﺖﻨﺳ sünnet  ﲎﺳ sünnî
ﻪﻜﻣ Mekke  ﻰﻜﻣ Mekkî “Mekkeli”
 
 
76
 Sonu hâ’-i resmiyye ile biten kimi yer adlarına nispet eki -vî ىو olarak
getirilir ve kelime sonundaki hâ’-i resmiyye yazılmaz:
ﻪﻧردا Edirne  ىﻮﻧردا Edirnevî “Edirneli”
ﻩﺮﻘﻧآ Ankara  ىوﺮﻘﻧآ Ankaravî “Ankaralı”
ﻪﺳوﺮﺑ Burusa  ىﻮﺳوﺮﺑ Burusevî “Bursalı” vs.
 Sonu çift ye harfi ile biten üç harfli kelimelerde ye harflerinden biri
düşer, ikincisi vav harfine dönüşür; bir önceki harfin harekesi de üstün
olur. Bunun sıkça kullanılan iki örneği şunlardır.
ِ ﱮﻧ nebî (nebiyy)  ىﻮﺒﻧ nebevî "Peygamberle ilgili"
ﻰﻠﻋ Ali (Aliyy)  ىﻮﻠﻋ Alevî "Hz. Ali'ye mensup, Hz. Ali taraftarı"
 
A) Aşağıdaki kelimelerden mübâlağa-i fâ'il kalıbından fa''âl ﻌﻓ لﺎ vezninde
kelimeler yapınız ve bu kelimelerin anlamlarını öğreniniz.
حﺪﻣ medh حاﺪﻣ meddâh
جﻮﻣ mevc ....................................................
ناﺮﻔﻏ gufrân .................. .............................. ..
ﱪﺟ cebr ........................... .........................
ﱰﺳ setr ....................................................
ﻖﻠﺧ halk ....................................................
نﻻﻮﺟ cevelân .................. ............................. ..
ناﲑﺳ seyerân .......................... ................ ....... .
ﺶﻴﻋ ayş ....................................................
ﻞﻴﻣ meyl ....................................................
ﺮﺤﺳ sihr ....................................................
حﺮﺟ cerh ................................. ...................
 
B) Aşağıdaki kelimelerden mübâlağa-i fâ'il kategorisinden fa'ûl لﻮﻌﻓ vezninde
kelimeler yapınız ve bu kelimelerin anlamlarını öğreniniz.
ناﺮﻔﻏ gufrân رﻮﻔﻏ gafûr
ﺪﺴﺣ hased ....................................................
تﲑﻏ gayret ....................................................
ﺮﻜﺷ şükr ....................................................
ﻢﺘﻛ ketm ....................................................



 
 
77
2. Okuma Çalışması ﯽﺳ ﻪﻤﺸﻴﻟﺎﭼ ﻪﻣﻮﻗوا
Aşağıdaki metni okuyunuz, bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz.

 
İSM-İ MEKÂN
Bu kategorideki kelimeler, fiildeki iş ve hareketin gerçekleştiği, olduğu yeri
gösterirler. Dört vezinle türetilirler:
 Mef'al ﻞﻌﻔﻣ : Bu vezindeki baştaki mim (م) harfi ekleme harftir.
ﺖﺑﺎﺘﻛ kitâbet “yazma”  ﺐﺘﻜﻣ mekteb “yazı yazma yeri; okul”
نﻮﻜﺳ sükûn “oturma”  ﻦﻜﺴﻣ mesken “oturma yeri”
تدﺎﺒﻋ ibâdet “Allah'a kulluk etme”  ﺪﺒﻌﻣ ma'bed “ibadet yeri”
 
 
78
ﺦﺒﻃ tabh “yemek pişirme”  ﺦﺒﻄﻣ matbah “yemek pişirme yeri”
دﻮﻗر rukūd “uyuma”  ﺪﻗﺮﻣ merkad “uyuma yeri; mezar”
 Mef'il ﻞﻌﻔﻣ : Bu vezinde de baştaki mim (م) harfi ekleme harftir.
سﻮﻠﺟ cülûs “oturma”  ﺲﻠﳎ meclis “oturma yeri”
لوﺰﻧ nüzûl “inme”  لﺰ
ْ
ﻨﻣ menzil “inme yeri, konak”
ﻒﻗو vakf “durma”  ﻒﻗﻮﻣ mevkıf “durma yeri, durak”
ﻩﺪﺠﺳ secde  ﺪﺠﺴﻣ mescid “secde etme yeri, mescit”
 Mef'alet ﺔﻠﻌﻔﻣ : Bu vezinde baştaki mim (م) harfi ve sondaki (ة) ekleme
harftir. Sondaki (ة) harfi Osmanlı Türkçesinde açık te ت veya ٥ /e/
şeklinde yazılır ve okunur:
ﻊﺒﻃ tab' “tabetme, basma”  ﻪﻌﺒﻄﻣ matba'a “basım yeri”
سرد ders  ﻪﺳرﺪﻣ medrese “ders verme yeri, okul”
ﺢﺑذ zebh “hayvan kesme”  ﻪﲝﺬﻣ mezbaha “hayvan kesme yeri”
Asıl isimlerden (câmid isimlerden) bu vezinde ism-i mekân yapıldığında
Türkçede genellikle +lık/+lik ekiyle yapılan kelimeler türetilmiş olur:
ﺮﺠﺷ şecer “ağaç”  ﻩﺮﺠﺸﻣ meşcere “ağaçlık”
ﺢﻠﻣ milh “tuz”  ﻪﺤﻠﳑ memleha “tuzla”
ﻞﺑز zibl “çöp, süprüntü”  ﻪﻠﺑﺰﻣ mezbele “çöplük” vs.
 Mef'ilet ﺔﻠﻌﻔﻣ : Bu vezinde baştaki mim (م) harfi ve sondaki (ة) ekleme
harftir. Bu vezinde daha az kelime türetilmiştir: ﺖﻟﺰ
ْ
ﻨﻣ menzilet “inecek
yer; rütbe”, ﻩﲑﺴﻣ mesîre “gezinti yeri” vs.
 
İSM-İ ZAMAN
Bu kategorideki kelimeler, fiilde ifade edilen hareketle ilgili oluş zamanını
bildirirler. Mef'al ﻞﻌﻔﻣ ve mef'il ﻞﻌﻔﻣ olarak iki vezni vardır. Her iki vezinde de
baştaki mimler (م) ekleme harftir:
ءﺪﺑ bed' “başlama”  أﺪﺒﻣ mebde' “başlangıç”
تدﻻو vilâdet “doğum”  ﺪﻟﻮﻣ mevlid “doğum zamanı – Hz. Muhammed'in
doğum günü”
 

 
 
 
 
79
İSM-İ ÂLET
Bu kategorideki vezinlerle, fiilden âlet, araç ve gereç isimleri türetilir. Üç vezni
vardır:
 Mif'al ﻞﻌﻔﻣ : Bu vezinde baştaki mim (م) ekleme harftir:
ﺮﻔﻏ gafr “örtme”  ﺮﻔﻐﻣ miğfer “başı örten başlık, tolga”
ﺐﻘﺛ sakb “delme”  ﺐﻘﺜﻣ miskab “burgu, matkap”
ﻊﻄﻗ kat' “kesme”  ﻊﻄﻘﻣ mikta' “kalem ucu kesme bıçağı”
 Mif'âl لﺎﻌﻔﻣ : Bu vezinde baştaki mim (م) ve ortadaki elif (ا) harfi ekleme
harftir:
ضﺮﻗ karz “kesme”  ضاﺮﻘﻣ mikrâz “kesme âleti, makas”
ﺢﺘﻓ feth “açma”  حﺎﺘﻔﻣ miftâh “anahtar”
بﺮﺿ darb “vurma”  باﺮﻀﻣ mıdrâb “mızrap”
سﺎﻴﻗ kıyâs “kıyaslama”  سﺎﻴﻘﻣ mikyâs “ölçek”
رﺎﻴﻋ ayâr  رﺎﻴﻌﻣ mi'yâr “ölçme aleti, ölçek”
 Mif'ale ﺔﻠﻌﻔﻣ : Bu vezinde baştaki mim (م) ve sondaki te (ة) ekleme
harflerdir:
بﺮﺷ şürb “içme”  ﻪﺑﺮﺸﻣ mişrebe “içme kabı, maşrapa”
ﺲﻨﻛ kens “süpürme”  ﻪﺴﻨﻜﻣ miknese “süpürge”
 
İsm-i mekân, ism-i zaman ve ism-i âlet kategorilerindeki vezinlerin çoğu
aynıdır. Bir kelimenin bu kategorilerden hangisine ait olduğunu anlamak ve
metindeki anlamına göre doğru okumak için sözlüğe bakmak lâzımdır.
İSM-İ TASGÎR
İsm-i tasgîr kategorisi isimlerde küçültme kategorisidir. Bu kategoriyi
Türkçede +cık/+cik, +cığaz/+ciğez ekleriyle teşkil ederiz. Bunlar aynı zamanda
sevgi, şefkat, küçümseme, hakaret gibi anlamlar da içerirler. İsm-i tasgîr
kategorisini oluşturan vezinlerden fu'ayl ﻞﻴﻌﻓ vezni Osmanlı Türkçesinde daha
sık kullanılmıştır. Fu'ayl ﻞﻴﻌﻓ vezninde ortadaki ye (ی) harfi ekleme harftir:
ﺪﺒﻋ abd “kul”  ﺪﻴﺒﻋ ubeyd “kulcuğaz, kölecik”;
ﻦﺴﺣ hasen “güzel”  ﲔﺴﺣ hüseyn “Hasancık” vs.
 
 
 
 
 
 
 
80
İ'LÂL
Birinci ünitede Arapçada kelimelerin aslî harflerin niteliklerine göre sahîh ve
mu’tell olarak ikiye ayrıldıklarını, ى و ا harflerinin illet harfleri olarak
isimlendirildiğini görmüştük.
Aslî harfleri içinde illet harfleri bulunan köklerde kelime türetimi sırasında
bazı değişiklikler meydana gelebilir. İllet harfleri nedeniyle meydana gelen bu
değişikliklere gramerde i’lâl adı verilir. Kelime türetimi sırasında meydana
gelen bu değişiklikler ya illet harflerinin kelimeden çıkarılması (hazf) ya da
illet harflerinin başka bir harfe dönüştürülmesi (kalb) şeklinde meydana gelir.
İçinde illet harfleri bulunmamasına rağmen mehmûz ve muzâ'af kelimelerin
vezinlerinde de bazı değişiklikler yapılabilir ve bunlar da i’lâl olarak değerlen-
dirilir. Bu değişikleri birkaç örnekle şöyle gösterebiliriz:
Vücûd دﻮﺟو kelimesinin aslî harfleri içinde illet harflerinden vav و vardır.
Bu kelimeden if'âl لﺎﻌﻓا vezniyle türetilen îcâd دﺎﳚا kelimesinde illet harfi vav
ye ى harfine dönüşmüştür.
Hayr ﲑﺧ kelimesinin asli harflerinin biri illet harflerinden ى ye’dir. Bu
kelimeden istif'âl لﺎﻌﻔﺘﺳا vezniyle türetilen istihâre ﻩرﺎﺨﺘﺳا kelimesinde illet
harfi düşürülmüştür.
Hubb ﺐﺣ (sevgi) kelimesi muzâ'af bir kelimedir. Bu kelimeden mef'alet
ﺔﻠﻌﻔﻣ vezniyle türetilen mahabbet ﺖﺒﳏ kelimesinde vezin değişikliğe uğramıştır.
Şimdi Arapça kelime kategorilerinde görülen bazı i'lâlleri şöyle sırlayabiliriz:
 
Masdarlarda Yapılan İ'lâller
 
Sülâsî Mücerred Masdarlarda Yapılan İ'lâller
fa'l, ﻞﻌَﻓ fi'l ﻞﻌ
ِ
ﻓ ve fu’l ﻞﻌُﻓ vezinleri muzâ'af kelimelerde fa''
ّ
ﻊَﻓ , fi''
ّ

ِ
ﻓ ve
fu''
ّ
ﻊُﻓ şekline dönüşür: medd
ّ
ﺪﻣ, hiss
ّ
ﺲﺣ, hubb
ّ
ﺐﺣ...
fa'âl لﺎﻌَﻓ, fi'âl لﺎﻌ
ِ
ﻓ, ve fu'âl لﺎﻌُﻓ vezinleri nâkıs kelimelerde fa'â' ءﺎﻌَﻓ, fi'â'
ءﺎﻌ
ِ
ﻓ, ve fu'â' ءﺎﻌُﻓ durumuna gelir ve Osmanlıcada kelime sonundaki hemzeler
genellikle yazılmaz: cezâ اﺰﺟ, cilâ ﻼﺟ, du'â ﺎﻋد...
fi'le(t) ﻠﻌﻓ ﺔ vezni misâl kelimelerde ilk harf atılarak 'ile(t) ﺔﻠﻋ durumuna
gelir: vasl ﻞﺻو, vasf ﻒﺻو gibi misâl kelimeler fi'let veznine girdiklerinde
vavlar atılarak sıla ﻪﻠﺻ ve sıfat ﺖﻔﺻ şeklini alırlar.
 
Kıyâsî Masdarlarda Yapılan İ'lâller
if'âl لﺎﻌﻓا bâbı ilk harfi hemzeli (mehmûz) ve misâl köklerde î'âl لﺎﻌﻳا
durumuna gelir: emn ﻦﻣأ→ îmân نﺎﳝا, vuzûh حﻮﺿو→ îzâh حﺎﻀﻳا...
Mehmûz: Asli
harflerinden biri
hemzeli olan kelime.
Muzâ'af: Asli
harflerinden ikisi aynı
cins ünsüz harften
oluşan kelime
 
 
81
if'âl vezni ecveflerde illet harfinin atılması ve veznin sonuna bir zait te (ة)
harfi eklenmesiyle ifâle(t) ﺔﻟﺎﻓا durumuna gelir: devr رود → idâre ﻩرادا, meyl ﻞﻴﻣ
→imâle ﻪﻟﺎﻣا, kıyâm مﺎﻴﻗ →ikāmet ﺖﻣﺎﻗا ...
if'âl vezni nâkıslarda illet harfinin hemzeye dönüşmesiyle if'â' ءﺎﻌﻓا
durumuna gelir ve sondaki hemze Osmanlıcada okunmaz ve genellikle
yazılmaz: cereyân “akma” نﺎﻳﺮﺟ →icrâ “akıtma” اﺮﺟا, ulüvv “yüce olma”ﻮﻠﻋ
→i'lâ “yüceltme” ﻼﻋا ...
tef'îl ﻞﻴﻌﻔﺗ bâbı nâkıs ve son harfi hemzeli köklerde zaid olan ye (ی)
harfinin atılması ve sonuna zaid bir te (ة) eklenmesiyle tef'ile(t) ﺔﻠﻌﻔﺗ veya son
harfi vav (و) olan köklerde vavların ye harfine dönüşmesiyle tef'iye(t) ﺔﻴﻌﻔﺗ
durumuna gelir: safâ ءﺎﻔﺻ “saf oluş” → tasfiye ﻪﻴﻔﺼﺗ “temizleme”; semevv ﻮﲰ
“ad koyma” →tesmiye ﻪﻴﻤﺴﺗ “adlandırma”; halâ' ءﻼﺧ “boşluk, boş yer”
→tahliye ﻪﻴﻠﲣ “boşaltma”... Bazı sâlim kelimelerden de tef'ile(t) vezniyle
kelimeler yapılmıştır: zikr ﺮﮐذ → tezkire ﻩﺮﮐﺬﺗ, fark قﺮﻓ → tefrika ﻪﻗﺮﻔﺗ ...
tefa''ul ﻞﻌﻔﺗ bâbı nâkıs ve son harfi hemzeli olan mehmûz kelimelerde illet
harfinin ve hemzenin ye harfine dönüşmesiyle tefa''î ﯽ
ّ
ﻌﻔﺗ durumuna gelir: cilâ'
ءﻼﺟ“parlatma” → tecellî ﯽﻠﲡ “görünme, belirme”; adâvet تواﺪﻋ “düşmanlık”
→ te'addî یﺪﻌﺗ “saldırma, zulmetme”...
tefâ'ül ﻞﻋﺎﻔﺗ bâbı muzâ'af kelimelerde son iki harfinin aynı olması
nedeniyle idgam yapılarak tefâ''
ّ
عﺎﻔﺗ durumuna gelir: zıdd
ّ
ﺪﺿ → tezâdd
ّ
دﺎﻀﺗ;
mess
ّ
ﺲﻣ “değme yapışma” → temâss
ّ
سﺎﲤ “dokunma”...
tefâ'ül bâbı nâkıs kelimelerde illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle tefâ'î
ﯽﻋﺎﻔﺗ durumuna gelir: ulüvv
ّ
ﻮﻠﻋ “yücelik → te'âlî ﯽﻟﺎﻌﺗ “yükselme”; devâ اود →
tedâvî یواﺪﺗ...
müfâ'ale(t) ﺔﻠﻋﺎﻔﻣ bâbı nâkıs ve lefif kelimelerde illetli son harfin elife
dönüşmesiyle müfâ'ât تﺎﻋﺎﻔﻣ şekline girer: cezâ ءاﺰﺟmücâzât “karşılık
vermek, ceza vermek”; necât تﺎﳒ “kurtuluş” → münâcât تﺎﺟﺎﻨﻣ “Allah’tan
kurtuluş isteme”...
infi'âl لﺎﻌﻔﻧا bâbı ecvef kelimelerde ortadaki illet harfinin ye harfine
dönüşmesiyle infiyâl لﺎﻴﻔﻧا durumuna gelir: sevk قﻮﺳ → insiyâk “sürülüp
gitme”; kavd دﻮﻗ “önden çekme” → inkıyâd دﺎﻴﻘﻧا “boyun eğerek tabi olma”...
 
 
82
ifti'âl لﺎﻌﺘﻓا bâbı misâl kelimelerde illet harfinin te (ت) harfine dönüşmesi
ve te harflerinin idgamıyla itti'âl لﺎﻌ
ّ
ﺗا şekline girer: vahdet تﺪﺣو “birlik” →
ittihâd دﺎﲢا “birleşme”; vefk ﻖﻓو “uygun görme” → ittifâk قﺎﻔﺗا “uyuşma”...
ifti'âl bâbı ecvef kelimelerde ortadaki illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle
iftiyâl لﺎﻴﺘﻓا durumuna gelir: şevk قﻮﺷ → iştiyâk قﺎﻴﺘﺷا “arzulama”; âdet تدﺎﻋ
→ i'tiyâd دﺎﻴﺘﻋا “âdet edinme”...
ifti'âl bâbı nâkıs kelimelerde illet harfinin hemze harfine dönüşmesiyle
ifti'â' ءﺎﻌﺘﻓا durumuna gelir ve Osmanlıcada kelime sonundaki hemzeler
okunmaz ve genellikle yazılmaz: nihâyet ﺎﻬﻧ ﺖﻳ → intihâ ا ﺎﻬﺘﻧ “sona erme”;
ulüvv ﻮﻠﻋ → i'tilâ ﻼﺘﻋا “yükseğe çıkmak, yükselmek”...
istif'âl لﺎﻌﻔﺘﺳا bâbı misâllerde ve ilk harfi hemze olan mehmûzlarda ilk
harflerin ye harfine dönüşmesiyle istî'âl لﺎﻌﻴﺘﺳا durumuna gelir: izn نذأ →
istîzân ناﺬﻴﺘﺳا “izin isteme”; vuzûh حﻮﺿو → istîzâh حﺎﻀﻴﺘﺳا “izahat isteme”...
istif'âl bâbı ecveflerde illet harfinin atılması ve veznin sonuna zaid bir te
harfinin getirilmesiyle istifâle(t) ﺔﻟﺎﻔﺘﺳا durumuna gelir: kıyâm مﺎﻴﻗ →
istikāmet ﺖﻣﺎﻘﺘﺳا; şûrâ یرﻮﺷ → istişâre ﻩرﺎﺸﺘﺳا...
istif'âl bâbı nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli kelimelerde son harflerin
hemzeye dönüşmesiyle istif'â' ءﺎﻌﻔﺘﺳا durumuna gelir ve Osmanlıcada sondaki
hemzeler söylenmez ve genellikle yazılmaz: afv ﻮﻔﻋ → isti'fâ ﺎﻔﻌﺘﺳا; du'â ﺎﻋد →
istid'â ﺎﻋﺪﺘﺳا “yalvararak dileme, dilekçe”...
 
İsm-i Fâ'il Vezinlerinde Yapılan İ'lâller
fâ'il ﻞﻋﺎﻓ vezni ilk harfi hemzeli kelimelerde â'il ﻞﻋآ durumuna gelir: emr ﺮﻣأ
→ âmir ﺮﻣآ; ekl ﻞﮐأ “yemek yemek” → âkil ﻞﮐآ “yemek yiyen”...
fâ'il vezni ecvef kelimlerde illet harfinin hemzeye dönüşmesiyle fâ’il ﻞﺋﺎﻓ
durumuna gelir: devr رود → dâ’ir ﺮﺋاد; meyl ﻞﻴﻣ → mâ’il ﻞﺋﺎﻣ...
fâ'il vezni nâkıs kelimelerde illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle fâ'î ﯽﻋﺎﻓ
şekline girer: rızâ ﺎﺿر râzî ﯽﺿار; himâye ﻪﻳﺎﲪ → hâmî ﯽﻣﺎﺣ...
fâ'il vezni muzâ'af kelimelerde son iki harfinin aynı olması sebebiyle fâ''

ّ
عﺎﻓ durumuna dönüşür: delâlet ﺖﻟﻻد → dâll ّ لاد “yol gösteren”; firâr راﺮﻓ →
fârr
ّ
رﺎﻓ “firar eden, kaçan”...
müf'il ﻞﻌﻔﻣ vezni misâl ve ilk harfi hemzeli kelimelerde mû'il ﻞﻋﻮﻣ
durumuna gelir: îcâd دﺎﳚا → mûcid ﺪﺟﻮﻣ “icat eden”; îrâs ثاﺮﻳا “miras bırakma”
→ mûris ثرﻮﻣ “miras bırakan”...
 
 
83
müf'il vezni muzâ'aflarda son iki harfin idgamıyla müfi''
ّ
ﻊﻔﻣ şeklini alır:
ızrâr راﺮﺿا → muzırr
ّ
ﺮﻀﻣ “zarar veren”; ısrâr راﺮﺻا → musırr
ّ
ﺮﺼﻣ “ısrar eden”...
müf'il vezni ecveflerde illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle müfîl ﻞﻴﻔﻣ
durumuna gelir: idâre ﻩرادا → müdîr ﺮﻳﺪﻣ; ifâde ﻩدﺎﻓا “faydalı olma” → müfîd
ﺪﻴﻔﻣ “faydalı”...
müf'il vezni nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli kelimelerde son harfin ye
harfine dönüşmesiyle müf'î ﯽﻌﻔﻣ biçimine döner: ihyâ ﺎﻴﺣا → muhyî ﯽﻴﳏ
“dirilten”; i'tâ ﺎﻄﻋا → mu'tî ﯽﻄﻌﻣ “veren”...
müfa''il ﻞ
ّ
ﻌﻔﻣ vezni nâkıs ve son harfi hemzeli kelimelerde son harfin ye
harfine dönüşmesiyle müfa''î ﯽ
ّ
ﻌﻔﻣ durumuna gelir: terbiye ﻪﻴﺑﺮﺗ → mürebbî ﯽﺑﺮﻣ
“eğitmen”; tecziye ﻪﻳﺰﲡ “cezalandırma” → mücezzî یﺰﳎ “cezalandıran”...
mütefa''il ﻞ
ّ
ﻌﻔﺘﻣ vezni nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli olan mehmûz
kelimelerde mütefa''î ﯽ
ّ
ﻌﻔﺘﻣ şekline girer: tecellî ﯽﻠﲡ → mütecellî ﯽﻠﺠﺘﻣ “tecelli
eden, görünen”; tesellî ﯽﻠﺴﺗ → mütesellî ﯽﻠﺴﺘﻣ “teselli eden”...
mütefâ'il ﻞﻋﺎﻔﺘﻣ vezni muzâ'aflarda son iki harfin idgamıyla mütefâ''
ّ
عﺎﻔﺘﻣ
şekline girer: tezâdd
ّ
دﺎﻀﺗ → mütezâdd
ّ
دﺎﻀﺘﻣ “birbirine zıt olan”; temâss
ّ
سﺎﲤ →
mütemâss
ّ
سﺎﻤﺘﻣ “temas eden”...
mütefâ'il vezni nâkıs ve lefif kelimelerde mütefâ'î ﯽﻋﺎﻔﺘﻣ durumuna gelir:
tedâvî یواﺪﺗ → mütedâvî یواﺪﺘﻣ...
müfâ'il ﻞﻋﺎﻔﻣ vezni nâkıs kelimelerde müfâ'î ﯽﻋﺎﻔﻣ durumuna gelir:
müsâvât تاوﺎﺴﻣ → müsâvî یوﺎﺴﻣ “eşit olan, denk”...
münfa'il ﻞﻌﻔﻨﻣ vezni muzâ'af kelimelerde aynı harflerin idgamıyla münfa''

ّ
ﻊﻔﻨﻣ durumuna gelir: infikâk كﺎﮑﻔﻧا “ayrılma, çıkma” → münfekk
ّ
ﻚﻔﻨﻣ “ayrılan,
çıkan”...
münfa'il vezni ecvef kelimelerde illet harfinin elife dönüşmesiyle münfâl
لﺎﻔﻨﻣ şeklini alır: inkıyâd دﺎﻴﻘﻧا “boyun eğme” → münkād دﺎﻘﻨﻣ “boyun eğen”...
münfa'il vezni nâkıs ve lefif kelimelerde münfa'î ﯽﻌﻔﻨﻣ şeklinde gelir:
inzivâ اوﺰﻧا → münzevî ﻨﻣ ﺰ یو “bir köşeye çekilen”...
müfte'il ﻞﻌﺘﻔﻣ vezni muzâ'af kelimelerde son iki harfin idgamıyla müfta''

ّ
ﻊﺘﻔﻣ şekline dönüşür: iştikāk قﺎﻘﺘﺷا “kelime türeme” → müştakk
ّ
ﻖﺘﺸﻣ “türemiş,
bir kelimenin türevi”; irtidâd داﺪﺗرا “dinden dönme” → mürtedd
ّ
ﺪﺗﺮﻣ “dinden
dönmüş”...
 
 
84
müfte'il vezni ecvef kelimelerde illet harfinin elife dönüşmesiyle müftâl
لﺎﺘﻔﻣ şekline dönüşür: ihtiyâc جﺎﻴﺘﺣا → muhtâc جﺎﺘﳏ....
müfte'il vezni nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli mehmûz kelimelerde müfte'î
ﯽﻌﺘﻔﻣ şekline girer: iştirâ اﱰﺷا “satın alma” → müşterî یﱰﺸﻣ; iftirâ اﱰﻓا →
müfterî یﱰﻔﻣ “iftira eden”...
müstef'il ﻞﻌﻔﺘﺴﻣ vezni muzâ'af kelimelerde son iki harfin idgamıyla
müstefi''
ّ
ﻊﻔﺘﺴﻣ şekline dönüşür: istiklâl ﺳا ﻘﺘ لﻼ → müstakill
ّ
ﻞﻘﺘﺴﻣ; istikrâr
راﺮﻘﺘﺳا → müstakırr
ّ
ﺮﻘﺘﺴﻣ “istikrarlı”...
müstef'il vezni ecvef kelimelerde müstefîl ﻞﻴﻔﺘﺴﻣ durumuna gelir: istikāmet
ﺖﻣﺎﻘﺘﺳا → müstakîm ﻢﻴﻘﺘﺴﻣ “doğru, doğruluk üzre olan”; istifâde ﻩدﺎﻔﺘﺳا →
müstefîd ﺪﻴﻔﺘﺴﻣ “yararlanan”...
müstef'il vezni nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli mehmûz kelimelerde
müstef'î şekline dönüşür: isti'fâ ﺎﻔﻌﺘﺳا → müsta'fî ﯽﻔﻌﺘﺴﻣ “istifa eden”; istihzâ
اﺰﻬﺘﺳا “alay etme” → müstehzî یﺰﻬﺘﺴﻣ “alay eden”...
 
İsm-i Mef'ûl Vezinlerinde Yapılan İ'lâller
mef'ûl لﻮﻌﻔﻣ vezni illet harfi vav harfi olan ecvef kelimelerde mefûl لﻮﻔﻣ , illet
harfi ye harfi olan ecvef kelimelerde mefîl ﻞﻴﻔﻣ durumuna gelir: havf فﻮﺧ
“korku” → mahûf فﻮﳐ “korkulu; korkunç”, bey' ﻊﻴﺑ “satma” → mebî' ﻊﻴﺒﻣ
“satılmış, satılan şey”...
mef'ûl vezni illet harfi vav olan nâkıs kelimelerde mef'uvv
ّ
ﻮﻌﻔﻣ
(Osmanlıcada mef'û şeklinde de okunabilir), illet harfi ye olan nâkıs
kelimelerde mef'iyy
ّ
ﯽﻌﻔﻣ (Osmanlıcada mef'î şeklinde de okunabilir) durumuna
gelir: da'vet تﻮﻋد → med'üvv
ّ
ﻮﻋﺪﻣ → med'û “davet edilmiş”; remy ﯽﻣر
“atma” → mermiyy
ّ
ﯽﻣﺮﻣ → mermî “atılan şey”...
müf'al ﻞﻌﻔﻣ vezni muzâ'af kelimelerde müfa''
ّ
ﻊﻔﻣ şekline gelir: imdâd داﺪﻣا
“yardım etme” → mümedd
ّ
ﺪﳑ “yardım olunan”...
müf'al vezni misâl kelimelerde mû'al ﻞﻋﻮﻣ durumuna gelir: îsâl لﺎﺼﻳا
“ulaştırma” → mûsal ﻞﺻﻮﻣ “ulaştırılmış”....
müf'al vezni ecvef kelimelerde müfâl لﺎﻔﻣ durumuna gelir: irâde ﻩدارا →
murâd داﺮﻣ ...
müf'al vezni nâkıs ve lefif kelimelerde müf'â ﯽﻌﻔﻣ durumuna gelir: i'tâ ﺎﻄﻋا
“verme” → mu'tâ ﯽﻄﻌﻣ “verilmiş”; îmâ ﺎﳝا → mûmâ ﯽﻣﻮﻣ “ima edilen”...
 
 
85
müfa''al ﻞ
ّ
ﻌﻔﻣ vezni nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli mehmûz kelimelerde
müfa''â ﯽ
ّ
ﻌﻔﻣ durumuna gelir: tesmiye ﻪﻴﻤﺴﺗ “isimlendirme” → müsemmâ ﯽ
ّ
ﻤﺴﻣ
“isimlendirilmiş”; takviye ﻪﻳﻮﻘﺗ → mukavvâ ی
ّ
ﻮﻘﻣ “kuvvetlendirilmiş” ...
mütefa''al ﻞ
ّ
ﻌﻔﺘﻣ vezni nâkıs kelimelerde mütefa''â ﯽ
ّ
ﻌﻔﺘﻣ durumuna gelir:
teveffî “ölme” müteveffâ “ölen, vefat eden”...
müfte'al ﻞﻌﺘﻔﻣ vezninin muzâ'af ve ecvef kelimelerdeki i'lâli ism-i fâ'ili ile
aynıdır.
müfte'al vezni misâl kelimelerde mütte'al ﻞﻌ
ّ
ﺘﻣ şekline dönüşür: ittihâm
ا ﺎﻬﺗ م “suçlandırma” → müttehem ﻢﻬ
ّ
ﺘﻣ “suçlanan”, ittifāk قﺎﻔ
ّ
ﺗا → müttefak ﻖﻔ
ّ
ﺘﻣ
“birleşilmiş”...
müfte'al vezni nâkıs ve lefif kelimelerde müfte'â ﯽﻌﺘﻔﻣ durumuna gelir:
ıstıfâ ﺎﻔﻄﺻا “seçme, ayıklama” → mustafâ ﯽﻔﻄﺼﻣ “seçilmiş”, iddi'â ﺎﻋ
ّ
دا →
müdde'â ﯽﻋ
ّ
ﺪﻣ “dava olunan, davalı”...
müstef'al ﻞﻌﻔﺘﺴﻣ vezni muzâ'af kelimelerde müstefa''
ّ
ﻊﻔﺘﺴﻣ şekline
dönüşür: istihkāk قﺎﻘﺤﺘﺳا → müstehakk
ّ
ﻖﺤﺘﺴﻣ “hak edilen”...
müstef'al vezni ecvef kelimelerde müstefâl لﺎﻔﺘﺴﻣ şekline girer: isti'âre
ﻩرﺎﻌﺘﺳا “eğretileme” → müste'âr رﺎﻌﺘﺴﻣ “eğreti alınan, takma ad”...
müstef'al vezni nâkıs kelimelerde müstef'â ﯽﻌﻔﺘﺴﻣ durumuna girer: istisnâ
ﺎﻨﺜﺘﺳا → müstesnâ ﯽﻨﺜﺘﺴﻣ “istisnâ edilmiş”...
 
Diğer Bazı Vezinlerinde Yapılan İ'lâller
fa'îl ﻞﻴﻌﻓ vezni nâkıs ve sonu hemzeli mehmûz kelimelerde fa'iyy
ّ
ﯽﻌﻓ şekline
dönüşür ve vezin Osmanlıcada genellikle fa'î şeklinde okunur: gınâ ﺎﻨﻏ
“zenginlik” → ganî ﯽﻨﻏ “zengin”, ulüvv
ّ
ﻮﻠﻋ “yücelik” → 'alî ﯽﻠﻋ “yüce”....
ef'al ﻞﻌﻓا vezni muzâ'af kelimelerde efa''
ّ
ﻊﻓا biçimindedir: lezîz ﺬﻳﺬﻟ →
elezz ّ ﺬﻟا “en lezzetli”; sahîh ﺢﻴﺤﺻ → esahh
ّ
ﺢﺻا “en doğru”...
ef'al vezni nâkıs ve lefif kelimelerde ef'â ﯽﻌﻓا şekline dönüşür: kavî یﻮﻗ →
akvâ یﻮﻗا “en güçlü”...
mef’al ﻞﻌﻔﻣ vezni ecvef kelimelerde mefâl لﺎﻔﻣ biçimine dönüşür: ziyâret
ترﺎﻳز → mezâr راﺰﻣ...
mef'alet ﺔﻠﻌﻔﻣ vezni muzâ'af kelimelerde mefa''at ﻒ
ّ
ﻌﻔﻣ şekline girer:
hubb
ّ
ﺐﺣ “sevme” → mahabbet ﺖ
ّ
ﺒﳏ...
Bu kısımda verilen vezinlerin değişik kategorilerde kelimeler yapabildiklerini
unutmayınız.
ﺎﻨﻏ gınâ, دﻮﺟو vücûd ve ﯽﻟو velî kelimelerinin köklerinden vezinleri ile birlikte
i'lâle uğramış en az iki tane kelime türetiniz.
 
 
86
Özet
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Arapçadaki Sıfatların Hangi Kelime
Kategorilerinden Oluştuklarını Tanımak.
Arapça kelime grupları içinde ism-i fâ'il,
ism-i mef'ûl, sıfat-ı müşebbehe, ism-i
tafdîl, mübâlağa-i fâ'il ve ism-i mensûb
olarak isimlendirilen kelime çeşitlerinin
sıfat olarak değerlendirilir. Bunlardan ism-
i fâ'il ve ism-i mef'ûllerin yapılışı üzerinde
2. ve 3. ünitelerde durulmuştu. Sıfat-ı
müşebbehe, öznedeki değişmeyen bir
durum ve niteliği bildiren kelimelere
denir. Bunlar ism-i fâ'illere benzedikleri
için bu adı almışlardır. Ancak ism-i
fâ'illerden başlıca farkı, ism-i fâ'illerin
belirttiği niteliğin geçici olması; sıfat-ı
müşebbehenin belirttiği durum ve niteliğin
sürekli, kalıcı olmasıdır. Türkçedeki -kan/-
ken (çalışkan, girişken); -kın/-kin (azgın,
pişkin, düşkün) ekleri Arapçadaki sıfat-ı
müşebbehe kategorisine denk gelen
kelimeler türetir. İsm-i tafdîl, kategorisin-
deki sıfatlar, ifade ettikleri niteliğin
öznede başkalarına göre daha çok veya en
çok olduğunu ifade ederler. Günümüz
Türkçesinde bu kategoriyi teşkil eden bir
ek yoktur. Bu kategoriyi Türkçede söz
dizimi yoluyla büyük  daha büyük ~ en
büyük şeklinde yapmaktayız. Masdarın
ifade ettiği işin çok yapıldığını, abartıyla
yapıldığını veya daima yapıldığını ifade
eden kelimelere mübâlağa-i fâ'il denilmek-
tedir. Bunlar fiilde ifade edilen iş ve
hareketin çok veya sıklıkla, mübâlağa ile,
devamlı olarak yapıldığını ifade
etmektedirler. İsm-i mensûb kategorisin-
deki kelimeler aitlik, mensupluk anlamları
veren sıfatlardır. Bir şeye ait, bir şeye dair,
bir şey ile ilgili vs. anlamlarındaki
kelimeler bu kategoride olur. Bu kelimeler
kıyâsî, yani bir kurala bağlı olarak üretilir.
Bunların yapılışı Türkçedeki ekleme
sistemine benzer: Kelimenin sonuna
Arapçada /iyyün/ şeklinde okunan bir ye
(ی) getirilir. Yani ye harfi şeddeli ve
tenvinlidir. Osmanlı Türkçesinde ise şedde
ve tenvinin kaldırılmasıyla bu ek /î/
şeklinde okunur:

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Arapçada Sıfat Yapan Vezinleri Sıralamak.
Sıfat-ı müşebbehe kategorisindeki fa'îl ﻞﻴﻌﻓ,
ef'al; ism-i tafdîl kategorisinde ef'al ﻞﻌﻓا;
mübâlağa-i fâ'il kategorisinde fa''âl لﺎﻌﻓ, fa'ûl
لﻮﻌﻓ gibi vezinler kullanılır. İsm-i mensûb
kategorisinde ise vezin kullanılmaz. Vezin
yerine kelimelerin sonuna nisbet eki olan ye
harfi getirilir: ﺖﻨﺳ sünnet  ﲎﺳ sünnî gibi.

Arapçada Zaman, Mekan, Alet ve Küçültme
İsmi Yapan Vezinleri Listelemek.
Arapçada ism-i mekan kategorisinde mef'al
ﻞﻌﻔﻣ, mef'il ﻞﻌﻔﻣ, mef'alet ﺔﻠﻌﻔﻣ, mef'ilet ﺔﻠﻌﻔﻣ;
ism-i zaman kategorisinde mef'al ﻞﻌﻔﻣ ve
mef'il ﻞﻌﻔﻣ; ism-i âlet kategorisinde mif'al
ﻞﻌﻔﻣ, mif'âl لﺎﻌﻔﻣ, Mif'ale ﺔﻠﻌﻔﻣ; ism-i tasgîr
kategorisinde de fu'ayl ﻞﻴﻌﻓ vezni ile
kelimeler türetilir.

İ'lâl Konusunu Tanımlamak ve İ'lâle Uğra-
yan Vezinleri Tanımak.
Aslî harfleri içinde illet harfleri bulunan
köklerde kelime türetimi sırasında bazı
değişiklik meydana gelebilir. İllet harfleri
nedeniyle meydana gelen bu değişikliklere
gramerde i’lâl adı verilir. Kelime türetimi
sırasında meydana gelen bu değişiklikler ya
illet harflerinin kelimeden çıkarılması (hazf)
ya da illet harflerinin başka bir harfe
dönüştürülmesi (kalb) şeklinde meydana
gelir. İçinde illet harfleri bulunmamasına
rağmen mehmûz ve muzâ'af kelimelerin
vezinlerinde de bazı değişiklikler yapılır,
bunlar da i’lâl olarak değerlendirilir.



 
 
87
Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdakilerin hangisinde sadece sıfat türünde
kelimeler türeten yapılar yer almamıştır?
a. ism-i fâ’il, ism-i mef’ûl, ism-i mensûb
b. ism-i tafdîl, ism-i mekân, ism-i mensûb
c. sıfat-ı müşebbehe, ism-i mensûb, ism-i
tafdîl
d. ism-i fâ’il, ism-i mef’ûl, sıfat-ı müşebbehe
e. ism-i tafdîl, sıfat-ı müşebbehe, mübâlağa-i
fâ’il
2. Aşağıdaki ifadelerden hangisi sıfat-ı müşebbe-
heler ile ism-i fâ’iller arasındaki temel farkı
açıklamaktadır?
a. İsm-i fâ'il kalıpları isim, sıfat-ı müşebbehe
kalıpları ise sıfat türünde kelimeler
türetirler.
b. Sıfat-ı müşebbehe kalıpları ism-i fâ'il
kalıplarına göre Osmanlı Türkçesi metin-
lerinde daha sık kullanılmıştır.
c. İsm-i fâ’iller geçici, sıfat-ı müşebbeheler
ise kalıcı vasıflar bildiren kelimeler türetir-
ler.
d. Sıfat-ı müşebbehe kalıpları ism-i fâ’il kalıp-
larına göre daha çoktur.
e. Türkçeye geçmiş Arapça sıfatların tamamı
sıfat-ı müşebbehe kalıbında türetilmiş
kelimelerden oluşur.
3. Aşağıdakilerin hangisinde sıfat-ı müşebbehe ve
ism-i mekân kelimeleri birlikte ve doğru olarak
verilmiştir?
a. رﻮﺴﺟ cesûr - ﻪﺑﺮﺸﻣ maşraba
b. . لﺎﲪ hammâl - باﺮﳏ mihrâb
c. ﺪﻴﻨﺟ cüneyd - ﻪﻤﮑﳏ mahkeme
d. ناﲑﺣ hayrân - ﻪﻌﺒﻄﻣ matba’a
e. مﺰﻟا elzem - لﺰﻨﻣ menzil
4. Aşağıdaki sıfatın hangisinde okunuş ve anlam
denkleştirmesi yanlıştır?
a. ﻒﻴﻄﻟ = latîf = güzel, hoş
b. . ﲑﺜﻛ = kesîr = çok
c. ﲑﻐﺻ = sugayr = küçük
d. ﻢﻴﺣر = rahîm = rahmetli, acıyan
e. ﻢﻴﻈﻋ = azîm = büyük











5. Aşağıdakilerin hangisinde sıfat-ı müşebbehe,
ism-i tafdîl ve mübâlaga-i fâ’il sıralamasına
uyulmuştur?
a. حﺎﻴﺳ = ﱘﺮﻛ = ﱪﻛا
b. ﻢﻴﺣر = ﻞﻀﻓا = رﺎﻜﻣ
c. ﺮﲪا = ﺮﻐﺻا = باﺬﻛ
d. ﻢﻜﺑا = رﺪﻧا = جاﻮﻣ
e. قازر = ﻢﻈﻋا = ﻖﲪا

6. Aşağıdakilerin hangisinde kelimelerin oku-
nuş ve anlam denkleştirmesi yanlıştır?
a. ﻢﻴﺣر rahîm = ﻞﻀﻓا efdal = رﺎﻜﻣ mekkâr =
merhametli, en faziletli, çok hilekâr
b. حﺎﻴﺳ siyâh = ﱘﺮﻛ kerîm = ﱪﻛا ekber =
siyah, cömert, en büyük
c. ﺮﲪا ahmer = ﺮﻐﺻا asgar = باﺬﻛ kezzâb =
kızıl, en küçük, çok yalancı
d. ﻢﻜﺑا ebkem = رﺪﻧا ender = جاﻮﻣ mevvâc =
suskun, en az bulunan, çok dalgalı
e. ﻖﲪا ahmak = ﻢﻈﻋا a’zam = قازر rezzâk =
ahmak, en büyük, çok rızık verici
7. Aşağıdakilerden hangisi ism-i âlet grubun-
dan bir kelime değildir?
a. حﺎﺘﻔﻣ miftâh
b. ﱪﻨﻣ minber
c. ﺮﻄﺴﻣ mıstar
d. كاﻮﺴﻣ misvâk
e. ﺪﻟﻮﻣ mevlid
8. Aşağıdakilerin hangisinde kelimenin vezni
ve ait olduğu grup yanlış verilmiştir?
a. ﲑﺒﮐ kebîr = fa’îl = sıfat-ı müşebbehe
b. ﺮﻐﺻا asgar = ef’al = ism-i tafdîl
c. ﺲﻠﳎ meclis = mef’il = ism-i zaman
d. ناﺰﻴﻣ mîzân = mif’âl = ism-i âlet
e. ﺪﻴﺒﻋ ubeyd = fu’ayl = ism-i tasgîr





 
 
88
9. Aşağıdakilerin hangisinde i’lâle uğramış bir
kelime vardır?
a. ﻦﻜﺴﻣ mesken - رﺪﻧا ender
b. بﻼﻃ tullâb - دﺎﻴﺻ sayyâd
c. ﺮﻜﻔﺘﻣ mütefekkir - تﺪﺣو vahdet
d. ماﱰﺣا ihtirâm - ﺖﻣﺮﺣ hürmet
e. جاودزا izdivâc - ﻓﻼﺗ ﯽ telâfî

10. Aşağıdaki kelimelerin hangisinin nisbet eki
yoktur?
a. ﻨﺳ ﯽ sünnî
b. ﻟاو ﯽ vâlî
c. ﻠﻣ ﯽ millî
d. ﻮﻠﻋ ی Alevî
e. رﺎﲡ ی ticârî






















































 
 
89
Okuma Çalışması - 1
Mu'allim Mecmû'ası: Bu unvân ile ve 15 Temmûz
târîhiyle İstanbul’da bir mecmû'a neşr edildi.
“Mu'allim” tedrîsât mecmû'ası gibi mu'allimlik
mesleğine â'id mecmû'adır. Mukaddimesine
nazaran, bu mecmû'anın niyyeti mu'allimlerin
usûl-i terbiye ve tedrîs hakkındaki fikirlerini
teşhîre ve bunları mütecânis kılmağa bir vâsıta
olmak ve bir taraftan da bu zeminlere â'id
hâdiseleri toplamaktır. “Mu'allim”in “Terbiye ve
Milliyyet” adlı ilk makālesi Ziyâ Gökalp
Bey’indir. Ziyâ Bey, bu makālesinde millletlerin
cem'iyyetlerine göre derecesi nasıl değiştiğini
gösterdikten sonra, Osmânlı Türklerinde millî
harsın ictimâ'î devrelerini ta'dâd ve tavsîf ediyor
ve milletimizin beyne’l-milel terbiyeden millî
terbiyeye atlaması için millî harsın ilm-i ictimâ'
usûlleriyle keşfini tavsiye ediyor. İsmâ'îl Hakkı
Bey, “Asrımızın Terbiye Gâyeleri” adlı makālesin-
de yirminci asrın terbiyesinin beyne’l-milel ve
müşterek olan gâyelerinden bahsediyor. Bu
gâyeleri: İstihsâl, tamâmiyyet, ferdiyyet, hayât ve
hakîkat ta'mîm-i ma'ârif noktalarında toplanarak
mu'âsır terbiyelerin müşterek seciyelerini gösteri-
yor. Mecmû'a daha bir iki makāle ile ma'ârif
hayâtına dâ'ir fıkraları ihtivâ ediyor. Mu'allim
Mecmû'ası’nın belli başlı kusûru kabıdır. Ümîd
ederiz ki bu risâle başlangıçta va'd ettiği niyyetlere
sâdık kalarak hey'et-i ta'lîmiyyemiz için bir
müdâvele-i efkâr vâsıtası olmak hidmetini unut-
mayacaktır. Teşebbüsü takdîr ve bütün ma'ârif
adamlarını bu mecmû'ayı almak ve okumak
husûsuna teşvîk bir vazîfedir.

Okuma Çalışması - 2
Resm-i Küşâd Nutukları
I
Mü'essislerden Doktor Es'ad Paşa tarafından:
Huzzâr-ı kirâm! Cem'iyyetimizin küşâd merâsimi-
ne vâki' olan icâbetinizden dolayı cem'iyyet
nâmına arz-ı teşekkür ile maksad-ı te'sîs hakkında
mücmelen birkaç söz söylemek isterim. Gâyemi-
zin teferru'âtını refîk-i muhteremlerim arz ve îzâh
edecekler; bendeniz yalnız hey’et-i umûmiyyesin-
den bahs edeceğim.
Cem'iyyetimizin mühim bir maksad ve gâyesi
vardır. Şimdiye kadar her nasılsa bir çok esbâb
taht-ı te'sîrinde memleketimizde te'essüs edeme-
yen millî bir terbiye, millî bir mefkûre, millî bir
gâye te'sîs etmek vücûdu, dimâğı ve ahlakı
sağlam, dindâr, azmkâr, müteşebbis uzuvlar yetiş-
tirmek ve bu gâyeyi teşmîl ederek millette bir
“millî vahdet” görmek diğer milletlerde olduğu
 
gibi Türk milletinin de ilmî, her nereden gelirse
gelsin kendine mâl ederek bir kisve-i milliyyeye
bürümesini te'mîn etmek: el-hâsıl dindâr bir Türk
vicdânı uyandırmak. İşte cem'iyyetimizin makā-
sıd-ı esâsiyyesinden biri ve en mühimmi.
İkincisi: Îzâhına lüzûm görmediğim bir çok
avâmil taht-ı te'sîrinde ihtiyâcât-ı milliyyemizi
te'mîn edemeyerek ez-her cihet sâha-i terakkîde
çok geri kaldık, Avrupalılar ise bi’l-'aks
ihtiyâcât-ı milliyyelerini zamanında idrâk ettiler,
inkılâblarını yaptılar. Sâha-i terakkiyyâtda o
kadar ileri gittiler ki aramızda hiç bir nisbet ve
tevâzün kalmadı. Bu hepimizi pek derin
düşündürecek kadar elîmdir. Ma'a-hâzâ ne kadar
çok ve uzun olursa olsun bu mesâfeyi kat' etmek
onlara yetişmek lâzım ve bu da mümkündür. Bu
husûsta ibtidâ nevâkıs-ı milliyyeyi idrâk ve onları
itmâm için ne gibi bir hatt-ı hareket ta'yîn etmek
lâzım olduğunu düşünerek bir program çizeceğiz.
Okuma Parçası
Geçmiş Günler’den
Cenâb Şehâbeddîn Bey
Romancılık bizi “Edebiyyât-ı Cedîde bahsine
götürdü. Cenâb’ın memleketimizde hüviyyet-i
edebiyyesine en azîm bir hürmetle merbût olduğu
şâir, Tevfik Fikret Bey’dir. “Hâlid Ziyâ’ya,
romanlarını yazdırmak husûsunda teşvîkâtta
bulunan odur. Sözümü ciddiyetle telakkî ediniz!
Fikret olmasaydı Edebiyyât-ı Cedîde meydâna
gelmezdi demeyeyim, fakat her hâlde daha
revnaksız, daha nâkıs bir şekilde tecelli ederdi. O
mektebin rûhu odur! Her memlekette ta’zîz
edilebilecek kadar yüksektir!” dedi.
Ben bahsin bu vadiye dökülmesinden cesâret
aldım. Kendisinin edebiyyâta nasıl başladığını ve
ilk yazısını sordum.
“O da pek garîbdir. Ben tıbbiyede iken Nâcî
edebiyâtı zafer günlerini yaşıyordu. O vakit
muallim-i merhûm Tercümân-ı Hakîkat gazetesi-
nin ser-muharrirliğini, daha başka ta’bîrle, edebî
muharirliğini idâre ederdi. Arkadaşlarımdan bu
gazeteye yazı gönderenler bulunuyordu. Bilirsi-
niz ki mekteblerde bazı kitâbeti düzgünce çocuk-
lar vardır ve rüfekâ arasında şâir, münşî nazarıyla
görülürler, ben de o kafiledendim. Israra dayana-
mayarak bir şey de ben yazıp gönderiverdim.
Şimdi ismini bile hatırlayamadım. Ertesi gün
Tercümân’ın edebî sütûnunda bizim yazı altında
Naci Efendi’nin bir satırlık medhiyyesiyle intişâr
etmiş. İşte başlayışım bu sûretledir.”
Rûşen Eşref


 
 
90
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. b Cevabınız doğru değilse, kitabınızın “Arapça
Sıfatlar” kısmını yeniden okuyunuz.
2. c Cevabınız doğru değilse, kitabınızın “Sıfat-ı
Müşebbehe” kısmını yeniden okuyunuz.
3. d Cevabınız doğru değilse, kitabınızın “Sıfat-ı
Müşebbehe” ve “İsm-i Mekân” kısımlarını
yeniden okuyunuz.
4. c Cevabınız doğru değilse, kitabınızın “Sıfat-ı
Müşebbehe” ve “İsm-i Tasgîr” kısımlarını
yeniden okuyunuz.
5. e Cevabınız doğru değilse, kitabınızın “Sıfat-ı
Müşebbehe”, “İsm-i Tafdîl” ve “Mübâlağa-i
Fâ’il” kısımlarını yeniden okuyunuz.
6. b Cevabınız doğru değilse, kitabınızın “Sıfat-ı
Müşebbehe”, “İsm-i Tafdîl” ve “Mübâlağa-i
Fâ’il” kısımlarını yeniden okuyunuz.
7. e Cevabınız doğru değilse, kitabınızın “İsm-i
Âlet” kısmını yeniden okuyunuz.
8. c Cevabınız doğru değilse, kitabınızın “İsm-i
Mekân” ve “İsm-i Zamân” kısımlarını
yeniden okuyunuz.
9. e Cevabınız doğru değilse, kitabınızın “İ’lâl”
bölümünü yeniden okuyunuz.
10. b Cevabınız doğru değilse, kitabınızın “İsm-i
Mensûb” kısmını yeniden okuyunuz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
A)
نﺰﺣ hüzn ﻦﻳﺰﺣ hazîn
ﺖﻤﻈﻋ azamet ﻢﻴﻈﻋ azîm
ﺖﻏﻼﺑ belâgat ﻎﻴﻠﺑ belîg
لﺎﲨ cemâl ﻞﻴﲨ cemîl
بدا edeb ﺐﻳدا edîb
ﱂا elem ﻢﻴﻟا elîm
ترﺎﻣا emâret ﲑﻣا emîr
ﺖﺑﺮﻏ gurbet ﺐﻳﺮﻏ garîb
ﺖﺛﺎﺒﺧ habâset ﺚﻴﺒﺧ habîs
ﺪﲪ hamd ﺪﻴﲪ hamîd
ﺖﻟﺎﻔﺳ sefâlet ﻞﻴﻔﺳ sefîl
B)
ﻢﻬﻓ fehm ﻢﻬﻓا efhem
بﺮﻗ kurb بﺮﻗا akreb
ﺪﻴﳎ mecîd ﺪﳎا emced
ﺲﻴﻔﻧ nefîs ﺲﻔﻧا enfes
ﺢﺟار râcih ﺢﺟرا ercah
ﻞﻴﻔﺳ sefîl ﻞﻔﺳا esfel

Sıra Sizde 2
A)
جﻮﻣ mevc جاﻮﻣ mevvâc
ناﺮﻔﻏ gufrân رﺎﻔﻏ gaffâr
ﱪﺟ cebr رﺎﺒﺟ cebbâr
ﱰﺳ setr رﺎﺘﺳ settâr
ﻖﻠﺧ halk قﻼﺧ hallāk
نﻻﻮﺟ cevelân لاﻮﺟ cevvâl
ناﲑﺳ seyerân رﺎﻴﺳ seyyâr
ﺶﻴﻋ ayş شﺎﻴﻋ ayyâş
ﻞﻴﻣ meyl لﺎﻴﻣ meyyâl
ﺮﺤﺳ sihr رﺎﺤﺳ sehhâr
حﺮﺟ cerh حاﺮﺟ cerrâh
B)
ﺪﺴﺣ hased دﻮﺴﺣ hasûd
تﲑﻏ gayret رﻮﻴﻏ gayûr
ﺮﻜﺷ şükr رﻮﮑﺷ şekûr
ﻢﺘﻛ ketm مﻮﺘﮐ ketûm

Sıra Sizde 3
ﺎﻨﻏ gınâ → ﯽﻨﻏ ganî (fa'îl vezninde) → ﯽﻨﻐﺘﺴﻣ
müstagnî (müstef'il vezninde).
دﻮﺟو vücûd → دﺎﳚا îcâd (if'âl vezninde) → ﺪﺟﻮﻣ
mûcid (müf'il vezninde)
ﯽﻟو velî → ﻼﻴﺘﺳا istîlâ (istif'âl vezninde) → ﯽﻟﻮﺘﺴﻣ
müstevlî (müstef'il vezninde)
Yararlanılan Kaynak
Develi, H. (2008). Osmanlı Türkçesi Kılavuzu
1-2. İstanbul. Kesit Yayınları.

 
 
91

 
 
92
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Amaçlarımız
Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
 Arapça tamlama yapısını tanıyabilecek,
 Arapça ön edatları sıralayabilecek,
 Arapça tamlamalardaki farklı okunuşları ayırt edebilecek,
 Arapça lafzî tamlamaları tanımlayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
 Arapça tamlama
 Harf-i ta’rîf
 Hurûfu’ş-şemsiyye
 Hurûfu’l-kameriyye
 Lafzî izafet

İçerik Haritası
 ARAPÇA YAPILI TAMLAMALAR
 ARAPÇA YAPILI İSİM TAMLAMALARI
 ARAPÇA YAPILI SIFAT TAMLAMALARI
 ARAPÇA ÖN EDATLAR
 ARAPÇA TAMLAMALARDAKİ DEĞİŞİKLİKLER
 ARAPÇA BİRLEŞİK SIFATLAR: LAFZÎ İZAFET









 
 
 
93
 
 
 
 
 
 
 
 
 

ARAPÇA YAPILI TAMLAMALAR
Bundan önceki ünitelerde Arapça kelimelerin yapıları hakkında bilgiler
öğrendik. Osmanlı Türkçesinde Arapça kelimeler yanında Arapça yapılı
tamlamalar da kullanılmıştır. Bu ünitede Arapça yapılı tamlamaların Osmanlı
Türkçesinde kullanılan şekillerini öğreneceğiz. Ancak tamlamaların yapılarını
anlatmaya geçmeden önce, Arapça tamlamaların doğru okunabilmeleri için
oldukça önemli olan iki konuyu öğrenmemiz gerekiyor. Bunlar, harf-i ta’rîf ve
hurûfü’ş-şemsiyye ve’l-kameriye konularıdır:

Harf-i Ta’rîf
Türkçe ve Fasçadan farklı olarak Arapça kelimelerde ayrı bir belirlilik
kategorisi vardır. Türkçede belirlilik özel eklerle teşkil edilen bir kategori teşkil
etmez. Türkçede iyelik ekleri ve bazı hâl ekleri kelimeleri belirli yapar:

Çocuk cam kırdı. (Hangi cam olduğu bilinmiyor.)
Çocuk camı kırdı. (Hangi cam olduğu biliniyor.)

Bisiklet çok güzel. (Hangi bisiklet olduğu açık değil.)
Bisikletiniz çok güzel. (Hangi bisiklet olduğu belli.)

İngilizcede a pencil “herhangi bir kalem” ile the pencil “belli bir kalem”
arasında da belirlilik belirsizlik farkı vardır. the edatı kelimeyi belirli hâle
getirmektedir.
Arapçada kelimeyi belirli hâle getiren morfolojik unsur, harf-i ta’rîf denilen
bir ön ektir. Elif+lâm ْ ل
َ
ا şeklinde yazılan bu ön ek, kelime başında olduğunda
bazı kelimelerde el-, bazı kelimelerde ise kelimenin ilk harfi şeddeli olacak
şekilde okunur:

ﻦﻃﻮﻟا el-vatan
نﺎﻣﺰﻟا ez-zamân

Güneş harfleri (Hurûfu’ş-şemsiyye)
Harf-i ta’rîf alan bir kelime el-beyt, el-bint, el-veled, el-kitâb şeklinde okunur.
Ancak bir kısım harfler vardır ki, kelime bu harflerle başladığı zaman harf-i
ta’rîfin lâm’ını kendisine benzeştirir. Güneş harfleri (hurûfu’ş-şemsiyye)
denilen bu harfler şunlardır. Bunlara şemsî harfler de denir:
Arapça Kelime
Grupları: İsim ve
Sıfat Tamlamaları,
Edatlar
 
 
94
ن ، ل ، ظ ، ط ، ض ، ص ، ش ، س ، ز ، ر ، ذ ، د ، ث ، ت
Diğer harfler ise ay harfleri (hurûfu’l-kameriyye) adını alır.
Hurûfu’ş- şemsiyye ile başlayan harf-i ta’rîfli kelimelerden örnekler:

ﺲﻤﺸﻟا
eş-şems “güneş” el-şems değil!
ﺮﻫﺪﻟا
ed-dehr “dünya” el-dehr değil!
نﺎﻣﺰﻟا
ez-zamân “zaman” el-zamân değil
نﺎﻀﻣﺮﻟا
er-Ramazân “Ramazan” el-Ramazân değil!
تﺎﺠﻨﻟا
en-necât “kurtuluş” el-necât değil!
ﺮﻬﻈﻟا
ez-zuhr “öğle vakti” el-zuhr değil!

Örneklerde görüldüğü gibi, şemsî (güneş) harflerden biri ile başlayan
kelimelerde harf-i ta’rîfin lâm’ı kelimenin ilk harfi gibi okunmaktadır. Bu
özellik, Arapça tamlamaların doğru okunuşunda önemlidir.

Ay Harfleri (Hurûfü’l-kameriyye)
Yukarıda öğrendiğimiz güneş harfleri dışındaki harfler ise ay harfleridir.
Bunlara kamerî harfler de denir. Bu harflerden biriyle başlayan kelimelerde
harf-i ta’rîfte herhangi bir değişiklik olmaz ve el- şeklinde okunur: el-beyt, el-
hakk, el-yevm ‘gün’vs.

ﺖﻴﺑ beyt ‘ev’ ﺖﻴﺒﻟا el-beyt
بﺎﺘﻛ kitâb بﺎﺘﻜﻟا el-kitâb
ﺪﻟو veled ‘çocuk’ ﺪﻟﻮﻟا el-veled
ﺖﻨﺑ bint ‘kız’ ﺖﻨﺒﻟا el-bint

“eş-şeyh”, “el-hâc”, “el-hak”, “el-insaf”, “el-veda” kelimelerini Arap harfleri
ile yazınız.

ARAPÇA YAPILI İSİM TAMLAMALARI
Şimdi Arapça isim ve sıfat tamlamalarının kuruluşunu görelim:
Arapçada da, Farsçada olduğu gibi tamlamadaki kelime sırası
Türkçedekinden farklıdır ve önce tamlanan (muzâf /mevsuf), sonra tamlayan
(muzâfun ileyh / sıfat) gelir. Tamlayan kelimenin başında harf-i tarif (لا el- )
olur. Tamlanan (muzâf) kelimenin son harfi, bazı istisnalar dışında ötreli
okunur. Harf-i ta’rîfin elif’i hiçbir zaman okunmaz:
ﺖﻴﺒْﻟا
ُ
بﺎﺑ bâbü’l-beyt ‘evin kapısı’
ty tn

 
 
95
Görüldüğü gibi bu tamlamada unsurların dizilişi Farsça ﺖﻴﺑ بﺎﺑ bâb-ı beyt
tamlaması ile aynıdır; tek fark ikinci kelimenin başındaki harf-i ta’rîf dediğimiz
ön ek ve bunun okunuşudur.
bâb-ı beyt bâbü'l-beyt
tn ty tn ty
Farsça tamlama Arapça tamlama
Şimdi aşağıdaki Arapça yapılı tamlamaların yapılarını ve anlamlarını
inceleyelim:
د مﻼﺳﻻا ﻦﻳ dînü’l-İslâm “İslâm dini”
ضرﻻا ﻖﻟﺎﺧ Hâliku’l-arz “arzın yaratıcısı”
نﻮﻨﻔﻟا راد dârü’l-fünûn “fenler evi”
نﺎﻓﺮﻌﻟا ﺲﴰ şemsü’l-irfân “irfan güneşi”
ﻦﻃﻮﻟا ﺐﺣ hubbü’l-vatan “vatan sevgisi”
ﲔﻨﻣﺆﳌا ﲑﻣا emîrü’l-müminîn “mü’minlerin emîri”
ﻴﻠﻛ ﻦﻳﺮﺤﺒﻟا ﺪ kilîdü’l-bahreyn “iki denizin kilidi”
ﻚﻠﳌا ﻚﻟﺎﻣ mâlikü’l-mülk “mülkün sahibi”
Bu tamlamaları لا el- takısını kaldırarak ve izafet kesresi koyarak
kolaylıkla Farsça yapılı tamlamalar hâline dönüştürmek mümkündür. Meselâ
dînü'l-İslâm  dîn-i İslâm; Hâlıku'l-arz  Hâlık-ı arz vs.

Arapça Tamlamaların Okunuşu
Arapça tamlamaların okunuşunda tamlayanı (muzâfun ileyhi) güneş harfleriyle
(şemsî harflerle) başlayan kelimelere dikkat etmek gerekir; zira bu durumda
harf-i ta’rîfin lâm’ı tamlayanın ilk harfiyle aynı okunur:
مﺪﻟا ﺮﻘﻓ fakrü’d-dem “kansızlık”
تاوﺎﻤﺴﻟا ﺮﻃﺎﻓ fâtıru’s-semâvât “göklerin yaratıcısı”
ﺎﻴﻧﺪﻟا راد dârü’d-dünyâ “dünya evi”
ﻪﻔﻟﺎﺴﻟا رﺎﺼﻋا a’sâru’s-sâlife “geçmiş asırlar”
ﺐﻫﺰﻟا ﺔﻠﺴﻠﺳ silsiletü’z-zeheb “altın zincir”
ﻒﻴﺴﻟا ﺔﻴﻘﺑ bakiyyetü’s-seyf “kılıç artığı (savaşta ölmeyenler)”
Tamlanan (muzâf) kelime ekleme harflerden ە veya ت ile bitiyorsa bu
harfler ة ile yazılır. Dilimizde ت ile biten bazı kelimeler tamlayan (muzâfun
ileyh) oldukları zaman bu ت , ٥ olarak okunur.

 
 
96
تﺮﺴﺣ  ﺣ كﻮﻠﳌا ةﺮﺴ hasretü’l-mülûk ‘meliklerin hasreti(ni çektiği yer)
ﻪﻠﻴﻟ  رﺪﻘﻟا ﺔﻠﻴﻟ leyletü’l-Kadr ‘Kadir gecesi’
ﻩﺮﻛﺬﺗ  ﺎﻴﻟوﻻا ةﺮﻛﺬﺗ tezkiretü’l-evliyâ ‘evliyalar tezkiresi’
ﺖﻣﺎﻴﻗ  ﻪﻣﺎﻴﻘﻟا مﻮﻳ yevmü’l-kıyâme ‘kıyamet günü’
تدﺎﻌﺳ  ﻩدﺎﻌﺴﻟا راد dârü’s-saâde ‘mutluluk evi’
ﺖﺤﺻ  ﻪﺤﺼﻟا ﻆﻔﺣ hıfzu’s-sıhha ‘sağlık koruma’

Arapça yapılı tamlamalar Farsça yapılı olanlara nispetle Osmanlı
Türkçesinde daha az kullanılmışlardır. Bunların büyük bir kısmı makam ve
mevki isimlerinde, kitap isimlerinde, kimi dinî tabirlerde ve bilhassa bilimsel
terminolojide karşımıza çıkar.

Makam ve Mevki İsimleri
اﺮﻣﻻاﲑﻣا emîrü’l-ümerâ “beylerbeyi”, ﺞﳊاﲑﻣا emîrü’l-hac “hac emîri”, ﻩدﺎﻌﺴﻟا بﺎﺑ
Bâbü’s-sa’âde “Saadet kapısı, İstanbul”, لﺎﳌا ﺖﻴﺑ beytü’l-mâl “devlet hazinesi”,
ﻪﻓﻼﳋا راد Dâru’l-hilâfe “Halifelik evi, İstanbul”, ﻩدﺎﻌﺴﻟا راد Dârü’s-sa’âde
“Saadet evi, İstanbul”, ﻪﻨﻄﻠﺴﻟا راد Dârü’s-saltana “saltanat evi, İstanbul”, ﺲﻴﺋر
ﺎﺒﻃﻻا re’îsü’l-etibbâ “tabiblerin başı”, بﺎﺘﻜﻟا ﺲﻴﺋر re’îsü’l-küttâb “Kâtiplerin
reisi; dışişleri bakanı”, مﻼﺳﻻا ﺦﻴﺷ şeyhu’l-islâm “Din işleri reisi”, فاﺮﺷﻻا ﺐﻴﻘﻧ
nakîbü’l-eşrâf “eşrâfın reisi” vs.

Kitap İsimleri
ﲔﻣﺮﳊا ﺔﻔﲢ Tuhfetü'l-haremeyn, ﺎﻴﻟوﻻا ةﺮﻛﺬﺗ Tezkiretü'l-evliyâ, اﺮﻌﺸﻟا ةﺮﻛﺬﺗ
Tezkiretü'ş-şuarâ, ارزﻮﻟا ﺔﻘﻳﺪﺣ Hadîkatü'l-vüzera, ﺦﻳراﻮﺘﻟا ةﺪﺑز Zübdetü'-tevârîh,
ﺮﺋﺎﻈﻨﻟا ﺔﻋﻮﻤﳎ Mecmû’atü'n-nezâir, رﺎﺒﺧﻻا ﻖﺋﺎﻘﺣ و رﺎﺛﻵا ﻦﺳﺎﳏ Mehâsinü'l-âsâr ve
Hakā’iku'l-ahbâr, ﻚﻟﺎﻤﳌا ةآﺮﻣ Mir’âtü'l-memâlik, ﺞﻬﻧ ﺲﻳداﺮﻔﻟا Nehcü'l-Ferâdîs
vs.

Bilimsel Terimler
ﺐﻨﳉا تاذ zâtü'l-cenb "akciğer örtüsü iltihabı", ﻢﻈﻌﻟا تاذ zâtü'l-azm "kemik
dokusu iltihabı", ﻪﻛﺮﳊا تاذ zâtü'l-hareke "otomatik", ﺲﻠﻜﻟا ﺐﳏ muhibbü'l-kils
"kireççil", مﺪﻟاﺮﻘﻓ fakrü'd-dem "kansızlık, anemi", ﺞﻧﺮﻓﻻا ءاد dâ’ü'l-efrenc
"Frengi hastalığı", ﺐﻠﻜﻟا ءاد dâ’ü'l-kelb "kuduz", ﻳﺪﻣ ﺮﺼﺒﻟاﺪ medîdü'l-basar
"hipermetrop", ﺮﺼﺒﻟاﲑﺼﻗ kasîrü'l-basar "miyop", رﻮﭙﺴﻟا ﺔﻠﻣﺎﺣ hâmiletü's-spor
"spor taşıyan yaprak", ﻩراﺮﳊا ناﺰﻴﻣ "ısı ölçer, termometre", مﺪﻟا ﻞﺼﻣ maslü'd-dem
"serum" vs.
 Bunların dışında bilhassa ﷲا Allah kelimesiyle yapılan tamlamalar çok
kullanılmıştır:
 
 
97
ﷲاﺪﺒﻋ Abdullâh, ﷲا لﻮﺳر Resûlullâh, ﷲا ﺖﻴﺑ Beytullâh, ﷲا ﺐﻴﺒﺣ
Habîbullâh, ﷲا ﻞﻀﻓ Fazlullâh, ﷲاﺮﺼﻧ Nasrullâh, ﷲا ﻒﻄﻟ Lütfullâh vs.
 ﻦﻳد dîn kelimesiyle yapılan Arapça tamlamaların da şahıs ismi olarak sık
kullanıldığı görülür. Ancak bu gibi tamlamaların tamlanan unsuru
(muzâf) Osmanlı Türkçesinde ötreli değil üstünlü okunur: ﻦﻳﺪﻟا ﻢﳒ =
Necmü’d-dîn değil Necme’d-dîn:
ﻦﻳﺪﻟارﻮﻧ Nûre’d-dîn, ﻦﻳﺪﻟا ﻒﻴﺳ Seyfe’d-dîn, ﻦﻳﺪﻟا ﺲﴰ Şemse’d-dîn, ﻦﻳﺪﻟارﺪﺑ
Bedre’d-dîn, ﻦﻳﺪﻟا لﻼﺟ Celâle’d-dîn, ﻦﻳﺪﻟا ثﺎﻴﻏ Gıyâse’d-dîn vs.

Aşağıdaki Arapça yapılı tamlamaları Türkçeye çeviriniz, anlamlarını
sözlüklerden öğreniniz.
ﲔﳌﺎﻌﻟا بر rabbü'l-âlemîn “âlemlerin Rabbi”
لﺎﳌا ﺖﻴﺑ ...............................................................
كﻮﻠﳌا ةﺮﺴﺣ ...............................................................
ﻪﻓﺎﻴﻀﻟاراد ...............................................................
ﻩﺰﺠﻌﻟاراد ...............................................................
بﺎﺘﻜﻟا ﺲﻴﺋر ...............................................................
ﲔﻠﻘﺜﻟا لﻮﺳر ...............................................................
ﺎﻴﻟوﻻا نﺎﻄﻠﺳ ...............................................................
ﲔﻠﺳﺮﳌاﺪﻴﺳ ...............................................................
مﻼﺳﻻا ﺦﻴﺷ ...............................................................
جوﺮﳋا ﺐﺣﺎﺻ ...............................................................
ﻢﻠﻘﻟا و ﻒﻴﺴﻟا ﺐﺣﺎﺻ ...............................................................
ﺖﻴﺒﻟا ﺔﺒﺣﺎﺻ ...............................................................
ﻦﻳﺪﻟا دﺎﻤﻋ ...............................................................
تﺎﻴﳊا ءﺎﻣ ...............................................................
ﺟﻮﳌا ﺮﺨﻔﻣ تادﻮ ...............................................................
ﻪﻣﺎﻴﻘﻟا مﻮﻳ ...............................................................

ARAPÇA YAPILI SIFAT TAMLAMASI
Osmanlı Türkçesinde kullanılan Arapça sıfat tamlaması yapısı da isim
tamlaması yapısıyla aynıdır. İsim ve sıfat tamlamasını yalnızca tamlayan
kelimenin niteliğinden ayırt ederiz; tamlayan isimse isim tamlaması, sıfatsa
sıfat tamlaması olur:

 
 
98
ﻪﻤﻈﻌﳌا لود düvelü’l-muazzama “büyük devletler”
ﺮﻔﻈﳌا ﻚﻠﻣ melikü’l-muzaffer “muzaffer hükümdar”
كرﺎﺒﳌا نﺎﻀﻣر ramazânu’l-mübârek “mübarek Ramazan”
ﻪﻴﺑدﻻا ﻊﻳاﺪﺑ bedâyi’ü’l-edebiyye “edebî bedîalar”
Arapça Sıfat Tamlamalarında Uyum
Arapça yapılı sıfat tamlamasında tamlanan ve tamlayan unsurlar (mevsûf ve
sıfat) arasında
a) cinsiyet (müennes - müzekker)
b) sayı (teklik, tesniye, çokluk)
açısından denklik aranır; sıfat bu özellikler bakımından mevsûf olan birinci
kelimeye uygun hâle getirilir. Örnekler:      ﺲﺋﺎﻔﻨﻟا ﺲﻟﺎﳎ    “Mecâlisü’n-nefâ’is”,  
اﺮﻌﺸﻟا ةﺮﮐﺬﺗ    “Tezkiretü’ş-şu’arâ”, ﲔﻔﻳﺮﺸﻟا ﲔﻣﺮﺣ  “Haremeynü’ş-şerîfeyn”,  مﻼﻋ
بﻮﻴﻐﻟا  “‘allâmü’l-guyûb”,    لﺎﻤﮑﻟا ﺔﻋﻮﻤﳎ    “Mecmû’atü’l-kemâl”,    ﻖﺋﺎﻘﳊا ﻖﺋاﺪﺣ 
“Hadâ’ıku’l-hakâ’ık”,  ارزﻮﻟا ﺔﻘﻳﺪﺣ “Hadîkatü’l-vüzerâ”... 

ARAPÇA ÖN EDATLAR (HARF-İ CERR'LER)
Dil bilgisinde harf-i cerr adı verilen Arapça ön edatlar, Farsça ön edatlarda
olduğu gibi, kimi Türkçe hâl eklerine ve son çekim edatlarına karşılık gelir.
Bu edatlar bir tamlamanın başına geldiğinde tamlanan kelimenin sonu ötreli
değil esreli okunur: نﺎﻣﺰﻟا ﺐﻳﺮﻗ ﻦﻋ an-karîbü'z-zamân değil an-karîbi'z-zamân
gibi.
ب bi: Türkçede +a/+e, +da/+de, ile ek ve edatlarının anlamını karşılar.
Harf-i ta’rîfli kelimelerden önce geldiğinde hemzeyle bitişik yazılır ve
kendisinden sonra gelen kelimenin niteliğine göre bi’l-, bi'n-, bi'z- vs.
şeklinde okunur:
ﷲا ﻢﺴﺑ bismillâh “Allahın adıyla”, ﷲاﺮﻣﺎﺑ bi-emrillâh “Allahın emriyle”,
ﱃﺎﻌﺗ ﷲا نذﺎﺑ bi-iznillâhi te’âlâ “yüce Allahın izniyle”, ﻞﻌﻔﻟﺎﺑ bi’l-fiil “fiil
ile, gerçekten”, ﻪﺠﻴﺘﻨﻟﺎﺑ bi’n-netîce “neticede, sonuçta”, ﻪﻠﺑﺎﻘﳌﺎﺑ bi’l-
mukābele “karşılık olarak”, ﺑ ﻪﻄﺳاﻮﻟﺎ bi’l-vâsıta “aracı ile”, ﻩروﺮﻀﻟﺎﺑ bi'z-
zarûre "zorunlu olarak" vs.
ﻦﻋ an: Türkçede +dan/+den hâl ekleriyle ve kimi edatlarla karşılanabilir.
Bu edattan sonraki kelime tamlama hâlinde olmayan tek bir kelime ise
kelimenin sonu -ın/-in tenviniyle okunur:
ﺐﻳﺮﻗ ﻦﻋ an-karîb “çok geçmeden, yakında”, نﺎﻣﺰﻟا ﺐﻳﺮﻗ ﻦﻋ an-karîbi’z-
zamân “yakın zamanda”, ﺐﻠﻘﻟا ﻢﻴﻤﺻ ﻦﻋ an-samîmi’l-kalb “yüreğin
içinden, yürekten”, ﺪﺼﻗ ﻦﻋ an-kasdin “kasıtlı olarak, bile bile”, ﻞﻬﺟ ﻦﻋ
an-cehlin “bilmeyerek, cahillikten” vs.
 
 
99
ﰱ fî : Türkçede +da/+de, içinde anlamlarını verir : ﻪﻘﻴﻘﳊا ﰱ fi’l-hakîka
“gerçekte, hakikaten”, ﻊﻗاﻮﻟا ﰱ fi’l-vâki’ “gerçekten, hakikaten”,
ﻞﺻﻻا ﰱ fi’l-asl “aslında”, ﺎﻨﻧﺎﻣز ﰱ fî-zamâninâ “zamanımızda”, ﷲا ﻞﻴﺒﺳ ﰱ
fî-sebîlillâh “Allah yolunda”, ﰱ ﷲا نﺎﻣا fî-emânillâh “Allahın
korumasında; Allah'a emanet olun” vs.
Bu edatın tarih konulurken “....yılında,... tarihinde” anlamlarında
kullanıldığını hatırlayalım: لاﻮﺷ ﰱ fî-Şevvâl.
ل li- : Türkçede "için, dolayı, yüzünden, tarafından" anlamlarını verir.
İsimlerle ve bazı zamirlerle birlikte kullanılmaktadır: اﺬ
ِ
ﳍ li-hâzâ “bunun
için”, ﻪﺗاﺬﻟ li-zâtihi “kendiliğinden”, ﻪﻔﻟﺆﳌ li-mü’ellifihi “müellifi
tarafından”, ﻪﲨﱰﳌ li-mütercimihi “mütercimi tarafından”, ﻞﻴﺼﺤﺘﻟا ﻞﺟﻻ
li-ecli’t-tahsîl “eğitim için”, ﻪﺤﻠﺼﳌا ﻞﺟﻻ li-ecli'l-maslaha “iş için” vs.
ﻦﻣ min: Türkçede +dan/+den, dolayı, sebebinden anlamlarını verir: ﺪﻌﺑ ﻦﻣ
min-ba’d “bundan sonra”, ﱘﺪﻘﻟا ﻦﻣ mine’l-kadîm “eskiden beri”, فﺮﻃ ﻦﻣ
ﷲا min-tarafi’llâh “Allah tarafından”, لزﻻا ﻦﻣ mine’l-ezel “ezelden” vs.
ك ke-: Türkçede "gibi, sanki" anlamlarını verir. Benzerlik ifade eder:
لوﻻﺎﻛ ke’l-evvel “eskisi gibi”, ﻚﻟﺬﻛ ke-zâlik “böylece, bunun gibi”, نﺄﻛ
ke-enne “sanki, gûyâ” vs.

ARAPÇA TAMLAMALARDAKİ DEĞİŞİKLİKLER
Şimdiye kadar Arapça yapılı isim ve sıfat tamlamalarının kuruluşunu öğrenmiş
olduk. Buna göre, tamlanan (muzâf) olan kelimenin sonu ötreli okunmaktadır.
Kimi durumlarda ise bu hareke değişebilir, yani bu harf üstünlü (fethalı) veya
esreli (kesreli) okunabilir. Bunları aşağıda göstereceğiz.

Tamlananın Üstünlü Okunması
Tamlanan kelime ﺪﻌﺑ ba’d “sonra”, ﻞﺒﻗ kabl “önce”, قﻮﻓ fevk “üst”, ﺖﲢ taht
“alt”, ﲔﺑ beyn “ara”, ﺐﺴﺣ hasb “göre, nazaran” ﺪﻨﻋ  ‘ind “yan, yanında göre”
kelimelerinden biriyse bu kelimelerin sonu ötreli değil, üstünlü okunur: لاوﺰﻟاﺪﻌﺑ
ba’de’z-zevâl ‘öğleden sonra’; ﻞﺒﻗ نﺎﻓﻮﻄﻟا kable’t-tûfân ‘Tufan'dan önce’; ﲔﺑ
ﻞﻠﳌا beyne’l-milel ‘milletler arası’; قﻮﻓ ﻩدﺎﻌﻟا fevka’l-âde ‘olağan üstü’; ﺖﲢ
ضﺮﻌﻟا tahte’l-arz ‘yer altı’; ﺐﺴﺣ رﺪﻘﻟا hasbe’l-kader ‘kader gereği’ ﺾﻌﺒﻟا ﺪﻨﻋ 
‘inde’l-ba’z ‘bazılarına göre’. 
ﻦﻣ min edatı da tamlayanın (muzâfun ileyhin) harf-i ta’rîfli olduğu bir
tamlamada üstünlü okunur: ﱘﺪﻘﻟا ﻦﻣ mine'l-kadîm "eskiden beri", لزﻻا ﻦﻣ
mine'l-ezel "ezelden beri" vs.
Elif-i maksûre (yani ى harfi) ile biten kelimeler tamlanan olduğunda elif-i
maksûre okunmaz, bundan önceki harf üstünlü okunur:
 
 
100
ﻰﻠﻋ alâ: صﻮﺼﳋا ﻰﻠﻋ ale’l-husûs ‘hususiyle, özellikle’; ﻩدﺎﻌﻟا ﻰﻠﻋ ale’l-âde
‘alışıldık şekilde’
ﱃا ilâ: ﺪﺑﻻا ﱃا ile’l-ebed ‘ebede kadar’; ﻪﻳﺎﻬﻨﻟا ﱃا ile’n-nihâye ‘sonuna kadar’
vs.
ﻰﺼﻗا aksâ, ﲎﻌﻣ ma'nâ gibi kelimelerde de aynı özellik söz konusudur: ﲎﻌﻣ
ﺮﻌﺸﻟا ma’ne’ş-şi’ir “şiirin manası”, تﺎﻳﺎﻐﻟا ﻰﺼﻗا akse’l-gâyât “gayelerin
en uzağı” gibi.
ﺎﻳ yâ ünleme edatı bir tamlamanın başına gelirse tamlanan kelimenin sonu
üstünlü okunur: ﲔﳌﺎﻌﻟا بر rabbü'l-âlemîn  ﲔﳌﺎﻌﻟا بر ﺎﻳ yâ Rabbe'l-
âlemîn; ﷲا لﻮﺳر Resûlullâh  ﷲا لﻮﺳر ﺎﻳ yâ Resûlallah vs.

Tamlananın Esreli Okunması
Yukarıda harf-i cerr denilen Arapça ön edatları görmüştük. Verdiğimiz
örneklerde de görüleceği gibi bu edatlar bir tamlamanın önüne geldiğinde
tamlananı esreli okuturlar:
ﷲا نذﺎﺑ bi-izni’llâh (bi-iznullah değil!) ‘Allahın izniyle’; ﷲا ﻞﻴﺒﺳ ﰱ fî-
sebîl’illâh (fi-sebîlullah değil) ‘Allah yolunda’; سﺎﻴﻘﻟا ﻖﻳﺮﻃ ﻰﻠﻋ alâ-tarîki’l-kıyâs
(alâ-tarîkü’l-kıyâs değil!) ‘karşılaştırma yoluyla’ vs.
ﷲا فﺮﻃ ﻦﻣ min-tarafi'llâh ‘Allah tarafından’; ﻪﻣﺎﻴﻘﻟا مﻮﻳ ﱃا ilâ-yevmi'l-kıyâme
‘kıyamet gününe kadar’; ﷲاﺮﻣا ﺎﺑ bi-emri'llâh ‘Allah'ın emriyle’; ﺐﻠﻘﻟا ﻢﻴﻤﺻ ﻦﻋ
an-samîmi'l-kalb ‘kalbin içinden, samimiyetle’; ﻻ ﻞﻴﺼﺤﺘﻟا ﻞﺟ li-ecli't-tahsîl
‘eğitim için’ vs.
Bunların dışında ﱏﺎﺑ bânî, ﱴﻔﻣ müftî, ﻰﺿﺎﻗ kādî gibi sonu tek ى ile biten
kelimeler tamlanan (muzaf) olduğunda sondaki ye harfi okunmaz, bundan
önceki harf esreli okunur: تﺎﺟﺎﳋا ﻰﺿﺎﻗ kâdi’l-hâcât ‘istekleri yerine getiren;
Allah’, مﺎﻧﻻا ﱴﻔﻣ müfti’l-enâm ‘halkın müftüsü; şeyhülislâm’, ﻪﻟوﺪﻟا ﱏﺎﺑ bâni’d-
devle ‘devletin kurucusu’ vs.
Arapça dil bilgisinde zincirleme tamlamalarda ikinci kelimelerin sonu da
esreli okunur. Bu yapı Türkçede çok kullanılmamıştır: Divânu Lugāti't-Türk,
Kitâbu Evsâfi'l-Mesâcidi'ş-Şerîfe gibi.

Üç kelimeden oluşan Arapça tamlamalarda yalnızca sondaki kelime harf-i
ta’rîfli olur. Birinci kelimenin sonu ötreli, ikinci kelimenin sonu ise ötreli değil
esreli okunur:
ﺖﻴﺒْﻟا
ِ
بﺎﺑ
ُ
حﺎﺘﻔﻣ miftâhu bâbi'l-beyti "evin kapısının anahtarı"
ﻞﺟﺮْﻟا
ِ
مدﺎﺧ
ُ
ﻢﻠﻗ kalemu hâdimi'r-raculi "adamın hizmetcisinin kalemi"
Ancak, bu gibi yapılar Osmanlı Türkçesinde farklı okunmuşlardır. Şöyle ki:
Bu gibi tamlamalarda ikinci ve üçüncü kelimeler Arapça yapılı bir tamlama
gibi değerlendirilir ve her zaman tamlayan (muzâfunileyh) olarak birinci
 
 
101
kelimeyi (muzâf) tamlarlar. Böylece tamlayanı Arapça yapılı bir tamlamadan
ibaret olan Farsça yapılı bir tamlama teşekkül etmiş olur. Bu yüzden, bu gibi
tamlamaları Farsça yapılı kabul edip birinci kelime (muzâf) ile Arapça bir
tamlama yapısında olan diğer iki kelimeyi (muzâfunileyh) birbirine izafet
kesresi ile bağlarız:
مﻼﺴﻟا بﺎﺑ
ِ
نورد derûn-ı Bâbü's-selâm "Babüsselâm'ın içi"
ماﺮﳊا ﺖﻴﺑ
ِ
دوﺪﺣ hudûd-ı Beytü'l-harâm "Beytülharâm'ın hududu"
ﲔﳌﺎﻌﻟا بر
ِ
تﺮﻀﺣ hazret-i Rabbü'l-âlemîn "Âlemlerin rabbi hazretleri"
Bu gibi tamlamalarda tamlayan unsur çoğu zaman kalıplaşmış ibareler veya
birleşik isimler, yer adları vs. olmaktadır.

Şu hususa özellikle dikkat etmeliyiz: Bilhassa kitap adlarında Arapça yapılı
tamlama kullanımı yaygındır. Buralarda üç kelimeden oluşan tamlamaları
Arapçanın sözdizimi kurallarına göre okumamız gerekir. Buna tanınmış kitap
isimlerinden bazı örnekler verelim: كﱰﻟا تﺎﻐﻟ
ُ
ناﻮﻳد Dîvânu Lugāti't-Türk;
ُ
بﺎﺘﻛ
ﻪﻔﻳﺮﺸﻟا
ِ
ﺪﺟﺎﺴﳌا
ِ
فﺎﺻوا Kitâbu Evsâfi'l-Mesâcidi'ş-Şerîfe.

Aşağıdaki tamlamaları okuyunuz, tamlamaların Türkçe karşılıklarını yazınız.
بﺎﺘﻜﻟا ما ümmü'l-kitâb kitabın anası "Fatiha suresi"
فﻮﻴﺴﻟا ﺔﻴﻘﺑ ...........................................
لوﺪﻟا ﲔﺑ ...........................................
ﺮﺤﺒﻟا ﺖﲢ ...........................................
ﻪﻠﺼﻟا ءاد ...........................................
ﺎﻔﺸﻟاراد ...........................................
ﻚﻠﳌاراد ...........................................
راﺪﻟا بر ...........................................
ﲔﻣﻻا حور ...........................................
ﺎﻬﺘﻨﳌا ةرﺪﺳ ...........................................
ﺐﻫﺬﻟا ﺔﻠﺴﻠﺳ ...........................................
ﻧﺎﻤﻌﻨﻟا ﻖﺋﺎﻘﺷ ﻪﻴ ...........................................
ﱪﻛﻻا ﺦﻴﺷ ...........................................
ﻢﻈﻋﻻا ﻚﻠﻓ ...........................................
بﺎﺒﺳﻻا ﺐﺒﺴﻣ ...........................................
ﲔﻓﺮﻄﻟا ﻢﻴﺘﻳ ...........................................
اﺰﳉا مﻮﻳ ...........................................
ﻦﻳﺪﻟا مﻮﻳ ...........................................

 
 
102
ARAPÇA BİRLEŞİK SIFATLAR: LAFZÎ İZÂFET
Arapça birleşik sıfatlar (lafzî izafetler), dış yapı itibariyle Arapça isim ve sıfat
tamlamalarına benzerler; ancak anlam bakımından iki kelime arasında herhangi
bir tamlama ilgisi kurulmaz. Onlara lafzî izafet (sözde tamlama) denilmesi bu
yüzdendir. Lafzi izafetler, Farsçanın birleşik sıfatlarına karşılık gelen Arapça
kelime gruplarıdır.
Şu iki Arapça tamlamayı ele alalım:
a) ﻒﻴﺴﻟا ﺔﻴﻘﺑ bakiyyetü's-seyf ‘kılıç artığı’
b) ﲑﺼﻘﻟا ﺔﻣﺎﻗ kāmetü'l-kasîr ‘kısa boy’
Birinci tamlama bir isim tamlamasıdır. İki kelime arasında bir aitlik ilgisi
vardır. İkinci tamlama ise bir sıfat tamlamasıdır. İkinci kelime ‘kasîr (kısa)’
birinci kelimeyi tavsif etmektedir. Şimdi aşağıdaki tamlamayı inceleyelim:
ﻪﻣﺎﻘﻟاﲑﺼﻗ kasîrü'l-kāme ‘kısa boylu’, ‘boyun kısası’ değil!
Bu tamlamada ise iki kelime arasında bir aitlik ilgisi olmadığı gibi, sıfat
olan birinci kelime kendisinden sonra gelen kelimeyi değil, ikisi birlikte başka
bir özneyi nitelemektedirler. Bu durumda bu iki kelimenin oluşturduğu kelime
grubu bir birleşik sıfat olur. Şekil olarak isim veya sıfat tamlamaları gibi
kurulsa da anlam ve fonksiyon itibariyle bunlardan tamamen farklıdırlar.
Lafzî izafetlerin teşkilinde şekilce dikkat çeken en önemli unsur, birinci
kelimenin sıfat fonksiyonunda olmasıdır. Arapçada sıfat fonksiyonunda olan
kelimeleri ilk ünitede görmüştük. Bunlardan bilhassa ism-i fâ'il, ism-i mef'ûl,
sıfat-ı müşebbehe ve ism-i mensûb kategorilerine ait kelimeler tamlamanın
birinci kelimesi olurlarsa, sıfat anlamı taşıdıkları sürece, ortaya çıkan kelime
grubu lafzî izafet olur.
Lafzî izafetlerin en önemli özelliği, iki kelime arasında bir aitlik ilgisi
kurmamaları, böylece bir isim tamlaması teşkil etmeyip bir birleşik sıfat teşkil
etmeleridir. Bundan dolayı daha çok sıfat tamlamalarının sıfatı olarak
kullanılırlar. Ancak isim gibi kullanılmaları da mümkündür.
Arapçanın lafzî izafetleri de, Farsça birleşik sıfatlar gibi, Türkçeye isnat
grubu, sıfat tamlaması+lı kalıbı veya sıfat-fiil grubu şeklinde aktarılabilir.
Aşağıda lafzî izafetlere bazı örnekler verilmiştir. Birinci kelimelerin
cinslerini belirleyerek bu örnekleri inceleyiniz.
ﻀَ ﳍا ﻊﻳﺮﺳ ﻢ serî'ü'l-hazm çabuk hazmlı, hazmı çabuk (olan)
ﺪﻘﻟا ﻞﻳﻮﻃ tavîlü'l-kadd uzun boylu, boyu uzun (olan)
نﺎﺸﻟا ﻢﻴﻈﻋ azîmü'ş-şân yüce şanlı, şanı yüce (olan)
ﻪﺟﻮﻟا ﺢﻴﺒﻗ kabîhü'l-vech çirkin yüzlü, yüzü çirkin (olan)
ﻪﻣﺎﻘﻟا ﲑﺼﻗ kasîrü'l-kāme kısa boylu, boyu kısa (olan)
ﲑﺼﻘﺘﻟاﲑﺜﻛ kesîrü't-taksîr çok kusurlu, kusuru çok (olan)
داﺆﻔﻟا حوﺮﳎ mecrûhü'l-fu'âd yaralı gönüllü, gönlü yaralı (olan)
ﻩﻮﻋﺪﻟا بﺎﺠﺘﺴﻣ müstecâbü'd-da've müstecab dualı, duâsı müstecab (olan)
فﻮﻴﺴﻟا ﺔﻟﻮﻠﺴﻣ meslûletü's-süyûf kılıcı çekilmiş, kılıcı kınından çıkmış
 
 
103
ﺐﻀﻐﻟا ﺐﺟﻮﻣ mûcibü'l-gazab gazabı mucib (olan)
ﲑﺴﻟا ﺐﺟاو vâcibü's-seyr seyri vâcib (olan)
دﻮﺟﻮﻟا ﺐﺟاو vâcibü'l-vücûd var oluşu vâcib olan, Allah
فﺮﺸﻟاﺮﻫﺎﻇ zâhirü’ş-şeref şerefi zâhir (olan)
لﺎﺼﳋاﺪﻴﲪ hamîdü’l-hısâl ahlâkı övülmüş (olan)
نﺆﺸﻟا ﺔﻔﻠﺘﳐ muhtelifetü'ş-şu'ûn olayları muhtelif (olan)
ﻪﻋﺎﻀﺒﻟا ﻞﻴﻠﻗ kalîlü'l-bizâ'e sermayesi az (olan), nasibi az (olan)
فﺎﺼﻧﻻا ﺔﳝﺪﻋ adîmetü'l-insâf insafı yok, insafsız (olan)
ﻩرﺎﺒﻌﻟا ﰉﺮﻋ Arabiyyü'l-ibâre Arapça ibâreli, Arapça

Dil bilgisinde sıfat kategorisinde yer alan kimi Arapça kelimeler, isim
fonksiyonunda kullanılabilirler. Böyle kelimeler lafzî izafet değil, gerçek birer
isim veya sıfat tamlaması teşkil etmiş olurlar: ﻚﻠﳌا سرﺎﺣ hârisü'l-mülk ‘mülkün
koruyucusu’; ا ﻖﻟﺎﺧ ﻢﻣﻻ hâlıku'l-ümem ‘ümmetlerin (insanların) yaratıcısı’; ﺢﺗﺎﻓ
باﻮﺑﻻا fâtihü'l-ebvâb ‘kapıların açıcısı’; ﻦﻄﺒﻟاﲑﺳا esîrü'l-batn ‘midenin esiri,
açgözlü’. Şimdi de sizler aşağıdaki lafzî izafetlerin anlamlarını sözlüklerden
bulunuz ve Arap harfleri ile yazımını öğreniniz: “selîsü’l-kelâm”, “kesîrü’n-
nevâl”, “‘amîmü’l-ihsân”, “serî‘ü’l-intikâl”, “vâfirü’l-kemâl”, “sâbıku’z-zikr”,
“mesrûrü’l-fu’âd”....

Lafzî İzafetlerin Kullanılışı
 Lafzî izafetler, esas olarak birleşik sıfat anlamı taşıdıkları için söz
diziminde sıfat fonksiyonunda kullanılırlar. Bu yapılarıyla basit sıfatlardan
bir farkları yoktur. Lafzî izafetin tamlayan olarak katıldığı bir tamlama sıfat
tamlaması olur:
فﺎﺼﻧﻻا ﺔﳝﺪﻋ ءﻪﻤﻠﻇ zaleme-i adîmetü'l-insâf ‘insafsız zalimler’
ﻩﺪﻧﺮﻠﻟﺎﺼﳋاﺪﻴﲪ تاذ zât-ı hamîdü'l-hısâllerinde ‘övülmüş huylu zâtlarında’
نﺎﺸﻟا ﻢﻴﻈﻋ نﺎﻄﻠﺳ sultân-ı azîmü'ş-şân ‘yüce şanlı sultan’
نﺎﻴﺒﻟا ﻎﻴﻠﺑ نﺎﺴﻟ lisân-ı belîğü'l-beyân ‘beyanı belîğ (olan) lisan’
رﺪﻘﻟا ﻞﻴﻠﺟ بﺎﺘﻛ kitâb-ı celîlü'l-kadr ‘değeri yüce (olan) kitap’
ﻮﻗ ﺖﻟود نﺎﻛرﻻا ى devlet-i kaviyyü'l-erkân ‘temelleri sağlam (olan) devlet’
ﲑﺼﻘﺘﻟاﲑﺜﻛ ﲑﻘﺣ hakîr-i kesîrü't-taksîr ‘kusuru çok (olan) hakir (ben)’
ﻪﻋﺎﻀﺒﻟا ﻞﻴﻠﻗ ﲑﻘﺣ hakîr-i kalîlü'l-bidâ'e ‘sermayesi az (olan) hakir (ben)’
ﻞﺜﳌاردﺎﻧ ءﻪﺴﻴﻨﻛ kenîse-i nâdirü'l-misl ‘benzeri nâdir (olan) kilise’
ﻪﻳواﺰﻟا ﻢﺋﺎﻗ ﺚﻠﺜﻣ müselles-i kāimü'z-zâviye ‘dik açılı üçgen’
ﺮﻛﺬﻟا ﻒﻟﺎﺳ ﻩﺎﺷدﺎﭘ pâdişâh-ı sâlifü'z-zikr ‘zikri geçen padişah’
 
 
104
 Lafzî izafet birden fazla kelimeyle kurulmuş bir tamlamada da yer alabilir.
Bu gibi yapılarda lafzî izafet tek kelimelik bir unsur değerindedir:
ﻩﺪﻗﺪﻟوا رﻮﻌﺸﻟا ﻞﻣﺎﻛ ﺪﻧواﺪﺧ مﻮﻠﻌﻣ ma'lûm-ı Hudâvend-i kâmilü'ş-şu'ûr
oldukda ‘çok akıllı padişahın malumu olunca’
ﻪﻳﺮﺼﻣ كﻮﻠﺴﻟا حوﺪﳑ كﻮﻠﻣ Mülûk-ı memdûhü's-sülûk-ı Mısriyye ‘Mısır'ın
yolları övülmüş padişahları’
نﺪﻳرﺎﻳﺮﻬﺷ تﺮﻀﺣ فﺮﺸﻟاﺮﻫﺎﻇ فﺮﻃ taraf-ı zâhirü'ş-şeref-i hazret-i
şehriyârîden ‘Padişah hazretlerinin şerefi zahir (olan) taraflarından’
ﺖﲪﺮﻟا ﻢﻴﻤﻋ بﺎﻫو تﺮﻀﺣ hazret-i Vehhâb-ı amîmü'r-rahmet ‘rahmeti
geniş (olan) Allah hazretleri’
ﺖﻤﻜﳊا ﻰﻔﺧ بﺎﻫو بﺎﻨﺟ cenâb-ı Vehhâb-ı hafiyyü'l-hikmet ‘hikmeti gizli
(olan) Allah cenâbları’
كﻻﻮﻟ ﻩﺎﻜﺘﲣ نﺎﻄﻠﺳ نﺎﻴﺒﻟا ﺰﺠﻌﻣ ﺚﻳﺪﺣ hadîs-i mu'cizü'l-beyân-ı sultân-ı
tahtgâh-ı Levlâk ‘Levlâk tahtı Sultanının (Hz. Muhammed'in) muciz
beyanlı hadisi’
 Lafzî izafet yapısındaki kelime söz diziminde -bir tamlamaya dâhil
olmadan- herhangi bir isim unsuru fonksiyonuyla da kullanılabilir:
ﻰﺧد ﻪﺴﻳا ﻪﻋﺎﻄﺘﺳﻻا ﱘﺪﻋ و ﻪﻋﺎﻀﺒﻟا ﻞﻴﻠﻗ رﺪﻗ ﻪﻧ ﺮﻫ ﻒﺻاو ﺪﲪا... Ahmed Vâsıf
her ne kadar kalîlü'l-bidâ'e ve adîmü'l-istitâ'a ise dahi...
تاﺪﺣﺮﺳ لاﻮﺣا بﻮﻟوا نﺎﻛرﻻا لﺰﻟﺰﺘﻣ رﻮﻐﺛ و ahvâl-i ser-haddât ve suğûr
mütezelzilü'l-erkân olup.
رﺪﺸﻤﺘﻳا لﺎﺒﻟا ﻪﻓﺮﻣ و لﺎﺣ ﻩدﻮﺳآ ﱏﺎﻣز ىﺎﻨﺑا ebnâ-yı zamânı âsûde-hâl ve
müreffehü'l-bâl itmişdür.
بﻮﻟوا ناﺮﻳو و ﺮﻣﺎﻏ فﺎﻗوا نﻻوا فاﺮﻃﻻا ةرﻮﻤﻌﻣ ﻪﻠﻤﳉا ﰱ fi'l-cümle ma'mûretü'l-
etrâf olan evkaf gāmir ü vîrân olup.
 Lafzî izafetler Türkçe sıfat tamlamasında tamlayan (sıfat) olarak da
kullanılabilirler:
بﻮﻟوا روﺪﺻ ﺰﻳﺮﻓﺮﺷ نﻮﻳﺎﳘ ﻂﺧ لﻮﻟﺪﳌا ﻰﻌﻄﻗ ﻩﺪﻨﺑﺎﺑ ﻖﻤﻨﻟوا ﺺﻴﻠﲣ...tahlîs olunmak
bâbında kat'iyyü'l-medlûl hatt-ı hümâyûn şeref-rîz-i sudûr olup.













 
 
105
Okuma Çalışması
ﻪﻤﺸﻴﻟﺎﭼ ﻪﻣﻮﻗوا ﯽﺳ

Aşağıdaki metin, anonim bir hikâye olan Elfun-nehar ve nehâr (Bin Bir
Gündüz)'dan alınmıştır. Metni okuyup bilmediğiniz kelimeleri sözlükten
öğreniniz. Metinde geçen Arapça tamlamaları ve harf-i cerle oluşturulmuş
yapıları tespit ediniz.



 
 
106












 
 
107
Özet


































Arapça Tamlama Yapısını Tanımak.
Arapça tamlamaların doğru okunabilme-
leri için oldukça önemli olan iki konuyu
öğrenmemiz gerekiyor. Bunlar, harf-i
ta’rîf ve hurûfü’ş-şemsiyye ve’l-kameriye
konularıdır. Harf-i ta’rîf kelime başına
veya Arapça tamlamada ikinci kelimenin
başına getirilen elif+lâm ْ ل
َ
ا şeklinde yazı-
lan bir ön ektir. Bu “el-“ harfi tek kelime-
nin başına gelirse o kelimeyi belirli bir
kelime durumuna getirir. Bu ön ek Arapça
tamlamalarda birinci ve ikinci kelimenin
arasında da bulunur. Bu nedenle Arapça
tamlamanın tanınması daha kolaydır.
Harf-i ta’rîf bazı kelimelerde el-, bazı
kelimelerde ise kelimenin ilk harfi şeddeli
olacak şekilde okunur: ﻦﻃﻮﻟا el-vatan; نﺎﻣﺰﻟا
ez-zamân. Bu durumu lâm harfinden sonra
gelen kelimenin ilk harfi belirler. Eğer
lâmdan sonraki harf güneş harfleri olarak
adlandırılan ، ص ، ش ، س ، ز ، ر ، ذ ، د ، ث ، ت
ن ، ل ، ظ ، ط ، ض harflerinden biriyse lâm
okunmaz, onun yerine kelimenin ilk harfi
şeddeli okunur. Güneş harfleri dışında
kalan diğer harflere ise kamerî harfler
denir ve kamerî harfle başlayan bir
kelimeye harf-i ta’rîf gelirse lâm okunur:
ﺲﻤﺸﻟا eş-şems, ﻖﳊا el-hakk. Güneş ve
kamerî harflere dikkat etmek Arapça
tamlamayı doğru okumamızı sağlar.
Arapçada da, Farsçada olduğu gibi tamla-
madaki kelime sırası Türkçedekinden
farklıdır ve önce tamlanan (muzâf
/mevsuf), sonra tamlayan (muzâfun ileyh /
sıfat) gelir. Tamlayan kelimenin başında
harf-i tarif (لا el- ) olur. Tamlanan (muzâf)
kelimenin son harfi, bazı istisnalar dışında
ötreli okunur. Harf-i ta’rîfin elif’i hiçbir
zaman okunmaz: ﺖﻴﺒْﻟا
ُ
بﺎﺑ bâbü’l-beyt
‘evin kapısı’. Arapça tamlamaların
okunuşunda tamlayanı (muzâfun ileyhi)
güneş harfleriyle (şemsî harflerle)
başlayan kelimelere dikkat etmek gerekir;
zira bu durumda harf-i ta’rîfin lâm’ı
tamlayanın ilk harfiyle aynı okunur: مﺪﻟا ﺮﻘﻓ
fakrü’d-dem. Tamlanan (muzâf) kelime ٥
veya ت ile bitiyorsa bu harfler ة ile yazılır.
Dilimizde ت ile biten bazı kelimeler
tamlayan (muzâfun ileyh) oldukları zaman




































bu ت , ٥ olarak okunur: كﻮﻠﳌا ةﺮﺴﺣ hasretü’l-
mülûk, ﻪﻣﺎﻴﻘﻟا مﻮﻳ yevmü’l-kıyâme. Arapça
yapılı tamlamalar Farsça yapılı olanlara
nispetle Osmanlı Türkçesinde daha az
kullanılmışlardır. Bunların büyük bir kısmı
makam ve mevki isimlerinde, kitap
isimlerinde, kimi dinî tabirlerde ve bilhassa
bilimsel terminolojide karşımıza çıkar.
Osmanlı Türkçesinde kullanılan Arapça sıfat
tamlaması yapısı da isim tamlaması yapısıy-
la aynıdır. İsim ve sıfat tamlamasını yalnızca
tamlayan kelimenin niteliğinden ayırt ederiz;
tamlayan isimse isim tamlaması, sıfatsa sıfat
tamlaması olur: ﻪﻤﻈﻌﳌا لود düvelü’l-muazzama
“büyük devletler”. Arapça yapılı sıfat tamla-
masında tamlanan ve tamlayan unsurlar
(mevsûf ve sıfat) arasında cinsiyet (müennes
- müzekker); sayı (teklik, tesniye, çokluk
açısından denklik aranır; sıfat, bu özellikler
bakımından mevsûf olan birinci kelimeye
uygun hâle getirilir.

Arapça Ön Edatları Sıralamak.
Dil bilgisinde harf-i cerr adı verilen Arapça
ön edatlar, Farsça ön edatlarda olduğu gibi,
kimi Türkçe hâl eklerine ve son çekim edat-
larına karşılık gelir. Bu edatlar bir tamlama-
nın başına geldiğinde tamlanan kelimenin
sonu ötreli değil esreli okutur. Bu ön ekler
şunlardır: ب bi: Türkçede +a/+e, +da/+de,
ile ek ve edatlarının anlamını karşılar. Harf-i
ta’rîfli kelimelerden önce geldiğinde hem-
zeyle bitişik yazılır; ﻦﻋ an: Türkçede
+dan/+den hâl ekleriyle ve kimi edatlarla
karşılanabilir. Bu edattan sonraki kelime
tamlama halinde olmayan tek bir kelime ise
sonu -ın/-in tenviniyle okunur; ﰱ fî : Türkçe-
de +da/+de, içinde anlamlarını verir; Bu
edatın tarih konulurken “....yılında,... tarihin-
de” anlamlarında da kullanılır; ل li- :
Türkçede "için, dolayı, yüzünden, tarafın-
dan" anlamlarını verir, isimlerle ve bazı
zamirlerle birlikte kullanılmaktadır; ﻦﻣ min:
Türkçede +dan/+den, dolayı, sebebinden
anlamlarını verir; ك ke-: Türkçede "gibi,
sanki" anlamlarını verir, benzerlik ifade
eder.



 
 
108










Arapça Tamlamalardaki Farklı Okunuş-
ları Ayırt Etmek.
Arapça tamlamalar şu durumlarda farklı
okunur: Tamlanan kelime ﺪﻌﺑ ba’d “sonra”,
ﻞﺒﻗ kabl “önce”, قﻮﻓ fevk “üst”, ﺖﲢ taht
“alt”, ﲔﺑ beyn “ara”, ﺴﺣ ﺐ hasb “göre,
nazaran” ﺪﻨﻋ ‘ind “yan, yanında göre”
kelimelerinden biriyse bu kelimelerin sonu
ötreli değil, üstünlü okunur: لاوﺰﻟاﺪﻌﺑ
ba’de’z-zevâl ‘öğleden sonra’; ﻦﻣ min edatı
da tamlayanın (muzâfun ileyhin) harf-i
ta’rîfli olduğu bir tamlamada üstünlü
okutur: ﱘﺪﻘﻟا ﻦﻣ mine'l-kadîm "eskiden
beri"; Elif-i maksûre (yani ى harfi) ile
biten kelimeler tamlanan olduğunda elif-i
maksûre okunmaz, bundan önceki harf
üstünlü okunur: Elif-i maksûre ile biten
bazı kelimeler şunlardır: ﻰﻠﻋ alâ, ﱃا ilâ, ﻰﺼﻗا
aksâ, ﲎﻌﻣ ma'nâ: ﺮﻌﺸﻟا ﲎﻌﻣ ma’ne’ş-şi’ir; ﺎﻳ
yâ ünleme edatı bir tamlamanın başına
gelirse tamlanan kelimenin sonu üstünlü
okutur: ﲔﳌﺎﻌﻟا بر ﺎﻳ yâ Rabbe'l-âlemîn.
Tamlamanın başına harf-i cer geldiğinde
ise tamlamalar esreli okunur: ﷲا نذﺎﺑ bi-
izni’llâh ‘Allahın izniyle’; ﷲا ﻞﻴﺒﺳ ﰱ fî-
sebîl’illâh ‘Allah yolunda’; سﺎﻴﻘﻟا ﻖﻳﺮﻃ ﻰﻠﻋ
alâ-tarîki’l-kıyâs ‘karşılaştırma yoluyla’
vs. ﷲا فﺮﻃ ﻦﻣ min-tarafi'llâh ‘Allah
tarafından’; bunların dışında ﱏﺎﺑ bânî, ﱴﻔﻣ
müftî, ﻰﺿﺎﻗ kādî gibi sonu tek ى ile biten
kelimeler tamlanan (muzaf) olduğunda
sondaki ye harfi okunmaz, bundan önceki
harf esreli okunur: تﺎﺟﺎﳋا ﻰﺿﺎﻗ kâdi’l-hâcât
‘istekleri yerine getiren; Arapça dil
bilgisinde zincirleme tamlamalarda ikinci
kelimelerin sonu da esreli okunur: Bu yapı
Türkçede çok kullanılmamıştır: Divânu
Lugāti't-Türk, Kitâbu Evsâfi'l-Mesâcidi'ş-
Şerîfe gibi.





































Arapça Lafzî Tamlamaları Tanımlamak.
Lafzî izafetler, dış yapı itibariyle Arapça
isim ve sıfat tamlamalarına benzerler; ancak
anlam bakımından iki kelime arasında
herhangi bir tamlama ilgisi kurulmaz. Onlara
lafzî izafet (sözde tamlama) denilmesi bu
yüzdendir: ﻪﻣﺎﻘﻟاﲑﺼﻗ kasîrü'l-kāme ‘kısa
boylu’, tamlamasında iki kelime arasında bir
aitlik ilgisi olmadığı gibi, sıfat olan birinci
kelime kendisinden sonra gelen kelimeyi
değil, ikisi birlikte başka bir özneyi nitele-
mektedirler. Bu durumda bu iki kelimenin
oluşturduğu kelime grubu bir birleşik sıfat
olur. Şekil olarak isim veya sıfat tamlamaları
gibi kurulsa da anlam ve fonksiyon itibariyle
bunlardan tamamen farklıdırlar. Lafzî izafet-
lerin teşkilinde şekilce dikkat çeken en
önemli unsur, birinci kelimenin sıfat
fonksiyonunda olmasıdır. Bunlardan bilhas-
sa ism-i fâ'il, ism-i mef'ûl, sıfat-ı müşebbehe
ve ism-i mensûb kategorilerine ait kelimeler
tamlamanın birinci kelimesi olurlarsa, sıfat
anlamı taşıdıkları sürece, ortaya çıkan
kelime grubu lafzî izafet olur. Lafzî izafetle-
rin en önemli özelliği, iki kelime arasında bir
aitlik ilgisi kurmamaları, böylece bir isim
tamlaması teşkil etmeyip bir birleşik sıfat
teşkil etmeleridir. Bundan dolayı daha çok
sıfat tamlamalarının sıfatı olarak kullanılır-
lar. Ancak isim gibi kullanılmaları da müm-
kündür. Arapçanın lafzî izafetleri de, Farsça
birleşik sıfatlar gibi, Türkçeye isnat grubu,
sıfat tamlaması+lı kalıbı veya sıfat-fiil grubu
şeklinde aktarılabilir.








 
 
109
Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdaki harf grupların hangisinde kamerî
harf vardır?
a. ن - ل - ظ
b. ط - ض - ص
c. ش - س - ز
d. د - ث - ت
e. ب - ر - ذ

2. Arapça yapılı tamlamalarla ilgili aşağıdaki
ifadelerden hangisi yanlıştır?
a. Tamlayan önce tamlanan sonra gelir.
b. İki kelime arasına “el” harf-i ta’rifi konu-
lur.
c. Tamlanan kelimenin son harfi, bazı
istisnalar dışında ötreli okunur.
d. Harf-i ta’rîfin elifi hiçbir zaman okunmaz.
e. Tamlamada ikinci kelime sıfat ise, tamlama
sıfat tamlaması ismini alır.
3. “Fenler evi” anlamındaki tamlama aşağıdaki-
lerden hangisidir?
a. ﲔﻨﻣﺆﳌا ﲑﻣا
b. نﻮﻨﻔﻟا راد
c. نﺎﻓﺮﻌﻟا ﺲﴰ
d. ﻩدﺎﻌﺴﻟا بﺎﺑ
e. اﺮﻣﻻاﲑﻣا

4. Aşağıdaki tamlamaların hangisi yanlış okun-
muştur?
a. ﻦﻳﺮﺤﺒﻟا ﺪﻴﻠﻛ “kilîdü’l-bahreyn”
b. ﻦﻃﻮﻟا ﺐﺣ “hubbü’l-vatan”
c. ﺴﻟا ﺮﻃﺎﻓ تاوﺎﻤ “fâtırü’l-semâvât”
d. ﺐﻫﺰﻟا ﺔﻠﺴﻠﺳ “silsiletü’z-zeheb”
e. فاﺮﺷﻻا ﺐﻴﻘﻧ “nakîbü’l-eşrâf”

5. Aşağıdakilerden hangisi makam ve mevki ismi-
dir?
a. ﺞﻬﻧ ﺲﻳداﺮﻔﻟا
b. ﲔﻣﺮﳊا ﺔﻔﲢ
c. ارزﻮﻟا ﺔﻘﻳﺪﺣ
d. بﺎﺘﻜﻟا ﺲﻴﺋر
e. ﻩراﺮﳊا ناﺰﻴﻣ
6. Aşağıdaki tamlamalardan hangisi sıfat
tamlamasıdır?
a. ﻦﻳﺪﻟا دﺎﻤﻋ
b. تادﻮﺟﻮﳌا ﺮﺨﻔﻣ
c. مﻼﺳﻻا ﺦﻴﺷ
d. كﻮﻠﳌا ةﺮﺴﺣ
e. كرﺎﺒﳌا نﺎﻀﻣر

7. Aşağıdaki ön edatlardan hangisinin Türkçe
karşılığında bir yanlışlık yapılmıştır?
a. ب bi: Türkçede +a/+e
b. ﻦﻋ an: Türkçede “ile, dolayısıyla”
c. ﰱ fî : Türkçede +da/+de
d. ل li- : Türkçede "için, dolayı, yüzünden,
tarafından"
e. ك ke-: Türkçede "gibi, sanki"

8. Aşağıdaki tamlamalardan hangisinin okunuşu
yanlıştır?
a. ﻞﻠﳌا ﲔﺑ beyne’l-milel
b. نﺎﻓﻮﻄﻟا ﻞﺒﻗ kable’t-tûfân
c. ضﺮﻌﻟا ﺖﲢ tahte’l-arz
d. ﺪﺑﻻا ﱃا ile’l-ebed
e. ﷲا لﻮﺳر ﺎﻳ yâ Resûlu’llah

9. Lafzî izafetlerin şekilce dikkat çeken en
önemli unsuru aşağıdakilerden hangisidir?
a. Tamlamada birinci kelimenin isim
fonksiyonunda olması
b. Tamlamada birinci kelimenin sıfat
fonksiyonunda olması
c. Tamlamanın harf-i cerr alması
d. Tamlamada ikinci kelimenin sıfat olması
e. Tamlamada ikinci kelimenin isim olması
10. Aşağıdaki tamlamalardan hangisi lafzî izafet
değildir?
a. ﺖﲪﺮﻟا ﻢﻴﻤﻋ
b. ﻜﳊا ﻰﻔﺧ ﺖﻤ
c. اﺰﳉا مﻮﻳ
d. ﺮﻛﺬﻟا ﻒﻟﺎﺳ
e. كﻮﻠﺴﻟا حوﺪﳑ
 
 
110
Okuma Çalışması
Zamân-ı kadîmde Keşmîr memleketinin hâkimi
Turan Bey’in hayret-bahş-ı cihân Ferruh-rûz
isminde bir erkek ve Ferah-nâz nâmıyla bir de kız
evlâdı olup şeh-zâde-i civân-baht envâ’-ı fezâ’il ve
kemâlât-ı insâniyye ile muttasıf genç bir
kahramân-ı nâdirü’z-zamân ve hem-şîresi Ferah-
nâz dahi mâlike-i lutf u cemâl ve sâhibe-i hüsn-
hısâl bir âfet-i devrân idi.
Fi’l-hakîka Ferah-nâz hüsn-i âlem-behâsından
başka nihâyet derecede câzibe sâhibesi olduğun-
dan cemâl-i hûrî-misâline atf-ı nazar edenler ez-dil
ü cân kendisine hayrân ve musahhar olarak nâ’il-i
visâl olmaları emr-i muhâl olmağla encâm-ı kâr
te’essür-i derd-i aşkıyla ya Mecnûn gibi serserî
veyahut esîr-i firâş olarak bi’l-âhire hayâttan berî
olurlardı. Ferah-nâz sarâyından çıkıp azm-i şikâr
eyledikte temâşâ-yı ruhsâr-ı dil-ârâ-yı nâzükâne-
siyle tenvîr-i uyûn-ı hasret etmek üzere reh-
güzârında saf-beste-i selâm ve intizâm olan ehâlî-i
memleket Ferah-nâz’ı elbise-i nefîse giymiş ve
tâc-ı hemâlânesi bir tarafa eğmiş olduğu ve esb-i
sabâ-reftârını yüz beyâz câriye tîr-i nazardan
siperlercesine ihâta eyledikleri hâlde mütehassirîne
misâl-i âfitâb arz-ı dîdâr eyleyince ehâlî-i deryâ-
hurûş tarafından yâd olan âvâze-i mâşallâh vâsıl-ı
küngüre-i âsmân olur idi. Cevârî-i mezbûre her ne
kadar birbirinden hüsn-dâr ise de nücûm içinde
mâh-ı münîr gibi bunlar ortasında Ferah-nâz’ın
hüsn ü edâsı âlemin nazarını başkaca kendiye celb
eylediğinden ne bunların etrâfını kuşatmış olan
perçem-i gafîr ve ne de rikâbında giden asâkir-i
meslûletü’s-seyf temâşâda olan halkın men’ine
kâdir olamamalarıyla ziyâdece yanaşan bahtsızları
cerh ve telef etmeğe me’zûniyetleri olduğu hâlde
Ferah-nâz her ne vakit şikâra çıkmış olsa halk
başlarına gelen şu felâketlerden aslâ mütenebbih
olmayıp bi’l-akis onun nazargâh-ı dilberânesinde
fedâ-yı cân ve bastığı türâb üzerinde nefslerini
kurbân ederek demlerini seyl misâli akıtmağa
kemâl-i şevk ve meserretle muntazır ve bunun
vukû’uyla müftehir bulunduklarından ve halkı şu
hâlden men etmek mümkün olamadığından pederi
Turan Bey kerîmesi Ferah-nâz sultânın hüsn-i hun-
rîzinin bâ’is olduğu felâketlerden halkın muhâfa-
zası için artık gözlerinden nihân ederek kerîmesi-
nin sarâydan taşra çıkmasını men ve yasak eylemiş
ve vâkı’â ehâlî şu belâ-yı hasret-i dil-dâr ile daha
beter mecrûhü’l-fu’âd olarak zarûrî katlanmış ise
de Ferah-nâz’ın âvâze-i hüsn ü ânı bütün memâlik-
i şarkiyyeye aks ettiğinden vasfını işiden hükm-
dârân-ı şarkiyye gıyâben ta’aşşuk ederek bunlar-
dan her biri Ferah-nâz’ı gönül tahtına iclâs etmek
efkârıyla müstakilen birer elçi çıkartmış oldukları
Keşmîr hükûmetinde gereği gibi şüyû bulmağa
başlamış idi.
Metinde Geçen Arapça Tamlamalar ve Harf-i
cerli Yapılar: nâdirü’z-zamân, fi’l-hakîka, bi’l-
âhire, meslûletü’s-seyf, bi’l-akis, mecrûhü’l-
fu’âd.

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. e Cevabınız doğru değilse, kitabınızın “Ay
Harfleri (Hurûfü’l-kameriyye)” kısmını
yeniden okuyunuz.
2. a Cevabınız doğru değilse, kitabınızın
“Arapça Yapılı İsim Tamlamaları”
bölümünü yeniden okuyunuz.
3. b Cevabınız doğru değilse, kitabınızın
“Arapça Yapılı İsim Tamlamaları” bölümü
yeniden okuyunuz.
4. c Cevabınız doğru değilse, kitabınızın
“Arapça Tamlamaların Okunuşu” kısmını
yeniden okuyunuz.
5. d Cevabınız doğru değilse, kitabınızın
“Makam ve Mevki İsimleri” kısmını
yeniden okuyunuz.
6. e Cevabınız doğru değilse, kitabınızın
“Arapça Yapılı Sıfat Tamlaması” bölümünü
yeniden okuyunuz.
7. b Cevabınız doğru değilse, kitabınızın
“Arapça Ön Edatlar” bölümünü yeniden
okuyunuz.
8. e Cevabınız doğru değilse, kitabınızın
“Arapça Tamlamalardaki Değişiklikler”
bölümünü yeniden okuyunuz.
9. b Cevabınız doğru değilse, kitabınızın
“Arapça Birleşik Sıfatlar: Lafzî İzâfet”
bölümünü yeniden okuyunuz.
10. c Cevabınız doğru değilse, kitabınızın “Lafzî
İzafetlerin Kullanılışı” kısmını yeniden
okuyunuz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
ﺦﻴﺸﻟا جﺎﳊا ﻖﳊا فﺎﺼﻧﻻا عادﻮﻟا

Sıra Sizde 2
rabbü'l-âlemîn “âlemlerin Rabbi”; beytü'l-mâl
“mal evi, hazine”; hasretü'l-mülûk “padişahların
hasreti”; dârü'z-ziyâfe “ziyafet evi”; dârü'l-aceze
“âcizler evi”; re’îsü'l-küttâb “katiplerin reisi, dış
işleri bakanı”; resûlü's-sakaleyn “insan ve cinlerin
peygamberi, Hz. Muhammed”; sultânü'l-evliyâ
“velilerin sultanı”; seyyidü'l-mürselîn

 
 
111
“peygamberlerin efendisi, Hz. Muhammed”;
şeyhu'l-İslâm “din işleri reisi, diyanet işleri
başkanı”; sâhibü'l-hurûc “isyan eden, asi”;
sâhibü's-seyf ve'l-kalem “kalem ve kılıç sahibi”;
sâhibetü'l-beyt “ev sahibi”; imâdü'd-dîn “dinin
direği”; mâ’ü'l-hayât “hayat suyu”; mefharü'l-
mevcûdât “varlıkların övüncü, Hz. Muhammed”;
yevmü'l-kıyâme “kıyamet günü”.

Sıra Sizde 3
bakiyyetü's-süyûf “kılıç artığı”; beyne'd-düvel
“devletler arası”; tahte'l-bahr “deniz altı”; dâ’ü's-
sıla “vatan özlemi”; dârü'ş-şifâ “şifa evi, hastane”;
dârü'l-mülk “başkent”; rabbü'd-dâr “ev sahibi”;
rûhü'l-emîn “Cebrail”; sidretü'l-müntehâ “arşın en
üst noktasında var olduğu kabul edilen bir ağaç”;
silsiletü'z-zeheb “altın zincir”; şakā’iku'n-
nu'mâniyye “bir çeşit dağ gelinciği”; şeyhü'l-ekber
“en büyük şeyh”; felekü'l-a'zam “eski astronomi
bilgisine göre dokuzuncu kat gök”; müsebbibü'l-
esbâb “Allah”; yetîmü't-tarafeyn “iki tarafın
yetimi, Hz. Muhammed”; yevmü'l-cezâ “ceza
günü”; yevmü'd-dîn “kıyamet günü”.





Yararlanılan Kaynak
Develi, H. (2008). Osmanlı Türkçesi Klavuzu 1-
2. İstanbul. Kesit Yayınları












 
 
112
 
 
 
 
 
 

Sevgili öğrenciler, Osmanlı Türkçesi Türkiye Türkçesinin 15-20. yüzyıllar
arasındaki dönemine verilen bir isimdir. Osmanlı Devleti’nin gelişmesine bağlı
olarak Osmanlı Türkçesi de Farsça ve Arapçanın etkisinde kalarak gelişimini
sürdürmüş, bu dillerden kelime ve kavramlar ödünç almıştır. Elinizdeki kitap
Osmanlı Türkçesindeki Arapça ve Farsça unsurların tanınmasına yönelik
hazırlanmıştır.
Bu bölümde başta teorik olarak verilen bilgileri pekiştirmeniz ve
uygulamalar yapabilmeniz için konulara uygun metinlere yer verilmiştir.
Burada değişik konulardan metinler, sizlerin istifadesine sunulmaya çalışıl-
mıştır. Öğrendiğiniz teorik bilgileri bu metinleri okuyarak kalıcı hâle getire-
bilirsiniz. Çünkü Osmanlı Türkçesi bilginizin gelişmesi için bol bol metin
okumanız gerekmektedir.
Metinlere baktığınızda bunların geçen sene okuduğunuz metinlere göre
daha zor olduklarını göreceksiniz. Konular doğrultusunda ve konuları daha iyi
kavramanız için bu tür metinler seçildiğini unutmayınız. Metinlere başlamadan
önce Osmanlı Türkçesine Giriş kitabınızdaki bilgiler ile kelimelerin, eklerin
nasıl yazıldıkları ve okunduklarını hatırlamanız, bunları burada öğrendiğiniz
bilgilerle harmanlamanız gerekmektedir.
Ayrıca buradaki metinlere baktığınızda bunların günümüz Türkçesinde
kullanılmayan birçok kelime ve Arapça Farsça unsurları içerdiğini göreceksi-
niz. Bu durum doğal olarak metinlerin anlaşılmasını güçleştirmiştir. Bu
güçlüğü yenmek için sözlük kullanmalısınız. Kullandığınız sözlük öncelikle
Arap harfli Türkçe sözlük olmalıdır. Kelimeyi okuduktan sonra isterseniz diğer
sözlüklerden de faydalanabilirsiniz.






Metinler
 
 
113

 
 
114

 
 
115













 
 
116






 
 
117







 
 
118



















 
 
119









 
 
120









 
 
121

 
 
122
















 
 
123

 
 
124




 
 
125







 
 
126





 
 
127






 
 
128







 
 
129






 
 
130







 
 
131




 
 
132


 
 
133

 
 
134


 
 
135



 
 
136


 
 
137

 
 
138

 
 
139

 
 
140

 
 
141


 
 
142


 
 
143

 
 
144








 
 
145




 
 
146



 
 
147



 
 
148



 
 
149


 
 
150


 
 
151






 
 
152













 
 
153








 
 
154










 
 
155




 
 
156












 
 
157














İçindekiler
Sunuş ……………...……………………………………………………. vi

1. ÜNİTE

Arapçada Kelime Yapımı: Kelime Kalıpları ve Çokluk Kategorisi ……………..…..……………………………………………. 2 GİRİŞ …………………………………………………………….……… 3 ARAPÇA KELİMELERİN YAPISI ………………..………..….……… 3 ARAPÇA KELİME YAPIMI ………………..……..………..….……… 4 ARAPÇA KELİMELERİN VEZNİ ………………..………..….……… 6 Arapça Kelimelerin Veznini Bulmak ….…..……………….…………… 6 HARFLERİNE GÖRE ARAPÇA KELİMELER ….……….…………… 8 ARAPÇADA İSİMLER VE ÇOKLUK ….………..……….…………… 13 Arapçada İsimler …………………..……………………….…………… 13 İsimlerin Vezinleri …………………..….………………….…………… 14 Arapçada İsimlerde Çokluk ….….………………………….…………… 14 İkilik (Tesniye)….….…………….………………..……….…………… 14 Çokluk (cem') ….….…………….………………..……….…………… 15 Sâlim Çokluklar ….….………….………………..……….…………… 15 Mükesser Çokluklar….….………….……………..……….…………… 16 Özet …………………..……………….….……………………………… 23 Kendimizi Sınayalım ………………….….……………………………… 25 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ……..….………….……..……… 26 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ..………………..……..……….……..……… 26 Yararlanılan Kaynak …………….…….………………….……..……… 28 Arapçada Kelime Yapımı: Mücerred Masdarlar, İsm-i Fâ'iller ve İsm-i Mef’ûller …………………………………………..…..………. ARAPÇADA MASDARLAR ………………….……………….……… Mücerred (Semâî) Masdarlar ………………………..………..….……… Sülâsî Mücerred Masdarların Vezinleri ………………..……..….……… Rubâî Mücerred Masdarlar ….……………………………….………… Mimli Masdarlar ……..………………………….………….…………… Mec'ûl Masdarlar ………………………………………………...……… İSM-İ FÂ'İL VE İSM-İ MEF'ÛL ………………..…….….…………… Mücerred Masdarların İsm-i Fâilleri ve İsm-i Mef'ûlleri ……….……… Özet …………………..……………….….……………………………… Kendimizi Sınayalım ………………….….……………………………… Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ...……..….………….……..……… Sıra Sizde Yanıt Anahtarı …………………..……..……….……..……… Yararlanılan Kaynak .…………….…….………………….……..……… Arapçada Kelime Yapımı: Mezîdünfih Masdarlar (Kıyâsî Masdarlar) ……………..………………………………………. MEZÎDÜNFİH MASDARLAR (KIYÂSÎ MASDARLAR)……….……… İf'âl ‫ اﻓﻌﺎل‬Bâbı …………………….…….………...……………………… İf'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili ….………………………………….…………… İf'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ……………………………….……………… Tef'îl ‫ ﺗﻔﻌﻴﻞ‬Bâbı …………………………………………..……………… Tef'îl Bâbının İsm-i Fâ'ili ….….…………………………….…………… Tef'îl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….…………………………….…………… Tefa''ul ‫ ﺗﻔﻌﻞ‬Bâbı ………………...…….………...……………………… Tefa''ul Bâbının İsm-i Fâ'ili ….……………………..……….…………… Tefa''ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….………………………….…………… Tefâ'ul ‫ ﺗﻔﺎﻋﻞ‬Bâbı ….….………….………………………….…………… 30 31 33 33 35 36 36 37 37 40 41 42 42 43 44 45 46 46 46 48 48 49 50 51 51 53

2. ÜNİTE

3. ÜNİTE

 

iii

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->