T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2392 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1389

ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I

Yazarlar Prof.Dr. Ahmet BURAN (Ünite 1-8) Doç.Dr. Ercan ALKAYA (Ünite 1-8)

Editörler Prof.Dr. Ahmet BURAN Doç.Dr. Mehmet Mahur TULUM

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend Kılıç Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Öğretim Tasarımcısı Doç.Dr. Cemil Ulukan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Ölçme Değerlendirme Sorumlusu Gülce Baraz Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ISBN 978-975-06-1066-0 1. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 7.800 adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Eylül 2011

İçindekiler

iii

İçindekiler
Önsöz .................................................................................................................... vii

Dil, Diller ve Türk Dili.....................................................................
DİL VE DİLLER .......................................................................................................... TÜRK DİLİ / TÜRKÇE .............................................................................................. TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ .................................... Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe ...................................................................... Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe ................................................................. Altay Dilleri ............................................................................................................ Ural Dilleri ............................................................................................................ Hint-Avrupa Dilleri .............................................................................................. Sami Dilleri ............................................................................................................ Çin-Tibet Dilleri .................................................................................................... Bantu Dilleri .......................................................................................................... Kafkas Dilleri ......................................................................................................... TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ ....................................................... Türk Dilinin Yaşı ......................................................................................................... Türk Dilinin Tarihî Gelişimi ...................................................................................... TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ ............................................................................ Türk Dünyası ............................................................................................................... Batı Türklüğü ............................................................................................................... Doğu Türklüğü ............................................................................................................ Kuzey Türklüğü ..................................................................................................... Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları ............................................. Batı / Güneybatı Türkçesi .................................................................................... Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi ................................................................................ Türk Dilini Konuşan Nüfus ....................................................................................... Özet ................................................................................................................................ Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar..............................................................

2
3 4 5 5 6 6 7 8 8 8 8 8 9 9 10 14 14 14 14 15 15 16 16 17 19 21 22 22 23

1. ÜNİTE

Türk Lehçeleri ve Tasnifi................................................................ 24
TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ ............................................ TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ ........................................................................... Türk Lehçe Grupları İçin Kullanılan Adlar .............................................................. Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi ................................................................... Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri .......................................... Türk Lehçelerinin Ses Özelliklerine Göre Tasnifi ................................................... Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmaları ................................................ Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmalarından Örnekler ...................... Wilhelm Radloff ’un Tasnifi ................................................................................. G. J. Ramstedt’in Tasnifi ....................................................................................... Samoyloviç’in Tasnifi ............................................................................................ N. A. Baskakov’un Tasnifi .................................................................................... TÜRK DİLLERİNİN BATI HUN DALI .................................................................. 25 28 31 31 31 31 32 33 33 34 35 38 38

2. ÜNİTE

iv

İçindekiler

TÜRK DİLLERİNİN DOĞU HUN DALI ............................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar..............................................................

39 40 42 43 43 44

3. ÜNİTE

Azerbaycan Türkçesi ....... .............................................................. 46
AZERBAYCAN ADI ................................................................................................... AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ .............................................................. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ ...................................................................................... AZERBAYCAN EDEBİYATI ..................................................................................... AZERBAYCAN CUMHURİYETİ ............................................................................ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ .................................................................. Ses Bilgisi ...................................................................................................................... Ünlüler .................................................................................................................... Ünsüzler .................................................................................................................. Şekil Bilgisi ................................................................................................................... Çekim Ekleri .......................................................................................................... Yapım Ekleri ........................................................................................................... Sıfat-Fiiller .................................................................................................................... Zarf-Fiiller .................................................................................................................... Hareket Adları (İsim-Fiiller) ..................................................................................... Kelime Türleri .............................................................................................................. Zamirler .................................................................................................................. Sıfatlar ..................................................................................................................... Zarflar ..................................................................................................................... Edatlar ..................................................................................................................... Özet ................................................................................................................................ Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar............................................................. 47 48 49 50 51 52 52 52 53 54 54 63 66 66 67 67 67 68 69 70 73 76 77 77 79

4. ÜNİTE

Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri ........................ 80
AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ ...................................................... AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ ..................................................... AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ............................................... Azerbaycan Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ...................................................... Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar.............................................................. 81 82 82 90 92 93 93 94

............................................................................ Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar ............................................................................................................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar.................. Sovyet Devri Edebiyatı ......... Ünsüzler ...... Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı ............................... TÜRKMENİSTAN .. Hareket Adları (İsim-Fiiller) ... ÜNİTE Özbek Türkçesi........................................................................................................................ Ünlüler ...................................................................................................... Türkmenn Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ............................................................ Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ...... ÖZBEK TÜRKÇESİ ........................... Özet ................................................................................................... Edatlar ................................................ TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ............. ÜNİTE .............................................................................................. TÜRKMEN TÜRKÇESİ .................................................... ...............................................................................................................................................................................146 ÖZBEK ADI .................................................................................................................................................................................... 97 98 99 99 100 100 101 102 102 102 105 107 107 116 119 120 120 121 121 122 123 124 127 130 131 131 132 Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri...........İçindekiler v 5..................................................................................................................................... TÜRKMEN EDEBİYATI ..................................................................................................................................................................... Çekim Ekleri ........................ TÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ .................... Ünlüler ............................................... Sıfatlar .......................................................................... Şekil Bilgisi ............................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .................................................................................................... ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ ................................................................................................................................................................. 135 136 136 142 144 145 145 145 6................ Ses Bilgisi ................................................................................................................................................................................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı . Zarf-Fiiller .... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......... Zamirler ................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ........................................................................................................................................................... ÖZBEKİSTAN ................................................................................................................... 147 147 148 149 150 151 151 151 7................................................................................................96 TÜRKMEN ADI ............................................................................ XX...................................................................................................................................................................................................................................... 134 TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ ..................................................... ÜNİTE Türkmen Türkçesi................ Kelime Türleri .............................................................................................................................. TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ ...................................................................................................................................................................................................................................... Yapım Ekleri ....................................................................................................................................................................................................................................... TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ ........................................................................ Sıfat-Fiiller ........................ Zarflar .............. Kendimizi Sınayalım .................................................................................................................................. ÖZBEK EDEBİYATI ....................... Ses Bilgisi ...................................................................................................................... ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ ....................................................................................................

............ Özet ...................................................................................................................... Edatlar .................................................................. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ...................................... ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ .................................................................................................................................................................... Kelime Türleri .................................................................................................................................................................. Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar ...................................................vi İçindekiler Ünsüzler ......... 184 ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ ................................................................................................................................................................................................................................................................................. Zamirler ..................................................................... Sıfatlar ... ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ .............................................................................. 185 186 186 194 197 198 198 198 ................................. Özbek Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ...... Şekil Bilgisi .............................................................................. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı . Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar ......................................................................................................................................................................................................................................... Sıfat-Fiiller .................. ÜNİTE Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Zarf-Fiiller .......................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ............................................................... Kendimizi Sınayalım ....... Hareket Adları (İsim-Fiiller) ......................................................................................................................................................................................................................................... Zarflar ............................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı .................................................................................................................................................................................................................. Kendimizi Sınayalım ............. 152 153 153 167 171 172 172 173 173 174 175 176 179 182 183 183 183 8.................................................... Çekim Ekleri .... Yapım Ekleri .......................

Türk dilinin bütünü hakkında bilgi sahibi olabilmek için tarihi ve çağdaş lehçeleri bilmek gerekir. öğrenilmekte ve öğretilmektedir. Türkiye Türkçesi dışında Türk dilinin birçok lehçesi bulunmaktadır. Bu uzak lehçelerden Türkçe kolunun içinde gelişen çok sayıda yakın lehçe bulunmaktadır. kendimizi sınayalım sorularını yanıtlar.Önsöz vii Önsöz Sevgili öğrenciler Türk dili. Dikkatle okuyup öğrenmeye çalışırsanız. Dünyanın geleceğinin dili olan Türkçeyi. İki ciltlik seri için seçilen yedi yazı dilinden. Çuvaşça ve Yakutça olarak adlandırılan üç uzak lehçesi vardır. Ahmet BURAN Doç. Türk dünyası ve çağdaş Türk lehçeleri bilgileri ile birlikte seçilen lehçelerin gramer. Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesi Oğuz/Batı grubunu. aynı zamanda maddi ve manevi anlamda birçok imkân ve önceliğe de sahip olmak demektir. Bilindiği gibi Türk dilinin Türkçe. Türk dilinin Oğuz kökenli batı koludur ve Türk lehçeleri arasındaki özel adı Oğuz Türkçesi ya da Türkiye Türkçesidir. Türkçe. Özbek Türkçesi ile Uygur Türkçesi Doğu/Karluk grubunu.Dr. Bu yazı dilleri. Bu yakın lehçeler de kendi içinde Kuzey/Kıpçak grubu. sıra sizde konularını doğru yanıtlar ve açıklar iseniz konular hakkındaki bilgilerinizi pekiştirmiş olursunuz.Dr. sadece bir bilgiye ulaşmak demek değil. İlk yarıyıl için kaleme alınan bu ders kitabında. çağdaş coğrafyası. çağdaş Türk lehçelerinin bütünü hakkında genel. Doğu/Karluk grubu ve Batı/Oğuz grubu biçiminde üç ana gruba ayrılmaktadır. Türk dilinin günümüzde konuşulan lehçelerine Çağdaş Türk lehçeleri diyoruz. Türkiye Türkçesinden sonra. Türk dilini tarihi ve çağdaş lehçeleriyle bir bütün halinde bilmek. Avrasya coğrayası başta olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde Türk dilinin şu ya da bu lehçesi konuşulmakta. Türkiye’de konuşulan Türkçe. Mehmet Mahur TULUM . çağdaş yazı dilleri ve özellikleriyle öğrenerek kişisel dünyanızın geleceğini bu dilin zenginliği ve güzelliğiyle kurgulamanızı ve başarılı olmanızı diliyoruz. nitelik ve nicelik bakımından Türk dünyasının en önemli yazı dilleridir. Türkiye Türkçesi dışındaki çağdaş Türk yazı dillerinden üçü hakkında ise özel ve geniş bilgiler verilmektedir. tarihi ve çağdaş lehçeleri ile bir bütündür. Bu lehçelerin bir bölümü sadece konuşma dili durumundayken bir bölümü hem konuşma hem de yazı dili olarak kullanılmaktadır. dünyanın en yaygın ve en prestijli dillerinden biridir. Tatar. Editörler Prof. metin ve alfabe bilgileri yer almaktadır. Kitapta genel Türkoloji. Kazak ve Kırgız Türkçeleri de Kuzey/Kıpçak grubu çağdaş Türk yazı dillerini temsil etmektedir.

Anahtar Kavramlar • • • • Dil ve Diller Türk Dili Lehçe/Uzak Lehçe Şive/Yakın Lehçe • • • • Ağız Yapıları Bakımından Diller Kökenleri Bakımından Diller Türk Dünyası İçindekiler • DİL VE DİLLER • TÜRK DİLİ/TÜRKÇE • TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ • TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ • TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Dil. Türk Dilinin yayılma ve gelişme alanlarını açıklayabileceksiniz. Diller ve Türk Dili .1 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I      Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Türk Dilinin dünya dilleri arasındaki yerini belirleyebilecek. en dar olanından en geniş olanına doğru sıralayabilecek. Türk Dilinin yaşı ve tarihî gelişimi konusunu açıklayabilecek. Dil ve dilleri tanımlayabilecek. Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları.

toplumsal ve işlevsel dil türleri biçiminde sınıflandırılabilir. doğal. Dilleri yazı dili olup olmamaları bakımından da yazı dilleri ve konuşma dilleri biçiminde tanımlayabiliriz. İnsan varlığı beş duyusuyla algılar. anlamlandırma ve anlatma özelliklerine göre değişiklikler gösterir. dil/tat dili / tat almayla ilgili göstergeler. 46) olarak tanımlamıştır. göz dili / görsel göstergeler. Dilin kökeni ile ilgili görüşler iki temel anlayış içinde değerlendirilir. yapay ve özel diller şeklinde gruplara ayırmak mümkündür. İkinci fikre katılan F. fikir ile şekil arasında bir ilişki bulunduğunu savunurken bir bölümü de dilin düzensiz olduğunu. dilin tarihini insanlığın tarihi ile birlikte ele almak gerekir. sosyal ve kültürel bir üretim olan dilin insanlar tarafından sonradan geliştirildiğini savunmuşlardır. düşünce. fikir ile anlatımı arasında doğal bir ilişki bulunmadığını savunmuşlardır. dolayısıyla düşünce ile anlatım.Dil. dilin bir mantık ürünü olduğunu. Birlikte yaşayan insanlar. De Saussure. bölgesel. duygu ve isteklerin bir toplumda ses ve anlam yönünden ortak olan öğeler ve kurallardan yararlanılarak başkalarına aktarılmasını sağlayan çok yönlü çok gelişmiş bir dizge ” (Aksan 1985. “göstergenin nedensizliği ilkesi”ni. burun dili / kokuyla ilgili göstergeler. Dil. insan-varlık ilişkisinde bilme. kimileri de insana verilen şeyin dili yapma ve kullanma yeteneği olduğunu. Dolayısıyla beş duyunun her biriyle saymaca bir dil sistemi yaratmak mümkündür. İnsan sosyal bir varlıktır. İnsan ile birlikte var olduğu için. Bu diller. Dilleri oluşma biçimlerine. ölçünlü. Bildirişimi sağlayan her türlü gösterge. 55) şeklinde tanımlamaktadır. Dil. Bu doğuşa kaynaklık eden şeyin ne olduğu konusunda ise bir birlik yoktur. Bunlardan birincisi ‘tek kökenlilik’ kuramı. her türlü araç dil sayıldığı için F. Tek kökenliliği savunan- . insan-insan ilişkisinde bildirişme aracıdır. varlığı algılama. Aristo’dan beri kimi araştırmacılar dilin Tanrı tarafından insana öğretildiğini savunurken. dilin doğasını yansıtan temel bir ilke olarak tanımlamıştır. De Saussure dili. Aynı şekilde Eski Yunandan beri kimi düşünürler. kullanılma yerleri ve işlevlerine göre. Doğan Aksan da “dil. “bildirişimi sağlayan göstergeler dizgesi” (Saussure 1998. Dil. duygu ve düşüncelerini birbirlerine aktarmak isterler. insanın ayırt edici bir vasfıdır. Hem kişilerin hem de toplumların kimliklerini belirleyen ve onları temsil eden bir özelliği vardır. kulak dili / işitsel göstergeler. varlığın insan algısı içindeki bilgisini işaret eder ve toplumların eşyayı. eşya ile adları/göstergeleri. Diller ve Türk Dili DİL VE DİLLER Dil. ikincisi ise ‘çok kökenlilik’ kuramıdır. bu bildirişim ihtiyacından doğmuştur. ten dili / dokunmayla ilgili göstergeler şeklinde adlandırılabilir. Toplum dilbilimsel açıdan diller.

Anadolu ve civar sahalarda. Türk kelimesinin kavram alanı ve başlangıcından bugüne yaptığı işlev göz önüne alınırsa. Almanca. Kazak. Özellikle 20. Karluk/Doğu grubu: Özbek ve Uygur Türkçeleri. Oğuz/Batı grubu: Türkiye. Çok kökenliliği savunanlara göre ise. dünyada bu ad yaygın biçimde ‘Türkiye Türkçesi’ karşılığında kullanılmaktadır. Başkurt. şive / yakın lehçe ve ağız terimleriyle ifade edilir. çeşitli lehçeler halinde konuştukları dilin adıdır. Karaim Türkçeleri. Türklerin konuştuğu dilin adıdır. Irak. Karahanlılar döneminde yazılan eserlerde de bu adlandırma açıkça görülmektedir. Makedonya. Türkiye’de yaşayan Türklerin ana dilidir. Türkçe. insanlar farklı coğrafyalarda farklı gruplar halinde yaşamaya başladığı için her grup ayrı bir dil oluşturdu ve daha doğuş aşamasında diller farklıydı. Kırgız dili. ” dediklerini görüyoruz. Rusça. Ancak yazı dili olarak Göktürklerden itibaren günümüze kadar aralıksız kullanılmış ve adı hep “Türkçe/Türk dili” olmuştur. 2. KaraçayBalkar. Aslında Türkiye’de konuşulan dil. İran. Zira. 3. oymak ve aşiretlerin konuştukları dilin ortak adıdır. Sırbistan. kavim adlarının sonuna getirilen +cA/+çA ekiyle yapılır. yüzyılın başlarından itibaren Sovyetlerdeki Türk cumhuriyetlerinde “Azeri/Azerbaycan dili. Kumuk. Çuvaşça ve Türkçedir.. Başkurt dili. Türkçe dar anlamda Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmî dili. Bunlar bir dilin çeşitli sebeplerle oluşmuş alt kollarıdır. Yunanistan. Bunlar Yakutça. Bu ifadelerin her birinde “dili” tamlananı +cA/+çA ekinin yerini tutmaktadır. Kutadgu Bilig’in ön sözünde eserin “Türk dili ile yazıldığı” belirtildiği gibi. bu kullanımın sakıncaları açıkça görülecektir. Türkçe kolu kendi içinde üç ana gruba ayrılır: 1. Aradaki farklılıklar lehçe / uzak lehçe.4 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I lara göre başlangıçta tek dil vardı. Nogay. Türk kökenli olan ve olmayan bütün Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının ortak dilidir. Türkçe. Nitekim diğer Türk cumhuriyetleri boy veya coğrafi adla anılırken. Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları. sadece Türkçenin bir lehçesidir ve özel adı ‘Türkiye Türkçesi’dir. “ Türk tili / Uygur Türk tili. Anadolu Türklerinin Türk adıyla anılması. 3. Bosna-Hersek. Tatar. aynı şekilde. Bunu tarihî belgelerden tespit ve takip etmek mümkündür. Kıpçak/Kuzey grubu: Kırgız. Türkî demektedirler. soy. Azerbaycan. Selçuklu. Kazak dili. Tatar dili. Bulgaristan. Günümüzde Türkçe sözü yavaş yavaş gerçek ve genel anlamıyla kullanılmakta ise de. Türkiye’de de zaman zaman “Kazakça. Türkmence…” gibi terimlerin kullanıldığını görüyoruz. geniş anlamda ise dünya üzerindeki bütün Türk soylu halkların değişik coğrafyalarda. Suriye. Böylece Türk adı Türkiye Türkleri. Türkçe. lehçeler doğmaya başladı ve farklılaşma ilerledikçe bu lehçeler yeni diller haline geldiler. Kosova. Göktürklerden önce de var idi elbette. İngilizce gibi. Daha sonra bu dilden ağızlar. Türk dilinin bugün üç uzak lehçesi vardır. Tatarca. 2. Uygurların da kendi dillerine Türkçe. Türkçe de Türkiye Türkçesi ile sınırlandırılmıştır. Türk kelimesinin kavram alanı içinde yer alan bütün boy. Göktürklerden sonra. TÜRK DİLİ / TÜRKÇE Türkçe. Kıbrıs. Türkçe. Osmanlı. Türk ve Türkçe kelimelerinde bir anlam daralması yaratmıştır. Kıpçak ve Çağatay sahalarında yazılan eserlerin hemen hepsi. Hırvatistan ve ay- . Türkçe. Azerice. Türkmen ve Gagavuz Türkçeleri. dillerinin adına Türkçe/Türk dili. Türkçede dil adları.” gibi adlandırmalar kullanılmıştır. Kaşgarlı’nın büyük lügatinin adı da Dîvânü Lügâti’t-Türk’tür.. Türkçe. Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmi dili olması nedeniyle. en dar olanından en geniş olanına doğru şöyle sıralayabiliriz: 1.

Dravid dil ailelerinin aslında aynı kökten geldiğini ve bu dillerin daha eski bir ana dilden türediklerini. 4. Sümerce tabletlerdeki Türkçe kelimeler dolayısıyla. demir. Eskimo-Aleut dillerinin aynı kökten geldiğini savunmaktadır.Tek Heceli Diller: Çince. Arap. daha çok. 5. Kartvel. konumunu. en çok 9000 dolayında dil olduğu kabul edilmektedir. Latin. bakır. Estçe gibi Ural ve Altay dil ailelerine mensup diller bu gruba girerler.Dil. Moğolca. Türkçe. Mançu-Tunguzca. yaygın ve işlevselliği yüksek bir dildir. Ural. bilgisayarın icadı ve genel ağ (internet) kullanımıyla birlikte sanal ortamda da yerini almıştır. 20’si yazı dili toplam 50 civarında. dünya çapındaki yaygınlığı. Ural ve Altay dilleri arasında da en eski yazı dili Türkçedir. Bugün yeryüzünde. eskiliği ve geçerliliği bir dilin diğer diller arasındaki yerini.1. Kiril alfabeleri olmak üzere. Türkçe başta Göktürk. yazılı metinleri dünyanın çok değişik coğrafyalarında çok sayıda kütüphanede ve müzede saklanan bir dildir. Macarca. Endonezyaca. çeşitli türden kâğıtlara yazılan Türkçe. Çukçi. Türkçe çok eski tarihlerden beri yukarıda sayılan bütün özelliklere sahip bir dil olarak yaşaya gelmiştir. diplomasi dili. Japonca Fince. Nostratik ve Avrasyatik teorilerinden başka. Uygur. kap kacak. tunç. çeşitli Avrupa ülkelerinde yaşayan Türklerin konuştuğu dildir. Türkçe yazıya geçirilirken taş. Altay. kaynaştırıcı bir özellik taşıyan Eskimoca. en eski yazılı metne sahip dilin Türkçe olduğu kabul edilmektedir. TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ Bir dilin dünya dilleri arasındaki yeri ve değeri. kâğıt gibi çok değişik eşya ve araçlar kullanılmıştır. en az 3000. Gilyak. Yunan-Latin dilleri hariç. seramik. Altay. uygarlık dili. dünya dillerini yapı ve köken benzerlikleri bakımından tasnif edip daha küçük gruplara ayıran çeşitli çalışmalar da yapılmıştır. b. Ünite . Korece. Türkçe günümüzde edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eskidir ve daha eski yazılı metinlere sahiptir. yaşayan dünya dilleri arasında. Bu diller arasında yapılan artzamanlı ve eşzamanlı karşılaştırmalar. Türkçenin sahip olduğu bu özelliklerin tümüne birden sahip olan dillerin sayısı oldukça azdır. bazı dillerin kendi aralarında yapı ve köken bakımından benzerlikler taşıdığını ortaya koymuştur. tarihî ve çağdaş Türk lehçesinin ortak adıdır. ağaç. Bu ölçütlerin yaygınlığı. deri. Siyamca. Ugorca. “Avrasyatik Teorisi” ise. Baskça gibi diller tek heceli dillerdendir. Hint-Avrupa. Ayrıca bu grup içinde yer alan ancak. Tibetçe. Dünya dillerini değerlendiren “Nostratik teorisi” HâmiSâmi. Çuvaşça ile Yakutça (ve kimilerine göre Halaçça ) dışında kalan Türk lehçelerinin ortak adıdır. Kızılderili dilleri ve Gürcüce gibi diller de bu gruba dahil edilmektedir. ulusal dil ve yazı dili olmasıyla ölçülür. Dolayısıyla Türkçe dünya çapında prestijli. işlevselliğini ve değerini belirler. Vietnamca. Dünya dillerinin bilinen yaygın tasniflerini ve Türk dilinin dünya dilleri arasındaki yerini kısaca şöyle tespit etmek mümkündür: Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe a. Diller ve Türk Dili 5 rıca Almanya başta olmak üzere. resmî dil. 10’dan fazla alfabe ile yazıya geçirilmiş. Avrupa’da Türkçeden daha eski yazılı metne sahip herhangi bir dil yoktur. . Ural. Eklemeli Diller: Türkçe. Çuvaşça ve Yakutça da dahil. altın. Permce. sayısı kesin olarak bilinmemekle birlikte. pişirilmiş toprak. Hint-Avrupa. geçer bölge dili. Türkçe. Kâğıdın kullanılmaya başlamasıyla birlikte. Kore-Japon-Aynu.

Bu grupta yer alan belli başlı diller şunlardır: Almanca. Keltçe. İspanyolca. Türkiye Türkçesi 2. Arnavutça. Avestçe. İbranice. Karaim Türkçesi 10. Sâmi dillerinden ise Akadca. Tuva Türkçesi 16. Bulgar 7. Bulgarca. Rusça. Kırgız Türkçesi 20. Yakut Türkçesi 23. İtalyanca. Türk Dilleri Tarihi Türk Lehçeleri: 1. Çağatay 6. Karakalpak Türkçesi 22. Litvanca. Nogay Türkçesi 9. Sırpça. Rumence. Portekizce. Lehçe. Yunanca. Karaçay-Balkar Türkçesi 7. İskandinav dilleri. Slav kökenli dillerden. Hakas Türkçesi 15. Hazar Çağdaş Türk Lehçeleri: 1. Gagavuz Türkçesi 5. tarihî Sanskritçe. Eski Uygur 5. tarihî dillerden Hititçe ve Hint -İran dilleri. Kırım-Tatar Türkçesi 6.6 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I c. Flemenkçe. Kuman/Kıpçak 4. Uygur Türkçesi 17. Tatar Türkçesi 11. Özbek Türkçesi 21. Bantu dillerinden Güney ve Orta Afrika’da konuşulan Bantu dilleri bu grubu oluşturur. Orhun/Göktürk 2. Türkmen Türkçesi 4. Latince ve onların bugünkü temsilcileri olan. Arapça. Fransızca. İngilizce. Hint-Avrupa dil ailesine mensup olanlar ise gövde bükümlüdür. Bükümlü / Çekimli Diller: Bu grupta yer alan dilleri kendi içinde “kök bükümlü ve gövde bükümlü” olarak ikiye ayırmak mümkündür. Azerbaycan Türkçesi 3. Başkurt Türkçesi 12. Altay Türkçesi 13. Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe Altay Dilleri A. Peçenek 3. Kazak Türkçesi 19. Orta ve yeni Farsça ile yaşayan dillerden Ermenice. Kumuk Türkçesi 8. Çuvaş Türkçesi . Dolgan Türkçesi 18. Şor Türkçesi 14. Genellikle Hâmi-Sâmi dil ailesine mensup olan diller kök bükümlü.

Liv 8. Karel 5. Udeyce (Udegeyce) D. Mari (Çeremis) 2. Udmurtça Voljsk Kolu: 1. Nanayca (Goldca) 2. Ryukyus 3. Kalmuk C. Even (Lamut) Mançur Kolu: 1. Mançu-Tunguz Dilleri Sibir Kolu: 1. Mançur 2. Komi-Permyaç 3. Ayn Ural Dilleri A. Evenkçe (Tunguzca) 2. Moğolca 2. Fince 2. Korece 4. Uzak Doğuda Hiçbir Gruba Dahil Olmayan Diğer Diller 1. Çjurçjen Amur Kolu: 1. Saam (Lopar) Perm Kolu: 1. Fin-Ugor Dilleri Ugor Kolu: 1. Eneç (Yenisey-Samoyed) 4. Vepss 6. Buryat 3. Nganasan (Tavgiy) 3. Hantıy (Ostyaç) Baltık-Fin Kolu: 1. Estonca 3. Mordov B.Dil. Vod 7. Japonca 2. Selkup (Ostyak-Samoyed) . Ünite . Macarca 2. Nene (Yurak-Samoyed) 2. İcor 4. Diller ve Türk Dili 7 B.1. Komi-Zıryan 2. Moğol Dilleri 1. Mansiy (Vogul) 3. Samoyed Dilleri 1.

Fenikece gibi diller ve bunların lehçelerinden oluşur. Orta ve Güney Afrika’da konuşulan çok sayıda dilden oluşur. Fince ve Macarca hariç. Arnavutça. Aramice. Tacikçe. Sırpça 4. Çeçence. Portekizce 4. Yunanca. B. Urduca. İngilizce 4. İnguşça. Tibetçe. Biri Avrupa. Kafkas Dilleri Güney Kafkasya. Rumence Slav Dilleri: 1. Rusça 2. Ermenice gibi diller bu ailedendir. Avrupa Kolu Germen Dilleri: 1. Flemenkçe 3. Avrupa’daki dillerin hemen hepsi ile Asya dillerinden Farsça ve Hindistan’daki çok sayıda dil bu aileye mensuptur. Kabartayca.8 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Hint-Avrupa Dilleri Bu dil ailesi bugün için dünyanın bilinen en büyük dil ailesidir. Kuzey Kafkasya ve Dağıstan şeklinde sınıflandırılabilir. Adigece. Çin-Tibet Dilleri Çince. eski ve orta Farsça ile yeni Farsça. Fransızca 2. İbranice. Avrupa kolunun içinde Germen dilleri. Gürcüce. Almanca 2. İtalyanca 5. Abazaca. Keltçe.Hint-İran Kolu Başlıca Hint-İran dilleri. Hint-Avrupa dil ailesinin iki büyük kolu vardır. A. Lezgice gibi diller bu aileyi oluşturur. Dunganca gibi diller bu aileye mensuptur. Sami Dilleri Bu aile Akadca. Slovakça Ayrıca. Bantu Dilleri Afrika’daki en büyük dil ailesi olan Bantu dilleri. Roman/Latin dilleri ve Slav dilleri olmak üzere üç büyük kol vardır. Lehçe 5. Avarca. Bulgarca 3. Tayca. diğeri Asya koludur. Tarihî Sanskritçe. İspanyolca 3. Çekçe 6. Arapça. İskandinav dilleri Roman/Latin Dilleri: 1. Dil akrabalıklarını belirleyen özellikler nelerdir? 1 . Litvanca. Bengalce. tarihî bir dil olan Hititçe de bu kola giren dillerdendir. Avestçe.

edebiyat ve bilim dili oluşuyla söz konusu edilebilir. söz sanatlarına yer verilmesini ve genel anlatım özelliklerini/üslubu dikkate alarak bir değerlendirme yapmış ve söz konusu metinlerin dilinin çok işlenmiş. Aksan vardığı sonuçları şöyle ifade etmektedir: “ Türklerde o dönemde yerleşik bir yazı sistemi ve bu sistemi kullanan. oturmuş. 49). Osman Nedim Tuna’nın “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında en eski yazılı metne sahip dil Türk dilidir” şeklindeki tespit ve iddiasını bir yana bırakıp. En Eski Türkçenin İzlerinde adlı eserinde. Türkçenin soyutlama gücünü ortaya koymakta. Türk dili. zengin diller olması gerekir. Tuna. bu dilin başlangıcını o günden hiç değilse bu güne dek geçen zaman kadar geriye götürmek gerektiğini söyler. yüzyılın sonu olarak (Çoyr /687-692) kabul etsek bile. söz konusu eserinde Türklerin MÖ 3500’lerde Türkiye’nin doğusunda bulunduklarını ve Türk dilinin zamanımızdan 5500 yıl önce müstakil ve iki kollu bir dil olarak yayıldığını iddia etmekte ve “Eğer doğuştan Sümerlerle temasa geldikleri zamana kadarki çözülme hızı sabit ise. düzenli bir işleyişin varlığı. Dolayısıyla R.1. bu dilin uzun bir süre işlenmiş olduğunu göstermektedir. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi adlı eserinde Osman Nedim Tuna. Sümerce ve Türkçe arasındaki ilgi birçok kişinin dikkatini çekmiş ve bu konuda çeşitli araştırmalar yapılmıştır. gerekse söz sanatlarından yararlanılmış olması. eski bir yazı dili olması gerektiği sonucuna varmıştır. çokanlamlılığa sahip oluşu. zengin ve soyut kavramlara da sahip bir yazı dili karşısında bulunduğumuzu göstermektedir ( Aksan 2000. Arat. Doğan Aksan. gerek etkileyici söylemler oluşturan değişik yinelemeler ve karşıt kavramların kullanılışı. eski ve sürekli yazılı metinlere sahip olan dillerin. Bir dilin zenginliği. Gerek düz yazı içindeki ölçülü. hatta sanatlı anlatıma yönelen. en eski yazılı belgeye sahip olan dil Türk dilidir. bugün edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eski yazılı metne sahip bir dil durumundadır. 142). Türk yazı dilinin ilk metinleri olarak bilinen Göktürk yazıtlarında tespit edilen kavram alanı-kelime ailesi ilişkileri. Türkçenin ilk yazılı metinlerini MS VII. Orhun yazıtlarındaki sözvarlığı. Ural ve Altay dil aileleri içinde Türkçeden daha Türk Dilinin Yaşı . oturmuş. Bunlar Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimelerdir” şeklinde çok önemli bir hüküm vermektedir. Türkçenin hemen o dönemde oluşmuş bir dil olmadığını. Ünite . kimi Avrupalı bilginlerin görüşlerinin tersine. R. Kısıtlı metinler olmalarına karşın yazıtlar. ‘Orhun Yazıtları’nda görülen soyut kavramlardaki zenginliği. Türk dilinin archeology ve glottochronology araştırmalarından hareketle ileri sürdüğüm yaşı 8500’dür” demektedir (Tuna 1990. 168 kelimeyi çeşitli ses denklikleri çerçevesinde ele almakta ve “Sümerlerle Türkler arasında dil bakımından tarihî bir ilgi bulunduğu hususu bu 168 kelime ve gerekli açıklamalarla ispatlanmıştır” demektedir. hitabet kurallarını bilen. soyut kavramların kullanılışı. gelişmiş. anlam olaylarının görülmesini. Bu tespitlerin bir sonucu olarak da “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında. çeşitli gelişmeler ve anlam olaylarıyla çok daha eskiye. eğitimli bir zümrenin bulunduğu anlaşılmaktadır.Dil. Doğal bir gelişme sürecinden geçmiş ve anormal sayılabilecek herhangi bir durum yaşamamışsa. uyaklı anlatım. Diller ve Türk Dili 9 TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ Sümerce bugün yaşamamakla birlikte. bilinen en eski yazılı metinler Sümerceye aittir. birkaç bin yıl öncesine uzanan gelişmiş bir dil niteliği taşıdığını göstermektedir. çok eski ve gelişmiş bir dilin ürünlerini sergilemektedir. İlk Türkçe veya Ana Türkçenin muazzam bir zaman önce yaşamış olması gerekir. ileri öğelerin kullanılışını. onun eskiliği. Yenisey yazıtlarında görülen sözcükler. sürekliliği. eşanlamlı öğelerin kullanılışını.

Diller önce konuşma dili olarak var olur. Doğup geliştikleri Ana Hun Dili. Türk dilleri kendi başına bir aile oluştururlar. Fars. Türk dilinin kökeni ile ilgili iki önemli görüş vardır. Bu görüşe göre Altay dilleri şunlardır: Tablo 1. Batı Hun Lehçesi bugünkü Çuvaşçayı. daha sonra yazı dili haline gelirler. Dede Korkut Hikâyeleri) ve araştırmacılar tarafından son yıllarda Türk boyları arasında yapılan derlemelerden ilk sözlü edebî ürünler hakkında bazı bilgiler edinebilmekteyiz. Türk Dilinin Tarihî Gelişimi Bir dilin tarihini “yazı dili öncesi” ve “yazı dili dönemi” biçiminde ikiye ayırarak incelemek gerekir. kalıplaşmış ifadeleri. Ramstedt’ten sonra değişik ülkelerden birçok Altayist ve Türkolog konuya ilgi göstermiş ve bu teoriyi desteklemişlerdir. Bununla birlikte. Bu lehçelerden. Türkçenin ‘Ana Hun Dili’ adı verilen bir ana dilden doğduğunu savunan görüştür. Yazı dili öncesinden yazı dili dönemine taşınan sözlü edebî metinler.1 Altay Dilleri Ana Altayca Türkçe Moğolca Tunguzca Mançuca Nanayca Japonca Korece Aynuca İkincisi ise. Türkçenin Altay dilleri ailesine mensup olduğu teorisi. Rus . Türk dilinin yazı dili öncesi dönemi hakkındaki bilgilerimiz genellikle Altay dilleri ve Ana Hun dili teorilerine dayanır. sözdizimi ve vurgu’da meydana gelen değişme ve gelişmeleri incelemek mümkündür. Bu görüşe göre. Tibet. Bu dönemin dili kaydedilmediği için özellikleri hakkında tam ve kesin bilgiler vermek mümkün değildir. Türk dilinin doğuşu ve kaynağı bakımından en fazla kabul gören görüştür. Bu gelenek içinde vücut bulan Türkçenin ilk sözlü edebî ürünlerinin hangi tarihe ait olduğunu belirtmek mümkün değildir. sözvarlığı. Bizans. Yunan-Latin dillerini hariç tutarsak. teorik bilgilere dayanan bir dönemdir. Got ). Türk dilinin ‘Altay Dil Ailesi’ne mensup olduğunu ve ‘Ana Altayca’ denilen bir ana dilden türediğini savunan görüştür. Türk dili tarihi demek. Ancak Türk dilinin tarihî gelişimini bu sözlü ürünlere göre değil. Tablo 1.2 Ana Hun Dilinden Doğan Lehçeler ANA HUN DİLİ Batı Hun Lehçesi Çuvaşça Kuzey Hun Lehçesi Yakutça Doğu Hun Lehçesi Türkçe Taraftarları ve karşıtları olmakla birlikte. Doğu Hun Lehçesi de TürkTatar dillerini. Yazı dili öncesi dönem. Onun için. milâttan önceki yıllarda üç lehçeye ayrılmıştır. daha çok Türk yazı dili tarihi demektir. Bunlardan birincisi.10 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I eski yazılı metne sahip bir dil bulunmadığı gibi. Avrupa’da da bugün Türkçeden daha eski yazılı metne sahip herhangi bir dil yoktur. belgelerle incelenemediği için. Kuzey Hun Lehçesi Yakutçayı. Arap. yani diğer Türk lehçelerini doğurmuştur. sözvarlıkları ve anlatım biçimleriyle yazı dili öncesi hakkında bazı yorumlar yapmamıza imkân verirler. Türklerin oldukça eski ve zengin bir sözlü edebî geleneği mevcuttur. daha sonra bizzat Türkler tarafından tespit edilip yazıya geçirilen metinlerden (Dîvânü Lügâti’t-Türk. Oğuz Kağan Destanı. yazılı belgelere dayandırarak tespit etmek zorundayız. ancak yazılı metinlerin bize sunduğu imkânlar ölçüsünde dilin temel birimleri olan ses. Altay dilleri teorisinin kurucusu Ramstedt’tir. yapı. Nitekim. Son zamanlarda üzerinde önemle durulan Türkçe ile Sümerce arasındaki ilişkiler de Eski Türkçeden önceki Türk dilinin durumu ve coğrafyası hakkında bazı ipuçları vermektedir. bazı komşu kavimlerin dillerinden (Çin.

P.S. “Temel Sözcükler ve Altay Dilleri Sorunu” adlı makalesinde.Dil. Eski Türkçeden itibaren Türk dilinin tarihî gelişimini metinlerle takip edebilmekteyiz. Ancak Ana Altaycanın MÖ çok eski bir tarihte yaşadığı. Eski Türkçe (VI-IX yy. Modern veya Çağdaş Türkçe ise günümüzdeki Türkçedir. Ana Altayca. Kore dilini de Altay dilleri ailesine dahil etmiştir. Poppe ise. Macar Türkologları J. W. Pritsak ve K. Daha sonra Altay dilleri teorisini destekleyen ve geliştiren bilim adamlarının başında Ramstedt’in öğrencileri Pentti Aalto ile Nicholas Poppe gelir. Tablo 1. bu teorinin gelişmesine en fazla hizmet eden bilim adamıdır. Poppe’ye göre Altay dillerinin dallanması şöyle olmuştur. Ana Altaycanın Doğu ve Batı Altayca olarak iki kola ayrıldığı. yüzyıldan günümüze). Bu dönem ile ilgili olarak bazı komşu milletlerin dillerinden Türkçeye ait malzeme tespit edilebilmektedir. Rudnev ve Vladimirtsov başta olmak üzere. Ünite . . Altay dilleri teorisini. Nemeth ve Gombocz da bu teoriyi destekleyen görüşler ileri sürmüşlerdir. Gerhard Deorfer. Menges gibi bilim adamları desteklerken. Diller ve Türk Dili 11 Mongolistleri. En Eski Türkçe ve İlk Türkçe.) 2. Doerfer ile İngiliz asıllı Sir Gerard Clauson bu teoriye karşı çıkmışlardır. Benzing ve özellikle de Alman asıllı G.3 Poppe’ye Göre Altay Dilleri ÇUVAfi-TÜRK-MO⁄OL-MANÇU-TUNGUZ D‹L B‹RL‹⁄‹ ANA KORE D‹L‹ ÇUVAfi-TÜRK D‹L B‹RL‹⁄‹ MO⁄OL-MANÇU-TUNGUZ D‹L B‹RL‹⁄‹ ANA MANÇUTUNGUZCA MANÇUTUNGUZ D‹LLER‹ ANA TÜRKÇE ANA ÇUVAfiÇA ANA MO⁄OLCA TÜRK D‹LLER‹ ÇUVAfiÇA MO⁄OL D‹LLER‹ KORE D‹L‹ Amerikalı dilci Street ise bu dillere Japon ve Aynu dillerini de eklemiştir. H. Bu devir yaklaşık olarak MÖ sekiz binli yıllara tarihlendirilmektedir. Türk dilinin metinlerle takip edilemeyen nazarî devirlerdir. Kotwicz. Yeni Türkçe (XVI. M. O. Tarihî bakımından. Türkçenin bu dönemleri hakkında kesin bilgiler ve rakamlar vermek çok zordur. ikinci yüzyıla kadar gelen dönemi içine alır. Grönbech. Onlara göre Altay dilleri arasındaki yakınlık. Orta Türkçe (IX-XV yy. 4. N.1. Ana Türkçe veya En Eski Türkçe dönemi. Aalto. bir akrabalık ilgisinden çok karşılıklı ödünçlemelerden ibarettir. dil akrabalığının belirlenmesinde temel kelimelerin önemine işaret eder ve Altay dillerinde temel kelimelerin ortak olmadığı görüşünü savunur. İlk Türkçe ise.) 3. Ahmet Caferoğlu bu dönemleri şöyle tarihlendirmektedir: 1. Türk-Çuvaş dil birliğinin mevcut olduğu devir olarak tahmin edilmektedir. K.

12

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Türk yazı dilinin bugün için bilinen en eski yazılı belgeleri Göktürkler dönemine aittir. Ancak, özellikle Orhun (Tonyukuk, Köl Tigin, Bilge Kagan) metinlerinde görülen dil, oldukça işlenmiş, mükemmel bir ifade yeteneğine ulaşmış bir dildir. Bütün uzmanların ortak kanaati, bu dilin mutlaka birkaç asır işlenmiş olduğu yönündedir. Dolayısıyla Göktürk metinlerindeki dilin başlangıcını milâdın ilk asırlarına, hatta milâttan önceye kadar götürenler de vardır. Türk dili VII-VIII. yüzyıllardan başlayarak XIII. yüzyıla kadar uzanan dönemde tek yazı dili halinde yaşamıştır. A. Von Gabain’in Eski Türkçede tespit ettiği beş ağız ve daha sonra Kaşgarlı’nın Dîvânü Lügâti’t-Türk’te belirttiği farklılıklar, konuşma dilindeki farklılıklardır. Bu ilk dönemi kendi içinde Göktürkçe ve Uygurca olarak iki döneme ayırıyoruz. Eski Türkçeden sonraki devrede, Türkçe farklı yazı dillerine bölünmüştür. Türkistan’daki Türklerin parçalanarak büyük kütleler hâlinde Hazar denizinin kuzeyinden ve güneyinden, kuzeybatı ve güneybatıya doğru gitmeleri, yeni kültür merkezlerinin meydana gelmesi, İslamiyet’in kabulü ile birlikte birçok yeni kavramın toplum hayatında yer alması ve yeni bir yazının kullanılması gibi dış sebepler ile Türkçenin kendi iç yapısında meydana gelen doğal değişmeler ve gelişmeler farklı lehçelerin ve yazı dillerinin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Böylece Türk dili, XII.-XIII. yüzyıldan itibaren Kuzeydoğu Türkçesi ve Batı Türkçesi şeklinde adlandırılan iki ana kola ayrılmıştır. Kuzeydoğu Türkçesi XIII. ve XIV. yüzyıllarda, Eski Türkçenin yeni bir devamı gibi yaşamış ve eski ile yeni arasında geçiş görevi üstlenen bir devir olmuştur. XV. yüzyılda bu yazı dili, kendi içinde Kuzey ve Doğu şeklinde iki kola ayrılmıştır. Kuzey koluna Kıpçak Türkçesi, Doğu koluna ise Çağatay Türkçesi denilmektedir. Bu yazı dillerinden Çağatay Türkçesi, doğu Türklüğünün ortak yazı dili olarak yakın zamanlara kadar kullanılmıştır. Bugün bu tarihî lehçeler yerini onların devamı olan çağdaş lehçelere bırakmışlardır. Batı Türkçesi XII. yüzyıldan itibaren oluşmaya başlamış ve ilk yazılı eserlerini XIII. yüzyılda vermiştir. Türklüğün ve Türk dilinin en çok işlenmiş, en verimli yazı dilidir. Oğuz Türkçesine dayanan bu yazı dili, Hazar Denizi’nden Balkanlara kadar uzanan sahada konuşulan dildir. Lehçe tasniflerinde, Oğuz grubu, Batı ve Güneybatı terimleri ile ifade edilmektedir. Batı Türkçesinin ilk dönemi, XIII ilâ XV. yüzyılın sonu arasındaki dönemi kapsayan Eski Türkiye Türkçesi/Eski Anadolu Türkçesi’dir. XVI. yüzyıldan XX. yüzyılın başlarına kadarki döneme Osmanlı Türkçesi, XX. yüzyılın başlarından itibaren günümüzde yaşayan dile de Türkiye Türkçesi diyoruz. Batı Türkçesi XVII-XVIII. yüzyıllardan itibaren kendi içinde farklılaşarak iki ayrı yazı dili hâline gelmiştir. Bunlardan doğuda olana Azerbaycan, batıda olana Osmanlı veya Türkiye Türkçesi adı verilmektedir. Türk yazı dilinin tarihî gelişimini bir şema ile şöyle gösterebiliriz:

1. Ünite - Dil, Diller ve Türk Dili Şekil 1.1 Göktürk ESK‹ TÜRKÇE Uygur Do¤u 18.-19.yy. Karahanl› 15.yy’›n 2.yar›s› Osmanl› Bat› EAT 12.yy 13.yy 14.yy 15.yy Kuzey Do¤u Harezm-Alt›nordu Ça¤atay K›pçak 7.yy’›n sonu 8.yy’›n bafl› (20.yy Ça¤dafl Lehçeler) Kuzey Türk Dilinin Tarihî Gelişimi

13

Azeri

Türkiye T.

20.yy Bat›

Do¤u (20.yy Ça¤dafl Lehçeler)

Türk dilinin tarihî gelişmesini iki ana döneme ayıran araştırmacılar, genellikle başlangıcından XIII. yüzyıla kadar olan döneme Eski Türkçe, XIII. yüzyıldan günümüze kadar olan dönemine de Yeni Türkçe demektedirler. Ahmet Caferoğlu başta olmak üzere birçok araştırmacı da Türk dilinin tarihî gelişimini yazı dili öncesi ve sonrasıyla birlikte şöyle tasnif etmektedir: 1. Altay Devri 2. En Eski Türkçe Devri 3. İlk Türkçe Devri 4. Eski Türkçe Devri 5. Orta Türkçe Devri 6. Yeni Türkçe Devri 7. Modern/Çağdaş Türkçe Devri Ahmet Bican Ercilasun, Türk Dili Tarihi adlı eserinde Türk dilinin tarihî gelişimini, “ İlk Türkçe, Ana Türkçe, Eski Türkçe, Batı Türkçesi, Kuzey Doğu Türkçesi” şeklinde tasnif etmiştir. Ercilasun’a göre, Türk dilinden ilk ayrılan Çuvaşçadır. Çuvaşça ‘İlk Türkçe’ döneminde Türk dilinden ayrılmıştır. Bugünkü Çuvaş dilinin VI-VII. yüzyıllardaki atası Tuna Bulgarcası, 1314. yüzyıldaki temsilcisi İdil Bulgarcası idi. 19. yüzyıldan itibaren bu lehçe Çuvaşça adıyla anılmaya başlanmıştır. Saha/Yakut Türkçesi ise Ana Türkçe döneminde ayrılmış ve günümüzde Kuzey-Doğu Sibirya’da yaşamaya devam etmektedir. Eski Türkçe kendi içinde Köktürkçe ve Uygurca biçiminde iki döneme ayrılmıştır. Köktürkçe VI-VIII. yüzyıllar arasında, Uygur Türkçesi ise IX. yüzyıldan XV. yüzyıla kadar varlığını sürdüren bir yazı dili olmuştur. Uygur Türkçesi kullanılırken XI ilâ XIII. yüzyıllar arasında Karahanlı Türkçesi yazı dili ile de eserler verilmiş, XIII. yüzyıldan itibaren Türk yazı dili Batı ve Kuzey Doğu olmak üzere iki ana kola ayrılmıştır. Batı kolunun XIII-XV. yüzyıllar arasına ‘Eski Oğuz Türkçesi’, XVI-XX. yüzyıllar arasına ‘Osmanlı Türkçesi’, XX. yüzyıldan sonraki bölümüne de ‘Türkiye Türkçesi’ denmiştir. XV. yüzyıldan itibaren Batı Türkçesi iki kola ayrılmış, XVI. yüzyıldan XIX. yüzyılın ortasına kadar olan kısma ‘Klasik Azerbaycan Türkçesi’, XX. yüzyıldan itibaren kullanılan Azerbaycan Türkçesine de ‘Bugünkü Azerbaycan Türkçesi’ denmiştir. Türk dilinin Batı kolundan XIX. yüzyılın ortalarından itibaren üçüncü bir yazı dili oluşmaya başlamıştır. Bu da ‘Türkmen Türkçesi’dir. Sovyetlerdeki dil planlamalarının katkısıyla geliştirilen Türkmence dışında bir de XX. yüzyılın ortalarından itibaren Gagavuz Türkçesi yazı dili olmuştur.

14

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Kuzey Doğu Türkçesi XIV-XV. yüzyıllarda ‘Harezm-Kıpçak’, XV. yüzyıldan XX. yüzyıla kadar ise ‘Çağatay’ yazı dili olarak süregelmiştir. XX. yüzyılın başlarında çoğunluğu Sovyetlerde yapılan düzenleme ve planlamalarla oluşturulan Özbek, Uygur, Kumuk, Karaçay-Balkar, Tatar, Karakalpak, Nogay, Kırım, Kazak, Kırgız Türkçeleri Kuzey doğu kolunun günümüzde kullanılan yazı dilleri olmuştur. Bunlardan başka aynı yüzyılda, aynı şekilde yazı diline dönüştürülen Tuva, Hakas, Altay Türkçeleri de bugünkü Türk yazı dilleri arasında yerini almışlardır (Ercilasun 2005; 471).

TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ

Türk Dünyası

Türk dünyası dediğimiz ve Türklerin tarih boyunca yaşadığı coğrafya, 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri arasında yer alır. Bu alan kuş uçuşu, doğudan batıya 6-7 bin, kuzeyden güneye 3 bin kilometredir. Türk dünyası birçok kişi tarafından değişik şekillerde tasnif edilmiştir. En çok kabul gören tasniflerden biri , “Altay-Sibirya Türkleri, Batı Türkleri, Doğu Avrupa Türkleri ve Türkistan Türkleri” şeklindeki genel bölümlendirmedir. Buna göre: 1- Altay-Sibirya Türkleri: Altay, Baraba, Çulım, Dolgan, Hakas, Karagas, Koybal, Kumandı, Sabir, Sagay, Şor, Telengit, Televüt, Tobol, Tofalar, Tuva ve Yakut Türkleri. 2- Batı Türkleri: Ahıska, Azerbaycan, Balkanlar (Batı Trakya, Bulgaristan, Romanya, Yugoslavya) Irak, İran (Afşar, Azeri, Halaç, Hamse, Horasani, Boçagcı, Kaçar, Karacadağ, Karagözlü, Karakoyunlu, Karapapak, Karayi, Kaşgay, Şahseven, Türkmen), Kıbrıs, 12 Adalar, Suriye ve Türkiye Türkleri. 3- Doğu Avrupa Türkleri: Gagavuz, İdil-Ural (Başkurt, Çuvaş, Kazan, Mişer), Kafkasya (Karaçay-Malkar, Kumuk, Nogay, Stavropol Türkmenleri), Karayim, Kırım (Kırım Tatarları, Belorusya Tatarları, Litvanya Tatarları, Polonya Tatarları, Kırımçak) Türkleri. 4- Türkistan Türkleri: Afganistan, Doğu Türkistan (Kazak, Kırgız, Salar, Sarı Uygur, Uygur), Karakalpak, Kazak, Kırgız, Özbek, Türkmen Türkleri. Yönlere göre yapılan tasnifte ise genellikle Türkler, Doğu Türklüğü, Kuzey Türklüğü ve Batı Türklüğü şeklinde gruplandırılır. Kabaca, Hazar denizinin doğusunda kalan Türklere Doğu Türklüğü, kuzeyinde kalanlara Kuzey Türklüğü ve bu sınırın güneyi ile batısında kalanlara da Batı (Güneybatı) Türklüğü denmektedir:

Batı Türklüğü
1. Türkiye Türkleri 2. Rumeli Türkleri (Yunanistan, Bulgaristan Bosna-Hersek, Kosova, Hırvatistan, Makedonya, Moldova). 3. Kıbrıs Türkleri 4. Suriye Türkleri 5. Irak Türkleri 6. Azerbaycan Türkleri (Kuzey Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan ve İran’daki Güney Azerbaycan Türkleri).

Doğu Türklüğü
1. Batı Türkistan Türkleri (İran’ın Horasan bölgesinde, Afganistan’ın kuzeyinde ve Rusya Federasyonu’nda yaşayan Türkler ile Türkmen, Özbek, Karakalpak, Kazak, Kırgız Türkleri). 2. Doğu Türkistan Türkleri (Çin’in batı bölgesinde, Doğu Türkistan’da bulunan Uygur ve Kazak Türkleri).

1. Ünite - Dil, Diller ve Türk Dili

15

Kuzey Türklüğü
1. Sibirya Türkleri (Saha/Yakutlar). 2. Abakan Türkleri (Tuvalar ve Hakaslar). 3. Altay Türkleri 4. İdil-Ural Türkleri (Kazan ve Batı Sibirya Tatarları, Başkurtlar, Çuvaşlar). 5. Kafkas Türkleri (Kafkasların kuzeyindeki Karaçay-Malkar, Nogay ve Kumuk Türkleri). 6. Kırım Türkleri (Kırım, Özbekistan, Türkiye ve Romanya). 7. Karay Türkleri (Ukrayna, Polonya ve Litvanya). Yukarıda belirtilen ve Türk dünyası dediğimiz alanın içinde kalan, Çin, Moğolistan, Rusya Federasyonu, Ukrayna, Moldova, Romanya, Sırbistan, Hırvatistan, Bosna-Hersek, Kosova, Bulgaristan, Makedonya, Yunanistan, Suriye, Irak, İran, Tacikistan, Afganistan, Polonya gibi yabancı ve Türkiye, Azerbaycan, Kuzey Kıbrıs, Türkmenistan, Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan gibi Türk kökenli ülkelerde Türkler yaşamaktadır. Türk dünyası coğrafyasında yaşayan Altay, Tuva, Hakas Türkleri çoğunlukla Şaman, Gagavuz, Çuvaş ve Yakutlar Ortodoks Hristiyan, Çin’in Kansu eyaletindeki Sarı Uygurlar Budist, diğer Türkler Müslümandır. Bunlardan başka yazı dilleri bulunmayan, ancak lehçeleri Kuzeydoğu grubuna giren, Polonya ve Litvanya’daki Karay Türkleri de Musevi’dir. Türk nüfusunun yaklaşık olarak % 98’i Müslüman, % 2’si de diğer din ve inanç sistemlerine mensuptur.

Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları

Dünyanın en hareketli milletlerinden biri olan Türklerin coğrafyası, tarih boyunca durmadan değişmiştir. Dolayısıyla Türk dilinin yayılma alanları da bu hareketliliğe bağlı olarak bazen genişlemiş bazen daralmıştır. Türk dilinin tarihî yayılma alanları, bugünden daha geniştir. Günümüzde bu alan biraz daralmıştır. Ancak yine de Türk dili, dünya dilleri arasında konuşulduğu coğrafyanın büyüklüğü bakımından birinci, ana dili olarak üçüncü ve konuşan insan sayısı bakımından beşinci sıradadır. UNESCO dünyada en çok konuşulan ilk 10 dili şöyle sıralamıştır: Çince, İngilizce, İspanyolca, Hintçe, Türkçe, Arapça, Portekizce, Bengalce, Rusça, Japonca. Bugün Türkler, ana hatları ile Balkanlardan Büyük Okyanus’a, Kuzey Buz Denizi’nden Tibet’e kadar olan sahada yaşarlar. Bütün bu alanda Türk nüfusu yer yer farklı yoğunlukta bulunmakta ve Türkçe farklı lehçeler halinde konuşulmaktadır. Bununla birlikte, Macar bilgini H. Vámbéry’nin belirttiği gibi Türkçe bilen bir insan Balkanlardan Çin’e kadar Türkçe konuşarak gidebilir. Türkçe, bu coğrafyada yaşayan bütün insanların ortak anlaşma aracıdır. Türkçe, dünyanın birçok ülkesinde ilgi gören, öğrenilen ve öğretilen bir dildir. Avrasya coğrafyasında ‘geçer bölge dili’ (lingua franca) olan Türkçe, dünyanın çok sayıda ülkesindeki üniversitelerde, bilimsel olarak araştırılmakta ve öğretilmektedir. Türk dili ile yazılan edebî ve bilimsel eserler dünyanın her yerinde, özel ve resmî kitaplıkları doldurmaktadır. Türkçe, dünyanın neredeyse her dilinde sözlükleri, gramerleri olan saygın ve yaygın bir dildir. Zengin söz varlığı, yaygın kullanımı, bilimsel alanlara ait terminolojisi, soyut kavramları karşılamadaki üstün yeteneği, zengin deyimleri, çok düzenli yazım, ses ve şekil yapısıyla Türkçe dünyanın önde gelen bilim ve edebiyat dillerinden biridir. Türkçe; Göktürk, Uygur, Arap, Latin, Kiril alfabeleri başta olmak üzere, 10’dan fazla alfabe ile yazıya geçirilmiş bir dildir. Günümüzde Türk dünyasında Latin, Arap ve Kiril alfabeleri kullanılmaktadır. Türkiye, Kıbrıs, Yunanistan ve Bulgaristan’daki Türkler, Türkiye Cumhuriyeti’nin resmî alfabesini, yani Latin alfabesini; Çin, İran, Afganistan, Irak ve Suriye’dekiler Arap alfabesini; Sovyetler Birliği’nden ayrılan bağımsız Türk cumhuriyetlerinden Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan Latin alfabesini; Kazakistan ile Kırgızis-

Bütün bu alanlarda yaşayan Türkler. Makedonya. Makedonya. Afganistan. Kosova ve Almanya başta olmak üzere Türkiye Türklerinin bulunduğu ülkelerde). Başkurdistan’da. Çuvaşların küçük bir bölümü Müslüman. Rusya Federasyonuna bağlı özerk Yakutistan Cumhuriyeti içinde yaşayan Yakutların nüfusu 1. Gagavuz Türkçesi: Moldova (Gagavuz yeri). Romanya ve Bulgaristan’da. Tacikistan ve Pakistan’da. 2. 7. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkiye gibi yedi bağımsız Türk devletinin resmî dili. Suriye. İran (Güney Azerbaycan). Kırgızistan. 2. çoğunluğu ise Ortodoks Hristiyandır. Yakutça (t grubu) Çuvaşça ve Yakutça yüzyıllar boyunca konuşma dili olarak yaşamış. Kazak Türkçesi: Kazakistan. Yunanistan. Çuvaşça ( r grubu) 3. Ukrayna. Rusya’da. Tataristan ve Başkurdistan’da da Çuvaşlar bulunmaktadır. 6. yüzyıllarda yazı dili hâline gelmiştir. Rusya Federasyonuna bağlı özerk Türk cumhuriyetlerinde ise halen Kiril alfabesi kullanılmaya devam edilmektedir. Suriye. Bulgaristan. Nogay Türkçesi: Kuzey Kafkasya. özellikle Almanya’da önemli sayıda Türk yaşamaktadır. bir bölümü Şaman. Rusya’da. Tacikistan. Ayrıca Avrupa’da. Türkmen Türkçesi: Türkmenistan. Romanya. 9.16 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I tan ise Kiril alfabesini kullanılmaktadırlar. Moğolistan ve Doğu Türkistan’da. Karaçay Türkçesi: Kuzey Kafkasya. Gürcistan ve Türkiye’de. büyük bir kısmı da Ortodoks Hristiyan’dır. Farklı lehçeler hâlinde de olsa. Afganistan ve Pakistan’da. Özbekistan ve Romanya’da. Irak. Azerbaycan. Kırım Türkçesi: Kırım. İran (Horasan). 5. Esas nüfus. Ölenek. ancak XIX-XX. Bugün Almanya’da Almancadan sonra en fazla konuşulan ikinci yerleşik ana dili Türkçedir. Ukrayna ve Rusya Federasyonu içinde de önemli sayıda Türk yaşamakta ve bu ülkelerin bir bölümündeki özerk bölgelerde Türkçe ikinci resmî dil durumundadır. aşağıdaki üç lehçeden biri ile konuşmaktadırlar. Irak.000. Bulgaristan. İran.000 kadardır. 1. Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi 1. Türkmenistan. Bosna-Hersek. Moldova. Türkçe kolundan doğmuş yakın lehçeleri de şöyle tasnif edebiliriz: Batı / Güneybatı Türkçesi 1. Çin (Doğu Türkistan). Bu iki lehçe dışında kalan diğer Türk yazı dillerinin ve lehçelerinin ortaya çıkışını ve gelişimini daha önce izah etmiştik. 4. Türkçe bugün Kazakistan. Kırgızistan. . 8. Hırvatistan. Başkurt Türkçesi: Başkurdistan. Lena ve Kamçatka’da Kelima ırmakları çevresinde yaşarlar. Çuvaşistan Özerk Cumhuriyetinde olmakla birlikte. Kazan (Tatar) Türkçesi: Tataristan. Çuvaşlar. Kırgız Türkçesi: Kırgızistan ve Doğu Türkistan’da. Kazakistan. 3. Türkçe ( y grubu) 2. Moskova ile Kazan arasında İdil (Volga) ırmağı boylarında yaşarlar. Yunanistan. Uygur Türkçesi: Çin (Doğu Türkistan) ve Kazakistan’da. 10. Özbekistan. Tataristan ve Rusya’da. Başkentleri Yakutsk’tur. Afganistan.000 civarındadır. 3. Türkiye Türkçesi: Türkiye. Karakalpak Türkçesi: Özbekistan (Karakalpak özerk bölgesinde). Küçük bir kısmı Müslüman. devlet dilidir. Özbek Türkçesi: Özbekistan. Başkentleri Çeboksarı olan Çuvaşların toplam nüfusu 4. 4.300. Azerbaycan Türkçesi: Kuzey Azerbaycan. Yakutlar Sibirya’da Katanga. Kıbrıs.

Altay Özerk Cumhuriyetinde.164 3. 12.000. Karay Türkçesi: Polonya ve Litvanya’da. Rusya’da.000 Suriye’de 200. Hakas Bölgesi. Karakalpak Türkçesi Özbekistan’da 600.000. Doğu Türkistan (Çin’de). Hakas (Abakan) Türkçesi: Rusya.000 5. 13.297 Horasan (İran’da) 1. 16. Malkar Türkçesi: Kuzey Kafkasya.000 Bulgaristan’da 1.000 .000. Altay Türkçesi: Rusya. Çin’in Kansu eyaletinde.000 2. Tuva Türkçesi: Rusya.800. Türkmen Türkçesi Türkmenistan’da 2.718. Türk Dilini Konuşan Nüfus Dünyadaki Türk nüfusu ya da Türkçe konuşan insan sayısı konusunda çok farklı bilgiler vardır. Kimi kaynaklar 140-150 milyondan bahsederken kimileri de 300-350 milyon rakamlarını vermektedir.000 4. Ünite .Dil. 15. değişik ülkelerin sınırları içinde. çeşitli statülerde yaşayan Türklerin nüfusunun tam olarak bilinmemesinden kaynaklanmaktadır. 11. Kazak Türkçesi Kazakistan’da.297 Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi 1.106 4. Pakistan ve Tacikistan’da 21.922.300. Rusya’da 17. Diller ve Türk Dili 17 11.000 Irak’ta 1. Rusya’da. Uygur Türkçesi Doğu Türkistan (Çin’de).100.000 Kıbrıs’ta 200. Bu farklılıklar.791.000 Toplam 24.000. Azerbaycan Türkçesi Kuzey Azerbaycan (Azerbaycan ve Gürcistan’da) 8.000 Afganistan ve Pakistan’da 300.000 2.000. Özbek Türkçesi Özbekistan.000 Toplam 4. Afganistan.000 Toplam 247.000 Yunanistan’da 200.000 Güney Azerbaycan (İran’da) 25. Türkiye Türkçesi Türkiye’de 65. Kırgız Türkçesi Kırgızistan ve Doğu Türkistan (Çin’de) 3.1. Kazakistan. Kumuk Türkçesi: Kuzey Kafkasya.000 3. Bizim tespitlerimize göre bugün Türkçe konuşan nüfus yaklaşık olarak şöyledir. 14.000 Toplam 69.018. Tuva bölgesi ve Moğolistan’da.000.000.164 Romanya ve Bulgaristan’da 50. Batı / Güneybatı Türkçesi 1. çok geniş bir coğrafyada.000 Yugoslavya’da 500. Gagavuz Türkçesi Moldova’da 197.

Malkar Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 11.300. Başkurt Türkçesi Başkurdistan ( Rusya’da ) 8. Burada kullanılan rakamlar.000 Çuvaş ile 1.178 180. Nogay Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 9. Nüfus sayımlarındaki eksiklikler bir yana. Karaçay Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 10.000 187. Oğuz/Batı grubu lehçeleri hangileridir? Nerelerde ve kaç kişi tarafından konuşulmaktadır? 2 .000 8. Hakas (Abakan) Türkçesi Hakas bölgesi (Rusya’da) ve Çin’in Kansu eyaletinde 14.218.000 Yakut’u da eklersek. 1989 yılında Sovyetler Birliğinde yapılan nüfus sayımı verilerine ve Yusuf Dönmez’in 1995 yılını esas alarak yaptığı tespitlere dayanmaktadır.000 2.000 282.000 300.639 Buna 4. Tuva Türkçesi Tuva bölgesi (Rusya’da) ve Moğolistan’da 15.000.000 300. bugüne kadarki nüfus artışını eklersek. Kumuk Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 12. Altay Türkçesi Altay Özerk Bölgesi (Rusya’da) 13.000 400. Diğer Ülkelerdeki Türkler Türk Dünyasının Toplam Nüfusu 16.000 150.049. bu sayının tahminen 190 ila 200 milyon dolayında olduğunu söyleyebiliriz.000. toplam nüfus: 183.500.18 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 6.900.000 200. Kazan ve Kırım Tatar Türkçesi Tataristan (Rusya) ve Kırım ( Ukrayna’da) 7.745 olur.

Dil. Arat da çalışmalarında buna benzer görüşler ileri sürer. Türk dilinin yazı dili öncesi dönemi hakkındaki bilgilerimiz genellikle Altay dilleri ve Ana Hun dili teorilerine dayanır. Türkçe. resmî dil. bölgesel. Türkçe dar anlamda Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmî dili. oymak ve aşiretlerin konuştukları dilin ortak adıdır. Dolayısıyla Türkçe dünya çapında prestijli. Kökeni Bakımından: Altay Dillerinden. Aradaki farklılıklar lehçe / uzak lehçe. bu bildirişim ihtiyacından doğmuştur. Birlikte yaşayan insanlar. sadece Türkçenin bir lehçesidir ve özel adı ‘Türkiye Türkçesi’dir. yapay ve özel diller şeklinde gruplara ayrılabilir. Dilin kökeni ile ilgili görüşler iki temel anlayış içinde değerlendirilir. Karaim Türkçeleri. Kazak. her türlü araç dil sayılır. Türkçe kolu kendi içinde üç ana gruba ayrılır: Kıpçak/Kuzey grubu: Kırgız. Toplum dilbilimsel açıdan diller. Diller ve Türk Dili 19 Özet 1 Dil ve Dilleri tanımlamak. R. Sümerce tabletlerdeki Türkçe kelimeler dolayısıyla. Dünya dillerinin bilinen yaygın tasnifleri ve Türk dilinin dünya dilleri arasındaki yeri kısaca şöyle gösterilebilir: Yapısı Bakımından: Eklemeli. konumunu. uygarlık dili. Günümüzde Türkçe sözü yavaş yavaş gerçek ve genel anlamıyla kullanılmakta ise de. 3 2 Türk Dilinin dünya dilleri arasındaki yerini belirlemek Bir dilin dünya dilleri arasındaki yeri ve değeri. Diller oluşma biçimlerine. geniş anlamda ise dünya üzerindeki bütün Türk soylu halkların değişik coğrafyalarda. çeşitli lehçeler halinde konuştukları dilin adıdır. Türk dili. bu dilin uzun bir süre işlenmiş olduğunu göstermektedir. Türkçenin ilk yazılı metnini M. dünyada bu ad yaygın biçimde ‘Türkiye Türkçesi’ karşılığında kullanılmaktadır. yaşayan dünya dilleri arasında. yüzyılın sonu olarak kabul etsek bile (Çoyr Yazıtı). bugün edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eski tarihli yazılı metinlere sahiptir. Türklerin konuştuğu dilin adıdır. Osman Nedim Tuna. Türkçe çok eski tarihlerden beri yukarıda sayılan bütün özelliklere sahip bir dil olarak yaşaya gelmiştir. Türk yazı dilinin ilk metinleri olarak bilinen Göktürk yazıtlarında tespit edilen kavram alanı-kelime ailesi ilişkileri. 4 . soy. insan-varlık ilişkisinde bilme. Aslında Türkiye’de konuşulan dil. işlevselliğini ve değerini belirler. Türk Dilinin yaşı ve tarihî gelişimi konusunu açıklamak. ölçünlü. Ural ve Altay dilleri arasında da en eski yazı dili Türkçedir. Başkurt. Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları. Bildirişimi sağlayan her türlü gösterge. doğal. Nogay. toplumsal ve işlevsel dil türleri biçiminde sınıflandırılabilir. Oğuz/Batı grubu: Türkiye. Bunlar Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimelerdir” şeklinde çok önemli bir hüküm vermektedir. R. Bunlar Yakutça. Karluk/Doğu grubu: Özbek ve Uygur Türkçeleri. en eski yazılı metne sahip dilin Türkçe olduğu kabul edilmektedir.1. Türk kelimesinin kavram alanı içinde yer alan bütün boy. Karaçay-Balkar. eskiliği ve geçerliliği bir dilin diğer diller arasındaki yerini. Tatar. Çuvaşça ve Türkçedir. tespitleri sonucunda “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında. ikincisi ise ‘çok kökenlilik’ kuramıdır. geçer bölge dili. şive / yakın lehçe ve ağız terimleriyle ifade edilir. oturmuş. soyut kavramların kullanılışı. diplomasi dili. Azerbaycan. ulusal dil ve yazı dili olmasıyla ölçülür. yaygın ve işlevselliği yüksek bir dildir. dünya çapındaki yaygınlığı.S. Bunu tarihî belgelerden tespit ve takip etmek mümkündür. en eski yazılı belgeye sahip olan dil Türk dilidir. Türkmen ve Gagavuz Türkçeleri. Dilleri yazı dili olup olmamaları bakımından da yazı dilleri ve konuşma dilleri biçiminde tanımlayabiliriz. düzenli bir işleyişin varlığı. duygu ve düşüncelerini birbirlerine aktarmak isterler. Dil. Türkçe. Türk dilinin ‘Altay Dil Ailesi’ne mensup olduğunu ve ‘Ana Altayca’ denilen bir ana dilden türediğini savunan görüştür. Türk dilinin bugün üç uzak lehçesi vardır. kullanılma yerleri ve işlevlerine göre. Beş duyunun her biriyle saymaca bir dil sistemi oluşturulabilir. Türkçenin sahip olduğu bu özelliklerin tümüne birden sahip olan dillerin sayısı oldukça azdır.Dil. Kumuk. VII. Bunlardan birincisi ‘tek kökenlilik’ kuramı. Türkçe günümüzde edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eskidir ve daha eski yazılı metinlere sahiptir. Türk dilinin kökeni ile ilgili iki önemli görüş vardır. en dar olanından en geniş olanına doğru sıralamak. Ünite . İnsan varlığı beş duyusuyla algılar. Bu doğuşa kaynaklık eden şeyin ne olduğu konusunda ise bir birlik yoktur. Bunlardan birincisi. yazı dili olarak Göktürklerden itibaren günümüze kadar aralıksız kullanılmış ve adı hep “Türkçe/ Türk dili” olmuştur. insan-insan ilişkisinde bildirişme aracıdır. Bu ölçütlerin yaygınlığı.

Türk dilinin doğuşu ve kaynağı bakımından en fazla kabul gören görüştür. Ana Türkçe veya En Eski Türkçe dönemi. Hırvatistan. Doğu Türklüğü.20 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I İkincisi ise. Türkçe bugün Kazakistan. Eski Türkçe Devri 5. Hazar denizinin doğusunda kalan Türklere Doğu Türklüğü. Bu devir yaklaşık olarak M. Türk dilinin metinlerle takip edilemeyen nazarî devirlerdir. Kuzey Kıbrıs. Kuzey Türklüğü ve Batı Türklüğü şeklinde gruplandırılırlar. Tarihî bakımından. 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri arasında yer alır. Moğolistan. Kırgızistan. Kazakistan gibi Türk kökenli ülkelerde Türkler yaşamaktadır. Afganistan. Türkmenistan. Ana Altayca. ana dili olarak üçüncü ve konuşan insan sayısı bakımından beşinci sıradadır. Kosova. Türk dili. Orta Türkçe Devri 6. İlk Türkçe Devri 4. Azerbaycan. Azerbaycan. Ukrayna. Yunanistan. Ro- manya. M.Ö. Farklı lehçeler hâlinde de olsa. Kırgızistan. Türkmenistan. Türk yazı dilinin bugün için bilinen en eski yazılı belgeleri Göktürkler dönemine aittir. Altay Devri 2. Rusya Federasyonu. Irak. sekiz binli yıllara tarihlendirilmektedir. Modern/Çağdaş Türkçe Devri Türk Dünyasını tanımak ve Türk Dilinin yayılma ve gelişme alanlarını anlatmak. Taraftarları ve karşıtları olmakla birlikte. En Eski Türkçe Devri 3. Özbekistan. Yakutça (t grubu) Dünyadaki Türk nüfusu ya da Türkçe konuşan insan sayısı konusunda çok farklı bilgiler vardır. Türk dünyası dediğimiz ve Türklerin tarih boyunca yaşadığı coğrafya. Ahmet Caferoğlu başta olmak üzere birçok araştırmacı Türk dilinin tarihî gelişimini yazı dili öncesi ve sonrasıyla birlikte şöyle tasnif etmektedir: 1. Bulgaristan. Türkçenin bu dönemleri hakkında kesin bilgiler ve rakamlar vermek çok zordur. Kabaca. Türk dünyası hakkında en çok kabul gören tasniflerden biri . Türk-Çuvaş dil birliğinin mevcut olduğu devir olarak tahmin edilmektedir.S. Moldova. Özbekistan. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkiye gibi yedi bağımsız Türk devletinin resmî dili. En Eski Türkçe ve İlk Türkçe. ikinci yüzyıla kadar gelen dönemi içine alır. devlet dilidir. Bu dönem ile ilgili olarak bazı komşu milletlerin dillerinden Türkçeye ait malzeme tespit edilebilmektedir. Tacikistan. Polonya gibi yabancı ve Türkiye. İlk Türkçe ise. Sırbistan. Çuvaşça ( r grubu) 3. 5 . Türk dünyası dediğimiz alanın içinde kalan. “Altay-Sibirya Türkleri. aşağıdaki üç lehçeden biri ile konuşmaktadırlar. Çin. Bizim tespitlerimize göre bugün Türkçe konuşan nüfus yaklaşık olarak 190 ila 200 milyon dolayında olmalıdır. çok eski bir tarihte yaşadığı. Bosna-Hersek. Ana Altaycanın Doğu ve Batı Altayca olarak iki kola ayrıldığı. kuzeyinde kalanlara Kuzey Türklüğü ve bu sınırın güneyi ile batısında kalanlara da Batı (Güneybatı) Türklüğü denmektedir. 1. Ancak Ana Altaycanın M. dünya dilleri arasında konuşulduğu coğrafyanın büyüklüğü bakımından birinci. Türkçenin ‘Ana Hun Dili’ adı verilen bir ana dilden doğduğunu savunan görüştür. Türk Dilinin konuşulduğu alanlarda yaşayan Türkler. Yeni Türkçe Devri 7. Türkçenin Altay dilleri ailesine mensup olduğu teorisi. Suriye. İran.Ö. Türkçe ( y grubu) 2. Makedonya. Yönlere göre yapılan tasnifte ise genellikle Türkler. Doğu Avrupa Türkleri ve Türkistan Türkleri” şeklindeki genel bölümlendirmedir. Batı Türkleri.

b. Finike e. Eklemeli Çekimli Çok yönlü Önekli Tek heceli 8. c. b. e. d. Orta Türkçe İlk Türkçe Eski Türkçe Yeni Türkçe Yakın Türkçe 3. d. Altay dilleri teorisinin kurucusu kimdir? a. d. c. b. e. e. Aşağıdakilerden hangisi Ahmet Caferoğlu’nun tasnifine göre Türk dilinin tarihî devirlerinden biri değildir? a. Dil saymaca bir sistemdir. Aşağıdakilerden hangisi Türkçe teriminin kavram alanı içinde yer almaz? 7.1. b. e. 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri 25-85 batı boylamları ile 23-75 doğu enlemleri 90-65 güney boylamları ile 65-33 kuzey enlemleri 45-90 doğu boylamları ile 53-65 kuzey enlemleri 30-40 kuzey boylamları ile 43-60 güney enlemleri 4. Talat Tekin Osman Nedim Tuna Ahmet Temir Reşit Rahmeti Arat Ahmet Caferoğlu 10. c. Aşağıdaki ifadelerden hangisi dilin tanımı içinde yer almaz? 6. c. b. J. Türkçe yapı bakımından hangi dil grubundan biridir? a. Clauson G. Aşağıdakilerden hangisi Batı Türklüğü içinde yer almaz? 5. e. Türk dünyası coğrafyası hangi enlem ve boylamlar arasında yer alır? a. e. Batı ve Kuzey Türklüğü şekline gruplandırılır. Aşağıdakilerden hangisi Altay dillerinden biri değildir? a. Moğolca Çince Tunguzca Mançuca Türkçe 9. G. Dünya Türklüğü genellikle Doğu. Latin c. b. Rumeli Türkleri Türkiye Türkleri Uygur Türkleri Azerbaycan Türkleri Gagavuz Türkleri a. e. Kiril . Ramstedt Talat Tekin 2. Deorfer Tuncer Gülensoy G. d. d. Ünite . Dil harflerden meydana gelmiştir. c. a. c. e. Dil doğal bir varlıktır. c. d. c. Dil bildirişimi sağlayan göstergeler dizgesidir. d. c. d. Dil anlaşma aracıdır. “Türk dilinin yaşı 8500 dür” diyen bilim adamı aşağıdakilerden hangisidir? a. Çuvaşça Yakutça Ana Altayca Hakasça Oğuzca a. b. Diller ve Türk Dili 21 Kendimizi Sınayalım 1. d. Aşağıdaki alfabelerden hangisi Türkler tarafından kullanılmamıştır? a. Arap b. b. b.Dil. Göktürk/Runik d. e.

b 5. e 2. Bu Türk lehçesi en çok konuşanı olan lehçe grubudur.000. “Türk Dünyası ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 7.461 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Dil akrabalıkları. Azerbaycan Türkçesi Kuzey Azerbaycan (Azerbaycan ve Gürcistan’da) 8. Azerbaycan Türkçesi.018. Türkiye Türkçesi Türkiye’de 65. “Dil.922.000.000 247. a 9.922.000 Toplam 4.000 2. c 10.000 4.100. Diller ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1. “Türk Dili/ Türkçe” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu lehçe grubunu konuşan insanların yaşadığı bölgeler ve nüfusları aşağıda belirtilmiştir.000 Yugoslavya’da 500. sözvarlığı. d Yanıtınız yanlış ise.000. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız yanlış ise. Dillerin temel birimleri olan ses.000. Yanıtınız yanlış ise.297 107. b 6. “Türk Dilinin Tarihî Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.800. “Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe”konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 8.718.187. Yanıtınız yanlış ise.000 Suriye’de 200.000 .164 50.000 Kıbrıs’ta 200. Yanıtınız yanlış ise. temel kelimelerdeki ortaklıklar dillerin akraba olduğunu gösteren diğer önemli ölçütlerdendir.164 3.000 Güney Azerbaycan (İran’da) 25.000 Irak’ta 1. Kelime ve ses denklikleri. a 4. Sıra Sizde 2 Oğuz/Batı grubu Türk lehçeleri. Türkiye Türkçesi.000 Yunanistan’da 200. c 3.000 300. Yanıtınız yanlış ise.000 Bulgaristan’da 1. “Türk Dilinin Yaşı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sözdizimi ve vurgu’ bakımından benzer olmaları akrabalık özelliklerindendir. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız yanlış ise. “Türk Dilinin Tarihî Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.22 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.000 Toplam 69. “Türk Dünyası ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz. dillerin köken ve yapı bakımından benzerlik göstermeleri ile ilgilidir. “Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Türkmen Türkçesi ve Gagavuz Türkçesidir. “Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yapı. 2.297 1. Gagavuz Türkçesi Moldova’da Romanya ve Bulgaristan’da Toplam 197. Türkmen Türkçesi Türkmenistan’da Horasan (İran’da) Afganistan ve Pakistan’da Toplam Genel Toplam: 33.

Kayseri. Türk Dünyası Üzerine İncelemeler. Kafesoğlu. Enderun Kitabevi. Türk Sözünün Aslı. (1994). (1996). V. s. s.. Tuna. s. s. TDAV Yay. (1988).Dil. TDK Yay. 306-319. Türk Dili. Geçit Yay. H. Türkbilig. s.. TKAE Yay. A. 15. İstanbul. s. T. Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri. (1983).. N. A. Türkçe El Kitabı. Vedat Köken). s. Türk Dünyasının Coğrafyası. Gülensoy. s.. (1975). Bilkent Üniversitesi. Diller ve Türk Dili 23 Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Aksan. Ercilasun A. V. Z. İlk Bildiri. Ankara. (53). Deorfer. Ankara. N. Akçağ Yay. S. Buran. B. (2002). (1972) “Divanü Lugati’t-Türk’teki Oğuzca Özellikler”. B. Ankara 1990. (68). Türklük Bilimi Sözlüğü. (2005). KB Yay. Reşit Rahmeti Arat İçin. Buran. A.) (2007). Altay Dilleri Teorisi. Yuan-Xin (1990). (1984). TİSAV Yay. TDAD. Ankara. (1990). Ankara. TKAE Yay. Soysal. Ankara.. L.com Yalçınkaya. TDK Yay.. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. TDAV Yay. Türk Milli Kültürü. Ankara. Togan.. S. Tarihte Türklük. (1976). TDK Yay. Diller ve Dilcilik. (1988). En Eski Türkçenin İzlerinde. Çağlayan Matbaa. Ankara. S. İstanbul.. İ. Elazığ. (1983). Z. Ankara. Ankara. Dr. Tuna. 433-446. Ötüken Yay. Haz. B. Wang. Güneş. Özkan. Kafesoğlu. (1992). s. TKAE Yay. Y.Eren. Ankara. Türk Lehçeleri Grameri. (1979). . Ankara. Korkmaz. Gabain. 7-8. 60-72. (2006). Belleten 1980/81. Sümer. 22-34. Divanü Lügati’t-Türk Özel Sayısı. TDK Yay. İstanbul. Mehmet Akalın). TDK Yay. (1997). (Çev. Kamil Veli Nerimanoğlu. V. (1968) Dil. Ankara. G. Süleyman. H. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi. 1. Fikret Türkmen. Türk Dünyası Özel Sayısı. Türkistan. Ercilasun. Yazı Dili Konuşma Dili İlişkileri ve Derleme Faaliyetleri. M. Eren. 415-424 Caferoğlu. Ankara. Güvenç. Türk Kavramının Gelişmesi. Akçağ Yay. 26-27. Ankara. Türkçenin Grameri. Türk Yurdu. Devlet Dili Olarak Türkçe. “Eski Türkçedeki Oğuzca Belirtiler”. Z. İstanbul. Yiğit. A. İstanbul. (Çev. Ankara 1993. (1997). TKAE Yay.. İzmir 1994.. “Tarihte Türk Adı”.. A.. Dilaçar A. Rasony. efrasiyap. Mustafa Öner). Bilimsel Bildiriler 1972. Ankara. Ü. (2010). 97-104 Buran. Dilaçar. (1992). A. (1977). Dr. (1997). (Ekim). Hayit. İstanbul. TDK Yay. (1993). (1962).. Enderun Kitabevi. Timaş Yay. B. Simurg Yay. (1988).. (1971). Türk Dili Tarihi. Dil. Ercilasun A. 253. (1995). Türk Dünyası Nüfus. (Çev. “Temel Sözcükler ve Altay Dilleri Sorunu”. Türk İncelemeleri Yapan Kuruluşlar.. Eski Türkçenin Grameri (Çev. Sosyal Yapı.. s. Umumi Türk Tarihine Giriş..tripod. (1981). Sertkaya.. Ankara. “Türk Adı”. TDK Yay. A. Yeni Türkiye. (1966). Akçağ Yay. “Türkistan Terimi Üzerine”. Türk Dili Bilgisi. Korkmaz. TDK Yay. D. “Oş İlinin Özgön İlçesinde (Kırgızistan) Yaşayan Türkler ve Ağızları”. Ünite . (1984). TDK Yay. Az İ Ya. İstanbul.. İstanbul.. Besim Atalay) C. F. TTK Yay. Göktürk Tarihinin Meseleleri. Kaşgarlı Mahmud (1992). O. 1-4. 119-130. A. A. Ankara. Thomsen. Taneri. O. s. Prof. www. Çin’deki Türk Diyalektleri Araştırma Tarihi. Ankara.. O. Prof. “Türklüğün ve Türk Dilinin Bütünlüğü Açısından “Türkçe” Adı Üzerine Bir Değerlendirme”. Dîvânü Lûgati’t-Türk. Ankara. TDAV Yay. T. Amkara Dönmez. (2000). A. İ. (Ed. Ankara. Arş. Orkun. (1993). Türk Kimliği.. A. F. Oğuzlar. (4). 3-19. O.. B. A. Banguoğlu.. Edebiyat.. N. s. Natık Seferoğlu. (2004). Gör. 1-16. “Altay Dilleri Teorisi”. (1997). İ. Akçağ Yay. Tekin. Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü. Türk Dili Tarihi.1. Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yay. (1990). TDEK. TDK Yay.. N. Ankara. T..

Türk Lehçelerinin tasnif kriterlerini ve başlangıcından bugüne kadar yapılmış belli başlı Türk Lehçeleri tasniflerini sıralayabileceksiniz. Türk Lehçelerinin oluşumunu ve gelişimini açıklayabilecek.2 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I   Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar • • • • Türk Lehçeleri Lehçe Şive Ağız • • • • Türk Boyları Tasnif Türk Lehçe Grupları Ses Özellikleri İçindekiler Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türk Lehçeleri ve Tasnifi • TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ • TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ .

Türk Lehçeleri ve Tasnifi
Türk lehçebiliminin kurucusu sayılan Wilhelm Radloff başta olmak üzere, Lazar Budagov, P. M. Melioransky ve J. Németh gibi yabancı kökenli Türkologlar Türk dilinin kolları için lehçe karşılığında “dialekt” ya da “nareçie” terimlerini kullanmışlardır. Bolşevik İhtilali (1917) ve Radloff ’un ölümünden sonra (1918), Rus Türkologlar lehçe (nareçie/dialekt) terimi yerine ‘dil’ anlamına gelen “yazık” terimini kullanmaya başlamış ve Türk dilinin her bir kolu ayrı bir dil olarak değerlendirilmeye alınmıştır. Bu kullanım daha sonra Avrupalı Türkologlarca da benimsenmiş ve Fundamenta’da (PhTF) da “Türk dilleri” (Fr. Langues Turques, İng. Turkic Languages) terimi yer almıştır. Günümüzde, İngilizcede Turkish kelimesi Türkiye Türkçesini, Turcic ise bütün Türk dillerini karşılamak için kullanılmaktadır. R. R. Arat ise Çuvaşça ve Yakutça için lehçe, diğer kollar için şive terimini tercih etmiştir. Bu kolların tümü için lehçe terimini kullananlar da vardır. Son zamanlarda lehçe yerine, uzak lehçe, şive yerine de yakın lehçe terimlerinin kullanıldığını da görüyoruz Lehçe, dilin yazılı metinlerle takip edilemeyen çok eski bir döneminde ayrılan ve önemli sesbilgisi (fonetik) ve şekilbilgisi (morfoloji) farklılıkları gösteren koludur. Şive, metinlerle takip edilebilen dönemde ayrılan ve lehçeye göre daha az sesbilgisi ve şekilbilgisi farklılıkları gösteren koludur. Ağız ise, bir şive, bir yazı dili alanı içinde mevcut olan farklı konuşma biçimleridir. (Elazığ, Aydın, Trabzon ağzı gibi). Bu terimlerle ilgili açıklamalardan sonra Türk lehçelerinin oluşumu ve gelişimi meselesini ele alabiliriz. Çuvaş ve Yakut lehçeleri dışında kalan Türk dili, VII. yüzyıldan XIII. yüzyıla kadar tek yazı dili hâlinde yaşamıştır. Ancak bu tek yazı dili, farklı ağızların yokluğu anlamına gelmez. Eski Türkçe üzerinde önemli çalışmaları bulunan A. Von Gabain, Eski Türkçe içinde beş ayrı diyalektin varlığından söz eder. (Gabain 1988; 1-4) Zeynep Korkmaz bir araştırmasında Eski Türkçedeki Oğuzca özellikleri tespit etmiştir. (Korkmaz 1975; 433-446) Dîvânü Lügâti’t-Türk’te Kâşgârlı Mahmûd da değişik boyların ağız özelliklerini kaydetmiştir. Göktürk devletinin bünyesinde otuza yakın Türk boyu vardı. (12 Türk, 9 Oğuz, 6 Sir, 2 Ediz, 1 Kerekülüg). Bu boyların her birinin kendi özel adları da bulunuyordu. Türk boyunun 552 tarihinde kurduğu devletin hâkimiyetini kabul eden Türk dilli boylar, siyasi ve birleştirici bir özelliği olan Türk adı etrafında bir araya gelmiş ve zamanla bunu ortak bir ad olarak benimsemişlerdir. Türk adıyla kurulan bu devlet, Uygurlar tarafından yıkılırken, Türk boyunun önde gelenleri ve mensuplarının önemli bir bölümü öldürülmüş,

TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ

26

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

kalan az sayıdaki mensubu da çeşitli bölgelere dağılarak hayatta kalmaya çalışmışlardır. Bugün Kırgızistan’ın Oş ilinin Özgön ilçesi köylerinde, Özbekistan, Tacikistan ve Doğu Türkistan’ın değişik yörelerinde yaşayıp kendilerine Türk diyen topluluklar bu Türk boyunun kalıntılarıdır. Yukarıda belirtilen bölgelerde yaşayan topluluklar, kendilerini Göktürklerin torunları olarak tanıtmaktadırlar. Göçler, savaşlar ve diğer siyasi-sosyal olaylar sonucunda coğrafya değiştiren ve birbirlerinden uzaklaşan Türk boyları, kendi hâkimiyet bölgelerinde, kendi ağız özelliklerine dayalı yazı dilleri oluşturmaya başlamışlardır. İslamiyet’in kabulü dolayısıyla dil ve kültürde meydana gelen büyük değişmeler, yeni alfabe ve karşılaşılan farklı kültür çevreleri gibi dış etkenler, dilin içyapısındaki bazı küçük farklılıkları destekleyerek onları yazı diline doğru hazırlamıştır. Bu arada her boy kendi ağız özelliklerini geliştirirken, diğer boylara ait özellikleri de yavaş yavaş terk etmiştir. Bu durum, bazı temayülleri koyulaştırırken, bazısını da köreltmiştir. Böylece farklılaşan kollar yazı diline hazır hâle gelmiş ve yazı dili olmuşlardır. Konuşma dillerinin yazı diline dönüşmesi “seçilme, standartlaşma, yaygınlaşma ve kabul” aşamalarından geçmesiyle mümkündür. Bu geçiş iki şekilde olabilir. Birincisi, “dil mühendisliği” diyebileceğimiz bir planlama ile ortak bir dilin yaratılmasıdır. Sovyetler Birliğinde bu tür uygulamaların örnekleri çoktur. XIX-XX. yüzyıla kadar iki ana yazı dili koluna sahip olan Türkçe, Sovyetlerdeki dil planlamaları ile 20 yazı dili hâline getirilmiştir. Diğeri ise seçilme, standartlaşma, yaygınlaşma ve kabul aşamalarının kendi doğal şartları içinde oluşmasıdır. Bu, dilin doğasına uygun bir oluşumdur ve dünya dillerinin hemen hepsi bu yolla yazı dili, ölçünlü dil olmuşlardır. Dillerin bu dönüşümü genellikle bir konuşma dilinin bulunduğu bölgenin siyasi, ekonomik, ticari, idari, edebi ve kültürel bakımdan merkez olması gibi dil dışı nedenlere bağlı olarak gelişir. Bir dil coğrafyasının yönetim, ticaret, siyaset, bilim ve edebiyat merkezi durumunda olan şehrinin ya da bölgesinin ağzı, genellikle yaygınlaşır, diğer ağız bölgelerinin mensuplarınca da benimsenir ve toplumun ortak dili haline gelir. Ortak dil durumuna gelen ağız, kendi özgün söyleyişinden, telaffuzundan ve kelime kadrosundan bir dereceye kadar sıyrılır ve diğer ağızlardan uygun bulduğu dil malzemesini alır. Böyle olduğu içindir ki, ortak dil diğer ağızlara göre daha büyük bir zenginliğe ve daha iyi bir anlatım yeteneğine sahiptir.Bunun en güzel ve en yakın örneği Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesidir. Bugün Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmen Türkçesi ve Gagavuz Türkçesi adı verilen dört ayrı yazı dilini doğuran Oğuz Türkçesi, Kâşgârlı Mahmûd’un yaşadığı XI. yüzyılda henüz yazı dili hâline gelmemiştir. Ancak Kâşgârlı Mahmûd Dîvânü Lügâti’t-Türk adlı eserinde, Oğuz Türkçesinin bazı temel özellikleri ile temayüllerini açıkça belirtmiştir. Oğuz Türkçesinin Anadolu ve civarındaki sahalarda eser vermeye başladığı XIII. yüzyılda, bu lehçeye dayalı sadece bir yazı dilinden söz edilebilir. Eski Anadolu Türkçesi döneminde görülen küçük ağız farklılıkları, zamanla belli doğrultularda gelişmiş veya körelmiş, buna coğrafi ve siyasi faktörler de eklenince, Azerbaycan Türkçesi ayrı bir yazı dili olarak ortaya çıkmıştır. Dilin içyapısındaki gelişme ve temayüller Türkiye Türkçesinde b-, k-, -k-, -k (ben, bin, uyku, yok, kapı) seslerinin gelişmesine sebep olurken, Azerbaycan Türkçesinde m-, -l -, -l, ˆ- (men, min, yulu, yol, ˆapı) seslerinin gelişmesine sebep olmuştur. Dilin dış tarihi ile ilgili olmakla birlikte buna, bazı bölgesel etkileri, boy farklılıklarını, tarihî, siyasî ve kültürel faktörleri de ekleyebiliriz. Bütün bu şartlar bir araya gelince lehçeler oluşup gelişmiş ve yazı dili durumuna gelmişlerdir. Reşit Rahmeti Arat, Türk lehçelerinin oluşumu ve gelişimi hakkında şunları söylemektedir: “Batıya doğru yürüyen Türk boylarının bu mıntıkalarda yeni devlet teşekkülleri kurmaları, zarurî olarak, buralarda yeni Türk kültür merkezlerinin vücuda gelmesi, Türk muhi-

2. Ünite - Türk Lehçeleri ve Tasnifi

27

tine birçok yenilikler getirdiği gibi dillerine de mühim istikametler vermiştir. Yazı dili ile yan yana eskiden beri gayet tabiî olarak Türk boyları arasında yaşayan konuşma dilinde mevcut şive hususiyetleri bu yeni vaziyetin icabından olarak, yavaş yavaş bu merkezlerin yazı diline de sokulmağa başlamıştır. Göçler yüzünden zaten kendi kültür merkezlerinden uzaklaşmış olan bu zümreler yenilerini yaratmak zaruretinde bulundukları gibi, tam bu sıralarda Türk vatanında vücuda gelen büyük siyasî teşekkül, Çingiz devleti de Türk kültür hayatının bir müddet için durgunluğa uğramasına ve bunların neticesi olarak kültür merkezlerinin yer değiştirmelerine sebep olmuştur. Bu yeni merkezleri yaratanların eski kültür merkezlerine yakın bulunanlardan ziyade, daha çok eski kavmî teşkilâta bağlı ve dolayısıyla göçebe teşkilâtına yakın zümreler olduğu da unutulmamalıdır. XII-XIII. yüzyıllarda Türk dilinin tarihî gelişmesi de bir dönüm noktasında bulunuyordu. Türk dili bünyesinde müşahede edebildiğimiz ses ve şekil bakımından en büyük inkişaf bu yüzyıllara rastlamaktadır. Birçok seslerin değişmeleri, isim ve fiil tasriflerinin yeni istikametler alması, kök ve eklerdeki aslî vokallerin umumî ahenge uymaya başlamaları vb. daha ziyade bu devirde başlamış veya tamamlanmış bulunmaktadır. Yüzyıllarca kullanılarak geniş muhitte yayılmış ve büyük tesir icra etmiş olan eski Türk yazı sisteminin, Türklerin İslâm muhitine girmiş olan kısmı tarafından Arap alfabesiyle değiştirilmiş olması ve bunun da tam Türk dili bünyesindeki tabiî inkişafın olgunlaştığı bir devreye rastlaması da büyük tesadüflerden biri olmuştur. Şivelerce değişmiş olan şekiller, yazı dili an’anesi sınırları içinde ve umumî muhite sarsıntı vermeyecek şekilde, tabiî seyirlerini bu defa devam ettirememiş ve o zamana kadar bu Türk muhiti için büsbütün yabancı olan yeni yazı sistemi, eski yazı an’anesinden nisbeten ayrılarak, dilin bünyesinde vukua gelmiş olan bu değişiklikleri yazı diline almakta bir engel bulmamıştır. Böylece bugün gördüğümüz ve birbirinden, az dahi olsa, farklı yazı dillerinin ilk esasları ortaya çıkmış oldu. İlk zamanlarda söylenişe ve tasrifteki küçük farklara inhisar etmiş olan bu yenilik, bilhassa edebî dilde, zümrelerin umumî kültürü nisbetinde lûgat sahasında yok gibi idi. Bunun zamanla lûgatlere ve bazı sahalarda gramere kadar genişlemesi, bir cihetten Türk zümrelerinin Türk kültürüne bağlılıkları nisbeti ile, diğer cihetten ise temasa girdikleri yeni kültür muhitlerinin az veya çok canlı tesirleri ile ilgilidir” (Arat; 131-141). Ancak şunu da hemen belirtelim ki, XIX-XX. yüzyıla kadar, kendi tabiî çizgisinde oluşup gelişen üç temel yazı dili kolu mevcut iken Sovyetler Birliğinin takip ettiği “bölparçala-yönet” siyaseti ile bu sayı, günümüzde yirmiyi aşmıştır. Sovyet yönetimi kendi temel felsefesine aykırı olarak Türk boyları arasında mikro milliyetçiliği teşvik etmiş ve boyların ağızlarını yazı dili durumuna getirmiştir. Türk ağız ve lehçelerini yazı dili durumuna getirme düşüncesinin teorisyeni İlminskiy’dir. İlminskiy, Türk ülkelerinde ve bölgelerinde açılan Rus okulları vasıtasıyla, Türk çocuklarını Ruslaştırmayı ve Hristiyanlaştırmayı amaçlıyordu. Bunun için de Türkler için açılan okullarda bir yandan Rusça öğretilirken öte yandan da Türk boylarının ağız ve lehçeleri, birbirinden farklı Kiril (Rus) alfabeleri ile müstakil birer dil gibi öğretiliyordu. Bugün Türk dünyasında gayritabiî bir şekilde oluşan ve sayısı yirmiyi aşan yazı dilinin varlığı, bu Sovyet-Rus siyasetinin bir sonucudur. Dildeki bu parçalanma ise, bugün Türk dünyasının önündeki en büyük sorundur. Türk dili ve lehçelerinin gelişimini ve tasnifini genel hatlarıyla şöyle bir tablo ile göstermek mümkündür:

28
Tablo 2.1

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Türk Lehçelerinin Gelişimi Ana Türk Dili

Türkçe(y)/Göktürk

Çuvaflça(r) Türkiye Türkçesi Azerbaycan Türkmen Gagavuz Uygur Özbek K›rg›z Kazak Tatar Baflkurt Nogay Kumuk Karaçay-Balkar Karaim

Altay Hakas Tuva

1

Konuşma dillerinin yazı diline dönüşme sürecini dikkate alarak Türk lehçelerinin yazı diline dönüşme süreçlerini değerlendiriniz.

TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ

Türk lehçelerinin tasnifi, Türklük bilgisinin önemli sorunlarından biridir. Bu sorun bugüne kadar bütünüyle çözülebilmiş değildir. Birleştirmeden çok ayırma düşüncesiyle yola çıkan, ortaklıklardan çok farklılıkları öne çıkaran bakış açılarıyla, bu sorunun çözülmesi mümkün değildir. Türk boyları ve lehçeleri arasındaki karışma ve geçişmeler dolayısıyla, lehçeleri bütünüyle birbirinden ayırmak da oldukça zordur. Türk lehçelerinin tam ve bilimsel bir tasnifinin yapılabilmesi için; 1) Her lehçenin dilbilgisi bakımından ayrıntılı olarak incelenmesi, 2) Lehçelerin bütün yönleriyle karşılaştırılması, birleşen ve ayrılan yönlerinin ortaya konması, 3) Lehçelerde görülen dil özelliklerinin, o lehçeyi konuşan boya ait olup olmadığının, tarihî ve etnolojik araştırmalarla tespit edilmesi, 4) Her bir lehçenin en eski ve en yeni dil malzemesinin karşılaştırılması ve böylece, o lehçenin tarihî gelişimi ile eğiliminin tespit edilmesi gerekir. Günümüzde bu yönde önemli çalışmalar yapılmış ve yapılmaktadır. Ancak sorunu bütünüyle çözmek için daha yapılması gereken çok şey vardır. Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser, Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. Kâşgarlı eserinde Türk dilini Doğu ve Batı grubu şeklinde iki temel kola ayırmaktadır. Doğu koluna Hâkâniye adını veren Kâşgârlı, bununla Kâşgâr ile Balasagun civarındaki yazı dilini kastetmektedir. Ayrıca, Karluk, Çigil, Yağma, Argu, Tohsı ve Uygur ağızlarını da Doğu grubuna dahil etmektedir. Kâşgârlı’ya göre Batı grubu ise, bütün Oğuz grubu lehçeleri ile Kırgız, Kıpçak, Peçenek ve Bulgar dillerinden oluşur.

Avrupa’da modern dilciliğin gelişmesiyle birlikte.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 29 Kâşgârlı’dan sonra Türk lehçelerinin tasnifinden topluca bahseden kişi İ. eksik yönlerini ortaya koyduktan sonra kendi tasnifini vermiştir. asıl tasnif çalışmalarını Radloff ile başlatmak daha doğru olacaktır. Ancak Çobanzâde’nin çalışmaları tasnif yapmaktan çok. bilinen bütün Türk dili malzemesini tasnife tabi tutmuştur. tav-grubu fiimâl IV. t-grubu Yakut I. Radloff ’un tasnifini geliştirmiş. dil özellikleri ile birlikte tarihî-kavmî-coğrafî esasları da göz önüne alarak önemli bir tasnif ortaya koymuştur. Samoyloviç ise bu iki görüşü birleştirmiş ve lehçe gruplarına. tarihî-kavmî-coğrafî adlar ile adlandırmıştır. Tekin’in tasnifinde yer alan lehçe grupları şunlardır: . Berezin zamanında lehçe araştırmaları henüz başlangıç devrini yaşadığı için. Arat’ın tasnifi şöyledir: Tablo 2. Radloff. tagl›k-grubu fiark VI. Korş. Çuvaşça gibi eski bir lehçe olarak kabul edilmekte ve Türk lehçeleri on iki ana gruba ayrılmaktadır. d-grubu Sayan II. 1926’da Bakü’de toplanan Türkoloji Kongresinde ve 1927’da yayınladığı “Türk-Tatar Diyalektolojisi” (Bakü 1927) adlı eserinin girişinde lehçe tasnifleri konusu üzerinde durmuştur. da¤l›-grubu Cenup Arat’tan sonra önemli bir tasnif de Talat Tekin tarafından yapılmıştır. Türk lehçelerini tasnif etmeye çalışmıştır. r-grubu Çuvafl II. Reşit Rahmeti Arat. kendisinden önce yapılmış olan tasnifleri değerlendirmiş. Ünite . Samoyloviç. onların tarihî malzemesini ekleyerek. Türkiyat Mecmuası’nda yazdığı “Türk Şivelerinin Tasnifi” adlı uzun makalesinde. tagl›-grubu Tom V. Räsänen ve Baskakov’dur. Korş. bütün bu tasnif denemelerini incelemiş ve 1953 yılında. tarihî ve günümüz metinlerini bir arada inceleyerek. Bekir Çobanzâde. Daha sonra birçok Avrupalı ve Rus Türkolog. Bunları kısaca şöyle değerlendirebiliriz. Samoyloviç’in ortaya koyduğu esasları daha da geliştirmişler. Kononov ise. Tekin’in tasnifinde Halaç Türkçesi. doğu dilleriyle uğraşan çok sayıda dilbilimci Türk lehçeleriyle ilgilenmiş ve bu arada bazı tasnif denemeleri yapmışlardır.2 ANA TÜRKÇE veya Eski Türkçe Reşit Rahmeti Arat’ın Tasnifi s-grubu Eski Çuvaflca y-grubu Eski Türkçe veya Uygur Devri s-grubu Eski Yakutça I. z-grubu Abakan III. Berezin (1848) olmuştur. Ancak Radloff da başlangıç olduğu için tam ve mükemmel bir tasnif ortaya koyamamıştır.2. Bogoraditsky ve Rasanen. N. yapılan tasnifleri tahlil etmeye yöneliktir. Bunların en önemlileri. Tekin.

Sarı Uygurca 6. Özbekçenin Harezm-Oğuz diyalektleri. taġlı grubu: Salarca 12. Türkçe (Gagauz ile birlikte) (Tekin 1989. Aşağı Çulım. Başkurtça. tōlū grubu: Kırgızca 9. dağlı grubu: Türkmence. Karaçayca-Balkarca.30 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I r-l grubu: Çuvaşça hadaq grubu: Halaçça ataq grubu: Yakutça adaq grubu: Tuvaca ( Karagas diyalekti ile birlikte) azaq grubu: Hakasça. Orta Çulım. Telengit. Yeni Uygurca 10. Kumandū. Mrass. taġlıq grubu: Özbekçe. Tablo 2. 3. taġlıġ grubu: Kuzey Altay diyalektleri (Tuba. Kırım Tatarcası 11. 5. Çalkandū. Kumukça. Baraba Tatarcası. Taştıp. Teleüt) 8. 4. Aşağı Tom) 7. Erbil diyalektleri ile birlikte). tūlu grubu: Altayca (Güney diyalektleri: Asıl Altay. Kazakça.3 Talat Tekin’in Tasnifi •‹lk Türkçe •Ana Bulgarca •Ana Türkçe Eski Türkçe Tuna Bulgarcas› Kuban Bulgarcas› Volga Bulgarcas› K›pçakça Ça¤atayca Orhon Türkçesi Eski Uygurca Karahanl› Türkçesi Harezm Türkçesi •Ana O¤uzca Eski Anadolu Türkçesi Osmanl›ca Çuvaflca Halaçça Yakutça Tuvaca Altayca Tatarca K›rg›zca Baflkurtça Özbekçe Yeni Uygurca Türkmence Azeri Türkçesi Türkiye Türkçesi Gagauzcaz Hakasça Fu-yü K›rg›zcas› Sar› Uygurca Kazakça Nogayca Kumukça Salarca Horasan Türkçesi KaraçayBalkarca K›r›m Tatarcas› Karayca . Kerkük. Horasanî. Matur ve Yukarı Tom diyalektleri. tawlı grubu: Tatarca. Kondon. (Karakalpakça ile birlikte) Nogayca. Talat Tekin’e göre tarihi ve çağdaş Türk dillerinin gelişimi şöyledir: 1. 2. 141-168). Azeri (Kaşgay-Aynallu.

r-grubu. Batı Türkistan. tav grubu. Orta Sibirya. Doğu. bir tek lehçe grubunu karakterize eder. 4. Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri Bugüne kadar yapılan lehçe tasniflerinde. 7. Güney Tatarları (Türkçe).seslerinin durumu. Asıl Tatar. ol. s-grubu. Altayların bir kısmı ve Afganistan’daki bazı ağızlar. Kuzeydoğu Grubu: Altayların bir bölümü.2.ve bol. 2. Kafkasya. Kıpçak-Türkmen. Doğu (Türkistan). Çağatay. Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi Türk lehçeleri yönlere göre şöyle tasnif edilmektedir: 1. 4. r-Grubu (Bulgar). Kuzey Kırım. Karışık Türkler. 3. Çekim eklerinin başındaki g-/ġ. Yakut. Merkez.grubu. 8. Dil Özelliklerine Göre: d-grubu. Çuvaş. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya -v (-u) olması. tawlı grubu. Kuzey Kafkasya. Orta. -GAn sıfat-fiili de başındaki g-/ġ. 5. Kıpçak. Orta Grup: Hive ve çevresinin bir bölümü. 6. Tabirlerin Karışık Kullanılmasına Göre: Güneybatı (Türk). Türkî. Kuzeybatı. y-grubu. Kuzeybatı Grubu: İdil havzası. Tatar.sesi dolayısıyla tasniflerde kullanılmıştır. Orta Asya. Aslî veya gelişme yolu (mesela d>z) ile meydana gelen z sesinin korunması veya r sesine dönüşmesi. 4. Güney. Bunları gruplar hâlinde şöyle özetleyebiliriz: 1. Ünite . Coğrafi Adlara Göre: Abakan. tôlu grubu. Güney Tatarları. Türkmen. d-Grubu (Uygur-Kuzeydoğu). taġlık grubu. Kuzey Tatarları (Asıl Tatarlar).söz farkı da zaman zaman kullanılmakla birlikte bu fiil. Türkistan. tav-Grubu (Kıpçak-Kuzeybatı). Türkmenistan ve Güney Kırım’da konuşulan lehçeler. 3. Hakas (Abakan). 2. Batı. Asıl Türkler. Karışık. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi. Türk.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 31 Türk Lehçe Grupları İçin Kullanılan Adlar Türk lehçe gruplarını adlandırmak için çok değişik tabirler kullanılmıştır. tasniflere esas alınan belli başlı ses özellikleri şunlardır: 1. Batı Sibirya. Kelime başındaki y-/s. tasnifin esasına ait olmayıp daha çok. Coğrafi Yönlere Göre: Kuzey. Altay. 2. Sibirya. Orta. ol-Grubu (Türkmen-Güneybatı). ol. Boy Adlarına Göre: Bulgar. Türkçe konuşan fakat Türk asıllı olmayan kavimler. Uz. Azerbaycan. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi. Sibirya. Türk-Tatar. Kuzeydoğu. Volga. 5. Saf Tatar. Tatar-Kuzey (Kıpçak) Türk. Kıpçak-Türkmen. dağlı-Grubu (KıpçakTürkmen-Orta). Güneybatı Grubu: Anadolu ve civarındaki. Moğol-Tatar. 3. Hakas. Doğu Türkistan’ın bir kısmı. Türk Lehçelerinin Ses Özelliklerine Göre Tasnifi Bu özelliklere göre Türk lehçe grupları ve ses özellikleri şöyle sıralanabilir: . Volga-Ural. taġlık-Grubu (Çağatay-Güneydoğu). Güneybatı. tûlu grubu. Batı. Kuzey Tatarları. 5. Güneydoğu.sesinin korunması veya düşürülmesi. Güneydoğu Grubu: Doğu ve Batı Türkistan’ın bir kısmında konuşulan lehçeler. taġlı grubu. Orta (Türkmen-Kıpçak) Çağatay. Uygur.

Joseph von HAMMER. 1917. t Grubu (t-d. Paris. Wilhelm RADLOFF. 1823. 34-35. dağ. Vstupitelnaya lektsiya v kurs obrozeniya turetsko-tatarskih plemen. s. 9. tai. Systeme des dialectes turcs. 14. 5. s. 295-296 ve aynı eser. 186-206. 95 s. Christoph Johann ADELUNG . tailıi. kalan (Güney) Yukarıdaki tasnifin VI. II. Julius NEMETH. 452-456. 11. tai. 1885. 1948. Fedor Evgeneviç KORŞ. kalian (Doğu) VI. Leipzig. s. Friedrich ADELUNG. . kn. Paris. N. 225-240. 8. s-y) (Yakut). tailıi. d Grubu (adak . Zametki ob etniçeskom sostave türkskih plemen Jivaya starina I. dağ. Etnografiçeskoe obrozenie. 1882-1883. 16-17. Uçebnıya zapiski İmpr. Recherches sur les dialectes musulmans. 1896. l-ş. Türkische Grammatik. Uebersicht aller bekannten Sprachen undihrer Dialecte. 15. Ayrı basım halinde çıkan bu eserin aynı isim altında yayınlanan aslı için bk. A. RAMSTEDT. Dîvânü Lügâti’t-Türk (1072-1074). proçitannaya v imparatorskom Universitete 29 yanvarya 1894 goda. 32-35. Leipzig. 1825 (Decembra). tailı. 10. Leon CAHUN Introduction a l’historie de l’Asie. I. 1894. tavlı. 12. 1896. I. Berlin-Leipzig. 364-365. XXXVIII. s. aynı eser. 189-191. Mithridates. G. kalan” sözcüklerinde hangi ses olayları vardır? 2 Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmaları 1. 1848. J. 1827. 3. tailı Grubu (adak. Nikolay Fedoroviç KATANOV. s. May-İyun. kalian (Kuzey) IV. 4. Kazan. dağlı. Hermann VAMBERY (Armin Bamberger). Berezine). 84-85. IX. Atlas etnoghraphique du globe. 7. II. kalian (Tom) V. Yakın Lehçe Grupları I. tailıi. III. r Grubu (r-z. s. 1910. god LXI. ARİSTOV. Moskva. z Grubu (azak. Das Türkenvolk in seninen ethnologischen und etnographischen Beziehungen. 2. Adriano BALBİ. dağlı. Etnografiçeskiy obzor turetsko-tatarskih plemen. kalian (Sayan) II. 1827. maddesinde yer alan. Uçenıya zapiski izdav. tailıi Grubu (ayak. Wiener Jahrbücher der literatur. Bibliotheca italiana. Kazan. 280-291. 1806. imperatorskim kazanskim universitetom. tav Grubu (ayak. dağlı Grubu (ayak. Sammlung Göschen. Kazan. 6. kniga 3. Cap. Universiteta. tai. Tietosanakirja. H. s. IX. Asia polyglotta. Kâşgârlı MAHMÛD. Wilhelm Fredrik PALMBLAD. 1849. Iso Tietosanakirja.32 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Uzak Lehçe Grupları I. I. XVIII: Classification der Türkdialecte nach den phonetischen Erscheinungen. 1826. Phonetik der nördlichen Türksprachen. II. 13. 1836. 1938. kalian (Abakan) III. s-y) (Çuvaş). İlya Nikolayaviç BEREZİN (E. 1917. XIV. 16. Kazansk. LXXVI. s. tai. Klassifikatsiya turetskih plemen po yazıkam. Geographische und statistiche Ephemeriden. tav. J. 2039-2040. “ (ayak. XIX. KLAPROTH.

59-139. 1 (13). İstanbul 1953. 8. Ungarische Jahrbücher. IX. Barczi Geza. c) Kara-Kalpak şivesi. İzvestsiya Vsetatarskogo Tsentr. Kaça). b) Şor şivesi. SAMAYLOVİÇ. 2. 13. 21. Türk şivelerinin tasnifi. s. Erdem ( Ocak-1989). Magyar szofejtö szotar. Türkiyat Mecmuası X. Materialien zur Lautgeschichte Türkischen Sprachen. 7. 4. Asıl Altay şiveleri: a) Altay şivesi. A. Vvedenie v tatarskoe yazıkoznanie v svyazi drugimi tyurkskimi yazıkami. 6. 23. Lajos LİGETİ (bk. Helsinki. Abakan şiveleri: a) Asıl Abakan şiveleri (Sagay. s. 223-228. Literaturı i yazıka. S. XI. II. 19. Küerik (Çolım) şivesi. Talat TEKİN. 2. Budapest. Koybal. edidit Sosietas Orientalis Fennica. Rachmati. BASKAKOV. 2. Kırgız şiveleri: a) Kara-Kırgız şivesi. Moskva 1960. 237. Kazan 1934. 1922. Bizniñ Yul II. s. İnstitut yazıkoznaniya.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 33 17. 1941). b) Teleüt şivesi. Vasiliy Alekseviç BOGORODİTSKİY. Nr. 141-168 Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmalarından Örnekler Wilhelm Radloff’un Tasnifi I. hulâsası için bk. A. Türk-Tatar tilleriniñ yazmışı. Kazan 1922. Baraba şivesi. 25. s. alm. Studia Orientalia. 20. 1952. İspol. Ünite . 5-10. c) Tobol ve Tümen şiveleri. b) Kazak-Kırgız şivesi. Bakû 1927. R. Doğu Şiveleri 1. 26-31. Cemal VELİDİ. 18. 121-134. Johannes BENZİNG ve Karl Heinrich MENGES Fundamenta I. Kısım. İzvest. s. Vvedenie v izuçenie Tyurskih yazıkov. 239. Akad. XV. 1949. Petrograd. 24. Vvedenie v tyurko-tatarskoe Yazıkoznanie. 26. Uygur şivesi. . s. 22-27. 1959. N. K voprosu o klassifikatsii turkskih yazıkov. Bekir ÇOBANZADE. b) Kürdak şivesi. 1921. 3. 5. Komiteta Sovetov. Soyon şivesi. Zur Klassifikation der TürkSprachen. Kazan 1923. Türk dil ve diyalektlerinin yeni bir tasnifi. otd. Türk-Tatar dialektolojisi (Giriş). Reşid Rahmeti Arat. Batı şiveleri: 1. Karagas şivesi. İrtiş şiveleri: a) Turalı şivesi. İzdatel’stvo Vısşaya Şkola. 32-324. Kuzey Altay şiveleri: a) Lebed şivesi. 22. Nekotorıe dopolneniya k klassifikatsii turetskih yazıkov. Tyurkskie yazıki. Martti RASANEN. Moskva 1962. s. b) Yüs ve Kızıl şivesi. I.2. Nauk SSSR.

5. d) Buhara şivesi. d) Kazan şivesi. Azerbaycan şivesi. J. IV.34 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 3. 2. Altay (Altay Kalmıkları. b) Karaman şivesi. Güney şiveleri: 1.bölümü (taġ) 1. Yakut dili (tıa<ta<tai) III(C). Koybal. 6. Kumandı) . Hami şivesi. f) Kasım şivesi. d. y.bölümü 3. Volga veya Doğu Rusya şiveleri: a) Mişer şivesi. III. 2. Aksu şivesi. z. 4. Çuvaş dili (tu<tai) II (B). Baraba 6. b) Kokand şivesi. Osmanlı şivesi. Kaşgar şivesi. Kuzey Grubu 1. Ramstedt’in Tasnifi I (A). 3. Lebed. Orta Asya şiveleri: 1. Çolım. Çağatay şiveleri: a) Kuzey Sart şivesi.bölümü (to veya tu<taġ) 5. Kırım şivesi. e) Hive Şivesi. Kafkasya şiveleri. 3. 2. 5. Urenhay. e) Belebey şivesi. 4. b) Dağ Başkırt şivesi. b) Kama şivesi. Şor. c) Simbir şivesi. 4. Tarançı şivesi. G. Türkmen şivesi. Başkırt şivesi: a) Ova Başkırt şivesi. Karagas 2. Anadolu şiveleri: a) Hüdavendigâr şivesi. Soyot. 4. Teleüt. 3. c) Zerefşan ovası şivesi.

bölümü 1. 2. t. Karagas. B. Kaça. 3. Türk veya Osmanlı Samoyloviç’in Tasnifi I. Koybal. Sarı Uygur. bol-. d. Soyon (Soyot ve Urenhay). Kâşgâr.(yulne<oalian). 3. -<ġ . Kızıl. Tuna Bulgarları. . Doğu Grubu (y<d.2.Grubu (Uygur. -v. Şor. Eskilerden : 1. bu grup üç bölüme ayrılır ve bunlara dahil şiveler şunlardır: A. II. taġ) 1. Stavropol) 2. z. pul->bol-. 2. Turfan. Sagay. d (adao). d sesinin değişik şekillerine (d. 8. Hami. -<i. Uygur.bölümü a. r<z (talar<toouz). Bu gruba şu şiveler dahildir: a. -<-ġ (tav~ tu<taġ).(oalian). Bugünkülerden: 1. Kamasin. z (toouz).bölümü Yakut C. 2. Sart (Buhâra. 2. 4. Küerik. Beltir. Ünite .Grubu (Bulgar) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. Volga Bulgarları. 2. b. 6. Türkmen (Türkmenistan. 7. i. Orhun. 5. 4. Güney Grubu (daġ ve da<taġ) 1. Çağatay) V(F). R. Kuzeybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. -i (tailıi). z) göre. 6. b. Tarançı. 3. 9. 3. Doğu Türkistan (Yârkend. 5. 1. 2. Eskilerden : Bulgar. t. Salar.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 35 IV(D). 4. Hive) 2. Bugünkülerden: Çuvaş. r<z<d (ura<adao). D. 5.

Kumandı. Bu gruba şu şiveler dahildir: a. Nogay. Güneydoğu) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. Karaçay. z (toouz). 3. şu bölümlerde toplanabilir: 1. bol-. birbirlerine olan yakınlıklarına göre. 2. -o <-i (tailıo <tailıi). 3. Başkırt. -v<-i (tav<tai). Tatar. 11. 15 Nogay. 5. 16. Moğol devrinden önceki şiveler: a. Mişer. y<d (ayao <adao). Tobol. -<-i (tavlı<tavlıi).(oalian). 4. Baraba. Karaim (Osmanlılaşmış olanlar hariç). b. z (toouz). Altay. 1. 8. bol-. Balkar. Kumık. 1. Kazak. Kırgız. Moğol devrinden sonraki şiveler: 1. Bugünkülerden: 1. 2. 6. 2. 4.36 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I III. 2. g. 5. 10. Eskilerden : Kıpçak b. Kumuk. İç Rusya şiveleri. Kırım (Güney sahili hariç).(oalian). Karaim. Kuzeybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. 3. Kazak. 2. 4. 13.Grubu (Çağatay. Kırgız. 5. 2.Grubu (Kıpçak. Tailıo . 3. 6. Balkar. Altay. Teleüt. IV. 6. 12. . 4. Tav. 3. -i (tai). Teleüt. y<d (ayao <adao). Bu gruba dahil şiveler. 14. g. 5. Karaçay. 9. 2. 7.

Sart (Hive). Balkan Yarımadası. Afganistan Türkistanı. -i (dai<tai). Aba.i (tai). 3. 9. 2. 3. V. y<d (ayao <adao).Ø <-i (tailı<tailıi). Azerbaycan Cumhuriyeti. 5. Türkmen (Stavropol = Kuzey Kafkasya. 10. 15.Grubu (Kıpçak-Türkmen. g. Ermenistan Cumhuriyeti. Horasan vb. Hive Cumhuriyeti ahalisi. 2. 5.2. Bu gruba şu şiveler dahildir: 1. Besarabya. 6. 13. 4. Özbek (Fergana. Taşkent. Eskilerden : Çağatay b. VI. Semerkand ve Buhara). 4.(oalan). Anadolu. Güneybatı grubu hususiyetleri ile karışık olanlar: 4. ol. bol-. b.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 37 Bu gruba şu şiveler dahildir: a. Tomsk vilâyeti: 1. gruplar birleştirilerek. 6. 4. 3. İran (Azerbaycan. 7. 6. 14. . 2.(oalian). İstanbul ve civarı. Bugünkülerden : 1. 3. Özbek (Hive).Grubu (Türkmen. Çolım. z (toouz). . birbirinden farklı şiveler ayrı bölümler halinde de sıralanabilir. 8. Türkmenistan Cumhuriyeti. y<d (ayao <adao). z (doouz). Batı Türkistan şiveleri (Hive Sart ağzı hariç). Güneybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. Ünite . Orta) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. 3. ve V. 11. Çernevo. Buhârâ Cumhuriyeti ahalisi. Suriye (Kuzey kısmı).). Kırım (Güney sahili). Taglı. IV. Bu gruba şu şiveler dahildir: a. 12. . g. -Ø <-i (dailı<tailıi). Doğu Türkistan şiveleri (Sarı Uygur ve Salar şiveleri hariç). ol-. Esterâbâd. Astırhan). 5. 2. 2. Gürcistan Cumhuriyeti. 5.

Peçenek. Oğuz-Bulgar bölümü : a. 2. 3. Karluk Grubu 1. 3. A b.Uz. Mişer vb. Eskilerden b. Eski Osmanlı. 2. III. 3. 2. Kara-Kalpak. Karaim. Mahmûd Kâşgârî). Baskakov’un Tasnifi TÜRK DİLLERİNİN BATI HUN DALI I. Bugünkülerden 3. Türkmen. 2. Karluk-Harzem bölümü: a. 3. Kıpçak-Nogay bölümü: b.). Altın-Ordu (Batı). 3. asırlar.). 2. Kara-Hanlılar devrinden sonraki Türk dili (Hîbetü’l-Hakâyık. 3. 3. Oğuz (X. 5. Oğuz-Türkmen bölümü : a. Türk (Osmanlı). Bugünkülerden : : : 1. 2. Selçuk.. Eskilerden : b. Altın-Ordu (Doğu. Bugünkülerden : 2. Karluk-Uygur bölümü: Eskilerden: 1. Kara-Hanlılar Devleti Türk dili (Dîvânü Lügâti’t-Türk. Eskilerden : b. bütün şiveleri ve bunlar arasında Salar ve Hoton). Bugünkülerden : 2. Kutadgu Bilig). Başkırt. Bulgar Grubu a. Eskilerden : b. Nogay. 3. 1. b. Polovets (Moğol devrinden önce ve sonra=Kıpçak. Hazar. Kazak. Kıpçak-Oğuz (Uz-Polovets) bölümü: a. Kıpçak-Bulgar bölümü: a. Bugünkülerden : 1. Karluk-Harzem (Ahmed Yesevî. Bugünkülerden: 4. Oğuz-Selçuk bölümü: a. Dîvân-ı Hikmet vb. Uygur (yeni. Bulgar. 2. IV. Eskilerden : 1. b. .-XI. Eskilerden : 1. Tatar (Kasım. Özbek (Kıpçak şiveleri hariç). Bugünkülerden : 1. Eski Özbek.38 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I N. 2. A. 4. Çuvaş. Kumuk. 2.Gagauz. 3. Kuman). Kıpçak Grubu 1. Eskilerden 1. Truhmen. 1. Muhabbet-nâme vb). Kısasü’l-Enbiyâ). Bugünkülerden : II. 2. Oğuz Grubu 1. Azeri.

Şor. Uygur-Tukyu bölümü: a. II. 6. Şalkanduu. Altay dilinin şimâl şiveleri (Tuba. Soyon). 4. Altay (Altay. Küerik. Telengit şiveleri). Hakas (bütün şiveleri). Soyot. 2. 2. Bugünkülerden: 3. Kırgız. 3. (= Urenhay. b.Tuva. Kumandı). 2.2. Yakut bölümü: Bugünkülerden: 1. 5. Uygur Grubu 1. Sarı Uygur. Karagas (Tofa). .Türk Lehçeleri ve Tasnifi 39 TÜRK DİLLERİNİN DOĞU HUN DALI B I. Kamas. Ünite . Eskilerden: 1. Kırgız-Kıpçak Grubu Bugünkülerden: 1. 4. 2. Eski Uygur. Teleüt. Orhun âbidelerinin eski Oğuz dili (= Tukyu).

onların tarihî malzemesini ekleyerek. Çuvaş ve Yakut lehçeleri dışında kalan Türk dili. siyasi ve birleştirici bir özelliği olan Türk adı etrafında bir araya gelmiş ve zamanla bunu ortak bir ad olarak benimsemişlerdir. bilinen bütün Türk dili malzemesini tasnife tabi tutmuştur. Türk boyunun 552 tarihinde kurduğu devletin hâkimiyetini kabul eden Türk dilli boylar. lehçeleri bütünüyle birbirinden ayırmak da oldukça zordur. Berezin (1848) olmuştur. Turkic Languages) terimi ortaya çıkmıştır. Korş. Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser.40 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Özet 1 Türk Lehçelerinin oluşumunu ve gelişimini anlatmak Wilhelm Radloff başta olmak üzere. Lazar Budagov. Radloff. Korş. Sovyet yönetimi kendi temel felsefesine aykırı olarak Türk boyları arasında mikro milliyetçiliği teşvik etmiş ve boyların ağızlarını yazı dili durumuna getirmiştir. eksik yönlerini ortaya koyduktan sonra kendi tasnifini vermiştir. siyasî ve kültürel faktörler de eklenince lehçeler oluşup gelişmiş ve yazı dili durumuna gelmişlerdir. Birleştirmeden çok ayırma düşüncesiyle yola çıkan. Samoyloviç’in ortaya koyduğu esasları daha da geliştirmişler. yüzyıldan XIII. diğer kollar için şive terimini tercih etmiştir. Tekin’in tasnifinde Halaç Türkçesi. Németh gibi yabancı kökenli Türkologlar Türk dilinin kolları için lehçe karşılığında “dialekt” ya da “nareçie” terimlerini kullanmışlardır. Türk lehçelerini tasnif etmeye çalışmıştır. yüzyıla kadar tek yazı dili hâlinde yaşamıştır. şive yerine de yakın lehçe terimlerinin kullanıldığını da görüyoruz. Türkiyat Mecmuası’nda yazdığı “Türk Şivelerinin Tasnifi” adlı uzun makalesinde. Melioransky ve J. savaşlar ve diğer siyasi-sosyal olaylar sonucunda coğrafya değiştiren ve birbirlerinden uzaklaşan Türk boyları. İng. bu sorunun çözülmesi mümkün değildir. kendisinden önce yapılmış olan tasnifleri değerlendirmiş. Türk Lehçelerinin tasnif kriterlerini ve başlangıcından bugüne kadar yapılmış belli başlı Türk Lehçeleri tasniflerini sıralamak Türk lehçelerinin tasnifi. Daha sonra birçok Avrupalı ve Rus Türkolog. Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. M.Türk boyları ve lehçeleri arasındaki karışma ve geçişmeler dolayısıyla. Tekin. Samoyloviç ise bu iki görüşü birleştirmiş ve lehçe gruplarına. Bu kolların tümü için lehçe terimini kullananlar da vardır. Dilin dış tarihi ile ilgili olmakla birlikte bazı bölgesel etkiler. Ancak bu tek yazı dili. asıl tasnif çalışmalarını Radloff ile başlatmak daha doğru olur. kendi hâkimiyet bölgelerinde. P. Arat’tan sonra önemli bir tasnif de Talat Tekin tarafından yapılmıştır. Bogoraditsky ve Rasanen. farklı ağızların yokluğu anlamına gelmez. R. Çuvaşça gibi eski bir lehçe olarak kabul edilmekte ve Türk lehçeleri on iki ana gruba ayrılmaktadır. Günümüzde. Bu sorun bugüne kadar bütünüyle çözülebilmiş değildir. 2 . Bunların en önemlileri. Bu kullanım daha sonra Avrupalı Türkologlarca da benimsenmiş ve “Türk dilleri” (Fr. Räsänen ve Baskakov’dur. İslamiyet’in kabulü dolayısıyla dil ve kültürde meydana gelen büyük değişmeler. İngilizcede Turkish kelimesi Türkiye Türkçesini. Böylece farklılaşan kollar yazı diline hazır hâle gelmiş ve yazı dili olmuşlardır.Reşit Rahmeti Arat. diğer boylara ait özellikleri de yavaş yavaş terk etmiştir. Göktürk devletinin bünyesinde otuza yakın Türk boyu vardı. Bu arada her boy kendi ağız özelliklerini geliştirirken. kendi ağız özelliklerine dayalı yazı dilleri oluşturmaya başlamışlardır. günümüzde yirmiyi aşmıştır. Radloff ’un tasnifini geliştirmiş. Ancak Radloff da başlangıç olduğu için tam ve mükemmel bir tasnif ortaya koyamamıştır. VII. boy farklılıkları. Turcic ise bütün Türk dillerini karşılamak için kullanılmaktadır. Kâşgârlı’dan sonra Türk lehçelerinin tasnifinden topluca bahseden kişi İ. Arat ise Çuvaşça ve Yakutça için lehçe. yüzyıla kadar. uzak lehçe. tarihî ve günümüz metinlerini bir arada inceleyerek. ortaklıklardan çok farklılıkları öne çıkaran bakış açılarıyla. Türklük bilgisinin önemli sorunlarından biridir. yeni alfabe ve karşılaşılan farklı kültür çevreleri gibi dış etkenler. dil özellikleri ile birlikte tarihî-kavmî-coğrafî esasları da göz önüne alarak önemli bir tasnif ortaya koymuştur. Göçler. R. Son zamanlarda lehçe yerine. tarihî. kendi tabiî çizgisinde oluşup gelişen üç te- mel yazı dili kolu mevcut iken Sovyetler Birliğinin takip ettiği “böl-parçala-yönet” siyaseti ile bu sayı. Berezin zamanında lehçe araştırmaları henüz başlangıç devrini yaşadığı için. dilin içyapısındaki bazı küçük farklılıkları destekleyerek onları yazı diline doğru hazırlamıştır. Langues Turques. Bu boyların her birinin kendi özel adları da bulunuyordu. Kononov ise. N. Bolşevik İhtilali ve Radloff ’un ölümünden sonra Rus Türkologlar lehçe (nareçie/dialekt) terimi yerine ‘dil’ anlamına gelen “yazık” terimini kullanmaya başlamış ve Türk dilinin her bir kolu ayrı bir dil olarak değerlendirilmeye alınmıştır. tarihî-kavmîcoğrafî adlar ile adlandırmıştır. bütün bu tasnif denemelerini incelemiş ve 1953 yılında. XIX-XX. Samoyloviç.

Çekim eklerinin başındaki g-/i. bir tek lehçe grubunu karakterize eder. tai. ol. 5. Bu özelliklere göre Türk lehçe grupları ve ses özellikleri şöyle sıralanabilir: Uzak Lehçe Grupları I. tasniflere esas alınan belli başlı ses özellikleri şunlardır: 1. Dil Özelliklerine Göre 5. Tabirlerin Karışık Kullanılmasına Göre Türk lehçeleri yönlere göre şöyle tasnif edilmektedir: 1. tai. t Grubu (t-d. tailıi. z Grubu (azak. Aslî veya gelişme yolu (mesela d>z) ile meydana gelen z sesinin korunması veya r sesine dönüşmesi. tai. r Grubu (r-z. tai. tailıi. Boy Adlarına Göre 4. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-i sesinin korunması veya -v (-u) olması. Güneydoğu Grubu 4. 6. Kelime başındaki y-/s. 7. s-y) (Yakut). dağlı. d Grubu (adak. Orta Grup 5. dağlı Grubu (ayak. tailıi. Yakın Lehçe Grupları I.söz farkı da zaman zaman kullanılmakla birlikte bu fiil. kalian (Kuzey) IV. Bunları gruplar hâlinde şöyle özetleyebiliriz: 1. l-ş.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 41 Türk lehçe gruplarını adlandırmak için çok değişik tabirler kullanılmıştır. Coğrafi Adlara Göre 3. Güneybatı Grubu 2. Coğrafi Yönlere Göre 2. tasnifin esasına ait olmayıp daha çok. tailıi Grubu (ayak.sesi dolayısıyla tasniflerde kullanılmıştır. Kuzeybatı Grubu 3. kalian (Sayan) II.ve bol. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-i sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi. tav Grubu (ayak.2. tailı Grubu (adak. 4. kalan (Güney) . dağ. s-y) (Çuvaş). 8. kalian (Abakan) III.sesinin korunması veya düşürülmesi. tav. II. Ünite . kalian (Tom) V. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi. 3. kalian (Doğu) VI. -GAn partisibi (sıfat-fiili) de başındaki g-/i. 2. tailı. Kuzeydoğu Grubu Bugüne kadar yapılan lehçe tasniflerinde.seslerinin durumu. tavlı.

Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi e. Yakut Türkçesi c. Aşağıdakilerden hangisi Türk dilinin yakın lehçelerinden biri değildir? a. Coğrafi yönler-kişi adları d. Poppe c. Kırgız Türkçesi d. Doğu/Güneydoğu b. Türkmen Türkçesi e. Yalnızca kavim adları c.42 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. Orta hece ünlüsünün düşmesi 8. N. Kıpçak grubu Türk lehçeleri yönlere göre yapılan tasnife göre hangi yön adı ile temsil edilir? a. Talat Tekin e. İran grubu 6. Oğuz grubu c. Türk lehçeleri hakkında bilgi veren ilk eser aşağıdakilerden hangisidir? a. Şinasi Tekin b. Radloff 10. Tasnifinde Çuvaşça. R. Aşağıdakilerden hangisi Türk lehçelerinin tasnifine esas olan ses özelliklerinden biri değildir? a. W. Doğu e. Karluk grubu b. Türkmen Türkçesi b. Güney d. t 7. Yakutça ve Türkçenin yanına dördüncü uzak lehçe olarak Halaçça’yı da koyan dilbilimci kimdir? a. Dede Korkut d. r e. Başkurt Türkçesi 4. Arat d. Tatar Türkçesi b. Kutadgu Bilig b. Aşağıdakilerden hangisi Oğuz/Batı grubu Türk lehçelerinden biri değildir? a. Türkiye Türkçesi e. Ses özellikleri-ünlü-ünsüz ilişkileri .seslerinin durumu b. Azerbaycan Türkçesi 5. R. Altay Türkçesi c. Atebetü’l-Hakâyık c. Aşağıdakilerden hangisi Türk dilinin uzak lehçelerinden biridir? a. Arat’ın tasnifinde bugünkü Çuvaşça hangi ses ile temsil ettirilmiştir? a. Turan grubu e. Kelime başındaki y-/s. R. v d. Kuzey/Kuzeybatı c. Gagavuz Türkçesi d. Kıpçak grubu d. g c. Batı/Güneybatı 9. Uygur Türkçesi e. Türk dilinin hangi kolu içinde yer alır? a. Özbek Türkçesi c. Gagavuz Türkçesi b. Samoyloviç Türk lehçelerini tasnif ederken hangi ölçütleri dikkate almıştır? a. Uygur ve Özbek Türkçeleri.R. Dîvânü Lügâti’t-Türk 3. Kazak Türkçesi 2. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi c. Çuvaş Türkçesi d. Şehir adları-dağ adları-ses özellikleri e. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya -v (-u) olması d. A. Kavim adları-yön adları-ses özellikleri b. z b. Orhun Abideleri e.

2. a Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız doğru değilse. “A. Sıra Sizde 2 ayao < adao kelimesinde d > y değişmesi vardır. Uzun yıllar Batıdaki Türkler Türkiye Türkçesini (Osmanlı Türkçesi). yapay olarak yazı dili haline getirilmiştir. Türk topluluklarını farklı milletlere dönüştürme politikasının bir aracı olarak. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Konuşma dilleri. dağlı < taġlıġ kelimesinde (lıġ > lı) g sesi düşmüştür. “seçilme. kalan < kalġan kelimesinde (ġan > an) g sesi düşmüştür. dağ < taġ kelimesinde t > d değişmesi vardır. Yanıtınız doğru değilse. e 8. b 2. b 9.“Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yüzyılın başlarına kadar sadece konuşma dili olan birçok Türk lehçesi. Yanıtınız yanlış ise. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 10. b 5. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız yanlış ise. e 3. Ünite . “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Samoyloviç’in Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yaygınlaşma ve kabul” aşamalarından geçerek yazı diline dönüşür. Bu süreç ya dilin doğasına uygun olarak doğal bir biçimde ya da dışarıda yönlendirmelerle yapay olarak olur. Yanıtınız yanlış ise. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 7. Çağatay Türkçesini yazı dili olarak kullandılar. Doğru olan dilin kendi doğal süreci içinde yazı diline dönüşmesidir. standartlaşma. Sovyetler Birliği döneminde. 20. c 4.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 43 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Yanıtınız yanlış ise. Türk dillerinin önemli bir bölümü 20 yüzyılın başlarına kadar konuşma dili idi. a . “Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 6. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” ile “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Doğudaki Türkler. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız doğru değilse.

Akçağ Yay. En Eski Türkçenin İzlerinde. 83-93. A. T. 21-25. C. TKAE Yay. s. A. TİSAV Yay. Türk Kavramının Gelişmesi. s. İstanbul. (1990). “Türk Dil ve Diyalektlerinin Yeni Bir Tasnifi”. Türk Lehçeleri Grameri. Ankara. T. Türk Şivelerinin Tasnifi. Ankara. “Türkistan Terimi Üzerine”. Türkçe El Kitabı. Ankara. Ercilasun A. Türklük Bilimi Sözlüğü. 15. Ercilasun A. TDK Yay. Ankara.. (1988). İ. Ankara. S. (1984). (1977). TDK Yay. Besim Atalay) C. TDAD. A. . Arat. S.. Mustafa Öner). (1975). Türk Lehçelerinin Meydana Gelişinde Genel Temayüllerin Koyulaşması ve Körlenmesi. (1966). Türk Dünyası Üzerine İncelemeler. Mahmut. Ü. İstanbul. Kafesoğlu. Fikret Türkmen. Türk Milli Kültürü. Yuan-Xin (1990). E. Elazığ. Kayseri. Z. Kâşgârlı Mahmûd (1992). Umumi Türk Tarihine Giriş. (1990). Akçağ Yay. Edebiyat. Akçağ Yay. 7-8 Togan. Enderun Kitabevi. 3-19. Thomsen. V. Soysal. Eren. (1997). Kamil Veli Nerimanoğlu. İstanbul. Ankara Banguoğlu. Z. A. (1988). Dilaçar. TDK Yay. (2005). Ankara. TDK Yay. (53). “Türk Lehçelerinin Bugünkü Sorunları Hakkında Bazı Düşünceler”.Eren. V. (1972). Natık Seferoğlu. 253. İstanbul. İstanbul. (1983). Yiğit. Az İ Ya.. (1984). Simurg Yay. Dr. (1997). (Ed.1. Korkmaz. Sümer. N. s.. (1997). İ.. Türk Dünyası Özel Sayısı. (2010). s. A. Geçit Yay. Ankara. Gülensoy... Türkçenin Grameri. Ankara Süleyman. N. A. S. Timaş Yay. B. Prof. Vedat Köken).. Milli Kültür. Gör. s. Sosyal Yapı. Rahmeti. Reşit (1987). (Çev. 1. Ankara. T. Kafesoğlu. s. Oğuzlar. “Eski Türkçedeki Oğuzca Belirtiler”. TDK Yay.. TDAV Yay... Türk Dünyası Nüfus. Türkistan. O. (Ekim). Reşit Rahmeti Arat İçin. Wang.. Korkmaz. Haz. (Ocak). B. 22-34. (1979). Ankara.) (2007). İstanbul. Yeni Türkiye.tripod. Altay Dilleri Teorisi. Özkan. Z. s. (1989). (Çev. Ankara.. 433-446. O. s. 78. Türk Dünyasının Coğrafyası. Ankara... Dîvânü Lügâti’t -Türk Özel Sayısı. Türk Dili Tarihi. N. A. TDAV Yay. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. (1981). (1992). 60-72.com Yalçınkaya. TDK Yay. (1957). Dil. İ. (Çev. D. Dîvânü Lügâti’t-Türk. S. M. Akçağ Yay. TTK Yay. Makaleler. A. Ercilasun. Tuna. 13. (1997). (1992).. H. B. 306-319. Çin’deki Türk Diyalektleri Araştırma Tarihi. Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yay. (2000)..44 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Aksan. Taneri.. Prof. İstanbul. İstanbul. O. TDAV Yay. Türk İncelemeleri Yapan Kuruluşlar. Ankara 1993. “Dîvânü Lügâti’t-Türk’teki Oğuzca Özellikler”. TKAE Yay. Bilimsel Bildiriler 1972. İlk Bildiri. Dönmez.. (1990). Ankara. Caferoğlu. Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü. (1996). Tuna. TDAYBelleten. Tekin. Erdem. s. efrasiyap. B. Dr.. Türk Dili. “Tarihte Türk Adı”. 141-168. Ankara 1990. Enderun Kitabevi. www. Y. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi.. Arş. Ötüken Yay. F. Hayit. Türk Dili Tarihi.

.

Azerbaycan Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz. Azerbaycan Türkçesini tanımlayabilecek. Azerbaycan adını açıklayabilecek.3 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar • • • • Azerbaycan Adı Azerbaycan Tarihi Azerbaycan Türkçesi AzerbaycanCumhuriyeti • • • • Azerbaycan Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • • • • • • AZERBAYCAN ADI AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ AZERBAYCAN EDEBİYATI AZERBAYCAN CUMHURİYETİ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan Türkçesi . Azerbaycan Türklerinin tarihini açıklayabilecek. Azerbaycan edebiyatını açıklayabilecek. Azerbaycan Cumhuriyetinin yerini belirleyebilecek.

Demircizade “Aturpat” sözünü. Arap tarihçisi Taberî. yerel petrol kaynaklarının ateşlerini beslediği sayısız Zerdüşt tapınağından almıştır. od “ateş” demektir. “A” (Allah). “ebedi ateş” anlamını AZERBAYCAN ADI . Kâşgârlı Mahmûd. “Dîvânü Lügâti’t-Türk” adlı eserinde Azerbaycan sözünü “Âzerbâd” yani “odun (ateşin) âbâd ettiği yer” şeklinde açıklamıştır. Farsça’da Aterapata. bu sözün ünlü halk kahramanı Bâbek’in (IX. ‘Azerbaycan’ sözü Sâsâni padişahı Şâpur’un (240-272) zamanında Nuh neslinden olan ve peygamberlik iddiasında bulunan “Âzerbâz” adından alınmıştır. Şamil Cemşidov da Atarpatekan sözünü esas alarak kelimeyi. yüzyıl) adından alındığını yazmaktadır. alevlenmede olan”. Kâtip Harezmî’nin “Miftâhü’l-Ulûm” adlı eserine dayanarak “Azerbaycan” sözünü şöyle açıklamaktadır: Farsça “kış ayı” demek olan “âzer” kelimesine. Azerbaycan. “sönmeyen”. yüzyıl Azerbaycan tarihçisi Abbasgulu Aga Bakıhanov ise. XIX. “Od” kelimesine “er-” isimden fiil yapma eki getirilmiştir. Eski tarihçiler bu ülkeye ‘Ateşler Ülkesi’ adını vermişlerdir. Atar Farsça’da ‘ateş’. “Oderpatekan” biçiminde ele almıştır. Yazara göre. Sovyet hâkimiyeti zamanında “Azerbaycan” sözünün etimolojik bakımdan incelenmesi konusunda birçok fikir ileri sürülmüştür. çeşitli halk rivayetlerine dayanarak.Azerbaycan Türkçesi Arap tarihçilerinin Arran ve Şirvan olarak adlandırdıkları Azerbaycan’ın ismi. Azerbaycan adının Farsça ‘ateş’ anlamına gelen ‘âzer’ sözünden çıktığına inanır. ibadet edilen ateşin en büyüğünün burada bulunmasından dolayı bu ülkeye ‘Azerbaycan’ adının verildiğini söylemektedir. “baş ateş Tanrısı” anlamını vermiş ve daha sonra bu kelimenin “mekân” veya “ülke” anlamındaki “kan” kelimesiyle birleşerek “Aturpatkan” şekline girdiğini kaydetmiştir. “pat” (baş) şeklinde açıklayarak. “Azerbaycan” sözünün. bâd (rüzgâr) kelimesinin ve “nân” ekinin getirilmesiyle oluşmuş ve kelime “kış rüzgârının estiği yer” anlamına gelmektedir. Bu düşünceye göre Azerbaycan ‘ateş ülkesi’ demektir. “c” bağlayıcısı ile. Cemaleddin Fegihi. Orta çağ tarihçilerine göre. Adını. Atar ve Patar kelimelerinin birleşmesinden meydana gelmiştir. Arapça’da Azerbaycan şeklini almıştır. E. Birçok kişi de. pata ise ‘ülke’ demektir. Bu kelime Ermenice’de Atropatokan. Dr. Ahmet Caferoğluna göre. Bu isim ilk defa coğrafî ve siyasi bir terimle Atropetenye ve Atropet olarak anılmıştır. Gurban ise. R. eski “Az” (as) kavim adına “er” (kişi) ve “bay” (zengin) sözlerinin eklenmesiyle türediğini ve daha sonra bu birleşmeye de. Mehmed Emin Resulzâde’ye göre Makedonyalı İskender’in kurduğu Yunan-Bahter İmparatorluğu’na karşı bağımsızlığını ilan eden Satrap Atropet’in adından gelir. “tur” (ateş). Oder “yanmada. “an” yer-mekân ekinin birleşmesiyle kelimenin Az+er+bay+can (Az erlerinin zengin ülkesi) şekline dönüştüğünü belirtmiştir.

söz konusu tarihlerde Türk nüfusunun bu bölgedeki kesafetini göstermesi bakımından önemlidir. mekân. “kan” ise Farsça çokluk bildiren ektir. Selçuklu akınları sonucunda bölge tamamen Türkleşir. Moğol istilasından kurtulduktan sonra sırasıyla Karakoyunlular (1380-1468) ve Akkoyunlular’ın (1340-1514) idaresine girer. İskitler ve Sakaların büyük göçleri sırasında Türkler ilk kez gelerek buraya yerleşirler. Kıpçak. AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ Azerbaycan. yüzyılın başlarında Akkoyunlular yıkılınca Azerbaycan’ın tamamı Safevîlerin eline geçer Bölge daha sonraları sürekli Safevîlerle Osmanlıların arasında el değiştirir. Harezmşahların ve Timurluların hâkimiyetine girer. Murâd. dağlarında ve kalelerinde Türkler çekirge gibi yayılmışlardı. yüzyılda Selçuklular.48 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I vermektedir. “pate” kelimesi ise “yer. Arapların hâkimiyeti sırasında ve ondan önce çeşitli Türk boyları gelip bu bölgeye yerleşmiştir. 1747 yılında Nâdir Şâh’ın ölümüyle Safevî Devleti son bulur. yüzyıllarda Azerbaycan’a Oğuz Türkleri gelmeye başlar. Sâbirler ve Uygurlar daha sonraları gelip Azerbaycan’a yerleşen Türk boylarıdır. yüzyılın başlarından itibaren bölgede Rusların etkisi görülmeye başlar. Böylece Oderpatekan. Rusların Azerbaycan’ı ilk işgali 1722 yılında Nâdir Şâh zamanında olmuştur. IV. Ermeniler. 1029’lu yıllardan sonra Selçuklular’ın Azerbaycan’a sahip olmasına kadar bu bölgede sırasıyla Urartular. birçok medeniyete beşiklik etmiş ve büyük mücadelelere sahne olmuş bir ülkedir. ve VIII. Bu devletlerin egemenlikleri esnasında bölgeye Türk göçleri de olmuştur. VII.-XI. Ancak bölge halkını Araplaştıramadıkları gibi. Sâsâniler. Azerbaycan XII. Azerbaycan’a ilk Türk göçleri MÖ I. X. Sacoğulları. 1735’te Kuzey ve Güney Azerbaycan’da İran hâkimiyetini kurmuş- . Atropatene Krallığı. Persler. kendileri de o bölgede yaşayan halk ile kaynaşarak erimişlerdir. Hun. birçok doğu ülkesi gibi Azerbaycan’a da hâkim olmuşlardır. yüzyılda oluşan göçler Orta Asya’dan batıya doğru yönelince. XVIII. Selçuk Bey’in torunu Çağrı Bey. VII. Bizans. Yazar kelimenin zamanla “Azerbaycan” şekline dönüştüğü görüşündedir. yüzyılda Oğuz ve Peçenek göçleri daha da kalabalıklaşmış ve XI. yüzyılda olur. Bu Hun akınları sırasında Hazarlar da bölgeye gelen Türk boyları arasındadır. XVI. Parthlar. Bulgar ve Oğuz boylarından değişik Türk oymakları bu topraklara yerleşirler. vatan” anlamına gelmektedir. Romalılar. Kuşan ve Sâbirlerin akını ise MS 486’ya rastlar. 1086 yılında Türklerin Azerbaycan’daki durumunu belirten Nesevî Muhammed bin Ahmed (XIII.” demektedir. Azerbaycan’ı Selçuklu topraklarına katmışlardır. Hazarlar. Şirvanşahlar. Bu ifadeler. Büyük Selçuklular’dan sonra Azerbaycan Irak Selçukluları’nın (1118-1194) ve İldenizliler Hanedanı’nın (1137-1225) idaresine girer. yüzyılda kurulan Manna İmparatorluğundan günümüze kadar pek çok kavmin denetiminde bulunmuş. 1514’ten 1747’ye kadar Yavuz Sultan Selim. yy. Ahmed zamanlarında Safevî Devletiyle sürekli savaşılır ve bölge sürekli iki devlet arasında el değiştirir. VII. Hazarları ve Sâbirleri iterek Azerbaycan’a gelmelerini sağlamışlardır. Od+er+pate+kan şeklinden meydana gelmiştir. yüzyılın sonuna kadar Araplar. Afşar Türklerinden olan Nâdir Şâh. MÖ VIII. yüzyıllar arasında sırasıyla Moğolların. Emeviler. Kânûnî. Bunun en güzel delili. III. Azerbaycan’daki bazı yer adlarıdır.-XIV. MS 395-396 yıllarında Hunlar kalabalık gruplar halinde bu bölgelere gelmişlerdir. Sellârîler. Medler. 1222 yılından itibaren bölgeyi ele geçiren Moğolların hâkimiyeti Timur’un ölümüyle son bulur.): “Azerbaycan düzlüklerinde. Şeddâdîler ve Ahmedîliler egemen olmuşlardır. Abbasiler. Bulgarlar. Azerbaycan’ı alır ve bazı Oğuz boylarını bölgeye yerleştirir. Anlamı da “odlar yurdu” veya “sönmeyen odlar yurdu” demektir. Alparslan’ın seferi ile 1064 yılında Azerbaycan kesin biçimde Selçuklular’ın eline geçer ve Büyük Selçuklu Devleti’nin bir eyaleti olur. Revvâdîler.

Ayrıca Oğuzların zengin bir sözlü edebiyata sahip olması ve bu edebiyatın yazıya geçirilmesi ihtiyacı. Anadolu Selçuklularından sonra kurulan Beyliklerin Türkçeyi teşvik etmeleri. yüzyıl başlarında başlayan Moğol baskısı neticesinde buradaki Türkler Anadolu’ya gelmişlerdir. Kuzey ve Güney Azerbaycan olarak ikiye ayrılmıştır. Sultan Veled’de. Gürcistan ve Ermenistan cumhuriyetleri Mâverâ-yı Kafkas SSC Federasyonu’nda birleştirilir. Bu iki görünüş. XIII. Osmanlı Türkçesi de ‘Batı Oğuzcası’dır. XII. 1922 yılının Mart ayında Azerbaycan. Hataî. 1805’ten 1813’e kadar bölgede Rus-İran mücadelesi yaşanmış ve sonunda Azerbaycan. Kadı Burhaneddin Divanı. O dönemlerde Azerbaycan Türkçesi Anadolu Türkçesiyle iç içedir. XV.Azerbaycan Türkçesi 49 tur. Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak ortaya çıkışını şöyle değerlendirmektedir: “. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ağızlar topluluğu ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır. ama daha önce buralara yerleşmiş olan Oğuz Türkleri. Nevaî’de ve Çağatay Türkçesinde Azerbaycan Türkçesinin izleri görülür. Dolayısıyla eser veren kişiler yeni bir edebî dil yaratırken Oğuz Türkçesi ile edebî dili kaynaştırdılar. Hasanoğlu’nun şiirleri.Azeri sahası Batı Türkçesinin esas yazı dili çizgisini teşkil eden Osmanlı yazı dili çizgisinin paralelinden dışarı çıkmamıştır. Bu yüzyıllarda Azeri-Anadolu Türkçesi ayrımı bulunmaz. Ardından Osmanlı İmparatorluğu bu devleti tanımış ve toprak güvenliğini koruma altına almıştır.3. 6 Temmuz 1923’te ise Azerbaycan SSCB’ye. XIII. yüzyıla kadar tek bir yazı dili kullanmışlardır. günümüze kadar hiç bir zaman iki ayrı yazı dili haline gelmemiş.” Azerbaycan Türkçesinin özellikleri XIII-XIV. yy. Azerbaycan sahası dil coğrafyası bakımından Doğu Anadolu. daima aynı yazı dilinin iki ayrı dairedeki görünüşünü teşkil etmişlerdir. Nesimî ve Fuzulî’nin eserleri hem Anadolu hem de Azerbaycan sahasının ortak ürünleridir. Ardından 27 Nisan 1920’de Bolşevik Ordusu Azerbaycan’a girer ve 1 Mayıs’ta Bakü’yü ele geçirir. XIII. İki sahadaki eserler arasında görülen ufak tefek farklar hep. yüzyıldan kalan Dede Korkut. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesi ‘Doğu Oğuzcası’. Oğuzcaya dayalı olarak XIII. asırdan günümüze kadar kullanılan Batı Türkçesi zamanla Osmanlı Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi olarak iki daireye ayrılır. Azerbaycan SSC adıyla dâhil edilir. ayrı sosyal çevrelere ve ayrı kültür merkezlerine bağlı olan iki sahada. Azerbaycan ve Anadolu’da ‘Oğuzca’ya dayalı yeni bir yazı dilinin oluşmasını sağlamıştır. Ahmet Haramî Destanı. yüzyıldan itibaren tek bir çizgi hâlinde günümüze gelen Azerbaycan Türkçesi 1828’de . Doksan yıllık Rus hâkimiyetinden sonra 28 Mayıs 1918’de Mehmed Emin Resulzâde’nin önderliğinde Kuzey Azerbaycan’da demokratik bir cumhuriyet kurulmuştur. Yunus’ta (XIV. yazı dili disiplininin bugünkünden farklı olarak mahallî tesirlere açık bulunduğu devrelerin tabiî bir tezahüründen başka bir şey değildir. Harezm’de ortaya çıkan yazı dili Türk kültür merkezini Selçuklu Türklerine yaklaştırmıştır. Azerbaycan Türkçesi. edebî dilden uzak idiler. yüzyılda Assaluk’ta Oğuzca özellikler saptanır. ayrı siyasi idarelere. bir yazı dilinin iki uzak bölgesi arasında görülen mahallî ayrılıklar çerçevesinde kalmış. XIV. Muharrem Ergin. Fuzulî ve Habibî’den sonra Azerbaycan Türkçesinin dil özellikleri giderek yoğunlaşır. yüzyılda Ahmet Yesevî’de. yüzyıllarda doğmaya başlar.) Azerbaycan Türkçesinin özellikleri vardır.. Güney Kafkasya ve Kafkas Azerbaycan’ı. Azerî ve Osmanlı Türkçeleri. İran Azerbaycan’ı Kerkük ve Irak-Suriye Türkleri bölgelerini içine alır. yüz yıldan itibaren Azerbaycan ve Anadolu’daki Türklerin sayısı giderek artmış. 1828 Türkmençay Anlaşması’yla Aras nehri sınır olmak üzere. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ Türkler XIII. Ancak Mondros Mütarekesiyle Kafkaslar İngilizlere bırakılır. Anadolu’ya gelen Türkler arasında edebî dili bilenler vardı. Ünite .

Hasan Beg Zerdâbî’nin Ekinci gazetesi. ancak Arap alfabesi kullanımdan kalkmamıştır. Latin alfabesi 1922 yılında onaylanmış. AZERBAYCAN EDEBİYATI Azerbaycan Edebiyatı. Kuruluşundan itibaren klasik edebiyatına Arap ve Fars edebiyatının yön verdiği Azerbaycan edebiyatı ve kültürü XIX. Bu gruplar şunlardır: 1. 4. Karabağ ve Tebriz ağızları üçgeni ile Batı Türkçesinin oluşumuna dayanmaktadır. Sâib Tebrizî. Kürenî. Kutsî. Karabağ. Tiyatro alanında Ahundzâde’yi Necef Beg Vezirli ve Abdurrahim Bey Hakverdi takip eder. Azerbaycan (Kuzey ve Güney). Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak merkezi Kuzey Azerbaycan’dır. Türkmen ve Çağatay (Müşterek Orta Asya Türk Edebiyatı) edebiyatları ile Türkiye Türklerinin edebiyatları arasında yer alır ve bu Türk edebiyatlarını birbirine bağlayan bir köprü vazifesi görür. Batı Grubu Ağızları: Gazah. XVII. 1939 yılından itibaren Azerbaycan’da Kiril alfabesi kullanılmaya başlanmıştır. İran. Aslı ve Kerem. 3. Bugünkü Azerbaycan yazı dili öncelikle Bakü. fıkralar. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çeşitli şehirlerde kurulan kültür ve sanat ocakları ile yine bu şehirlerde neşredilen gazeteler vasıtasıyla yüzünü batı medeniyetine döndürür. Mugan grubu ve Lenkeran ağızları dâhildir. Gülistân. Ağa Mesih Şirvânî. Şamahı. tiyatro dalında da ‘Türk Moliere’i diye ünlü ve modern Azerbaycan yazı dilinin kurucusu sayılan Mirza Fethali Ahundzâde’nin adları başta gelir. Ayrıca Azerbaycan sahasında halk hikayeleri. Lezgi Ahmet. Mevcî. hikâye ve roman dalında İsmail Beg Kutkaşınlı ile Sultan Mecid Ganizâde. Abbas ve Gülgez en önemlileridir. Hurşid Bânu (Natevan) ve Seyyid Azim Şirvânî. yüzyılın ikinci yarısında başlar. 2. ayrıca Rüstem ve Şöhrab. Dîvân-ı Hikmet. Şireliyef. Molla Penâh Vâkıf gibi şairlerin eserlerinde Azerbaycan Türkçesi dil özelliklerini yoğunlaştırmıştır. Doğu Grubu Ağızları: Bu gruba Bakü. Mecmûa-i Şuarâ ve Meclis-i Üns gibi kültür ve sanat mahfillerinde toplanan sanatkârlar modern Azerbaycan edebiyatının temelini atarlar. Hasta Kasım. Çok zengin bir sözlü edebiyata sahib olan Azerbaycan Türklerinin halk destanları dikkate değerdir. masallar. Azerbaycan’da 1929 yılına kadar Arap alfabesi kullanılmıştır. Tebriz ve Yerevan ağızları dâhildir. Azerbaycan millî marşını ve Nuri Paşa kuvvetlerinin Bakü’ye girişi üzerine Ahmed Cevad’ın ‘Çırpınırdın Karadeniz’ adlı şiirini bestelemiş. Musiki dalında en büyük isim Üzeyir Hacı Beyli’dir. yüzyıllarda Aşık Edebiyatı sahasında Kurbanî. Köroğlu operalarını ve Azerbaycan Musiki Tarihi’ni yazmıştır. Ziyâ-yı Kafkas. Irak ve Doğu Anadolu (Türkiye) yörelerinde yaşayan Türklerin ‘Doğu Oğuzca’ olarak tanımlanan Türk lehçesiyle oluşturdukları bir edebiyattır. Bunlar içerisinde Varka ve Gülşah. Azerbaycan Edebiyatı. Aşık Garip. Guba dialektleri. Azerbaycan edebî dilinin ağızlarını dört grup etrafında toplamaktadır. Mehcûr. bilmeceler oldukça önemli yer tutar. Ordubad. Tufarkanlı Abbas. Nişat Şirvânî. Azerbaycan’da gazetecilik XIX. Şah Abbas. Hacı Beyli Fuzûlî’nin ‘Leyla ve Mecnûn’ mesnevisini. Bugün Güney Azerbaycan’da Farsça yazı dili durumundadır. efsaneler. Gence ve Ayrım ağzı bu grubu oluşturur. 1992 yılından itibaren Latin alfabesi kullanılmaya başlanmış ve bu alfabe 2001’de resmen onaylanmıştır. Modern edebiyatın kurucuları arasında şiir dalında Kasım Beg Zâkir. . Sâfî. Kafkasya. Keşkül ve Şark-ı Rus gazeteleri bu dönemin fikir ve sanat hareketlerini yönlendiren önemli yayın organlarıdır. Kerem ile Aslı. Vâzıh. 1922-1929 arasında iki alfabe yan yana kullanılmıştır. Güney Grubu Ağızları: Bu gruba da Nahçıvan. Şâkir. Fazlî. klasik edebiyatta Kavsi Tebrizî.50 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan’ın ikiye ayrılmasıyla kesintiye uğramıştır. ve XVIII. Tiflis’te çıkan Ziyâ. Kuzey Grubu Ağızları: Nuha ve Zagalata-Gah ağızlarını içerir.

Azerbaycan Türkçesi 51 1908 Meşrutiyeti’nden sonra Türkiye’de güçlenen Türkçülük akımı Azerbaycan edebiyatçıları üzerinde de etkili olur. Ahmet Ağaoğlu gibi şahsiyetler çıkarmış oldukları ‘Hayat’ gazetesi ve ‘Füyüzat’ dergisiyle Türkçülük akımının önderleri olup Azerbaycan kültür hayatında derin tesirler bırakmışlardır. Azerbaycan. bugün oldukça gelişmiş bir edebî dil hâline gelmiştir. kuzeybatıdan Gürcistan. Hüseyin Cavid. Mikail Müşfik. Seyit Hüseyin. Rıza Tevfik. “Telli Saz”. Garp medeniyetindenim” düsturunun fikri çerçevesini çizerek yazılarında Türkçü bir hayatı. savaş yılları ve savaşın getirdiği felaketler etkili bir şekilde işlenmiştir. Azerbaycan hikâye ve romanlarında kadın hakları.922. dil. Vakıf Samedoğlu. muhtevada doğu geleneği ve Azerbaycan masal tefekkürünün cazibeli zemininde gelişen hikâye ve roman türü de Azerbaycan edebiyatında önemli bir yere sahiptir. Memmed Rehim. “Şeyda”. Nebi Hezri. “Bahar Şebnemleri” adlı şiir kitapları. “Şeyh Senan”. Gabil ve Eliağa Kürçaylı gibi isimler. Güney 2 Azerbaycan’ın yüzölçümü ise 114. Hüseyin Cavid’in de “Geçmiş Günler”. “Topal Timur”. Neriman Nerimanov.480 2 km ’dir. Hüseyin Arif. Abdulhak Hamid.000’dür.000 km ’dir. Bunlar içinde Hüseyinzâde Ali Beyin oldukça önemli bir yeri vardır. Kafkasya’nın en kurak kesimi olan Orta ve Aşağı Kura havzası ile Büyük Kafkas Dağları’nın güneydoğusu ve Küçük Kafkas Dağları’nın kuzeydoğusunda yer alır. Azerbaycan hikâye ve romancılığında. eşitlik. Bu dönemin şair ve yazarları bir ortak Sovyet ekseninde komünizmi öven eserler vermişlerdir. Ahmed Cevad’ın “Koşma” ve “Dalga” adlı şiir kitapları. Resul Rıza. İran’da ise 25 milyonu aşkın Azerbaycan Türk’ünün yaşadığı tahmin edilmektedir. İslam imanlı ve Frenk kıyafetli olalım” sözleriyle de Ziya Gökalp’in “Türk milletindenim.3. İslam dinine hürmeti esas alarak Avrupa medeniyetinden faydalanmayı temel görüş alarak savunmuştur. Bu dönemden sonra edebî sahneye çıkan Bahtiyar Vahapzade. tabiat gibi konulardır. Eli Veliyev. Samed Vurgun. güneybatıdan Türkiye (18 km) ve gü2 neyden İran ile çevrilidir. Ahmet Hikmet Müftüoğlu gibi Türkçü yazarlarla yakın temasları olan Ahmed Cevad ve Hüseyin Cavid gibi şairler oldukça önemlidir. Mirza İbrahimov. Süleyman Sani Ahundov. Celil Memmedguluzâde. “Kinyaz”. Ünite . Çağdaş Azerbaycan şiirinde en çok işlenen temalar Azerbaycan. Bunlar arasında eserleri Türkiye’de de bilinen ve Türkiye sevgisine yer veren Bahtiyar Vahapzâde ve Nebi Hezri oldukça önemli yer tutar. İslam Seferli. Şekilde batı. son dönem Azerbaycan Edebiyatının öncü şairleridir. Kuzey Azerbaycan’ın AZERBAYCAN CUMHURİYETİ . batıdan Ermenistan. İslam ümmetindenim. Hemen hemen her alanda çok sayıda eser verilen ve oldukça işlenen Azerbaycan Türkçesi. “Ana”. Aynı dönemde yaşayan ve Mehmet Emin Yurdakul. kahramanlık. Kuzey Azerbaycan’ın toplam yüzölçümü 86. tarih. Son yıllarda yaşanan millî varlık mücadelesi ve katliamlar da şiirde geniş yer tutmaktadır. “Hayyam” adlı dramları oldukça önemlidir. Ehmet Cemil ve Osman Sarıvelli Azerbaycan Türk Şiirinde şiirin geçmişi ile bu günü arasındaki köprüyü temsil eder. Süleyman Rüstem.240 km ’dir. İlyas Efendiyev başta gelen isimlerdir. Eli Kerim. “İblis” adlı tiyatroları ve “Peygamber”. “Uçurum”. Ziya Gökalp’le aynı fikirleri savunan Hüseyinzâde Ali Bey. Ülke toprakları kuzeyden Rusya Federasyonu’na bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyeti. İstanbul’da kaldığı süre içinde yakın çevresinde ve Ziya Gökalp gibi Türk fikir adamları arasında fikirleri ilgiyle karşılanan Hüseyinzâde Ali Bey aynı zamanda “Türk kanlı. 2009 yılı sayımına göre Kuzey Azerbaycan’ın nüfusu 8. Azerbaycan’da yazdığı yazılarda Türk dünyasının ortak yazı dilinin İstanbul ağzına dayanması gerektiğini savunmuştur. Gasım Gasımzâde. “Maral”. Tevfik Fikret. Her ikisinin toplam yüzölçümü 200. 1920’li yıllardan itibaren sosyalist devir edebiyatı başlamıştır.

Büyük ve Küçük Kafkaslar ile Talış dağlarının önemli bir kısmı ormanlarla örtülü. tekstil ve giyim eşyaları. Petrolden başka doğal gaz. Kura-Aras ovalarında sıcak ve kurak bir iklim yer alırken. yérde (yerde). Azerbaycan genel olarak karasal subtropikal iklim kuşağında yer alır.52 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Güney Azerbaycan’a göre nüfus yoğunluğu daha fazladır. Kuzey Azerbaycan’da kilometre kareye 100. Gence. kurşun. “E e” ile gösterilen ünlü ise Türkiye Türkçesindeki e’den daha dar ve kapalı olup e ile i arası kapalı e (é) sesidir. Bu durumun sebebi Kuzey Azerbaycan’ın petrole dayalı sanayisidir. ü”. Pamuk. Dünyaca meşhur olan havyar üretiminin % 80’ini Azerbaycan Hazar denizindeki ‘Mersin balığı’ndan çıkarılmaktadır. Azerbaycan Türkçesindeki ünlüleri şöyle bir tabloyla gösterebiliriz. Türk ülkeleri içerisinde en zengin olanlarından biridir. Oldukça önemli bir üzüm ve şarap üreticisi olan Azerbaycan’ın 1. bu dağların yüksek kesimleri ise subalpin ve alpin bitkilerle kaplıdır. kéçit (geçit). Nüfusun % 3.1 Azerbaycan Türkçesinde Ünlüler düz geniş kalın ince a e. ı. çinko. Yahudi. ö.038.202. o. çavdar. Yeraltı ve yerüstü kaynakları yönünden Azerbaycan. Azerbaycan idarî ve mülkî olarak Bakü. kobalt ve tuz diğer yeraltı zenginlikleridir. Azerbaycan alfabesinde “F ә” ile gösterilen “e” Türkiye Türkçesindeki e’den daha geniş ve açık söylenir. Gürcü ve Lezgi bulunmaktadır. Daha önce SSCB’ye bağlı olan Azerbaycan 30 Ağustos 1991’de bağımsız bir cumhuriyet olarak kurulmuştur. bakır. Zakatala vilayetleriyle Nahcıvan ve Karabağ özerk bölgelerinden meydana gelir. é. i. é düz dar ı i yuvarlak geniş o ö yuvarlak dar u ü . Elektrik ve termo-elektrik santrallerinin yaygın olduğu Azerbaycan’da sanayinin yarısını gıda. Hazar Denizi kıyısı ve Kura-Aras ovaları. Tablo 3. Sebze ve meyve üretiminde de önemli bir ülkedir. kükürt. geri kalanını da petrole dayalı sanayi oluşturmaktadır.9’unu oluşturan Ruslardan başka. güneydoğuda Lenkeran yöresinde nemli ve ılıman Kafkas Dağları’nın yüksek kesimlerinde ise soğuk ve tundra iklimi görülmektedir. Fakat ülkenin değişik kesimlerinde farklı iklim özellikleri görülür. Türkiye Türkçesinden farklı olarak iki tane e ünlüsü vardır. Bakü civarındaki petrol üretimi BDT ülkelerinin petrol üretiminin % 10’unu oluşturur. tütün ve ipekçilik önemli yer tutar. sévir (seviyor). orman varlığı bulunmaktadır. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Ünlüler Azerbaycan Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır: “a. demir. az da olsa Ermeni. Avar ve diğer Türklerle birlikte nüfusun % 90’ı Türk’tür. Azerbaycan’da % 65 oranında sulu tarım yapılmaktadır. Güney Azerbaycan’da ise 60 kişi düşmektedir.500 kişiden oluşan Azerbaycan nüfusunun % 83’ünü Azerbaycan Türkleri oluşturur.800 ha. Kapalı e (é) sesi kelimelerin yalnızca ilk hecesinde bulunur: év (ev). u. Önemli ölçüde buğday. e. 8. çöl ve kurak saha bitkileriyle kaplıyken. mısır ve pirinç ekilir. éşitmedim (işitmedim). Ukraynalı. Tatar. Meshet.

k. f. olarax.Azerbaycan Türkçesi 53 Ünlü Uyumları 1. r. h. işıg (ışık).3. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi bazı alıntı kelimelerde ve birleşik kelimelerde uyum yoktur: universitet (üniversite). megsed. esker (asker). xemir (hamur). Türkçe kelimelerin ilk hecelerindeki ünlülerin düz veya yuvarlak oluşlarına göre onu takip eden hecelerdeki ünlülerin. ç. gelmişdi. Azerbaycan Türkçesinde büyük ünlü uyumu oldukça sağlamdır: oxuram (okurum). Kelime ortasında birbirini takip eden iki tonsuz ünsüzden ikincisi tonlu söylenir: sekkiz yazılır. Bu ünsüzler şunlardır: b. atdan. . Kelime başındaki bütün kalın k sesleri. alacag. Azerbaycan Türkçesinde kelime sonunda b. Ancak g ile yazılan bu tür kelimeler telâffuzda x’dir: torpax. 2. Eli (Ali). Ünsüzler içinde sadece x ve ğ sesleri Türkiye Türkçesinden farklıdır. 5. gavalıyub (kovalayıp). fürset (fırsat). Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen ekler. Bu durum Arapça ve Farsça kelimelerde olduğu gibi bazı Türkçe kelimelerin sonunda da olabilir: kitab. Farsça gibi dillerden alınan kelimelerin birçoğu ünlü uyumuna uydurulmuştur: bağça (bahçe). c. Küçük Ünlü Uyumu Küçük ünlü uyumu. yokdur. tebiet (tabiat). Arapça. aldıx. t. neğme (nağme). bayrag-bayrağa. gardaş. 2. durub. mügeddes (mukaddes). g sesleri bulunabilir. reng. cızıx (çizgi). kefalet. n. Azerbaycan Türkçesinde kelime başında bulunan ı’lar i’ye dönüştüğü için bazı kelimelerde uyum bozulur: ilan (yılan). yuvarlak ünlülü ise dar yuvarlak veya geniş düz olarak gelmesi kuralıdır. Ünite . d. c. termos. gurguşumlı (kurşunlu). x ünsüzü gırtlaktan çıkan hırıltılı h’dir. p. ş. Türkiye Türkçesinde ince ünlülerin yanında kullanılan ğ ise Azerbaycan Türkçesinde daima y’dir. Ünsüzler Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır. Azerbaycan Türkçesinde g olur: gara. Rusça’dan alınan kelimeler bu kuralın dışındadır: kolxoz. ac. pedagog. z. çamır (çamur). çönderip (çevirmiş). Yabancı kelimelerde bu uyum aranmaz: futbol. gözel (güzel). kafedra (kürsü). ilk hecede bulunan ünlünün taşıdığı kalınlık-incelik niteliğinin diğer hecelerde de devam etmesi kuralıdır. v. y. ğ. Sadece kalın ünlülerin yanında bulunan ğ ünsüzü. yazılır. s. Büyük Ünlü Uyumu Büyük ünlü uyumu. Birden fazla heceli kelimelerin sonundaki bütün kalın k sesleri de g olur: torpag. ildırım (yıldırım). seçgi okunur. d. olarag. süd. alıb. j. l. alacax. defder okunur. mövcudat (mevcudat). termometr (termometre). kelimenin ilk hecesi düz ünlülü ise düz. telefon. klassik (klasik). gız. aldıg. mumiya (mumya). sekgiz okunur. g. 6. kend. iki ünlü arasında kalınca y’ye. m. govurma (kavurma). Azerbaycan Türkçesinde küçük ünlü uyumu sağlam bir şekilde işlemektedir: bizim. çiçek-çiçeyi. seçki yazılır. Azerbaycan Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Azerbaycan Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. 3. Kelime sonunda bulunan k sesi. galın. Türkiye Türkçesindeki ğ ünsüzünden daha belirgin ve baskılı olarak telaffuz edilir. elac (ilaç). x. kompüter (bilgisayar). Türkiye Türkçesinde uyuma girmeyen bazı Türkçe ve yabancı asıllı kelimeler Azerbaycan Türkçesinde uyuma girerler: xorus (horoz). bağlayıcı. g. govun (kavun) vs. 4. kalın g ise ğ’ye döner: direk-direye. dörd. tifil (tıfıl). edebiyyat (edebiyat). defter yazılır. Azerbaycan Türkçesinde sadece d ile başlar: atdır. uzag. yalın veya eklerle uzatılmış Türkçe kelimelerde. uzax.

(öksür-). muna (buna). dereler. Alıntı kelimelerde bu uyum aranmaz: mübhem (müphem). Kişi +(I)m +(I)n +sI. paxlava (baklava). günler. Azeri Türkçesinde bol miktarda göçüşme olayı görülür: yarpax (yaprak). müctehid (müçtehit). moynuz (boynuz).(piş-). 13. gırov (kırağı). ilan (yılan). alıbdır (almış). Şekil Bilgisi Çekim Ekleri İsim Çekim Ekleri 1. arvad (avrat). pütün (bütün). Ünsüz Uyumu Kelime içerisinde ve eklenme sırasında kullanılan ünsüzlerin tonluluk-tonsuzluk bakımından gösterdiği uyumdur. Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin başındaki y sesi Azerbaycan Türkçesinde bulunmaz. adamlar. hürk-(ürk-). ildırım (yıldırım). Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin ön sesindeki p. bülöv (bileği). ürekden (yürekten). esl (asıl). dovşan yazılır. görülen geçmiş zaman eki (-dI). bulunma hâli eki (-dA).olur: pez (bez). buzov (buzağı).Azerbaycan Türkçesinde p. ayrılma hâli eki (-dAn). Azerbaycan Türkçesinde bildirme eki (-dIr). Azerbaycan Türkçesinde bu kelimeler. 12. 2.(ür-). gövm (kavim). aylar vs. üz (yüz). Kişi 2. torpax (toprak). Bazı kelimelerde de Türkiye Türkçesindeki ön ses b. üzr (özr). öskür. İyelik Ekleri İyelik ekleri Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. 14. hörgü (örgü). 9. 8. vaxt (vakit). bahalı (pahalı). Çokluk Eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Azerbaycan Türkçesinde de çokluk eki -lAr’dır: Şakirdler (öğrenciler).+sI.+I Tablo 3. palçıg (balçık ). Bazı ön ses b’ler m’dir: men (ben). çoğunlukla asıl şekillerini korurlar: esr (asır). tesbit (tespit). hör. dövr (devir). Azerbaycan Türkçesinde bazı ünlüyle başlayan kelimelerin başında bir h sesi türemiştir: hür. bunun yerine o uzatılır: çovdar yazılır. dōşan okunur.+I çokluk +(I)mIz +(I)nIz +lArI. tesbih (tespih). 10. dondurmuşdur. Kelime içinde o’dan sonra gelen v telâffuz edilmez. y’den sonraki ı ise çok defa i’ye döner: il (yıl). 11. üzük (yüzük). körpü (köprü). gelecekdi. Azerbaycan Türkçesinde ünsüz uyumu Türkiye Türkçesinde olduğu gibi sağlam değildir.(yitir-). min (bin). zarf-fiil eki (-Ib) gibi ekler tek şekilli olduğu için bu uyum bozulur: görmüşdü.54 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 7. eskik (eksik). Kişi 3.2 İyelik Ekleri . Ekleri şöyle gösterebiliriz: teklik 1. hayva (ayva). Arapça ve Farsçadan Türkiye Türkçesine alınan kelimelerde iki ünsüz arasında ünlü türemesi görülürken. bars (pars). Türkçe kelimelerin sonundaki -AğI ses grubu Azerbaycan Türkçesinde -Ov biçimine dönüşmüştür: buxov (bukağı). barmag (parmak). çōdar okunur. itir. uca (yüce). hörümcek (örümcek). müsbet (müspet). hökm (hüküm). dağlar. tesdig (tasdik). kollar. işden (işten). biş. ulduz (yıldız).Azerbaycan Türkçesinde bolur.(ör-). gövs (kavis). ürek (yürek).

+mU eki kullanılır. bir kez). d. vaxt (vakit). Soru Eki Soru ifadesi Azerbaycan Türkçesinde daha çok tonlama ve vurgu ile belirtilir. ananın. b. yazıdan. tekce (yalnız). Elide (Ali’de). yoldaki. +Un ünlülerden sonra ise +nIn ve +nUn’dur: kitabın. Aitlik Eki Aitlik eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +ki’dir ve büyük ünlü uyumuna uymayan eklerdendir: menimki (benimki). Yine de Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +mI. Bulunma Hâli Bulunma hâli eki tek şekilli olup +dA’dır: Bakıda (Bakü’de). mektepdeki (okuldaki). Yükleme Hâli Yükleme hâli eki +I ve +nI’dir. geleceğemmi (gelecek miyim). körpece. Sonu m ve n ünsüzleri ile biten kelimelerden sonra ayrılma hâli +dAn diye yazılır ama +nAn diye telaffuz edilir. neneye (anneye). torbaya. fındıgdan (fındıktan). h. nenenin. Türkiye Türkçesinden farklı olarak ünlüyle biten kelimelerden sonra yükleme hâli eki +nI şeklinde getirilir: almanı (elmayı). seninle.Azerbaycan Türkçesi 55 a.3. pambıgı (pamuğu). c. Ayrıca Azerbaycan Türkçesinde bütün çekimlerde soru eki sondadır: geleremmi (gelir miyim). ataya (babaya). dağda. Yönelme Hâli Yönelme hâli eki ünsüzlerden sonra +A. dilince (dili gibi). atanı (babayı). Yalın Hâl Azerbaycan Türkçesinde yalın hâl eksizdir. yumurtadan. İlgi Hâli İlgi hâli eki ünsüzlerden sonra +In. şer’den (şiirden). 4. kendde (kentte). varmı (var mı). Hesendeki (Hasan’daki). geliremmi (geliyor muyum). Misir (Mısır). Hâl Ekleri atam atan atası atamız atanız atası/ataları sözüm sözün sözü sözümüz sözünüz sözü/sözleri yolum yolun yolu yolumuz yolunuz yolu/yolları saçım saçın saçı saçımız saçınız saçı/saçları . deyilmi (değil mi). Ünite . Elini (Ali’yi). Ekin Türkiye Türkçesinden farkı tonsuz şekillerinin bulunmamasıdır: birce (bir defa. Hesende (Hasan’da). mence (benim gibi). maşına (arabaya). dövr (devir). f. 3. arabayla. menimle (benimle). gücle (güçlükle). gelmişim mi (gelmiş miyim). kitapdaki. e. dostun. sürücünü (sürücüyü). soyug (soğuk) vs. zorbaca. ünlülerden sonra da +(y)A şeklindedir: denize. eve. gedim (eski). gelemin (kalemin). sehneye (sahneye). Eşitlik Hâli Eşitlik hâli eki +cA’dır. 5. Ayrılma Hâli Ayrılma hâli eki de tek şekilli olup +dAn’dır: Genceden (Gence’den). yazılır söylenir galemden galemnen atamdan atamnan Hesenden Hesennen yalandan yalannan g. evde. defteri. atadan. körpünün (köprünün). Vasıta Hâli Azerbaycan Türkçesinde vasıta hâli eki “ile”nin ekleşmesiyle oluşmuş +(y)lA şeklidir: uşaglarla (çocuklarla). Tebrizdeki (Tebriz’deki).

Zaman ve Şekil Ekleri a. Şahıs Ekleri Fiil çekimlerinde kullanılan ve şahsı gösteren eklerdir. -ux.56 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Fiil Çekim Ekleri 1. şahıslar bu eki almaz. Kişi -sAn -sInIz. Bildirme Kipleri 1. Ancak 1. Birincisinin eki -mIş/mUş’tür. z 3. -üz. oxumayıblar (okumamışlar). gelibsen oxuyubsan gelib(dir) oxuyub(dur) gelibsiniz oxuyubsunuz gelib(dir)ler oxuyub(dur)lar Olumsuz şekli: gelmeyibsen (gelmemişsin). körmemişsiniz. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zaman Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -dI ekiyle yapılır. bu ekler bazen görülen geçmiş zaman (dI) anlamını da verirler: gelmişem “gelmişim” veya “geldim” anlamında: gelmişsen ve gelibsen de “gelmişsin” veya “geldin” anlamındadır. Kişi -n -nIz. Kişi -Am -ıx. Kişi -ø -lAr b. -ik. Kişi -sIn -sInlAr 2. Kişi ___ -In 3. körmemişik. almamış. gelmeyib (gelmemiş). körmemişler. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri teklik çokluk 1. 2. sIz 3. Kişi -Im -Ag 2. bildim oturdum gétdim bildin oturdun gétdin . almamışsan. Emir Şahıs Ekleri Emir çekiminde kullanılan ekler şahıslara göre değişir: teklik çokluk 1. -ük 2. -Ub ekleriyle yapılan bu çekimler Türkiye Türkçesindeki gibi sadece -mIş. Kişi -ø -lAr c. -mUş anlamını vermezler. -k 2. Ekin tonsuz şekli yoktur. almışam (almışım) körmüşem (görmüşüm) almışsan körmüşsen almışdır körmüşdür almışıg körmüşük almışsınız körmüşsünüz almışlar körmüşler Olumsuz şekli: almamışam (almamışım). İkincisi ise -Ib/-Ub ekiyle yapılır. oxumayıbsınız (okumamışsınız). Azerbaycan Türkçesinde -mIş. Öğrenilen Geçmiş Zaman Azerbaycan Türkçesinde öğrenilen geçmiş zaman iki şekilde yapılır. -mUş ve -Ib. -uz. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri teklik çokluk 1. Kişi -m -x. Azerbaycan Türkçesindeki şahıs ekleri üç grupta toplanabilir: a.

-Ir’dir. 3. oxumurlar. Geniş Zaman Geniş zaman eki -Ar’dır. Ünite . y’ye. Şimdiki Zaman Şimdiki zaman eki -r. görmürük. işleyerem (çalışırım) alaram (alırım) oxuyuram (okurum) işleyersen alarsan oxuyursan işleyer alar oxuyur işleyerik alarıg oxuyurug işleyersiniz alarsınız oxuyursunuz işleyerler alarlar oxuyurlar Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuz çekiminde birinci şahıslarda olumsuzluk eki -mA’nın ünlüsü çekim sırasında düşer ve zaman eki ile kaynaşır: işlemerem (çalışmam). gelmemekdesen. almaz. kalın sıradan ünlülerden sonra ise g sesi ğ’ye dönüşür. Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y. oxumursunuz. oturmadı. oxumazsınız. Azerbaycan Türkçesinde de Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -magda/-mekde ile şimdiki zaman ifade edilebilir: gelmekdeyem (gelmekteyim) almagdayam (almaktayım) gelmekdesen almagdasan gelmekde(dir) almagda (dır) gelmekdeyik almagdayıg gelmekdesiniz almagdasınız gelmekde(dir)ler almagda(dır)lar Olumsuz şekli: gelmemekdeyem (gelmemekteyim). 5. gétmediniz. almamagdayıg. şahıslarda ince ünlülerden sonra ek geldiğinde ekin sonundaki g.ünsüzü gelir : alıram (alıyorum) görürem (görüyorum) oxuyuram (okuyorum) alırsan görürsen oxuyursan alır görür oxuyur alırıg görürük oxuyurug alırsınız görürsünüz oxuyursunuz alırlar görürler oxuyurlar Olumsuz şekli: Şimdiki zamanın olumsuz çekiminde olumsuzluk eki -mA’nın ünlüsü çekim sırasında düşer ve zaman eki ile kaynaşır: almıram (almıyorum). 4. almamagdasınız. Gelecek Zaman Gelecek zamanın kullanımı Türkiye Türkçesindeki gibidir. gelmemekde.Azerbaycan Türkçesi 57 bildi oturdu gétdi bildik oturduk gétdik bildiniz oturdunuz gétdiniz bildiler oturdular gétdiler Olumsuz şekli: bilmedim. 1. bilmedin. almırsan. oxumazlar.3. geleceyem (geleceğim) yazacağam (yazacağım) geleceksen yazacagsan gelecek yazacag geleceyik yazacağıg geleceksiniz yazacagsınız gelecekler yazacaglar . oturmadıg. görmür. almamagda(dır)lar. Eki -acag/-ecek’tir. gétmediler. işlemezsen. almarıg (almayız).

İkincisi -AsI ekiyle yapılır. bilmemeliyik. alası deyilsen. . 2. görmesinler. gelmese. Çekimi şöyledir: alım vurum görüm al vur gör alsın vursun görsün alag vurag görek alın vurun görün alsınlar vursunlar görsünler Olumsuz şekli: almayım. bilmeli deyiller. Gereklilik Kipi Gereklilik ifadesi üç şekilde yapılır. Şart Kipi Şart kipi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -sA ekiyle ifade edilir: gelsem oxusam (okusam) gelsen oxusa gelse oxusa gelsek oxusak gelseniz oxusanız gelseler oxusalar Olumsuz şekli: gelmesem. yazmayacaglar. Tasarlama Kipleri 1. alma. bilmemelisiniz. yazmalı deyil. vurmasın. gelmeyeceksen. oxumasag. oxumasalar. yazmalı deyilsen. gelmeyecek. vurmayag. yazmayacagsınız. bilmemeliler. gelesi deyilsiniz. yazmamalı. Emir Kipi Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. b. görmeyin. oxumasanız. Kipin olumsuz şekli ayrıca “deyil” kelimesiyle de yapılabilmektedir: yazmalı deyilem (yazmamalıyım). bilmeli deyilik. yazmamalısan. gelesi deyilik. gerek gelem (gelmeliyim) gerek oxuyam (okumalıyım) gerek gelesen gerek oxuyasan gerek gele gerek oxuya gerek gelek gerek oxuyag gerek gelesiniz gerek oxuyasınız gerek geleler gerek oxuyalar 3. yazmayacayıg. bilmeli deyilsiniz.58 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Olumsuz şekli: gelmeyeceyem (gelmeyeceğim). Üçüncüsü “gerek “ kelimesi ve -A istek ekiyle yapılır. gelmesen. alası deyil. gelesi deyiller. Azerbaycan Türkçesinde buna “fiilin lazım forması” denir: alasıyam (almam lazım) gelesiyem (gelmem lazım) alasısan gelesisen alasıdır gelesidir alasıyıg gelesiyik alasısınız gelesisiniz alasıdırlar gelesidirler Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “deyil” kelimesinin üzerine şahıs ekleri getirilerek yapılır: alası deyilem (almamam lazım). Birincisi -mAlI ekiyle yapılır: yazmalıyam (yazmalıyım) bilmeliyem (bilmeliyim) yazmalısan bilmelisen yazmalı bilmeli yazmalıyıg bilmeliyik yazmalısınız bilmelisiniz yazmalılar bilmeliler Olumsuz şekli: yazmamalıyam (yazmamalıyım).

Fiillerin Birleşik Çekimi Azerbaycan Türkçesinde birleşik çekim. -Ir ve -mekde/-magda şimdiki zaman kip eklerinin üzerine rivayet kipi getirilerek oluşturulur. işlemeyesiniz. Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y. Rivayet Türkiye Türkçesinde olduğu gibi (-y)mIş. Rivayet eki kimi kiplerin rivayet birleşik çekiminde “i-miş” şeklinde ekleşmemiş olarak da kullanılmaktadır.3. c. 1. rivayet. hikâye ve şart olmak üzere üç çeşittir. Ünite . yazmayag. -mekde/-magda ekiyle yapılan rivayet çekiminde “i-miş” ekleşmeden kullanılır: alırmışam (alıyormuşum) oxumagda imişem (okumaktaymışım) alırmışsan oxumagda imişsen alırmış oxumagda imiş alırmışıg oxumagda imişik alırmışsınız oxumagda imişsiniz alırmışlar oxumagda imişler Gelecek Zamanın Rivayeti yazacagmışam (yazacakmışım) bilecekmişem (bilecekmişim) yazacagmışsan bilecekmişsen yazacagmış bilecekmiş yazacagmışıg bilecekmişik yazacagmışsınız bilecekmişsiniz yazacagmışlar bilecekmişler Geniş Zamanın Rivayeti Geniş zaman kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: bilermişem (bilirmişim)alarmışam (alırmışım) geler imişem (gelirmişim) bilermişsen alarmış san geler imişsen bilermiş bilermiş alarmış geler imiş bilermişik alarmışıg geler imişik bilermişsiniz alarmışsınız geler imişsiniz bilermişler alarmışlar geler imişler Şart Kipinin Rivayeti Şart kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: . -mUş ekiyle yapılır. İstek Kipi İstek kipinin eki -A’dır. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti gelmişmişem (gelmişmişim) oxumuşmuşam (okumuşmuşum) gelmişmişsen oxumuşmuşsan gelmişmiş oxumuşmuş gelmişmişik oxumuşmuşug gelmişmişsiniz oxumuşmuşsunuz gelmişmişler oxumuşmuşlar Şimdiki Zamanın Rivayeti -r. yazmaya.Azerbaycan Türkçesi 59 4. işlemeyeler. gelmeyesen.girer: gelem yazam işleyem (çalışam) gelesen yazasan işleyesen gele yaza işleye gelek yazag işleyek gelesiniz yazasınız işleyesiniz geleler yazalar işleyeler Olumsuz şekli: gelmeyem.

almış idi-almışdı vs. Ek. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi oxumuşdum(okumuştum) vérmişdim (vermiştim) oxumuşdun vérmişdin oxumuşdu vérmişdi oxumuşdug vérmişdik oxumuşdunuz vérmişdiniz oxumuşlar vérmişdiler Şimdiki Zamanın Hikâyesi alırdım (alıyordum) öyrenirdim (öğreniyordum) alırdın öyrenirdin alırdı öyrenirdi alırdıg öyrenirdik alırdınız öyrenirdiniz alırdılar öyrenirdiler . Azerbaycan Türkçesinde. almalıymışam (almalıymışım) öyrenmeli imişem (öğrenmeliymişim) almalıymışsan öyrenmeli imişsen almalıymış öyrenmeli imiş almalıymışıg öyrenmeli imişik almalıymışsınız öyrenmeli imişsiniz almalıymışlar öyrenmeli imişler Rivayet kipi eki -AsI kipinin üzerine gelirken ekleşmiş ve ekleşmemiş biçimiyle kullanılmaktadır. yazmalıymışam (yazmalıymışım) gelesi imişem (gelmeliymişim) yazmalıymışsan gelesi imişsen yazmalıymış gelesi imiş yazmalıymışıg gelesi imişik yazmalıymışsınız gelesi imişsiniz yazmalıymışlar gelesi imişler İstek Kipinin Rivayeti İstek kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: geleymişem (geleymişim) yaza imişem (yazaymışım) geleymişsen yaza imişsen geleymiş yaza imiş geleymişik yaza imişik geleymişsiniz yaza imişsiniz geleymişler yaza imişler 2. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi görülen geçmiş zaman ve emir kipinin hikâye çekimi bulunmaz. fiilin üzerine hem ayrı hem de bitişik gelebilir: alır idi-alırdı.60 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I görseymişem (görseymişim) yazsa imişem (yazsaymışım) görseymişsen yazsa imişsen görseymiş yazsa imiş görseymişik yazsa imişik görseymişsiniz yazsa imişsiniz görseymişler yazsa imişler Gereklilik Kipinin Rivayeti Rivayet kipi eki -mAlI kipinin üzerine gelirken ekleşmiş ve ekleşmemiş biçimiyle kullanılmaktadır. Hikâye Fiilerin hikâye şekli -dI ekiyle yapılır.

Ayrı ve bitişik olabilir: alırsam-alır isem. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi emir.3. Azerbaycan Türkçesinde. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı almışsam gelmişsem almışsan gelmişsen almışsa gelmişse almışsag gelmişsek almışsanız gelmişseniz almışsalar gelmişseler .Azerbaycan Türkçesi 61 Gelecek Zamanın Hikâyesi gelecekdim (gelecektim) başlayacagdım (başlayacaktım) gelecekdin başlayacagdın gelecekdi başlayacag gelecekdik başlayacagdıg gelecekdiniz başlayacagdınız gelecekdiler başlayacaglar Geniş Zamanın Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: geler idim (gelirdim) ovunardım (avunurdum) geler idin ovunardın geler idi ovunardı geler idik ovunardıg geler idiniz ovunardınız geler idiler ovunardılar Şart Kipinin Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: alsaydım oxusa idim (okusaydım) alsaydın oxusa idin alsaydı oxusa idi alsaydıg oxusa idik alsaydınız oxusa idiniz alsaydılar oxusa idiler Gereklilik Kipinin Hikâyesi gelmeli idim alası idim (almam lazımdı) gelmeli idin alası idin gelmeli idi alası idi gelmeli idik alası idik gelmeli idiniz alası idiniz gelmeli idiler alası idiler İstek Kipinin Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: bileydim ala idim bileydin ala idin bileydi ala idi bileydik ala idik bileydiniz ala idiniz bileydiler ala idiler 3. Şart Şart çekimi de -(y)sA ekiyle yapılır. Ünite . istek ve şart kipinin şart çekimi bulunmaz.

almışsansa. Görülen Geçmiş Zamanın Şartı yazdısam (yazdıysam) geldi isem yazdısan geldi isen yazdısa geldi ise yazdısag geldi isek yazdısanız geldi iseniz yazdısalar geldi iseler Şimdiki Zamanın Şartı yazırsam (yazıyorsam) oxuyursam/oxuyur isem (okuyorsam) yazırsan oxuyursan/oxuyur isen yazırsa oxuyursa/oxuyur ise yazırsag oxuyursag/oxuyur isek yazırsanız oxuyursanız/oxuyur iseniz yazırsalar oxuyursalar/oxuyur iseler Gelecek Zamanın Şartı geleceksem yazacagsam (yazacaksam) geleceksen yazacagsan gelecekse yazacagsa geleceksek yazacagsag gelecekseniz yazacagsanız gelecekseler yazacagsalar Geniş Zamanın Şartı alarsam/alar isem (alırsam) gelersem/geler isem (gelirsem) alarsan/alar isen gelersen/geler isen alarsa/alar ise gelerse/geler ise alarsag/alar isek gelersek/geler isek alarsanız/alar iseniz gelerseniz/geler iseniz alarsalar/alar iseler gelerseler/geler iseler Gereklilik Kipinin Şartı bilmeliyemse/bilmeli isem (bilmeliysem) gelesiyemse (gelmem lazımsa) bilmelisense/bilmeli isen gelesisense bilmelise/bilmeli ise gelesiyse bilmeliyikse/bilmeli isek gelesiyikse bilmelisinizse/bilmeli iseniz gelesisinizse bilmelilerse/bilmeli iseler gelesilerse d. İmek Fiiliyle Yapılan İsim Çekimi Azerbaycan Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi isim çekiminin. görülen geçmiş zaman ve şart şekli olmak üzere dört kipi vardır.62 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kip ve şahıs ekleri yer değiştirebilir: almışsamsa. şimdiki zaman. öğrenilen geçmiş zaman. 1.. telebeyem (öğrenciyim) yaralıyam (yaralıyım) telebesen yaralısan telebedir yaralıdır telebeyik yaralıyıg telebesiniz yaralısınız telebedirler yaralılar . Şimdiki Zaman İsim çekiminin şimdiki zaman biçimi isimlerin üzerine zamir kökenli şahıs ekleri getirilerek yapılır..

uykucu). bağlılık. körpeciyez (çocukcağız. anacıg (annecik). Sadece bazı ses farklılıkları görülmektedir. Ünite . 1 Yapım Ekleri Azerbaycan Türkçesinde kullanılan yapım ekleri Türkiye Türkçesindeki yapım eklerinden pek farklı değildir. dindar. düşmenmişem/düşmen imişem (düşmanmışım) düşmenmişsen/düşmen imişsen düşmenmiş/düşmen imiş düşmenmişik/düşmen imişik düşmenmişsiniz/düşmen imişsiniz düşmenmişler/düşmen imişler 3. toparlayıcı). bebecik). +cIl/+cUl: Bir şeye düşkünlük. gazança (küçük tencere). +çI/+çU: Meslek ve uğraşı isimleri bildiren işlek bir ektir. +cug/+cük: Eklendiği kelimeye küçültme. . bibiciyez (halacağız). şakird idim (öğrenciydim) şakird idin şakird idi şakird idik şakird idiniz şakird idiler 4. ekinçi (çiftçi). benzerlik ifadesi veren sıfatlar türetir: ölümcül. “görülen geçmiş zaman”a ve “şart” kipine göre çekimleyiniz. Tonlu şekli yoktur: meydança (küçük meydan). sevgi. İsimden İsim Yapan Ekler İsim kök veya gövdelerinden yeni isimler türeten eklerdir. çalışkan). ovçu (avcı). 1. lügetçe (küçük sözlük). uşagcıgaz (çocukcağız). +cıg. yıgımcıl (derli toplu. demirçi (demirci). kuşcağız). yavrucug (yavrucak). Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zaman şekli -(I)mIş eki ile kurulur. +çA: Küçültme işlevi bulunan Farsça kökenli bir ektir. bayragdar (bayraktar). döyüşçü (dövüşçü). “öğrenilen geçmiş zaman”a. Meslek adı yapar veya bir şeye düşkünlük. Görülen Geçmiş Zaman -(I)dI yardımcı fiiliyle yapılır. bağça (küçük bahçe). meşeçi (ormancı). arabaçı (arabacı). Ekin tonlu şekilleri bulunmaz: kolxozçu (kolhozcu). +ciyez/+cüyez: Sevgi ve küçültme işlevi bulunan bir ektir: guşcugaz (kuşçuk. küçük çocuk) +cıgaz/+cugaz. emekdar (emektar). işcil (işine düşkün. +dar: Farsça kökenlidir. üzümçü (bağcı). Şart gözelsem/gözel isem (güzelsem) gözelsen gözelse gözelsek gözelseniz gözelseler yaşlıymışam (yaşlıymışım) yaşlıymışsan yaşlıymış yaşlıymışıg yaşlıymışsınız yaşlıymışlar xeste idim (hastaydım) xeste idin xeste idi xeste idik xeste idiniz xeste idiler cavansam/cavan isem (genç isem) cavansan/cavan isen cavansa/cavan ise cavansag/cavan isek cavansanız/cavan iseniz cavansalar/cavan iseler “müellim” kelimesini “imek” fiiliyle “şimdiki zaman”a.3. yuxucul (uyumayı seven. döşekçe (minder).+cik. oduncug (küçük odun). bağlılık ifade eder: hesabdar (muhasebeci).Azerbaycan Türkçesi 63 2. uşagcıg (yavrucak. acıma ve pekiştirme ifadesi katar: gulağcıg (kulakçık). evcik.

64

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

+daş: Ortaklık, beraberlik ifade eden isimler türetir: vetendaş (vatandaş), yoldaş (arkadaş), sırdaş, meslekdaş, emekdaş (iş arkadaşı). +gil: Akrabalık adlarına gelerek topluluk, birlik ifadesi verir: halamgil (teyzemler), nenemgil (annemler), dayımgil (dayımlar), Eligil (Aliler). +(I)mtIl/+(U)mtUl: Renk adlarına gelerek benzerlik, gibilik bildirir: yaşılımtıl (yeşilimsi), ağımtıl (beyazımsı), gırmızımtıl (kırmızımsı, kırmızımtırak), garamtıl (siyahımsı), göyümtül (mavimsi). +(I)msov: Renk adlarına gelerek benzerlik, gibilik, yakınlık bildirir: ağımsov (beyazımsı), bozumsov (bozumsu), göyümsov (mavimsi), sarımsov (sarımsı). +(I)mtrag/+(U)mtrag: Renk adlarına gelir: sarımtrag (sarımtırak), ağımtrag (beyazımsı), göyümtrağ (mavimtırak). +lag/+lek: Daha çok yer isimleri yapar. İşlek değildir: yaylag (yayla), gışlag (kışla), otlag (otlak), buzlag (buz saklanan yer, buzul), işlek (çalışmayı seven, çalışkan). +lI/+lU: İşlek eklerdendir. Bir şeye, bir yere bağlı olma gibi işlevleri bulunur: Dağıstanlı, Ordubadlı, akıllı, sedagatli (sadakatli, sadık), örtülü, şeherli (şehirli), namuslu, tozlu, güclü (güçlü). +lıg, +lik/+lug, +lük: Meslek, yer, topluluk, nesne adı, sıfat türetir, soyut adlar yapar: derslik, gözlük, meyvelik, gardaşlıg (kardeşlik), saflıg (saflık), esgerlik (askerlik), beşlik, heftelik (haftalık), aylıg (aylık). +rag/+rek: Kuvvetlendirme, karşılaştırma işleviyle kullanılır: yaxşırag (daha iyi, daha güzel; biraz güzel), göderek (kısacık; biraz kısa), açıgrag (biraz açık; daha açık). +sIz/+sUz: Yokluk bildiren sıfatlar türetir: günahsız, meyvesiz, otsuz, gorxusuz (korkusuz), üzsüz (yüzsüz), susuz. +(I)stan/+(U)stan: Farsça bir ektir. Ülke ve yer bildiren isimler türetir: Mongolustan (Moğolistan), Özbekistan, gülüstan (gülistan), Tataristan. 2. İsimden Fiil Yapan Ekler İsim kök veya gövdelerinden fiiller türeten eklerdir. +A-: Geçişli ve geçişsiz fiiller türetir: sana- (say-), gana- (kana-), boşa-, dile-, oyna(oyun+a-), yaşa-, yala-. +(A)l-: Olma bildiren filler türetir: çoxal- (çoğal-), genel- (genişle-), garal- (karar-), düzel- (düzel-, onarıl-), sagal- (iyileş-), gocal- (ihtiyarla-), ucal- (yüksel-), dincel- (dinlen-; rahatla-). +Ar-: Genellikle renk adlarına gelerek olma bildiren fiiller türetir: ağar-, göyer- (göğer, yeşer-; morar-), bozar-, yaşar- (yeşer-; ıslan-), otar- (otlat-), suvar- (sula-). +I/+U: İşlek değildir: bayatı- (bayatla-), berki- (sertleş-, katılaş-), turşu- (ekşi-), lengi- (gecik-, geri kal-). +lA-: Geçişli ve geçişsiz fiilller türeten işlek eklerdendir: yağla-, işle-, gizle-, başla-, dişle-, gözle-, temizle-, ovla- (avla-), arıgla- (zayıfla-), serinle-, hazırla+lAn- (<+la + n-): dillen-, ruhlan-, agıllan- (akıllan-), güclen- (güçlen-), maraglan(meraklan-), gezeblen- (hiddetlen-), alovlan- (alevlen-). +lAş- (<+la + ş-): bedbinleş- (karamsar ol-), senayeleş- (sanayileş-), birleş-, fikirleş(düşün-), vidalaş- (vedalaş-), sakitleş- (sakinleş-), kömekleş- (yardımlaş-). 3. Fiilden İsim Yapan Ekler Fiil kök veya gövdelerinden isimlen türeten eklerdir. -(a)g, -(e)k: Araç gereç isimleriyle birlikte vasıf özelliği bildiren sıfatlar türetir: yatag (yatak), darag (tarak), elek, döşek, bezek (süs), sınag (deneme), ürkek, gorxag (korkak), gaçag (kaçak). -AgAn: Alışkanlık veya bir işi çok yapmayı ifade eden sıfatlar türetir: gaçagan (çok hızlı koşan “at”), külegen (çok gülen, güleç), gapağan (ısıran, dişleyen), küseyen (çok küsen), yatağan (yatmayı çok seven, çok yatan).

3. Ünite - Azerbaycan Türkçesi

65

-cA: İşlek değildir: düşünce, eylence (eğlence). -cag/+cek: Sıfat türetir, işlek değildir: utancag (utangaç), erincek (tembel). -gAn: Alışkanlık ifade eden isim veya sıfatlar türetir: yapışgan (yapışkan), çalışgan (çalışkan), çekingen, döyüşken (dövüşken), dalaşgan (kavgacı, saldırgan), danışgan (konuşmayı seven; hoşsohbet). -gIn/-gUn, -kIn/-kUn: Sıfat türeten bir ektir: keskin, tutgun (tutkun), yorgun, küskün, coşgun (coşkun), uçgun (kıvılcım), basgın (baskın), gızgın (kızgın), solğun (solgun). -gI/-gU/-ki: Başta araç gereç olmak üzere somut ve soyut kelimeler türetir: silgi, çalgı, asgı (askı), bıçgı (hızar, testere), sevgi, duygu, seçki, üzgü (keski), hörgü (örgü). -I/-U: Somut ve soyut isimler türetir: ölçü, sancı, gorxu (korku), ölü, sürü, yazı, doğu, çeki (tartı). -(y)IcI/-(y)UcU: İsim ve sıfat türetir: alıcı, geçici, gurucu (kurucu), satıcı, baglayıcı, dinleyici, yandırıcı (yakıcı, yakan, ateşli), zeherleyici (zehirleyici), goruyucu (koruyucu), keçici (geçici). -ıg (-ik, -ug, -ük): İsim ve sıfat türeten işlek bir ektir: açıg (açık), ezik, sökük, soyug (soğuk), cızıg (çizik), bölük, bilik (bilgi), galıg (artık, çöp), gırıg (kırık), yanıg (yanık). -(I)n/-(U)n: İsim türeten bir ektir: ekin, gelin, axın (akın, cereyan), biçin (hasat, biçme işi), sağın (sağım). -(I)ntI/-(U)ntU: gırıntı (kırıntı), axıntı (akıntı), çöküntü, tapıntı (buluntu), sıxıntı (sıkıntı), yagıntı (yağmur), döyüntü (çarpıntı), ovuntu (bir şeyin ovularak ufalanmış parçacıkları, kırıntı). -mA: Aslında sıfat-fiili eki olan bu ek, kimi kalıcı isim ve sıfatlar da türetmiştir: govurma (kavurma), bulgama (bulama), süzme, soyutma (haşlama et yemeği), bağlama (bohça, torba; bağlama, saz). -tI/-tU: İsim ve sıfat türeten bir ektir: bağırtı, çığırtı, hönkürtü (hüngürtü), cücerti (yetişmiş), garaltı (karartı), gışgırtı (bağırtı). 4. Fiilden Fiil Yapan Ekler -AlA-: İşlek değildir: eşele-, govala- (kovala-), gevele-. -Ar-: Geçişli fiiller türetir. İşlek değildir: çıxar- (çıkar-), gopar- (kopar-). -dIr-/-dUr: Ettirgen çatı ekidir: aldır-, gezdir-, gördür-, çimdir-, yedir-, çatdır- (ulaştır-), güldür-, gızdır- (kızdır-, ısıt-), döyüşdür- (dövüştür-), pozdur- (sildir-). -gIz-/-gUz-; -xIz-: Ettirgen çatı ekidir. İşlek değildir: durğuz- (ayağa kaldır-), gorxuz(korkut-), galxız- (kaldır-) -(I)l-/-(U)l-: Edilgen fiiller türetir: yazıl-, çekil-, düzül-, yorul-, vurul-, seçil-, asıl-, döyül- (dövül-), pozul- (bozul), yıxıl- (yıkıl-). -(I)n-/-(U)n: Dönüşlü ve edilgen fiiller türetir: yolun-, silin-, sevin-, daran- (taran-), bezen-, görün-, geyin- (giyin-), söylen-, ovlan- (avlan-). -Ir-/-Ur-: Ettirgen fiiller türetir: yatır-, bitir-, uçur-, düşür-, keçir- (geçir-), batır-, bişir- (pişir-), artır-, itir- (yitir-). -Iz-/-Uz-: Yaptırma ve oldurma ifade eder. İşlek değildir: emiz- (emzir-), doğuz- (doğurmasına yardımcı ol-), damız- (damlat-), axız- (akıt-). -(I)ş-/-(U)ş-: İşteş çatı ekidir: yazış-, görüş-, vuruş-, çatış-, ötüş-, paylaş-, bölüş-, söyleş-, gülüş-, salamlaş- (selamlaş-). -(I)t-/-(U)t-: Ettirgen çatı ekidir: terpet- (kımıldat-, hareket ettir-), gorxut- (korkut-), öskürt- (öksürt-), oturt-, yatırt-, çagırt- (çağırt-).

66

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Sayı ve şahsa bağlı fiil çekimine girmeyen, fakat aldığı eklerle fiilin zamanına bağlı olarak taşıdığı kavramı sıfatlaştırdığından kendisinde sıfat ve fiil niteliklerini birleştiren fiil şekillerini oluşturan eklerdir. Azerbaycan Türkçesindeki sıfat-fiil ekleri, Türkiye Türkçesiyle aynı olup sadece bazı fonetik farklılıklar mevcuttur. -An: Şimdiki zaman sıfat-fiilidir: uçan guş, gaçan uşag (koşan çocuk), oxuyan bülbül (öten bülbül), başlayan iş, gelen gonag (gelen misafir), oxuyan şagird (okuyan öğrenci). -acag/-ecek: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: gelecek zaman, oxuyacag bala (okuyacak çocuk), işleyecek gol (işleyecek el), oxunacag eser (okunacak eser), geyilecek paltar (giyilecek elbise). -AsI: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: gelesi adam (gelecek adam), halledilesi iş, deyilesi söz (denilecek söz), gelesi gonag (gelecek misafir), görülesi iş (görülecek iş), tutulası plan (uygulanacak plan). -dıg, -dik/-dug, -dük: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir: başladığım iş, oxuduğun kitab, gördüyün gız, bildiyin şeher, gördüyü iş (gördüğü iş), oxuduğu xeber (okuduğu haber). -mAlI: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: ekilmeli yer (ekilecek yer), oxunmalı kitab (okunacak kitab), gülmeli söz (gülünç söz), minmeli maşın (binilecek araba), gezmeli ölke (gezilecek ülke). -mIş/-mUş: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir: tapşırılmış iş (buyurulmuş iş), ekilmiş yer, gurumuş meyve (kurumuş meyve), süzülmüş gatıg (süzülmüş yoğurt), yazılmış eser, keçmiş gün (geçmiş gün). -Ar: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: axar su (akar su), güler üz (güler yüz), gaynar heyat (canlı hayat), görer göz (görür göz), tutar el . -mAz: -Ar sıfat-fiilinin olumsuzudur: görülmez işıg, görmez göz, tükenmez xeyal (tükenmez hayal), ayrılmaz dostlar, gırılmaz odun (kırılmaz odun).

Sıfat-Fiiller

Zarf-Fiiller

Zarf-fiiller, cümlede yüklemin anlamını çeşitli yönlerden etkileyen, fiilden bazı eklerle yapılmış, şahıs ve zaman belirtmeyen zarf görevindeki yapılardır. Hem zarf hem de fiil özellikleri taşıyan kelimelerdir. Azerbaycan Türkçesindeki zarf-fiiller şunlardır: -A: İkilemelerde kullanılır ve birleşik fiil yapımında görev alır: oxuya oxuya (okuya okuya), güle güle, bile bile, uça uça, baxa baxa (baka baka), dona gal- (dona kal-), seve bil-, oxuya bil- (okuya bil-). -AndA: Sıfat-fiil eki olan -An ekinin üzerine bulunma hâli ekinin getirilmesiyle oluşmuştur. Zaman işleviyle kullanılır ve Türkiye Türkçesindeki “-dığında/-diğinde; -ınca/ince” zarf-fiillerine karşılık gelir: alanda (aldığında, alınca), gelende, verende, çıxanda (çıktığında, çıkınca), işleyende (çalıştığında, çalışınca). -Ar... -mAz: Zaman bakımından çabukluk ifade eden bir zarf-fiil ekidir: oxuyaroxumaz (okur okumaz), yatar-yatmaz, eve çatar-çatmaz (eve varır varmaz), görer-görmez (görür görmez), alar-almaz (alır almaz). -(y)arag, -(y)erek: Tarz bildiren bir zarf-fiil ekidir: gelerek, hirslenerek (hırslanarak), oxuyarag (okuyarak), dişleyerek, alarag, gülerek, işleyerek (çalışarak). -ken: Zaman işleviyle kullanılır: gelerken (gelirken), alarken (alırken), görerken (görürken), baxarken (bakarken). -dıgca, -dikce/-dugca, -dükce: Zaman işleviyle kullanılır: yedikce, oxudugca (okudukça), yazdıgca (yazdıkça), gördükce, yaxınlaşdıgca (yakınlaştıkca). -dıgda, -dikde/-dugda, -dükde: Zaman işleviyle kullanılır: oxudugda (okurken), aldıgda (aldığında), geldigde (geldiğinde), gördükde (gördüğünde).

3. Ünite - Azerbaycan Türkçesi

67

-(y)Ib/-(y)Ub: Ek çok yaygın olup sadece tonlu şekli vardır: alıb, görüb, oxuyub (okuyup), démeyib (demeyip), gayıdıb gel- (dönüp gel-), gızarıb-bozar- (kızarıp bozar-), gezib-dolan-, gözleyib dur- (bekleyip dur-). -(y)IncA/-(y)UncA: Zaman işleviyle kullanılır: alınca, gelince, yéyince (yiyince), géyince (giyince), yaxınlaşınca (yakınlaşınca), oxuyunca (okuyunca). -cag/cek: Zaman işleviyle kullanılır: éşitcek (işitince), görcek (görünce), eve yetişcek (eve ulaşınca). -mAdAn: Zaman işleviyle kullanılır: gelmeden, görmeden, almadan, bilmeden, yazmadan, düşünmeden, bilmeden.

Hareket Adları (İsim-Fiiller)

Azerbaycan Türkçesinde hareket adları Türkiye Türkçesinde olduğu gibi üç çeşittir. 1. -(I)ş/-(U)ş: gediş (gidiş), gülüş, uçuş, açılış, çıxış (çıkış), çağırış, bildiriş, gaçış (kaçış), görüş, baxış (bakış). 2. -mag, -mek: Mastar ekidir: çalışmag (çalışmak), işlemek, deyişmek (değişmek), almag (almak), oxumag (okumak), söylememek, éşitmek (işitmek), sevinmek. 3. -mA: İş ve hareketin adını yapar: yarma, işitme, çekme, süzme, bölme, donma, vurma, gazma (kazma, kazma işi), artma, bilme.

Kelime Türleri
Zamirler
Zamir, isimlerin yerini tutan isim soylu kelime türüdür. Azerbaycan Türkçesindeki zamirlerin büyük bölümü Türkiye Türkçesindeki zamirlerle aynıdır. a. Kişi Zamirleri Azerbaycan Türkçesindeki kişi zamirleri şunlardır: teklik çokluk men biz sen siz o onlar Kişi zamirlerinin hâl ekleriyle kullanımı Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Sadece “ben” zamiri “men” şeklindedir.
Yalın hâl men sen o biz siz onlar İlgi hâli menim senin onun bizim sizin onların Yön. hâli mene sene ona bize size onlara Yük. hâli meni seni onu bizi sizi onları Bul. hâli mende sende onda bizde sizde onlarda Ayr. hâli menden senden ondan bizden sizden onlardan Vas. hâli menimle seninle onunla bizimle sizinle onlarla Eşt. hâli mence sence onca bizce sizce onlarca
Tablo 3.3

Azerbaycan Türkçesinde Kişi Zamirleri

b. Dönüşlülük Zamiri Dönüşlülük zamiri “öz”dür: özüm, özün, özü, özümüz, özünüz, özleri. Kerek özün burada olub göre idin. (Kendin burada olup görmeliydin). İşin esil mahiyyetini özleri bizden yaxşı bilirler. (İşin asıl mahiyetini kendileri bizden iyi bilirler). Azerbaycan Türkçesindeki “dönüşlülük zamiri”nin isim hâl ekleriyle kullanımı gösteriniz.

2

hemin (bu) ve hemen (o)’dir: bu adam. héç kes (hiç kimse). Héç kim unudulmur. ağ kağız (beyaz kağıt) vs. pis yer. kimse. Héç kes ebedi deyil. doxsan. kim. İyirmi telebenin vezifesi vardır. hemin söz (bu söz). hansı (hangi). Onun tehsili dogguzunçu sinfe beraberdir. Asıl Sayı Sıfatları Asıl sayı sıfatları Türkiye Türkçesi ile aynıdır. boş yol. köhne divar (eski duvar). o. yüz. min. heç nF yaddan çıxmır. Azerbaycan Türkçesindeki bazı niteleme sıfatları şunlardır: yaxşı adam (iyi adam). ellinci iller (ellinci yıllar). hara (nere). Güllerin hamısı gözeldir amma senin geder deyil. hemen gadın (o kadın). Soru Zamirleri Néçe (kaç). hemin gün Bakıda hava şeraiti elverişli olacaq. (Nereye gidiyordu? Bunu bile bilmiyordu). Hemin bu adamdır. iki. seksen. dogguz. Kim bu gün növbetçidir? (Kim bugün nöbetçidir?). béle (böyle) ve éle (öyle)’dir. bezi (bazı). dörd. göy deniz (mavi deniz). uzun yol. héç bir (hiçbir). on. e. (Onun tahsili dokuzuncu sınıfa kadardır). herkes. b. Yalnızca bazı ses farklılıkları mevcuttur: Bir. Belirsizlik Zamirleri Varlık ve nesneleri belirsiz şekilde karşılayan zamirlerdir. yéddi. (Böylesi hiçbir yerde yoktur). sekkiz nefer (sekiz kişi). o gün. (Öylelerini aramızdan çıkarmak lazımdır). her şey. (Biz ümit ediyoruz ki. Belirtme Sıfatları Belirtme sıfatları dört gruba ayrılır. altı. here (herkes). hiçbir şey akıldan çıkmıyor). d. sekkiz. Élelerini aramızdan çıxarmag lazımdır. kimi. béş. yétmiş. milyard. 2. sarı paltar (sarı elbise). gırx. Sayı Sıfatları a. bunlar. üç. (On beş kitap bize yetmez). héç ne (hiçbir şey). İşaret Zamirleri İşaret zamirleri bu. keskin söz. böyük gardaş (büyük kardeş). ne. 1. beş baş öküz. dörd gaşıg derman (dört kaşık ilaç). altıncı sinif (altıncı sınıf). néce (ne kadar). onlar. a. Hara gédirdi? Bunu bile bilmirdi. Sen ne oxuyursan? (Sen ne okuyorsun?). Sıfatlar Nesneleri çeşitli yönlerden belirtirler. (Yirmi öğrencinin görevi vardır). gara gış (kara kış). dogguzuncu gün. hemen (o). altmış. Biz ümid édirik ki. o. ne ise. iyirmi. Azerbaycan Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: biri. Bélesi héç yerde yoxdur. meyvesiz bağ. hemin (bu). her hansı (herhangi). b. (Bu. Sıra Sayı Sıfatları Asıl sayının üzerine +(I)ncI/+UncU eki getirilerek yapılır: béşinci adam. On beş kitab bize çatmaz. bu gün Bakü’de hava şartları elverişli olacak). üçüncü sinif. (Hiç kimse ebedi değildir). otuz. hamı (hepsi). gırxıncı gün. . (Güllerin hepsi güzeldir ama senin kadar değil). (Hiç kimse unutulmuyor. İşaret Sıfatları Azerbaycan Türkçesinde işaret sıfatları bu. Niteleme ve belirtme olarak ikiye ayrılırlar.68 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I c. dar geçid. altı telebe (altı öğrenci). gısa ağaç (kısa ağaç). héç kim (hiç kimse). elli. bezisi (bazısı). héç biri (hiçbiri). bu adamdır). milyon. Niteleme Sıfatları Nesnelerin niteliklerini bildirirler. yüzüncü il (yüzüncü yıl). yaşıl çemen (yeşil çimen).

Bayag nahag yere tebietden narazılıg édirdin. çok). bayagdan (deminden. sevincek (sevine sevine). cemaat her zaman iyi desin). gerçek). daim. doğru. (Geçen yıl imanımı bir buseye alıp geçtin. evvelce). sonra. Onlar dolana-dolana xeyli yol gelmişdiler. sağa-sola. 3. sakit (sakin. ora-bura (orası burası). usuldan). (Onlar. yüzde yétmiş Azerbaycanlı. Belirsizlik Sıfatları Başlıca belirsizlik sıfatları şunlardır: çox (çok). aşağı/aşağa. çepeki (eğri). Hansı sinifler gédir? (Hangi sınıflar gidiyor?). onlarca. telesik (aceleyle). Kesir Sayı Sıfatları Nesnelerin parçalarını belirtirler. (Onlar şimdi mutlu yaşıyorlardı). c. téz (tez). (Öyle iş yapki. sağ. usulca). al bu il canımı. düz (doğru. bütün). Nitelik (Durum) Zarfları Bu zarflar iş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir: téz téz. Soru Sıfatları Nesneleri soru yoluyla belirtirler. yavaş yavaş. Bu bir néçe gün béle davam etdi. hızlı). Zaman Zarfları Hareketin olduğu zamanı bildirir. geri. Biz néçe defe görüşmüşük? (Biz kaç kez görüşmüşüz?) a. Türkiye Türkçesindeki gibidir: ikide bir hisse. yavaş). Üleştirme Sayı Sıfatları Diğer Oğuz grubu lehçelerinde üleştirmenin özel eki olan -Ar şekli Azerbaycan Türkçesinde pek görülmez. (Ben gördüklerimin dörtte birini yazmıyorum). ogrun-ogrun (gizli gizli). çiyin-çiyine (yan yana. serrast (düzgün. dogguzda üç (dokuzda üç). seher (seher. Bildir imanımı bir buseye aldın keçdin. bir miktar). evvel. az. axırda (sonunda). yavaş. (Ebil. (Tiflis’te seni arayanların hepsi buraya gelir). üzbeüz (yüz yüze).3. hele (hâlâ). (Bu. Men gördüklerimin dördde birin yazmayıram. hep beraber). Yer-Yön Zarfları Hareketin yerini ve yönünü bildirir: bura. téz (tez). yéddide bir (yedide bir). bildirki ziyanın çıxsın. yavaşça. Azerbaycan Türkçesinde başlıca soru zamirleri şunlardır: néçe (kaç. günorta (öğleyin). yaxın (yakın). birden. astadan (yavaşça. gabagcadan (önceden. (Demin boş yere felekten şikâyet ediyordun). Başlıca zaman zarfları şunlardır: géc (geç). berk (pek. Dünen bu hadise onu berk esebileşdirmişdi. ileri yürüdü). başga (başka. hayli). tézden (erkenden. ahestece (yavaşça. hamı (hepsi. hansı (hangi). bir tam onda béş. (Enver’in eline hiçbir şey geçmediğinden pişman vaziyette ora bura bakınıyordu). al bu yıl canımı. asta (sakin. sakitce (sakince). bir çox (birçok. serbest. bu gün. bir sıra. erken. bir vaxt (bir vakit). içeri. bezi (bazı).Azerbaycan Türkçesi 69 c. her bir. ireli yéridi. d. sabah). Enverin eline héç bir şéy keçmediyinden péşman-péşman ora-bura baxırdı. yuxarı (yukarı). indi (şimdi). Ünite . Onlar indi xoşbext yaşayırdılar. daima). axşamçagı (akşam üzeri). birkaç). bir. (Dün bu hadise onu pek asabileştirmişti). yavaşdan. beri. xeyli (hayli). bayag (demin). 4. hemişe (her zaman. bir geder (biraz. gabaglar (önceleri). celd (çabuk). cesaretlendi. önce). geçen yılki ziyanın çıksın). Ebil üreklendi. aheste. yéyin (çabuk. usulca). dünen (dün). bir néçe (biraz. bildir (bıldır. sol. b. önceden). ne kadar). dolana dolana hayli yol gelmişlerdi). geçen yıl). Zarflar . diğer). axşam (akşam). dostyana (dostane). Tiflisde seni axtaranın hamısı bura gelir. derhal. dakik). -şAr ekiyle meydana gelen üleştirme sayısına az da olsa rastlanır: üçşer. Éle iş tut ki. ikişer-ikişer. öten il (geçen yıl). ireli (ileri). birkaç gün böyle devam etti). Sadece bir sözde “birer” kelimesinde görülür: birer birer. camaat hemişe yaxşı desin. az.

celd galxıp yerinde oturdu. beh-beh (beğenme ünlemi). ay aman (imdat). meheba (helal olsun). çok güzel oldu. ay haray (imdat) Ay haray. ne üçün. bir geder düşündü. pah pah pah/peh peh peh/beh beh beh (alay. gayet).70 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I O. Bıy. Soru Zarfları Fiilin anlamını soru yönünden etkileyen zarflardır: haçan (ne zaman). Azerbaycan Türkçesindeki başlıca ünlemler şunlardır: a. tfu (tüh). (Ay ne güzel oldu be. (O. ne geşenk ceyrandır. Paho. (Ebil. Goy onlar öz gızlarına öyüd versinler. bir geder (biraz). (Oy. goy (bırak). e. néce (nasıl). b. oho (sevinç ünlemi). ne geder (ne kadar). onlar kendi kızlarına öğüt versinler). ne gibi). Şah gaşlarını çatdı. ne teher (nasıl). Dadıma çatın. oxgay (beğenme ünlemi). imdat! Yardım edin. küçümseme. d. aferin. çabuk kalkıp yerinde oturdu). (Bırak. o geder. bir xeyli (bir hayli). bes (yeter. neden dolayı). biraz düşündü). kaş (keşke) kaş ki (keşke). uşağa uzatdı. Seslenme Ünlemleri Hitap için kullanılan ünlemlerdir: ey. Kürşad’ın sözüne çok öfkelendi). Kömek edin. ne sayag (nasıl. hey). ay (ey. (İmdat. xox (küçümseme ve korkutma ünlemi). son derece. Ebil Kürşadın sözünden berk gezeblendi. Maşın asta gedirdi. az-maz (biraz. ne cür (ne tür. ne zaman. iri iri.. bir tike (bir parça. biraz). Ünlemler. kafî). lan. a kişi). (Araba yavaş gidiyordu). bir miktar. Miktar Zarfları Hareketin miktarını ve derecesini bildirir: bir nefesde. yoldaş Nesirov. Şirzad adeti üzre sakit görünürdü. ox (oh). . ölünce (ölene dek). çocuğa uzattı). Ünlemler His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir. aaa (şaşırma ünlemi). Edatlar Tek başlarına anlamları zayıf olan. (Şirzad adeti üzere sakin görünürdü). çox çox. ha (ha. Pah-pah-pah. niye. daha çox (daha çok). buyrun (haydi). Neye göre menden incidin? (Niçin benden incidin?). gramer vazifesi gören kelimelerdir. ne şekilde). paho (kızgınlık ve beğenme ünlemi). bıy (şaşırma ve sevinç ünlemi). oy.. Duygu Ünlemleri Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: vay. (Şah kaşlarını çattı. bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır. bir iki defe. sevinç ünlemi) Kaş bütün yoldaşlar Eziz kimi tevazökar olaydılar. hedden artıg (haddinden fazla. Yoldaş Nesirov). bunu haradan almısan. ikimiz de bir yerde gederik. (Elindeki ekmekten biraz kopardı. Yetişin). Ne teher danışdın? (Nasıl konuştun?). Ne sayag söylesem? (Nasıl söylesem?). niye. be). doyunca (doyana kadar). neden ötrü (niçin. azdan çoxdan (az çok).uf. hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen. ikimiz de aynı yere gidiyoruz). neye göre (niçin). ne güzel ceylandır. Ay yaxşı oldu ha. (Oh. böyle de tezgâh mı olur?). az çox. 1. (Keşke bütün arkadaşlar Aziz gibi mütevazi olsalardı). xeyli (hayli. azıcık). bir az. ay aman. son derece). eşi (ey. hey. ne vaxt (ne vakit). bunu nereden aldın). Elindeki çörekden bir tike kesdi. béle de desgah olar mı? (Peh. Lap jaxşı oldu.

. O saat yadıma düşdü ki. yaxud (yahut). bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir. de .. ne de ki. ne de.. Denkleştirme Bağlaçları Birbirine denk olan. Xeyr. ya da ki. yoxsa (yoksa. ya da. he (evet) Sen şehere gedeceksenmi? . beli (evet). Bağlaçlar Kelimeleri. ne .Evet). neredendir acaba?). Olmaya söhbetimizi eşidib. göresen (acaba).. e. Sizin bu işden xeberiniz varmı? . gah da sesini ucaldırdı.. ister. fikrim işlemekdir. (Bu ne iştir. Cevap Ünlemleri Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: yox (yok. kelime gruplarını. Axı bizim ne günahımız var? (Acaba. peki). gah (kâh . yahut). (Sizin bu işten haberiniz var mı? . Sorma Ünlemleri Sorma ifade eden.. kâh). a. gah . yainki (yahut. xeyr (hayır). yaxud balkonda mene soyug oldu. tamam). şehire doluşan misafirler kimdir.... ya esir. baş üstde (hay hay. (Ya odanın havası ağırlaşmış yahut balkonda bana soğuk geldi).. (Hayır. işte bizim “Mihaylo” ressamdır. aha. yainki günde 3-4 manat faytona vérende özünü itirir. (Bayram kâh yavaşça konuşur kâh sesini yükseltirdi).Beli. (Ayda iki çift çizme aldığında yahut günde 3-4 manat faytona verdiğinde kendisini kaybeder). Ya otağın havası ağırlaşıp. (Ben bütün işlerimde ya özgürüm ya esir).He. (Halıgverdi ile misafiri bulunmalıdır). ya . (Bu sorular tekrar tekrar doğuyor ve Rühsare’yi rahat bırakmıyordu). Bu suallar tekrar-tekrar doğur ve Rüxsareni rahat buraxmırdı.. kelime gruplarını. birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbiren bağlayan. kelimeleri. Sıralama Bağlaçları Art arda gelen unsurları..Evet. benden razı kalmadın mı?) Bunu haradan bilip?. Ünite . ne. haradandır göresen. düşüncem çalışmaktır).. b.. .. ve ya. d... (O saat aklıma geldi ki.. axı bizim “Mixaylo” ressamdır. vardır). (Sen şehre gidecek misin? . de. yaxşı (peki. c. Karşılaştırma Bağlaçları Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru.. konuşmamızı mı duymuş). hem. acaba)... gah . Surxay ve ya Memmed bize gelmelidir.. şehere dolan gonaglar kimdir.. Gösterme Ünlemleri Birini. vardır. (Surhay veya Mehmet bize gelmelidir)... bir şeyi göstermek için kullanılan. Azerbaycan Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır.. hayır). Xalıgverdi ile gonağı tapılmalıdır. Bu ne işdir. soru için kullanılan ünlemlerdir: hanı (hani). axı (acaba). bax (işte). ya. cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: ve.. (Bunu nereden bilmiş?. ile..ister.3. veya). Ayda iki çüt çekme alanda. ne . Bayram gah yavaşça danışır. Yoxs a menden razı galmamısan? (Yoksa. yaxud (ya . olmaya (acaba). 2. Acaba. gah da (kâh . dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: da . kâh da). cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan.hem.Azerbaycan Türkçesi 71 c. ya .. ne . işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: axı (işte).. Men bütün işlerimde ya azadam. bizim ne günahımız var?). birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: ya. da.

üzre. hergah (eğer. (Hanperi üç gündür birlik üyelirinin hepsinden önce işe geliyordu). yine). geder (kadar). ayağım burxulmuşdu. biz de bilelim de). tekin (gibi). Bundan dolayı da kalbi rahat çarpıyordu). ki. (O. içre. Sevdiyim. demek ki). Seni sabaha geder gözledim. ancag (ancak). c. deyesen (galiba). (Peri anne babasının hatırını kırmayacaktı. dolayı). (Benim komşum Mehmet ve yine yakın arkadaşım Şakir bu yıl enstitüyü bitirmişler). e. (Demek. beri. (Biz şehrin bütün sokaklarını. (Bunu çoktan de. sora (sonra). üçün (için). senden geyri kimim var. (Sen ki benim nişanlımsın). mütleg (mutlaka). (Arabadan düştüğüm için ayağım burkulmuştu). (Hasta olduğum için size gelemedim). Bunu çoxdan dé. ibaret. Menim gomşum Memmed. Xanperi üç gündür ki. başga (başka). için. biz de bilek de. evvel. tebii (tabii ki). bir tunç heykel gibi sakin ve sessizdi). keşke. yalnız. şeksiz (muhakkak). boyu. hem de. bağlarını ve habéle deniz kenarını gezdik. dahi). hemçinin (hem. (Benim gibi derde dalan yoktu). savayı (başka. ancag yadından çıxartma ki. Demeli. (Meşedibey İslam Dayı’nın yaşadığı kulübeye doğru gitti). menim tecrübem yoxdur. Azerbaycan Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. yanı sıra). hariç. halbuki. sen Hacı Kamyab’ın kardeşinin oğlusun). tunc héykel kimi sakit ve sessizdi. (Gülşen. yeni (yani). teref (taraf. her ne kadar sen beni geçtin. ve habéle (bununla birlikte.72 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I d. Sehengini mene vér. éle bu sebebe göre de (bundan dolayı). (Küpünü bana ver. geder (kadar). (Seni sabaha kadar bekledim). hetta (hatta). da (da. ayrı. manga üzvlerinin hamısından gabag işe gelirdi. Ayrılma hâlinden sonra kullanılanlar: geyri (gayrı). Meşedibey İslam dayının yaşadığı daxmaya sarı gétdi. sanki. Anamı ve atamı harada itirdiyimi béle yaxşı bilmirdim. elbette. gramer görevli müstakil kelimelerdir. hemçinin yaxın yoldaşım Şakir bu il institutnu bitirmişler. O. bağlarını ve bunun yanı sıra deniz kenarını gezdik). ile. sen Hacı Kamyabın gardaşı oğlusan. cümeleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: belke (belki). Maşından yıxıldığıma göre. meger. güman ki (muhtemelen). herçend sen meni ötdün. göre (göre. Men tek derde dalan yoxdu. dolayı. ona göre ki (ondan dolayı). garşı (karşı). (Sevdiğim. Yalın ve ilgi hâlinden sonra kullanılanlar: kimi (gibi). ayrıca. 3. Sen ki benim nişanlımsan. dâyir. Cümle Başı Bağlaçları Cümle başı bağlaçları. lakin. tek (gibi). -cen/-can (-e kadar). demeli (demek. b. Yönelme hâlinden sonra kullanılanlar: değin (kadar). neinki (sadece). béle (bile). Bunlardan savayı héç ne tapa bilmedim. habéle (böyle. reğmen (rağmen). amma (ama). herçend (her ne kadar). Son Çekim Edatları İsim ve isim soylu kelimelerden sonra gelerek sonuna geldiği kelimeyle cümledeki diğer kelimeler arasında anlam ilişkisi kuran. . ötrü. teki (gibi). aid (ait). doğru). tutag ki (diyelim ki). (Bunlardan başka hiçbir şey bulamadım). nisbeten. dek. sarı (doğru). köye kadar kucağımda götüreyim). hegigeten (hakikaten). çünki. senden başka kimim var). Éle bu sebebe göre de üreyi rahat döyünürdü. bunun gibi). gabag (önce). boyunca. doğru. (Annemi ve babamı nerede yitirdiğimi bile iyi bilmiyordum). aid. Gülşen. Biz şeherin bütün küçelerini. doğrusu. Peri nene atasının xatirini sındırmayacagdı. ancak aklından çıkartma ki benim tecrübem yoktur). evvel. Sona Gelen Bağlaçlar Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: de. kendecen gucağımda aparım. Xeste oldugum üçün size gele bilmedim. şayet).

Bunun yanında başka görüşler belirtenler de olmuştur. Oğuzcaya dayalı olarak XIII. Kuzey ve Güney Azerbaycan olarak ikiye ayrılmıştır. Sâsâniler. İran. Dolayısıyla eser veren kişiler yeni bir edebî dil yaratırken Oğuz Türkçesi ile edebî dili kaynaştırdılar. Anadolu’ya gelen Türkler arasında edebî dili bilenler vardı. Sacoğulları. Anadolu Selçuklularından sonra kurulan Beyliklerin Türkçeyi teşvik etme- 2 leri. yüzyıllar arasında sırasıyla Moğolların. edebî dilden uzak idiler.Azerbaycan Türkçesi 73 Özet 1 Azerbaycan adını açıklamak Birçok kişi Azerbaycan adının Farsça ‘ateş’ anlamına gelen ‘âzer’ sözünden çıktığına inanır. Şekilde batı. kuzeybatıdan Gürcistan.3.-XIV.000 5 . Sovyet hâkimiyeti zamanında “Azerbaycan” sözünün etimolojik bakımdan incelenmesi konusunda birçok fikir ileri sürülmüştür. yüzyılda kurulan Manna İmparatorluğundan günümüze kadar pek çok kavmin denetiminde bulunmuş. güneybatıdan Türkiye (18 km) ve güneyden İran ile çevrilidir. Şirvanşahlar. Azerbaycan Cumhuriyetinin yerini belirlemek Azerbaycan. Ermeniler. Medler. Kafkasya. “Dîvânü Lügâti’t-Türk” adlı eserinde Azerbaycan sözünü “Âzerbâd” yani “odun (ateşin) âbâd ettiği yer” şeklinde açıklamıştır. 1828 Türkmençay Anlaşması’yla Aras nehri sınır olmak üzere. Bugünkü Azerbaycan yazı dili öncelikle Bakü. Persler. 4 3 Azerbaycan edebiyatını anlatmak Azerbaycan Edebiyatı. Parthlar. Bu dönemin şair ve yazarları bir ortak Sovyet ekseninde komünizmi öven eserler vermişlerdir. yüzyıl başlarında başlayan Moğol baskısı neticesinde buradaki Türkler Anadolu’ya gelmişlerdir. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çeşitli şehirlerde kurulan kültür ve sanat ocakları ile yine bu şehirlerde neşredilen gazeteler vasıtasıyla yüzünü batı medeniyetine döndürür. Bu düşünceye göre Azerbaycan ‘ateş ülkesi’ demektir. Harezmşahların ve Timurluların hâkimiyetine girer. Emeviler. Abbasiler. Azerbaycan XII. Büyük Selçuklular’dan sonra Azerbaycan Irak Selçukluları’nın (1118-1194) ve İldenizliler Hanedanı’nın (1137-1225) idaresine girer. Azerbaycan Türkçesi. Azerbaycan Türkçesini tanımlamak XIII. 6 Temmuz 1923’te ise Azerbaycan SSCB’ye. Azerbaycan’ı Selçuklu topraklarına katmışlardır. Ünite . Azerbaycan ve Anadolu’da ‘Oğuzca’ya dayalı yeni bir yazı dilinin oluşmasını sağlamıştır. Kafkasya’nın en kurak kesimi olan Orta ve Aşağı Kura havzası ile Büyük Kafkas Dağları’nın güneydoğusu ve Küçük Kafkas Dağları’nın kuzeydoğusunda yer alır.Kâşgârlı Mahmûd. Azerbaycan. Selçuklulara kadar bu bölgede sırasıyla Urartular. Romalılar. Azerbaycan (Kuzey ve Güney). Şeddâdîler ve Ahmedîliler egemen olmuşlardır. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesi ‘Doğu Oğuzcası’. 1908 Meşrutiyeti’nden sonra Türkiye’de güçlenen Türkçülük akımı Azerbaycan edebiyatçıları üzerinde de etkili olur. Azerbaycan SSC adıyla dâhil edilir. birçok medeniyete beşiklik etmiş ve büyük mücadelelere sahne olmuş bir ülkedir. Karabağ ve Tebriz ağızları üçgeni ile Batı Türkçesinin oluşumuna dayanmaktadır. Atropatene Krallığı. Azerbaycan Edebiyatı. 1920’li yıllardan itibaren sosyalist devir edebiyatı başlamıştır. batıdan Ermenistan. Azerbaycan Türklerinin tarihini anlatmak Azerbaycan. Revvâdîler. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ağızlar topluluğu ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır. muhtevada doğu geleneği ve Azerbaycan masal tefekkürünün cazibeli zemininde gelişen hikâye ve roman türü de Azerbaycan edebiyatında önemli bir yere sahiptir. MÖ VIII. Kuruluşundan itibaren klasik edebiyatına Arap ve Fars edebiyatının yön verdiği Azerbaycan edebiyatı ve kültürü XIX. yüzyılda Selçuklular. Ayrıca Oğuzların zengin bir sözlü edebiyata sahip olması ve bu edebiyatın yazıya geçirilmesi ihtiyacı. Türkmen ve Çağatay (Müşterek Orta Asya Türk Edebiyatı) edebiyatları ile Türkiye Türklerinin edebiyatları arasında yer alır ve bu Türk edebiyatlarını birbirine bağlayan bir köprü vazifesi görür. Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak merkezi Kuzey Azerbaycan’dır. Irak ve Doğu Anadolu (Türkiye) yörelerinde yaşayan Türklerin ‘Doğu Oğuzca’ olarak tanımlanan Türk lehçesiyle oluşturdukları bir edebiyattır. Kuzey Azerbaycan’ın toplam yüzölçümü 86. Ülke toprakları kuzeyden Rusya Federasyonu’na bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyeti. 1922 yılının Mart ayında Azerbaycan. asırdan günümüze kadar kullanılan Batı Türkçesi zamanla Osmanlı Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi olarak iki daireye ayrılır. Gürcistan ve Ermenistan cumhuriyetleri Mâverâ-yı Kafkas SSC Federasyonu’nda birleştirilir. ama daha önce buralara yerleşmiş olan Oğuz Türkleri. Osmanlı Türkçesi de ‘Batı Oğuzcası’dır. XI. Bizans. Sellârîler.

+lA-. İmek Fiiliyle Yapılan İsim Çekimi Azerbaycan Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi isim çekiminin. imek fiili vasıtasıyla ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak yapılır. -gIz/-gUz-.202. çokluk -x. Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: +cıg. teklik +(I)n. magda/-mekde Geniş Zaman: -Ar Gelecek Zaman: -acag/-ecek.+cik/+cug/+cük. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sA Gereklilik Kipi: 1.(<+la + ş-) Fiilden İsim Yapan Ekler: -(a)g. teklik +sI. kalın sıradan ünlülerden sonra ise g sesi ğ’ye dönüşür. teklik +(I)m. teklik -ø. Büyük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır.74 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I km ’dir. -dIr-/-dUr. 1. 6 2 Azerbaycan Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz I. 3. -(I)l-/-(U)l-. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lAr İyelik Ekleri: 1. Daha önce SSCB’ye bağlı olan Azerbaycan 30 Ağustos 1991’de bağımsız bir cumhuriyet olarak kurulmuştur.(<+la + n-) . 3. -(I)n/-(U)n.girer. -ik. -AgAn.. Eşitlik hâli: +cA Aitlik eki: +ki Soru eki: +mI.+c ıgaz/+cugaz. -gAn.+(I)mtIl/+(U)mtUl. +ciyez/+cüyez. Ses Bilgisi Ünlüler: Azerbaycan Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır. çokluk +(I)nIz. teklik -Am. 2. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -mIş/-mUş ve -Ib/-Ub Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dI Şimdiki Zaman: -r. -gI/-gU/-ki. +lI/+lU. -Ar-. teklik -n. Yönelme hâli: Ünsüzlerden sonra +A.+I.+I/+U. Azerbaycan’da % 65 oranında sulu tarım yapılmaktadır. -A Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. Bakü civarındaki petrol üretimi BDT ülkelerinin petrol üretiminin % 10’unu oluşturur. 3. -ük). Her ikisinin toplam yüzölçümü 200.+cIl/+cUl. sIz. ünlülerden sonra da +yA e. -dik/-dug.-Iz-/Uz-. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. +lAş. -tI/-tU Fiilden Fiil Yapan Ekler: -AlA-. çokluk -sInlAr Zaman ve Şekil Ekleri: a. -cA. +(I) mtrag/+(U)mtrag. 3. çokluk -ıx. öğrenilen geçmiş zaman. 2. İlgi hâli: Ünsüzlerden sonra +In.+gil. II. 3. görülen geçmiş zaman ve şart şekli olmak üzere dört kipi vardır. çokluk -Ag. 3. Emir Şahıs Ekleri: 1. Güney Azerbaycan’ın yüzölçümü ise 114.500’dür. -dük. -AsI. 1. b. -mA. +lAn. +nUn c. +(I)stan/+(U)stan İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-. -üz. +rag/+rek. +(I)msov. 2. -kIn/-kUn. şimdiki zaman. Ayrılma hâli: +dAn g. -(I)t-/-(U)tSıfat-Fiiller: -An. -(I)ntI/-(U)ntU. 2. -(e)k.+Ar. Azerbaycan nüfusunun % 83’ünü Azerbaycan Türkleri oluşturur. -Ar. +lük. teklik -ø. +mU Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a. z. Yükleme hâli: +I ve +nI d. İstek Kipi: -A. b. -mAlI. -mIş/-mUş. 1. +lıg. -Ir-/-Ur. 2. -uz. -gIn/-gUn. rivayet. Küçük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır. 2002 yılı sayımına göre Kuzey Azerbaycan’ın nüfusu 8. -Ir ünlüden sonra araya -y. y’ye. -mAz . İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -acag/-ecek.480 2 km ’dir.+dar. İran’da ise 20 milyonu aşkın Azerbaycan Türk’ünün yaşadığı tahmin edilmektedir. çokluk +lArI. şahıslarda ince ünlülerden sonra ek geldiğinde ekin sonundaki g. teklik -m. çokluk -nIz. -cag/+cek. çokluk -In. 3.çI/+çU . çokluk +(I)mIz. +sIz/+sUz. 2. -I/-U. 3. teklik -Im. -AsI 3. +lik/+lug. çokluk -sInIz. Ünsüz Uyumu: Türkiye Türkçesinde olduğu gibi sağlam değildir. -xIz-. -mAlI.+daş. teklik -ø. 1.+çA+. teklik -sAn. Fiillerin Birleşik Çekimi Azerbaycan Türkçesinde birleşik çekim.240 2 km ’dir. Bulunma hâli: +dA f. hikâye ve şart olmak üzere üç çeşittir. -(I)ş-/-(U)ş-. +lag/+lek.ünsüzü gelir. -(y)IcI/-(y) UcU.+I Hâl Ekleri: a. çokluk -lAr c.+sI. 2. Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y. +Un ünlülerden sonra +nIn. 2. -ug. Yalın hâl: Eksizdir. -(I)n-/-(U)n. Vasıta hâli: +(y)lA h. 2. -ux. Ünsüzler: Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır. +(A)l-. 1. -ıg (-ik. çokluk -lAr b. -dıg. teklik -sIn. -k. -ük.

e. héç bir (hiçbir). Miktar Zarfları. -mAdAn Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. -dükde. -dikde/-dugda. Belirsizlik Zamirleri: biri. -mag. Kişi Zamirleri: men. néce (ne kadar) Sıfatlar Azericede kullanılan niteleme ve belirtme sıfatları Zarflar Azericede kullanılan Zaman Zarfları.Azerbaycan Türkçesi 75 Zarf-Fiiller: -A. Soru Zarfları Edatlar Azericede kullanılan ünlemler. Dönüşlülük Zamiri: öz c. -(y)Ib/-(y)Ub.biz. hemen (o). hamı (hepsi). héç kim (hiç kimse). béle (böyle) ve éle (öyle) d. -dıgca. -cag/cek. -dikce/-dugca. -(y)IncA/-(y) UncA. -mA III. kim. Nitelik (Durum) Zarfları. bağlaçlar ve son çekim edatları . hansı (hangi). kimse. -mAz. ne.o. bezisi (bazısı).onlar b.. héç kes (hiç kimse). -(y) erek. İşaret Zamirleri: bu. here (herkes). -(I)ş/-(U)ş 2. -ken. -(y)arag. bezi (bazı). Ünite . héç biri (hiçbiri). -AndA.3.siz.sen. o. bunlar.. Yer-Yön Zarfları. herkes. her hansı (herhangi). kimi. -dıgda. hara (nere). -dükce. hemin (bu). -mek 3. héç ne (hiçbir şey). her şey. ne ise. -Ar. KelimeTürleri Zamirler a. onlar. Soru Zamirleri: néçe (kaç).

Kapalı e (é) sesi kelimelerin tüm hecelerinde bulunabilir. ‘Xeste oldugum . Aşağıdaki kelimelerden hangisi türemiş kelime değildir? a. d. xörek bişirilibdir. Kapalı e (é ) sesi. Gözleri héyretden böyümüş. dar-yuvarlak bir ünlüdür. Men universitetde oxuyuram. 10.. Azerbaycan Türkçesinin özellikleri X-XI. Kapalı e (é ) sesi.’ cümlesinde boş bırakılan yere aşağıdaki son çekim edatlarından hangisi getirilmelidir? a. tesdig 6. Eli lampanı yandırdı. e. Azerbaycan Türkçesinde kelime sonunda b. bozardı e. d. Kapalı e (é ) sesi. b. b. g sesleri bulunmaz. Azerbaycan Türkçesi. -Bağışla. Gardaşı gördü év süpürülüb. başga e. görmüşdü c. 4. c. Samed Vurgun d. Aşağıdakilerden hangisi Azerbaycan yazar ve şairlerinden biri değildir? a. c. düz-yuvarlak bir ünlüdür. d. e. söz anlayan bir nazlı yar ister könül. 2. Çağatay Türkçesinin devamı olan lehçelerden biridir. yüzyıllarda doğmaya başlar. erincek 7. Molla çox şad oldu. Şah bu söze xéyli gülüp étirazını bildirdi. Kelime başındaki bütün kalın k sesleri. e ile a arası bir ses değerine sahiptir. e. c. Kapalı e (é) sesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. kimi b. b. O. e ile i arası bir ses değerine sahiptir. b. Azerbaycan Türkçesi Batı Oğuzcası olarak kabul edilmektedir. xanım! . c. Azerbaycan Türkçesi. Abdülhamit Süleyman Çolpan e.76 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. alıbdır e. 8. d. Azerbaycan ve Türkiye Türkçesindeki ünsüzlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. gışlag c. Dil açanda ilk defe “ana” söylerik biz. héc bu vaxta galmazdı. göre . Kapalı e (é ) sesi. Azerbaycan Türkçesinde sadece d ile başlar. size gele bilmedim. geder d. Azerbaycan Türkçesi. Dil bilen. yuxucul b. Gız onun mektebe getdiyini biler. b. Kuzey Türkçesinin batı sahası içinde yer alır. c. c. Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen ekler. Hüseyin Cavid c. Aşağıdaki kelimelerden hangisi ünsüz uyumuna uymaktadır? a. Onlar yaxınlaşdıgca tüteyin sesi daha aydın éşidilirdi. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hâl eki yoktur? a. yavaşdan d. d. ürekden b. 5. e. e.. e. Azerbaycan Türkçesinde g olur. Xalam otağın penceresinde durarag meni çağırırdı. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiil eki yoktur? a. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öğrenilen geçmiş zaman kipi bulunmaktadır? a. d. c. Azerbaycan Türkçesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. meslekdaş d. Onların yüzünü sene tapşırıb gédeceyem. d. üçün c. Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin başındaki y sesi Azerbaycan Türkçesinde bulunmaz. b. Biz veteni azad görmek üçün heç bir fedakarlıgdan çekinmedik. 9. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır.déyib gapıdan çıxdı. Azerbaycan Türkçesinde bazı ünlüyle başlayan kelimelerin başında bir h sesi türemiştir. Ahmed Cevad b. Bahtiyar Vahapzade 3.

a 9. d 3. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Uyumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Hâl Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Bildirme Kipleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 10. Yanıtınız yanlış ise “Zarf-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız doğru değilse. b 2. Yanıtınız yanlış ise “Azerbaycan Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Azerbaycan Edebiyatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Azerbaycan Türkçesi 77 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. d 6.3. b Yanıtınız yanlış ise “Azerbaycan Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Ünlüler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “şimdiki zaman”a göre çekimi şöyledir: müellimem (öğretmenim) müellimsen müellimdir müellimik müellimsiniz müellimdirler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “öğrenilen geçmiş zaman”a göre çekimi şöyledir: müellim imişem (öğretmenmişim) müellim imişsen müellim imiş müellim imişik müellim imişsiniz müellim imişler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “görülen geçmiş zaman”a göre çekimi şöyledir: müellim idim (öğretmendim) müellim idin müellim idi müellim idik müellim idiniz müellim idiler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “şart kipi”ne göre çekimi şöyledir: müellim isem (öğretmensem) müellimsen müellimse müellimsek müellimseniz müellimseler . e 8. a 4. e 5. c 7. Yanıtınız yanlış ise “Son Çekim Edatları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

hâli özüme özüne özüne özümüze özünüze özlerine Yük. hâli özümde özünde özünde özümüzde özünüzde özlerinde Ayr.78 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Sıra Sizde 2 Azerbaycan Türkçesindeki “dönüşlülük zamiri”nin isim hâl eklerine göre çekimi şöyledir: İlgi hâli özüm özün özü özümüz özünüz özleri Yön. hâli özümle özünle özüyle özümüzle özünüzle özleriyle Eşt. hâli özümü özünü özünü özümüzü özünüzü özlerinizi Bul. hâli özümden özünden özünden özümüzden özünüzden özlerinden Vas. hâli özümce özünce özüce özümüzce özünüzce özlerince .

(2007). . 135-158. Cem Yay. Li. Türk Dilinin Yurtları. (1996). Ebru Yay. Ankara. KB Yay. İstanbul. H. F. Türk Kültürü. Hacaloğlu. Yong-Sǒng (2004). (1981). (1994). (1996). Hüseyinzade. H. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. Yeni Türkiye Dergisi. s. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). 370. (1994). . (1971). İ.. s. Rüstemov R. Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü I-II.Akpınar Y. A. Metin Karaörs). İstanbul.. Memmedov. Akçağ Yay. (1994). A. M. AzeriTürkçesi Dil Kılavuzu. Y. Bozkurt.. S.Hünerli B. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi.3. Ankara.Durmuş. Akçağ Yay. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. TDEK. s. Türklerin Dili. N. Geçit Yay. Ankara. Yesevi Yay. Z. A. S.. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. İstanbul. E. Sosyal Yapı.. F. A. Ankara.. Uluslararası Türk Dili Kongresi 1988. Ş. Ercilasun). Özkan. N. Ö.Deniz. L.. (2005).. M. Şirin User. M. Elazığ. Akçağ Yay. “‘Azerbaycan’ Sözünün Menşe ve Mânâsı Hakkında” (Akt. (1990). Türk Dünyası Coğrafyasına Bir Bakış. N. (1993).. Türk Dünyası Nüfus.. İstanbul. “Azerbaycan Türkçesi”.Yıldırım. Caferoğlu.-Budagova.Bilecik. İstanbul. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. Ercilasun.. Saray. A. C. Azeri Türkçesi. 39-45 Ergin.. Zeynalov. Y.. Yiğit. TDK Yay. s. (1993). C. Oğuz Grubunda Edatlar. Kebikeç Yay. Ü.. Ankara. Bakı. S.. Özkan. Dönmez. B.. 4.Azerbaycan Türkçesi 79 Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Akar. Baku. İ. Ankara. Ercilasun. Ankara. İstanbul. A. A.Axundov. İstanbul.. Kartallıoğlu Y. (1992). “Azerbaycan Türkleri Edebiyatı”. Türk Dünyası Özel Sayısı I. (1960). S. Dil. Ahmet B.. Kriter Yay. A. 60-72.. Ünite . Bakü. (1998). Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. 171-230. Yusuf Gedikli). s. R. (1973). Müasir Azerbaycan Dili (Morfologiya). Azerbaycan Türkleri Tarihi. Bakı. Cemşidov. (1993).. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. I-II. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Türk Dillerindeki Sontakılar. Ehmedov. M. B. (2007). İstanbul. (1997).. Azerbaycan Dilçiliyinin Nezeri Esasları. F. Altaylı. İstanbul. Kapı Yay. KB Yay. A. Azerbaycan Dili 6-7. Edebiyat. Doğan. . Oruç B. B. (2003). (1997).Efendiyev. (2006). Maarif Neşriyatı.. O. XXXII. TİSAV Yay. Azerbaycan Dilinin Grammatikası (Morfologiya). “Batı Türkçesinin Doğuşu”. 113-119. Ankara. 15. MEB Yay.Şuataman. Kayseri.

Anahtar Kavramlar • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi • Metin Örnekleri İçindekiler • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri . Azerbaycan Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek.4 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I    Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Azerbaycan Türkçesi ile yazılmış metinleri çözümleyebileceksiniz. Azerbaycan Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek.

Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ Kiril Aa Бб Вв Гг Ғғ Дд Ee Әә Жж Зз Ии Ыы Јј Кк Ҝҝ Лл Latin Aa Bb Vv Gg Ğğ Dd Éé Ee Jj Zz İi Iı Yy Kk Gg Ll Kiril Мм Нн Оо Өө Пп Рр Сс Тт Уу Үү Фф Xx Һһ Чч Ҹҹ Шш Latin Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Tt Uu Üü Ff X x (l) Hh Çç Cc Şş .

O sırada görüyorlar ki. Ҹaмaaт xырмaны јaнғындaн гуртaрыр. Adamlardan biri serçeden soruşur: -Ay serçe. aғзынa су aлыб јaнaн дәрзләрин үстүнә төкүр. Јaнғындaн xәбәр тутaнлaр һaрaј сaлыб һaмыны көмәјә чaғырырлaр. Adamlardan biri serçeye soruyor: -Ey serçe. Éle bu vaxt görürler ki. гәтирдијин су дaмлa бојдa олмaз. бир гүн ел xырмaнынa јaнғын дүшүр. Hepsi bu işe şaşırıyor. bu su ateşe ne yapabilir. serçe tez tez çaya inip. Һaмы бу ишә мaт гaлыр. ağzına su alıp yanan tahıl bağlarının üstüne döküyor. гәрәк әлимдән гәләни әсиргәмәјим.82 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Cc Çç Dd Ee Әә Ff Gg Ğğ Hh Xx Iı İi Jj Kk TT Ses Karşılığı Harfler Qq Ll Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Vv Yy Zz TT Ses Karşılığı a b c ç d é e f g ğ h x (l) ı i j k q (o)) l m n o ö p r s ş t u ü v y z AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ГУШУН КӨМӘЈИ Дејирләр ки. Her biri bir işe el atıyor. Hamı bu işe mat galır. Һәрә бир ишә әл aтыр. niye özünü eldendilden salırsan? Serçe déyir: -Xırman menim de çöreyimdi. Aдaмлaрдaн бири сәрчәдән сорушур: -Aј сәрчә. Yangını haber alanlar feryat edip herkesi yardıma çağırıyorlar. ağzına su alıb yanan derzlerin üstüne tökür. Camaat xırmanı yanğından gurtarır. нијә өзүнү әлдән-дилдән сaлырсaн? Сәрчә дејир: -Xырмaн мәним дә чөрәјимди. Here bir işe el atır. gerek elimden geleni esirgemeyim. serçe téz téz çaya énir. Guşun Kömeyi Déyirler ki. Yanğından xeber tutanlar haray salıb hamını kömeye çağırırlar. İnsanlar harmanı yangından kurtarıyor. Елә бу вaxт гөрүрләр ки. bir gün él xırmanına yanğın düşür. бу су одa нејләјә биләр. bir gün halkın harmanında yangın çıkıyor. Kuşun Yardımı Diyorlar ki. сәрчә тез тез чaјa енир. getirdiyin damla boyda olmaz. getirdiğin su damla büyüklüğünde değil. bu su oda néyleye biler. niye kendini yoruyorsun? .

xaнымaнымдaн. бу јурд онлaрдaн бизә јaдигaр гaлмышдыр.4. Көксүз aғaч кими битән бaxтымы. aрaјын јaтaн бaxтымы. Siz Allah. Өлдүрсәләр горxум јоxду гaнымдaн. О. гојмa. БAXТЫМЫ Бaшынa дөндүјүм вaфaлы достлaр. göy çemenlikde. Пүнһaн-пүнһaн мәним кими сaрaлы. онун гөјләри. Чaғырын. Köksüz ağaç kimi biten baxtımı. ҝәтирин бир ҝөрүм бaры. Бир мәнә сөјләјин. Ҝөзүм aғлaр гaлды. getirin bir görüm barı.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 83 Serçe diyor: -Harman benim de ekmeğimdir (ekmek kapımdır). Biryollug unudub gülüzlü yarı. éyledin garı. Бирјоллуг унудуб ҝүлүзлү јaры. Men onu axtardım boranda. бизим үчүн мүгәддәсдир. Şelaleli dağda. Биз онун гүнәшләри. gerek ki elimden geleni esirgemeyeyim. Мәни гүрбәтләрә aтaн бaxтымы. тeз тaпын итән бaxтымы. Вaрлығымыз онa бaғлыдыр. судaды. adadı. 1 . о дәрјaдa. ҝәзмә мәндән aрaлы. sudadı. гaрдa. Бaбaлaрымыз бурaдa јaшaмыш. ҝөрдүнүз һaрдa. Ешг одунa јaнaн aшкaрa јaнмaз. Шәлaләли дaғдa. бурдa јaрaнмышдыр. Инсaф дәјил. Кaмил овчу өлмәјинҹә усaнмaз Әлдән гојмaз белә сәрxош мaрaлы. күләкләри. Јолундa кечмишәм ширин ҹaнымдaн. goyma. Нaбaтaм. Дөрд бир јaным гaрaнлыгды. Aman. téz tapın iten baxtımı. ҹaн интизaрдa. Aмaн. o deryada. ВӘТӘН Биз онун гуҹaғындa гөз aчмышыг. Növreste cavandım. Gerg olub deryada batan baxtımı. can intizarda. улдузлaры aлтындa бој aтмышыг. Bir mene söyleyin. Бу торпaглaр әсрләр боју xaлгымызын aлын тәри вә гaны илә сувaрылмышдыр. бурaдa өмүр сүрмүшләр. јaғышлaры ичәрисиндән кәчмишик. Nabatam. Фәләк тутуб голлaрымдaн будaды. Gözüm ağlar galdı. бизи онун нәфәси бәркитмишдир. Гәрг олуб дәрјaдa бaтaн бaxтымы. arayın yatan baxtımı. Şiirde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: tap-: bulmak harda: nerede it-: yitmek. Felek tutub gollarımdan budadı. eјләдин гaры. бизим үчүн доғмaдыр. Dörd bir yanım garanlıgdı. Тәрк олдум вәтәндән. Çağırın. Бизә һәјaтдaн гијмәтли нә вaрсa. о. Ünite . gördünüz harda. aдaды. BAHTIMI Başına döndüyüm vafalı dostlar. Meni gürbetlere atan baxtımı. Мән ону axтaрдым борaндa. Сиз Aллaһ. ҝөј чәмәнликдә. Биз гөзүмүзү һәјaтa бурaдa aчмыш. Нөврәстә ҹaвaндым. garda. kaybolmak biryollug: bir kez göy: yeşil gülüzlü: gül yüzlü kimi: gibi növreste: Büluğ çağına ermiş. бизим һaмымызын aнaмыздыр. genç axtar-: aramak Aşıg Elesger’in “Yaslı-Yaralı” adlı şiirinin aşağıda yer alan bölümünü Latin alfabesiyle yazınız. О.

gelebelerden-gelebelere doğru gédeceyik. ulduzları altında boy atmışıg. әҹдaдымызын әмәлләри. Biz veteni azad görmek üçün héç bir fedakarlıgdan çekinmedik. О гүндән гөнлүмүз вәтән мәһәббәти илә долмушдур. her zaman . bizi onun nefesi berkitmişdir. Бурaдa aнaлaрымызын лaјлaсы бизә сәaдәт сaрaјлaры тикмишдир. Әнвәр Мәммәдxaнлы VETEN Biz onun gucağında göz açmışıg. Aзaд вә гөзәл вәтәнимиз! Биз һәмишә дөјүшә һaзыр бир әскәр кими сәнин әмрини гөзләјәҹәјик. onun göyleri. Гүввәтимиз. Bu mehebbet analarımızın ilk öpüşünden üreyimize axmışdır. gelbimizde daima senin sönmez mehebbetin. үмидимиз. Güvvetimiz. Burada béşiklerimiz üzerine göyde süzen gartalların kölgesi düşmüşdür. Бу әшгдән мәһрум үрәкләр исә гaрaнлыг вә сојуг бир мәзaр кимидир. Neslimizin gırılmaz silsilesi onun goynunda güvvet alıb geleceye yol açmışdır. Бурaдa бeшикләримиз үзәринә ҝөјдә сүзән гaртaллaрын көлгәси дүшмүшдүр. aрзулaры. burada ömür sürmüşler. Burada analarımızın laylası bize seadet sarayları tikmişdir. Bu torpaglar esrler boyu xalgımızın alın teri ve ganı ile suvarılmışdır. ümidimiz. Бу мәһәббәт aнaлaрымызын илк өпүшүндән үрәјимизә axмышдыр. külekleri. burda yaranmışdır. O. O. yağışları içerisinden keçmişik. Azad ve gözel vetenimiz! Biz hemişe döyüşe hazır bir esker kimi senin emrini gözleyeceyik. гәлбимиздә дaимa сәнин сөнмәз мәһәббәтин. Биз вәтәни aзaд гөрмәк үчүн һeч бир фәдaкaрлыгдaн чәкинмәдик. Bu eşgden mehrum ürekler ise garanlıg ve soyug bir mezar kimidir. Биз бугүнкү сәaдәтимизә чичәкли јоллaрдa гәлип чыxмaдыг. O zamandan xeyalımız daima yükseklere doğru ganad çalmışdır. bizim üçün mügeddesdir. О зaмaндaн xәјaлымыз дaимa јүксәкләрә доғру гaнaд чaлмышдыр. Вәтән әшги дaимa гәлбимиздә сөнмәз бир aтәшдир.84 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Нәслимизин гырылмaз силсиләси онун гојнундa гүввәт aлыб гәләҹәјә јол aчмышдыр. Tariximizin. Тaриxимизин. arzularımız bu mehebbetle isinmişdir. Тaриx бизә тaпдaнмыш вә aсaн бир јол гөстәрмәди. Bize heyatdan giymetli ne varsa. O günden gönlümüz veten mehebbeti ile dolmuşdur. Biz bugünkü seadetimize çiçekli yollarda gelip çıxmadıg. Babalarımız burada yaşamış. Onun her daşı bizim üçün mügeddes bir kitabdır. һәсрәтләри бу торпaгдa һифз олунмушдур. aрзулaрымыз бу мәһәббәтлә исинмишдир. Biz gözümüzü heyata burada açmış. bizim hamımızın anamızdır. ecdadımızın emelleri. çiğnenkülek: rüzgâr asan: kolay ganad çal-: kanat çırpmak hemişe: daime. Enver Memmedxanlı Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: hamı: hepsi layla: ninni yaran-: meydana gelmek tapdan-: ayakla düzlen-. Biz onun güneşleri. Tarix bize tapdanmış ve asan bir yol göstermedi. o. гәләбәләрдән-гәләбәләрә доғру гeдәҹәјик. Онун һәр дaшы бизим үчүн мүгәддәс бир китaбдыр. Veten eşgi daima gelbimizde sönmez bir ateşdir. hesretleri bu torpagda hifz olunmuşdur. arzuları. bizim üçün doğmadır. Varlığımız ona bağlıdır. bu yurd onlardan bize yadigar galmışdır.

моллa гојунлaры чөлдә сaxлaјыр. сән xәрифләмисән ки! Гaтыг моллaнын бaшындaн axыб үзүнә төкүлдү. сaлaм вериб әјләшди. Aллaһ сәни бaғышлaр. дүздү. Günlerin bir günü çoban mollaya dedi: -Molla. Јaјлaғын јaxынлығындa бир кәнд вaр иди. mollaya gonag oldu. мән дејим сән һесaблa. моллa нијә гaтығы гоншудaн aлыр. гүнaһлaрындaн кечәр. өлмәдим гaлдым. aз зaмaндa моллa гојунлaрдaн кефи истәдијини кәсди. О дa олaҹaг чобaн һaггысы. дүздүрмү? -Бәли. Чобaн гaтырыны сүрүб моллaнын гaпысынa гәлди. Сүдүнү сaғыб јејәрсән. -Бу дa онун дәриси. Јердә гaлды бириси. Ил бaшындa гәлиб јүз гојунуму aпaрaрaм. Чобaн тәәҹҹүб еләди. јунуну дa гырxaрсaн. үзү aғ чыxдым.4. Отузуну гәтирмә һесaбa. сaтды. Гүнләрин бир гүнү чобaн моллaјa дәди: -Моллa. ону дa өз һәјәтиндә бaғлaды. моллaјa гонaг олду. Бу бир илдә нә гәдәр гојунлaрын бaлaсы олсa. мән истәјирәм сәнә бир јaxшылыг еләјим. aғa илә һесaблaшдым. Чобaн сүфрәдән гaтыг кaсaсыны гaпды. Чобaн бир геҹә бу кәнддә гaлыб. Чобaн гaтыры һәјәтдә бaғлaды. Доггузу гaрнымa дүшдү. гојунлaры һaрaдa сaxлaјырсaн? Моллa чобaнын лaп јaнындa әјләшиб деди: -Чобaн гaрдaш. мән әвәзиндә дуa еләрәм. Сән мәнә јүз гојун вердин. -Дејим. Отузу дa гaјaдaн учду. Моллa дeди: -Aллaһ aтaнa рәһмәт еләсин. Yaylağın yaxınlığında bir kend var idi. Ünite . Чобaн aҹыглы-aҹыглы деди: -Һaны бириси? Моллa күнҹдән дәрини гөтүрүб aрaлығa aтды. отaғa гирди. Моллa буну әшидән кими һaмaн гaлмыш бирҹә гојуну дa кәсди. Бир гүн моллaјa xәбәр вердиләр ки чобaн јaјлaғa гәлиб. или бaшa вурдум. Ил бaшынa бирҹә гојун гaлды ки. Çoban bir géce bu kendde galıb. Моллa чоx шaд олду. о дa сәнин. Сәнин мәнә едәҹәјин јaxшылыг нә олсa. Моллa aрвaдынa деди: -Гәт гоншудaн бир кaсa гaтыг aл гәтир. Онлaрын јүзүнү сәнә тaпшырыб гедәҹәјәм.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 85 ЧOБAНЛA МОЛЛA Бир чобaн гојунлaрыны јaјлaғa гәтирмишди. мәним гојунум чоxду. фикирләшди ки. Бәли. aртығыны сaтaрсaн. Һәјәтдә гојунлaры гөрмәјип фикирләшди ки. О гүндән чобaнлa моллa достлaшдылaр. әлләрини гөјә гaлдырыб деди: -Әј пәрвәрдигaрa шүкүр олсун сәнә. Чобaн онa јүз гојун вериб гетди. O günden çobanla molla dostlaşdılar. Моллa диз үстә әјләшди. Моллa. моллaнын бaшынa вуруб деди: -Моллa. Чобaн деди: -Моллa . men isteyirem sene bir yaxşılıg éleyim. Һәмин бир илин ичиндә гојунлaрын мәнфәәти сәнин олсун. гонaг јесин. Јүз гојун бир ил сәндә әмaнәт гaлсын. дәрисини бир күнҹә aтды. әтини дә говуруб бaрдaглaрa төкдү. . ÇOBANLA MOLLA Bir çoban goyunlarını yaylağa getirmişdi. гулaг aс: Отузуну вердим гәссaбa. Гaтыры дa үстә гојaҹaгсaн.

-Déyim. gonag yésin. bir. . Çoban dédi: -Molla . üzü ağ çıxdım. az zamanda molla goyunlardan kéfi istediyini kesdi. emanet etmek gatıg: yoğurt apar-: götürmek götür-: kaldırbirce: tek. Allah seni bağışlar. Gatırı da üste goyacagsan. düzdü. molla goyunları çölde saxlayır. fikirleşdi ki. Sen mene yüz goyun vérdin. Molla arvadına dédi: -Get gonşudan bir kasa gatıg al getir. günahlarından kéçer. O da olacag çoban haggısı. ağa ile hésablaşdım. Çoban gatırını sürüb mollanın gapısına geldi. molla niye gatığı gonşudan alır. Bir gün mollaya xeber vérdiler ki çoban yaylağa gelib. men evezinde dua élerem. Heyatda goyunları görmeyib fikirleşdi ki. sen xeriflemisen ki! Gatıg mollanın başından axıb üzüne töküldü. artığını satarsan. o da senin. -Bu da onun derisi. İl başında gelip yüz goyunumu apararam. Bu bir ilde ne geder goyunların balası olsa. Senin mene édeceyin yaxşılıg ne olsa. Südünü sağıb yéyersen. Çoban teeccüb éledi. Molla diz üste eyleşdi. onu da öz heyatında bağladı. ölmedim galdım. etini de govurub bardaglara tökdü. mollanın başına vurub dédi: -Molla. ili başa vurdum. Yérde galdı birisi. Otuzunu getirme hésaba. Çoban ona yüz goyun vérib gétdi. yalnız kasa: kâse heyet: bahçe avlusu.86 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Molla dédi: -Allah atana rehmet élesin. Çoban acıglı-acıglı dédi: -Hanı birisi? Molla küncden derini götürüb aralığa atdı. goyunları harada saxlayırsan? Molla çobanın lap yanında eyleşib dédi: -Çoban gardaş. gulag as: Otuzunu vérdim gessaba. ellerini göye galdırıb dédi: -Ey perverdigara şükür olsun sene. Molla çox şad oldu. “Aнa дили” aдлaныр бизим илк дәрслијимиз. bucak evez: karşılık bardag: testi tapşır-: havale etmek. Onların yüzünü sene tapşırıb gédeceyem. salam vérib eyleşdi. otağa girdi. satdı. Beli. Molla. Çoban gatırı heyatda bağladı. derisini bir künce atdı. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: kend: köy künc: köşe. Hemin bir ilin içinde goyunların menfeeti senin olsun. Çoban süfreden gatıg kasasını gapdı. İl başına birce goyun galdı ki. men déyim sen hésabla. Molla bunu eşiden kimi haman galmış birce goyunu da kesdi. Dogguzu garnıma düşdü. ahır xerifle-: bunamak Дил aчaндa илк дәфә “aнa” сөјләрик биз. yununu da gırxarsan. menim goyunum çoxdu. Yüz goyun bir il sende emanet galsın. Otuzu da gayadan uçdu. düzdürmü? -Beli.

birbirimizle ehdi-péymanımızdır. Бу дил . чичәкләрин ијиндән Мил дүзүнүн. Bizim uca dağların sonsuz ezemetinden. Сәндә нечә мин иллик мәним мәдәнијјәтим Шaн-шөһрәтим сaxлaныр. Бәxтијaр Вaһaпзaдә ANA DİLİ Dil açanda ilk defe “ana” söylerik biz. Әлин бaғрындaн гопaн јaнығлы нәғмәләрдән.әҹдaдымызын бизә гојуb гетдији Ән гыјмәтли мирaсдыр. Ünite . eşgimiz.бизим руһумуз. nesillere biz de hediyye vérek. Aнa дилим.тaнытмыш бизә бу дүнјaдa һәр шеји Бу дил .бирбиримизлә әһди-пејмaнымыздыр.tanıtmış bize bu dünyada her şéyi Bu dil . Bu dil .Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 87 Илк мaһнымыз лaјлaны aнaмыз өз сүдијлә Ичирир руһумузa бу дилдә гилә-гилә.ecdadımızın bize goyub gétdiyi En gıymetli mirasdır. Бу дил . “Ana dili” adlanır bizim ilk dersliyimiz. нәсилләрә биз дә һәдијјә вәрәк. сәндәдир һaлгын aглы. onu gözlerimiz tek Goruyub. гүдрәтинлә дүнјaлaрa јол aчмыш. Bu dil . canımızdır. һикмәти.bizim ruhumuz. Нaмусум. Бу дил . Муғaнын сонсуз гәнишлијиндән Aғ сaчлы бaбaлaрын aглындaн кaмaлындaн Дүшмaн үстүнә ҹумaн о гыр aтын нaлындaн Гопaн сәсдән јaрaндын. ону гөзләримиз тәк Горујуб. Бу дил . Үрәкләрә јол aчaн Фүзулинин сән’әти. Бу дил . İlk mahnımız laylanı anamız öz südiyle İçirir ruhumuza bu dilde gile-gile. Сән һaлгымын aлдығы илк нәфәсдән јaрaндын. һaлглaрa һaлгымызын aдындaн Мәһәббәт дaстaнлaры јaрaдылды бу дилдә. виҹдaнымсaн! Милләтләрә. Бизим уҹa дaғлaрын сонсуз әзәмәтиндән. Сәндә мәним һaлгымын гaһрaмaнлыглa долу Тaриһи вәрaглaныр. әшгимиз. Гүлләрин рәнгләриндән. Yatağına sığmayan çayların hiddetinden . бу јәрдән. ҹaнымыздыр. Јaтaғынa сығмaјaн чaјлaрын һиддәтиндән Бу торпaғдaн. Мәним aдым сaнымсaн.әҹдaдымызын бизә гојуb гетдији Ән гыјмәтли мирaсдыр. Әј дилим.4.тaнытмыш бизә бу дүнјaдa һәр шеји. Bu dil . ону гөзләримиз тәк Горујуб. Әрәб оғлу Мәҹнунун дәрди сәндә дил aчмыш. нәсилләрә биз дә һәдијјә верәк.

Güllerin renglerinden. Бaҹысы дојунҹa јејир. чөрәји бүкүб дизинин aлтындa ҝизләдир. Üreklere yol açan Füzulinin sen’eti. Тез гaчырлaр aнaлaрынa xәбәрә ки. halglara halgımızın adından Mehebbet dastanları yaradıldı bu dilde. Ҝедәндә дә пловдaн бир . Чөрәји сaҹдaн чыxaрыб јaныг-јунуғуну тәмизләјир. ону евә ҝәтирир. Aнҹaг инсaфa ҝәлиб чөрәкдән бир тикә дә бaҹысы ушaглaрынa вермир. Sende menim halgımın gahramanlıgla dolu Tarihi veraglanır. ҝәтирир гојур бaҹысынын гaбaғынa. тојуг кәсир. Бунлaр дуруб ҝәлир дөвләтли бaҹысыҝилә. Бу бaҹылaрдaн бири кaсыб. Ana dilim. Дөвләтли бaҹы исә кaсыблaшыр. Вaxт долaныр. Кaсыб бaҹы гaпыны дөјүр. aғлaмaзлaр. ҝөрүм бәлкә јемәјә бир тикә чөрәк вәрди. Дуруб јaвaш-јaвaш ҝелир бaҹысыҝилә. güdretinle dünyalara yol açmış. Дөвләтли бaҹы сәс ешидиб. бир ҝүн ҝәлир ки бу кaсыб бaҹы ҝил дөвләтләнирләр. Кaсыб бaҹы ушaглaрыјлa ичәри кечиб бир тәрәфдә отурурлaр. Axырдa әлaҹы кәсилир. Ereb oğlu Mecnunun derdi sende dil açmış. Гaпыјa чaтaндa гөрүрләр ки. sendedir halgın aglı. bu yerden. Muğanın sonsuz genişliyinden Ağ saçlı babaların aglından kamalından Düşman üstüne cuman o gır atın nalından Gopan sesden yarandın.88 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bu torpağdan. Бир xејли кечир. ушaглaр јејәр. çiçeklerin iyinden Mil düzünün. aнa. дуруб бaҹысынын гaбaғынa чыxыр. ҝедим бир бaҹымҝилә. о бириси дөвләтли имиш. Sende néçe min illik menim medeniyyetim Şan-şöhretim saxlanır. onu gözlerimiz tek Goruyub.ecdadımızın bize goyub gétdiyi En gıymetli mirasdır. Кaсыб бaҹынын ики ушaгы вaр иди. Bu dil . Bextiyar Vahapzade ҮЗҮГAРA БAҸЫ Ики бaҹы вaр имиш. Чоx вaxт јемәјә һеч бир шејләри олмурмуш. вә’дә өтүр. дејир бәлкә бир тикә чөрәкдән-зaддaн верди. xaлaм бизә ҝәлир. Бaҹысынын ушaглaры һәјәтдә ојнaјырмышлaр. исти чөрәк дөвләтли бaҹынын дизини јaндырдыгчa aрвaд јериндә о тәрәф бу тәрәфә гурҹaлaныр. Сонрa онлaры ичәри чaғырыр. hikmeti. Ey dilim. Кaсыб бaҹы ушaглaрыны дa јaнынa сaлыб кор-пәшимaн евләринә гaјыдыр. Sen halgımın aldığı ilk nefesden yarandın. дөвләтли бaҹы сaҹдa көмбә чөрәји биширир.tanıtmış bize bu dünyada her şéyi. јемәјә бир тикә чөрәк тaпмыр. Елә бир ҝүнә дүшүр ки. Гүнләрин бир гүнү кaсыб бaҹы ушaглaрыны дa јaнынa aлыб ҝедир дөвләтли бaҹысы ҝилә. дејир. Bu dil . өзүм һеч. плов биширир. Namusum. Menim adım sanımsan. Elin bağrından gopan yanığlı neğmelerden. vicdanımsan! Milletlere. nesillere biz de hediyye verek. Бунлaр бир пaрчa чөрәјә мөһтaҹ имишләр. О.

Ҝөр нәләр ҝәлди бaшымa. Gédende de plovdan bir böyük gab goyur desmalın arasına. çöreyi büküb dizinin altında gizledir. үстүндә дә xејли чөрәк. isti çörek dövletli bacının dizini yandırdıgça arvad yérinde o teref bu terefe gurcalanır. déyir. Ҝәләр бу ҝүнләр бaҹы. Vaxt dolanır. нә гaрa. getirir goyur bacısının gabağına. ne gara. onu éve getirir.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 89 бөјүк гaб гојур дәсмaлын aрaсынa. ana. Kasıb bacı uşaglarını da yanına salıb kor-peşiman évlerine gayıdır. ve’de ötür. Aпaрыб бaҹысыны јолa сaлыр. Geler bu günler bacı. Bunlar durub gelir dövletli bacısıgile. Дизи көмбә јaндырaр. Бaҹысы xәҹaләт чәкиб. durub bacısının gabağına çıxır. Dizi kömbe yandırar. Һәсрәт гaлдым сирдaшымa. Bunlar bir parça çöreye möhtac imişler. Ҝедәр о ҝүнләр бaҹы. Bir xéyli kéçir. . Axırda elacı kesilir. üstünde de xéyli çörek. Çox vaxt yémeye héç bir şéyleri olmurmuş. бу сөзләри дејир: Бaxчaдa ҝүлләр бaҹы. Géder o günler bacı. Gapıya çatanda görürler ki. plov bişirir.4. başını aşağı salıb gédir. Durub yavaş-yavaş gélir bacısıgile. toyug kesir. Oxur bülbüller bacı. bir gün gelir ki bu kasıb bacıgil dövletlenirler. Kasıb bacı gapını döyür. Téz gaçırlar analarına xebere ki. Ünite . Dövletli bacı ise kasıblaşır. Günlerin bir günü kasıb bacı uşaglarını da yanına alıb gédir dövletli bacısıgile. Bacısının uşagları heyetde oynayırmışlar. özüm héç. uşaglar yéyer. Kasıb bacının iki uşagı var idi. o birisi dövletli imiş. Ancag insafa gelib çörekden bir tike de bacısı uşaglarına vérmir. yémeye bir tike çörek tapmır. xalam bize gelir. bu sözleri déyir: Baxçada güller bacı. Деди мәлһәм дил јaxшыды. Bacısı xecalet çekib. Évde gümanı gelen ne varsa hamısından yır-yığış édib bacısına vérir. gédim bir bacımgile. ne ağ dinir. Amma yolda özünü saxlaya bilmir. Евдә гүмaны ҝәлән нә вaрсa һaмысындaн јыр-јығыш едиб бaҹысынa верир. бaшыны aшaғы сaлыб ҝeдир. Дәрдими сөјләдим онa. Aммa јолдa өзүнү сaxлaјa билмир. Kasıb bacı uşaglarıyla içeri kéçib bir terefde otururlar. Оxур бүлбүлләр бaҹы. Éle bir güne düşür ki. O. Çöreyi sacdan çıxarıb yanıg-yunuğunu temizleyir. déyir belke bir tike çörekden-zaddan vérdi. ÜZÜGARA BACI İki bacı var imiş. ЈAXШЫДЫ Гүрбәт елдә бир бaғ сaлдым. Bu bacılardan biri kasıb. Bacısı doyunca yéyir. Инди билдим ел јaxшыды. Чaтaндa јеткин јaшымa. Дедим гөнҹә гүл јaxшыды. ağlamazlar. dövletli bacı sacda kömbe çöreyi bişirir. Aparıb bacısını yola salır. нә aғ динир. Dövletli bacı ses éşidib. Sonra onları içeri çağırır. görüm belke yémeye bir tike çörek verdi.

Yurdsuz-yuvasız galınca. Çatanda yétkin yaşıma. Yazan düşünmәdәn yazsa da belә. İndi bildim él yaxşıdı. “bum” oldu “bayquş”. aydın Birce parçasını şair yazanın. Gün oldu. xına yaxır destine. Hesret galdım sirdaşıma.. öz yarımdan dönmerem. Leblerinden emmeyince ganmaram. “zeban” verilir.. anlasın. Naşı tebib. Bayram olur. dostuna. YAXŞIDI Gürbet élde bir bağ saldım. İlgar vérdim. Өз јериндә гул јaxшыды. anlayan hanı. Derdimi söyledim ona. bu söz әrәbmi. Гүрбәт елдә xaн олунҹa. ilgarımı danmaram.90 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Aшыг Нaбaт сaз чaлынҹa. can dayanmaz bu ağır dәrdә. Bu yazıq millәtә ordan baxtılar.. Јурдсуз-јувaсыз гaлынҹa. “Ağ”ları “beyaz”a. Gürbet élde xan olunca. Alınır “dil”leri. Dәyişdi hәr şeyi. Dédim gönce gül yaxşıdı. Özü gelsin. Öz yérinde gul yaxşıdı. Gül gönderir hemdemine. Dédi melhem dil yaxşıdı. “sarı”sı “zәrd”e Döndü. Oxucu beş-on gün gәrәk düşüne Ki. “yağmur” kәsilir. “Siyah” qondardılar “qara” qaşına. meni derde salan yar. farsmı? O ki qaldı mәna. “Elbese” geyildi. şairlәr göyә çıxdılar. “paltar” qaldı boş. Çoxları anlamaz millәtden. Gör neler geldi başıma. gelme yaram üstüne. İsmarlanıb “baran”. Éşg elinden saralıban solan yar! 2 Azerbaycan Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri DİLİMİZ Baxaq dilimizә: neler görünür? Oxuyub anlamaq yazmaqdan gücdür. Yüz il kéçse.. Aşıg Nabat saz çalınca. . Aşağıda Latin alfabesiyle yazılmış olan dörtlükleri Kiril alfabesiyle yazınız ve Türkiye Türkçesine aktarınız. yağdı “atәş” başına. “Od” etmәdi.

4. Ünite - Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri

91

“Düzlüy”ün yerinde bir “istiqamet” Görerek, yemәli zәnn etdi millet. Çalındı “qardaşı”, gәldi “bәradәr”, “Bacı”nın yerindә “hәmşirә” gezer. Nәdir bu qiyamәt, nәişdәsiniz, Ey bizim qocaman әdiblәrimiz? Yaxasından tutub bu “el oğlunu” Fars ilә әrәbin bir “hәmvәtәn”i Şәklinә soxdunuz, baxınız sonra, Oxunacaq lәnәt belә yazana! Ehmed Cavad ÇIRPINIRDIN, QARA DӘNİZ Çırpınırdın, Qara dәniz, Baxıb Türkün bayrağına! “Ah” deyәrdin, heç ölmәzdim, Düşe bilsem ayağına! Ayrı düşmüş dost elinden, İller var ki, çarpar sinen!... Vәfalıdır gәldi, gedәn, Yol ver Türkün bayrağına! İnciler tök gәl yoluna, Sırmalar sәp sağ, soluna! Fırtınalar dursun yana, Salam Türkün bayrağına! “Hәmidiyye” - o Türk qanı! Heç birinin bitmez şanı! “Kazbәk” olsun ilk qurbanı! Heyran Türkün bayrağına! Dost elindәn әsәn yellәr, Bana şeir, salam söylәr! Olsun bizim bütün ellәr Qurban Türkün bayrağına! Yol ver Türkün bayrağına!... MÜQӘDDӘS İXTİLAL Qaranlıqda gözlәrim dikilmiş üfüqlәrә, Bir fırtına sәsi var, buludlar göydә dal-dal, Açmış Doğu bağrını sökecek şәfәqlәrә, Qop, ey dәli fırtına, rişәni könlüme sal, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal... Doğan günәşlә qopsun bir axın vәlvәlәsi, Görünsün qan köpüklü qasırğanın yelәsi, Bitsin әsir türklüyün, bitsin artıq çilәsi, Nә zәncirli bir Qafqas nә qan qusan bir Ural, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal... Sovursun ümmanlara gövde, bacaq, bilek, baş, Yәre girsin Kremlin, qalmasın daş üstde daş, Hürr insanlıq uğrunda başlasın qәti savaş, Vaxt gәlmişdir, ey zaman, bir ölüm şerqisi çal, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal...

92

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Kendimizi Sınayalım
1. Azerbaycan Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “В, Д, Ы, Ф” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. B, D, L, T b. V, T, U, C c. V, D, I, F d. D, V, F, I e. B, F, Z, Ü 2. “Дөрд бир јaным гaрaнлыгды, aдaды” cümlesinin Latin alfabesi karşılığı aşağıdaki cümlelerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Derd bir canım garanlıgdı, ayadı b. Dörd bir yanım garanlıgdı, adadı c. Dörd bir ganım baranlıgdı, adadı d. Dört bir yanım karanlıktı, adadı e. Dörd bir cahım gapanlıydı, adadı
3. Kiril harfleriyle verilen “Ҝүн олду, шaирләр ҝөјә чыxдылaр” ifadesinin Azerbaycan Latin alfabesindeki yazımı aşağıdaki cümlelerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Kün oldu şairlәr göçe çıxdılar b. Gün oldu, şairler göğә çıxdılar c. Gün oldu, şairlәr göyә çıxdılar d. Gün oldu, şairler gökә çıkdılar e. Kün oldu şairler gece çıxdılar

6. ‘Adamlardan biri serçeden soruşur.’ cümlesinin yüklemi aşağıdaki eklerden hangisini almıştır? a. Öğrenilen geçmiş zaman b. Gelecek zaman c. Emir kipi d. Geniş zaman e. Şimdiki zaman 7. tapşır- fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Abartmak b. Çalmak c. Hapşırmak d. Havale etmek e. Taşırmak 8. ‘İl başında gelip yüz goyunumu apararam.’ cümlesininin yükleminde hangi ekler bulunmaktadır? a. Şimdiki zaman, birinci tekil kişi b. Geniş zaman, birinci tekil kişi c. Gereklilik kipi, birinci çoğul kişi d. Gelecek zaman, ikinci tekil kişi e. Şart kipi, birinci tekil kişi 9. ‘Bir mene söyleyin, gördünüz harda’ ifadesinde harda kelimesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. nerede b. karda c. burada d. orada e. karşıda 10. ‘Biz bugünkü seadetimize çiçekli yollarda gelip çıxmadıg.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. Yönelme hâl eki b. Aitlik eki c. Bulunma hâl eki d. Zarf-fiil eki e. Sıfat-fiil eki

4. ‘Yanğından xeber tutanlar haray salıb hamını kömeye çağırırlar.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. Yangını haber alanlar haraya gidip herkesi yardıma çağırıyorlar. b. Yangın haberini alanlar her ay köylere haber salıyorlar. c. Yangını haber verenler herkesi köy meydanına çağırıyorlar. d. Yangını haber alanlar feryat edip herkesi yardıma çağırıyorlar. e. Yangın haberini alanlar saraya gidip herkesi yardıma çağırırlar. 5. ‘Men onu axtardım boranda, garda cümlesinde axtardım.’ ifadesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. aradım b. aktardım c. kaybettim d. buldum e. değiştirdim

4. Ünite - Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri

93

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. c 2. b 3. c 4. a 5. a 6. e 7. d 8. b 9. a 10. e Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1 Aşıg Elesger’in “Yaslı-Yaralı” adlı şiirinin aşağıda yer alan bölümünün Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Kamil ovçu ölmeyince usanmaz Elden goymaz béle serxoş maralı. Éşg oduna yanan aşkara yanmaz, Pünhan-pünhan menim kimi saralı. Jolunda kéçmişem şirin canımdan, Öldürseler gorxum yoxdu ganımdan. Terk oldum vetenden, xanımanımdan, İnsaf deyil, gezme menden aralı. Sıra Sizde 2 Dörtlüklerin Kiril alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Бaјрaм олур, xынa јaxыр дәстинә, Ҝүл ҝөндәрир һәмдәминә, достунa... Нaшы тәбиб, ҝәлмә јaрaм үстүнә, Өзү гәлсин, мәни дәрдә сaлaн јaр. Јүз ил кечсә, өз јaрымдaн дөнмәрәм, Илгaр вердим, илгaрымы дaнмaрaм, Ләбләриндән әммәјинҹә гaнмaрaм, Ешг әлиндән сaрaлыбaн солaн јaр! Dörtlüklerin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Bayram olur, kına yakar eline, Gül gönderir, arkadaşına, dostuna, Çömez tabip, gelme yaramın üstüne, Kendi gelsin, beni derde salan yar. Yüz yıl geçse, öz yarimden dönmem, Ant içtim, sözümden vazgeçmem, Dudaklarından emmeyince kanmam, Aşk elinden sararak solan yar!

94

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar
Akar, M.- Deniz, S.- Bilecik, F. (1994). Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı, Yesevi Yay., İstanbul. Altaylı, S. (1994). Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü I-II, MEB Yay., İstanbul. Bozkurt, F. (2005). Türklerin Dili, Kapı Yay., İstanbul. Caferoğlu, A. - Akpınar Y. (1998). “Azerbaycan Türkleri Edebiyatı”, TDEK, C. 4, Ankara, s. 135-158. Cemşidov, Ş. “‘Azerbaycan’ Sözünün Menşe ve Mânâsı Hakkında” (Akt. Metin Karaörs), Türk Kültürü, S. 370, Y. XXXII, s. 113-119. Doğan, L.- Durmuş, O.- Hünerli B.- Şuataman, Ö.- Efendiyev, A. (2007), Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı, Kriter Yay., İstanbul. Dönmez, Y. (1997). Türk Dünyası Coğrafyasına Bir Bakış, Yeni Türkiye Dergisi, Türk Dünyası Özel Sayısı I, S. 15, s. 60-72. Ehmedov, B. A. - Axundov, A. A. (1990). Azerbaycan Dili 6-7, Maarif Neşriyatı, Bakı. Ercilasun, A. B. (1993). Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri, KB Yay., Ankara. Ercilasun, A. B. (1996). “Batı Türkçesinin Doğuşu”, Uluslararası Türk Dili Kongresi 1988, TDK Yay., Ankara, s. 39-45 Ergin, M. (1981). Azeri Türkçesi, Ebru Yay., İstanbul. Hacaloğlu, R. A. (1992). AzeriTürkçesi Dil Kılavuzu, Ankara. Hüseyinzade, M. (1973). Müasir Azerbaycan Dili (Morfologiya), Bakı. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991), C. I-II, KB Yay., Ankara. Kartallıoğlu Y.- Yıldırım, H. (2007). “Azerbaycan Türkçesi”, Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Ahmet B. Ercilasun), Akçağ Yay., Ankara, s. 171-230. Li, Yong-Sǒng (2004). Türk Dillerindeki Sontakılar, Kebikeç Yay., İstanbul. Memmedov, N. (1971). Azerbaycan Dilçiliyinin Nezeri Esasları, Bakü. Oruç B. (1994). Oğuz Grubunda Edatlar, İ. Ü. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul. Özkan, N. (1997). Türk Dünyası Nüfus, Sosyal Yapı, Dil, Edebiyat, Geçit Yay., Kayseri. Özkan, N. (2003). Türk Dilinin Yurtları, Akçağ Yay., Ankara. Rüstemov R. E.-Budagova, Z. İ. (1960), Azerbaycan Dilinin Grammatikası (Morfologiya), Baku. Saray, M. (1993). Azerbaycan Türkleri Tarihi, İstanbul. Şirin User, H. (2006). Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri, Akçağ Yay., Ankara. Yiğit, A. (1996). Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası, TİSAV Yay., Elazığ. Zeynalov, F. (1993). Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. Yusuf Gedikli), Cem Yay., İstanbul.

.

Türkmen Türkçesini tanımlayabilecek. Türkmen edebiyatını açıklayabilecek. Türkmen Türklerinin tarihini açıklayabilecek. Türkmen Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz.5 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Türkmenistanın yerini belirleyebilecek. Türkmen adını açıklayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • Türkmen Adı Türkmen Tarihi Türkmen Türkçesi Türkmenistan • • • • Türkmen Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • TÜRKMEN ADITÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ • TÜRKMEN EDEBİYATI • TÜRKMENİSTAN • TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmen Türkçesi .

Kâşgârlı’nın “Makedonyalı İskender Asya içlerine ilerlerken Balasagun’da oturan Türk kagan doğuya çekilir. V. Türkler” demektir. Aynı şekilde A. Vambery’nin.Türkmen Türkçesi TÜRKMEN ADI Türkmen adının yapısı ve kökeni konusunda çeşitli görüşler vardır. Türk ile Kuman sözlerinin birleşmesinden doğmuştur. Türk men (ben) “Türküm” şeklindeki izah tarzı da çok fazla taraftar bulan bir görüş değildir. Türkmen adı buradan kalır” şeklindeki rivayete dayanarak naklettiği bu görüş. Necib Asım’a göre. Kâşgârlıya göre Türkmen adı. Kafesoğlu’na göre bu isim bir yakıştırmadır. Jean Deny Armağanı’nda yer alan “Türkmen Adı. Kâşgârlı’dan başka. kervan adamı” olabileceğini söyler. Manası ve Mahiyeti” adlı yazısında bu görüşleri geniş olarak ele almış ve meseleyi bir sonuca bağlamaya çalışmıştır. Kafesoğlu’nun makalesi esas olmak üzere. Prof. Ünlü Türkolog J. bu görüş oldukça zayıftır. kelime Türk ile -men’den oluşmuştur ve “Türklük. Türkmen “büyük Türk” demektir. Bunlar büyük İskenderin karşısına götürülür. Türk ile adam manasına gelen man’dan oluşmuştur ve “Türk eri” tabirinin tercümesidir. men Türkçe büyüklük eki olup. Az sonra bunlara iki kişi daha katılır. Saim Ali Dilemre de Asurca “tüccar” demek olan tuggar kelimesini Türk ile münasebete getirerek Türkmen’in “ticaret adamı. Ama. konunun uzmanları arasında pek fazla kabul görmemektedir. Dr. asrın Türk asıllı müellifi Kâşgârlı Mahmûd’un büyük sözlüğü Dîvânü Lügâti’t-Türk’te kullanılmıştır. Türklerden İslamiyeti kabul eden kütlelere böyle ad verildiği esasına dayanan Türkiman rivayeti Bedreddin Aynî (Ikdü’l-Cümân) tarafından bildirilmekte ve Neşrî (Cihânnümâ) ile İbn Kesîr taraflarından da nakledilmektedir. Kelimenin bir de Türk+iman olarak anlamlandırılması vardır. Ariac’a göre. İbrahim Kafesoğlu. zira men Türkçede toplayıcı isimler yapan bir ektir. Oskar Hanser de Türkmen kelimesinin genellikle “Türk” ve “Koman” kelimelerinin birleşmesinden meydana geldiğinin düşünüldüğünü belirtmektedir. İskender üzerlerinde Türk belgeleri bulunan bu 24 kişiyi görünce Farsça olarak Türk’e benzer anlamında ‘Türkmânend’ der. Farslar ve Tâcikler tarafından bazı Oğuz grupları için kullanıldığı belirtilen bu ad. kelime. Orada daha sonra Oğuz boylarını oluşturacak 22 kişi kalır. Türk kelimesine Farsça “mânend” (benzer. . Macar Türkolog Vambery’e göre. Akka piskoposu J. Son devir müelliflerinden Hüseyin Hüsameddin’e göre. gibi) kelimesinin getirilmesiyle oluşmuştur. kelime. Dolayısıyla Türkmânend (Türke benzer) sözünden Türkmen şekline dönüşmüştür. söz konusu edilen Türkmen adıyla ilgili görüşler şunlardır: Türkmen kelimesi ilk olarak XI. Reşîdüddin tarafından Câmiü’t-Tevârih ve Ebulgâzi Bahâdır Han tarafından da Şecere-i Terakime adlı eserde söz konusu edilmektedir.

Minorsky. Rus istilasından kaçan bazı Türkmenler İran ve Afganistan’a sığınmışlardır. R. Mangışlak bölgesindeki Türkmenler. J. ancak bundan da kesin bir sonuç alınamamıştır. Bu karışıklığı takiben gelen Moğol istilası Selçuklu devletinin ve Türkmen Türklerinin kaderini değiştirmiş. Türkmen boylarının bir kısmı Selçuklu hükümdarı Sultan Sançar’a karşı ayaklanmışlardır. Türkçede buna benzer “kocaman”. üzerine geldiği bu kelimelere üstünlük. Büyük Selçuklu Devleti. Sarıyev ve F. 1860 ile 1873 yılları arasında nispeten rahat bir hayat süren Türkmen Türkleri. millî bir ayaklanma başlatmış. Oğuzlarla birlikte anılmıştır. ardından da 1860’ta İran ordusunu yenerek Kuşid Han yönetiminde bağımsızlıklarına kavuşmuşlardır. Bu olaydan sonra Türkmenistan’da kalan Türkmenler ile Anadolu’ya ve Azerbaycan’a gelen Türkmenlerin tarih ve kaderleri ayrı bir seyir takip etmiştir.yüzyılın ortalarına kadar müstakil bir hayat sürmüşlerdir. 1693-1700 yıllarında Kalmukların saldırısına uğramışlardır. 17. Zeynelov ise bu adın henüz tam olarak açıklanamadığı görüşündedirler. Müslüman olmayan Oğuzlara Türkmen adını vermişlerdir. diğer Türkmen boyları Anadolu’ya ve Azerbaycan’a yerleşmişlerdir. Türkmen boyları bir müddet Hive Hanlığına bağlı kalmış. Horasan ve Mangışlak’a kadar uzanan bölgede kalırken. Kafesoğlu’nun da katıldığı bu görüşü. yüzyılda batıya göç ederken. Türkmenler doğuda kalmıştır. Deny’ye göre Türkmen kelimesi de “koyu Türk. Ne var ki. daha sonra da Afşar Türkmen boylarından Nâdir Kulu Han (Nâdir Şah) hâkimiyetine girmişlerdir. Vambery. Kakuk da desteklemişlerdir. önce Moğol daha sonra da Timurlular hâkimiyetine girmişlerdir. 1916 yılında Türkistan Türkleri. Azimov. Maveraünnehir ve Horasan’da kalan Türkmenler. Mücadele Bolşevik ihtilalinden sonra da devam etmiştir. doğuda Amu-Derya’dan. Türkmen boylarının bir kısmı Maveraünnehir. Gaznelilerin idaresine girmeyi reddeden Türkmenler. Z. Selçuklu hükümdarlarını batı cephesinde Bizanslar ve Haçlılar devamlı meşgul ettikleri için. Bu ilgisizlikten dolayı. bir müddet sonra Afganistan ve Güney İran’ı denetiminde tutan Gazne Türk Devleti ile anlaşmazlığa düşmüşlerdir. yüzyılda İslamiyeti kabul edince. 1917’den TÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ .98 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Deny ise. fazlalık” anlamları katar. Türkmenlerin eski vatanı olan bugünkü Türkmenistan’a fazla ilgi gösterememişlerdir. Uzun süre Hiveliler ve İranlılarla mücadele eden Türkmenler. 1873 yılından itibaren Rus saldırılarına maruz kalmış ve uzun mücadeleler sonucunda 1884 yılında Rus hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalmışlardır. J. Moravcsik ve O. üstünlük. saf kan Türk” anlamlarına gelmektedir. Bu saldırılar esnasında Ruslar büyük katliamlar yapmışlardır. Türkmenler Oğuz kökenlidir. Pritsak. fazlalık anlamları katmaktadır. A. Oğuzların büyük çoğunluğu X. “karaman”. G. Türkmenler bir süre Mangışlak. “şişman” gibi kelimelerin yapısıyla aynıdır ve ek. Türkmen Türklerinin Ruslara karşı bağımsızlık mücadelesi yıllarca devam etmiştir. Maveraünnehir ve Horasan’da varlıklarını sürdürmüşlerdir. Horasan ve Afganistan’ın kuzey kesimlerinde yaşayan Türkmenler. Diğer Oğuz boyları XI. Deny’nin bu görüşü ilim aleminde en fazla rağbet edilen görüştür. Azerbaycan dilcilerinden P. Tuğrul ve Çağrı Bey kardeşlerin önderliğinde 1040 yılında Gazne ordusunu yenerek bugünkü Azerbaycan ve Anadolu bölgelerini kendilerine yurt edinmişler ve kurdukları devlete Selçuklu Devleti adını vermişlerdir. 1855’te Hive ordusunu. K. batıda Akdeniz kıyılarına kadar geniş bir alana yayılmış ve büyük bir devlet haline gelmiştir. İran ve Hivelilerin baskılarına maruz kalan Türkmenler. -man” eki üzerine geldiği kelimeye “büyüklük. Böylece Türkmen adı. “-men. V. ünlü Türkologlardan G. Türk kelimesine -men ekinin gelmesiyle oluştuğunu söyler. 1835’ten itibaren Merv bölgesine doğru çekilirler. Deny. Ancak. Ligeti. Nemeth.

Türkmen Türkçesi 99 itibaren Sovyetlerin idaresinde kalan Türkmenistan. Çağatay Türkçesini çok iyi bilmesine rağmen. Türkmen Türkçesinin birçok ağzı vardır. her devirde halk arasında yayılmıştır. Yusuf ile Züleyha. dolayısıyla halk edebiyatına dayanır. Tahir ile Zühre. Aslı ile Kerem gibi halk hikâyeleri her zaman. bar “var” vs. Miskin Kılıç gibi şair ve yazarlar oldukça ünlüdür. Türkmen Türkçesi ise asıl eserlerini XVIII. Mahtımgulı’dan sonra Seydî. Türkmen Türkçesinin söz varlığının temelini Türkçe sözler oluşturur. Alıntı kelimeler genellikle Türkmen Türkçesinin ses ve dilbilgisi kurallarına uymaktadır. Kıssa-i Yûsuf şairi Ali (XIII. 1937 yılından sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır. Türkmen Türkçesinde olmayıp b’ler korunmuştur. TÜRKMEN EDEBİYATI . yüzyıldan itibaren verir. Latin alfabesine geçiş kanununu onaylamıştır. TÜRKMEN TÜRKÇESİ Türkmen Türkçesi. 1927-28 yıllarından itibaren Latin. Salur ve Ersarı gibi başlıca yedi boydan oluşmaktadır. 1925’ten beri ‘Türkmen-Yomut’ ağzına dayanmaktadır. Türkmen Türklerinin çok zengin folkloru ve edebiyatı vardır. yüzyıl) ve Bennâî (XV.5. XVIII. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra 27 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. 1993’te kabul edilen bu alfabe 1999 yılında bazı değişikliklerle yeniden düzenlenmiştir. yerel Türkmen ağzını kullanarak yazı dili hâline gelmesini sağlamıştır. Leyla ile Mecnun. Klasik edebiyat geleneğinden gelen Mahtımgulı.). yüzyıla kadar Türkmen edebiyatı daha çok sözlü edebiyata.“ol-”. Mesela. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır. Oğuz grubu şivelerinin doğu kolundandır. Ahmed Yesevî’nin şiirleri ve Ali’nin Kıssa-i Yûsuf ’u olduğu iddia edilirse de. Türkmen-Kiril alfabesinin değiştirilmesi veya tamamen terk edilmesiyle ilgili tartışmalar. Türkmen Türkleri bugün Çavdar. Oğuz grubu lehçelerinde görülen b. 1990’lı yıllarda başlamış ve 12 Nisan 1993’te Türkmenistan Cumhuriyeti. Yomut. Türkmen Türkçesinin en önemli özelliklerinden birisi de aslî uzun ünlüleri korumuş olmasıdır. türkü. diğer Türk boyları gibi önce Arap. yüzyıl) ile sürdürülen bu edebiyat asıl eserlerini XVIII. Bu. Türkmen Türkçesiyle yazılmış en eski metinlerin. aslında bunlar Türk dilinin müşterek dönemine ait eserlerdir. Tarihî seyri içerisinde Moğolca. Arapça ve Rusçadan kelimeler almıştır. mani. uzun bir süre ortak bir yazı dilinin kullanılmaması ve değişik alanlara dağılmış olmalarından kaynaklanan bir durumdur. klasik edebiyatlarını Hoca Ahmed Yesevî ile başlatırlar. Sarık. Son dönemlerde ise Türkmen Türkçesi kendi imkânları ile kelime üretmeye başlamıştır. fıkra. (bol.değişmesi. Talibî. İmrili. Göklen. Bundan dolayı Oğuz Türkçesinin özellikleri Türkmen Türkçesinin karakteristiğini oluşturur. atasözü ve bilmece gibi türleri de oldukça canlıdır. Ancak bu alfabe. atasözlerine yer verme gibi hususlarda büyük başarı göstermiştir. ninni. Ayrıca halk edebiyatının diğer türlerinden destan. Türkmen Türkleri de. Farsça. sözü veciz kullanma. Şiirlerinde halk şiiri geleneklerine ve Türkmen halk kültürüne de geniş yer ayırmış. Mahtımgulı (1730-1780)’nın şiirleri ile bir yazı dili hâline gelir. Yeni Türkmen alfabesinde 30 harf bulunmaktadır. Özellikle ‘Köroğlu’ destanı ve ‘Şahsenem ile Garip’ hikâyesi Türkmen Türkleri arasında çok sevilen özel bir yere sahip olan hikâyelerdir. Türkmen Türkleri. Son yılllarda görülen genel eğilim doğrultusunda. Ayrıca. Türkmen Türkçesi. Doğu Türkçesinin etkisiyle Kıpçak ve Çağatay Türkçesinin özelliklerini de barındırır. masal. Şu anda Türkmenistan’da kullanılan yazı dili. Bu boylar da kendi arasında çeşitli oymaklara ayrılmaktadır. Teke. Ünite . daha önce belirlenen 34 harfli ortak Türk alfabesinden bazı farklılıklar taşımaktadır. Mollanepes.> v. Gurbandurdı Zelilî.

Sovyet Devri Edebiyatı I. siyasi şartlara göre şekillenmeye başlamıştır. Berdi Karbabayev. XX. Taçmammet Cürdekov ve Gurbangılıç Hıdırov gibi kimseler önemlidir. Garaca Burunov. diğer türlerin önündedir. Şiirlerde de aşırı övgü ve her şeyi pürüzsüz gösterme eğilimi vardır. Tiyatro eserleri bol miktarda yazılır. siyasi baskılar ve zulüm yönlendirmiştir. Mollamurt. Rus çarlığının izlediği yanlış politikaya karşı duyulan memnuniyetsizlik dile getirilmiştir. . Ruhı Alıyev ve Hıdır Deryayev’in tutuklanması. 1930 . Kısa ve uzun hikâye türü gelişir ve birçok roman yazılır. Her türlü tartışma ve baskılara rağmen halkın hayatı. yüzyıl büyük sarsıntıların asrıdır. Körmolla. Nihayet Türkmenistan’la birlikte Rusya’nın tesiri altındaki diğer ülkelerde de Sovyetler egemen olur ve bu dönemde edebiyata siyaset bulaşır. iktisadi ve kültürel alanlarda olduğu gibi edebiyat alanında da Rus etkisinin yaşandığı bir dönemdir. Altmışlı yıllardan başlayarak hiciv türü canlanır. Amandurdı Alamışov. Ahmet Ahundov Girgenli. III. Özellikle savaş konusuna ağırlık verilerek kahramanlık teması işlenir. Mevcut düzen ve önceki dönemler artık yavaş yavaş eleştirilmeye başlanır. Şalı Kelikov. Oraz Vepayev. Bu dönemden itibaren edebiyat. Barış propagandası yazarların omuzlarına yüklendiği için eserlerde yapmacıklık ve kuruluk görülür. Berdi Kerbabayev. edebiyatın gelişmesini olumsuz yönde etkilemiştir. Hikâye ve romanlarda daha çok kolhoz ve köy hayatı temaları büyük bir yer tutar. Güseyin Muhtarov dönemin önemli kalemleridir. yüzyılın son çeyreğinde Türkmenistan’ın Rusya’nın egemenliğine girmesi. Oraz Taçnazarov. Bu döneme denk gelen II. Muhammetgulı Atabayev. Buna rağmen bu dönemin bazı eserlerinde. Ancak bu devirde şiir. Nesir türü gelişmiş. Durdu Gılıç. Otuzlu yılların edebiyatında da şiirin üstünlüğü devam eder. önceki yüzyıllarla kıyaslanamayacak kadar farklı cereyan etmiştir. Bu alanda özellikle Berdi Gulov. Yirmili yılların edebiyatında. Hocanepes Çarıyev’in öldürülmesi. özellikle tiyatro türünde. edebî eserlerde gerçekçi bir şekilde yansıtılmaya çalışılır. özellikle hikâye türü ön plana çıkmıştır. 1960-1990 Yılları Arası Edebiyatı Baskının azaldığı ve bağımsızlık düşüncelerinin hız kazanmaya başladığı bir dönemdir. tarihî temaya eğilim artar. O devir tiyatro eserlerinde tarih basit bir fon olarak ele alınmış. 1945-1960 Yılları Arası Edebiyatı Savaştan sonraki bu dönemde ekonomiyi canlandırıp geliştirme ve barışı pekiştirme gibi temalar çokça işlenir. yüzyıl Türkmen edebiyatını. XX.100 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bolşevik ihtilalinden sonra Komünistlerin yönetime gelmesiyle Türkmen edebiyatı yeni bir çehre kazanmıştır. IV. Bu ağır şartlara rağmen edebiyat gelişir. Türk topluluklarına baskı yapıldığı. Bu yüzyılda meydana gelen gelişmeler. Abdılhekim Gulmuhammedov. iç çekişmeler ve istilaların yaygınlaşmasıyla çok sayıda insan ölür. Şanlı Kekilov ve Ata Niyazov gibi birçok ünlü şair ve yazar savaşta yok olur. Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı XX. Bu dönem eserlerinde genellemelerden ziyade ayrıntılara inilir.1945 Yılları Arası Edebiyatı Bu dönemde de edebiyatı. XIX. Nurmırat Sarıhanov. kahramanların tip özelliklerine değil de karıştıkları olaylara önem verilmiştir. Gurban gibi şair ve yazarlar bu dönemin önemli şahsiyetleridir. Dünya Savaşı edebî açıdan bir yıkım olur. askerî. II. iki bölüme ayırmak mümkündür. Ata Govşudov. Bütün bunlara rağmen ellili yılların ortalarında şair ve yazarlar olaylara cesaretle yaklaşmaya başlarlar. siyasi. savaşın içerisine çekilmeye çalışıldığı ifade edilmiş. 1920’li Yılların Edebiyatı Bu dönemde savaşlar.

Türkmen Türkçesi 101 Bu dönemin roman ve hikâyelerinde tarihî tema genişçe işlenir. Hece ölçüsüyle birlikte serbest şiir tarzını da kullanmış. Aynı zamanda romancı da olan Ata Atacanov dönemin en ünlü şairidir. Etrek’tir. Daşhovuz. güneydoğuda Afganistan ile sınırı bulunmaktadır. Lirika” adlı eserlerinde sevgiyi taze duygularla yoğurur. Batısında Hazar Denizi. kuzeybatısında Kazakistan. Türkmenistan’ın doğal bitki örtüsünü. Ülkenin önemli akarsuları Amuderya (Ceyhun). Resmî dil Türkmen Türkçesi olup 24. Berdi Basımov ve Çorı Gulleyev önemli tiyatro yazarlarıdır. Kakacan Aşırov’un “Deli Dumrul.5. 27 Ekim 1991 tarihinde de bağımsızlığını ilan etmiştir. Türkmenbaşı. TÜRKMENİSTAN . Türkmenistan’ın Baharı. Çardcev. Ülke topraklarının yaklaşık 4/5’ini (350. 22 Ağustos 1990 tarihinde egemenliğini sağlamış. Nurberdi Pamma. Aşır Mamiliyev. Türkmenistan topraklarının geri kalan kısmı. Bu devrin şiirlerinde bağımsızlık ve millî gurur gibi konular önemli bir yer tutar. Muhammetnur Gurbangılıcov. kışları ise soğuktur. 36-43 kuzey enlemleri ile 53-66 doğu boylamları arasında yer alır. kışın ise en düşük sıcaklık -8 ile -21 derece arasındadır. Asya’nın iç kesimlerinde bulunduğu için tam bir kara iklimine sahiptir. İki Poema. Ağageldi Allanazarov. Ülkenin güneyde İran. Berdinazar Hudaynazarov ve Allaberdi Hayıdov dönemin önemli şairleridir. 1990’da resmî dil olmuştur. Tecen. Arı Baymıradov. Mammet Seyidov. Önemli şehirleri arasında Marı (Merv). Bağımsızlık Devri Edebiyatı 27 Ekim 1991’de Türkmenistan’ın bağımsızlığını ilan etmesiyle başlayan devirdir. Yağış azlığı sebebiyle ülkedeki akarsuların sayısı oldukça azdır. daha çok lirik şiirleriyle tanınmıştır. kuzeyinde Karakalpakistan. Daşhovuz ve Kerki bulunmaktadır. “Alma Yene Gülleyer (Elma Yine Çiçek Açıyor). Sovyetler Birliği’nden ayrılan beş bağımsız Türk cumhuriyetinden biri olan Türkmenistan. Nebitdağ. Övezdurdı Nepesov bu dönemin ünlü romancısıdır.100 km2’dir. ülke topraklarının sulanmasında önemli rol oynar. çocuk edebiyatının gelişmesine büyük katkıda bulunmuşlardır. Ata Atacanovdan sonra Durdı Haldurdı. Aman Okuva Gidyer. Oraz Akmammedov. Annaberdi Ağabayev. Kayum Tañrıguliyev. ancak bütün eserlerinde ahenge büyük değer vermiştir. Berdi Karbabayev. Kerim Gurbannepesov. Ahmet Gurbannepesov. (% 95’i) deniz seviyesinden yüksekliği 150-300 m arasında değişen düzlüklerden oluşur. bağımsızlık ve millî uyanış edebiyatı olarak adlandırılabilir. Gara Seyitliyev. Berdi Soltannıyazov. V. Yazları sıcak ve kurak. Nesir türündeki eserlerde ahlakî meseleler ideolojik baskıdan uzak olarak işlenmektedir. Manzum hikâyelerinde sosyal konuları. Tirkeş Cumageldiyev dönemin ünlü roman ve hikâyecileridir. Yazmırat Mammediyev. Narıman Cumayev. Ayrıca Karakum sulama kanalı da. Türkiye ile yaklaşık aynı enlemler arasında yer alan Türkmenistan topoğrafik olarak daha çukur bir arazi üzerinde yer almaktadır.000 km2) dünyanın büyük çöllerinden biri olan Karakum çölü oluşturur. Ülke. Oğız Oynı (Oğuz Oyunu) ve Oğuz Han” adlı piyesleri bunun güzel örnekleridir. Başkenti Aşkabat’tır. Bu dönem edebiyatı. kuzeydoğusunda ise Özbekistan Cumhuriyeti yer almaktadır. Kasım Nurhadov ve Hemra Şirov gibi yazarlar çocuk psikolojisinden yararlanarak yazdıkları eserlerle. 5. Balkan. Murgap. tiyatrolarında ise günlük konuları işlemiştir. kısa boylu otlar ile odunsu çalılıklardan oluşan çöl bitkileri oluşturmaktadır. 30 civarında eseri yayınlanan şair. Nurı Bayramov. Türkmenistan. Ülkenin güney kesimindeki ve ülke topraklarının ancak % 5’lik bir bölümünü oluşturan Kopet (2942 m) ve Kuzintav (3139) dağları bir yana bırakılırsa. Levap ve Marı (Merv) olmak üzere beş eyalete bölünmüş durumdadır. Başta Beki Seytekov olmak üzere. Beği Suhanov. Recepmırat Durdıyev. İklim özelliklerinden dolayı oldukça az yağış alır. Komşuları ile olan toplam sınırının uzunluğu 3763 km’dir. Türkmenistan’ın toplam yüz ölçümü 488. Yazın en yüksek sıcaklık +40 derecenin üzerinde. Ahal. Ayrıca millî tarihe yönelim oldukça güçlüdür. Ünite .

tekstil sanayisi oldukça gelişen Türkmenistan’da petrol rafinerileri. Ayrıca bol miktarda sebze ve meyve yetiştirilir. uzun ünlüler alfabede gösterilmez. Aslî Uzun Ünlüler Uzun ünlülerin büyük bir bölümü aslî olup yazıda gösterilmez. Karakul koyunlarıyla ünlü olan Türkmenistan’ın ekonomisinde hayvancılık da önemli bir yer tutar. Türkmen Türkçesinde.7) en fazla nüfusa sahiptirler. Buna rağmen nüfusun % 41’i tarım sektöründe çalışmaktadır. kilim.(yolmak) biiz (delme âleti) .yol. TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Türkmen Türkçesinde 9 ünlü vardır: “a. arpa.öç. Tatar. % 55’i kırsal kesimde yaşamaktadır. Yine de belli bir miktarda petrol. uzun ünlülerin korunmasıdır. Türkiye Türkçesindekinden daha geniş ve açıktır. bütün ünlülerin alfabede işaret olarak da karşılığı bulunmaktadır. Diğer Türk boylarıyla birlikte (Özbek. Türkmenlerden sonra Özbek Türkleri (% 9. bitkisel yağ üretimi. uzun ünlülere sahip olmasıdır.2) ve Ruslar (% 6. Ülke topraklarında pamuk.(uçmak) oot (ateş). Türkmen Türkçesinin ünlülerini şöyle bir şema ile göstermek mümkündür. ö. diğer Türk lehçelerinden ayıran en belirgin vasıf.700’dür. üy” şeklinde yazıda gösterilmektedir.(de-) gıyz (kız) düyn (dün) kıyska (kısa) güyç (güç) süyt (süt) giyce (gece) yokıyn (yakın) .ot (ot) yool (yol) . pirinç gibi tahıllar yetiştirilmektedir. yukarıda bahsedilen. Bu uzun ünlüler anlam ayırt edici özelliğe sahiptir. doğal gaz.biz (kişi zamiri) ööç (öç) . diy. u. ü” sesleri yarım ünlü -y.1 Ünlüler Türkmen Türkçesinde Ünlüler Düz Geniş Kalın İnce a ä. i.sesiyle diftonglaşarak “ıy. ü”. Türkmen Türkleri ülke nüfusunun % 77’sini oluştururlar. erkek nüfusu 2.301. u. kaya tuzu. Tablo 5. iy. bu uzunluklar yazıda gösterilmez. Yeraltı kaynakları bakımından pek zengin değildir. Türkiye Türkçesinden farklı olarak Türkmen Türkçesinde iki e vardır. o. Azeri vs. potasyum ve maden suları çıkarılmaktadır. “Ә ә” (ä) ile gösterilen ses.265.uç. Kadın nüfusu 2. uy.566. Yalnız. azotlu gübre sanayi ve doğal gaz çıkarma sanayi oldukça gelişmiştir. Türkmenistan’ın sanayisi büyük ölçüde hayvancılığa dayalı olup hayvan ürünlerine dayalı bir sanayi kurulmuştur.e Düz Dar 1 i Yuvarlak Geniş o ö Yuvarlak Dar u ü Uzun Ünlüler Türkmen Türkçesinin en önemli ve ayırıcı özelliği.102 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmenistan’ın nüfusu 1996 yılı itibariyle 4. kimyasal madde üretimi. a ile e arasında bir sestir. ı. Nüfusun % 45’i şehirlerde. Ülke topraklarının büyük bölümü çöl olduğu için % 72’si tarım dışı kalmaktadır. mısır.800’dür. Aslî uzunluğa sahip olan ünlüler genellikle ilk hecede yer alır: aat (isim) . ä. Türkmen Türkçesinde uzun ünlüler çeşitli şekillerde oluşmaktadır. e. Mevcut 9 ünlünün hepsinin de uzun karşılığı olmasına rağmen. Kazak.at (at) uuç (uç) .100 iken. i. Türkmen Türkçesini.(sönmek) Türkmen Türkçesinde uzun söylenen “ı. buğday.) ülke nüfusunun % 90’ını Türkler oluşturur. Halı.

-An. Ekin son ünsüzü -n düşer. işlemääge (işlemeye). işleer (işle-er) “işler”. +dA Ekiyle Oluşan Uzunluklar Bulunma hâli eki +dA’nın üzerine +kI eki geldiğinde hâl ekinin ünlüsü uzar: elindÄki (<elinde+ki). yaşındaakı (<yaşında+ki).5. dünyaa (<dünya+a) “dünyaya”. nirääk (nereye). i. okaan (oku-an) “okuyan”. ünlü karşılaşması sonucu son hecenin ünlüsü uzar: almaam (alma+ım) “elmam”. määtaç (muhtaç) -n düşmesi ile: Bu olay sadece. mastar ekinin ünlüsü uzar: okamaaga (okumaya). taşlaap (taşla-ıp) “atıp”. içerik (içeriye). son hecenin ünlüsü uzar: okaap (oku-ıp) “okuyup”. f. -e eklenirken -aa. gelyäkää (geliyorken). Ekin bu şekilde kullanılışı esnasında kendisinden önceki ünlü uzar: garrıın (garrı+nıñ) “yaşlının”. geç iini (keçiyi). gayraak (arkaya). meleer (mele-er) “meler”. yerkümääniñ (yeryüzünün). määkam (muhkem). paltaañız (palta+ñız) “baltanız”. Ünsüz Düşmesi Sonucu Oluşan Uzunluklar -g.Türkmen Türkçesi 103 Ses Olayları Sonucunda Oluşan Uzunluklar a. b. agaañ (aga+ın) “amcan”. şahıs +(I)n iyelik ekleri kelimenin üzerine gelince. +(I)m. Sonunda dar ünlü (ı. yıgnaap (yıgna-ıp) “toplayıp”. +nI Ekiyle Oluşan Uzunluklar Belirtme hâli eki +nI ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: babaanı (babayı). yaşaan (yaşa-an) “yaşayan. yokarıık (yukarıya). garaap (garaıp) “bakıp”. +(I)n Ekleriyle Oluşan Uzunluklar 1. kişiiñ (kişinin) “kişinin”. +A Ekiyle Oluşan Uzunluklar Yönelme hâli eki ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü ile birleşerek uzar: çagaa (<çaga+a) “çağaya”. ü) bulunan kelimelere -a. d. -ee uzun ünlüleri ortaya çıkar: kiçee (<kiçi+e) “küçüğe”. depee (<depe+e) “tepeye”. işçee (<işçi+e) “işçiye”. -(I)p Ekiyle Oluşan Uzunluklar -(I)p zarf-fiil eki ünlü ile biten fiillerin üzerine geldiğinde ünlü karşılaşması sonucu. i. e. -Ar Ekleriyle Oluşan Uzunluklar Bu sıfat-fiil ve geniş zaman eki. ukıım (ukı+ım) “uykum”. galaa (<gala+a) “kaleye”. . güpleer (güple-er) “gürler”. pukaraañ (pukara+nın) “fukaranın”. c. düyääniñ (devenin). Ünite . Düşen ünsüzün yanındaki ünlü uzar: äätiyatlı (ihtiyatlı). h. sözlemääge (söylemeye). çagaanı (çağayı). zarfların bu anlamını pekiştiren -k ünsüzü eklendiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: daşarıık (dışarıya). içindääki (<içinde+ki). ataam (ata+ım) “dedem”. +(n)Iñ Ekiyle Oluşan Uzunluklar İlgi hâli eki +(n)Iñ ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: ayagıınıñ (ayağının). -mAk Ekiyle Oluşan Uzunluklar Mastar -mAk ekinden sonra yaklaşma (-e) hâli eki gelince. ünlü ile biten fiillerin üzerine geldiğinde.düşmesi ile: Bazı alıntı kelimelerde -h. nämääniñ (neyin). kölegääni (gölgeyi). ekin ünlüsü kelimenin son ünlüsü ile birleşerek uzar: gözlään (gözle-en) “gözleyen”.ortadaakı (<ortada+ki). zarf-fiil eki “-ken”de görülür. Bu durumda ekin ünlüsü uzar: baryakaa (giderken). bermääge (vermeye). g. +k Ekiyle Oluşan Uzunluklar Ünlü ile biten yer-yön zarfları üzerine.düşer. ı. kakaañ (kaka+ın) “baban”. u. şahıs +(I)m ve 2. İlgi hâli eki ünlü ile biten kelimeler üzerinde bazen sadece “+ñ” biçiminde kullanılır.düşmesi ile: dääl (değil) Ayın sesinin düşmesi ile: maanı (ma‘na) -h. beriik (beriye). gapaa (<gapı+a) “kapıya”.

gatıraak (çokça. köprääk (çokça). sınamdaakı (sinemdeki). Çünkü 3. gelinçää (gelince). kerven (kervan). -yA eki: beryää (veriyor). bildirme. Türkiye Türkçesinde uyumu bozan kelimeler ve ekler Türkmen Türkçesinde uyuma girer: alma (elma).(alıp kit-) “götür-”. sıgmaan (sığmadan). aşına (aşina). -mAn eki: bermään (vermeden). köynekçee “püskül”. +kA eki: Şüphe edatı olarak kullanılan +kA’nın (< ki < erki) ünlüsü her zaman uzundur: barmıkaa (var mı acaba). ayralıkdan (ayrılıktan). işliyää (yapıyor). Birleşme esnasında -h düşer. gelyään (gelen). Yazı dilinin genel eğilimi. -Ay eki: berääy (ver). Büyük Ünlü Uyumu Türk dilinde genel bir kural olan bu uyum. ve 2. adamlarıñ. oglaam (< oglı hem) “oğlunu da”. hecede genellikle düz ünlülü şekiller kullanılır: bölünici (bölünen). palav (pilav). cahan (cihan). 2. iyice). +rAk eki: düzüvlirääk (doğruca). şonuñkı (onunki). -yAn eki: beryään (veren).104 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I j. Uzun Ünlülü Diğer Ekler Türkmen Türkçesinde kullanılan bazı eklerin ünlüleri daima uzundur. Türkmen Türkçesinde uyuma girmiştir: alamat (alamet). baryaarkaa (gidiyorken). gelyää (geliyor). caahıl (cahil). çakyaa (çekiyor). ımam (imam). baryaar (gidiyor). hovplulık (korkma durumu). Türkmen Türkçesine Arapça ve Farsçadan giren birçok kelime büyük ünlü uyumuna uydurulmuştur: bahana (bahane). gün+in (günün). -ken şekliyle eklendiği için. Türkmen Türkçesinde bu uyum daha çok 1. alınçaa (alınca). amanat (emanet). dovulçı (korkak). büyük ünlü uyumuna aykırı olan bu zarf-fiil eki Türkmen Türkçesinde uyuma girerek -ka şeklinde kullanılır: baryakaa (gidiyorken). görmään (görmeden). çiişiklik (şişlik). . gardaş (kardeş). yuvarlak ünlüleri ilk hece dışında kabul etmemek yönünde olup kelimelerin ikinci heceden sonraki hecelerinde yer alan ünlüleri düzleştirmektedir. ene (anne). yaşındaakı (yaşındaki). näädeli (< ne edeli) “ne yapalım”. Bazı eklerin (belirtme. hece arasında görülürken 3.(düşündür-). yetääymesin (yetişmesin). hecede bozulur. +çA eki: barçaa “bütün”. Devamlı birlikte kulanılan iki kelimenin birleşmesi sonucu meydana gelen tek kelimenin ünlüsü uzar: aakel. Türkiye Türkçesinde uyuma girmeyen yabancı kökenli kelimelerin çoğu. Kaynaşma Sonucu Oluşan Uzunluklar “Hem” edatı çoğunlukla kendisinden önce gelen kelime ile birleşir. Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu) Küçük ünlü uyumu Türkiye Türkçesine göre. gelyamikaa (geliyor mu acaba). Türkmen Türkçesi yazı dilinde oldukça sağlamdır: oodunçı (oduncu).) yuvarlak ünlülü şekilleri bulunmaz: gün+i (günü). Edat. oturyaar (oturuyor). -yAr eki: aydyaar (söylüyor). atasınıñ (dedesinin). ünlü ile biten kelimelerle birleştiği zaman kelimenin son ünlüsü ile edatın ünlüsü birleşerek uzar: atınaam (< atını hem) “atını da”. galandar (kalender). -InçA eki: açılınçaa (açılınca). Türkmen Türkçesinde daha zayıftır. tizrääk (çabucak).(< alıp kel-) “getir-”. öldürääymän (öldürmeyin). düşündir. diyyäär (diyor). edyään (yaptığı). göteryään (taşıdığı). yetirmään (yitirmeden). çıkmazmıkaa (çıkmaz mı acaba). k. ölinçää (ölünce). Ünlü Uyumları 1. +kI eki: Türkiye Türkçesinde +ki şekliyle kullanılan ve dolayısıyla uyumu bozan bu ek de Türkmen Türkçesinde uyuma girer: arkadaakı (arkadaki). çayınaam (< çayını hem) “çayını da”. ilgi vs. gapıl (gafil). ääkit. -kA eki: Türkiye Türkçesinde bütün kelimelere. söygüli (sevgili).

Türkiye Türkçesinde kök ünlüsü yuvarlak olan kelimelerde. f. münmek. 3. moncuk. iki. varmak” kelimelerindeki v. maña. Ünlü Uyumunun Bozulması a. Türkiye Türkçesi alfabesinde olduğu gibi kalın ve ince g ile kalın ve ince k. bilezik. heceden itibaren Eski Türkçede olduğu gibi çoğunlukla düzdar ünlüler kullanılır. ñ. kovgı (takipçi). “var. Türkmen Türkçesinde 2. v. gelin. Ortada her ikisi de bulunabilir: ähli (bütün. muña. Türkiye Türkçesinden farklı olarak ñ sesi alfabede gösterilir. t. ben” kelimeleri ile “ben” ve “bu” kelimelerinin ek almış şekillerinde b. ç. Ancak alfabede 21 işaret kullanılmaktadır: “b. murtlak (gür bıyıklı). Türkçe asıllı bir kısım kelimelerin başındaki t’ler Türkmen Türkçesinde d olur: daaş (taş). Kelime başında ise sadece h bulunur: hemme (bütün). mende. meni. 4. j. Türkmen Türkçesinde s ve z sesleri de Türkiye Türkçesinden farklı olarak peltek telaffuz edilir ancak yazıda bu peltekliği gösteren herhangi bir işaret kullanılmaz. pil (fil). dañ (tan). galmak. m olur: miñ. garın (karın). Türkmen Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Türkmen Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. nepaga (nafaka). d. gidensoñ (gidince). b. y. p. şaglavuk (çağlayan).Türkmen Türkçesi 105 Aşağıda verilen kelimelerden küçük ünlü uyumuna aykırı olanları gösteriniz. 2. göremok (görmüyorum). “ts (Ц)” birleşik sesleri de bulunmaktadır. . vermek. Göroglı (Köroğlu). z”. munuñ. men. dövçi (savaşçı). Ayrıca Tükmen Türkçesinde kullanılan bazı Rusça kökenli kelimelerde “şç (Щ)”. geda (köle). dürli (türlü). duuz (tuz). Türkmen Türkçesinde “bol-“ şeklindedir. c. g. Ünite . dokuzıncı (dokuzuncu). -An sıfat-fiilinin üzerine soñ kelimesinin getirilmesiyle yapılan zarflar uyuma girmez: diyensoñ (deyince). n. k. öyümizi (evimizi). ş. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi uyuma girmemiştir: aglıdıbilmezdi (ağlatamazdı). haysı (hangi).5. parx. bermek. nusga (nüsha). bilenok (bilmiyor). Bugünkü Türkmen alfabesinde. gızıl (kızıl). garşı (karşı). 3. süri (sürü). orun (yer). Patma (Fatma). mundan. m.(koy-). s. ogrı (hırsız). l. 1 Ünsüzler Türkmen Türkçesinde 23 ünsüz vardır. 6. ependi (efendi). hepsi). goyun (koyun). Arapça ve Farsça alıntı kelimelerdeki f ’ler p olur: sapar (sefer). r. Kalın ünlülerin yanındaki g ve k’ler kalındır: gapı. biradar (kardeş). gurı (kuru). İnce ünlülerin yanında bulunan g ve k’ler incedir: gelmek. pelek (felek). h. sonraki hecelerde bulunan ünlüler yuvarlaklaşarak uyuma girmiştir. armıt (armut). “Bin. barıberende (gidiverdiğinde). ekin. birer harfle gösterilmiştir. dırnak (tırnak). öözimiz (kendimiz). barmak. Yabancı Kökenli Kelimelerde Yabancı kökenli kelimelerin bir kısmı uyuma girmez: biganä (yabancı). basıberdiler (basıverdiler). çorı (hizmetçi). ötük (delik). 5. Türkçe Kelimelerde Bazı birleşik kelimeler. gapı (kapı). boncuk. munlar. ak. gorkunçlı (korkunç). goy. Türkmen Türkçesinde söz konusu ünlülerde yuvarlaklaşma olmadığı için dudak uyumu bozulmuştur: böri (kurt). Kelime sonunda iki h’den sadece hırıltılı olanı (x bulunur): çarx. Kelime başındaki kalın k’lar Türkmen Türkçesinde g olur: gar (kar). Türkmen Türkçesinde b’dir: bar. binmek. Türkiye Türkçesinde “ol-“ fiili. näxili (nasıl).

. Türkiye Türkçesinde yaygın olan bu uyum. Türkmen Türkçesinde sadece d ile başlar: başda. pıçak (bıçak). dabara yazılır. 11.ünsüzü. Türkmen Türkçesinde eşitlik eki +çA ve yapım eki +çI daima tonsuz. düvme (düğme). dikdi (dikti). Türkmen Türkçesinde görülmemektedir. Türkiye Türkçesindeki bazı iç ve son ses v’ler Türkmen Türkçesinde y sesine dönüşür: düye (deve). düyşde (düşte). Kelime içindeki st sesleri ilerleyici benzeşmeyle ss olur: ussa (usta). mm olur: gümmez (kümbez). ayrılma hâli eki +dan. Kelime başında bulunan ve p’den sonra gelen b ise v okunmaz: bermek. öy (ev). gaçdı (kaçtı). Bu yüzden söz konusu ekler. altdan. Yukarıdaki iki maddede görülen değişmelere benzer değişmeler. Türkiye Türkçesinde t ile de başlayabilen ekler. Kelime içindeki b’ler v okunur: oba yazılır. görülen geçmiş zaman eki -dI ve bildirme eki +dIr da daima tonlu ünsüzle kullanıldıkları için ünsüz uyumuna aykırı düşerler: öninçe (öncelikle). 8. açarçı (anahtarcı). bulunma hâli eki +da. tümmek (tümbek) “tümsek”. zz okunur üstün üssün basdırmak bassırmak üstinlik üssünlük gızdırmak gızzırmak Ünsüz Uyumu Kelime içerisinde ve eklenme sırasında kullanılan ünsüzlerin tonluluk-tonsuzluk bakımından gösterdiği uyumdur. 15. ts yazılır ss okunur zs yazılır ss okunur gitse gisse yazsın yassın batsa bassa bozsun bossun çs yazılır şs okunur çl yazılır şl okunur içse işse saçlı saşlı açsa aşsa açlık aşlık çç(çc) yazılır şş okunur şc yazılır şş okunur agaççı agaşşı guşcagaz guşşagaz açcak aşşak (açacak) goşcak goşşak nd yazılır nn okunur ld yazılır ll okunur mende menne geldi gelli gelende gelenne güldi gülli st yazılır ss okunur sd. eyerçi (eyerci). tonsuz ünsüzlerle biten kelimelere eklendiklerinde ünsüz uyumu bozulmaktadır. mençe (bana göre). Türkmen Türkçesinde birçok ekin ünsüzü daima tonludur. ağaçdan (ağaçtan).)ﻉ‬ha (‫ )ﺡ‬ve hı (‫ )ﺥ‬sesleri Türkmen Türkçesinde çoğunlukla g'ye dönüşür: bagıs ( bahs) rugsat ( ruhsat) bagt ( baht) talıg ( talih) cemagat ( cemaat) doga ( dua) 13. görüpdir (görmüş). güpbi (cübbe). 12. gubka (sünger). Kelime içindeki mb. bolupdır (olmuş). Türkiye Türkçesinde baş ve ortadaki bazı b sesleri Türkmen Türkçesinde p olur: palta (balta). düvün (düğüm). 9. başda (başta). gapırga (kaburga). dassan (destan). Ancak bunlar yazıda gösterilmez. zd yazılır ss. öçdi (söndü).(sevin-). söyün. Ancak bu v Türkiye Türkçesindeki gibi değil. Türkmen Türkçesinde v olur: Bövür (böğür). 14. gövüs (göğüs). 10. Yabancı kökenli kelimelerde bulunan hemze (‫ . davara okunur. duvlı (tuğlu).106 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 7. ova okunur. atdan (attan). yassık (yastık). çeşitli eklemeler sırasında da meydana gelir. Türkiye Türkçesinde iç sesteki -ğ. çopan (çoban).)ء‬ayın (‫ . iki dudak hafifçe büzülerek telâffuz edilir.

-sı. ilgi hâli ekinin +ñ’li şekli vardır. suunı (suyu). yol+ı (yolu). İlgi hâli eki bazen Türkiye Türkçesinde olduğu gibi eksizdir: ceren balası (ceylan yavrusu). ü değil. çöle. ata (dede). Bikeeñ ecesi (Bike’nin annesi).2 İyelik Ekleri agaam (amcam) üzümim (üzümüm) pulum “param” agaañ üzümiñ puluñ agası üzümi pulı agamız üzümimiz pulumız agañız üzümiñiz puluñız agası üzümi pulı 3. gızın oda özün uran (kendini ateşe atan). duzak (tuzak). araa (ara+a) “araya”. bazen eksiz olarak kullanılır: cigerin daglayan (ciğerini dağlayan). Türkmen Türkçesinde de çokluk eki +lAr’dır: baylar (zenginler). köç ää (köçe+e) “köşeye”. il+i (ili). almaanı (elmayı). İyelik Ekleri İyelik ekleri Türkiye Türkçesindeki gibidir.5. Bu ek diğer Türk lehçelerinde görülmez: obaañ adamları (obanın adamları). Ancak. i olur. Kişi 2. İkinci heceden sonra ekin yuvarlak ünlülü şekli yoktur: gözüñ (gözün). yılkılar (atlar). Üçüncü şahısta ek daima -ı. Kişi 3. çatmaañ (çadırın). ünsüzle bitenlerin üzerine +I şekliyle gelir. guşlar (kuşlar). bilbil (bülbül). depderler (defterler). +sI Tablo 5. kişiiñ (kişinin). Ancak. 2. Hâl Ekleri a. bu uzunluk yazıda gösterilmez: başa. Yönelme Hâli Yönelme hali eki +A’dır. Tablo halinde şöyle gösterilebilir: Teklik 1. Ancak ikinci heceden sonra küçük ünlü uyumu olmadığı için ek ve yardımcı ünlüler. Ünlüyle biten kelimeler üzerine geldiğinde ise kelimenin son ünlüsüyle birleşerek uzun +A olur. Yükleme Hâli Türkmen Türkçesinde yükleme hâli eki +(n)I’dır. İlgi Hâli İlgi hâli eki Türkiye Türkçesindeki gibidir. enesiniñ (annesinin). üçüncü heceden itibaren u. saz+ı (sazı). ayrıca. Ünite . e. daglarıñ. Yükleme hâli. Çokluk Eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. c. Türkmen Türkçesinde. çaganıñ (çocuğun). daglar (dağlar). bereyin (kızını vereyim). ı. öyüñ (evin). Ayrıca ekin ünlüsü düz olup yuvarlak şekli görülmez: ataanı (atayı).Türkmen Türkçesi 107 Şekil Bilgisi Çekim Ekleri İsim Çekim Ekleri 1. -i. galaa (gala+a) “kaleye”. Ek. +sI Çokluk +ImIz +(I)ñız +I. geçiniñ (keçinin). aat (ad). n geniz n’sidir. Yalın Hâl Yalın hâl Türkiye Türkçesinde olduğu gibi eksizdir: abray (şöhret). erenler (erenler). Ünsüzle biten kelimeler üzerine geldiğinde +A olarak kullanılır. b. ünlü ile biten kelimelerin üzerine +nI. . -si’dir. gözüm yaşı (gözümün yaşı). Kişi +(I)m +(I)ñ +I. göze. alma (elma). İkinci şahıs ekleri ise geniz n’si (ñ) iledir.

sınamdakı (sinemdeki). ootdan (ateşten). Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zamanın eki için -IpdIr kullanılır. Soru Eki Soru eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +mI’dır. yuvaşlık bilen (yavaşça). Ek. Şahıs -ø -lAr b. Şahıs Ekleri İş. berdimi (verdi mi?). Ek Türkiye Türkçesinden farklı olarak ünlü uyumuna girer: arkadakı (arkadaki). ı. hâl ve hareketin hangi şahıs tarafından yapıldığını gösteren bu ekler. g. iyelik ekleri alan kelimelerden sonra +nA şekliyle kullanılır. görülen geçmiş zaman. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri Görülen geçmiş zaman. şonuñkı (onunki). a. gözünden. Şahıs -ñ -ñIz 3. kölegeden (gölgeden). gözünde. Türkiye Türkçesindeki gibidir: oobasına (obasına). Şahıs -m -k 2. şunça (bu kadar. Ek tek şekilli olup tonsuz şekli yoktur: günde. aadatça (âdete göre). nayzadan (mızraktan). başda (başta). Vasıta Hâli Türkmen Türkçesinde vasıta hâli eki için herhangi bir ek yoktur. gılıcına (kılıcına). öñüne (önüne). hikâye ve şart kipi dışında kalan bütün kiplerde kullanılır. 5. olmasından. İyelik ekinden sonra araya n girer: başından. ilde. Tekli k Çokluk 1. düynki (dünkü). Şahıs -(I)n -(I)s 2. öyine (evine). hikâye ve şart kiplerinde kullanılır. 4. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri Bu ekler Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. garrıça (yaşlıca). Bildirme Kipleri 1. yüklemin özne ile ilişkisini belirler. hızmatda (hizmette). Şahıs -sIñ -sIñIz 3. Tekli k Çokluk 1. gulça (kul gibi). Eşitlik Hâli Eşitlik hâli ekinin kullanımı. elden.108 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yönelme eki. Şahıs -ø -lAr 2. aşınamı (tanıdık mı?) 1. şeylelik bilen (böylelikle). içki (içerdeki). daşarda (dışarıda). “bilen” edatı ekleşmemiş biçimiyle vasıta ifadesi için kullanılmaktadır: çaga bilen (çocukla). öñünçe (önünde). kümüşden (gümüşten). h. aşağıdakı (aşağıdaki). Zaman ve Şekil Ekleri a. Ayrılma Hâli Ayrılma hâli eki +dAn olup tonsuz şekli yoktur: atdan (attan). Ek yazıda kelimeye bitişik olarak yazılır: barmı (var mı?). Şahıs ekleri iki türlüdür. yeññesi bilen (yengesiyle). f. Aitlik Eki Aitlik eki Türkmen Türkçesinde +kI’dır. şu kadar). Bulunma Hâli Bulunma hâli eki +dA’dır. ünlüyle biten bir file geldiğinde. İyelik ekinden sonra araya n girer: aşagında (aşağısında). fiilin sonundaki ünlü uzar: Fiil Çekim Ekleri . Türkiye Türkçesindeki gibi +ça/-çe’dır ancak ekin tonlu şekli (+ca/+ce) yoktur: barça (bütün). yokmı (yok mu?). olmasında.

3. yüzyıla kadar kullanılmıştır. bilmeyääler (bilmiyorlar). Üçüncü şahıslarda (yazılışta) daima -dı. Türkiye Türkçesinde kullanılan -mIş. görmediler. gelmişler vs. ikinci hecede -du. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zaman eki -dI’dir. “ütülüp ölmüş. almaandırsıñ (almamışsın). -p yatıır” yardımcı fiilleriyle de ifade edilmektedir: . düşünmedi. ayrı ayrı kelimelerde kalıplaşmış şekilde (sövme. tip şimdiki zaman: -yaar/-yäär ekiyle kurulur. görmeyäär (görmüyor). -mIş eki fiil çekiminde 3. Bu ekin de ünlüsü uzundur: baryaan (gidiyorum) yazyaan (yazıyorum) bilyään (biliyorum) baryaañ yazyaañ bilyääñ baryaa yazyaa bilyää baryaas yazyaas bilyääs baryaañız yazyañız bilyääñiz baryaalar yazyaalar bilyääler Olumsuz şekli: barmayaan (gitmiyorum). şahıslarda görülebiliyor: almış. Birinci ve ikinci şahıslarda yuvarlak ünlülerden sonra. görmeyääris. barmayaañ (gitmiyorsun). ikinci heceden sonra (yazılışta) -dı. gelmeendiris (gelmemişiz). yazmayaa (yazmıyor). dili kesilmiş. ocağı gömülmüş. 2. yazmayaas (yazmıyoruz). dokamaandırlar (dokumamışlar). dokamaandırsıñız (dokumamışsınız). barmayaarsıñ (gitmiyorsun). Şimdiki Zaman Türkmen Türkçesinde şimdiki zaman dört şekilde ifade edilmektedir. 3. tip şimdiki zaman: -yaar/-yäär ekindeki -r’nin düşmesi sonucu -yaa/-yää’li şekliyle kullanılır. etmiş” vs. -mUş öğrenilen geçmiş zaman eki. görmediñiz. düşünmiş. Türkmen Türkçesinde 19. bilmeyääñiz (bilmiyorsunuz). 1. -di’dir. -p otıır. Ünite . beddua vs. -p duur.Türkmen Türkçesi 109 alıpdırın (almışım) gelipdirin (gelmişim) dokaapdırın (dokumuşum) alıpdırsıñ gelipdirsiñ dokaapdırsıñ alıpdır gelipdir dokaapdır alıpdırıs gelipdiris dokaapdırıs alıpdırsıñız gelipdirsiñiz dokaapdırsıñız alıpdırlar gelipdirler dokaapdırlar Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “-maandır/-määndir” ekiyle yapılır: almaandırın (almamışım). gelmeendir (gelmemiş). geldim düşündim gördüm geldiñ düşündiñ gördüñ geldi düşündi gördi geldik düşündik gördük geldiñiz düşündiñiz gördüñiz geldiler düşündiler gördiler Olumsuz şekli: gelmedim. geçmiş. 2. gelmediñ. Bugün ise sınırlı şekilde. Bu ekin ünlüsü daima uzundur: baryaarın (gidiyorum) göryäärin (görüyorum) gülyäärin (gülüyorum) baryaarsıñ göryäärsiñ gülyäärsiñ baryaar göryäär gülyäär baryaarıs göryääris gülyääris baryaarsıñız göryäärsiñiz gülyäärsiñiz baryaarlar göryäärler gülyäärler Olumsuz şekli: barmayaarın (gitmiyorum).) rastlanır. gülmeyäärler. -di şeklindedir. tip şimdiki zaman: Şimdiki zaman Türkmen Türkçesinde “-p yöör. görmüş.5. -dü. gülmeyäärsiñiz. düşünmedik.

4.110 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I alıp yöörün (almaktayım) gelip yatıırın (gelmekteyim) alıp yöörsüñ gelip yatıırsıñ alıp yöör gelip yatıır alıp yöörüs gelip yatıırıs alıp yöörsüñiz gelip yatıırsıñız alıp yöörler gelip yatıırlar okaap otıırın (okumaktayım) gülüp duurun (gülmekteyim) okaap otıırsıñ gülüp duursuñ okaap otıır gülüp duur okaap otıırıs gülüp duurus okaap otıırsıñız gülüp duursuñız okaap otıırlar gülüp duurlar Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuz şekli yoktur. Kesin bir gelecek zaman ifadesi taşır. Diğer Oğuz grubu lehçelerinden farklı olarak -cAk ekinin üzerine şahıs eki getirilmez. Gelecek Zaman Türkmen Türkçesinde gelecek zamanın eki -cAk’tır. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -(A)r ekiyle yapılır. zamirlerle ifade edilir. “düş-” (inmek) fiilini “gelecek zaman kipinde tüm şahıslarla olumsuz çekimini yapınız. Bu oluşum sırasında hece kaynaşması meydana gelir ve “yook”un başında bulunan “y” ile birlikte bazı sesler düşer: okaamook (<okaanım yook) “okumuyorum” yazamook (<yazanım yook) “yazmıyorum” okaañook (<okaanıñ yook) yazañook (<yazanıñ yook) okaanook (<okaanı yook) yazanook (<yazanı yook) okaamzook (<okaanımız yook) yazamzook (<yazanımız yook) okaañzook (<okaanıñız yook) yazanzook (<yazanıñız yook) okaanooklar (<okaanları yook) yazanooklar (yazanları yook). Bu eki alan fiillerin şahıs kavramı. çekimin sonuna “dääl” kelimesi getirilerek yapılır: men alcak dääl (almayacağım). 2 5. ol görcek dääl (görmeyecek). Geniş Zaman Geniş zaman için. 4. sen alcak dääl (almayacaksın). tip şimdiki zaman: Türkmen Türkçesinde bir de sadece olumsuz şekli bulunan şimdiki zaman şekli vardır. aların (alırım) görerin (görürüm) okaarın (okurum) alarsıñ görersiñ okaarsıñ alar görer okaar alarıs göreris okaarıs alarsıñız görersiñiz okaarsıñız alarlar görerler okaarlar . belirsiz gelecek zaman da denmektedir. Ünlü ile biten fiillerde iki ünlü kaynaşır ve uzun ünlü ortaya çıkar. biz görcek dääl (görmeyeceğiz). Fiil köklerine iyelik eki almış “-an/-en” sıfat-fiil eki ve “yook” kelimesinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. men alcak (alacağım) men görcek (göreceğim) men gelcek (geleceğim) sen alcak sen görcek sen gelcek ol alcak ol görcek ol gelcek biz alcak biz görcek biz gelcek siz alcak siz görcek siz gelcek olar alcak olar görcek olar gelcek Olumsuz şekli: Gelecek zamanın olumsuzu. olar gelcek dääl (gelmeyecekler). siz gelcek dääl (gelmeyeceksiniz).

bermelidirin (vermeliyim) galdırmalıdırın (kaldırmalıyım) bermeli(dir)siñ galdırmalı(dır)sıñ bermeli galdırmalı bermelidiris galdırmalıdırıs bermeli(dir)siñiz galdırmalı(dır)sıñız bermeli galdırmalı Olumsuz şekli: Bu kipin de olumsuz şekli “dääl” kelimesiyle yapılır: bermeli dääldirin (vermemeliyim). Şart Kipi Diğer Türk lehçelerinde olduğu gibi Türkmen Türkçesinde şart kipi -sA eki ile yapılır. Ünite . üçüncü şahıslarda ise -“maz/-mez” ekiyle ifade edilir: almarın (almıyorum). -ayın/-eyin 1. Ayrıca Türkiye Türkçesinde olduğu gibi “lazım” ve “gerek” kelimeleriyle de gereklilik anlamı sağlanmaktadır: bermek gerek (vermek gerek).Türkmen Türkçesi 111 Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuzu teklik 1.Emir Kipi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Türkmen Türkçesinde de her şahıs için ayrı bir ek vardır: Tekli k Çokluk 1. -Iñ/-Uñ/-ñ 3. okaamazlar (okumazlar). Bu çekimde şahıs ekleri kullanılmaz. siz sözlemeli dääl (söylememelisiniz). 3. men almalı dääl. galdırmalı dääldirsiñiz (kaldırmamalısınız). övrenmek gerek (öğrenmek gerek). olar sözlemeli dääl (söylememeliler). bermeli dääldirsiñ (vermemelisin).Tasarlama Kipleri 1. iişlemeseler (çalışmasalar).5. -gIn/-gUn 2. Birinci tip -mAlI ekiyle yapılır. bermeseñ (vermesen). eşitmek lazım (işitmek lazım). iişlemeseñiz (çalışmasanız). men almalı dääl. bersem (versem) alsam iişlesem (çalışsam) berseñ alsañ iişleseñ berse alsa iişlese bersek alsak iişlesek berseñiz alsañız iişleseñiz berseler alsalar iişleseler Olumsuz şekli: bermesem (vermesem). şahıslarda “-mar/-mer”. almasa. Şart kipinde iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır. . ve 2. -sIn/-sUn 3. okaamarsıñız (okumuyorsunuz). biz sözlemeli dääl (söylememeliyiz). galdırmalı dääldiris (kaldırmamalıyız). b. İkincisi ise -mAlI(dIr) ekiyle yapılır ve ekin sonuna şahıs ekleri getirilir. Gereklik Kipi Türkmen Türkçesinde gereklik çekimi iki şekilde ifade edilir. 2. almarsıñ (almıyorsun).sInlAr/-sUnlAr . aytmak lazım (söylemek lazım). görmez. Onların yerine fiilin başına şahıs zamirleri getirilir. men almalı (almalıyım) men sözlemeli (söylemeliyim) sen almalı sen sözlemeli ol almalı ol sözlemeli biz almalı biz sözlemeli siz almalı siz sözlemeli olar almalı olar sözlemeli Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “dääl” kelimesi ile yapılır: men almalı dääl. galdırmalı dääldirler (kaldırmamalılar). bolsa gerek (olsa gerek). bermeli dääldirsiñ (vermemeli). almasak. -AlIIn/-AlI 2. görmeris (görmüyoruz).

okamaañ (okumayın). İstek Kipi Türkmen Türkçesinde istek kipinin ifadesi için -mAkçI eki kullanılır. “algın” (al). göräy (gör). -Ip/-Up ekli geçmiş zaman ekinin üzerine ise ‘-mIş’ gelir.112 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I alayın (alayım) göreyin (göreyim) okaayın (okuyayım) al(gın) gör(gün) okagın alsın görsün okasun alalııñ göreliiñ okaalııñ alıñ görüñ okaañ alsınlar görsünler okasınlar Teklik 2. Bu çekimde şahıs ekleri kullanılmaz başa zamirler getirilir. ol görmekçi dääl (görmek istemiyor). Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti Öğrenilen geçmiş zamanın rivayetinde -An ekli geçmiş zaman ekinin üzerine ‘eken’. -ay ekiyle de yapılabilir: alay (al). siz okamakçı dääl (okumak istemiyorsunuz). Rivayet Türkmen Türkçesinde fiillerin rivayet birleşik çekimi. alma/gın (alma). ‘eken’ ve “mIş” vasıtasıyla yapılır. görmääliiñ (görmeyelim). şekillerinde olabildiği gibi -ay. c. okamasınlar (okumasınlar). alan ekenim (almışmışım) gelipmişim (gelmişmişim) alan ekeniñ gelipmişiñ alan ekeni gelipmiş alan ekenik gelipmişik alan ekeniñiz gelipmişiñiz alan ekenler gelipmişler Şimdiki Zamanın Rivayeti Şimdiki zamanın rivayetinde. Olumsuz şekli: “-ma/-me” ekiyle yapılır: almaayım (almayayım). biz okamakçı dääl (okumak istemiyoruz). şimdiki zaman ekleri -yaar/yäär ve yaa/yää’nin üzerine “eken” veya “-mIş” gelir. şahıs “al”. Fiillerin Birleşik Çekimi 1. men görmekçi (görmek istiyorum) men okamakçı (okumak istiyorum) sen görmekçi sen okamakçı ol görmekçi ol okamakçı biz görmekçi biz okamakçı siz görmekçi siz okamakçı olar görmekçi olar okamakçı Olumsuz şekli: Olumsuzu “dääl” kelimesiyle yapılır: men görmekçi dääl (görmek istemiyorum). okay (oku). sen görmekçi dääl (görmek istemiyorsun). olar okamakçı dääl (okumak istemiyorlar). alyaarmışım (alıyormuşum) başlayaamışım (başlıyormuşum) alyaarmışsıñ başlayaamışsıñ alyaarmış başlayaamış alyaarmışık başlayaamışık alyaarmışıñız başlayaamışsıñız alyaarmışlar başlayaamışlar gelyeer ekenim (geliyormuşum) gelyeer ekeniñ gelyeer eken gelyeer ekenik gelyeer ekeniñiz gelyeer ekenler . 4. görmesin.

Hikâye Bu kipte. sooramalı ekenim (sormalıymışım) iişlemelimişim (çalışmalıymışım) sooramalı ekeniñ iişlemelimişiñ sooramalı eken iişlemelimiş sooramalı ekenik iişlemelimişik sooramalı ekeniñiz iişlemelimişiñiz sooramalı ekenler iişlemelimişler 2. baryaardım (gidiyordum) gelyäädim (geliyordum) baryaardıñ gelyäädiñ baryaardı gelyäädi . Fiil çekimlerinin hikâyesi -dI ekiyle yapılır. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi -Ip + dI ve -An+dI şeklinde kurulur. görülen geçmiş zaman çekiminde olduğu gibi. alsa ekenim (alsaymışım) gelsemişim (gelseymişim) alsa ekeniñ gelsemişiñ alsa eken gelsemiş alsa ekenik gelsemişik alsa ekeniñiz gelsemişiñiz alsa ekenler gelsemişler Gereklik Kipinin Rivayeti Gereklik kipinin rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır.5.Türkmen Türkçesi 113 Gelecek Zamanın Rivayeti Gelecek zamanın rivayeti için hem “eken” hem de “mIş” kullanılır. şimdiki zaman ekleri -yaar/yäär ve yaa/yää’nin üzerine “-dI” eki gelir. biler ekenim (bilirmişim) aaglaarmışım (ağlarmışım) biler ekeniñ aaglaarmışıñ biler eken aaglaarmış biler ekenik aaglaarmışık biler ekeniñiz aaglaarmışıñız biler ekenler aaglaarmışlar Şart Kipinin Rivayeti Şart kipinin rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır. Ünite . görcek ekenim (görecekmişim) tapcakmışım (bulacakmışım) görcek ekeniñ tapcakmışıñ görcek eken tapcakmış görcek ekenik tapcakmışık görcek ekeniñiz tapcakmışıñız görcek ekenler tapcakmışlar Geniş Zamanın Rivayeti Geniş zamanın rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır. iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır. aydıpdım (söylemiştim) berendim (vermiştim) aydıpdıñ berendiñ aydıpdı berendi aydıpdık berendik aydıpdıñız berendiñiz aydıpdılar berendiler Şimdiki Zamanın Hikâyesi Şimdiki zamanın hikâyesinde.

İkincisinde ise şahıs eki yalnızca sonda bulunur ancak gereklik kip eki ile -dI eki arasına Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -y. durcakdım (duracaktım) gülcekdim (gülecektim) durcakdıñ gülcekdiñ durcakdı gülcekdi durcakdık gülcekdik durcakdıñız gülcekdiñiz durcakdılar gülcekdiler Geniş Zamanın Hikâyesi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. barsamdım/barsadım (gitseydim) bilsemdim/bilsedim (bilseydim) barsañdıñ/barsadı bilseñdiñ/bilsedi barsadı/barsadı bilsedi/bilsedi barsakdık/barsadık bilsekdik/bilsedik barsañızdıñız/barsadıñız bilseñizdiñiz/bilsediñiz barsalardılar/barsadılar bilselerdiler/bilsediler Gereklik Kipinin Hikâyesi Gereklik kipinin hikâye çekiminde de gereklik eki ile hikâye eki arasında -y.sesi gelmez. diyerdim (derdim) alardım (alırdım) diyerdiñ alardıñ diyerdi alardı diyerdik alardık diyerdiñiz alardıñız diyerdiler alardılar Şart Kipinin Hikâyesi Şart kipinin hikâyesi iki şekilde çekimlenir. Şart Fiillerin şartlı birleşik çekimi -sA ekiyle yapılır.114 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I baryaardık gelyäädik baryaardıñız gelyäädiñiz baryaardılar gelyäädiler Gelecek Zamanın Hikâyesi -cAk + dI yapısı kullanılır. basit çekimlenmiş fiiller üzerine i. gitmelidim (gitmeliydim) bakmalıdım (bakmalıydım) gitmelidiñ bakmalıdıñ gitmelidi bakmalıdı gitmelidik bakmalıdık gitmelidiñiz bakmalıdıñız gitmelidiler bakmalıdılar 3.sesi bulunmaz.(< er-) cevherî fiilinin hikâye şekli olan -dI getirilerek yapılır. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı bakıpsam (bakmışsam) gelipsem (gelmişsem) bakıpsañ gelipseñ bakıpsa gelipse bakıpsak gelipsek bakıpsañız gelipseñiz bakıpsalar gelipseler . aynı ek en sonda da bulunur. Birincisinde şart ekiyle hikâye eki arasına şahıs eki gelir.

Türkmendirin (Türkmenim) men Türkmen (Türkmenim) Türkmen(dir)siñ sen Türkmen Türkmen(dir) ol Türkmen Türkmendiris biz Türkmen Türkmen(dir)siñiz Siz Türkmen Türkmen(dir)ler olar Türkmen 2.5. Geniş (veya Şimdiki) Zaman İsmin sonuna şahıs ekleri veya ismin başına şahıs zamirleri getirilerek yapılır. . Birinci şekilde -mIş eki kullanılır. okuvçımışın (öğrenciymişim) iişçimişim (işçiymişim) okuvçımışıñ iişçimişiñ okuvçımış iişçimiş okuvçımışık iişçimişik okuvçımışıñız iişçimişiñiz okuvçımışlar iişçimişler İkinci şekilde “eken” kelimesi kullanılır. bilmelisem (bilmeliysem) durmalısam (durmalıysam) bilmeliseñ durmalısañ bilmelise durmalısa bilmelisek durmalısak bilmeliseñiz durmalısañız bilmeliseler durmalısalar d. Ünite .Türkmen Türkçesi 115 Şimdiki Zamanın Şartı alyaarsam (alıyorsam) bilyäärsem (biliyorsam) alyaarsañ bilyäärseñ alyaarsa bilyäärse alyaarsak bilyäärsek alyaarsañız bilyäärseñiz alyaarsalar bilyäärseler Gelecek Zamanın Şartı barcaksam (gideceksem) gülceksem (güleceksem) barcaksañ gülcekseñ barcaksa gülcekse barcaksak gülceksek barcaksañız gülcekseñiz barcaksalar gülcekseler Geniş Zamanın Şartı alarsam (alırsam) gelersem (gelirsem) alarsañ gelerseñ alarsa gelerse alarsak gelersek alarsañız gelerseñiz alarsalar gelerseler Gereklik Kipinin Şartı Gereklik kipinin hikâye çekiminde de gereklik eki ile şart eki arasında -y. Öğrenilen Geçmiş Zaman İsim çekiminin öğrenilen geçmiş zamanı iki şekilde yapılır. İmek ve eken İle Yapılan İsim Çekimi 1.sesi bulunmaz.

yaycık (küçük yay). depderçecik (küçük defter) +çA: Çoğunlukla küçültme ifade eder. gudaçılık (dünürcülük). vatandaş. aynı köyden). bar+ça (bütün). +gäär/+käär: Farsça kökenlidir. şakacı). biipayan (fani). +dAş: Ortaklık. galamdaan (kalemlik). bii+: Olumsuzluk ifade eden Farsça ön ektir: bii+acal (vakitsiz). yekeçe (yalnız. kitaphaana (kütüphane). gepbaaz (güzel konuşan). ceñbaz (savaşçı). puldaar (paralı. baalacık (yavrucuk). caydaar (uygun). Ünlü ile biten kelimelerde araya -y. İsimden İsim Yapan Ekler +baaz: Farsça kökenlidir. +hoor: Farsça kökenlidir: gamhoor (sırdaş). halı+ça (küçük halı). käärdeş (meslektaş). Türkmençe. gergezdaan (avare). +daan: Farsça kökenlidir. Bir şeye düşkünlük bildiren veya karakter özelliği belirten sıfatlar türetir: masgara+baaz (soytarı). dövürdeş (çağdaş). dayhançılık (çiftçilik). +çIlIk: İş ve meslek isimleri yapar: +çI ve +lIk eklerinin birleşmesiyle oluşmuştur: alamançılık (çoğulculuk). yolbaşçı (lider). eşitlik ve beraberlik ifadesi belirtir: aatdaş (adaş). biitaraplık (tarafsızlık). bir tanecik). okuvçı (öğretmen). Arapça. haalıçı (halıcı). atcagaz (atcık). egindeş (aynı boyda). pikirdeş (fikirdeş). Nesnenin konulduğu yeri belirten isimler türetir: güldaan (vazo). gandaar (katil). küpça (küçük testi). karzdaar (borçlu). küldaan (küllük). +çI/+çU: Meslek isimleri ve karakter özelliği belirten kelimeler türetir: yapar: dövçi (savaşçı). çaayhoor (çay içen). humarbaaz (kumarbaz). garakçı (haydut). işgär (memur). küyzegäär (çömlekçi). pişikcagaz (kediceğiz). günakäär (günahkâr) +haana: Farsça kökenli bir ektir: çaayhaana (çayhane). oobadaş (köydeş. eyerçi. biidövlötlük (yoksulluk). basavulçılık (yağmacılık). +daar: Farsça kökenli olup Türkçedeki +lI gibi isimlerden fiil yapar: candaar (canlı). yakınlık. ganhoor (katil). zenehdaan (yanak). maldaar (mal sahibi). zengin). söövdagäär (tüccar). gıızcagaz (kızcağız). guşçu (kuşçu). oyun+baaz (oyun bozan. gepçi (dedikoducu).116 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I baar ekenim (varmışım) mergen ekenim (nişancıymışım) baar ekeniñ mergen ekeniñ baar ekeni mergen ekeni baar ekenik mergen ekenik baar ekeniñiz mergen ekeniñiz baar ekenler mergen ekenler 3. +cIk: Sevgi ve küçültme ifade eden kelimeler yapar: yaşacık (gencecik). Görülen Geçmiş Zaman -dI ekiyle yapılır. biizar (çaresiz).sesi girmez: baydım (zengindim) iişçidim (işçiydim) baydıñ iişçidiñ baydı iişçidi baydık iişçidik baydıñız iişçidiñiz baydılar iişçidiler Yapım Ekleri 1. govgaçı (kavgacı). çaaydaan (demlik). gürrünçi (meddah). bii+akıl (akılsız). tek. hilebaz. pa- . Meslek adları yapar ve sıfat türetir: zergär (kuyumcu). naharhaana (yemekhane). cogapkäär (sorumlu). meyaahaana (meyhane). ayrıca dil ve lehçe adları türetir: kitapça (kitapçık). +cagaz: Sevgi ve küçültme işlevli kelimeler türetir: buucagaz (bu kadarcık). taycagaz (taycık).

(müjdelemek). +Ar-: Genellikle renk isimlerine gelerek geçişsiz fiiller türetir: gööger.(göğer-).(az terle-). sessiz. güvvülde. aazal. küçüklük gibi anlamlar katar: açıgraak (açıkça). añsalık (kolaylık). İşlek değildir: aacık. hadımsıra. boşa-. gülümse-). kemsiz (eksiksiz). daaglık (dağlık). delire. arakhoor (içki içen). 2. suvcar. nääümit (ümitsiz). İşlek değildir: garankıra. kitüvli (öfkeli). +nää: Farsça olumsuzluk yapan bir ön ektir: nääçar (çaresiz).(birleş-).(kısal-). bağır-). öñlük (önlük). +sI: Benzerlik ve gibilik ifade eder. +sIz: +lI ekinin olumsuz şeklidir: gaarsız (karsız). sözle. +lIk/lUk: Türkiye Türkçesinde olduğu gibi soyut ve somut isimler yapar: amanlık (esenlik).(gecik-).(acık-).Türkmen Türkçesi 117 arahoor (rüşvetçi). giicik. mılaayımsıra. yılgır. mestirgemek (mest olmak).(topla-). +cAr-: Geçişsiz fiiller türetir. allaçsız (çaresiz). basımraak (çabucak).(gümbürde-). çaaysıra.(parçalara ayır-). . +sIrA-/+sUrA-: Kişinin kendisini olduğundan farklı gösterdiğini bildiren fiiller türetir: akılsıra.(açıkla-).(ukalalık yap-). nääraazılık (memnuniyetsizlik).(fırla-).(başar-). ökde.5. ug(u)ra. nääsaglık (hastalık).(sulan-). murtlak (gür bıyıklı). gıısgal.(atmak). Ünite .(eski-). diişlek (iri dişli). caylı (uygun). +lI: İsimlerden sıfat yapar: agırılı (sıkıntılı). yaazıksız (günahsız). yaazıklı (günahkâr).(sına-). gözük-. aagar. yakımsız (kötü).(konuş-). çıgcar.(bağla-). iinçel.(terle-). gövreli (hamile). geple.(mırıldan-). sözlük.(seslen-). öyli (evli). pesel(alçal-. geze. benzerlik. daarık. yalñışsız (hatasız). otar.(hafifçe tozlan-). yaaşa(yaşa-). +(I)mtIl/+(U)mtUl: Renk adlarına gelerek benzerlik ve gibilik ifade eder. şäherli (şehirli).(gül-. saçlak (gür saçlı). gözlük. külcer.(hiçbir şey bilmiyormuş gibi davran-). İşlek değildir: yagcar. +raak/+rääk: Üzerine geldiği isme aşırılık. zompulda. azal-).(git-). heñkir.(çay içmek iste-). cemle.(yaklaş-). ertirlik (sabahlık). giiñe. alkımla.(otlat-). İsimden Fiil Yapan Ekler +A-: İsimlerden olma ve yapma ifade eden fiiller türetir: daşa.(hıçkıra hıçkıra ağla-. baagla. ssına.(genişle-). doostluk (dostluk). añırraak (daha ileri). düyşürge.(çoğal-). öçügsi (biraz solgun). hüñürde. ota.(ağar-). gopbaamsı (biraz kibirli). +gIr-/+kIr-: Yansıma kelimelere gelerek bunlara ait hareketleri ifade eden fiiller türetir. +lA-: Oldukça işlektir: abayla. zeraarlı (zararlı). eginlek (geniş omuzlu).(sıkıl-). pışırda. İşlek değildir: sakgallak (gür sakallı). ellik (eldiven). gövşülde. Aşgabatlı.(nazlan-). bozar-.(delir-).(düş gör-).(incel-). guraksı (kuru gibi). +dA-: Daha çok ses taklidi isimlerden fiil yapar: golda. näädan (cahil).(hapşır-). +(I)rgA-/+(U)rgA-: İşlek değildir: ısırga. böölekle.(yağlan-).(fısılda-).(golla-). hemişelik (süreklilik). yekesire-(yalnızlık çek-). uluraak (daha büyük). İşlek değildir: köpel. taşla. ünde. İşlek değildir: garamtıl (siyahımsı). İşlek değildir: haykır-. derle. +(A)l-: Sıfatlardan olma bildiren fiiller türetir. çañcar. gaharlı (sinirli).(uğulda-). näätanış (yabancı).(taşı-). +rA-: Olma bildiren fiiller türetir. güpürde. or(u)na.(konuş-).(alaca karanlık ol-).(öfkelen-). göögümtül (mavimsi). köprääk (daha çok). gövünlik (teselli).(azal-).(kül rengine gir-).(kendini mutlu göster-). pışgır. +k-: İsimlerden geçişsiz fiiller türetir. biirik. möönsüre. söyüncile.(nişan almak). duuzsuz (tuzsuz). +lAk: Aşırılık bildiren sıfatlar yapar.(oyalan-). anıkla.(yerleş-). İşlek değildir: goñursı (kahverengimsi). nääzirge.(koku almak için burnunu çekiştir-).(ot ayıkla-). arassala-(temizle-).

göçme (mecazi. sebep. Fiilden İsim Yapan Ekler -(A)ç: Nesne isimleri yapar: gısaç (mengene). yatalga (yatakhane). yarancañ (dalkavuk). gargınç (beddua. gopgun (gürültü). uçgun (kıvılcım). kaçamak). çatı). bıkmış). örtü). bulancak (bulanık). sovfut (para). bilim (bilgi). cansız). küme). duyarlı). guvanç (kıvanç). yarag (silah). gülünç). -IcI/-UcI: Fiillerden nitelik bildiren isim ve sıfatlar türetir: sürüci (sürücü). dilim. yumılgı (yumulu). -gAk: Sıfat türetir: bozgak (bozguncu).. -gIn/-gUn: İsim ve sıfat türetir: coşgun (coşku). tabşırık (emir. açar (anahtar). İşlek değildir: ilgençek (kıskaç). ooymak (çukur). süzgüç (süzgeç). goşgı (şiir). oymak (yüksük). geyim (elbise). çapgın (talan). buyruk. çıdam (sabır. -(A)k: İsim ve sıfat türetir: bölek (parça). uçucı (uçucu. göçer (göçebe). tayak (sopa). İşlek değildir: bezeg (süs). çeker (çekmece). övgi (övgü). begenç (beğenme. sızgır (hassas. çıkgıt (çıkacak yer. gaçgak (kaçak). ötgür (keskin. guyma (döküm. yüzüci (yüzücü). yapık (kapalı). söögünç (küfür). övünceñ (kendini çok öven). geçelge (geçit). iildirgiç (çengel. -ç: Dönüşlü fiiller üzerine gelerek sıfat ve isim türetir: ayılganç (korkunç). gapak (kapak. dileg (dilek). gülek (çok gülen). çozgun (akın. düşgür (çabuk kavrayan). iskele). okalga (okuma salonu). -g: Somut ve soyut isimler türetir. sözlem (cümle). sivri). -gI/+kI-: Soyut ve somut isimler türetir: algı bergi (alış veriş). söveşçeñ (mücadeleci). askı). dip not). gızma (öfkeli). üyşmek (yığın. bergi (borç). -gAnçAk: Somut isimler türetir. -Ik/-Uk: Sıfat ve isim türetir: artık (fazla). tutar (sap. algır (yırtıcı). iirgin (bıkkın). çızgıç (cetvel). kaide). guyguç (huni). köplenç (çoğunluk). duygur (çabuk sezen). bazı kalıcı isimler de türetmiştir: sıırtmak (düğüm). keser (dokuma sırasında halının tüylerini kesmeye yarayan eğri bıçak). boyag (boya). orak. içki. ötüm (tesir). -çAk: Araç adları ve kalıplaşmış isimler yapar: sallançak (salıncak). -mA: İsim ve sıfat türetir: gurama (tesis. keser (halı bıçağı). öçgün (solgun. düzgün (kural. saylama (seçme. deşik (delik). kargış). yapışgak (yapışkan). ayralık (ayrılık). -mAk: İsim-fiil eki olan bu ek. sargıt (vazife. -cAñ: Karakter özelliği yansıtan sıfatlar türetir: utancañ (utangaç). düşelgi (döşeli). -Ar: Genellikle somut isimler türetir: akar (ark. -gIr/-gUr: Fiilden sıfat yapar: kesgir (keskin). adım (adım). govurma (kavurma). gaabancañ (kıskanç). sevinç). sınag (deney). pıçak (bıçak). göterici (vinç). -(A)lgA: Genellikle yer ve mekân isimleri türetir: duralga (durak). bozguç (silgi). gızgın (kızgın). basgı (korku). ösgün (gelişkin). gülki (komuk.118 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 3. tutacak yer). darak (tarak). ööndürici (üretici). yatak. çıkalga (çıkış). dökme). berim (hediye). çekinceñ (çekingen). taaygak (kaygan). çüyrük (çürük). gıınanç (üzüntü). bezgek (bezmiş. boguk (boğuk). sıpalga (bahane. kapı kolu vb. dayanıklılık). . böölek (bölüm). över (övgü). göreç (göz bebeği). yorgut (rüya tabiri). seçkin). seyyar). pilot). yangıç (yakıt). basgançak (basamak). görev). tutaç (tutacak). istek). -gIt/-gUt: Soyut ve somut isimler türetir: salgıt (vergi). eşik (örtü). kovgı (takipçi). gizlençek (gizlenecek yer). yazgıt (yazgı). -gIç/-gUç: Nesne isimleri türetir: oturgıç (sandalye). sorag (soru). gorkak (korkak). dere). oynatgı (köçek). -(I)m/-(U)m: Somut ve soyut isimler türeten işlek bir ektir: basım (çabuk). çakmak. dövünçek (paket). yetik (tanıdık). yitirim (kayıp). tutgur (çabuk kavrayan). gaymak (kaymak). bulanık). gızzırma (sıtma). bulaşık (karışık. iinelge (iniş. yaşmak (yaşmak. kuruluş). hücum). bürelgi (örtülmüş). bişgek (çabuk pişen).

hızlavuk (fırıldak). çıkart-. iişlencek iiş (yapılacak iş). uruş. gopar.(bakış-).(soruş-. okat. gider. görmedik zat (şey). şarlavuk (çağlayan).(karşılaş-). köpelt. geçir-. duuşuş.(böldür-). lovurdavuk (parlak.(çoğalt-). yazılmacak hat (yazılmayacak mektup). övün-. az da olsa görülen. gönükdir. Ünite .(geçir-).(ısıt-).(dağıt-). büren-(bürün-). görer göz (görür göz). turuz. -(A)r-: Ettirgen ve oldurgan fiiller türetir: gaytar.Türkmen Türkçesi 119 -IndI: (<-In+dI): Somut anlamlı isimler türetir. yıgnal. horlan. okaan kitabım (okuduğum kitap). -mAlI: Gelecek zaman anlamı veren gereklik sıfat-fiilidir: geçmeli köpri (geçilecek köprü).(yönelt-). bercek zadım (verecek eşyam). -dIr-/-dUr-: Ettirgenlik ekidir ve tonsuz şekilleri yoktur: alışdır. rahatla-). -v(Uk): İsim ve sıfat türetir: cürlevük (düdük). yıldıravuk (parlak). uzat-. otugan (otçul). ürküz (ürküt-). 4. çapdır. öçür. ötür.(göster-).(ulaştır-). bolmaz iiş (olmaz iş). -cAk: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: okacak oglan (okuyacak oğlan).(toplan-).(dolaş-). yeteñkirle. ornaş(yerleş). yıgnan.(arkasına bindir-). görüş-. -kez-: İşlek değildir: görkez. iişlään yeri (çalıştığı yer). sorayaan (soran). Aydyaan (söylediği). -gAn: -An şeklinde olan geniş zaman sıfat-fiilinin.(bakın-).(yapıl-). -Iz-/-Uz: Ettirgenlik ekidir. kırıntı). gelcek yıl (gelecek yıl). caytart. bilmedik kişi. sök-). gelen adam.(bağlan-). artlaşdır.(emzir-). Türkmen Türkçesinde görülen başlıca sıfat-fiil ekeri şu şekildedir: -An: Geniş zaman sıfat-fiilidir: alan (almış olan). baaglan.(aşağılan-). sooraş.(koştur-). Olumsuzu -mAdIk şeklindedir: bildik kişi. eziizini yitiren gözlekçi yaalı (sevgilisini yitiren âşık gibi). dövündi (kırık. satılmaz zat (satılmaz şey). gısıl. Fiilden Fiil Yapan Ekler -(I)l-:Geçişli ve geçişsiz fiillerden edilgen fiil yapar: aydarıl-(yıkıl-). ogurlat. gören son (gördükten sonra). yetir. emdir.(vuruş-). ışıltılı). İşlek değildir: gutarañkırla. gorkuz. eşidildik ovaaz (tanıdık ses). peselt.(topla-).(toplan-). üyşür.(okut-). bezel.(ısıt-). beril. eylegen (eyleyen). bolar iiş (olur iş). -AñkIrlA-: Hareketin bitmek üzere olduğunu belirten fiiller türetir. -(I)ş-/-(U)ş-: İşteş çatı ekidir: aylanış. -Ir-/-Ur-: Ettirgen ve oldurgan fiiller türetir: bitir-.(yutkun-). tutar kol (el).(korkut-). hışırdavuk (hışırtılı ses çıkaran). İşlek değildir: giriz (girdir-). kırpıntı). getirgen caayında (getirdiğin yerde). -(I)n-/-Un-: Dönüşlülük ekidir: aylan. -gAn’lı şeklidir: bilgen (bilen). başlan-.(çıkar-. dooldur. bildir-. taşlandı (döküntü. içir-. cagırdat.(süslen-).(doldur-). garan.(azalt-). Olumsuzu -mAz’dır: akar suv (su).(geri döndür-).(sarıl-).(kısıl-). yıgnaşdır. bööldür.(varmak üzere ol-). çırmaş. gülüş-. İşlek değildir: gırındı (yonga). çörek bişiryään işçiler (ekmek Sıfat-Fiiller . düvün. -t-: Sık kullanılan bir ettirgen çatı ekidir: başart.(kaçır-).(paylaştır-). durcak yer (duracak yer). tapılmadık köynek (bulunmayan gömlek).(yerleştir-). galan zat (kalan şey). dargat. çıkar-. -Ar: Geniş zaman sıfat-fiilidir. zenginlik).(okun-). soruştur-). tayyaar bolmalı zaman (hazır olunacak zaman). yasal. özgeryään bir devir (değişen bir devir). eltmeli adres (iletilecek adres) -yAAn: Geniş zaman sıfat-fiilidir. ııncal. hızlı at). artık). -dIk: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir.(bitmek üzere ol-).(şakırdat-).(toplat-). tapındı (buluntu). vepa vermedik (vefa vermeyen). geçdik köpri (geçilmiş köprü). göçür-. görmez göz. ıssılat.(ağrısı din-. geçen gün (geçmiş gün). güler yüz. tapşırcak gepim (söyleyecek sözüm).(dön-). mizemez baylık (bitmez tükenmez. yalñışmaz adam (hatasız insan).(kaldır-).5.(söndür-). okal. bakyaan süri (baktığım sürü). garaş. kesindi (kesinti.(veril-). çapar at (koşar.(başar-). uçur-. aazalt(azalt-).

İsim-fiil ve sıfat-fiillerden farklı olarak isim çekim eklerini almazlar. duruş (durma. gaana gaana (kana kana). gülyär çaga (gülmekte olan çocuk). duruş). öldürmään (öldürmeden). yaaşayış. gitcekkää (gidecekken). 2. diydikçe (dedikçe). -(I)ban: Eski Anadolu Türkçesinde kullanılan bu ek. boldukça (oldukça). dokalmayaan halı (dokunmayan halı). Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -mAk. Ekin ünlüsü. almaaga (almaya). Ancak. -Ip/-Up: Türkmen Türkçesinde en çok kullanılan zarf-fiil ekidir. otırkaan (sen otururken). yöräp (yürüyüp). Zarf olarak kullanılan bu şekiller bazen de yardımcı fiillerle birlikte birleşik fiil oluştururlar.-U: Tekrar gruplarında ve birleşik fiil yapılarında kullanılır: dura dura. yöriş (yürüyüş). -mA ve -(I)ş ekleriyle yapılır. gaydalı bääri (döneli beri). gitmeziñizden öñürti (siz gitmeden önce). nalış (inleyiş). berip (verip). -AndA: Sıfat-fiil eki olan -An ekinin üzerine bulunma hâli ekinin getirilmesiyle oluşmuştur: begenende (beğendiğinde). övrenmek (öğrenmek). -mAAn: Türkiye Türkçesindeki “-mAdAn” ekine karşılık gelir: almaan (almadan). sooramak (sormak).(söyleyiver-). kiriş (kiriş). yaadamaan (yorulmadan). görünüş. gidyään yerimiz (gitmekte olduğumuz yer). çıkış. -(I)p zarf-fiil eki. Şahsa ve zamana bağlı olmayan mücerret fiil şekilleridir. güle güle. ünsüzle biten fiiller üzerinde -(I)p biçiminde kullanılır. iişlep başlalı bääri (çalışmaya başlayalı beri). yıglışıban (toplanıp). anlap (anlayıp). Kelimenin son ünlüsü ile ekin ünlüsü birleşir. Bu durumda ek -p biçiminde görülür: açıp. -kAA: Türkiye Türkçesindeki “iken” anlamını verir. garadıkça (baktıkça). geliber. -dIkçA/-dUkçA: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. dergamankaak (biz dağılmışken). koruyucu ünsüz y gelmez. sözleyään adam (konuşan adam). Ekin -n ünsüzünün düşmesi sonucunda oluşmuştur. galınçaa (kalınca). ünlü ile biten fiiller üzerine. düşüber. golaylaşdıkça (yakınlaştıkça). günümüz Türkmen Türkçesi eserlerinde ön sesteki g ünsüzünü düşürerek -alı/-eli şeklini almıştır: gelelimiz bääri (geldiğimizden beri). gorkup (korkup).(düşüver-) -AlI: Klasik dönem Türkmen eserlerinde -galı/-geli şeklinde olan bu ek. bilinçää (bilince). okadıkça (okudukça). garamazımdan ozal (ben bakmadan önce). soraşa soraşa. gülende (güldüğünde). alankaañ (sen almışken). -InçAA: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir: açılınçaa (açılınca). gideliñ bääri (gittiğinden beri). aytmak (söylemek). Ayrıca bu ekin üzerine şahıs ekleri de gelir: alankaam (ben almışken). işläände (çalıştığında). sözlemään (konuşmadan). aydaber. 1. yetenlerinde (yetiştiklerinde). gülmääge (gülmeye).(geliver-). bermään (vermeden). aglay aglay (ağlaya ağlaya). Türkmen Türkçesinde kullanılan fiiller Türkiye Türkçesine göre daha azdır. çekiber (çekiver-). çıkaranda (çıkardığında). kendisinden sonra yönelme hâl eki geldiğinde uzar: almak. -mAzdAn: Eklendiği fiile “-madan/-meden” anlamı verir: iymezden öñ (yemeden önce). -yAr: Şimdiki zaman sıfat-fiilidir: Türkmenistanda çıkyār curnallar (Türkmenistanda çıkan dergiler). ölmezinden ön (ölmeden önce). -mAk: Mastar ekidir. alanda (aldığında).120 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I pişiren işçiler). gelcekkää (gelecekken). -mA: Seyrek olarak iş adları yapar: deñeşdirme (karşılaştırma). Zarf-Fiiller Hareket Adları (İsim-Fiiller) Hareket adları. eşitme (işitme). -(I)ş/-(U)ş: Diğer hareket adları kadar işlek değildir: aydış (söyleyiş). 3. baryakaa (giderken). iişledikçe (çalıştıkça). boluş (oluş). bişirme (pişirme). -a/e(y)/-I. yuvmak (yıkamak). Türkmen Türkçesinde seyrek olarak kullanılır: diyban (deyip). yaatlama (hatırlama). bolınçaa (olunca). gısganmaan (kıskanmadan). . gamçılap (kamçılayıp).

Türkmen Türkçesi 121 Kelime Türleri Zamirler a. ancak araya n girer: munı (bunu). kimdir biiri (biri. Türkmen Türkçesinde teklik zamirleri: buu (bu). Dönüşlülük Zamiri Dönüşlülük zamiri “ööz”dür. baarı (hepsi). d. hiiç kim (hiç kimse). pılan (filan). (Oğlan. İşaret Zamirleri Nesneleri işaret yoluyla karşılayan zamirlerdir. Ertir ähliñiz mekdebe gelersiñiz! (Yarın habiniz okula geleceksiniz!). benim sana ısmarlayacağım şeyim şunlardır). hiiç haysısı (hiç birisi). öözüñiz. c. Ol özi rus dilini govı bilyäär. ol (o) . Kişi Zamirleri Türkmen Türkçesinde de kişi zamirleri. hemmesi (hepsi). muña. şunuñ. Oglan bu çopanların her haysına bir goşovuç gızıl berdi. birnääçesi (birkaçı. Ünite . iñ kiçisine bolsa Cahan diyerdiler. şolar (şunlar). Tekli k Çokluk men biz sen siz ol olar Kişi zamirlerinin hâl ekleriyle kullanımı şöyledir: Yalın hâl men sen ol/o biz siz olar İlgi hâli meniñ seniñ onıñ biziñ siziñ olarıñ Yön. hiiç gaysı (hiç biri).5. külli (hepsi). öözümiz. hâli maña saña oña bize size olara Yük. şona. isimlere geldiği gibi gelir. kimi/ kimisi (kimi. şunda. hâli menden senden ondan bizden sizden onlardan Eşt. (Kolhozcuların birkaçı evine döndü). kim de bolsa biri (herhangi biri). hiiç biiri (hiçbiri). ortancısına Gülruh. (Bahargül. şular (şunlar). (Bunların büyüğüne Nigâr. hâli mende sende onda bizde sizde olarda Ayr. öözi. . şuña. Belirsizlik Zamirleri Nesneleri belirsiz bir şekilde temsil eden zamirlerdir. Kolhozçıların birnääçesi öyüne gaytdılar. çokluk zamirleri: bular (bunlar). (O adam kendisinin görevini düşünüyor). biiri (birisi). kääbirleri (bazısı). oña. hol (şu). ählisi (hepsi). şondan. bazısı. birisi). “Şol” zamiri hâl eklerini alırken düşer: şonuñ. (O kendisi Rus dilini çok iyi biliyor). her haysı (her biri). öözleri Munı men öözüm yazdım. şuu (şu). en küçüğüne ise Cahan derlerdi). Türkmen Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: beyleki (başkası). Ol adam özüniñ vezipesine düşünyäär. bu çobanların her birine bir avuç altın verdi). onuñ. Buların ulusına Nigar. meniñ saña sargacak zadım şular. ortancasına Gülruh. öözüñ. (Bunu ben kendim yazdım). Hâl ekleri işaret zamirlerine de. şonı. holar (şunlar). kimi). kääbiiri (bazısı). şol/şo (şu). öözüm. Bahargül. ondan. şonda. Şonı getirip berersinmi? (Şunu getirip verir misin?). birentek (birçok). hâli mençe sençe onça bizçe sizçe onlarça Tablo 5. bir iki ses değişikliği dışında Türkiye Türkçesiyle aynıdır. her kim (herkes). hâli meni seni onı bizi sizi oları Bul. İlgi ve yönelme hâllerindeki n nazaldır: munuñ (bunun). hiiç bir zaat (hiçbir şey). olar (onlar). bazı).3 Türkmen Türkçesinde Kişi Zamirlerinin Hal Ekleriyle Çekimi b.

Niteleme ve belirtme olarak iki ana gruba ayrılırlar. (Dokumacıların hepsinin gözü ustanın sırtındaki atkulağa (bir ot türü) düştü. dogrı yool (doğru yol). sövdaagäär dost. yüz. a. hepsi birden kahkaha attılar).3). Yigrimi sekiz sanıñ bääşden bir bölegi bääş bütiin bääşden üçe deñdir. üç. Sıra Sayı Sıfatları Asıl sayı sıfatlarının üzerine +IncI eki getirilerek yapılır: ikinci gün. altmış. elli müñ (elli bin).122 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Dokmaçılarıñ hemmesiniñ gözi ussanıñ sırtındakı atgulaga düşdi. bääş. nääçesi (kaçı). oon. sekiz bütiin oondan bääş/sekiz yaarım (sekiz tam onda beş/sekiz buçuk). İşaret Sıfatları Türkmen Türkçesindeki işaret sıfatları şunlardır: “buu (bu). müñ (bin). Soru Zamirleri Türkmen Türkçesindeki soru zamirleri şunlardır: kim. (Şu çuvalı kumla doldur). senin bu yurtta kimin vardır. otuz. Hov. näämeler (neler). iki. togsan. Dääliniñ müñ sözünden bir sözi derekli. segsen. şo (şu. bu). yigriminci asır (yirminci asır). şol (şu. 0. altıncı tapgır (altıncı kez). b. elli. akıllı ogul (akıllı çocuk). ol hat (o mektup). . gadım dövr (eski devir). Näämeni aydayın? (Neyi söyleyeyim?). seniñ buu yuurtda kimiñ baardır. haysılar (hangileri). beş tam beş bölü üçe denktir). (Tarlanın üçte ikisine pamuk ektiler). altı bütiin döörtden üç (altı tam üç bölü dört). milliard (milyar). (Yirmi sekiz sayısının beşte biri. tääze şäher (yeni şehir). Ho çuvalı gumdan doldur. şuu. döört. kiçi bala (küçük çocuk). Belirtme Sıfatları Nesneleri çeşitli bakımlardan belirten sıfatlardır. tüccar dost. e. kırk. trillion (trilyon): otuz müñ (otuz bin). döördünci klas (dördüncü sınıf). güyçli aadam (güçlü adam). (Şu dakika gözü Altın’ın gözüne düştü). 1. Niteleme Sıfatları Önüne geldikleri isimlerin niteliklerini bildiren sıfatlardır. kimi tanıyorsun?). nää/nääme (ne). altı. nire (neresi). Sıfatlar Bir isimden önce gelerek. Şol minut Altınıñ gözüne gözi düşdi. Ulusı nääçe yaşında? (Büyüğü kaç yaşında?). üçünci baranımda (üçüncü gidişimde). Sayı Sıfatları a. niireler (nereler). bu): hol yer (bu yer). bir. haysı/haysısı (hangi/hangisi). döört yüz togsan (490). şu). Kesir Sayı Sıfatları Kesir sayı sıfatları kelime grubu şeklindedir ve nesnelerin parçalarını belirtirler: bääşden üç (beşte üç). dor at (doru at). ho/hol (bu. million (milyon). sekiz. nol bütiin oondan üç (sıfır tam onda üç. b. penciresiz bina (penceresiz bina). Asıl Sayı Sıfatları Türkmen Türkçesindeki sayılar bazı ses farklılıkları dışında Türkiye Türkçesi ile aynıdır: nol (sıfır). Meydaanıñ üçden ikisine govaça ekdiler. çıpar köpek (kızılımsı sarı köpek) vs. 2. o ismi çeşitli bakımlardan nitelendiren ya da belirten kelimelerdir. gızıl sagat (altın saat). c. baarı birden pakırda berdiler. o. yiğrimi. ol (o). kimler. bir müñ toguz yüz segsen bääş (1985). ak öy (beyaz ev). gara göz (kara göz). Dört gruba ayrılır. dokuz. kimi tanayäärsıñ? (Hey. yetmiş. yigrimi döört protsent/yüzden yigrimi döört (yüzde yirmi dört). yedi. şo adam (şu adam). kelte saç (kısa saç). (Delinin bin sözünden biri anlamlıdır).

biir-biir (birer birer. Belirsizlik Sıfatları Nesneleri belirsiz olarak bildiren sıfatlardır. daşarı (dışarı). (Mırat. gışıın (kışın). bazen). añrı (öte). üst. kääbir (bazı. esli (hayli). düyn (dün). hangi ay?). Ayalı elini çanakdan çıkarıp. teker teker). gündiiz (gündüz). ençeme yoollar yörelenden soñ. nääçe (kaç. öñ (ön). Türkmen Türkçesindeki başlıca zaman zarfları şunlardır: indi (şimdi. her gün. birnääme (biraz). ençeme (birtakım). (Bazen yağmur yağıyordu). Daşarı gatı ıssı. Yer-Yön Zarfları İş ve hareketin yapıldığı yeri ve yönü belirtir: alıs (uzak). giice (gece). aazraak (azıcık). Türkmen Türkçesindeki başlıca soru sıfatları şunlardır: haysı (hangi). daima). Mırat ertesi iir oyandı. hemme (bütün). giiç (geç).. (Abaküste bin oluncaya kadar yüzlüğe yüzer yüzer eklemeli). içeriik (içeriye). evvel). agşam (akşam). bayak (önce. birtakım yollar yürüdükten sonra. nää/nääme (ne. ne kadar). bääriik (beriye). iir (er. birentek (birçok). kääte (ara sıra. kimi. yokarıık (yukarıya). bääri (beri). ileri. yeni). içeri. sabah erken uyandı). Zarflar a. telim (çok. Bu nää boluş? (Bu nasıl davranış?). (Çok menziller. garşı (karşı). öğleyin). yokarı. Soru Sıfatları Nesneleri soru yoluyla belirten sıfatlardır. (Dışarısı çok sıcak). Ol bayak biziñ kolhozımızda boldı. hemme gışı säähel vagtda üytgeyäär. tüm kışı kısa zamanda geçiriyor). Kääte yagış yagyaardı. pılaança (falanca). içerik (içeriye). Türkmen Türkçesinde belirsizlik sıfatı olarak kullanılan başlıca kelimeler şunlardır: aaz. gayra (geri). başga. ne çeşit). Pılan gün toy edeliñ. Zaman Zarfları İş ve hareketin olduğu zamanı gösterir. Ol yañı geldi. Telim menziller. 3. yüz-yüzden (yüzer yüzer). (Hanımı elini çanaktan çıkarıp parmaklarını birer birer yaladı). Şuu üstümüzdääki ay haysı ay? (Şu önümüzdeki ay. öñ (önce). daş (dış). nasıl. üç-üçden (üçer üçer). Birnääme çay guy! (Biraz çay koy!). (Falan gün düğün yapalım). teker teker). şimdi... baarça (bütün). ozal (daha önce.5. Üleştirme Sayı Sıfatları Üleştirme sayılar sayının aynen tekrar edilmesiyle veya sayılardan ikincisine ayrılma hâl eki getirilmesiyle yapılır: biriin biriin (birer birer. erken). iki-ikiden (ikişer ikişer).Türkmen Türkçesi 123 d. soñ (sonra). ähli (bütün). biraz önce. yañı (demin. Bääriik gel! (Beri gel!). fazla). başga (başka). (O daha önce bizim çiftliğimize geldi). näçinci (kaçıncı). 4. kem (az). daha önce). Nääçe oglun bar? (Kaç oğlun var?). özge (başka). birnääçe (bazı. döört-döörtden (dörder dörder). yekeme-yeke (birer birer. bütiin (bütün). Ünite . aşaak (aşağı). . teker teker). her haysı (her hangi). arka. entek (şimdi. hemiişe (her zaman. köprek (çokça). birkaç). (O yeni geldi). barmaklarını yeke-yeke yaladı. günortaan (öğle. şu anda). köp (çok). filan). buu gün (bugün). Hemme zaat. artık). (Bütün şey. kimi). Nääme zaat gerek? (Nasıl bir şey gerek?). ertiir (yarın). her. Çotda tää müñ bolyança yüzlüge yüz-yüzden goşmalı. b. pılaan (falan. nähili (nasıl)..). yassıın (yatsı vakti).

Türkmen Türkçesinde başlıca soru zarfları şunlardır: haçan (ne zaman). Berekellaa.. armaan (ah. edil (tam. berekellaa (bravo. gaayım (sıkı. çabuk). Ol ogrıın garap geçdi. maşallah!). çok yoruldu). ayuuv (ey). tüveleme (kahretsin). hay (ey. tüf (tüh). bay-bov (eh). beyle (böyle). Ay ogul. 1. hey).. pääh (oh. buraya gel!). hey). biraaz (biraz).. (Aaa. hanı (haydi). (Bu. Darganıñ yüregi çalt-çalt urup başladı. derbi-dagın (darmadağın). çala (kolayca). Uff. av (hey). Ol gatı yadapdır. behey (oh). pek). Ünlemler. hav! (Hey.. (Bunun ucu bucağı görünmüyor). c. hav!. hav (ey. bu ne geniş sokak imiş). hey). cuda (çok). neden).124 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Samolyot yokarı galdı. örään çalt (çabucak. örään (daha. vay-ey (oh). berekellaa! (Maşallah. be (peh). ogrıın (gizlice). (Kapıyı sıkıca örttü). gazabıına (kızgınlıkla). Haçan gidyärsiñiz? (Ne zaman gidiyorsunuz?). Şuu günki yaalı ıssı gören deldiris. oh. köp (çok). gatı (çok. gramer vazifesi gören kelimelerdir. bövf (of). şu günkü gibi sıcak görmüş değiliz). päähey valla (Tanrım). çalaca (yavaşça). artık. hey!. tam benim dediğim). yeri (hey). yaman (kötü). Seslenme Ünlemleri Hitap için kullanılan ünlemlerdir: ey. düzüvrääk (uygun). tüys (tam). Seniñ oturışıñ näähiili/näätüysli? (Senin oturuşun nasıl?). ah. tiiz-tiizden (sık sık). b. Men size cuda minnetdaar. kaka. sık. ohaav (ey. Eşidin. (Uçak havalandı). Munuñ añrısı bäärsi görnenook. govı (iyi). adamlar. (Of. nääme üçiin (niçin. hey). bääri gel! (Ey oğul. hey). eyle (öyle). çalt (hızlı. Miktar Zarfları İş ve hareketin miktarını bildirir. ahoov (ey. hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen. Men size govı düşünmeyäärin. Soru Zarfları Fiilin anlamını soru yönünden etkileyen zarflardır. Be-be-be. vey-vey-ey (vay vay). e. (Ben sizi tam olarak anlamıyorum). vah. yuvaş (yavaş). Bu tüys meniñ diyenim. bu ne darya köçe eken! (Vay vay/vay be.. vä (oho). ey!). Ol bize köp gelyäär. insanlar. (Dargan’ın kalbi hızlı hızlı çarpmaya başladı). iñ (en). baba sen delirdin mi?). . oh). Bay-bay-ov. veyt (oh. sen däälirediñmi?. bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır. a. täämiz (temiz). hey). hanım. Ääriñ bilen aarañ niçik? (Kocanla aran nasıl?). Gapını gayım yapdı. kem (az). övf (of). vey-vey (oh oh). beh (of). d. epey. tıpatıp). neneñ (nasıl). (Ben size çok minnettarım). Duygu Ünlemleri Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: Türkmen Türkçesindeki başlıca duygu ünlemleri şunlardır: a. näähiili (nasıl). seyrek. (O. aaz (az). maşallah). sağlam).. nääçe (ne kadar). pek çok). emaay bilen (yavaşça). ay (ey.. (O. Edatlar Tek başlarına anlamları olmayan. hanım. Nitelik (Durum) Zarfları İş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir: şeyle (şöyle). bay-ba (eh). näätüysli (nasıl). hızlıca). çok. ne yazık). bize çok geliyor). Hay. (O. İşitin. oldukça). hızlı). basım (çabuk.. gizlice bakıp geçti). Türkmen Türkçesindeki başlıca miktar zarfları şunlardır: haas (çok. Ünlemler His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir..

ya). hem-de (hem de. ister). ınhaa onda buu-da seniñ puluñ! (A. cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: ve. yaa daa (ya da). (Tamam.. birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: yaa (ya... ile).Hava.. Hää.. yaa . Muradıñ öy-ää şüdir... eğer öyleyse. (İşte. tövbe ettik!).. küyseyäärmikääñ (özlüyor musun acaba?). ister).. -da/-de (ve. isle .. kelimeleri.. (Türkmen halkı bahtlı. tamam).. hää. b. Haram yıgar boldı baylar/Yaşdı gün-u gözel aylar.. ana. hem (ve. Nurgeldi hani?).. ne. Gelnece. dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: hem . aha). hava (evet). veya).5. Cevap Ünlemleri Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: ää-hää/ääh-ää (evet..... buna beyanname diyorlar). maakuul (peki. hey (yok. Men ondan ayaalınıñ baardıgını yaa yookdugını sooramaandırın. bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir. geldimikää (geldi mi acaba?). Türkmen halkı bagtlı. c. İndi mesele aydınlaşyaa. haa . haa (ister . A şeylemi. bilen (ile). . mümkün değil). de . d. bay aga. yagşı (olur. hop (peki. yaa . kuşkusuz). şübhesiz (şüphesiz..Türkmen Türkçesi 125 c. gâh). işan aga dogru söz aytdı. Türkiye Türkçesindeki soru ünlemleri olan “acep” ve acaba” kelimeleri Türkmen Türkçesinde “-kaa/-kää” ekiyle karşılanır: aakmıkaa (ak mı acaba?).. hem. (Ha. u (ve). isle (ister . aha). hayır)... ınhaa (aha. işte). Öñ yaa-daa soñ iberilende bolmayäärmıkaa? (Önce ya da sonra gönderildiğinde olmayacak mı acaba?).. de. (Mırad’ın evi şu mudur? -Evet. Ol nääme üçin çagırdıkaa? (O ne için çağırdı acaba?). yaa daa (ya . işte senin paran burada!). ine (işte. kelime gruplarını. bolyaar (pekâla).. tamam). ve). Gılıç Mergen ava çıkanda duuzsuz ve çöreksiz çıkmayaardı. a. holha (işte). evet. olur). bir şeyi göstermek için kullanılan. işte. Ünite . yook (yok. kelime gruplarını.. soru için kullanılan ünlemlerdir: Türkmen Türkçesindeki başlıca soru ünlemi hanı (hani)’dır.. da. Gösterme Ünlemleri Birini. Karşılaştırma Bağlaçları Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru. dogru. İne. toba etdik! (Yok. işte). Sıralama Bağlaçları Art arda gelen unsurları.) 2. Sorma Ünlemleri Sorma ifade eden. anhaa (aha. Yook.. işte). Hää. yaa (ya . Şimdi mesele anlaşılıyor). hanı Nurgeldi? (Yenge.. (Gılıç Mergen ava çıktığında tuzsuz ve ekmeksiz çıkmıyordu). hää (evet). de). Durdı bilen Berdi universitetiñ filologiya fakultetinde okaayaarlar. ana (işte. Ääh-ää.... elbetde (elbette. pekâlâ). sevinçli ve/ve de verimli bir hayat sürüyor). ne .. Mırad’ın evi şudur. pekâlâ. işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: tää (te. kääte (gâh . (Evet. Hoca efendi doğru söz söyledi). (Haram kazanır oldu zenginler/Battı gün ve güzel aylar). birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbiren bağlayan. şaatlıklı hem-de döredicilikli durmuşda yaşayar. ya da).. kää . bir . bolar (olur). Ağabey. bak. tabiî).. bir. Mıradıñ öyi şümüdir? .. (Durdı ile Berdi üniversitenin filoloji fakültesinde okuyorlar).. kää/kää . e.. Bağlaçlar Kelimeleri. (Ben ona hanımının olduğunu veya olmadığını sormamışım). cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan.. doğru). Türkmen Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır. muña listovka diyyäärler. Denkleştirme Bağlaçları Birbirine denk olan.

giderken çok hızlı gitmiş). düye ayaklarınıñ duşaklı bolmagına garamaan. yoksa öleceksin). gidende örän çalasın gidipdir. sözünde bulun). Bayramıñ yüzi bir gızardı. miyan (gibi). üçiin (için). (“Bu da Kelce’nin oyunudur” diye düşündüler). fazla). Yööne agzıña berk bol. da). başga (başka). Kaka. Seni Aşgabada-da alıp giderler. ama). de). yaalı (gibi). yogsam (yoksa). Bayramdan oval hova sovukdı. gööyaa (güya. gramer görevli müstakil kelimelerdir. Ondan ötri biz siziñ bilen gitcek. Ol mekdebe bakaa gitdi. ha-da ınanma. tarap (doğru). Cümle Başı Bağlaçları Cümle başı bağlaçları. (Bayramdan önce hava soğuktu). d. Onuñ aydışına garaganda oyun deñme-deñ gutarıpdır. yogsa (yoksa). b. sallanıp. hakda (hakkında). Onı erte görersiñ. diymek (demek ki). (Arkadaşım vasıtasıyla Cuma’ya haber verdim). (Hemen hemen bir sate yakın konuşuyordu). güya). artık). ziyaat/zıyaada (ziyade. bir agardı. (Ondan ötürü biz sizinle gideceğiz). “Bu hem Kelcäniñ oynudur” diyip düşündiler. kääte aşaaklayaardı. okula doğru gitti). dogrusında (hakkında). (Bayramın yüzü bir kızardı bir ağardı). garamazdan (rağmen). emmaa (ama). baabatda (hakkında). 3. mele gelin. oyun berabere bitmiş). arkalı (ile. vasıtasıyla). -mı/-mi (mı. Sen kimiin gözeli görmedim men dünyäde. yööne (fakat. (İster inan ister inanma). soñ (sonra).. Ayrılma hâlinden sonra kullanılanlar: özge (başka). (Şunu yaparsan kurtulursun. Sen haysı avtobus bilen geldiñ? (Sen hangi otobüs ile geldin?). oval (önce. garşı (karşı). golay (yakın). e.sözüñde tapıl. Türkmen Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. emmaa peydaa bermedi. (O. (Bu deneme birkaç kez tekrarlandı ama fayda vermedi). sanki). deve ayaklarının bukağılı olmasına rağmen.. -da/-de (da. ise).126 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Baazarıñ nırhı kää göterilyäärdi. Yalın ve ilgi hâlinden sonra kullanılanlar: bilen (ile). Ondan özge yoldaşlarım kino gitdiler. hamaala (sanki. hiç olmazsa).. sebääpli (yüzünden. Eyyääm bir saagada golay sözleyäärdi. garaganda (göre). Fakat çeneni sıkı tut). (Senin gibi güzeli görmedim ben dünyada). (Pazarın fiyatı gâh yükseliyordu gâh düşüyordu). daha önce). (Hiçbir şeyden haberi yokmuş gibi gitti). ama. biziñ saarı gelsene! (Ey kumral gelin. sallanıp bize doğru gelsene!). mi. gadar (kadar). bakmazdan (rağmen). a (fakat. Yoldaşım arkalı Cuma habar etdim. (Onu yarın görürsün. beter. bolmasa (bari. baarada (hakkında). bile (ile). Söz berdiñmi . diyip (diye). (Onun dışındaki arkadaşlarım sinemaya gittiler). Hiiç zaatdan habarsız yaalı ugradı.. Haa ınan. Yönelme hâlinden sonra kullanılanlar: bakaa (doğru). ötri (ötürü). (Baba. veli (ancak. Şonı etseñ gutulyaarsıñ. cümeleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: belki. (Onun söylediğine göre. (Söz verdin mi/ise. Son çekim edatları İsim ve isim soylu kelimelerden sonra gelerek sonuna geldiği kelimeyle cümledeki diğer kelimeler arasında anlam ilişkisi kuran. kimiin (gibi). fakat). çünki (çünkü). Bu sınag birnääçe sapar gaytalandı. hatdaa (hatta). (Balinalar 90-100 yıla kadar yaşıyorlar). çenli (kadar). artık (fazla. yogsam ölyeersiñ. saarı (doğru). yagnı (yani). ancak). c. dek (gibi). eger (eğer). hariç). dolayı). Sona Gelen Bağlaçlar Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: hem (de. Tomus paslı haysı pasıldan soñ gelyäär? (Yaz mevsimi hangi mevsimden sonra geliyor?). Kitler 90-100 yıla çenli yaşayarlar. . (Seni Aşkababat’a da alıp giderler). garamaan (rağmen). daşarı (dış. Ay. göree (göre). kääşgä (keşke).

1945 Yılları Arası Edebiyatı 3. ninni. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır. Jean Deny Armağanı’nda yer alan “Türkmen Adı. Türkmen Türkçesinin birçok ağzı vardır. Manası ve Mahiyeti” adlı yazısında bu görüşleri geniş olarak ele almış ve meseleyi bir sonuca bağlamaya çalışmıştır. 1930 . mani. 1873 yılından itibaren Rus saldırılarına maruz kalmış ve uzun mücadeleler sonucunda 1884 yılında Rus hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalmışlardır. Arapça ve Rusçadan kelimeler almıştır. Deny’nin bu görüşü ilim aleminde en fazla rağbet edilen görüştür. Türkmen Türkçesi. Ünite . Türkmen boyları bir müddet Hive Hanlığına bağlı kalmış. Horasan ve Afganistan’ın kuzey kesimlerinde yaşayan Türkmenler. iki bölüme ayırmak mümkündür. Doğu Türkçesinin etkisiyle Kıpçak ve Çağatay Türkçesinin özelliklerini de barındırır. Türkmenler doğuda kalmıştır. 1925’ten beri ‘Türkmen-Yomut’ ağzına dayanmaktadır. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra 27 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. Oğuz grubu şivelerinin doğu kolundandır.Türkmen Türkçesi 127 Özet 1 Türkmen adını açıklamak Türkmen adının yapısı ve kökeni konusunda çeşitli görüşler vardır. masal. yüzyılda batıya göç ederken. Müslüman olmayan Oğuzlara Türkmen adını vermişlerdir. Türkmen Türkçesi asıl eserlerini XVIII. Farsça. “şişman” gibi kelimelerin yapısıyla aynıdır ve ek. Türkmenler bir süre Mangışlak. Tuğrul ve Çağrı Bey kardeşlerin önderliğinde 1040 yılında Gazne ordusunu yenerek bugünkü Azerbaycan ve Anadolu bölgelerini kendilerine yurt edinmişler ve kurdukları devlete Selçuklu Devleti adını vermişlerdir. Oğuzların büyük çoğunluğu X. siyasi şartlara göre şekillenmeye başlamıştır. Mahtımgulı (1730-1780)’nın şiirleri ile bir yazı dili hâline gelir. 3 Türkmen Türkçesini tanımlamak Türkmen Türkçesi. Türkmenler. Türkçede buna benzer “kocaman”. 1917’den itibaren Sovyetlerin idaresinde kalan Türkmenistan. Bu dönemden itibaren edebiyat. atasözü ve bilmece gibi türleri de oldukça canlıdır. Oğuzlarla birlikte anılmıştır. önce Moğol daha sonra da Timurlular hâkimiyetine girmişlerdir. saf kan Türk” anlamlarına gelmektedir. Ayrıca. Böylece Türkmen adı. fazlalık anlamları katmaktadır. Bağımsızlık Devri Edebiyatı. Türkmen Türklerinin tarihini anlatmak Türkmenler Oğuz kökenlidir. İbrahim Kafesoğlu. 1945-1960 Yılları Arası Edebiyatı 4. yüzyıla kadar Türkmen edebiyatı daha çok sözlü edebiyata. XX. Bundan dolayı Oğuz Türkçesinin özellikleri Türkmen Türkçesinin karakteristiğini oluşturur. daha sonra da Afşar Türkmen boylarından Nâdir Kulu Han (Nâdir Şah) hâkimiyetine girmişlerdir. 2 4 . “karaman”. Türkmen edebiyatını anlatmak Türkmen Türklerinin çok zengin folkloru ve edebiyatı vardır. dolayısıyla halk edebiyatına dayanır. yüzyıldan itibaren verir. Deny’ye göre Türkmen kelimesi de “koyu Türk.5. fıkra. Bolşevik ihtilalinden sonra Komünistlerin yönetime gelmesiyle Türkmen edebiyatı yeni bir çehre kazanmıştır. Tarihî seyri içerisinde Moğolca. yüzyılda İslamiyeti kabul edince. a) XX. türkü. Prof. J. Dr. XVIII. Gaznelilerin idaresine girmeyi reddeden Türkmenler. 1920’li Yılların Edebiyatı 2. yüzyıl Türkmen edebiyatını. Asıl eserlerini XVIII. Diğer Oğuz boyları XI. Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı b) Sovyet Devri Edebiyatı: 1. bir müddet sonra Afganistan ve Güney İran’ı denetiminde tutan Gazne Türk Devleti ile anlaşmazlığa düşmüşlerdir. üzerine geldiği bu kelimelere üstünlük. Halk edebiyatının diğer türlerinden destan. 1960-1990 Yılları Arası Edebiyatı 5.Türkmen Türkçesinin söz varlığının temelini Türkçe sözler oluşturur. Maveraünnehir ve Horasan’da varlıklarını sürdürmüşlerdir. Şu anda Türkmenistan’da kullanılan yazı dili.

2. Yalın hâl: Eksizdir. -Ar. Vasıta hâli: bilen 6 h. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -IpdIr Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dI Şimdiki Zaman: -yaar/-yäär. +(I) mtIl/+(U)mtUl. -IndI: (<-In+dI). 22 Ağustos 1990 tarihinde egemenliğini sağlamış. +(I)rgA/+(U)rgA-. teklik +(I)ñ. +gäär/+käär. 3. Türkmen Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz I. -gIt/-gUt. teklik -sIñ. Bulunma hâli: +dA f. ünlülerden sonra uzun A e. 2. -(I)n-/-Un. Resmî dil Türkmen Türkçesi olup 24. -(I)m/-(U)m. +lAk. +gIr-/+kIr. Yönelme hâli: Ünsüzlerden sonra +A. teklik -ø. Büyük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır. bii+. teklik -m. 3. +çIlIk. çokluk . çokluk . II. +daar. -yAr . +rA-: +sIrA/+sUrA Fiilden İsim Yapan Ekler: -(A)ç. +cAr-. 1990’da resmî dil olmuştur. +lI. çokluk -sIñIz. +lIk/lUk. kuzeyinde Karakalpakistan. -gA. hikâyede -dI ve şartta -sA ile yapılır. +nää. mAlI. Komşuları ile olan toplam sınırının uzunluğu 3763 km’dir. İstek Kipi: -mAkçI Fiillerin Birleşik Çekimi Türkmen Türkçesinde birleşik çekimi: rivayette eken ve mIş. +çI/+çU. -Ik/-Uk. c. +daan. b. Ses Bilgisi Ünlüler:Türkmen Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır. +lA. -an/-en yook Geniş Zaman: -Ar Gelecek Zaman: -cAk b. teklik -ñ. -ç. 1. ancak n geniz n’sidir. Ülke. teklik. mAlI(dIr) Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. teklik +(I)m. çokluk -lAr Zaman ve Şekil Ekleri: a. Daşhovuz. diğer Türk lehçelerinden ayıran en belirgin vasıf. -p otıır. -mIş. uzun ünlülerin korunmasıdır. -Iz-/-Uz. 3. -v(Uk) Fiilden Fiil Yapan Ekler: -(I)l-.+I. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lAr İyelik Ekleri: 1. 2. -gAn-. -(A)k. -dIk. 5.ñIz. Eşitlik hâli: +çA Aitlik eki: +kI Soru eki: +mI Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a. Türkmen Türkçesini.100 km2’dir. +sI 3. Ahal.: -gAnçAk. -yAAn. İmek ve eken İle Yapılan İsim Çekimi Şimdiki zamanda İsmin sonuna şahıs ekleri veya ismin başına şahıs zamirleri getirilir. +haana. Ayrılma hâli: +dAn g. Ünsüzler: Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır. 3. Ünsüz Uyumu: Birçok ekin ünsüzü tonlu olduğundan bozuktur. çokluk -(I)s. 2. İlgi hâli: Türkiye Türkçesindeki gibidir. çokluk -k. Levap ve Marı (Merv) olmak üzere beş eyalete bölünmüş durumdadır. kuzeybatısında Kazakistan. çokluk +(I) ñız. 27 Ekim 1991 tarihinde de bağımsızlığını ilan etmiştir. Uzun ünlüler “asli” ve “ses olayları sonucunda oluşan uzunluklar” olmak üzere ikiye ayrılır. 2. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -g.128 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 5 Türkmenistanın yerini belirlemek Sovyetler Birliği’nden ayrılan beş bağımsız Türk cumhuriyetinden biri olan Türkmenistan. Batısında Hazar Denizi. -cAk. -Ar. +cIk. teklik -ø. kuzeydoğusunda ise Özbekistan Cumhuriyeti yer almaktadır. -mAlI. -dIr/-dUr-. çokluk +(I)mIz. -p yatır. -IcI/-UcI. Yükleme hâli: +nI ve +I d. -gIn/-gUn. Uzun ünlüler alfabede gösterilmez. çokluk -lAr b. Balkan. +cagaz. . +hoor. -kez. 1. +Ar-. -gIç/-gUç. -(A)r-. teklik -(I)n. +dA-. -p duur. güneydoğuda Afganistan ile sınırı bulunmaktadır. +k-. -çAk. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. +(A)l-. Türkmenistan’ın toplam yüz ölçümü 488. Ülkenin güneyde İran. -(I)ş-/-(U)ş-. 3. -Ir-/-Ur-. -AñkIrlA-. +sIz İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-. Küçük Ünlü Uyumu: Türkiye Türkçesine göre daha zayıftır. -p yöör.+I. -yaa/-yää. 2. 2. -mA: -mAk.-gI/+kI-. Başkenti Aşkabat’tır. +dAş. -cAñ. -tSıfat-Fiiller: -An. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sA Gereklilik Kipi: 1. +çA. -(A)lgA. +raak/+rääk+sI. 1. -gIr/gUr. 36-43 kuzey enlemleri ile 53-66 doğu boylamları arasında yer alır. -dI ve eken Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: +baaz. +sI Hâl Ekleri: a.

-mA. nire (neresi).siz. şolar (şunlar). pılan (filan). kimdir biiri (biri. -mAAn. -AndA. nää/nääme (ne). kül li (hepsi). niireler (nereler) Sıfatlar Türkmencede kullanılan Niteleme ve Belirtme sıfatları Zarflar Türkmencede kullanılan Zaman Zarfları. hiiç gaysı (hiç biri).ol. bi rentek (birçok). kääbirleri (bazı sı). her haysı (her biri). hiiç kim (hiç kimse). holar (şunlar). kääbiiri (bazısı). -dIkçA.Türkmen Türkçesi 129 Zarf-Fiiller: -(I)ban. bazısı. Soru Zarfları Edatlar Türkmencede kullanılan Ünlemler.biz. e. KelimeTürleri Zamirler a. Soru Zamirleri: kim. Dönüşlülük Zamiri: ööz c. 3. şular (şunlar). olar (onlar) d. -InçAA. bular (bunlar). birnääçesi (birkaçı. bazı). hol (şu). Belirsizlik Zamirleri: beyleki (başkası). Miktar Zarfları.-U. şuu (şu). kimler. näämeler (neler). -mAzdAn Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. birisi).5. her kim (herkes). Bağlaçlar ve Son Çe kim Edatları . hiiç haysısı (hiç birisi). Nitelik (Durum) Zarfları. hiiç bir zaat (hiçbir şey). hemmesi (hepsi). nääçesi (kaçı). baarı (hepsi). haysılar (hangileri). hiiç biiri (hiç biri). 2. kimi). haysı/haysı sı (hangi/hangisi). -mAk.olar b. -kAA. ählisi (hep si). İşaret Zamirleri: buu (bu). Ünite . kim de bolsa biri (herhangi biri). Kişi Zamirleri: men. -alı/-eli. -Ip. biiri (birisi). Yer-Yön Zarf ları. kimi/kimisi (kimi. ol (o) . -(I)ş/(U)ş III. -a/e(y)/-I. şol/şo (şu).sen.

Mahtımgulı b. toba etdik! d. c. e. Aşağıdaki kelimelerden hangisi iyelik eki almamıştır? a. Guşcagaz bir agacıñ üstüne gonupdır. agamız c. d. Şecere-i Terakime c. Türkmen ve Türkiye Türkçesindeki ünsüzlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a.ünsüzü. b. Ependi onı tanamadık bolyaarmış. Aşağıdaki kelimelerden hangisi ünsüz uyumuna uymaktadır? a. d. vermek. İşaret zamiri e. Gurbandurdı Zelilî d. Bir baar eken. b.şekline dönüşmüştür. Kişi zamiri d. gorkak b. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geniş zamanın hikâye çekimi vardır? a. Türkmen Türkçesinde v olur. yogsam ölyeersiñ. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde isimden isim yapan ek vardır? a. c. Kutadgu Bilig e. atası 7. bir yook eken. Bilmedik yerimizi ondan soooraardık. b. Türkiye Türkçesinde iç sesteki -ğ. bol. “var. Arapça ve Farsça alıntı kelimelerdeki f ’ler p olur. Dönüşlülük zamiri b. Türkmen Türkçesinde b’ dir. yolda c. Aşağıdaki örneklerden hangisinde ünsüz düşmesi sonucunda oluşan bir ünlü uzunluğu bulunmaktadır? a. Kelime başındaki kalın k’lar Türkmen Türkçesinde g olur. 9. sizde e.130 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. Türkmen Türkçesi aşağıdaki şairlerden hangisinin eserleriyle bir yazı dili hâline gelmiştir? a. Şonı etseñ gutulyaarsıñ. okamaaga b. görüpdir e.sesi Türkmen Türkçesinde düşerek ol. varmak” kelimelerindeki v. övünceñ c. garamtıl d. bay aga. Divanü Lûgati’t-Türk d. Belirsizlik zamiri c. ööç d. Yook. Soru zamiri 10. dääl e. başda d. ortadaakı 4. Mollanepes c. ha-da ınanma. Seni Aşgabada-da alıp giderler. puluñız d. Durdı bilen Berdi universitetiñ filologiya fakultetinde okaayaarlar.fiilinin başındaki b. bozguç e. ağaçdan 6. e. c. Bizi biir yere alıp gitcekdiler. e. Camiü’t-Tevarih b. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıralama bağlacı bulunmaktadır? a. yool c. ‘Kolhozçıların birnääçesi öyüne gaytdılar’ cümlesinde aşağıdaki zamir çeşitlerinden hangisi bulunmaktadır? a. 5. çüyrük 8. Miskin Kılıç e. açarçı b. . Türkmen adı ilk kez hangi eserde geçmektedir? a. Haa ınan. üzümim b. Berdi Karbabayev 3. Dede Korkut Hikâyeleri 2.

Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. e . a 9. gorkunçlı (korkunç). Yanıtınız yanlış ise “Fiillerin Birleşik Çekimi” konuyu yeniden gözden geçiriniz. a 3. b 6. d 7. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Küçük ünlü uyumuna aykırı olan kelimeler şunlardır: dürli (türlü). süri (sürü). dokuzıncı (dokuzuncu). Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Uyumu” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “İyelik Ekleri” konuyu yeniden gözden geçiriniz. şaglavuk (çağlayan). Sıra Sizde 2 “düş-” (inmek) fiilini “gelecek zaman kipinde tüm şahıslarla olumsuz çekimi şu şekildedir: men düşcek dääl (inmeyeceğim) sen düşcek dääl ol düşcek dääl biz düşcek dääl siz düşcek dääl olar düşcek dääl 5. Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. c 8. Yanıtınız yanlış ise “Yapım Ekleri” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Edebiyatı” konuyu yeniden gözden geçiriniz.Türkmen Türkçesi 131 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. öyümizi (evimizi). d 4. Ünite . b 10. e Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Adı” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Uzun Ünlüler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Bağlaçlar” konuyu yeniden gözden geçiriniz. öözimiz (kendimiz).5. c 2.

Şuataman. Saray. O. Doğan. (1996). Göroglı Tükmen Halk Eposı İnönü Üniversitesi Türk Dili Basılmamış Doktora Tezi. Yong-Sǒng (2004). “Türkmenler” Maddesi. Ahmet B. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi.. M. 157 Oruç B. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. Türkmen Dilinin Grammatikası (Morfologiya). Zühal Kargı Ölmez). Kapı Yay. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. Kriter Yay. O.. (1993). A. Kasım 1997/2. Ankara.-Ceylan. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. E. Türkmence (Giriş-Gramer-Metinler-Sözlük).Hünerli B.Deniz. Başdaş.. Dil. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). Elazığ. Zeynalov. Bozkurt.. F. Erzurum. M. M.-Ölmez. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. B. KB Yay. s. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. (1958). vd. F. Güz. Akçağ Yay. 308-317 (Çev. Oğuzlar. S. Sosyal Yapı. “Le Turkmene (Türkmence)”. 3-9 Ercilasun. F. 661-672 Kafesoğlu. İstanbul.Kara. 1994. Malatya. Kara. H. A. L. Z. Türk Dünyası Nüfus. C. Şirin User. A. Sümer. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Kebikeç Yay. Türklerin Dili. Türkmen Tarihi. Ankara. “Türkmen Türkçesi”. Türk Dilinin Yurtları. Özkan. M. Ö. T. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. Li. Türkmenistan Özel Sayısı.. (1988). Boryakov. 231-290. Doğan. “Türkmenistan Halk Edebiyatı Türleri”.. Yusuf Gedikli). Ankara. (1996). s. TİSAV Yay. “Türkmen Türkçesinde Uzun Ünlülerle İlgili Hususlar”.. İstanbul. Durdıyev K. s. 87. MEB Yay.Durmuş. 353-370. N. s. L. Bazın.. 2. M. “Türkmen Adı. Kayseri. Türkmence Metinler. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. İstanbul. İstanbul. (2006).. (2003).Bilecik. N. Manası ve Mahiyeti”. Kara. (2007). M. 3 Bahar. s. (2000). Jean Deny Armağanı’ndan ayrıbasım. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt.Efendiyev. A. KB Yay. S. Ankara. Bahar. 232-238. Türkmence El Kitabı (Çev. Türkmence-Türkçe Sözlük.-Eker. (1997).. İ. İstanbul. Cem Yay. (2005). Tekin.. Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) (1997).-Ölmez. İstanbul. 12-II. Kebikeç Yay. (2007). İst. “Türkmenistan Cumhuriyeti”.. S. Akçağ Yay. S. A. Ankara. (1993).. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul. Özkan.. Akçağ Yay. Ercilasun). Türk Dillerindeki Sontakılar.. Yesevi Yay.. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. (1996). I-II. S. F. L. İstanbul. C. Yesevi Yay. (1995). Metin Akar-Sebahat Deniz-Fahrünnisa Bilecik. İstanbul.. C. Edebiyat. Aşgabat. Ü. s. Efrasiyap Gemalmaz). PhTF. (1994). Ankara.132 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Akar. (1994). s. Oğuz Grubunda Edatlar. (1997). İ. (1999). İstanbul... A. (2003). (1992). 1. Çınar. . Türk Tarih Kurumu Basımevi. Hanser... (1996). Geçit Yay. Yiğit.. Ankara. Ankara. S. İslam Ansiklopedisi (1988). KB Yay.. (1993). “Yirminci Yüzyıl Türkmen Edebiyatı”.

.

Türkmen Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek. Türkmen Türkçesi ile yazılmış metinleri çözümleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar • Metin Örnekleri İçindekiler Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri • TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ . Türkmen Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek.Amaçlarımız 6    • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

(y)e Yo yo Jj Cc Zz İi Yy Kk Ll Mm Nn Ññ Oo KİRİL Өө Пп Рр Сс Тт Уу Үү Фф Xx Цц Чч Шш Щщ Ыы Ээ Әә Юю Яя LATİN Öö Pp Rr Ss Tt Uu Üü Ff X x (l) Ts ts Çç Şş Şç şç Iı Ee Ää Yu yu Ya ya .Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ KİRİL Aa Бб Вв Гг Дд Ee Ёё Жж Җҗ Зз Ии Йй Кк Лл Мм Нн Ңң Оо LATİN Aa Bb Vv Gg (Ğğ) Dd E.

136 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Çç Dd E e. ýe Ää Ff Gg Hh Ii Jj Žž Kk Ll Mm TT Ses Karşılığı a b ç d e. ye ä f g h i c J k l m Harfler Nn Ňň Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Ww Yy Ýý Zz TT Ses Karşılığı n ñ o ö p r s ş t u ü v ı y z TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ .

Ünite .6.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 137 .

138 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I .

Aala gözli. гүнлериң бир гүнүнде: “Хaйвaнлaры йыгнaмaлы. йыллaрың бир aйындa. тилки aгa?. Şaatlık. Бир гүн aглaн. янынa гелип: -“Нәме aглaярсың. Niirde sen? Men armaanlı. aak maralım. Ünite . тилки товгa пaтышa эдилҗек” дийип. ики гүн aглaн. aглaяр екен. .Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 139 Kiril alfabesiyle yazılmış olan aşağıdaki metni Latin alfabesiyle yazınız. үчүнҗи гүни гөкде учуп бaрян бир дурнa мунуң сесини эшидип. җaр чекилйәр. Гaдым эйяaмдa.6. дийип сорaн. Бу сөзи тилки эшидип: -Мени товугa пaтышa этҗеклермиш дийип. Görermikeem gara gözi indi men? Başkı söygim. Gaygım. 1 Niirde Sen? Gaydıp geldim ılgaap yören yoluna. niirde sen? Yaat yerlerde yandım yördüm haalıña.

Şaatlık. Gaygım. -İñ süyci yeri ganatı bilen boynı bolaymasa. Cıdaa düşdüm başkı bahar gülünden. бир ёк экен. Niirde sen? Men armaanlı. гурбaгa. nazaran süyci: tatlı: hoş. товугың ниреси сүйҗи? -дийип бири сорaпдыр. Zaar bolup. hicraanlı. -Иң сүйҗи ери гaнaты билен бойны болaймaсa. tanık başkı: ilk daalaş: çekişme. Köyen men. Aak bulaklar. dalaşma söygi: aşk. -Olara garanda döşüñ.140 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Daat. будуң эти сүйҗи дәлми? -Оны биз ийип гөремизок. Гурбaгa сувдaн чыкып дурaн вaгты. Ata Atacanov Şiirde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: gayt-: geri dönmek yaalı: gibi ılga-: koşmak şaayaat: şahit. Näämüçiin siz çekmediñiz elinden? Meyillidi muhabbetli yürekler. Aydıñ siz. sevgi derek: kavak ağacı köy-: yanmak cıdaa: ayrı niçik: nasıl daat: feryat ТОВУГЫҢ НИРЕСИ СҮЙҖИ? -Aллaнaзaр aгa. Başkı söygim. Daalaşlara şaayaat bolan Derekler. Niirä barsak şo yerlerini başlığıñ öñüne goyyarlar. дийипдир. lezzetli iy-: yemek iñ: en başlık: müdür ГУРБAГA ВЕ ИЧЙAН Бир бaр екен. бир гурбaгa бaр экен. Niçik boldı nääzli gıızıñ ıkbaalı? Diidaarına zar bolup men. гел икиимиз дост болaлы. tovugıñ niresi süyci? -diyip biri soraapdır. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: tovuk: tavuk garanda: göre. Нирә бaрсaк шо ерлерини бaшлыгың өңүне гойярлaр. Köyen men. hicraanlı. buuduñ eti süyci däälmi? -Onı biz iyip göremizook. Aak bulutlar. Гурбaгa оңa: . онуң яaнынa бир ичяaн гелипдир де: -Эй. Uzaklardan uçup geldim guş yaalı. TOVUGIÑ NİRESİ SÜYCİ? -Allanazar agaa. -Олaрa гaрaндa дөшүң. Daat.

Ичяaн болсa сувa гaрк болуп. дийипдир. ölüp gaalıpdır. Soñ buu ikisi tirkeşip baryaarkaalar. сувa чүмүп гидипдир. akmak tilki. Гурбaaгa хем сувa гирип. İçyaan bolsa suva gark bolup. olarıñ öñünden içi akar suvlı bir yaap çıkıpdır. suva çümüp gidipdir. Günde ööz haalaanıñı getirip iy de otur. яaбың бейлеки гырaсынa тaрaп йүзүп угрaпдыр. Aвунaн гурбaгa болсa шол ерде дурупдыр дa: -“Ери. gurbaaga. yaabıñ beyleki gırasına tarap yüzüp ugraapdır. сениң бу нәме етдигин?” дийип сорaпдыр. diyip cogaap beripdir. Aavunan gurbaaga bolsa şol yerde durupdır daa: -“Yeri. бизе хем бейле hәсиетли дост герек дәл” дийип. diyip aydıpdır. gurbagaa doost. Şonda içyaan: -Gurbaaga doost.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 141 Боляaр. Gurbaaga hem suva giirip. Сувуң ортaрaгынa бaрaнлaрындa. Gurbaagaanıñ muña gaharı gelip: “Seniñ hääsiyetiñ şeyle bolsa. Gurbaaga ve İçyaan Bir baar eken. сениң билен гуры ерлере гезмәге гидерис. Шондa ичяaн: -Гурбaгa дост. дийипдир. Ондa гурбaгa: -Боляaр. Gurbaaga suvdan çıkıp duran vagtı. seniñ bilen guurı yerlere gezmääge gideris. дост мен сени aркaмa aлaр дa яaбың aңырсынa гечирәерин. ичяaн гурбaгaaның aркaсындaн җaзылaдып чaкыпдыр. дийип җогaп берипдир. İçyaan: -Şeytmek meniñ hääsiyetim de. Suvuñ ortaraagına baranlarında. bolsak bolalı. ичяaн дост. Ünite . инди сен мени шу яaпдaн гөтерип гечирмесең. men-ää geçip bilmen. içyaan gurbaagaanıñ arkasından cazıladıp çakıpdır. Соң ичяaн гурбaгaaның aркaсынa мүнүпдир. Ичяaн: -Шейтмек мениң хәсиетим де.6. Гурбaгaның муңa гaхaры гелип: “Сениң хәсиетиң шейле болсa. Gurbaaga oña: Bolyaar. bagtın getiripdir. azaara gaalıp yöördüñ. өлүп гaлыпдыр. 2 . doost men seni arkama alar daa yaabıñ añırsına geçirääyerin. diyipdir. -Ey. Belki. diyipdir. болсaк болaлы. gel ikiimiz doost bolalı. Соң бу икиси тиркешип бaряaркaлaр. onı keteginden ogurlacak bolup. bir gurbaaga baar eken. гурбaгaa дост. Onda gurbaaga: -Bolyaar. Soñ içyaan gurbaagaanıñ arkasına münüpdir. seniñ buu nääme etdigin?” diyip sooraapdır. дийип aйдыпдыр. Белки. олaрың өңүнден ичи aкaр сувлы бир яaп чыкыпдыр. İndi bolsa seni olara paatışaa edyäärler. içyaan doost. giiceden giicää bukdaklaap. мен-ә гечип билмен. sen nääme aaglayaarsıñ? Sen mındaama tovuk gözlääp. Aşağıda Türkmen Türkçesiyle verilen metni Türkiye Türkçesine aktarınız. onuñ yaanına bir içyaan gelipdir de: -Ey. Men hem suvuñ içinde gezip yaadadım. bize hem beyle hääsiyetli doost gerek dääl” diyip. indi sen meni şuu yaapdan göterip geçirmeseñ. bir yook eken. Мен хем сувуң ичинде гезип яaдaдым. diyipdir.

“Yzlamaýan bolarmy?”. Kymmet-Kawusyň golaýynda Hajygowşan obasynda (“Şahri Jurjaň”) diýen ýerde Döwletmämmet-Azadynyň maşgalasynda dünýä inýär. öz obasynda. Magtymgula öz yeňňesi Akgyzy dakypdyrlar. takmynan. Kakasy Döwletmämmediň aradan çykan habary ony medrese bilen hoşlaşdyrýar. Ol ýaşlykda Meňli diýen gyzy söýüpdir. Aktokay diýen ýere “Garry molla” gonamçylyga.”Magtymguly halkyň pikir hyýalyny örän aýdyň hem obrazly formada. “Mübtela kyldy” diýen elegiýalaryny düzüpdir.Ogullatynyň mährinden doýmadyk Magtymguly olaryň ýaşlykda ýogalmaklaryna gynanç bildirip. niredendigi barada “Eleme belgilidir” diýen goşgusynda şeýle diýyär: “Bilmeen soranlara aýdyn bu garyp adymyz: Asly -gerkez. zähmetsöýer adam bolupdyr. Emma onuň bilen maşgala gurmak oňa miýesser bolmandyr. Fezulynyň. ýurdy-Etrek. . Magtymguly esasy bilimi Hywada “Şirgazy” medresesinde (1713-nji ýylda gurlan) okap alýar. görnükli şahyry hasaplanypdyr. Bu barada ol şeýle ýazypdyr: “ Doga kylsam-jebri-jepa ekserdir. Ondan Sary hem Ybraýym atly ogullary bolupdyr. Ol öz ussahanasynda altyn-kümüşdeý bezegleri ýasapdyr. Onuň atasyna Döwletmämmet molla.kyblam pederdir”. Nowaýynyň we başgalaryň eserlerini irginsiz köp okaýar. Döwletmämmet-Azadynyň 8 ogul bilen 3 gyzy bolup. DöwletmämmetAzadynyň uly maşgalasy bolupdyr. şolaryň içinde in talantlysy Magtymguly bolup çykypdyr.Magtymguly bu medresede üç ýyl okaýar.Magtymgulynyň döredijilik mirasy XVIII asyr türkmenleriň aýnasydyr.142 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmen Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri Magtymgulynyň Ömrı -Ýaşaýşy Magtymguly 1733-nji ýylda (sygyr ýyly) Gürgen çaýynyň kenarynda. söýgüli şahyr hökmünde sejde edýär. Onuň töweregi mydama köp adamly. Ylym öwreden ussat . “Gözel Şirgazy” diýen hoşlaşyk goşgusyny düzüpdir. Häzir Azady bilen Magtymgulynyň guburynyň üstüne ýädigärlik goýlupdyr. Berdi Kerbabaýewiň aýdyşý ýaly. Magtymgulynyň döredijiligi Magtymguly döredijilik işine ýaşlykda başlapdyr. Muny şahyryň “Söwüş bile” şygrynda: “Meňli gyzyň ýüzügine Gaşlar goýsam kümüş bile”diýen setirlerde tassyk edýär.Ol durmuşyň ähli taraplary barada goşgy ýazypdyr. Magtymguly başlangyç terbiýeni şu uly maşgalada alypdyr. öz zähmeti bilen ýaşapdyr. 1783-nji ýylda Soňudagynyň güneý tarapynda Abasary diýilýän çeşmäniň ýanynda aradan çykýar. kakasyna Magtymguly-Ýonaçy (1654-1720) diýen ekerler. Magtymguly türkmenleriň Gökleň urugynyň gerkez tiresinden bolupdyr. Ony bir akmaýa ýükläp. Nesiminiň. Türkmen halky oňa hormatly-keramatly adam. ady -Magtymgulydyr” Magtymgulynyn kakasy Döwletmämmet-Azady (1700-1760) XVIII asyrda ýaşan we öz döwrüniň ylymly-bilimli adamy. Magtymguly. Olar ýaş wagtynda (Sary 7 Ybraýym 12 ýaşynda ) aradan çykypdyrlar . ilkinji bilimi hem kakasy Döwletmämmetden öwrenipdir. Magtymgulynyň maşgala durmuşy barada dürli rowaýatlar aýdylýar. Ol “Şirgazy” medresesinde okap başlan ilkinji günlerinde özüni derrew tanadýar we zehinli talyplaryň hataryna goşulýar. Soňky ýylda bolsa Hazreti Pälwan diýen mugallym özi ýok wagty oňa sapak geçirmegi-de ynanypdyr.Talantly Magtymguly ilki talyplaryň halypasy bolýar. Magtymguly bu medrese bagyşlap. kakasy Döwletmämmet-Azadynyň sag tarapynda jaýlaýarlar. Magtymguly Hywadan dolanyp gelenden soň. emma ýönekeý adamlara düşnükli dilde beýan etdi”. Halk arasynda bolan rowaýatlara görä köwüş-çokaý hem tiker eken. Magtymguly medrese sapaklarynyň daşyndan Gündogaryň görnükli şahyrlary: Nyzamynyň. Ol ýaşlykdan zähmete bişişen. Ol özüniň önip-ösen ýeri.

Zeliliniň önüp-ösen ýeri Etrek. “Başy gerekdir”. öz ilinden mähriban ýurt bolmandyr. onuň progressiw ideýalaryny dowam etdirijidir.Ýone Döndi öýlenmek Zelilä başartmaýar. Zelili Magtymgulynyň ýegeni. halkyny yürekden söýüpdir. gumanist. oňa hiçwagtda dönüklik etmezligi ündeýär. Gaýry mähriban ýurt bolmaz”. Zeliliniň esasy kesp-käri kümüş.onüň bilen ömrüniň ahyryna çenli ýaşaýar. Şu ýagdaýlaryň hemmesi diýn ýaly Zelilinyň döredijiligide öz beýanyny tapypdyr. düşdük bir hala. Zelili hem şolar bilen göçüp gelýär. Olar: durmuşy. öwüt-nesihat. Zelili-zelil. Garrygala sebitleridir. “Döker bolduk ýaşymyz”. Magtymguly öz ýurduny. .watançylyk. Magtymgulynyň watançylyk. Bu temada Magtymguly “Türkmeniň”. soňra bolsa Hywadaky “Şirgazy” medresesinde okapdyr diýen maglumatlar bar. “Ýeli gürgeniň”. dogan ilden. Zeliliniň döwründe halky ezen.1846) Zelili beýik watançy. çuň ylhama biýatyny halka has ýakynlaşdyrýar. bagtly geljegi arzuw etmek we şuňa menzeş temalarda düzülipdir. “Janymyň jananasy” ýaly şygyrlar düzüpdir.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 143 Beýik şahyr öz goşgularyny Magtymguly ady bilen ýa-da edebi lakamy bolan Pyragy ady bilen ýazypdyr. Ünite . “Depe nädir. Muny şahyryň: “Mert bolmaz” diýen goşgusynyň şu setirleri tassyklaýar: “Eşit adam. Kemdest bolduk niçe başyň içinde. mertlik. Ol bütin ömrini watana. Zelili ömrüniň ýedi ýylyny Hywada ýesirlikde geçirýär. Onuň bu lakamy ýaşaýşy-durmuşy bilen baglanşyklydyr. Gürgen. Häzir Zeliliniň nebereleri Garrygala töwereklerinde ýaşaýar. türkmenlsr babatda talaňçylyk syýasatyny ýöreden hanyň biri-de Muhammet rahýamdyr. oňa hemişe wepaly bolmagy. Zelili oba mekdebinde. Oňa bagyşlap “Döndi hanym”. Onüň hanlyk süren döwründe (1806-1825) türkmenleriň ýagdaýy agyr bolupdyr. söýgi. ejiz düşen diýmekdir. Diňe Muhammetrahym han ölenden soň. bize ýadygärlik goýan edebi mirasy tematik taýdan örän giň we hertaraply. agzybirlik. halka bagyşlapdyr. ökde lirik şahyr bolupdyr. demir ussaçylygy bolupdyr. Şahyr il-ýurdy tüýs ýurekden söýüp. Zelili Nury atly gyza öýlenip. duz nädir”. Zelili Döndi diýen obadaş gyzy gowy görüpdir. horlanan. Zelili öz güzerany barada şeýle ýatlaýar: Kyn boldy güzeran. 1826-njy ýylda gökleň turkmenleri Hywadan Garrygala göçýärler. Magtymgulynyň taraşlap şagladyp. Onuň belent joşgun. “Gözlär men” we şuňa menzeş birtopar goşgulary düzendir.Zelılı (1780 . Gurbandurdy . gahrymançylyk. dostluk.6. batyrlyk. Magtymguly üçin öz ýurdundan.il-ýurt. Gurbandurdy Zelili Gürgeniň Garaguzy obasynda 1780-nji ýyl-da eneden bolýar. gahrymançylyk temasy.

Neden gülüyorsun? 5. Aala gözli. Neye güldün? e. Ayrılma hâl eki b. birinci tekil kişi c. Hoca hepsinden daha beter gülmeye başlamış. ‘Uzaklardan uçup geldim guş yaalı’ cümlesinde yaalı kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. P c. Bay arada ol şeýle ýazypdyr c.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. birinci tekil kişi 8. gayt. Z. F. geri dönmek e. birinci çoğul kişi d. I. Ü 2. T d. aak maralım. Neye gülüyorsun? d. yolcu d. ‘Hoca saña nääme boldı. Y. Hoca öfkesinden ne yapacağını bilememiş.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. b. hızıyla 6. Görülen geçmiş zaman. Bu burada ol şöyle ýazypdyr e. Neden gülüyorsun? c. R b. Kiril harfleriyle verilen “Бу бaрaдa ол шейле языпдыр” ifadesinin Türkmen Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. I e. e. Bulunma hâl eki 7. Gelecek zaman. gibi c. Geniş zaman. şaşırmak 10. Ё. Hoca öncekinden daha çok kalmaya başlamış. Sıfat-fiil eki c. Hoca sana ne oldu. Neden gülüyorsun? b. niirde sen? . bağırmak c. Gurbaagaanıñ muña gaharı gelip e. “Гурбaгaның муңa гaхaры гелип” cümlesinin Latin alfabesi karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. H. Hoca sen ne buldun. yağlı e. Bu berede ol şeýle yazıpdır 3. Onuñ yaanına bir içyaan gelipdir c. 9. Yönelme hâl eki d. ‘Gurbaaga suvdan çıkıp duran vagtı. Yo.’ cümlesinin yükleminde hangi ekler bulunmaktadır? a. Hoca öncekinden daha çok gelmeye başlamış. d. İ. Ç. Gurbagamıñ buña gahırı gülip 4. İlgi hâli eki e. Gurbagaanıñ muña kaharı gelir c. Bu barada ol şeýle ýazypdyr d. kanatlı b. Bu bapda ol şaylı yazıpdır b. Kurbaagaanın buña gaharı gelip b. Türkmen Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “Җ. Hoca sen neyi bildin. onuñ yaanına bir içyaan gelipdir. Й.144 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. Şart kipi. ‘Hoca öñküsinden hem beter gülmääge başlaapdır. C. Yu. Sen nääme gülyääñ?’. Hoca öncekinden de beter gülmeye başlamış. Gereklilik kipi. Näämüçiin siz çekmediñiz elinden? e. kaytarmak b. c.fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. birinci tekil kişi b. ikinci tekil kişi e. Hoca sen ne buldun. Bir gurbaaga baar eken d. Kurbağanıñ munda gaharı delip d. ‘Men hem suvuñ içinde gezip yaadadım. Hoca sende ne boldur. Ya. Diidaarına zar bolup men b. C. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapım eki almış bir kelime vardır? a. cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. П” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. D. V. D. kımıldamak d.

Her gün istediğini getirip de ye dur. Türk Tarih Kurumu Basımevi. Bahar. Çınar. s. 87. Jean Deny Armağanı’ndan ayrıbasım.. (2005). Türkmenistan Özel Sayısı. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. (1994). Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. (1997). İstanbul. Şimdiyse seni onlara padişah ediyorlar. F. İ. N... d 10. üçünci güni göökde uçup baryaan bir durna munuñ sesini eşidip. Türkmen Tarihi.-Ceylan. Manası ve Mahiyeti”.Deniz. Li. Erzurum. A.. A. Türkmence (Giriş-Gramer-Metinler-Sözlük). s. “Türkmen Türkçesinde Uzun Ünlülerle İlgili Hususlar”. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Tekin. Boryakov. İ. S.Kara. Doğan.-Ölmez. İstanbul. S. (2003). 353-370. Kriter Yay. 9. Doğan. Dil. F. İstanbul.. M. O. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). Kapı Yay. (1999). (1994). 8. neden ağlıyorsun ki? Sen sürekli tavuk aramakta. Ankara.. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. s. (2007). B. 308-317 (Çev.. S. Göroglı Tükmen Halk Eposı İnönü Üniversitesi Türk Dili Basılmamış Doktora Tezi. 1994. Ankara. Zeynalov. İstanbul. O. s. “Türkmenistan Cumhuriyeti”. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. 232-238. “Le Turkmene (Türkmence)”. Hanser. 12-II. Buu sözi tilki eşidip: -Meni tovuga paatışa etceklermiş diyip. M. . I-II.. c 3. TİSAV Yay.Bilecik.6. Türk Lehçeleri Grameri (Ed.Şuataman. tilki tovga paatışaa edilcek” diyip. Başdaş. İst. İstanbul. C. Ankara. c. İstanbul. İstanbul. car çekilyäär. Yesevi Yay. (1993). “Türkmen Adı. Ö. Ankara. Aşgabat. (1995). Ercilasun). MEB Yay. A. Ünite .. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. 3 Bahar. Türkmence El Kitabı (Çev. geceleri gizlenerek onu kümesinden çalmak için sıkıntı çekmekteydin. Oğuz Grubunda Edatlar. Zühal Kargı Ölmez). e Yanıtınız yanlış ise. Bazın. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı.. günleriñ bir gününde: “Hayvaanları yıgnamalı. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Metnin Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Gadıım eyyaamda. Elazığ. Efrasiyap Gemalmaz). M. Sıra Sizde 2 Metnin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Ey ahmak tilki. Kayseri. “Yirminci Yüzyıl Türkmen Edebiyatı”. Kebikeç Yay. Akar. (1996). Ankara. Kara. İstanbul. (1992). S. Bir gün aaglaan. T. Yong-Sǒng (2004). Türkmen Dilinin Grammatikası (Morfologiya). “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise.-Ölmez. Malatya. 2. F. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. Geçit Yay. M. 1. KB Yay. Metin Akar-Sebahat Deniz-Fahrünnisa Bilecik. Kasım 1997/2. Kara. F. a.. 3-9 Ercilasun. Durdıyev K. Şirin User. Ankara. 661-672 Kafesoğlu... L. 2. Türk Dillerindeki Sontakılar. 231-290. A. (2006). Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. Z. (2000). Güz. “Türkmenistan Halk Edebiyatı Türleri”.. Akçağ Yay. (1993). “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise.Efendiyev. s. (1997). A. (1993). Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. Türkmence Metinler. b 6. L. S. Akçağ Yay. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise... Cem Yay.Hünerli B. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Türklerin Dili. M. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri..Durmuş. L. İstanbul. Yusuf Gedikli). Oğuzlar. Bahtın açılmış. tilki aaga?. 157 Oruç B. PhTF. iki gün aaglaan. (1996). İslam Ansiklopedisi (1988). “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. vd. yıllarıñ bir aayında. KB Yay..Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 145 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. s. Türk Dilinin Yurtları. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi. Kebikeç Yay. (1996).. (1958). a 5. A. yaanına gelip: -“Nääme aaglayaarsıñ. Özkan. “Türkmen Türkçesi”. Sümer. d 4.. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. Ankara. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. Bozkurt. C. Yiğit.. s. İstanbul. aaglayaar eken. Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) (1997). Türk Dünyası Nüfus. M. Ahmet B. Edebiyat. C. Saray. N. Özkan. diyip sooraan. (1988). S. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. “Türkmenler” Maddesi. Türkmence-Türkçe Sözlük.. H. KB Yay. Ü. (1996). Sosyal Yapı. e 7. (2003). Yesevi Yay.. Ankara. b. Akçağ Yay.-Eker. (2007). E.

Özbek Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz. Anahtar Kavramlar • • • • Özbek Adı Özbek Tarihi Özbek Türkçesi Özbekistan • • • • Özbek Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • • • • • • ÖZBEK ADI ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ ÖZBEK TÜRKÇESİ ÖZBEK EDEBİYATI ÖZBEKİSTAN ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Özbek Türkçesi . Özbekistanın yerini belirleyebilecek. Özbek Türklerinin tarihini açıklayabilecek.7 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Özbek adını açıklayabilecek. Özbek Türkçesini tanımlayabilecek. Özbek edebiyatını açıklayabilecek.

Özbek Han’ın Kök Ordu. Semyanov. Bu söz eski Macarlarda mertebe. Hasan Eren ise bu sözün ‘Özü+berk’ sözünden geldiğini söylemektedir. Yakubovskiy. ve XV. B. Canıbek” gibi. O sırada Türkistan bölgesi Moğol istilası altındadır. B. Özbek Devleti. M. Özbek Han’dan önce tarihte Özbek adına rastlanmadığını belirtir. Özbek adının 1313-1340 yılları arasında hüküm süren Altın Ordu hükümdarı. Grigoryev ve A. A. ünvan sıfatında olan kelimeye karşılıktır ve bu anlamıyla 1150 yılına ait belgelerde kaydedilmiştir. o devrin taht mücadelelerine bulaşmamış ve Moğol tasallutundan kendilerini koruyarak XV. Kıpçak ve Oğuz Türklerinin birleşmesinden meydana gelmişlerdir. Ebu Said’e yardım ederek 1451’e kadar Türkistan’ın yarısına hâkim olmayı başarmıştır. Aristov’dan başka. Semyanov bu fikirlerin temelsiz olduğunu ileri sürerek “Özbek” adının Ak Ordu döneminde ortaya çıktığını ve hem İran hem de Orta Asya tarihçileri tarafından XIV. Y. büyük dedesi Özbek Han’ın adını verdiği devleti 1428’de kurarak bağımsızlığını ilan etmiştir. A. . H. İ. A. Altın Orda Hanı Özbek’in (1312-1340) soyundan gelen idareciler tarafından kurulmuş ve Fergana vadisindeki Türkleri bir araya toplamıştır. Vambery’e göre Özbek kelimesinin tam anlamı “kendi kendinin beği. Özbek Han’dan geldiği en fazla taraftar bulan görüştür. Özbek adının kökeni ve yapısı ile ilgili olarak da çeşitli görüşler vardır. Ebulgâzi Bahâdır Han. Hilda Hukhem gibi birçok ilim adamı da katılmaktadır. Denis Sinor’a göre Özbek sözü ‘Oğuz+bek’ kelimelerinin birleşmesinden çıkmıştır. M. Türkçede benzer kullanımları vardır. bağımsız. müstakil” demek olup kelime ‘Öz+bek’ şeklindedir. Semyanov yukarıda belirtilen görüşe karşı çıkmışlardır. A. P. Nihayet. Çapliçka. Ancak Türkistan Türkleri. yani Altın Ordu hükümdarı olduğunu ve sonradan Özbekler diye adlandırılan kabilelerin ona tâbi olmadığını belirtmektedir. Karluk. A. asırlarda Ak Ordu devletinde Türk-Moğol kabilelerinin tamamı için kullanılan ortak bir ad olduğunu belirtmiştir. Batu’nun kardeşi Şeybânî neslinden gelen Ebu’l-Hayr Han (1428-1468). A.Özbek Türkçesi ÖZBEK ADI Özbek Türklerinin kökeni ve tarih sahnesine çıkmalarıyla ilgili değişik görüşler olduğu gibi. İvanov. Bu görüşe. A. “Tınıbek. ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ Özbek Türkleri. asrın ortalarına doğru bir güç hâline gelmeye başlamışlardır. A. Timurlu prenslerin taht kavgalarından istifade eden Ebu’l-Hayr Han. Bu açıklamaya göre kelime “özü sağlam” anlamındadır.

Güney Özbekçesi. Nâdir Şah’tan sonra hâkimiyet. 1510 yılında Şeybânî Han. Kıpçak Özbekçesi. Osmanlı Tüklerinin arabuluculuğuyla kesilmiştir. yüzyılın başında Timurluların hâkimiyetine son vererek. Bundan faydalanan Bâbür. Kuzey Özbekçesi ünlü uyumları bakımından sağlamdır. sonra da Çin asıllı Jungarların istilâlarıyla yeniden bozulmuştur. Özbekistan 20 Haziran 1990 yılında egemenliğini. Kazakistan. Türk dilinin üç büyük grubundan biri olan Doğu Türkçesi (Karluk) kapsamında değerlendirilir ve Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. Kazak Türkçesinin etkisi ile şekillenmiştir. Stefan Wurm Özbek Türkçesini dört ağıza dayandırır: 1. Daha sonra tahta geçen Şah Budak Han’ın oğlu Şeybânî Han (1500-1510) devleti yeniden toparlamış. Mangıthanlar sülalesine geçmiş ve onlar da 1860’a kadar hâkimiyetlerini sürdürmüşlerdir. Bir kısmı Yamud Türkmenleri ile Hive (Harezm) Hanlığı’nı devam ettirmişlerdir. Buhâra ve Harezm’i de alarak Astrahan Hanlığı’na son vermiştir. . 1740 yılında Nâdir Şah. 1924’te sınırları etnik temellere göre belirleyen düzenleme ile Harezm. Çağdaş Türk lehçeleri arasında. Türkistan’a yayılıp büyük bir güç hâline gelmişlerdir. 1 Eylül 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. XVII. Yerine geçen oğlu Şah Budak Han da devleti idare edememiştir. Ardından Buhâra Halk Cumhuruyeti kurulmuş ama o da. Kıpçak Özbekçesi. 29 Aralık 1991 tarihinde düzenlenen referandumla bağımsızlık ilanı onaylanmıştır. Kuzey ve Güney grupları asıl Özbekçeyi meydana getirir. İran ve Tâcik dillerinin etkisi görülür. 1860’larda Buhâra ve Hive Hanlıklarına üstünlüklerini kabul ettirip Hokand Hanlığını ilhak etmişlerdir. Türkmenceleşmiş grup ise Oğuzca özelliklerin ağır bastığı gruptur. 4. Özbek Türkçesi. ayrılarak kuzeye çekilmiş ve daha sonra Kazaklar diye adlandırılmışlardır. Safevî hükümdarı Şah İsmâil’e yenilmiştir. Karluk grubunun bir temsilcisi omakla birlikte Özbek Türkçesinin içinde kuzey ve batı Türkçesinin özellikleri de görülür. 1924 yılında Ruslar tarafından ortadan kaldırılmıştır. Özbek Türkçesi Özbekistan’ın dışında yoğun olarak Kazakistan’ın güney bölümünde. Bâbür Şah’ı yenerek 1500 yılında hükümdarlığını ilan etmiştir. yüzyıl başlarından itibaren bölgeye sefer düzenleyen Ruslar. Özbekistan. Türkmenistan. 1924’ten 1991’e kadar Özbek Türkleri Rus hâkimiyeti altında yaşamışlardır. Moğollarla yapılan savaşlar neticesinde Ebu’l-hayr Han 1468’de ölmüştür. 3. yüzyılın sonlarına kadar Türkistan’da sağlanan barış ortamı. Şah İsmâil’in de yardımıyla Türkistan’ı yeniden istila etmiş. bu kez de kendi aralarında bölünmeler başlamıştır. Kuzey Özbekçesi. Kırgızistan ve Tâcikistan arasında paylaştırılmıştır. ancak 1512’de Özbek Türklerine tekrar yenilerek Türkistan’ı terketmek zorunda kalmıştır. Türkistan’ın kuzey bölümünde. XVIII. Mâverâünnehir ve yöresini ele geçirmiş. 2. Kırgızistan ve Türkmenistan’ın sınır bölgelerinde konuşulur. ÖZBEK TÜRKÇESİ Özbek Türkçesi.148 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Fakat Moğol ve Kalmuklarla yapılan sert mücadelelerden dolayı Özbek Türkleri zayıflamışlardır. Türkmenceleşmiş Özbekçe. Güney Özbekçesinde uyumlar bozulur. Bu arada Ebu’l-hayr’ın yönetimini beğenmeyenler. Özbek Türklerinin toparlanmaya başladığı bu sıralarda. Bir süre devam eden taht kavgaları. Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan lehçedir. Böylece Özbek Türkleri XVI. önce Moğol asıllı Kalmukların. Buhâra ve Türkistan Cumhuriyetleri dağıtılarak bölge toprakları.

İrancalaşmış Taşkent ağzına. Cedit Edebiyatı Dönemi (1910-1938): Ceditçilik XIX. Gayretî. Taşkent. Gafur Gulam. Batu. dilbilgisi ve söz varlığı yönünden de Taşkent ağzına dayanmaktaydı. işçilerin mücadelesini ve gelecekte kurulacak parlak günleri tasvir eden propaganda şiirleri yazmışlardır. Batu. x. 1. Buhara (az). Özbek Türkçesi 1929-30’dan 1937’ye kadar söyleyiş bakımından ünlü uyumunun korunduğu Kuzey Özbek ağzına. Aybek) ustaları Çolpan’ın içten ve millî şiir anlayışını sürdürürken. Elbek gibi aydınlar katledildiğinden edebiyata tam bir suskunluk dönemi hâkim olmuştur. yüzyılın sonlarında Tatar Türkleri arasında başlayıp XX. İngiliz-Latin alfabesi temel alınarak hazırlanan 1995 Özbek-Latin alfabesinde.. Türkistan’daki Türk edebiyatının tarihî ve kültürel mirasçılarıdır. g. 1940’tan sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır.7. Suskunluk Dönemi (1938-1960): Stalin’in Özbek aydınlarını sürgün ve cinayetlerle susturmasıyla başlayan bir dönemdir.. dilbilgisi ve söz varlığı bakımından da Fergana vadisi ağzına dayandırılmıştır. 2. Stalin.Özbek Türkçesi 149 Özbek Türkçesinin ağızlarını üç grup hâlinde tasnif etmek mümkündür. 1930-1940 yılları arasında Latin alfabesini. q. C’lavçi (c’li) ağızlar/Kıpçak grubu: Karakalpakistan Cumhuriyeti. şiirleri kuşaktan kuşağa ezberlenerek aktarılmıştır. Kiril alfabesinde olduğu gibi Özbek Türkçesinin ses yapısına ters düşen işaretler bulunmaktadır. Süleyman. yüzyılın başlarında Özbek Türkleri arasında da yayılmıştır. harflerin telaffuzunda ise batı dillerinin ve Rusçanın esas alınması. Ünite . Bu alfabede. Buhara. Millî meseleler yanında sosyal buhranları da işleyen Çolpan. Taşkent (kısmen). 1920 ile 1996 yılları arasında Çağdaş Özbek şiirinin gelişiminde en kalıcı etkiyi yapan şiirlerdir. Sirderya. ortak Türk alfabesinde ve Türk-Latin alfabelerinin hiç birinde yer almayan işaretler bulunmaktadır. Harf sırasında Türkiye Türkçesi yerine İngiliz alfabesinin. Nevai. bu alfabeyi ortak Türk Latin alfabesinden hem uzaklaştırmış hem de alfabeyi karışık ve kullanışsız duruma getirmiştir.. komünizm ve Sovyet rejimini övücü. ğ gibi ünsüzlerin kalın ve ince sıralı kelimeler için ayrı ayrı kullanılması ve Türkçenin temel ünlülerinden olan ı ve ü ünlülerini gösteren harflerin bulunmaması başlıca olumsuzluklardır. Uygun. Kitab (şehir içleri). 3.. Çolpan’ın şiirleri. k. Aynî. Karakalpakistan Cumhuriyeti’nin Harezm’e yakın bölgeleri ve Türkmenistan’ın Taşoğuz bölgesindeki Özbek Türkleri. Şâkir. Cizzah. Karşı. ÖZBEK EDEBİYATI . Y’lavçi (y’li) ağızlar/Karluk grubu: Fergana vadisi. Şehrisebz. Gafur Gulam sayılabilir. Ancak 1937’den sonra yapılan değişiklikler neticesinde yazı dili. 1991 yılında Özbekistan’ın bağımsızlığını ilan etmesinden sonra. Bu dönemin ve Çağdaş Özbek şiirinin en büyük temsilcisi Abdülhamid Süleyman Çolpan (1893-1937)’dır. Kâmil Yaşın) Lenin. yasaklanmış olmasına rağmen. Latin alfabesi tartışılmaya başlanmış ve ortak Türk alfabesinden biraz farklı olan yeni Latin alfabesi 1993 yılında kabul edilmiştir. ayrıca h. Özbek Türkleri de Karahanlı ve Çağatay edebiyatlarını tarihî bir devamlılık içinde izleyerek XX. 1. Ruslar tarafından 1937’de öldürülmüştür. 1920’lerde ve 1930’larda bu genç şairlerin bir bölümü (Elbek. Çolpan. 2. Bu devrin diğer şairleri arasında Elbek. Aybek. Türkistan Türkleri. diğer genç şairler (Gayretî. Aydın. 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanan Özbek Türkleri. Genellikle. 1995’te yapılan değişiklik. eksik ve Türk fonetiğine uymayan bir alfabe ortaya çıkarılmıştır. Niyâzî ve Fıtrat üçlüsünün önderliğinde başlayan Çağdaş Özbek şiiri üç döneme ayrılır. Surhenderya. Ancak bu alfabe 1995 yılında İslam Kerimov’un onayıyla değiştirilerek daha kusurlu. Kaşkaderya. Çolpan’dan başka bu dönemin ünlü bir şairi de Abdurauf Fıtrat’tır. Semerkand (şehir). Öyle ki. Oğuz grubu: Harezm. yüzyıl başlarında bir Özbek edebiyatı ortaya koymuşlardır. Hâmid Alimcan. sayılan şehirlerin merkezi dışındakiler. Semerkand.

400 km2 bir alana ve 22. Ormanların alanı ülke yüz ölçümünün ancak % 1. Buhâra. Abdullah Kâdirî ve Sadrettin Aynî’nin bunda rolü çok büyüktür.150 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bu dönemde tamamen propaganda şiiri baskın durumdadır. Türkistan’ın coğrafi ve kültürel merkezi olup bölgenin en önemli cumhuriyetidir.686. Abid Ketman” gibi romanları. Taşkent’ten başka Semerkand. Nevaiy. Stalin’in 1953’te ölmesinden sonra biraz rahatlama ve yumuşama başlamış. Rusya Federasyonu.5 milyon nüfusa sahiptir. Tatar. kurşun ve bakırdır. Bu dönemin en önemli şairi Erkin Vâhidov’dur. 447. Çağdaş anlamda hikâye ve roman. Ürgenç ve Hive ülkenin önemli şehirleridir. Ulug Yol” romanları önemlidir. çöl ve bozkır bitkileriyle kaplıdır. % 12’sini ise Ruslar. Türkiye. kışlar ise soğuk geçer. Bahçesaray. çinko. Kâdirî’nin “Ötken Künler. Amuderya ve Sirderya nehirleri arasında Mâveraünnehir ve Fergana havzasında yer alan Özbekistan. Vâhidov’dan başka Abdulla Aripov. Kuzeyinde Aral gölü ve Kazakistan. doğal gaz. Özbekistan’ın Turan ovası ve Kızılkum çölü. Özbekistan. Özbek edebiyatına Türkiye. Karakalpak.000’u aşan bir nüfusa sahiptir. Özbekistan idari olarak 12 bölgeye ayrılmıştır.000 km. Bugün 22 milyonu geçen Özbekistan Cumhuriyeti’nin nüfusunun % 88’ini Türkler (Özbek. Kazakistan. Namangan. Pek çok şair propaganda şiiri yazmak zorunda kaldığından gerçek sanatını ortaya koyamamış ve körelmiştir. Aybek’in “Kutlug Kan. Türkmen.240 kişi olarak tespit edilmişlerdir. Nukus. Özbekistan’da tarıma dayalı bir ekonomi olup nüfusun % 30’u tarım sektöründe çalışmakta ve millî gelirin % 75’i tarımdan sağlanmaktadır. ipek kozası. Aynî’nin “Buhara Celladları”. Mehrabdan Çayan. Ukraynalılar. Özbek Türklerinin kendi nüfusları ise ülke nüfusunun % 85’ini oluşturur. Özbekistan’ın dışında Tâcikistan. Koreliler ve Yahudiler oluşturmaktadır. . Hayvancılığın da önemli bir yer tuttuğu ülkenin başlıca yeraltı kaynakları petrol. Kara iklimine sahip ülkede yazlar sıcak ve kurak. Başkurt) oluşturmaktadır. ÖZBEKİSTAN Özbekistan. Çin. Başkenti Taşkent olup 2. doğusunda Kırgızistan ve Tacikistan. Balelik. Sovyetler Birliği’nin parçalanmasından sonra 20 Haziran 1991’de bağımsızlığına kavuşmuştur. güneyinde ise Afganistan ve Türkmenistan ve batısında da yine Türkmenistan yer alır. Orta Asya’nın en verimli topraklarına sahip olan ve ortasından Sirderya nehrinin aktığı Fergana havzası üzerinde yer alır. Hokand. Başkenti Nukus şehridir. meyve ve sebze üretimi boldur. 1910’larda başlayan Özbek hikâyeciliği ve romancılığı 1920’lerde gelişti. Özbekistan’daki Özbek Türkleri 1989 sayımına göre 16. Fergana. Pakistan ve Suudi Arabistan gibi ülkelerde yaşayan toplam Özbek nüfusu 30 milyonu bulmaktadır. Kuzey Afganistan. Kırgızistan. karelik bir alana sahip olan Karakalpakistan Cumhuriyeti yer almaktadır. Azerbaycan ve Kazan Tatar Türk edebiyatları ile girmiştir.2’si kadardır. Yeni Dönem: 1960’tan günümüze kadar olan dönemdir. 3. Özbekistan Cumhuriyeti içerisinde ayrıca özerk bir Türk Cumhuriyeti statüsünde olan ve 165. Nevâiy. Dağlık ve tepelik alanlarda az da olsa ormanlık alanlar bulunmaktadır. Cemal Kemal. kömür. 1860 ve 1880 yıllarında İstanbul. Kazak. 1960’tan itibaren Özbek edebiyatında lirik şiir tekrar çiçek açmıştır. Andican. Bakü ve Kazan’da yayınlanan tercüme ve telif romanlar Taşkent’te ve diğer Türkistan şehirlerinde okunuyordu. Türkmenistan. Pamuk.000. Aziz Abdürrezak ve Rauf Parfi 1960 sonrasının en lirik ve en güzel şiirlerini yazarak Çolpan’dan ses getirmişlerdir. Özbekistan’ın başkenti olan Taşkent aynı zamanda ülkenin en büyük şehridir.

oq (ok). x. Yuvarlak å ise. q. Geniş. äsärläri (eserleri). qavät (kat). ğ ünsüzlerinin yanında kullanıldığında bu ses değerini verir. Avrupa dillerinden alınan kelimelerde. abajur vs. mäktäb (okul). kütmåq (beklemek). qoçqår (koç). qudä (dünür). o harfi ile gösterilir. qarğa (karga). Ancak bu sesler alfabede 7 harfle gösterilir. ı-i. essiz (cahil. ildiz (kök). q. å: Yuvarlaklaşan bu ünlü Özbek Türkçesini diğer Türk lehçelerinden ayıran karakteristik bir ünlüdür. q. xuşboy (hoş kokulu). o harfi Rusça kelimelerde o sesini verir. båşqa (başka). parça. geri zekâlı). inoq (yakın arkadaş). qoy (koyun). åzådä (temiz). incü (inci). o: ö ile birlikte aynı harfle gösterilir. ğ ünsüzlerinin yanında u olarak telaffuz edilir: xuftån (yatsı). yuvarlak ve ince bir sestir. Yukarıdaki ünlülerin dışında Özbek Türkçesinde bir de y ünsüzü ile birlikte kullanılan ünlüler bulunur: E e = ye (eтти-yetti “yedi”). binå (bina). kelgän (gelen). Ë ё = yå (ёш-yåş “genç”). semiz. a-ä. çeşit). u: u ve ü ünlüsü alfabede aynı harfle gösterilir. Bu ünlüler ve özellikleri şöyledir: a: Türkiye Türkçesindeki a gibidir. ğunçä (gonca). tüziliş (yapı. xalq (halk). q. o-ö. o ünlüsü x. Söylenişinde o’ya yakın bir ses çıkar. xayr (iyilik). u-ü sesleri ortak birer işaretle gösterilir.başka). sönmäs (sönmez). faqat (yalnızca). Sadece ilk hecede bulunur. tügämåq (bitmek). Kalın ünsüzlerin dışında diğer ünsüzlerin tamamının yanına gelir: töşäk (döşek). ğuç-ğuç (yığın. båzår (pazar). böläk (bölük. ı: Bu ünlü Özbek Türkçesinde i ünlüsüyle beraber aynı harfle gösterilmektedir. qozğålån (başkaldırı). düräng (berabere kalma). yü (ютуқ -yutuk “zafer” . ğıybät (gıybet). ялла-yällä “şarkı”). ğ ünsüzlerinin dışında diğer ünsüzlerle birlikte ü olarak telaffuz edilir: üç. ilinc (umut bağlanan kimse). köngil (gönül). åläm (âlem). båşqa (başka). Yani a ile e arasında bir sestir. qırq (kırk). qıl (kıl). xazinä (hazine). Ю ю = yu. Ünite . Özbek Türkçesinde çok az kullanılıp sadece x. quvånç (sevinç). keyin (sonra).7. x. Bu ünlü Türkiye Türkçesindeki e’den daha dar olup i’ye yakın olarak telaffuz edilir. tüpük (tükürük). matematika (matematik). bünye). q. çok). x. åşxånä (mutfak). qış (kış).Özbek Türkçesi 151 ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Ünlüler Özbek Türkçesinde 10 tane ünlü vardır. q. Yanında bulunduğu ünlünün durumuna göre tespit edilir. tez (çabuk). bağır (ciğer. ğ ünsüzlerinin dışında dığer ünsüzlerle birlikte i olarak telaffuz edilir: ikki (iki). dökån (dükkan). diğer hecelerde de bulunabilir: eng (en). xorlik (aşağılanma). koyädi (koyar). tülki (tilki). keng (geniş). ü: Dar. Qırğız (Kırgız). . ince bir ünlüdür. a sesi Rusça kelimelerde ise a sesini verir: advokat (avukat). geniş ve ince bir ünlüdür. Türkiye Türkçesindeki e’den daha açık ve geniş telaffuz edilir. ilån (yılan). ğ ünsüzlerinin yanında bu sesi vermektedir: xıl (tür. göğüs). bår (var). x. ö: o gibi yuvarlak. bir yığın. Gerek Türkçe gerekse yabancı dilden alınan kelimelerdeki uzun a’lar bu yuvarlak şekliyle söylenir: båş (baş). qısqa (kısa). q. yötäl (öksürük). юк-yük). i: dar ve ince bir ünlüdür. x. ğ kalın ünsüzlerinin dışında diğer bütün ünsüzlerin yanında kullanılır: pärväriş (bakım). çok açık ve yuvarlak bir a’dır. ğışt (tuğla). äkä (ağabey). Я я = ya/yä (яxши-yaxşi “iyi” . ğ ünsüzlerinin yanında kullanılır: xoråz (horoz). qorquv (korku). Yani kalın ünsüzlerle birlikte kullanılır: paxta (pamuk). e: Yarı dar. ä: Yazılışı bakımından yukarıdaki a ile aynıdır.

s. sevämiz (seviyoruz). Özbeklär. Düz ünlülerden sonra düz. büyük. ğ’ye göre değişiklik göstermesi ve eklerin tek şekilli olmaları (-lik. ğ ve x sesleri kullanılmaktadır. ü ile beraber: Ю=yu. q. . örgänişimizdä (öğrenişimizde). oquvçi (öğrenci). a-ä. o-ö. ğ. ölim. ç. 3) Kelime başında a. Özbek Türkçesinde ötümsüz şekliyle k’dir: kiriş (giriş).) gibi sebeplerden dolayı bu uyum çok zayıftır: berädi (veriyor). u-ü ünlülerinin kalın ünsüzlerden x. Ayrıca ñ (ng) ünsüzü de ayrı bir işaretle gösterilmemesine rağmen kullanılmaktadır. Küçük ünlü uyumu. c/j. ts.yä 4) Kelime başında å ile beraber: Ëё=yå 5) Kelime başında u. r. 2. boyli (boylu). g. 2) Kelime başı e ile beraber Ee=ye. n ve g seslerinin yan yana gelmesiyle gösterilir: tång (tan). q. militsiya (polis). h ng (ñ) ünsüzü için ayrı bir işaret yoktur. -siz. kündüz (gündüz). Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu) Özbek Türkçesinde küçük ünlü uyumunun kısmen işlediğini söylemek mümkündür. İşte Özbek Türkçesi bu kural bakımından zayıftır. n. oqıymän (okuyorum). mi vs. /y/ sesi için her bir ünlünün önünde farklı bir ses işareti kullanılır. Rusça kelimelerde görülür: tsirk (sirk). boldi (oldu). p. Türkiye Türkçesinden farklı olarak k.ö) ses işaretleriyle kullanılır: йирик-yirik “iri. oğrılik (hırsızlık). kelin (gelin). ä ile beraber: Яя=ya. kökiş (mavimsi). Diğer ünlüler söz konusu olduğunda. Ünsüzler Özbek Türkçesinde 23 ünsüz vardır. bilmåq. bårmi (var mı). z. uydirmåq. kelädilar (geliyorlar). Ancak bu uyumun bir diğer kuralı da yuvarlak ünlülerden sonra dar-yuvarlak ünlülerin gelmesidir. keräk (gerek). ming (bin). ş. küräş (güreş). Kiril alfabesindeki sıralanışına göre bu ünsüzler şunlardır: b. t. Böylece 23 tane ünsüz Kiril alfabesinde 27 ses işaretiyle gösterilmektedir.152 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Ünlü Uyumları 1. йўл-yol”. qıliç (kılıç). keng (geniş) gibi. ölikxånä (morg). köl (göl). yuvarlak ünlülerden sonra da düz-geniş ünlüler gelmektedir: berädi (veriyor). -dir. Alfabede tek bir karakterle gösterilen bu ses işaretleri aslında birer ligatür (birden fazla harfin bir araya gelmesiyle oluşmuş karakter) dir. Dolayısıyla Özbek Kiril alfabesinde /y/ sesi beş ayrı ses işaretiyle gösterilir: 1) Bağımsız y (й). m. ı-i. k. Türkiye Türkçesinde g ile başlayan Türkçe asıllı kelimeler. yolçi. Öncelikle й ses işareti kelime başında kendisinden sonra yalnızca и (i) ve ў (o. -di. qolim (elim). Türkiye Türkçesinden farklı olarak yuvarlak ünlülerden sonra çoğu kez düz-dar ünlüler gelir: köngil (gönül). f. l. v. keltirmåq (getirmek). ötämiz (geçiyoruz). ts (Ц) harfi ise. Özbek Kiril alfabesinde й (y) ile başlayan kelimelerin yazımında özel bir durum vardır. kömir (kömür). x. d. Özbek Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Özbek Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. y. Büyük Ünlü Uyumu Özbek Türkçesi kalınlık-incelik uyumu yönünden Türk Lehçeleri içerisinde en bozuk olanıdır. İlk heceden sonra gelen ünlülerin değişkenlik göstermesi. qåşıqsiz (kaşıksız). ince-dar ünlünün yardımcı ünlü olarak tercih edilmesinden dolayı bozulur. yü. g ve h ünsüzlerinin kalın şekilleri olan q.

benim. değirmen. ming (bin). mol (bol). Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen eklerin. keçikmåq (gecikmek). sütçi (sütçü). burgä (pire) 9. Türkiye Türkçesinde bazı b’ler. 1 Ünsüz Uyumu Özbek Türkçesinde tonluluk bakımından kısmen uyum vardır. 5. üydä (evde). Özbek Türkçesinde å olur: İslåm (İslam). vardım. 6. bermåq (vermek). kitåblär (kitaplar). tüzätmåq (düzeltmek). tuman (duman). gömmek. güç. yolçi. maşåq (başak). toqqız (dokuz). teri (deri). yollär (yollar). Özbek Türkçesi daha çok uyumsuzdur. 8. qollär (eller). arkada). közlär (gözler). Türkiye Türkçesinde Türkçe asıllı kelimelerde bulunan c sesi. Şekil Bilgisi Çekim Ekleri 1. dik. 3. Tonsuzluk uyumu bakımından ise. men (ben). aççıq (acı). Türkiye Türkçesindeki kelime başı bazı b. Çokluk Eki: Çokluk eki +lär’dır. Tonsuz ünsüzle biten kelimelerin sonuna gelen ekler. min. Ünlü veya tonlu ünsüzle biten bir kelimeye gelen ek. Özbek Türkçesinde ç’dir: Çingiz (Cengiz). okıtuvçilär (öğretmenler). mäktäbgä (okula). oquvçi (öğrenci).7. båğ (bağ). bårmåq (varmak). båqdim (baktım). bol. mung (bun. tåmir (damar). äytdi (söyledi). qoziçåq (kuzucuk). çoğu kez tonlu ünsüzle başlar. årtdä (geride). temir (demir). gece. Türkiye Türkçesinde d ile başlayan Türkçe asıllı kelimeler. xånä (hane). ebedi). Arapça ve Farsçadan geçen kelimelerde bulunan ve bu dillerde uzun olan ā. İsim Çekim Ekleri . Bu uyumsuzluk daha çok çekim ekli şekillerde. yåtgän (yatan).sesleri Özbek Türkçesinde m-‘dir: muz (buz). fonetik varyantları diğer Türk lehçelerine göre daha azdır. içdän (içten). açtım. 4. Ekin sadece bu şekli vardır: åtlär (atlar). bazen de yapım ekli şekillerde görülür: årtdä (artta. keldi. Fakat “ç” ile başlayan ekler. båşlär (başlar).(bin-). Ünite . yoqdir (yoktur). içdän (içten). munçåq (boncuk. Özbek Türkçesinde sadece d’li şekilleri vardır: båşdä (başta). kolye). gerekli. Özbek Türkçesinde b olur: barmåq (parmak). Türkiye Türkçesinde kelime başındaki bazı p’ler. yolçi (yolcu). çoğunlukla tonlu ünsüzle başlar: suvdä (suda). mukåfåt (mükâfat). 7. Özbek Türkçesinde p olur: piçåq (bıçak) Aşağıda Türkiye Türkçesiyle verilen kelimelerin Özbek Türkçesindeki karşılıklarını yazınız: denk. Türkiye Türkçesindeki v-. Özbek Türkçesinde iyelik ekleri düz ünlülü kullanılıkları için. Özbek Türkçesinde ötümsüz t ile başlar: til (dil). İyelik Ekleri: Özbek Türkçesinde iyelik ekleri tek şekilli olup yuvarlak şekilleri bulunmaz. 2. uyquçi (uykucu). eskici. bulär (bunlar). yådimdä (hatırımda). tek şekilli olduğu için bu uyumu bozarlar: ortäçä (ortalama). şu kelimelerde b-’dir: bår (var). baxå (paha). Tåşkentgä (Taşkent’e). mängü (bengü. yoqdir (yoktur). ådät (adet). mållär (mallar). özimçä (bence). sıkıntı).Özbek Türkçesi 153 2. quçåq (kucak).

Yönelme Hâli: Özbek Türkçesinde yönelme hali eki +gä’dır: bizgä (bize). +däyin” gibi varyantları da vardır.girmez: hayåtidän (hayatından). Son sesi -ğ olan bir kelimeye bitiştiğinde her iki ğ de ikizleşerek -qq-’ye dönüşür: tåğ “dağ”+gä> tåqqa. . Eşitlik Eki: Özbek Türkçesinde eşitlik. båşgä (başa). Yükleme Hâli: Özbek Türkçesinde yükleme hâli +ni ekiyle yapılır: üyni (evi). ölim (ölüm). binåni (binayı). ulärning (onların). muzdek (buz gibi). bazı hallerde +nI şeklinde kullanılır. mäktäbdä (okulda). tilige (diline). işlärigä (işlerine). yolbärsdäy (kaplan gibi). båtir (bahadır). suvdän (sudan). ‘+aqa’ şeklinde ekleşmiş biçimleri de söz konusudur: unaqa “onun gibi”. bizniki (bizimki).girmez: qoligä (eline). son sesi -k olan bir kelimeye bitişdiğinde +kä’ye dönüşür: çeçäk “çiçek”+gä> çeçäkkä. Ayrılma Hâli: Ayrılma hâli eki tek şekilli olup +dän’dir: dindän (dinden). qoydäy (koyun gibi). aitlik eki ile birlikte kullanıldığında kalıplaşmış +niki şekli ortaya çıkar: ånäniki (anneninki). şahıs iyelik ekinden sonra hâl eki geldiğinde araya zamir n’si girmez: üyidä (evinde). nävbätçidän (nöbetçiden). mämläkätdä (memlekette). +däka. f. åtäning (babanın). bålägä (çocuğa). köllärni (gölleri). kömäk (yardım). +däk. 2 3. b. mäktäbni (okulu). İkinci çokluk şahıs için -(i)ngiz ekinin yanı sıra -nglär ve -läring şekilleri de görülür: şähäringiz (şehriniz). pålvån (pehlivan). şähäringlär (şehriniz). 3. kolidän (elinden) g. d. köldän (gölden). +çä ve ‘gibi’ anlamını veren teg > dek edatından ekleşmiş olan +däy. c. buning (bunun). sizniki (sizinki). +dåq. İyelik ekinden sonra araya -n. Tåşkentdän (Taşkent’ten). Yalın Hâl: Yalın hâl eksizdir: qol (el). ortäçä. menimçä. Bulunma Hâli: Ek tek şekilli olup +dä’dir: ånädä (annede). üygä (eve). tåvuqni (tavuğu). kabinetdä (bölmede). İlgi hâli eki. uning (onun). Son sesi -q olan bir kelimeye bitiştiğinde +qa’ya dönüşür: uzåq “uzak”+gä>uzåqqa. Ancak bu ek. mäktäbning (mektebin). İlgi Hâli: Özbek Türkçesinde ilgi hâli eki tek şekilli olup +ning’dir: bizning (bizim). İyelik ekinden sonra araya -n. +dåğ. Hâl Ekleri a. imzåni (imzayı). İyelikten sonra araya -n. +dek ekleriyle sağlanır: årtıqçä (fazlaca). qol (el) ve umr (ömür) kelimelerinin şahıslara göre iyelik çekimini yapınız. devånälärdek (deliler gibi). şähärläring (şehriniz)gibi. 2. undä (onda). nåmidägi (adındaki). qoşniniki (komşununki).1 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Tekli k 1. Son sesi -g olan bir kelimeye bitiştiğinde her iki g de ikizleşerek -kk-’ye dönüşür: yig “ağırşak”+gä>yikkä. bizdän (bizden). Ek.154 Tablo 7. ğıcingändäy (gocunmuş gibi). bålälärniki (çocuklarınki). qamåqdä (hapiste). +daqa. Bunun yanı sıra yazılı metinlerde ekin “+daq. e.girmez: qolidä (elinde). qurål (silah). üyim (evim) üying üyi üyimiz üyingiz +(i)m +(i)ng +(s)i båşim (başım) båşing båşi båşimiz båşingiz Çokluk + (i)miz + (i)ngiz + läri åtam (babam) åtang åtasi åtamiz åtangiz üyläri båşläri åtaläri Özbek Türkçesinde 3.

Soru Eki: Yazılı dilde sadece mi şekli vardır. men bilän (benimle). kişi: -ø. -(i)ş çokluk -miz -siz. kişi: -(ä)y(in) 2. Emir Kökenli Şahıs Ekleri Bu ekler emir çekiminde kullanılır. -lär. kişi: -sin -sinlär. qoşniniki (komşununki). kişi: -sän 3. Fiil Çekim Ekleri 1. 5. barmäbsiz (gitmemişsiniz). Özbek Türkçesinde de üç grup şahıs eki vardır. keldimi (geldi mi). Ünite . -(i)nglär. Genel olarak bulunma hâli ekinden sonra -gi. üydämi (evde mi). -(i)ş çokluk çokluk -(ä)ylik -(i)ng(iz). teklik 1. kelibmän (gelmişim) kelibsän kelibdi kelibmiz kelibsiz işläbmän (çalışmışım) işläbsän işläbdi işläbmiz işläbsiz båribmän (gitmişim) båribsän båribdi båribmiz båribsiz kelibdi(lär)/kelişibdi işläbdi(lär)/işleşibdi båribdi(lär)/bårişibdi Olumsuz şekli: Olusuz şekli -mä ekiyle yapılır: kelmäbmän (gelmemişim). kişi: . sen bilän (seninle). yoqmi (yok mu). kelmäbsän (gelmemişsin). qol bilän (elle). -sizlär -ø. teklik 1. oquvçi bilän (öğrenci ile). mäktäbdägi (okuldaki). mü varyantlarına sıkça rast gelinir. keräkmi (gerek mi).ø. şimdiki zaman. . Bildirme Kipleri 1. -ti b. Öğrenilen Geçmiş Zaman: Öğrenilen geçmiş zaman üç şekilde yapılır: 1. -lär. -läring .7. bårmäbdilär/bårişmäbdi (gitmemişler). işlämäbdi (çalışmamış). Vasıta Hâli: Vasıta hâli bilän edatı ile yapılır: doskäni lättä bilän ärtib (tahtayı silgi ile temizleyip). 4. Şiir ve halk dilinde ekin mu. kişi: -(i)m 2. Zaman ve Şekil Ekleri a. -(i)şsin 2. -läring 3. -(i)nglär. bårmi (var mı). Zamir Kökenli ŞahısEkleri Öğrenilen geçmiş zaman. ilgi hâli ekinden sonra -ki şekli kullanılır: üyimdägi (evimdeki). kişi: c. istek ve yeterlik çekimlerinde kullanılırlar.ø. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri teklik 1. gelecek zaman. kişi: -män 2. Şahıs Ekleri Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. -(gin) -(i)k -(i)ngiz(lär). Özbek Türkçesinde soru eki kelimeye bitişik yazılır: menmi (ben mi). Aitlik Eki: Özbek Türkçesinde aitlik eki +gi ve +ki’dir. meniki (benimki). geniş zaman. haqårät bilän (hakaretle). a. -di. işlämäbmiz (çalışmamışız). kişi: -(i)ng 3.Özbek Türkçesi 155 h. tip öğrenilen geçmiş zaman: -(i)b(di) ekiyle yapılır.

tip görülen geçmiş zaman: -di ekiyle yapılmaktadır: kördim (gördüm) körding kördi kördik kördingiz åçdim (açtım) åçding åçdi åçdik åçdingiz eşitdim (işittim) eşitding eşitdi eşitdik eşitdingiz kördi(lär)/körişdi åçdi(lär)/åçişdi eşitdi(lär)/eşitişdi Olumsuz şekli: körmädim (görmedim). yığ-gän>yıqqan. oqımägänlär / oqışmägän (okumamışlar). -gän ekine “-dir” eki eklenerek kullanıldığında ihtimal anlamı verir: kelgändirmän (gelmişimdir). 1. Bu kip az kullanılır. åçmädi (açmadı). Bağlamın durumuna göre.şeklinde ikizleşme söz konusudur: teggän>tekkän.156 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2. bu ekle yapılan çekimlerde görülen geçmiş zaman anlamı da ifade edilebilir.gän>ekkän. İki tür ekle yapılır. ek. -k ve -ğ. körgändirsiz (görmüşsünüzdür). 2. tip görülen geçmiş zaman: İkinci tip görülen geçmiş zamanın yalnızca olumsuz şekli olup “-gän + iyelik eki + yoq” kalıbıyla kurulur: Bu ek daha çok uzak geçmişi anlatır ve seyrek olarak kullanılır: kütgänim yoq (beklemedim) kütgäning yoq kütgäni yoq kütgänimiz yoq kütgäningiz yoq kütgänläri yoq/kütişgäni yoq ketgänim yoq (gitmedim) ketgäning yoq ketgäni yoq ketgänimiz yoq ketgäningiz yoq ketgänläri yoq/ kütişgäni yoq . Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Özbek Türkçesinde görülen geçmiş zaman çekimi biri yalnızca olumsuz çekim olmak üzere iki şekilde yapılır. tip öğrenilen geçmiş zaman: -gän ekiyle yapılır: cåyläşgänmän (yerleşmişim) cäyläşgänsän cåyläşgän cåyläşgänmiz cåyläşgänsiz oqıgänmän (okumuşum) oqıgänsän oqıgän oqıgänmiz oqıgänsiz cåyläşgän(lär) oqıgän(lär)/oqışgän Olumsuz şekli: cåyläşmägänmän (yerleşmemişim).ve -qq. körmäding (görmedin). 3. Ayrıca son sesi -g. çıq-gän>çıqqan. oqımägänmiz (okumamışız). cåyläşmägänsän (yerleşmemişsin). eşitmädiler/eşitişmädi (işitmediler). Birinci ve ikinci şahıslarda nadiren görülür: tilämişmän (dilemişim) tilämişsän tilämiş(dir) tilämişmiz tilämişsiz kütmişmän (beklemişim) kütmişsän kütmiş(dir) kütmişmiz kütmişsiz tilämişlär kütmişlär 2. cåyläşmägän. Daha çok üçüncü şahıslarda kullanılır. eşitmädingiz (işitmediniz). -q ile biten fiillere geldiğinde -kk. tip öğrenilen geçmiş zaman: -miş eki ile yapılır. oqımägänmiz (okumamışsınız). åçmädik (açmadık).

7. Ünsüzle biten fiile -ä. tip şimdiki zaman: -yäp ekiyle yapılır. bilmämåqdäsän (bilmemektesin). ağladım). aynı zamanda hareketin yakın geleceğe de uzayacağını ifade eder: oqıyåtirmän (okuyorum) oqıyåtirsän oqıyåtir oqıyåtirmiz köräyåtirmän (görüyorum) köräyåtirsän köräyåtir köräyåtirmiz . Şimdiki zamanın diğer üç şekline “gerçek şimdiki zaman” denir ve şu eklerle yapılır: 2. 3. gerçek (hâlen yapılmakta olan) şimdiki zamanı karşılar.Özbek Türkçesi 157 Bu kipin “yoq” yerine bår (var) getirilerek olumlu şeklinin yapıldığı da çok nadir olarak görülmektedir: körgenim bår (görmüşlüğüm var. kelämän (geliyorum. yapmak yardımcı fiilinden ekleşen bu ek Özbek Türkçesinde şimdiki zamanın en yaygın şeklidir: yåzyäpmän (yazıyorum) yåzyäpsän yåzyäpti yåzyäpmiz yåzyäpsiz tiläyäpmän (diliyorum) tiläyäpsän tiläyäpti tiläyäpmiz tiläyäpsiz yåzyäpti(lär)/yåzişyäpti tiläyäpti(lär)/tiläşyäpti Olumsuz şekli: yåzmäyäpmän (yazmıyorum). ålmämäqdäsiz (almamaktasınız. oqımäysiz. gördüm). Şimdiki Zaman Özbek Türkçesinde şimdiki zaman çekimi dört şekilde yapılır. ålmämäqdämiz (almamaktayız). tip şimdiki zaman: -ä/-y ekiyle yapılan şimdiki . tilämäyäpti(lär). oqımäymiz. Şimdiki zamanın sürekliliğini gösterir: bilmåqdämän (bilmekteyim) bilmåqdäsän bilmåqdä bilmåqdämiz bilmåqdäsiz ålmåqdämän (almaktayım) ålmåqdäsän ålmåqdä ålmåqdämiz ålmåqdäsiz bilmåqdä(lär)/bilişmåqdä ålmåqdä(lär)/ ålişmåqda Olumsuz şekli: bilmämåqdämän (bilmemekteyim). tilämäyäpmiz. 4. ålmämäqdä(lär)/ ålişmämåqda (almamaktalar). 1. ünlüyle biten fiile ise -y şeklinde gelir. yåzmäyäpti (yazmıyor). kelmäydi (gelmiyor). tip şimdiki zaman: -måqdä ekiyle yapılır. yığlägänim bår (ağlamışlığım var. kelmäysän (gelmiyorsun). tip şimdiki zaman: -(ä)yåtir ekiyle yapılır. bilmämåqdä (bilmemekte).gelecek zamandır. yåzmäyäpsän (yazmıyorsun). yakın gelecek zamanı da ifade etmektedir. tilämäyäpsiz. yatmak yardımcı fiilinden ekleşen bu ek de. Kullanımına göre hem şimdiki zamanı hem de yakın gelecek zamanı ifade edebilmektedir. 3. geleceğim) keläsän kelädi kelämiz keläsiz oqıymän (okuyorum. Bu ekle yapılan şekiller. Ünite . oqımäydilär/oqışmäydi (okumuyorlar). okuyacağım) oqıysän oqıydi oqıymiz oqıysiz kelädi(lär)/kelişädi oqıydi(lär)/oqışädi Olumsuz şekli: kelmäymän (gelmiyorum).

. tip gelecek zaman: -ä/-y ekiyle yapılır.. otirmåq. “.. ålmäysiz (almayacaksınız). alırsın. kelmåqçimän (geleceğim) kelmåqçisän kelmåqçi kelmåqçimiz kelmåqçisiz kelmåqçi(lär) / kelişmåqçi yåzmåqçimän (yazacağım) yåzmåqçisän yåzmåqçi yåzmåqçimiz yåzmåqçisiz yåzmåqçi(lär) / yåzişmåqçi . yürmåq ‘yürümek’. ålmäydi(lär)/ålişmäydi (almayacaklar). Olumsuz şekli: ketmäymän (gitmeyeceğim)... ålmäymiz (almayacağız). içib otiribdi (oturmuş içiyor).. 1. ünlülerden sonra -y şeklinde gelir. yåzib yüribsiz (yazıp duruyorsunuz). körmäyåtirmiz (görmüyoruz). Şimdiki-gelecek zamanla yapı olarak aynıdır. Gelecek Zaman Gelecek zaman çekimi dört şekilde yapılır. -måqçi ekiyle yapılır.mek niyetindeyim” olarak Türkiye Türkçesine aktarılabilir. Bunların özel anlam farkları vardır. Ek ünsüzlerden sonra -ä. alıyorsun. tip gelecek zaman: Üçüncü tipi “niyet ifadeli gelecek zaman”dır. gelecek ve geniş zaman anlamları verebilmektedir: ketämän (gideceğim) ketäsän ketädi ketämiz ketäsiz ålämän (alacağım) åläsän ålädi ålämiz åläsiz ketädi(lär) / ketişädi ålädi(lär) / ålişädi Bu kip geniş zaman anlamını da (giderim.) verir. Eski Özbek Türkçesinde rastlanmayan bu ek. 4.. . ketmäydi (gitmeyecek). 2. körib turibsän (işte görüyorsun). Bu ekle yapılan şimdiki zaman Özbek Türkçesinde işlek değildir.) Türkiye Türkçesine aktarmak da mümkündür. -äcäk ekiyle yapılır. Bu kip “niyet. arzu.158 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I oqıyåtirsiz köräyåtirsiz oqıyåtir(lär) / oqışäyåtir köräyåtir(lär) / körişäyåtir Olumsuz şekli: oqımäyåtirmän (okumuyorum). istek” ifade eder. oqımäyåtirsän (okumuyorsun). Bu yardımcı fiillerle şimdiki zaman şu formüle göre kurulur: Asıl fiil + (i)b + yardımcı fiil + (i)b + kişi eki Örnek: işläb yåtibmän (sürekli çalışıyorum).ceğim. körmäyåtir(lär)/körişmäyåtir (görmüyorlar). oqımäyåtir (okumuyor). çağdaş Özbek Türkçesine Oğuz grubu lehçelerinden girmiştir...mek istiyorum. körmäyåtirsiz (görmüyorsunuz). yåtmåq yardımcı fiileriyle de şimdiki zaman yapılır. ketmäysän (gitmeyeceksin). Yukarıdaki dört tip şimdiki zaman yapılarının dışında turmåq. Duruma göre şimdiki. Hatta yerine göre bu kipi şimdiki zamanla (gidiyorum. daha çok edebî metinlerde görülür. tip gelecek zaman: İkinci tipi “kesin gelecek zaman”dır. köräcäkmän (göreceğim) köräcäksän köräcäk köräcäkmiz köräcäksiz oqıyäcäkmän oqıyäcäksän oqıyäcäk oqıyäcäkmiz oqıyäcäksiz köräcäk(lär) oqıyäcäk(lär) 3.

kelmåqçi emäs (gelmeyecek). işlämäs (çalışmaz).Tasarlama Kipleri 1. Ünsüzle biten fiillere -ädigän. 5. körsäm (görsem) körsäng körsä körsäk oqısäm (okusam) oqısäng oqısä oqısäk . kütgüm (dir) (bekleyeceğim) kütgüng(dir) kütgüsi(dir) kütgümiz(dir) kütgüngiz(dir) bergüm(dir) (vereceğim) bergüng(dir) bergüsi(dir) bergümiz(dir) bergüngiz(dir) kütgüläri(dir) bergüläri(dir) 5. Bu tipte. iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır. tip gelecek zaman: Özbek Türkçesinde gelecek zamanın edebî metinlerde çok az rastlanan “-gü (-ğu) + iyelik eki (+dir)” ile kurulan şekli de bulunmaktadır. 4. kip ekinden sonra ya -mä olumsuzluk eki ya da emäs edatının getirilemesiyle yapılır: tilämäydigän män (dilemeyeceğim). -(ä) r ekiyle yapılır: bilärmän (bilirim) bilärsän bilär bilärmiz bilärsiz işlärmän (çalışırım) işlärsän işlär işlärmiz işlärsiz qılärmän (yaparım) qılärsän qılär qılärmiz qılärsiz bilärlär/bilişär işlärlär qılärlär/qılişär Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuzu -mäs ekiyle yapılır: bilmäsmän (bilmem). tip gelecek zaman: Dördüncüsü öğrenilen geçmiş zaman kipinin ikinci tipinin süreklilik bildiren tur. yåzmåqçi emäsmiz (yazmayacağız). qılmässiz (yapmazsınız). b. işlämäsmiz (çalışmayız). kütädigän emäsmiz (beklemeyeceğiz).Özbek Türkçesi 159 Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu. yåzmåqçi emäs(lär)/yåzişmåqçi emäs (yazmayacaklar). kelmåqçi emässän (gelmeyeceksin). Geniş Zaman Bu kip gelecek zaman anlamını da verdiği için “belirsiz gelecek zaman” da denir. qılmäslar/qılişmäs (yapmazlar).7. kip ekinden sonra emäs ‘değil’ edatı getirilerek yapılır: kelmåqçi emäsmän (gelmeyeceğim). kütädigän emässiz (beklemeyeceksiniz). ünlüyle biten fiillere ise -ydigän eki getirilir: tiläydigänmän (dileyeceğim) tiläydigänsän tiläydigän tiläydigänmiz tiläydigänsiz kütädigänmän (bekleyeceğim) kütädigänsän kütädigän kütädigänmiz kütädigänsiz tiläydigän (lär) kütädigän (lär) Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu da. yåzmåqçi emässiz (yazmayacaksınız). Şart Kipi Şart kipi -sä ekiyle kurulur. tiläsmäydigän (dilemeyecek). kütädigän emäs(lär) (beklemeyecekler). tilämäydigänsän (dilemeyeceksin). bilmässän (bilmezsin).yardımcı fiili ile kaynaşıp kalıplaşmış şekliyle yapılır. Ünite .

Bunun yanısıra edebî metinlerde de görülür ve arkaik bir şekildir: kütgäymän (bekleyeyim) kütgäysän kütgäy kütgäymiz kütgäysiz kütgäy(lär)/küt(iş)gäy qılgäymän (yapayım) qılgäysän qılgäy qılgäymiz qılgäysiz qılgäy(lär)/qıl(iş)gäy . bårmäng(iz)/ bårmänglär (gitmeyin/iz). kelişi keräk emäs. Türkiye Türkçesinin -A istek çekiminin karşılığıdır. -qay) eki ile çekimlenir. körmäsä (görmese). “keräk” kelimesi geldiğinde ise gereklilik ifadesi yapılır: desängiz keräk (demelisiniz. 3. 1. bårsängizçi (haydi gitsenize). Zaten Özbek gramerlerinde de bu kipin adı buyruq-istek mäyli (emir-istek kipi) dir. oqımäsälär/oqışmäsä (okumasalar). bårmäsin(lär)/ bårişmäsin (gitmesinler). gelmem gerek) kelişing keräk kelişi keräk kelişimiz keräk kelişingiz keräk ålsäm kerek (almalıyım. -çi eki eklendiğinde emre yakın bir istek ifade edilmiş olur: çıksäkçi (haydi çıksak). Olumsuz şekli: körmäsäm (görmesem). İstek Kipi Özbek Türkçesinde istek çekimi. kelişing keräk emäs. kelmäsin (gelmesin). 2. ålsängiz kerek emäs (almamalısınız). kelmä(gin) (gelme). tip istek kipi: -gäy (-käy. “keräk” kelimesi kullanılarak “fiil + (i)ş + iyelik eki + kerak” ve “-sä + şahıs eki + keräk” yapılarıyla ifade edilir. alsam gerek) ålsäng kerek ålsä kerek ålsäk kerek ålsängiz kerek keliş(lär)i keräk ålsälär kerek Olumsuz şekli: Olumsuzu keräk kelimesinden sonra emäs getirilerek yapılır: kelişim keräk emäs (gelmemeliyim). oqımäsäk (okumasak). emir çekiminin dışında başlıca iki şekilde ifade edilmektedir. kelişim keräk (gelmeliyim. Emir Kipi Emir çekiminde her şahıs için ayrı bir ek veya şekil vardır.160 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I körsängiz oqısängiz körsä(lär)/körişsä oqısä(lär)/oqışsä Özbek Türkçesinde genellikle pekiştirmeli mana ayrıntısı yaratmak maksadıyla şart kipine -çi eki bitişebilir. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi ‘emir’ yanında ‘istek’ çekimi yerine de kullanılır. oqımäsängiz (okumasanız). Konuşma dilinde ‘dua ve temenni’ ifadelerinde kullanılır. ålsäk kerek emäs (almamalıyız). bårmäylik (gitmeyelim). deseniz gerek). Gereklilik Kipi Özbek Türkçesinde gereklik kipinin müstakil şekli yoktur. keläy(in) (geleyim) kel(gin) kelsin keläylik keling(iz)/kelinglär/kelläring båräy(in) (gideyim) bår(gin) bårsin båräylik båring(iz)/båringlär/bårläring kelsin(lär)/kelişsin bårsin(lär)/bårişsin Olumsuz şekli: kelmäy(in) (gelmeyeyim). körmäsäng (görmesen). ålsälär kerek emäs (almamalılar). 4.

. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti 1. kütmägäysän (beklemeyesin).Özbek Türkçesi 161 Olumsuz şekli: kütmägäymän (beklemeyeyim). tip öğrenilen geçmiş zamanın rivayeti: Bu kipin rivayeti ekän edatıyla yapılır. kelmåqçisiz. Rivayet Özbek Türkçesinde e. qılmägäymiz (yapmayalım).“i-” fiili kullanılmak suretiyle basit çekimlerin rivayeti yapılır. urişäyåtgän emiş (savaşıyormuş). c. kelmåqçi. Fiillerin Birleşik Çekimi 1. kelgüng yoq (gelesiniz yok). bergüngiz yoq (veresiniz yok). Özbek Türkçesinde ayrıca “niyet ifadeli gelecek zaman” için kullanılan -måqçi eki “…mek istiyorum. tip öğrenilen geçmiş zamanın rivayeti: Kip ekinin üzerine ekän edatı getirilir: kelibdi ekänmän (gelmişmişim) kelib di ekänsän kelibdi ekän kelibdi ekänmiz kelibdi ekänsiz işläbdi ekänmän (çalışmışım) işläbdi ekänsän işläbdi ekän işläbdi ekänmiz işläbdi ekänsiz kelibdi ekän(lär) işläbdi ekän(lär) 2.fiilinin üstüne -gän ve -miş ekleri getirilir. ketgänmiş (gitmişmiş). Ünite . bergümiz yoq (veresimiz yok). 2. kelmåqçi(lär)/kelişmåqçi. Bu yapı Türkiye Türkçesindeki “-ası + iyelik eki + var” ve “-ası + iyelik eki + gel-” kalıbına uygundur: kelgüm bår (gelesim var) kelgüng bår kelgüsi bår kelgümiz bår kelgüngiz bår bergüm bår (veresim var) bergüng bår bergüsi bår bergümiz bår bergüngiz bår kelgüläri bår bergüläri bår Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuz şeklinde “bår” (var) kelimesi yerine “yoq” (yok) kelimesi getirilir: kelgüm yoq (gelesim yok). Seyrek olarak üçüncü şahısların çekiminde “ekän” yerine “emiş” şekli de gelmektedir: båräyåtir emiş (gidiyormuş). åçgän emişlär (açmışmışlar). kelmåqçisän. Bunun için de e. …mek niyetindeyim” anlamında istek belirtmek için de kullanılır: kelmåqçimän (gelmek istiyorum). qılmägäysiz (yapmayasınız). tip istek kipi: İstek kipini karşılamak için “-gü + iyelik eki +bår” kalıbı da kullanılır. qılmägäy(lär)/qıl(iş)mägäy (yapmayalar). kelmåqçimiz.7. kütmägäy (beklemeye). bergüläri yoq (veresileri yok). Seyrek olarak “-miş” ekinin de kullanıldığı görülür: aytgän emiş sän (söylemişmişsin). kelgüsi yoq (gelesi yok). körgän ekänmän (görmüşmüşüm) körgän ekänsän körgän ekän körgän ekänmiz körgän ekänsiz åçgän ekänmän (açmışmışım) åçgän ekänsän åçgän ekän åçgän ekänmiz åçgän ekänmsiz körgän ekänlär åçgän ekänlär Şimdiki Zamanın Rivayeti Şimdiki zamanın rivayet birleşik çekimi şimdiki zaman kip ekleri üzerine ekän getirilerek yapılır.

tip şimdiki zamanın rivayeti yåzyäpti ekänmän (yazıyormuşum) yåzyäpti ekänsän yåzyäpti ekän yåzyäpti ekänmiz yåzyäpti ekänsiz yåzyäpti ekän(lär) 3. tip şimdiki zamanın rivayeti kelämän ekän(geliyormuşum) keläsän ekän kelädi ekän kelämiz ekän keläsiz ekän kelädi(lär) ekän/kelişädi ekän 2. tip şimdiki zamanın rivayeti bilmåqdä ekänmän (bilmekteymişim) bilmåqdä ekänsän bilmåqdä ekän bilmåqdä ekänmiz bilmåqdä ekänsiz bilmåqdä ekän(lär) 4. 1. köräcäk emişmän (görecekmişim) köräcäk emişsän köräcäk emiş oqıyäcäk emişmän (okuyacakmışım) oqıyäcäk emişsän oqıyäcäk emiş .162 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 1. tip gelecek zamanın rivayeti ketämän ekän (gidecekmişim) ketäsän ekän ketädi ekän ketämiz ekän ketäsiz ekän işläymän ekän (çalışacakmışım) işläysän ekän işläydi ekän işläymiz ekän işläysiz ekän ketädi(lär) ekän işläydi(lär) ekän 2. tip şimdiki zamanın rivayeti oqıyåtir ekänmän(okuyormuşum) oqıyåtir ekänsän oqıyåtir ekän oqıyåtir ekänmiz oqıyåtir ekänsiz oqıymän ekän (okuyormuşum) oqıysän ekän oqıydi ekän oqıymiz ekän oqıysiz ekän oqıydilär ekän /oqışädi ekän tiläyäpti ekänmän (diliyormuşum) tiläyäpti ekänsän tiläyäpti ekän tiläyäpti ekänmiz tiläyäpti ekänsiz tiläyäpti ekän(lär) ålmäqdä ekänmän (almaktaymışım) ålmäqdä ekänsän ålmäq ekändä ålmäqdä ekänmiz ålmäqdä ekänsiz ålmäqdä ekän(lär) köräyåtir ekänmän(görüyormuşum) köräyåtir ekänsän köräyåtir ekän köräyåtir ekänmiz köräyåtir ekänsiz oqıyåtir ekän(lär) köräyåtir ekän(lär) Gelecek Zamanın Rivayeti Gelecek zamanın rivayet birleşik çekimi gelecek zaman kip ekleri üzerine ekän ve emiş getirilerek yapılır. tip gelecek zamanın rivayeti İkinci tip gelecek zamanın rivayetinde asıl kip ekinin üzerine emiş gelir.

şahısların çekiminde emiş de kullanılmaktadır: berärkän (verirmiş). 3. därmån bolärkän (derman olurmuş). Ünite .Özbek Türkçesi 163 köräcäk emişmiz köräcäk emişsiz köräcäk emiş(lär) 3. bolärmiş (olurmuş). tip gelecek zamanın rivayeti tiläydigän ekänmän (dileyecekmişim) tiläydigän ekänsän tiläydigän ekän tiläydigän ekänmiz tiläydigän ekänsiz oqıyäcäk emişmiz oqıyäcäk emişsiz oqıyäcäk emiş(lär) yåzmåqçi ekänmän (yazacakmışım) yåzmåqçi ekänsän yåzmåqçi ekän yåzmåqçi ekänmiz yåzmåqçi ekänsiz yåzmåqçi ekän(lär) kütädigän ekänmän (bekleyecekmişim) kütädigän ekänsän kütädigän ekän kütädigän ekänmiz kütädigän ekänsiz tiläydigän ekän(lär) kütädigän ekän(lär) Geniş Zamanın Rivayeti -är geniş zaman ekinden sonra ekän getirilerek yapılır. tip gelecek zamanın rivayeti kelmåqçi ekänmän (gelecekmişim) kelmåqçi ekänsän kelmåqçi ekän kelmåqçi ekänmiz kelmåqçi ekänsiz kelmåqçi ekän(lär) 4.7. bilär ekänmän (bilirmişim) bilär ekänsän bilär ekän bilär ekänmiz bilär ekänsiz bilär ekänlär/bilişär ekän Şart Kipinin Rivayeti Şart kipi -sä ekinin üzerine ekän getirilir: körsäm ekän (görseymişim) körsäng ekän körsä ekän körsäk ekän körsängiz ekän işlär ekänmän (çalışırmışım) işlär ekänsän işlär ekän işlär ekänmiz işlär ekänsiz işlär ekän(lär) oqısäm ekän (okusaymışım) oqısäng ekän oqısä ekän oqısäk ekän oqısängiz ekän körsä(lär) ekän oqısä(lär) ekän Gereklilik Kipinin Rivayeti Gereklilik kip yapısının üzerine ekän getirilir: kelişim keräk ekän (gelmeliymişim) kelişing keräk ekän kelişi keräk ekän kelişimiz keräk ekän kelişingiz keräk ekän keliş(lär)i keräk ekän ålişim keräk ekän (almalıymışım) ålişing keräk ekän ålişi keräk ekän ålişimiz keräk ekän ålişingiz keräk ekän åliş(lär)i keräk ekän .

tip şimdiki zamanın hikâyesi oqıyåtir edim (okuyordum) oqıyåtir eding oqıyåtir edi oqıyåtir edik oqıyåtir edingiz oqıyåtir edi(lär) ålmäqdä edim (almaktaydım) ålmäqdä eding ålmäq edi ålmäqdä edik ålmäqdä edingiz ålmäqdä edi(lär) köräyåtir edim(görüyordum) köräyåtir eding köräyåtir edi köräyåtir edik köräyåtir edingiz köräyåtir edi(lär) . Hikâye Hikâye şekli e. tip şimdiki zamanın hikâyesi bilmåqdä edim (bilmekteydim) bilmåqdä eding bilmåqdä edi bilmåqdä edik bilmåqdä edingiz bilmåqdä edi(lär) 4. tip öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi kelib edim (gelmiştim) kelib eding kelib edi kelib edik kelib edingiz işläb edim ekänmän (çalışmıştım) işläb eding işläb edi işläbdi edik işläbdi edingiz kelib edi(lär) işläb edi(lär) 2. 3. ketgänmiş (gitmişmiş). körgän edim (görmüştüm) körgän eding körgän edi körgän edik körgän edingiz åçgän edim (açmıştım) åçgän eding åçgän edi åçgän edik åçgän edingiz körgän edi(lär)/körişgän edi åçgän edi(lär)/åçişgän edi Görülen Geçmiş Zamanın Hikâyesi 2. şimdiki zaman kip eklerinin üzerine edi eki getirilerek birleşik çekim yapılır. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi 1. Seyrek olarak -miş ekinin de kullanıldığı görülür: aytgän emiş sän (söylemişmişsin). åçgän emişlär (açmışmışlar). kütgänim yoq edi (beklemediydim) kütgäning yoq edi kütgäni yoq edi kütgänimiz yoq edi kütgäningiz yoq edi ketgänim yoq edi (gitmediydim) ketgäning yoq edi ketgäni yoq edi ketgänimiz yoq edi ketgäningiz yoq edi kütgänläri yoq edi ketgänläri yoq edi Şimdiki Zamanın Hikâyesi Şimdiki zamanın hikâye çekimlerinde.164 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2. tip öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi Bu kipin rivayeti ekän edatıyla yapılır.(imek) fiiline -di ekinin gelmesiyle oluşan “edi” ekiyle yapılır. tip görülen geçmiş zamanın hikâyesi: Yalnızca olumsuz şekli olan ve “-gän + iyelik eki + yoq” kalıbıyla kurulan bu kipin hikâye çekiminde de sona edi eki getirilir.

Ünite .Özbek Türkçesi 165 -(ä)yåtgän sıfat-fiil ekiyle ifade edilen şimdiki zamanın hikâyesi: işläyåtgän edim (çalışıyordum) işläyåtgän eding işläyåtgän edi işläyåtgän edik işläyåtgän edingiz işläyåtgän edi(lär) Gelecek Zamanın Hikâyesi 2.7. tip gelecek zamanın hikâyesi kelmåqçi edim (gelecektim) kelmåqçi eding kelmåqçi edi kelmåqçi edik kelmåqçi edingiz kelmåqçi edi(lär) Geniş Zamanın Hikâyesi bilär edim (bilirdim) bilär eding bilär edi bilär edik bilär edingiz bilär edi(lär)/bilärdi(lär) Şart Kipinin Hikâyesi Şart kipi -sä ekinin üzerine edi getirilir: körsäm edi (görseydim) körsäng edi körsä edi körsäk edi körsängiz edi biläyåtgän edim (biliyordum) biläyåtgän eding biläyåtgän edi biläyåtgän edik biläyåtgän edingiz biläyåtgän edi(lär) oqıyäcäk edim (okuyacaktım) oqıyäcäk eding oqıyäcäk edi oqıyäcäk edik oqıyäcäk edingiz oqıyäcäk edi(lär) yåzmåqçi edim (yazacaktım) yåzmåqçi eding yåzmåqçi edi yåzmåqçi edik yåzmåqçi edingiz yåzmåqçi edi(lär) işlär edim (çalışırdım) işlär eding işlär edi işlär edik işlär edingiz işlär edi(lär)/işlärdi(lär) oqısäm edi (okusaydım) oqısäng edi oqısä edi oqısäk edi oqısängiz edi körsä(lär) edi oqısä(lär) edi Gereklilik Kipinin Hikâyesi Gereklik kip yapısının üzerine edi getirilir: kelişim keräk edi (gelmeliydim) kelişing keräk kelişi keräk kelişimiz keräk ålişim keräk edi (almalıydım) ålişing keräk edi ålişi keräk edi ålişimiz keräk edi . tip gelecek zamanın hikâyesi köräcäk edim (görecektim) köräcäk eding köräcäk edi köräcäk edik köräcäk edingiz köräcäk edi(lär) 3.

tip gelecek zamanın şartı tiläydigän bolsäm (dileyeceksem) tiläydigän bolsäng tiläydigän bolsä tiläydigän bolsäk tiläydigän bolsängiz tiläydigän bolsä(lär) Geniş Zamanın Şartı bilär bolsäm (bilirsem) bilär bolsäng bilär bolsä bilär bolsäk bilär bolsängiz åçgän bolsäm (açmışsam) åçgän bolsäng åçgän bolsä åçgän bolsäk åçgän bolsängiz åçgän bolsä(lär) kütädigän bolsam (bekleyeceksem) kütädigän bolsäng kütädigän bolsä kütädigän bolsäk kütädigän bolsängiz kütädigän bolsä(lär) işlär bolsäm (çalışırsam) işlär bolsäng işlär bolsä işlär bolsäk işlär bolsängiz bilär bolsä(lär) işlär bolsä(lär) d. Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zamanın çekimi isim tabanına ekän getirilerek yapılır. e. tip öğrenilen geçmiş zamanın şartı körgän bolsäm (görmüşsem) körgän bolsäng körgän bolsä körgän bolsäk körgän bolsängiz körgän bolsä(lär) Gelecek Zamanın Şartı 4. yåş emäsmiz (genç değiliz). yåş emäs(lär). geçmiş zaman ve şarta ise e.(imek) fiili getirilerek yapılır. Özbek emäs.ve ekän İle Yapılan İsim Çekimi İsim çekiminde şimdiki zaman veya geniş zamana kişi ekleri. Olumsuz çekimlerde ise emäs (değil) kullanılır.(ol-) fiilinin üzerine şart ekinin getirilmesiyle oluşan “bolsä” yapısıyla meydana getirilir. Geniş (veya Şimdiki) Zaman İsmin sonuna doğrudan doğruya kişi ekleri getirilerek yapılır. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı 2. Asıl kip ekinin üzerine bolsä gelir. . yåş emässiz. 2. Şart Özbek Türkçesinde şartlı birleşik çekim bol. 1.166 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I kelişingiz keräk ålişingiz keräk edi keliş(lär)i keräk åliş(lär)i keräk edi 3. Özbekmän (Özbeğim) Özbeksän Özbek(dir) Özbekmiz Özbeksiz yåşmän (gencim) yåşsän yåşdir yåşmiz yåşsiz Özbekdir(lär) yåşdir(lär) Olumsuz şekli: Özbek emäsmän (Özbek değilim). Özbek emässän.

Ünite . oquvçi emäs ekänsiz. üçäläsi (üçü birden). 4.. Türkiye Türkçesinde yuvarlak şekilleri de bulunan -lik. Halmet’in olup olmadığını fark edemeyecek hâldeydi. +(i)mtir: Renk bildiren kelimelerde anlamın zayıflığını vurgular: åkımtil (akımsı). oquvçi emäs ekän(lär)..” Yapım Ekleri Türkiye Türkçesiyle Özbek Türkçesinde kullanılan yapım ekleri büyük oranda aynıdır. båy emäs eding. ğamgin emäs edingiz.. çocukla birlikte. -nci gibi ekler Özbek Türkçesinde ç’lidir: tilçi. sarışın). 3. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Özbek Türkçesinde de yapım ekleri dört çeşittir. 2. yåş emäs ekän. Bu tip eklerin kalın şekilleri de çok azdır: bårlıq (varlık). Özbek Türkçesinde -iy (bazan -ıy) şeklindedir: xususiy. çekirdek). “Gelincağız ise bir çöp ile toprağı tırmıklıyor. topluluk ifade eder: üçälä kitåb (her üç kitap). özäk (öz. Ancak bazılarında küçük ses ayrılıkları vardır. Şart Şart çekimi için bolsä ve esä kullanılır: Kelinçäk bolsä. bir çöp bilän yerni çizellär. sinfiy (sınıfsal). İsimden İsim Yapan Ekler + dåş: Refakat. äsrdåş (çağdaş). båşäq (başak). huquqıy (hukukî). tengdåş (yaşıt). sirdåş (sırdaş). +(i)mtil. båy emäs edi. üçalåvi (üçü de). közli (gözlü).Özbek Türkçesi 167 yåş ekänmän (gençmişim) yåş ekänsän yåş ekän yåş ekänmiz yåş ekänsiz oquvçi ekänmän (öğrenciymişim) oquvçi ekänsän oquvçi ekän oquvçi ekänmiz oquvçi ekänsiz yåş ekän(lär) oquvçi ekän(lär) Olumsuz şekli: yåş emäs ekänmän (genç değilmişim). qåramtir (karamtrak). ikkinçi. pästäk (kısa. koridor) +älä(si)/ +alåvi: Sayı isimlerine gelir. bodur). birliktelik.” Ånäsi bolsä bålä bilän birgä. üçinçi (üçüncü). “Anası ise. ğamgin emäs edi(lär). 3. kökimtir (mavimsi). “Genç ise.7. köplik (çokluk). Arapçada geçen mensubiyet eki -î. åvuldåş (aynı köyden). käsbdåş (meslektaş). beşälä (beşi de). ortaklık bildirir: yoldåş (arkadaş). Bu ayrılıklardan üçü önemlidir: 1. ğamgin emäs edik (hüzünlü değildik). 1. temirçilik. İçinde /c/ sesi bulunan -ci. båy edim (zengindim) båy eding båy edi båy edik båy edingiz ğamgin edim (hüzünlüydüm) ğamgin eding ğamgin edi ğamgin edik ğamgin edingiz båy edi(lär) ğamgin edi(lär) Olumsuz şekli: båy emäs edim (zengin değildim). törtalåvi (dördü de). . qızğımtir (kızılımsı).. yåş emäs ekänsän. oquvçi emäs ekänmiz (öğrenci değilmişiz). üydä yåtädi. +äk: İşlek değildir: içäk (bağırsak). yoläk (dar yol. särğımtil (sarımsı. evde yatıyor.” Yigit esä Xålmätning bår-yoğıni farq etålmäydigän håldäydi. -li. -çi gibi eklerin Özbek Türkçesinde sadece düz şekilleri vardır: yoqçilik (yoksulluk). Görülen Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zamanın çekimi isim tabanına edi getirilerek yapılır. -cilik.

täläbgår (talip. küçliråq (daha güçlü). ådämsimån (insana benzer). izçil (prensipli). qızalåq (kızcağız). kusur).168 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I +åv(i): Beraberlik ifadesi taşır ve on sayısına kadar kullanılır. körklilik (gösterişlilik). +çåq/+çäk: Küçültme ve sevgi bildirir: tåyçåq (küçük tay). oyunçåq (oyuncak). +çil: Sıfat yapan bir ektir: därdçil (hastalıklı. kelinçäk (gelin). aylak). xabärdår (haberdar). quruqqınä (kupkuru). +çi: Meslek ve uğraşı isimleri ve sıfat yapar: bålıqçi (balıkçı). +li: Sıfat yapan işlek bir ektir: küçli (güçlü). beşi de). mingläb (binlerce). ölçåvli (ölçülü). tinçlik (dinçlik). keksäråq (daha yaşlı). saråybån (saray görevlisi). båğbån (bahçıvan). kämçil (az bulunur. epçil (becerikli). yåruğråq (daha parlak). därslik (ders kitabı). yaxşiråq (daha güzel). Meslek ismi ve sıfat yapar: cävåbgär (sorumlu). Özbekçä. temirçi (demirci). mäymunsimån (maymun gibi). oğılçä (oğulcuk). taqçil (az bulunur). yılläb (yıllarca). såvçi (dünürcü). döppidoz (şapka ustası). qoziçåq (kuzucuk). qorqınçli (korkutucu). +çilik (<+çi+lik): Soyut isimlerin yapılmasında kullanılır: kämçilik (eksiklik. åqış (akımsı). +simån: Benzirlik ve gibilik ifade eder: tuxumsimån (yumurtamsı). işçän (çalışkan). yettåvlån (yedisi birlikte. tüyäkäş (deveci). işsiz. sarışın). beşåvlån (beşi birlikte. Fårsçä. sävdågär (tüccar). kirçil (kirli). xayålçän (hayalperest). dävlätmänd (zengin). özgärüvçän (çabuk değişen). Dil ve lehçe isimleri de yapar: Rusçä. +kär/+kår: Farsça kökenlidir. millätçilik (milliyetçilik). Farsça kökenlidir: kävüşdoz (terlikçi. zähmätkäş (gayretli). kuşçä (kuşçuk). qoyçibån (çoban). +Iş: Renk isimlerine gelerek benzerlik ifade eder: kökiş (mavimsi). äybdår (suçlu). åbroyli (itibarlı). mürüvväntmänd (iyilik sever). åysimån (ay gibi). nåzli (nazlı). Meslek adı ve sıfat yapar: äräväkäş (arabacı). Tåşkentli (Taşkentli). +çä: Küçültme ekidir: kitåbçä (kitapçık). etikdoz (ayakkabıcı). çabuk hastalanır). ärzånlik (ucuzluk). +åvlån: Beraberlik ifadesi taşır ve on sayısına kadar kullanılır. bebek). oymäkår (oyma ustası). bekårçi (boş. deve yavrusu). qışlåq (köy). beşåvimiz (beşimiz). onu da). üçåv (her üçü). +råq: Sıfatlarda üstünlük derecesi yapar: yåmänråq (daha kötü). yerdår (yer sahibi). yüzläb (yüzlerce). uyatçän (utangaç). qıyınçilik (zorluk). cäncälkäş (kavgacı). çåpåndoz (kaftan ustası). çaqalåq (küçük çocuk. terlik diken). qumlåq (kumsal). az). +lik: Soyut ve somut isimler yapar: åtälik (babalık). qızğış (kızılımsı). bålälik (çocukluk). +gär/går. Sahip olma bildiren kelimeler türetir: dindår. tåşlåq (taşlık). qårånğılik (karanlık). båläginä (balacık). botalåq (küçük deve. yumşåqqınä (yumuşacık). oyçän (düşünceli). ikkåv (ikisi). +låq. +bån: Farsça kökenlidir. sadık). meväli (meyveli). tüzükkinä (iyice). +käş: Farsça kökenlidir. onåv (on. tåmçisimån (damlamsı). häzilkäş (şakacı). +qına: Küçültme ekidir: åzginä (azıcık). särğış (sarımsı. üçü de). cäfåkäş (cefa çeken). +läb: Sayı isimlerine ve zaman bildiren isimlere gelerek çokluk ve abartma ifadesi katar: onläb (onlarca). uyquçi (uykucu). . istekli). qızıqçi (şakacı). +çän: Alışkanlık ve aşırılık bildiren sıfatlar türetir: küräşçän (savaşçı). +kinä. täcribäli (tecrübeli). +doz: Meslek ismi yapar. +mänd: Farsça kökenli sıfat yapan bir ektir: käsälmänd (hastalıklı). üçåvlån (üçü birlikte. ämäldår (memur). çiråyli (yakışıklı). tädbirkår (tedbirli). Meslek ismi yapar: därvåzäbån (kaleci). +dår: Farsça kökenlidir. ıxlåsmänd (bağlı. yedisi de) . +alåq: Küçültme ekidir: tåylåq (küçük tay). millätçi (milliyetçi). +ginä. sütçi (sütçü). såvungär (sabuncu). kiçkinä (küçücük). tåzälik (temizlik).

(tozut-). nå+: Olumsuzluk yapan farsça bir ektir: nåtoğri (doğru omayan). be+: Olumsuz sıfat yapan Farsça kökenli bir ektir: bepul (parasız). xamsi.(ağar-). kızış-). åqım (akım). dağıl-). tuzsirä.(bozar-). çinıq(sağlamlaş-).(püskürt-). yabancı hisset-). tengsit.(topla-). küçsiz (güçsüz). emlä. saçma sapan konuş-). bilim).(acık-). yüztäçä (yüz kadar). gülzår (gül bahçesi). oyna. bevätän (vatansız). åzäy.(yönel-). tilä.(katlamak).(sıkıl-).(yadırga-).(çok dertlen-). öksi(üzül-. cimıq. sez-).(sakinleş-. kiyim (giyecek).(inle-). xayfsin. tez yürü-).(aşağıla-. eskir (eski-). beuyqu (uykusuz). . kökär. durul-).(fiyatını az bul-). kämsit.(çoğal-). payqa.(ye-).(yadırga-.(azımsa-).(düzel-. sözlä. iyileş-). çängi. yåşär.(sıcak şeyler arzu et-).(hisset-. tåräy(daral-). nåtekis (düzgün olmayan). +rä-: Genellikle yansıma kelimelere ve bazı sıfatlara gelerek fiil türetir: qåqrä. åçqa. +kä-/+gä-. konuş-).(genç görün-). mekân bildiren kelimeler türetir: båtqåqzår (bataklık yer).(şarkı söyle-).(gecik-).(+si-n-): Duygu. tozi. bükül-).(oyna-). tezik(çabuk. keçik.(ufak tefek işlerle uğraş-). +qa-/+ğa-: İşlek değildir: iskä. +(ä)y-: Oluş bildiren geçişsiz fiiller türetir: kengäy. munğäy.(boşal-. sayra.(koklamak).(kısal-).(şarıldamak).Özbek Türkçesi 169 +siz: İsimlerden olumsuz sıfatlar yapar: åtäsiz (babasız). örtä.(ayıpla-). ekinzår (ekinlik). aqar. qısqar.(mühürle-). qåräy.(kuru-. uyqısirä. ilmsiz (bilgisiz). zoräy. +si-: Geçişsiz fiiller türetir. qıyna. tizim (sistem).(zehirle-). +ä-: Geçişli ve geçişsiz fiiller türetir: åtä.(genişle-).(etrafını çevir-).(karar-). +sit. mensimä.(değiş-). +zår: Farsça kökenlidir. canı tuz çek-). keksäy.(rastla-).(tuz iste-. +täçä: Tahmin ifadesi taşır. 2. kencätåy (ufaklık). yolıq. güvrä. qana. katman). İşlek değildir: gärängsi. qatläm (kat. niyet ve tavır ifade eden fiiller türetir: azsin.(mavileş-).(denkleştir-).(sükut et-).(düşün-). 3. +tåy: Küçültme ve sevgi ifade eder: erketåy (nazlı. qızıqsin. işlä-(işle-.(savril-. cämlä.(söyle-. +sin.(kuvvetlen-). därdsin. hasat). +sirä-: Genellikle duygu bildiren fiiller türetir: suvsirä.(susa-). şirincik). qayğur. qaråvsiz (bakımsız). åğulä. kuru hale gel-). yutum (yudum). çeksiz (sınırsız).(nemlen-).(azal-). kämi. nåtaniş (tanıdık olmayan). yåtsirä. oylä.(tedavi et-. Geçişli fiiller türetir: äybsit. uyumak iste-). ontäçä (on kadar). ıssıqsirä. yönäl.(+si-t-): İşlek değildir.(zenginleş-). köpäy.(azal-).(yaşlan-). bükräy. serbest ol-). båşlä. zårıq. åşa. ilaçla-). beådåb (edepsiz). +lä-: Çok işlek bir türetme ekidir: qatlä. +äl-/+ål-: İşlek değildir: tüzäl. +ik-/+ıq-: Oluş bildiren geçişsiz fiiller türetir: åçiq. Yer.(şüphelen-). qansirä(çok kan kaybet-.(alevlen-. şirintåy (şirin.(dile-).(şaşır-. yåvğansirä.(adlandırmak).(yağlı yemek iste-). äcäbsin.(kaybol-).(başla-). +i-: Geçişsiz fiiller yapar: tinçi.(acı-). şımarık).(acayip karşıla-). bozär. båyi.(üzül-. nåilåc (çaresiz). boşä.(anlamsız sesler çıkar-).(eğil-.(itibar etme-).(meraklan-). ivirsi. yåtsin. ärzånsin. surat as-).(acık-).(kaygılan-). nämik. ingrä. İsimden Fiil Yapan Ekler +(ä)r-: Geçişsiz fiiller türetir: özgär. çalış-).(uykusu gel-. yoqål. mührlä. gözünü kan bürü-). Fiilden İsim Yapan Ekler -(I)m/-(U)m: Somut ve soyut isimler türetir: bilim (bilgi.(anır-).(eziyet et-).7. hängrä. çulğa. båsim (basınç). Ünite . ağla-). ärzånlä(ucuzla-). ölim (ölüm). çuldirä. değerini düşür-). höngrä(hüngür hüngür ağla-).(kana-). yığım (mahsül. pürkä.

qızğançıq (kıskanç. piçåq (bıçak). yalınçåq (yalvaran). artık). -dıq/-dik: İşlek değildir: sevdik (sevgili). hårdıq (yorgunluk).(yazıl-).(em-.(tavına gel-. qaçir. ötkir (keskin). yäsädåq (süslü). (i)nç: Duygu bildiren isim ve sıfatlar türetir: sevinç. -qın/-kin. quçåq (kucak). tüşkün (düşkün).(kız-). qışlåq (kışlak). süyänçıq (destek. såtqın (satılmış.(çıkar). -qır/-kir. Fiilden Fiil Yapan Ekler -ä-: Kök fiilin anlamını pekiştiren fiiller türetir: burä. sözläşgiç (rehber). måqtançåq (övüngen). -qån/-kän: Sıfat-fiil eki olan bu ek kimi kalıcı kelimeler de türetmiştir: kelişgän (yakışıklı). yåzma (yazılı). ökinç (pişmanlık). batqåq (bataklık).(yıkan-). åğmä (eğik). taqınçåq (takı).(it-).(kaz-.(tutuklan-). kesik.(söylen-). tutqı (demet). şimi. gülüş). buzuq (bozuk). kütil(beklen-). -gån/-gän. sevinç). -(I)r-: Ettirgen çatı ekidir: şişir-. -ğı/-gi. qåvurdåq (kavurma.(din-.(bur-). içine çek-).(kaçır-). singi. pişir-. tutqıç (sap). hasret). yåzil.(yolun-). körsätkiç (gösterge. emçäk (meme). tüşir(düşür-).(geçir-). İsim ve sıfat türetir: yügürdäk (hizmetçi). qåvurma (kavurma). Sıfat ve isim türeüir: sirgänçıq (kaygan). ölçä. tuğışgän (öz kardeş). öçirgiç (silgi). süzgün. sezgi (sezgi). qorqåq (korkak). sağınç (özlem. sorä. sänçqı (çatal). tepki (tekme). uyğun (uygun).(sorul-). påqlän. -ğıç/-giç. yuvin. soråq (soru). uyuşuk). çirik (çürük). uçir. süyil. -çåq/-çäk: Sıfat ve isim türetir: tårtınçåq (çekingen). tosqın (engel). yağın (yağış).(tüt-). urişqåq (kavgacı). qılin. parça). tåpildıq (buluntu). çizğıç (cetvel). yulğıç (menfaatçi). sevgi. pistirmä (pusu). äytil. İşlek değildir: tilkä (dilim. tütä.(silahlan-). kalan). cimri). tåpqır (zeki). külgi (gülme. bölük). qurallän. åvunçåq (teselli). köçirmä (kopya). keskin. käyflän. quvänç (kıvanç.(göçür-). .(giyin-). türtki (itme. yånğın (yangın). böläk (parça. -ğun/-gün. yåqılğı (yakacak). İşlek bir ektir: süpürgi (süpürge).(sor-). -çıq: İşlek değildir. -(I)n/-(U)n: İşlek değildir: kelin (gelin). olgunlaş-). tekrar et-).(sevil-).(keyiflen-). qorqınç (korkunç).(yapıl-). qısqıç (kerpeten. qåçåq (kaçak).-(I)q/-(U)q: İşlek bir ektir: küräk (kürek).(söylen-). dizin). -qåk/-gäk: İsim ve sıfat türetir: qaçqåq (kaçak). tiläk (dilek). yırtqıç (yırtıcı). -i-: Kök fiilin anlamını pekiştiren fiiller türetir: qazi. qızi. tirişqåq (gayretli). hain). tügün (düğüm). åçıq (açık). qaytar(döndür-. ayirmä (fark. -ğur: Sıfat türeten bir ektir: bolmägur (yaramaz). tini. sezgir (sezgin). ğır/-gir. dürtme). nesne isimleri ve sıfatlar türetir: yåtåq (yatak). yığın. -qıç/-kiç: Somut ve soyut isimler türetir.(kopar-). -(I)k/-(U)k. yetük (yetişkin. dayanak). uyuşqåq (uyumlu). -(I)n-: Dönüşlü çatı ekidir: kiyin.(uçur-). ilgäk (askı). çıqar.(açıl-). -qı/-ki: Somut ve soyut isimler türetir. -kä: İsim ve sıfat türetir. qısqa (kısa). İşlek değildir: qopar. qåmäl. bir araya getir-). qåldıq (kalıntı. -mä: İsim-fiil eki olan bu ek kimi kalıcı isimler de türetmiştir: tügmä (düğme). aylanma (daire). -qun/-kün. kızartma).: İsim ve sıfat türetir: uçqun (kıvılcım). -dåq/-däk: İşlek değildir. erinçåq (tembel. qura. pişi. keçir. yulin. itär. olgun). ekin. özleş-). 4.(temizlen-).‘sin-. åçıq (açık). åçğıç (anahtar).(ölç-). üylängän (evli). -(I)l-: Edilgen çatı ekidir: soräl. qonåq (konak). sınıq (kırık). kazı-). saflaş-). -är/-ar-: Ettirgen çatı ekidir. yaşırın (gizli).(kur-.170 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I -åq/-äk: Genellikle yer isimleri. tütün (duman). kıskaç). åçil. köçir. yåpıq (kapalı). äytil. -ğın/-gin. qåpqån (kapan).

oynäyåtgän bålä (oynayan. buni yåzgänningizgä işånmäymän (bunu yazdığınıza inanmıyorum).(dirilt-).(emzir-). küliş(gülüş-). -qan: Geniş zaman sıfat-fiilidir: kelgän adäm (gelen adam). keltir.(gülümse-). qılinäcäk işlär (yapılacak işler). -(I)nqırä-: İşlek değildir. -är: Geniş zaman sıfat-fiilidir: åqar suv. tegiz. külär yüz (güler yüz). Men şåir ekänimni aytdim (Ben.(biraz kork-). tirilt. tedavi ettir-). -iz-/-ız-: Ettirgen çatı ekidir. tez çåpär at (hızlı koşan at).(biraz kork-).(bindir-). dik-). sönmäs hayåt (ebedî hayat). Ünite . körgänimni aytib (gördüğümü söyleyip). Fiilin anlamına yakınlık. oqıydigän kitåb (okunacak kitap). iş bilgän kişi (iş bilen kişi). -dir-/-tir-: Ettirgen çatı ekidir: yedir. ayttir.(yardımlaş-). ötkiz. yoldan çıkar-). sezilärli täsir (hissedilir etki). oxşät. yåzäyåtgän qız (yazmakta olan kız).(ulaştır-). sevintir.7. üzdir. -(I)t-: Ettirgen çatı ekidir: oqıt. toyilmäs suhbät (doyulmaz sohbet).(akıt-).(doldur-). qorqımsirä.(kopar-).(değiştir-). båqış. båqız. yånär tåğ (yanar dağ). yengilläş. yetkäz. körilmägän qår (görülmeyen kar). -qız-/-kiz-.(yatır-). aqız. tolğaz.(sevindir-).(yüz yüze gel-). ötkäz.(gider-). bilinmäs küç (bilinmez güç). üzilmägän såvçilär (arkası kesilmeyen dünürler). Sıfat-Fiiller . tutqaz(tuttur-). külimsirä. Özbek Türkçesindeki sıfat-fiiller şunlardır: -(ä)yåtgän: Az görülen bir sıfat-fiil eki olup Türkiye Türkçesine “-mekte olan” şeklinde çevrilebilir: keläyåtgän (gelmekte olan). yåtqız. yüzläş. qorqınqırä. Fiilin anlamına benzerlik. kömäkläş. yårdämläş.(alevlendir-). keläcäğini bilämän (geleceğini biliyorum). ketkäz. köpäyt. yåşär cåy (yaşanan yer). tekkiz.(bitir-). sındir.(kır-). şair olduğumu söyledim).(değdir-). azlık katar: qızarinqırä. aytär gäp (söylenecek söz). -ärli/-ärli: Çok kullanılan bir sıfat-fiil değildir: tüşünärli söz (anlaşılabilir söz).(yerleş-). saqläydigän cåy (sığınak).(okut-). Türkiye Türkçesine “-An”.(getir-). ölmäs şåir (ölmez şair).(biraz kızar-).(çürüt-).(damlat-). qorqqanigä qalbini åçärmidi? (korktuğuna kalbini açarmıydı?). quriläcäk binå (inşa edilecek bina). qårın toydirärlik bir käsb (karın doyuracak bir iş).(yardımlaş-). oynamakta olan çocuk). İşlek değildir: emiz. emizdir. kütilmägän hådisä (beklenmeyen hadise). yügüräyåtgän kişi (koşmakta olan kişi). körmäs köz (görmez göz). -ğaz-/-gäz-: Ettirgen çatı ekidir: körgäz. güvenilir söz). turğız.(benzet-). -kän. yålqınlät. yetärli pul (yeterli para).(hafifleş-).(azdır-.(kaldır-). yåzädigän kitåbim (yazdığım/yazacağım kitap). “-dIk” ve -AcAk olan” şekillerinde aktarılabilir: bu fänlärni okıtädigän okıtuvçilär (bu dersleri okutmakta olan öğretmenler). konuşma dilinde Türkmenceleşmiş ağızların dışında hiç kullanılmaz: yåzäcäk båla (yazacak çocuk). tez åqar såy (hızlı akan çay).(geçir-).(emdir-).(kaldır-. bitkäz. tåmiz. åzğır.(göster-). çirit. tüşünärli gäp (anlaşılır cümle). mingiz. -mäs: -är geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzudur: åkmäs suv (akmaz su). qåldir. ölik yığadigän ärävälär (ölü toplayan arabalar).(yedir-). boläcäk özgäriş (olacak değişiklik). -gän. yakınlık anlamı katar: yığlamsirä(ağlamaklı ol-).(değdir-).(çoğalt-).(baktır-. -(I)msirä-: İşlek değildir. -(a/-y)digän: Çok kullanılan bir sıfat-fiildir. -ğız-/-giz-: Ettirgen çatı ekidir: kirgiz.(biraz yum-). yuminqırä. Yazı dilinde nadiren görülür. -äcäk: Az görülen bir sıfat-fiil ekidir. -qaz-/-gäz-. işånärli söz(ınanılır.(karşılaş-). uçräş.(girdir-).(bakış-). bolär-bolmäs söz (olur olmaz söz). oqıgän balä (okuyan çocuk).(söylet-).(geçir-). yåğäyåtgän yåmğır (yağmakta olan yağmur).Özbek Türkçesi 171 -(I)ş-: İşteşlik ekidir: cåyläş. özgärt. erit-. bitkiz-(bitir-).

-dığı üzre” anlamını verir: bilgäniçä äytä båşlädi (bildiği şekilde anlatmaya başladı). palåvni såvıtmäsdän (pilavı soğutmadan). çalışmaya geldim). tutqaç (tutunca). sizni körgäni keldik (sizi görmeye geldik). -ä/-y: Tek başına kullanılmaz. sevmåq. eşikni qåqqandä (kapıyı çaldığında). ötmiş mädäniyät (geçmiş medeniyet). mäktäbgä kirgeç (mektebe girince). beriş (veriş). oqıp-oqımäy (okuyup okumadan). üydän çıqqandä (evden çıktığı zaman). külib külib sözlädi (gülüp gülüp konuştu). yığiş (yığış. köriş (görüş). ketärkän (giderken). öylänib öylänib (düşüne düşüne). közdän ğåyib bolgünçä (gözden kayboluncaya kadar). “-ınca/-ince” anlamlarını verir: xatni oqıp bolgäç åtämgä qaytärdim (mektubu okur okumaz babama verdim). gäpläşmåq (konuşmak). oqımişli kişi (okumuş kişi). Özbek Türkçesinde görülen zarf-fiiller şunlardır: -(i)b/(-bån): İşlek zarf-fiil eklerindendir. åçlikdän qırılä båşlädi (açlıktan kırılmaya başladı). kitåbni oqımäy (kitabı okumadan). görmeyinceye kadar). -bån şekli az kullanılır: kelibån (gelip). nimä gäpligini tüşünålmäy (ne olup bittiğini anlayamadan). işlägäli keldim (çalışmak için. bilmåq. sizni ålib ketgäli keldim (sizi götürmek için geldim). miltıq åtgånimizdä (silah attığımızda). yığläb yubår. 2. -käç. oqıy åldi (okuyabildi). aytä båşlädi (söylemeye başladı). yaparak). anında” anlamlarını veren “-maz/ -mez”. -gäç. oqış (okuyuş). -(i)ş: Özbek Türkçesinde istisnasız olarak bolca kullanılan bir hareket ekidir: özgäriş (değişme). alıp çık-). debån (diyerek). öçmåq (sönmek). körmägünçä (görmeyince. ålib çıq. Tekrar grupları ve birleşik fiil kuruluşunda da kullanılır: üygä kirib otirdi (eve girip oturdu). -günçä: “-ıncaya kadar” anlamını verir: åtäm kelgünçä men gazeta oqıdim (babam gelinceye kadar gazete okudum). Türkiye Türkçesine “-mak için” şeklinde çevrilebilir: gilås såtgäni båzårga bårdim (kiraz satmak için pazara vardım). -gäniçä: “-dığı şekilde. yığma). ziyåfät tügämäsdän (ziyafet bitmeden). -gändä/-qandä: Türkiye Türkçesine “-dığında. -måq: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir: oqımåq (okumak). åtäsini körmägäç yığläy båşlädi (babasını görmeyince ağlamaya başladı). ya birleşik fiillerde kullanılır: kelä kelä (gele gele). küymåq (yanmak). yasabån (yapıp. -mäsdän: Türkiye Türkçesine “-madan” ve “-maksızın” şekliyle çevrilebilir: quyåş båtmäsdän (güneş batmadan).(al-. boliş (olma). bår ekän (var iken). üyge bårgünçä (eve gidinceye kadar). -qaç: Türkiye Türkçesindeki “hemen. nånüştä qılmäsdän üydän çıqmäydi (kahvaltı yapmadan evden çıkmaz). üygä kirmäb (eve girmeyip). åqızmäy-tåmızmäy (hiç gecikmeden). -gäli: “-gäni” ile aynı anlama gelir: sizgä pul bergäli keldim (size para vermek için (vermeye) geldim).(ağla-).172 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I -miş: Az kullanılan bir sıfat-fiil ekidir: ötmişni ilåhiyläştirgänsän (geçmişi Tanrılaştırmışsın). åliş (alış). körgäç (görünce). bilmåq (bil- . Özbekçä ögränärkän (Özbekçe öğrenirken). uxlärkän (uyurken). seni körgändä (seni gördüğüm zaman). yüriş (yürüyüş). -dığı zaman” şekliyle aktarılabilir: Änvär kelgändä (Enver geldiğinde). Ya tekrar halinde. 1. -gäni: Sebep bildirir. e-kän: İsim fiilinin zarf-fiil şeklidir: qol çözärkän (el uzatırken). -mäy: Türkiye Türkçesine “-madan” olarak çevrilir: ölmäy yåzgä çıqdik (ölmeden yaza çıktık). båşqa gäp äytmäsdän çıqıp ketdi (başka söz söylemeksizin çıkıp gitti). ötmiş täcribe (geçmiş tecrübe). oqıy oqıy (okuya okuya). Zarf-Fiiller Hareket Adları (İsim-Fiiller) Özbek Türkçesinde hareket adları üç türlü ekle yapılır.

Örneklerde görüldüğü gibi. c. şu. ulär (onlar). ungä (ona). özingiz. 3. bundä. sendä. şahıs için kullanılabilmektedir. meni (beni). senlär zamiri. nezaket ifadelerinde II. ulärdän. Böz ustälärining icådiy dıqqati änä şulärdädir.7. öşälär (onlar)’dır. hâli mengä sengä sizgä ungä bizgä sizgä sizlärgä senlärgä olärgä Yük. hâli men bilän sen bilän siz bilän u bilän biz bilän siz bilän sizlär bilän senlär bilän ulär bilän Tablo 7. oqımåq (okumak). hâli meni seni sizni uni bizni sizni sizlärni senlärni ulärni mendä sendä sizdä undä bizdä sizdä sizlärdä senlärdä ulärdä Ayr. Özim işläymän. (Kendim çalışıyorum). seni. çokluk için ayrıca “sizlär” biçimi kullanılır. oquv (okuma). şahıs zamiri olmakla birlikte. özing. çokluk şahsın teklikle karışmaması için. bilmäslik (bilmemek). Ancak. .Özbek Türkçesi 173 mek). hâli Bul. Kişi Zamirleri: Kişi zamirleri Türkiye Türkçesindeki gibi olup. -(U)v: Özbek Türkçesinde bu ekle oluşan fiil biçimlerini de hareket adlarına dahil etme eğilimi vardır: yåzuv (yazma). II. ötmåq (geçmek). körüv (görme). (Bu onun düşmanlığındandır). Biz äytmäsimizdän sen özing kelsä eding. özläri. İşaret Zamirleri: Özbek Türkçesinde işaret zamirleri: bu. (Bez ustalarının yaratıcı dikkati işte bunlardadır). hâli mençä sençä sizçä unçä bizçä sizçä sizlärçä senlärçä ulärçä Vas. “ulär” zamiri de nezaket ifadelerinde teklik III. Olumsuzu -mäslik ekiyle ifade edilir: oqımäslik (okumamak). II. sizlär. Ayrıca “uşbu” zamiri de Özbek Türkçesinde kullanılır. Ancak men ve sen zamirlerinin ilgi ve yükleme hâllerinde ek başındaki “n” düşer: mening (benim). zamirler çokluk ekini aldığı zaman araya zamir n’si girmez. soråv (sorma). bizni (bizi). Kärimä özi kirib keldi. Kelime Türleri Zamirler a. qıdıruv (arama). ungä (ona). Bu uning düşmänligidändir. undän. teklik şahıs için de kullanılmaktadır. hâli mendän sendän sizdän undän bizdän sizdän sizlärdän senlärdän ulärdän Eşt. II. bulär (bunlar). çokluk şahıs zamirinin kaba şeklidir. özi. u (o). Özbek Türkçesinde kişi zamirleri şunlardır: Teklik men (ben) sen. İsimlere gelen hâl ekleri zamirlere de aynen gelir: mengä (bana). (Kerime kendisi girdi). Dolayısıyla. sadece küçük ses farklılıkları gösterir. siz Çokluk biz. Kişi zamirlerinin hal ekleriyle kullanımı şöyledir: Yalın hâl men sen siz u biz siz sizlär senlär ulär İlgi hâli mening sening sizing uning bizning sizning sizlärning senlärning olarıñ Yön. Ünite . hâl eklerini alınca araya zamir n’si girer: bungä (buna). sevmäslik (sevmemek). öşä (o). senlär u (o) ulär (onlar) “siz” çokluk II.2 Özbek Türkçesinde Kişi Zamirlerinin Hâl Ekleriyle Çekimi b. qutlåv (kutlama). bizlär siz. sening (senin). Dönüşlülük Zamiri: Dönüşlülük zamiri “öz”dür: özim (kendim). şulär (şunlar). (Biz söylemeden sen kendin gelseydin). özimiz. sizning (sizin).

Ayrıca +tädän eki de bir üleştirme sıfatı yapan ektir: beştädän ålmä (beşer elma). million. Belirsizlik Zamirleri: Özbek Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: älläqaysi (herhangi bir. säkkiz. kimsä (kimse). biri. kimdir (biri. Şundäy fikrgä kelişingizgä nimä säbäb boldi. sayılarını. Özbek Türkçesinde sadece bir sayısına gelir: bir+är kün (birer gün). Sıfatlar a. yettidän bir (yedide bir). yigirmänçi äsr (yirminci asır). qızil bayråq (kızıl bayrak). üç. ottiz. ellik (elli). birisi). bu kitåb esä därslik. Kesir Sayı Sıfatları: Kesir sayı sıfatı. nimä (ne). Soru Zamirleri: Özbek Türkçesindeki başlıca soru zamirleri şunlardır: qaysi (hangi). yetti. (Hepsinin dikkadi bildiri sunan kişide). ming (bin). (Ben şu kitabı okudum). vasıflarını. d. åltinçi klass (altıncı sınıf). bir qançä (bir kaç). yigirmä beş xånä (yirmi beş hane). Kendi arasında dörde ayırabiliriz: 1. qaysi bir (herhangi biri). säkkizdän üç (sekizde üç). (O kitap roman. ålti. åq köngil (temiz kalp) vs. närsä (ne). tört. ikkinçi üy (ikinci ev). neçtäsi (ne kadarı). b. ayrim (bazı. b. ottiz kişi (otuz kişi). şu. e. herkes). Üleştirme Sayı Sıfatı: Türkiye Türkçesinde sayıların üzerine gelerek üleştirme sıfatı yapan +er eki. Belirtme Sıfatları: Belirtme sıfatları varlıkların yerlerini. yigirmä (yirmi). kimileri). härbiy kiyim (askerî elbise). qırq. “yärim” (yarım) kelimesi getirilerek de yapılır: yärim yol (yarı yol). ällänärsä (bir şey). nimädir (bir şey. suvsiz yer (susuz yer). Hämmäning dıqqati dokladçidä. toqqız. (Hepimiz pamuk toplamaya katıldık). ba’zi birlär (bazıları. Yilning eng ıssıq åyi qaysi? (Yılın en sıcak ayı hangisidir?). nimäler säbäb boldi. (Bu fikre ulaşmanızda ne sebep oldu. Här kim ekkänini orädi. ba’zi (bazı). heç kim (hiç kimse). (Herkes ektiğini biçer). neler sebep oldu). ontädän kişi (onar kişi). şu mähäl. tört yüz yil (dört yüz yıl). qay bir (hangi bir). “u” ve “öşä” ise en uzağı işaret eder: bu üy (bu ev). milliard. biri). on. Men şu kitåbni oqıdim. songgi söz (son söz). här kim (herkes. qårä tåş (kara taş). her biri). qaysiläri (hangileri). u yåq (o taraf). öşä keçä (o gece). soru durumlarını ve belirsizlik şekillerini belirtirler. keng mäydån (geniş meydan)çuqur quduq (derin kuyu). Bärçämiz paxta terişgä qatnäşdik. bäri (hepsi). bir närsä (bir şey). yärim häzil yärim çin (yarı şaka yarı ciddi). bir neçä (birkaç). yapılarını bildirmektedirler: yaxşi kişi (iyi insan). biråv (biri. toqqızinçi åy (dokuzuncu ay). kim/kimlär (kim. (Hatice.174 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I d. qançäsi (ne kadarı). kimler). Kim keldi? (Kim geldi). beş. bu kitap ise ders kitabıdır). nimäni (neyi). Sıra Sayı Sıfatları: Asıl sayıların sonuna +(i)nçi eki getirilerek yapılır: birinçi kün (birinci gün). U kitåb-roman. älläqançä (birkaç). “bu” yakını. 2. yetmiş. nimälär (neler). säksån. Xadiçä öşä gäpdän song bütünläy özgerdi. “şu” biraz uzağı. yüz. Türkiye Türkçesiyle aynı olup sadece bazı ses değişmeleri gösterir: bir. ikki kilo üzüm (iki kilo üzüm). ikki. u ve öşä”dır. Heç kim cåyidän qımirlämäsin. İşaret Sıfatları: Özbek Türkçesinde işaret sıfatları “bu. räsmli kitåb (resimli kitap). c. (Hiç kimse yerinden kımıldamasın). åltmiş. xämmä (hepsi). Niteleme Sıfatları: Varlıkların özelliklerini. Sayı Sıfatları: Kendi arasında dörde ayrılmaktadır: a. sayılara +dän eki getirilerek yapılır: beşdän ikki (beşte iki). ällänimä (bir şey). . Asıl Sayı Sıfatları: İsimlerin önüne gelerek onların asıl sayısını belirten bu sayılar. herhangi bir şey). kättä üy (büyük ev). åltinçi yil (altıncı yıl). birisi). barçä (hepsi. yåmån xåtin (kötü kadın). kimi). o konuşmadan sonra tamamen değişti). yettitädän yigit (yedişer yiğit). bir yärim såät (yarım saat). toqsån.

-läb. Kämpir nimälärdir deb cävräb. Özbek Türkçesinde bazı yer zarfları şunlardır: åst (alt). songrä (sonra). song (sonra). -älåvi ekleri vardır: onläb (onlarca). qançä (kaç). hämmävaqt (her zaman). ertä (yarın). öne doğru). henüz). näri ketäyåtgändi. heçqandäy (hiçbir). -dedi.Özbek Türkçesi 175 Özbek Türkçesinde ayrıca sayılara getirilerek topluluk sayı sıfatları yapan -älä. (Yaşlı kadın nelerdir diye dır dır edip. heçbir (hiçbir). (Özgürlük neşesini kemire kemire ileriye adım atıyorlar). härqandäy (her türlü). åvlån. birkaç): ba’zi (bazı). keçä (akşam. hep). Şäytån hämmävaqt yelkämizdä. toğri (doğru). nimä (ne. geri). endi (şimdi). yuqåri (yukarı). Håzir çıqamän. keçqurun (gece). Belirsizlik Sıfatları: Başlıca belirsizlik sıfatları şunlardır: birån (bir). qarşi (karşı). içkäri (içeri). burun (önce). (Sabahleyin mutlaka kahvaltı yapmalısın). päst (alt. üçåvlån (üçü). Sovuq havå bolişigä qaramäy taşqarigä çıqdi. Zarflar Zaman Zarfları İş ve hareketin olduğu zamanı. talay (birçok). başqa (başka). . Barçä işläringizni här dåim öz väqtidä bäcäring. båyä (az önce. (Soğuk havaya rağmen dışarı çıktı). bultur (geçen yıl). törtälåvi (her dördü. ontäçä (on kadar). dördü de). ileri). (Herhangi bir kitap okumuştum). Ålmäning kilosi neçä som? (Elmanın kilosu kaç som?). törtåv (her dördü). gece). tün (gece). birdän (birden). qançälik (ne kadar). här (her). biråv (bir). qaysi äsirlärni äytursiz? (Emirzadem. mäcburän (mecburen). (Şeytan her zaman omuzumuzda). nasıl). näri (öte. üst (üst). barçä (bütün. härqançä (her türlü). qaysi (hangi). hangi esirleri soruyorsunuz?). årt (art. qandäy (nasıl). Här qandåy käsällikning dävåsi bår. birgä (birlikte). ora. hämmä (bütün). yüzläb (yüzlerce). (Her türlü hastalığın çaresi var). Yer-Yön Zarfları İş ve hareketin yapıldığı yeri bildirir. därhål (derhal). keyin (sonra). härqaläy (her türlü). Nimä hådisä boldi? (Nasıl bir olay oldu?). beri. Ertäläb älbättä nånuştä qılişing keräk. fälån (falan). Ünite . henüz). daima). Bir neçä täläbä bu kitåbni oqıgän. Özbek Türkçesindeki bazı zaman zarfları şunlardır: bugün (bugün). åld (ön). häli (hâlâ. -åv. Özbek Türkçesinde bazı nitelik zarfları şunlardır: därhål (derhal). (Bütün işlerinizi daima zamanında yapınız). Biz keyin ne deymiz? (Biz sonra ne diyeceğiz?). hämişä (hep. håzir (şimdi). ilgäri (ileri. köp (çok). keyin (sonra). Emirzådäm. Älläqandäy kitåb oqıgän edim. årqa (arka). ertäläb (sabahleyin). Soru Sıfatları: Soru sıfatları şunlardır: qay (hangi). -täçä. vakti gösterir. ançä (birçok).7. Qandäy kitåb ålding? (Nasıl bir kitap aldın?). bir neçä (bir nice. (Şimdi çıkıyorum dedi). öte gitmekteydi). älläqandäy (herhangi). (Birkaç öğrenci bu kitabı okumuş). Nitelik (Durum) Zarfları İş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir. ävväl. neçä (kaç. aşağı). mingläb. biråz (biraz). tåşqari (dışarı). Erkinlik näş’äsini kemirä-kemirä ilgäri båsädilär. qadim (eskiden). Siz keçqurun neçädä uxläysiz? (Siz gece kaçta uyursunuz?). ne kadar). åldin (önceden).

(“İmdat! Eyvah! İmdat! Eşkıyalar bastı! Geçitin arkasından iki kadın feryat kopardı). Kämpir hıylä uzåqläşgändä. Ne zaman gideceğiz?). Qışlåqqa hämmämiz birgä bårib edik. azıcık). zinhår (asla). äzmunçä (az. qançägäçä (ne zamana kadar). qandåq (nasıl). “Ättäng. Åbbå betävfiq-ey! (Vay imansız be!).. niçin). (Bu terazi eksik tartıyor).” deb qaytib ketdi. gözäl (güzel). Ünlemler: His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir. (Yaşlı kadın hayli uzaklaşınca. niçin). ämmå zerikdim. İçkärigä tåmån ästä båsib yürä båşlädi.Dåd! Våy dåd! Qaraqçilär båsdi! . neçük (nasıl. (Bu şey. çok). säl (biraz. eh). ästä (yavaş. Songrä sekin kelib kärävåtgä otirdi. bütünläy (büsbütün). (Ben iyi bilirim). sekin (sakin. qahrämånlärçä (kahramancasına). årtıq (çok. acıma ve nefret ünlemi). nimädän (neden. mol (bol). ançä (bir hayli). ama sıkıldım. fazla). nimägä (niye. ättäng. yavaşça). yåmån (kötü). uh. käm (az. Ünlemler. eng (en). bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır. yaxşi (iyi). negä (niye).. undäy (öyle). åbbå (abov. nimä üçün (ne için).176 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I täsådifän (tesadüfen). cüdä (çok). yavaşça). yäyåv (yaya). (“Yazık. (Sonra yavaşça gelip divana oturdu). biraz). Nurmätcån qıçqırdi. birgä (birlikte). våy (vay). birmäbir (bir bir). esiz (yazık.. dåd (imdat). Men yaxşi bilämän. dönüp gitti). å (ah. bälli (güzel. (Gönlüm biraz rahatladı).. Bu närsä xåtinni bütünläy gängrätib qoydi. yavaşça). ättäng (vah. niçin). Bu täråzi käm tårtyäpti.dåvån arqasidän ikki håtın färyåd kötärib çıqdi. cim (sessiz). . Duygu Ünlemleri: Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: Özbek Türkçesindeki başlıca duygu ünlemleri şunlardır: åh (ah). äksäri (ekseri. hox-hö (hayret etme ünlemi). (Köye hepimiz birlikte gitmiştik). qaytä (tekrar). vay).” diyerek. Qårnim toq. zarfları ve sıfatları soru ilgisiyle belirleyen zarflardır: Özbek Türkçesinde bazı soru zarfları şunlardır: qandäy (nasıl). eksik). Buni qandäy qılämiz? (Bunu nasıl yapalım). åv (of). yazık. gramer vazifesi gören kelimelerdir. . tüf (tüh). zorğa (güç bela). munaqa (böyle). Könglim birmunçä tinçländi. belli). . bädbaxt! Kåfir! (Vay vay! Dilin kopsun. a. uf. birazcık). çoğunlukla). åhistä (aheste. epey). köp (çok). 1. ne yazık).Bäy-bäy! Tiling kesilsin. aferin). härhåldä (herhalde). (iki kişi zor bela kaçıp kurtulmuş). zimdän (gizlice). biräz (biraz). oho. köp (hep. Endi negä åråm ålgäni qoymäysiz? (Şimdi niçin dinlenmeye izin vermiyorsunuz?). bäy-bäy (hayret. kadını büsbütün şaşırttı). Nimä üçün biz şifåkårlärgä murocaat etämiz? (Biz niçin doktorlara başvuracağız?). hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen. Edatlar Tek başlarına anlamları olmayan. Miktar Zarfları İş ve hareketin miktarını bildirir: piçä (azıcık. Nurmetcan bağırdı). Soru Zarfları Fiilleri. (İçeriye doğru yavaşça yürümeye başladı). şundäy (şöyle). qaçån (ne zaman). anıq (açık. İkki kişi zorğa qåçib qutulibdi. hıylä (hayli. våh (vah). Qaçån ketämiz? (Karnım tok. pis herif! Kâfir!). birmunçä (biraz). yazık). tämåmän (tamamen). çäksiz (sınırsız).

yåki Buxårägä. äftidän (galiba). (Pekâlâ.. ya). gåhå ... körib turibmän. ya da). size söylüyorum!). keräk (gerek . häm. xuddi tili yoq såqåvdäy “i. Sıralama Bağlaçları: Art arda gelen unsurları... b. dem .... (İşte..ister). yaxşi (peki).. Gäp soräsäm. yå . håv (ey)..” qılädi. (Lale bağırdı ama Nadire işitmedi). iş tämåm.” yapıyor). yå (ya..... bäşärti (şayet. mänä (işte. likåpçädä mäyiz bår. çünki (çünkü). evet. bälki (belki).ne). ekmek bulup geldim)... ya da). mäyli. körib turibmän! (Evet. alälxusus (özellikle).i.. äyä (ey). bazen). håvva (evet. men keldim. sengä äytämän! (Hey çocuklar. eğer). doğru. Ünite . Åriy råst.. Cümle Başı Bağlaçları: Cümle başı bağlaçları. sakin ve ılık idi). Grammofon degän buyumni körgänmisän yåki eşitgänmisän? (Gramofon denen aleti gördün mü veya işittin mi?).mäyli (ister. xoş (peki. nån tåpib keldim. d. (Ya Semerkant’a gidelim ya da Buhara’ya). Mänä kördingmi. işte bu).. Äyä. buyur).. birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbirine bağlayan. porselen kâsede kuru üzüm var).. Cevap Ünlemleri: Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: hä (evet).. xåh öz yerimni...i. xåh. Lålä baqırdi. (Demedim. bakır tabakta ekmek. evet).nä (ne. bäs (tamam). . yå (ya . biråq Nådirä eşitmädi. işte görüyorum... Karşılaştırma Bağlaçları: Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru. bir şeyi göstermek için kullanılan. ey. Ey Özbek xalqıning båtir ävlädi! (Ey Özbek halkının yiğit evladı!). yoq (yok. håy (hey). Kitåb häm däftär såtib åldim. (İşte gördün mü. kelime gruplarını. Äziz bilän Bekzåd qayerdä? (Aziz ile Bekzad nerede?). änåv/änävi (işte bu). gärçi (gerçi).. yahut).. göyå (güya. Men nä içkilik içämän. İndingä ertä bilän yå keçqurun. belki razı olurdu). tıpkı kekeme gibi “i. xuddi (aynı.. kendi haline bırakıverin). Denkleştirme Bağlaçları: Birbirine denk olan.7. bopti (olur). yåki (ya . Demädim. biråq (fakat. iş tamam).ister). işte görüyorum!). (Soru sorsam. häm (de). ehtimål könärdi. veya). hayır). lakin). keräk . bålälär keliştimi? (Peki. (Ben ne içki içerim ne de sigara). nä. nä sigaret çekämän. kelime gruplarını. gåhå äsäbiy. cädid. ehtimål (belki). işte o)... Yå Sämärqandgä ketäylik. miståvåqdä nån.. Xoş.xåh (ister. Hä. hä. öz håliçä qoyä bering. (Bazen neşelisiniz. yåinki (ya . (Evet doğru. tå (ta). -Håy bålälär. c. bilän (ile). faqåt (fakat). Özbek Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır. (İster gurbeti gezeyim.... dem (bazen ... kelimeleri.. Gösterme Ünlemleri: Birini.. ister kendi yerimi). Bağlaçlar: Kelimeleri. Mäyli.. birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: yåki (veya). cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan. c. låaqal (hiç olmazsa). d. ben geldim. çocuklar geldiler mi?). sanki). 2. elbette). çünånçi (mesela). olur). aynıqsä (özellikle. bazen asabi). huv (hu). bazen). åriy (evet.. (Hey. cümleleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: ägär (eğer). (Dün.häm (hem.hem).. yänä (ve).. tamam). Seslenme Ünlemleri: Hitap için kullanılan ünlemlerdir: e. gåhå (bazen . yå . (Hem kitap hem de defter satın aldım). häy (hey). gerek). yåhud (veya. läbbäy (peki. tıpkı). yeni). pekâlâ). ämmå (ama). Änä.. a.Özbek Türkçesi 177 b. bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir. Xåh çetni kezäyin. işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: änä (işte. Gåhå huşçaqçaqsiz. Keçä såkin vä ilıq edi. xop (peki. bilhassa). dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: yå . mäyli (olur. lekin (lakin). cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: vä (ve). (Öbür gün erkenden veya akşamüstü)..

kalabalığa karşı şöyle seslendi). qärämäsdän (rağmen). qarätä (doğru). esä (ise). e. ämmå/Ålämdä båşqa heç Özbekistån yoq. sarı (doğru). burun (önce). Yalın ve ilgi halinden sonra kullanılanlar: bilän (ile). Men keläberdim. singäri (gibi). keyin (sonra). (Mektubu posta aracılığıyla gönderdim). Såät yanglığ işlär edi mämläkät. boyläb (boyunca). misåli (gibi). dåir. taraf). körä (göre). Men keçädän båşläp işdä emäsmän. yåruğlik sarı yol åçdim. (Memleket saat gibi çalışırdı). (Yağmur yağmasına rağmen hava ılık idi). (Ben geliverdim. boyi (boyu). da). (Sıddıkcan. (Gümüşe göre altın ağırdır). qaräb (doğru). Kümüşgä qarägändä åltin åğır. ışıldayan lambaya doğru yöneldi). Men häm sizgä qoşilişni istäymän. (1953 yılından beri Londra’da yaşıyorum). taşqari (başka). buyån (beri). dä (de. . Mahdum’un avlusuna doğru gitti). Men undän åldin keldim. Ayrılma halinden sonra kullanılanlar: åldin (önce). song (sonra). 1953-nçi yildän buyån Londondä yaşäyäpmän. o ise kaldı). Yer esä tåş-metin (Çotuklar çok fazla. -dıkça). da). hävå ilıq edi. aydınlığa doğru yol açtım). (Ben ondan önce geldim). (Gayret edip dağlar aştım. sayın (her. Şundän keyin sofining tili ayländi. hiç olmazsa haftada bir defa görünüyordunuz). (Ben de size katılmak istiyorum). tåmån (doğru. b. (Özbek çok bütün yeryüzünde ama/Âlemde başka Özbekistan yok). ornigä (yerine). Yönelme halinden sonra kullanılanlar: qadär (kadar). (Ondan sonra müezzinin dili dolaştı). låaqal häftädä bir märtä körişib turär edingiz. (Salih. Tirişdim tağlär åşdim. U ätråfgä näzär sålmäy. Sona Gelen Bağlaçlar: Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: bolsä (ise). beri. båşläb (itibaren. c. hämdä (hem de). Zemin ise kaskatı). här vaqtdägi käbi ğurur bilän kelär edi. Tönkälär cüdä köp. Yåzmäsdän burun. (O etrafa bakmadan her zamanki gibi gururla geliyordu). dåvur (kadar). hem de birbirine çok yakın. boyiçä (boyunca). Mäclisgä 20 çåğli kişi keldi. häm birbirigä köp cüdä yaqın. (Başkan. dek (gibi). Sålih Mahdumning håvlisigä qaräb ketdi. båşqä (başka). arqalı (yoluyla). Yåmğır yåqqanligä qarämäy. qarşi (karşı). Räis köpçilikkä qarätä şundäy dedi. ävväl (önce). Xatni poçtä arqalı cönätdim. bu kitåbni oqıdim. (Elbette. säbäbli (dolayı). özgä (özge). (Yazmadan önce bu kitabı okudum). käbi (gibi). binåän (binaen). 3. Özbek köp bütün yer yüzidä. (Ben dünden beri işte değilim). qaräğändä (göre). çåğli (kadar). qarämäy (rağmen). häm (de. yanglığ (gibi).178 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Älbättä. beri). u bolsä qåldi. Son Çekim Edatları: Özbek Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. Sıddıqcån miltilläb turgän çiråqqä tåmån burıldı. böläk (başka). (Toplantıya yirmi kadar kişi geldi). uçün (için).

Özbek adının kökeni ve yapısı ile ilgili olarak da çeşitli görüşler vardır. 1993 yılında kabul edilen Latin alfabesi 1995’te değiştirilmiştir. Namangan. Kâdirî’nin “Ötken Künler. Batu’nun kardeşi Şeybânî neslinden gelen Ebu’l-Hayr Han (1428-1468). Andican. C’lavçi (c’li) ağızlar/Kıpçak grubu. Yeni alfabe ortak Türk Latin alfabesinden hem uzaklaştırmış hem de alfabeyi karışık ve kullanışsız duruma getirmiştir. Özbek Devleti. Hasan Eren ise bu sözün ‘Özü+berk’ sözünden geldiğini söyler. Yeni Dönem.000. Aybek’in “Kutlug Kan. Özbek Türkçesini tanımlamak. Özbek Türkçesinin ağızlarını üç grup hâlinde tasnif etmek mümkündür: 1. Özbekistan 20 Haziran 1990 yılında egemenliğini. Nevaiy. Türkistan’ın coğrafi ve kültürel merkezi olup bölgenin en önemli cumhuriyetidir. Türkistan’a yayılıp büyük bir güç hâline gelmişlerdir. Moğollarla yapılan savaşlarda zayıf düşen Özbekleri Şeybânî Han (1500-1510) yeniden toparlamış. 2. Özbek adının 1313-1340 yılları arasında hüküm süren Altın Ordu hükümdarı. Mehrabdan Çayan. Karluk. XVIII. Nukus. Kırgızistan ve Türkmenistan’ın sınır bölgelerinde konuşulur. Suskunluk Dönemi (1938-1960). Mâverâünnehir ve yöresini ele geçirir. Abdullah Kâdirî ve Sadrettin Aynî’nin bunda rolü çok büyüktür. Özbek Türklerinin kendi nüfusları ülke nüfusunun % 85’ini oluşturur. Özbekistan idari olarak 12 bölge- 5 3 . Daha sonra hâkimiyet Mangıthanlar sülalesine geçer ve onlar da 1860’a kadar hâkimiyetlerini sürdürürler. 1860’larda Buhâra ve Hive Hanlıklarını zayıflatıp Hokand Hanlığını ilhak etmişlerdir. Türk dilinin üç büyük grubundan biri olan Doğu Türkçesi (Karluk) kapsamında değerlendirilir ve Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. Karluk grubunun bir temsilcisi omakla birlikte Özbek Türkçesinin içinde kuzey ve batı Türkçesinin özellikleri de görülür. Böylece Özbek Türkleri XVI. Azerbaycan ve Kazan Tatar Türk edebiyatları ile girmiştir. Çağdaş Türk lehçeleri arasında. 2. büyük dedesi Özbek Han’ın adını verdiği devleti 1428’de kurarak bağımsızlığını ilan etmiştir. Türkistan’ın kuzey bölümünde. Özbek edebiyatına Türkiye. 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanan Özbek Türkleri. güneyinde ise Afganistan ve Türkmenistan ve batısında da yine Türkmenistan yer alır. Y’lavçi (y’li) ağızlar/ Karluk grubu. 1 Eylül 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. yüzyıl başlarında bir Özbek edebiyatı ortaya koymuşlardır. Özbek Türklerinin tarihini anlatmak.000’u aşan bir nüfusa sahiptir. XV. Balelik. 447. 3. 4 2 Özbek edebiyatını anlatmak. Özbekistanın yerini belirlemek. doğusunda Kırgızistan ve Tacikistan. Nevâiy. yüzyılın başında Timurluların hâkimiyetine son vererek. Karahanlı ve Çağatay edebiyatlarını tarihî bir devamlılık içinde izleyerek XX. Oğuz grubu. Kuzeyinde Aral gölü ve Kazakistan. Fergana. Başkenti Taşkent olup 2. Özbek Türkleri. H. Abid Ketman” gibi romanları. Altın Orda Hanı Özbek’in (1312-1340) soyundan gelen idareciler tarafından kurulmuş ve Fergana vadisindeki Türkleri bir araya toplamıştır. Kıpçak ve Oğuz Türklerinin birleşmesinden meydana gelmişlerdir. 1940’tan sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır. Aynî’nin “Buhara Celladları”. Nihayet. Buhâra. Çağdaş anlamda hikâye ve roman. Sovyetler Birliği’nin parçalanmasından sonra 20 Haziran 1991’de bağımsızlığına kavuşmuştur. Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan lehçedir. 1924’ten 1991’e kadar Özbek Türkleri Rus hâkimiyeti altında yaşamışlardır. Ürgenç ve Hive ülkenin önemli şehirleridir. Denis Sinor’a göre Özbek sözü ‘Oğuz+bek’ kelimelerinin birleşmesinden çıkmıştır.400 km2 bir alana ve 22. bağımsız. Taşkent’ten başka Semerkand. 1910’larda başlayan Özbek hikâyeciliği ve romancılığı 1920’lerde gelişir. Çağdaş Özbek şiiri üç döneme ayrılır: 1. Ünite . Cedit Edebiyatı Dönemi (1910-1938). yüzyıldan itibaren bölgeye giren Ruslar. 1740 yılında Nâdir Şah. Özbekistan’ın dışında yoğun olarak Kazakistan’ın güney bölümünde. asrın ortalarına doğru bir güç hâline gelmeye başlamışlardır.7. Özbek Han’dan geldiği en fazla taraftar bulan görüştür.Özbek Türkçesi 179 Özet 1 Özbek adını açıklamak. Özbek Türkleri. Bâbür Şah’ı yenerek 1500 yılında hükümdarlığını ilan etmiştir. 3. Özbekistan. müstakil” demek olup kelime ‘Öz+bek’ şeklindedir. 1930-1940 yılları arasında Latin alfabesini.5 milyon nüfusa sahiptir. Ulug Yol” romanları önemlidir. Özbekistan’ın başkenti olan Taşkent aynı zamanda ülkenin en büyük şehridir. Amuderya ve Sirderya nehirleri arasında Mâveraünnehir ve Fergana havzasında yer alan Özbekistan. Hokand. Vambery’e göre Özbek kelimesinin tam anlamı “kendi kendinin beği.

+råq. -qır/-kir. -i-(I)l-. +lik. -gäç. -ğur. 2. 3. -sä + şahıs eki + keräk Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. +çåq/+çäk. -qan. teklik +(s)i. +Iş. -(I)n/-(U)n. 1. 3. -(i)ş c. +(i)mtil. -kän. -qay). 2. -(i)ş. +i-. -miş Zarf-Fiiller: -(i)b/(-bån). -(i)nglär. teklik -(i)m. -günçäe-kän. +läb. -iz-/-ızSıfat-Fiiller: -(ä)yåtgän. +kinä. -läring. +låq. -qaz-/-gäz-. Ünsüz Uyumu: Tonluluk bakımından kısmen uyum vardır. Yükleme hâli: +ni d. +ni c. Ünsüzler: Özbek Türkçesinde 23 ünsüz vardır. -(I)n-. -mä. teklik -(i)ng. -ärli/-ärli. 2.-(I)q/-(U)q. Ancak alfabede 7 harfle gösterilir. 2. +si-. 1. e. +siräFiilden İsim Yapan Ekler: -(I)m/-(U)m. Büyük Ünlü Uyumu: Türk Lehçeleri içerisinde en bozuk olanıdır. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -(i)b(di). +çilik (<+çi+lik).ø. -(I)t-. karelik bir alana sahip ve başkenti Nukus olan Karakalpakistan Cumhuriyeti yer almaktadır. -äcäk. -qun/-kün. -gän + iyelik eki + yoq/ bårŞimdiki Zaman: . -måqdä. Özbekistan Cumhuriyeti içerisinde ayrıca özerk bir Türk Cumhuriyeti statüsünde olan ve 165. +kär/+kår. 3. +ginä. -(i)şsin 6 Zaman ve Şekil Ekleri: a.(+si-n-). -çıq. -åq/-äk. teklik -sän. -gü (-ğu) + iyelik eki (+dir) Geniş Zaman: -(ä)r b. Yönelme hâli: +gä e. teklik +(i)ng. +bån. teklik -ø. çokluk -ø. Özbek Türkçesi gramerini sınıflandırmak. -(i)ş b. 1. -äcäk. teklik +(i)m. -(i) nglär. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sä Gereklilik Kipi: fiil + (i)ş + iyelik eki + kerak. çokluk . -lär. +älä(si)/ +alåvi. -(I)msirä-.(i))ngiz(lär). -qın/-kin. +çil. -är. +doz. +mänd. +qa-/+ğa-. teklik -(ä)y(in). -di. Yalın hâl: Eksizdir. Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: + dåş. asıl fiil + (i)b + yardımcı fiil(tur-. 3. -gän.lär. +li. otir-. çokluk -siz.getirilir. +äl/+ål-. geçmiş zaman ve şartta e. -gäniçä. daha çok uyumsuzdur. çokluk + (i)ngiz. +sit. +ik-/+ıq-. 1. çokluk -(i) ng(i)z. -(gin). +zår. 3. -ğı/-gi. -gändä/-qandä. -käç.. Eşitlik hâli: + däy. -mäsdän. +åvlån. Bulunma hâli: +dä f. -mäs. çokluk -miz. 2. -(a/-y)digän. -ğın/-gin. +lä-. I. -dıq/-dik. -ädigän/ -ydigän. 2. -çåq/-çäk. +alåq. 3. Fiilden Fiil Yapan Ekler: -ä-. teklik -ø. +täçä. -qaç. +sin. -(I)r-. Vasıta hâli: bilän Aitlik eki: +gi. +ki Soru eki: +mi Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a. b. be+. -måq. +çä. -dir-/-tir-. -ğıç/-giç. -gän. II. -ğız-/-giz-. +åv(i). çokluk . -miş Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -di. -(I)nqırä-. çokluk -(i)k. +tåy. yür-. İlgi hâli: +ning.ä/-y. -yäp. -måqçi Fiillerin Birleşik Çekimi Özbek Türkçesinde birleşik çekimi: rivayette ekän vemiş.) + (i)b + kişi eki Gelecek Zaman: -ä/-y. -kä. teklik . 2. çokluk -sinlär. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lär İyelik Ekleri: 1. teklik -män. -(I)ş-. İstek Kipi: -gäy (-käy. -gäli. hikâyede -edi ve şartta -bolsä ile yapılır. -måqçi. +dår.(+si-t-). Emir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -qız-/-kiz-. -qı/-ki. -(ä)yåtir. +dek h. -ti. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. +siz. +çän. -mäy Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. +gär/går. +ä-.000 km. +kä-/+gä-. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -gäni. 2.ø. -ğaz-/-gäz-. -dåq/-däk. -ä/-y. sizlär. +äk. ğır/-gir. 3. 2. teklik -sin. 3. 3. -läring . -ğun/-gün. -qıç/kiç. +çi. (i)nç. +käş. çokluk + läri Hâl Ekleri: a. -qåk/-gäk. -är/-ar-. +(ä)y-. -qån/-kän. +simån. -(I)k/(U)k. Tonsuzluk uyumu bakımından ise. Ayrılma hâli: +dän g. +qına. çokluk + (i)miz. Küçük Ünlü Uyumu: Kısmen işlediğini söylemek mümkündür. -gån/-gän. +rä-. +(i)mtir.180 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ye ayrılmıştır. nå+ İsimden Fiil Yapan Ekler: +(ä)r-. yåt.ve eken İle Yapılan İsim Çekimi Şimdiki/geniş zamanda kişi ekleri. çokluk -(ä)ylik. -gü + iyelik eki +bår. -(U)v . Ses Bilgisi Ünlüler: Özbek Türkçesinde 10 tane ünlü bulunmaktadır.

qay bir (hangi bir). kimdir (biri. sen/siz. bulär (bunlar). Soru Zarfları Edatlar Özbekçede kullanılan Ünlemler. närsä (ne) Sıfatlar Özbekçede kullanılan Niteleme ve Belirtme sıfatları Zarflar Özbekçede kullanılan Zaman Zarfları. kim/kimlär (kim.Özbek Türkçesi 181 III. Soru Zamirleri: qaysi (hangi). qaysi bir (herhangi biri). barçä (hepsi. kimsä (kimse). ällänärsä (bir şey). u (o). qaysiläri (hangileri). ba’zi (bazı). Yer-Yön Zarfları. neçtäsi (ne kadarı). ulär b. xämmä (hepsi). nimädir (bir şey. şu. biråv (biri. Belirsizlik Zamirleri: älläqaysi (herhangi bir. heç kim (hiç kimse). Dönüşlülük Zamiri: öz c. Ünite . kimi). qançäsi (ne kadarı). nimälär (neler). nimäni (neyi). İşaret Zamirleri: bu. nimä (ne). öşälär (onlar) d. kimler). herkes) e. sizlär/ senlär. öşä (o). birisi). herhangi bir şey). biri. birisi). här kim (herkes. Kişi Zamirleri: men. bir qançä (bir kaç). biz. Bağlaçlar ve Son Çekim Edatları . şulär (şunlar). bäri (hepsi). biri). ba’zi birlär (bazıları. bir neçä (birkaç). ulär (onlar). her biri). Miktar Zarfları. ayrim (bazı. u. Nitelik (Durum) Zarfları. bir närsä (bir şey). älläqançä (birkaç). kimileri).7. ällänimä (bir şey). KelimeTürleri Zamirler a.

ö) ünlülerden sonra düz-dar (ı. aitlik eki c. oqımägänmiz b. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde fiilden isim yapan ek bulunmaktadır? a. İyelik eki. Özbek yazı dili Ürgenç ve Hive ağızlarına dayanmaktadır. qaysi b. 8 ünlü-8 harf 4. Özbek Türkçesinde bazı ekler tek şekilli olduğu için ünlü uyumları bozulur. e. b. c. bängü 6. qoşniniki kelimesinde hangi ekler bulunmaktadır? a. i) ünlüler gelmez. Ünlü uyumlarıyla ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. bår. yolçi c. Abdülhamit Süleyman Çolpan d. oqıydigän kitåb c. 8 ünlü-6 harf e. Özbek Türkçesinde ünsüzlerin özellikleri dikkate alındığında aşağıdaki örneklerin hangisi yanlıştır? a. qorqınç d. Özbek Türkçesinde büyük ünlü uyumu oldukça sağlamdır. 5. b. körmädim c. kelmäysän d. Mollanepes c.. Özbek Türkleri 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanmışlardır. Aybek 3. yåğäyåtgän yåmğır d. qoziçaq 9. Fıtrat b. Özbek Türkçesinde yuvarlak (o. gündüz. küçliråq b. Elbek e. 10 ünlü-8 harf d. keräk. Özbek Türkçesi Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. quçåq b. aitlik eki b. Aşağıdaki örneklerin hangisinde öğrenilen geçmiş zamanın olumsuz çekimi bulunmaktadır? a. som?’ cümlesinde boş bırakılan yere hangi soru sıfatı getirilmelidir? a. toqqız. keläcäğini bilämän e. Yükleme hâl eki. İlgi hâli eki. teri d. 10 ünlü-7 harf b. d. Özbek Türkçesi Karluk grubunun bir temsilcisidir. piçåq. e. Aşağıdakilerden hangisi Özbek yazar ve şairlerinden biri değildir? a. nåzli c. yükleme hâl eki. bilmäsmän 8. iyelik eki e. neçä e. ming. temir. kelmåqçi emäsmän e. qandäy d. aitlik eki 7.. Aşağıdakilerden hangisinde Özbek Türkçesindeki ünlü sayısının kaç tane olduğu ve bu ünlülerin alfabede kaç harfle gösterildiği doğru olarak verilmiştir? a. c. 9 ünlü-9 harf c. Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan Türk lehçesidir. Küçük ünlü uyumu hiç görülmez. Yükleme hâl eki. ‘Älmäning kilosi . 2. ilgi hâli eki. d. qay . aitlik eki d. işlägäli keldim 10. acı. til. Aşağıdakilerin hangisinde sıfat-fiil eki bulunmamaktadır? a.182 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. Özbek Türkçesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. İlgi hâli eki. Küçük ünlü uyumu oldukça sağlamdır. nimä c. kiriş. tez çåpär at b. sütçi e. Özbek Türkçesi. zähmätkäş e.

Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. Malatya. Yaman. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. 291-354. İstanbul. (1993). M. a 4.. bårdim. Gazi Kitabevi. R. TDK Yay. S. (1994). (1957). İnönü Ü. Geçit Yay. tik. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. e 6. Türk Dili (Basılmamış) Doktora Tezi. F. Kayseri.. Kocaoğlu. M. Ankara.. 4.. Özbekistan Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbekistan Türkçesi Sözlük. Özbek Türkçesinde Edatlar. Akçağ Yay. “Özbek Edebiyatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.. “Özbek Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. küç. Yanıtınız yanlış ise. Ankara. c 5. Yanıtınız yanlış ise. S. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). (1997). b 3.. mol. “İsim Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Akçağ Yay.. s. F. Özbek Türkçesi. (1997). “Bildirme Kipleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Özkan. Li. (2005). a 8. (2007). 62. (1993).Türk Dünyası Araştırmaları. d 2.. Yiğit.-Tulum. (1999). A. Ö. Elazığ. (2003). Özbek Türkçesi. Yusuf. s. (1997). F. Ankara. Kebikeç Yay. Sıra Sizde 2 qol (el) ve umr (ömür) kelimelerinin şahıslara göre iyelik çekimi şu şekildedir: qolim (elim) qoling qoli qolimiz qolingiz qolläri umrim (ömrüm) umring umri umrimiz umringiz umrläri Ahmedov.. TİSAV Yay. Yanıtınız yanlış ise. Çizgi Kitabevi. A. Türk Dillerindeki Sontakılar. İstanbul. s. “Ünlü Uyumları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Şirin User. Tekin. Simurg Yay. Konya 2005. Öztürk. Ankara. Yaman. tegirmån. Şubat. O. N. Dil. M. Zeynalov.Şuataman. Yaman.Durmuş. 41-44.. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. Håzirgi Özbek Tili. Ankara. İstanbul. .. A.. Edebiyat. Ankara. “Sıfatlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Özbek Türkçesi Üzerine Birkaç Söz”. Cem Yay. Yusuf Gedikli). 3-53. Yong-Sǒng (2004). TDAV Yay. Gazi Kitabevi. Wurm. Türk Dilinin Yurtları. “Özbek Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 149-152. Rifat Gürgendereli). B. c 9.. . Bahar. Özbek Türkleri Tarihi. eskiçi. Kriter Yay. (1993). Kocaoğlu. E. 127. R. Doğan. (2007). s. (1989).. Ahmet B. Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kelimelerin Özbek Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: teng. Temmuz. L. KB Yay. “Özbek Türkleri Edebiyatı”. TDK Yay. Özbek Türkçesi Grameri.Hünerli B. T. Yanıtınız yanlış ise.. åçdim. Türk Dünyası Nüfus. T. Özbek Türkçesi El Kitabı.7. e 10. (1996).. Bozkurt. N. Özkan. H. “Ünlüler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. (1996).. Ercilasun). Ankara. Coşkun. R. M. “Sıfat-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Özbekler” (Akt. Türk Dünyası Tarih Dergisi. İstanbul. C. Akalın). Kämål. Ünite . E. keräkli. Yanıtınız yanlış ise. Ercilasun. Ankara.Ölmez. Yanıtınız yanlış ise. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. S. Çağdaş Özbek Şiiri. KB Yay. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. M. Kapı Yay. B. “Özbek Türkçesi”. Yıldırım. s. Ankara. 139-186. İstanbul. Sosyal Yapı. Türk Dili. B. 179-198. E. s. Özbek Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbek Türkçesi Karşılıklar Kılavuzu. T. Türklerin Dili. H. I-II. N. mening. Tåşkent. İstanbul. b 7. (2000). Ekim. (1994).-Mahmud. d Yanıtınız yanlış ise. kömmåq. Öztürk.Efendiyev. (2006).. (2005). Akçağ Yay. “Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1. Türk Dilleri. TDEK.Özbek Türkçesi 183 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. (1998). Salman. Özbekçe (Çev. V. (2005). Saray. (1998).. keçä. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız yanlış ise. C. Yanıtınız yanlış ise. Ankara. (2009). İstanbul.

Özbek Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek. Anahtar Kavramlar • Metin Örnekleri İçindekiler Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri • ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ .Amaçlarımız 8    • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Özbek Türkçesi ile yazılmış metinleri tanımlayıp çözümleyebileceksiniz. Özbek Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek.

Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ KİRİL Aa Бб Вв Гг Дд Ee Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Лл Мм Нн Оо Пп LATİN Aa (Ää) Bb Vv Gg (Ğğ) Dd E. (y)e Yå yå C c (J j) Zz İ i (I ı) Yy Kk Ll Mm Nn Åå Pp KİRİL Рр Сс Тт Уу Фф Xx Цц Чч Шш ъ Ээ Юю Яя Ўў Ққ Ғғ Ҳҳ LATİN Rr Ss Tt U u (Ü ü) Ff X x (l) Ts ts Çç Şş (Kesme) Ee Yu yu (Yü yü) Yä yä O o (Ö ö) Qq Ğğ Hh .

å ö p r s ş t u v w y z ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ . ye f g ğ h x (l) i J k q (o)) l Harfler Mm Nn Ng ng Oo O’ o’ Pp Rr Ss Sh sh Tt Uu Vv Ww Yy Zz TT Ses Karşılığı m n ñ o.ä b c ç d e.186 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Jj Ch ch Dd Ee Ff Gg G’ g’ Hh Xx Ii Jj Kk Qq Ll TT Ses Karşılığı a.

Ünite .8.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 187 .

Дам бобомнинг. шовқин-сурон йўқ. Чоллардан бири ёки иккови бирдан жaвоб беради: “Bаалайкум.. кўрсаткич бaрмоғи билан пўписа қилади. шалоқ ешиги олдидa менинг чол бобом ўз ўртоғиузун соқолли.. Сийрак ўткинчилар албатта қўл қовуштириб “Ассалом!” деб ўтадилар.” Мен чоллaрнинг атрофида айланаман. тўпроқда ҳассалар чизган изга қизиқиб қaрайман. ҳассасини тиззалари орaсига қaдаган. йирик жуссали. кичкина гавдасини деворга суяб чўққaйган. оғзини очишга қистаб. офтобга яғринини тутган ҳолда. дам ўртоғининг говрондай узун ҳассасини “от” қилиб минаман. қўшнимизнинг эски. ерга ёнбошлаб ўтирибди. Ўртоғи эсä қўпол. Кейин бу қуруқ таёқларни тарaқлатиб улоқтираман. нималар тўғрисидадир эзмаланиб сўзлашади. Кейин бобомнинг тиззасини қучоқлайман. Кўчадан от. тишларини қидираман.188 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I БОЛÄЛИК Тор кўчада. Бобом ўсиқ қошлари тагида яширинган кўзларини ёлғондака олайтириб. . кар қулоқ мўйсафид билан. Бобом ориқ. арава ўтмайди. узун сертук оёқларини узaтиб. эски сaғри кавуш кийган. бир тутaм соқолини ушлайман. ҳассаларни тиxирлик билан эгаларига қaйтараман.

sağır kulak aksakal. Эчки: . bir tutam såqålini uşläymän.ile. iri cüsseli. araba geçmiyor. Köçädän åt. İhtiyarlardan bir veya ikisi birden cevap veriyor: “Vealeyküm. åğzini åçişgä qıstäb.. åftåbgä ygğrinini tutgän håldä. дебди. nimälär toğrisidädir ezmälänib sözläşädi. Қорни оч қaшқир йўлдa келaётсa. Keyin båbåmning tizzäsini quçåqläymän. бир йўқ экaн.” Men çållärning ätråfidä äylänämän. Dedem gür kaşları altında gizlenmiş gözlerini yalandan dikip işaret parmağı ile tehdit ediyor. еяй эчки. 1 Köngül Köngül. komşumuzun eski. tişlärini qıdirämän. Ortåğı esä qopål. Қaшқир ҳовузгa борибди: . Kâh dedemin. yergä yånbåşläb otiribdi. eski çarık giymiş uzun. bastonunu dizleri arasına almış.дебди.Мени есaнг тумшуғингни чaйиб е. Keyin bu quruq täyåqlärni täraqlätib ulåqtirämän. uzun sertük åyåqlärini uzatib. bastonlarını nazlanarak sahiplerine geri getiriyorum. Ünite . Dedem zayıf. ne dåding bår. Båbåm årıq. Қaшқир: . gevezelik edip konuşuyorlar. yıpranmış kapısı önünde benim ihtiyar dedem. arkadaşı-uzun sakallı. . toprakta bastonların çizdiği ize merakla bakıyorum. Båbåm åsıq qåşläri tägidä yåşiringän közlärini yålğåndäkä åläytirib. kär qulåq moysäfid bilän. şalåq eşigi åldidä mening çål båbåm öz ortåğı-uzun såqålli. yirik cüssäli. Tubänlik mengü ketmäsmi? Kişänler parçälänmäsmi? Qılıçlär endi sınmäsmi? Gönül Gönül sen buncalar niye Zincirlerle dost oldun? Ne feryadın. gürültü. güneşe sırtını vermiş hâlde yere yanlamasına oturmuştu. мен сени еймaн. kiçkinä gävdäsini devårgä süyäb. бир эчкини кўрибди. Sokaktan at. Arkadaşı ise kaba. Бир бор экaн. Åybek Çocukluk Dar sokakta. bağrışma yok.дебди.8. qoşnimizning eski. Niçin sen bunca suskunlaştın? Hakaret gönlü incitmez. çoqqaygän. ärävä ötmäydi. kâh arkadaşının sopa gibi uzun bastonunu “at” yapıp biniyorum. Däm båbåmning. şåvqın-surån yoq. bir tutam sakalını avuçluyorum. ne sesin var. sen munçälär negä Kişänlär birlä dostläşding? Ne färyåding.. ağzını açması için zorlayıp dişlerini arıyorum. бергин сув. körsätkiç barmåğı bilän popisä qılädi. küçücük gövdesini duvara dayayıp çömelmiş. Seyrekçe geçenler de âdet üzere ellerini kavuşturup “esselâm” diyerek geçiyorlar. Alçaklık bengi gitmez mi? Zincirler parçalanmaz mı? Kılıçlar şimdi kırılmaz mı? . Sonra dedemin dizini kucaklıyorum. topråqdä hässälär çizgän izgä qıziqıb qaräymän. ҳовуз. hässäsini tizzäläri årasigä qadägän.Э..” Ben ihtiyarların etrafında dönüyorum. бир қaшқир бор экäн. Sonra bu kuru sopaları ‘tırrak’ diye fırlatıyorum. hässälärni tixirlik bilän egälärigä qaytärämän.Эчки. чaяй тумшуқ. eski sağri kävüş kiygän. Kiril alfabesiyle yazılmış olan aşağıdaki metni Latin alfabesiyle yazınız. neler hakkındaysa. . kıllı ayaklarını uzatıp. Çållärdän biri yåki ikkåvi birdän cävåb berädi: “Vääläyküm.. Neçün sen munçå sustläşding? Hakårät dilni åğrıtmäs. Siyräk ötkinçilär älbättä qol qåvuştirib “Ässälåm!” deb ötädilär. däm ortåğıning gåvråndäy uzun hässäsini “åt” qılib minämän.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 189 Bålälik Tår köçädä.

Bezensin şimdi Türkistan bağı. Ösib Türkistån. olmaz mı gönül şâd? Bilmem ne için kuşlar uçmaz bahçelerinde? Birliğimizin sarsılmaz dağı. ölmemişsin. Bezänsin endi Türkistån båğı? Qozğal. Kur yeni devlet. Birläş. gelmiştir çağı. hälqım. qalbing uyğansin. yetär şunçä cebr-ü cäfålär. äsårät-barçäsi yånsin. bolmäsin dil şåd. Boyun egmä. boy göstersin! Genişlet. ey hälqım. büyüt kendi vatanını gül bağlarında. Hämmäsi mähzun. düşmanlar çatlasın. Ål bäyråğıngni. quşlär häm färyåd. Zincir takma. kuşlar da feryat. Ümidimizin sönmez ışığı. Ki sen häm hür tuğılgänsän! Dirisin. Çämänlär bärbåd. yåvlär örtänsin. Birleş. Büyüyerek Türkistan. qädding kötärsin! Yåyrät yåşnät öz Vätäning gül båğlärıngdä. Bilmäm. Ümidimizning sönmes çıråğı. Sende âdem. ne uçün quşlär uçmäs bağçäläringdä? Birligimizning tebränmäs tåğı. Ki sen hür doğmuşsun! Süleyman Hamid Çolpan Gözel Türkistan Gözel Türkistån sengä ne boldi? Sähär väqtidä gülläring soldi. Qullıq. Kulluk. Boyun eğme. Süleyman Hamid Çolpan . ölmägänsän. Çimenler berbat. Güzel Türkistan Güzel Türkistan sana ne oldu? Seher vaktinde güllerin soldu. Kişän kiymä. Al bayrağını kalbin uyansın. sen de insansın. sen dä insånsän.190 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Tiriksän. tutsaklık hepsi yansın. ey halkım. Hepsi mahzun. Sen dä ådäm. kelgändir çåğı. Qur yengi dävlät.

yarämäs” degän? Mungli quşım ulärni qoy. sen öt. Ünite .Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 191 Til Mungli quşim sayräb sayräb kel änglät! Kimlär erür Türk tilini satğuçi? Bülbül kebi sayräb turgän bu tilni Uyälmäyin bu ölkädän åtğuçi? Båldän tåtli.8. Kimdir. işe yaramaz” diyen? Kederli kuşum onları bırak. Türk dilinin ününü çıkar göklere! Bırak onları. onlar yoldan çıksınlar Millet içinde boşboğazlık etsinler. ona “mahallî. Elbek . Kimdir. sen sayrä. Düşüncesizce hor görüp duranlar? Dünyada zenginliğini göstermeden. Tüşünmäyin xorläb xorläb yatğuvçı? Åcunlärdä båyliğıni körsätmäy. bungä “yerli. cåndän tınıq Türkçäni. ulär yoldän åzsinlär El içindä boşboğazlik såtsinlär. Türk tilining dångin çıqär köklärgä! Qoy ulärni. candan duru Türkçeyi. Dil Kederli kuşum öte öte gel anlat! Kimlerdir Türk dilini satanlar? Bülbül gibi ötüp duran bu dili Utanmadan bu ülkeden atanlar? Baldan tatlı.

İspan. Эртaсигa ҳaм шу воқеa қaйтaрилибди. отaси у пулни ҳaм ҳовузгa тaшлaбди. debdi. çet ellärdän häm kitåblär kelib turädi. кўчaгa чиқиб ўртоқлaринг билaн ўйнa. şuningdek. åxiridä xår bolmäysän!” . энди кaттa бўлиб қолдинг. Уйигa келсa. нимa қилaр экaн? . Båla våyägä yetgäç. dış. Arab. Nemis. бир одaмникидa xизмaт қилиб. köçägä çıqıb ortåqläring bilän oynä. xўп. åtasi håvuz boyida otirgän ekän.192 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kütübxånä Kütübxånäni bilmäydigän bålä bolmäsä keräk. Болa: . Болa xурсaнд бўлиб кўчaгa чиқиб кетибди. birår hunär örgän. Mäktäb kütübxånäsidä tåpilmäydigän ba’zi kitåblärni bålälär kütübxånäsidän tåpiş mümkin. Bålä: . sen åğır mehnät qılib cåningni qıynäb yürmä. Bu yerdä tört million nusxadän årtıq kitåplär saqlänädi. ilmiy hämdä åmmäviy-siyåsiy ädäbiyåtlär häm bår. Bizgä eng yaxşi tanış bolgäni esä mäktäb kütübxånäsidir. Üyigä kelsä. hariç Nemis: Alman ҲAР КИМНИНГ МЕҲНAТИ ЎЗИГA ШИРИН Бир отa-онaнинг яккaю ягонa ўғли бўлгaн. Бу ҳолдaн ҳaйрон бўлгaн онa вa болa учинчи куни ўтириб мaслaҳaтлaшибди. Bålä. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: birårtä: bir. Bålä indämäbdi. Болa. Undä därslik vä oquv materialläridän taşqari gazeta vä jurnallär. қaйтиб келгaнингдa отaнггa мaнa буни берaрсaн! . Ertäsi işgä ketayåtgånidå uni ånäsi toxtätib: Oğlim. Här Kimning Mehnäti Özige Şirin Bir åta-ånaning yäkkäyu yägånä oğli bolgän.debdi. Fårs tilläridägi kitåblärni häm oqış mümkin. dışarı.пул тотли бўлaди. Kütübxånägä bärçä ittifåkdåş respublikalärdän. отaси ҳовуз бўйидa ўтиргaн экaн. Ukrain tilläridägi kitåblär bilän birgä İngliz.дебди. Кечқурун уйигa келиб отaсигa берсa. Отa тaнгaни олиб ҳовузгa тaшлaбди.деб бир тaнгa пул берибди. aile årtıq: artık. Болa индaмaбди.дебди-дa. Эртaси ишгa кетaётгaнидa уни онaси тўxтaтиб: -Ўғлим. håzir kitåbsiz birårtä häm xånädån yoq. оxиридa xор бўлмaйсaн!” . Älbättä.deb bir tängä pul beribdi. herhangi bir åmmäviy: kitlesel xånädån: ev. Энди бугун бир меҳxaт қилиб пул топиб келaй-чи. Özbekiståndägi eng kättä kütübxånä Tåşkent şähridä. Tåcik.дегaн экaн. bädiiy. отaси ўғлини чaқириб: “Ўғлим. Онaсидaн олгaн пулини унгa берибди. åtasi oğlini çaqırib: “Oğlim. пул топибди. Болa отaсигa бир xўмрaйиб қaрaбди-дa. Rus. Болa отa-онaнинг тaрбиясидa кaттa болибди. Bu håldän häyrån bolgän ånä vä bålä üçinçi küni otirib mäslähätläşibdi. maxsus täşkil etilgänläri esä dävlät kütübxånäsi deyilädi. Keçgäçä oynab yüribdi. Ånasidän ålgän pulini ungä beripdi. Ertäsigä häm şu våqeä qaytärilibdi. ўз меҳнaтинг билaн топилгaн дaромaд . dış taşqari: başka. Şuning üçün häm u yerdä Özbek. Ҳaлиги ярим тaнгaни топиб чиқибди. кийимлaрини ечиб ўзини ҳовузгa тaшлaбди.Отaм бу пулни меҳнaт қилмaсдaн олиб келгaнимни билгaнгa ўxшaйди. сен оғир меҳнaт қилиб жонингни қийнaб юрмa. дебди. Xånädånlärdägi kütübxånälär şäxsiy kütübxånä. Шундa отaси ўғлигa: . Bålä åtä-ånäning tärbiyäside kättä bolibdi. endi kättä bolib qålding. xop. Ungä Älişer Nävåiy nåmi berilgän. Åtä tängäni ålib håvuzgä taşläbdi.Кўрдингми ўғлим. Bålä xursänd bolib köçägä çıqıb ketibdi. бирор ҳунaр ўргaн. Кечгaчa ўйнaб юрибди. fazla tåpil-: bulunmak barçä: bütün kättä: büyük çet: yabancı. qaytib kelgäningdä åtänggä mänä buni berärsän! . Болa воягa етгaч. .

Endi bugün bir mehnät qılıb pul tåpib keläy-çi. seslenmek xop: peki. Keçqurun uyigä kelib åtäsigä bersä. Häligi yärim tängäni tåpib çıqıbdi. kiyimlärini yeçib özini håvuzgä taşläbdi.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 193 . gelir . çözmek xursänd: memnun.Åtäm bu pulni mehnät qilmäsdän ålib kelgänimni bilgängä oxşäydi. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: mehnät: emek taşlä-: atmak. nimä qılär ekän? . şen däråmäd: kazanç.pul tåtli bolädi. bir ådämnikidä xızmät qılıb. .debdi-dä. öz mehnäting bilän tåpilgän däråmäd . Ünite . fırlatmak yäkkä: bir tane.degän ekän. Bålä åtäsigä bir xomräyib qaräbdi-dä. Şunda åtäsi oğligä: Kördingmi oğlim. tamam mäslähätläş-: akıl danışmak toxta-: durmak oxşa-: benzemek qıyna-: eziyet etmek nimä: ne köçä: sokak keçqurun: akşam üstü ortåq: arkadaş xomrä-: somurtmak pul: para yeç-: çıkarmak.8. tek indä-: ses çıkarmak. åtäsi u pulni häm håvuzgä taşläbdi. pul tåpibdi.

“Oynayi Iskandariy” (Iskandar oyinasi) deb ataladi. shoirning bu ulug` zamondoshlari haqidagi memuar xotiralaridan tashkil topgan edi. uning o`z kuchi va imkoniyatlariga ishonchini mustahkamlaydi. Navoiy ularga bag`ishlab “Holoti Sayyid Hasan Ardasher”. 1485-yilning boshida yugatadi. Alisher Navoiy 1481-1482-yillarda “Vaqfiya” asarini yozadi. Navoiy maslahatga ustozi Abdurahmon Jomiy huzuriga boradi. Ulug` shoirning ilk she`riy devonini muxlislari tuzgan bo`lsalar. “Layli va Majnun”. Navoiy besh dostonni ikki yilda tamomlaydi. “Iskandarnoma”.debdi çopån. Navoiy o`zbek tilida muammo yozgan ilk o`zbek shoirlaridan bo`ldi. Shoirning fors tilidagi muammolarini esa 500 chamalaydilar.Meni. U o`z dostonlarini “Matla ul-anvor” (“Nurlar boshlanishi”). O`z xalqining shunday hazinadan bebahra qolishi Navoiyni qiynadi.Men seni ålgänimdän keyin. Qonğızåy aytibdi: “Ey çopån meni özinggä xåtin qılib ålmäysänmi? debdi. XII asrning buyuk shoiri Nizomiy Ganjaviy (1141-1209) dan keyin shoirlik qudtarining mezoniga aylanib qolgan “Xamsa” yaratish edi. 1480-1490-yillar Navoiy uchun badiiy ijodda samarali davr bo`ldi. “Majnun va Layli”. Jomiy Navoiyni bu ishga tezlikda kirishishga undaydi. Ulardan forslar. 1490-yillarning boshida Navoiyning yaqin do`stlari.Qonğızåy bolsä undän soräbdi: . Özbek Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri Alisher Navoiy Alisher Navoiy she`rni. “Holoti Pahlavon Muhammad” asarlarini yozadi. Vaqf deb biror xayrli ishning sarfu xarajatini ta`min qilmoq uchun ajratilgan yer yoki mulkka aytiladi. shu tilni bilganlargina bahramand bo`ldilar. Alisher Navoiyning eng katta orzusi doston yozish. “Xamsat ul-mutahayyirin”. “Hayf paykar”(“Yetti go`zal”). 1483-yilda o`z “Xamsa”sini yoza boshlab. ketma-ket nasriy kitoblar yaratdi. Nizomiyning “Panj ganj” nomi bilan tarixga kirgan “Xamsa”si 5 masnaviydan tashkil topgan edi: “Maxzan ul-asror” (“Sirlar xazinas”). 1485-1486-yillarda ikkinchi devon . “Hasht behisht”(“Sakkiz jannat”). Bu asarlar nasriy bo`lib. Vazirlik martabasida turib ham she`r yozishni to`xtatmadi. “Xazoyin ul-maoniy”ga uning 52 muamosi kiritilgan.Mäyli . Qonğızåyni vähimä båsibdi. U 1488-yilda yozgan “Tarixi mulki ajam” (“Ajam shohlar tarixi”) shularning biri edi. Pahlavon Muhammad (1493) ketma-ket vafot etdilar. Olimu fuzalo-barcha bu hodisani zo`r olqish bilan kutib oldilar. asosan. shoirlikni hamma narsadan baland tutdi.Çopån aytibdi: . ålsäng nimä ålib beräsän? .Mengä tegäsänmi? . -debdi. “Shirin va Xusrav”. Yuz yildan keyin unga Xusrav Dehlaviy (1253-1325) javob qildi. . 1491-yilda muammo janriga bag`ishlangan “Risolayi muammo” (ikkinchi nomi “Mufradot”) risolasini yozi.“Navodir un-nihoya”(“Nihoyasiz nodirliklar”) maydonga keldi. 1480-yillarning oxiri. birinchi devoni-”Badoye ul-bidoya” (“Badiiylik ibtidosi”)ni 1472-1476 yillarda shohning amri va istagiga ko`ra o`zi kitob qildi. Bu asar “Muhokamat ul-lug`atayn”da “Zubdat ut-tavoxir”(“Tarixlar qaymog`i”) deb ham ataladi. Abdurahmon Jomiy (1492). “Xusrav va Shirin”. Çopån şundäy deyişi bilän. Navoiyning 1490-yillardagi eng katta xiz- . Shoir ishlagan kunlar hisobga olinsa. ägär gäpimgä kirmäsäng mänä şu qolimdägi tayåq bilä urämän. . Navoiy zamonasida muammo janri keng tarqalgan bo`lsa . Atrofidagilar uning bu ishiga rag`bat va hurmat bilan qaradilar.da. Shoir “Xamsa” dan keyin ko`p o`tmay. fors tilida yozilar edi. birinchi navbatda. 54 ming misralik ulkan obida 6 oyda bitkaziladi. Turkiy tilda birinchi marotaba “Xamsa” yaratiladi. ustozlaridan Sayyid Hasan Ardasher (1489). Lekin bular hammasi forsiy tilda yozildi. Shoh Husayn Bayqaroning o`zi unga rahnamolik qildi.194 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2 Aşağıda Özbek Türkçesiyle verilen metni Türkiye Türkçesine aktarınız.

maylimi bir erkalasam?. «Novvoy qiz». ilk asari «Qurboni jaholat» 1914-yilda yozilgan. men bechora!.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 195 matlaridan biri “Xazoin ul maoniy” (“Ma`nolar xazinasi”)ni tuzish bo`ldi. beyuz qo’ygan qopqondan qo’rq. Cholponni o‘limga hukm qilingan sud qarori 1938-yilning 5-oktabrida chiqarilgan edi. «Jo‘r» (songgi toplami. Uning ilk she’ri «Turkistonlik qardoshlarimga» (1914)dir. «Oydin kechalarda» «Qor qoynida lola». Cholpon 16 yoshidan boshlab ijod qila boshladi. M. Hamza nomli teatrda (shu teatrning tashkilotchilaridan biri Cholpon edi) adabiy emakdosh bolib xizmat qiladi.... Yo’l so’ngida. Soch oqardi. Sahrolarda qurimagan buloqlarga. Ikkalamiz yaralganmiz qiynoqlarga. «Tong sirlari (1926). Bu dunyoda senga do’st yo’q. 30-yillarda matbuotda Cholponga qarshi maqolalar tinimsiz chiqa boshlagach. nashr etilmay qolgan) kabi she’riy to‘plamlari. Bu dunyoda birday g’arib men ham. Asarlari: «Uyg‘onish» (1923). izing quvib yurdi kamon. Umrimizning barcha yo’li. Sayyod mening kulbamni ham qildi vayron. Erka kiyik. Majnun bo’lib sahrolarga yetalasam. 1937-yilda Cholpon qamoqqa olinadi.. Erka kiyik. jon saqlaydi. maylimi bir erkalasam?. maylimi bir erkalasam?. hech bo’lmasa o’lim oldi. 1938-yil 4-oktabrda Toshkentda otib tashlanadi. Yuragimdan to’kilmay ne so’z qoldi. Sening joning . Erka kiyik. «Doxtur Muhammadiyor». Ünite . 1492-1498-yillarda tartib qilingan 4 qism devondan iborat bu ulkan she`riy kulliyot shoirning turkiy tilda yozilgan deyarli barcha lirik she`rlarini qamrab olgan edi. Shoir 7-8 yoshidan 20 yoshigacha bo`lgan davrni umrining navbahori hisobladi va shu davr devonini “G`aroyib us-sig`ar”(“Yoshlik g`aroyibotlari”) deb atadi. maylimi bir erkalasam?. 1935-yilning boshlarida esa Toshkentga qaytib. «Buloqlar» (1922). maylimi bir erkalasam. Cholpon 1924-1926-yillarda Moskvada tashkil etilgan o‘zbek dramstudiyasida tarjimon. sen ham. dildosh kutib ko’zim toldi. Bu dunyoda sen bechora. menga do’st yo’q. Erka kiyik. Dahshatlisi shundaki. Kel.. mening jonim — omonat jon. Cho’g’dan qo’rqma. «Soz» (1923). Sening ko’zing qora. mening bag’rim yara. maylimi bir erkalasam?.Yusuf Abdulhamid Cholpon Abdulhamid Sulaymon og‘li Cho‘lpon 1898 yil Andijon shahrining Qatorterak mahallasida tug‘ilgan. Sening bag’ring yara. Shamol emas.. «Qurboni jaholat». maylimi bir erkalasam?.8. yig’laymiz birgalashib yantoqlarga. adabiy emakdosh va dramaturg sifatida faoliyat ko‘rsatadi.. «Oq . Erka Kiyik Erka kiyik. so’qmog’i cho’g’. mening ko’zim qora. Erka kiyik. Erka kiyik. 1932-yilda Moskvaga ko‘chib ketib.

Ul-da uyatidan bekinib. Eng yorug‘ yulduzdan seni soraymen. boshini bukib. «Gavharoy» kabi hikoyalar. Ul yulduz uyalib. Boshlaymen oydan-da seni sormoqg‘a. Mendan-da go‘zaldir. oydan-da go‘zal!” Ko‘zimni olamen oy chiqqan yoqg‘a. Aytadir: “Bir ko‘rib. Tushimda ko‘ramen – shunchalar go‘zal. Men suyib… men suyib kimni suyibmen? “Men suygan suyukli shunchalar go‘zal. Oydan-da go‘zaldir. Yonimdan o‘tganda sorab ko‘ramen. Go‘zal Qorong‘u kechada ko‘kka ko‘z tikib. kundan-da go‘zal!” . Boshimni zor ishga berib qoyibmen. kundan-da go‘zal! Erta tong shamoli sochlarin yoyib. Oqg‘a ko‘milganda shunchalar go‘zal. «Mushtumzor».196 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I podshoning in’omi». Tog‘ va toshlar ichra istab yuramen! Bir ko‘rdim men uni – shunchalar go‘zal. kun chiqar yorug‘lik sochib. «Yorqinoy» dramalari. kundan-da go‘zal!” Men yoqsil ne bo‘lib uni suyibmen?! Uning-chun yonibmen. yolimdan ozib. qochib. Quyida Cholpon ijodidan bir she’rni taqdim etamiz. Aytadir: “Bir ko‘rdim tushdamas. Bizdan-da go‘zaldir. Oydan-da go‘zaldir. «Kecha va kunduz» romani va birqancha maqolalar. Oydan-da go‘zaldir. ongda. ko‘milgan oqg‘a. Ul-da aytadir: “Bir qizil yanoqg‘a Uchradim tushimda. Yan bilan hamkorlikda). «Hujum» (V. kundan-da go‘zal!” Ul ketkach. Aytadir: “Men uni tushda ko‘ramen. Undan-da soraymen sening tog‘ringda. «Ortoq Qarshiboev». Men ongda ko‘rganda shunchalar go‘zal. yonib kuyibmen.

Ә c. T e. Sähär väqtidä güllärin soldi. Mäh çalılarning åtråfide äylänämän d. Ünite . ayrılma hâl eki d. ‘Här kimning mehnäti özige şirin’ ifadesinde geçen mehnät kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. tembel 8. Navoiy o`zbek tilida muammo yozgan ilk o`zbek shoirlaridan bo`ldi. R. Ç.” cümlesinin Özbek Kiril alfabesiyle doğru yazımı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapım eki almış bir kelime vardır? a. Қaчгaчa ўйнoп юрибди. okşamak d. aksamak c. Å. minnet b. D. d. Sizgä minnätdårçilik bildirämän. 6. Navayi özbek tilida muamma yazğan ilk özbek shoirlaridan bo`ldi. c. Båla xursand bolib köçägä çıqıb ketibdi. Кечгeчe oйнaб йурипди. K 2. Sizdän iltimäs qılämän. N. Sizi görme fırsatı buldum. d. 7. b. Yu. Men çollernin atrafıda aylanämän e. ‘Sizni körgänimdän xursändmän. “Keçgäçä oynäb yüribdi. Q b. Sizi görünce hırslandım. özlemek e. Ж b. Nevaiy uzbek tilide muammo yozgan ilk uzbek shoirlaridan bo`ldi.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 197 Kendimizi Sınayalım 1. Z. b. Ў d. Sizi gördüğüme memnunum. c. 5. Kiril harfleriyle verilen “Мен чоллaрнинг атрофида айланаман” ifadesinin Özbek Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Meh callarning atrofide eyläneman 4. muhannet c. oxşä. I. Kiril harfleriyle verilen “Нaвоий Ўзбек тилидa муaммо ёзгaн илк ўзбек шоирлaридaн бўлди” ifadesinin Özbek Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Ч. e. Men çallarnıng etråfindä eylenemen c. Navoiy o`zbek tilida muomma yozgen ilk o`zbek şoirlaridan boldi. Кaчгeчe oйнoб йурубди. b. O. e. d.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. arzu d.8. Sizning käsbingiz nimä? c. Sizi göreceğimi ummuyordum. R. emek e. Men çållarning ätråfidä aylänämän b. benzemek 10. Navoiy özbek tilinde muammo yazgan ilk özbek şairlerinden boldu. bulunma hâl eki c. З 3. e. Қ” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. zarf-fiil eki b. çokluk eki e.fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. P. C. c. Ç. sevmek b. Å. b. Кечгeжe oйнeп юрибди. Кечгaчa ўйнaб юрибди. d. О. . Özbek Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “Р. K c. P. ‘Bu yerdä tört million nüsxädän årtik kitåplär saqlänädi.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. e. fiilden isim yapma eki 9. Aşağıdaki harflerden hangisi Özbek Kiril alfabesinde bulunmaz? a. Ҳ e. Q d. Sizi gördüğüme şaşırdım.

F.E. Türk Dünyası Nüfus.. (1994). Tekin. V. bir yoq ekän. håvuz. Yaman. T. debdi. Qaşqır: . H. s. C. N. Ankara. çäyäy tumşuq.. . bir eçkini köribdi. Akçağ Yay. M. (1997). N.. Ercilasun.-Tulum. Kebikeç Yay. (1997). Türk Dilinin Yurtları. (1997). A.198 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. d Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. (2000).debdi. S. Yıldırım. Ankara. Türk Dilleri. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Metnin Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Bir bår ekän. R. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kriter Yay. B. E. 127. Ankara. Ankara. a 9. İstanbul. Şubat. Ankara. TDK Yay. Türk Dillerindeki Sontakılar..Şuataman. A. Edebiyat. Yaman. -Benimle evlenir misin? Kongızay ise ona sormuş: -Beni alırsan ne yaparsın? Çoban cevap vermiş: -Ben seni aldıktan sonra. (2009). “Özbek Türkçesi”. KB Yay. . d 8. bir qaşqır bår ekän. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. (1998). Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. “Özbekler” (Akt. e 10. (1996).. Özbek Türkçesi.Eçki. Saray. T. 149-152. Gazi Kitabevi. Özbek Türkleri Tarihi. TİSAV Yay. beni kendine eş olarak almaz mısın? demiş. . M.. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. Ankara. (1989). Bahar. 3-53. E. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Ahmedov. I-II.. c. Özbek Türkçesi. 4. H. O. Yaman..Türk Dünyası Araştırmaları. Coşkun. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . “Özbek Türkleri Edebiyatı”. Kocaoğlu. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri.. Sosyal Yapı. Özbek Türkçesi El Kitabı. M. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. N. Özbek Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbek Türkçesi Karşılıklar Kılavuzu. Özbekistan Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbekistan Türkçesi Sözlük. (2003). İstanbul. Türklerin Dili. Doğan. Öztürk. Özbek Türkçesinde Edatlar. Yiğit.Durmuş. demiş. “Özbek Türkçesi Üzerine Birkaç Söz”. KB Yay. (1998). Sıra Sizde 2 Metnin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Kongızay sormuş: “Ey çoban. İstanbul. Bozkurt. Gazi Kitabevi. (1957). Kocaoğlu. Dil. Özkan. 139-186. C.. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. T. (1996). Li.. Çizgi Kitabevi. E. Salman. 1. Elazığ. b 5. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. (2005). Kämål.Ölmez. Türk Dünyası Tarih Dergisi. M. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. Öztürk. (1994). M. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Efendiyev. Ankara. eğer sözüme girmezsen. Wurm. S. Rifat Gürgendereli). s. A. e 6. TDAV Yay. 62. Ankara. İstanbul. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. a 4. (1993). Türk Dili. B. Ercilasun). Ahmet B. Cem Yay. s. Özbekçe (Çev. Türk Dili (Basılmamış) Doktora Tezi. (2005). TDEK. s. 179-198. F. Qårni åç qaşqır yoldä keläyåtsä. (1999). yeyäy eçki. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Çobanın böyle demesiyle Kongızayı sıkıntı basmış. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. Ö.Meni yesäng tumşuğıngni çäyib ye.. işte şu elimdeki sopa ile vururum. Kapı Yay. Yusuf Gedikli). 2. S. (1993). İstanbul. Konya 2005.. Eçki: . R. Ankara. İnönü Ü. Ekim. Tåşkent. Akçağ Yay. Zeynalov. Kayseri. Qaşqır håvuzgä båribdi: . Malatya. TDK Yay. Akçağ Yay. B. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). Simurg Yay. (1993). (2007). Yusuf. c. 7. Temmuz. Şirin User. 291-354. Özbek Türkçesi Grameri.. Geçit Yay. s.Hünerli B. Ankara. (2007). Özkan. 41-44. -Peki. İstanbul. R. F. b 3. Yong-Sǒng (2004). s. demiş çoban. Håzirgi Özbek Tili.debdi. Çağdaş Özbek Şiiri.. men seni yeymän.. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.. bergin suv.-Mahmud.. (2005). (2006). L. İstanbul. Akalın).. S.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful