T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2392 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1389

ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I

Yazarlar Prof.Dr. Ahmet BURAN (Ünite 1-8) Doç.Dr. Ercan ALKAYA (Ünite 1-8)

Editörler Prof.Dr. Ahmet BURAN Doç.Dr. Mehmet Mahur TULUM

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend Kılıç Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Öğretim Tasarımcısı Doç.Dr. Cemil Ulukan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Ölçme Değerlendirme Sorumlusu Gülce Baraz Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ISBN 978-975-06-1066-0 1. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 7.800 adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Eylül 2011

İçindekiler

iii

İçindekiler
Önsöz .................................................................................................................... vii

Dil, Diller ve Türk Dili.....................................................................
DİL VE DİLLER .......................................................................................................... TÜRK DİLİ / TÜRKÇE .............................................................................................. TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ .................................... Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe ...................................................................... Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe ................................................................. Altay Dilleri ............................................................................................................ Ural Dilleri ............................................................................................................ Hint-Avrupa Dilleri .............................................................................................. Sami Dilleri ............................................................................................................ Çin-Tibet Dilleri .................................................................................................... Bantu Dilleri .......................................................................................................... Kafkas Dilleri ......................................................................................................... TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ ....................................................... Türk Dilinin Yaşı ......................................................................................................... Türk Dilinin Tarihî Gelişimi ...................................................................................... TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ ............................................................................ Türk Dünyası ............................................................................................................... Batı Türklüğü ............................................................................................................... Doğu Türklüğü ............................................................................................................ Kuzey Türklüğü ..................................................................................................... Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları ............................................. Batı / Güneybatı Türkçesi .................................................................................... Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi ................................................................................ Türk Dilini Konuşan Nüfus ....................................................................................... Özet ................................................................................................................................ Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar..............................................................

2
3 4 5 5 6 6 7 8 8 8 8 8 9 9 10 14 14 14 14 15 15 16 16 17 19 21 22 22 23

1. ÜNİTE

Türk Lehçeleri ve Tasnifi................................................................ 24
TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ ............................................ TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ ........................................................................... Türk Lehçe Grupları İçin Kullanılan Adlar .............................................................. Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi ................................................................... Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri .......................................... Türk Lehçelerinin Ses Özelliklerine Göre Tasnifi ................................................... Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmaları ................................................ Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmalarından Örnekler ...................... Wilhelm Radloff ’un Tasnifi ................................................................................. G. J. Ramstedt’in Tasnifi ....................................................................................... Samoyloviç’in Tasnifi ............................................................................................ N. A. Baskakov’un Tasnifi .................................................................................... TÜRK DİLLERİNİN BATI HUN DALI .................................................................. 25 28 31 31 31 31 32 33 33 34 35 38 38

2. ÜNİTE

iv

İçindekiler

TÜRK DİLLERİNİN DOĞU HUN DALI ............................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar..............................................................

39 40 42 43 43 44

3. ÜNİTE

Azerbaycan Türkçesi ....... .............................................................. 46
AZERBAYCAN ADI ................................................................................................... AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ .............................................................. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ ...................................................................................... AZERBAYCAN EDEBİYATI ..................................................................................... AZERBAYCAN CUMHURİYETİ ............................................................................ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ .................................................................. Ses Bilgisi ...................................................................................................................... Ünlüler .................................................................................................................... Ünsüzler .................................................................................................................. Şekil Bilgisi ................................................................................................................... Çekim Ekleri .......................................................................................................... Yapım Ekleri ........................................................................................................... Sıfat-Fiiller .................................................................................................................... Zarf-Fiiller .................................................................................................................... Hareket Adları (İsim-Fiiller) ..................................................................................... Kelime Türleri .............................................................................................................. Zamirler .................................................................................................................. Sıfatlar ..................................................................................................................... Zarflar ..................................................................................................................... Edatlar ..................................................................................................................... Özet ................................................................................................................................ Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar............................................................. 47 48 49 50 51 52 52 52 53 54 54 63 66 66 67 67 67 68 69 70 73 76 77 77 79

4. ÜNİTE

Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri ........................ 80
AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ ...................................................... AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ ..................................................... AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ............................................... Azerbaycan Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ...................................................... Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar.............................................................. 81 82 82 90 92 93 93 94

.................................... TÜRKMEN EDEBİYATI .................... Kendimizi Sınayalım ............................. 134 TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ ................. ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ .................................................................. TÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ ............................. Kelime Türleri ............................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................... Ünlüler ................................................................................................................. Hareket Adları (İsim-Fiiller) .............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. ÜNİTE Özbek Türkçesi............................ Ses Bilgisi .......................................................................... Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı ................................................ TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ ...................... ÖZBEKİSTAN ........................................................ Yapım Ekleri ................................................................................................................ Ünsüzler ..................................................... 147 147 148 149 150 151 151 151 7..................................................................................................... TÜRKMENİSTAN ................................................................................................................................................................................................................. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................................................................... Ünlüler ......................................................... TÜRKMEN TÜRKÇESİ ....................................................................................İçindekiler v 5....................................................................................................................................................................146 ÖZBEK ADI .................................................... Zarflar .................................................................................................................................................... ÖZBEK EDEBİYATI .. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar........................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ........................................................................................................................................................................................ TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ .......................................... ÜNİTE ........................................................................... TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ ... Zarf-Fiiller ..................................................... Sıfat-Fiiller .................... Sıfatlar ....................... .................................................................................................................................................................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar ............... Edatlar .......................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ................................................................................... 97 98 99 99 100 100 101 102 102 102 105 107 107 116 119 120 120 121 121 122 123 124 127 130 131 131 132 Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri...................... XX......................................................................... 135 136 136 142 144 145 145 145 6.............................................. Şekil Bilgisi ............................................................................................................................................. Özet ................ Zamirler ........ Çekim Ekleri ......................... Ses Bilgisi .................................................................................................................................................................................................................................................................... Sovyet Devri Edebiyatı ...................................................................................................................... Türkmenn Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ...................................................................................................................96 TÜRKMEN ADI ....... ÜNİTE Türkmen Türkçesi......................................................................................................... ÖZBEK TÜRKÇESİ ........................................................................................................................................................................................................................................... ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ .................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı .....................................................................................................

. Özbek Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ........................................................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .......................................... Edatlar .......................... Sıfatlar ....................................................................................................................................................................... Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar ..................................................................... ÜNİTE Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri.................................................................................. Zarflar ...........................................................vi İçindekiler Ünsüzler ..................................................................................... Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar ................................................................ Zamirler ............... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ............................................................. Kendimizi Sınayalım .................................................................. Yapım Ekleri ............................................................................. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ................................................... 185 186 186 194 197 198 198 198 ....................................................................................................................... Zarf-Fiiller ................................................................................................. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ..... 152 153 153 167 171 172 172 173 173 174 175 176 179 182 183 183 183 8................................................................................................. 184 ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ .......................................... Hareket Adları (İsim-Fiiller) ....................... Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................... Şekil Bilgisi ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ ................................................................................................................................................................... Özet ........................................... Sıfat-Fiiller .................................................................................................... Çekim Ekleri ............................................................................................................................................................................................................... Kelime Türleri ............................. ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ......................................................................................................

Editörler Prof.Dr. Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesi Oğuz/Batı grubunu. sıra sizde konularını doğru yanıtlar ve açıklar iseniz konular hakkındaki bilgilerinizi pekiştirmiş olursunuz. çağdaş coğrafyası. Ahmet BURAN Doç. Türkçe. dünyanın en yaygın ve en prestijli dillerinden biridir. Avrasya coğrayası başta olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde Türk dilinin şu ya da bu lehçesi konuşulmakta. kendimizi sınayalım sorularını yanıtlar. çağdaş yazı dilleri ve özellikleriyle öğrenerek kişisel dünyanızın geleceğini bu dilin zenginliği ve güzelliğiyle kurgulamanızı ve başarılı olmanızı diliyoruz. aynı zamanda maddi ve manevi anlamda birçok imkân ve önceliğe de sahip olmak demektir. Dünyanın geleceğinin dili olan Türkçeyi. nitelik ve nicelik bakımından Türk dünyasının en önemli yazı dilleridir. Türk dilinin bütünü hakkında bilgi sahibi olabilmek için tarihi ve çağdaş lehçeleri bilmek gerekir. Türkiye Türkçesi dışında Türk dilinin birçok lehçesi bulunmaktadır. Türkiye Türkçesi dışındaki çağdaş Türk yazı dillerinden üçü hakkında ise özel ve geniş bilgiler verilmektedir. Türk dilini tarihi ve çağdaş lehçeleriyle bir bütün halinde bilmek. Bu yakın lehçeler de kendi içinde Kuzey/Kıpçak grubu. Çuvaşça ve Yakutça olarak adlandırılan üç uzak lehçesi vardır. öğrenilmekte ve öğretilmektedir. Özbek Türkçesi ile Uygur Türkçesi Doğu/Karluk grubunu. Bu uzak lehçelerden Türkçe kolunun içinde gelişen çok sayıda yakın lehçe bulunmaktadır. Doğu/Karluk grubu ve Batı/Oğuz grubu biçiminde üç ana gruba ayrılmaktadır.Dr. Türkiye’de konuşulan Türkçe. Kitapta genel Türkoloji. Bilindiği gibi Türk dilinin Türkçe. İlk yarıyıl için kaleme alınan bu ders kitabında. Türkiye Türkçesinden sonra. Türk dilinin Oğuz kökenli batı koludur ve Türk lehçeleri arasındaki özel adı Oğuz Türkçesi ya da Türkiye Türkçesidir. Mehmet Mahur TULUM . Tatar. Kazak ve Kırgız Türkçeleri de Kuzey/Kıpçak grubu çağdaş Türk yazı dillerini temsil etmektedir. Bu yazı dilleri. Türk dilinin günümüzde konuşulan lehçelerine Çağdaş Türk lehçeleri diyoruz. metin ve alfabe bilgileri yer almaktadır. Bu lehçelerin bir bölümü sadece konuşma dili durumundayken bir bölümü hem konuşma hem de yazı dili olarak kullanılmaktadır. çağdaş Türk lehçelerinin bütünü hakkında genel.Önsöz vii Önsöz Sevgili öğrenciler Türk dili. tarihi ve çağdaş lehçeleri ile bir bütündür. sadece bir bilgiye ulaşmak demek değil. İki ciltlik seri için seçilen yedi yazı dilinden. Türk dünyası ve çağdaş Türk lehçeleri bilgileri ile birlikte seçilen lehçelerin gramer. Dikkatle okuyup öğrenmeye çalışırsanız.

1 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I      Bu üniteyi tamamladıktan sonra. en dar olanından en geniş olanına doğru sıralayabilecek. Dil ve dilleri tanımlayabilecek. Türk Dilinin yayılma ve gelişme alanlarını açıklayabileceksiniz. Türk Dilinin dünya dilleri arasındaki yerini belirleyebilecek. Türk Dilinin yaşı ve tarihî gelişimi konusunu açıklayabilecek. Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları. Diller ve Türk Dili . Anahtar Kavramlar • • • • Dil ve Diller Türk Dili Lehçe/Uzak Lehçe Şive/Yakın Lehçe • • • • Ağız Yapıları Bakımından Diller Kökenleri Bakımından Diller Türk Dünyası İçindekiler • DİL VE DİLLER • TÜRK DİLİ/TÜRKÇE • TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ • TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ • TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Dil.

düşünce. Bu doğuşa kaynaklık eden şeyin ne olduğu konusunda ise bir birlik yoktur. anlamlandırma ve anlatma özelliklerine göre değişiklikler gösterir. Bunlardan birincisi ‘tek kökenlilik’ kuramı. dilin bir mantık ürünü olduğunu. duygu ve düşüncelerini birbirlerine aktarmak isterler. varlığı algılama. Birlikte yaşayan insanlar. İnsan ile birlikte var olduğu için. insanın ayırt edici bir vasfıdır. Bu diller. duygu ve isteklerin bir toplumda ses ve anlam yönünden ortak olan öğeler ve kurallardan yararlanılarak başkalarına aktarılmasını sağlayan çok yönlü çok gelişmiş bir dizge ” (Aksan 1985. toplumsal ve işlevsel dil türleri biçiminde sınıflandırılabilir. Dolayısıyla beş duyunun her biriyle saymaca bir dil sistemi yaratmak mümkündür. sosyal ve kültürel bir üretim olan dilin insanlar tarafından sonradan geliştirildiğini savunmuşlardır. dolayısıyla düşünce ile anlatım. fikir ile şekil arasında bir ilişki bulunduğunu savunurken bir bölümü de dilin düzensiz olduğunu. göz dili / görsel göstergeler. De Saussure. ten dili / dokunmayla ilgili göstergeler şeklinde adlandırılabilir. eşya ile adları/göstergeleri. dilin doğasını yansıtan temel bir ilke olarak tanımlamıştır. dilin tarihini insanlığın tarihi ile birlikte ele almak gerekir. Aristo’dan beri kimi araştırmacılar dilin Tanrı tarafından insana öğretildiğini savunurken. kulak dili / işitsel göstergeler. dil/tat dili / tat almayla ilgili göstergeler. İnsan varlığı beş duyusuyla algılar. Dil. Hem kişilerin hem de toplumların kimliklerini belirleyen ve onları temsil eden bir özelliği vardır.Dil. Aynı şekilde Eski Yunandan beri kimi düşünürler. “bildirişimi sağlayan göstergeler dizgesi” (Saussure 1998. Doğan Aksan da “dil. kullanılma yerleri ve işlevlerine göre. Bildirişimi sağlayan her türlü gösterge. Dilin kökeni ile ilgili görüşler iki temel anlayış içinde değerlendirilir. doğal. varlığın insan algısı içindeki bilgisini işaret eder ve toplumların eşyayı. Diller ve Türk Dili DİL VE DİLLER Dil. ikincisi ise ‘çok kökenlilik’ kuramıdır. De Saussure dili. bu bildirişim ihtiyacından doğmuştur. kimileri de insana verilen şeyin dili yapma ve kullanma yeteneği olduğunu. Dilleri yazı dili olup olmamaları bakımından da yazı dilleri ve konuşma dilleri biçiminde tanımlayabiliriz. insan-insan ilişkisinde bildirişme aracıdır. bölgesel. insan-varlık ilişkisinde bilme. Dil. ölçünlü. burun dili / kokuyla ilgili göstergeler. 55) şeklinde tanımlamaktadır. Toplum dilbilimsel açıdan diller. Dil. “göstergenin nedensizliği ilkesi”ni. 46) olarak tanımlamıştır. İkinci fikre katılan F. her türlü araç dil sayıldığı için F. Tek kökenliliği savunan- . yapay ve özel diller şeklinde gruplara ayırmak mümkündür. fikir ile anlatımı arasında doğal bir ilişki bulunmadığını savunmuşlardır. Dilleri oluşma biçimlerine. İnsan sosyal bir varlıktır.

lehçeler doğmaya başladı ve farklılaşma ilerledikçe bu lehçeler yeni diller haline geldiler. çeşitli lehçeler halinde konuştukları dilin adıdır.. dillerinin adına Türkçe/Türk dili. Kıbrıs. Türkçe. yüzyılın başlarından itibaren Sovyetlerdeki Türk cumhuriyetlerinde “Azeri/Azerbaycan dili. dünyada bu ad yaygın biçimde ‘Türkiye Türkçesi’ karşılığında kullanılmaktadır. Azerice. Türkçede dil adları. Türk kelimesinin kavram alanı içinde yer alan bütün boy. Türk kelimesinin kavram alanı ve başlangıcından bugüne yaptığı işlev göz önüne alınırsa. oymak ve aşiretlerin konuştukları dilin ortak adıdır. Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmi dili olması nedeniyle. şive / yakın lehçe ve ağız terimleriyle ifade edilir. Oğuz/Batı grubu: Türkiye. Uygurların da kendi dillerine Türkçe. Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları. Günümüzde Türkçe sözü yavaş yavaş gerçek ve genel anlamıyla kullanılmakta ise de. 2. Türkçe. Başkurt. geniş anlamda ise dünya üzerindeki bütün Türk soylu halkların değişik coğrafyalarda. Ancak yazı dili olarak Göktürklerden itibaren günümüze kadar aralıksız kullanılmış ve adı hep “Türkçe/Türk dili” olmuştur. Zira. TÜRK DİLİ / TÜRKÇE Türkçe. Türkiye’de yaşayan Türklerin ana dilidir. KaraçayBalkar. Osmanlı. Karluk/Doğu grubu: Özbek ve Uygur Türkçeleri. Başkurt dili. Türkçe dar anlamda Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmî dili. Bunu tarihî belgelerden tespit ve takip etmek mümkündür. Özellikle 20. Selçuklu. Rusça. Türklerin konuştuğu dilin adıdır. aynı şekilde. insanlar farklı coğrafyalarda farklı gruplar halinde yaşamaya başladığı için her grup ayrı bir dil oluşturdu ve daha doğuş aşamasında diller farklıydı. Bosna-Hersek. Hırvatistan ve ay- .4 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I lara göre başlangıçta tek dil vardı. Türkî demektedirler. Tatar dili. bu kullanımın sakıncaları açıkça görülecektir. Makedonya. Böylece Türk adı Türkiye Türkleri. Türkmen ve Gagavuz Türkçeleri. Aradaki farklılıklar lehçe / uzak lehçe. Türkçe de Türkiye Türkçesi ile sınırlandırılmıştır. “ Türk tili / Uygur Türk tili. Karahanlılar döneminde yazılan eserlerde de bu adlandırma açıkça görülmektedir. Tatarca. 2. Aslında Türkiye’de konuşulan dil. Kazak dili. İran. Kosova. Suriye. 3. Karaim Türkçeleri. Almanca. ” dediklerini görüyoruz. Türk kökenli olan ve olmayan bütün Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının ortak dilidir. sadece Türkçenin bir lehçesidir ve özel adı ‘Türkiye Türkçesi’dir. Daha sonra bu dilden ağızlar. Sırbistan. Tatar.. Türkçe kolu kendi içinde üç ana gruba ayrılır: 1. Türkçe. Azerbaycan. Göktürklerden sonra. Kutadgu Bilig’in ön sözünde eserin “Türk dili ile yazıldığı” belirtildiği gibi. 3. Türkçe. Kaşgarlı’nın büyük lügatinin adı da Dîvânü Lügâti’t-Türk’tür. Türkiye’de de zaman zaman “Kazakça. Bulgaristan. Kumuk. Nitekim diğer Türk cumhuriyetleri boy veya coğrafi adla anılırken. en dar olanından en geniş olanına doğru şöyle sıralayabiliriz: 1. Türkmence…” gibi terimlerin kullanıldığını görüyoruz. Bunlar bir dilin çeşitli sebeplerle oluşmuş alt kollarıdır. Bunlar Yakutça. Bu ifadelerin her birinde “dili” tamlananı +cA/+çA ekinin yerini tutmaktadır.” gibi adlandırmalar kullanılmıştır. Çok kökenliliği savunanlara göre ise. Türk dilinin bugün üç uzak lehçesi vardır. Anadolu Türklerinin Türk adıyla anılması. kavim adlarının sonuna getirilen +cA/+çA ekiyle yapılır. Kazak. İngilizce gibi. Türk ve Türkçe kelimelerinde bir anlam daralması yaratmıştır. Türkçe. Türkçe. Anadolu ve civar sahalarda. Yunanistan. Çuvaşça ve Türkçedir. Göktürklerden önce de var idi elbette. Nogay. Kıpçak ve Çağatay sahalarında yazılan eserlerin hemen hepsi. Irak. Kırgız dili. soy. Kıpçak/Kuzey grubu: Kırgız.

Hint-Avrupa. Diller ve Türk Dili 5 rıca Almanya başta olmak üzere. Türkçe çok eski tarihlerden beri yukarıda sayılan bütün özelliklere sahip bir dil olarak yaşaya gelmiştir. Altay. Dravid dil ailelerinin aslında aynı kökten geldiğini ve bu dillerin daha eski bir ana dilden türediklerini. demir. 20’si yazı dili toplam 50 civarında. Eskimo-Aleut dillerinin aynı kökten geldiğini savunmaktadır. Türkçe.1. Ünite . Japonca Fince. Kore-Japon-Aynu. çeşitli Avrupa ülkelerinde yaşayan Türklerin konuştuğu dildir. kaynaştırıcı bir özellik taşıyan Eskimoca. tarihî ve çağdaş Türk lehçesinin ortak adıdır. Dünya dillerinin bilinen yaygın tasniflerini ve Türk dilinin dünya dilleri arasındaki yerini kısaca şöyle tespit etmek mümkündür: Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe a. bilgisayarın icadı ve genel ağ (internet) kullanımıyla birlikte sanal ortamda da yerini almıştır. yazılı metinleri dünyanın çok değişik coğrafyalarında çok sayıda kütüphanede ve müzede saklanan bir dildir. Ugorca. Macarca. . Ural. Kiril alfabeleri olmak üzere. Gilyak. “Avrasyatik Teorisi” ise. seramik. resmî dil. Ural ve Altay dilleri arasında da en eski yazı dili Türkçedir. Eklemeli Diller: Türkçe. Kızılderili dilleri ve Gürcüce gibi diller de bu gruba dahil edilmektedir. Tibetçe. 10’dan fazla alfabe ile yazıya geçirilmiş. Bu diller arasında yapılan artzamanlı ve eşzamanlı karşılaştırmalar. Çuvaşça ile Yakutça (ve kimilerine göre Halaçça ) dışında kalan Türk lehçelerinin ortak adıdır. Mançu-Tunguzca. Latin. Baskça gibi diller tek heceli dillerdendir. ulusal dil ve yazı dili olmasıyla ölçülür. Türkçe günümüzde edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eskidir ve daha eski yazılı metinlere sahiptir. kâğıt gibi çok değişik eşya ve araçlar kullanılmıştır. kap kacak. Yunan-Latin dilleri hariç. Çukçi. Dünya dillerini değerlendiren “Nostratik teorisi” HâmiSâmi. yaşayan dünya dilleri arasında. Kartvel. pişirilmiş toprak. dünya dillerini yapı ve köken benzerlikleri bakımından tasnif edip daha küçük gruplara ayıran çeşitli çalışmalar da yapılmıştır. Uygur. Vietnamca. Arap. b. Siyamca. konumunu. dünya çapındaki yaygınlığı. Türkçe yazıya geçirilirken taş. diplomasi dili. daha çok.Tek Heceli Diller: Çince. Dolayısıyla Türkçe dünya çapında prestijli. en çok 9000 dolayında dil olduğu kabul edilmektedir. Sümerce tabletlerdeki Türkçe kelimeler dolayısıyla. TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ Bir dilin dünya dilleri arasındaki yeri ve değeri. en az 3000. ağaç. eskiliği ve geçerliliği bir dilin diğer diller arasındaki yerini. Moğolca. Avrupa’da Türkçeden daha eski yazılı metne sahip herhangi bir dil yoktur. bazı dillerin kendi aralarında yapı ve köken bakımından benzerlikler taşıdığını ortaya koymuştur. Nostratik ve Avrasyatik teorilerinden başka. Türkçe. Çuvaşça ve Yakutça da dahil. Endonezyaca. Altay. 5. en eski yazılı metne sahip dilin Türkçe olduğu kabul edilmektedir. sayısı kesin olarak bilinmemekle birlikte. 4. Türkçenin sahip olduğu bu özelliklerin tümüne birden sahip olan dillerin sayısı oldukça azdır. Bu ölçütlerin yaygınlığı. deri. altın. Ural. uygarlık dili. geçer bölge dili. Bugün yeryüzünde. bakır. Ayrıca bu grup içinde yer alan ancak. yaygın ve işlevselliği yüksek bir dildir.Dil. Hint-Avrupa. işlevselliğini ve değerini belirler. Kâğıdın kullanılmaya başlamasıyla birlikte. Korece. Estçe gibi Ural ve Altay dil ailelerine mensup diller bu gruba girerler. tunç. Permce. Türkçe başta Göktürk. çeşitli türden kâğıtlara yazılan Türkçe.

Altay Türkçesi 13. Özbek Türkçesi 21. Kuman/Kıpçak 4. Dolgan Türkçesi 18. Başkurt Türkçesi 12. Yunanca. Latince ve onların bugünkü temsilcileri olan. Karaim Türkçesi 10. Peçenek 3. Bükümlü / Çekimli Diller: Bu grupta yer alan dilleri kendi içinde “kök bükümlü ve gövde bükümlü” olarak ikiye ayırmak mümkündür. Yakut Türkçesi 23. Kırgız Türkçesi 20. İbranice. Hint-Avrupa dil ailesine mensup olanlar ise gövde bükümlüdür. Kumuk Türkçesi 8. Bu grupta yer alan belli başlı diller şunlardır: Almanca. Kırım-Tatar Türkçesi 6.6 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I c. Bulgarca. Avestçe. Keltçe. Arnavutça. İtalyanca. Azerbaycan Türkçesi 3. Tuva Türkçesi 16. Flemenkçe. İskandinav dilleri. Çuvaş Türkçesi . Portekizce. Hazar Çağdaş Türk Lehçeleri: 1. Tatar Türkçesi 11. Sırpça. Çağatay 6. Türkmen Türkçesi 4. Rusça. Rumence. tarihî dillerden Hititçe ve Hint -İran dilleri. Bulgar 7. Eski Uygur 5. Nogay Türkçesi 9. Lehçe. Orhun/Göktürk 2. Slav kökenli dillerden. Karakalpak Türkçesi 22. Şor Türkçesi 14. Kazak Türkçesi 19. Litvanca. Sâmi dillerinden ise Akadca. İspanyolca. Orta ve yeni Farsça ile yaşayan dillerden Ermenice. Hakas Türkçesi 15. Uygur Türkçesi 17. Bantu dillerinden Güney ve Orta Afrika’da konuşulan Bantu dilleri bu grubu oluşturur. Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe Altay Dilleri A. tarihî Sanskritçe. Karaçay-Balkar Türkçesi 7. Türkiye Türkçesi 2. Arapça. İngilizce. Genellikle Hâmi-Sâmi dil ailesine mensup olan diller kök bükümlü. Türk Dilleri Tarihi Türk Lehçeleri: 1. Fransızca. Gagavuz Türkçesi 5.

Samoyed Dilleri 1. Moğolca 2. Buryat 3. Moğol Dilleri 1. Udmurtça Voljsk Kolu: 1. Udeyce (Udegeyce) D. Fince 2. Saam (Lopar) Perm Kolu: 1. Hantıy (Ostyaç) Baltık-Fin Kolu: 1. Nanayca (Goldca) 2. Mansiy (Vogul) 3. Fin-Ugor Dilleri Ugor Kolu: 1. Diller ve Türk Dili 7 B. Çjurçjen Amur Kolu: 1. Vepss 6.1. Vod 7. Mari (Çeremis) 2. Ryukyus 3. Komi-Zıryan 2. Liv 8. Ayn Ural Dilleri A. Japonca 2. Macarca 2. Korece 4.Dil. Ünite . Selkup (Ostyak-Samoyed) . Mordov B. Mançu-Tunguz Dilleri Sibir Kolu: 1. Mançur 2. Kalmuk C. Uzak Doğuda Hiçbir Gruba Dahil Olmayan Diğer Diller 1. İcor 4. Karel 5. Nganasan (Tavgiy) 3. Komi-Permyaç 3. Estonca 3. Eneç (Yenisey-Samoyed) 4. Nene (Yurak-Samoyed) 2. Even (Lamut) Mançur Kolu: 1. Evenkçe (Tunguzca) 2.

Çin-Tibet Dilleri Çince. Tarihî Sanskritçe. Bengalce. Gürcüce.8 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Hint-Avrupa Dilleri Bu dil ailesi bugün için dünyanın bilinen en büyük dil ailesidir. Avrupa Kolu Germen Dilleri: 1. B. Rusça 2. Hint-Avrupa dil ailesinin iki büyük kolu vardır. Slovakça Ayrıca. Dunganca gibi diller bu aileye mensuptur. Rumence Slav Dilleri: 1. Dil akrabalıklarını belirleyen özellikler nelerdir? 1 . İnguşça.Hint-İran Kolu Başlıca Hint-İran dilleri. Urduca. A. Tibetçe. Tacikçe. Aramice. Keltçe. İbranice. Lehçe 5. Litvanca. eski ve orta Farsça ile yeni Farsça. Çeçence. Adigece. Bulgarca 3. Ermenice gibi diller bu ailedendir. Yunanca. Avarca. Orta ve Güney Afrika’da konuşulan çok sayıda dilden oluşur. Kafkas Dilleri Güney Kafkasya. Portekizce 4. Fransızca 2. tarihî bir dil olan Hititçe de bu kola giren dillerdendir. Tayca. Roman/Latin dilleri ve Slav dilleri olmak üzere üç büyük kol vardır. Abazaca. diğeri Asya koludur. Biri Avrupa. Kabartayca. Bantu Dilleri Afrika’daki en büyük dil ailesi olan Bantu dilleri. Fenikece gibi diller ve bunların lehçelerinden oluşur. Sırpça 4. İtalyanca 5. Avestçe. Lezgice gibi diller bu aileyi oluşturur. Arapça. Çekçe 6. Sami Dilleri Bu aile Akadca. İngilizce 4. Arnavutça. Almanca 2. Kuzey Kafkasya ve Dağıstan şeklinde sınıflandırılabilir. Avrupa kolunun içinde Germen dilleri. Avrupa’daki dillerin hemen hepsi ile Asya dillerinden Farsça ve Hindistan’daki çok sayıda dil bu aileye mensuptur. Fince ve Macarca hariç. Flemenkçe 3. İskandinav dilleri Roman/Latin Dilleri: 1. İspanyolca 3.

Türkçenin ilk yazılı metinlerini MS VII. bu dilin başlangıcını o günden hiç değilse bu güne dek geçen zaman kadar geriye götürmek gerektiğini söyler. eşanlamlı öğelerin kullanılışını. Doğal bir gelişme sürecinden geçmiş ve anormal sayılabilecek herhangi bir durum yaşamamışsa. 142). zengin ve soyut kavramlara da sahip bir yazı dili karşısında bulunduğumuzu göstermektedir ( Aksan 2000. En Eski Türkçenin İzlerinde adlı eserinde. çok eski ve gelişmiş bir dilin ürünlerini sergilemektedir. çeşitli gelişmeler ve anlam olaylarıyla çok daha eskiye. yüzyılın sonu olarak (Çoyr /687-692) kabul etsek bile. 49). gerek etkileyici söylemler oluşturan değişik yinelemeler ve karşıt kavramların kullanılışı. Bu tespitlerin bir sonucu olarak da “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında. Gerek düz yazı içindeki ölçülü. Osman Nedim Tuna’nın “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında en eski yazılı metne sahip dil Türk dilidir” şeklindeki tespit ve iddiasını bir yana bırakıp. Yenisey yazıtlarında görülen sözcükler. 168 kelimeyi çeşitli ses denklikleri çerçevesinde ele almakta ve “Sümerlerle Türkler arasında dil bakımından tarihî bir ilgi bulunduğu hususu bu 168 kelime ve gerekli açıklamalarla ispatlanmıştır” demektedir. Türk dilinin archeology ve glottochronology araştırmalarından hareketle ileri sürdüğüm yaşı 8500’dür” demektedir (Tuna 1990. soyut kavramların kullanılışı. oturmuş. bu dilin uzun bir süre işlenmiş olduğunu göstermektedir. eğitimli bir zümrenin bulunduğu anlaşılmaktadır. düzenli bir işleyişin varlığı. Dolayısıyla R. eski ve sürekli yazılı metinlere sahip olan dillerin. sürekliliği. Türk dili. eski bir yazı dili olması gerektiği sonucuna varmıştır. Ural ve Altay dil aileleri içinde Türkçeden daha Türk Dilinin Yaşı . uyaklı anlatım. anlam olaylarının görülmesini. Türkçenin soyutlama gücünü ortaya koymakta. R. bugün edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eski yazılı metne sahip bir dil durumundadır. en eski yazılı belgeye sahip olan dil Türk dilidir. Türkçenin hemen o dönemde oluşmuş bir dil olmadığını. İlk Türkçe veya Ana Türkçenin muazzam bir zaman önce yaşamış olması gerekir. onun eskiliği. Doğan Aksan.1. zengin diller olması gerekir. Ünite . Kısıtlı metinler olmalarına karşın yazıtlar. Tuna. Aksan vardığı sonuçları şöyle ifade etmektedir: “ Türklerde o dönemde yerleşik bir yazı sistemi ve bu sistemi kullanan. Bunlar Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimelerdir” şeklinde çok önemli bir hüküm vermektedir. söz konusu eserinde Türklerin MÖ 3500’lerde Türkiye’nin doğusunda bulunduklarını ve Türk dilinin zamanımızdan 5500 yıl önce müstakil ve iki kollu bir dil olarak yayıldığını iddia etmekte ve “Eğer doğuştan Sümerlerle temasa geldikleri zamana kadarki çözülme hızı sabit ise. oturmuş. hitabet kurallarını bilen. Diller ve Türk Dili 9 TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ Sümerce bugün yaşamamakla birlikte. kimi Avrupalı bilginlerin görüşlerinin tersine. edebiyat ve bilim dili oluşuyla söz konusu edilebilir. söz sanatlarına yer verilmesini ve genel anlatım özelliklerini/üslubu dikkate alarak bir değerlendirme yapmış ve söz konusu metinlerin dilinin çok işlenmiş. çokanlamlılığa sahip oluşu. birkaç bin yıl öncesine uzanan gelişmiş bir dil niteliği taşıdığını göstermektedir. Türk yazı dilinin ilk metinleri olarak bilinen Göktürk yazıtlarında tespit edilen kavram alanı-kelime ailesi ilişkileri. bilinen en eski yazılı metinler Sümerceye aittir. Sümerce ve Türkçe arasındaki ilgi birçok kişinin dikkatini çekmiş ve bu konuda çeşitli araştırmalar yapılmıştır. ‘Orhun Yazıtları’nda görülen soyut kavramlardaki zenginliği. gerekse söz sanatlarından yararlanılmış olması. Orhun yazıtlarındaki sözvarlığı. Arat. Bir dilin zenginliği. gelişmiş. ileri öğelerin kullanılışını. hatta sanatlı anlatıma yönelen. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi adlı eserinde Osman Nedim Tuna.Dil.

Ramstedt’ten sonra değişik ülkelerden birçok Altayist ve Türkolog konuya ilgi göstermiş ve bu teoriyi desteklemişlerdir. kalıplaşmış ifadeleri. yapı. Türklerin oldukça eski ve zengin bir sözlü edebî geleneği mevcuttur. Bu görüşe göre Altay dilleri şunlardır: Tablo 1. Onun için. Doğup geliştikleri Ana Hun Dili. Bu lehçelerden. Bunlardan birincisi. Avrupa’da da bugün Türkçeden daha eski yazılı metne sahip herhangi bir dil yoktur. Nitekim. Altay dilleri teorisinin kurucusu Ramstedt’tir. Tibet. Türk dilleri kendi başına bir aile oluştururlar.10 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I eski yazılı metne sahip bir dil bulunmadığı gibi. Türk dilinin doğuşu ve kaynağı bakımından en fazla kabul gören görüştür. ancak yazılı metinlerin bize sunduğu imkânlar ölçüsünde dilin temel birimleri olan ses. Türkçenin ‘Ana Hun Dili’ adı verilen bir ana dilden doğduğunu savunan görüştür. Batı Hun Lehçesi bugünkü Çuvaşçayı. Bizans. Fars. Bununla birlikte. daha sonra yazı dili haline gelirler. Kuzey Hun Lehçesi Yakutçayı. milâttan önceki yıllarda üç lehçeye ayrılmıştır. Doğu Hun Lehçesi de TürkTatar dillerini. Türk dilinin ‘Altay Dil Ailesi’ne mensup olduğunu ve ‘Ana Altayca’ denilen bir ana dilden türediğini savunan görüştür. Ancak Türk dilinin tarihî gelişimini bu sözlü ürünlere göre değil. Son zamanlarda üzerinde önemle durulan Türkçe ile Sümerce arasındaki ilişkiler de Eski Türkçeden önceki Türk dilinin durumu ve coğrafyası hakkında bazı ipuçları vermektedir. bazı komşu kavimlerin dillerinden (Çin. yazılı belgelere dayandırarak tespit etmek zorundayız. Oğuz Kağan Destanı. sözvarlığı. Tablo 1. Diller önce konuşma dili olarak var olur. Türk dilinin yazı dili öncesi dönemi hakkındaki bilgilerimiz genellikle Altay dilleri ve Ana Hun dili teorilerine dayanır. daha sonra bizzat Türkler tarafından tespit edilip yazıya geçirilen metinlerden (Dîvânü Lügâti’t-Türk. Rus . daha çok Türk yazı dili tarihi demektir. Bu gelenek içinde vücut bulan Türkçenin ilk sözlü edebî ürünlerinin hangi tarihe ait olduğunu belirtmek mümkün değildir. Türkçenin Altay dilleri ailesine mensup olduğu teorisi. belgelerle incelenemediği için. teorik bilgilere dayanan bir dönemdir. Arap.1 Altay Dilleri Ana Altayca Türkçe Moğolca Tunguzca Mançuca Nanayca Japonca Korece Aynuca İkincisi ise.2 Ana Hun Dilinden Doğan Lehçeler ANA HUN DİLİ Batı Hun Lehçesi Çuvaşça Kuzey Hun Lehçesi Yakutça Doğu Hun Lehçesi Türkçe Taraftarları ve karşıtları olmakla birlikte. sözvarlıkları ve anlatım biçimleriyle yazı dili öncesi hakkında bazı yorumlar yapmamıza imkân verirler. Bu dönemin dili kaydedilmediği için özellikleri hakkında tam ve kesin bilgiler vermek mümkün değildir. Yazı dili öncesi dönem. Yazı dili öncesinden yazı dili dönemine taşınan sözlü edebî metinler. Got ). Yunan-Latin dillerini hariç tutarsak. Türk Dilinin Tarihî Gelişimi Bir dilin tarihini “yazı dili öncesi” ve “yazı dili dönemi” biçiminde ikiye ayırarak incelemek gerekir. Türk dilinin kökeni ile ilgili iki önemli görüş vardır. sözdizimi ve vurgu’da meydana gelen değişme ve gelişmeleri incelemek mümkündür. yani diğer Türk lehçelerini doğurmuştur. Türk dili tarihi demek. Dede Korkut Hikâyeleri) ve araştırmacılar tarafından son yıllarda Türk boyları arasında yapılan derlemelerden ilk sözlü edebî ürünler hakkında bazı bilgiler edinebilmekteyiz. Bu görüşe göre.

Eski Türkçe (VI-IX yy. Tarihî bakımından.1. Ancak Ana Altaycanın MÖ çok eski bir tarihte yaşadığı.Dil. H.3 Poppe’ye Göre Altay Dilleri ÇUVAfi-TÜRK-MO⁄OL-MANÇU-TUNGUZ D‹L B‹RL‹⁄‹ ANA KORE D‹L‹ ÇUVAfi-TÜRK D‹L B‹RL‹⁄‹ MO⁄OL-MANÇU-TUNGUZ D‹L B‹RL‹⁄‹ ANA MANÇUTUNGUZCA MANÇUTUNGUZ D‹LLER‹ ANA TÜRKÇE ANA ÇUVAfiÇA ANA MO⁄OLCA TÜRK D‹LLER‹ ÇUVAfiÇA MO⁄OL D‹LLER‹ KORE D‹L‹ Amerikalı dilci Street ise bu dillere Japon ve Aynu dillerini de eklemiştir. Kotwicz. 4.) 3. Benzing ve özellikle de Alman asıllı G. O. M. Modern veya Çağdaş Türkçe ise günümüzdeki Türkçedir. Poppe’ye göre Altay dillerinin dallanması şöyle olmuştur. Aalto. Diller ve Türk Dili 11 Mongolistleri. İlk Türkçe ise. Ünite . Ana Türkçe veya En Eski Türkçe dönemi. . Türk-Çuvaş dil birliğinin mevcut olduğu devir olarak tahmin edilmektedir. yüzyıldan günümüze). Macar Türkologları J. Poppe ise. Türk dilinin metinlerle takip edilemeyen nazarî devirlerdir. Orta Türkçe (IX-XV yy. N. K. Bu devir yaklaşık olarak MÖ sekiz binli yıllara tarihlendirilmektedir. P. Menges gibi bilim adamları desteklerken. W. En Eski Türkçe ve İlk Türkçe. Türkçenin bu dönemleri hakkında kesin bilgiler ve rakamlar vermek çok zordur. Kore dilini de Altay dilleri ailesine dahil etmiştir. Doerfer ile İngiliz asıllı Sir Gerard Clauson bu teoriye karşı çıkmışlardır. Altay dilleri teorisini. Bu dönem ile ilgili olarak bazı komşu milletlerin dillerinden Türkçeye ait malzeme tespit edilebilmektedir. Onlara göre Altay dilleri arasındaki yakınlık. Eski Türkçeden itibaren Türk dilinin tarihî gelişimini metinlerle takip edebilmekteyiz. Grönbech. bir akrabalık ilgisinden çok karşılıklı ödünçlemelerden ibarettir. dil akrabalığının belirlenmesinde temel kelimelerin önemine işaret eder ve Altay dillerinde temel kelimelerin ortak olmadığı görüşünü savunur. Ana Altaycanın Doğu ve Batı Altayca olarak iki kola ayrıldığı. Ana Altayca. Rudnev ve Vladimirtsov başta olmak üzere. ikinci yüzyıla kadar gelen dönemi içine alır. Nemeth ve Gombocz da bu teoriyi destekleyen görüşler ileri sürmüşlerdir. Yeni Türkçe (XVI. Daha sonra Altay dilleri teorisini destekleyen ve geliştiren bilim adamlarının başında Ramstedt’in öğrencileri Pentti Aalto ile Nicholas Poppe gelir. Pritsak ve K. Ahmet Caferoğlu bu dönemleri şöyle tarihlendirmektedir: 1. Tablo 1. Gerhard Deorfer. bu teorinin gelişmesine en fazla hizmet eden bilim adamıdır.) 2. “Temel Sözcükler ve Altay Dilleri Sorunu” adlı makalesinde.S.

12

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Türk yazı dilinin bugün için bilinen en eski yazılı belgeleri Göktürkler dönemine aittir. Ancak, özellikle Orhun (Tonyukuk, Köl Tigin, Bilge Kagan) metinlerinde görülen dil, oldukça işlenmiş, mükemmel bir ifade yeteneğine ulaşmış bir dildir. Bütün uzmanların ortak kanaati, bu dilin mutlaka birkaç asır işlenmiş olduğu yönündedir. Dolayısıyla Göktürk metinlerindeki dilin başlangıcını milâdın ilk asırlarına, hatta milâttan önceye kadar götürenler de vardır. Türk dili VII-VIII. yüzyıllardan başlayarak XIII. yüzyıla kadar uzanan dönemde tek yazı dili halinde yaşamıştır. A. Von Gabain’in Eski Türkçede tespit ettiği beş ağız ve daha sonra Kaşgarlı’nın Dîvânü Lügâti’t-Türk’te belirttiği farklılıklar, konuşma dilindeki farklılıklardır. Bu ilk dönemi kendi içinde Göktürkçe ve Uygurca olarak iki döneme ayırıyoruz. Eski Türkçeden sonraki devrede, Türkçe farklı yazı dillerine bölünmüştür. Türkistan’daki Türklerin parçalanarak büyük kütleler hâlinde Hazar denizinin kuzeyinden ve güneyinden, kuzeybatı ve güneybatıya doğru gitmeleri, yeni kültür merkezlerinin meydana gelmesi, İslamiyet’in kabulü ile birlikte birçok yeni kavramın toplum hayatında yer alması ve yeni bir yazının kullanılması gibi dış sebepler ile Türkçenin kendi iç yapısında meydana gelen doğal değişmeler ve gelişmeler farklı lehçelerin ve yazı dillerinin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Böylece Türk dili, XII.-XIII. yüzyıldan itibaren Kuzeydoğu Türkçesi ve Batı Türkçesi şeklinde adlandırılan iki ana kola ayrılmıştır. Kuzeydoğu Türkçesi XIII. ve XIV. yüzyıllarda, Eski Türkçenin yeni bir devamı gibi yaşamış ve eski ile yeni arasında geçiş görevi üstlenen bir devir olmuştur. XV. yüzyılda bu yazı dili, kendi içinde Kuzey ve Doğu şeklinde iki kola ayrılmıştır. Kuzey koluna Kıpçak Türkçesi, Doğu koluna ise Çağatay Türkçesi denilmektedir. Bu yazı dillerinden Çağatay Türkçesi, doğu Türklüğünün ortak yazı dili olarak yakın zamanlara kadar kullanılmıştır. Bugün bu tarihî lehçeler yerini onların devamı olan çağdaş lehçelere bırakmışlardır. Batı Türkçesi XII. yüzyıldan itibaren oluşmaya başlamış ve ilk yazılı eserlerini XIII. yüzyılda vermiştir. Türklüğün ve Türk dilinin en çok işlenmiş, en verimli yazı dilidir. Oğuz Türkçesine dayanan bu yazı dili, Hazar Denizi’nden Balkanlara kadar uzanan sahada konuşulan dildir. Lehçe tasniflerinde, Oğuz grubu, Batı ve Güneybatı terimleri ile ifade edilmektedir. Batı Türkçesinin ilk dönemi, XIII ilâ XV. yüzyılın sonu arasındaki dönemi kapsayan Eski Türkiye Türkçesi/Eski Anadolu Türkçesi’dir. XVI. yüzyıldan XX. yüzyılın başlarına kadarki döneme Osmanlı Türkçesi, XX. yüzyılın başlarından itibaren günümüzde yaşayan dile de Türkiye Türkçesi diyoruz. Batı Türkçesi XVII-XVIII. yüzyıllardan itibaren kendi içinde farklılaşarak iki ayrı yazı dili hâline gelmiştir. Bunlardan doğuda olana Azerbaycan, batıda olana Osmanlı veya Türkiye Türkçesi adı verilmektedir. Türk yazı dilinin tarihî gelişimini bir şema ile şöyle gösterebiliriz:

1. Ünite - Dil, Diller ve Türk Dili Şekil 1.1 Göktürk ESK‹ TÜRKÇE Uygur Do¤u 18.-19.yy. Karahanl› 15.yy’›n 2.yar›s› Osmanl› Bat› EAT 12.yy 13.yy 14.yy 15.yy Kuzey Do¤u Harezm-Alt›nordu Ça¤atay K›pçak 7.yy’›n sonu 8.yy’›n bafl› (20.yy Ça¤dafl Lehçeler) Kuzey Türk Dilinin Tarihî Gelişimi

13

Azeri

Türkiye T.

20.yy Bat›

Do¤u (20.yy Ça¤dafl Lehçeler)

Türk dilinin tarihî gelişmesini iki ana döneme ayıran araştırmacılar, genellikle başlangıcından XIII. yüzyıla kadar olan döneme Eski Türkçe, XIII. yüzyıldan günümüze kadar olan dönemine de Yeni Türkçe demektedirler. Ahmet Caferoğlu başta olmak üzere birçok araştırmacı da Türk dilinin tarihî gelişimini yazı dili öncesi ve sonrasıyla birlikte şöyle tasnif etmektedir: 1. Altay Devri 2. En Eski Türkçe Devri 3. İlk Türkçe Devri 4. Eski Türkçe Devri 5. Orta Türkçe Devri 6. Yeni Türkçe Devri 7. Modern/Çağdaş Türkçe Devri Ahmet Bican Ercilasun, Türk Dili Tarihi adlı eserinde Türk dilinin tarihî gelişimini, “ İlk Türkçe, Ana Türkçe, Eski Türkçe, Batı Türkçesi, Kuzey Doğu Türkçesi” şeklinde tasnif etmiştir. Ercilasun’a göre, Türk dilinden ilk ayrılan Çuvaşçadır. Çuvaşça ‘İlk Türkçe’ döneminde Türk dilinden ayrılmıştır. Bugünkü Çuvaş dilinin VI-VII. yüzyıllardaki atası Tuna Bulgarcası, 1314. yüzyıldaki temsilcisi İdil Bulgarcası idi. 19. yüzyıldan itibaren bu lehçe Çuvaşça adıyla anılmaya başlanmıştır. Saha/Yakut Türkçesi ise Ana Türkçe döneminde ayrılmış ve günümüzde Kuzey-Doğu Sibirya’da yaşamaya devam etmektedir. Eski Türkçe kendi içinde Köktürkçe ve Uygurca biçiminde iki döneme ayrılmıştır. Köktürkçe VI-VIII. yüzyıllar arasında, Uygur Türkçesi ise IX. yüzyıldan XV. yüzyıla kadar varlığını sürdüren bir yazı dili olmuştur. Uygur Türkçesi kullanılırken XI ilâ XIII. yüzyıllar arasında Karahanlı Türkçesi yazı dili ile de eserler verilmiş, XIII. yüzyıldan itibaren Türk yazı dili Batı ve Kuzey Doğu olmak üzere iki ana kola ayrılmıştır. Batı kolunun XIII-XV. yüzyıllar arasına ‘Eski Oğuz Türkçesi’, XVI-XX. yüzyıllar arasına ‘Osmanlı Türkçesi’, XX. yüzyıldan sonraki bölümüne de ‘Türkiye Türkçesi’ denmiştir. XV. yüzyıldan itibaren Batı Türkçesi iki kola ayrılmış, XVI. yüzyıldan XIX. yüzyılın ortasına kadar olan kısma ‘Klasik Azerbaycan Türkçesi’, XX. yüzyıldan itibaren kullanılan Azerbaycan Türkçesine de ‘Bugünkü Azerbaycan Türkçesi’ denmiştir. Türk dilinin Batı kolundan XIX. yüzyılın ortalarından itibaren üçüncü bir yazı dili oluşmaya başlamıştır. Bu da ‘Türkmen Türkçesi’dir. Sovyetlerdeki dil planlamalarının katkısıyla geliştirilen Türkmence dışında bir de XX. yüzyılın ortalarından itibaren Gagavuz Türkçesi yazı dili olmuştur.

14

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Kuzey Doğu Türkçesi XIV-XV. yüzyıllarda ‘Harezm-Kıpçak’, XV. yüzyıldan XX. yüzyıla kadar ise ‘Çağatay’ yazı dili olarak süregelmiştir. XX. yüzyılın başlarında çoğunluğu Sovyetlerde yapılan düzenleme ve planlamalarla oluşturulan Özbek, Uygur, Kumuk, Karaçay-Balkar, Tatar, Karakalpak, Nogay, Kırım, Kazak, Kırgız Türkçeleri Kuzey doğu kolunun günümüzde kullanılan yazı dilleri olmuştur. Bunlardan başka aynı yüzyılda, aynı şekilde yazı diline dönüştürülen Tuva, Hakas, Altay Türkçeleri de bugünkü Türk yazı dilleri arasında yerini almışlardır (Ercilasun 2005; 471).

TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ

Türk Dünyası

Türk dünyası dediğimiz ve Türklerin tarih boyunca yaşadığı coğrafya, 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri arasında yer alır. Bu alan kuş uçuşu, doğudan batıya 6-7 bin, kuzeyden güneye 3 bin kilometredir. Türk dünyası birçok kişi tarafından değişik şekillerde tasnif edilmiştir. En çok kabul gören tasniflerden biri , “Altay-Sibirya Türkleri, Batı Türkleri, Doğu Avrupa Türkleri ve Türkistan Türkleri” şeklindeki genel bölümlendirmedir. Buna göre: 1- Altay-Sibirya Türkleri: Altay, Baraba, Çulım, Dolgan, Hakas, Karagas, Koybal, Kumandı, Sabir, Sagay, Şor, Telengit, Televüt, Tobol, Tofalar, Tuva ve Yakut Türkleri. 2- Batı Türkleri: Ahıska, Azerbaycan, Balkanlar (Batı Trakya, Bulgaristan, Romanya, Yugoslavya) Irak, İran (Afşar, Azeri, Halaç, Hamse, Horasani, Boçagcı, Kaçar, Karacadağ, Karagözlü, Karakoyunlu, Karapapak, Karayi, Kaşgay, Şahseven, Türkmen), Kıbrıs, 12 Adalar, Suriye ve Türkiye Türkleri. 3- Doğu Avrupa Türkleri: Gagavuz, İdil-Ural (Başkurt, Çuvaş, Kazan, Mişer), Kafkasya (Karaçay-Malkar, Kumuk, Nogay, Stavropol Türkmenleri), Karayim, Kırım (Kırım Tatarları, Belorusya Tatarları, Litvanya Tatarları, Polonya Tatarları, Kırımçak) Türkleri. 4- Türkistan Türkleri: Afganistan, Doğu Türkistan (Kazak, Kırgız, Salar, Sarı Uygur, Uygur), Karakalpak, Kazak, Kırgız, Özbek, Türkmen Türkleri. Yönlere göre yapılan tasnifte ise genellikle Türkler, Doğu Türklüğü, Kuzey Türklüğü ve Batı Türklüğü şeklinde gruplandırılır. Kabaca, Hazar denizinin doğusunda kalan Türklere Doğu Türklüğü, kuzeyinde kalanlara Kuzey Türklüğü ve bu sınırın güneyi ile batısında kalanlara da Batı (Güneybatı) Türklüğü denmektedir:

Batı Türklüğü
1. Türkiye Türkleri 2. Rumeli Türkleri (Yunanistan, Bulgaristan Bosna-Hersek, Kosova, Hırvatistan, Makedonya, Moldova). 3. Kıbrıs Türkleri 4. Suriye Türkleri 5. Irak Türkleri 6. Azerbaycan Türkleri (Kuzey Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan ve İran’daki Güney Azerbaycan Türkleri).

Doğu Türklüğü
1. Batı Türkistan Türkleri (İran’ın Horasan bölgesinde, Afganistan’ın kuzeyinde ve Rusya Federasyonu’nda yaşayan Türkler ile Türkmen, Özbek, Karakalpak, Kazak, Kırgız Türkleri). 2. Doğu Türkistan Türkleri (Çin’in batı bölgesinde, Doğu Türkistan’da bulunan Uygur ve Kazak Türkleri).

1. Ünite - Dil, Diller ve Türk Dili

15

Kuzey Türklüğü
1. Sibirya Türkleri (Saha/Yakutlar). 2. Abakan Türkleri (Tuvalar ve Hakaslar). 3. Altay Türkleri 4. İdil-Ural Türkleri (Kazan ve Batı Sibirya Tatarları, Başkurtlar, Çuvaşlar). 5. Kafkas Türkleri (Kafkasların kuzeyindeki Karaçay-Malkar, Nogay ve Kumuk Türkleri). 6. Kırım Türkleri (Kırım, Özbekistan, Türkiye ve Romanya). 7. Karay Türkleri (Ukrayna, Polonya ve Litvanya). Yukarıda belirtilen ve Türk dünyası dediğimiz alanın içinde kalan, Çin, Moğolistan, Rusya Federasyonu, Ukrayna, Moldova, Romanya, Sırbistan, Hırvatistan, Bosna-Hersek, Kosova, Bulgaristan, Makedonya, Yunanistan, Suriye, Irak, İran, Tacikistan, Afganistan, Polonya gibi yabancı ve Türkiye, Azerbaycan, Kuzey Kıbrıs, Türkmenistan, Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan gibi Türk kökenli ülkelerde Türkler yaşamaktadır. Türk dünyası coğrafyasında yaşayan Altay, Tuva, Hakas Türkleri çoğunlukla Şaman, Gagavuz, Çuvaş ve Yakutlar Ortodoks Hristiyan, Çin’in Kansu eyaletindeki Sarı Uygurlar Budist, diğer Türkler Müslümandır. Bunlardan başka yazı dilleri bulunmayan, ancak lehçeleri Kuzeydoğu grubuna giren, Polonya ve Litvanya’daki Karay Türkleri de Musevi’dir. Türk nüfusunun yaklaşık olarak % 98’i Müslüman, % 2’si de diğer din ve inanç sistemlerine mensuptur.

Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları

Dünyanın en hareketli milletlerinden biri olan Türklerin coğrafyası, tarih boyunca durmadan değişmiştir. Dolayısıyla Türk dilinin yayılma alanları da bu hareketliliğe bağlı olarak bazen genişlemiş bazen daralmıştır. Türk dilinin tarihî yayılma alanları, bugünden daha geniştir. Günümüzde bu alan biraz daralmıştır. Ancak yine de Türk dili, dünya dilleri arasında konuşulduğu coğrafyanın büyüklüğü bakımından birinci, ana dili olarak üçüncü ve konuşan insan sayısı bakımından beşinci sıradadır. UNESCO dünyada en çok konuşulan ilk 10 dili şöyle sıralamıştır: Çince, İngilizce, İspanyolca, Hintçe, Türkçe, Arapça, Portekizce, Bengalce, Rusça, Japonca. Bugün Türkler, ana hatları ile Balkanlardan Büyük Okyanus’a, Kuzey Buz Denizi’nden Tibet’e kadar olan sahada yaşarlar. Bütün bu alanda Türk nüfusu yer yer farklı yoğunlukta bulunmakta ve Türkçe farklı lehçeler halinde konuşulmaktadır. Bununla birlikte, Macar bilgini H. Vámbéry’nin belirttiği gibi Türkçe bilen bir insan Balkanlardan Çin’e kadar Türkçe konuşarak gidebilir. Türkçe, bu coğrafyada yaşayan bütün insanların ortak anlaşma aracıdır. Türkçe, dünyanın birçok ülkesinde ilgi gören, öğrenilen ve öğretilen bir dildir. Avrasya coğrafyasında ‘geçer bölge dili’ (lingua franca) olan Türkçe, dünyanın çok sayıda ülkesindeki üniversitelerde, bilimsel olarak araştırılmakta ve öğretilmektedir. Türk dili ile yazılan edebî ve bilimsel eserler dünyanın her yerinde, özel ve resmî kitaplıkları doldurmaktadır. Türkçe, dünyanın neredeyse her dilinde sözlükleri, gramerleri olan saygın ve yaygın bir dildir. Zengin söz varlığı, yaygın kullanımı, bilimsel alanlara ait terminolojisi, soyut kavramları karşılamadaki üstün yeteneği, zengin deyimleri, çok düzenli yazım, ses ve şekil yapısıyla Türkçe dünyanın önde gelen bilim ve edebiyat dillerinden biridir. Türkçe; Göktürk, Uygur, Arap, Latin, Kiril alfabeleri başta olmak üzere, 10’dan fazla alfabe ile yazıya geçirilmiş bir dildir. Günümüzde Türk dünyasında Latin, Arap ve Kiril alfabeleri kullanılmaktadır. Türkiye, Kıbrıs, Yunanistan ve Bulgaristan’daki Türkler, Türkiye Cumhuriyeti’nin resmî alfabesini, yani Latin alfabesini; Çin, İran, Afganistan, Irak ve Suriye’dekiler Arap alfabesini; Sovyetler Birliği’nden ayrılan bağımsız Türk cumhuriyetlerinden Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan Latin alfabesini; Kazakistan ile Kırgızis-

Azerbaycan Türkçesi: Kuzey Azerbaycan. Kırgızistan. Moğolistan ve Doğu Türkistan’da. Bugün Almanya’da Almancadan sonra en fazla konuşulan ikinci yerleşik ana dili Türkçedir. Kırım Türkçesi: Kırım. Tacikistan ve Pakistan’da. Kırgızistan. Nogay Türkçesi: Kuzey Kafkasya. Irak. Özbek Türkçesi: Özbekistan. Rusya Federasyonuna bağlı özerk Yakutistan Cumhuriyeti içinde yaşayan Yakutların nüfusu 1. büyük bir kısmı da Ortodoks Hristiyan’dır. Başkurt Türkçesi: Başkurdistan. Afganistan. Karaçay Türkçesi: Kuzey Kafkasya. Afganistan. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkiye gibi yedi bağımsız Türk devletinin resmî dili. Tacikistan. Hırvatistan. 3. Türkmenistan. Tataristan ve Rusya’da. Lena ve Kamçatka’da Kelima ırmakları çevresinde yaşarlar. Çuvaşların küçük bir bölümü Müslüman. Rusya Federasyonuna bağlı özerk Türk cumhuriyetlerinde ise halen Kiril alfabesi kullanılmaya devam edilmektedir. Çuvaşistan Özerk Cumhuriyetinde olmakla birlikte. Kırgız Türkçesi: Kırgızistan ve Doğu Türkistan’da. Rusya’da. Özbekistan. Yakutlar Sibirya’da Katanga. Ayrıca Avrupa’da.000 kadardır. Özbekistan ve Romanya’da. Çin (Doğu Türkistan). 8. Kosova ve Almanya başta olmak üzere Türkiye Türklerinin bulunduğu ülkelerde). aşağıdaki üç lehçeden biri ile konuşmaktadırlar. 10. Kıbrıs. Kazak Türkçesi: Kazakistan. çoğunluğu ise Ortodoks Hristiyandır. özellikle Almanya’da önemli sayıda Türk yaşamaktadır. Küçük bir kısmı Müslüman. 2. Tataristan ve Başkurdistan’da da Çuvaşlar bulunmaktadır. . 4. İran. 7. Türkiye Türkçesi: Türkiye. Suriye. 9. Türkmen Türkçesi: Türkmenistan. Yunanistan. Ukrayna. Kazan (Tatar) Türkçesi: Tataristan. Ölenek. ancak XIX-XX.000 civarındadır. Moldova. Esas nüfus. Afganistan ve Pakistan’da. Başkurdistan’da. 6. 5. 2. 4. Makedonya. Türkçe ( y grubu) 2. Bütün bu alanlarda yaşayan Türkler.16 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I tan ise Kiril alfabesini kullanılmaktadırlar. Karakalpak Türkçesi: Özbekistan (Karakalpak özerk bölgesinde).300. Çuvaşça ( r grubu) 3. Kazakistan. Ukrayna ve Rusya Federasyonu içinde de önemli sayıda Türk yaşamakta ve bu ülkelerin bir bölümündeki özerk bölgelerde Türkçe ikinci resmî dil durumundadır. Suriye. Romanya ve Bulgaristan’da. Bulgaristan. Türkçe bugün Kazakistan.000. İran (Güney Azerbaycan). devlet dilidir. Irak. Azerbaycan. Başkentleri Çeboksarı olan Çuvaşların toplam nüfusu 4. Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi 1. Bulgaristan. Farklı lehçeler hâlinde de olsa. Rusya’da. 3. Gagavuz Türkçesi: Moldova (Gagavuz yeri). bir bölümü Şaman. Uygur Türkçesi: Çin (Doğu Türkistan) ve Kazakistan’da. yüzyıllarda yazı dili hâline gelmiştir. İran (Horasan). Gürcistan ve Türkiye’de. Türkçe kolundan doğmuş yakın lehçeleri de şöyle tasnif edebiliriz: Batı / Güneybatı Türkçesi 1. Başkentleri Yakutsk’tur. 1. Makedonya. Moskova ile Kazan arasında İdil (Volga) ırmağı boylarında yaşarlar. Bu iki lehçe dışında kalan diğer Türk yazı dillerinin ve lehçelerinin ortaya çıkışını ve gelişimini daha önce izah etmiştik. Yunanistan. Yakutça (t grubu) Çuvaşça ve Yakutça yüzyıllar boyunca konuşma dili olarak yaşamış. Bosna-Hersek. Çuvaşlar. Romanya.

14. Gagavuz Türkçesi Moldova’da 197. Türkmen Türkçesi Türkmenistan’da 2. Özbek Türkçesi Özbekistan.718.000 Kıbrıs’ta 200.000. Pakistan ve Tacikistan’da 21.800. Uygur Türkçesi Doğu Türkistan (Çin’de). 15.000 2.000 4.000 2.000 Bulgaristan’da 1. Rusya’da.018. Türkiye Türkçesi Türkiye’de 65. değişik ülkelerin sınırları içinde. Rusya’da 17. Hakas Bölgesi.000 Yugoslavya’da 500.000 Toplam 24. Kumuk Türkçesi: Kuzey Kafkasya. Azerbaycan Türkçesi Kuzey Azerbaycan (Azerbaycan ve Gürcistan’da) 8.164 3. Altay Özerk Cumhuriyetinde.Dil. Rusya’da. Kimi kaynaklar 140-150 milyondan bahsederken kimileri de 300-350 milyon rakamlarını vermektedir.000 Güney Azerbaycan (İran’da) 25. Karay Türkçesi: Polonya ve Litvanya’da. 16.000. Kırgız Türkçesi Kırgızistan ve Doğu Türkistan (Çin’de) 3.300.000 Suriye’de 200. Afganistan. Çin’in Kansu eyaletinde.100.000 5. 11. Bizim tespitlerimize göre bugün Türkçe konuşan nüfus yaklaşık olarak şöyledir. 13. Kazak Türkçesi Kazakistan’da.000 Toplam 4.000 Yunanistan’da 200. Karakalpak Türkçesi Özbekistan’da 600. Tuva bölgesi ve Moğolistan’da.000.000. Tuva Türkçesi: Rusya.000 Afganistan ve Pakistan’da 300.000 Irak’ta 1.164 Romanya ve Bulgaristan’da 50. Diller ve Türk Dili 17 11. 12. Batı / Güneybatı Türkçesi 1. Kazakistan.000.297 Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi 1.000.106 4. çeşitli statülerde yaşayan Türklerin nüfusunun tam olarak bilinmemesinden kaynaklanmaktadır. Doğu Türkistan (Çin’de).922. Bu farklılıklar. Türk Dilini Konuşan Nüfus Dünyadaki Türk nüfusu ya da Türkçe konuşan insan sayısı konusunda çok farklı bilgiler vardır.000 Toplam 247.297 Horasan (İran’da) 1. Altay Türkçesi: Rusya.1.000 . Hakas (Abakan) Türkçesi: Rusya.000.000 3.791.000 Toplam 69. çok geniş bir coğrafyada. Malkar Türkçesi: Kuzey Kafkasya. Ünite .

300.000 2.000 200.900. Nüfus sayımlarındaki eksiklikler bir yana. Diğer Ülkelerdeki Türkler Türk Dünyasının Toplam Nüfusu 16. Nogay Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 9.000.000 300.000 Çuvaş ile 1.178 180.745 olur. Malkar Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 11.000 400.000 Yakut’u da eklersek.500. Altay Türkçesi Altay Özerk Bölgesi (Rusya’da) 13. Burada kullanılan rakamlar. toplam nüfus: 183.000 187. 1989 yılında Sovyetler Birliğinde yapılan nüfus sayımı verilerine ve Yusuf Dönmez’in 1995 yılını esas alarak yaptığı tespitlere dayanmaktadır. Başkurt Türkçesi Başkurdistan ( Rusya’da ) 8.000 300. bu sayının tahminen 190 ila 200 milyon dolayında olduğunu söyleyebiliriz.000. bugüne kadarki nüfus artışını eklersek.639 Buna 4.049. Oğuz/Batı grubu lehçeleri hangileridir? Nerelerde ve kaç kişi tarafından konuşulmaktadır? 2 . Hakas (Abakan) Türkçesi Hakas bölgesi (Rusya’da) ve Çin’in Kansu eyaletinde 14. Karaçay Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 10. Kazan ve Kırım Tatar Türkçesi Tataristan (Rusya) ve Kırım ( Ukrayna’da) 7. Kumuk Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 12.000 8. Tuva Türkçesi Tuva bölgesi (Rusya’da) ve Moğolistan’da 15.000 150.218.000 282.18 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 6.

İnsan varlığı beş duyusuyla algılar. yapay ve özel diller şeklinde gruplara ayrılabilir. Bu doğuşa kaynaklık eden şeyin ne olduğu konusunda ise bir birlik yoktur. düzenli bir işleyişin varlığı. Türk kelimesinin kavram alanı içinde yer alan bütün boy. Ural ve Altay dilleri arasında da en eski yazı dili Türkçedir. insan-varlık ilişkisinde bilme. Aslında Türkiye’de konuşulan dil.S. soy. en eski yazılı belgeye sahip olan dil Türk dilidir. Türkmen ve Gagavuz Türkçeleri. Türkçe çok eski tarihlerden beri yukarıda sayılan bütün özelliklere sahip bir dil olarak yaşaya gelmiştir. Dünya dillerinin bilinen yaygın tasnifleri ve Türk dilinin dünya dilleri arasındaki yeri kısaca şöyle gösterilebilir: Yapısı Bakımından: Eklemeli. Bu ölçütlerin yaygınlığı. eskiliği ve geçerliliği bir dilin diğer diller arasındaki yerini. Nogay. Dilleri yazı dili olup olmamaları bakımından da yazı dilleri ve konuşma dilleri biçiminde tanımlayabiliriz.Dil. yaşayan dünya dilleri arasında. Günümüzde Türkçe sözü yavaş yavaş gerçek ve genel anlamıyla kullanılmakta ise de. ulusal dil ve yazı dili olmasıyla ölçülür. bu bildirişim ihtiyacından doğmuştur. Türk yazı dilinin ilk metinleri olarak bilinen Göktürk yazıtlarında tespit edilen kavram alanı-kelime ailesi ilişkileri. Ünite . dünya çapındaki yaygınlığı. kullanılma yerleri ve işlevlerine göre. Aradaki farklılıklar lehçe / uzak lehçe. çeşitli lehçeler halinde konuştukları dilin adıdır. yaygın ve işlevselliği yüksek bir dildir. her türlü araç dil sayılır. en eski yazılı metne sahip dilin Türkçe olduğu kabul edilmektedir. dünyada bu ad yaygın biçimde ‘Türkiye Türkçesi’ karşılığında kullanılmaktadır. konumunu. ölçünlü. 4 . sadece Türkçenin bir lehçesidir ve özel adı ‘Türkiye Türkçesi’dir. Karaim Türkçeleri. Bunu tarihî belgelerden tespit ve takip etmek mümkündür. Osman Nedim Tuna. Oğuz/Batı grubu: Türkiye. Kazak. resmî dil. Türk Dilinin yaşı ve tarihî gelişimi konusunu açıklamak. yüzyılın sonu olarak kabul etsek bile (Çoyr Yazıtı). bu dilin uzun bir süre işlenmiş olduğunu göstermektedir. Tatar. Türkçe. bölgesel. Beş duyunun her biriyle saymaca bir dil sistemi oluşturulabilir. işlevselliğini ve değerini belirler. Diller oluşma biçimlerine. Türk dilinin bugün üç uzak lehçesi vardır. Bunlar Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimelerdir” şeklinde çok önemli bir hüküm vermektedir. en dar olanından en geniş olanına doğru sıralamak. VII. Birlikte yaşayan insanlar. Sümerce tabletlerdeki Türkçe kelimeler dolayısıyla. Türkçe dar anlamda Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmî dili. Azerbaycan. Türkçenin sahip olduğu bu özelliklerin tümüne birden sahip olan dillerin sayısı oldukça azdır. Dil.1. Arat da çalışmalarında buna benzer görüşler ileri sürer. Türk dilinin yazı dili öncesi dönemi hakkındaki bilgilerimiz genellikle Altay dilleri ve Ana Hun dili teorilerine dayanır. Türkçe. Diller ve Türk Dili 19 Özet 1 Dil ve Dilleri tanımlamak. soyut kavramların kullanılışı. Türklerin konuştuğu dilin adıdır. 3 2 Türk Dilinin dünya dilleri arasındaki yerini belirlemek Bir dilin dünya dilleri arasındaki yeri ve değeri. Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları. Türkçenin ilk yazılı metnini M. duygu ve düşüncelerini birbirlerine aktarmak isterler. Toplum dilbilimsel açıdan diller. Türkçe kolu kendi içinde üç ana gruba ayrılır: Kıpçak/Kuzey grubu: Kırgız. Başkurt. Karluk/Doğu grubu: Özbek ve Uygur Türkçeleri. ikincisi ise ‘çok kökenlilik’ kuramıdır. Bunlardan birincisi. oturmuş. Dilin kökeni ile ilgili görüşler iki temel anlayış içinde değerlendirilir. Çuvaşça ve Türkçedir. doğal. tespitleri sonucunda “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında. R. geniş anlamda ise dünya üzerindeki bütün Türk soylu halkların değişik coğrafyalarda. Türk dilinin kökeni ile ilgili iki önemli görüş vardır. Bunlardan birincisi ‘tek kökenlilik’ kuramı. insan-insan ilişkisinde bildirişme aracıdır. yazı dili olarak Göktürklerden itibaren günümüze kadar aralıksız kullanılmış ve adı hep “Türkçe/ Türk dili” olmuştur. Dil. Türk dili. R. Bildirişimi sağlayan her türlü gösterge. Dolayısıyla Türkçe dünya çapında prestijli. şive / yakın lehçe ve ağız terimleriyle ifade edilir. diplomasi dili. Türk dilinin ‘Altay Dil Ailesi’ne mensup olduğunu ve ‘Ana Altayca’ denilen bir ana dilden türediğini savunan görüştür. uygarlık dili. geçer bölge dili. Türkçe günümüzde edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eskidir ve daha eski yazılı metinlere sahiptir. Karaçay-Balkar. bugün edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eski tarihli yazılı metinlere sahiptir. Kökeni Bakımından: Altay Dillerinden. Bunlar Yakutça. oymak ve aşiretlerin konuştukları dilin ortak adıdır. Kumuk. toplumsal ve işlevsel dil türleri biçiminde sınıflandırılabilir.

Yakutça (t grubu) Dünyadaki Türk nüfusu ya da Türkçe konuşan insan sayısı konusunda çok farklı bilgiler vardır. Kazakistan gibi Türk kökenli ülkelerde Türkler yaşamaktadır. Modern/Çağdaş Türkçe Devri Türk Dünyasını tanımak ve Türk Dilinin yayılma ve gelişme alanlarını anlatmak. Türkçe bugün Kazakistan. Moğolistan. Bu devir yaklaşık olarak M. sekiz binli yıllara tarihlendirilmektedir. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkiye gibi yedi bağımsız Türk devletinin resmî dili. Azerbaycan. İlk Türkçe Devri 4. Özbekistan. Taraftarları ve karşıtları olmakla birlikte. Ro- manya. Farklı lehçeler hâlinde de olsa. Hırvatistan. Türk dünyası hakkında en çok kabul gören tasniflerden biri . En Eski Türkçe ve İlk Türkçe.20 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I İkincisi ise. Kuzey Kıbrıs. Hazar denizinin doğusunda kalan Türklere Doğu Türklüğü. Bulgaristan.Ö. Ukrayna. 5 . Türk dilinin metinlerle takip edilemeyen nazarî devirlerdir. 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri arasında yer alır. Türkmenistan. En Eski Türkçe Devri 3. Yönlere göre yapılan tasnifte ise genellikle Türkler. devlet dilidir. Altay Devri 2. Türk-Çuvaş dil birliğinin mevcut olduğu devir olarak tahmin edilmektedir. Suriye. Bizim tespitlerimize göre bugün Türkçe konuşan nüfus yaklaşık olarak 190 ila 200 milyon dolayında olmalıdır. Türk dilinin doğuşu ve kaynağı bakımından en fazla kabul gören görüştür. Ana Altayca. Kosova. Tarihî bakımından. Türkçenin ‘Ana Hun Dili’ adı verilen bir ana dilden doğduğunu savunan görüştür. 1. ikinci yüzyıla kadar gelen dönemi içine alır. İran. Türk dünyası dediğimiz alanın içinde kalan. Tacikistan. Orta Türkçe Devri 6. Türk dünyası dediğimiz ve Türklerin tarih boyunca yaşadığı coğrafya. Irak. Kırgızistan. M.Ö. Türkmenistan. Türk yazı dilinin bugün için bilinen en eski yazılı belgeleri Göktürkler dönemine aittir. dünya dilleri arasında konuşulduğu coğrafyanın büyüklüğü bakımından birinci. Türk dili. “Altay-Sibirya Türkleri. çok eski bir tarihte yaşadığı. Sırbistan. Yeni Türkçe Devri 7. Makedonya. Kuzey Türklüğü ve Batı Türklüğü şeklinde gruplandırılırlar. Türkçenin Altay dilleri ailesine mensup olduğu teorisi. Ana Türkçe veya En Eski Türkçe dönemi. Yunanistan. Polonya gibi yabancı ve Türkiye. Türk Dilinin konuşulduğu alanlarda yaşayan Türkler. Bosna-Hersek. Afganistan. Çuvaşça ( r grubu) 3. aşağıdaki üç lehçeden biri ile konuşmaktadırlar. İlk Türkçe ise. Doğu Türklüğü. Moldova. Özbekistan. Batı Türkleri. Bu dönem ile ilgili olarak bazı komşu milletlerin dillerinden Türkçeye ait malzeme tespit edilebilmektedir. Ancak Ana Altaycanın M. Çin. Doğu Avrupa Türkleri ve Türkistan Türkleri” şeklindeki genel bölümlendirmedir. Kabaca. Azerbaycan. Eski Türkçe Devri 5.S. Rusya Federasyonu. Ana Altaycanın Doğu ve Batı Altayca olarak iki kola ayrıldığı. Ahmet Caferoğlu başta olmak üzere birçok araştırmacı Türk dilinin tarihî gelişimini yazı dili öncesi ve sonrasıyla birlikte şöyle tasnif etmektedir: 1. ana dili olarak üçüncü ve konuşan insan sayısı bakımından beşinci sıradadır. Kırgızistan. kuzeyinde kalanlara Kuzey Türklüğü ve bu sınırın güneyi ile batısında kalanlara da Batı (Güneybatı) Türklüğü denmektedir. Türkçe ( y grubu) 2. Türkçenin bu dönemleri hakkında kesin bilgiler ve rakamlar vermek çok zordur.

b. Finike e. Aşağıdakilerden hangisi Ahmet Caferoğlu’nun tasnifine göre Türk dilinin tarihî devirlerinden biri değildir? a. b. d. Talat Tekin Osman Nedim Tuna Ahmet Temir Reşit Rahmeti Arat Ahmet Caferoğlu 10. c. Dil saymaca bir sistemdir. Batı ve Kuzey Türklüğü şekline gruplandırılır. d. d. Latin c. Göktürk/Runik d. Diller ve Türk Dili 21 Kendimizi Sınayalım 1. Altay dilleri teorisinin kurucusu kimdir? a. Aşağıdakilerden hangisi Türkçe teriminin kavram alanı içinde yer almaz? 7. d. Aşağıdaki alfabelerden hangisi Türkler tarafından kullanılmamıştır? a. e. “Türk dilinin yaşı 8500 dür” diyen bilim adamı aşağıdakilerden hangisidir? a. b. c. 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri 25-85 batı boylamları ile 23-75 doğu enlemleri 90-65 güney boylamları ile 65-33 kuzey enlemleri 45-90 doğu boylamları ile 53-65 kuzey enlemleri 30-40 kuzey boylamları ile 43-60 güney enlemleri 4. d. e. Deorfer Tuncer Gülensoy G. b. c. e. c. c. J. b. Eklemeli Çekimli Çok yönlü Önekli Tek heceli 8. Orta Türkçe İlk Türkçe Eski Türkçe Yeni Türkçe Yakın Türkçe 3. Dil harflerden meydana gelmiştir. c. b. Ramstedt Talat Tekin 2.Dil. Türk dünyası coğrafyası hangi enlem ve boylamlar arasında yer alır? a. Rumeli Türkleri Türkiye Türkleri Uygur Türkleri Azerbaycan Türkleri Gagavuz Türkleri a. Dil doğal bir varlıktır. b. Dünya Türklüğü genellikle Doğu. Clauson G. Moğolca Çince Tunguzca Mançuca Türkçe 9. Aşağıdakilerden hangisi Batı Türklüğü içinde yer almaz? 5. c. b. Kiril . e. Çuvaşça Yakutça Ana Altayca Hakasça Oğuzca a. a. Aşağıdakilerden hangisi Altay dillerinden biri değildir? a. b. e. Dil bildirişimi sağlayan göstergeler dizgesidir. Dil anlaşma aracıdır. e. d. e.1. c. G. d. d. e. d. e. c. Ünite . Aşağıdaki ifadelerden hangisi dilin tanımı içinde yer almaz? 6. Türkçe yapı bakımından hangi dil grubundan biridir? a. Arap b.

b 6. sözvarlığı. “Dil.000. Türkiye Türkçesi. Yanıtınız yanlış ise. Azerbaycan Türkçesi Kuzey Azerbaycan (Azerbaycan ve Gürcistan’da) 8.297 107. Bu Türk lehçesi en çok konuşanı olan lehçe grubudur. d 7. Yanıtınız yanlış ise. c 3. “Türk Dili/ Türkçe” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 9. sözdizimi ve vurgu’ bakımından benzer olmaları akrabalık özelliklerindendir.000 Kıbrıs’ta 200.000 Toplam 4. b 5. Kelime ve ses denklikleri.000 247. Yanıtınız yanlış ise.000.000 2. “Türk Dünyası ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Azerbaycan Türkçesi. Yanıtınız yanlış ise.800. “Türk Dilinin Tarihî Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Gagavuz Türkçesi Moldova’da Romanya ve Bulgaristan’da Toplam 197.018. Türkmen Türkçesi Türkmenistan’da Horasan (İran’da) Afganistan ve Pakistan’da Toplam Genel Toplam: 33. “Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe”konusunu yeniden gözden geçiriniz. temel kelimelerdeki ortaklıklar dillerin akraba olduğunu gösteren diğer önemli ölçütlerdendir.297 1.000 Toplam 69. Yanıtınız yanlış ise. e 2. Türkmen Türkçesi ve Gagavuz Türkçesidir. Yanıtınız yanlış ise.000 Güney Azerbaycan (İran’da) 25. Türkiye Türkçesi Türkiye’de 65.461 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Dil akrabalıkları. Bu lehçe grubunu konuşan insanların yaşadığı bölgeler ve nüfusları aşağıda belirtilmiştir. “Türk Dilinin Yaşı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.922. Dillerin temel birimleri olan ses. “Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe” konusunu yeniden gözden geçiriniz.000 4. yapı. “Türk Dilinin Tarihî Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.000 Yugoslavya’da 500. “Türk Dünyası ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz.000 Irak’ta 1.000.922.100.164 3. d Yanıtınız yanlış ise. 1. “Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 Oğuz/Batı grubu Türk lehçeleri.000 300.187. 2. Yanıtınız yanlış ise.000. Diller ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz.000 Yunanistan’da 200. a 4. e 8. Yanıtınız yanlış ise.22 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.000 Suriye’de 200. Yanıtınız yanlış ise.000 Bulgaristan’da 1. dillerin köken ve yapı bakımından benzerlik göstermeleri ile ilgilidir.718.164 50.000 . c 10.

. (1993). İ. (1993).. H. TKAE Yay. Sosyal Yapı.Eren. 433-446. Türkçenin Grameri.. Sümer. İstanbul. TDAV Yay. Edebiyat. TDAV Yay. Belleten 1980/81. (2010). Ankara 1993. A. Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yay. Tuna. “Oş İlinin Özgön İlçesinde (Kırgızistan) Yaşayan Türkler ve Ağızları”. Haz. Türk Dünyasının Coğrafyası. Ercilasun A. Türk Milli Kültürü. Rasony. s. İ. TDAD. TDK Yay. Tuna. N. Dilaçar. V. Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri. Banguoğlu. Ankara.. (4). Divanü Lügati’t-Türk Özel Sayısı. (1983). Türk Dili Tarihi. (1972) “Divanü Lugati’t-Türk’teki Oğuzca Özellikler”. Dr. Tekin. Güvenç. M. Simurg Yay. (1968) Dil. Akçağ Yay. Orkun. Türkçe El Kitabı.. (1992).tripod. Ankara. s. s. TDAV Yay. T. İstanbul. (1996). Yeni Türkiye. Diller ve Dilcilik. s. “Eski Türkçedeki Oğuzca Belirtiler”. T.. TTK Yay. D. Gabain. A. Hayit. Z. “Türk Adı”. s. Ankara. Ankara. Natık Seferoğlu. İstanbul. B... TDEK. A. TİSAV Yay.. Güneş. Türk İncelemeleri Yapan Kuruluşlar. (1976). (1988). Ankara. Türk Kavramının Gelişmesi. Ankara.. Prof. www. “Türklüğün ve Türk Dilinin Bütünlüğü Açısından “Türkçe” Adı Üzerine Bir Değerlendirme”. Thomsen. (1979). A. İstanbul. Türk Dünyası Özel Sayısı. Enderun Kitabevi. Taneri.. (1975). TDK Yay. (1997). Ankara. (68). Ankara.1. O. Yazı Dili Konuşma Dili İlişkileri ve Derleme Faaliyetleri. Mehmet Akalın). V. Togan. 1. Türk Dünyası Nüfus. (1988). (1988). Oğuzlar. Ankara. Korkmaz. s. Dil. (1992). Arş. TKAE Yay. (1997). Umumi Türk Tarihine Giriş. s. H. S. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. N. Ercilasun... 22-34. Kafesoğlu. Gör. S. “Türkistan Terimi Üzerine”. (1984).. (1997). O. Sertkaya.) (2007). s. L. 3-19. Eski Türkçenin Grameri (Çev. Ankara. Fikret Türkmen. TKAE Yay. (1981). Türk Dili Tarihi. Dilaçar A. TDK Yay... İstanbul. Ankara. Ü. Bilkent Üniversitesi. TDK Yay.. Enderun Kitabevi. B. (Çev. A. Türk Dünyası Üzerine İncelemeler. TDK Yay. Y. Timaş Yay. N. (2002). Elazığ. A. Mustafa Öner). TDK Yay. Altay Dilleri Teorisi. Ötüken Yay. 306-319. TDK Yay. 26-27. Kamil Veli Nerimanoğlu.. (1994). Ankara. Z. Vedat Köken). Ankara. Bilimsel Bildiriler 1972. Eren. (Çev. Kaşgarlı Mahmud (1992). N. Akçağ Yay. TDK Yay. Reşit Rahmeti Arat İçin.. Az İ Ya. (1990). “Tarihte Türk Adı”. Çağlayan Matbaa. Dr. “Temel Sözcükler ve Altay Dilleri Sorunu”. Türk Lehçeleri Grameri. Göktürk Tarihinin Meseleleri. Prof. Ercilasun A. “Altay Dilleri Teorisi”. Dîvânü Lûgati’t-Türk. A. İzmir 1994. Devlet Dili Olarak Türkçe. 415-424 Caferoğlu.Dil. Türkbilig. Çin’deki Türk Diyalektleri Araştırma Tarihi. Ünite . Diller ve Türk Dili 23 Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Aksan.. Yuan-Xin (1990). Kafesoğlu. (Ekim). Türk Yurdu... İlk Bildiri. Ankara. (1984). 119-130. Ankara. Ankara. Amkara Dönmez. Türk Sözünün Aslı. İstanbul. Wang. Özkan. İ. V. İstanbul.. O. B. KB Yay. B. Buran.. Gülensoy. T. (1983). A. Tarihte Türklük. Deorfer. s. S. TDK Yay.com Yalçınkaya. O. s... (1995). A. Türk Dili Bilgisi. Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü. Süleyman. Korkmaz. (1997). A. (1962). TKAE Yay. F. (Çev. Akçağ Yay. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi. (1971). Türklük Bilimi Sözlüğü. s. Z. 97-104 Buran. Ankara 1990. Besim Atalay) C. Yiğit. (2000). Ankara. Türk Dili. Kayseri. Buran. 60-72. (2006). s. (1966). (53). 1-16. B. İstanbul. F. (Ed. A. (1977). 253. A. 7-8. Türkistan. (2005).. Ankara. Soysal. (2004). 15. . efrasiyap. (1990). 1-4. TDK Yay. Akçağ Yay. Ankara. Geçit Yay. Ankara. Ankara. G. En Eski Türkçenin İzlerinde. Türk Kimliği.

Anahtar Kavramlar • • • • Türk Lehçeleri Lehçe Şive Ağız • • • • Türk Boyları Tasnif Türk Lehçe Grupları Ses Özellikleri İçindekiler Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türk Lehçeleri ve Tasnifi • TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ • TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ . Türk Lehçelerinin oluşumunu ve gelişimini açıklayabilecek. Türk Lehçelerinin tasnif kriterlerini ve başlangıcından bugüne kadar yapılmış belli başlı Türk Lehçeleri tasniflerini sıralayabileceksiniz.2 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I   Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Türk Lehçeleri ve Tasnifi
Türk lehçebiliminin kurucusu sayılan Wilhelm Radloff başta olmak üzere, Lazar Budagov, P. M. Melioransky ve J. Németh gibi yabancı kökenli Türkologlar Türk dilinin kolları için lehçe karşılığında “dialekt” ya da “nareçie” terimlerini kullanmışlardır. Bolşevik İhtilali (1917) ve Radloff ’un ölümünden sonra (1918), Rus Türkologlar lehçe (nareçie/dialekt) terimi yerine ‘dil’ anlamına gelen “yazık” terimini kullanmaya başlamış ve Türk dilinin her bir kolu ayrı bir dil olarak değerlendirilmeye alınmıştır. Bu kullanım daha sonra Avrupalı Türkologlarca da benimsenmiş ve Fundamenta’da (PhTF) da “Türk dilleri” (Fr. Langues Turques, İng. Turkic Languages) terimi yer almıştır. Günümüzde, İngilizcede Turkish kelimesi Türkiye Türkçesini, Turcic ise bütün Türk dillerini karşılamak için kullanılmaktadır. R. R. Arat ise Çuvaşça ve Yakutça için lehçe, diğer kollar için şive terimini tercih etmiştir. Bu kolların tümü için lehçe terimini kullananlar da vardır. Son zamanlarda lehçe yerine, uzak lehçe, şive yerine de yakın lehçe terimlerinin kullanıldığını da görüyoruz Lehçe, dilin yazılı metinlerle takip edilemeyen çok eski bir döneminde ayrılan ve önemli sesbilgisi (fonetik) ve şekilbilgisi (morfoloji) farklılıkları gösteren koludur. Şive, metinlerle takip edilebilen dönemde ayrılan ve lehçeye göre daha az sesbilgisi ve şekilbilgisi farklılıkları gösteren koludur. Ağız ise, bir şive, bir yazı dili alanı içinde mevcut olan farklı konuşma biçimleridir. (Elazığ, Aydın, Trabzon ağzı gibi). Bu terimlerle ilgili açıklamalardan sonra Türk lehçelerinin oluşumu ve gelişimi meselesini ele alabiliriz. Çuvaş ve Yakut lehçeleri dışında kalan Türk dili, VII. yüzyıldan XIII. yüzyıla kadar tek yazı dili hâlinde yaşamıştır. Ancak bu tek yazı dili, farklı ağızların yokluğu anlamına gelmez. Eski Türkçe üzerinde önemli çalışmaları bulunan A. Von Gabain, Eski Türkçe içinde beş ayrı diyalektin varlığından söz eder. (Gabain 1988; 1-4) Zeynep Korkmaz bir araştırmasında Eski Türkçedeki Oğuzca özellikleri tespit etmiştir. (Korkmaz 1975; 433-446) Dîvânü Lügâti’t-Türk’te Kâşgârlı Mahmûd da değişik boyların ağız özelliklerini kaydetmiştir. Göktürk devletinin bünyesinde otuza yakın Türk boyu vardı. (12 Türk, 9 Oğuz, 6 Sir, 2 Ediz, 1 Kerekülüg). Bu boyların her birinin kendi özel adları da bulunuyordu. Türk boyunun 552 tarihinde kurduğu devletin hâkimiyetini kabul eden Türk dilli boylar, siyasi ve birleştirici bir özelliği olan Türk adı etrafında bir araya gelmiş ve zamanla bunu ortak bir ad olarak benimsemişlerdir. Türk adıyla kurulan bu devlet, Uygurlar tarafından yıkılırken, Türk boyunun önde gelenleri ve mensuplarının önemli bir bölümü öldürülmüş,

TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ

26

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

kalan az sayıdaki mensubu da çeşitli bölgelere dağılarak hayatta kalmaya çalışmışlardır. Bugün Kırgızistan’ın Oş ilinin Özgön ilçesi köylerinde, Özbekistan, Tacikistan ve Doğu Türkistan’ın değişik yörelerinde yaşayıp kendilerine Türk diyen topluluklar bu Türk boyunun kalıntılarıdır. Yukarıda belirtilen bölgelerde yaşayan topluluklar, kendilerini Göktürklerin torunları olarak tanıtmaktadırlar. Göçler, savaşlar ve diğer siyasi-sosyal olaylar sonucunda coğrafya değiştiren ve birbirlerinden uzaklaşan Türk boyları, kendi hâkimiyet bölgelerinde, kendi ağız özelliklerine dayalı yazı dilleri oluşturmaya başlamışlardır. İslamiyet’in kabulü dolayısıyla dil ve kültürde meydana gelen büyük değişmeler, yeni alfabe ve karşılaşılan farklı kültür çevreleri gibi dış etkenler, dilin içyapısındaki bazı küçük farklılıkları destekleyerek onları yazı diline doğru hazırlamıştır. Bu arada her boy kendi ağız özelliklerini geliştirirken, diğer boylara ait özellikleri de yavaş yavaş terk etmiştir. Bu durum, bazı temayülleri koyulaştırırken, bazısını da köreltmiştir. Böylece farklılaşan kollar yazı diline hazır hâle gelmiş ve yazı dili olmuşlardır. Konuşma dillerinin yazı diline dönüşmesi “seçilme, standartlaşma, yaygınlaşma ve kabul” aşamalarından geçmesiyle mümkündür. Bu geçiş iki şekilde olabilir. Birincisi, “dil mühendisliği” diyebileceğimiz bir planlama ile ortak bir dilin yaratılmasıdır. Sovyetler Birliğinde bu tür uygulamaların örnekleri çoktur. XIX-XX. yüzyıla kadar iki ana yazı dili koluna sahip olan Türkçe, Sovyetlerdeki dil planlamaları ile 20 yazı dili hâline getirilmiştir. Diğeri ise seçilme, standartlaşma, yaygınlaşma ve kabul aşamalarının kendi doğal şartları içinde oluşmasıdır. Bu, dilin doğasına uygun bir oluşumdur ve dünya dillerinin hemen hepsi bu yolla yazı dili, ölçünlü dil olmuşlardır. Dillerin bu dönüşümü genellikle bir konuşma dilinin bulunduğu bölgenin siyasi, ekonomik, ticari, idari, edebi ve kültürel bakımdan merkez olması gibi dil dışı nedenlere bağlı olarak gelişir. Bir dil coğrafyasının yönetim, ticaret, siyaset, bilim ve edebiyat merkezi durumunda olan şehrinin ya da bölgesinin ağzı, genellikle yaygınlaşır, diğer ağız bölgelerinin mensuplarınca da benimsenir ve toplumun ortak dili haline gelir. Ortak dil durumuna gelen ağız, kendi özgün söyleyişinden, telaffuzundan ve kelime kadrosundan bir dereceye kadar sıyrılır ve diğer ağızlardan uygun bulduğu dil malzemesini alır. Böyle olduğu içindir ki, ortak dil diğer ağızlara göre daha büyük bir zenginliğe ve daha iyi bir anlatım yeteneğine sahiptir.Bunun en güzel ve en yakın örneği Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesidir. Bugün Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmen Türkçesi ve Gagavuz Türkçesi adı verilen dört ayrı yazı dilini doğuran Oğuz Türkçesi, Kâşgârlı Mahmûd’un yaşadığı XI. yüzyılda henüz yazı dili hâline gelmemiştir. Ancak Kâşgârlı Mahmûd Dîvânü Lügâti’t-Türk adlı eserinde, Oğuz Türkçesinin bazı temel özellikleri ile temayüllerini açıkça belirtmiştir. Oğuz Türkçesinin Anadolu ve civarındaki sahalarda eser vermeye başladığı XIII. yüzyılda, bu lehçeye dayalı sadece bir yazı dilinden söz edilebilir. Eski Anadolu Türkçesi döneminde görülen küçük ağız farklılıkları, zamanla belli doğrultularda gelişmiş veya körelmiş, buna coğrafi ve siyasi faktörler de eklenince, Azerbaycan Türkçesi ayrı bir yazı dili olarak ortaya çıkmıştır. Dilin içyapısındaki gelişme ve temayüller Türkiye Türkçesinde b-, k-, -k-, -k (ben, bin, uyku, yok, kapı) seslerinin gelişmesine sebep olurken, Azerbaycan Türkçesinde m-, -l -, -l, ˆ- (men, min, yulu, yol, ˆapı) seslerinin gelişmesine sebep olmuştur. Dilin dış tarihi ile ilgili olmakla birlikte buna, bazı bölgesel etkileri, boy farklılıklarını, tarihî, siyasî ve kültürel faktörleri de ekleyebiliriz. Bütün bu şartlar bir araya gelince lehçeler oluşup gelişmiş ve yazı dili durumuna gelmişlerdir. Reşit Rahmeti Arat, Türk lehçelerinin oluşumu ve gelişimi hakkında şunları söylemektedir: “Batıya doğru yürüyen Türk boylarının bu mıntıkalarda yeni devlet teşekkülleri kurmaları, zarurî olarak, buralarda yeni Türk kültür merkezlerinin vücuda gelmesi, Türk muhi-

2. Ünite - Türk Lehçeleri ve Tasnifi

27

tine birçok yenilikler getirdiği gibi dillerine de mühim istikametler vermiştir. Yazı dili ile yan yana eskiden beri gayet tabiî olarak Türk boyları arasında yaşayan konuşma dilinde mevcut şive hususiyetleri bu yeni vaziyetin icabından olarak, yavaş yavaş bu merkezlerin yazı diline de sokulmağa başlamıştır. Göçler yüzünden zaten kendi kültür merkezlerinden uzaklaşmış olan bu zümreler yenilerini yaratmak zaruretinde bulundukları gibi, tam bu sıralarda Türk vatanında vücuda gelen büyük siyasî teşekkül, Çingiz devleti de Türk kültür hayatının bir müddet için durgunluğa uğramasına ve bunların neticesi olarak kültür merkezlerinin yer değiştirmelerine sebep olmuştur. Bu yeni merkezleri yaratanların eski kültür merkezlerine yakın bulunanlardan ziyade, daha çok eski kavmî teşkilâta bağlı ve dolayısıyla göçebe teşkilâtına yakın zümreler olduğu da unutulmamalıdır. XII-XIII. yüzyıllarda Türk dilinin tarihî gelişmesi de bir dönüm noktasında bulunuyordu. Türk dili bünyesinde müşahede edebildiğimiz ses ve şekil bakımından en büyük inkişaf bu yüzyıllara rastlamaktadır. Birçok seslerin değişmeleri, isim ve fiil tasriflerinin yeni istikametler alması, kök ve eklerdeki aslî vokallerin umumî ahenge uymaya başlamaları vb. daha ziyade bu devirde başlamış veya tamamlanmış bulunmaktadır. Yüzyıllarca kullanılarak geniş muhitte yayılmış ve büyük tesir icra etmiş olan eski Türk yazı sisteminin, Türklerin İslâm muhitine girmiş olan kısmı tarafından Arap alfabesiyle değiştirilmiş olması ve bunun da tam Türk dili bünyesindeki tabiî inkişafın olgunlaştığı bir devreye rastlaması da büyük tesadüflerden biri olmuştur. Şivelerce değişmiş olan şekiller, yazı dili an’anesi sınırları içinde ve umumî muhite sarsıntı vermeyecek şekilde, tabiî seyirlerini bu defa devam ettirememiş ve o zamana kadar bu Türk muhiti için büsbütün yabancı olan yeni yazı sistemi, eski yazı an’anesinden nisbeten ayrılarak, dilin bünyesinde vukua gelmiş olan bu değişiklikleri yazı diline almakta bir engel bulmamıştır. Böylece bugün gördüğümüz ve birbirinden, az dahi olsa, farklı yazı dillerinin ilk esasları ortaya çıkmış oldu. İlk zamanlarda söylenişe ve tasrifteki küçük farklara inhisar etmiş olan bu yenilik, bilhassa edebî dilde, zümrelerin umumî kültürü nisbetinde lûgat sahasında yok gibi idi. Bunun zamanla lûgatlere ve bazı sahalarda gramere kadar genişlemesi, bir cihetten Türk zümrelerinin Türk kültürüne bağlılıkları nisbeti ile, diğer cihetten ise temasa girdikleri yeni kültür muhitlerinin az veya çok canlı tesirleri ile ilgilidir” (Arat; 131-141). Ancak şunu da hemen belirtelim ki, XIX-XX. yüzyıla kadar, kendi tabiî çizgisinde oluşup gelişen üç temel yazı dili kolu mevcut iken Sovyetler Birliğinin takip ettiği “bölparçala-yönet” siyaseti ile bu sayı, günümüzde yirmiyi aşmıştır. Sovyet yönetimi kendi temel felsefesine aykırı olarak Türk boyları arasında mikro milliyetçiliği teşvik etmiş ve boyların ağızlarını yazı dili durumuna getirmiştir. Türk ağız ve lehçelerini yazı dili durumuna getirme düşüncesinin teorisyeni İlminskiy’dir. İlminskiy, Türk ülkelerinde ve bölgelerinde açılan Rus okulları vasıtasıyla, Türk çocuklarını Ruslaştırmayı ve Hristiyanlaştırmayı amaçlıyordu. Bunun için de Türkler için açılan okullarda bir yandan Rusça öğretilirken öte yandan da Türk boylarının ağız ve lehçeleri, birbirinden farklı Kiril (Rus) alfabeleri ile müstakil birer dil gibi öğretiliyordu. Bugün Türk dünyasında gayritabiî bir şekilde oluşan ve sayısı yirmiyi aşan yazı dilinin varlığı, bu Sovyet-Rus siyasetinin bir sonucudur. Dildeki bu parçalanma ise, bugün Türk dünyasının önündeki en büyük sorundur. Türk dili ve lehçelerinin gelişimini ve tasnifini genel hatlarıyla şöyle bir tablo ile göstermek mümkündür:

28
Tablo 2.1

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Türk Lehçelerinin Gelişimi Ana Türk Dili

Türkçe(y)/Göktürk

Çuvaflça(r) Türkiye Türkçesi Azerbaycan Türkmen Gagavuz Uygur Özbek K›rg›z Kazak Tatar Baflkurt Nogay Kumuk Karaçay-Balkar Karaim

Altay Hakas Tuva

1

Konuşma dillerinin yazı diline dönüşme sürecini dikkate alarak Türk lehçelerinin yazı diline dönüşme süreçlerini değerlendiriniz.

TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ

Türk lehçelerinin tasnifi, Türklük bilgisinin önemli sorunlarından biridir. Bu sorun bugüne kadar bütünüyle çözülebilmiş değildir. Birleştirmeden çok ayırma düşüncesiyle yola çıkan, ortaklıklardan çok farklılıkları öne çıkaran bakış açılarıyla, bu sorunun çözülmesi mümkün değildir. Türk boyları ve lehçeleri arasındaki karışma ve geçişmeler dolayısıyla, lehçeleri bütünüyle birbirinden ayırmak da oldukça zordur. Türk lehçelerinin tam ve bilimsel bir tasnifinin yapılabilmesi için; 1) Her lehçenin dilbilgisi bakımından ayrıntılı olarak incelenmesi, 2) Lehçelerin bütün yönleriyle karşılaştırılması, birleşen ve ayrılan yönlerinin ortaya konması, 3) Lehçelerde görülen dil özelliklerinin, o lehçeyi konuşan boya ait olup olmadığının, tarihî ve etnolojik araştırmalarla tespit edilmesi, 4) Her bir lehçenin en eski ve en yeni dil malzemesinin karşılaştırılması ve böylece, o lehçenin tarihî gelişimi ile eğiliminin tespit edilmesi gerekir. Günümüzde bu yönde önemli çalışmalar yapılmış ve yapılmaktadır. Ancak sorunu bütünüyle çözmek için daha yapılması gereken çok şey vardır. Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser, Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. Kâşgarlı eserinde Türk dilini Doğu ve Batı grubu şeklinde iki temel kola ayırmaktadır. Doğu koluna Hâkâniye adını veren Kâşgârlı, bununla Kâşgâr ile Balasagun civarındaki yazı dilini kastetmektedir. Ayrıca, Karluk, Çigil, Yağma, Argu, Tohsı ve Uygur ağızlarını da Doğu grubuna dahil etmektedir. Kâşgârlı’ya göre Batı grubu ise, bütün Oğuz grubu lehçeleri ile Kırgız, Kıpçak, Peçenek ve Bulgar dillerinden oluşur.

doğu dilleriyle uğraşan çok sayıda dilbilimci Türk lehçeleriyle ilgilenmiş ve bu arada bazı tasnif denemeleri yapmışlardır. Bunları kısaca şöyle değerlendirebiliriz. Ünite . r-grubu Çuvafl II. z-grubu Abakan III. Reşit Rahmeti Arat. Avrupa’da modern dilciliğin gelişmesiyle birlikte. Berezin (1848) olmuştur. Korş. bilinen bütün Türk dili malzemesini tasnife tabi tutmuştur. Räsänen ve Baskakov’dur. asıl tasnif çalışmalarını Radloff ile başlatmak daha doğru olacaktır. 1926’da Bakü’de toplanan Türkoloji Kongresinde ve 1927’da yayınladığı “Türk-Tatar Diyalektolojisi” (Bakü 1927) adlı eserinin girişinde lehçe tasnifleri konusu üzerinde durmuştur. Korş. Radloff ’un tasnifini geliştirmiş. Bekir Çobanzâde. kendisinden önce yapılmış olan tasnifleri değerlendirmiş. t-grubu Yakut I. Samoyloviç’in ortaya koyduğu esasları daha da geliştirmişler. eksik yönlerini ortaya koyduktan sonra kendi tasnifini vermiştir. tav-grubu fiimâl IV. Berezin zamanında lehçe araştırmaları henüz başlangıç devrini yaşadığı için. Tekin’in tasnifinde Halaç Türkçesi. Türkiyat Mecmuası’nda yazdığı “Türk Şivelerinin Tasnifi” adlı uzun makalesinde. tagl›k-grubu fiark VI. da¤l›-grubu Cenup Arat’tan sonra önemli bir tasnif de Talat Tekin tarafından yapılmıştır. Daha sonra birçok Avrupalı ve Rus Türkolog. Tekin. Radloff. onların tarihî malzemesini ekleyerek. yapılan tasnifleri tahlil etmeye yöneliktir. N. Tekin’in tasnifinde yer alan lehçe grupları şunlardır: . Türk lehçelerini tasnif etmeye çalışmıştır.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 29 Kâşgârlı’dan sonra Türk lehçelerinin tasnifinden topluca bahseden kişi İ. Ancak Radloff da başlangıç olduğu için tam ve mükemmel bir tasnif ortaya koyamamıştır.2. bütün bu tasnif denemelerini incelemiş ve 1953 yılında. tarihî-kavmî-coğrafî adlar ile adlandırmıştır. tarihî ve günümüz metinlerini bir arada inceleyerek. Bunların en önemlileri. Arat’ın tasnifi şöyledir: Tablo 2. dil özellikleri ile birlikte tarihî-kavmî-coğrafî esasları da göz önüne alarak önemli bir tasnif ortaya koymuştur. Samoyloviç ise bu iki görüşü birleştirmiş ve lehçe gruplarına.2 ANA TÜRKÇE veya Eski Türkçe Reşit Rahmeti Arat’ın Tasnifi s-grubu Eski Çuvaflca y-grubu Eski Türkçe veya Uygur Devri s-grubu Eski Yakutça I. Çuvaşça gibi eski bir lehçe olarak kabul edilmekte ve Türk lehçeleri on iki ana gruba ayrılmaktadır. Ancak Çobanzâde’nin çalışmaları tasnif yapmaktan çok. tagl›-grubu Tom V. d-grubu Sayan II. Bogoraditsky ve Rasanen. Kononov ise. Samoyloviç.

141-168). taġlıġ grubu: Kuzey Altay diyalektleri (Tuba. Kumandū. Kırım Tatarcası 11.30 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I r-l grubu: Çuvaşça hadaq grubu: Halaçça ataq grubu: Yakutça adaq grubu: Tuvaca ( Karagas diyalekti ile birlikte) azaq grubu: Hakasça. taġlı grubu: Salarca 12. Türkçe (Gagauz ile birlikte) (Tekin 1989. tawlı grubu: Tatarca. 3. Karaçayca-Balkarca. Aşağı Çulım. Taştıp. 4. Tablo 2.3 Talat Tekin’in Tasnifi •‹lk Türkçe •Ana Bulgarca •Ana Türkçe Eski Türkçe Tuna Bulgarcas› Kuban Bulgarcas› Volga Bulgarcas› K›pçakça Ça¤atayca Orhon Türkçesi Eski Uygurca Karahanl› Türkçesi Harezm Türkçesi •Ana O¤uzca Eski Anadolu Türkçesi Osmanl›ca Çuvaflca Halaçça Yakutça Tuvaca Altayca Tatarca K›rg›zca Baflkurtça Özbekçe Yeni Uygurca Türkmence Azeri Türkçesi Türkiye Türkçesi Gagauzcaz Hakasça Fu-yü K›rg›zcas› Sar› Uygurca Kazakça Nogayca Kumukça Salarca Horasan Türkçesi KaraçayBalkarca K›r›m Tatarcas› Karayca . Başkurtça. tōlū grubu: Kırgızca 9. Aşağı Tom) 7. Teleüt) 8. 5. Telengit. Yeni Uygurca 10. Kazakça. Kumukça. Baraba Tatarcası. Sarı Uygurca 6. Horasanî. Kondon. Özbekçenin Harezm-Oğuz diyalektleri. Orta Çulım. (Karakalpakça ile birlikte) Nogayca. Erbil diyalektleri ile birlikte). Azeri (Kaşgay-Aynallu. Kerkük. tūlu grubu: Altayca (Güney diyalektleri: Asıl Altay. Çalkandū. Talat Tekin’e göre tarihi ve çağdaş Türk dillerinin gelişimi şöyledir: 1. Mrass. 2. dağlı grubu: Türkmence. taġlıq grubu: Özbekçe. Matur ve Yukarı Tom diyalektleri.

tôlu grubu. taġlık grubu. Dil Özelliklerine Göre: d-grubu.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 31 Türk Lehçe Grupları İçin Kullanılan Adlar Türk lehçe gruplarını adlandırmak için çok değişik tabirler kullanılmıştır. Türkmen. Güney. taġlı grubu. Kıpçak. 5. 4. 7. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya -v (-u) olması. Sibirya. Kıpçak-Türkmen. Orta. Türk-Tatar. Güney Tatarları. Kuzey Kırım. Hakas. Karışık Türkler. tav-Grubu (Kıpçak-Kuzeybatı). tawlı grubu. Tatar. 8. 4. dağlı-Grubu (KıpçakTürkmen-Orta).sesi dolayısıyla tasniflerde kullanılmıştır. Türkçe konuşan fakat Türk asıllı olmayan kavimler. Yakut. Doğu Türkistan’ın bir kısmı. 3. 6.seslerinin durumu. Batı Sibirya. Coğrafi Adlara Göre: Abakan. tasnifin esasına ait olmayıp daha çok. Orta Grup: Hive ve çevresinin bir bölümü. s-grubu. Güneybatı. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi. Asıl Türkler. Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi Türk lehçeleri yönlere göre şöyle tasnif edilmektedir: 1. Kelime başındaki y-/s. Moğol-Tatar. ol. Türkî.2. Doğu (Türkistan).grubu. Türk Lehçelerinin Ses Özelliklerine Göre Tasnifi Bu özelliklere göre Türk lehçe grupları ve ses özellikleri şöyle sıralanabilir: . Kuzeydoğu Grubu: Altayların bir bölümü. 3. -GAn sıfat-fiili de başındaki g-/ġ. Volga. ol. Tatar-Kuzey (Kıpçak) Türk.sesinin korunması veya düşürülmesi. Kuzeybatı. Asıl Tatar. Orta Sibirya. Saf Tatar. taġlık-Grubu (Çağatay-Güneydoğu). Doğu. Karışık. Batı. Azerbaycan. Kuzey Kafkasya. tasniflere esas alınan belli başlı ses özellikleri şunlardır: 1. tav grubu. Boy Adlarına Göre: Bulgar. Kuzeydoğu. Kuzey Tatarları. d-Grubu (Uygur-Kuzeydoğu). Sibirya. tûlu grubu. Batı Türkistan. Uygur. Güneydoğu Grubu: Doğu ve Batı Türkistan’ın bir kısmında konuşulan lehçeler. Volga-Ural. Aslî veya gelişme yolu (mesela d>z) ile meydana gelen z sesinin korunması veya r sesine dönüşmesi. Güneydoğu. Ünite . Orta (Türkmen-Kıpçak) Çağatay.ve bol. Altayların bir kısmı ve Afganistan’daki bazı ağızlar. Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri Bugüne kadar yapılan lehçe tasniflerinde. 3. Coğrafi Yönlere Göre: Kuzey. Güneybatı Grubu: Anadolu ve civarındaki. Türkmenistan ve Güney Kırım’da konuşulan lehçeler. Merkez. Kafkasya. r-Grubu (Bulgar). Çağatay. 2. Çuvaş. Güney Tatarları (Türkçe). Bunları gruplar hâlinde şöyle özetleyebiliriz: 1. 2. Altay. Kuzey Tatarları (Asıl Tatarlar). y-grubu. bir tek lehçe grubunu karakterize eder. Tabirlerin Karışık Kullanılmasına Göre: Güneybatı (Türk). 4. Kuzeybatı Grubu: İdil havzası. Türkistan. Türk.söz farkı da zaman zaman kullanılmakla birlikte bu fiil. Uz. Batı. Orta. r-grubu. Orta Asya. Çekim eklerinin başındaki g-/ġ. 5. ol-Grubu (Türkmen-Güneybatı). Hakas (Abakan). 5. 2. Kıpçak-Türkmen.

s-y) (Çuvaş).32 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Uzak Lehçe Grupları I. d Grubu (adak . 1849. dağlı. Uçebnıya zapiski İmpr. 16. kalian (Abakan) III. 1885. proçitannaya v imparatorskom Universitete 29 yanvarya 1894 goda. 5. tai. IX. 6. god LXI. tai. I. aynı eser. Atlas etnoghraphique du globe. 13. Kâşgârlı MAHMÛD. III. dağ. kalan” sözcüklerinde hangi ses olayları vardır? 2 Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmaları 1. maddesinde yer alan. Phonetik der nördlichen Türksprachen. 364-365. ARİSTOV. Julius NEMETH. s. Bibliotheca italiana. Das Türkenvolk in seninen ethnologischen und etnographischen Beziehungen. tai. “ (ayak. 1894. Uebersicht aller bekannten Sprachen undihrer Dialecte. 452-456. Etnografiçeskiy obzor turetsko-tatarskih plemen. 15. I. . 225-240. IX. Ayrı basım halinde çıkan bu eserin aynı isim altında yayınlanan aslı için bk. Joseph von HAMMER. İlya Nikolayaviç BEREZİN (E. XVIII: Classification der Türkdialecte nach den phonetischen Erscheinungen. 11. kalian (Sayan) II. s. Kazan. 1896. dağ. Zametki ob etniçeskom sostave türkskih plemen Jivaya starina I. tailıi. Friedrich ADELUNG. Iso Tietosanakirja. Recherches sur les dialectes musulmans. 1827. Cap. 8. 16-17. Uçenıya zapiski izdav. 186-206. s-y) (Yakut). 1848. 295-296 ve aynı eser. Wilhelm RADLOFF. XIX. dağlı Grubu (ayak. tai. I. May-İyun. s. tailı. 32-35. Wilhelm Fredrik PALMBLAD. t Grubu (t-d. tav Grubu (ayak. II. 14. N. Vstupitelnaya lektsiya v kurs obrozeniya turetsko-tatarskih plemen. s. XIV. Mithridates. Kazan. 1938. 1806. Nikolay Fedoroviç KATANOV. 1827. KLAPROTH. z Grubu (azak. 10. XXXVIII. Klassifikatsiya turetskih plemen po yazıkam. Adriano BALBİ. 1826. imperatorskim kazanskim universitetom. RAMSTEDT. 1910. A. 9. Paris. Leipzig. kalan (Güney) Yukarıdaki tasnifin VI. Moskva. 1896. Geographische und statistiche Ephemeriden. II. tailıi Grubu (ayak. kalian (Doğu) VI. 280-291. kalian (Kuzey) IV. Kazansk. 2. G. Systeme des dialectes turcs. 1948. Hermann VAMBERY (Armin Bamberger). kalian (Tom) V. J. Fedor Evgeneviç KORŞ. Berlin-Leipzig. Dîvânü Lügâti’t-Türk (1072-1074). tailıi. Türkische Grammatik. Asia polyglotta. II. tailı Grubu (adak. Yakın Lehçe Grupları I. l-ş. Leipzig. s. kniga 3. tav. H. 1836. Universiteta. 95 s. Tietosanakirja. 1825 (Decembra). 1917. LXXVI. dağlı. tavlı. Wiener Jahrbücher der literatur. 3. J. 34-35. 84-85. Leon CAHUN Introduction a l’historie de l’Asie. Christoph Johann ADELUNG . 4. r Grubu (r-z. 12. tailıi. 1823. s. 2039-2040. 1917. 7. Paris. kn. s. Sammlung Göschen. 1882-1883. Etnografiçeskoe obrozenie. Kazan. s. Berezine). 189-191.

2. 121-134. Martti RASANEN. 19. s. Johannes BENZİNG ve Karl Heinrich MENGES Fundamenta I.2. 1959. 1921. s. 1952. Moskva 1960. Türk-Tatar tilleriniñ yazmışı. Akad. I. 4. Vvedenie v izuçenie Tyurskih yazıkov. BASKAKOV. 223-228. Reşid Rahmeti Arat. İstanbul 1953. İzdatel’stvo Vısşaya Şkola. 21. IX. 2. Abakan şiveleri: a) Asıl Abakan şiveleri (Sagay. 1949. Baraba şivesi. Batı şiveleri: 1. 24. s. s. 26. Bakû 1927. Cemal VELİDİ. Rachmati. Nauk SSSR. 13. edidit Sosietas Orientalis Fennica. Materialien zur Lautgeschichte Türkischen Sprachen. İnstitut yazıkoznaniya. İspol. b) Kürdak şivesi. Kazan 1923. 1941). Kazan 1934. K voprosu o klassifikatsii turkskih yazıkov. Moskva 1962. A. Vvedenie v tyurko-tatarskoe Yazıkoznanie. b) Yüs ve Kızıl şivesi. Vvedenie v tatarskoe yazıkoznanie v svyazi drugimi tyurkskimi yazıkami. S. N. Barczi Geza. 3. 5. Nr. Lajos LİGETİ (bk. Koybal. Tyurkskie yazıki. alm. 22-27. Erdem ( Ocak-1989). 237. Ungarische Jahrbücher. s. 25. s. Zur Klassifikation der TürkSprachen. Küerik (Çolım) şivesi. Türk şivelerinin tasnifi.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 33 17. Kaça). İzvest. 23. Türkiyat Mecmuası X. c) Tobol ve Tümen şiveleri. otd. Magyar szofejtö szotar. R. Ünite . c) Kara-Kalpak şivesi. 1 (13). Literaturı i yazıka. hulâsası için bk. XV. b) Teleüt şivesi. Kazan 1922. İzvestsiya Vsetatarskogo Tsentr. Kısım. 141-168 Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmalarından Örnekler Wilhelm Radloff’un Tasnifi I. 59-139. Uygur şivesi. 32-324. Soyon şivesi. Asıl Altay şiveleri: a) Altay şivesi. 22. 6. 1922. Vasiliy Alekseviç BOGORODİTSKİY. A. 5-10. 26-31. XI. Kırgız şiveleri: a) Kara-Kırgız şivesi. Bizniñ Yul II. Kuzey Altay şiveleri: a) Lebed şivesi. Komiteta Sovetov. Petrograd. Bekir ÇOBANZADE. Talat TEKİN. 2. Karagas şivesi. Doğu Şiveleri 1. Nekotorıe dopolneniya k klassifikatsii turetskih yazıkov. s. 7. b) Şor şivesi. SAMAYLOVİÇ. 239. Türk-Tatar dialektolojisi (Giriş). 8. 18. b) Kazak-Kırgız şivesi. 20. Budapest. Türk dil ve diyalektlerinin yeni bir tasnifi. Helsinki. Studia Orientalia. II. İrtiş şiveleri: a) Turalı şivesi. .

d) Kazan şivesi. Teleüt.bölümü 3. G. Çolım. 4. Çağatay şiveleri: a) Kuzey Sart şivesi. d. e) Belebey şivesi. Ramstedt’in Tasnifi I (A). Lebed. 3.34 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 3. 2. c) Zerefşan ovası şivesi. Yakut dili (tıa<ta<tai) III(C). 5.bölümü (to veya tu<taġ) 5. Kaşgar şivesi.bölümü (taġ) 1. Altay (Altay Kalmıkları. Hami şivesi. Kuzey Grubu 1. J. Kumandı) . Anadolu şiveleri: a) Hüdavendigâr şivesi. b) Karaman şivesi. Kafkasya şiveleri. IV. b) Dağ Başkırt şivesi. 2. b) Kama şivesi. b) Kokand şivesi. 4. Azerbaycan şivesi. Karagas 2. 4. Volga veya Doğu Rusya şiveleri: a) Mişer şivesi. Koybal. Soyot. Tarançı şivesi. Türkmen şivesi. Osmanlı şivesi. Güney şiveleri: 1. Urenhay. 2. e) Hive Şivesi. 4. Baraba 6. Kırım şivesi. Şor. 3. Çuvaş dili (tu<tai) II (B). y. Başkırt şivesi: a) Ova Başkırt şivesi. d) Buhara şivesi. 3. III. Aksu şivesi. z. c) Simbir şivesi. 5. f) Kasım şivesi. 6. Orta Asya şiveleri: 1.

2. Bugünkülerden: Çuvaş. d sesinin değişik şekillerine (d. D. Kızıl. 6. 3. R.2. Turfan. Sarı Uygur. 5. Stavropol) 2. r<z (talar<toouz). d (adao). 5. 3. 2. taġ) 1. Bugünkülerden: 1. Salar.bölümü 1. Eskilerden : 1.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 35 IV(D). b. II.Grubu (Bulgar) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. b. Doğu Türkistan (Yârkend.(oalian). d. Şor. Çağatay) V(F). 8. 5. t. B. 4. Eskilerden : Bulgar. bol-. Bu gruba şu şiveler dahildir: a. . -v. Tuna Bulgarları. 2. 6. bu grup üç bölüme ayrılır ve bunlara dahil şiveler şunlardır: A. Kaça. Türkmen (Türkmenistan. Sart (Buhâra. 9. Güney Grubu (daġ ve da<taġ) 1. i. 4. 2. -<ġ . 7. Orhun.bölümü a. t. 1. 2. -<i. Uygur. Türk veya Osmanlı Samoyloviç’in Tasnifi I. 3. Doğu Grubu (y<d. Kâşgâr. Beltir. -<-ġ (tav~ tu<taġ). z (toouz). 4. Hive) 2. Sagay. Tarançı. -i (tailıi). Hami. 2. Küerik. z) göre. z. Kamasin. Volga Bulgarları. Soyon (Soyot ve Urenhay). Koybal.Grubu (Uygur. Kuzeybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1.(yulne<oalian). Ünite . Karagas. pul->bol-. r<z<d (ura<adao). 3.bölümü Yakut C.

şu bölümlerde toplanabilir: 1. Karaim.Grubu (Çağatay. -<-i (tavlı<tavlıi). 5. bol-. Moğol devrinden önceki şiveler: a. Karaçay. Teleüt. Karaim (Osmanlılaşmış olanlar hariç).(oalian). 2. 4. Bugünkülerden: 1. Bu gruba dahil şiveler. b. Karaçay. 1. g. 5. Tobol. Kırgız. 6. Başkırt. Güneydoğu) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. 3. İç Rusya şiveleri. z (toouz).(oalian). birbirlerine olan yakınlıklarına göre. 4. Tailıo . 2. 3. g. 5. Kazak.36 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I III. 2. 10. Eskilerden : Kıpçak b. . IV. Kumık. 4. 7. Teleüt. Balkar. Nogay. 4. Kumandı. 12. 2. 14. y<d (ayao <adao). bol-. 1. 2. -v<-i (tav<tai). Altay. Altay. Mişer. -o <-i (tailıo <tailıi). Balkar. Kazak. Moğol devrinden sonraki şiveler: 1. Kırım (Güney sahili hariç). Kumuk. 11. Bu gruba şu şiveler dahildir: a. Baraba. -i (tai). 3. 3. Kırgız. y<d (ayao <adao). Tatar. 15 Nogay. 2. 6. 8. Kuzeybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1.Grubu (Kıpçak. 16. 13. z (toouz). 3. Tav. 2. 5. 6. 9.

y<d (ayao <adao). Afganistan Türkistanı. Esterâbâd. Hive Cumhuriyeti ahalisi. Aba. 6. -i (dai<tai). z (doouz).(oalian). Astırhan). 9. 12. g. Eskilerden : Çağatay b. Taşkent. 2. 15. 6. 2. ol-. 4. İstanbul ve civarı. Türkmen (Stavropol = Kuzey Kafkasya. ve V. Özbek (Fergana. y<d (ayao <adao). Anadolu. Semerkand ve Buhara). Batı Türkistan şiveleri (Hive Sart ağzı hariç). Buhârâ Cumhuriyeti ahalisi. 3. Bugünkülerden : 1. 5. z (toouz). Doğu Türkistan şiveleri (Sarı Uygur ve Salar şiveleri hariç). 3.(oalan). gruplar birleştirilerek. Güneybatı grubu hususiyetleri ile karışık olanlar: 4. 3. Besarabya. ol. g. Çolım. Güneybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. Sart (Hive). . 6. Balkan Yarımadası. 5.2. İran (Azerbaycan. Azerbaycan Cumhuriyeti. birbirinden farklı şiveler ayrı bölümler halinde de sıralanabilir. 2. 3. 2. Ermenistan Cumhuriyeti. 14.i (tai). VI.Grubu (Türkmen. 10.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 37 Bu gruba şu şiveler dahildir: a. 7. Orta) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. 5. -Ø <-i (dailı<tailıi). Çernevo. 5. Özbek (Hive). Ünite . Suriye (Kuzey kısmı). 13. . 8. V. Horasan vb. 4. Türkmenistan Cumhuriyeti. bol-. 11.). Taglı. Kırım (Güney sahili). Gürcistan Cumhuriyeti.Grubu (Kıpçak-Türkmen. Bu gruba şu şiveler dahildir: 1. 3. IV. Bu gruba şu şiveler dahildir: a. 2.Ø <-i (tailı<tailıi). Tomsk vilâyeti: 1. . 4. b.

Azeri. Altın-Ordu (Doğu. Başkırt.Uz. Kıpçak-Bulgar bölümü: a. Tatar (Kasım. Mişer vb. Bugünkülerden : 1. A b. b.-XI. Kumuk. III. Çuvaş. Muhabbet-nâme vb). 3. Karluk-Harzem (Ahmed Yesevî. Nogay. . 3. Bugünkülerden : : : 1. Eskilerden : 1. Oğuz (X. 2. Eskilerden : 1. Bugünkülerden 3. 3. Karluk Grubu 1. Bulgar Grubu a. Bugünkülerden : 1. Uygur (yeni. Dîvân-ı Hikmet vb. Oğuz-Selçuk bölümü: a. 2. Oğuz-Türkmen bölümü : a. Kıpçak-Nogay bölümü: b.). Baskakov’un Tasnifi TÜRK DİLLERİNİN BATI HUN DALI I.38 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I N. Türkmen. Eski Özbek.Gagauz. 2. IV. Truhmen. Mahmûd Kâşgârî). Hazar. 2. Kara-Kalpak. bütün şiveleri ve bunlar arasında Salar ve Hoton). Peçenek. Bulgar. Bugünkülerden: 4. Türk (Osmanlı). Eskilerden : b. 2. 5. 4. Bugünkülerden : II. Karluk-Harzem bölümü: a. Eskilerden b. Polovets (Moğol devrinden önce ve sonra=Kıpçak. 3. 2. asırlar. Eskilerden : b. Eski Osmanlı. 1. b. 2. Kısasü’l-Enbiyâ). 2. Kıpçak Grubu 1. Oğuz-Bulgar bölümü : a. 2. 1. Bugünkülerden : 2. 3. Selçuk. Kara-Hanlılar Devleti Türk dili (Dîvânü Lügâti’t-Türk. Altın-Ordu (Batı). Karluk-Uygur bölümü: Eskilerden: 1. Kuman). Eskilerden : b. 3. Özbek (Kıpçak şiveleri hariç). 3. 2. 3. Kara-Hanlılar devrinden sonraki Türk dili (Hîbetü’l-Hakâyık. Kutadgu Bilig).. Eskilerden 1. Bugünkülerden : 2.). Kıpçak-Oğuz (Uz-Polovets) bölümü: a. Karaim. A. 3. Kazak. Oğuz Grubu 1.

Uygur Grubu 1. . 2.2. 4. 4. Kırgız. b. Bugünkülerden: 3. Eski Uygur. Kumandı). Uygur-Tukyu bölümü: a. 2. Orhun âbidelerinin eski Oğuz dili (= Tukyu). Kamas. Hakas (bütün şiveleri). 3. Soyon). Teleüt. II.Tuva. Sarı Uygur. 2. Soyot. Küerik. Ünite . Altay (Altay.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 39 TÜRK DİLLERİNİN DOĞU HUN DALI B I. Eskilerden: 1. Telengit şiveleri). Şalkanduu. Karagas (Tofa). Kırgız-Kıpçak Grubu Bugünkülerden: 1. 5. 2. Şor. Altay dilinin şimâl şiveleri (Tuba. (= Urenhay. Yakut bölümü: Bugünkülerden: 1. 6.

siyasî ve kültürel faktörler de eklenince lehçeler oluşup gelişmiş ve yazı dili durumuna gelmişlerdir. Bu arada her boy kendi ağız özelliklerini geliştirirken. diğer kollar için şive terimini tercih etmiştir. İngilizcede Turkish kelimesi Türkiye Türkçesini. Kononov ise. Langues Turques. Göktürk devletinin bünyesinde otuza yakın Türk boyu vardı. Birleştirmeden çok ayırma düşüncesiyle yola çıkan. eksik yönlerini ortaya koyduktan sonra kendi tasnifini vermiştir. R. N. Melioransky ve J. Tekin’in tasnifinde Halaç Türkçesi. bu sorunun çözülmesi mümkün değildir. Bunların en önemlileri. Sovyet yönetimi kendi temel felsefesine aykırı olarak Türk boyları arasında mikro milliyetçiliği teşvik etmiş ve boyların ağızlarını yazı dili durumuna getirmiştir. İng. yüzyıldan XIII. kendi ağız özelliklerine dayalı yazı dilleri oluşturmaya başlamışlardır. Turcic ise bütün Türk dillerini karşılamak için kullanılmaktadır. Arat ise Çuvaşça ve Yakutça için lehçe. dilin içyapısındaki bazı küçük farklılıkları destekleyerek onları yazı diline doğru hazırlamıştır. Türk lehçelerini tasnif etmeye çalışmıştır. kendi tabiî çizgisinde oluşup gelişen üç te- mel yazı dili kolu mevcut iken Sovyetler Birliğinin takip ettiği “böl-parçala-yönet” siyaseti ile bu sayı. günümüzde yirmiyi aşmıştır. Samoyloviç. Bogoraditsky ve Rasanen. Çuvaşça gibi eski bir lehçe olarak kabul edilmekte ve Türk lehçeleri on iki ana gruba ayrılmaktadır. M. Berezin zamanında lehçe araştırmaları henüz başlangıç devrini yaşadığı için. Türkiyat Mecmuası’nda yazdığı “Türk Şivelerinin Tasnifi” adlı uzun makalesinde. farklı ağızların yokluğu anlamına gelmez. Türk boyunun 552 tarihinde kurduğu devletin hâkimiyetini kabul eden Türk dilli boylar. Bu boyların her birinin kendi özel adları da bulunuyordu. Bolşevik İhtilali ve Radloff ’un ölümünden sonra Rus Türkologlar lehçe (nareçie/dialekt) terimi yerine ‘dil’ anlamına gelen “yazık” terimini kullanmaya başlamış ve Türk dilinin her bir kolu ayrı bir dil olarak değerlendirilmeye alınmıştır. Böylece farklılaşan kollar yazı diline hazır hâle gelmiş ve yazı dili olmuşlardır. Tekin. Daha sonra birçok Avrupalı ve Rus Türkolog. savaşlar ve diğer siyasi-sosyal olaylar sonucunda coğrafya değiştiren ve birbirlerinden uzaklaşan Türk boyları. diğer boylara ait özellikleri de yavaş yavaş terk etmiştir. bütün bu tasnif denemelerini incelemiş ve 1953 yılında. Turkic Languages) terimi ortaya çıkmıştır. Räsänen ve Baskakov’dur. Radloff.40 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Özet 1 Türk Lehçelerinin oluşumunu ve gelişimini anlatmak Wilhelm Radloff başta olmak üzere. Günümüzde. Türk Lehçelerinin tasnif kriterlerini ve başlangıcından bugüne kadar yapılmış belli başlı Türk Lehçeleri tasniflerini sıralamak Türk lehçelerinin tasnifi. XIX-XX. VII. Türklük bilgisinin önemli sorunlarından biridir. tarihî. ortaklıklardan çok farklılıkları öne çıkaran bakış açılarıyla. tarihî ve günümüz metinlerini bir arada inceleyerek. yüzyıla kadar. lehçeleri bütünüyle birbirinden ayırmak da oldukça zordur. Berezin (1848) olmuştur. Ancak bu tek yazı dili. dil özellikleri ile birlikte tarihî-kavmî-coğrafî esasları da göz önüne alarak önemli bir tasnif ortaya koymuştur. R. Radloff ’un tasnifini geliştirmiş. Bu kolların tümü için lehçe terimini kullananlar da vardır. Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser. kendisinden önce yapılmış olan tasnifleri değerlendirmiş. yüzyıla kadar tek yazı dili hâlinde yaşamıştır.Türk boyları ve lehçeleri arasındaki karışma ve geçişmeler dolayısıyla. boy farklılıkları. Kâşgârlı’dan sonra Türk lehçelerinin tasnifinden topluca bahseden kişi İ. Bu kullanım daha sonra Avrupalı Türkologlarca da benimsenmiş ve “Türk dilleri” (Fr. tarihî-kavmîcoğrafî adlar ile adlandırmıştır. Németh gibi yabancı kökenli Türkologlar Türk dilinin kolları için lehçe karşılığında “dialekt” ya da “nareçie” terimlerini kullanmışlardır. Lazar Budagov. kendi hâkimiyet bölgelerinde. Ancak Radloff da başlangıç olduğu için tam ve mükemmel bir tasnif ortaya koyamamıştır. uzak lehçe. bilinen bütün Türk dili malzemesini tasnife tabi tutmuştur. Arat’tan sonra önemli bir tasnif de Talat Tekin tarafından yapılmıştır. P. İslamiyet’in kabulü dolayısıyla dil ve kültürde meydana gelen büyük değişmeler. onların tarihî malzemesini ekleyerek. Korş. 2 . Son zamanlarda lehçe yerine. Korş. siyasi ve birleştirici bir özelliği olan Türk adı etrafında bir araya gelmiş ve zamanla bunu ortak bir ad olarak benimsemişlerdir. Bu sorun bugüne kadar bütünüyle çözülebilmiş değildir.Reşit Rahmeti Arat. yeni alfabe ve karşılaşılan farklı kültür çevreleri gibi dış etkenler. asıl tasnif çalışmalarını Radloff ile başlatmak daha doğru olur. Dilin dış tarihi ile ilgili olmakla birlikte bazı bölgesel etkiler. Samoyloviç ise bu iki görüşü birleştirmiş ve lehçe gruplarına. Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. şive yerine de yakın lehçe terimlerinin kullanıldığını da görüyoruz. Samoyloviç’in ortaya koyduğu esasları daha da geliştirmişler. Çuvaş ve Yakut lehçeleri dışında kalan Türk dili. Göçler.

seslerinin durumu.ve bol. bir tek lehçe grubunu karakterize eder. z Grubu (azak. tailı Grubu (adak. Güneybatı Grubu 2. Coğrafi Adlara Göre 3. t Grubu (t-d. 5. 8. Ünite .Türk Lehçeleri ve Tasnifi 41 Türk lehçe gruplarını adlandırmak için çok değişik tabirler kullanılmıştır. tailıi. kalian (Kuzey) IV. Orta Grup 5. kalian (Tom) V. tailıi Grubu (ayak. tai. 3. tailıi. ol.söz farkı da zaman zaman kullanılmakla birlikte bu fiil. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi. tasnifin esasına ait olmayıp daha çok. tai. kalan (Güney) . 7. kalian (Doğu) VI. kalian (Abakan) III. Coğrafi Yönlere Göre 2. tavlı. kalian (Sayan) II. dağlı. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-i sesinin korunması veya -v (-u) olması. Kuzeydoğu Grubu Bugüne kadar yapılan lehçe tasniflerinde. Dil Özelliklerine Göre 5. s-y) (Çuvaş). Bunları gruplar hâlinde şöyle özetleyebiliriz: 1. Tabirlerin Karışık Kullanılmasına Göre Türk lehçeleri yönlere göre şöyle tasnif edilmektedir: 1. s-y) (Yakut). tailıi. Aslî veya gelişme yolu (mesela d>z) ile meydana gelen z sesinin korunması veya r sesine dönüşmesi. tav. r Grubu (r-z. II.2. l-ş. -GAn partisibi (sıfat-fiili) de başındaki g-/i. d Grubu (adak. tasniflere esas alınan belli başlı ses özellikleri şunlardır: 1. tai.sesinin korunması veya düşürülmesi. dağlı Grubu (ayak. Bu özelliklere göre Türk lehçe grupları ve ses özellikleri şöyle sıralanabilir: Uzak Lehçe Grupları I. Çekim eklerinin başındaki g-/i. tai. Güneydoğu Grubu 4. Kelime başındaki y-/s. 4. dağ. 6. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-i sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi. Boy Adlarına Göre 4. 2. tav Grubu (ayak.sesi dolayısıyla tasniflerde kullanılmıştır. Yakın Lehçe Grupları I. Kuzeybatı Grubu 3. tailı.

Kıpçak grubu Türk lehçeleri yönlere göre yapılan tasnife göre hangi yön adı ile temsil edilir? a. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya -v (-u) olması d. Yalnızca kavim adları c. R. Dede Korkut d. Yakutça ve Türkçenin yanına dördüncü uzak lehçe olarak Halaçça’yı da koyan dilbilimci kimdir? a. Oğuz grubu c. g c. Türk dilinin hangi kolu içinde yer alır? a. Aşağıdakilerden hangisi Türk dilinin yakın lehçelerinden biri değildir? a. t 7. N. Orta hece ünlüsünün düşmesi 8. A. Tasnifinde Çuvaşça. Tatar Türkçesi b. Kutadgu Bilig b. Türk lehçeleri hakkında bilgi veren ilk eser aşağıdakilerden hangisidir? a. Turan grubu e. Türkmen Türkçesi b. Arat’ın tasnifinde bugünkü Çuvaşça hangi ses ile temsil ettirilmiştir? a. Kuzey/Kuzeybatı c. z b. Talat Tekin e. Güney d. Kavim adları-yön adları-ses özellikleri b. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi e. r e. Türkiye Türkçesi e. Batı/Güneybatı 9. Ses özellikleri-ünlü-ünsüz ilişkileri . Şehir adları-dağ adları-ses özellikleri e. Karluk grubu b.42 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. Yakut Türkçesi c. Radloff 10.R. Dîvânü Lügâti’t-Türk 3. Aşağıdakilerden hangisi Oğuz/Batı grubu Türk lehçelerinden biri değildir? a. R. Gagavuz Türkçesi d.seslerinin durumu b. Çuvaş Türkçesi d. Doğu/Güneydoğu b. Arat d. Uygur ve Özbek Türkçeleri. v d. İran grubu 6. Altay Türkçesi c. Kırgız Türkçesi d. W. Samoyloviç Türk lehçelerini tasnif ederken hangi ölçütleri dikkate almıştır? a. Coğrafi yönler-kişi adları d. Kıpçak grubu d. Aşağıdakilerden hangisi Türk dilinin uzak lehçelerinden biridir? a. Kelime başındaki y-/s. Uygur Türkçesi e. Azerbaycan Türkçesi 5. Doğu e. Atebetü’l-Hakâyık c. Poppe c. Türkmen Türkçesi e. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi c. Başkurt Türkçesi 4. Gagavuz Türkçesi b. Özbek Türkçesi c. R. Aşağıdakilerden hangisi Türk lehçelerinin tasnifine esas olan ses özelliklerinden biri değildir? a. Orhun Abideleri e. Kazak Türkçesi 2. Şinasi Tekin b.

yapay olarak yazı dili haline getirilmiştir. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” ile “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. standartlaşma. “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a . Bu süreç ya dilin doğasına uygun olarak doğal bir biçimde ya da dışarıda yönlendirmelerle yapay olarak olur. e 8. b 2. e 3. Yanıtınız yanlış ise.“Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sovyetler Birliği döneminde. Yanıtınız yanlış ise. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 5. Yanıtınız yanlış ise. Ünite . “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 ayao < adao kelimesinde d > y değişmesi vardır. b 9. “seçilme. 20. “Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 4. “A. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Konuşma dilleri. Yanıtınız doğru değilse. yüzyılın başlarına kadar sadece konuşma dili olan birçok Türk lehçesi. Yanıtınız doğru değilse. Yanıtınız doğru değilse. Türk dillerinin önemli bir bölümü 20 yüzyılın başlarına kadar konuşma dili idi. Doğudaki Türkler. d 10. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. kalan < kalġan kelimesinde (ġan > an) g sesi düşmüştür.2. Yanıtınız yanlış ise. Uzun yıllar Batıdaki Türkler Türkiye Türkçesini (Osmanlı Türkçesi).Türk Lehçeleri ve Tasnifi 43 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. yaygınlaşma ve kabul” aşamalarından geçerek yazı diline dönüşür. Samoyloviç’in Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 7. dağ < taġ kelimesinde t > d değişmesi vardır. dağlı < taġlıġ kelimesinde (lıġ > lı) g sesi düşmüştür. Yanıtınız yanlış ise. Türk topluluklarını farklı milletlere dönüştürme politikasının bir aracı olarak. Doğru olan dilin kendi doğal süreci içinde yazı diline dönüşmesidir. Çağatay Türkçesini yazı dili olarak kullandılar. a Yanıtınız yanlış ise. 6. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Dr.com Yalçınkaya.. “Eski Türkçedeki Oğuzca Belirtiler”. İstanbul. İstanbul. A. Türkistan. (53). (Ed. Ankara Süleyman. s. B. Ötüken Yay. Özkan. Ankara. Türkçenin Grameri.. Caferoğlu. (Çev. 78. 21-25. Enderun Kitabevi.. Ankara. s. A. Kafesoğlu. T. Ankara. Edebiyat. (1983). 15. A. H. (1992).. s. TKAE Yay. Dil.Eren. Reşit Rahmeti Arat İçin. Tuna. (1981). Türk Dünyasının Coğrafyası. S. TDAV Yay. (1989). TDK Yay.. Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yay. “Türk Dil ve Diyalektlerinin Yeni Bir Tasnifi”. Ankara. Arat.. TDAV Yay. (1988). 22-34. A.. 7-8 Togan. s. V. Ankara 1993. Akçağ Yay. Türk Kavramının Gelişmesi. Çin’deki Türk Diyalektleri Araştırma Tarihi. Geçit Yay.. Türk Dünyası Nüfus. Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü. (1984). 253. Ankara 1990.. (1992). Eren.. 13. Dilaçar. Wang. s. İlk Bildiri. Türk Lehçelerinin Meydana Gelişinde Genel Temayüllerin Koyulaşması ve Körlenmesi. Kafesoğlu. Erdem. En Eski Türkçenin İzlerinde. s. Z. Besim Atalay) C. İstanbul. www. Dîvânü Lügâti’t -Türk Özel Sayısı. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi. Ankara. B. (1990). Gülensoy. Akçağ Yay. A. Kâşgârlı Mahmûd (1992). M. Sosyal Yapı. A. Türk Dili. (1975). İ. Türklük Bilimi Sözlüğü. (1990). N. Dönmez. Mustafa Öner). (2000). Soysal. Yiğit. N. “Tarihte Türk Adı”. Z. S. F. TDK Yay. (1979). 83-93. Türk Dili Tarihi. (1984).. TTK Yay. Korkmaz. Rahmeti. 141-168.1. Enderun Kitabevi. s. TDAD. İ. TDK Yay.. Ankara Banguoğlu. 306-319. Türk Dili Tarihi. Akçağ Yay. N.. T. s. Akçağ Yay. Ercilasun A. Reşit (1987). (1977).. İ. C. Ankara. Elazığ. Haz. “Dîvânü Lügâti’t-Türk’teki Oğuzca Özellikler”. Türk Milli Kültürü. Makaleler. Milli Kültür... 1. Y. Thomsen. Simurg Yay. Yuan-Xin (1990).tripod. TDK Yay. (1997). Vedat Köken). O. Ankara.44 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Aksan. Ankara. (1996). (1988). Korkmaz.. (1997). (1972). Hayit. Dîvânü Lügâti’t-Türk. TDK Yay. Taneri. Sümer. S. Fikret Türkmen. V. Ercilasun. (1957). efrasiyap. . Türkçe El Kitabı. (2010). İstanbul. Kayseri. (1997).. Az İ Ya. O. B. Z. Arş. (Ekim). Dr. Altay Dilleri Teorisi. Timaş Yay. (1990). Tekin. Ankara.) (2007). Ankara. TDK Yay.. Umumi Türk Tarihine Giriş. D. O. TDAYBelleten. E. TİSAV Yay. T. İstanbul. Natık Seferoğlu. Oğuzlar. (Çev. (Ocak). Türk Şivelerinin Tasnifi. İstanbul. (1997).. 433-446. S. TKAE Yay. 3-19. “Türk Lehçelerinin Bugünkü Sorunları Hakkında Bazı Düşünceler”. Mahmut. A. Bilimsel Bildiriler 1972. Tuna. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. Yeni Türkiye. Prof. “Türkistan Terimi Üzerine”. TDAV Yay. İstanbul. s. (1966). İstanbul. Ankara. (2005). Prof. Türk Lehçeleri Grameri. Kamil Veli Nerimanoğlu. A. Türk İncelemeleri Yapan Kuruluşlar. Ercilasun A. Ankara. 60-72.. Gör. Türk Dünyası Üzerine İncelemeler. Türk Dünyası Özel Sayısı. B. Ü. (Çev.

.

Anahtar Kavramlar • • • • Azerbaycan Adı Azerbaycan Tarihi Azerbaycan Türkçesi AzerbaycanCumhuriyeti • • • • Azerbaycan Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • • • • • • AZERBAYCAN ADI AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ AZERBAYCAN EDEBİYATI AZERBAYCAN CUMHURİYETİ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan Türkçesi . Azerbaycan edebiyatını açıklayabilecek. Azerbaycan Türkçesini tanımlayabilecek. Azerbaycan adını açıklayabilecek. Azerbaycan Türklerinin tarihini açıklayabilecek.3 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Azerbaycan Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz. Azerbaycan Cumhuriyetinin yerini belirleyebilecek.

“tur” (ateş). ibadet edilen ateşin en büyüğünün burada bulunmasından dolayı bu ülkeye ‘Azerbaycan’ adının verildiğini söylemektedir. “Od” kelimesine “er-” isimden fiil yapma eki getirilmiştir. Arap tarihçisi Taberî. bâd (rüzgâr) kelimesinin ve “nân” ekinin getirilmesiyle oluşmuş ve kelime “kış rüzgârının estiği yer” anlamına gelmektedir. Arapça’da Azerbaycan şeklini almıştır. eski “Az” (as) kavim adına “er” (kişi) ve “bay” (zengin) sözlerinin eklenmesiyle türediğini ve daha sonra bu birleşmeye de. yerel petrol kaynaklarının ateşlerini beslediği sayısız Zerdüşt tapınağından almıştır. Azerbaycan adının Farsça ‘ateş’ anlamına gelen ‘âzer’ sözünden çıktığına inanır. bu sözün ünlü halk kahramanı Bâbek’in (IX. Cemaleddin Fegihi. Şamil Cemşidov da Atarpatekan sözünü esas alarak kelimeyi. Kâtip Harezmî’nin “Miftâhü’l-Ulûm” adlı eserine dayanarak “Azerbaycan” sözünü şöyle açıklamaktadır: Farsça “kış ayı” demek olan “âzer” kelimesine. “baş ateş Tanrısı” anlamını vermiş ve daha sonra bu kelimenin “mekân” veya “ülke” anlamındaki “kan” kelimesiyle birleşerek “Aturpatkan” şekline girdiğini kaydetmiştir. yüzyıl) adından alındığını yazmaktadır. Bu kelime Ermenice’de Atropatokan. Kâşgârlı Mahmûd. “Dîvânü Lügâti’t-Türk” adlı eserinde Azerbaycan sözünü “Âzerbâd” yani “odun (ateşin) âbâd ettiği yer” şeklinde açıklamıştır. Mehmed Emin Resulzâde’ye göre Makedonyalı İskender’in kurduğu Yunan-Bahter İmparatorluğu’na karşı bağımsızlığını ilan eden Satrap Atropet’in adından gelir. “Azerbaycan” sözünün. Oder “yanmada. Azerbaycan. Atar ve Patar kelimelerinin birleşmesinden meydana gelmiştir. Ahmet Caferoğluna göre. Gurban ise. R. “c” bağlayıcısı ile. Atar Farsça’da ‘ateş’. Demircizade “Aturpat” sözünü. Bu düşünceye göre Azerbaycan ‘ateş ülkesi’ demektir. pata ise ‘ülke’ demektir. “ebedi ateş” anlamını AZERBAYCAN ADI . alevlenmede olan”. “A” (Allah). “pat” (baş) şeklinde açıklayarak. XIX. ‘Azerbaycan’ sözü Sâsâni padişahı Şâpur’un (240-272) zamanında Nuh neslinden olan ve peygamberlik iddiasında bulunan “Âzerbâz” adından alınmıştır. Dr. “Oderpatekan” biçiminde ele almıştır. Bu isim ilk defa coğrafî ve siyasi bir terimle Atropetenye ve Atropet olarak anılmıştır. “an” yer-mekân ekinin birleşmesiyle kelimenin Az+er+bay+can (Az erlerinin zengin ülkesi) şekline dönüştüğünü belirtmiştir. Yazara göre. Sovyet hâkimiyeti zamanında “Azerbaycan” sözünün etimolojik bakımdan incelenmesi konusunda birçok fikir ileri sürülmüştür. Adını.Azerbaycan Türkçesi Arap tarihçilerinin Arran ve Şirvan olarak adlandırdıkları Azerbaycan’ın ismi. “sönmeyen”. Farsça’da Aterapata. çeşitli halk rivayetlerine dayanarak. E. Birçok kişi de. yüzyıl Azerbaycan tarihçisi Abbasgulu Aga Bakıhanov ise. Orta çağ tarihçilerine göre. Eski tarihçiler bu ülkeye ‘Ateşler Ülkesi’ adını vermişlerdir. od “ateş” demektir.

Ahmed zamanlarında Safevî Devletiyle sürekli savaşılır ve bölge sürekli iki devlet arasında el değiştirir. Kânûnî. “pate” kelimesi ise “yer. XVI. birçok doğu ülkesi gibi Azerbaycan’a da hâkim olmuşlardır. X. “kan” ise Farsça çokluk bildiren ektir. Azerbaycan’a ilk Türk göçleri MÖ I. Yazar kelimenin zamanla “Azerbaycan” şekline dönüştüğü görüşündedir. yüzyılda kurulan Manna İmparatorluğundan günümüze kadar pek çok kavmin denetiminde bulunmuş. III. 1222 yılından itibaren bölgeyi ele geçiren Moğolların hâkimiyeti Timur’un ölümüyle son bulur. VII. Harezmşahların ve Timurluların hâkimiyetine girer. Revvâdîler. ve VIII. yüzyılda Oğuz ve Peçenek göçleri daha da kalabalıklaşmış ve XI. yüzyılda Selçuklular. Sacoğulları. Bizans. yüzyılın başlarında Akkoyunlular yıkılınca Azerbaycan’ın tamamı Safevîlerin eline geçer Bölge daha sonraları sürekli Safevîlerle Osmanlıların arasında el değiştirir. Od+er+pate+kan şeklinden meydana gelmiştir.48 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I vermektedir. Bu devletlerin egemenlikleri esnasında bölgeye Türk göçleri de olmuştur. Romalılar. Sâsâniler. Sâbirler ve Uygurlar daha sonraları gelip Azerbaycan’a yerleşen Türk boylarıdır. Şeddâdîler ve Ahmedîliler egemen olmuşlardır. birçok medeniyete beşiklik etmiş ve büyük mücadelelere sahne olmuş bir ülkedir. VII. yüzyıllarda Azerbaycan’a Oğuz Türkleri gelmeye başlar. Selçuklu akınları sonucunda bölge tamamen Türkleşir. Bu Hun akınları sırasında Hazarlar da bölgeye gelen Türk boyları arasındadır. Bulgarlar. Rusların Azerbaycan’ı ilk işgali 1722 yılında Nâdir Şâh zamanında olmuştur. yy.” demektedir. vatan” anlamına gelmektedir. Azerbaycan XII. 1747 yılında Nâdir Şâh’ın ölümüyle Safevî Devleti son bulur. Parthlar.): “Azerbaycan düzlüklerinde. Arapların hâkimiyeti sırasında ve ondan önce çeşitli Türk boyları gelip bu bölgeye yerleşmiştir. Bunun en güzel delili.-XI. AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ Azerbaycan. 1514’ten 1747’ye kadar Yavuz Sultan Selim. Moğol istilasından kurtulduktan sonra sırasıyla Karakoyunlular (1380-1468) ve Akkoyunlular’ın (1340-1514) idaresine girer. VII. Medler. Şirvanşahlar. Kuşan ve Sâbirlerin akını ise MS 486’ya rastlar. söz konusu tarihlerde Türk nüfusunun bu bölgedeki kesafetini göstermesi bakımından önemlidir. yüzyılın başlarından itibaren bölgede Rusların etkisi görülmeye başlar. Murâd. Ancak bölge halkını Araplaştıramadıkları gibi. Azerbaycan’ı alır ve bazı Oğuz boylarını bölgeye yerleştirir. XVIII. Hazarlar. Sellârîler. MÖ VIII. Alparslan’ın seferi ile 1064 yılında Azerbaycan kesin biçimde Selçuklular’ın eline geçer ve Büyük Selçuklu Devleti’nin bir eyaleti olur. İskitler ve Sakaların büyük göçleri sırasında Türkler ilk kez gelerek buraya yerleşirler.-XIV. Hun. yüzyılda oluşan göçler Orta Asya’dan batıya doğru yönelince. Böylece Oderpatekan. Selçuk Bey’in torunu Çağrı Bey. Emeviler. Büyük Selçuklular’dan sonra Azerbaycan Irak Selçukluları’nın (1118-1194) ve İldenizliler Hanedanı’nın (1137-1225) idaresine girer. yüzyılın sonuna kadar Araplar. Azerbaycan’ı Selçuklu topraklarına katmışlardır. 1029’lu yıllardan sonra Selçuklular’ın Azerbaycan’a sahip olmasına kadar bu bölgede sırasıyla Urartular. yüzyıllar arasında sırasıyla Moğolların. Ermeniler. mekân. Bulgar ve Oğuz boylarından değişik Türk oymakları bu topraklara yerleşirler. Bu ifadeler. kendileri de o bölgede yaşayan halk ile kaynaşarak erimişlerdir. Anlamı da “odlar yurdu” veya “sönmeyen odlar yurdu” demektir. Kıpçak. 1086 yılında Türklerin Azerbaycan’daki durumunu belirten Nesevî Muhammed bin Ahmed (XIII. IV. Abbasiler. MS 395-396 yıllarında Hunlar kalabalık gruplar halinde bu bölgelere gelmişlerdir. dağlarında ve kalelerinde Türkler çekirge gibi yayılmışlardı. Persler. yüzyılda olur. Afşar Türklerinden olan Nâdir Şâh. 1735’te Kuzey ve Güney Azerbaycan’da İran hâkimiyetini kurmuş- . Atropatene Krallığı. Hazarları ve Sâbirleri iterek Azerbaycan’a gelmelerini sağlamışlardır. Azerbaycan’daki bazı yer adlarıdır.

Kadı Burhaneddin Divanı. yüzyılda Assaluk’ta Oğuzca özellikler saptanır. 1805’ten 1813’e kadar bölgede Rus-İran mücadelesi yaşanmış ve sonunda Azerbaycan. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ağızlar topluluğu ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır. Güney Kafkasya ve Kafkas Azerbaycan’ı. bir yazı dilinin iki uzak bölgesi arasında görülen mahallî ayrılıklar çerçevesinde kalmış. Hasanoğlu’nun şiirleri. Nevaî’de ve Çağatay Türkçesinde Azerbaycan Türkçesinin izleri görülür. Ahmet Haramî Destanı. Anadolu Selçuklularından sonra kurulan Beyliklerin Türkçeyi teşvik etmeleri. 1828 Türkmençay Anlaşması’yla Aras nehri sınır olmak üzere. Kuzey ve Güney Azerbaycan olarak ikiye ayrılmıştır. yazı dili disiplininin bugünkünden farklı olarak mahallî tesirlere açık bulunduğu devrelerin tabiî bir tezahüründen başka bir şey değildir. Fuzulî ve Habibî’den sonra Azerbaycan Türkçesinin dil özellikleri giderek yoğunlaşır. Ardından Osmanlı İmparatorluğu bu devleti tanımış ve toprak güvenliğini koruma altına almıştır. Azerbaycan Türkçesi. XIV. Azerbaycan SSC adıyla dâhil edilir. İki sahadaki eserler arasında görülen ufak tefek farklar hep. İran Azerbaycan’ı Kerkük ve Irak-Suriye Türkleri bölgelerini içine alır. Azerbaycan ve Anadolu’da ‘Oğuzca’ya dayalı yeni bir yazı dilinin oluşmasını sağlamıştır. ama daha önce buralara yerleşmiş olan Oğuz Türkleri. Yunus’ta (XIV. yüzyıla kadar tek bir yazı dili kullanmışlardır. XV. ayrı sosyal çevrelere ve ayrı kültür merkezlerine bağlı olan iki sahada. Bu iki görünüş.” Azerbaycan Türkçesinin özellikleri XIII-XIV. XIII. yüzyıllarda doğmaya başlar. XIII. Hataî. O dönemlerde Azerbaycan Türkçesi Anadolu Türkçesiyle iç içedir. Dolayısıyla eser veren kişiler yeni bir edebî dil yaratırken Oğuz Türkçesi ile edebî dili kaynaştırdılar. Ayrıca Oğuzların zengin bir sözlü edebiyata sahip olması ve bu edebiyatın yazıya geçirilmesi ihtiyacı. yüzyılda Ahmet Yesevî’de. yy. Gürcistan ve Ermenistan cumhuriyetleri Mâverâ-yı Kafkas SSC Federasyonu’nda birleştirilir. ayrı siyasi idarelere. Anadolu’ya gelen Türkler arasında edebî dili bilenler vardı. yüzyıldan kalan Dede Korkut. yüz yıldan itibaren Azerbaycan ve Anadolu’daki Türklerin sayısı giderek artmış. Osmanlı Türkçesi de ‘Batı Oğuzcası’dır. günümüze kadar hiç bir zaman iki ayrı yazı dili haline gelmemiş.Azerbaycan Türkçesi 49 tur.. Ardından 27 Nisan 1920’de Bolşevik Ordusu Azerbaycan’a girer ve 1 Mayıs’ta Bakü’yü ele geçirir.) Azerbaycan Türkçesinin özellikleri vardır. Oğuzcaya dayalı olarak XIII. Ünite . daima aynı yazı dilinin iki ayrı dairedeki görünüşünü teşkil etmişlerdir.Azeri sahası Batı Türkçesinin esas yazı dili çizgisini teşkil eden Osmanlı yazı dili çizgisinin paralelinden dışarı çıkmamıştır. edebî dilden uzak idiler. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesi ‘Doğu Oğuzcası’. XIII. yüzyıl başlarında başlayan Moğol baskısı neticesinde buradaki Türkler Anadolu’ya gelmişlerdir. Doksan yıllık Rus hâkimiyetinden sonra 28 Mayıs 1918’de Mehmed Emin Resulzâde’nin önderliğinde Kuzey Azerbaycan’da demokratik bir cumhuriyet kurulmuştur. yüzyıldan itibaren tek bir çizgi hâlinde günümüze gelen Azerbaycan Türkçesi 1828’de . 6 Temmuz 1923’te ise Azerbaycan SSCB’ye. Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak ortaya çıkışını şöyle değerlendirmektedir: “. Sultan Veled’de. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ Türkler XIII. Harezm’de ortaya çıkan yazı dili Türk kültür merkezini Selçuklu Türklerine yaklaştırmıştır. Azerbaycan sahası dil coğrafyası bakımından Doğu Anadolu. asırdan günümüze kadar kullanılan Batı Türkçesi zamanla Osmanlı Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi olarak iki daireye ayrılır. XII.3. 1922 yılının Mart ayında Azerbaycan. Muharrem Ergin. Azerî ve Osmanlı Türkçeleri. Bu yüzyıllarda Azeri-Anadolu Türkçesi ayrımı bulunmaz. Nesimî ve Fuzulî’nin eserleri hem Anadolu hem de Azerbaycan sahasının ortak ürünleridir. Ancak Mondros Mütarekesiyle Kafkaslar İngilizlere bırakılır.

Vâzıh. ve XVIII. Güney Grubu Ağızları: Bu gruba da Nahçıvan. XVII. Ordubad. fıkralar. Azerbaycan Edebiyatı. Tiyatro alanında Ahundzâde’yi Necef Beg Vezirli ve Abdurrahim Bey Hakverdi takip eder. bilmeceler oldukça önemli yer tutar. Keşkül ve Şark-ı Rus gazeteleri bu dönemin fikir ve sanat hareketlerini yönlendiren önemli yayın organlarıdır. Azerbaycan’da 1929 yılına kadar Arap alfabesi kullanılmıştır. Gülistân. Şireliyef. yüzyıllarda Aşık Edebiyatı sahasında Kurbanî. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çeşitli şehirlerde kurulan kültür ve sanat ocakları ile yine bu şehirlerde neşredilen gazeteler vasıtasıyla yüzünü batı medeniyetine döndürür. yüzyılın ikinci yarısında başlar. Batı Grubu Ağızları: Gazah. Fazlî. Abbas ve Gülgez en önemlileridir. klasik edebiyatta Kavsi Tebrizî. Ayrıca Azerbaycan sahasında halk hikayeleri. Karabağ ve Tebriz ağızları üçgeni ile Batı Türkçesinin oluşumuna dayanmaktadır. . Guba dialektleri. Molla Penâh Vâkıf gibi şairlerin eserlerinde Azerbaycan Türkçesi dil özelliklerini yoğunlaştırmıştır. Köroğlu operalarını ve Azerbaycan Musiki Tarihi’ni yazmıştır. Ağa Mesih Şirvânî. Kerem ile Aslı. Sâfî. 1922-1929 arasında iki alfabe yan yana kullanılmıştır. masallar. 1939 yılından itibaren Azerbaycan’da Kiril alfabesi kullanılmaya başlanmıştır. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak merkezi Kuzey Azerbaycan’dır. Bunlar içerisinde Varka ve Gülşah. tiyatro dalında da ‘Türk Moliere’i diye ünlü ve modern Azerbaycan yazı dilinin kurucusu sayılan Mirza Fethali Ahundzâde’nin adları başta gelir.50 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan’ın ikiye ayrılmasıyla kesintiye uğramıştır. İran. 1992 yılından itibaren Latin alfabesi kullanılmaya başlanmış ve bu alfabe 2001’de resmen onaylanmıştır. Kutsî. Tiflis’te çıkan Ziyâ. Sâib Tebrizî. 3. Karabağ. Azerbaycan edebî dilinin ağızlarını dört grup etrafında toplamaktadır. 2. Mevcî. Kürenî. Bu gruplar şunlardır: 1. Mecmûa-i Şuarâ ve Meclis-i Üns gibi kültür ve sanat mahfillerinde toplanan sanatkârlar modern Azerbaycan edebiyatının temelini atarlar. Mehcûr. Kafkasya. ancak Arap alfabesi kullanımdan kalkmamıştır. Hasan Beg Zerdâbî’nin Ekinci gazetesi. Şâkir. Modern edebiyatın kurucuları arasında şiir dalında Kasım Beg Zâkir. Hacı Beyli Fuzûlî’nin ‘Leyla ve Mecnûn’ mesnevisini. Dîvân-ı Hikmet. Mugan grubu ve Lenkeran ağızları dâhildir. ayrıca Rüstem ve Şöhrab. Bugün Güney Azerbaycan’da Farsça yazı dili durumundadır. Hasta Kasım. Gence ve Ayrım ağzı bu grubu oluşturur. Çok zengin bir sözlü edebiyata sahib olan Azerbaycan Türklerinin halk destanları dikkate değerdir. Ziyâ-yı Kafkas. Türkmen ve Çağatay (Müşterek Orta Asya Türk Edebiyatı) edebiyatları ile Türkiye Türklerinin edebiyatları arasında yer alır ve bu Türk edebiyatlarını birbirine bağlayan bir köprü vazifesi görür. AZERBAYCAN EDEBİYATI Azerbaycan Edebiyatı. Kuzey Grubu Ağızları: Nuha ve Zagalata-Gah ağızlarını içerir. Aşık Garip. Şamahı. efsaneler. Latin alfabesi 1922 yılında onaylanmış. Tebriz ve Yerevan ağızları dâhildir. Nişat Şirvânî. Doğu Grubu Ağızları: Bu gruba Bakü. Aslı ve Kerem. Irak ve Doğu Anadolu (Türkiye) yörelerinde yaşayan Türklerin ‘Doğu Oğuzca’ olarak tanımlanan Türk lehçesiyle oluşturdukları bir edebiyattır. Azerbaycan millî marşını ve Nuri Paşa kuvvetlerinin Bakü’ye girişi üzerine Ahmed Cevad’ın ‘Çırpınırdın Karadeniz’ adlı şiirini bestelemiş. Tufarkanlı Abbas. Lezgi Ahmet. Şah Abbas. Azerbaycan’da gazetecilik XIX. 4. Hurşid Bânu (Natevan) ve Seyyid Azim Şirvânî. hikâye ve roman dalında İsmail Beg Kutkaşınlı ile Sultan Mecid Ganizâde. Bugünkü Azerbaycan yazı dili öncelikle Bakü. Musiki dalında en büyük isim Üzeyir Hacı Beyli’dir. Kuruluşundan itibaren klasik edebiyatına Arap ve Fars edebiyatının yön verdiği Azerbaycan edebiyatı ve kültürü XIX. Azerbaycan (Kuzey ve Güney).

Çağdaş Azerbaycan şiirinde en çok işlenen temalar Azerbaycan. “Topal Timur”. Rıza Tevfik. İslam dinine hürmeti esas alarak Avrupa medeniyetinden faydalanmayı temel görüş alarak savunmuştur. Gabil ve Eliağa Kürçaylı gibi isimler. batıdan Ermenistan. Resul Rıza. İstanbul’da kaldığı süre içinde yakın çevresinde ve Ziya Gökalp gibi Türk fikir adamları arasında fikirleri ilgiyle karşılanan Hüseyinzâde Ali Bey aynı zamanda “Türk kanlı. muhtevada doğu geleneği ve Azerbaycan masal tefekkürünün cazibeli zemininde gelişen hikâye ve roman türü de Azerbaycan edebiyatında önemli bir yere sahiptir. Azerbaycan hikâye ve romancılığında. Nebi Hezri. Ahmed Cevad’ın “Koşma” ve “Dalga” adlı şiir kitapları. kahramanlık. Kafkasya’nın en kurak kesimi olan Orta ve Aşağı Kura havzası ile Büyük Kafkas Dağları’nın güneydoğusu ve Küçük Kafkas Dağları’nın kuzeydoğusunda yer alır. Hemen hemen her alanda çok sayıda eser verilen ve oldukça işlenen Azerbaycan Türkçesi. Tevfik Fikret. Azerbaycan hikâye ve romanlarında kadın hakları. Neriman Nerimanov. Ülke toprakları kuzeyden Rusya Federasyonu’na bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyeti. Mikail Müşfik. “Telli Saz”. Son yıllarda yaşanan millî varlık mücadelesi ve katliamlar da şiirde geniş yer tutmaktadır. “Bahar Şebnemleri” adlı şiir kitapları. dil. savaş yılları ve savaşın getirdiği felaketler etkili bir şekilde işlenmiştir. Şekilde batı. eşitlik. Azerbaycan’da yazdığı yazılarda Türk dünyasının ortak yazı dilinin İstanbul ağzına dayanması gerektiğini savunmuştur. güneybatıdan Türkiye (18 km) ve gü2 neyden İran ile çevrilidir. bugün oldukça gelişmiş bir edebî dil hâline gelmiştir. Azerbaycan.480 2 km ’dir. Süleyman Rüstem. Her ikisinin toplam yüzölçümü 200. Celil Memmedguluzâde. kuzeybatıdan Gürcistan. Samed Vurgun. Hüseyin Arif. “Şeyh Senan”. Ehmet Cemil ve Osman Sarıvelli Azerbaycan Türk Şiirinde şiirin geçmişi ile bu günü arasındaki köprüyü temsil eder. İslam Seferli. Bu dönemden sonra edebî sahneye çıkan Bahtiyar Vahapzade. tarih. Garp medeniyetindenim” düsturunun fikri çerçevesini çizerek yazılarında Türkçü bir hayatı. Mirza İbrahimov. Memmed Rehim. Süleyman Sani Ahundov. Bunlar içinde Hüseyinzâde Ali Beyin oldukça önemli bir yeri vardır. İslam imanlı ve Frenk kıyafetli olalım” sözleriyle de Ziya Gökalp’in “Türk milletindenim. Abdulhak Hamid. 1920’li yıllardan itibaren sosyalist devir edebiyatı başlamıştır. 2009 yılı sayımına göre Kuzey Azerbaycan’ın nüfusu 8. “Uçurum”. Bunlar arasında eserleri Türkiye’de de bilinen ve Türkiye sevgisine yer veren Bahtiyar Vahapzâde ve Nebi Hezri oldukça önemli yer tutar. Ahmet Hikmet Müftüoğlu gibi Türkçü yazarlarla yakın temasları olan Ahmed Cevad ve Hüseyin Cavid gibi şairler oldukça önemlidir.240 km ’dir.000 km ’dir. Aynı dönemde yaşayan ve Mehmet Emin Yurdakul. “İblis” adlı tiyatroları ve “Peygamber”. Hüseyin Cavid. Güney 2 Azerbaycan’ın yüzölçümü ise 114. Eli Kerim. tabiat gibi konulardır. Ünite . Gasım Gasımzâde. Eli Veliyev. “Maral”.000’dür. “Kinyaz”. İlyas Efendiyev başta gelen isimlerdir. Seyit Hüseyin. Ahmet Ağaoğlu gibi şahsiyetler çıkarmış oldukları ‘Hayat’ gazetesi ve ‘Füyüzat’ dergisiyle Türkçülük akımının önderleri olup Azerbaycan kültür hayatında derin tesirler bırakmışlardır. son dönem Azerbaycan Edebiyatının öncü şairleridir. Hüseyin Cavid’in de “Geçmiş Günler”.3. Bu dönemin şair ve yazarları bir ortak Sovyet ekseninde komünizmi öven eserler vermişlerdir. Ziya Gökalp’le aynı fikirleri savunan Hüseyinzâde Ali Bey. Kuzey Azerbaycan’ın toplam yüzölçümü 86. Kuzey Azerbaycan’ın AZERBAYCAN CUMHURİYETİ . İran’da ise 25 milyonu aşkın Azerbaycan Türk’ünün yaşadığı tahmin edilmektedir.922. “Ana”.Azerbaycan Türkçesi 51 1908 Meşrutiyeti’nden sonra Türkiye’de güçlenen Türkçülük akımı Azerbaycan edebiyatçıları üzerinde de etkili olur. Vakıf Samedoğlu. İslam ümmetindenim. “Hayyam” adlı dramları oldukça önemlidir. “Şeyda”.

é. Önemli ölçüde buğday. u. Tatar. Azerbaycan alfabesinde “F ә” ile gösterilen “e” Türkiye Türkçesindeki e’den daha geniş ve açık söylenir. Oldukça önemli bir üzüm ve şarap üreticisi olan Azerbaycan’ın 1. Daha önce SSCB’ye bağlı olan Azerbaycan 30 Ağustos 1991’de bağımsız bir cumhuriyet olarak kurulmuştur. Kura-Aras ovalarında sıcak ve kurak bir iklim yer alırken. Büyük ve Küçük Kafkaslar ile Talış dağlarının önemli bir kısmı ormanlarla örtülü.1 Azerbaycan Türkçesinde Ünlüler düz geniş kalın ince a e. Ukraynalı. Kapalı e (é) sesi kelimelerin yalnızca ilk hecesinde bulunur: év (ev). Azerbaycan genel olarak karasal subtropikal iklim kuşağında yer alır. Azerbaycan’da % 65 oranında sulu tarım yapılmaktadır. güneydoğuda Lenkeran yöresinde nemli ve ılıman Kafkas Dağları’nın yüksek kesimlerinde ise soğuk ve tundra iklimi görülmektedir. e.500 kişiden oluşan Azerbaycan nüfusunun % 83’ünü Azerbaycan Türkleri oluşturur. mısır ve pirinç ekilir. bu dağların yüksek kesimleri ise subalpin ve alpin bitkilerle kaplıdır. é düz dar ı i yuvarlak geniş o ö yuvarlak dar u ü . demir. orman varlığı bulunmaktadır. Nüfusun % 3.202.9’unu oluşturan Ruslardan başka. tütün ve ipekçilik önemli yer tutar. “E e” ile gösterilen ünlü ise Türkiye Türkçesindeki e’den daha dar ve kapalı olup e ile i arası kapalı e (é) sesidir. geri kalanını da petrole dayalı sanayi oluşturmaktadır. Kuzey Azerbaycan’da kilometre kareye 100. kobalt ve tuz diğer yeraltı zenginlikleridir. kükürt. tekstil ve giyim eşyaları. Gence. o. Yahudi. éşitmedim (işitmedim). Meshet. ü”. Türkiye Türkçesinden farklı olarak iki tane e ünlüsü vardır. bakır. Elektrik ve termo-elektrik santrallerinin yaygın olduğu Azerbaycan’da sanayinin yarısını gıda. Bu durumun sebebi Kuzey Azerbaycan’ın petrole dayalı sanayisidir. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Ünlüler Azerbaycan Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır: “a. ö. i. Tablo 3. 8. az da olsa Ermeni. ı. çinko. Gürcü ve Lezgi bulunmaktadır.52 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Güney Azerbaycan’a göre nüfus yoğunluğu daha fazladır. kurşun. yérde (yerde). çavdar. kéçit (geçit).800 ha.038. Pamuk. sévir (seviyor). Petrolden başka doğal gaz. Azerbaycan idarî ve mülkî olarak Bakü. Fakat ülkenin değişik kesimlerinde farklı iklim özellikleri görülür. Hazar Denizi kıyısı ve Kura-Aras ovaları. Sebze ve meyve üretiminde de önemli bir ülkedir. Zakatala vilayetleriyle Nahcıvan ve Karabağ özerk bölgelerinden meydana gelir. Avar ve diğer Türklerle birlikte nüfusun % 90’ı Türk’tür. Bakü civarındaki petrol üretimi BDT ülkelerinin petrol üretiminin % 10’unu oluşturur. Azerbaycan Türkçesindeki ünlüleri şöyle bir tabloyla gösterebiliriz. Türk ülkeleri içerisinde en zengin olanlarından biridir. Dünyaca meşhur olan havyar üretiminin % 80’ini Azerbaycan Hazar denizindeki ‘Mersin balığı’ndan çıkarılmaktadır. Güney Azerbaycan’da ise 60 kişi düşmektedir. Yeraltı ve yerüstü kaynakları yönünden Azerbaycan. çöl ve kurak saha bitkileriyle kaplıyken.

Azerbaycan Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Azerbaycan Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. kafedra (kürsü). f. Kelime ortasında birbirini takip eden iki tonsuz ünsüzden ikincisi tonlu söylenir: sekkiz yazılır. süd. uzax. 6. Türkiye Türkçesindeki ğ ünsüzünden daha belirgin ve baskılı olarak telaffuz edilir. reng. cızıx (çizgi). esker (asker). Azerbaycan Türkçesinde kelime başında bulunan ı’lar i’ye dönüştüğü için bazı kelimelerde uyum bozulur: ilan (yılan).Azerbaycan Türkçesi 53 Ünlü Uyumları 1. Arapça. durub. seçgi okunur. x. govurma (kavurma). xemir (hamur). r. kelimenin ilk hecesi düz ünlülü ise düz. Azerbaycan Türkçesinde kelime sonunda b. 2. çamır (çamur). Ancak g ile yazılan bu tür kelimeler telâffuzda x’dir: torpax. d. gelmişdi. Eli (Ali). neğme (nağme). Azerbaycan Türkçesinde büyük ünlü uyumu oldukça sağlamdır: oxuram (okurum). kompüter (bilgisayar). Ünsüzler Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır. atdan. ilk hecede bulunan ünlünün taşıdığı kalınlık-incelik niteliğinin diğer hecelerde de devam etmesi kuralıdır. ildırım (yıldırım). sekgiz okunur. yazılır. pedagog. k. ş. Sadece kalın ünlülerin yanında bulunan ğ ünsüzü. kalın g ise ğ’ye döner: direk-direye. mövcudat (mevcudat). termometr (termometre). g. çönderip (çevirmiş). aldıg. govun (kavun) vs. x ünsüzü gırtlaktan çıkan hırıltılı h’dir. klassik (klasik). seçki yazılır. gız. Küçük Ünlü Uyumu Küçük ünlü uyumu. Azerbaycan Türkçesinde sadece d ile başlar: atdır. bayrag-bayrağa. megsed. ğ.3. 5. Büyük Ünlü Uyumu Büyük ünlü uyumu. m. g sesleri bulunabilir. l. . fürset (fırsat). yokdur. d. Yabancı kelimelerde bu uyum aranmaz: futbol. kend. iki ünlü arasında kalınca y’ye. g. Birden fazla heceli kelimelerin sonundaki bütün kalın k sesleri de g olur: torpag. elac (ilaç). mügeddes (mukaddes). uzag. Farsça gibi dillerden alınan kelimelerin birçoğu ünlü uyumuna uydurulmuştur: bağça (bahçe). gözel (güzel). alıb. c. p. c. 2. alacag. ç. tebiet (tabiat). Azerbaycan Türkçesinde küçük ünlü uyumu sağlam bir şekilde işlemektedir: bizim. olarag. çiçek-çiçeyi. dörd. galın. defter yazılır. Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen ekler. Ünsüzler içinde sadece x ve ğ sesleri Türkiye Türkçesinden farklıdır. gurguşumlı (kurşunlu). aldıx. gavalıyub (kovalayıp). tifil (tıfıl). işıg (ışık). Türkiye Türkçesinde ince ünlülerin yanında kullanılan ğ ise Azerbaycan Türkçesinde daima y’dir. Rusça’dan alınan kelimeler bu kuralın dışındadır: kolxoz. Kelime başındaki bütün kalın k sesleri. Türkiye Türkçesinde uyuma girmeyen bazı Türkçe ve yabancı asıllı kelimeler Azerbaycan Türkçesinde uyuma girerler: xorus (horoz). Ünite . t. yalın veya eklerle uzatılmış Türkçe kelimelerde. j. Türkçe kelimelerin ilk hecelerindeki ünlülerin düz veya yuvarlak oluşlarına göre onu takip eden hecelerdeki ünlülerin. termos. Kelime sonunda bulunan k sesi. telefon. yuvarlak ünlülü ise dar yuvarlak veya geniş düz olarak gelmesi kuralıdır. gardaş. h. s. olarax. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi bazı alıntı kelimelerde ve birleşik kelimelerde uyum yoktur: universitet (üniversite). edebiyyat (edebiyat). v. Azerbaycan Türkçesinde g olur: gara. y. Bu durum Arapça ve Farsça kelimelerde olduğu gibi bazı Türkçe kelimelerin sonunda da olabilir: kitab. bağlayıcı. ac. mumiya (mumya). kefalet. Bu ünsüzler şunlardır: b. n. defder okunur. 4. 3. z. alacax.

ildırım (yıldırım). öskür. eskik (eksik). işden (işten). Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin başındaki y sesi Azerbaycan Türkçesinde bulunmaz. dovşan yazılır.+I çokluk +(I)mIz +(I)nIz +lArI. kollar. paxlava (baklava).54 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 7. moynuz (boynuz).(öksür-). buzov (buzağı).+I Tablo 3. torpax (toprak). tesbih (tespih). Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin ön sesindeki p. gövs (kavis).(ür-). ilan (yılan). tesdig (tasdik). Ekleri şöyle gösterebiliriz: teklik 1. üz (yüz). itir. müctehid (müçtehit). uca (yüce). barmag (parmak).+sI.(ör-). müsbet (müspet). görülen geçmiş zaman eki (-dI). gövm (kavim). çōdar okunur. körpü (köprü). Türkçe kelimelerin sonundaki -AğI ses grubu Azerbaycan Türkçesinde -Ov biçimine dönüşmüştür: buxov (bukağı). Azerbaycan Türkçesinde bazı ünlüyle başlayan kelimelerin başında bir h sesi türemiştir: hür. zarf-fiil eki (-Ib) gibi ekler tek şekilli olduğu için bu uyum bozulur: görmüşdü. biş. 14. üzr (özr). ürekden (yürekten). ürek (yürek). dereler. Ünsüz Uyumu Kelime içerisinde ve eklenme sırasında kullanılan ünsüzlerin tonluluk-tonsuzluk bakımından gösterdiği uyumdur.(piş-). 9. Bazı kelimelerde de Türkiye Türkçesindeki ön ses b. Azeri Türkçesinde bol miktarda göçüşme olayı görülür: yarpax (yaprak). hökm (hüküm). palçıg (balçık ). Azerbaycan Türkçesinde bu kelimeler.Azerbaycan Türkçesinde p. hörümcek (örümcek). tesbit (tespit). alıbdır (almış). hörgü (örgü). Kişi 2. esl (asıl). pütün (bütün). Azerbaycan Türkçesinde ünsüz uyumu Türkiye Türkçesinde olduğu gibi sağlam değildir. Şekil Bilgisi Çekim Ekleri İsim Çekim Ekleri 1. Azerbaycan Türkçesinde bildirme eki (-dIr). dağlar.olur: pez (bez). çoğunlukla asıl şekillerini korurlar: esr (asır). bülöv (bileği). dōşan okunur. 11. hayva (ayva). Kişi +(I)m +(I)n +sI. bars (pars). bunun yerine o uzatılır: çovdar yazılır. dondurmuşdur. muna (buna). hör. gırov (kırağı). 8. bulunma hâli eki (-dA). arvad (avrat). gelecekdi.(yitir-). üzük (yüzük). y’den sonraki ı ise çok defa i’ye döner: il (yıl). 2. adamlar. Arapça ve Farsçadan Türkiye Türkçesine alınan kelimelerde iki ünsüz arasında ünlü türemesi görülürken. 12. Alıntı kelimelerde bu uyum aranmaz: mübhem (müphem). İyelik Ekleri İyelik ekleri Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Çokluk Eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Azerbaycan Türkçesinde de çokluk eki -lAr’dır: Şakirdler (öğrenciler). dövr (devir). 13. 10.2 İyelik Ekleri . min (bin). bahalı (pahalı). Kişi 3. aylar vs. Kelime içinde o’dan sonra gelen v telâffuz edilmez. ulduz (yıldız). günler. vaxt (vakit). hürk-(ürk-). ayrılma hâli eki (-dAn).Azerbaycan Türkçesinde bolur. Bazı ön ses b’ler m’dir: men (ben).

3. Yalın Hâl Azerbaycan Türkçesinde yalın hâl eksizdir. zorbaca. kendde (kentte). Misir (Mısır). Yönelme Hâli Yönelme hâli eki ünsüzlerden sonra +A. Yine de Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +mI. evde. dağda. gelemin (kalemin). dövr (devir). bir kez). yazıdan. Elide (Ali’de). yazılır söylenir galemden galemnen atamdan atamnan Hesenden Hesennen yalandan yalannan g. varmı (var mı). atanı (babayı). Ünite . yoldaki. kitapdaki. gelmişim mi (gelmiş miyim). Vasıta Hâli Azerbaycan Türkçesinde vasıta hâli eki “ile”nin ekleşmesiyle oluşmuş +(y)lA şeklidir: uşaglarla (çocuklarla). b. defteri. neneye (anneye). 3. Tebrizdeki (Tebriz’deki). mence (benim gibi). körpece. Aitlik Eki Aitlik eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +ki’dir ve büyük ünlü uyumuna uymayan eklerdendir: menimki (benimki). dilince (dili gibi). nenenin. Hesende (Hasan’da). deyilmi (değil mi). Hesendeki (Hasan’daki). +Un ünlülerden sonra ise +nIn ve +nUn’dur: kitabın. seninle. mektepdeki (okuldaki). 4. atadan. geliremmi (geliyor muyum). tekce (yalnız). +mU eki kullanılır. f. e. arabayla. maşına (arabaya). Hâl Ekleri atam atan atası atamız atanız atası/ataları sözüm sözün sözü sözümüz sözünüz sözü/sözleri yolum yolun yolu yolumuz yolunuz yolu/yolları saçım saçın saçı saçımız saçınız saçı/saçları . Ayrılma Hâli Ayrılma hâli eki de tek şekilli olup +dAn’dır: Genceden (Gence’den). geleceğemmi (gelecek miyim). torbaya. ananın. sürücünü (sürücüyü). Soru Eki Soru ifadesi Azerbaycan Türkçesinde daha çok tonlama ve vurgu ile belirtilir. Eşitlik Hâli Eşitlik hâli eki +cA’dır. Bulunma Hâli Bulunma hâli eki tek şekilli olup +dA’dır: Bakıda (Bakü’de). şer’den (şiirden). İlgi Hâli İlgi hâli eki ünsüzlerden sonra +In. gücle (güçlükle). Elini (Ali’yi). menimle (benimle). pambıgı (pamuğu). soyug (soğuk) vs. eve. Türkiye Türkçesinden farklı olarak ünlüyle biten kelimelerden sonra yükleme hâli eki +nI şeklinde getirilir: almanı (elmayı). Yükleme Hâli Yükleme hâli eki +I ve +nI’dir. sehneye (sahneye). gedim (eski). ataya (babaya). yumurtadan. körpünün (köprünün). fındıgdan (fındıktan). c.Azerbaycan Türkçesi 55 a. d. vaxt (vakit). Ekin Türkiye Türkçesinden farkı tonsuz şekillerinin bulunmamasıdır: birce (bir defa. h. Ayrıca Azerbaycan Türkçesinde bütün çekimlerde soru eki sondadır: geleremmi (gelir miyim). ünlülerden sonra da +(y)A şeklindedir: denize. Sonu m ve n ünsüzleri ile biten kelimelerden sonra ayrılma hâli +dAn diye yazılır ama +nAn diye telaffuz edilir. dostun. 5.

Kişi -n -nIz. gelmeyib (gelmemiş). -üz. Emir Şahıs Ekleri Emir çekiminde kullanılan ekler şahıslara göre değişir: teklik çokluk 1. -k 2. z 3. almamışsan. -ük 2. Kişi -Im -Ag 2. 2. almamış. Ancak 1. İkincisi ise -Ib/-Ub ekiyle yapılır. -mUş ve -Ib. körmemişik. Kişi -Am -ıx. Kişi ___ -In 3. Bildirme Kipleri 1. şahıslar bu eki almaz. Kişi -ø -lAr b. Kişi -sIn -sInlAr 2. bu ekler bazen görülen geçmiş zaman (dI) anlamını da verirler: gelmişem “gelmişim” veya “geldim” anlamında: gelmişsen ve gelibsen de “gelmişsin” veya “geldin” anlamındadır. Öğrenilen Geçmiş Zaman Azerbaycan Türkçesinde öğrenilen geçmiş zaman iki şekilde yapılır. körmemişsiniz. oxumayıbsınız (okumamışsınız). -mUş anlamını vermezler.56 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Fiil Çekim Ekleri 1. gelibsen oxuyubsan gelib(dir) oxuyub(dur) gelibsiniz oxuyubsunuz gelib(dir)ler oxuyub(dur)lar Olumsuz şekli: gelmeyibsen (gelmemişsin). Azerbaycan Türkçesinde -mIş. Zaman ve Şekil Ekleri a. almışam (almışım) körmüşem (görmüşüm) almışsan körmüşsen almışdır körmüşdür almışıg körmüşük almışsınız körmüşsünüz almışlar körmüşler Olumsuz şekli: almamışam (almamışım). Birincisinin eki -mIş/mUş’tür. -Ub ekleriyle yapılan bu çekimler Türkiye Türkçesindeki gibi sadece -mIş. Şahıs Ekleri Fiil çekimlerinde kullanılan ve şahsı gösteren eklerdir. -ux. oxumayıblar (okumamışlar). Azerbaycan Türkçesindeki şahıs ekleri üç grupta toplanabilir: a. -ik. Kişi -sAn -sInIz. Kişi -ø -lAr c. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zaman Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -dI ekiyle yapılır. Ekin tonsuz şekli yoktur. Kişi -m -x. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri teklik çokluk 1. sIz 3. -uz. bildim oturdum gétdim bildin oturdun gétdin . Zamir Kökenli Şahıs Ekleri teklik çokluk 1. körmemişler.

gétmediler.Azerbaycan Türkçesi 57 bildi oturdu gétdi bildik oturduk gétdik bildiniz oturdunuz gétdiniz bildiler oturdular gétdiler Olumsuz şekli: bilmedim. gétmediniz. işlemezsen. almamagdasınız. oxumazlar. Azerbaycan Türkçesinde de Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -magda/-mekde ile şimdiki zaman ifade edilebilir: gelmekdeyem (gelmekteyim) almagdayam (almaktayım) gelmekdesen almagdasan gelmekde(dir) almagda (dır) gelmekdeyik almagdayıg gelmekdesiniz almagdasınız gelmekde(dir)ler almagda(dır)lar Olumsuz şekli: gelmemekdeyem (gelmemekteyim). bilmedin. Şimdiki Zaman Şimdiki zaman eki -r.ünsüzü gelir : alıram (alıyorum) görürem (görüyorum) oxuyuram (okuyorum) alırsan görürsen oxuyursan alır görür oxuyur alırıg görürük oxuyurug alırsınız görürsünüz oxuyursunuz alırlar görürler oxuyurlar Olumsuz şekli: Şimdiki zamanın olumsuz çekiminde olumsuzluk eki -mA’nın ünlüsü çekim sırasında düşer ve zaman eki ile kaynaşır: almıram (almıyorum). Gelecek Zaman Gelecek zamanın kullanımı Türkiye Türkçesindeki gibidir. gelmemekdesen. Ünite . görmürük.3. oxumurlar. Eki -acag/-ecek’tir. 1. 4. -Ir’dir. Geniş Zaman Geniş zaman eki -Ar’dır. Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y. oturmadı. almaz. oturmadıg. şahıslarda ince ünlülerden sonra ek geldiğinde ekin sonundaki g. geleceyem (geleceğim) yazacağam (yazacağım) geleceksen yazacagsan gelecek yazacag geleceyik yazacağıg geleceksiniz yazacagsınız gelecekler yazacaglar . görmür. oxumursunuz. almamagda(dır)lar. almırsan. 5. almamagdayıg. kalın sıradan ünlülerden sonra ise g sesi ğ’ye dönüşür. y’ye. almarıg (almayız). 3. işleyerem (çalışırım) alaram (alırım) oxuyuram (okurum) işleyersen alarsan oxuyursan işleyer alar oxuyur işleyerik alarıg oxuyurug işleyersiniz alarsınız oxuyursunuz işleyerler alarlar oxuyurlar Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuz çekiminde birinci şahıslarda olumsuzluk eki -mA’nın ünlüsü çekim sırasında düşer ve zaman eki ile kaynaşır: işlemerem (çalışmam). oxumazsınız. gelmemekde.

yazmalı deyilsen. alası deyil. Azerbaycan Türkçesinde buna “fiilin lazım forması” denir: alasıyam (almam lazım) gelesiyem (gelmem lazım) alasısan gelesisen alasıdır gelesidir alasıyıg gelesiyik alasısınız gelesisiniz alasıdırlar gelesidirler Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “deyil” kelimesinin üzerine şahıs ekleri getirilerek yapılır: alası deyilem (almamam lazım). Tasarlama Kipleri 1. oxumasanız. . 2. görmesinler. gerek gelem (gelmeliyim) gerek oxuyam (okumalıyım) gerek gelesen gerek oxuyasan gerek gele gerek oxuya gerek gelek gerek oxuyag gerek gelesiniz gerek oxuyasınız gerek geleler gerek oxuyalar 3. oxumasalar. bilmeli deyilsiniz. yazmayacayıg. yazmayacagsınız. Kipin olumsuz şekli ayrıca “deyil” kelimesiyle de yapılabilmektedir: yazmalı deyilem (yazmamalıyım). gelmeyeceksen. vurmasın. bilmeli deyilik. Gereklilik Kipi Gereklilik ifadesi üç şekilde yapılır. gelmese. gelesi deyiller. bilmemeliler. yazmalı deyil. yazmayacaglar. Şart Kipi Şart kipi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -sA ekiyle ifade edilir: gelsem oxusam (okusam) gelsen oxusa gelse oxusa gelsek oxusak gelseniz oxusanız gelseler oxusalar Olumsuz şekli: gelmesem. yazmamalı. alası deyilsen. bilmemeliyik. bilmemelisiniz. İkincisi -AsI ekiyle yapılır. görmeyin. Birincisi -mAlI ekiyle yapılır: yazmalıyam (yazmalıyım) bilmeliyem (bilmeliyim) yazmalısan bilmelisen yazmalı bilmeli yazmalıyıg bilmeliyik yazmalısınız bilmelisiniz yazmalılar bilmeliler Olumsuz şekli: yazmamalıyam (yazmamalıyım). b. yazmamalısan. Çekimi şöyledir: alım vurum görüm al vur gör alsın vursun görsün alag vurag görek alın vurun görün alsınlar vursunlar görsünler Olumsuz şekli: almayım. gelesi deyilik.58 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Olumsuz şekli: gelmeyeceyem (gelmeyeceğim). alma. gelmesen. vurmayag. Üçüncüsü “gerek “ kelimesi ve -A istek ekiyle yapılır. bilmeli deyiller. gelesi deyilsiniz. oxumasag. gelmeyecek. Emir Kipi Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır.

işlemeyesiniz. hikâye ve şart olmak üzere üç çeşittir. -mUş ekiyle yapılır. c.Azerbaycan Türkçesi 59 4. Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y. Fiillerin Birleşik Çekimi Azerbaycan Türkçesinde birleşik çekim. 1. Rivayet eki kimi kiplerin rivayet birleşik çekiminde “i-miş” şeklinde ekleşmemiş olarak da kullanılmaktadır. Ünite .girer: gelem yazam işleyem (çalışam) gelesen yazasan işleyesen gele yaza işleye gelek yazag işleyek gelesiniz yazasınız işleyesiniz geleler yazalar işleyeler Olumsuz şekli: gelmeyem. Rivayet Türkiye Türkçesinde olduğu gibi (-y)mIş. işlemeyeler. -mekde/-magda ekiyle yapılan rivayet çekiminde “i-miş” ekleşmeden kullanılır: alırmışam (alıyormuşum) oxumagda imişem (okumaktaymışım) alırmışsan oxumagda imişsen alırmış oxumagda imiş alırmışıg oxumagda imişik alırmışsınız oxumagda imişsiniz alırmışlar oxumagda imişler Gelecek Zamanın Rivayeti yazacagmışam (yazacakmışım) bilecekmişem (bilecekmişim) yazacagmışsan bilecekmişsen yazacagmış bilecekmiş yazacagmışıg bilecekmişik yazacagmışsınız bilecekmişsiniz yazacagmışlar bilecekmişler Geniş Zamanın Rivayeti Geniş zaman kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: bilermişem (bilirmişim)alarmışam (alırmışım) geler imişem (gelirmişim) bilermişsen alarmış san geler imişsen bilermiş bilermiş alarmış geler imiş bilermişik alarmışıg geler imişik bilermişsiniz alarmışsınız geler imişsiniz bilermişler alarmışlar geler imişler Şart Kipinin Rivayeti Şart kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: .3. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti gelmişmişem (gelmişmişim) oxumuşmuşam (okumuşmuşum) gelmişmişsen oxumuşmuşsan gelmişmiş oxumuşmuş gelmişmişik oxumuşmuşug gelmişmişsiniz oxumuşmuşsunuz gelmişmişler oxumuşmuşlar Şimdiki Zamanın Rivayeti -r. gelmeyesen. rivayet. yazmayag. İstek Kipi İstek kipinin eki -A’dır. yazmaya. -Ir ve -mekde/-magda şimdiki zaman kip eklerinin üzerine rivayet kipi getirilerek oluşturulur.

Türkiye Türkçesinde olduğu gibi görülen geçmiş zaman ve emir kipinin hikâye çekimi bulunmaz. Hikâye Fiilerin hikâye şekli -dI ekiyle yapılır. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi oxumuşdum(okumuştum) vérmişdim (vermiştim) oxumuşdun vérmişdin oxumuşdu vérmişdi oxumuşdug vérmişdik oxumuşdunuz vérmişdiniz oxumuşlar vérmişdiler Şimdiki Zamanın Hikâyesi alırdım (alıyordum) öyrenirdim (öğreniyordum) alırdın öyrenirdin alırdı öyrenirdi alırdıg öyrenirdik alırdınız öyrenirdiniz alırdılar öyrenirdiler . Ek.60 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I görseymişem (görseymişim) yazsa imişem (yazsaymışım) görseymişsen yazsa imişsen görseymiş yazsa imiş görseymişik yazsa imişik görseymişsiniz yazsa imişsiniz görseymişler yazsa imişler Gereklilik Kipinin Rivayeti Rivayet kipi eki -mAlI kipinin üzerine gelirken ekleşmiş ve ekleşmemiş biçimiyle kullanılmaktadır. yazmalıymışam (yazmalıymışım) gelesi imişem (gelmeliymişim) yazmalıymışsan gelesi imişsen yazmalıymış gelesi imiş yazmalıymışıg gelesi imişik yazmalıymışsınız gelesi imişsiniz yazmalıymışlar gelesi imişler İstek Kipinin Rivayeti İstek kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: geleymişem (geleymişim) yaza imişem (yazaymışım) geleymişsen yaza imişsen geleymiş yaza imiş geleymişik yaza imişik geleymişsiniz yaza imişsiniz geleymişler yaza imişler 2. almalıymışam (almalıymışım) öyrenmeli imişem (öğrenmeliymişim) almalıymışsan öyrenmeli imişsen almalıymış öyrenmeli imiş almalıymışıg öyrenmeli imişik almalıymışsınız öyrenmeli imişsiniz almalıymışlar öyrenmeli imişler Rivayet kipi eki -AsI kipinin üzerine gelirken ekleşmiş ve ekleşmemiş biçimiyle kullanılmaktadır. almış idi-almışdı vs. fiilin üzerine hem ayrı hem de bitişik gelebilir: alır idi-alırdı. Azerbaycan Türkçesinde.

Türkiye Türkçesinde olduğu gibi emir. Ayrı ve bitişik olabilir: alırsam-alır isem.Azerbaycan Türkçesi 61 Gelecek Zamanın Hikâyesi gelecekdim (gelecektim) başlayacagdım (başlayacaktım) gelecekdin başlayacagdın gelecekdi başlayacag gelecekdik başlayacagdıg gelecekdiniz başlayacagdınız gelecekdiler başlayacaglar Geniş Zamanın Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: geler idim (gelirdim) ovunardım (avunurdum) geler idin ovunardın geler idi ovunardı geler idik ovunardıg geler idiniz ovunardınız geler idiler ovunardılar Şart Kipinin Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: alsaydım oxusa idim (okusaydım) alsaydın oxusa idin alsaydı oxusa idi alsaydıg oxusa idik alsaydınız oxusa idiniz alsaydılar oxusa idiler Gereklilik Kipinin Hikâyesi gelmeli idim alası idim (almam lazımdı) gelmeli idin alası idin gelmeli idi alası idi gelmeli idik alası idik gelmeli idiniz alası idiniz gelmeli idiler alası idiler İstek Kipinin Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: bileydim ala idim bileydin ala idin bileydi ala idi bileydik ala idik bileydiniz ala idiniz bileydiler ala idiler 3. istek ve şart kipinin şart çekimi bulunmaz. Ünite .3. Azerbaycan Türkçesinde. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı almışsam gelmişsem almışsan gelmişsen almışsa gelmişse almışsag gelmişsek almışsanız gelmişseniz almışsalar gelmişseler . Şart Şart çekimi de -(y)sA ekiyle yapılır.

öğrenilen geçmiş zaman. İmek Fiiliyle Yapılan İsim Çekimi Azerbaycan Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi isim çekiminin. telebeyem (öğrenciyim) yaralıyam (yaralıyım) telebesen yaralısan telebedir yaralıdır telebeyik yaralıyıg telebesiniz yaralısınız telebedirler yaralılar .. Şimdiki Zaman İsim çekiminin şimdiki zaman biçimi isimlerin üzerine zamir kökenli şahıs ekleri getirilerek yapılır. şimdiki zaman.62 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kip ve şahıs ekleri yer değiştirebilir: almışsamsa. almışsansa.. Görülen Geçmiş Zamanın Şartı yazdısam (yazdıysam) geldi isem yazdısan geldi isen yazdısa geldi ise yazdısag geldi isek yazdısanız geldi iseniz yazdısalar geldi iseler Şimdiki Zamanın Şartı yazırsam (yazıyorsam) oxuyursam/oxuyur isem (okuyorsam) yazırsan oxuyursan/oxuyur isen yazırsa oxuyursa/oxuyur ise yazırsag oxuyursag/oxuyur isek yazırsanız oxuyursanız/oxuyur iseniz yazırsalar oxuyursalar/oxuyur iseler Gelecek Zamanın Şartı geleceksem yazacagsam (yazacaksam) geleceksen yazacagsan gelecekse yazacagsa geleceksek yazacagsag gelecekseniz yazacagsanız gelecekseler yazacagsalar Geniş Zamanın Şartı alarsam/alar isem (alırsam) gelersem/geler isem (gelirsem) alarsan/alar isen gelersen/geler isen alarsa/alar ise gelerse/geler ise alarsag/alar isek gelersek/geler isek alarsanız/alar iseniz gelerseniz/geler iseniz alarsalar/alar iseler gelerseler/geler iseler Gereklilik Kipinin Şartı bilmeliyemse/bilmeli isem (bilmeliysem) gelesiyemse (gelmem lazımsa) bilmelisense/bilmeli isen gelesisense bilmelise/bilmeli ise gelesiyse bilmeliyikse/bilmeli isek gelesiyikse bilmelisinizse/bilmeli iseniz gelesisinizse bilmelilerse/bilmeli iseler gelesilerse d. 1. görülen geçmiş zaman ve şart şekli olmak üzere dört kipi vardır.

Tonlu şekli yoktur: meydança (küçük meydan). Ekin tonlu şekilleri bulunmaz: kolxozçu (kolhozcu). +cug/+cük: Eklendiği kelimeye küçültme. Şart gözelsem/gözel isem (güzelsem) gözelsen gözelse gözelsek gözelseniz gözelseler yaşlıymışam (yaşlıymışım) yaşlıymışsan yaşlıymış yaşlıymışıg yaşlıymışsınız yaşlıymışlar xeste idim (hastaydım) xeste idin xeste idi xeste idik xeste idiniz xeste idiler cavansam/cavan isem (genç isem) cavansan/cavan isen cavansa/cavan ise cavansag/cavan isek cavansanız/cavan iseniz cavansalar/cavan iseler “müellim” kelimesini “imek” fiiliyle “şimdiki zaman”a. +çI/+çU: Meslek ve uğraşı isimleri bildiren işlek bir ektir. bağlılık ifade eder: hesabdar (muhasebeci). gazança (küçük tencere). demirçi (demirci). Meslek adı yapar veya bir şeye düşkünlük. bebecik). Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zaman şekli -(I)mIş eki ile kurulur.+cik. bağça (küçük bahçe). oduncug (küçük odun). +ciyez/+cüyez: Sevgi ve küçültme işlevi bulunan bir ektir: guşcugaz (kuşçuk. toparlayıcı). döyüşçü (dövüşçü). işcil (işine düşkün. kuşcağız). düşmenmişem/düşmen imişem (düşmanmışım) düşmenmişsen/düşmen imişsen düşmenmiş/düşmen imiş düşmenmişik/düşmen imişik düşmenmişsiniz/düşmen imişsiniz düşmenmişler/düşmen imişler 3. +dar: Farsça kökenlidir. Görülen Geçmiş Zaman -(I)dI yardımcı fiiliyle yapılır. lügetçe (küçük sözlük). ovçu (avcı). . yavrucug (yavrucak).3. dindar. şakird idim (öğrenciydim) şakird idin şakird idi şakird idik şakird idiniz şakird idiler 4. meşeçi (ormancı). bağlılık. arabaçı (arabacı). Sadece bazı ses farklılıkları görülmektedir. uşagcıgaz (çocukcağız). 1 Yapım Ekleri Azerbaycan Türkçesinde kullanılan yapım ekleri Türkiye Türkçesindeki yapım eklerinden pek farklı değildir. ekinçi (çiftçi). döşekçe (minder). üzümçü (bağcı). “görülen geçmiş zaman”a ve “şart” kipine göre çekimleyiniz. uşagcıg (yavrucak. çalışkan). +cıg. 1. anacıg (annecik). körpeciyez (çocukcağız. yıgımcıl (derli toplu. küçük çocuk) +cıgaz/+cugaz. yuxucul (uyumayı seven. +cIl/+cUl: Bir şeye düşkünlük. evcik. bayragdar (bayraktar).Azerbaycan Türkçesi 63 2. bibiciyez (halacağız). uykucu). benzerlik ifadesi veren sıfatlar türetir: ölümcül. +çA: Küçültme işlevi bulunan Farsça kökenli bir ektir. “öğrenilen geçmiş zaman”a. emekdar (emektar). Ünite . sevgi. acıma ve pekiştirme ifadesi katar: gulağcıg (kulakçık). İsimden İsim Yapan Ekler İsim kök veya gövdelerinden yeni isimler türeten eklerdir.

64

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

+daş: Ortaklık, beraberlik ifade eden isimler türetir: vetendaş (vatandaş), yoldaş (arkadaş), sırdaş, meslekdaş, emekdaş (iş arkadaşı). +gil: Akrabalık adlarına gelerek topluluk, birlik ifadesi verir: halamgil (teyzemler), nenemgil (annemler), dayımgil (dayımlar), Eligil (Aliler). +(I)mtIl/+(U)mtUl: Renk adlarına gelerek benzerlik, gibilik bildirir: yaşılımtıl (yeşilimsi), ağımtıl (beyazımsı), gırmızımtıl (kırmızımsı, kırmızımtırak), garamtıl (siyahımsı), göyümtül (mavimsi). +(I)msov: Renk adlarına gelerek benzerlik, gibilik, yakınlık bildirir: ağımsov (beyazımsı), bozumsov (bozumsu), göyümsov (mavimsi), sarımsov (sarımsı). +(I)mtrag/+(U)mtrag: Renk adlarına gelir: sarımtrag (sarımtırak), ağımtrag (beyazımsı), göyümtrağ (mavimtırak). +lag/+lek: Daha çok yer isimleri yapar. İşlek değildir: yaylag (yayla), gışlag (kışla), otlag (otlak), buzlag (buz saklanan yer, buzul), işlek (çalışmayı seven, çalışkan). +lI/+lU: İşlek eklerdendir. Bir şeye, bir yere bağlı olma gibi işlevleri bulunur: Dağıstanlı, Ordubadlı, akıllı, sedagatli (sadakatli, sadık), örtülü, şeherli (şehirli), namuslu, tozlu, güclü (güçlü). +lıg, +lik/+lug, +lük: Meslek, yer, topluluk, nesne adı, sıfat türetir, soyut adlar yapar: derslik, gözlük, meyvelik, gardaşlıg (kardeşlik), saflıg (saflık), esgerlik (askerlik), beşlik, heftelik (haftalık), aylıg (aylık). +rag/+rek: Kuvvetlendirme, karşılaştırma işleviyle kullanılır: yaxşırag (daha iyi, daha güzel; biraz güzel), göderek (kısacık; biraz kısa), açıgrag (biraz açık; daha açık). +sIz/+sUz: Yokluk bildiren sıfatlar türetir: günahsız, meyvesiz, otsuz, gorxusuz (korkusuz), üzsüz (yüzsüz), susuz. +(I)stan/+(U)stan: Farsça bir ektir. Ülke ve yer bildiren isimler türetir: Mongolustan (Moğolistan), Özbekistan, gülüstan (gülistan), Tataristan. 2. İsimden Fiil Yapan Ekler İsim kök veya gövdelerinden fiiller türeten eklerdir. +A-: Geçişli ve geçişsiz fiiller türetir: sana- (say-), gana- (kana-), boşa-, dile-, oyna(oyun+a-), yaşa-, yala-. +(A)l-: Olma bildiren filler türetir: çoxal- (çoğal-), genel- (genişle-), garal- (karar-), düzel- (düzel-, onarıl-), sagal- (iyileş-), gocal- (ihtiyarla-), ucal- (yüksel-), dincel- (dinlen-; rahatla-). +Ar-: Genellikle renk adlarına gelerek olma bildiren fiiller türetir: ağar-, göyer- (göğer, yeşer-; morar-), bozar-, yaşar- (yeşer-; ıslan-), otar- (otlat-), suvar- (sula-). +I/+U: İşlek değildir: bayatı- (bayatla-), berki- (sertleş-, katılaş-), turşu- (ekşi-), lengi- (gecik-, geri kal-). +lA-: Geçişli ve geçişsiz fiilller türeten işlek eklerdendir: yağla-, işle-, gizle-, başla-, dişle-, gözle-, temizle-, ovla- (avla-), arıgla- (zayıfla-), serinle-, hazırla+lAn- (<+la + n-): dillen-, ruhlan-, agıllan- (akıllan-), güclen- (güçlen-), maraglan(meraklan-), gezeblen- (hiddetlen-), alovlan- (alevlen-). +lAş- (<+la + ş-): bedbinleş- (karamsar ol-), senayeleş- (sanayileş-), birleş-, fikirleş(düşün-), vidalaş- (vedalaş-), sakitleş- (sakinleş-), kömekleş- (yardımlaş-). 3. Fiilden İsim Yapan Ekler Fiil kök veya gövdelerinden isimlen türeten eklerdir. -(a)g, -(e)k: Araç gereç isimleriyle birlikte vasıf özelliği bildiren sıfatlar türetir: yatag (yatak), darag (tarak), elek, döşek, bezek (süs), sınag (deneme), ürkek, gorxag (korkak), gaçag (kaçak). -AgAn: Alışkanlık veya bir işi çok yapmayı ifade eden sıfatlar türetir: gaçagan (çok hızlı koşan “at”), külegen (çok gülen, güleç), gapağan (ısıran, dişleyen), küseyen (çok küsen), yatağan (yatmayı çok seven, çok yatan).

3. Ünite - Azerbaycan Türkçesi

65

-cA: İşlek değildir: düşünce, eylence (eğlence). -cag/+cek: Sıfat türetir, işlek değildir: utancag (utangaç), erincek (tembel). -gAn: Alışkanlık ifade eden isim veya sıfatlar türetir: yapışgan (yapışkan), çalışgan (çalışkan), çekingen, döyüşken (dövüşken), dalaşgan (kavgacı, saldırgan), danışgan (konuşmayı seven; hoşsohbet). -gIn/-gUn, -kIn/-kUn: Sıfat türeten bir ektir: keskin, tutgun (tutkun), yorgun, küskün, coşgun (coşkun), uçgun (kıvılcım), basgın (baskın), gızgın (kızgın), solğun (solgun). -gI/-gU/-ki: Başta araç gereç olmak üzere somut ve soyut kelimeler türetir: silgi, çalgı, asgı (askı), bıçgı (hızar, testere), sevgi, duygu, seçki, üzgü (keski), hörgü (örgü). -I/-U: Somut ve soyut isimler türetir: ölçü, sancı, gorxu (korku), ölü, sürü, yazı, doğu, çeki (tartı). -(y)IcI/-(y)UcU: İsim ve sıfat türetir: alıcı, geçici, gurucu (kurucu), satıcı, baglayıcı, dinleyici, yandırıcı (yakıcı, yakan, ateşli), zeherleyici (zehirleyici), goruyucu (koruyucu), keçici (geçici). -ıg (-ik, -ug, -ük): İsim ve sıfat türeten işlek bir ektir: açıg (açık), ezik, sökük, soyug (soğuk), cızıg (çizik), bölük, bilik (bilgi), galıg (artık, çöp), gırıg (kırık), yanıg (yanık). -(I)n/-(U)n: İsim türeten bir ektir: ekin, gelin, axın (akın, cereyan), biçin (hasat, biçme işi), sağın (sağım). -(I)ntI/-(U)ntU: gırıntı (kırıntı), axıntı (akıntı), çöküntü, tapıntı (buluntu), sıxıntı (sıkıntı), yagıntı (yağmur), döyüntü (çarpıntı), ovuntu (bir şeyin ovularak ufalanmış parçacıkları, kırıntı). -mA: Aslında sıfat-fiili eki olan bu ek, kimi kalıcı isim ve sıfatlar da türetmiştir: govurma (kavurma), bulgama (bulama), süzme, soyutma (haşlama et yemeği), bağlama (bohça, torba; bağlama, saz). -tI/-tU: İsim ve sıfat türeten bir ektir: bağırtı, çığırtı, hönkürtü (hüngürtü), cücerti (yetişmiş), garaltı (karartı), gışgırtı (bağırtı). 4. Fiilden Fiil Yapan Ekler -AlA-: İşlek değildir: eşele-, govala- (kovala-), gevele-. -Ar-: Geçişli fiiller türetir. İşlek değildir: çıxar- (çıkar-), gopar- (kopar-). -dIr-/-dUr: Ettirgen çatı ekidir: aldır-, gezdir-, gördür-, çimdir-, yedir-, çatdır- (ulaştır-), güldür-, gızdır- (kızdır-, ısıt-), döyüşdür- (dövüştür-), pozdur- (sildir-). -gIz-/-gUz-; -xIz-: Ettirgen çatı ekidir. İşlek değildir: durğuz- (ayağa kaldır-), gorxuz(korkut-), galxız- (kaldır-) -(I)l-/-(U)l-: Edilgen fiiller türetir: yazıl-, çekil-, düzül-, yorul-, vurul-, seçil-, asıl-, döyül- (dövül-), pozul- (bozul), yıxıl- (yıkıl-). -(I)n-/-(U)n: Dönüşlü ve edilgen fiiller türetir: yolun-, silin-, sevin-, daran- (taran-), bezen-, görün-, geyin- (giyin-), söylen-, ovlan- (avlan-). -Ir-/-Ur-: Ettirgen fiiller türetir: yatır-, bitir-, uçur-, düşür-, keçir- (geçir-), batır-, bişir- (pişir-), artır-, itir- (yitir-). -Iz-/-Uz-: Yaptırma ve oldurma ifade eder. İşlek değildir: emiz- (emzir-), doğuz- (doğurmasına yardımcı ol-), damız- (damlat-), axız- (akıt-). -(I)ş-/-(U)ş-: İşteş çatı ekidir: yazış-, görüş-, vuruş-, çatış-, ötüş-, paylaş-, bölüş-, söyleş-, gülüş-, salamlaş- (selamlaş-). -(I)t-/-(U)t-: Ettirgen çatı ekidir: terpet- (kımıldat-, hareket ettir-), gorxut- (korkut-), öskürt- (öksürt-), oturt-, yatırt-, çagırt- (çağırt-).

66

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Sayı ve şahsa bağlı fiil çekimine girmeyen, fakat aldığı eklerle fiilin zamanına bağlı olarak taşıdığı kavramı sıfatlaştırdığından kendisinde sıfat ve fiil niteliklerini birleştiren fiil şekillerini oluşturan eklerdir. Azerbaycan Türkçesindeki sıfat-fiil ekleri, Türkiye Türkçesiyle aynı olup sadece bazı fonetik farklılıklar mevcuttur. -An: Şimdiki zaman sıfat-fiilidir: uçan guş, gaçan uşag (koşan çocuk), oxuyan bülbül (öten bülbül), başlayan iş, gelen gonag (gelen misafir), oxuyan şagird (okuyan öğrenci). -acag/-ecek: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: gelecek zaman, oxuyacag bala (okuyacak çocuk), işleyecek gol (işleyecek el), oxunacag eser (okunacak eser), geyilecek paltar (giyilecek elbise). -AsI: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: gelesi adam (gelecek adam), halledilesi iş, deyilesi söz (denilecek söz), gelesi gonag (gelecek misafir), görülesi iş (görülecek iş), tutulası plan (uygulanacak plan). -dıg, -dik/-dug, -dük: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir: başladığım iş, oxuduğun kitab, gördüyün gız, bildiyin şeher, gördüyü iş (gördüğü iş), oxuduğu xeber (okuduğu haber). -mAlI: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: ekilmeli yer (ekilecek yer), oxunmalı kitab (okunacak kitab), gülmeli söz (gülünç söz), minmeli maşın (binilecek araba), gezmeli ölke (gezilecek ülke). -mIş/-mUş: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir: tapşırılmış iş (buyurulmuş iş), ekilmiş yer, gurumuş meyve (kurumuş meyve), süzülmüş gatıg (süzülmüş yoğurt), yazılmış eser, keçmiş gün (geçmiş gün). -Ar: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: axar su (akar su), güler üz (güler yüz), gaynar heyat (canlı hayat), görer göz (görür göz), tutar el . -mAz: -Ar sıfat-fiilinin olumsuzudur: görülmez işıg, görmez göz, tükenmez xeyal (tükenmez hayal), ayrılmaz dostlar, gırılmaz odun (kırılmaz odun).

Sıfat-Fiiller

Zarf-Fiiller

Zarf-fiiller, cümlede yüklemin anlamını çeşitli yönlerden etkileyen, fiilden bazı eklerle yapılmış, şahıs ve zaman belirtmeyen zarf görevindeki yapılardır. Hem zarf hem de fiil özellikleri taşıyan kelimelerdir. Azerbaycan Türkçesindeki zarf-fiiller şunlardır: -A: İkilemelerde kullanılır ve birleşik fiil yapımında görev alır: oxuya oxuya (okuya okuya), güle güle, bile bile, uça uça, baxa baxa (baka baka), dona gal- (dona kal-), seve bil-, oxuya bil- (okuya bil-). -AndA: Sıfat-fiil eki olan -An ekinin üzerine bulunma hâli ekinin getirilmesiyle oluşmuştur. Zaman işleviyle kullanılır ve Türkiye Türkçesindeki “-dığında/-diğinde; -ınca/ince” zarf-fiillerine karşılık gelir: alanda (aldığında, alınca), gelende, verende, çıxanda (çıktığında, çıkınca), işleyende (çalıştığında, çalışınca). -Ar... -mAz: Zaman bakımından çabukluk ifade eden bir zarf-fiil ekidir: oxuyaroxumaz (okur okumaz), yatar-yatmaz, eve çatar-çatmaz (eve varır varmaz), görer-görmez (görür görmez), alar-almaz (alır almaz). -(y)arag, -(y)erek: Tarz bildiren bir zarf-fiil ekidir: gelerek, hirslenerek (hırslanarak), oxuyarag (okuyarak), dişleyerek, alarag, gülerek, işleyerek (çalışarak). -ken: Zaman işleviyle kullanılır: gelerken (gelirken), alarken (alırken), görerken (görürken), baxarken (bakarken). -dıgca, -dikce/-dugca, -dükce: Zaman işleviyle kullanılır: yedikce, oxudugca (okudukça), yazdıgca (yazdıkça), gördükce, yaxınlaşdıgca (yakınlaştıkca). -dıgda, -dikde/-dugda, -dükde: Zaman işleviyle kullanılır: oxudugda (okurken), aldıgda (aldığında), geldigde (geldiğinde), gördükde (gördüğünde).

3. Ünite - Azerbaycan Türkçesi

67

-(y)Ib/-(y)Ub: Ek çok yaygın olup sadece tonlu şekli vardır: alıb, görüb, oxuyub (okuyup), démeyib (demeyip), gayıdıb gel- (dönüp gel-), gızarıb-bozar- (kızarıp bozar-), gezib-dolan-, gözleyib dur- (bekleyip dur-). -(y)IncA/-(y)UncA: Zaman işleviyle kullanılır: alınca, gelince, yéyince (yiyince), géyince (giyince), yaxınlaşınca (yakınlaşınca), oxuyunca (okuyunca). -cag/cek: Zaman işleviyle kullanılır: éşitcek (işitince), görcek (görünce), eve yetişcek (eve ulaşınca). -mAdAn: Zaman işleviyle kullanılır: gelmeden, görmeden, almadan, bilmeden, yazmadan, düşünmeden, bilmeden.

Hareket Adları (İsim-Fiiller)

Azerbaycan Türkçesinde hareket adları Türkiye Türkçesinde olduğu gibi üç çeşittir. 1. -(I)ş/-(U)ş: gediş (gidiş), gülüş, uçuş, açılış, çıxış (çıkış), çağırış, bildiriş, gaçış (kaçış), görüş, baxış (bakış). 2. -mag, -mek: Mastar ekidir: çalışmag (çalışmak), işlemek, deyişmek (değişmek), almag (almak), oxumag (okumak), söylememek, éşitmek (işitmek), sevinmek. 3. -mA: İş ve hareketin adını yapar: yarma, işitme, çekme, süzme, bölme, donma, vurma, gazma (kazma, kazma işi), artma, bilme.

Kelime Türleri
Zamirler
Zamir, isimlerin yerini tutan isim soylu kelime türüdür. Azerbaycan Türkçesindeki zamirlerin büyük bölümü Türkiye Türkçesindeki zamirlerle aynıdır. a. Kişi Zamirleri Azerbaycan Türkçesindeki kişi zamirleri şunlardır: teklik çokluk men biz sen siz o onlar Kişi zamirlerinin hâl ekleriyle kullanımı Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Sadece “ben” zamiri “men” şeklindedir.
Yalın hâl men sen o biz siz onlar İlgi hâli menim senin onun bizim sizin onların Yön. hâli mene sene ona bize size onlara Yük. hâli meni seni onu bizi sizi onları Bul. hâli mende sende onda bizde sizde onlarda Ayr. hâli menden senden ondan bizden sizden onlardan Vas. hâli menimle seninle onunla bizimle sizinle onlarla Eşt. hâli mence sence onca bizce sizce onlarca
Tablo 3.3

Azerbaycan Türkçesinde Kişi Zamirleri

b. Dönüşlülük Zamiri Dönüşlülük zamiri “öz”dür: özüm, özün, özü, özümüz, özünüz, özleri. Kerek özün burada olub göre idin. (Kendin burada olup görmeliydin). İşin esil mahiyyetini özleri bizden yaxşı bilirler. (İşin asıl mahiyetini kendileri bizden iyi bilirler). Azerbaycan Türkçesindeki “dönüşlülük zamiri”nin isim hâl ekleriyle kullanımı gösteriniz.

2

hansı (hangi). (Nereye gidiyordu? Bunu bile bilmiyordu). néce (ne kadar). béş. Héç kim unudulmur. sarı paltar (sarı elbise). (On beş kitap bize yetmez). yétmiş. (Böylesi hiçbir yerde yoktur). ne ise. meyvesiz bağ. kimse. beş baş öküz. Bélesi héç yerde yoxdur. İyirmi telebenin vezifesi vardır. gısa ağaç (kısa ağaç). altı. iki. hemen (o). her hansı (herhangi). kimi. gara gış (kara kış). Hara gédirdi? Bunu bile bilmirdi. altı telebe (altı öğrenci). bezisi (bazısı). üçüncü sinif. o. Yalnızca bazı ses farklılıkları mevcuttur: Bir. bu gün Bakü’de hava şartları elverişli olacak). iyirmi. milyon. Asıl Sayı Sıfatları Asıl sayı sıfatları Türkiye Türkçesi ile aynıdır. boş yol. seksen. hara (nere). hiçbir şey akıldan çıkmıyor). bu adamdır). Onun tehsili dogguzunçu sinfe beraberdir. Héç kes ebedi deyil. kim. (Öylelerini aramızdan çıkarmak lazımdır). ellinci iller (ellinci yıllar). sekkiz nefer (sekiz kişi). heç nF yaddan çıxmır. Azerbaycan Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: biri. Sıfatlar Nesneleri çeşitli yönlerden belirtirler. doxsan. e. pis yer. hemen gadın (o kadın). ağ kağız (beyaz kağıt) vs. İşaret Sıfatları Azerbaycan Türkçesinde işaret sıfatları bu. héç kim (hiç kimse). (Hiç kimse unutulmuyor. béle (böyle) ve éle (öyle)’dir. hemin (bu) ve hemen (o)’dir: bu adam. bunlar. hemin söz (bu söz). onlar. (Biz ümit ediyoruz ki. dogguz. dogguzuncu gün. o. dar geçid. Kim bu gün növbetçidir? (Kim bugün nöbetçidir?). On beş kitab bize çatmaz. gırx. héç biri (hiçbiri). köhne divar (eski duvar). Soru Zamirleri Néçe (kaç).68 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I c. hemin (bu). gırxıncı gün. on. Niteleme Sıfatları Nesnelerin niteliklerini bildirirler. hemin gün Bakıda hava şeraiti elverişli olacaq. d. ne. Belirtme Sıfatları Belirtme sıfatları dört gruba ayrılır. . herkes. (Yirmi öğrencinin görevi vardır). böyük gardaş (büyük kardeş). héç bir (hiçbir). dörd. üç. otuz. (Onun tahsili dokuzuncu sınıfa kadardır). a. 1. héç kes (hiç kimse). 2. o gün. here (herkes). (Hiç kimse ebedi değildir). sekkiz. uzun yol. yaşıl çemen (yeşil çimen). Biz ümid édirik ki. Sen ne oxuyursan? (Sen ne okuyorsun?). altıncı sinif (altıncı sınıf). her şey. b. göy deniz (mavi deniz). Niteleme ve belirtme olarak ikiye ayrılırlar. İşaret Zamirleri İşaret zamirleri bu. elli. hamı (hepsi). (Güllerin hepsi güzeldir ama senin kadar değil). milyard. keskin söz. Azerbaycan Türkçesindeki bazı niteleme sıfatları şunlardır: yaxşı adam (iyi adam). dörd gaşıg derman (dört kaşık ilaç). héç ne (hiçbir şey). bezi (bazı). min. altmış. b. yéddi. Élelerini aramızdan çıxarmag lazımdır. Güllerin hamısı gözeldir amma senin geder deyil. Hemin bu adamdır. Sayı Sıfatları a. Belirsizlik Zamirleri Varlık ve nesneleri belirsiz şekilde karşılayan zamirlerdir. Sıra Sayı Sıfatları Asıl sayının üzerine +(I)ncI/+UncU eki getirilerek yapılır: béşinci adam. (Bu. yüz. yüzüncü il (yüzüncü yıl).

derhal. evvelce). daim. Nitelik (Durum) Zarfları Bu zarflar iş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir: téz téz. Ünite . d. (Ben gördüklerimin dörtte birini yazmıyorum). (Onlar. çepeki (eğri). berk (pek.Azerbaycan Türkçesi 69 c. ireli (ileri). (Dün bu hadise onu pek asabileştirmişti). geri. Dünen bu hadise onu berk esebileşdirmişdi. bir sıra. sonra. axşamçagı (akşam üzeri). usulca). ireli yéridi. sağa-sola. hayli). astadan (yavaşça. hep beraber). hemişe (her zaman. her bir. tézden (erkenden.3. Soru Sıfatları Nesneleri soru yoluyla belirtirler. günorta (öğleyin). sakit (sakin. Ebil üreklendi. sakitce (sakince). yavaşça. bir tam onda béş. hansı (hangi). yavaşdan. yaxın (yakın). indi (şimdi). Biz néçe defe görüşmüşük? (Biz kaç kez görüşmüşüz?) a. al bu il canımı. aşağı/aşağa. Kesir Sayı Sıfatları Nesnelerin parçalarını belirtirler. serbest. 3. axırda (sonunda). çok). hamı (hepsi. usuldan). al bu yıl canımı. cesaretlendi. az. Éle iş tut ki. Onlar indi xoşbext yaşayırdılar. téz (tez). yüzde yétmiş Azerbaycanlı. (Öyle iş yapki. (Enver’in eline hiçbir şey geçmediğinden pişman vaziyette ora bura bakınıyordu). bir miktar). (Tiflis’te seni arayanların hepsi buraya gelir). üzbeüz (yüz yüze). yéddide bir (yedide bir). çiyin-çiyine (yan yana. bir geder (biraz. Sadece bir sözde “birer” kelimesinde görülür: birer birer. yavaş yavaş. dogguzda üç (dokuzda üç). bezi (bazı). içeri. téz (tez). Hansı sinifler gédir? (Hangi sınıflar gidiyor?). dünen (dün). (Demin boş yere felekten şikâyet ediyordun). cemaat her zaman iyi desin). gerçek). asta (sakin. usulca). bütün). (Ebil. evvel. serrast (düzgün. dolana dolana hayli yol gelmişlerdi). axşam (akşam). yavaş). bildir (bıldır. yéyin (çabuk. bir çox (birçok. celd (çabuk). Bu bir néçe gün béle davam etdi. Türkiye Türkçesindeki gibidir: ikide bir hisse. gabagcadan (önceden. (Geçen yıl imanımı bir buseye alıp geçtin. bir. bayag (demin). (Onlar şimdi mutlu yaşıyorlardı). ileri yürüdü). bildirki ziyanın çıxsın. camaat hemişe yaxşı desin. b. önceden). ogrun-ogrun (gizli gizli). geçen yılki ziyanın çıksın). erken. aheste. başga (başka. sabah). telesik (aceleyle). sevincek (sevine sevine). dostyana (dostane). Zarflar . geçen yıl). seher (seher. ne kadar). Onlar dolana-dolana xeyli yol gelmişdiler. bir vaxt (bir vakit). yuxarı (yukarı). Azerbaycan Türkçesinde başlıca soru zamirleri şunlardır: néçe (kaç. birkaç). ikişer-ikişer. ahestece (yavaşça. bayagdan (deminden. xeyli (hayli). gabaglar (önceleri). Bildir imanımı bir buseye aldın keçdin. birden. bir néçe (biraz. Zaman Zarfları Hareketin olduğu zamanı bildirir. -şAr ekiyle meydana gelen üleştirme sayısına az da olsa rastlanır: üçşer. önce). hızlı). beri. öten il (geçen yıl). Yer-Yön Zarfları Hareketin yerini ve yönünü bildirir: bura. ora-bura (orası burası). onlarca. Enverin eline héç bir şéy keçmediyinden péşman-péşman ora-bura baxırdı. Tiflisde seni axtaranın hamısı bura gelir. Başlıca zaman zarfları şunlardır: géc (geç). c. Bayag nahag yere tebietden narazılıg édirdin. 4. sağ. daima). sol. diğer). düz (doğru. Üleştirme Sayı Sıfatları Diğer Oğuz grubu lehçelerinde üleştirmenin özel eki olan -Ar şekli Azerbaycan Türkçesinde pek görülmez. (Bu. doğru. hele (hâlâ). dakik). birkaç gün böyle devam etti). bu gün. yavaş. az. Men gördüklerimin dördde birin yazmayıram. Belirsizlik Sıfatları Başlıca belirsizlik sıfatları şunlardır: çox (çok).

Azerbaycan Türkçesindeki başlıca ünlemler şunlardır: a. (Keşke bütün arkadaşlar Aziz gibi mütevazi olsalardı). xeyli (hayli. (İmdat. uşağa uzatdı. (Şirzad adeti üzere sakin görünürdü). paho (kızgınlık ve beğenme ünlemi). ay haray (imdat) Ay haray. neye göre (niçin). küçümseme. bir iki defe. biraz). ne üçün. (Şah kaşlarını çattı. (Oh. niye. Şirzad adeti üzre sakit görünürdü. meheba (helal olsun). o geder. hey). Ay yaxşı oldu ha. bıy (şaşırma ve sevinç ünlemi). bes (yeter. Kömek edin.70 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I O. imdat! Yardım edin. azıcık). bunu nereden aldın). sevinç ünlemi) Kaş bütün yoldaşlar Eziz kimi tevazökar olaydılar. Pah-pah-pah. bir geder düşündü. böyle de tezgâh mı olur?). son derece). Yetişin). daha çox (daha çok). ne şekilde). Soru Zarfları Fiilin anlamını soru yönünden etkileyen zarflardır: haçan (ne zaman). kaş (keşke) kaş ki (keşke). (Elindeki ekmekten biraz kopardı. Miktar Zarfları Hareketin miktarını ve derecesini bildirir: bir nefesde. Elindeki çörekden bir tike kesdi. e. ne geder (ne kadar). ha (ha. aferin. ay aman. biraz düşündü). a kişi). çox çox. neden ötrü (niçin.. (O. ne güzel ceylandır. Paho. bir xeyli (bir hayli). Lap jaxşı oldu. ne sayag (nasıl. ne zaman. d. gramer vazifesi gören kelimelerdir. bir tike (bir parça. néce (nasıl). kafî). ikimiz de aynı yere gidiyoruz). ikimiz de bir yerde gederik. hedden artıg (haddinden fazla. Ünlemler. bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır.. Neye göre menden incidin? (Niçin benden incidin?). (Ay ne güzel oldu be. azdan çoxdan (az çok). (Oy. (Ebil. buyrun (haydi). bir az. Ünlemler His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir. bir miktar. az-maz (biraz. neden dolayı). ay (ey. (Bırak. b. ne geşenk ceyrandır. goy (bırak). çabuk kalkıp yerinde oturdu). oy. onlar kendi kızlarına öğüt versinler). bunu haradan almısan. (Araba yavaş gidiyordu). Ebil Kürşadın sözünden berk gezeblendi. Edatlar Tek başlarına anlamları zayıf olan.uf. az çox. beh-beh (beğenme ünlemi). oho (sevinç ünlemi). Şah gaşlarını çatdı. Seslenme Ünlemleri Hitap için kullanılan ünlemlerdir: ey. Goy onlar öz gızlarına öyüd versinler. ne gibi). lan. oxgay (beğenme ünlemi). ölünce (ölene dek). doyunca (doyana kadar). Dadıma çatın. Ne sayag söylesem? (Nasıl söylesem?). eşi (ey. yoldaş Nesirov. tfu (tüh). xox (küçümseme ve korkutma ünlemi). ay aman (imdat). iri iri. Bıy. Kürşad’ın sözüne çok öfkelendi). ox (oh). hey. niye. pah pah pah/peh peh peh/beh beh beh (alay. çocuğa uzattı). gayet). bir geder (biraz). aaa (şaşırma ünlemi). ne teher (nasıl). béle de desgah olar mı? (Peh. ne cür (ne tür. çok güzel oldu. son derece. celd galxıp yerinde oturdu. . Maşın asta gedirdi. Yoldaş Nesirov). Ne teher danışdın? (Nasıl konuştun?). be). ne vaxt (ne vakit). Duygu Ünlemleri Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: vay. 1. hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen.

. fikrim işlemekdir.3.. tamam). Sorma Ünlemleri Sorma ifade eden. (Hayır. göresen (acaba). (Bayram kâh yavaşça konuşur kâh sesini yükseltirdi).. Gösterme Ünlemleri Birini. ya . soru için kullanılan ünlemlerdir: hanı (hani). ya . O saat yadıma düşdü ki. ya da. de. xeyr (hayır). (Ben bütün işlerimde ya özgürüm ya esir). bizim ne günahımız var?). Surxay ve ya Memmed bize gelmelidir. ne . hem. vardır. a.. beli (evet).... ve ya. (Sizin bu işten haberiniz var mı? . kâh da).. işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: axı (işte). Sıralama Bağlaçları Art arda gelen unsurları. Xeyr. yainki günde 3-4 manat faytona vérende özünü itirir. (Bu sorular tekrar tekrar doğuyor ve Rühsare’yi rahat bırakmıyordu). cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan. yaxud (ya . şehere dolan gonaglar kimdir. kelimeleri. ne . b.. Cevap Ünlemleri Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: yox (yok. veya).. Bu suallar tekrar-tekrar doğur ve Rüxsareni rahat buraxmırdı. (Ayda iki çift çizme aldığında yahut günde 3-4 manat faytona verdiğinde kendisini kaybeder). ya da ki. Karşılaştırma Bağlaçları Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru. de . dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: da . bir şeyi göstermek için kullanılan. birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: ya. Acaba.He.. acaba). gah (kâh .. he (evet) Sen şehere gedeceksenmi? . Ya otağın havası ağırlaşıp. ya esir.Evet. yainki (yahut. (Sen şehre gidecek misin? . gah da sesini ucaldırdı. gah . şehire doluşan misafirler kimdir.. haradandır göresen.. peki). (Surhay veya Mehmet bize gelmelidir). bax (işte). vardır). ne . cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: ve. c. axı bizim “Mixaylo” ressamdır.. kelime gruplarını. Xalıgverdi ile gonağı tapılmalıdır. (Bu ne iştir. yahut). ya. yaxud (yahut). düşüncem çalışmaktır). ne.hem. Azerbaycan Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır. gah da (kâh .. kâh). bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir.Beli. . (O saat aklıma geldi ki. konuşmamızı mı duymuş). aha.. (Ya odanın havası ağırlaşmış yahut balkonda bana soğuk geldi). ister. Denkleştirme Bağlaçları Birbirine denk olan. hayır)... benden razı kalmadın mı?) Bunu haradan bilip?... (Halıgverdi ile misafiri bulunmalıdır). Bu ne işdir... yaxud balkonda mene soyug oldu. d.. neredendir acaba?). 2. Axı bizim ne günahımız var? (Acaba. e. Sizin bu işden xeberiniz varmı? . Bayram gah yavaşça danışır. (Bunu nereden bilmiş?.Azerbaycan Türkçesi 71 c. baş üstde (hay hay. Olmaya söhbetimizi eşidib. gah . Men bütün işlerimde ya azadam.ister.. ne de ki. da. Ayda iki çüt çekme alanda..Evet).. kelime gruplarını.. olmaya (acaba). Bağlaçlar Kelimeleri.. axı (acaba). Ünite .. ne de. işte bizim “Mihaylo” ressamdır. yoxsa (yoksa. Yoxs a menden razı galmamısan? (Yoksa. birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbiren bağlayan. yaxşı (peki. ile.

3. sen Hacı Kamyab’ın kardeşinin oğlusun). ayrıca. (O.72 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I d. boyunca. (Gülşen. dek. Yönelme hâlinden sonra kullanılanlar: değin (kadar). ancag (ancak). bunun gibi). (Benim komşum Mehmet ve yine yakın arkadaşım Şakir bu yıl enstitüyü bitirmişler). habéle (böyle. (Hanperi üç gündür birlik üyelirinin hepsinden önce işe geliyordu). biz de bilelim de). aid (ait). manga üzvlerinin hamısından gabag işe gelirdi. yalnız. hemçinin (hem. Sehengini mene vér. ile. bağlarını ve bunun yanı sıra deniz kenarını gezdik). (Sen ki benim nişanlımsın). güman ki (muhtemelen). ona göre ki (ondan dolayı). tutag ki (diyelim ki). tebii (tabii ki). O. deyesen (galiba). kendecen gucağımda aparım. menim tecrübem yoxdur. ve habéle (bununla birlikte. hegigeten (hakikaten). Azerbaycan Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. senden geyri kimim var. tekin (gibi). beri. Anamı ve atamı harada itirdiyimi béle yaxşı bilmirdim. Bundan dolayı da kalbi rahat çarpıyordu). (Demek. için. dolayı). dâyir. Xanperi üç gündür ki. (Meşedibey İslam Dayı’nın yaşadığı kulübeye doğru gitti). Sevdiyim. evvel. Peri nene atasının xatirini sındırmayacagdı. üçün (için). ötrü. doğrusu. Maşından yıxıldığıma göre. başga (başka). lakin. ancak aklından çıkartma ki benim tecrübem yoktur). (Sevdiğim. çünki. hem de. Bunu çoxdan dé. Sen ki benim nişanlımsan. ibaret. doğru). cümeleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: belke (belki). yeni (yani). şeksiz (muhakkak). bağlarını ve habéle deniz kenarını gezdik. e. b. c. keşke. Yalın ve ilgi hâlinden sonra kullanılanlar: kimi (gibi). mütleg (mutlaka). (Hasta olduğum için size gelemedim). da (da. (Seni sabaha kadar bekledim). Men tek derde dalan yoxdu. her ne kadar sen beni geçtin. sarı (doğru). dahi). tunc héykel kimi sakit ve sessizdi. nisbeten. geder (kadar). savayı (başka. ayrı. hemçinin yaxın yoldaşım Şakir bu il institutnu bitirmişler. bir tunç heykel gibi sakin ve sessizdi). Gülşen. yine). reğmen (rağmen). dolayı. Menim gomşum Memmed. . teref (taraf. garşı (karşı). Son Çekim Edatları İsim ve isim soylu kelimelerden sonra gelerek sonuna geldiği kelimeyle cümledeki diğer kelimeler arasında anlam ilişkisi kuran. köye kadar kucağımda götüreyim). Xeste oldugum üçün size gele bilmedim. hergah (eğer. Meşedibey İslam dayının yaşadığı daxmaya sarı gétdi. (Arabadan düştüğüm için ayağım burkulmuştu). demeli (demek. sora (sonra). ayağım burxulmuşdu. (Biz şehrin bütün sokaklarını. (Peri anne babasının hatırını kırmayacaktı. doğru. sanki. aid. ki. gabag (önce). sen Hacı Kamyabın gardaşı oğlusan. hetta (hatta). amma (ama). hariç. içre. Seni sabaha geder gözledim. Biz şeherin bütün küçelerini. şayet). elbette. (Annemi ve babamı nerede yitirdiğimi bile iyi bilmiyordum). herçend sen meni ötdün. Bunlardan savayı héç ne tapa bilmedim. Demeli. -cen/-can (-e kadar). gramer görevli müstakil kelimelerdir. halbuki. göre (göre. (Bunlardan başka hiçbir şey bulamadım). üzre. tek (gibi). (Küpünü bana ver. boyu. evvel. herçend (her ne kadar). Sona Gelen Bağlaçlar Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: de. meger. teki (gibi). biz de bilek de. demek ki). senden başka kimim var). Ayrılma hâlinden sonra kullanılanlar: geyri (gayrı). neinki (sadece). yanı sıra). béle (bile). Éle bu sebebe göre de üreyi rahat döyünürdü. Cümle Başı Bağlaçları Cümle başı bağlaçları. geder (kadar). éle bu sebebe göre de (bundan dolayı). (Bunu çoktan de. (Benim gibi derde dalan yoktu). ancag yadından çıxartma ki.

batıdan Ermenistan. ama daha önce buralara yerleşmiş olan Oğuz Türkleri. Azerbaycan Türkçesini tanımlamak XIII.Kâşgârlı Mahmûd. Emeviler. Ülke toprakları kuzeyden Rusya Federasyonu’na bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyeti. Sacoğulları. Büyük Selçuklular’dan sonra Azerbaycan Irak Selçukluları’nın (1118-1194) ve İldenizliler Hanedanı’nın (1137-1225) idaresine girer. 4 3 Azerbaycan edebiyatını anlatmak Azerbaycan Edebiyatı. Azerbaycan ve Anadolu’da ‘Oğuzca’ya dayalı yeni bir yazı dilinin oluşmasını sağlamıştır. Azerbaycan. Bugünkü Azerbaycan yazı dili öncelikle Bakü. Azerbaycan SSC adıyla dâhil edilir.-XIV. “Dîvânü Lügâti’t-Türk” adlı eserinde Azerbaycan sözünü “Âzerbâd” yani “odun (ateşin) âbâd ettiği yer” şeklinde açıklamıştır. edebî dilden uzak idiler. Bu düşünceye göre Azerbaycan ‘ateş ülkesi’ demektir. Gürcistan ve Ermenistan cumhuriyetleri Mâverâ-yı Kafkas SSC Federasyonu’nda birleştirilir. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ağızlar topluluğu ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır. Kuzey Azerbaycan’ın toplam yüzölçümü 86. Dolayısıyla eser veren kişiler yeni bir edebî dil yaratırken Oğuz Türkçesi ile edebî dili kaynaştırdılar. 1828 Türkmençay Anlaşması’yla Aras nehri sınır olmak üzere. Anadolu Selçuklularından sonra kurulan Beyliklerin Türkçeyi teşvik etme- 2 leri. Sellârîler. Abbasiler. Şirvanşahlar. Sâsâniler. 6 Temmuz 1923’te ise Azerbaycan SSCB’ye. Azerbaycan XII. Osmanlı Türkçesi de ‘Batı Oğuzcası’dır. Bu dönemin şair ve yazarları bir ortak Sovyet ekseninde komünizmi öven eserler vermişlerdir.3. MÖ VIII. 1920’li yıllardan itibaren sosyalist devir edebiyatı başlamıştır. Parthlar. Türkmen ve Çağatay (Müşterek Orta Asya Türk Edebiyatı) edebiyatları ile Türkiye Türklerinin edebiyatları arasında yer alır ve bu Türk edebiyatlarını birbirine bağlayan bir köprü vazifesi görür. XI. Revvâdîler. Bunun yanında başka görüşler belirtenler de olmuştur. Azerbaycan Türkçesi. Bizans. Atropatene Krallığı. yüzyıl başlarında başlayan Moğol baskısı neticesinde buradaki Türkler Anadolu’ya gelmişlerdir. Azerbaycan Türklerinin tarihini anlatmak Azerbaycan. Kafkasya’nın en kurak kesimi olan Orta ve Aşağı Kura havzası ile Büyük Kafkas Dağları’nın güneydoğusu ve Küçük Kafkas Dağları’nın kuzeydoğusunda yer alır. yüzyılda Selçuklular. Kafkasya. birçok medeniyete beşiklik etmiş ve büyük mücadelelere sahne olmuş bir ülkedir. Persler. yüzyılda kurulan Manna İmparatorluğundan günümüze kadar pek çok kavmin denetiminde bulunmuş. Kuruluşundan itibaren klasik edebiyatına Arap ve Fars edebiyatının yön verdiği Azerbaycan edebiyatı ve kültürü XIX. Selçuklulara kadar bu bölgede sırasıyla Urartular. Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak merkezi Kuzey Azerbaycan’dır. Irak ve Doğu Anadolu (Türkiye) yörelerinde yaşayan Türklerin ‘Doğu Oğuzca’ olarak tanımlanan Türk lehçesiyle oluşturdukları bir edebiyattır. yüzyıllar arasında sırasıyla Moğolların. Anadolu’ya gelen Türkler arasında edebî dili bilenler vardı. muhtevada doğu geleneği ve Azerbaycan masal tefekkürünün cazibeli zemininde gelişen hikâye ve roman türü de Azerbaycan edebiyatında önemli bir yere sahiptir. Ayrıca Oğuzların zengin bir sözlü edebiyata sahip olması ve bu edebiyatın yazıya geçirilmesi ihtiyacı. Azerbaycan (Kuzey ve Güney). 1922 yılının Mart ayında Azerbaycan. İran. Karabağ ve Tebriz ağızları üçgeni ile Batı Türkçesinin oluşumuna dayanmaktadır. güneybatıdan Türkiye (18 km) ve güneyden İran ile çevrilidir. Sovyet hâkimiyeti zamanında “Azerbaycan” sözünün etimolojik bakımdan incelenmesi konusunda birçok fikir ileri sürülmüştür. Harezmşahların ve Timurluların hâkimiyetine girer. Medler.000 5 . Ünite . asırdan günümüze kadar kullanılan Batı Türkçesi zamanla Osmanlı Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi olarak iki daireye ayrılır. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesi ‘Doğu Oğuzcası’. Oğuzcaya dayalı olarak XIII. 1908 Meşrutiyeti’nden sonra Türkiye’de güçlenen Türkçülük akımı Azerbaycan edebiyatçıları üzerinde de etkili olur. Ermeniler. Şekilde batı.Azerbaycan Türkçesi 73 Özet 1 Azerbaycan adını açıklamak Birçok kişi Azerbaycan adının Farsça ‘ateş’ anlamına gelen ‘âzer’ sözünden çıktığına inanır. Şeddâdîler ve Ahmedîliler egemen olmuşlardır. Romalılar. Kuzey ve Güney Azerbaycan olarak ikiye ayrılmıştır. kuzeybatıdan Gürcistan. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çeşitli şehirlerde kurulan kültür ve sanat ocakları ile yine bu şehirlerde neşredilen gazeteler vasıtasıyla yüzünü batı medeniyetine döndürür. Azerbaycan’ı Selçuklu topraklarına katmışlardır. Azerbaycan Cumhuriyetinin yerini belirlemek Azerbaycan. Azerbaycan Edebiyatı.

Güney Azerbaycan’ın yüzölçümü ise 114. -Ir-/-Ur. 3. Vasıta hâli: +(y)lA h. +rag/+rek. -üz. -gI/-gU/-ki. teklik -Am. -AsI 3. 1. -mAlI. +lük. Daha önce SSCB’ye bağlı olan Azerbaycan 30 Ağustos 1991’de bağımsız bir cumhuriyet olarak kurulmuştur. Fiillerin Birleşik Çekimi Azerbaycan Türkçesinde birleşik çekim. 3. -uz.+daş. Yönelme hâli: Ünsüzlerden sonra +A. +lıg. b. teklik -sIn.(<+la + ş-) Fiilden İsim Yapan Ekler: -(a)g. -mA. Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: +cıg. 3. -ug. magda/-mekde Geniş Zaman: -Ar Gelecek Zaman: -acag/-ecek. Emir Şahıs Ekleri: 1. -acag/-ecek. -cag/+cek. İmek Fiiliyle Yapılan İsim Çekimi Azerbaycan Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi isim çekiminin. çokluk +(I)nIz. görülen geçmiş zaman ve şart şekli olmak üzere dört kipi vardır. Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y. 3.+dar. çokluk -In. teklik -sAn. -AgAn. 2. 2002 yılı sayımına göre Kuzey Azerbaycan’ın nüfusu 8.(<+la + n-) .202. -dik/-dug. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. +lA-. -(y)IcI/-(y) UcU. -(I)ntI/-(U)ntU. -Ar-. 2. 3. çokluk -lAr c. çokluk -Ag. 6 2 Azerbaycan Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz I. y’ye. -ik. Ünsüzler: Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır.-Iz-/Uz-. 1. +mU Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a. +nUn c. çokluk -nIz. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -mIş/-mUş ve -Ib/-Ub Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dI Şimdiki Zaman: -r. +(I)msov. Ayrılma hâli: +dAn g. -(I)ş-/-(U)ş-. -(I)t-/-(U)tSıfat-Fiiller: -An. Azerbaycan’da % 65 oranında sulu tarım yapılmaktadır. çokluk -sInIz. 3. çokluk -x. Ses Bilgisi Ünlüler: Azerbaycan Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır. -gIn/-gUn. -gIz/-gUz-.çI/+çU .480 2 km ’dir. -cA. çokluk -lAr b. +lAş. +lag/+lek.. imek fiili vasıtasıyla ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak yapılır. 2. -A Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. İlgi hâli: Ünsüzlerden sonra +In. -AsI.+sI.girer. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lAr İyelik Ekleri: 1. Azerbaycan nüfusunun % 83’ünü Azerbaycan Türkleri oluşturur. şimdiki zaman.+(I)mtIl/+(U)mtUl. çokluk -ıx. -xIz-. Bulunma hâli: +dA f. teklik -ø. çokluk +lArI. teklik -m. +ciyez/+cüyez.+I Hâl Ekleri: a. teklik -n. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sA Gereklilik Kipi: 1. z. öğrenilen geçmiş zaman. -(e)k.+çA+. -mIş/-mUş. Her ikisinin toplam yüzölçümü 200. -mAlI. rivayet. çokluk +(I)mIz. 2. -tI/-tU Fiilden Fiil Yapan Ekler: -AlA-. 2. -mAz . -(I)n/-(U)n. -dük. hikâye ve şart olmak üzere üç çeşittir. -ux. +sIz/+sUz.+I. 2. -Ar. teklik +sI. ünlülerden sonra da +yA e. 1.500’dür. -k. +(I)stan/+(U)stan İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-. teklik -Im. +(I) mtrag/+(U)mtrag. -ük). II.74 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I km ’dir. 2. 1. -dIr-/-dUr.+cIl/+cUl. Yalın hâl: Eksizdir. Eşitlik hâli: +cA Aitlik eki: +ki Soru eki: +mI. 2. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1.240 2 km ’dir. çokluk -sInlAr Zaman ve Şekil Ekleri: a.+gil.ünsüzü gelir. +Un ünlülerden sonra +nIn. 1. -ük. -I/-U. teklik -ø. şahıslarda ince ünlülerden sonra ek geldiğinde ekin sonundaki g. 2. -(I)n-/-(U)n. -Ir ünlüden sonra araya -y.+cik/+cug/+cük. -dıg. 3. -gAn. +lik/+lug. +lI/+lU. Küçük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır.+I/+U. Ünsüz Uyumu: Türkiye Türkçesinde olduğu gibi sağlam değildir. +(A)l-. -ıg (-ik.+Ar. +lAn. kalın sıradan ünlülerden sonra ise g sesi ğ’ye dönüşür. teklik +(I)n. Bakü civarındaki petrol üretimi BDT ülkelerinin petrol üretiminin % 10’unu oluşturur. -kIn/-kUn. teklik -ø. teklik +(I)m.+c ıgaz/+cugaz. b. Yükleme hâli: +I ve +nI d. sIz. -(I)l-/-(U)l-. İstek Kipi: -A. 3. Büyük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır. İran’da ise 20 milyonu aşkın Azerbaycan Türk’ünün yaşadığı tahmin edilmektedir.

Belirsizlik Zamirleri: biri. héç ne (hiçbir şey). hemin (bu). -mek 3. héç kes (hiç kimse). -(y)Ib/-(y)Ub. -ken. -mAz. néce (ne kadar) Sıfatlar Azericede kullanılan niteleme ve belirtme sıfatları Zarflar Azericede kullanılan Zaman Zarfları.biz.3. Yer-Yön Zarfları. kimi. bunlar. kim.. -dükde. héç kim (hiç kimse). héç bir (hiçbir). -dıgda. ne ise. herkes. her şey. héç biri (hiçbiri). Kişi Zamirleri: men. -dikce/-dugca. kimse. here (herkes).Azerbaycan Türkçesi 75 Zarf-Fiiller: -A. -dıgca. béle (böyle) ve éle (öyle) d. -mag.. İşaret Zamirleri: bu. o. -Ar. Nitelik (Durum) Zarfları. -mAdAn Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. -(y)arag.o. hamı (hepsi). bezisi (bazısı). onlar. KelimeTürleri Zamirler a. Ünite . -(y)IncA/-(y) UncA. -dükce. bezi (bazı). -dikde/-dugda. hemen (o). Miktar Zarfları. hara (nere).onlar b. -AndA. e. Dönüşlülük Zamiri: öz c. her hansı (herhangi). Soru Zamirleri: néçe (kaç). Soru Zarfları Edatlar Azericede kullanılan ünlemler.sen. ne. -cag/cek. -(y) erek. -(I)ş/-(U)ş 2. -mA III. bağlaçlar ve son çekim edatları .siz. hansı (hangi).

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiil eki yoktur? a. kimi b. Gözleri héyretden böyümüş. 4. d. Gardaşı gördü év süpürülüb. d. 8. O. Kapalı e (é ) sesi. yüzyıllarda doğmaya başlar. c. Samed Vurgun d. e ile a arası bir ses değerine sahiptir. göre .. Azerbaycan Türkçesinde kelime sonunda b. -Bağışla. b. Kapalı e (é) sesi kelimelerin tüm hecelerinde bulunabilir. ürekden b. c. héc bu vaxta galmazdı. Bahtiyar Vahapzade 3. Azerbaycan Türkçesinde sadece d ile başlar. b. Kapalı e (é ) sesi. alıbdır e. c. 9. d. e. ‘Xeste oldugum . b. Azerbaycan Türkçesi. yuxucul b. erincek 7. xanım! . e. Molla çox şad oldu. Men universitetde oxuyuram. b. e ile i arası bir ses değerine sahiptir. Onlar yaxınlaşdıgca tüteyin sesi daha aydın éşidilirdi. tesdig 6. 2. c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öğrenilen geçmiş zaman kipi bulunmaktadır? a. e. 10.. Aşağıdakilerden hangisi Azerbaycan yazar ve şairlerinden biri değildir? a. düz-yuvarlak bir ünlüdür. dar-yuvarlak bir ünlüdür. Aşağıdaki kelimelerden hangisi ünsüz uyumuna uymaktadır? a. Xalam otağın penceresinde durarag meni çağırırdı. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hâl eki yoktur? a. e. size gele bilmedim. söz anlayan bir nazlı yar ister könül. Şah bu söze xéyli gülüp étirazını bildirdi. Gız onun mektebe getdiyini biler. üçün c. d. d. Aşağıdaki kelimelerden hangisi türemiş kelime değildir? a. Kuzey Türkçesinin batı sahası içinde yer alır. b. Kapalı e (é) sesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Kelime başındaki bütün kalın k sesleri. c. meslekdaş d. görmüşdü c. Azerbaycan Türkçesinde g olur.déyib gapıdan çıxdı. Abdülhamit Süleyman Çolpan e. Biz veteni azad görmek üçün heç bir fedakarlıgdan çekinmedik. Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen ekler. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır. yavaşdan d. Azerbaycan Türkçesi. başga e. bozardı e.’ cümlesinde boş bırakılan yere aşağıdaki son çekim edatlarından hangisi getirilmelidir? a. Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin başındaki y sesi Azerbaycan Türkçesinde bulunmaz. Azerbaycan Türkçesi Batı Oğuzcası olarak kabul edilmektedir. Dil bilen. b. Ahmed Cevad b. Azerbaycan Türkçesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Eli lampanı yandırdı. Çağatay Türkçesinin devamı olan lehçelerden biridir. Azerbaycan Türkçesi. 5. c. gışlag c. e. d. Dil açanda ilk defe “ana” söylerik biz. Kapalı e (é ) sesi. Azerbaycan Türkçesinde bazı ünlüyle başlayan kelimelerin başında bir h sesi türemiştir. e. g sesleri bulunmaz.76 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. geder d. Azerbaycan ve Türkiye Türkçesindeki ünsüzlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. d. Azerbaycan Türkçesinin özellikleri X-XI. c. Kapalı e (é ) sesi. Onların yüzünü sene tapşırıb gédeceyem. Hüseyin Cavid c. xörek bişirilibdir.

b 2. Yanıtınız yanlış ise “Son Çekim Edatları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 9. Yanıtınız yanlış ise “Zarf-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Uyumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Azerbaycan Türkçesi 77 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Yanıtınız yanlış ise “Hâl Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Bildirme Kipleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 5. e 8.3. b Yanıtınız yanlış ise “Azerbaycan Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 4. Yanıtınız yanlış ise “Azerbaycan Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “şimdiki zaman”a göre çekimi şöyledir: müellimem (öğretmenim) müellimsen müellimdir müellimik müellimsiniz müellimdirler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “öğrenilen geçmiş zaman”a göre çekimi şöyledir: müellim imişem (öğretmenmişim) müellim imişsen müellim imiş müellim imişik müellim imişsiniz müellim imişler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “görülen geçmiş zaman”a göre çekimi şöyledir: müellim idim (öğretmendim) müellim idin müellim idi müellim idik müellim idiniz müellim idiler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “şart kipi”ne göre çekimi şöyledir: müellim isem (öğretmensem) müellimsen müellimse müellimsek müellimseniz müellimseler . “Azerbaycan Edebiyatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . Yanıtınız doğru değilse. c 10. d 6. Yanıtınız yanlış ise “Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 3. Yanıtınız yanlış ise “Ünlüler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 7.

hâli özüme özüne özüne özümüze özünüze özlerine Yük. hâli özümce özünce özüce özümüzce özünüzce özlerince . hâli özümden özünden özünden özümüzden özünüzden özlerinden Vas. hâli özümle özünle özüyle özümüzle özünüzle özleriyle Eşt. hâli özümü özünü özünü özümüzü özünüzü özlerinizi Bul.78 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Sıra Sizde 2 Azerbaycan Türkçesindeki “dönüşlülük zamiri”nin isim hâl eklerine göre çekimi şöyledir: İlgi hâli özüm özün özü özümüz özünüz özleri Yön. hâli özümde özünde özünde özümüzde özünüzde özlerinde Ayr.

Hünerli B. Ercilasun). Dil. Uluslararası Türk Dili Kongresi 1988. Yeni Türkiye Dergisi... İstanbul. Ö.. (1994). Ercilasun. Kayseri. Akçağ Yay. KB Yay. Azerbaycan Dilinin Grammatikası (Morfologiya). (1981). (1997). Hüseyinzade. (1971). 370. 60-72. İstanbul. XXXII. (1994). Akçağ Yay. “Azerbaycan Türkleri Edebiyatı”. Ercilasun. Ankara.. “‘Azerbaycan’ Sözünün Menşe ve Mânâsı Hakkında” (Akt. Kapı Yay.Akpınar Y. Doğan. (1960). Dönmez. Sosyal Yapı. İstanbul. C.-Budagova. A.. F.. Türklerin Dili.. Ankara. . (1990). İ. Baku. Ahmet B. (1994). A... F. Saray. Hacaloğlu. s. Yesevi Yay. s. Y. S. (2003). İstanbul. Ankara. Bakü.. M. Yusuf Gedikli). Ü. Elazığ. (2006). TİSAV Yay. B. (1998). İstanbul. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. (1993). Bakı. S. TDEK... (1992). Altaylı. Özkan. A. Rüstemov R. (1973). H. Yiğit. KB Yay. s.. Türk Dillerindeki Sontakılar. MEB Yay. Memmedov. . Türk Dünyası Nüfus. Ankara. 15. A. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991).Efendiyev. A... İstanbul. (1997). Azerbaycan Dilçiliyinin Nezeri Esasları.Bilecik. F. H. Kartallıoğlu Y. L. Zeynalov.. R.. B. İstanbul. Caferoğlu. Müasir Azerbaycan Dili (Morfologiya). M. Bakı. Edebiyat. Ankara. Şirin User. (2005). N. Oğuz Grubunda Edatlar. Kriter Yay. s.Yıldırım. Azeri Türkçesi. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. TDK Yay. A. 39-45 Ergin. 113-119.Axundov. Ünite . Li. (1993).. Özkan. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. 4. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. Ehmedov. 135-158. (2007). I-II. Akçağ Yay. Metin Karaörs). A.. Azerbaycan Türkleri Tarihi. N. Ankara. (1996). (1993). Ankara. Yong-Sǒng (2004). Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi. Türk Dünyası Özel Sayısı I. A. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. E.3. S. 171-230. Ebru Yay. Z. Cem Yay.. Oruç B.Deniz. “Batı Türkçesinin Doğuşu”. Kebikeç Yay.Azerbaycan Türkçesi 79 Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Akar. Cemşidov. İstanbul. Türk Dünyası Coğrafyasına Bir Bakış.Şuataman. Y. Türk Kültürü. Maarif Neşriyatı. (2007).Durmuş. A. İstanbul. B. M.. İ. Ş. (1996). Ankara. Geçit Yay. C. AzeriTürkçesi Dil Kılavuzu.. Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü I-II. . S. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. Türk Dilinin Yurtları. N. “Azerbaycan Türkçesi”. s. Azerbaycan Dili 6-7. M. O. Bozkurt.

Anahtar Kavramlar • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi • Metin Örnekleri İçindekiler • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri . Azerbaycan Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek. Azerbaycan Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek. Azerbaycan Türkçesi ile yazılmış metinleri çözümleyebileceksiniz.4 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I    Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ Kiril Aa Бб Вв Гг Ғғ Дд Ee Әә Жж Зз Ии Ыы Јј Кк Ҝҝ Лл Latin Aa Bb Vv Gg Ğğ Dd Éé Ee Jj Zz İi Iı Yy Kk Gg Ll Kiril Мм Нн Оо Өө Пп Рр Сс Тт Уу Үү Фф Xx Һһ Чч Ҹҹ Шш Latin Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Tt Uu Üü Ff X x (l) Hh Çç Cc Şş .

aғзынa су aлыб јaнaн дәрзләрин үстүнә төкүр. Adamlardan biri serçeye soruyor: -Ey serçe. Kuşun Yardımı Diyorlar ki. bu su ateşe ne yapabilir. Guşun Kömeyi Déyirler ki. gerek elimden geleni esirgemeyim. Her biri bir işe el atıyor. Јaнғындaн xәбәр тутaнлaр һaрaј сaлыб һaмыны көмәјә чaғырырлaр. getirdiyin damla boyda olmaz. сәрчә тез тез чaјa енир. O sırada görüyorlar ki. Camaat xırmanı yanğından gurtarır. Hamı bu işe mat galır. Adamlardan biri serçeden soruşur: -Ay serçe. Ҹaмaaт xырмaны јaнғындaн гуртaрыр. İnsanlar harmanı yangından kurtarıyor. гәрәк әлимдән гәләни әсиргәмәјим. ağzına su alıp yanan tahıl bağlarının üstüne döküyor.82 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Cc Çç Dd Ee Әә Ff Gg Ğğ Hh Xx Iı İi Jj Kk TT Ses Karşılığı Harfler Qq Ll Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Vv Yy Zz TT Ses Karşılığı a b c ç d é e f g ğ h x (l) ı i j k q (o)) l m n o ö p r s ş t u ü v y z AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ГУШУН КӨМӘЈИ Дејирләр ки. Hepsi bu işe şaşırıyor. serçe téz téz çaya énir. нијә өзүнү әлдән-дилдән сaлырсaн? Сәрчә дејир: -Xырмaн мәним дә чөрәјимди. Here bir işe el atır. бу су одa нејләјә биләр. Aдaмлaрдaн бири сәрчәдән сорушур: -Aј сәрчә. Yangını haber alanlar feryat edip herkesi yardıma çağırıyorlar. bu su oda néyleye biler. getirdiğin su damla büyüklüğünde değil. Һәрә бир ишә әл aтыр. serçe tez tez çaya inip. Éle bu vaxt görürler ki. niye kendini yoruyorsun? . niye özünü eldendilden salırsan? Serçe déyir: -Xırman menim de çöreyimdi. ağzına su alıb yanan derzlerin üstüne tökür. Елә бу вaxт гөрүрләр ки. bir gün él xırmanına yanğın düşür. Yanğından xeber tutanlar haray salıb hamını kömeye çağırırlar. бир гүн ел xырмaнынa јaнғын дүшүр. bir gün halkın harmanında yangın çıkıyor. Һaмы бу ишә мaт гaлыр. гәтирдијин су дaмлa бојдa олмaз.

eјләдин гaры. Вaрлығымыз онa бaғлыдыр. adadı. Шәлaләли дaғдa. 1 . бизим һaмымызын aнaмыздыр. Nabatam. arayın yatan baxtımı. бурдa јaрaнмышдыр.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 83 Serçe diyor: -Harman benim de ekmeğimdir (ekmek kapımdır). бу јурд онлaрдaн бизә јaдигaр гaлмышдыр. о. бизим үчүн доғмaдыр. goyma. Мән ону axтaрдым борaндa. Мәни гүрбәтләрә aтaн бaxтымы. ҝәзмә мәндән aрaлы. Гәрг олуб дәрјaдa бaтaн бaxтымы. Gerg olub deryada batan baxtımı. Növreste cavandım. о дәрјaдa. Бу торпaглaр әсрләр боју xaлгымызын aлын тәри вә гaны илә сувaрылмышдыр. Bir mene söyleyin. sudadı. o deryada. Şiirde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: tap-: bulmak harda: nerede it-: yitmek. Ҝөзүм aғлaр гaлды. Тәрк олдум вәтәндән. Чaғырын. aдaды. BAHTIMI Başına döndüyüm vafalı dostlar. genç axtar-: aramak Aşıg Elesger’in “Yaslı-Yaralı” adlı şiirinin aşağıda yer alan bölümünü Latin alfabesiyle yazınız. Өлдүрсәләр горxум јоxду гaнымдaн. Инсaф дәјил. Felek tutub gollarımdan budadı. онун гөјләри. Ünite . Köksüz ağaç kimi biten baxtımı. ҝәтирин бир ҝөрүм бaры. БAXТЫМЫ Бaшынa дөндүјүм вaфaлы достлaр. бизим үчүн мүгәддәсдир. téz tapın iten baxtımı. Биз онун гүнәшләри. Biryollug unudub gülüzlü yarı. Бирјоллуг унудуб ҝүлүзлү јaры. ВӘТӘН Биз онун гуҹaғындa гөз aчмышыг. Јолундa кечмишәм ширин ҹaнымдaн. Бир мәнә сөјләјин. ҹaн интизaрдa. Көксүз aғaч кими битән бaxтымы. göy çemenlikde. гaрдa. ҝөј чәмәнликдә. Сиз Aллaһ. Şelaleli dağda. Siz Allah.4. Бaбaлaрымыз бурaдa јaшaмыш. Ешг одунa јaнaн aшкaрa јaнмaз. О. Gözüm ağlar galdı. Men onu axtardım boranda. Нaбaтaм. gördünüz harda. Дөрд бир јaным гaрaнлыгды. Çağırın. Нөврәстә ҹaвaндым. Фәләк тутуб голлaрымдaн будaды. garda. гојмa. gerek ki elimden geleni esirgemeyeyim. судaды. Кaмил овчу өлмәјинҹә усaнмaз Әлдән гојмaз белә сәрxош мaрaлы. Биз гөзүмүзү һәјaтa бурaдa aчмыш. јaғышлaры ичәрисиндән кәчмишик. О. Aman. күләкләри. getirin bir görüm barı. éyledin garı. Aмaн. Бизә һәјaтдaн гијмәтли нә вaрсa. xaнымaнымдaн. ҝөрдүнүз һaрдa. can intizarda. Пүнһaн-пүнһaн мәним кими сaрaлы. kaybolmak biryollug: bir kez göy: yeşil gülüzlü: gül yüzlü kimi: gibi növreste: Büluğ çağına ermiş. aрaјын јaтaн бaxтымы. Meni gürbetlere atan baxtımı. тeз тaпын итән бaxтымы. Dörd bir yanım garanlıgdı. улдузлaры aлтындa бој aтмышыг. бурaдa өмүр сүрмүшләр. бизи онун нәфәси бәркитмишдир.

Bu mehebbet analarımızın ilk öpüşünden üreyimize axmışdır. Гүввәтимиз. Babalarımız burada yaşamış. hesretleri bu torpagda hifz olunmuşdur. Azad ve gözel vetenimiz! Biz hemişe döyüşe hazır bir esker kimi senin emrini gözleyeceyik. Burada béşiklerimiz üzerine göyde süzen gartalların kölgesi düşmüşdür. ecdadımızın emelleri. Tarix bize tapdanmış ve asan bir yol göstermedi. O. Бу мәһәббәт aнaлaрымызын илк өпүшүндән үрәјимизә axмышдыр. bu yurd onlardan bize yadigar galmışdır. Bu torpaglar esrler boyu xalgımızın alın teri ve ganı ile suvarılmışdır. gelebelerden-gelebelere doğru gédeceyik. Әнвәр Мәммәдxaнлы VETEN Biz onun gucağında göz açmışıg. үмидимиз. Бурaдa aнaлaрымызын лaјлaсы бизә сәaдәт сaрaјлaры тикмишдир. külekleri. yağışları içerisinden keçmişik. Aзaд вә гөзәл вәтәнимиз! Биз һәмишә дөјүшә һaзыр бир әскәр кими сәнин әмрини гөзләјәҹәјик. çiğnenkülek: rüzgâr asan: kolay ganad çal-: kanat çırpmak hemişe: daime. Биз вәтәни aзaд гөрмәк үчүн һeч бир фәдaкaрлыгдaн чәкинмәдик. aрзулaрымыз бу мәһәббәтлә исинмишдир. Тaриx бизә тaпдaнмыш вә aсaн бир јол гөстәрмәди. Biz gözümüzü heyata burada açmış. bizim üçün mügeddesdir. Biz onun güneşleri. Neslimizin gırılmaz silsilesi onun goynunda güvvet alıb geleceye yol açmışdır.84 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Нәслимизин гырылмaз силсиләси онун гојнундa гүввәт aлыб гәләҹәјә јол aчмышдыр. Biz bugünkü seadetimize çiçekli yollarda gelip çıxmadıg. Bu eşgden mehrum ürekler ise garanlıg ve soyug bir mezar kimidir. Бурaдa бeшикләримиз үзәринә ҝөјдә сүзән гaртaллaрын көлгәси дүшмүшдүр. onun göyleri. гәләбәләрдән-гәләбәләрә доғру гeдәҹәјик. gelbimizde daima senin sönmez mehebbetin. Биз бугүнкү сәaдәтимизә чичәкли јоллaрдa гәлип чыxмaдыг. arzuları. Бу әшгдән мәһрум үрәкләр исә гaрaнлыг вә сојуг бир мәзaр кимидир. Enver Memmedxanlı Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: hamı: hepsi layla: ninni yaran-: meydana gelmek tapdan-: ayakla düzlen-. O. O zamandan xeyalımız daima yükseklere doğru ganad çalmışdır. ümidimiz. һәсрәтләри бу торпaгдa һифз олунмушдур. Онун һәр дaшы бизим үчүн мүгәддәс бир китaбдыр. arzularımız bu mehebbetle isinmişdir. Veten eşgi daima gelbimizde sönmez bir ateşdir. burda yaranmışdır. bizim hamımızın anamızdır. гәлбимиздә дaимa сәнин сөнмәз мәһәббәтин. her zaman . әҹдaдымызын әмәлләри. О зaмaндaн xәјaлымыз дaимa јүксәкләрә доғру гaнaд чaлмышдыр. burada ömür sürmüşler. bizi onun nefesi berkitmişdir. o. aрзулaры. bizim üçün doğmadır. ulduzları altında boy atmışıg. Bize heyatdan giymetli ne varsa. Varlığımız ona bağlıdır. Biz veteni azad görmek üçün héç bir fedakarlıgdan çekinmedik. Burada analarımızın laylası bize seadet sarayları tikmişdir. О гүндән гөнлүмүз вәтән мәһәббәти илә долмушдур. Тaриxимизин. Onun her daşı bizim üçün mügeddes bir kitabdır. Tariximizin. Güvvetimiz. Вәтән әшги дaимa гәлбимиздә сөнмәз бир aтәшдир. O günden gönlümüz veten mehebbeti ile dolmuşdur.

Һәмин бир илин ичиндә гојунлaрын мәнфәәти сәнин олсун. Ил бaшынa бирҹә гојун гaлды ки. моллaнын бaшынa вуруб деди: -Моллa. Ил бaшындa гәлиб јүз гојунуму aпaрaрaм. Јaјлaғын јaxынлығындa бир кәнд вaр иди. гүнaһлaрындaн кечәр. Моллa чоx шaд олду. Чобaн тәәҹҹүб еләди. мән әвәзиндә дуa еләрәм. aз зaмaндa моллa гојунлaрдaн кефи истәдијини кәсди. үзү aғ чыxдым. Yaylağın yaxınlığında bir kend var idi. Сүдүнү сaғыб јејәрсән. моллaјa гонaг олду. әлләрини гөјә гaлдырыб деди: -Әј пәрвәрдигaрa шүкүр олсун сәнә. дүздүрмү? -Бәли. aғa илә һесaблaшдым. Бәли. -Дејим. ÇOBANLA MOLLA Bir çoban goyunlarını yaylağa getirmişdi. Чобaн деди: -Моллa . Моллa. О гүндән чобaнлa моллa достлaшдылaр. Моллa буну әшидән кими һaмaн гaлмыш бирҹә гојуну дa кәсди. Чобaн aҹыглы-aҹыглы деди: -Һaны бириси? Моллa күнҹдән дәрини гөтүрүб aрaлығa aтды. мәним гојунум чоxду. отaғa гирди. гојунлaры һaрaдa сaxлaјырсaн? Моллa чобaнын лaп јaнындa әјләшиб деди: -Чобaн гaрдaш. ону дa өз һәјәтиндә бaғлaды. Моллa дeди: -Aллaһ aтaнa рәһмәт еләсин. моллa нијә гaтығы гоншудaн aлыр. Онлaрын јүзүнү сәнә тaпшырыб гедәҹәјәм. aртығыны сaтaрсaн. Чобaн бир геҹә бу кәнддә гaлыб.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 85 ЧOБAНЛA МОЛЛA Бир чобaн гојунлaрыны јaјлaғa гәтирмишди. дүздү. гулaг aс: Отузуну вердим гәссaбa. сaтды. Чобaн онa јүз гојун вериб гетди.4. Моллa aрвaдынa деди: -Гәт гоншудaн бир кaсa гaтыг aл гәтир. Гaтыры дa үстә гојaҹaгсaн. Јүз гојун бир ил сәндә әмaнәт гaлсын. Отузу дa гaјaдaн учду. . әтини дә говуруб бaрдaглaрa төкдү. гонaг јесин. мән истәјирәм сәнә бир јaxшылыг еләјим. өлмәдим гaлдым. Доггузу гaрнымa дүшдү. Чобaн гaтырыны сүрүб моллaнын гaпысынa гәлди. О дa олaҹaг чобaн һaггысы. сән xәрифләмисән ки! Гaтыг моллaнын бaшындaн axыб үзүнә төкүлдү. сaлaм вериб әјләшди. Бир гүн моллaјa xәбәр вердиләр ки чобaн јaјлaғa гәлиб. јунуну дa гырxaрсaн. men isteyirem sene bir yaxşılıg éleyim. Ünite . Сән мәнә јүз гојун вердин. Günlerin bir günü çoban mollaya dedi: -Molla. Һәјәтдә гојунлaры гөрмәјип фикирләшди ки. Чобaн гaтыры һәјәтдә бaғлaды. моллa гојунлaры чөлдә сaxлaјыр. Отузуну гәтирмә һесaбa. Гүнләрин бир гүнү чобaн моллaјa дәди: -Моллa. мән дејим сән һесaблa. Чобaн сүфрәдән гaтыг кaсaсыны гaпды. или бaшa вурдум. дәрисини бир күнҹә aтды. O günden çobanla molla dostlaşdılar. mollaya gonag oldu. Моллa диз үстә әјләшди. Сәнин мәнә едәҹәјин јaxшылыг нә олсa. фикирләшди ки. Aллaһ сәни бaғышлaр. Бу бир илдә нә гәдәр гојунлaрын бaлaсы олсa. -Бу дa онун дәриси. Јердә гaлды бириси. Çoban bir géce bu kendde galıb. о дa сәнин.

yununu da gırxarsan. fikirleşdi ki. Beli. Molla arvadına dédi: -Get gonşudan bir kasa gatıg al getir. üzü ağ çıxdım. Molla diz üste eyleşdi. Çoban süfreden gatıg kasasını gapdı. günahlarından kéçer. Yérde galdı birisi. Allah seni bağışlar. Hemin bir ilin içinde goyunların menfeeti senin olsun. ağa ile hésablaşdım. molla niye gatığı gonşudan alır. bir. ellerini göye galdırıb dédi: -Ey perverdigara şükür olsun sene. artığını satarsan. Dogguzu garnıma düşdü. gulag as: Otuzunu vérdim gessaba. -Déyim. yalnız kasa: kâse heyet: bahçe avlusu. düzdürmü? -Beli. sen xeriflemisen ki! Gatıg mollanın başından axıb üzüne töküldü. Yüz goyun bir il sende emanet galsın. Heyatda goyunları görmeyib fikirleşdi ki. bucak evez: karşılık bardag: testi tapşır-: havale etmek. Molla bunu eşiden kimi haman galmış birce goyunu da kesdi. Bir gün mollaya xeber vérdiler ki çoban yaylağa gelib. etini de govurub bardaglara tökdü. az zamanda molla goyunlardan kéfi istediyini kesdi. menim goyunum çoxdu. Senin mene édeceyin yaxşılıg ne olsa. molla goyunları çölde saxlayır. Otuzu da gayadan uçdu. gonag yésin. ölmedim galdım. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: kend: köy künc: köşe. satdı. men evezinde dua élerem. -Bu da onun derisi. salam vérib eyleşdi. emanet etmek gatıg: yoğurt apar-: götürmek götür-: kaldırbirce: tek. otağa girdi. o da senin. İl başına birce goyun galdı ki. ahır xerifle-: bunamak Дил aчaндa илк дәфә “aнa” сөјләрик биз. O da olacag çoban haggısı. Onların yüzünü sene tapşırıb gédeceyem. Çoban gatırını sürüb mollanın gapısına geldi. İl başında gelip yüz goyunumu apararam. Sen mene yüz goyun vérdin. Südünü sağıb yéyersen. Otuzunu getirme hésaba. Çoban acıglı-acıglı dédi: -Hanı birisi? Molla küncden derini götürüb aralığa atdı. Çoban ona yüz goyun vérib gétdi.86 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Molla dédi: -Allah atana rehmet élesin. mollanın başına vurub dédi: -Molla. Gatırı da üste goyacagsan. Bu bir ilde ne geder goyunların balası olsa. ili başa vurdum. derisini bir künce atdı. Çoban dédi: -Molla . Molla. düzdü. Çoban teeccüb éledi. men déyim sen hésabla. “Aнa дили” aдлaныр бизим илк дәрслијимиз. Çoban gatırı heyatda bağladı. goyunları harada saxlayırsan? Molla çobanın lap yanında eyleşib dédi: -Çoban gardaş. Molla çox şad oldu. . onu da öz heyatında bağladı.

Бәxтијaр Вaһaпзaдә ANA DİLİ Dil açanda ilk defe “ana” söylerik biz. Bu dil . Bu dil . Үрәкләрә јол aчaн Фүзулинин сән’әти. Гүлләрин рәнгләриндән. чичәкләрин ијиндән Мил дүзүнүн. canımızdır. бу јәрдән. Сән һaлгымын aлдығы илк нәфәсдән јaрaндын.birbirimizle ehdi-péymanımızdır. гүдрәтинлә дүнјaлaрa јол aчмыш. Сәндә нечә мин иллик мәним мәдәнијјәтим Шaн-шөһрәтим сaxлaныр. әшгимиз. Муғaнын сонсуз гәнишлијиндән Aғ сaчлы бaбaлaрын aглындaн кaмaлындaн Дүшмaн үстүнә ҹумaн о гыр aтын нaлындaн Гопaн сәсдән јaрaндын. Ünite .tanıtmış bize bu dünyada her şéyi Bu dil .Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 87 Илк мaһнымыз лaјлaны aнaмыз өз сүдијлә Ичирир руһумузa бу дилдә гилә-гилә.әҹдaдымызын бизә гојуb гетдији Ән гыјмәтли мирaсдыр. сәндәдир һaлгын aглы. һикмәти. һaлглaрa һaлгымызын aдындaн Мәһәббәт дaстaнлaры јaрaдылды бу дилдә. onu gözlerimiz tek Goruyub.әҹдaдымызын бизә гојуb гетдији Ән гыјмәтли мирaсдыр. виҹдaнымсaн! Милләтләрә. Bizim uca dağların sonsuz ezemetinden. Әрәб оғлу Мәҹнунун дәрди сәндә дил aчмыш. Бу дил .тaнытмыш бизә бу дүнјaдa һәр шеји.тaнытмыш бизә бу дүнјaдa һәр шеји Бу дил . Aнa дилим. ону гөзләримиз тәк Горујуб.бирбиримизлә әһди-пејмaнымыздыр. Yatağına sığmayan çayların hiddetinden .ecdadımızın bize goyub gétdiyi En gıymetli mirasdır. Бизим уҹa дaғлaрын сонсуз әзәмәтиндән.4. Әлин бaғрындaн гопaн јaнығлы нәғмәләрдән. İlk mahnımız laylanı anamız öz südiyle İçirir ruhumuza bu dilde gile-gile. Әј дилим. нәсилләрә биз дә һәдијјә вәрәк. Нaмусум. Бу дил . nesillere biz de hediyye vérek. Бу дил . Јaтaғынa сығмaјaн чaјлaрын һиддәтиндән Бу торпaғдaн.bizim ruhumuz. “Ana dili” adlanır bizim ilk dersliyimiz. ҹaнымыздыр. Бу дил . Мәним aдым сaнымсaн. Сәндә мәним һaлгымын гaһрaмaнлыглa долу Тaриһи вәрaглaныр. ону гөзләримиз тәк Горујуб. eşgimiz.бизим руһумуз. нәсилләрә биз дә һәдијјә верәк. Бу дил . Bu dil .

ҝөрүм бәлкә јемәјә бир тикә чөрәк вәрди. ону евә ҝәтирир. vicdanımsan! Milletlere. güdretinle dünyalara yol açmış. Бaҹысы дојунҹa јејир. nesillere biz de hediyye verek. өзүм һеч. Ҝедәндә дә пловдaн бир . Гүнләрин бир гүнү кaсыб бaҹы ушaглaрыны дa јaнынa aлыб ҝедир дөвләтли бaҹысы ҝилә. Namusum. Бу бaҹылaрдaн бири кaсыб. Кaсыб бaҹынын ики ушaгы вaр иди. Чоx вaxт јемәјә һеч бир шејләри олмурмуш.88 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bu torpağdan. дуруб бaҹысынын гaбaғынa чыxыр. Бунлaр бир пaрчa чөрәјә мөһтaҹ имишләр. ушaглaр јејәр. исти чөрәк дөвләтли бaҹынын дизини јaндырдыгчa aрвaд јериндә о тәрәф бу тәрәфә гурҹaлaныр. xaлaм бизә ҝәлир. Дөвләтли бaҹы сәс ешидиб. Üreklere yol açan Füzulinin sen’eti. halglara halgımızın adından Mehebbet dastanları yaradıldı bu dilde. тојуг кәсир. Ey dilim. Кaсыб бaҹы ушaглaрыјлa ичәри кечиб бир тәрәфдә отурурлaр. aнa. Ana dilim. aғлaмaзлaр.tanıtmış bize bu dünyada her şéyi. плов биширир. Aнҹaг инсaфa ҝәлиб чөрәкдән бир тикә дә бaҹысы ушaглaрынa вермир. О. bu yerden. Elin bağrından gopan yanığlı neğmelerden. Бaҹысынын ушaглaры һәјәтдә ојнaјырмышлaр. Bu dil . Бир xејли кечир. Sende menim halgımın gahramanlıgla dolu Tarihi veraglanır. Bu dil . чөрәји бүкүб дизинин aлтындa ҝизләдир. Дуруб јaвaш-јaвaш ҝелир бaҹысыҝилә. Güllerin renglerinden. дејир бәлкә бир тикә чөрәкдән-зaддaн верди. Кaсыб бaҹы ушaглaрыны дa јaнынa сaлыб кор-пәшимaн евләринә гaјыдыр. onu gözlerimiz tek Goruyub. Кaсыб бaҹы гaпыны дөјүр. дөвләтли бaҹы сaҹдa көмбә чөрәји биширир. бир ҝүн ҝәлир ки бу кaсыб бaҹы ҝил дөвләтләнирләр. çiçeklerin iyinden Mil düzünün. јемәјә бир тикә чөрәк тaпмыр. Ereb oğlu Mecnunun derdi sende dil açmış. hikmeti. Sende néçe min illik menim medeniyyetim Şan-şöhretim saxlanır. Вaxт долaныр. Тез гaчырлaр aнaлaрынa xәбәрә ки. ҝедим бир бaҹымҝилә.ecdadımızın bize goyub gétdiyi En gıymetli mirasdır. Дөвләтли бaҹы исә кaсыблaшыр. Чөрәји сaҹдaн чыxaрыб јaныг-јунуғуну тәмизләјир. Bextiyar Vahapzade ҮЗҮГAРA БAҸЫ Ики бaҹы вaр имиш. Елә бир ҝүнә дүшүр ки. sendedir halgın aglı. вә’дә өтүр. дејир. Muğanın sonsuz genişliyinden Ağ saçlı babaların aglından kamalından Düşman üstüne cuman o gır atın nalından Gopan sesden yarandın. Бунлaр дуруб ҝәлир дөвләтли бaҹысыҝилә. Сонрa онлaры ичәри чaғырыр. Гaпыјa чaтaндa гөрүрләр ки. Sen halgımın aldığı ilk nefesden yarandın. Menim adım sanımsan. о бириси дөвләтли имиш. ҝәтирир гојур бaҹысынын гaбaғынa. Axырдa әлaҹы кәсилир.

Евдә гүмaны ҝәлән нә вaрсa һaмысындaн јыр-јығыш едиб бaҹысынa верир. Ünite . Ҝөр нәләр ҝәлди бaшымa. yémeye bir tike çörek tapmır. ne ağ dinir. Éle bir güne düşür ki. plov bişirir. Һәсрәт гaлдым сирдaшымa. getirir goyur bacısının gabağına. Amma yolda özünü saxlaya bilmir. Bacısının uşagları heyetde oynayırmışlar. Ancag insafa gelib çörekden bir tike de bacısı uşaglarına vérmir. gédim bir bacımgile. déyir. bu sözleri déyir: Baxçada güller bacı. uşaglar yéyer. Инди билдим ел јaxшыды. ağlamazlar. ana. Gédende de plovdan bir böyük gab goyur desmalın arasına. Aммa јолдa өзүнү сaxлaјa билмир. toyug kesir. Bunlar bir parça çöreye möhtac imişler. xalam bize gelir. Kasıb bacının iki uşagı var idi. Оxур бүлбүлләр бaҹы. Çöreyi sacdan çıxarıb yanıg-yunuğunu temizleyir. Oxur bülbüller bacı. Günlerin bir günü kasıb bacı uşaglarını da yanına alıb gédir dövletli bacısıgile. нә aғ динир. Aparıb bacısını yola salır. Дизи көмбә јaндырaр. Durub yavaş-yavaş gélir bacısıgile. durub bacısının gabağına çıxır. Dövletli bacı ise kasıblaşır. Дедим гөнҹә гүл јaxшыды. Ҝәләр бу ҝүнләр бaҹы. Kasıb bacı uşaglarıyla içeri kéçib bir terefde otururlar. dövletli bacı sacda kömbe çöreyi bişirir. Aпaрыб бaҹысыны јолa сaлыр. . Bir xéyli kéçir. Kasıb bacı gapını döyür. Bunlar durub gelir dövletli bacısıgile. özüm héç.4. Dizi kömbe yandırar. onu éve getirir. üstünde de xéyli çörek. ne gara. ЈAXШЫДЫ Гүрбәт елдә бир бaғ сaлдым. Бaҹысы xәҹaләт чәкиб. ÜZÜGARA BACI İki bacı var imiş. isti çörek dövletli bacının dizini yandırdıgça arvad yérinde o teref bu terefe gurcalanır. Téz gaçırlar analarına xebere ki. ve’de ötür. Dövletli bacı ses éşidib. déyir belke bir tike çörekden-zaddan vérdi. Sonra onları içeri çağırır. Gapıya çatanda görürler ki. Чaтaндa јеткин јaшымa. bir gün gelir ki bu kasıb bacıgil dövletlenirler. бaшыны aшaғы сaлыб ҝeдир. çöreyi büküb dizinin altında gizledir. Axırda elacı kesilir. Bacısı doyunca yéyir. бу сөзләри дејир: Бaxчaдa ҝүлләр бaҹы. Géder o günler bacı.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 89 бөјүк гaб гојур дәсмaлын aрaсынa. başını aşağı salıb gédir. Çox vaxt yémeye héç bir şéyleri olmurmuş. Kasıb bacı uşaglarını da yanına salıb kor-peşiman évlerine gayıdır. Bacısı xecalet çekib. Évde gümanı gelen ne varsa hamısından yır-yığış édib bacısına vérir. görüm belke yémeye bir tike çörek verdi. нә гaрa. O. үстүндә дә xејли чөрәк. o birisi dövletli imiş. Geler bu günler bacı. Vaxt dolanır. Дәрдими сөјләдим онa. Деди мәлһәм дил јaxшыды. Ҝедәр о ҝүнләр бaҹы. Bu bacılardan biri kasıb.

dostuna. aydın Birce parçasını şair yazanın.90 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Aшыг Нaбaт сaз чaлынҹa. İlgar vérdim. gelme yaram üstüne. “zeban” verilir.. Gün oldu. xına yaxır destine. “bum” oldu “bayquş”. Gör neler geldi başıma. Gürbet élde xan olunca. Bu yazıq millәtә ordan baxtılar. Derdimi söyledim ona. Өз јериндә гул јaxшыды. Leblerinden emmeyince ganmaram. “paltar” qaldı boş.. Yüz il kéçse. Naşı tebib. anlayan hanı. Gül gönderir hemdemine. Dédi melhem dil yaxşıdı. YAXŞIDI Gürbet élde bir bağ saldım. Aşıg Nabat saz çalınca. Bayram olur. “yağmur” kәsilir. İndi bildim él yaxşıdı. Yurdsuz-yuvasız galınca. farsmı? O ki qaldı mәna. şairlәr göyә çıxdılar. “Elbese” geyildi. Dәyişdi hәr şeyi. İsmarlanıb “baran”. “Siyah” qondardılar “qara” qaşına. ilgarımı danmaram. . Гүрбәт елдә xaн олунҹa. Aşağıda Latin alfabesiyle yazılmış olan dörtlükleri Kiril alfabesiyle yazınız ve Türkiye Türkçesine aktarınız. Oxucu beş-on gün gәrәk düşüne Ki. Çatanda yétkin yaşıma. Yazan düşünmәdәn yazsa da belә. yağdı “atәş” başına. Çoxları anlamaz millәtden. Hesret galdım sirdaşıma. bu söz әrәbmi.. Alınır “dil”leri. meni derde salan yar. “Ağ”ları “beyaz”a. Öz yérinde gul yaxşıdı. “Od” etmәdi. “sarı”sı “zәrd”e Döndü.. Éşg elinden saralıban solan yar! 2 Azerbaycan Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri DİLİMİZ Baxaq dilimizә: neler görünür? Oxuyub anlamaq yazmaqdan gücdür. öz yarımdan dönmerem. Özü gelsin. anlasın. Јурдсуз-јувaсыз гaлынҹa. Dédim gönce gül yaxşıdı. can dayanmaz bu ağır dәrdә.

4. Ünite - Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri

91

“Düzlüy”ün yerinde bir “istiqamet” Görerek, yemәli zәnn etdi millet. Çalındı “qardaşı”, gәldi “bәradәr”, “Bacı”nın yerindә “hәmşirә” gezer. Nәdir bu qiyamәt, nәişdәsiniz, Ey bizim qocaman әdiblәrimiz? Yaxasından tutub bu “el oğlunu” Fars ilә әrәbin bir “hәmvәtәn”i Şәklinә soxdunuz, baxınız sonra, Oxunacaq lәnәt belә yazana! Ehmed Cavad ÇIRPINIRDIN, QARA DӘNİZ Çırpınırdın, Qara dәniz, Baxıb Türkün bayrağına! “Ah” deyәrdin, heç ölmәzdim, Düşe bilsem ayağına! Ayrı düşmüş dost elinden, İller var ki, çarpar sinen!... Vәfalıdır gәldi, gedәn, Yol ver Türkün bayrağına! İnciler tök gәl yoluna, Sırmalar sәp sağ, soluna! Fırtınalar dursun yana, Salam Türkün bayrağına! “Hәmidiyye” - o Türk qanı! Heç birinin bitmez şanı! “Kazbәk” olsun ilk qurbanı! Heyran Türkün bayrağına! Dost elindәn әsәn yellәr, Bana şeir, salam söylәr! Olsun bizim bütün ellәr Qurban Türkün bayrağına! Yol ver Türkün bayrağına!... MÜQӘDDӘS İXTİLAL Qaranlıqda gözlәrim dikilmiş üfüqlәrә, Bir fırtına sәsi var, buludlar göydә dal-dal, Açmış Doğu bağrını sökecek şәfәqlәrә, Qop, ey dәli fırtına, rişәni könlüme sal, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal... Doğan günәşlә qopsun bir axın vәlvәlәsi, Görünsün qan köpüklü qasırğanın yelәsi, Bitsin әsir türklüyün, bitsin artıq çilәsi, Nә zәncirli bir Qafqas nә qan qusan bir Ural, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal... Sovursun ümmanlara gövde, bacaq, bilek, baş, Yәre girsin Kremlin, qalmasın daş üstde daş, Hürr insanlıq uğrunda başlasın qәti savaş, Vaxt gәlmişdir, ey zaman, bir ölüm şerqisi çal, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal...

92

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Kendimizi Sınayalım
1. Azerbaycan Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “В, Д, Ы, Ф” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. B, D, L, T b. V, T, U, C c. V, D, I, F d. D, V, F, I e. B, F, Z, Ü 2. “Дөрд бир јaным гaрaнлыгды, aдaды” cümlesinin Latin alfabesi karşılığı aşağıdaki cümlelerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Derd bir canım garanlıgdı, ayadı b. Dörd bir yanım garanlıgdı, adadı c. Dörd bir ganım baranlıgdı, adadı d. Dört bir yanım karanlıktı, adadı e. Dörd bir cahım gapanlıydı, adadı
3. Kiril harfleriyle verilen “Ҝүн олду, шaирләр ҝөјә чыxдылaр” ifadesinin Azerbaycan Latin alfabesindeki yazımı aşağıdaki cümlelerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Kün oldu şairlәr göçe çıxdılar b. Gün oldu, şairler göğә çıxdılar c. Gün oldu, şairlәr göyә çıxdılar d. Gün oldu, şairler gökә çıkdılar e. Kün oldu şairler gece çıxdılar

6. ‘Adamlardan biri serçeden soruşur.’ cümlesinin yüklemi aşağıdaki eklerden hangisini almıştır? a. Öğrenilen geçmiş zaman b. Gelecek zaman c. Emir kipi d. Geniş zaman e. Şimdiki zaman 7. tapşır- fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Abartmak b. Çalmak c. Hapşırmak d. Havale etmek e. Taşırmak 8. ‘İl başında gelip yüz goyunumu apararam.’ cümlesininin yükleminde hangi ekler bulunmaktadır? a. Şimdiki zaman, birinci tekil kişi b. Geniş zaman, birinci tekil kişi c. Gereklilik kipi, birinci çoğul kişi d. Gelecek zaman, ikinci tekil kişi e. Şart kipi, birinci tekil kişi 9. ‘Bir mene söyleyin, gördünüz harda’ ifadesinde harda kelimesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. nerede b. karda c. burada d. orada e. karşıda 10. ‘Biz bugünkü seadetimize çiçekli yollarda gelip çıxmadıg.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. Yönelme hâl eki b. Aitlik eki c. Bulunma hâl eki d. Zarf-fiil eki e. Sıfat-fiil eki

4. ‘Yanğından xeber tutanlar haray salıb hamını kömeye çağırırlar.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. Yangını haber alanlar haraya gidip herkesi yardıma çağırıyorlar. b. Yangın haberini alanlar her ay köylere haber salıyorlar. c. Yangını haber verenler herkesi köy meydanına çağırıyorlar. d. Yangını haber alanlar feryat edip herkesi yardıma çağırıyorlar. e. Yangın haberini alanlar saraya gidip herkesi yardıma çağırırlar. 5. ‘Men onu axtardım boranda, garda cümlesinde axtardım.’ ifadesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. aradım b. aktardım c. kaybettim d. buldum e. değiştirdim

4. Ünite - Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri

93

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. c 2. b 3. c 4. a 5. a 6. e 7. d 8. b 9. a 10. e Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1 Aşıg Elesger’in “Yaslı-Yaralı” adlı şiirinin aşağıda yer alan bölümünün Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Kamil ovçu ölmeyince usanmaz Elden goymaz béle serxoş maralı. Éşg oduna yanan aşkara yanmaz, Pünhan-pünhan menim kimi saralı. Jolunda kéçmişem şirin canımdan, Öldürseler gorxum yoxdu ganımdan. Terk oldum vetenden, xanımanımdan, İnsaf deyil, gezme menden aralı. Sıra Sizde 2 Dörtlüklerin Kiril alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Бaјрaм олур, xынa јaxыр дәстинә, Ҝүл ҝөндәрир һәмдәминә, достунa... Нaшы тәбиб, ҝәлмә јaрaм үстүнә, Өзү гәлсин, мәни дәрдә сaлaн јaр. Јүз ил кечсә, өз јaрымдaн дөнмәрәм, Илгaр вердим, илгaрымы дaнмaрaм, Ләбләриндән әммәјинҹә гaнмaрaм, Ешг әлиндән сaрaлыбaн солaн јaр! Dörtlüklerin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Bayram olur, kına yakar eline, Gül gönderir, arkadaşına, dostuna, Çömez tabip, gelme yaramın üstüne, Kendi gelsin, beni derde salan yar. Yüz yıl geçse, öz yarimden dönmem, Ant içtim, sözümden vazgeçmem, Dudaklarından emmeyince kanmam, Aşk elinden sararak solan yar!

94

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar
Akar, M.- Deniz, S.- Bilecik, F. (1994). Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı, Yesevi Yay., İstanbul. Altaylı, S. (1994). Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü I-II, MEB Yay., İstanbul. Bozkurt, F. (2005). Türklerin Dili, Kapı Yay., İstanbul. Caferoğlu, A. - Akpınar Y. (1998). “Azerbaycan Türkleri Edebiyatı”, TDEK, C. 4, Ankara, s. 135-158. Cemşidov, Ş. “‘Azerbaycan’ Sözünün Menşe ve Mânâsı Hakkında” (Akt. Metin Karaörs), Türk Kültürü, S. 370, Y. XXXII, s. 113-119. Doğan, L.- Durmuş, O.- Hünerli B.- Şuataman, Ö.- Efendiyev, A. (2007), Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı, Kriter Yay., İstanbul. Dönmez, Y. (1997). Türk Dünyası Coğrafyasına Bir Bakış, Yeni Türkiye Dergisi, Türk Dünyası Özel Sayısı I, S. 15, s. 60-72. Ehmedov, B. A. - Axundov, A. A. (1990). Azerbaycan Dili 6-7, Maarif Neşriyatı, Bakı. Ercilasun, A. B. (1993). Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri, KB Yay., Ankara. Ercilasun, A. B. (1996). “Batı Türkçesinin Doğuşu”, Uluslararası Türk Dili Kongresi 1988, TDK Yay., Ankara, s. 39-45 Ergin, M. (1981). Azeri Türkçesi, Ebru Yay., İstanbul. Hacaloğlu, R. A. (1992). AzeriTürkçesi Dil Kılavuzu, Ankara. Hüseyinzade, M. (1973). Müasir Azerbaycan Dili (Morfologiya), Bakı. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991), C. I-II, KB Yay., Ankara. Kartallıoğlu Y.- Yıldırım, H. (2007). “Azerbaycan Türkçesi”, Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Ahmet B. Ercilasun), Akçağ Yay., Ankara, s. 171-230. Li, Yong-Sǒng (2004). Türk Dillerindeki Sontakılar, Kebikeç Yay., İstanbul. Memmedov, N. (1971). Azerbaycan Dilçiliyinin Nezeri Esasları, Bakü. Oruç B. (1994). Oğuz Grubunda Edatlar, İ. Ü. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul. Özkan, N. (1997). Türk Dünyası Nüfus, Sosyal Yapı, Dil, Edebiyat, Geçit Yay., Kayseri. Özkan, N. (2003). Türk Dilinin Yurtları, Akçağ Yay., Ankara. Rüstemov R. E.-Budagova, Z. İ. (1960), Azerbaycan Dilinin Grammatikası (Morfologiya), Baku. Saray, M. (1993). Azerbaycan Türkleri Tarihi, İstanbul. Şirin User, H. (2006). Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri, Akçağ Yay., Ankara. Yiğit, A. (1996). Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası, TİSAV Yay., Elazığ. Zeynalov, F. (1993). Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. Yusuf Gedikli), Cem Yay., İstanbul.

.

Türkmen edebiyatını açıklayabilecek. Türkmen Türkçesini tanımlayabilecek. Türkmenistanın yerini belirleyebilecek. Türkmen Türklerinin tarihini açıklayabilecek. Türkmen adını açıklayabilecek.5 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar • • • • Türkmen Adı Türkmen Tarihi Türkmen Türkçesi Türkmenistan • • • • Türkmen Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • TÜRKMEN ADITÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ • TÜRKMEN EDEBİYATI • TÜRKMENİSTAN • TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmen Türkçesi . Türkmen Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz.

Türk ile Kuman sözlerinin birleşmesinden doğmuştur. söz konusu edilen Türkmen adıyla ilgili görüşler şunlardır: Türkmen kelimesi ilk olarak XI. Oskar Hanser de Türkmen kelimesinin genellikle “Türk” ve “Koman” kelimelerinin birleşmesinden meydana geldiğinin düşünüldüğünü belirtmektedir. Kâşgârlı’nın “Makedonyalı İskender Asya içlerine ilerlerken Balasagun’da oturan Türk kagan doğuya çekilir. bu görüş oldukça zayıftır. Vambery’nin. Türkmen adı buradan kalır” şeklindeki rivayete dayanarak naklettiği bu görüş. Kafesoğlu’nun makalesi esas olmak üzere. Ünlü Türkolog J. Manası ve Mahiyeti” adlı yazısında bu görüşleri geniş olarak ele almış ve meseleyi bir sonuca bağlamaya çalışmıştır. Türkler” demektir. Necib Asım’a göre. V. Az sonra bunlara iki kişi daha katılır. kelime Türk ile -men’den oluşmuştur ve “Türklük. Prof. gibi) kelimesinin getirilmesiyle oluşmuştur. Türklerden İslamiyeti kabul eden kütlelere böyle ad verildiği esasına dayanan Türkiman rivayeti Bedreddin Aynî (Ikdü’l-Cümân) tarafından bildirilmekte ve Neşrî (Cihânnümâ) ile İbn Kesîr taraflarından da nakledilmektedir. Türk ile adam manasına gelen man’dan oluşmuştur ve “Türk eri” tabirinin tercümesidir. Ama. Macar Türkolog Vambery’e göre. Kelimenin bir de Türk+iman olarak anlamlandırılması vardır. kelime. Son devir müelliflerinden Hüseyin Hüsameddin’e göre. Dr. Jean Deny Armağanı’nda yer alan “Türkmen Adı. Dolayısıyla Türkmânend (Türke benzer) sözünden Türkmen şekline dönüşmüştür. Orada daha sonra Oğuz boylarını oluşturacak 22 kişi kalır. Farslar ve Tâcikler tarafından bazı Oğuz grupları için kullanıldığı belirtilen bu ad. asrın Türk asıllı müellifi Kâşgârlı Mahmûd’un büyük sözlüğü Dîvânü Lügâti’t-Türk’te kullanılmıştır. Türk kelimesine Farsça “mânend” (benzer. Türkmen “büyük Türk” demektir. Saim Ali Dilemre de Asurca “tüccar” demek olan tuggar kelimesini Türk ile münasebete getirerek Türkmen’in “ticaret adamı. Aynı şekilde A. Akka piskoposu J. men Türkçe büyüklük eki olup. Reşîdüddin tarafından Câmiü’t-Tevârih ve Ebulgâzi Bahâdır Han tarafından da Şecere-i Terakime adlı eserde söz konusu edilmektedir. .Türkmen Türkçesi TÜRKMEN ADI Türkmen adının yapısı ve kökeni konusunda çeşitli görüşler vardır. İbrahim Kafesoğlu. Kafesoğlu’na göre bu isim bir yakıştırmadır. Bunlar büyük İskenderin karşısına götürülür. Ariac’a göre. İskender üzerlerinde Türk belgeleri bulunan bu 24 kişiyi görünce Farsça olarak Türk’e benzer anlamında ‘Türkmânend’ der. Kâşgârlıya göre Türkmen adı. kervan adamı” olabileceğini söyler. Kâşgârlı’dan başka. Türk men (ben) “Türküm” şeklindeki izah tarzı da çok fazla taraftar bulan bir görüş değildir. zira men Türkçede toplayıcı isimler yapan bir ektir. konunun uzmanları arasında pek fazla kabul görmemektedir. kelime.

Oğuzların büyük çoğunluğu X. Tuğrul ve Çağrı Bey kardeşlerin önderliğinde 1040 yılında Gazne ordusunu yenerek bugünkü Azerbaycan ve Anadolu bölgelerini kendilerine yurt edinmişler ve kurdukları devlete Selçuklu Devleti adını vermişlerdir. 1873 yılından itibaren Rus saldırılarına maruz kalmış ve uzun mücadeleler sonucunda 1884 yılında Rus hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalmışlardır. Türkçede buna benzer “kocaman”. Müslüman olmayan Oğuzlara Türkmen adını vermişlerdir.98 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Deny ise. Horasan ve Afganistan’ın kuzey kesimlerinde yaşayan Türkmenler. Büyük Selçuklu Devleti. Pritsak. 17. Bu karışıklığı takiben gelen Moğol istilası Selçuklu devletinin ve Türkmen Türklerinin kaderini değiştirmiş. Uzun süre Hiveliler ve İranlılarla mücadele eden Türkmenler. Böylece Türkmen adı. fazlalık” anlamları katar. Bu olaydan sonra Türkmenistan’da kalan Türkmenler ile Anadolu’ya ve Azerbaycan’a gelen Türkmenlerin tarih ve kaderleri ayrı bir seyir takip etmiştir. Azerbaycan dilcilerinden P. fazlalık anlamları katmaktadır. ardından da 1860’ta İran ordusunu yenerek Kuşid Han yönetiminde bağımsızlıklarına kavuşmuşlardır. İran ve Hivelilerin baskılarına maruz kalan Türkmenler. yüzyılda İslamiyeti kabul edince. Bu ilgisizlikten dolayı. Horasan ve Mangışlak’a kadar uzanan bölgede kalırken. 1917’den TÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ . Zeynelov ise bu adın henüz tam olarak açıklanamadığı görüşündedirler. bir müddet sonra Afganistan ve Güney İran’ı denetiminde tutan Gazne Türk Devleti ile anlaşmazlığa düşmüşlerdir. Gaznelilerin idaresine girmeyi reddeden Türkmenler.yüzyılın ortalarına kadar müstakil bir hayat sürmüşlerdir. Türkmenlerin eski vatanı olan bugünkü Türkmenistan’a fazla ilgi gösterememişlerdir. Kakuk da desteklemişlerdir. Türkmen boylarının bir kısmı Selçuklu hükümdarı Sultan Sançar’a karşı ayaklanmışlardır. “şişman” gibi kelimelerin yapısıyla aynıdır ve ek. ancak bundan da kesin bir sonuç alınamamıştır. Türkmenler bir süre Mangışlak. Maveraünnehir ve Horasan’da kalan Türkmenler. doğuda Amu-Derya’dan. G. batıda Akdeniz kıyılarına kadar geniş bir alana yayılmış ve büyük bir devlet haline gelmiştir. Nemeth. Moravcsik ve O. 1693-1700 yıllarında Kalmukların saldırısına uğramışlardır. üstünlük. yüzyılda batıya göç ederken. “karaman”. Mangışlak bölgesindeki Türkmenler. Minorsky. K. önce Moğol daha sonra da Timurlular hâkimiyetine girmişlerdir. 1855’te Hive ordusunu. 1860 ile 1873 yılları arasında nispeten rahat bir hayat süren Türkmen Türkleri. Türkmen Türklerinin Ruslara karşı bağımsızlık mücadelesi yıllarca devam etmiştir. Selçuklu hükümdarlarını batı cephesinde Bizanslar ve Haçlılar devamlı meşgul ettikleri için. diğer Türkmen boyları Anadolu’ya ve Azerbaycan’a yerleşmişlerdir. Ligeti. J. Türk kelimesine -men ekinin gelmesiyle oluştuğunu söyler. Deny. Mücadele Bolşevik ihtilalinden sonra da devam etmiştir. ünlü Türkologlardan G. J. Deny’ye göre Türkmen kelimesi de “koyu Türk. daha sonra da Afşar Türkmen boylarından Nâdir Kulu Han (Nâdir Şah) hâkimiyetine girmişlerdir. 1916 yılında Türkistan Türkleri. Ne var ki. üzerine geldiği bu kelimelere üstünlük. Türkmenler doğuda kalmıştır. Bu saldırılar esnasında Ruslar büyük katliamlar yapmışlardır. V. Sarıyev ve F. Azimov. Türkmenler Oğuz kökenlidir. Ancak. “-men. A. R. Oğuzlarla birlikte anılmıştır. Rus istilasından kaçan bazı Türkmenler İran ve Afganistan’a sığınmışlardır. Maveraünnehir ve Horasan’da varlıklarını sürdürmüşlerdir. Kafesoğlu’nun da katıldığı bu görüşü. Türkmen boyları bir müddet Hive Hanlığına bağlı kalmış. -man” eki üzerine geldiği kelimeye “büyüklük. Z. Diğer Oğuz boyları XI. Deny’nin bu görüşü ilim aleminde en fazla rağbet edilen görüştür. millî bir ayaklanma başlatmış. 1835’ten itibaren Merv bölgesine doğru çekilirler. saf kan Türk” anlamlarına gelmektedir. Vambery. Türkmen boylarının bir kısmı Maveraünnehir.

atasözü ve bilmece gibi türleri de oldukça canlıdır. Türkmen Türkçesinde olmayıp b’ler korunmuştur. Mahtımgulı (1730-1780)’nın şiirleri ile bir yazı dili hâline gelir. Arapça ve Rusçadan kelimeler almıştır. Ayrıca. bar “var” vs. TÜRKMEN EDEBİYATI .değişmesi. Klasik edebiyat geleneğinden gelen Mahtımgulı. Bundan dolayı Oğuz Türkçesinin özellikleri Türkmen Türkçesinin karakteristiğini oluşturur. Teke. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra 27 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. Ancak bu alfabe. Miskin Kılıç gibi şair ve yazarlar oldukça ünlüdür. Türkmen Türkçesinin söz varlığının temelini Türkçe sözler oluşturur. Şu anda Türkmenistan’da kullanılan yazı dili. 1925’ten beri ‘Türkmen-Yomut’ ağzına dayanmaktadır. Kıssa-i Yûsuf şairi Ali (XIII. Yusuf ile Züleyha. Gurbandurdı Zelilî. 1993’te kabul edilen bu alfabe 1999 yılında bazı değişikliklerle yeniden düzenlenmiştir. türkü. Sarık. Tahir ile Zühre. masal. Ahmed Yesevî’nin şiirleri ve Ali’nin Kıssa-i Yûsuf ’u olduğu iddia edilirse de. atasözlerine yer verme gibi hususlarda büyük başarı göstermiştir. Türkmen Türkçesi.).“ol-”. diğer Türk boyları gibi önce Arap. Türkmen Türkçesinin en önemli özelliklerinden birisi de aslî uzun ünlüleri korumuş olmasıdır. Türkmen Türkçesinin birçok ağzı vardır. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır. Farsça. Şiirlerinde halk şiiri geleneklerine ve Türkmen halk kültürüne de geniş yer ayırmış. Mesela. dolayısıyla halk edebiyatına dayanır. Leyla ile Mecnun. Türkmen-Kiril alfabesinin değiştirilmesi veya tamamen terk edilmesiyle ilgili tartışmalar. Türkmen Türkçesi ise asıl eserlerini XVIII.> v. aslında bunlar Türk dilinin müşterek dönemine ait eserlerdir. Tarihî seyri içerisinde Moğolca. Aslı ile Kerem gibi halk hikâyeleri her zaman. Bu. Yeni Türkmen alfabesinde 30 harf bulunmaktadır. Özellikle ‘Köroğlu’ destanı ve ‘Şahsenem ile Garip’ hikâyesi Türkmen Türkleri arasında çok sevilen özel bir yere sahip olan hikâyelerdir. mani. Latin alfabesine geçiş kanununu onaylamıştır. Son yılllarda görülen genel eğilim doğrultusunda. uzun bir süre ortak bir yazı dilinin kullanılmaması ve değişik alanlara dağılmış olmalarından kaynaklanan bir durumdur. Oğuz grubu şivelerinin doğu kolundandır. Mahtımgulı’dan sonra Seydî.Türkmen Türkçesi 99 itibaren Sovyetlerin idaresinde kalan Türkmenistan. Göklen. Alıntı kelimeler genellikle Türkmen Türkçesinin ses ve dilbilgisi kurallarına uymaktadır. Türkmen Türklerinin çok zengin folkloru ve edebiyatı vardır. 1927-28 yıllarından itibaren Latin. Doğu Türkçesinin etkisiyle Kıpçak ve Çağatay Türkçesinin özelliklerini de barındırır.5. (bol. yüzyıldan itibaren verir. sözü veciz kullanma. XVIII. Çağatay Türkçesini çok iyi bilmesine rağmen. Son dönemlerde ise Türkmen Türkçesi kendi imkânları ile kelime üretmeye başlamıştır. yüzyıl) ve Bennâî (XV. yüzyıla kadar Türkmen edebiyatı daha çok sözlü edebiyata. Salur ve Ersarı gibi başlıca yedi boydan oluşmaktadır. İmrili. ninni. Türkmen Türkçesiyle yazılmış en eski metinlerin. yerel Türkmen ağzını kullanarak yazı dili hâline gelmesini sağlamıştır. klasik edebiyatlarını Hoca Ahmed Yesevî ile başlatırlar. Yomut. 1937 yılından sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır. Türkmen Türkleri de. Bu boylar da kendi arasında çeşitli oymaklara ayrılmaktadır. Oğuz grubu lehçelerinde görülen b. 1990’lı yıllarda başlamış ve 12 Nisan 1993’te Türkmenistan Cumhuriyeti. Talibî. Türkmen Türkleri bugün Çavdar. Ünite . TÜRKMEN TÜRKÇESİ Türkmen Türkçesi. Türkmen Türkleri. Mollanepes. yüzyıl) ile sürdürülen bu edebiyat asıl eserlerini XVIII. her devirde halk arasında yayılmıştır. daha önce belirlenen 34 harfli ortak Türk alfabesinden bazı farklılıklar taşımaktadır. Ayrıca halk edebiyatının diğer türlerinden destan. fıkra.

Buna rağmen bu dönemin bazı eserlerinde. yüzyıl Türkmen edebiyatını. Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı XX. Mevcut düzen ve önceki dönemler artık yavaş yavaş eleştirilmeye başlanır. edebiyatın gelişmesini olumsuz yönde etkilemiştir. Özellikle savaş konusuna ağırlık verilerek kahramanlık teması işlenir. Ruhı Alıyev ve Hıdır Deryayev’in tutuklanması. Garaca Burunov. XX. Bu alanda özellikle Berdi Gulov. özellikle tiyatro türünde. Şiirlerde de aşırı övgü ve her şeyi pürüzsüz gösterme eğilimi vardır. Bu yüzyılda meydana gelen gelişmeler. III. Bu döneme denk gelen II. 1930 . Altmışlı yıllardan başlayarak hiciv türü canlanır. Bütün bunlara rağmen ellili yılların ortalarında şair ve yazarlar olaylara cesaretle yaklaşmaya başlarlar. Durdu Gılıç. Şalı Kelikov. iktisadi ve kültürel alanlarda olduğu gibi edebiyat alanında da Rus etkisinin yaşandığı bir dönemdir. Muhammetgulı Atabayev. Ancak bu devirde şiir. Ata Govşudov. siyasi şartlara göre şekillenmeye başlamıştır. kahramanların tip özelliklerine değil de karıştıkları olaylara önem verilmiştir. yüzyıl büyük sarsıntıların asrıdır. 1960-1990 Yılları Arası Edebiyatı Baskının azaldığı ve bağımsızlık düşüncelerinin hız kazanmaya başladığı bir dönemdir. Otuzlu yılların edebiyatında da şiirin üstünlüğü devam eder. önceki yüzyıllarla kıyaslanamayacak kadar farklı cereyan etmiştir. Nesir türü gelişmiş. IV. siyasi baskılar ve zulüm yönlendirmiştir. yüzyılın son çeyreğinde Türkmenistan’ın Rusya’nın egemenliğine girmesi. Güseyin Muhtarov dönemin önemli kalemleridir. askerî. savaşın içerisine çekilmeye çalışıldığı ifade edilmiş. Hocanepes Çarıyev’in öldürülmesi. Bu ağır şartlara rağmen edebiyat gelişir. Bu dönemden itibaren edebiyat. Ahmet Ahundov Girgenli. XX. 1920’li Yılların Edebiyatı Bu dönemde savaşlar. Tiyatro eserleri bol miktarda yazılır. Sovyet Devri Edebiyatı I.100 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bolşevik ihtilalinden sonra Komünistlerin yönetime gelmesiyle Türkmen edebiyatı yeni bir çehre kazanmıştır. diğer türlerin önündedir. edebî eserlerde gerçekçi bir şekilde yansıtılmaya çalışılır. Kısa ve uzun hikâye türü gelişir ve birçok roman yazılır. Nihayet Türkmenistan’la birlikte Rusya’nın tesiri altındaki diğer ülkelerde de Sovyetler egemen olur ve bu dönemde edebiyata siyaset bulaşır. iki bölüme ayırmak mümkündür. II. Her türlü tartışma ve baskılara rağmen halkın hayatı. 1945-1960 Yılları Arası Edebiyatı Savaştan sonraki bu dönemde ekonomiyi canlandırıp geliştirme ve barışı pekiştirme gibi temalar çokça işlenir. Taçmammet Cürdekov ve Gurbangılıç Hıdırov gibi kimseler önemlidir. Rus çarlığının izlediği yanlış politikaya karşı duyulan memnuniyetsizlik dile getirilmiştir.1945 Yılları Arası Edebiyatı Bu dönemde de edebiyatı. O devir tiyatro eserlerinde tarih basit bir fon olarak ele alınmış. Berdi Kerbabayev. Mollamurt. Şanlı Kekilov ve Ata Niyazov gibi birçok ünlü şair ve yazar savaşta yok olur. Oraz Vepayev. Oraz Taçnazarov. Türk topluluklarına baskı yapıldığı. Hikâye ve romanlarda daha çok kolhoz ve köy hayatı temaları büyük bir yer tutar. . siyasi. Abdılhekim Gulmuhammedov. özellikle hikâye türü ön plana çıkmıştır. Yirmili yılların edebiyatında. Barış propagandası yazarların omuzlarına yüklendiği için eserlerde yapmacıklık ve kuruluk görülür. Nurmırat Sarıhanov. Dünya Savaşı edebî açıdan bir yıkım olur. tarihî temaya eğilim artar. iç çekişmeler ve istilaların yaygınlaşmasıyla çok sayıda insan ölür. Körmolla. Berdi Karbabayev. Bu dönem eserlerinde genellemelerden ziyade ayrıntılara inilir. Gurban gibi şair ve yazarlar bu dönemin önemli şahsiyetleridir. XIX. Amandurdı Alamışov.

Başkenti Aşkabat’tır. Kasım Nurhadov ve Hemra Şirov gibi yazarlar çocuk psikolojisinden yararlanarak yazdıkları eserlerle. Bağımsızlık Devri Edebiyatı 27 Ekim 1991’de Türkmenistan’ın bağımsızlığını ilan etmesiyle başlayan devirdir. Kayum Tañrıguliyev. çocuk edebiyatının gelişmesine büyük katkıda bulunmuşlardır. Ahal. Batısında Hazar Denizi. Nurberdi Pamma. Başta Beki Seytekov olmak üzere. Berdinazar Hudaynazarov ve Allaberdi Hayıdov dönemin önemli şairleridir. Ülkenin önemli akarsuları Amuderya (Ceyhun). Asya’nın iç kesimlerinde bulunduğu için tam bir kara iklimine sahiptir. kışları ise soğuktur. Yazmırat Mammediyev. Ünite . Bu dönem edebiyatı. Balkan. Kerim Gurbannepesov. Murgap. daha çok lirik şiirleriyle tanınmıştır. 5. bağımsızlık ve millî uyanış edebiyatı olarak adlandırılabilir. kısa boylu otlar ile odunsu çalılıklardan oluşan çöl bitkileri oluşturmaktadır. ülke topraklarının sulanmasında önemli rol oynar. tiyatrolarında ise günlük konuları işlemiştir.000 km2) dünyanın büyük çöllerinden biri olan Karakum çölü oluşturur. Beği Suhanov. Daşhovuz ve Kerki bulunmaktadır. Recepmırat Durdıyev. Narıman Cumayev. Türkiye ile yaklaşık aynı enlemler arasında yer alan Türkmenistan topoğrafik olarak daha çukur bir arazi üzerinde yer almaktadır. Hece ölçüsüyle birlikte serbest şiir tarzını da kullanmış. Nebitdağ. Lirika” adlı eserlerinde sevgiyi taze duygularla yoğurur. Levap ve Marı (Merv) olmak üzere beş eyalete bölünmüş durumdadır. Yağış azlığı sebebiyle ülkedeki akarsuların sayısı oldukça azdır. Yazın en yüksek sıcaklık +40 derecenin üzerinde. Oraz Akmammedov. Arı Baymıradov. Daşhovuz. Ağageldi Allanazarov. Ülke. “Alma Yene Gülleyer (Elma Yine Çiçek Açıyor). Ülke topraklarının yaklaşık 4/5’ini (350. Çardcev. Gara Seyitliyev. TÜRKMENİSTAN . Önemli şehirleri arasında Marı (Merv). güneydoğuda Afganistan ile sınırı bulunmaktadır. 22 Ağustos 1990 tarihinde egemenliğini sağlamış.Türkmen Türkçesi 101 Bu dönemin roman ve hikâyelerinde tarihî tema genişçe işlenir. Tecen. Berdi Basımov ve Çorı Gulleyev önemli tiyatro yazarlarıdır. Sovyetler Birliği’nden ayrılan beş bağımsız Türk cumhuriyetinden biri olan Türkmenistan. Berdi Soltannıyazov. Ülkenin güney kesimindeki ve ülke topraklarının ancak % 5’lik bir bölümünü oluşturan Kopet (2942 m) ve Kuzintav (3139) dağları bir yana bırakılırsa. kışın ise en düşük sıcaklık -8 ile -21 derece arasındadır. 30 civarında eseri yayınlanan şair. Övezdurdı Nepesov bu dönemin ünlü romancısıdır. Nesir türündeki eserlerde ahlakî meseleler ideolojik baskıdan uzak olarak işlenmektedir. kuzeyinde Karakalpakistan.5. 27 Ekim 1991 tarihinde de bağımsızlığını ilan etmiştir. Türkmenistan’ın toplam yüz ölçümü 488. Türkmenistan. Muhammetnur Gurbangılıcov.100 km2’dir. Annaberdi Ağabayev. Türkmenbaşı. Aman Okuva Gidyer. Aynı zamanda romancı da olan Ata Atacanov dönemin en ünlü şairidir. Kakacan Aşırov’un “Deli Dumrul. Berdi Karbabayev. Yazları sıcak ve kurak. Resmî dil Türkmen Türkçesi olup 24. (% 95’i) deniz seviyesinden yüksekliği 150-300 m arasında değişen düzlüklerden oluşur. kuzeydoğusunda ise Özbekistan Cumhuriyeti yer almaktadır. Nurı Bayramov. Manzum hikâyelerinde sosyal konuları. Ülkenin güneyde İran. kuzeybatısında Kazakistan. Türkmenistan topraklarının geri kalan kısmı. 36-43 kuzey enlemleri ile 53-66 doğu boylamları arasında yer alır. Mammet Seyidov. Oğız Oynı (Oğuz Oyunu) ve Oğuz Han” adlı piyesleri bunun güzel örnekleridir. İki Poema. Ahmet Gurbannepesov. Aşır Mamiliyev. İklim özelliklerinden dolayı oldukça az yağış alır. ancak bütün eserlerinde ahenge büyük değer vermiştir. Bu devrin şiirlerinde bağımsızlık ve millî gurur gibi konular önemli bir yer tutar. Türkmenistan’ın Baharı. Etrek’tir. Ata Atacanovdan sonra Durdı Haldurdı. Komşuları ile olan toplam sınırının uzunluğu 3763 km’dir. 1990’da resmî dil olmuştur. Tirkeş Cumageldiyev dönemin ünlü roman ve hikâyecileridir. Ayrıca millî tarihe yönelim oldukça güçlüdür. Türkmenistan’ın doğal bitki örtüsünü. Ayrıca Karakum sulama kanalı da. V.

Türkmenlerden sonra Özbek Türkleri (% 9.öç. buğday. Yeraltı kaynakları bakımından pek zengin değildir. Türkmen Türkçesinde uzun ünlüler çeşitli şekillerde oluşmaktadır. diy. ı. uzun ünlüler alfabede gösterilmez. i. Azeri vs.(uçmak) oot (ateş). Türkmen Türkçesinin ünlülerini şöyle bir şema ile göstermek mümkündür.e Düz Dar 1 i Yuvarlak Geniş o ö Yuvarlak Dar u ü Uzun Ünlüler Türkmen Türkçesinin en önemli ve ayırıcı özelliği.(sönmek) Türkmen Türkçesinde uzun söylenen “ı. uzun ünlülere sahip olmasıdır. yukarıda bahsedilen. u. Türkmen Türkleri ülke nüfusunun % 77’sini oluştururlar. Türkmen Türkçesinde. Kadın nüfusu 2. Halı. tekstil sanayisi oldukça gelişen Türkmenistan’da petrol rafinerileri.102 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmenistan’ın nüfusu 1996 yılı itibariyle 4.sesiyle diftonglaşarak “ıy.301. uy. pirinç gibi tahıllar yetiştirilmektedir. potasyum ve maden suları çıkarılmaktadır. % 55’i kırsal kesimde yaşamaktadır. azotlu gübre sanayi ve doğal gaz çıkarma sanayi oldukça gelişmiştir.yol. Ülke topraklarında pamuk.700’dür.265. Kazak. bütün ünlülerin alfabede işaret olarak da karşılığı bulunmaktadır. doğal gaz. Tatar.uç. üy” şeklinde yazıda gösterilmektedir. Aslî Uzun Ünlüler Uzun ünlülerin büyük bir bölümü aslî olup yazıda gösterilmez.800’dür.2) ve Ruslar (% 6.1 Ünlüler Türkmen Türkçesinde Ünlüler Düz Geniş Kalın İnce a ä. Ülke topraklarının büyük bölümü çöl olduğu için % 72’si tarım dışı kalmaktadır. “Ә ә” (ä) ile gösterilen ses. ö. Tablo 5.(yolmak) biiz (delme âleti) . Ayrıca bol miktarda sebze ve meyve yetiştirilir. Aslî uzunluğa sahip olan ünlüler genellikle ilk hecede yer alır: aat (isim) . a ile e arasında bir sestir. kaya tuzu.(de-) gıyz (kız) düyn (dün) kıyska (kısa) güyç (güç) süyt (süt) giyce (gece) yokıyn (yakın) . uzun ünlülerin korunmasıdır. erkek nüfusu 2.at (at) uuç (uç) . ä. mısır. Yine de belli bir miktarda petrol. Türkmenistan’ın sanayisi büyük ölçüde hayvancılığa dayalı olup hayvan ürünlerine dayalı bir sanayi kurulmuştur.100 iken. o.7) en fazla nüfusa sahiptirler. Diğer Türk boylarıyla birlikte (Özbek. Bu uzun ünlüler anlam ayırt edici özelliğe sahiptir. u. Nüfusun % 45’i şehirlerde. TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Türkmen Türkçesinde 9 ünlü vardır: “a. Türkiye Türkçesindekinden daha geniş ve açıktır. kimyasal madde üretimi. arpa. bitkisel yağ üretimi. Türkmen Türkçesini. Karakul koyunlarıyla ünlü olan Türkmenistan’ın ekonomisinde hayvancılık da önemli bir yer tutar. ü”.566. ü” sesleri yarım ünlü -y.) ülke nüfusunun % 90’ını Türkler oluşturur. iy. bu uzunluklar yazıda gösterilmez. kilim. i. Türkiye Türkçesinden farklı olarak Türkmen Türkçesinde iki e vardır. e.ot (ot) yool (yol) . Buna rağmen nüfusun % 41’i tarım sektöründe çalışmaktadır. diğer Türk lehçelerinden ayıran en belirgin vasıf. Mevcut 9 ünlünün hepsinin de uzun karşılığı olmasına rağmen.biz (kişi zamiri) ööç (öç) . Yalnız.

düşer. yokarıık (yukarıya). paltaañız (palta+ñız) “baltanız”. +(n)Iñ Ekiyle Oluşan Uzunluklar İlgi hâli eki +(n)Iñ ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: ayagıınıñ (ayağının). i. galaa (<gala+a) “kaleye”. Ünite . ü) bulunan kelimelere -a. g. depee (<depe+e) “tepeye”. +A Ekiyle Oluşan Uzunluklar Yönelme hâli eki ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü ile birleşerek uzar: çagaa (<çaga+a) “çağaya”. yıgnaap (yıgna-ıp) “toplayıp”. yaşındaakı (<yaşında+ki). ukıım (ukı+ım) “uykum”. ekin ünlüsü kelimenin son ünlüsü ile birleşerek uzar: gözlään (gözle-en) “gözleyen”. garaap (garaıp) “bakıp”. yaşaan (yaşa-an) “yaşayan. güpleer (güple-er) “gürler”. işlemääge (işlemeye). -An. f. h. gapaa (<gapı+a) “kapıya”. -mAk Ekiyle Oluşan Uzunluklar Mastar -mAk ekinden sonra yaklaşma (-e) hâli eki gelince. määtaç (muhtaç) -n düşmesi ile: Bu olay sadece. işleer (işle-er) “işler”. -ee uzun ünlüleri ortaya çıkar: kiçee (<kiçi+e) “küçüğe”. Bu durumda ekin ünlüsü uzar: baryakaa (giderken). b. Ekin son ünsüzü -n düşer. ı.Türkmen Türkçesi 103 Ses Olayları Sonucunda Oluşan Uzunluklar a. işçee (<işçi+e) “işçiye”. yerkümääniñ (yeryüzünün). geç iini (keçiyi).5. i. içerik (içeriye). son hecenin ünlüsü uzar: okaap (oku-ıp) “okuyup”. zarfların bu anlamını pekiştiren -k ünsüzü eklendiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: daşarıık (dışarıya). Ekin bu şekilde kullanılışı esnasında kendisinden önceki ünlü uzar: garrıın (garrı+nıñ) “yaşlının”. agaañ (aga+ın) “amcan”. +dA Ekiyle Oluşan Uzunluklar Bulunma hâli eki +dA’nın üzerine +kI eki geldiğinde hâl ekinin ünlüsü uzar: elindÄki (<elinde+ki). meleer (mele-er) “meler”. .düşmesi ile: dääl (değil) Ayın sesinin düşmesi ile: maanı (ma‘na) -h. ünlü ile biten fiillerin üzerine geldiğinde. ataam (ata+ım) “dedem”. e. +(I)n Ekleriyle Oluşan Uzunluklar 1. gayraak (arkaya). sözlemääge (söylemeye). zarf-fiil eki “-ken”de görülür. Düşen ünsüzün yanındaki ünlü uzar: äätiyatlı (ihtiyatlı). kölegääni (gölgeyi). taşlaap (taşla-ıp) “atıp”. dünyaa (<dünya+a) “dünyaya”. nämääniñ (neyin). gelyäkää (geliyorken). ünlü karşılaşması sonucu son hecenin ünlüsü uzar: almaam (alma+ım) “elmam”. şahıs +(I)n iyelik ekleri kelimenin üzerine gelince. määkam (muhkem). pukaraañ (pukara+nın) “fukaranın”. Sonunda dar ünlü (ı. u. kakaañ (kaka+ın) “baban”. +nI Ekiyle Oluşan Uzunluklar Belirtme hâli eki +nI ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: babaanı (babayı). okaan (oku-an) “okuyan”. beriik (beriye). şahıs +(I)m ve 2. çagaanı (çağayı). mastar ekinin ünlüsü uzar: okamaaga (okumaya). kişiiñ (kişinin) “kişinin”. içindääki (<içinde+ki).ortadaakı (<ortada+ki). +(I)m. -(I)p Ekiyle Oluşan Uzunluklar -(I)p zarf-fiil eki ünlü ile biten fiillerin üzerine geldiğinde ünlü karşılaşması sonucu. d. Ünsüz Düşmesi Sonucu Oluşan Uzunluklar -g. -Ar Ekleriyle Oluşan Uzunluklar Bu sıfat-fiil ve geniş zaman eki. -e eklenirken -aa. c.düşmesi ile: Bazı alıntı kelimelerde -h. nirääk (nereye). İlgi hâli eki ünlü ile biten kelimeler üzerinde bazen sadece “+ñ” biçiminde kullanılır. bermääge (vermeye). düyääniñ (devenin). +k Ekiyle Oluşan Uzunluklar Ünlü ile biten yer-yön zarfları üzerine.

öldürääymän (öldürmeyin). düşündir. gatıraak (çokça. Bazı eklerin (belirtme. gelyamikaa (geliyor mu acaba). Türkmen Türkçesinde bu uyum daha çok 1. hecede genellikle düz ünlülü şekiller kullanılır: bölünici (bölünen). hecede bozulur. kerven (kervan). Devamlı birlikte kulanılan iki kelimenin birleşmesi sonucu meydana gelen tek kelimenin ünlüsü uzar: aakel. Türkmen Türkçesine Arapça ve Farsçadan giren birçok kelime büyük ünlü uyumuna uydurulmuştur: bahana (bahane).) yuvarlak ünlülü şekilleri bulunmaz: gün+i (günü). gelyään (gelen). Uzun Ünlülü Diğer Ekler Türkmen Türkçesinde kullanılan bazı eklerin ünlüleri daima uzundur. atasınıñ (dedesinin). görmään (görmeden). Edat. Birleşme esnasında -h düşer. yetääymesin (yetişmesin).(düşündür-). palav (pilav). sıgmaan (sığmadan). -mAn eki: bermään (vermeden). Türkmen Türkçesinde uyuma girmiştir: alamat (alamet). Türkiye Türkçesinde uyumu bozan kelimeler ve ekler Türkmen Türkçesinde uyuma girer: alma (elma). yetirmään (yitirmeden). Türkiye Türkçesinde uyuma girmeyen yabancı kökenli kelimelerin çoğu. oturyaar (oturuyor). ünlü ile biten kelimelerle birleştiği zaman kelimenin son ünlüsü ile edatın ünlüsü birleşerek uzar: atınaam (< atını hem) “atını da”. Yazı dilinin genel eğilimi. aşına (aşina). gelinçää (gelince). caahıl (cahil). cahan (cihan). -yAn eki: beryään (veren). Türkmen Türkçesi yazı dilinde oldukça sağlamdır: oodunçı (oduncu). ääkit. -yA eki: beryää (veriyor). amanat (emanet). 2. +kA eki: Şüphe edatı olarak kullanılan +kA’nın (< ki < erki) ünlüsü her zaman uzundur: barmıkaa (var mı acaba).104 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I j. baryaar (gidiyor). yuvarlak ünlüleri ilk hece dışında kabul etmemek yönünde olup kelimelerin ikinci heceden sonraki hecelerinde yer alan ünlüleri düzleştirmektedir. köprääk (çokça). gün+in (günün). söygüli (sevgili). Türkmen Türkçesinde daha zayıftır. edyään (yaptığı). çayınaam (< çayını hem) “çayını da”. Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu) Küçük ünlü uyumu Türkiye Türkçesine göre. -Ay eki: berääy (ver). gardaş (kardeş). adamlarıñ. çakyaa (çekiyor). gapıl (gafil). alınçaa (alınca). ölinçää (ölünce). +rAk eki: düzüvlirääk (doğruca).(alıp kit-) “götür-”. ımam (imam). köynekçee “püskül”. göteryään (taşıdığı). ve 2. baryaarkaa (gidiyorken). -ken şekliyle eklendiği için. Çünkü 3. büyük ünlü uyumuna aykırı olan bu zarf-fiil eki Türkmen Türkçesinde uyuma girerek -ka şeklinde kullanılır: baryakaa (gidiyorken). -yAr eki: aydyaar (söylüyor). diyyäär (diyor). işliyää (yapıyor). ilgi vs. hovplulık (korkma durumu). tizrääk (çabucak). galandar (kalender). ayralıkdan (ayrılıktan). sınamdaakı (sinemdeki). şonuñkı (onunki). yaşındaakı (yaşındaki). bildirme.(< alıp kel-) “getir-”. k. dovulçı (korkak). oglaam (< oglı hem) “oğlunu da”. +çA eki: barçaa “bütün”. -InçA eki: açılınçaa (açılınca). hece arasında görülürken 3. gelyää (geliyor). Büyük Ünlü Uyumu Türk dilinde genel bir kural olan bu uyum. Ünlü Uyumları 1. iyice). çiişiklik (şişlik). -kA eki: Türkiye Türkçesinde bütün kelimelere. näädeli (< ne edeli) “ne yapalım”. Kaynaşma Sonucu Oluşan Uzunluklar “Hem” edatı çoğunlukla kendisinden önce gelen kelime ile birleşir. çıkmazmıkaa (çıkmaz mı acaba). ene (anne). +kI eki: Türkiye Türkçesinde +ki şekliyle kullanılan ve dolayısıyla uyumu bozan bu ek de Türkmen Türkçesinde uyuma girer: arkadaakı (arkadaki). .

gidensoñ (gidince). gelin. f. ependi (efendi). Arapça ve Farsça alıntı kelimelerdeki f ’ler p olur: sapar (sefer). dürli (türlü). geda (köle). “var. d. murtlak (gür bıyıklı). . armıt (armut). orun (yer). Türkiye Türkçesinde olduğu gibi uyuma girmemiştir: aglıdıbilmezdi (ağlatamazdı). “ts (Ц)” birleşik sesleri de bulunmaktadır. ak. muña. goy. birer harfle gösterilmiştir. süri (sürü). z”. varmak” kelimelerindeki v. 4. gorkunçlı (korkunç). b. 5. n. m. binmek. mundan. Türkiye Türkçesi alfabesinde olduğu gibi kalın ve ince g ile kalın ve ince k. basıberdiler (basıverdiler). garşı (karşı). Ancak alfabede 21 işaret kullanılmaktadır: “b. ogrı (hırsız). boncuk. öözimiz (kendimiz).(koy-). öyümizi (evimizi). y. Türkmen Türkçesinde “bol-“ şeklindedir. t. l. Patma (Fatma). Türkçe asıllı bir kısım kelimelerin başındaki t’ler Türkmen Türkçesinde d olur: daaş (taş). mende. meni. s. Kelime sonunda iki h’den sadece hırıltılı olanı (x bulunur): çarx. 1 Ünsüzler Türkmen Türkçesinde 23 ünsüz vardır. Kelime başında ise sadece h bulunur: hemme (bütün). ben” kelimeleri ile “ben” ve “bu” kelimelerinin ek almış şekillerinde b. dövçi (savaşçı). göremok (görmüyorum). r. ekin. nusga (nüsha). Yabancı Kökenli Kelimelerde Yabancı kökenli kelimelerin bir kısmı uyuma girmez: biganä (yabancı). ötük (delik). bermek. bilenok (bilmiyor). Ünlü Uyumunun Bozulması a. Türkmen Türkçesinde b’dir: bar. näxili (nasıl). Ünite . barıberende (gidiverdiğinde). moncuk. biradar (kardeş). çorı (hizmetçi). ş. Kalın ünlülerin yanındaki g ve k’ler kalındır: gapı. Türkmen Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Türkmen Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. Türkçe Kelimelerde Bazı birleşik kelimeler. k. vermek. nepaga (nafaka). Göroglı (Köroğlu). 3. Türkiye Türkçesinde kök ünlüsü yuvarlak olan kelimelerde. g. garın (karın). “Bin. Türkmen Türkçesinde söz konusu ünlülerde yuvarlaklaşma olmadığı için dudak uyumu bozulmuştur: böri (kurt). munuñ. goyun (koyun). c. 2. j. parx.Türkmen Türkçesi 105 Aşağıda verilen kelimelerden küçük ünlü uyumuna aykırı olanları gösteriniz. hepsi). 3. duuz (tuz). Ayrıca Tükmen Türkçesinde kullanılan bazı Rusça kökenli kelimelerde “şç (Щ)”. Kelime başındaki kalın k’lar Türkmen Türkçesinde g olur: gar (kar). v.5. 6. şaglavuk (çağlayan). Ortada her ikisi de bulunabilir: ähli (bütün. gurı (kuru). heceden itibaren Eski Türkçede olduğu gibi çoğunlukla düzdar ünlüler kullanılır. gapı (kapı). ñ. münmek. Türkmen Türkçesinde 2. maña. dokuzıncı (dokuzuncu). haysı (hangi). pelek (felek). sonraki hecelerde bulunan ünlüler yuvarlaklaşarak uyuma girmiştir. galmak. Bugünkü Türkmen alfabesinde. h. -An sıfat-fiilinin üzerine soñ kelimesinin getirilmesiyle yapılan zarflar uyuma girmez: diyensoñ (deyince). men. dırnak (tırnak). Türkiye Türkçesinde “ol-“ fiili. m olur: miñ. pil (fil). ç. barmak. iki. munlar. gızıl (kızıl). Türkiye Türkçesinden farklı olarak ñ sesi alfabede gösterilir. İnce ünlülerin yanında bulunan g ve k’ler incedir: gelmek. bilezik. kovgı (takipçi). dañ (tan). Türkmen Türkçesinde s ve z sesleri de Türkiye Türkçesinden farklı olarak peltek telaffuz edilir ancak yazıda bu peltekliği gösteren herhangi bir işaret kullanılmaz. p.

zz okunur üstün üssün basdırmak bassırmak üstinlik üssünlük gızdırmak gızzırmak Ünsüz Uyumu Kelime içerisinde ve eklenme sırasında kullanılan ünsüzlerin tonluluk-tonsuzluk bakımından gösterdiği uyumdur. ts yazılır ss okunur zs yazılır ss okunur gitse gisse yazsın yassın batsa bassa bozsun bossun çs yazılır şs okunur çl yazılır şl okunur içse işse saçlı saşlı açsa aşsa açlık aşlık çç(çc) yazılır şş okunur şc yazılır şş okunur agaççı agaşşı guşcagaz guşşagaz açcak aşşak (açacak) goşcak goşşak nd yazılır nn okunur ld yazılır ll okunur mende menne geldi gelli gelende gelenne güldi gülli st yazılır ss okunur sd. dassan (destan). Yukarıdaki iki maddede görülen değişmelere benzer değişmeler. eyerçi (eyerci). tümmek (tümbek) “tümsek”. 12.)ﻉ‬ha (‫ )ﺡ‬ve hı (‫ )ﺥ‬sesleri Türkmen Türkçesinde çoğunlukla g'ye dönüşür: bagıs ( bahs) rugsat ( ruhsat) bagt ( baht) talıg ( talih) cemagat ( cemaat) doga ( dua) 13. ayrılma hâli eki +dan. 14. 15. Kelime içindeki st sesleri ilerleyici benzeşmeyle ss olur: ussa (usta). 8. Ancak bunlar yazıda gösterilmez. duvlı (tuğlu).ünsüzü.(sevin-). ova okunur. Türkiye Türkçesinde baş ve ortadaki bazı b sesleri Türkmen Türkçesinde p olur: palta (balta). öy (ev). Kelime içindeki b’ler v okunur: oba yazılır. Türkmen Türkçesinde eşitlik eki +çA ve yapım eki +çI daima tonsuz. tonsuz ünsüzlerle biten kelimelere eklendiklerinde ünsüz uyumu bozulmaktadır. Türkmen Türkçesinde sadece d ile başlar: başda. atdan (attan). açarçı (anahtarcı). Türkiye Türkçesinde iç sesteki -ğ. Türkiye Türkçesindeki bazı iç ve son ses v’ler Türkmen Türkçesinde y sesine dönüşür: düye (deve). dikdi (dikti). gaçdı (kaçtı). başda (başta). Bu yüzden söz konusu ekler. ağaçdan (ağaçtan). söyün. mençe (bana göre). Türkiye Türkçesinde t ile de başlayabilen ekler. iki dudak hafifçe büzülerek telâffuz edilir. Türkmen Türkçesinde v olur: Bövür (böğür). mm olur: gümmez (kümbez). düvün (düğüm). Ancak bu v Türkiye Türkçesindeki gibi değil. 11.)ء‬ayın (‫ . düyşde (düşte). Kelime içindeki mb. görülen geçmiş zaman eki -dI ve bildirme eki +dIr da daima tonlu ünsüzle kullanıldıkları için ünsüz uyumuna aykırı düşerler: öninçe (öncelikle). . güpbi (cübbe). pıçak (bıçak). zd yazılır ss. çopan (çoban). öçdi (söndü). 9. Kelime başında bulunan ve p’den sonra gelen b ise v okunmaz: bermek. düvme (düğme). bolupdır (olmuş). davara okunur. çeşitli eklemeler sırasında da meydana gelir. gövüs (göğüs). görüpdir (görmüş). Türkmen Türkçesinde görülmemektedir. gubka (sünger).106 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 7. Türkmen Türkçesinde birçok ekin ünsüzü daima tonludur. 10. bulunma hâli eki +da. gapırga (kaburga). Türkiye Türkçesinde yaygın olan bu uyum. dabara yazılır. Yabancı kökenli kelimelerde bulunan hemze (‫ . altdan. yassık (yastık).

e. bereyin (kızını vereyim). +sI Çokluk +ImIz +(I)ñız +I. İlgi Hâli İlgi hâli eki Türkiye Türkçesindeki gibidir. Türkmen Türkçesinde. İkinci heceden sonra ekin yuvarlak ünlülü şekli yoktur: gözüñ (gözün). galaa (gala+a) “kaleye”. İyelik Ekleri İyelik ekleri Türkiye Türkçesindeki gibidir. suunı (suyu). Ek. erenler (erenler). i olur. öyüñ (evin). ı. almaanı (elmayı). enesiniñ (annesinin). c. çaganıñ (çocuğun).Türkmen Türkçesi 107 Şekil Bilgisi Çekim Ekleri İsim Çekim Ekleri 1. Yükleme hâli. ata (dede). b. alma (elma). daglarıñ. guşlar (kuşlar).2 İyelik Ekleri agaam (amcam) üzümim (üzümüm) pulum “param” agaañ üzümiñ puluñ agası üzümi pulı agamız üzümimiz pulumız agañız üzümiñiz puluñız agası üzümi pulı 3. Ünlüyle biten kelimeler üzerine geldiğinde ise kelimenin son ünlüsüyle birleşerek uzun +A olur. Yükleme Hâli Türkmen Türkçesinde yükleme hâli eki +(n)I’dır. depderler (defterler). Üçüncü şahısta ek daima -ı. bazen eksiz olarak kullanılır: cigerin daglayan (ciğerini dağlayan). göze. yılkılar (atlar). Ayrıca ekin ünlüsü düz olup yuvarlak şekli görülmez: ataanı (atayı). kişiiñ (kişinin). gızın oda özün uran (kendini ateşe atan). ayrıca. İlgi hâli eki bazen Türkiye Türkçesinde olduğu gibi eksizdir: ceren balası (ceylan yavrusu). çatmaañ (çadırın). Ancak. -i. duzak (tuzak). Ancak. Kişi +(I)m +(I)ñ +I.5. Bikeeñ ecesi (Bike’nin annesi). -sı. Kişi 3. köç ää (köçe+e) “köşeye”. Ancak ikinci heceden sonra küçük ünlü uyumu olmadığı için ek ve yardımcı ünlüler. daglar (dağlar). +sI Tablo 5. -si’dir. Yönelme Hâli Yönelme hali eki +A’dır. 2. Çokluk Eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. ünsüzle bitenlerin üzerine +I şekliyle gelir. n geniz n’sidir. bu uzunluk yazıda gösterilmez: başa. Yalın Hâl Yalın hâl Türkiye Türkçesinde olduğu gibi eksizdir: abray (şöhret). Türkmen Türkçesinde de çokluk eki +lAr’dır: baylar (zenginler). . bilbil (bülbül). İkinci şahıs ekleri ise geniz n’si (ñ) iledir. ü değil. Ünsüzle biten kelimeler üzerine geldiğinde +A olarak kullanılır. Kişi 2. araa (ara+a) “araya”. Hâl Ekleri a. yol+ı (yolu). çöle. Bu ek diğer Türk lehçelerinde görülmez: obaañ adamları (obanın adamları). ünlü ile biten kelimelerin üzerine +nI. ilgi hâli ekinin +ñ’li şekli vardır. üçüncü heceden itibaren u. il+i (ili). gözüm yaşı (gözümün yaşı). aat (ad). Ünite . saz+ı (sazı). Tablo halinde şöyle gösterilebilir: Teklik 1. geçiniñ (keçinin).

sınamdakı (sinemdeki). ootdan (ateşten). kölegeden (gölgeden). ilde. Şahıs -ø -lAr b. yuvaşlık bilen (yavaşça). hızmatda (hizmette). Ek Türkiye Türkçesinden farklı olarak ünlü uyumuna girer: arkadakı (arkadaki). yüklemin özne ile ilişkisini belirler. Şahıs -m -k 2. İyelik ekinden sonra araya n girer: başından. kümüşden (gümüşten). Ek tek şekilli olup tonsuz şekli yoktur: günde. Tekli k Çokluk 1. berdimi (verdi mi?). gulça (kul gibi). İyelik Kökenli Şahıs Ekleri Görülen geçmiş zaman. Ek. ı. iyelik ekleri alan kelimelerden sonra +nA şekliyle kullanılır. Şahıs -sIñ -sIñIz 3. a. Şahıs -ñ -ñIz 3. Eşitlik Hâli Eşitlik hâli ekinin kullanımı. nayzadan (mızraktan). Vasıta Hâli Türkmen Türkçesinde vasıta hâli eki için herhangi bir ek yoktur. olmasından. başda (başta). daşarda (dışarıda). Tekli k Çokluk 1. “bilen” edatı ekleşmemiş biçimiyle vasıta ifadesi için kullanılmaktadır: çaga bilen (çocukla). olmasında. yokmı (yok mu?). Şahıs -(I)n -(I)s 2. garrıça (yaşlıca). şonuñkı (onunki). Türkiye Türkçesindeki gibi +ça/-çe’dır ancak ekin tonlu şekli (+ca/+ce) yoktur: barça (bütün). hikâye ve şart kipi dışında kalan bütün kiplerde kullanılır. görülen geçmiş zaman. öñüne (önüne). şunça (bu kadar. gözünde. Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zamanın eki için -IpdIr kullanılır. fiilin sonundaki ünlü uzar: Fiil Çekim Ekleri . şu kadar). h. gözünden. öñünçe (önünde). Şahıs -ø -lAr 2. f. içki (içerdeki). Türkiye Türkçesindeki gibidir: oobasına (obasına). Ayrılma Hâli Ayrılma hâli eki +dAn olup tonsuz şekli yoktur: atdan (attan). şeylelik bilen (böylelikle). Zaman ve Şekil Ekleri a. gılıcına (kılıcına). Bulunma Hâli Bulunma hâli eki +dA’dır. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri Bu ekler Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. 5. öyine (evine). ünlüyle biten bir file geldiğinde. yeññesi bilen (yengesiyle). Bildirme Kipleri 1. 4. aadatça (âdete göre). hâl ve hareketin hangi şahıs tarafından yapıldığını gösteren bu ekler. aşağıdakı (aşağıdaki). Soru Eki Soru eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +mI’dır. İyelik ekinden sonra araya n girer: aşagında (aşağısında). Şahıs Ekleri İş. Aitlik Eki Aitlik eki Türkmen Türkçesinde +kI’dır.108 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yönelme eki. elden. düynki (dünkü). Ek yazıda kelimeye bitişik olarak yazılır: barmı (var mı?). g. hikâye ve şart kiplerinde kullanılır. aşınamı (tanıdık mı?) 1. Şahıs ekleri iki türlüdür.

görmeyääris. görmediñiz. -di şeklindedir. şahıslarda görülebiliyor: almış. tip şimdiki zaman: Şimdiki zaman Türkmen Türkçesinde “-p yöör. Türkmen Türkçesinde 19. barmayaarsıñ (gitmiyorsun). düşünmiş. düşünmedik. Şimdiki Zaman Türkmen Türkçesinde şimdiki zaman dört şekilde ifade edilmektedir. görmeyäär (görmüyor). bilmeyääler (bilmiyorlar). Türkiye Türkçesinde kullanılan -mIş. Üçüncü şahıslarda (yazılışta) daima -dı. görmüş. gelmişler vs. gülmeyäärsiñiz. gelmeendiris (gelmemişiz). Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zaman eki -dI’dir. -di’dir. -mIş eki fiil çekiminde 3. etmiş” vs. ikinci hecede -du. -p otıır. “ütülüp ölmüş. barmayaañ (gitmiyorsun). tip şimdiki zaman: -yaar/-yäär ekiyle kurulur. 3. gelmeendir (gelmemiş). ayrı ayrı kelimelerde kalıplaşmış şekilde (sövme. -mUş öğrenilen geçmiş zaman eki. 3.) rastlanır. Birinci ve ikinci şahıslarda yuvarlak ünlülerden sonra. almaandırsıñ (almamışsın). -p yatıır” yardımcı fiilleriyle de ifade edilmektedir: . gülmeyäärler. dili kesilmiş. Ünite . 2. Bu ekin ünlüsü daima uzundur: baryaarın (gidiyorum) göryäärin (görüyorum) gülyäärin (gülüyorum) baryaarsıñ göryäärsiñ gülyäärsiñ baryaar göryäär gülyäär baryaarıs göryääris gülyääris baryaarsıñız göryäärsiñiz gülyäärsiñiz baryaarlar göryäärler gülyäärler Olumsuz şekli: barmayaarın (gitmiyorum). geldim düşündim gördüm geldiñ düşündiñ gördüñ geldi düşündi gördi geldik düşündik gördük geldiñiz düşündiñiz gördüñiz geldiler düşündiler gördiler Olumsuz şekli: gelmedim. düşünmedi.5. yazmayaas (yazmıyoruz). 1. Bugün ise sınırlı şekilde. geçmiş. -dü. ikinci heceden sonra (yazılışta) -dı. -p duur. dokamaandırsıñız (dokumamışsınız). Bu ekin de ünlüsü uzundur: baryaan (gidiyorum) yazyaan (yazıyorum) bilyään (biliyorum) baryaañ yazyaañ bilyääñ baryaa yazyaa bilyää baryaas yazyaas bilyääs baryaañız yazyañız bilyääñiz baryaalar yazyaalar bilyääler Olumsuz şekli: barmayaan (gitmiyorum). 2.Türkmen Türkçesi 109 alıpdırın (almışım) gelipdirin (gelmişim) dokaapdırın (dokumuşum) alıpdırsıñ gelipdirsiñ dokaapdırsıñ alıpdır gelipdir dokaapdır alıpdırıs gelipdiris dokaapdırıs alıpdırsıñız gelipdirsiñiz dokaapdırsıñız alıpdırlar gelipdirler dokaapdırlar Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “-maandır/-määndir” ekiyle yapılır: almaandırın (almamışım). görmediler. tip şimdiki zaman: -yaar/-yäär ekindeki -r’nin düşmesi sonucu -yaa/-yää’li şekliyle kullanılır. yazmayaa (yazmıyor). dokamaandırlar (dokumamışlar). beddua vs. bilmeyääñiz (bilmiyorsunuz). gelmediñ. ocağı gömülmüş. yüzyıla kadar kullanılmıştır.

çekimin sonuna “dääl” kelimesi getirilerek yapılır: men alcak dääl (almayacağım). biz görcek dääl (görmeyeceğiz). 4. Bu eki alan fiillerin şahıs kavramı. 2 5. siz gelcek dääl (gelmeyeceksiniz). ol görcek dääl (görmeyecek). Ünlü ile biten fiillerde iki ünlü kaynaşır ve uzun ünlü ortaya çıkar. Diğer Oğuz grubu lehçelerinden farklı olarak -cAk ekinin üzerine şahıs eki getirilmez. Bu oluşum sırasında hece kaynaşması meydana gelir ve “yook”un başında bulunan “y” ile birlikte bazı sesler düşer: okaamook (<okaanım yook) “okumuyorum” yazamook (<yazanım yook) “yazmıyorum” okaañook (<okaanıñ yook) yazañook (<yazanıñ yook) okaanook (<okaanı yook) yazanook (<yazanı yook) okaamzook (<okaanımız yook) yazamzook (<yazanımız yook) okaañzook (<okaanıñız yook) yazanzook (<yazanıñız yook) okaanooklar (<okaanları yook) yazanooklar (yazanları yook). belirsiz gelecek zaman da denmektedir. olar gelcek dääl (gelmeyecekler). Geniş Zaman Geniş zaman için. men alcak (alacağım) men görcek (göreceğim) men gelcek (geleceğim) sen alcak sen görcek sen gelcek ol alcak ol görcek ol gelcek biz alcak biz görcek biz gelcek siz alcak siz görcek siz gelcek olar alcak olar görcek olar gelcek Olumsuz şekli: Gelecek zamanın olumsuzu. 4. aların (alırım) görerin (görürüm) okaarın (okurum) alarsıñ görersiñ okaarsıñ alar görer okaar alarıs göreris okaarıs alarsıñız görersiñiz okaarsıñız alarlar görerler okaarlar . “düş-” (inmek) fiilini “gelecek zaman kipinde tüm şahıslarla olumsuz çekimini yapınız. Gelecek Zaman Türkmen Türkçesinde gelecek zamanın eki -cAk’tır. Fiil köklerine iyelik eki almış “-an/-en” sıfat-fiil eki ve “yook” kelimesinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. tip şimdiki zaman: Türkmen Türkçesinde bir de sadece olumsuz şekli bulunan şimdiki zaman şekli vardır. zamirlerle ifade edilir. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -(A)r ekiyle yapılır.110 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I alıp yöörün (almaktayım) gelip yatıırın (gelmekteyim) alıp yöörsüñ gelip yatıırsıñ alıp yöör gelip yatıır alıp yöörüs gelip yatıırıs alıp yöörsüñiz gelip yatıırsıñız alıp yöörler gelip yatıırlar okaap otıırın (okumaktayım) gülüp duurun (gülmekteyim) okaap otıırsıñ gülüp duursuñ okaap otıır gülüp duur okaap otıırıs gülüp duurus okaap otıırsıñız gülüp duursuñız okaap otıırlar gülüp duurlar Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuz şekli yoktur. Kesin bir gelecek zaman ifadesi taşır. sen alcak dääl (almayacaksın).

3. biz sözlemeli dääl (söylememeliyiz). bermelidirin (vermeliyim) galdırmalıdırın (kaldırmalıyım) bermeli(dir)siñ galdırmalı(dır)sıñ bermeli galdırmalı bermelidiris galdırmalıdırıs bermeli(dir)siñiz galdırmalı(dır)sıñız bermeli galdırmalı Olumsuz şekli: Bu kipin de olumsuz şekli “dääl” kelimesiyle yapılır: bermeli dääldirin (vermemeliyim). bermeseñ (vermesen). galdırmalı dääldirsiñiz (kaldırmamalısınız).Emir Kipi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Türkmen Türkçesinde de her şahıs için ayrı bir ek vardır: Tekli k Çokluk 1. -gIn/-gUn 2. okaamazlar (okumazlar). görmeris (görmüyoruz). galdırmalı dääldirler (kaldırmamalılar). men almalı dääl. Gereklik Kipi Türkmen Türkçesinde gereklik çekimi iki şekilde ifade edilir. Şart kipinde iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır.sInlAr/-sUnlAr . almasa.Türkmen Türkçesi 111 Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuzu teklik 1. bermeli dääldirsiñ (vermemelisin). -sIn/-sUn 3. men almalı dääl. -AlIIn/-AlI 2. iişlemeseler (çalışmasalar). olar sözlemeli dääl (söylememeliler). bolsa gerek (olsa gerek). bersem (versem) alsam iişlesem (çalışsam) berseñ alsañ iişleseñ berse alsa iişlese bersek alsak iişlesek berseñiz alsañız iişleseñiz berseler alsalar iişleseler Olumsuz şekli: bermesem (vermesem). 2. almasak. . eşitmek lazım (işitmek lazım). okaamarsıñız (okumuyorsunuz). üçüncü şahıslarda ise -“maz/-mez” ekiyle ifade edilir: almarın (almıyorum). Şart Kipi Diğer Türk lehçelerinde olduğu gibi Türkmen Türkçesinde şart kipi -sA eki ile yapılır. ve 2. -ayın/-eyin 1. Ayrıca Türkiye Türkçesinde olduğu gibi “lazım” ve “gerek” kelimeleriyle de gereklilik anlamı sağlanmaktadır: bermek gerek (vermek gerek). bermeli dääldirsiñ (vermemeli). almarsıñ (almıyorsun). şahıslarda “-mar/-mer”.5. Birinci tip -mAlI ekiyle yapılır. Bu çekimde şahıs ekleri kullanılmaz. İkincisi ise -mAlI(dIr) ekiyle yapılır ve ekin sonuna şahıs ekleri getirilir. -Iñ/-Uñ/-ñ 3. övrenmek gerek (öğrenmek gerek). siz sözlemeli dääl (söylememelisiniz). iişlemeseñiz (çalışmasanız). aytmak lazım (söylemek lazım). Ünite . men almalı (almalıyım) men sözlemeli (söylemeliyim) sen almalı sen sözlemeli ol almalı ol sözlemeli biz almalı biz sözlemeli siz almalı siz sözlemeli olar almalı olar sözlemeli Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “dääl” kelimesi ile yapılır: men almalı dääl. b. galdırmalı dääldiris (kaldırmamalıyız).Tasarlama Kipleri 1. görmez. Onların yerine fiilin başına şahıs zamirleri getirilir.

İstek Kipi Türkmen Türkçesinde istek kipinin ifadesi için -mAkçI eki kullanılır. alma/gın (alma). -ay ekiyle de yapılabilir: alay (al). men görmekçi (görmek istiyorum) men okamakçı (okumak istiyorum) sen görmekçi sen okamakçı ol görmekçi ol okamakçı biz görmekçi biz okamakçı siz görmekçi siz okamakçı olar görmekçi olar okamakçı Olumsuz şekli: Olumsuzu “dääl” kelimesiyle yapılır: men görmekçi dääl (görmek istemiyorum). Fiillerin Birleşik Çekimi 1. şekillerinde olabildiği gibi -ay. siz okamakçı dääl (okumak istemiyorsunuz). Rivayet Türkmen Türkçesinde fiillerin rivayet birleşik çekimi. alan ekenim (almışmışım) gelipmişim (gelmişmişim) alan ekeniñ gelipmişiñ alan ekeni gelipmiş alan ekenik gelipmişik alan ekeniñiz gelipmişiñiz alan ekenler gelipmişler Şimdiki Zamanın Rivayeti Şimdiki zamanın rivayetinde. okamasınlar (okumasınlar).112 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I alayın (alayım) göreyin (göreyim) okaayın (okuyayım) al(gın) gör(gün) okagın alsın görsün okasun alalııñ göreliiñ okaalııñ alıñ görüñ okaañ alsınlar görsünler okasınlar Teklik 2. sen görmekçi dääl (görmek istemiyorsun). görmääliiñ (görmeyelim). şahıs “al”. Bu çekimde şahıs ekleri kullanılmaz başa zamirler getirilir. alyaarmışım (alıyormuşum) başlayaamışım (başlıyormuşum) alyaarmışsıñ başlayaamışsıñ alyaarmış başlayaamış alyaarmışık başlayaamışık alyaarmışıñız başlayaamışsıñız alyaarmışlar başlayaamışlar gelyeer ekenim (geliyormuşum) gelyeer ekeniñ gelyeer eken gelyeer ekenik gelyeer ekeniñiz gelyeer ekenler . “algın” (al). okamaañ (okumayın). Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti Öğrenilen geçmiş zamanın rivayetinde -An ekli geçmiş zaman ekinin üzerine ‘eken’. görmesin. olar okamakçı dääl (okumak istemiyorlar). ol görmekçi dääl (görmek istemiyor). biz okamakçı dääl (okumak istemiyoruz). -Ip/-Up ekli geçmiş zaman ekinin üzerine ise ‘-mIş’ gelir. ‘eken’ ve “mIş” vasıtasıyla yapılır. göräy (gör). Olumsuz şekli: “-ma/-me” ekiyle yapılır: almaayım (almayayım). şimdiki zaman ekleri -yaar/yäär ve yaa/yää’nin üzerine “eken” veya “-mIş” gelir. okay (oku). c. 4.

Türkmen Türkçesi 113 Gelecek Zamanın Rivayeti Gelecek zamanın rivayeti için hem “eken” hem de “mIş” kullanılır. Ünite . şimdiki zaman ekleri -yaar/yäär ve yaa/yää’nin üzerine “-dI” eki gelir. baryaardım (gidiyordum) gelyäädim (geliyordum) baryaardıñ gelyäädiñ baryaardı gelyäädi . Fiil çekimlerinin hikâyesi -dI ekiyle yapılır. iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır. alsa ekenim (alsaymışım) gelsemişim (gelseymişim) alsa ekeniñ gelsemişiñ alsa eken gelsemiş alsa ekenik gelsemişik alsa ekeniñiz gelsemişiñiz alsa ekenler gelsemişler Gereklik Kipinin Rivayeti Gereklik kipinin rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır. görülen geçmiş zaman çekiminde olduğu gibi.5. görcek ekenim (görecekmişim) tapcakmışım (bulacakmışım) görcek ekeniñ tapcakmışıñ görcek eken tapcakmış görcek ekenik tapcakmışık görcek ekeniñiz tapcakmışıñız görcek ekenler tapcakmışlar Geniş Zamanın Rivayeti Geniş zamanın rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır. sooramalı ekenim (sormalıymışım) iişlemelimişim (çalışmalıymışım) sooramalı ekeniñ iişlemelimişiñ sooramalı eken iişlemelimiş sooramalı ekenik iişlemelimişik sooramalı ekeniñiz iişlemelimişiñiz sooramalı ekenler iişlemelimişler 2. biler ekenim (bilirmişim) aaglaarmışım (ağlarmışım) biler ekeniñ aaglaarmışıñ biler eken aaglaarmış biler ekenik aaglaarmışık biler ekeniñiz aaglaarmışıñız biler ekenler aaglaarmışlar Şart Kipinin Rivayeti Şart kipinin rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır. Hikâye Bu kipte. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi -Ip + dI ve -An+dI şeklinde kurulur. aydıpdım (söylemiştim) berendim (vermiştim) aydıpdıñ berendiñ aydıpdı berendi aydıpdık berendik aydıpdıñız berendiñiz aydıpdılar berendiler Şimdiki Zamanın Hikâyesi Şimdiki zamanın hikâyesinde.

(< er-) cevherî fiilinin hikâye şekli olan -dI getirilerek yapılır. İkincisinde ise şahıs eki yalnızca sonda bulunur ancak gereklik kip eki ile -dI eki arasına Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -y.114 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I baryaardık gelyäädik baryaardıñız gelyäädiñiz baryaardılar gelyäädiler Gelecek Zamanın Hikâyesi -cAk + dI yapısı kullanılır. Birincisinde şart ekiyle hikâye eki arasına şahıs eki gelir. basit çekimlenmiş fiiller üzerine i. barsamdım/barsadım (gitseydim) bilsemdim/bilsedim (bilseydim) barsañdıñ/barsadı bilseñdiñ/bilsedi barsadı/barsadı bilsedi/bilsedi barsakdık/barsadık bilsekdik/bilsedik barsañızdıñız/barsadıñız bilseñizdiñiz/bilsediñiz barsalardılar/barsadılar bilselerdiler/bilsediler Gereklik Kipinin Hikâyesi Gereklik kipinin hikâye çekiminde de gereklik eki ile hikâye eki arasında -y.sesi bulunmaz. diyerdim (derdim) alardım (alırdım) diyerdiñ alardıñ diyerdi alardı diyerdik alardık diyerdiñiz alardıñız diyerdiler alardılar Şart Kipinin Hikâyesi Şart kipinin hikâyesi iki şekilde çekimlenir. Şart Fiillerin şartlı birleşik çekimi -sA ekiyle yapılır. gitmelidim (gitmeliydim) bakmalıdım (bakmalıydım) gitmelidiñ bakmalıdıñ gitmelidi bakmalıdı gitmelidik bakmalıdık gitmelidiñiz bakmalıdıñız gitmelidiler bakmalıdılar 3. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı bakıpsam (bakmışsam) gelipsem (gelmişsem) bakıpsañ gelipseñ bakıpsa gelipse bakıpsak gelipsek bakıpsañız gelipseñiz bakıpsalar gelipseler . aynı ek en sonda da bulunur. durcakdım (duracaktım) gülcekdim (gülecektim) durcakdıñ gülcekdiñ durcakdı gülcekdi durcakdık gülcekdik durcakdıñız gülcekdiñiz durcakdılar gülcekdiler Geniş Zamanın Hikâyesi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi.sesi gelmez.

Öğrenilen Geçmiş Zaman İsim çekiminin öğrenilen geçmiş zamanı iki şekilde yapılır. . Ünite . Türkmendirin (Türkmenim) men Türkmen (Türkmenim) Türkmen(dir)siñ sen Türkmen Türkmen(dir) ol Türkmen Türkmendiris biz Türkmen Türkmen(dir)siñiz Siz Türkmen Türkmen(dir)ler olar Türkmen 2. okuvçımışın (öğrenciymişim) iişçimişim (işçiymişim) okuvçımışıñ iişçimişiñ okuvçımış iişçimiş okuvçımışık iişçimişik okuvçımışıñız iişçimişiñiz okuvçımışlar iişçimişler İkinci şekilde “eken” kelimesi kullanılır. Birinci şekilde -mIş eki kullanılır. İmek ve eken İle Yapılan İsim Çekimi 1. bilmelisem (bilmeliysem) durmalısam (durmalıysam) bilmeliseñ durmalısañ bilmelise durmalısa bilmelisek durmalısak bilmeliseñiz durmalısañız bilmeliseler durmalısalar d.5. Geniş (veya Şimdiki) Zaman İsmin sonuna şahıs ekleri veya ismin başına şahıs zamirleri getirilerek yapılır.Türkmen Türkçesi 115 Şimdiki Zamanın Şartı alyaarsam (alıyorsam) bilyäärsem (biliyorsam) alyaarsañ bilyäärseñ alyaarsa bilyäärse alyaarsak bilyäärsek alyaarsañız bilyäärseñiz alyaarsalar bilyäärseler Gelecek Zamanın Şartı barcaksam (gideceksem) gülceksem (güleceksem) barcaksañ gülcekseñ barcaksa gülcekse barcaksak gülceksek barcaksañız gülcekseñiz barcaksalar gülcekseler Geniş Zamanın Şartı alarsam (alırsam) gelersem (gelirsem) alarsañ gelerseñ alarsa gelerse alarsak gelersek alarsañız gelerseñiz alarsalar gelerseler Gereklik Kipinin Şartı Gereklik kipinin hikâye çekiminde de gereklik eki ile şart eki arasında -y.sesi bulunmaz.

caydaar (uygun). +cagaz: Sevgi ve küçültme işlevli kelimeler türetir: buucagaz (bu kadarcık). garakçı (haydut). gürrünçi (meddah). Arapça. çaaydaan (demlik). yakınlık. +çIlIk: İş ve meslek isimleri yapar: +çI ve +lIk eklerinin birleşmesiyle oluşmuştur: alamançılık (çoğulculuk). oobadaş (köydeş. biitaraplık (tarafsızlık). +gäär/+käär: Farsça kökenlidir. +çI/+çU: Meslek isimleri ve karakter özelliği belirten kelimeler türetir: yapar: dövçi (savaşçı). egindeş (aynı boyda). haalıçı (halıcı). käärdeş (meslektaş). Türkmençe. ganhoor (katil). pa- . dayhançılık (çiftçilik). guşçu (kuşçu). eyerçi. gepçi (dedikoducu). +hoor: Farsça kökenlidir: gamhoor (sırdaş). gıızcagaz (kızcağız). küldaan (küllük). İsimden İsim Yapan Ekler +baaz: Farsça kökenlidir.sesi girmez: baydım (zengindim) iişçidim (işçiydim) baydıñ iişçidiñ baydı iişçidi baydık iişçidik baydıñız iişçidiñiz baydılar iişçidiler Yapım Ekleri 1. +cIk: Sevgi ve küçültme ifade eden kelimeler yapar: yaşacık (gencecik). ceñbaz (savaşçı). gandaar (katil). galamdaan (kalemlik). Meslek adları yapar ve sıfat türetir: zergär (kuyumcu). ayrıca dil ve lehçe adları türetir: kitapça (kitapçık). yolbaşçı (lider). bar+ça (bütün). humarbaaz (kumarbaz). atcagaz (atcık). yaycık (küçük yay). zenehdaan (yanak). +daan: Farsça kökenlidir. gepbaaz (güzel konuşan). pişikcagaz (kediceğiz). Nesnenin konulduğu yeri belirten isimler türetir: güldaan (vazo). aynı köyden). taycagaz (taycık). dövürdeş (çağdaş). tek. bii+akıl (akılsız). işgär (memur). karzdaar (borçlu). günakäär (günahkâr) +haana: Farsça kökenli bir ektir: çaayhaana (çayhane). kitaphaana (kütüphane). pikirdeş (fikirdeş). halı+ça (küçük halı). oyun+baaz (oyun bozan. biizar (çaresiz). meyaahaana (meyhane). +daar: Farsça kökenli olup Türkçedeki +lI gibi isimlerden fiil yapar: candaar (canlı). küyzegäär (çömlekçi). eşitlik ve beraberlik ifadesi belirtir: aatdaş (adaş). söövdagäär (tüccar). hilebaz. şakacı). depderçecik (küçük defter) +çA: Çoğunlukla küçültme ifade eder. cogapkäär (sorumlu).116 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I baar ekenim (varmışım) mergen ekenim (nişancıymışım) baar ekeniñ mergen ekeniñ baar ekeni mergen ekeni baar ekenik mergen ekenik baar ekeniñiz mergen ekeniñiz baar ekenler mergen ekenler 3. basavulçılık (yağmacılık). biidövlötlük (yoksulluk). vatandaş. çaayhoor (çay içen). gergezdaan (avare). zengin). Görülen Geçmiş Zaman -dI ekiyle yapılır. Ünlü ile biten kelimelerde araya -y. naharhaana (yemekhane). puldaar (paralı. baalacık (yavrucuk). govgaçı (kavgacı). bii+: Olumsuzluk ifade eden Farsça ön ektir: bii+acal (vakitsiz). bir tanecik). biipayan (fani). okuvçı (öğretmen). +dAş: Ortaklık. yekeçe (yalnız. Bir şeye düşkünlük bildiren veya karakter özelliği belirten sıfatlar türetir: masgara+baaz (soytarı). gudaçılık (dünürcülük). küpça (küçük testi). maldaar (mal sahibi).

gopbaamsı (biraz kibirli). ertirlik (sabahlık). köprääk (daha çok).(ağar-). sözlük. +(I)mtIl/+(U)mtUl: Renk adlarına gelerek benzerlik ve gibilik ifade eder. bozar-. aazal. kitüvli (öfkeli). añırraak (daha ileri). yakımsız (kötü). ökde. benzerlik. +nää: Farsça olumsuzluk yapan bir ön ektir: nääçar (çaresiz).(hafifçe tozlan-).(alaca karanlık ol-). söyüncile. guraksı (kuru gibi). añsalık (kolaylık).(kısal-). mılaayımsıra. mestirgemek (mest olmak).(gecik-). aagar.(gül-. böölekle. nääümit (ümitsiz). gıısgal. sözle. İşlek değildir: köpel. allaçsız (çaresiz). diişlek (iri dişli).(hiçbir şey bilmiyormuş gibi davran-). iinçel. gövşülde.(seslen-). +(I)rgA-/+(U)rgA-: İşlek değildir: ısırga. azal-).(nazlan-). +(A)l-: Sıfatlardan olma bildiren fiiller türetir. boşa-. möönsüre.(ukalalık yap-). nääraazılık (memnuniyetsizlik). ug(u)ra. zompulda.(konuş-). näätanış (yabancı).(gümbürde-). uluraak (daha büyük). İşlek değildir: haykır-. daaglık (dağlık). güpürde. +sI: Benzerlik ve gibilik ifade eder. Aşgabatlı.(öfkelen-). küçüklük gibi anlamlar katar: açıgraak (açıkça). baagla. caylı (uygun). gözlük. ssına. duuzsuz (tuzsuz).Türkmen Türkçesi 117 arahoor (rüşvetçi). İşlek değildir: goñursı (kahverengimsi).(müjdelemek).(sına-). arakhoor (içki içen).(hapşır-). murtlak (gür bıyıklı). bağır-). näädan (cahil).(oyalan-). +lI: İsimlerden sıfat yapar: agırılı (sıkıntılı). geze.(kül rengine gir-).(birleş-).(göğer-). heñkir. doostluk (dostluk).(otlat-).(atmak). kemsiz (eksiksiz).(yağlan-). şäherli (şehirli). düyşürge. +sIrA-/+sUrA-: Kişinin kendisini olduğundan farklı gösterdiğini bildiren fiiller türetir: akılsıra. or(u)na. derle. zeraarlı (zararlı).(genişle-).(konuş-). sessiz.(uğulda-). İşlek değildir: garankıra. +cAr-: Geçişsiz fiiller türetir. gövreli (hamile).(sıkıl-). +Ar-: Genellikle renk isimlerine gelerek geçişsiz fiiller türetir: gööger.(kendini mutlu göster-). taşla.(başar-). biirik.(nişan almak). hüñürde. geple.(taşı-). eginlek (geniş omuzlu). öñlük (önlük). hadımsıra. yılgır. .(yerleş-).(koku almak için burnunu çekiştir-). +sIz: +lI ekinin olumsuz şeklidir: gaarsız (karsız). saçlak (gür saçlı). arassala-(temizle-). güvvülde.(incel-). hemişelik (süreklilik). yaazıklı (günahkâr). basımraak (çabucak). +k-: İsimlerden geçişsiz fiiller türetir. pışgır. külcer. giiñe. yalñışsız (hatasız). ota. çıgcar. anıkla. İşlek değildir: sakgallak (gür sakallı). nääzirge. gözük-. yekesire-(yalnızlık çek-). cemle. öçügsi (biraz solgun).(bağla-).(topla-).(az terle-). +gIr-/+kIr-: Yansıma kelimelere gelerek bunlara ait hareketleri ifade eden fiiller türetir. +lAk: Aşırılık bildiren sıfatlar yapar. İsimden Fiil Yapan Ekler +A-: İsimlerden olma ve yapma ifade eden fiiller türetir: daşa.(hıçkıra hıçkıra ağla-. +rA-: Olma bildiren fiiller türetir. alkımla. yaazıksız (günahsız). İşlek değildir: aacık.(yaklaş-). +lIk/lUk: Türkiye Türkçesinde olduğu gibi soyut ve somut isimler yapar: amanlık (esenlik).(mırıldan-). gülümse-). pesel(alçal-.5.(açıkla-).(azal-). gövünlik (teselli). öyli (evli).(git-).(ot ayıkla-). yaaşa(yaşa-). çañcar. delire.(fırla-).(fısılda-).(acık-).(golla-). gaharlı (sinirli). ünde. +dA-: Daha çok ses taklidi isimlerden fiil yapar: golda.(çoğal-). pışırda.(delir-). +raak/+rääk: Üzerine geldiği isme aşırılık. 2. İşlek değildir: garamtıl (siyahımsı).(çay içmek iste-). suvcar.(sulan-). +lA-: Oldukça işlektir: abayla.(terle-). göögümtül (mavimsi). otar.(eski-). daarık. Ünite . ellik (eldiven).(düş gör-). çaaysıra. nääsaglık (hastalık). giicik. İşlek değildir: yagcar.(parçalara ayır-).

bulaşık (karışık. dileg (dilek). kaçamak). -IcI/-UcI: Fiillerden nitelik bildiren isim ve sıfatlar türetir: sürüci (sürücü). süzgüç (süzgeç). -mA: İsim ve sıfat türetir: gurama (tesis. pilot). -gIç/-gUç: Nesne isimleri türetir: oturgıç (sandalye). -(A)k: İsim ve sıfat türetir: bölek (parça). oymak (yüksük). uçucı (uçucu. -cAñ: Karakter özelliği yansıtan sıfatlar türetir: utancañ (utangaç). dayanıklılık). yorgut (rüya tabiri). çapgın (talan). gopgun (gürültü). kargış). gızgın (kızgın). yarag (silah). deşik (delik). -ç: Dönüşlü fiiller üzerine gelerek sıfat ve isim türetir: ayılganç (korkunç). tutar (sap. düşgür (çabuk kavrayan). söögünç (küfür). -çAk: Araç adları ve kalıplaşmış isimler yapar: sallançak (salıncak). yapık (kapalı). -g: Somut ve soyut isimler türetir. yangıç (yakıt). bozguç (silgi). çızgıç (cetvel). hücum). gızma (öfkeli). çıdam (sabır. düşelgi (döşeli). söveşçeñ (mücadeleci). adım (adım). sargıt (vazife. bıkmış). basgançak (basamak). sıpalga (bahane. goşgı (şiir). kuruluş). çakmak. geyim (elbise). İşlek değildir: bezeg (süs). geçelge (geçit). ayralık (ayrılık). öçgün (solgun. govurma (kavurma). dip not). gızzırma (sıtma). çıkgıt (çıkacak yer. ooymak (çukur). uçgun (kıvılcım). kovgı (takipçi). oynatgı (köçek). yitirim (kayıp). tutacak yer). bürelgi (örtülmüş). gapak (kapak. çeker (çekmece). yetik (tanıdık). açar (anahtar). Fiilden İsim Yapan Ekler -(A)ç: Nesne isimleri yapar: gısaç (mengene). gorkak (korkak). -Ik/-Uk: Sıfat ve isim türetir: artık (fazla). sivri).118 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 3. . ötgür (keskin. çüyrük (çürük). darak (tarak). gaçgak (kaçak). tabşırık (emir. okalga (okuma salonu). -gIt/-gUt: Soyut ve somut isimler türetir: salgıt (vergi).. sovfut (para). köplenç (çoğunluk). tutaç (tutacak). yapışgak (yapışkan). tayak (sopa). gülki (komuk. -Ar: Genellikle somut isimler türetir: akar (ark. dövünçek (paket). bergi (borç). -(I)m/-(U)m: Somut ve soyut isimler türeten işlek bir ektir: basım (çabuk). kapı kolu vb. yatak. cansız). guyma (döküm. orak. sınag (deney). -gIn/-gUn: İsim ve sıfat türetir: coşgun (coşku). seçkin). sızgır (hassas. dökme). seyyar). yumılgı (yumulu). duyarlı). yarancañ (dalkavuk). basgı (korku). över (övgü). dilim. -(A)lgA: Genellikle yer ve mekân isimleri türetir: duralga (durak). bulanık). övgi (övgü). dere). iildirgiç (çengel. boguk (boğuk). berim (hediye). istek). keser (dokuma sırasında halının tüylerini kesmeye yarayan eğri bıçak). ööndürici (üretici). küme). algır (yırtıcı). eşik (örtü). bazı kalıcı isimler de türetmiştir: sıırtmak (düğüm). yaşmak (yaşmak. bulancak (bulanık). tutgur (çabuk kavrayan). çıkalga (çıkış). çekinceñ (çekingen). bilim (bilgi). saylama (seçme. göterici (vinç). taaygak (kaygan). göçer (göçebe). iskele). çozgun (akın. gizlençek (gizlenecek yer). gaymak (kaymak). buyruk. -gI/+kI-: Soyut ve somut isimler türetir: algı bergi (alış veriş). boyag (boya). guyguç (huni). yüzüci (yüzücü). sevinç). keser (halı bıçağı). göçme (mecazi. gülünç). -gAk: Sıfat türetir: bozgak (bozguncu). -gAnçAk: Somut isimler türetir. sebep. iirgin (bıkkın). örtü). kaide). böölek (bölüm). düzgün (kural. iinelge (iniş. duygur (çabuk sezen). gargınç (beddua. guvanç (kıvanç). ösgün (gelişkin). üyşmek (yığın. askı). yatalga (yatakhane). ötüm (tesir). sözlem (cümle). çatı). İşlek değildir: ilgençek (kıskaç). övünceñ (kendini çok öven). gıınanç (üzüntü). bişgek (çabuk pişen). -gIr/-gUr: Fiilden sıfat yapar: kesgir (keskin). göreç (göz bebeği). -mAk: İsim-fiil eki olan bu ek. görev). bezgek (bezmiş. içki. sorag (soru). pıçak (bıçak). gülek (çok gülen). yazgıt (yazgı). gaabancañ (kıskanç). begenç (beğenme.

(çoğalt-). soruştur-). üyşür.(böldür-).(kaldır-).(yutkun-). İşlek değildir: gutarañkırla. çapar at (koşar. dargat. çörek bişiryään işçiler (ekmek Sıfat-Fiiller . sök-). yıgnaşdır. cagırdat. gelcek yıl (gelecek yıl). şarlavuk (çağlayan). otugan (otçul). hızlı at). aazalt(azalt-). bööldür.(dön-). sorayaan (soran). eşidildik ovaaz (tanıdık ses). kırpıntı). ııncal. turuz.(yapıl-). köpelt. yıgnal. bakyaan süri (baktığım sürü).(kısıl-). ışıltılı). iişlään yeri (çalıştığı yer). bildir-. içir-.(emzir-).(ağrısı din-. yeteñkirle. ötür. baaglan. tayyaar bolmalı zaman (hazır olunacak zaman). düvün.(azalt-). -Ar: Geniş zaman sıfat-fiilidir. galan zat (kalan şey).(süslen-). geçir-. hızlavuk (fırıldak).(koştur-). tutar kol (el). artık). caytart. Fiilden Fiil Yapan Ekler -(I)l-:Geçişli ve geçişsiz fiillerden edilgen fiil yapar: aydarıl-(yıkıl-). ornaş(yerleş).(ulaştır-). ogurlat. yıgnan. -Iz-/-Uz: Ettirgenlik ekidir. az da olsa görülen. yalñışmaz adam (hatasız insan). geçdik köpri (geçilmiş köprü).(kaçır-). gorkuz. -(I)n-/-Un-: Dönüşlülük ekidir: aylan.Türkmen Türkçesi 119 -IndI: (<-In+dI): Somut anlamlı isimler türetir.(şakırdat-). görer göz (görür göz). eltmeli adres (iletilecek adres) -yAAn: Geniş zaman sıfat-fiilidir. gısıl.(varmak üzere ol-). garaş. çıkar-.(aşağılan-). lovurdavuk (parlak. büren-(bürün-). sooraş. kesindi (kesinti. bezel.(bakış-).(yönelt-). görmez göz. övün-. peselt. eylegen (eyleyen).(dolaş-). öçür. mizemez baylık (bitmez tükenmez.(vuruş-). İşlek değildir: gırındı (yonga).(topla-). emdir. getirgen caayında (getirdiğin yerde). uruş. gider. taşlandı (döküntü. bolar iiş (olur iş). uzat-. -AñkIrlA-: Hareketin bitmek üzere olduğunu belirten fiiller türetir.(geri döndür-). okat. rahatla-). görmedik zat (şey).(çıkar-.(okut-).(arkasına bindir-). gülüş-. Olumsuzu -mAdIk şeklindedir: bildik kişi.(başar-). gelen adam. beril. -dIk: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir. bolmaz iiş (olmaz iş).(bakın-).(bağlan-). duuşuş. gopar.(veril-). -kez-: İşlek değildir: görkez. yazılmacak hat (yazılmayacak mektup). Ünite .(dağıt-). gönükdir. uçur-. göçür-. geçen gün (geçmiş gün). -(A)r-: Ettirgen ve oldurgan fiiller türetir: gaytar. hışırdavuk (hışırtılı ses çıkaran). yıldıravuk (parlak).(söndür-). -gAn: -An şeklinde olan geniş zaman sıfat-fiilinin. garan. güler yüz. horlan. çıkart-.(toplat-). zenginlik). dövündi (kırık. görüş-. -v(Uk): İsim ve sıfat türetir: cürlevük (düdük). çapdır. kırıntı).(ısıt-). bercek zadım (verecek eşyam).(toplan-). gören son (gördükten sonra). okaan kitabım (okuduğum kitap). -(I)ş-/-(U)ş-: İşteş çatı ekidir: aylanış.(yerleştir-).(korkut-). başlan-. yetir. durcak yer (duracak yer). okal. çırmaş. -cAk: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: okacak oglan (okuyacak oğlan). -dIr-/-dUr-: Ettirgenlik ekidir ve tonsuz şekilleri yoktur: alışdır.(bitmek üzere ol-). artlaşdır.(göster-). vepa vermedik (vefa vermeyen). tapşırcak gepim (söyleyecek sözüm). bilmedik kişi. -Ir-/-Ur-: Ettirgen ve oldurgan fiiller türetir: bitir-. -t-: Sık kullanılan bir ettirgen çatı ekidir: başart. Olumsuzu -mAz’dır: akar suv (su). Aydyaan (söylediği).(sarıl-). 4.(paylaştır-). -gAn’lı şeklidir: bilgen (bilen). iişlencek iiş (yapılacak iş).(ısıt-).(karşılaş-).(okun-). ıssılat. yasal.(doldur-). tapındı (buluntu). tapılmadık köynek (bulunmayan gömlek).(soruş-.(toplan-). eziizini yitiren gözlekçi yaalı (sevgilisini yitiren âşık gibi). satılmaz zat (satılmaz şey). dooldur. özgeryään bir devir (değişen bir devir). İşlek değildir: giriz (girdir-).5. -mAlI: Gelecek zaman anlamı veren gereklik sıfat-fiilidir: geçmeli köpri (geçilecek köprü).(geçir-). ürküz (ürküt-). Türkmen Türkçesinde görülen başlıca sıfat-fiil ekeri şu şekildedir: -An: Geniş zaman sıfat-fiilidir: alan (almış olan).

çıkış. sözleyään adam (konuşan adam). Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -mAk. alanda (aldığında). boluş (oluş). ölmezinden ön (ölmeden önce). -mAAn: Türkiye Türkçesindeki “-mAdAn” ekine karşılık gelir: almaan (almadan). nalış (inleyiş). gitmeziñizden öñürti (siz gitmeden önce). okadıkça (okudukça). sooramak (sormak). diydikçe (dedikçe). günümüz Türkmen Türkçesi eserlerinde ön sesteki g ünsüzünü düşürerek -alı/-eli şeklini almıştır: gelelimiz bääri (geldiğimizden beri). -Ip/-Up: Türkmen Türkçesinde en çok kullanılan zarf-fiil ekidir. dokalmayaan halı (dokunmayan halı). gitcekkää (gidecekken). yetenlerinde (yetiştiklerinde). işläände (çalıştığında). berip (verip). Ancak. -(I)p zarf-fiil eki. Ekin -n ünsüzünün düşmesi sonucunda oluşmuştur. düşüber. -mAzdAn: Eklendiği fiile “-madan/-meden” anlamı verir: iymezden öñ (yemeden önce). -AndA: Sıfat-fiil eki olan -An ekinin üzerine bulunma hâli ekinin getirilmesiyle oluşmuştur: begenende (beğendiğinde). bermään (vermeden). yöräp (yürüyüp). yuvmak (yıkamak). gülmääge (gülmeye). -yAr: Şimdiki zaman sıfat-fiilidir: Türkmenistanda çıkyār curnallar (Türkmenistanda çıkan dergiler). kiriş (kiriş). görünüş. gideliñ bääri (gittiğinden beri). aglay aglay (ağlaya ağlaya). otırkaan (sen otururken). -mA: Seyrek olarak iş adları yapar: deñeşdirme (karşılaştırma). koruyucu ünsüz y gelmez. yöriş (yürüyüş). ünlü ile biten fiiller üzerine.(düşüver-) -AlI: Klasik dönem Türkmen eserlerinde -galı/-geli şeklinde olan bu ek. bişirme (pişirme). gelcekkää (gelecekken). duruş (durma. bilinçää (bilince). aydaber. 2. geliber. 3. garamazımdan ozal (ben bakmadan önce). Türkmen Türkçesinde kullanılan fiiller Türkiye Türkçesine göre daha azdır. -(I)ş/-(U)ş: Diğer hareket adları kadar işlek değildir: aydış (söyleyiş). iişlep başlalı bääri (çalışmaya başlayalı beri). dergamankaak (biz dağılmışken). aytmak (söylemek). Zarf olarak kullanılan bu şekiller bazen de yardımcı fiillerle birlikte birleşik fiil oluştururlar. bolınçaa (olunca). yaaşayış. -mAk: Mastar ekidir. -dIkçA/-dUkçA: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. soraşa soraşa. öldürmään (öldürmeden). garadıkça (baktıkça). golaylaşdıkça (yakınlaştıkça). yıglışıban (toplanıp). güle güle. gülyär çaga (gülmekte olan çocuk).(geliver-). 1. iişledikçe (çalıştıkça). Ekin ünlüsü. -kAA: Türkiye Türkçesindeki “iken” anlamını verir. Bu durumda ek -p biçiminde görülür: açıp. eşitme (işitme). Ayrıca bu ekin üzerine şahıs ekleri de gelir: alankaam (ben almışken). almaaga (almaya). -(I)ban: Eski Anadolu Türkçesinde kullanılan bu ek. gısganmaan (kıskanmadan). gorkup (korkup). ünsüzle biten fiiller üzerinde -(I)p biçiminde kullanılır. kendisinden sonra yönelme hâl eki geldiğinde uzar: almak. yaadamaan (yorulmadan). gidyään yerimiz (gitmekte olduğumuz yer). . Şahsa ve zamana bağlı olmayan mücerret fiil şekilleridir. övrenmek (öğrenmek). gamçılap (kamçılayıp). Kelimenin son ünlüsü ile ekin ünlüsü birleşir. gaana gaana (kana kana). galınçaa (kalınca).-U: Tekrar gruplarında ve birleşik fiil yapılarında kullanılır: dura dura. -a/e(y)/-I. boldukça (oldukça). sözlemään (konuşmadan). gülende (güldüğünde). Zarf-Fiiller Hareket Adları (İsim-Fiiller) Hareket adları. yaatlama (hatırlama). Türkmen Türkçesinde seyrek olarak kullanılır: diyban (deyip). İsim-fiil ve sıfat-fiillerden farklı olarak isim çekim eklerini almazlar. -InçAA: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir: açılınçaa (açılınca). duruş). gaydalı bääri (döneli beri). çekiber (çekiver-). -mA ve -(I)ş ekleriyle yapılır.120 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I pişiren işçiler). anlap (anlayıp).(söyleyiver-). alankaañ (sen almışken). baryakaa (giderken). çıkaranda (çıkardığında).

hol (şu). d. (O kendisi Rus dilini çok iyi biliyor). kääbirleri (bazısı). ol (o) . pılan (filan). ortancısına Gülruh. benim sana ısmarlayacağım şeyim şunlardır). isimlere geldiği gibi gelir. hiiç biiri (hiçbiri). Oglan bu çopanların her haysına bir goşovuç gızıl berdi. Buların ulusına Nigar. her haysı (her biri). hâli mençe sençe onça bizçe sizçe onlarça Tablo 5. külli (hepsi). hiiç kim (hiç kimse). kimi). hâli menden senden ondan bizden sizden onlardan Eşt. hiiç bir zaat (hiçbir şey).Türkmen Türkçesi 121 Kelime Türleri Zamirler a. Ertir ähliñiz mekdebe gelersiñiz! (Yarın habiniz okula geleceksiniz!). onuñ. bir iki ses değişikliği dışında Türkiye Türkçesiyle aynıdır. Türkmen Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: beyleki (başkası). holar (şunlar). kimdir biiri (biri. İlgi ve yönelme hâllerindeki n nazaldır: munuñ (bunun). öözi. Bahargül. Dönüşlülük Zamiri Dönüşlülük zamiri “ööz”dür. kääbiiri (bazısı). Hâl ekleri işaret zamirlerine de. Ol adam özüniñ vezipesine düşünyäär. c. meniñ saña sargacak zadım şular. öözüñiz. olar (onlar). (Bunu ben kendim yazdım). şonı. şuu (şu). öözüm. birisi). öözümiz. bazısı. her kim (herkes). şolar (şunlar). . çokluk zamirleri: bular (bunlar). Belirsizlik Zamirleri Nesneleri belirsiz bir şekilde temsil eden zamirlerdir. baarı (hepsi). muña.5. Ünite . oña. (Bahargül. (Kolhozcuların birkaçı evine döndü). birentek (birçok). hâli mende sende onda bizde sizde olarda Ayr. iñ kiçisine bolsa Cahan diyerdiler. ortancasına Gülruh. şuña. (Oğlan. öözüñ. kim de bolsa biri (herhangi biri). Kolhozçıların birnääçesi öyüne gaytdılar. hiiç gaysı (hiç biri). şol/şo (şu). şunuñ. şunda. şona. ählisi (hepsi). bu çobanların her birine bir avuç altın verdi). İşaret Zamirleri Nesneleri işaret yoluyla karşılayan zamirlerdir. birnääçesi (birkaçı. “Şol” zamiri hâl eklerini alırken düşer: şonuñ. en küçüğüne ise Cahan derlerdi). şondan. Ol özi rus dilini govı bilyäär. hâli maña saña oña bize size olara Yük. (Bunların büyüğüne Nigâr. hiiç haysısı (hiç birisi). bazı). hâli meni seni onı bizi sizi oları Bul. Türkmen Türkçesinde teklik zamirleri: buu (bu). şonda. öözleri Munı men öözüm yazdım. Kişi Zamirleri Türkmen Türkçesinde de kişi zamirleri. ancak araya n girer: munı (bunu). Tekli k Çokluk men biz sen siz ol olar Kişi zamirlerinin hâl ekleriyle kullanımı şöyledir: Yalın hâl men sen ol/o biz siz olar İlgi hâli meniñ seniñ onıñ biziñ siziñ olarıñ Yön. kimi/ kimisi (kimi. şular (şunlar). biiri (birisi). ondan. hemmesi (hepsi). Şonı getirip berersinmi? (Şunu getirip verir misin?).3 Türkmen Türkçesinde Kişi Zamirlerinin Hal Ekleriyle Çekimi b. (O adam kendisinin görevini düşünüyor).

Ho çuvalı gumdan doldur. e. Meydaanıñ üçden ikisine govaça ekdiler. İşaret Sıfatları Türkmen Türkçesindeki işaret sıfatları şunlardır: “buu (bu). o. gızıl sagat (altın saat). kiçi bala (küçük çocuk). nol bütiin oondan üç (sıfır tam onda üç. Dääliniñ müñ sözünden bir sözi derekli. Hov. iki. kimi tanıyorsun?). şol (şu. . Sayı Sıfatları a. million (milyon). gadım dövr (eski devir). sekiz bütiin oondan bääş/sekiz yaarım (sekiz tam onda beş/sekiz buçuk). şu). döördünci klas (dördüncü sınıf). müñ (bin). döört yüz togsan (490). Yigrimi sekiz sanıñ bääşden bir bölegi bääş bütiin bääşden üçe deñdir. şo adam (şu adam). kimi tanayäärsıñ? (Hey. Niteleme Sıfatları Önüne geldikleri isimlerin niteliklerini bildiren sıfatlardır. (Şu çuvalı kumla doldur). 2. b. oon. döört. bir müñ toguz yüz segsen bääş (1985). sövdaagäär dost. kimler. (Dokumacıların hepsinin gözü ustanın sırtındaki atkulağa (bir ot türü) düştü. kırk. (Delinin bin sözünden biri anlamlıdır). trillion (trilyon): otuz müñ (otuz bin). şo (şu. senin bu yurtta kimin vardır. Niteleme ve belirtme olarak iki ana gruba ayrılırlar. Ulusı nääçe yaşında? (Büyüğü kaç yaşında?). ak öy (beyaz ev). Belirtme Sıfatları Nesneleri çeşitli bakımlardan belirten sıfatlardır. ol (o). Sıra Sayı Sıfatları Asıl sayı sıfatlarının üzerine +IncI eki getirilerek yapılır: ikinci gün. (Yirmi sekiz sayısının beşte biri. bu). yigriminci asır (yirminci asır). haysı/haysısı (hangi/hangisi). yüz. c. näämeler (neler). otuz. 1. altı. bääş. elli müñ (elli bin). üçünci baranımda (üçüncü gidişimde). Dört gruba ayrılır. yetmiş. dogrı yool (doğru yol). dor at (doru at). akıllı ogul (akıllı çocuk). şuu. Soru Zamirleri Türkmen Türkçesindeki soru zamirleri şunlardır: kim. 0. yigrimi döört protsent/yüzden yigrimi döört (yüzde yirmi dört). dokuz. Asıl Sayı Sıfatları Türkmen Türkçesindeki sayılar bazı ses farklılıkları dışında Türkiye Türkçesi ile aynıdır: nol (sıfır). (Tarlanın üçte ikisine pamuk ektiler). ho/hol (bu. togsan. tüccar dost. nää/nääme (ne). segsen. Näämeni aydayın? (Neyi söyleyeyim?). üç. bir. nire (neresi). beş tam beş bölü üçe denktir). altıncı tapgır (altıncı kez). kelte saç (kısa saç).122 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Dokmaçılarıñ hemmesiniñ gözi ussanıñ sırtındakı atgulaga düşdi. a. elli. (Şu dakika gözü Altın’ın gözüne düştü). gara göz (kara göz). seniñ buu yuurtda kimiñ baardır. Sıfatlar Bir isimden önce gelerek. güyçli aadam (güçlü adam). altmış. çıpar köpek (kızılımsı sarı köpek) vs. haysılar (hangileri). penciresiz bina (penceresiz bina). sekiz. niireler (nereler). nääçesi (kaçı).3). baarı birden pakırda berdiler. yiğrimi. altı bütiin döörtden üç (altı tam üç bölü dört). yedi. hepsi birden kahkaha attılar). bu): hol yer (bu yer). b. o ismi çeşitli bakımlardan nitelendiren ya da belirten kelimelerdir. milliard (milyar). Kesir Sayı Sıfatları Kesir sayı sıfatları kelime grubu şeklindedir ve nesnelerin parçalarını belirtirler: bääşden üç (beşte üç). ol hat (o mektup). tääze şäher (yeni şehir). Şol minut Altınıñ gözüne gözi düşdi.

5. Zarflar a. kimi. döört-döörtden (dörder dörder).). 3. iki-ikiden (ikişer ikişer). başga. Mırat ertesi iir oyandı. şimdi. Zaman Zarfları İş ve hareketin olduğu zamanı gösterir. añrı (öte). yekeme-yeke (birer birer. her.. özge (başka). bääriik (beriye). öñ (önce). giiç (geç). yeni). Telim menziller. 4. teker teker). kääte (ara sıra. Hemme zaat. üst. tüm kışı kısa zamanda geçiriyor). ileri. nääçe (kaç. näçinci (kaçıncı). öğleyin). teker teker). biir-biir (birer birer. içerik (içeriye). köprek (çokça). içeri. Daşarı gatı ıssı. Ol bayak biziñ kolhozımızda boldı. bazen). kem (az). pılaan (falan. barmaklarını yeke-yeke yaladı. daşarı (dışarı). ertiir (yarın). köp (çok). nähili (nasıl). (Bütün şey. üç-üçden (üçer üçer). aazraak (azıcık). (Hanımı elini çanaktan çıkarıp parmaklarını birer birer yaladı). içeriik (içeriye). Kääte yagış yagyaardı. yokarı. Bääriik gel! (Beri gel!). öñ (ön). teker teker). agşam (akşam). soñ (sonra). entek (şimdi. daha önce). hemme (bütün). b. yüz-yüzden (yüzer yüzer). hemme gışı säähel vagtda üytgeyäär. birnääme (biraz). bayak (önce. Birnääme çay guy! (Biraz çay koy!). erken).. birkaç). Nääme zaat gerek? (Nasıl bir şey gerek?). iir (er. gayra (geri). her haysı (her hangi). birentek (birçok).. Çotda tää müñ bolyança yüzlüge yüz-yüzden goşmalı. yassıın (yatsı vakti). yokarıık (yukarıya). ozal (daha önce. Bu nää boluş? (Bu nasıl davranış?). Ünite . (Çok menziller. giice (gece). (Dışarısı çok sıcak). Üleştirme Sayı Sıfatları Üleştirme sayılar sayının aynen tekrar edilmesiyle veya sayılardan ikincisine ayrılma hâl eki getirilmesiyle yapılır: biriin biriin (birer birer. gündiiz (gündüz). (O daha önce bizim çiftliğimize geldi). kimi). ençeme (birtakım). telim (çok. birnääçe (bazı. hemiişe (her zaman. pılaança (falanca). evvel). nää/nääme (ne. Türkmen Türkçesinde belirsizlik sıfatı olarak kullanılan başlıca kelimeler şunlardır: aaz. bääri (beri). ne kadar). Pılan gün toy edeliñ. sabah erken uyandı). gışıın (kışın). baarça (bütün). biraz önce. fazla). yañı (demin. hangi ay?). filan). Soru Sıfatları Nesneleri soru yoluyla belirten sıfatlardır. kääbir (bazı. (Falan gün düğün yapalım). Nääçe oglun bar? (Kaç oğlun var?).. esli (hayli). ähli (bütün). şu anda). Türkmen Türkçesindeki başlıca zaman zarfları şunlardır: indi (şimdi. ençeme yoollar yörelenden soñ. aşaak (aşağı).Türkmen Türkçesi 123 d. arka. Ayalı elini çanakdan çıkarıp. (Bazen yağmur yağıyordu). Yer-Yön Zarfları İş ve hareketin yapıldığı yeri ve yönü belirtir: alıs (uzak). garşı (karşı). buu gün (bugün). bütiin (bütün). birtakım yollar yürüdükten sonra. ne çeşit). daş (dış). günortaan (öğle. Türkmen Türkçesindeki başlıca soru sıfatları şunlardır: haysı (hangi). Şuu üstümüzdääki ay haysı ay? (Şu önümüzdeki ay. nasıl. daima). (Abaküste bin oluncaya kadar yüzlüğe yüzer yüzer eklemeli). başga (başka). (Mırat. (O yeni geldi). düyn (dün). Belirsizlik Sıfatları Nesneleri belirsiz olarak bildiren sıfatlardır. . Ol yañı geldi. her gün. artık).

hanım. adamlar. oh). gaayım (sıkı.. Edatlar Tek başlarına anlamları olmayan. gazabıına (kızgınlıkla). yaman (kötü). tüys (tam). Ay ogul. gramer vazifesi gören kelimelerdir.. Duygu Ünlemleri Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: Türkmen Türkçesindeki başlıca duygu ünlemleri şunlardır: a. Be-be-be. Seslenme Ünlemleri Hitap için kullanılan ünlemlerdir: ey. Berekellaa. neden). beh (of). hav (ey. Haçan gidyärsiñiz? (Ne zaman gidiyorsunuz?). nääme üçiin (niçin. Ol ogrıın garap geçdi. bu ne darya köçe eken! (Vay vay/vay be. ahoov (ey. hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen. Bay-bay-ov. (Dargan’ın kalbi hızlı hızlı çarpmaya başladı). çalaca (yavaşça). berekellaa (bravo. cuda (çok). d. şu günkü gibi sıcak görmüş değiliz). ey!). hanı (haydi). ayuuv (ey). tiiz-tiizden (sık sık). (Bu. Gapını gayım yapdı. ogrıın (gizlice). Soru Zarfları Fiilin anlamını soru yönünden etkileyen zarflardır. bääri gel! (Ey oğul. av (hey). oldukça). yuvaş (yavaş). Darganıñ yüregi çalt-çalt urup başladı. ah.. armaan (ah. hey).. Şuu günki yaalı ıssı gören deldiris. vey-vey-ey (vay vay). bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır. hay (ey. hav!. (Kapıyı sıkıca örttü). hızlıca). näätüysli (nasıl). be (peh). seyrek. Miktar Zarfları İş ve hareketin miktarını bildirir. maşallah!). derbi-dagın (darmadağın). yeri (hey). örään çalt (çabucak. sağlam). gatı (çok.. Hay. berekellaa! (Maşallah. (Ben sizi tam olarak anlamıyorum). emaay bilen (yavaşça). . tam benim dediğim). Men size cuda minnetdaar. bize çok geliyor). hey). täämiz (temiz). päähey valla (Tanrım). hey).124 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Samolyot yokarı galdı.. Ääriñ bilen aarañ niçik? (Kocanla aran nasıl?). aaz (az). (Of. Uff. hey). hav! (Hey. çabuk). tüf (tüh). behey (oh). Ünlemler. Türkmen Türkçesinde başlıca soru zarfları şunlardır: haçan (ne zaman). tıpatıp). pek çok). ne yazık). İşitin. vä (oho). hızlı). övf (of). çalt (hızlı. Türkmen Türkçesindeki başlıca miktar zarfları şunlardır: haas (çok. neneñ (nasıl). basım (çabuk. vah. edil (tam. Eşidin. (O. ay (ey. hey!. artık. bövf (of). eyle (öyle). vey-vey (oh oh). (Ben size çok minnettarım). düzüvrääk (uygun). iñ (en).. nääçe (ne kadar). bu ne geniş sokak imiş). Ünlemler His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir. ohaav (ey. vay-ey (oh). buraya gel!). çala (kolayca). kaka. bay-ba (eh). sık. c. gizlice bakıp geçti). hey). hey). (Bunun ucu bucağı görünmüyor). b. e. köp (çok). (Aaa. sen däälirediñmi?. hanım. pääh (oh.. örään (daha. baba sen delirdin mi?). (Uçak havalandı). tüveleme (kahretsin). (O. beyle (böyle). Nitelik (Durum) Zarfları İş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir: şeyle (şöyle). 1. çok yoruldu). näähiili (nasıl). biraaz (biraz). govı (iyi). Ol bize köp gelyäär. pek). Seniñ oturışıñ näähiili/näätüysli? (Senin oturuşun nasıl?). maşallah). oh. Men size govı düşünmeyäärin. Ol gatı yadapdır. kem (az). (O. bay-bov (eh). çok. epey. a. Munuñ añrısı bäärsi görnenook. Bu tüys meniñ diyenim.. veyt (oh. insanlar.

evet.. (Mırad’ın evi şu mudur? -Evet. Ünite . dogru. Muradıñ öy-ää şüdir. İndi mesele aydınlaşyaa. Türkiye Türkçesindeki soru ünlemleri olan “acep” ve acaba” kelimeleri Türkmen Türkçesinde “-kaa/-kää” ekiyle karşılanır: aakmıkaa (ak mı acaba?).. isle . Şimdi mesele anlaşılıyor). toba etdik! (Yok. Türkmen Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır. İne.. Gılıç Mergen ava çıkanda duuzsuz ve çöreksiz çıkmayaardı.Hava. bak... hanı Nurgeldi? (Yenge... işte). isle (ister . Mırad’ın evi şudur.. (İşte. tövbe ettik!). Nurgeldi hani?). birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbiren bağlayan. da. c. ister). ne .5. (Haram kazanır oldu zenginler/Battı gün ve güzel aylar). Men ondan ayaalınıñ baardıgını yaa yookdugını sooramaandırın. gâh). geldimikää (geldi mi acaba?).. şaatlıklı hem-de döredicilikli durmuşda yaşayar... bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir... cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan.. bilen (ile). Ağabey. (Tamam. d. yaa daa (ya . tamam). ya da). pekâlâ). yook (yok. kelime gruplarını. buna beyanname diyorlar). (Türkmen halkı bahtlı. holha (işte). sevinçli ve/ve de verimli bir hayat sürüyor). ana. ister).. haa (ister . ya).. hää. mümkün değil). anhaa (aha. hem (ve. de . aha).. Bağlaçlar Kelimeleri.. Ääh-ää. tabiî).. e. Türkmen halkı bagtlı. doğru).. ine (işte.. hop (peki.. -da/-de (ve. hey (yok. elbetde (elbette. yaa . Gösterme Ünlemleri Birini.. Hää. aha).Türkmen Türkçesi 125 c. yaa daa (ya da). hava (evet). pekâlâ. bir. veya). Gelnece. işte). yaa . Öñ yaa-daa soñ iberilende bolmayäärmıkaa? (Önce ya da sonra gönderildiğinde olmayacak mı acaba?). bay aga. işte. kuşkusuz). olur). eğer öyleyse. ana (işte. birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: yaa (ya. ne. Sıralama Bağlaçları Art arda gelen unsurları. (Ben ona hanımının olduğunu veya olmadığını sormamışım). Durdı bilen Berdi universitetiñ filologiya fakultetinde okaayaarlar.. yaa (ya .. soru için kullanılan ünlemlerdir: Türkmen Türkçesindeki başlıca soru ünlemi hanı (hani)’dır. hem. muña listovka diyyäärler. hayır).. işte). u (ve).... Karşılaştırma Bağlaçları Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru. dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: hem . ile). Sorma Ünlemleri Sorma ifade eden. (Durdı ile Berdi üniversitenin filoloji fakültesinde okuyorlar). kääte (gâh .. (Gılıç Mergen ava çıktığında tuzsuz ve ekmeksiz çıkmıyordu). Hää. ve). A şeylemi. hää (evet). Cevap Ünlemleri Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: ää-hää/ääh-ää (evet. kelime gruplarını. kää . Yook.. Haram yıgar boldı baylar/Yaşdı gün-u gözel aylar. işte senin paran burada!). . Mıradıñ öyi şümüdir? . şübhesiz (şüphesiz. Denkleştirme Bağlaçları Birbirine denk olan... a. de). tamam). (Ha. bir .. b. Hoca efendi doğru söz söyledi).. (Evet. küyseyäärmikääñ (özlüyor musun acaba?).) 2. işan aga dogru söz aytdı. cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: ve. de. bolyaar (pekâla)... bir şeyi göstermek için kullanılan. hem-de (hem de. işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: tää (te. kää/kää . bolar (olur).. Ol nääme üçin çagırdıkaa? (O ne için çağırdı acaba?). haa . ınhaa (aha. ınhaa onda buu-da seniñ puluñ! (A. yagşı (olur. maakuul (peki. kelimeleri.

(Onun söylediğine göre. d. ha-da ınanma.. (Onun dışındaki arkadaşlarım sinemaya gittiler). (Bu deneme birkaç kez tekrarlandı ama fayda vermedi). e. -da/-de (da. ama. miyan (gibi). hakda (hakkında). gööyaa (güya. dolayı). Bu sınag birnääçe sapar gaytalandı. gadar (kadar). daha önce). eger (eğer). emmaa (ama). kääşgä (keşke). garamaan (rağmen)..sözüñde tapıl. (Ondan ötürü biz sizinle gideceğiz). Cümle Başı Bağlaçları Cümle başı bağlaçları. beter. sözünde bulun). bolmasa (bari. mi. kääte aşaaklayaardı. sebääpli (yüzünden. (Balinalar 90-100 yıla kadar yaşıyorlar). garşı (karşı). oval (önce. hiç olmazsa). Fakat çeneni sıkı tut). Bayramdan oval hova sovukdı. (Pazarın fiyatı gâh yükseliyordu gâh düşüyordu).126 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Baazarıñ nırhı kää göterilyäärdi. veli (ancak. 3. yogsam (yoksa). üçiin (için). yogsam ölyeersiñ. (“Bu da Kelce’nin oyunudur” diye düşündüler). Yoldaşım arkalı Cuma habar etdim. okula doğru gitti). artık (fazla. Yalın ve ilgi hâlinden sonra kullanılanlar: bilen (ile). Seni Aşgabada-da alıp giderler. (Şunu yaparsan kurtulursun. mele gelin. Sen haysı avtobus bilen geldiñ? (Sen hangi otobüs ile geldin?). sanki). Onuñ aydışına garaganda oyun deñme-deñ gutarıpdır. Ay. Türkmen Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. bakmazdan (rağmen). gidende örän çalasın gidipdir. a (fakat. “Bu hem Kelcäniñ oynudur” diyip düşündiler. bir agardı. düye ayaklarınıñ duşaklı bolmagına garamaan. artık). b. daşarı (dış. soñ (sonra). baabatda (hakkında). Şonı etseñ gutulyaarsıñ. Yönelme hâlinden sonra kullanılanlar: bakaa (doğru). hamaala (sanki. ziyaat/zıyaada (ziyade. arkalı (ile. (Arkadaşım vasıtasıyla Cuma’ya haber verdim). (Söz verdin mi/ise. yagnı (yani). . (Onu yarın görürsün. oyun berabere bitmiş). fazla). Sen kimiin gözeli görmedim men dünyäde. (Senin gibi güzeli görmedim ben dünyada). yogsa (yoksa). göree (göre). başga (başka). (Hiçbir şeyden haberi yokmuş gibi gitti). vasıtasıyla). kimiin (gibi). (Bayramdan önce hava soğuktu). (Baba. biziñ saarı gelsene! (Ey kumral gelin. garamazdan (rağmen). tarap (doğru). sallanıp bize doğru gelsene!). Haa ınan. Son çekim edatları İsim ve isim soylu kelimelerden sonra gelerek sonuna geldiği kelimeyle cümledeki diğer kelimeler arasında anlam ilişkisi kuran. Onı erte görersiñ. -mı/-mi (mı. Ol mekdebe bakaa gitdi. (Bayramın yüzü bir kızardı bir ağardı). golay (yakın). da). diyip (diye). ancak). Sona Gelen Bağlaçlar Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: hem (de. Bayramıñ yüzi bir gızardı. çünki (çünkü). dek (gibi). diymek (demek ki). (İster inan ister inanma). yaalı (gibi). cümeleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: belki. Kitler 90-100 yıla çenli yaşayarlar.. sallanıp. giderken çok hızlı gitmiş). Tomus paslı haysı pasıldan soñ gelyäär? (Yaz mevsimi hangi mevsimden sonra geliyor?). Ondan ötri biz siziñ bilen gitcek. ama). Ayrılma hâlinden sonra kullanılanlar: özge (başka). ötri (ötürü). hariç). saarı (doğru). gramer görevli müstakil kelimelerdir. deve ayaklarının bukağılı olmasına rağmen. yoksa öleceksin). ise). garaganda (göre). Kaka. (O. Hiiç zaatdan habarsız yaalı ugradı. yööne (fakat. c. Eyyääm bir saagada golay sözleyäärdi. Ondan özge yoldaşlarım kino gitdiler. çenli (kadar). (Seni Aşkababat’a da alıp giderler). dogrusında (hakkında). (Hemen hemen bir sate yakın konuşuyordu). güya). hatdaa (hatta). de). Söz berdiñmi .. bile (ile). baarada (hakkında). emmaa peydaa bermedi. Yööne agzıña berk bol. fakat).

Prof. bir müddet sonra Afganistan ve Güney İran’ı denetiminde tutan Gazne Türk Devleti ile anlaşmazlığa düşmüşlerdir. 1920’li Yılların Edebiyatı 2. dolayısıyla halk edebiyatına dayanır. Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı b) Sovyet Devri Edebiyatı: 1. XX. Bu dönemden itibaren edebiyat. masal. Horasan ve Afganistan’ın kuzey kesimlerinde yaşayan Türkmenler. yüzyılda İslamiyeti kabul edince. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır. Oğuzların büyük çoğunluğu X. yüzyıl Türkmen edebiyatını. 2 4 . Türkmen Türklerinin tarihini anlatmak Türkmenler Oğuz kökenlidir. Türkmenler. Böylece Türkmen adı. Deny’nin bu görüşü ilim aleminde en fazla rağbet edilen görüştür. Dr. Oğuz grubu şivelerinin doğu kolundandır. 1930 .1945 Yılları Arası Edebiyatı 3. Türkmen Türkçesi. Arapça ve Rusçadan kelimeler almıştır. İbrahim Kafesoğlu. Türkmen Türkçesi asıl eserlerini XVIII.Türkmen Türkçesinin söz varlığının temelini Türkçe sözler oluşturur. Jean Deny Armağanı’nda yer alan “Türkmen Adı. Tarihî seyri içerisinde Moğolca. türkü. üzerine geldiği bu kelimelere üstünlük. Manası ve Mahiyeti” adlı yazısında bu görüşleri geniş olarak ele almış ve meseleyi bir sonuca bağlamaya çalışmıştır. atasözü ve bilmece gibi türleri de oldukça canlıdır. Bağımsızlık Devri Edebiyatı. Oğuzlarla birlikte anılmıştır. Müslüman olmayan Oğuzlara Türkmen adını vermişlerdir. daha sonra da Afşar Türkmen boylarından Nâdir Kulu Han (Nâdir Şah) hâkimiyetine girmişlerdir. XVIII. Gaznelilerin idaresine girmeyi reddeden Türkmenler. saf kan Türk” anlamlarına gelmektedir. Türkmen Türkçesinin birçok ağzı vardır. 1917’den itibaren Sovyetlerin idaresinde kalan Türkmenistan. fazlalık anlamları katmaktadır. iki bölüme ayırmak mümkündür. Deny’ye göre Türkmen kelimesi de “koyu Türk. Mahtımgulı (1730-1780)’nın şiirleri ile bir yazı dili hâline gelir.Türkmen Türkçesi 127 Özet 1 Türkmen adını açıklamak Türkmen adının yapısı ve kökeni konusunda çeşitli görüşler vardır. “şişman” gibi kelimelerin yapısıyla aynıdır ve ek. Tuğrul ve Çağrı Bey kardeşlerin önderliğinde 1040 yılında Gazne ordusunu yenerek bugünkü Azerbaycan ve Anadolu bölgelerini kendilerine yurt edinmişler ve kurdukları devlete Selçuklu Devleti adını vermişlerdir. ninni. yüzyıldan itibaren verir. 3 Türkmen Türkçesini tanımlamak Türkmen Türkçesi. Farsça. “karaman”. Türkmenler bir süre Mangışlak. Türkmenler doğuda kalmıştır. Ünite . 1945-1960 Yılları Arası Edebiyatı 4. mani. 1925’ten beri ‘Türkmen-Yomut’ ağzına dayanmaktadır. a) XX. J. siyasi şartlara göre şekillenmeye başlamıştır. Bolşevik ihtilalinden sonra Komünistlerin yönetime gelmesiyle Türkmen edebiyatı yeni bir çehre kazanmıştır. Şu anda Türkmenistan’da kullanılan yazı dili. Doğu Türkçesinin etkisiyle Kıpçak ve Çağatay Türkçesinin özelliklerini de barındırır. Türkmen edebiyatını anlatmak Türkmen Türklerinin çok zengin folkloru ve edebiyatı vardır. yüzyıla kadar Türkmen edebiyatı daha çok sözlü edebiyata. 1960-1990 Yılları Arası Edebiyatı 5. önce Moğol daha sonra da Timurlular hâkimiyetine girmişlerdir. Ayrıca. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra 27 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. Diğer Oğuz boyları XI. Asıl eserlerini XVIII. 1873 yılından itibaren Rus saldırılarına maruz kalmış ve uzun mücadeleler sonucunda 1884 yılında Rus hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalmışlardır. Türkmen boyları bir müddet Hive Hanlığına bağlı kalmış. Halk edebiyatının diğer türlerinden destan. Maveraünnehir ve Horasan’da varlıklarını sürdürmüşlerdir. Türkçede buna benzer “kocaman”.5. yüzyılda batıya göç ederken. fıkra. Bundan dolayı Oğuz Türkçesinin özellikleri Türkmen Türkçesinin karakteristiğini oluşturur.

+sI Hâl Ekleri: a. +daan. -(I)m/-(U)m. -p otıır. 3. 3. Ülke. Büyük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır. 2. 27 Ekim 1991 tarihinde de bağımsızlığını ilan etmiştir. 1. -yaa/-yää. 1. Bulunma hâli: +dA f. Ünsüz Uyumu: Birçok ekin ünsüzü tonlu olduğundan bozuktur. Ayrılma hâli: +dAn g. -an/-en yook Geniş Zaman: -Ar Gelecek Zaman: -cAk b. çokluk . -ç. 1. 2. 36-43 kuzey enlemleri ile 53-66 doğu boylamları arasında yer alır. +çIlIk. +rA-: +sIrA/+sUrA Fiilden İsim Yapan Ekler: -(A)ç. 22 Ağustos 1990 tarihinde egemenliğini sağlamış.+I. Eşitlik hâli: +çA Aitlik eki: +kI Soru eki: +mI Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a. -gIt/-gUt. -Ik/-Uk. -cAk. Ülkenin güneyde İran. -IndI: (<-In+dI). Batısında Hazar Denizi. -kez. +gäär/+käär. +nää. çokluk -sIñIz.+I. çokluk .ñIz. teklik -ø. c. +raak/+rääk+sI. kuzeybatısında Kazakistan. +lAk. uzun ünlülerin korunmasıdır.128 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 5 Türkmenistanın yerini belirlemek Sovyetler Birliği’nden ayrılan beş bağımsız Türk cumhuriyetinden biri olan Türkmenistan.: -gAnçAk. +sI 3. -mAlI. Yükleme hâli: +nI ve +I d. Levap ve Marı (Merv) olmak üzere beş eyalete bölünmüş durumdadır. teklik -m. teklik -ø. -yAAn. -gIr/gUr. +haana. -tSıfat-Fiiller: -An. -p yöör. -AñkIrlA-. II. İstek Kipi: -mAkçI Fiillerin Birleşik Çekimi Türkmen Türkçesinde birleşik çekimi: rivayette eken ve mIş. -(I)ş-/-(U)ş-. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. çokluk -(I)s. mAlI. çokluk -lAr Zaman ve Şekil Ekleri: a. çokluk -lAr b. -gIn/-gUn. -gIç/-gUç. -gAn-. +(A)l-. -v(Uk) Fiilden Fiil Yapan Ekler: -(I)l-. kuzeydoğusunda ise Özbekistan Cumhuriyeti yer almaktadır. Uzun ünlüler alfabede gösterilmez. +k-. Küçük Ünlü Uyumu: Türkiye Türkçesine göre daha zayıftır. mAlI(dIr) Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. Başkenti Aşkabat’tır. 1990’da resmî dil olmuştur. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -IpdIr Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dI Şimdiki Zaman: -yaar/-yäär. Ses Bilgisi Ünlüler:Türkmen Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır. 2. teklik -(I)n. 2. 2. çokluk +(I)mIz. -dI ve eken Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: +baaz. Resmî dil Türkmen Türkçesi olup 24. 3. Uzun ünlüler “asli” ve “ses olayları sonucunda oluşan uzunluklar” olmak üzere ikiye ayrılır. 3. teklik +(I)ñ. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lAr İyelik Ekleri: 1. +cAr-. 2. teklik. -cAñ. 5. +dAş. -(A)k. -(A)r-. 3. +cagaz. +daar. b. Vasıta hâli: bilen 6 h. -Ar.-gI/+kI-. +sIz İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-. Yönelme hâli: Ünsüzlerden sonra +A. İmek ve eken İle Yapılan İsim Çekimi Şimdiki zamanda İsmin sonuna şahıs ekleri veya ismin başına şahıs zamirleri getirilir. ancak n geniz n’sidir. -gA. -(A)lgA. -mA: -mAk. teklik +(I)m. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sA Gereklilik Kipi: 1.100 km2’dir. +gIr-/+kIr. hikâyede -dI ve şartta -sA ile yapılır. -(I)n-/-Un. +(I) mtIl/+(U)mtUl. kuzeyinde Karakalpakistan. +lI. +cIk. -dIk. +Ar-. -p yatır. -IcI/-UcI. Türkmenistan’ın toplam yüz ölçümü 488. -p duur. -g. Ahal. güneydoğuda Afganistan ile sınırı bulunmaktadır. Balkan. -Ir-/-Ur-. Türkmen Türkçesini. +lIk/lUk. teklik -ñ. Ünsüzler: Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır. bii+. +(I)rgA/+(U)rgA-. Yalın hâl: Eksizdir. -Ar. . Komşuları ile olan toplam sınırının uzunluğu 3763 km’dir. İlgi hâli: Türkiye Türkçesindeki gibidir. çokluk +(I) ñız. diğer Türk lehçelerinden ayıran en belirgin vasıf. çokluk -k. -mIş. -Iz-/-Uz. ünlülerden sonra uzun A e. teklik -sIñ. +dA-. -dIr/-dUr-. +lA. Türkmen Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz I. 2. +hoor. -çAk. +çA. +çI/+çU. -yAr . Daşhovuz.

nääçesi (kaçı). -alı/-eli. baarı (hepsi). hiiç bir zaat (hiçbir şey). Dönüşlülük Zamiri: ööz c. kimdir biiri (biri. her haysı (her biri).-U. Miktar Zarfları.sen. kim de bolsa biri (herhangi biri).ol. kimler. birisi). bular (bunlar). e. Soru Zamirleri: kim. kääbiiri (bazısı). niireler (nereler) Sıfatlar Türkmencede kullanılan Niteleme ve Belirtme sıfatları Zarflar Türkmencede kullanılan Zaman Zarfları. -kAA. Yer-Yön Zarf ları. biiri (birisi). şular (şunlar). hiiç gaysı (hiç biri). -a/e(y)/-I. olar (onlar) d. bazısı. İşaret Zamirleri: buu (bu). hol (şu). Ünite . şolar (şunlar). bazı). haysı/haysı sı (hangi/hangisi). hiiç haysısı (hiç birisi). hiiç kim (hiç kimse). -Ip. -mAk. kääbirleri (bazı sı). şol/şo (şu). her kim (herkes).siz. hiiç biiri (hiç biri). holar (şunlar). -InçAA. -mAAn.Türkmen Türkçesi 129 Zarf-Fiiller: -(I)ban. haysılar (hangileri). 2. nää/nääme (ne). kül li (hepsi). -mA. şuu (şu). näämeler (neler). -dIkçA. KelimeTürleri Zamirler a. 3. birnääçesi (birkaçı. ol (o) . Belirsizlik Zamirleri: beyleki (başkası).biz. hemmesi (hepsi). kimi/kimisi (kimi. -AndA. -(I)ş/(U)ş III. -mAzdAn Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1.olar b. Soru Zarfları Edatlar Türkmencede kullanılan Ünlemler. Kişi Zamirleri: men. bi rentek (birçok).5. nire (neresi). kimi). pılan (filan). Bağlaçlar ve Son Çe kim Edatları . ählisi (hep si). Nitelik (Durum) Zarfları.

Aşağıdaki kelimelerden hangisi iyelik eki almamıştır? a. Miskin Kılıç e. yogsam ölyeersiñ. vermek. ‘Kolhozçıların birnääçesi öyüne gaytdılar’ cümlesinde aşağıdaki zamir çeşitlerinden hangisi bulunmaktadır? a. Gurbandurdı Zelilî d. Ependi onı tanamadık bolyaarmış. ortadaakı 4. bozguç e. üzümim b. b. ağaçdan 6. Türkmen ve Türkiye Türkçesindeki ünsüzlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. 9. Dönüşlülük zamiri b. Camiü’t-Tevarih b. Türkmen Türkçesinde v olur. bay aga. Bilmedik yerimizi ondan soooraardık. varmak” kelimelerindeki v. b. Haa ınan. Aşağıdaki örneklerden hangisinde ünsüz düşmesi sonucunda oluşan bir ünlü uzunluğu bulunmaktadır? a. gorkak b. Aşağıdaki kelimelerden hangisi ünsüz uyumuna uymaktadır? a. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıralama bağlacı bulunmaktadır? a. görüpdir e. Bizi biir yere alıp gitcekdiler. Divanü Lûgati’t-Türk d. Guşcagaz bir agacıñ üstüne gonupdır. yool c. Arapça ve Farsça alıntı kelimelerdeki f ’ler p olur. Türkmen Türkçesinde b’ dir. 5.fiilinin başındaki b. Mahtımgulı b. c. Türkmen Türkçesi aşağıdaki şairlerden hangisinin eserleriyle bir yazı dili hâline gelmiştir? a. Kutadgu Bilig e. ha-da ınanma. Bir baar eken. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geniş zamanın hikâye çekimi vardır? a. d. Şonı etseñ gutulyaarsıñ.ünsüzü.sesi Türkmen Türkçesinde düşerek ol. İşaret zamiri e. Belirsizlik zamiri c. Yook. bir yook eken. Kişi zamiri d. Dede Korkut Hikâyeleri 2. toba etdik! d. bol. Soru zamiri 10. Durdı bilen Berdi universitetiñ filologiya fakultetinde okaayaarlar. b.130 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. puluñız d. övünceñ c. atası 7. ööç d. e. Kelime başındaki kalın k’lar Türkmen Türkçesinde g olur. dääl e. “var. e. garamtıl d. sizde e. Türkmen adı ilk kez hangi eserde geçmektedir? a. çüyrük 8. agamız c. açarçı b. c. Seni Aşgabada-da alıp giderler. okamaaga b. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde isimden isim yapan ek vardır? a. Berdi Karbabayev 3. d. e. c. Türkiye Türkçesinde iç sesteki -ğ. başda d. . yolda c. Mollanepes c. Şecere-i Terakime c.şekline dönüşmüştür.

Sıra Sizde 2 “düş-” (inmek) fiilini “gelecek zaman kipinde tüm şahıslarla olumsuz çekimi şu şekildedir: men düşcek dääl (inmeyeceğim) sen düşcek dääl ol düşcek dääl biz düşcek dääl siz düşcek dääl olar düşcek dääl 5. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Uyumu” konuyu yeniden gözden geçiriniz. d 7. Ünite . e . b 10. Yanıtınız yanlış ise “Yapım Ekleri” konuyu yeniden gözden geçiriniz. d 4.Türkmen Türkçesi 131 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. a 3. şaglavuk (çağlayan). dokuzıncı (dokuzuncu). Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Edebiyatı” konuyu yeniden gözden geçiriniz. c 2.5. Yanıtınız yanlış ise “Bağlaçlar” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Fiillerin Birleşik Çekimi” konuyu yeniden gözden geçiriniz. öyümizi (evimizi). Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Küçük ünlü uyumuna aykırı olan kelimeler şunlardır: dürli (türlü). Yanıtınız yanlış ise “İyelik Ekleri” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. süri (sürü). gorkunçlı (korkunç). b 6. c 8. Yanıtınız yanlış ise “Uzun Ünlüler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. öözimiz (kendimiz). e Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Adı” konuyu yeniden gözden geçiriniz. a 9.

“Yirminci Yüzyıl Türkmen Edebiyatı”.-Eker. Yesevi Yay.-Ölmez. Kriter Yay. Elazığ. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt.. İstanbul. Bozkurt. E.Kara. “Türkmen Türkçesinde Uzun Ünlülerle İlgili Hususlar”. Kebikeç Yay. 2. 308-317 (Çev. Manası ve Mahiyeti”. 1994. Edebiyat. L. M.. Ercilasun).. Kara. (2003). “Türkmenistan Cumhuriyeti”. Ü. A. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). Ankara. 232-238. Yesevi Yay. (1993). Ankara. İstanbul. Bazın. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. N. Türkmen Dilinin Grammatikası (Morfologiya). İslam Ansiklopedisi (1988). Yong-Sǒng (2004). (2005)... Sosyal Yapı. Tekin. H. Saray. Türkmence Metinler. (2006). 1. 87. İ. Türk Dillerindeki Sontakılar. S.. KB Yay. İstanbul. (1992). (1958). Ahmet B. İstanbul. 231-290. İstanbul. Türkmen Tarihi. A. (1988). Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. I-II. Aşgabat. (1994). Geçit Yay. s.Bilecik. S. KB Yay. O. Türkmence-Türkçe Sözlük. A. Ankara.. Efrasiyap Gemalmaz).. Türklerin Dili. Jean Deny Armağanı’ndan ayrıbasım. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. Kapı Yay. (2007). . (2003). İstanbul. Özkan. s. Ankara.. Dil. C. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı....-Ceylan. Kayseri. F. Kasım 1997/2. Erzurum. İstanbul. Li. 661-672 Kafesoğlu. s. Şirin User. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi. Hanser. Yusuf Gedikli).Durmuş. (1993). M. “Türkmen Türkçesi”. İstanbul. S. O. vd. Türk Tarih Kurumu Basımevi. Zeynalov. s. 157 Oruç B. Özkan.Deniz. M. S. M. (1995).132 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Akar. Başdaş.. İ.Hünerli B. (1997). s. M. “Türkmenler” Maddesi. PhTF.. (1996). A. Malatya. C. Yiğit. Türkmence El Kitabı (Çev. Akçağ Yay. (1997). “Le Turkmene (Türkmence)”. “Türkmen Adı.. Türkmence (Giriş-Gramer-Metinler-Sözlük).. Göroglı Tükmen Halk Eposı İnönü Üniversitesi Türk Dili Basılmamış Doktora Tezi.. “Türkmenistan Halk Edebiyatı Türleri”. İstanbul. T. Ankara.Şuataman. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. (1994). Metin Akar-Sebahat Deniz-Fahrünnisa Bilecik. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. Ankara. L. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. Cem Yay. s. Çınar.... B. Doğan. F. A.. TİSAV Yay. S. (1996). Ö. Türkmenistan Özel Sayısı. (1996). (1996). M. Oğuz Grubunda Edatlar. KB Yay. Kara. Kebikeç Yay. Durdıyev K. Boryakov.. Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) (1997). Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. Ankara. Z. s. L. C. Türk Dünyası Nüfus. F. Zühal Kargı Ölmez). A. (1993). 3 Bahar. 12-II. (2007). Sümer. (1999). Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. S. Ankara. Türk Dilinin Yurtları. F.-Ölmez. Akçağ Yay. MEB Yay. İstanbul. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. N. Akçağ Yay. Güz. Doğan. Bahar.. İst. 353-370. Oğuzlar. 3-9 Ercilasun. (2000).Efendiyev.

.

Türkmen Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek. Türkmen Türkçesi ile yazılmış metinleri çözümleyebileceksiniz. Türkmen Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek. Anahtar Kavramlar • Metin Örnekleri İçindekiler Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri • TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ .Amaçlarımız 6    • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ KİRİL Aa Бб Вв Гг Дд Ee Ёё Жж Җҗ Зз Ии Йй Кк Лл Мм Нн Ңң Оо LATİN Aa Bb Vv Gg (Ğğ) Dd E. (y)e Yo yo Jj Cc Zz İi Yy Kk Ll Mm Nn Ññ Oo KİRİL Өө Пп Рр Сс Тт Уу Үү Фф Xx Цц Чч Шш Щщ Ыы Ээ Әә Юю Яя LATİN Öö Pp Rr Ss Tt Uu Üü Ff X x (l) Ts ts Çç Şş Şç şç Iı Ee Ää Yu yu Ya ya .

136 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Çç Dd E e. ýe Ää Ff Gg Hh Ii Jj Žž Kk Ll Mm TT Ses Karşılığı a b ç d e. ye ä f g h i c J k l m Harfler Nn Ňň Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Ww Yy Ýý Zz TT Ses Karşılığı n ñ o ö p r s ş t u ü v ı y z TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ .

Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 137 .6. Ünite .

138 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I .

гүнлериң бир гүнүнде: “Хaйвaнлaры йыгнaмaлы. Niirde sen? Men armaanlı. Бу сөзи тилки эшидип: -Мени товугa пaтышa этҗеклермиш дийип. Şaatlık. үчүнҗи гүни гөкде учуп бaрян бир дурнa мунуң сесини эшидип. aглaяр екен.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 139 Kiril alfabesiyle yazılmış olan aşağıdaki metni Latin alfabesiyle yazınız. . niirde sen? Yaat yerlerde yandım yördüm haalıña. Gaygım. ики гүн aглaн. Görermikeem gara gözi indi men? Başkı söygim. тилки aгa?. тилки товгa пaтышa эдилҗек” дийип. җaр чекилйәр. Ünite . дийип сорaн. йыллaрың бир aйындa. Aala gözli. янынa гелип: -“Нәме aглaярсың.6. 1 Niirde Sen? Gaydıp geldim ılgaap yören yoluna. aak maralım. Бир гүн aглaн. Гaдым эйяaмдa.

дийипдир. Uzaklardan uçup geldim guş yaalı. Aak bulaklar. Zaar bolup. гел икиимиз дост болaлы. Niirde sen? Men armaanlı. Gaygım. tovugıñ niresi süyci? -diyip biri soraapdır. -Иң сүйҗи ери гaнaты билен бойны болaймaсa. товугың ниреси сүйҗи? -дийип бири сорaпдыр. Başkı söygim. Гурбaгa сувдaн чыкып дурaн вaгты. Daalaşlara şaayaat bolan Derekler. -Olara garanda döşüñ. hicraanlı. бир гурбaгa бaр экен. dalaşma söygi: aşk.140 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Daat. -Олaрa гaрaндa дөшүң. будуң эти сүйҗи дәлми? -Оны биз ийип гөремизок. TOVUGIÑ NİRESİ SÜYCİ? -Allanazar agaa. hicraanlı. Aydıñ siz. lezzetli iy-: yemek iñ: en başlık: müdür ГУРБAГA ВЕ ИЧЙAН Бир бaр екен. Köyen men. Niçik boldı nääzli gıızıñ ıkbaalı? Diidaarına zar bolup men. Näämüçiin siz çekmediñiz elinden? Meyillidi muhabbetli yürekler. бир ёк экен. -İñ süyci yeri ganatı bilen boynı bolaymasa. Нирә бaрсaк шо ерлерини бaшлыгың өңүне гойярлaр. nazaran süyci: tatlı: hoş. гурбaгa. Niirä barsak şo yerlerini başlığıñ öñüne goyyarlar. Ata Atacanov Şiirde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: gayt-: geri dönmek yaalı: gibi ılga-: koşmak şaayaat: şahit. sevgi derek: kavak ağacı köy-: yanmak cıdaa: ayrı niçik: nasıl daat: feryat ТОВУГЫҢ НИРЕСИ СҮЙҖИ? -Aллaнaзaр aгa. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: tovuk: tavuk garanda: göre. Şaatlık. Köyen men. tanık başkı: ilk daalaş: çekişme. Daat. Cıdaa düşdüm başkı bahar gülünden. buuduñ eti süyci däälmi? -Onı biz iyip göremizook. онуң яaнынa бир ичяaн гелипдир де: -Эй. Гурбaгa оңa: . Aak bulutlar.

bagtın getiripdir. Gurbaaga oña: Bolyaar. Ичяaн болсa сувa гaрк болуп. giiceden giicää bukdaklaap. инди сен мени шу яaпдaн гөтерип гечирмесең. Onda gurbaaga: -Bolyaar. олaрың өңүнден ичи aкaр сувлы бир яaп чыкыпдыр. içyaan doost. Gurbaagaanıñ muña gaharı gelip: “Seniñ hääsiyetiñ şeyle bolsa. ичяaн дост. İndi bolsa seni olara paatışaa edyäärler. yaabıñ beyleki gırasına tarap yüzüp ugraapdır.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 141 Боляaр. Ичяaн: -Шейтмек мениң хәсиетим де. indi sen meni şuu yaapdan göterip geçirmeseñ. gurbaaga. Men hem suvuñ içinde gezip yaadadım. İçyaan bolsa suva gark bolup. Шондa ичяaн: -Гурбaгa дост. ölüp gaalıpdır. onı keteginden ogurlacak bolup. Soñ içyaan gurbaagaanıñ arkasına münüpdir. Günde ööz haalaanıñı getirip iy de otur. gel ikiimiz doost bolalı. дийипдир. bir gurbaaga baar eken. Мен хем сувуң ичинде гезип яaдaдым. сувa чүмүп гидипдир. İçyaan: -Şeytmek meniñ hääsiyetim de. bize hem beyle hääsiyetli doost gerek dääl” diyip. Gurbaaga suvdan çıkıp duran vagtı. Suvuñ ortaraagına baranlarında. Gurbaaga ve İçyaan Bir baar eken. Сувуң ортaрaгынa бaрaнлaрындa. 2 . Гурбaaгa хем сувa гирип. men-ää geçip bilmen. ичяaн гурбaгaaның aркaсындaн җaзылaдып чaкыпдыр. olarıñ öñünden içi akar suvlı bir yaap çıkıpdır. Соң бу икиси тиркешип бaряaркaлaр. дийипдир. өлүп гaлыпдыр. diyipdir.6. гурбaгaa дост. Ондa гурбaгa: -Боляaр. Belki. Соң ичяaн гурбaгaaның aркaсынa мүнүпдир. seniñ buu nääme etdigin?” diyip sooraapdır. diyipdir. Aвунaн гурбaгa болсa шол ерде дурупдыр дa: -“Ери. Aavunan gurbaaga bolsa şol yerde durupdır daa: -“Yeri. Gurbaaga hem suva giirip. diyip aydıpdır. сениң билен гуры ерлере гезмәге гидерис. gurbagaa doost. бизе хем бейле hәсиетли дост герек дәл” дийип. bolsak bolalı. болсaк болaлы. suva çümüp gidipdir. дийип aйдыпдыр. diyip cogaap beripdir. мен-ә гечип билмен. azaara gaalıp yöördüñ. -Ey. seniñ bilen guurı yerlere gezmääge gideris. дийип җогaп берипдир. sen nääme aaglayaarsıñ? Sen mındaama tovuk gözlääp. Гурбaгaның муңa гaхaры гелип: “Сениң хәсиетиң шейле болсa. Şonda içyaan: -Gurbaaga doost. Ünite . diyipdir. onuñ yaanına bir içyaan gelipdir de: -Ey. сениң бу нәме етдигин?” дийип сорaпдыр. bir yook eken. akmak tilki. дост мен сени aркaмa aлaр дa яaбың aңырсынa гечирәерин. içyaan gurbaagaanıñ arkasından cazıladıp çakıpdır. Soñ buu ikisi tirkeşip baryaarkaalar. яaбың бейлеки гырaсынa тaрaп йүзүп угрaпдыр. Aşağıda Türkmen Türkçesiyle verilen metni Türkiye Türkçesine aktarınız. doost men seni arkama alar daa yaabıñ añırsına geçirääyerin. Белки.

zähmetsöýer adam bolupdyr. Magtymguly esasy bilimi Hywada “Şirgazy” medresesinde (1713-nji ýylda gurlan) okap alýar. ady -Magtymgulydyr” Magtymgulynyn kakasy Döwletmämmet-Azady (1700-1760) XVIII asyrda ýaşan we öz döwrüniň ylymly-bilimli adamy. takmynan. Onuň atasyna Döwletmämmet molla. Türkmen halky oňa hormatly-keramatly adam. kakasy Döwletmämmet-Azadynyň sag tarapynda jaýlaýarlar. Magtymgulynyň maşgala durmuşy barada dürli rowaýatlar aýdylýar. Fezulynyň.Talantly Magtymguly ilki talyplaryň halypasy bolýar. Emma onuň bilen maşgala gurmak oňa miýesser bolmandyr. ýurdy-Etrek. Magtymguly başlangyç terbiýeni şu uly maşgalada alypdyr. Döwletmämmet-Azadynyň 8 ogul bilen 3 gyzy bolup.kyblam pederdir”.”Magtymguly halkyň pikir hyýalyny örän aýdyň hem obrazly formada.Magtymguly bu medresede üç ýyl okaýar. Häzir Azady bilen Magtymgulynyň guburynyň üstüne ýädigärlik goýlupdyr. Olar ýaş wagtynda (Sary 7 Ybraýym 12 ýaşynda ) aradan çykypdyrlar . Kakasy Döwletmämmediň aradan çykan habary ony medrese bilen hoşlaşdyrýar. öz obasynda. emma ýönekeý adamlara düşnükli dilde beýan etdi”. Onuň töweregi mydama köp adamly. ilkinji bilimi hem kakasy Döwletmämmetden öwrenipdir. Nowaýynyň we başgalaryň eserlerini irginsiz köp okaýar.Ogullatynyň mährinden doýmadyk Magtymguly olaryň ýaşlykda ýogalmaklaryna gynanç bildirip. Ondan Sary hem Ybraýym atly ogullary bolupdyr. Soňky ýylda bolsa Hazreti Pälwan diýen mugallym özi ýok wagty oňa sapak geçirmegi-de ynanypdyr. Ony bir akmaýa ýükläp. 1783-nji ýylda Soňudagynyň güneý tarapynda Abasary diýilýän çeşmäniň ýanynda aradan çykýar. “Yzlamaýan bolarmy?”. Ol özüniň önip-ösen ýeri. Magtymguly Hywadan dolanyp gelenden soň. kakasyna Magtymguly-Ýonaçy (1654-1720) diýen ekerler. Magtymguly. Magtymguly bu medrese bagyşlap. “Mübtela kyldy” diýen elegiýalaryny düzüpdir. Berdi Kerbabaýewiň aýdyşý ýaly. söýgüli şahyr hökmünde sejde edýär. görnükli şahyry hasaplanypdyr. Ol ýaşlykda Meňli diýen gyzy söýüpdir. Muny şahyryň “Söwüş bile” şygrynda: “Meňli gyzyň ýüzügine Gaşlar goýsam kümüş bile”diýen setirlerde tassyk edýär.Magtymgulynyň döredijilik mirasy XVIII asyr türkmenleriň aýnasydyr. “Gözel Şirgazy” diýen hoşlaşyk goşgusyny düzüpdir. Magtymguly medrese sapaklarynyň daşyndan Gündogaryň görnükli şahyrlary: Nyzamynyň.142 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmen Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri Magtymgulynyň Ömrı -Ýaşaýşy Magtymguly 1733-nji ýylda (sygyr ýyly) Gürgen çaýynyň kenarynda. Ol “Şirgazy” medresesinde okap başlan ilkinji günlerinde özüni derrew tanadýar we zehinli talyplaryň hataryna goşulýar. şolaryň içinde in talantlysy Magtymguly bolup çykypdyr. Ol öz ussahanasynda altyn-kümüşdeý bezegleri ýasapdyr. Halk arasynda bolan rowaýatlara görä köwüş-çokaý hem tiker eken. Ol ýaşlykdan zähmete bişişen. DöwletmämmetAzadynyň uly maşgalasy bolupdyr. Nesiminiň. Magtymgulynyň döredijiligi Magtymguly döredijilik işine ýaşlykda başlapdyr. öz zähmeti bilen ýaşapdyr. niredendigi barada “Eleme belgilidir” diýen goşgusynda şeýle diýyär: “Bilmeen soranlara aýdyn bu garyp adymyz: Asly -gerkez. Aktokay diýen ýere “Garry molla” gonamçylyga. . Magtymguly türkmenleriň Gökleň urugynyň gerkez tiresinden bolupdyr. Magtymgula öz yeňňesi Akgyzy dakypdyrlar. Ylym öwreden ussat . Kymmet-Kawusyň golaýynda Hajygowşan obasynda (“Şahri Jurjaň”) diýen ýerde Döwletmämmet-Azadynyň maşgalasynda dünýä inýär.Ol durmuşyň ähli taraplary barada goşgy ýazypdyr. Bu barada ol şeýle ýazypdyr: “ Doga kylsam-jebri-jepa ekserdir.

Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 143 Beýik şahyr öz goşgularyny Magtymguly ady bilen ýa-da edebi lakamy bolan Pyragy ady bilen ýazypdyr. çuň ylhama biýatyny halka has ýakynlaşdyrýar. Häzir Zeliliniň nebereleri Garrygala töwereklerinde ýaşaýar. halkyny yürekden söýüpdir. Zeliliniň esasy kesp-käri kümüş. Muny şahyryň: “Mert bolmaz” diýen goşgusynyň şu setirleri tassyklaýar: “Eşit adam. Şahyr il-ýurdy tüýs ýurekden söýüp. Magtymguly üçin öz ýurdundan. Ol bütin ömrini watana. “Depe nädir. Zelili-zelil. türkmenlsr babatda talaňçylyk syýasatyny ýöreden hanyň biri-de Muhammet rahýamdyr.Zelılı (1780 . halka bagyşlapdyr. dogan ilden. Şu ýagdaýlaryň hemmesi diýn ýaly Zelilinyň döredijiligide öz beýanyny tapypdyr. soňra bolsa Hywadaky “Şirgazy” medresesinde okapdyr diýen maglumatlar bar. öwüt-nesihat. agzybirlik. horlanan. bize ýadygärlik goýan edebi mirasy tematik taýdan örän giň we hertaraply. gahrymançylyk temasy. gumanist. Gurbandurdy . onuň progressiw ideýalaryny dowam etdirijidir. Zelili hem şolar bilen göçüp gelýär. bagtly geljegi arzuw etmek we şuňa menzeş temalarda düzülipdir. Onuň belent joşgun. “Gözlär men” we şuňa menzeş birtopar goşgulary düzendir. oňa hemişe wepaly bolmagy. söýgi. gahrymançylyk. Zeliliniň döwründe halky ezen. düşdük bir hala. Magtymguly öz ýurduny. “Janymyň jananasy” ýaly şygyrlar düzüpdir. duz nädir”. Garrygala sebitleridir. Magtymgulynyň taraşlap şagladyp. Oňa bagyşlap “Döndi hanym”. ökde lirik şahyr bolupdyr. “Döker bolduk ýaşymyz”. Zelili ömrüniň ýedi ýylyny Hywada ýesirlikde geçirýär. Zelili öz güzerany barada şeýle ýatlaýar: Kyn boldy güzeran. Magtymgulynyň watançylyk. oňa hiçwagtda dönüklik etmezligi ündeýär. Zelili Nury atly gyza öýlenip. Onüň hanlyk süren döwründe (1806-1825) türkmenleriň ýagdaýy agyr bolupdyr. dostluk. Diňe Muhammetrahym han ölenden soň. Gaýry mähriban ýurt bolmaz”. Zelili oba mekdebinde. öz ilinden mähriban ýurt bolmandyr.onüň bilen ömrüniň ahyryna çenli ýaşaýar.il-ýurt. 1826-njy ýylda gökleň turkmenleri Hywadan Garrygala göçýärler. Gürgen. ejiz düşen diýmekdir. Ünite .Ýone Döndi öýlenmek Zelilä başartmaýar. batyrlyk.6. “Başy gerekdir”. Zelili Döndi diýen obadaş gyzy gowy görüpdir. Gurbandurdy Zelili Gürgeniň Garaguzy obasynda 1780-nji ýyl-da eneden bolýar. Kemdest bolduk niçe başyň içinde. mertlik. Bu temada Magtymguly “Türkmeniň”.1846) Zelili beýik watançy. Zeliliniň önüp-ösen ýeri Etrek. Onuň bu lakamy ýaşaýşy-durmuşy bilen baglanşyklydyr. . demir ussaçylygy bolupdyr. “Ýeli gürgeniň”. Zelili Magtymgulynyň ýegeni.watançylyk. Olar: durmuşy.

Ya. b. T d. C. Bu bapda ol şaylı yazıpdır b. Hoca hepsinden daha beter gülmeye başlamış. Yu. e. Diidaarına zar bolup men b. şaşırmak 10. ikinci tekil kişi e. Sıfat-fiil eki c. İ. Hoca öfkesinden ne yapacağını bilememiş. Z. Hoca sen ne buldun. Neden gülüyorsun? b. Bu berede ol şeýle yazıpdır 3. Sen nääme gülyääñ?’. Bir gurbaaga baar eken d. Yo. Şart kipi.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. Hoca sen neyi bildin. Kurbağanıñ munda gaharı delip d. gayt. Ü 2. birinci tekil kişi 8. d. bağırmak c. niirde sen? . Bulunma hâl eki 7. geri dönmek e. Hoca öncekinden daha çok gelmeye başlamış. Aala gözli. D. Neden gülüyorsun? c. Kurbaagaanın buña gaharı gelip b. Gurbagamıñ buña gahırı gülip 4. İlgi hâli eki e. Hoca sende ne boldur.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. V. Y.144 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. aak maralım. Onuñ yaanına bir içyaan gelipdir c. Kiril harfleriyle verilen “Бу бaрaдa ол шейле языпдыр” ifadesinin Türkmen Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. C. Hoca sana ne oldu. Hoca öncekinden de beter gülmeye başlamış. D. Й. Gelecek zaman. ‘Men hem suvuñ içinde gezip yaadadım. gibi c. ‘Gurbaaga suvdan çıkıp duran vagtı. Neden gülüyorsun? 5. kaytarmak b. yolcu d. Ç. Bu burada ol şöyle ýazypdyr e. H. Gurbaagaanıñ muña gaharı gelip e. Gurbagaanıñ muña kaharı gelir c. F. Türkmen Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “Җ. Hoca sen ne buldun. Bu barada ol şeýle ýazypdyr d. onuñ yaanına bir içyaan gelipdir. Näämüçiin siz çekmediñiz elinden? e. Ayrılma hâl eki b. Görülen geçmiş zaman. Gereklilik kipi. 9. ‘Uzaklardan uçup geldim guş yaalı’ cümlesinde yaalı kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. birinci tekil kişi b. Bay arada ol şeýle ýazypdyr c. Neye güldün? e. R b. Neye gülüyorsun? d. Geniş zaman. П” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. birinci çoğul kişi d. “Гурбaгaның муңa гaхaры гелип” cümlesinin Latin alfabesi karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. birinci tekil kişi c. I. Ё. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapım eki almış bir kelime vardır? a. kanatlı b. P c. yağlı e. Yönelme hâl eki d.fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. ‘Hoca öñküsinden hem beter gülmääge başlaapdır. cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. hızıyla 6. c. I e. kımıldamak d. Hoca öncekinden daha çok kalmaya başlamış.’ cümlesinin yükleminde hangi ekler bulunmaktadır? a. ‘Hoca saña nääme boldı.

İstanbul. (2006). (1988). “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Zühal Kargı Ölmez). Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. KB Yay. Türkmen Tarihi.. MEB Yay. (1999). F. Li. Akçağ Yay.. Başdaş. d 4..Durmuş. Türk Dünyası Nüfus. Akçağ Yay. Ahmet B.-Ölmez. Şirin User. Tekin. Bozkurt.. 1994. s.. S.. Ankara. Türkmence-Türkçe Sözlük. car çekilyäär. B. 353-370. s. Ankara. 8. M. O.. vd. “Le Turkmene (Türkmence)”. tilki tovga paatışaa edilcek” diyip. Malatya. Elazığ. neden ağlıyorsun ki? Sen sürekli tavuk aramakta.Efendiyev. . S. (1958).Hünerli B. Her gün istediğini getirip de ye dur. (1994). F. A. 308-317 (Çev. Ercilasun).. Akar. Türk Tarih Kurumu Basımevi. Akçağ Yay. s. N. Şimdiyse seni onlara padişah ediyorlar.. Yiğit. Yong-Sǒng (2004). Yusuf Gedikli). Geçit Yay.-Eker. s. İstanbul. TİSAV Yay. L. Z. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Metnin Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Gadıım eyyaamda. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. Edebiyat. T. Türkmen Dilinin Grammatikası (Morfologiya).Deniz.Şuataman. b 6.. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası.Kara.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 145 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. İstanbul. L.. İ. e Yanıtınız yanlış ise. (1992). “Türkmenistan Cumhuriyeti”. Güz.. Bir gün aaglaan. 231-290. İstanbul.. 9. Jean Deny Armağanı’ndan ayrıbasım. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. (2003).. Buu sözi tilki eşidip: -Meni tovuga paatışa etceklermiş diyip. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi. s. Ü. Yesevi Yay. Durdıyev K. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. İ. Zeynalov.-Ceylan. 2. (1997). F. Oğuz Grubunda Edatlar. KB Yay. KB Yay. Bahtın açılmış. Göroglı Tükmen Halk Eposı İnönü Üniversitesi Türk Dili Basılmamış Doktora Tezi. Özkan. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. Metin Akar-Sebahat Deniz-Fahrünnisa Bilecik. d 10. (2007). “Türkmenistan Halk Edebiyatı Türleri”. Kebikeç Yay. M. (1996). Türkmence El Kitabı (Çev. Erzurum. (1995). yaanına gelip: -“Nääme aaglayaarsıñ. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. S. Bazın. Türklerin Dili. Aşgabat. Ankara. O. 232-238. (1994).. Dil. “Türkmenler” Maddesi. 3-9 Ercilasun. s.. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. 157 Oruç B.6. Hanser. günleriñ bir gününde: “Hayvaanları yıgnamalı. C. M. N. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Türkmence (Giriş-Gramer-Metinler-Sözlük). Türk Dilinin Yurtları. M. diyip sooraan. Oğuzlar. (2003). 87. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Kayseri. Doğan. (2007). iki gün aaglaan. İstanbul. Ankara.Bilecik. Ünite . 1. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. 2. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. (1996). Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. Türkmence Metinler... PhTF. Ankara. S. L. Bahar. “Türkmen Türkçesi”. Ankara. Manası ve Mahiyeti”. yıllarıñ bir aayında. İstanbul. Kasım 1997/2. A. A. İstanbul. (1993).. Türkmenistan Özel Sayısı. S. c 3.-Ölmez. İstanbul. üçünci güni göökde uçup baryaan bir durna munuñ sesini eşidip. “Yirminci Yüzyıl Türkmen Edebiyatı”. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. (1993). “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. C. H. Sosyal Yapı. İslam Ansiklopedisi (1988). (1993). Yesevi Yay. Türk Dillerindeki Sontakılar. (2000). Sümer. Cem Yay. b. Sıra Sizde 2 Metnin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Ey ahmak tilki.. a. Doğan. Kapı Yay. “Türkmen Adı. geceleri gizlenerek onu kümesinden çalmak için sıkıntı çekmekteydin. Çınar. Ankara. F. A. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. Ö. I-II. Ankara. (1996). a 5. C. Efrasiyap Gemalmaz). İstanbul. “Türkmen Türkçesinde Uzun Ünlülerle İlgili Hususlar”. A. Kara. A.. tilki aaga?. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). İstanbul. İst. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. (1996). Boryakov. S. Kebikeç Yay. Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) (1997). M. e 7. c. (1997). 12-II.. 3 Bahar. Saray. aaglayaar eken. Kriter Yay. Özkan. E. s. (2005).. Kara. M. 661-672 Kafesoğlu.

Özbek adını açıklayabilecek.7 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Özbek Türkçesini tanımlayabilecek. Özbek Türklerinin tarihini açıklayabilecek. Özbek Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz. Özbekistanın yerini belirleyebilecek. Anahtar Kavramlar • • • • Özbek Adı Özbek Tarihi Özbek Türkçesi Özbekistan • • • • Özbek Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • • • • • • ÖZBEK ADI ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ ÖZBEK TÜRKÇESİ ÖZBEK EDEBİYATI ÖZBEKİSTAN ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Özbek Türkçesi . Özbek edebiyatını açıklayabilecek.

o devrin taht mücadelelerine bulaşmamış ve Moğol tasallutundan kendilerini koruyarak XV. ve XV. yani Altın Ordu hükümdarı olduğunu ve sonradan Özbekler diye adlandırılan kabilelerin ona tâbi olmadığını belirtmektedir. Özbek Han’dan geldiği en fazla taraftar bulan görüştür. Bu görüşe. A. Kıpçak ve Oğuz Türklerinin birleşmesinden meydana gelmişlerdir. müstakil” demek olup kelime ‘Öz+bek’ şeklindedir. Y. M. B. Bu söz eski Macarlarda mertebe. Ebu Said’e yardım ederek 1451’e kadar Türkistan’ın yarısına hâkim olmayı başarmıştır. Ancak Türkistan Türkleri. ünvan sıfatında olan kelimeye karşılıktır ve bu anlamıyla 1150 yılına ait belgelerde kaydedilmiştir. Denis Sinor’a göre Özbek sözü ‘Oğuz+bek’ kelimelerinin birleşmesinden çıkmıştır. Çapliçka. Özbek Han’ın Kök Ordu. Özbek adının 1313-1340 yılları arasında hüküm süren Altın Ordu hükümdarı. asrın ortalarına doğru bir güç hâline gelmeye başlamışlardır. Batu’nun kardeşi Şeybânî neslinden gelen Ebu’l-Hayr Han (1428-1468). Türkçede benzer kullanımları vardır. . ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ Özbek Türkleri. büyük dedesi Özbek Han’ın adını verdiği devleti 1428’de kurarak bağımsızlığını ilan etmiştir. Nihayet.Özbek Türkçesi ÖZBEK ADI Özbek Türklerinin kökeni ve tarih sahnesine çıkmalarıyla ilgili değişik görüşler olduğu gibi. A. Özbek Han’dan önce tarihte Özbek adına rastlanmadığını belirtir. Timurlu prenslerin taht kavgalarından istifade eden Ebu’l-Hayr Han. Özbek Devleti. Hasan Eren ise bu sözün ‘Özü+berk’ sözünden geldiğini söylemektedir. Vambery’e göre Özbek kelimesinin tam anlamı “kendi kendinin beği. A. Bu açıklamaya göre kelime “özü sağlam” anlamındadır. İvanov. B. Grigoryev ve A. bağımsız. A. A. Aristov’dan başka. A. Semyanov. A. P. İ. Hilda Hukhem gibi birçok ilim adamı da katılmaktadır. O sırada Türkistan bölgesi Moğol istilası altındadır. M. Ebulgâzi Bahâdır Han. H. A. Yakubovskiy. Semyanov yukarıda belirtilen görüşe karşı çıkmışlardır. asırlarda Ak Ordu devletinde Türk-Moğol kabilelerinin tamamı için kullanılan ortak bir ad olduğunu belirtmiştir. Canıbek” gibi. Semyanov bu fikirlerin temelsiz olduğunu ileri sürerek “Özbek” adının Ak Ordu döneminde ortaya çıktığını ve hem İran hem de Orta Asya tarihçileri tarafından XIV. Karluk. Altın Orda Hanı Özbek’in (1312-1340) soyundan gelen idareciler tarafından kurulmuş ve Fergana vadisindeki Türkleri bir araya toplamıştır. “Tınıbek. Özbek adının kökeni ve yapısı ile ilgili olarak da çeşitli görüşler vardır.

Özbekistan 20 Haziran 1990 yılında egemenliğini. Karluk grubunun bir temsilcisi omakla birlikte Özbek Türkçesinin içinde kuzey ve batı Türkçesinin özellikleri de görülür. yüzyılın sonlarına kadar Türkistan’da sağlanan barış ortamı. Moğollarla yapılan savaşlar neticesinde Ebu’l-hayr Han 1468’de ölmüştür. Bâbür Şah’ı yenerek 1500 yılında hükümdarlığını ilan etmiştir. Kırgızistan ve Tâcikistan arasında paylaştırılmıştır. Mâverâünnehir ve yöresini ele geçirmiş. 2. Türk dilinin üç büyük grubundan biri olan Doğu Türkçesi (Karluk) kapsamında değerlendirilir ve Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. Safevî hükümdarı Şah İsmâil’e yenilmiştir. Güney Özbekçesi. 1510 yılında Şeybânî Han. 1860’larda Buhâra ve Hive Hanlıklarına üstünlüklerini kabul ettirip Hokand Hanlığını ilhak etmişlerdir. ancak 1512’de Özbek Türklerine tekrar yenilerek Türkistan’ı terketmek zorunda kalmıştır. bu kez de kendi aralarında bölünmeler başlamıştır. 4. Türkmenceleşmiş grup ise Oğuzca özelliklerin ağır bastığı gruptur. Stefan Wurm Özbek Türkçesini dört ağıza dayandırır: 1. Kıpçak Özbekçesi. Buhâra ve Harezm’i de alarak Astrahan Hanlığı’na son vermiştir. ÖZBEK TÜRKÇESİ Özbek Türkçesi. 3. Türkistan’a yayılıp büyük bir güç hâline gelmişlerdir. İran ve Tâcik dillerinin etkisi görülür. Kıpçak Özbekçesi. yüzyıl başlarından itibaren bölgeye sefer düzenleyen Ruslar. Daha sonra tahta geçen Şah Budak Han’ın oğlu Şeybânî Han (1500-1510) devleti yeniden toparlamış. Şah İsmâil’in de yardımıyla Türkistan’ı yeniden istila etmiş. Kuzey Özbekçesi. Böylece Özbek Türkleri XVI. 1924’te sınırları etnik temellere göre belirleyen düzenleme ile Harezm. Özbek Türklerinin toparlanmaya başladığı bu sıralarda. Kazakistan. Osmanlı Tüklerinin arabuluculuğuyla kesilmiştir. yüzyılın başında Timurluların hâkimiyetine son vererek. Bu arada Ebu’l-hayr’ın yönetimini beğenmeyenler. sonra da Çin asıllı Jungarların istilâlarıyla yeniden bozulmuştur. XVII. 1924’ten 1991’e kadar Özbek Türkleri Rus hâkimiyeti altında yaşamışlardır. Çağdaş Türk lehçeleri arasında. 1 Eylül 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. Özbek Türkçesi Özbekistan’ın dışında yoğun olarak Kazakistan’ın güney bölümünde. Kuzey Özbekçesi ünlü uyumları bakımından sağlamdır. önce Moğol asıllı Kalmukların. Kazak Türkçesinin etkisi ile şekillenmiştir. Yerine geçen oğlu Şah Budak Han da devleti idare edememiştir. 29 Aralık 1991 tarihinde düzenlenen referandumla bağımsızlık ilanı onaylanmıştır. Kuzey ve Güney grupları asıl Özbekçeyi meydana getirir. 1924 yılında Ruslar tarafından ortadan kaldırılmıştır. Nâdir Şah’tan sonra hâkimiyet. Mangıthanlar sülalesine geçmiş ve onlar da 1860’a kadar hâkimiyetlerini sürdürmüşlerdir. Özbek Türkçesi. Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan lehçedir. Bir süre devam eden taht kavgaları. ayrılarak kuzeye çekilmiş ve daha sonra Kazaklar diye adlandırılmışlardır. XVIII. Türkistan’ın kuzey bölümünde. Bundan faydalanan Bâbür. .148 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Fakat Moğol ve Kalmuklarla yapılan sert mücadelelerden dolayı Özbek Türkleri zayıflamışlardır. Türkmenceleşmiş Özbekçe. Türkmenistan. 1740 yılında Nâdir Şah. Ardından Buhâra Halk Cumhuruyeti kurulmuş ama o da. Özbekistan. Bir kısmı Yamud Türkmenleri ile Hive (Harezm) Hanlığı’nı devam ettirmişlerdir. Güney Özbekçesinde uyumlar bozulur. Kırgızistan ve Türkmenistan’ın sınır bölgelerinde konuşulur. Buhâra ve Türkistan Cumhuriyetleri dağıtılarak bölge toprakları.

Semerkand (şehir). 1940’tan sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır. Stalin. sayılan şehirlerin merkezi dışındakiler. ÖZBEK EDEBİYATI . Hâmid Alimcan. Niyâzî ve Fıtrat üçlüsünün önderliğinde başlayan Çağdaş Özbek şiiri üç döneme ayrılır. Latin alfabesi tartışılmaya başlanmış ve ortak Türk alfabesinden biraz farklı olan yeni Latin alfabesi 1993 yılında kabul edilmiştir. İrancalaşmış Taşkent ağzına.. Uygun. Harf sırasında Türkiye Türkçesi yerine İngiliz alfabesinin. yüzyılın sonlarında Tatar Türkleri arasında başlayıp XX. Özbek Türkleri de Karahanlı ve Çağatay edebiyatlarını tarihî bir devamlılık içinde izleyerek XX. Batu. Ruslar tarafından 1937’de öldürülmüştür. 2. yüzyıl başlarında bir Özbek edebiyatı ortaya koymuşlardır. dilbilgisi ve söz varlığı bakımından da Fergana vadisi ağzına dayandırılmıştır. Süleyman. Şâkir. Cizzah. Karşı. Aybek. 3. Özbek Türkçesi 1929-30’dan 1937’ye kadar söyleyiş bakımından ünlü uyumunun korunduğu Kuzey Özbek ağzına. Ünite . Aydın.. Cedit Edebiyatı Dönemi (1910-1938): Ceditçilik XIX. Bu devrin diğer şairleri arasında Elbek. Türkistan’daki Türk edebiyatının tarihî ve kültürel mirasçılarıdır. Y’lavçi (y’li) ağızlar/Karluk grubu: Fergana vadisi. Aybek) ustaları Çolpan’ın içten ve millî şiir anlayışını sürdürürken. Karakalpakistan Cumhuriyeti’nin Harezm’e yakın bölgeleri ve Türkmenistan’ın Taşoğuz bölgesindeki Özbek Türkleri. Ancak bu alfabe 1995 yılında İslam Kerimov’un onayıyla değiştirilerek daha kusurlu. 1920 ile 1996 yılları arasında Çağdaş Özbek şiirinin gelişiminde en kalıcı etkiyi yapan şiirlerdir. 1991 yılında Özbekistan’ın bağımsızlığını ilan etmesinden sonra. şiirleri kuşaktan kuşağa ezberlenerek aktarılmıştır. ğ gibi ünsüzlerin kalın ve ince sıralı kelimeler için ayrı ayrı kullanılması ve Türkçenin temel ünlülerinden olan ı ve ü ünlülerini gösteren harflerin bulunmaması başlıca olumsuzluklardır. x. 1. 1930-1940 yılları arasında Latin alfabesini. Çolpan’ın şiirleri. dilbilgisi ve söz varlığı yönünden de Taşkent ağzına dayanmaktaydı. Çolpan. Aynî. komünizm ve Sovyet rejimini övücü. Taşkent. Taşkent (kısmen). Nevai. Genellikle.. Öyle ki. eksik ve Türk fonetiğine uymayan bir alfabe ortaya çıkarılmıştır. Semerkand. ortak Türk alfabesinde ve Türk-Latin alfabelerinin hiç birinde yer almayan işaretler bulunmaktadır. Türkistan Türkleri. Millî meseleler yanında sosyal buhranları da işleyen Çolpan. ayrıca h. 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanan Özbek Türkleri. Kâmil Yaşın) Lenin. Gafur Gulam. Oğuz grubu: Harezm. diğer genç şairler (Gayretî. harflerin telaffuzunda ise batı dillerinin ve Rusçanın esas alınması. 2. Gafur Gulam sayılabilir. Elbek gibi aydınlar katledildiğinden edebiyata tam bir suskunluk dönemi hâkim olmuştur. Suskunluk Dönemi (1938-1960): Stalin’in Özbek aydınlarını sürgün ve cinayetlerle susturmasıyla başlayan bir dönemdir. Surhenderya. İngiliz-Latin alfabesi temel alınarak hazırlanan 1995 Özbek-Latin alfabesinde.. yüzyılın başlarında Özbek Türkleri arasında da yayılmıştır. g. Şehrisebz. yasaklanmış olmasına rağmen. Gayretî.7. 1. 1920’lerde ve 1930’larda bu genç şairlerin bir bölümü (Elbek. bu alfabeyi ortak Türk Latin alfabesinden hem uzaklaştırmış hem de alfabeyi karışık ve kullanışsız duruma getirmiştir. q. işçilerin mücadelesini ve gelecekte kurulacak parlak günleri tasvir eden propaganda şiirleri yazmışlardır.Özbek Türkçesi 149 Özbek Türkçesinin ağızlarını üç grup hâlinde tasnif etmek mümkündür. Kitab (şehir içleri). Bu alfabede. Ancak 1937’den sonra yapılan değişiklikler neticesinde yazı dili. k. 1995’te yapılan değişiklik. C’lavçi (c’li) ağızlar/Kıpçak grubu: Karakalpakistan Cumhuriyeti. Sirderya. Bu dönemin ve Çağdaş Özbek şiirinin en büyük temsilcisi Abdülhamid Süleyman Çolpan (1893-1937)’dır. Çolpan’dan başka bu dönemin ünlü bir şairi de Abdurauf Fıtrat’tır. Kaşkaderya. Buhara (az). Kiril alfabesinde olduğu gibi Özbek Türkçesinin ses yapısına ters düşen işaretler bulunmaktadır. Batu. Buhara.

Yeni Dönem: 1960’tan günümüze kadar olan dönemdir. 447. Başkurt) oluşturmaktadır.240 kişi olarak tespit edilmişlerdir. Stalin’in 1953’te ölmesinden sonra biraz rahatlama ve yumuşama başlamış. Aynî’nin “Buhara Celladları”. karelik bir alana sahip olan Karakalpakistan Cumhuriyeti yer almaktadır.400 km2 bir alana ve 22. Hokand. Özbek Türklerinin kendi nüfusları ise ülke nüfusunun % 85’ini oluşturur. Bugün 22 milyonu geçen Özbekistan Cumhuriyeti’nin nüfusunun % 88’ini Türkler (Özbek. Pamuk. Hayvancılığın da önemli bir yer tuttuğu ülkenin başlıca yeraltı kaynakları petrol. Çağdaş anlamda hikâye ve roman. Abid Ketman” gibi romanları. Özbekistan’daki Özbek Türkleri 1989 sayımına göre 16. kurşun ve bakırdır. Amuderya ve Sirderya nehirleri arasında Mâveraünnehir ve Fergana havzasında yer alan Özbekistan. çinko. Vâhidov’dan başka Abdulla Aripov. Azerbaycan ve Kazan Tatar Türk edebiyatları ile girmiştir. çöl ve bozkır bitkileriyle kaplıdır. % 12’sini ise Ruslar.000’u aşan bir nüfusa sahiptir. Türkmenistan. Özbekistan. kömür.000 km. Bakü ve Kazan’da yayınlanan tercüme ve telif romanlar Taşkent’te ve diğer Türkistan şehirlerinde okunuyordu. Türkistan’ın coğrafi ve kültürel merkezi olup bölgenin en önemli cumhuriyetidir. Özbekistan’da tarıma dayalı bir ekonomi olup nüfusun % 30’u tarım sektöründe çalışmakta ve millî gelirin % 75’i tarımdan sağlanmaktadır. Özbekistan’ın dışında Tâcikistan. Aziz Abdürrezak ve Rauf Parfi 1960 sonrasının en lirik ve en güzel şiirlerini yazarak Çolpan’dan ses getirmişlerdir. Rusya Federasyonu. Kırgızistan. Nevâiy. Karakalpak. Sovyetler Birliği’nin parçalanmasından sonra 20 Haziran 1991’de bağımsızlığına kavuşmuştur. Başkenti Nukus şehridir. Ürgenç ve Hive ülkenin önemli şehirleridir. Kuzey Afganistan. Orta Asya’nın en verimli topraklarına sahip olan ve ortasından Sirderya nehrinin aktığı Fergana havzası üzerinde yer alır. kışlar ise soğuk geçer. Tatar. 3. doğusunda Kırgızistan ve Tacikistan. Kâdirî’nin “Ötken Künler. doğal gaz.150 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bu dönemde tamamen propaganda şiiri baskın durumdadır. Abdullah Kâdirî ve Sadrettin Aynî’nin bunda rolü çok büyüktür.000.2’si kadardır. Bahçesaray. Nukus. 1960’tan itibaren Özbek edebiyatında lirik şiir tekrar çiçek açmıştır. Balelik. Kuzeyinde Aral gölü ve Kazakistan. Koreliler ve Yahudiler oluşturmaktadır. Başkenti Taşkent olup 2. Çin. Pakistan ve Suudi Arabistan gibi ülkelerde yaşayan toplam Özbek nüfusu 30 milyonu bulmaktadır. meyve ve sebze üretimi boldur. Özbekistan Cumhuriyeti içerisinde ayrıca özerk bir Türk Cumhuriyeti statüsünde olan ve 165. güneyinde ise Afganistan ve Türkmenistan ve batısında da yine Türkmenistan yer alır. Aybek’in “Kutlug Kan.686. Kara iklimine sahip ülkede yazlar sıcak ve kurak. Kazakistan. 1910’larda başlayan Özbek hikâyeciliği ve romancılığı 1920’lerde gelişti. Türkmen.5 milyon nüfusa sahiptir. Taşkent’ten başka Semerkand. Özbekistan’ın Turan ovası ve Kızılkum çölü. Ukraynalılar. Mehrabdan Çayan. 1860 ve 1880 yıllarında İstanbul. Buhâra. Nevaiy. Dağlık ve tepelik alanlarda az da olsa ormanlık alanlar bulunmaktadır. Türkiye. ÖZBEKİSTAN Özbekistan. . Özbekistan’ın başkenti olan Taşkent aynı zamanda ülkenin en büyük şehridir. Namangan. Ormanların alanı ülke yüz ölçümünün ancak % 1. ipek kozası. Bu dönemin en önemli şairi Erkin Vâhidov’dur. Ulug Yol” romanları önemlidir. Pek çok şair propaganda şiiri yazmak zorunda kaldığından gerçek sanatını ortaya koyamamış ve körelmiştir. Özbekistan idari olarak 12 bölgeye ayrılmıştır. Kazak. Özbek edebiyatına Türkiye. Andican. Fergana. Cemal Kemal.

ğ ünsüzlerinin yanında kullanıldığında bu ses değerini verir. ğ ünsüzlerinin yanında u olarak telaffuz edilir: xuftån (yatsı). geri zekâlı). xuşboy (hoş kokulu). incü (inci). Yuvarlak å ise. yü (ютуқ -yutuk “zafer” . kütmåq (beklemek). qorquv (korku). tüziliş (yapı. Sadece ilk hecede bulunur. qavät (kat). qozğålån (başkaldırı). Kalın ünsüzlerin dışında diğer ünsüzlerin tamamının yanına gelir: töşäk (döşek). diğer hecelerde de bulunabilir: eng (en). a-ä. ö: o gibi yuvarlak. äkä (ağabey). xalq (halk). quvånç (sevinç). tez (çabuk). faqat (yalnızca). ü: Dar. xayr (iyilik). Söylenişinde o’ya yakın bir ses çıkar. ilinc (umut bağlanan kimse). Avrupa dillerinden alınan kelimelerde. o harfi Rusça kelimelerde o sesini verir. keng (geniş). äsärläri (eserleri). e: Yarı dar. oq (ok). kelgän (gelen).Özbek Türkçesi 151 ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Ünlüler Özbek Türkçesinde 10 tane ünlü vardır. semiz. a sesi Rusça kelimelerde ise a sesini verir: advokat (avukat). göğüs). bünye). båzår (pazar). ğ ünsüzlerinin yanında bu sesi vermektedir: xıl (tür. u: u ve ü ünlüsü alfabede aynı harfle gösterilir. geniş ve ince bir ünlüdür. x. ğ kalın ünsüzlerinin dışında diğer bütün ünsüzlerin yanında kullanılır: pärväriş (bakım). abajur vs. ğışt (tuğla). Yani a ile e arasında bir sestir. q. båşqa (başka). ğ ünsüzlerinin yanında kullanılır: xoråz (horoz). Ancak bu sesler alfabede 7 harfle gösterilir. çok). bağır (ciğer. köngil (gönül). Я я = ya/yä (яxши-yaxşi “iyi” . qırq (kırk). o ünlüsü x. Geniş. Qırğız (Kırgız). qoçqår (koç). юк-yük). dökån (dükkan). qoy (koyun). qısqa (kısa). ilån (yılan). q. qarğa (karga). xazinä (hazine). sönmäs (sönmez). u-ü sesleri ortak birer işaretle gösterilir. ildiz (kök). Ünite . Özbek Türkçesinde çok az kullanılıp sadece x. Türkiye Türkçesindeki e’den daha açık ve geniş telaffuz edilir. essiz (cahil. q. ä: Yazılışı bakımından yukarıdaki a ile aynıdır. ı-i. åzådä (temiz). yötäl (öksürük). tüpük (tükürük). xorlik (aşağılanma). Yanında bulunduğu ünlünün durumuna göre tespit edilir. ğuç-ğuç (yığın. yuvarlak ve ince bir sestir. x. ğunçä (gonca). ince bir ünlüdür. o-ö. çok açık ve yuvarlak bir a’dır. q. ğ ünsüzlerinin dışında dığer ünsüzlerle birlikte i olarak telaffuz edilir: ikki (iki). q. binå (bina). Yukarıdaki ünlülerin dışında Özbek Türkçesinde bir de y ünsüzü ile birlikte kullanılan ünlüler bulunur: E e = ye (eтти-yetti “yedi”). parça. Bu ünlüler ve özellikleri şöyledir: a: Türkiye Türkçesindeki a gibidir. qış (kış). mäktäb (okul). Bu ünlü Türkiye Türkçesindeki e’den daha dar olup i’ye yakın olarak telaffuz edilir. . åşxånä (mutfak). tügämåq (bitmek). ğıybät (gıybet). q. q.başka). ğ ünsüzlerinin dışında diğer ünsüzlerle birlikte ü olarak telaffuz edilir: üç. tülki (tilki). qıl (kıl). düräng (berabere kalma). o: ö ile birlikte aynı harfle gösterilir. båşqa (başka). bår (var).7. matematika (matematik). å: Yuvarlaklaşan bu ünlü Özbek Türkçesini diğer Türk lehçelerinden ayıran karakteristik bir ünlüdür. keyin (sonra). o harfi ile gösterilir. Yani kalın ünsüzlerle birlikte kullanılır: paxta (pamuk). Ë ё = yå (ёш-yåş “genç”). inoq (yakın arkadaş). çeşit). i: dar ve ince bir ünlüdür. qudä (dünür). åläm (âlem). bir yığın. x. ялла-yällä “şarkı”). x. koyädi (koyar). ı: Bu ünlü Özbek Türkçesinde i ünlüsüyle beraber aynı harfle gösterilmektedir. Gerek Türkçe gerekse yabancı dilden alınan kelimelerdeki uzun a’lar bu yuvarlak şekliyle söylenir: båş (baş). Ю ю = yu. böläk (bölük. x.

kündüz (gündüz). Özbeklär. Düz ünlülerden sonra düz. s. -dir. kelädilar (geliyorlar). köl (göl). t. ölikxånä (morg). yolçi.yä 4) Kelime başında å ile beraber: Ëё=yå 5) Kelime başında u. Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu) Özbek Türkçesinde küçük ünlü uyumunun kısmen işlediğini söylemek mümkündür. sevämiz (seviyoruz). o-ö. boyli (boylu). bårmi (var mı). ü ile beraber: Ю=yu. oqıymän (okuyorum). Kiril alfabesindeki sıralanışına göre bu ünsüzler şunlardır: b. ı-i. ming (bin). İşte Özbek Türkçesi bu kural bakımından zayıftır. -di. yuvarlak ünlülerden sonra da düz-geniş ünlüler gelmektedir: berädi (veriyor). f. Böylece 23 tane ünsüz Kiril alfabesinde 27 ses işaretiyle gösterilmektedir. Dolayısıyla Özbek Kiril alfabesinde /y/ sesi beş ayrı ses işaretiyle gösterilir: 1) Bağımsız y (й).152 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Ünlü Uyumları 1. ötämiz (geçiyoruz). Ünsüzler Özbek Türkçesinde 23 ünsüz vardır. Diğer ünlüler söz konusu olduğunda. v. ince-dar ünlünün yardımcı ünlü olarak tercih edilmesinden dolayı bozulur. a-ä. u-ü ünlülerinin kalın ünsüzlerden x. örgänişimizdä (öğrenişimizde). c/j. Türkiye Türkçesinden farklı olarak yuvarlak ünlülerden sonra çoğu kez düz-dar ünlüler gelir: köngil (gönül). küräş (güreş). h ng (ñ) ünsüzü için ayrı bir işaret yoktur. r. x. büyük. ç. ä ile beraber: Яя=ya. Büyük Ünlü Uyumu Özbek Türkçesi kalınlık-incelik uyumu yönünden Türk Lehçeleri içerisinde en bozuk olanıdır. Ancak bu uyumun bir diğer kuralı da yuvarlak ünlülerden sonra dar-yuvarlak ünlülerin gelmesidir. Küçük ünlü uyumu. kökiş (mavimsi). bilmåq. Rusça kelimelerde görülür: tsirk (sirk). Özbek Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Özbek Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. mi vs. 2. d. q. n. kömir (kömür). y. keng (geniş) gibi. -siz. qåşıqsiz (kaşıksız). keräk (gerek). n ve g seslerinin yan yana gelmesiyle gösterilir: tång (tan). qıliç (kılıç). g. z. g ve h ünsüzlerinin kalın şekilleri olan q. Türkiye Türkçesinden farklı olarak k. kelin (gelin). boldi (oldu). k. yü. ğ ve x sesleri kullanılmaktadır. ğ’ye göre değişiklik göstermesi ve eklerin tek şekilli olmaları (-lik. ts. q.ö) ses işaretleriyle kullanılır: йирик-yirik “iri. йўл-yol”. ş. uydirmåq. /y/ sesi için her bir ünlünün önünde farklı bir ses işareti kullanılır. keltirmåq (getirmek). militsiya (polis). Türkiye Türkçesinde g ile başlayan Türkçe asıllı kelimeler. . m.) gibi sebeplerden dolayı bu uyum çok zayıftır: berädi (veriyor). ölim. l. qolim (elim). Özbek Türkçesinde ötümsüz şekliyle k’dir: kiriş (giriş). Özbek Kiril alfabesinde й (y) ile başlayan kelimelerin yazımında özel bir durum vardır. Alfabede tek bir karakterle gösterilen bu ses işaretleri aslında birer ligatür (birden fazla harfin bir araya gelmesiyle oluşmuş karakter) dir. oquvçi (öğrenci). p. oğrılik (hırsızlık). 2) Kelime başı e ile beraber Ee=ye. ts (Ц) harfi ise. 3) Kelime başında a. İlk heceden sonra gelen ünlülerin değişkenlik göstermesi. Ayrıca ñ (ng) ünsüzü de ayrı bir işaretle gösterilmemesine rağmen kullanılmaktadır. ğ. Öncelikle й ses işareti kelime başında kendisinden sonra yalnızca и (i) ve ў (o.

tuman (duman). okıtuvçilär (öğretmenler). aççıq (acı). arkada). 1 Ünsüz Uyumu Özbek Türkçesinde tonluluk bakımından kısmen uyum vardır. benim. maşåq (başak). bermåq (vermek). fonetik varyantları diğer Türk lehçelerine göre daha azdır. mol (bol). kitåblär (kitaplar). Özbek Türkçesi daha çok uyumsuzdur. mukåfåt (mükâfat). xånä (hane). özimçä (bence). değirmen. eskici. båqdim (baktım). munçåq (boncuk. baxå (paha). gerekli. bulär (bunlar). Fakat “ç” ile başlayan ekler. açtım. Türkiye Türkçesindeki v-. 7. Ekin sadece bu şekli vardır: åtlär (atlar). mäktäbgä (okula). äytdi (söyledi). årtdä (geride). Türkiye Türkçesinde bazı b’ler. qollär (eller). yoqdir (yoktur). Tonsuzluk uyumu bakımından ise. Özbek Türkçesinde b olur: barmåq (parmak). şu kelimelerde b-’dir: bår (var). bazen de yapım ekli şekillerde görülür: årtdä (artta. Türkiye Türkçesinde Türkçe asıllı kelimelerde bulunan c sesi. Türkiye Türkçesinde d ile başlayan Türkçe asıllı kelimeler. ådät (adet). vardım. çoğunlukla tonlu ünsüzle başlar: suvdä (suda). Ünite . Özbek Türkçesinde ç’dir: Çingiz (Cengiz). yådimdä (hatırımda). içdän (içten). dik. kolye). Arapça ve Farsçadan geçen kelimelerde bulunan ve bu dillerde uzun olan ā. qoziçåq (kuzucuk).(bin-). mållär (mallar). İyelik Ekleri: Özbek Türkçesinde iyelik ekleri tek şekilli olup yuvarlak şekilleri bulunmaz. Bu uyumsuzluk daha çok çekim ekli şekillerde.sesleri Özbek Türkçesinde m-‘dir: muz (buz). sıkıntı). Tonsuz ünsüzle biten kelimelerin sonuna gelen ekler. ebedi). Özbek Türkçesinde ötümsüz t ile başlar: til (dil). bol. 3. gömmek. üydä (evde). yåtgän (yatan). men (ben). yolçi. Türkiye Türkçesindeki kelime başı bazı b.7. båğ (bağ). Özbek Türkçesinde sadece d’li şekilleri vardır: båşdä (başta). båşlär (başlar). gece. 6. 2. Özbek Türkçesinde p olur: piçåq (bıçak) Aşağıda Türkiye Türkçesiyle verilen kelimelerin Özbek Türkçesindeki karşılıklarını yazınız: denk. temir (demir). mängü (bengü. çoğu kez tonlu ünsüzle başlar. burgä (pire) 9. tek şekilli olduğu için bu uyumu bozarlar: ortäçä (ortalama). güç. 5. Türkiye Türkçesinde kelime başındaki bazı p’ler. oquvçi (öğrenci). içdän (içten). teri (deri). Tåşkentgä (Taşkent’e). sütçi (sütçü). İsim Çekim Ekleri . keldi. Çokluk Eki: Çokluk eki +lär’dır. 4. min. mung (bun. Özbek Türkçesinde å olur: İslåm (İslam). uyquçi (uykucu). 8. toqqız (dokuz). yollär (yollar). Özbek Türkçesinde iyelik ekleri düz ünlülü kullanılıkları için. tüzätmåq (düzeltmek). Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen eklerin. ming (bin). Şekil Bilgisi Çekim Ekleri 1. bårmåq (varmak). tåmir (damar). keçikmåq (gecikmek). közlär (gözler).Özbek Türkçesi 153 2. yoqdir (yoktur). quçåq (kucak). Ünlü veya tonlu ünsüzle biten bir kelimeye gelen ek. yolçi (yolcu).

+dek ekleriyle sağlanır: årtıqçä (fazlaca).154 Tablo 7.1 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Tekli k 1. d. mäktäbni (okulu). kabinetdä (bölmede). Yalın Hâl: Yalın hâl eksizdir: qol (el). İyelikten sonra araya -n. båtir (bahadır). binåni (binayı). ortäçä. båşgä (başa). Bunun yanı sıra yazılı metinlerde ekin “+daq. mämläkätdä (memlekette). e. ğıcingändäy (gocunmuş gibi). Son sesi -ğ olan bir kelimeye bitiştiğinde her iki ğ de ikizleşerek -qq-’ye dönüşür: tåğ “dağ”+gä> tåqqa. işlärigä (işlerine). mäktäbdä (okulda).girmez: qolidä (elinde). Hâl Ekleri a. qol (el) ve umr (ömür) kelimelerinin şahıslara göre iyelik çekimini yapınız. Bulunma Hâli: Ek tek şekilli olup +dä’dir: ånädä (annede). devånälärdek (deliler gibi). köldän (gölden). yolbärsdäy (kaplan gibi). İyelik ekinden sonra araya -n. uning (onun). . bålägä (çocuğa). åtäning (babanın). Ek. +daqa. Son sesi -q olan bir kelimeye bitiştiğinde +qa’ya dönüşür: uzåq “uzak”+gä>uzåqqa. c. f. İlgi hâli eki. +däka. 2 3. aitlik eki ile birlikte kullanıldığında kalıplaşmış +niki şekli ortaya çıkar: ånäniki (anneninki). Yönelme Hâli: Özbek Türkçesinde yönelme hali eki +gä’dır: bizgä (bize). suvdän (sudan). pålvån (pehlivan). muzdek (buz gibi). qamåqdä (hapiste). buning (bunun). qurål (silah). kömäk (yardım). üygä (eve). mäktäbning (mektebin). qoşniniki (komşununki). nåmidägi (adındaki). Ancak bu ek. tilige (diline). bålälärniki (çocuklarınki). imzåni (imzayı).girmez: hayåtidän (hayatından). 3. undä (onda). Tåşkentdän (Taşkent’ten). İkinci çokluk şahıs için -(i)ngiz ekinin yanı sıra -nglär ve -läring şekilleri de görülür: şähäringiz (şehriniz). +däyin” gibi varyantları da vardır. b. şähärläring (şehriniz)gibi. kolidän (elinden) g. şähäringlär (şehriniz). +dåğ. şahıs iyelik ekinden sonra hâl eki geldiğinde araya zamir n’si girmez: üyidä (evinde). Ayrılma Hâli: Ayrılma hâli eki tek şekilli olup +dän’dir: dindän (dinden). sizniki (sizinki). köllärni (gölleri). +dåq. tåvuqni (tavuğu). 2. bazı hallerde +nI şeklinde kullanılır. +çä ve ‘gibi’ anlamını veren teg > dek edatından ekleşmiş olan +däy. son sesi -k olan bir kelimeye bitişdiğinde +kä’ye dönüşür: çeçäk “çiçek”+gä> çeçäkkä. bizdän (bizden). bizniki (bizimki). nävbätçidän (nöbetçiden). Eşitlik Eki: Özbek Türkçesinde eşitlik. Yükleme Hâli: Özbek Türkçesinde yükleme hâli +ni ekiyle yapılır: üyni (evi). +däk. üyim (evim) üying üyi üyimiz üyingiz +(i)m +(i)ng +(s)i båşim (başım) båşing båşi båşimiz båşingiz Çokluk + (i)miz + (i)ngiz + läri åtam (babam) åtang åtasi åtamiz åtangiz üyläri båşläri åtaläri Özbek Türkçesinde 3. İyelik ekinden sonra araya -n. ölim (ölüm).girmez: qoligä (eline). qoydäy (koyun gibi). Son sesi -g olan bir kelimeye bitiştiğinde her iki g de ikizleşerek -kk-’ye dönüşür: yig “ağırşak”+gä>yikkä. İlgi Hâli: Özbek Türkçesinde ilgi hâli eki tek şekilli olup +ning’dir: bizning (bizim). ‘+aqa’ şeklinde ekleşmiş biçimleri de söz konusudur: unaqa “onun gibi”. ulärning (onların). menimçä.

sen bilän (seninle). Özbek Türkçesinde de üç grup şahıs eki vardır. qoşniniki (komşununki). -läring 3. -sizlär -ø. şimdiki zaman. . kişi: -(i)m 2. Zaman ve Şekil Ekleri a. geniş zaman. meniki (benimki). teklik 1. Ünite . -(i)nglär. işlämäbmiz (çalışmamışız). men bilän (benimle). Şiir ve halk dilinde ekin mu. bårmi (var mı). -lär. Şahıs Ekleri Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. -(i)ş çokluk çokluk -(ä)ylik -(i)ng(iz). bårmäbdilär/bårişmäbdi (gitmemişler). kişi: -sin -sinlär. a. -lär. üydämi (evde mi). kişi: . kişi: -sän 3. Fiil Çekim Ekleri 1. gelecek zaman. oquvçi bilän (öğrenci ile). istek ve yeterlik çekimlerinde kullanılırlar. mü varyantlarına sıkça rast gelinir. kişi: -män 2. keldimi (geldi mi). tip öğrenilen geçmiş zaman: -(i)b(di) ekiyle yapılır. mäktäbdägi (okuldaki). Bildirme Kipleri 1. Genel olarak bulunma hâli ekinden sonra -gi. keräkmi (gerek mi). Soru Eki: Yazılı dilde sadece mi şekli vardır. 5. teklik 1. kişi: -(ä)y(in) 2. kelibmän (gelmişim) kelibsän kelibdi kelibmiz kelibsiz işläbmän (çalışmışım) işläbsän işläbdi işläbmiz işläbsiz båribmän (gitmişim) båribsän båribdi båribmiz båribsiz kelibdi(lär)/kelişibdi işläbdi(lär)/işleşibdi båribdi(lär)/bårişibdi Olumsuz şekli: Olusuz şekli -mä ekiyle yapılır: kelmäbmän (gelmemişim). ilgi hâli ekinden sonra -ki şekli kullanılır: üyimdägi (evimdeki). -(gin) -(i)k -(i)ngiz(lär). kişi: -ø. Aitlik Eki: Özbek Türkçesinde aitlik eki +gi ve +ki’dir. Zamir Kökenli ŞahısEkleri Öğrenilen geçmiş zaman. kişi: -(i)ng 3. haqårät bilän (hakaretle). qol bilän (elle). -di. -läring . -ti b. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri teklik 1. Emir Kökenli Şahıs Ekleri Bu ekler emir çekiminde kullanılır. 4. -(i)şsin 2. kişi: c. -(i)ş çokluk -miz -siz. Özbek Türkçesinde soru eki kelimeye bitişik yazılır: menmi (ben mi). barmäbsiz (gitmemişsiniz). işlämäbdi (çalışmamış).ø.Özbek Türkçesi 155 h. Vasıta Hâli: Vasıta hâli bilän edatı ile yapılır: doskäni lättä bilän ärtib (tahtayı silgi ile temizleyip).ø. Öğrenilen Geçmiş Zaman: Öğrenilen geçmiş zaman üç şekilde yapılır: 1.7. kelmäbsän (gelmemişsin). -(i)nglär. yoqmi (yok mu).

Bu kip az kullanılır. -q ile biten fiillere geldiğinde -kk. cåyläşmägän.şeklinde ikizleşme söz konusudur: teggän>tekkän.156 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2. oqımägänmiz (okumamışız). çıq-gän>çıqqan. bu ekle yapılan çekimlerde görülen geçmiş zaman anlamı da ifade edilebilir. körgändirsiz (görmüşsünüzdür). -k ve -ğ. Daha çok üçüncü şahıslarda kullanılır. åçmädik (açmadık). eşitmädingiz (işitmediniz). 2. ek. yığ-gän>yıqqan.ve -qq. cåyläşmägänsän (yerleşmemişsin). tip öğrenilen geçmiş zaman: -gän ekiyle yapılır: cåyläşgänmän (yerleşmişim) cäyläşgänsän cåyläşgän cåyläşgänmiz cåyläşgänsiz oqıgänmän (okumuşum) oqıgänsän oqıgän oqıgänmiz oqıgänsiz cåyläşgän(lär) oqıgän(lär)/oqışgän Olumsuz şekli: cåyläşmägänmän (yerleşmemişim). eşitmädiler/eşitişmädi (işitmediler).gän>ekkän. Bağlamın durumuna göre. 1. tip görülen geçmiş zaman: -di ekiyle yapılmaktadır: kördim (gördüm) körding kördi kördik kördingiz åçdim (açtım) åçding åçdi åçdik åçdingiz eşitdim (işittim) eşitding eşitdi eşitdik eşitdingiz kördi(lär)/körişdi åçdi(lär)/åçişdi eşitdi(lär)/eşitişdi Olumsuz şekli: körmädim (görmedim). körmäding (görmedin). İki tür ekle yapılır. tip öğrenilen geçmiş zaman: -miş eki ile yapılır. Ayrıca son sesi -g. åçmädi (açmadı). tip görülen geçmiş zaman: İkinci tip görülen geçmiş zamanın yalnızca olumsuz şekli olup “-gän + iyelik eki + yoq” kalıbıyla kurulur: Bu ek daha çok uzak geçmişi anlatır ve seyrek olarak kullanılır: kütgänim yoq (beklemedim) kütgäning yoq kütgäni yoq kütgänimiz yoq kütgäningiz yoq kütgänläri yoq/kütişgäni yoq ketgänim yoq (gitmedim) ketgäning yoq ketgäni yoq ketgänimiz yoq ketgäningiz yoq ketgänläri yoq/ kütişgäni yoq . Birinci ve ikinci şahıslarda nadiren görülür: tilämişmän (dilemişim) tilämişsän tilämiş(dir) tilämişmiz tilämişsiz kütmişmän (beklemişim) kütmişsän kütmiş(dir) kütmişmiz kütmişsiz tilämişlär kütmişlär 2. oqımägänmiz (okumamışsınız). -gän ekine “-dir” eki eklenerek kullanıldığında ihtimal anlamı verir: kelgändirmän (gelmişimdir). oqımägänlär / oqışmägän (okumamışlar). Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Özbek Türkçesinde görülen geçmiş zaman çekimi biri yalnızca olumsuz çekim olmak üzere iki şekilde yapılır. 3.

yåzmäyäpti (yazmıyor).7. Şimdiki zamanın sürekliliğini gösterir: bilmåqdämän (bilmekteyim) bilmåqdäsän bilmåqdä bilmåqdämiz bilmåqdäsiz ålmåqdämän (almaktayım) ålmåqdäsän ålmåqdä ålmåqdämiz ålmåqdäsiz bilmåqdä(lär)/bilişmåqdä ålmåqdä(lär)/ ålişmåqda Olumsuz şekli: bilmämåqdämän (bilmemekteyim). ålmämäqdä(lär)/ ålişmämåqda (almamaktalar). Bu ekle yapılan şekiller. oqımäysiz. Ünite . gerçek (hâlen yapılmakta olan) şimdiki zamanı karşılar. okuyacağım) oqıysän oqıydi oqıymiz oqıysiz kelädi(lär)/kelişädi oqıydi(lär)/oqışädi Olumsuz şekli: kelmäymän (gelmiyorum). kelämän (geliyorum. 1. oqımäymiz. tip şimdiki zaman: -måqdä ekiyle yapılır. Şimdiki zamanın diğer üç şekline “gerçek şimdiki zaman” denir ve şu eklerle yapılır: 2. tilämäyäpti(lär). Kullanımına göre hem şimdiki zamanı hem de yakın gelecek zamanı ifade edebilmektedir.gelecek zamandır. yakın gelecek zamanı da ifade etmektedir.Özbek Türkçesi 157 Bu kipin “yoq” yerine bår (var) getirilerek olumlu şeklinin yapıldığı da çok nadir olarak görülmektedir: körgenim bår (görmüşlüğüm var. Şimdiki Zaman Özbek Türkçesinde şimdiki zaman çekimi dört şekilde yapılır. tip şimdiki zaman: -ä/-y ekiyle yapılan şimdiki . ağladım). yığlägänim bår (ağlamışlığım var. tilämäyäpsiz. Ünsüzle biten fiile -ä. yatmak yardımcı fiilinden ekleşen bu ek de. oqımäydilär/oqışmäydi (okumuyorlar). tip şimdiki zaman: -yäp ekiyle yapılır. aynı zamanda hareketin yakın geleceğe de uzayacağını ifade eder: oqıyåtirmän (okuyorum) oqıyåtirsän oqıyåtir oqıyåtirmiz köräyåtirmän (görüyorum) köräyåtirsän köräyåtir köräyåtirmiz . kelmäysän (gelmiyorsun). gördüm). 3. 3. bilmämåqdäsän (bilmemektesin). ünlüyle biten fiile ise -y şeklinde gelir. 4. kelmäydi (gelmiyor). bilmämåqdä (bilmemekte). tilämäyäpmiz. yåzmäyäpsän (yazmıyorsun). geleceğim) keläsän kelädi kelämiz keläsiz oqıymän (okuyorum. ålmämäqdämiz (almamaktayız). tip şimdiki zaman: -(ä)yåtir ekiyle yapılır. ålmämäqdäsiz (almamaktasınız. yapmak yardımcı fiilinden ekleşen bu ek Özbek Türkçesinde şimdiki zamanın en yaygın şeklidir: yåzyäpmän (yazıyorum) yåzyäpsän yåzyäpti yåzyäpmiz yåzyäpsiz tiläyäpmän (diliyorum) tiläyäpsän tiläyäpti tiläyäpmiz tiläyäpsiz yåzyäpti(lär)/yåzişyäpti tiläyäpti(lär)/tiläşyäpti Olumsuz şekli: yåzmäyäpmän (yazmıyorum).

köräcäkmän (göreceğim) köräcäksän köräcäk köräcäkmiz köräcäksiz oqıyäcäkmän oqıyäcäksän oqıyäcäk oqıyäcäkmiz oqıyäcäksiz köräcäk(lär) oqıyäcäk(lär) 3. körmäyåtir(lär)/körişmäyåtir (görmüyorlar). Şimdiki-gelecek zamanla yapı olarak aynıdır. oqımäyåtirsän (okumuyorsun). -äcäk ekiyle yapılır.. ålmäymiz (almayacağız). -måqçi ekiyle yapılır. daha çok edebî metinlerde görülür. yåtmåq yardımcı fiileriyle de şimdiki zaman yapılır. Gelecek Zaman Gelecek zaman çekimi dört şekilde yapılır..158 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I oqıyåtirsiz köräyåtirsiz oqıyåtir(lär) / oqışäyåtir köräyåtir(lär) / körişäyåtir Olumsuz şekli: oqımäyåtirmän (okumuyorum). Hatta yerine göre bu kipi şimdiki zamanla (gidiyorum. yåzib yüribsiz (yazıp duruyorsunuz).. 4. .mek istiyorum. ünlülerden sonra -y şeklinde gelir. gelecek ve geniş zaman anlamları verebilmektedir: ketämän (gideceğim) ketäsän ketädi ketämiz ketäsiz ålämän (alacağım) åläsän ålädi ålämiz åläsiz ketädi(lär) / ketişädi ålädi(lär) / ålişädi Bu kip geniş zaman anlamını da (giderim. ålmäydi(lär)/ålişmäydi (almayacaklar). ketmäydi (gitmeyecek). içib otiribdi (oturmuş içiyor).) Türkiye Türkçesine aktarmak da mümkündür.. alırsın..) verir.mek niyetindeyim” olarak Türkiye Türkçesine aktarılabilir. Duruma göre şimdiki. Olumsuz şekli: ketmäymän (gitmeyeceğim). körmäyåtirmiz (görmüyoruz).. Bunların özel anlam farkları vardır. Bu ekle yapılan şimdiki zaman Özbek Türkçesinde işlek değildir. tip gelecek zaman: Üçüncü tipi “niyet ifadeli gelecek zaman”dır. yürmåq ‘yürümek’. “. 1. ålmäysiz (almayacaksınız). körib turibsän (işte görüyorsun). kelmåqçimän (geleceğim) kelmåqçisän kelmåqçi kelmåqçimiz kelmåqçisiz kelmåqçi(lär) / kelişmåqçi yåzmåqçimän (yazacağım) yåzmåqçisän yåzmåqçi yåzmåqçimiz yåzmåqçisiz yåzmåqçi(lär) / yåzişmåqçi . istek” ifade eder. alıyorsun. Eski Özbek Türkçesinde rastlanmayan bu ek. ketmäysän (gitmeyeceksin).. körmäyåtirsiz (görmüyorsunuz). Bu yardımcı fiillerle şimdiki zaman şu formüle göre kurulur: Asıl fiil + (i)b + yardımcı fiil + (i)b + kişi eki Örnek: işläb yåtibmän (sürekli çalışıyorum). otirmåq. Bu kip “niyet. . oqımäyåtir (okumuyor). arzu. tip gelecek zaman: -ä/-y ekiyle yapılır. çağdaş Özbek Türkçesine Oğuz grubu lehçelerinden girmiştir.ceğim. tip gelecek zaman: İkinci tipi “kesin gelecek zaman”dır. Ek ünsüzlerden sonra -ä.. 2. Yukarıdaki dört tip şimdiki zaman yapılarının dışında turmåq.

-(ä) r ekiyle yapılır: bilärmän (bilirim) bilärsän bilär bilärmiz bilärsiz işlärmän (çalışırım) işlärsän işlär işlärmiz işlärsiz qılärmän (yaparım) qılärsän qılär qılärmiz qılärsiz bilärlär/bilişär işlärlär qılärlär/qılişär Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuzu -mäs ekiyle yapılır: bilmäsmän (bilmem). yåzmåqçi emäs(lär)/yåzişmåqçi emäs (yazmayacaklar). qılmäslar/qılişmäs (yapmazlar).Özbek Türkçesi 159 Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu.Tasarlama Kipleri 1.7. işlämäsmiz (çalışmayız). kütädigän emässiz (beklemeyeceksiniz). kip ekinden sonra ya -mä olumsuzluk eki ya da emäs edatının getirilemesiyle yapılır: tilämäydigän män (dilemeyeceğim). kelmåqçi emäs (gelmeyecek). kütgüm (dir) (bekleyeceğim) kütgüng(dir) kütgüsi(dir) kütgümiz(dir) kütgüngiz(dir) bergüm(dir) (vereceğim) bergüng(dir) bergüsi(dir) bergümiz(dir) bergüngiz(dir) kütgüläri(dir) bergüläri(dir) 5. tip gelecek zaman: Dördüncüsü öğrenilen geçmiş zaman kipinin ikinci tipinin süreklilik bildiren tur. b. tilämäydigänsän (dilemeyeceksin). Geniş Zaman Bu kip gelecek zaman anlamını da verdiği için “belirsiz gelecek zaman” da denir. Ünite . Şart Kipi Şart kipi -sä ekiyle kurulur. bilmässän (bilmezsin). ünlüyle biten fiillere ise -ydigän eki getirilir: tiläydigänmän (dileyeceğim) tiläydigänsän tiläydigän tiläydigänmiz tiläydigänsiz kütädigänmän (bekleyeceğim) kütädigänsän kütädigän kütädigänmiz kütädigänsiz tiläydigän (lär) kütädigän (lär) Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu da. kütädigän emäsmiz (beklemeyeceğiz). qılmässiz (yapmazsınız). körsäm (görsem) körsäng körsä körsäk oqısäm (okusam) oqısäng oqısä oqısäk . yåzmåqçi emäsmiz (yazmayacağız). 4. iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır. kütädigän emäs(lär) (beklemeyecekler). kip ekinden sonra emäs ‘değil’ edatı getirilerek yapılır: kelmåqçi emäsmän (gelmeyeceğim).yardımcı fiili ile kaynaşıp kalıplaşmış şekliyle yapılır. tiläsmäydigän (dilemeyecek). Bu tipte. tip gelecek zaman: Özbek Türkçesinde gelecek zamanın edebî metinlerde çok az rastlanan “-gü (-ğu) + iyelik eki (+dir)” ile kurulan şekli de bulunmaktadır. 5. işlämäs (çalışmaz). kelmåqçi emässän (gelmeyeceksin). Ünsüzle biten fiillere -ädigän. yåzmåqçi emässiz (yazmayacaksınız).

Bunun yanısıra edebî metinlerde de görülür ve arkaik bir şekildir: kütgäymän (bekleyeyim) kütgäysän kütgäy kütgäymiz kütgäysiz kütgäy(lär)/küt(iş)gäy qılgäymän (yapayım) qılgäysän qılgäy qılgäymiz qılgäysiz qılgäy(lär)/qıl(iş)gäy . Türkiye Türkçesinin -A istek çekiminin karşılığıdır. İstek Kipi Özbek Türkçesinde istek çekimi. 3. gelmem gerek) kelişing keräk kelişi keräk kelişimiz keräk kelişingiz keräk ålsäm kerek (almalıyım. -qay) eki ile çekimlenir. bårmäng(iz)/ bårmänglär (gitmeyin/iz). ålsälär kerek emäs (almamalılar). oqımäsängiz (okumasanız). ålsäk kerek emäs (almamalıyız).160 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I körsängiz oqısängiz körsä(lär)/körişsä oqısä(lär)/oqışsä Özbek Türkçesinde genellikle pekiştirmeli mana ayrıntısı yaratmak maksadıyla şart kipine -çi eki bitişebilir. Emir Kipi Emir çekiminde her şahıs için ayrı bir ek veya şekil vardır. emir çekiminin dışında başlıca iki şekilde ifade edilmektedir. 4. kelmäsin (gelmesin). kelişim keräk (gelmeliyim. körmäsäng (görmesen). oqımäsälär/oqışmäsä (okumasalar). Zaten Özbek gramerlerinde de bu kipin adı buyruq-istek mäyli (emir-istek kipi) dir. Konuşma dilinde ‘dua ve temenni’ ifadelerinde kullanılır. Gereklilik Kipi Özbek Türkçesinde gereklik kipinin müstakil şekli yoktur. körmäsä (görmese). kelişing keräk emäs. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi ‘emir’ yanında ‘istek’ çekimi yerine de kullanılır. oqımäsäk (okumasak). “keräk” kelimesi geldiğinde ise gereklilik ifadesi yapılır: desängiz keräk (demelisiniz. kelişi keräk emäs. “keräk” kelimesi kullanılarak “fiil + (i)ş + iyelik eki + kerak” ve “-sä + şahıs eki + keräk” yapılarıyla ifade edilir. keläy(in) (geleyim) kel(gin) kelsin keläylik keling(iz)/kelinglär/kelläring båräy(in) (gideyim) bår(gin) bårsin båräylik båring(iz)/båringlär/bårläring kelsin(lär)/kelişsin bårsin(lär)/bårişsin Olumsuz şekli: kelmäy(in) (gelmeyeyim). alsam gerek) ålsäng kerek ålsä kerek ålsäk kerek ålsängiz kerek keliş(lär)i keräk ålsälär kerek Olumsuz şekli: Olumsuzu keräk kelimesinden sonra emäs getirilerek yapılır: kelişim keräk emäs (gelmemeliyim). bårmäylik (gitmeyelim). 2. tip istek kipi: -gäy (-käy. kelmä(gin) (gelme). deseniz gerek). Olumsuz şekli: körmäsäm (görmesem). -çi eki eklendiğinde emre yakın bir istek ifade edilmiş olur: çıksäkçi (haydi çıksak). ålsängiz kerek emäs (almamalısınız). bårmäsin(lär)/ bårişmäsin (gitmesinler). bårsängizçi (haydi gitsenize). 1.

Seyrek olarak üçüncü şahısların çekiminde “ekän” yerine “emiş” şekli de gelmektedir: båräyåtir emiş (gidiyormuş). qılmägäysiz (yapmayasınız). kelmåqçi. tip öğrenilen geçmiş zamanın rivayeti: Bu kipin rivayeti ekän edatıyla yapılır. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti 1. bergüngiz yoq (veresiniz yok). Özbek Türkçesinde ayrıca “niyet ifadeli gelecek zaman” için kullanılan -måqçi eki “…mek istiyorum. Seyrek olarak “-miş” ekinin de kullanıldığı görülür: aytgän emiş sän (söylemişmişsin). kelgüsi yoq (gelesi yok). . c. Rivayet Özbek Türkçesinde e. tip öğrenilen geçmiş zamanın rivayeti: Kip ekinin üzerine ekän edatı getirilir: kelibdi ekänmän (gelmişmişim) kelib di ekänsän kelibdi ekän kelibdi ekänmiz kelibdi ekänsiz işläbdi ekänmän (çalışmışım) işläbdi ekänsän işläbdi ekän işläbdi ekänmiz işläbdi ekänsiz kelibdi ekän(lär) işläbdi ekän(lär) 2. qılmägäymiz (yapmayalım).7.“i-” fiili kullanılmak suretiyle basit çekimlerin rivayeti yapılır. kelmåqçi(lär)/kelişmåqçi. kelmåqçisän. urişäyåtgän emiş (savaşıyormuş). Ünite . Bu yapı Türkiye Türkçesindeki “-ası + iyelik eki + var” ve “-ası + iyelik eki + gel-” kalıbına uygundur: kelgüm bår (gelesim var) kelgüng bår kelgüsi bår kelgümiz bår kelgüngiz bår bergüm bår (veresim var) bergüng bår bergüsi bår bergümiz bår bergüngiz bår kelgüläri bår bergüläri bår Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuz şeklinde “bår” (var) kelimesi yerine “yoq” (yok) kelimesi getirilir: kelgüm yoq (gelesim yok). ketgänmiş (gitmişmiş). 2. kütmägäy (beklemeye). bergüläri yoq (veresileri yok). …mek niyetindeyim” anlamında istek belirtmek için de kullanılır: kelmåqçimän (gelmek istiyorum). qılmägäy(lär)/qıl(iş)mägäy (yapmayalar). kelgüng yoq (gelesiniz yok). Fiillerin Birleşik Çekimi 1. kelmåqçisiz. körgän ekänmän (görmüşmüşüm) körgän ekänsän körgän ekän körgän ekänmiz körgän ekänsiz åçgän ekänmän (açmışmışım) åçgän ekänsän åçgän ekän åçgän ekänmiz åçgän ekänmsiz körgän ekänlär åçgän ekänlär Şimdiki Zamanın Rivayeti Şimdiki zamanın rivayet birleşik çekimi şimdiki zaman kip ekleri üzerine ekän getirilerek yapılır.fiilinin üstüne -gän ve -miş ekleri getirilir. kelmåqçimiz. Bunun için de e. kütmägäysän (beklemeyesin). bergümiz yoq (veresimiz yok). tip istek kipi: İstek kipini karşılamak için “-gü + iyelik eki +bår” kalıbı da kullanılır.Özbek Türkçesi 161 Olumsuz şekli: kütmägäymän (beklemeyeyim). åçgän emişlär (açmışmışlar).

tip şimdiki zamanın rivayeti bilmåqdä ekänmän (bilmekteymişim) bilmåqdä ekänsän bilmåqdä ekän bilmåqdä ekänmiz bilmåqdä ekänsiz bilmåqdä ekän(lär) 4.162 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 1. tip şimdiki zamanın rivayeti oqıyåtir ekänmän(okuyormuşum) oqıyåtir ekänsän oqıyåtir ekän oqıyåtir ekänmiz oqıyåtir ekänsiz oqıymän ekän (okuyormuşum) oqıysän ekän oqıydi ekän oqıymiz ekän oqıysiz ekän oqıydilär ekän /oqışädi ekän tiläyäpti ekänmän (diliyormuşum) tiläyäpti ekänsän tiläyäpti ekän tiläyäpti ekänmiz tiläyäpti ekänsiz tiläyäpti ekän(lär) ålmäqdä ekänmän (almaktaymışım) ålmäqdä ekänsän ålmäq ekändä ålmäqdä ekänmiz ålmäqdä ekänsiz ålmäqdä ekän(lär) köräyåtir ekänmän(görüyormuşum) köräyåtir ekänsän köräyåtir ekän köräyåtir ekänmiz köräyåtir ekänsiz oqıyåtir ekän(lär) köräyåtir ekän(lär) Gelecek Zamanın Rivayeti Gelecek zamanın rivayet birleşik çekimi gelecek zaman kip ekleri üzerine ekän ve emiş getirilerek yapılır. tip şimdiki zamanın rivayeti yåzyäpti ekänmän (yazıyormuşum) yåzyäpti ekänsän yåzyäpti ekän yåzyäpti ekänmiz yåzyäpti ekänsiz yåzyäpti ekän(lär) 3. köräcäk emişmän (görecekmişim) köräcäk emişsän köräcäk emiş oqıyäcäk emişmän (okuyacakmışım) oqıyäcäk emişsän oqıyäcäk emiş . 1. tip şimdiki zamanın rivayeti kelämän ekän(geliyormuşum) keläsän ekän kelädi ekän kelämiz ekän keläsiz ekän kelädi(lär) ekän/kelişädi ekän 2. tip gelecek zamanın rivayeti ketämän ekän (gidecekmişim) ketäsän ekän ketädi ekän ketämiz ekän ketäsiz ekän işläymän ekän (çalışacakmışım) işläysän ekän işläydi ekän işläymiz ekän işläysiz ekän ketädi(lär) ekän işläydi(lär) ekän 2. tip gelecek zamanın rivayeti İkinci tip gelecek zamanın rivayetinde asıl kip ekinin üzerine emiş gelir.

3.Özbek Türkçesi 163 köräcäk emişmiz köräcäk emişsiz köräcäk emiş(lär) 3. därmån bolärkän (derman olurmuş). bolärmiş (olurmuş). tip gelecek zamanın rivayeti tiläydigän ekänmän (dileyecekmişim) tiläydigän ekänsän tiläydigän ekän tiläydigän ekänmiz tiläydigän ekänsiz oqıyäcäk emişmiz oqıyäcäk emişsiz oqıyäcäk emiş(lär) yåzmåqçi ekänmän (yazacakmışım) yåzmåqçi ekänsän yåzmåqçi ekän yåzmåqçi ekänmiz yåzmåqçi ekänsiz yåzmåqçi ekän(lär) kütädigän ekänmän (bekleyecekmişim) kütädigän ekänsän kütädigän ekän kütädigän ekänmiz kütädigän ekänsiz tiläydigän ekän(lär) kütädigän ekän(lär) Geniş Zamanın Rivayeti -är geniş zaman ekinden sonra ekän getirilerek yapılır. şahısların çekiminde emiş de kullanılmaktadır: berärkän (verirmiş).7. bilär ekänmän (bilirmişim) bilär ekänsän bilär ekän bilär ekänmiz bilär ekänsiz bilär ekänlär/bilişär ekän Şart Kipinin Rivayeti Şart kipi -sä ekinin üzerine ekän getirilir: körsäm ekän (görseymişim) körsäng ekän körsä ekän körsäk ekän körsängiz ekän işlär ekänmän (çalışırmışım) işlär ekänsän işlär ekän işlär ekänmiz işlär ekänsiz işlär ekän(lär) oqısäm ekän (okusaymışım) oqısäng ekän oqısä ekän oqısäk ekän oqısängiz ekän körsä(lär) ekän oqısä(lär) ekän Gereklilik Kipinin Rivayeti Gereklilik kip yapısının üzerine ekän getirilir: kelişim keräk ekän (gelmeliymişim) kelişing keräk ekän kelişi keräk ekän kelişimiz keräk ekän kelişingiz keräk ekän keliş(lär)i keräk ekän ålişim keräk ekän (almalıymışım) ålişing keräk ekän ålişi keräk ekän ålişimiz keräk ekän ålişingiz keräk ekän åliş(lär)i keräk ekän . Ünite . tip gelecek zamanın rivayeti kelmåqçi ekänmän (gelecekmişim) kelmåqçi ekänsän kelmåqçi ekän kelmåqçi ekänmiz kelmåqçi ekänsiz kelmåqçi ekän(lär) 4.

tip şimdiki zamanın hikâyesi oqıyåtir edim (okuyordum) oqıyåtir eding oqıyåtir edi oqıyåtir edik oqıyåtir edingiz oqıyåtir edi(lär) ålmäqdä edim (almaktaydım) ålmäqdä eding ålmäq edi ålmäqdä edik ålmäqdä edingiz ålmäqdä edi(lär) köräyåtir edim(görüyordum) köräyåtir eding köräyåtir edi köräyåtir edik köräyåtir edingiz köräyåtir edi(lär) .164 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2. åçgän emişlär (açmışmışlar). Hikâye Hikâye şekli e.(imek) fiiline -di ekinin gelmesiyle oluşan “edi” ekiyle yapılır. ketgänmiş (gitmişmiş). tip öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi Bu kipin rivayeti ekän edatıyla yapılır. Seyrek olarak -miş ekinin de kullanıldığı görülür: aytgän emiş sän (söylemişmişsin). Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi 1. tip görülen geçmiş zamanın hikâyesi: Yalnızca olumsuz şekli olan ve “-gän + iyelik eki + yoq” kalıbıyla kurulan bu kipin hikâye çekiminde de sona edi eki getirilir. kütgänim yoq edi (beklemediydim) kütgäning yoq edi kütgäni yoq edi kütgänimiz yoq edi kütgäningiz yoq edi ketgänim yoq edi (gitmediydim) ketgäning yoq edi ketgäni yoq edi ketgänimiz yoq edi ketgäningiz yoq edi kütgänläri yoq edi ketgänläri yoq edi Şimdiki Zamanın Hikâyesi Şimdiki zamanın hikâye çekimlerinde. tip şimdiki zamanın hikâyesi bilmåqdä edim (bilmekteydim) bilmåqdä eding bilmåqdä edi bilmåqdä edik bilmåqdä edingiz bilmåqdä edi(lär) 4. şimdiki zaman kip eklerinin üzerine edi eki getirilerek birleşik çekim yapılır. tip öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi kelib edim (gelmiştim) kelib eding kelib edi kelib edik kelib edingiz işläb edim ekänmän (çalışmıştım) işläb eding işläb edi işläbdi edik işläbdi edingiz kelib edi(lär) işläb edi(lär) 2. körgän edim (görmüştüm) körgän eding körgän edi körgän edik körgän edingiz åçgän edim (açmıştım) åçgän eding åçgän edi åçgän edik åçgän edingiz körgän edi(lär)/körişgän edi åçgän edi(lär)/åçişgän edi Görülen Geçmiş Zamanın Hikâyesi 2. 3.

tip gelecek zamanın hikâyesi kelmåqçi edim (gelecektim) kelmåqçi eding kelmåqçi edi kelmåqçi edik kelmåqçi edingiz kelmåqçi edi(lär) Geniş Zamanın Hikâyesi bilär edim (bilirdim) bilär eding bilär edi bilär edik bilär edingiz bilär edi(lär)/bilärdi(lär) Şart Kipinin Hikâyesi Şart kipi -sä ekinin üzerine edi getirilir: körsäm edi (görseydim) körsäng edi körsä edi körsäk edi körsängiz edi biläyåtgän edim (biliyordum) biläyåtgän eding biläyåtgän edi biläyåtgän edik biläyåtgän edingiz biläyåtgän edi(lär) oqıyäcäk edim (okuyacaktım) oqıyäcäk eding oqıyäcäk edi oqıyäcäk edik oqıyäcäk edingiz oqıyäcäk edi(lär) yåzmåqçi edim (yazacaktım) yåzmåqçi eding yåzmåqçi edi yåzmåqçi edik yåzmåqçi edingiz yåzmåqçi edi(lär) işlär edim (çalışırdım) işlär eding işlär edi işlär edik işlär edingiz işlär edi(lär)/işlärdi(lär) oqısäm edi (okusaydım) oqısäng edi oqısä edi oqısäk edi oqısängiz edi körsä(lär) edi oqısä(lär) edi Gereklilik Kipinin Hikâyesi Gereklik kip yapısının üzerine edi getirilir: kelişim keräk edi (gelmeliydim) kelişing keräk kelişi keräk kelişimiz keräk ålişim keräk edi (almalıydım) ålişing keräk edi ålişi keräk edi ålişimiz keräk edi .7. tip gelecek zamanın hikâyesi köräcäk edim (görecektim) köräcäk eding köräcäk edi köräcäk edik köräcäk edingiz köräcäk edi(lär) 3.Özbek Türkçesi 165 -(ä)yåtgän sıfat-fiil ekiyle ifade edilen şimdiki zamanın hikâyesi: işläyåtgän edim (çalışıyordum) işläyåtgän eding işläyåtgän edi işläyåtgän edik işläyåtgän edingiz işläyåtgän edi(lär) Gelecek Zamanın Hikâyesi 2. Ünite .

yåş emässiz.166 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I kelişingiz keräk ålişingiz keräk edi keliş(lär)i keräk åliş(lär)i keräk edi 3. geçmiş zaman ve şarta ise e. yåş emäsmiz (genç değiliz). Özbekmän (Özbeğim) Özbeksän Özbek(dir) Özbekmiz Özbeksiz yåşmän (gencim) yåşsän yåşdir yåşmiz yåşsiz Özbekdir(lär) yåşdir(lär) Olumsuz şekli: Özbek emäsmän (Özbek değilim). Şart Özbek Türkçesinde şartlı birleşik çekim bol. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı 2. Geniş (veya Şimdiki) Zaman İsmin sonuna doğrudan doğruya kişi ekleri getirilerek yapılır. Özbek emäs. 2. Olumsuz çekimlerde ise emäs (değil) kullanılır.ve ekän İle Yapılan İsim Çekimi İsim çekiminde şimdiki zaman veya geniş zamana kişi ekleri.(ol-) fiilinin üzerine şart ekinin getirilmesiyle oluşan “bolsä” yapısıyla meydana getirilir. Özbek emässän. e. Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zamanın çekimi isim tabanına ekän getirilerek yapılır. tip gelecek zamanın şartı tiläydigän bolsäm (dileyeceksem) tiläydigän bolsäng tiläydigän bolsä tiläydigän bolsäk tiläydigän bolsängiz tiläydigän bolsä(lär) Geniş Zamanın Şartı bilär bolsäm (bilirsem) bilär bolsäng bilär bolsä bilär bolsäk bilär bolsängiz åçgän bolsäm (açmışsam) åçgän bolsäng åçgän bolsä åçgän bolsäk åçgän bolsängiz åçgän bolsä(lär) kütädigän bolsam (bekleyeceksem) kütädigän bolsäng kütädigän bolsä kütädigän bolsäk kütädigän bolsängiz kütädigän bolsä(lär) işlär bolsäm (çalışırsam) işlär bolsäng işlär bolsä işlär bolsäk işlär bolsängiz bilär bolsä(lär) işlär bolsä(lär) d. Asıl kip ekinin üzerine bolsä gelir. .(imek) fiili getirilerek yapılır. yåş emäs(lär). 1. tip öğrenilen geçmiş zamanın şartı körgän bolsäm (görmüşsem) körgän bolsäng körgän bolsä körgän bolsäk körgän bolsängiz körgän bolsä(lär) Gelecek Zamanın Şartı 4.

yåş emäs ekän. “Genç ise. “Gelincağız ise bir çöp ile toprağı tırmıklıyor. Özbek Türkçesinde -iy (bazan -ıy) şeklindedir: xususiy. Halmet’in olup olmadığını fark edemeyecek hâldeydi. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Özbek Türkçesinde de yapım ekleri dört çeşittir. oquvçi emäs ekänmiz (öğrenci değilmişiz). topluluk ifade eder: üçälä kitåb (her üç kitap). sarışın). Ancak bazılarında küçük ses ayrılıkları vardır. Bu tip eklerin kalın şekilleri de çok azdır: bårlıq (varlık). törtalåvi (dördü de). ortaklık bildirir: yoldåş (arkadaş). 3. 2. särğımtil (sarımsı. çekirdek). yåş emäs ekänsän. +äk: İşlek değildir: içäk (bağırsak). ğamgin emäs edik (hüzünlü değildik). Görülen Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zamanın çekimi isim tabanına edi getirilerek yapılır. Ünite . båşäq (başak).. çocukla birlikte. käsbdåş (meslektaş). üydä yåtädi.” Yapım Ekleri Türkiye Türkçesiyle Özbek Türkçesinde kullanılan yapım ekleri büyük oranda aynıdır. Bu ayrılıklardan üçü önemlidir: 1. birliktelik.. Türkiye Türkçesinde yuvarlak şekilleri de bulunan -lik. båy edim (zengindim) båy eding båy edi båy edik båy edingiz ğamgin edim (hüzünlüydüm) ğamgin eding ğamgin edi ğamgin edik ğamgin edingiz båy edi(lär) ğamgin edi(lär) Olumsuz şekli: båy emäs edim (zengin değildim). -çi gibi eklerin Özbek Türkçesinde sadece düz şekilleri vardır: yoqçilik (yoksulluk). båy emäs eding. ğamgin emäs edi(lär).7. 4. Arapçada geçen mensubiyet eki -î. pästäk (kısa.. 3. +(i)mtil. äsrdåş (çağdaş). İçinde /c/ sesi bulunan -ci. köplik (çokluk). oquvçi emäs ekän(lär). temirçilik. -cilik. “Anası ise. közli (gözlü). 1. ğamgin emäs edingiz. beşälä (beşi de). özäk (öz. qızğımtir (kızılımsı). ikkinçi. tengdåş (yaşıt). kökimtir (mavimsi). üçalåvi (üçü de). üçinçi (üçüncü). yoläk (dar yol.Özbek Türkçesi 167 yåş ekänmän (gençmişim) yåş ekänsän yåş ekän yåş ekänmiz yåş ekänsiz oquvçi ekänmän (öğrenciymişim) oquvçi ekänsän oquvçi ekän oquvçi ekänmiz oquvçi ekänsiz yåş ekän(lär) oquvçi ekän(lär) Olumsuz şekli: yåş emäs ekänmän (genç değilmişim).” Yigit esä Xålmätning bår-yoğıni farq etålmäydigän håldäydi. huquqıy (hukukî). evde yatıyor. åvuldåş (aynı köyden).” Ånäsi bolsä bålä bilän birgä. bodur). +(i)mtir: Renk bildiren kelimelerde anlamın zayıflığını vurgular: åkımtil (akımsı). sinfiy (sınıfsal). båy emäs edi. oquvçi emäs ekänsiz. Şart Şart çekimi için bolsä ve esä kullanılır: Kelinçäk bolsä. üçäläsi (üçü birden). koridor) +älä(si)/ +alåvi: Sayı isimlerine gelir. qåramtir (karamtrak). -nci gibi ekler Özbek Türkçesinde ç’lidir: tilçi. sirdåş (sırdaş). -li. İsimden İsim Yapan Ekler + dåş: Refakat.. bir çöp bilän yerni çizellär. .

mingläb (binlerce). körklilik (gösterişlilik). såvungär (sabuncu). botalåq (küçük deve. särğış (sarımsı. Meslek ismi yapar: därvåzäbån (kaleci). +doz: Meslek ismi yapar. üçü de). kuşçä (kuşçuk). +çän: Alışkanlık ve aşırılık bildiren sıfatlar türetir: küräşçän (savaşçı). +bån: Farsça kökenlidir. çabuk hastalanır). etikdoz (ayakkabıcı). yaxşiråq (daha güzel). ıxlåsmänd (bağlı. kelinçäk (gelin). dävlätmänd (zengin). oğılçä (oğulcuk). uyquçi (uykucu). +lik: Soyut ve somut isimler yapar: åtälik (babalık). qoziçåq (kuzucuk). xabärdår (haberdar). ämäldår (memur). Sahip olma bildiren kelimeler türetir: dindår. Tåşkentli (Taşkentli). onu da). äybdår (suçlu). +kinä. qızıqçi (şakacı). +käş: Farsça kökenlidir. epçil (becerikli). cäncälkäş (kavgacı). därslik (ders kitabı). åysimån (ay gibi). yumşåqqınä (yumuşacık). qızğış (kızılımsı). meväli (meyveli). qıyınçilik (zorluk). +çilik (<+çi+lik): Soyut isimlerin yapılmasında kullanılır: kämçilik (eksiklik. +läb: Sayı isimlerine ve zaman bildiren isimlere gelerek çokluk ve abartma ifadesi katar: onläb (onlarca). beşåvimiz (beşimiz). saråybån (saray görevlisi). millätçilik (milliyetçilik). bålälik (çocukluk). kämçil (az bulunur. +çil: Sıfat yapan bir ektir: därdçil (hastalıklı. +ginä. yettåvlån (yedisi birlikte. täcribäli (tecrübeli). oymäkår (oyma ustası). qorqınçli (korkutucu). oyunçåq (oyuncak). åqış (akımsı). Özbekçä. yüzläb (yüzlerce). yerdår (yer sahibi). sävdågär (tüccar). ärzånlik (ucuzluk). +låq. üçåv (her üçü). istekli). işçän (çalışkan). +alåq: Küçültme ekidir: tåylåq (küçük tay). izçil (prensipli). deve yavrusu). sarışın). beşåvlån (beşi birlikte. cäfåkäş (cefa çeken). +çåq/+çäk: Küçültme ve sevgi bildirir: tåyçåq (küçük tay). sadık). kiçkinä (küçücük). qızalåq (kızcağız). döppidoz (şapka ustası). täläbgår (talip. qårånğılik (karanlık). båläginä (balacık). mäymunsimån (maymun gibi). +åvlån: Beraberlik ifadesi taşır ve on sayısına kadar kullanılır. Meslek ismi ve sıfat yapar: cävåbgär (sorumlu). temirçi (demirci). Farsça kökenlidir: kävüşdoz (terlikçi. +qına: Küçültme ekidir: åzginä (azıcık). bekårçi (boş. mürüvväntmänd (iyilik sever). işsiz. såvçi (dünürcü). az). çiråyli (yakışıklı). çaqalåq (küçük çocuk. xayålçän (hayalperest). tinçlik (dinçlik). +li: Sıfat yapan işlek bir ektir: küçli (güçlü). yedisi de) . Fårsçä. zähmätkäş (gayretli). tåzälik (temizlik). küçliråq (daha güçlü). nåzli (nazlı). özgärüvçän (çabuk değişen). keksäråq (daha yaşlı). tåmçisimån (damlamsı). yılläb (yıllarca). ådämsimån (insana benzer). +mänd: Farsça kökenli sıfat yapan bir ektir: käsälmänd (hastalıklı). +çä: Küçültme ekidir: kitåbçä (kitapçık). quruqqınä (kupkuru). +çi: Meslek ve uğraşı isimleri ve sıfat yapar: bålıqçi (balıkçı). millätçi (milliyetçi). häzilkäş (şakacı). kusur). çåpåndoz (kaftan ustası). qışlåq (köy). beşi de). åbroyli (itibarlı). onåv (on. üçåvlån (üçü birlikte. +gär/går. ikkåv (ikisi). ölçåvli (ölçülü). Meslek adı ve sıfat yapar: äräväkäş (arabacı). qoyçibån (çoban). tüyäkäş (deveci). uyatçän (utangaç). +råq: Sıfatlarda üstünlük derecesi yapar: yåmänråq (daha kötü). sütçi (sütçü). bebek). Dil ve lehçe isimleri de yapar: Rusçä. qumlåq (kumsal). yåruğråq (daha parlak). aylak). tüzükkinä (iyice). +Iş: Renk isimlerine gelerek benzerlik ifade eder: kökiş (mavimsi). +kär/+kår: Farsça kökenlidir.168 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I +åv(i): Beraberlik ifadesi taşır ve on sayısına kadar kullanılır. tåşlåq (taşlık). . båğbån (bahçıvan). oyçän (düşünceli). taqçil (az bulunur). +simån: Benzirlik ve gibilik ifade eder: tuxumsimån (yumurtamsı). terlik diken). +dår: Farsça kökenlidir. tädbirkår (tedbirli). kirçil (kirli).

mührlä. Geçişli fiiller türetir: äybsit. yığım (mahsül. +rä-: Genellikle yansıma kelimelere ve bazı sıfatlara gelerek fiil türetir: qåqrä. tezik(çabuk. mensimä. åzäy.(acık-).(aşağıla-.(sükut et-).(tozut-). cämlä. yutum (yudum).(kuvvetlen-).(zenginleş-).(+si-n-): Duygu.(boşal-. åqım (akım). katman). dağıl-). şirincik). zårıq. yoqål. qansirä(çok kan kaybet-. konuş-).(savril-. +si-: Geçişsiz fiiller türetir.(şüphelen-).(sıkıl-). nämik.(düzel-.(değiş-). emlä.(nemlen-). tuzsirä.(sıcak şeyler arzu et-). qısqar. qızıqsin. bilim). därdsin.(şarıldamak).(şarkı söyle-). uyqısirä.(yönel-). +sirä-: Genellikle duygu bildiren fiiller türetir: suvsirä.(rastla-). tez yürü-). hasat). +sin. işlä-(işle-. yönäl. uyumak iste-).(oyna-). örtä.(topla-). +ä-: Geçişli ve geçişsiz fiiller türetir: åtä. +i-: Geçişsiz fiiller yapar: tinçi. İşlek değildir: gärängsi. ingrä.(tuz iste-. nåtekis (düzgün olmayan). ölim (ölüm).(inle-). eskir (eski-). değerini düşür-).(denkleştir-).(anlamsız sesler çıkar-).7.(genişle-). zoräy.(kısal-).(+si-t-): İşlek değildir.(adlandırmak).Özbek Türkçesi 169 +siz: İsimlerden olumsuz sıfatlar yapar: åtäsiz (babasız). yabancı hisset-). çeksiz (sınırsız).(acı-). bevätän (vatansız).(yağlı yemek iste-). +ik-/+ıq-: Oluş bildiren geçişsiz fiiller türetir: åçiq. äcäbsin. şımarık).(söyle-.(gecik-). nå+: Olumsuzluk yapan farsça bir ektir: nåtoğri (doğru omayan). +äl-/+ål-: İşlek değildir: tüzäl.(çok dertlen-). båyi.(meraklan-). çalış-). åşa.(zehirle-). ekinzår (ekinlik).(azımsa-). çängi. bükräy. qayğur. hängrä. åğulä.(yadırga-).(kana-). İsimden Fiil Yapan Ekler +(ä)r-: Geçişsiz fiiller türetir: özgär. åçqa. +sit.(eğil-. çinıq(sağlamlaş-). surat as-). ärzånsin. ağla-). oylä. Yer. nåtaniş (tanıdık olmayan).(ağar-). çuldirä. Ünite . nåilåc (çaresiz). boşä. gözünü kan bürü-). ivirsi. yåşär. ıssıqsirä. tozi.(yadırga-. yåvğansirä.(ye-).(uykusu gel-.(ayıpla-). ärzånlä(ucuzla-).(etrafını çevir-). kızış-). bükül-). beuyqu (uykusuz).(tedavi et-.(kaygılan-). +tåy: Küçültme ve sevgi ifade eder: erketåy (nazlı.(düşün-). kämi. 2. yüztäçä (yüz kadar). Fiilden İsim Yapan Ekler -(I)m/-(U)m: Somut ve soyut isimler türetir: bilim (bilgi.(bozar-). küçsiz (güçsüz).(kaybol-). qåräy.(azal-). yåtsin.(kuru-. xamsi. kiyim (giyecek). güvrä.(mühürle-).(çoğal-). serbest ol-). tizim (sistem). tilä. kuru hale gel-). kämsit. sözlä. sayra.(susa-). payqa. kökär. beådåb (edepsiz).(hisset-. +zår: Farsça kökenlidir.(karar-).(acayip karşıla-). niyet ve tavır ifade eden fiiller türetir: azsin. kencätåy (ufaklık). qıyna. ilaçla-).(yaşlan-). qana. qaråvsiz (bakımsız). ontäçä (on kadar). iyileş-).(itibar etme-). +lä-: Çok işlek bir türetme ekidir: qatlä.(sakinleş-.(katlamak). +kä-/+gä-. pürkä. +(ä)y-: Oluş bildiren geçişsiz fiiller türetir: kengäy. durul-). tengsit.(acık-). keksäy. saçma sapan konuş-). munğäy. öksi(üzül-. yolıq.(alevlen-.(azal-). keçik.(şaşır-. aqar. be+: Olumsuz sıfat yapan Farsça kökenli bir ektir: bepul (parasız). xayfsin. qatläm (kat. höngrä(hüngür hüngür ağla-).(üzül-. båsim (basınç). canı tuz çek-).(eziyet et-). 3.(anır-). ilmsiz (bilgisiz).(koklamak). .(başla-).(fiyatını az bul-). şirintåy (şirin. oyna.(püskürt-). köpäy. mekân bildiren kelimeler türetir: båtqåqzår (bataklık yer).(dile-). cimıq. sez-). tåräy(daral-). gülzår (gül bahçesi). bozär. +täçä: Tahmin ifadesi taşır. yåtsirä. +qa-/+ğa-: İşlek değildir: iskä.(ufak tefek işlerle uğraş-).(mavileş-). çulğa.(genç görün-). båşlä.

qåvurdåq (kavurma.(tüt-). qılin. tutqıç (sap). bir araya getir-). saflaş-). yåzma (yazılı).(ölç-).-(I)q/-(U)q: İşlek bir ektir: küräk (kürek). -(I)n/-(U)n: İşlek değildir: kelin (gelin). -qån/-kän: Sıfat-fiil eki olan bu ek kimi kalıcı kelimeler de türetmiştir: kelişgän (yakışıklı).(çıkar). yaşırın (gizli). dayanak). tutqı (demet). urişqåq (kavgacı). ilgäk (askı). tosqın (engel). åçil. åçıq (açık). tepki (tekme). -(I)k/-(U)k. tini. kazı-). -ğun/-gün. ğır/-gir. qorqåq (korkak). quçåq (kucak). äytil.(yıkan-). yalınçåq (yalvaran). qåmäl. buzuq (bozuk). påqlän. ayirmä (fark. nesne isimleri ve sıfatlar türetir: yåtåq (yatak). yuvin. böläk (parça.170 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I -åq/-äk: Genellikle yer isimleri. tütä.(açıl-). köçir. süyil. qaytar(döndür-. artık). piçåq (bıçak). sınıq (kırık).(silahlan-).(kopar-). -qåk/-gäk: İsim ve sıfat türetir: qaçqåq (kaçak).(kur-. -ğı/-gi. . uyuşuk). körsätkiç (gösterge. yäsädåq (süslü). (i)nç: Duygu bildiren isim ve sıfatlar türetir: sevinç. ötkir (keskin). gülüş).(giyin-). qaçir. olgunlaş-). yırtqıç (yırtıcı).(kaçır-). sevgi. aylanma (daire). cimri). qåvurma (kavurma). åğmä (eğik). Fiilden Fiil Yapan Ekler -ä-: Kök fiilin anlamını pekiştiren fiiller türetir: burä. -i-: Kök fiilin anlamını pekiştiren fiiller türetir: qazi. erinçåq (tembel. İşlek bir ektir: süpürgi (süpürge). pişi. tåpildıq (buluntu).(em-.(sor-). köçirmä (kopya). tütün (duman). özleş-). qısqıç (kerpeten. qızi.(söylen-).‘sin-. åçıq (açık). tiläk (dilek). -çåq/-çäk: Sıfat ve isim türetir: tårtınçåq (çekingen). Sıfat ve isim türeüir: sirgänçıq (kaygan). sezgi (sezgi). tåpqır (zeki).(kaz-. dizin). -dåq/-däk: İşlek değildir. tügün (düğüm). tüşkün (düşkün).: İsim ve sıfat türetir: uçqun (kıvılcım). soråq (soru).(tavına gel-. qızğançıq (kıskanç.(temizlen-). parça). qåçåq (kaçak). singi. yåqılğı (yakacak).(kız-). sevinç).(keyiflen-). -qıç/-kiç: Somut ve soyut isimler türetir. külgi (gülme. türtki (itme. ekin.(göçür-). -qır/-kir. -mä: İsim-fiil eki olan bu ek kimi kalıcı isimler de türetmiştir: tügmä (düğme). kesik. ökinç (pişmanlık). İsim ve sıfat türetir: yügürdäk (hizmetçi). kütil(beklen-). kalan). yulin. şimi.(it-). käyflän.(sorul-). qåpqån (kapan). 4. såtqın (satılmış.(söylen-). çıqar. çizğıç (cetvel). dürtme). tüşir(düşür-). kıskaç). -är/-ar-: Ettirgen çatı ekidir.(din-. tekrar et-). kızartma).(bur-). ölçä. hasret).(yapıl-). -(I)r-: Ettirgen çatı ekidir: şişir-.(tutuklan-). qışlåq (kışlak). sağınç (özlem. sorä. -kä: İsim ve sıfat türetir. yağın (yağış). yånğın (yangın). -(I)l-: Edilgen çatı ekidir: soräl. äytil. yåpıq (kapalı). içine çek-). İşlek değildir: tilkä (dilim. qura. batqåq (bataklık). keskin. hårdıq (yorgunluk). -ğur: Sıfat türeten bir ektir: bolmägur (yaramaz). yetük (yetişkin. uyğun (uygun).(geçir-). keçir. -ğın/-gin. süzgün. sezgir (sezgin). tuğışgän (öz kardeş). quvänç (kıvanç. åçğıç (anahtar). -qı/-ki: Somut ve soyut isimler türetir. -çıq: İşlek değildir. måqtançåq (övüngen). qurallän. öçirgiç (silgi). -gån/-gän. qısqa (kısa). qonåq (konak). sözläşgiç (rehber). yulğıç (menfaatçi). üylängän (evli). sänçqı (çatal). pişir-. qåldıq (kalıntı. emçäk (meme).(yolun-). hain). qorqınç (korkunç). -ğıç/-giç. süyänçıq (destek. uyuşqåq (uyumlu). yığın. olgun). åvunçåq (teselli). çirik (çürük). yåzil. tirişqåq (gayretli). taqınçåq (takı). pistirmä (pusu).(sevil-). -qın/-kin. bölük). uçir. -qun/-kün.(uçur-).(yazıl-). -dıq/-dik: İşlek değildir: sevdik (sevgili). -(I)n-: Dönüşlü çatı ekidir: kiyin. İşlek değildir: qopar. itär.

oynäyåtgän bålä (oynayan. emizdir. -(I)t-: Ettirgen çatı ekidir: oqıt. ölmäs şåir (ölmez şair). Ünite . güvenilir söz). qorqımsirä. küliş(gülüş-). -(a/-y)digän: Çok kullanılan bir sıfat-fiildir. İşlek değildir: emiz. mingiz.(okut-). iş bilgän kişi (iş bilen kişi). kütilmägän hådisä (beklenmeyen hadise). sönmäs hayåt (ebedî hayat). Yazı dilinde nadiren görülür. körmäs köz (görmez göz). yårdämläş.(çoğalt-). turğız. -qan: Geniş zaman sıfat-fiilidir: kelgän adäm (gelen adam). ketkäz. Türkiye Türkçesine “-An”. qårın toydirärlik bir käsb (karın doyuracak bir iş).(gülümse-).(bakış-). -äcäk: Az görülen bir sıfat-fiil ekidir. yengilläş.(baktır-.(gider-). -ğız-/-giz-: Ettirgen çatı ekidir: kirgiz. yåşär cåy (yaşanan yer). köpäyt. saqläydigän cåy (sığınak).(yardımlaş-). Fiilin anlamına yakınlık. -qız-/-kiz-. boläcäk özgäriş (olacak değişiklik). qılinäcäk işlär (yapılacak işler). oqıgän balä (okuyan çocuk).7. yetärli pul (yeterli para).(biraz yum-).(göster-). bolär-bolmäs söz (olur olmaz söz). körgänimni aytib (gördüğümü söyleyip).(yedir-). yügüräyåtgän kişi (koşmakta olan kişi). yåzäyåtgän qız (yazmakta olan kız). erit-.(alevlendir-).(kaldır-). tåmiz. tolğaz. ölik yığadigän ärävälär (ölü toplayan arabalar). -(I)nqırä-: İşlek değildir.(kaldır-. yånär tåğ (yanar dağ). -ärli/-ärli: Çok kullanılan bir sıfat-fiil değildir: tüşünärli söz (anlaşılabilir söz).Özbek Türkçesi 171 -(I)ş-: İşteşlik ekidir: cåyläş. keltir. -(I)msirä-: İşlek değildir. yålqınlät. -iz-/-ız-: Ettirgen çatı ekidir.(benzet-). üzilmägän såvçilär (arkası kesilmeyen dünürler). özgärt. toyilmäs suhbät (doyulmaz sohbet). yetkäz. buni yåzgänningizgä işånmäymän (bunu yazdığınıza inanmıyorum).(bindir-).(sevindir-). båqış.(geçir-).(biraz kork-).(değiştir-).(çürüt-). ayttir.(kır-). tekkiz. -dir-/-tir-: Ettirgen çatı ekidir: yedir. üzdir. şair olduğumu söyledim). yakınlık anlamı katar: yığlamsirä(ağlamaklı ol-). aqız. ötkäz.(değdir-). -kän. Sıfat-Fiiller . körilmägän qår (görülmeyen kar). Fiilin anlamına benzerlik. tirilt. işånärli söz(ınanılır.(ulaştır-). tutqaz(tuttur-). yuminqırä.(hafifleş-). qåldir.(geçir-). qorqınqırä.(yardımlaş-).(emdir-).(getir-). -mäs: -är geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzudur: åkmäs suv (akmaz su). ötkiz. çirit. sındir.(doldur-). aytär gäp (söylenecek söz). oynamakta olan çocuk). -qaz-/-gäz-. bitkäz. dik-).(bitir-).(biraz kızar-). “-dIk” ve -AcAk olan” şekillerinde aktarılabilir: bu fänlärni okıtädigän okıtuvçilär (bu dersleri okutmakta olan öğretmenler). båqız.(girdir-). azlık katar: qızarinqırä. Men şåir ekänimni aytdim (Ben.(azdır-.(yatır-). quriläcäk binå (inşa edilecek bina).(söylet-). külimsirä. tez åqar såy (hızlı akan çay).(akıt-). yoldan çıkar-). uçräş. tüşünärli gäp (anlaşılır cümle). -gän. yåtqız. qorqqanigä qalbini åçärmidi? (korktuğuna kalbini açarmıydı?). -ğaz-/-gäz-: Ettirgen çatı ekidir: körgäz. sevintir. oqıydigän kitåb (okunacak kitap). sezilärli täsir (hissedilir etki). yåğäyåtgän yåmğır (yağmakta olan yağmur). bitkiz-(bitir-). oxşät. tez çåpär at (hızlı koşan at).(kopar-). keläcäğini bilämän (geleceğini biliyorum).(biraz kork-). külär yüz (güler yüz). yüzläş. tegiz. -är: Geniş zaman sıfat-fiilidir: åqar suv. yåzädigän kitåbim (yazdığım/yazacağım kitap). konuşma dilinde Türkmenceleşmiş ağızların dışında hiç kullanılmaz: yåzäcäk båla (yazacak çocuk).(emzir-). kömäkläş. bilinmäs küç (bilinmez güç).(dirilt-). tedavi ettir-). Özbek Türkçesindeki sıfat-fiiller şunlardır: -(ä)yåtgän: Az görülen bir sıfat-fiil eki olup Türkiye Türkçesine “-mekte olan” şeklinde çevrilebilir: keläyåtgän (gelmekte olan).(karşılaş-).(değdir-).(damlat-).(yerleş-).(yüz yüze gel-). åzğır.

oqıy åldi (okuyabildi). Zarf-Fiiller Hareket Adları (İsim-Fiiller) Özbek Türkçesinde hareket adları üç türlü ekle yapılır. 2. ziyåfät tügämäsdän (ziyafet bitmeden). közdän ğåyib bolgünçä (gözden kayboluncaya kadar). -mäsdän: Türkiye Türkçesine “-madan” ve “-maksızın” şekliyle çevrilebilir: quyåş båtmäsdän (güneş batmadan). ötmiş mädäniyät (geçmiş medeniyet). nimä gäpligini tüşünålmäy (ne olup bittiğini anlayamadan). bilmåq. åliş (alış). külib külib sözlädi (gülüp gülüp konuştu). üygä kirmäb (eve girmeyip). Ya tekrar halinde. oqış (okuyuş). köriş (görüş). yasabån (yapıp. -bån şekli az kullanılır: kelibån (gelip). båşqa gäp äytmäsdän çıqıp ketdi (başka söz söylemeksizin çıkıp gitti). ötmiş täcribe (geçmiş tecrübe). sevmåq. çalışmaya geldim). bilmåq (bil- . debån (diyerek). beriş (veriş). -måq: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir: oqımåq (okumak). uxlärkän (uyurken). Tekrar grupları ve birleşik fiil kuruluşunda da kullanılır: üygä kirib otirdi (eve girip oturdu). -ä/-y: Tek başına kullanılmaz. “-ınca/-ince” anlamlarını verir: xatni oqıp bolgäç åtämgä qaytärdim (mektubu okur okumaz babama verdim). eşikni qåqqandä (kapıyı çaldığında). oqıy oqıy (okuya okuya). åçlikdän qırılä båşlädi (açlıktan kırılmaya başladı). mäktäbgä kirgeç (mektebe girince). yığma). -gäniçä: “-dığı şekilde. anında” anlamlarını veren “-maz/ -mez”. -gäni: Sebep bildirir. palåvni såvıtmäsdän (pilavı soğutmadan). 1. miltıq åtgånimizdä (silah attığımızda). -dığı üzre” anlamını verir: bilgäniçä äytä båşlädi (bildiği şekilde anlatmaya başladı). alıp çık-). yaparak). aytä båşlädi (söylemeye başladı). Türkiye Türkçesine “-mak için” şeklinde çevrilebilir: gilås såtgäni båzårga bårdim (kiraz satmak için pazara vardım). oqıp-oqımäy (okuyup okumadan). åtäsini körmägäç yığläy båşlädi (babasını görmeyince ağlamaya başladı). görmeyinceye kadar). ketärkän (giderken). -dığı zaman” şekliyle aktarılabilir: Änvär kelgändä (Enver geldiğinde). oqımişli kişi (okumuş kişi). -(i)ş: Özbek Türkçesinde istisnasız olarak bolca kullanılan bir hareket ekidir: özgäriş (değişme). -käç. -mäy: Türkiye Türkçesine “-madan” olarak çevrilir: ölmäy yåzgä çıqdik (ölmeden yaza çıktık).172 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I -miş: Az kullanılan bir sıfat-fiil ekidir: ötmişni ilåhiyläştirgänsän (geçmişi Tanrılaştırmışsın). üyge bårgünçä (eve gidinceye kadar). yüriş (yürüyüş). öylänib öylänib (düşüne düşüne). küymåq (yanmak). e-kän: İsim fiilinin zarf-fiil şeklidir: qol çözärkän (el uzatırken). Özbekçä ögränärkän (Özbekçe öğrenirken). körgäç (görünce). -gändä/-qandä: Türkiye Türkçesine “-dığında. kitåbni oqımäy (kitabı okumadan). öçmåq (sönmek). åqızmäy-tåmızmäy (hiç gecikmeden). yığiş (yığış. -gäli: “-gäni” ile aynı anlama gelir: sizgä pul bergäli keldim (size para vermek için (vermeye) geldim). -gäç. nånüştä qılmäsdän üydän çıqmäydi (kahvaltı yapmadan evden çıkmaz). sizni körgäni keldik (sizi görmeye geldik). üydän çıqqandä (evden çıktığı zaman). seni körgändä (seni gördüğüm zaman). yığläb yubår. işlägäli keldim (çalışmak için.(al-. ålib çıq. bår ekän (var iken). gäpläşmåq (konuşmak).(ağla-). ya birleşik fiillerde kullanılır: kelä kelä (gele gele). -qaç: Türkiye Türkçesindeki “hemen. tutqaç (tutunca). sizni ålib ketgäli keldim (sizi götürmek için geldim). -günçä: “-ıncaya kadar” anlamını verir: åtäm kelgünçä men gazeta oqıdim (babam gelinceye kadar gazete okudum). Özbek Türkçesinde görülen zarf-fiiller şunlardır: -(i)b/(-bån): İşlek zarf-fiil eklerindendir. körmägünçä (görmeyince. boliş (olma).

ulärdän. nezaket ifadelerinde II. Özbek Türkçesinde kişi zamirleri şunlardır: Teklik men (ben) sen. (Bu onun düşmanlığındandır). Böz ustälärining icådiy dıqqati änä şulärdädir. Bu uning düşmänligidändir. ulär (onlar). Olumsuzu -mäslik ekiyle ifade edilir: oqımäslik (okumamak). sadece küçük ses farklılıkları gösterir. (Kendim çalışıyorum). ötmåq (geçmek). sening (senin). sizlär. çokluk şahsın teklikle karışmaması için. bizlär siz. hâli mendän sendän sizdän undän bizdän sizdän sizlärdän senlärdän ulärdän Eşt. teklik şahıs için de kullanılmaktadır. İsimlere gelen hâl ekleri zamirlere de aynen gelir: mengä (bana). İşaret Zamirleri: Özbek Türkçesinde işaret zamirleri: bu. özing. Biz äytmäsimizdän sen özing kelsä eding. çokluk şahıs zamirinin kaba şeklidir. bilmäslik (bilmemek). (Bez ustalarının yaratıcı dikkati işte bunlardadır). özimiz. ungä (ona). hâli mengä sengä sizgä ungä bizgä sizgä sizlärgä senlärgä olärgä Yük. hâli mençä sençä sizçä unçä bizçä sizçä sizlärçä senlärçä ulärçä Vas. meni (beni). qıdıruv (arama).Özbek Türkçesi 173 mek). II.2 Özbek Türkçesinde Kişi Zamirlerinin Hâl Ekleriyle Çekimi b. senlär u (o) ulär (onlar) “siz” çokluk II. şu. qutlåv (kutlama). u (o). öşä (o). Ancak. Dönüşlülük Zamiri: Dönüşlülük zamiri “öz”dür: özim (kendim). senlär zamiri. sizning (sizin). ungä (ona). II. siz Çokluk biz. (Biz söylemeden sen kendin gelseydin). hâli men bilän sen bilän siz bilän u bilän biz bilän siz bilän sizlär bilän senlär bilän ulär bilän Tablo 7. hâli Bul. bundä. Ayrıca “uşbu” zamiri de Özbek Türkçesinde kullanılır. hâl eklerini alınca araya zamir n’si girer: bungä (buna). 3.7. Ünite . . Özim işläymän. c. özläri. Kişi zamirlerinin hal ekleriyle kullanımı şöyledir: Yalın hâl men sen siz u biz siz sizlär senlär ulär İlgi hâli mening sening sizing uning bizning sizning sizlärning senlärning olarıñ Yön. Ancak men ve sen zamirlerinin ilgi ve yükleme hâllerinde ek başındaki “n” düşer: mening (benim). şulär (şunlar). şahıs zamiri olmakla birlikte. Kärimä özi kirib keldi. seni. Örneklerde görüldüğü gibi. öşälär (onlar)’dır. sevmäslik (sevmemek). özingiz. özi. oqımåq (okumak). soråv (sorma). undän. şahıs için kullanılabilmektedir. bizni (bizi). oquv (okuma). Kelime Türleri Zamirler a. körüv (görme). zamirler çokluk ekini aldığı zaman araya zamir n’si girmez. çokluk için ayrıca “sizlär” biçimi kullanılır. -(U)v: Özbek Türkçesinde bu ekle oluşan fiil biçimlerini de hareket adlarına dahil etme eğilimi vardır: yåzuv (yazma). “ulär” zamiri de nezaket ifadelerinde teklik III. sendä. (Kerime kendisi girdi). hâli meni seni sizni uni bizni sizni sizlärni senlärni ulärni mendä sendä sizdä undä bizdä sizdä sizlärdä senlärdä ulärdä Ayr. Dolayısıyla. bulär (bunlar). Kişi Zamirleri: Kişi zamirleri Türkiye Türkçesindeki gibi olup. II.

kättä üy (büyük ev). Heç kim cåyidän qımirlämäsin. suvsiz yer (susuz yer). Yilning eng ıssıq åyi qaysi? (Yılın en sıcak ayı hangisidir?). (Hepsinin dikkadi bildiri sunan kişide). åq köngil (temiz kalp) vs. yigirmä beş xånä (yirmi beş hane). sayılarını. toqqızinçi åy (dokuzuncu ay). yetti. Belirtme Sıfatları: Belirtme sıfatları varlıkların yerlerini. vasıflarını. biri. neler sebep oldu). “yärim” (yarım) kelimesi getirilerek de yapılır: yärim yol (yarı yol). säkkizdän üç (sekizde üç). Sıra Sayı Sıfatları: Asıl sayıların sonuna +(i)nçi eki getirilerek yapılır: birinçi kün (birinci gün). Ayrıca +tädän eki de bir üleştirme sıfatı yapan ektir: beştädän ålmä (beşer elma). 2. birisi). Xadiçä öşä gäpdän song bütünläy özgerdi. . yigirmä (yirmi). Kesir Sayı Sıfatları: Kesir sayı sıfatı. åltinçi klass (altıncı sınıf). ottiz kişi (otuz kişi). Özbek Türkçesinde sadece bir sayısına gelir: bir+är kün (birer gün). kimler). kim/kimlär (kim. kimsä (kimse). härbiy kiyim (askerî elbise). ällänärsä (bir şey). İşaret Sıfatları: Özbek Türkçesinde işaret sıfatları “bu. räsmli kitåb (resimli kitap). neçtäsi (ne kadarı). Şundäy fikrgä kelişingizgä nimä säbäb boldi. birisi). toqsån. sayılara +dän eki getirilerek yapılır: beşdän ikki (beşte iki). (O kitap roman. qay bir (hangi bir). ikkinçi üy (ikinci ev). million. qırq. yettitädän yigit (yedişer yiğit). biråv (biri. Türkiye Türkçesiyle aynı olup sadece bazı ses değişmeleri gösterir: bir. ba’zi (bazı). e. Hämmäning dıqqati dokladçidä. nimä (ne). b. här kim (herkes. bäri (hepsi). åltmiş. ba’zi birlär (bazıları. säksån. (Herkes ektiğini biçer). b. “bu” yakını. “şu” biraz uzağı. ikki kilo üzüm (iki kilo üzüm). “u” ve “öşä” ise en uzağı işaret eder: bu üy (bu ev). bu kitåb esä därslik. yapılarını bildirmektedirler: yaxşi kişi (iyi insan). qançäsi (ne kadarı). Asıl Sayı Sıfatları: İsimlerin önüne gelerek onların asıl sayısını belirten bu sayılar. (Hepimiz pamuk toplamaya katıldık). ålti. nimäler säbäb boldi. öşä keçä (o gece). üç. bir neçä (birkaç). yigirmänçi äsr (yirminci asır). beş. Men şu kitåbni oqıdim. Belirsizlik Zamirleri: Özbek Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: älläqaysi (herhangi bir. nimädir (bir şey. nimäni (neyi). tört. Üleştirme Sayı Sıfatı: Türkiye Türkçesinde sayıların üzerine gelerek üleştirme sıfatı yapan +er eki. yärim häzil yärim çin (yarı şaka yarı ciddi). ayrim (bazı. kimdir (biri. şu mähäl. (Hiç kimse yerinden kımıldamasın). kimileri). tört yüz yil (dört yüz yıl). ming (bin). ikki. qaysiläri (hangileri). åltinçi yil (altıncı yıl). (Ben şu kitabı okudum). (Bu fikre ulaşmanızda ne sebep oldu. yåmån xåtin (kötü kadın). her biri). u yåq (o taraf). Sıfatlar a. (Hatice. barçä (hepsi. keng mäydån (geniş meydan)çuqur quduq (derin kuyu). xämmä (hepsi). herhangi bir şey). yettidän bir (yedide bir). Bärçämiz paxta terişgä qatnäşdik. heç kim (hiç kimse). Kendi arasında dörde ayırabiliriz: 1. bu kitap ise ders kitabıdır).174 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I d. Soru Zamirleri: Özbek Türkçesindeki başlıca soru zamirleri şunlardır: qaysi (hangi). songgi söz (son söz). Sayı Sıfatları: Kendi arasında dörde ayrılmaktadır: a. yetmiş. älläqançä (birkaç). ottiz. şu. soru durumlarını ve belirsizlik şekillerini belirtirler. nimälär (neler). Kim keldi? (Kim geldi). qaysi bir (herhangi biri). ontädän kişi (onar kişi). yüz. bir qançä (bir kaç). o konuşmadan sonra tamamen değişti). kimi). närsä (ne). c. ellik (elli). säkkiz. u ve öşä”dır. U kitåb-roman. herkes). on. qårä tåş (kara taş). milliard. biri). d. bir yärim såät (yarım saat). Här kim ekkänini orädi. qızil bayråq (kızıl bayrak). Niteleme Sıfatları: Varlıkların özelliklerini. toqqız. ällänimä (bir şey). bir närsä (bir şey).

ontäçä (on kadar). därhål (derhal). (Şeytan her zaman omuzumuzda). gece). härqançä (her türlü). Yer-Yön Zarfları İş ve hareketin yapıldığı yeri bildirir. ançä (birçok). häli (hâlâ. içkäri (içeri). Erkinlik näş’äsini kemirä-kemirä ilgäri båsädilär. (Her türlü hastalığın çaresi var). nasıl). päst (alt. endi (şimdi). henüz). hangi esirleri soruyorsunuz?). vakti gösterir. håzir (şimdi). Håzir çıqamän. Ertäläb älbättä nånuştä qılişing keräk. talay (birçok). nimä (ne. årqa (arka). toğri (doğru). ertäläb (sabahleyin). åldin (önceden). Zarflar Zaman Zarfları İş ve hareketin olduğu zamanı. båyä (az önce. aşağı). årt (art. tün (gece). üçåvlån (üçü). Barçä işläringizni här dåim öz väqtidä bäcäring. -läb. biråz (biraz). qaysi äsirlärni äytursiz? (Emirzadem. öte gitmekteydi). qandäy (nasıl). biråv (bir). keçä (akşam. Älläqandäy kitåb oqıgän edim. ora. qançä (kaç). fälån (falan). älläqandäy (herhangi). Biz keyin ne deymiz? (Biz sonra ne diyeceğiz?). yuqåri (yukarı). (Birkaç öğrenci bu kitabı okumuş). hämmävaqt (her zaman). törtåv (her dördü). song (sonra). åld (ön). Özbek Türkçesindeki bazı zaman zarfları şunlardır: bugün (bugün). Nitelik (Durum) Zarfları İş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir. -täçä. qaysi (hangi). bultur (geçen yıl). heçqandäy (hiçbir). keyin (sonra). üst (üst). Emirzådäm. daima). keyin (sonra). (Şimdi çıkıyorum dedi). Özbek Türkçesinde bazı yer zarfları şunlardır: åst (alt). (Bütün işlerinizi daima zamanında yapınız).Özbek Türkçesi 175 Özbek Türkçesinde ayrıca sayılara getirilerek topluluk sayı sıfatları yapan -älä. Siz keçqurun neçädä uxläysiz? (Siz gece kaçta uyursunuz?). Belirsizlik Sıfatları: Başlıca belirsizlik sıfatları şunlardır: birån (bir). qançälik (ne kadar). neçä (kaç. ertä (yarın). (Sabahleyin mutlaka kahvaltı yapmalısın). geri). Nimä hådisä boldi? (Nasıl bir olay oldu?). åvlån. yüzläb (yüzlerce). henüz). burun (önce). ävväl. heçbir (hiçbir). hämişä (hep. näri (öte. (Herhangi bir kitap okumuştum). mingläb. ilgäri (ileri. köp (çok). ileri). -dedi. birdän (birden). öne doğru). -älåvi ekleri vardır: onläb (onlarca). Bir neçä täläbä bu kitåbni oqıgän. här (her). birgä (birlikte). tåşqari (dışarı). ne kadar). qadim (eskiden). başqa (başka).7. -åv. Kämpir nimälärdir deb cävräb. dördü de). birkaç): ba’zi (bazı). hep). hämmä (bütün). qarşi (karşı). Sovuq havå bolişigä qaramäy taşqarigä çıqdi. . barçä (bütün. törtälåvi (her dördü. beri. (Yaşlı kadın nelerdir diye dır dır edip. Şäytån hämmävaqt yelkämizdä. Özbek Türkçesinde bazı nitelik zarfları şunlardır: därhål (derhal). Ünite . Qandäy kitåb ålding? (Nasıl bir kitap aldın?). mäcburän (mecburen). (Soğuk havaya rağmen dışarı çıktı). Här qandåy käsällikning dävåsi bår. Ålmäning kilosi neçä som? (Elmanın kilosu kaç som?). näri ketäyåtgändi. songrä (sonra). bir neçä (bir nice. härqaläy (her türlü). (Özgürlük neşesini kemire kemire ileriye adım atıyorlar). härqandäy (her türlü). Soru Sıfatları: Soru sıfatları şunlardır: qay (hangi). keçqurun (gece).

yäyåv (yaya).. mol (bol). ämmå zerikdim. våy (vay). Ünlemler. bütünläy (büsbütün). köp (hep. zinhår (asla). eksik). å (ah. äzmunçä (az. anıq (açık. eh). Songrä sekin kelib kärävåtgä otirdi. käm (az. azıcık). yavaşça).. zorğa (güç bela). biräz (biraz). qançägäçä (ne zamana kadar). nimädän (neden. härhåldä (herhalde). çoğunlukla). cim (sessiz). hıylä (hayli. ançä (bir hayli). epey). hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen. Qaçån ketämiz? (Karnım tok. Miktar Zarfları İş ve hareketin miktarını bildirir: piçä (azıcık. Duygu Ünlemleri: Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: Özbek Türkçesindeki başlıca duygu ünlemleri şunlardır: åh (ah). köp (çok). Qårnim toq. nimägä (niye. (iki kişi zor bela kaçıp kurtulmuş). undäy (öyle). Soru Zarfları Fiilleri. . Nimä üçün biz şifåkårlärgä murocaat etämiz? (Biz niçin doktorlara başvuracağız?).. qaytä (tekrar). åhistä (aheste. bädbaxt! Kåfir! (Vay vay! Dilin kopsun. (Ben iyi bilirim). Bu närsä xåtinni bütünläy gängrätib qoydi.dåvån arqasidän ikki håtın färyåd kötärib çıqdi. qahrämånlärçä (kahramancasına). äksäri (ekseri. yavaşça). gözäl (güzel). Ünlemler: His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir. yåmån (kötü). tämåmän (tamamen). zimdän (gizlice). dönüp gitti). cüdä (çok). uf.. a. . våh (vah). yazık). säl (biraz. birmunçä (biraz). gramer vazifesi gören kelimelerdir. ättäng (vah. bälli (güzel. 1. dåd (imdat).” diyerek.” deb qaytib ketdi. niçin). neçük (nasıl. Buni qandäy qılämiz? (Bunu nasıl yapalım).Dåd! Våy dåd! Qaraqçilär båsdi! . acıma ve nefret ünlemi). ama sıkıldım. birazcık). Men yaxşi bilämän. fazla). ne yazık).Bäy-bäy! Tiling kesilsin. Nurmätcån qıçqırdi. (Sonra yavaşça gelip divana oturdu). ästä (yavaş. esiz (yazık. yazık. niçin). munaqa (böyle). ättäng. Kämpir hıylä uzåqläşgändä. (Gönlüm biraz rahatladı). oho. şundäy (şöyle). çäksiz (sınırsız). nimä üçün (ne için).176 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I täsådifän (tesadüfen). İkki kişi zorğa qåçib qutulibdi. åbbå (abov. (Yaşlı kadın hayli uzaklaşınca. Bu täråzi käm tårtyäpti. Edatlar Tek başlarına anlamları olmayan. birgä (birlikte). (“İmdat! Eyvah! İmdat! Eşkıyalar bastı! Geçitin arkasından iki kadın feryat kopardı). . yaxşi (iyi). çok). birmäbir (bir bir). vay). zarfları ve sıfatları soru ilgisiyle belirleyen zarflardır: Özbek Türkçesinde bazı soru zarfları şunlardır: qandäy (nasıl). uh. Åbbå betävfiq-ey! (Vay imansız be!). sekin (sakin. Könglim birmunçä tinçländi. (Bu terazi eksik tartıyor). tüf (tüh). İçkärigä tåmån ästä båsib yürä båşlädi. biraz). Nurmetcan bağırdı). pis herif! Kâfir!). niçin). (Bu şey. belli). bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır. yavaşça). (Köye hepimiz birlikte gitmiştik). (İçeriye doğru yavaşça yürümeye başladı). årtıq (çok. kadını büsbütün şaşırttı). qaçån (ne zaman). qandåq (nasıl). Endi negä åråm ålgäni qoymäysiz? (Şimdi niçin dinlenmeye izin vermiyorsunuz?). eng (en). aferin). bäy-bäy (hayret. negä (niye). “Ättäng. Qışlåqqa hämmämiz birgä bårib edik. hox-hö (hayret etme ünlemi). Ne zaman gideceğiz?). (“Yazık. åv (of).

Cevap Ünlemleri: Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: hä (evet).i.. (Öbür gün erkenden veya akşamüstü). körib turibmän. ey. işte bu). yåinki (ya . yänä (ve).nä (ne. porselen kâsede kuru üzüm var). buyur). tå (ta). Gösterme Ünlemleri: Birini... (Dün. İndingä ertä bilän yå keçqurun. yoq (yok. işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: änä (işte.. keräk (gerek . Seslenme Ünlemleri: Hitap için kullanılan ünlemlerdir: e. işte o)... -Håy bålälär. häm (de). körib turibmän! (Evet. çocuklar geldiler mi?). ya da). mänä (işte. yå (ya .. tıpkı). (İşte.häm (hem. ister kendi yerimi). c.. gåhå äsäbiy. åriy (evet. (Evet doğru. läbbäy (peki. ya da). ämmå (ama). Ünite . yå . Grammofon degän buyumni körgänmisän yåki eşitgänmisän? (Gramofon denen aleti gördün mü veya işittin mi?). iş tamam). yaxşi (peki). cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: vä (ve). Hä. tamam). yå . kelimeleri. (Ben ne içki içerim ne de sigara). (İster gurbeti gezeyim..ister).. gåhå (bazen . (Lale bağırdı ama Nadire işitmedi).. xoş (peki. öz håliçä qoyä bering. aynıqsä (özellikle.i. biråq (fakat... xåh öz yerimni. häy (hey). Lålä baqırdi. bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir.. lakin).. bilhassa). faqåt (fakat).Özbek Türkçesi 177 b. pekâlâ).” yapıyor)..ister). ehtimål (belki). häm. xuddi tili yoq såqåvdäy “i. sakin ve ılık idi). äftidän (galiba). a... (Soru sorsam. yåhud (veya.. ya). Bağlaçlar: Kelimeleri.. evet). yå (ya.hem). bazen asabi). gåhå . mäyli (olur... birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: yåki (veya). kelime gruplarını. gerek).. Äyä. kendi haline bırakıverin)... (Hem kitap hem de defter satın aldım). gärçi (gerçi). işte görüyorum.. 2. göyå (güya. d. ekmek bulup geldim). d. yåki (ya . Sıralama Bağlaçları: Art arda gelen unsurları. bazen). kelime gruplarını..xåh (ister.. (Pekâlâ. çünki (çünkü). bålälär keliştimi? (Peki... (Hey. (Ya Semerkant’a gidelim ya da Buhara’ya). Yå Sämärqandgä ketäylik... biråq Nådirä eşitmädi. Özbek Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır.” qılädi. yeni). elbette). doğru. Änä. Demädim. alälxusus (özellikle). yåki Buxårägä.. håy (hey). işte görüyorum!). hä. nån tåpib keldim.mäyli (ister. Äziz bilän Bekzåd qayerdä? (Aziz ile Bekzad nerede?). håv (ey). likåpçädä mäyiz bår. Denkleştirme Bağlaçları: Birbirine denk olan. c. Kitåb häm däftär såtib åldim.. ben geldim. Mäyli. keräk . .. nä sigaret çekämän. eğer).. bäs (tamam). bäşärti (şayet.. sanki). bälki (belki). (Demedim. tıpkı kekeme gibi “i. b. çünånçi (mesela). olur). sengä äytämän! (Hey çocuklar. xåh. ehtimål könärdi. låaqal (hiç olmazsa).. Xoş.. (İşte gördün mü. evet. bilän (ile)... Ey Özbek xalqıning båtir ävlädi! (Ey Özbek halkının yiğit evladı!). xop (peki.. bazen). dem . veya). miståvåqdä nån.. (Bazen neşelisiniz. bopti (olur). Xåh çetni kezäyin. cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan. birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbirine bağlayan. Gåhå huşçaqçaqsiz. dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: yå . bakır tabakta ekmek. yahut). Mänä kördingmi. cümleleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: ägär (eğer). bir şeyi göstermek için kullanılan. hayır).7.. änåv/änävi (işte bu). Gäp soräsäm.. size söylüyorum!). Cümle Başı Bağlaçları: Cümle başı bağlaçları. Karşılaştırma Bağlaçları: Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru. äyä (ey). lekin (lakin). dem (bazen . Åriy råst. belki razı olurdu). Keçä såkin vä ilıq edi. cädid. huv (hu). håvva (evet. mäyli. nä. men keldim. Men nä içkilik içämän. xuddi (aynı.ne).. iş tämåm.

låaqal häftädä bir märtä körişib turär edingiz. dek (gibi). sayın (her. qaräb (doğru). c. 1953-nçi yildän buyån Londondä yaşäyäpmän. båşqä (başka). Sålih Mahdumning håvlisigä qaräb ketdi. Sona Gelen Bağlaçlar: Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: bolsä (ise). hiç olmazsa haftada bir defa görünüyordunuz). Såät yanglığ işlär edi mämläkät. uçün (için). yanglığ (gibi). Sıddıqcån miltilläb turgän çiråqqä tåmån burıldı. ornigä (yerine). hämdä (hem de). dåir. keyin (sonra). Yer esä tåş-metin (Çotuklar çok fazla. bu kitåbni oqıdim. (Memleket saat gibi çalışırdı). (Ondan sonra müezzinin dili dolaştı). qarşi (karşı). (Gayret edip dağlar aştım. e. (Ben geliverdim. . dä (de. arqalı (yoluyla). ämmå/Ålämdä båşqa heç Özbekistån yoq. u bolsä qåldi. böläk (başka). Tönkälär cüdä köp. här vaqtdägi käbi ğurur bilän kelär edi. qarämäy (rağmen). Yåmğır yåqqanligä qarämäy. (Ben dünden beri işte değilim). kalabalığa karşı şöyle seslendi). Yåzmäsdän burun. hävå ilıq edi. Mahdum’un avlusuna doğru gitti). da). (1953 yılından beri Londra’da yaşıyorum). qärämäsdän (rağmen). singäri (gibi). song (sonra). boyi (boyu). da). misåli (gibi). beri. (Yağmur yağmasına rağmen hava ılık idi). buyån (beri). (Ben de size katılmak istiyorum). häm (de. Kümüşgä qarägändä åltin åğır. Tirişdim tağlär åşdim. boyiçä (boyunca). (Özbek çok bütün yeryüzünde ama/Âlemde başka Özbekistan yok). esä (ise). Men undän åldin keldim. o ise kaldı). Yalın ve ilgi halinden sonra kullanılanlar: bilän (ile). (Başkan. ışıldayan lambaya doğru yöneldi). qarätä (doğru). burun (önce). çåğli (kadar). Räis köpçilikkä qarätä şundäy dedi. (O etrafa bakmadan her zamanki gibi gururla geliyordu). beri). sarı (doğru). 3. boyläb (boyunca). (Ben ondan önce geldim). säbäbli (dolayı). binåän (binaen). yåruğlik sarı yol åçdim. ävväl (önce). (Toplantıya yirmi kadar kişi geldi). (Salih. hem de birbirine çok yakın. båşläb (itibaren. körä (göre). özgä (özge). (Mektubu posta aracılığıyla gönderdim). qaräğändä (göre).178 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Älbättä. b. Yönelme halinden sonra kullanılanlar: qadär (kadar). Özbek köp bütün yer yüzidä. taşqari (başka). U ätråfgä näzär sålmäy. aydınlığa doğru yol açtım). häm birbirigä köp cüdä yaqın. (Elbette. Ayrılma halinden sonra kullanılanlar: åldin (önce). taraf). käbi (gibi). (Yazmadan önce bu kitabı okudum). Men keçädän båşläp işdä emäsmän. Xatni poçtä arqalı cönätdim. Men keläberdim. Son Çekim Edatları: Özbek Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. Men häm sizgä qoşilişni istäymän. Şundän keyin sofining tili ayländi. (Gümüşe göre altın ağırdır). dåvur (kadar). Mäclisgä 20 çåğli kişi keldi. Zemin ise kaskatı). (Sıddıkcan. tåmån (doğru. -dıkça).

Türkistan’ın kuzey bölümünde. Özbek adının kökeni ve yapısı ile ilgili olarak da çeşitli görüşler vardır. Özbek adının 1313-1340 yılları arasında hüküm süren Altın Ordu hükümdarı. Aynî’nin “Buhara Celladları”. Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan lehçedir. müstakil” demek olup kelime ‘Öz+bek’ şeklindedir. Sovyetler Birliği’nin parçalanmasından sonra 20 Haziran 1991’de bağımsızlığına kavuşmuştur. 1 Eylül 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. yüzyıl başlarında bir Özbek edebiyatı ortaya koymuşlardır. Nihayet. 1910’larda başlayan Özbek hikâyeciliği ve romancılığı 1920’lerde gelişir. Aybek’in “Kutlug Kan. Mâverâünnehir ve yöresini ele geçirir. Amuderya ve Sirderya nehirleri arasında Mâveraünnehir ve Fergana havzasında yer alan Özbekistan. Özbek edebiyatına Türkiye.7.5 milyon nüfusa sahiptir. Özbekistanın yerini belirlemek. Cedit Edebiyatı Dönemi (1910-1938). Bâbür Şah’ı yenerek 1500 yılında hükümdarlığını ilan etmiştir. Böylece Özbek Türkleri XVI. Karluk. Karluk grubunun bir temsilcisi omakla birlikte Özbek Türkçesinin içinde kuzey ve batı Türkçesinin özellikleri de görülür. Abdullah Kâdirî ve Sadrettin Aynî’nin bunda rolü çok büyüktür. Özbekistan 20 Haziran 1990 yılında egemenliğini. yüzyılın başında Timurluların hâkimiyetine son vererek. Ulug Yol” romanları önemlidir. 447. Hasan Eren ise bu sözün ‘Özü+berk’ sözünden geldiğini söyler. Nevâiy. doğusunda Kırgızistan ve Tacikistan. Özbek Han’dan geldiği en fazla taraftar bulan görüştür. C’lavçi (c’li) ağızlar/Kıpçak grubu. Nevaiy. Namangan. Hokand. Türkistan’a yayılıp büyük bir güç hâline gelmişlerdir. Daha sonra hâkimiyet Mangıthanlar sülalesine geçer ve onlar da 1860’a kadar hâkimiyetlerini sürdürürler. Denis Sinor’a göre Özbek sözü ‘Oğuz+bek’ kelimelerinin birleşmesinden çıkmıştır. Andican. Özbek Türkçesini tanımlamak. büyük dedesi Özbek Han’ın adını verdiği devleti 1428’de kurarak bağımsızlığını ilan etmiştir. Özbekistan’ın başkenti olan Taşkent aynı zamanda ülkenin en büyük şehridir. Özbek Türklerinin tarihini anlatmak. Batu’nun kardeşi Şeybânî neslinden gelen Ebu’l-Hayr Han (1428-1468). 3. Yeni Dönem. Suskunluk Dönemi (1938-1960). Özbek Türkleri. Özbek Türkleri. Buhâra. Abid Ketman” gibi romanları. Türk dilinin üç büyük grubundan biri olan Doğu Türkçesi (Karluk) kapsamında değerlendirilir ve Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. Moğollarla yapılan savaşlarda zayıf düşen Özbekleri Şeybânî Han (1500-1510) yeniden toparlamış. 1993 yılında kabul edilen Latin alfabesi 1995’te değiştirilmiştir. XVIII. XV. Başkenti Taşkent olup 2. Kâdirî’nin “Ötken Künler. Yeni alfabe ortak Türk Latin alfabesinden hem uzaklaştırmış hem de alfabeyi karışık ve kullanışsız duruma getirmiştir. 2. güneyinde ise Afganistan ve Türkmenistan ve batısında da yine Türkmenistan yer alır. 1940’tan sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır. Karahanlı ve Çağatay edebiyatlarını tarihî bir devamlılık içinde izleyerek XX. Y’lavçi (y’li) ağızlar/ Karluk grubu. Çağdaş Özbek şiiri üç döneme ayrılır: 1. H. Özbek Türklerinin kendi nüfusları ülke nüfusunun % 85’ini oluşturur.400 km2 bir alana ve 22. Çağdaş Türk lehçeleri arasında. Balelik. Özbekistan’ın dışında yoğun olarak Kazakistan’ın güney bölümünde. Vambery’e göre Özbek kelimesinin tam anlamı “kendi kendinin beği. Oğuz grubu. Kuzeyinde Aral gölü ve Kazakistan. asrın ortalarına doğru bir güç hâline gelmeye başlamışlardır. Kırgızistan ve Türkmenistan’ın sınır bölgelerinde konuşulur. yüzyıldan itibaren bölgeye giren Ruslar. Özbekistan. 1860’larda Buhâra ve Hive Hanlıklarını zayıflatıp Hokand Hanlığını ilhak etmişlerdir. 4 2 Özbek edebiyatını anlatmak. 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanan Özbek Türkleri. Taşkent’ten başka Semerkand. Kıpçak ve Oğuz Türklerinin birleşmesinden meydana gelmişlerdir. Ünite . 2. 1924’ten 1991’e kadar Özbek Türkleri Rus hâkimiyeti altında yaşamışlardır. Çağdaş anlamda hikâye ve roman. Türkistan’ın coğrafi ve kültürel merkezi olup bölgenin en önemli cumhuriyetidir. Fergana. Azerbaycan ve Kazan Tatar Türk edebiyatları ile girmiştir. 1740 yılında Nâdir Şah. Altın Orda Hanı Özbek’in (1312-1340) soyundan gelen idareciler tarafından kurulmuş ve Fergana vadisindeki Türkleri bir araya toplamıştır. 3. Ürgenç ve Hive ülkenin önemli şehirleridir. 1930-1940 yılları arasında Latin alfabesini. bağımsız. Nukus. Özbekistan idari olarak 12 bölge- 5 3 . Mehrabdan Çayan.000.Özbek Türkçesi 179 Özet 1 Özbek adını açıklamak.000’u aşan bir nüfusa sahiptir. Özbek Devleti. Özbek Türkçesinin ağızlarını üç grup hâlinde tasnif etmek mümkündür: 1.

-gäni. +bån. yåt. çokluk . +sin. +li. çokluk -(i) ng(i)z. -(I)nqırä-. -dåq/-däk. -mä. 3. -äcäk. +simån. +ik-/+ıq-. -(I)k/(U)k. +mänd. 3. karelik bir alana sahip ve başkenti Nukus olan Karakalpakistan Cumhuriyeti yer almaktadır. e. -käç. -(ä)yåtir. Vasıta hâli: bilän Aitlik eki: +gi. -mäsdän. Ünsüzler: Özbek Türkçesinde 23 ünsüz vardır. -ğız-/-giz-. Özbek Türkçesi gramerini sınıflandırmak. 2. Ses Bilgisi Ünlüler: Özbek Türkçesinde 10 tane ünlü bulunmaktadır. I. +täçä. Tonsuzluk uyumu bakımından ise. +låq. -(I)t-. -måqçi. +åv(i). -äcäk. +(i)mtir. +äk. -(i)ş b. teklik . 3. hikâyede -edi ve şartta -bolsä ile yapılır. -qun/-kün. +çåq/+çäk. çokluk + (i)ngiz. çokluk -siz. Fiilden Fiil Yapan Ekler: -ä-. +Iş. -miş Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -di. 2. teklik -sin. -(a/-y)digän. Küçük Ünlü Uyumu: Kısmen işlediğini söylemek mümkündür. +dår. +dek h. -(i)ş. -är/-ar-. -gändä/-qandä. çokluk -miz. -qåk/-gäk. -ti. +ki Soru eki: +mi Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a. -ğı/-gi. -ğaz-/-gäz-. -lär. +doz. Ünsüz Uyumu: Tonluluk bakımından kısmen uyum vardır. -iz-/-ızSıfat-Fiiller: -(ä)yåtgän. 2. -qır/-kir. Yalın hâl: Eksizdir. -sä + şahıs eki + keräk Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. -är. -günçäe-kän. İstek Kipi: -gäy (-käy.) + (i)b + kişi eki Gelecek Zaman: -ä/-y. Bulunma hâli: +dä f. +lik. teklik -(i)ng. -(I)ş-. II. +ni c.ø. -ğıç/-giç. 1. 3. +qa-/+ğa-. -måq. teklik +(i)m. -çåq/-çäk. teklik -ø.000 km. -yäp. +älä(si)/ +alåvi. çokluk -(i)k. 2. 2. -gäli. 2. -mäs.(i))ngiz(lär).(+si-n-). -gän. +ä-. Eşitlik hâli: + däy. nå+ İsimden Fiil Yapan Ekler: +(ä)r-. İlgi hâli: +ning. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -ğun/-gün. +çi. Emir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -qaç. teklik +(s)i. be+. +åvlån.getirilir. Ancak alfabede 7 harfle gösterilir. +lä-. 1. +çilik (<+çi+lik). Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lär İyelik Ekleri: 1. -ä/-y. otir-. +tåy. -çıq. Yükleme hâli: +ni d.ve eken İle Yapılan İsim Çekimi Şimdiki/geniş zamanda kişi ekleri. +ginä. Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: + dåş. -kä. 2. -måqdä. 2.lär.180 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ye ayrılmıştır. b. -gäç. -(U)v . -miş Zarf-Fiiller: -(i)b/(-bån). teklik -män. -qån/-kän. +kä-/+gä-. -ğur. -i-(I)l-. -(gin). +çil. teklik -sän. -måqçi Fiillerin Birleşik Çekimi Özbek Türkçesinde birleşik çekimi: rivayette ekän vemiş. -ğın/-gin. -gän + iyelik eki + yoq/ bårŞimdiki Zaman: . -qay). teklik -(ä)y(in). Özbekistan Cumhuriyeti içerisinde ayrıca özerk bir Türk Cumhuriyeti statüsünde olan ve 165. çokluk + (i)miz. -mäy Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. -dıq/-dik. +çä. +käş. +kinä. +zår. -(I)msirä-. -(i)nglär. -åq/-äk. +rä-. asıl fiil + (i)b + yardımcı fiil(tur-.ä/-y. -gäniçä. -qı/-ki. teklik -(i)m. +si-. -qaz-/-gäz-. -(I)n-. -läring . +råq. 3. +(ä)y-.-(I)q/-(U)q. +(i)mtil. -(I)n/-(U)n. -gån/-gän. -(I)r-. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -(i)b(di). -gü (-ğu) + iyelik eki (+dir) Geniş Zaman: -(ä)r b. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. daha çok uyumsuzdur. çokluk -ø. +sit. Yönelme hâli: +gä e. +alåq. +äl/+ål-. +läb.ø. çokluk -sinlär. çokluk + läri Hâl Ekleri: a. -gü + iyelik eki +bår. 3. çokluk -(ä)ylik. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sä Gereklilik Kipi: fiil + (i)ş + iyelik eki + kerak. -gän. ğır/-gir. +siräFiilden İsim Yapan Ekler: -(I)m/-(U)m. -qıç/kiç. Ayrılma hâli: +dän g. sizlär. +kär/+kår. -qın/-kin. -di. +çän. 3. 1. 3. çokluk . 2. yür-. (i)nç. teklik +(i)ng. -dir-/-tir-. -ädigän/ -ydigän. -kän. -läring.. +siz. -ärli/-ärli. -(i) nglär. 3. -(i)ş c. +qına. geçmiş zaman ve şartta e. +i-. 1.(+si-t-). teklik -ø. -qız-/-kiz-. -(i)şsin 6 Zaman ve Şekil Ekleri: a. +gär/går. Büyük Ünlü Uyumu: Türk Lehçeleri içerisinde en bozuk olanıdır. -qan.

nimädir (bir şey. Yer-Yön Zarfları. heç kim (hiç kimse). Miktar Zarfları. şu. bäri (hepsi). ulär b. Kişi Zamirleri: men. KelimeTürleri Zamirler a. kimileri). birisi). kimi). ba’zi birlär (bazıları. ulär (onlar). bir qançä (bir kaç). ällänärsä (bir şey). nimäni (neyi). Soru Zamirleri: qaysi (hangi). Ünite .Özbek Türkçesi 181 III. här kim (herkes. Soru Zarfları Edatlar Özbekçede kullanılan Ünlemler. öşä (o). barçä (hepsi. herhangi bir şey). ba’zi (bazı). şulär (şunlar). ällänimä (bir şey). her biri). kim/kimlär (kim. älläqançä (birkaç). öşälär (onlar) d. bulär (bunlar). İşaret Zamirleri: bu. qay bir (hangi bir). Nitelik (Durum) Zarfları. bir närsä (bir şey). kimler). Belirsizlik Zamirleri: älläqaysi (herhangi bir. xämmä (hepsi). kimsä (kimse). nimä (ne). ayrim (bazı. qaysi bir (herhangi biri). kimdir (biri. närsä (ne) Sıfatlar Özbekçede kullanılan Niteleme ve Belirtme sıfatları Zarflar Özbekçede kullanılan Zaman Zarfları. Dönüşlülük Zamiri: öz c. u.7. birisi). bir neçä (birkaç). u (o). nimälär (neler). qaysiläri (hangileri). biri). biz. neçtäsi (ne kadarı). biråv (biri. herkes) e. qançäsi (ne kadarı). sizlär/ senlär. biri. sen/siz. Bağlaçlar ve Son Çekim Edatları .

tez çåpär at b. 9 ünlü-9 harf c. 10 ünlü-7 harf b. Aşağıdakilerin hangisinde sıfat-fiil eki bulunmamaktadır? a. ö) ünlülerden sonra düz-dar (ı. teri d. qaysi b. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde fiilden isim yapan ek bulunmaktadır? a.. Özbek Türkçesi. keräk. Özbek Türkçesi Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. Özbek yazı dili Ürgenç ve Hive ağızlarına dayanmaktadır. qoşniniki kelimesinde hangi ekler bulunmaktadır? a. qorqınç d. Küçük ünlü uyumu hiç görülmez. bår. gündüz. 8 ünlü-8 harf 4. Abdülhamit Süleyman Çolpan d. 2. yolçi c. quçåq b. e. yåğäyåtgän yåmğır d. zähmätkäş e. ming. bängü 6. aitlik eki b. d. i) ünlüler gelmez. kelmäysän d. Özbek Türkçesinde yuvarlak (o.. 8 ünlü-6 harf e. sütçi e. Elbek e. Yükleme hâl eki. aitlik eki c. 5. nimä c. Aşağıdaki örneklerin hangisinde öğrenilen geçmiş zamanın olumsuz çekimi bulunmaktadır? a. Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan Türk lehçesidir. Özbek Türkleri 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanmışlardır. d. işlägäli keldim 10. ilgi hâli eki. oqıydigän kitåb c. aitlik eki 7. Özbek Türkçesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. keläcäğini bilämän e.182 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. qay . Aşağıdakilerden hangisi Özbek yazar ve şairlerinden biri değildir? a. iyelik eki e. qandäy d. acı. c. Özbek Türkçesi Karluk grubunun bir temsilcisidir. Aybek 3. oqımägänmiz b. c. 10 ünlü-8 harf d. til. som?’ cümlesinde boş bırakılan yere hangi soru sıfatı getirilmelidir? a. İyelik eki. Küçük ünlü uyumu oldukça sağlamdır. Özbek Türkçesinde büyük ünlü uyumu oldukça sağlamdır. küçliråq b. Özbek Türkçesinde ünsüzlerin özellikleri dikkate alındığında aşağıdaki örneklerin hangisi yanlıştır? a. b. aitlik eki d. qoziçaq 9. b. Yükleme hâl eki. Özbek Türkçesinde bazı ekler tek şekilli olduğu için ünlü uyumları bozulur. Mollanepes c. neçä e. nåzli c. İlgi hâli eki. Aşağıdakilerden hangisinde Özbek Türkçesindeki ünlü sayısının kaç tane olduğu ve bu ünlülerin alfabede kaç harfle gösterildiği doğru olarak verilmiştir? a. bilmäsmän 8. İlgi hâli eki. toqqız. ‘Älmäning kilosi . kiriş. körmädim c. kelmåqçi emäsmän e. piçåq. Fıtrat b. e. Ünlü uyumlarıyla ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. temir. yükleme hâl eki.

. (2007). Özbek Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbek Türkçesi Karşılıklar Kılavuzu.. L. tik. Malatya. Tekin. “Özbek Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. N. Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kelimelerin Özbek Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: teng. Ankara. Håzirgi Özbek Tili. İstanbul. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). Türk Dilleri. Öztürk. Edebiyat. (1998). KB Yay. 1. (1996). (2003). Özbekçe (Çev. Yanıtınız yanlış ise.. a 4. Dil. (2005). B. s. (2007). T. Ankara. TİSAV Yay... “Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Özbek Türkçesi. “Özbek Türkleri Edebiyatı”. N. (1997). s. Ekim. Gazi Kitabevi.Hünerli B. Coşkun. İstanbul.Efendiyev. KB Yay. “Özbek Edebiyatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. E. Şirin User. s. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. Kocaoğlu. Tåşkent. Özbek Türkleri Tarihi. Konya 2005. Salman. 139-186. I-II. 41-44. B. Özbekistan Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbekistan Türkçesi Sözlük. B.. İstanbul. Akçağ Yay. (1997). Yong-Sǒng (2004). Ankara.. Ankara. Ankara. (1994). “Özbek Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. O. (2000). Ö. “Özbek Türkçesi”. kömmåq. s. Çizgi Kitabevi. s. Türk Dünyası Nüfus. S. 127. c 9. “Bildirme Kipleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. 291-354. Kebikeç Yay. F. A. Ankara. A. Özbek Türkçesi El Kitabı. 149-152.. s. küç. Yaman. Yıldırım. (2006). 3-53. Türk Dünyası Tarih Dergisi. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. F. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Kocaoğlu. Ercilasun. Akçağ Yay. Çağdaş Özbek Şiiri. M. Doğan. Özbek Türkçesinde Edatlar. Temmuz. Türk Dillerindeki Sontakılar. Türk Dili (Basılmamış) Doktora Tezi. H. İstanbul. Kriter Yay. åçdim. Yaman.. Saray. Özbek Türkçesi Grameri. e 10. Ahmet B. R. (1989). Ankara.. (1994). Yanıtınız yanlış ise. H. Yanıtınız yanlış ise. Türk Dili. M. Yiğit. Yanıtınız yanlış ise. (1998). mol. (1993). R. (1957). TDEK. F.. V. Ankara.7. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. Yanıtınız yanlış ise. (1993). Şubat. “İsim Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 6. Bahar. 62. İstanbul.Durmuş. b 7. Sosyal Yapı. Rifat Gürgendereli)... M. Yaman. eskiçi. Ankara. tegirmån. 179-198. Cem Yay. E. Wurm.. c 5. “Ünlü Uyumları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.-Mahmud. (2005).. “Ünlüler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Geçit Yay. “Özbekler” (Akt. TDAV Yay. Özkan. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. İstanbul. mening. C. R. T. Türk Dilinin Yurtları. Kapı Yay. Akalın). (1997). Elazığ. Kayseri. Akçağ Yay. S. T. Yanıtınız yanlış ise. (2009).Türk Dünyası Araştırmaları. Özbek Türkçesi.. keçä. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı.Özbek Türkçesi 183 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. TDK Yay. E. S. Zeynalov. M. “Özbek Türkçesi Üzerine Birkaç Söz”. Türklerin Dili. d 2. b 3. Ercilasun). (1999).. Bozkurt. S. (1996). Öztürk. “Sıfat-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 8. A.-Tulum.Ölmez.. Yanıtınız yanlış ise. bårdim. İstanbul. İnönü Ü. Li.. C. keräkli.Şuataman. Gazi Kitabevi. (2005). “Sıfatlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. Simurg Yay. N. Kämål. Özkan. 4. Yusuf Gedikli). d Yanıtınız yanlış ise. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. TDK Yay. Yusuf. Ünite .. . M. Ankara. (1993). Sıra Sizde 2 qol (el) ve umr (ömür) kelimelerinin şahıslara göre iyelik çekimi şu şekildedir: qolim (elim) qoling qoli qolimiz qolingiz qolläri umrim (ömrüm) umring umri umrimiz umringiz umrläri Ahmedov.

Özbek Türkçesi ile yazılmış metinleri tanımlayıp çözümleyebileceksiniz. Özbek Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek.Amaçlarımız 8    • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar • Metin Örnekleri İçindekiler Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri • ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ . Özbek Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek.

(y)e Yå yå C c (J j) Zz İ i (I ı) Yy Kk Ll Mm Nn Åå Pp KİRİL Рр Сс Тт Уу Фф Xx Цц Чч Шш ъ Ээ Юю Яя Ўў Ққ Ғғ Ҳҳ LATİN Rr Ss Tt U u (Ü ü) Ff X x (l) Ts ts Çç Şş (Kesme) Ee Yu yu (Yü yü) Yä yä O o (Ö ö) Qq Ğğ Hh .Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ KİRİL Aa Бб Вв Гг Дд Ee Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Лл Мм Нн Оо Пп LATİN Aa (Ää) Bb Vv Gg (Ğğ) Dd E.

å ö p r s ş t u v w y z ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ . ye f g ğ h x (l) i J k q (o)) l Harfler Mm Nn Ng ng Oo O’ o’ Pp Rr Ss Sh sh Tt Uu Vv Ww Yy Zz TT Ses Karşılığı m n ñ o.ä b c ç d e.186 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Jj Ch ch Dd Ee Ff Gg G’ g’ Hh Xx Ii Jj Kk Qq Ll TT Ses Karşılığı a.

Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 187 .8. Ünite .

Дам бобомнинг. арава ўтмайди. шовқин-сурон йўқ..188 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I БОЛÄЛИК Тор кўчада. Кейин бобомнинг тиззасини қучоқлайман. дам ўртоғининг говрондай узун ҳассасини “от” қилиб минаман. ҳассаларни тиxирлик билан эгаларига қaйтараман.” Мен чоллaрнинг атрофида айланаман. йирик жуссали. ҳассасини тиззалари орaсига қaдаган. кар қулоқ мўйсафид билан. . Кейин бу қуруқ таёқларни тарaқлатиб улоқтираман. бир тутaм соқолини ушлайман. узун сертук оёқларини узaтиб. Ўртоғи эсä қўпол. офтобга яғринини тутган ҳолда. тишларини қидираман. нималар тўғрисидадир эзмаланиб сўзлашади. оғзини очишга қистаб. ерга ёнбошлаб ўтирибди. эски сaғри кавуш кийган. тўпроқда ҳассалар чизган изга қизиқиб қaрайман. кичкина гавдасини деворга суяб чўққaйган. Бобом ўсиқ қошлари тагида яширинган кўзларини ёлғондака олайтириб. шалоқ ешиги олдидa менинг чол бобом ўз ўртоғиузун соқолли. Бобом ориқ. Сийрак ўткинчилар албатта қўл қовуштириб “Ассалом!” деб ўтадилар. Чоллардан бири ёки иккови бирдан жaвоб беради: “Bаалайкум. Кўчадан от.. кўрсаткич бaрмоғи билан пўписа қилади. қўшнимизнинг эски.

İhtiyarlardan bir veya ikisi birden cevap veriyor: “Vealeyküm. tişlärini qıdirämän. Arkadaşı ise kaba. Sokaktan at. kiçkinä gävdäsini devårgä süyäb.ile. ne dåding bår. бир қaшқир бор экäн. Çållärdän biri yåki ikkåvi birdän cävåb berädi: “Vääläyküm. yirik cüssäli. чaяй тумшуқ. дебди. çoqqaygän. Köçädän åt. . Ünite . eski sağri kävüş kiygän.. gevezelik edip konuşuyorlar. uzun sertük åyåqlärini uzatib. Бир бор экaн. bağrışma yok. Sonra bu kuru sopaları ‘tırrak’ diye fırlatıyorum. Keyin båbåmning tizzäsini quçåqläymän. Kâh dedemin. Tubänlik mengü ketmäsmi? Kişänler parçälänmäsmi? Qılıçlär endi sınmäsmi? Gönül Gönül sen buncalar niye Zincirlerle dost oldun? Ne feryadın. Қaшқир ҳовузгa борибди: . Dedem gür kaşları altında gizlenmiş gözlerini yalandan dikip işaret parmağı ile tehdit ediyor. iri cüsseli. Ortåğı esä qopål. bir tutam såqålini uşläymän. topråqdä hässälär çizgän izgä qıziqıb qaräymän. еяй эчки. бир эчкини кўрибди. hässäsini tizzäläri årasigä qadägän.дебди. nimälär toğrisidädir ezmälänib sözläşädi.” Ben ihtiyarların etrafında dönüyorum. Åybek Çocukluk Dar sokakta. komşumuzun eski. qoşnimizning eski.. ağzını açması için zorlayıp dişlerini arıyorum. yıpranmış kapısı önünde benim ihtiyar dedem.Мени есaнг тумшуғингни чaйиб е. arkadaşı-uzun sakallı.дебди.Э. Siyräk ötkinçilär älbättä qol qåvuştirib “Ässälåm!” deb ötädilär.Эчки.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 189 Bålälik Tår köçädä. kıllı ayaklarını uzatıp. körsätkiç barmåğı bilän popisä qılädi. ҳовуз. бир йўқ экaн. güneşe sırtını vermiş hâlde yere yanlamasına oturmuştu. Қорни оч қaшқир йўлдa келaётсa. 1 Köngül Köngül. Қaшқир: . åftåbgä ygğrinini tutgän håldä. Däm båbåmning. Kiril alfabesiyle yazılmış olan aşağıdaki metni Latin alfabesiyle yazınız. bir tutam sakalını avuçluyorum. бергин сув. ärävä ötmäydi. Sonra dedemin dizini kucaklıyorum. kär qulåq moysäfid bilän. neler hakkındaysa. Alçaklık bengi gitmez mi? Zincirler parçalanmaz mı? Kılıçlar şimdi kırılmaz mı? . sağır kulak aksakal. sen munçälär negä Kişänlär birlä dostläşding? Ne färyåding. Båbåm årıq. däm ortåğıning gåvråndäy uzun hässäsini “åt” qılib minämän. åğzini åçişgä qıstäb. bastonlarını nazlanarak sahiplerine geri getiriyorum. şåvqın-surån yoq. bastonunu dizleri arasına almış.. Эчки: .. küçücük gövdesini duvara dayayıp çömelmiş. gürültü. Seyrekçe geçenler de âdet üzere ellerini kavuşturup “esselâm” diyerek geçiyorlar. kâh arkadaşının sopa gibi uzun bastonunu “at” yapıp biniyorum. eski çarık giymiş uzun. Neçün sen munçå sustläşding? Hakårät dilni åğrıtmäs. мен сени еймaн. hässälärni tixirlik bilän egälärigä qaytärämän. . Dedem zayıf. Niçin sen bunca suskunlaştın? Hakaret gönlü incitmez.” Men çållärning ätråfidä äylänämän.8. ne sesin var. araba geçmiyor. Båbåm åsıq qåşläri tägidä yåşiringän közlärini yålğåndäkä åläytirib. Keyin bu quruq täyåqlärni täraqlätib ulåqtirämän. yergä yånbåşläb otiribdi. şalåq eşigi åldidä mening çål båbåm öz ortåğı-uzun såqålli. toprakta bastonların çizdiği ize merakla bakıyorum.

Boyun egmä. Hepsi mahzun. Süleyman Hamid Çolpan . Zincir takma. Birläş. düşmanlar çatlasın. yåvlär örtänsin. sen de insansın. kelgändir çåğı. Qur yengi dävlät. Sen dä ådäm. Çämänlär bärbåd.190 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Tiriksän. Bilmäm. boy göstersin! Genişlet. Sende âdem. Güzel Türkistan Güzel Türkistan sana ne oldu? Seher vaktinde güllerin soldu. kuşlar da feryat. Kur yeni devlet. olmaz mı gönül şâd? Bilmem ne için kuşlar uçmaz bahçelerinde? Birliğimizin sarsılmaz dağı. Birleş. ne uçün quşlär uçmäs bağçäläringdä? Birligimizning tebränmäs tåğı. Ümidimizin sönmez ışığı. Ki sen häm hür tuğılgänsän! Dirisin. Bezänsin endi Türkistån båğı? Qozğal. Ümidimizning sönmes çıråğı. Ösib Türkistån. Al bayrağını kalbin uyansın. Kulluk. ey hälqım. Büyüyerek Türkistan. qädding kötärsin! Yåyrät yåşnät öz Vätäning gül båğlärıngdä. Boyun eğme. bolmäsin dil şåd. ey halkım. ölmägänsän. äsårät-barçäsi yånsin. Çimenler berbat. sen dä insånsän. büyüt kendi vatanını gül bağlarında. Ki sen hür doğmuşsun! Süleyman Hamid Çolpan Gözel Türkistan Gözel Türkistån sengä ne boldi? Sähär väqtidä gülläring soldi. Qullıq. yetär şunçä cebr-ü cäfålär. gelmiştir çağı. Kişän kiymä. quşlär häm färyåd. hälqım. Ål bäyråğıngni. Bezensin şimdi Türkistan bağı. qalbing uyğansin. ölmemişsin. Hämmäsi mähzun. tutsaklık hepsi yansın.

Dil Kederli kuşum öte öte gel anlat! Kimlerdir Türk dilini satanlar? Bülbül gibi ötüp duran bu dili Utanmadan bu ülkeden atanlar? Baldan tatlı. sen öt. cåndän tınıq Türkçäni. işe yaramaz” diyen? Kederli kuşum onları bırak.8. Türk dilinin ününü çıkar göklere! Bırak onları. bungä “yerli. Kimdir. Ünite . ulär yoldän åzsinlär El içindä boşboğazlik såtsinlär.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 191 Til Mungli quşim sayräb sayräb kel änglät! Kimlär erür Türk tilini satğuçi? Bülbül kebi sayräb turgän bu tilni Uyälmäyin bu ölkädän åtğuçi? Båldän tåtli. Kimdir. Elbek . Tüşünmäyin xorläb xorläb yatğuvçı? Åcunlärdä båyliğıni körsätmäy. candan duru Türkçeyi. yarämäs” degän? Mungli quşım ulärni qoy. onlar yoldan çıksınlar Millet içinde boşboğazlık etsinler. ona “mahallî. Türk tilining dångin çıqär köklärgä! Qoy ulärni. Düşüncesizce hor görüp duranlar? Dünyada zenginliğini göstermeden. sen sayrä.

пул топибди. отaси ўғлини чaқириб: “Ўғлим. birår hunär örgän. Кечқурун уйигa келиб отaсигa берсa. Болa индaмaбди. Ungä Älişer Nävåiy nåmi berilgän. maxsus täşkil etilgänläri esä dävlät kütübxånäsi deyilädi. ilmiy hämdä åmmäviy-siyåsiy ädäbiyåtlär häm bår. Älbättä. Bålä indämäbdi. Ånasidän ålgän pulini ungä beripdi.пул тотли бўлaди. dış taşqari: başka. sen åğır mehnät qılib cåningni qıynäb yürmä. qaytib kelgäningdä åtänggä mänä buni berärsän! . Bizgä eng yaxşi tanış bolgäni esä mäktäb kütübxånäsidir. åtasi oğlini çaqırib: “Oğlim. Bålä xursänd bolib köçägä çıqıb ketibdi.дегaн экaн. debdi. Энди бугун бир меҳxaт қилиб пул топиб келaй-чи. İspan. aile årtıq: artık. çet ellärdän häm kitåblär kelib turädi. Шундa отaси ўғлигa: . Bu yerdä tört million nusxadän årtıq kitåplär saqlänädi. Эртaси ишгa кетaётгaнидa уни онaси тўxтaтиб: -Ўғлим. åxiridä xår bolmäysän!” . Bålä: . Mäktäb kütübxånäsidä tåpilmäydigän ba’zi kitåblärni bålälär kütübxånäsidän tåpiş mümkin. Bålä åtä-ånäning tärbiyäside kättä bolibdi. отaси у пулни ҳaм ҳовузгa тaшлaбди. Ertäsi işgä ketayåtgånidå uni ånäsi toxtätib: Oğlim. Болa: . Här Kimning Mehnäti Özige Şirin Bir åta-ånaning yäkkäyu yägånä oğli bolgän.дебди. Ertäsigä häm şu våqeä qaytärilibdi. Bu håldän häyrån bolgän ånä vä bålä üçinçi küni otirib mäslähätläşibdi. Болa воягa етгaч. кийимлaрини ечиб ўзини ҳовузгa тaшлaбди. Kütübxånägä bärçä ittifåkdåş respublikalärdän. Undä därslik vä oquv materialläridän taşqari gazeta vä jurnallär. xўп. бир одaмникидa xизмaт қилиб. Keçgäçä oynab yüribdi.дебди-дa. бирор ҳунaр ўргaн. xop. ўз меҳнaтинг билaн топилгaн дaромaд . şuningdek. . Fårs tilläridägi kitåblärni häm oqış mümkin. отaси ҳовуз бўйидa ўтиргaн экaн. Отa тaнгaни олиб ҳовузгa тaшлaбди. Rus.Отaм бу пулни меҳнaт қилмaсдaн олиб келгaнимни билгaнгa ўxшaйди. Ukrain tilläridägi kitåblär bilän birgä İngliz. dışarı. кўчaгa чиқиб ўртоқлaринг билaн ўйнa.debdi. Xånädånlärdägi kütübxånälär şäxsiy kütübxånä. Болa отaсигa бир xўмрaйиб қaрaбди-дa. herhangi bir åmmäviy: kitlesel xånädån: ev.Кўрдингми ўғлим. сен оғир меҳнaт қилиб жонингни қийнaб юрмa. Nemis. қaйтиб келгaнингдa отaнггa мaнa буни берaрсaн! . Özbekiståndägi eng kättä kütübxånä Tåşkent şähridä. Arab. hariç Nemis: Alman ҲAР КИМНИНГ МЕҲНAТИ ЎЗИГA ШИРИН Бир отa-онaнинг яккaю ягонa ўғли бўлгaн.deb bir tängä pul beribdi. Bålä. köçägä çıqıb ortåqläring bilän oynä. dış.деб бир тaнгa пул берибди. Онaсидaн олгaн пулини унгa берибди. håzir kitåbsiz birårtä häm xånädån yoq. дебди. Уйигa келсa. Бу ҳолдaн ҳaйрон бўлгaн онa вa болa учинчи куни ўтириб мaслaҳaтлaшибди. Кечгaчa ўйнaб юрибди. Болa. Болa xурсaнд бўлиб кўчaгa чиқиб кетибди. Üyigä kelsä. Эртaсигa ҳaм шу воқеa қaйтaрилибди. Åtä tängäni ålib håvuzgä taşläbdi. Şuning üçün häm u yerdä Özbek. bädiiy. Ҳaлиги ярим тaнгaни топиб чиқибди. Tåcik. endi kättä bolib qålding. оxиридa xор бўлмaйсaн!” . энди кaттa бўлиб қолдинг. нимa қилaр экaн? .192 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kütübxånä Kütübxånäni bilmäydigän bålä bolmäsä keräk. Båla våyägä yetgäç. Болa отa-онaнинг тaрбиясидa кaттa болибди. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: birårtä: bir. åtasi håvuz boyida otirgän ekän. fazla tåpil-: bulunmak barçä: bütün kättä: büyük çet: yabancı.

Şunda åtäsi oğligä: Kördingmi oğlim. Keçqurun uyigä kelib åtäsigä bersä. bir ådämnikidä xızmät qılıb. . kiyimlärini yeçib özini håvuzgä taşläbdi. gelir . Bålä åtäsigä bir xomräyib qaräbdi-dä.8. fırlatmak yäkkä: bir tane.Åtäm bu pulni mehnät qilmäsdän ålib kelgänimni bilgängä oxşäydi. öz mehnäting bilän tåpilgän däråmäd . Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: mehnät: emek taşlä-: atmak. pul tåpibdi. tamam mäslähätläş-: akıl danışmak toxta-: durmak oxşa-: benzemek qıyna-: eziyet etmek nimä: ne köçä: sokak keçqurun: akşam üstü ortåq: arkadaş xomrä-: somurtmak pul: para yeç-: çıkarmak. Endi bugün bir mehnät qılıb pul tåpib keläy-çi.pul tåtli bolädi. åtäsi u pulni häm håvuzgä taşläbdi. seslenmek xop: peki. Ünite . Häligi yärim tängäni tåpib çıqıbdi. şen däråmäd: kazanç. nimä qılär ekän? .degän ekän. çözmek xursänd: memnun. tek indä-: ses çıkarmak.debdi-dä.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 193 .

ketma-ket nasriy kitoblar yaratdi.Mäyli . Abdurahmon Jomiy (1492). U o`z dostonlarini “Matla ul-anvor” (“Nurlar boshlanishi”). -debdi. Shoh Husayn Bayqaroning o`zi unga rahnamolik qildi. “Xamsat ul-mutahayyirin”. Nizomiyning “Panj ganj” nomi bilan tarixga kirgan “Xamsa”si 5 masnaviydan tashkil topgan edi: “Maxzan ul-asror” (“Sirlar xazinas”). Qonğızåyni vähimä båsibdi. “Xazoyin ul-maoniy”ga uning 52 muamosi kiritilgan. shoirlikni hamma narsadan baland tutdi. Navoiy o`zbek tilida muammo yozgan ilk o`zbek shoirlaridan bo`ldi. 1491-yilda muammo janriga bag`ishlangan “Risolayi muammo” (ikkinchi nomi “Mufradot”) risolasini yozi. Lekin bular hammasi forsiy tilda yozildi. Atrofidagilar uning bu ishiga rag`bat va hurmat bilan qaradilar. ustozlaridan Sayyid Hasan Ardasher (1489). Özbek Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri Alisher Navoiy Alisher Navoiy she`rni.Qonğızåy bolsä undän soräbdi: . Ulardan forslar. ålsäng nimä ålib beräsän? . 54 ming misralik ulkan obida 6 oyda bitkaziladi. Alisher Navoiyning eng katta orzusi doston yozish. asosan. Navoiy maslahatga ustozi Abdurahmon Jomiy huzuriga boradi. “Shirin va Xusrav”. 1480-yillarning oxiri.da.194 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2 Aşağıda Özbek Türkçesiyle verilen metni Türkiye Türkçesine aktarınız. Vazirlik martabasida turib ham she`r yozishni to`xtatmadi. Shoir ishlagan kunlar hisobga olinsa. 1490-yillarning boshida Navoiyning yaqin do`stlari.debdi çopån. Ulug` shoirning ilk she`riy devonini muxlislari tuzgan bo`lsalar.Men seni ålgänimdän keyin. U 1488-yilda yozgan “Tarixi mulki ajam” (“Ajam shohlar tarixi”) shularning biri edi. 1485-yilning boshida yugatadi. fors tilida yozilar edi. 1485-1486-yillarda ikkinchi devon . O`z xalqining shunday hazinadan bebahra qolishi Navoiyni qiynadi. “Oynayi Iskandariy” (Iskandar oyinasi) deb ataladi. birinchi navbatda. Bu asarlar nasriy bo`lib. 1483-yilda o`z “Xamsa”sini yoza boshlab. “Layli va Majnun”. Bu asar “Muhokamat ul-lug`atayn”da “Zubdat ut-tavoxir”(“Tarixlar qaymog`i”) deb ham ataladi.Çopån aytibdi: . Shoirning fors tilidagi muammolarini esa 500 chamalaydilar. . 1480-1490-yillar Navoiy uchun badiiy ijodda samarali davr bo`ldi. uning o`z kuchi va imkoniyatlariga ishonchini mustahkamlaydi. Navoiy zamonasida muammo janri keng tarqalgan bo`lsa . “Majnun va Layli”. Shoir “Xamsa” dan keyin ko`p o`tmay. Vaqf deb biror xayrli ishning sarfu xarajatini ta`min qilmoq uchun ajratilgan yer yoki mulkka aytiladi. Pahlavon Muhammad (1493) ketma-ket vafot etdilar. Yuz yildan keyin unga Xusrav Dehlaviy (1253-1325) javob qildi. “Hasht behisht”(“Sakkiz jannat”). XII asrning buyuk shoiri Nizomiy Ganjaviy (1141-1209) dan keyin shoirlik qudtarining mezoniga aylanib qolgan “Xamsa” yaratish edi. Navoiy besh dostonni ikki yilda tamomlaydi.Mengä tegäsänmi? . Jomiy Navoiyni bu ishga tezlikda kirishishga undaydi. “Xusrav va Shirin”. shoirning bu ulug` zamondoshlari haqidagi memuar xotiralaridan tashkil topgan edi.Meni. Turkiy tilda birinchi marotaba “Xamsa” yaratiladi.“Navodir un-nihoya”(“Nihoyasiz nodirliklar”) maydonga keldi. “Holoti Pahlavon Muhammad” asarlarini yozadi. Olimu fuzalo-barcha bu hodisani zo`r olqish bilan kutib oldilar. “Hayf paykar”(“Yetti go`zal”). Navoiy ularga bag`ishlab “Holoti Sayyid Hasan Ardasher”. birinchi devoni-”Badoye ul-bidoya” (“Badiiylik ibtidosi”)ni 1472-1476 yillarda shohning amri va istagiga ko`ra o`zi kitob qildi. . Qonğızåy aytibdi: “Ey çopån meni özinggä xåtin qılib ålmäysänmi? debdi. ägär gäpimgä kirmäsäng mänä şu qolimdägi tayåq bilä urämän. shu tilni bilganlargina bahramand bo`ldilar. Navoiyning 1490-yillardagi eng katta xiz- . Çopån şundäy deyişi bilän. “Iskandarnoma”. Alisher Navoiy 1481-1482-yillarda “Vaqfiya” asarini yozadi.

menga do’st yo’q. beyuz qo’ygan qopqondan qo’rq.. Erka kiyik. Asarlari: «Uyg‘onish» (1923). 1492-1498-yillarda tartib qilingan 4 qism devondan iborat bu ulkan she`riy kulliyot shoirning turkiy tilda yozilgan deyarli barcha lirik she`rlarini qamrab olgan edi. Yuragimdan to’kilmay ne so’z qoldi. 1932-yilda Moskvaga ko‘chib ketib.8. Cholponni o‘limga hukm qilingan sud qarori 1938-yilning 5-oktabrida chiqarilgan edi. Shamol emas. maylimi bir erkalasam?. izing quvib yurdi kamon. «Oydin kechalarda» «Qor qoynida lola». «Doxtur Muhammadiyor». Ünite . sen ham. dildosh kutib ko’zim toldi. mening ko’zim qora. Umrimizning barcha yo’li. maylimi bir erkalasam?. Sayyod mening kulbamni ham qildi vayron. yig’laymiz birgalashib yantoqlarga. Bu dunyoda birday g’arib men ham. «Jo‘r» (songgi toplami. hech bo’lmasa o’lim oldi. Erka kiyik. «Soz» (1923). «Tong sirlari (1926). Erka kiyik. Majnun bo’lib sahrolarga yetalasam. mening bag’rim yara. Sening joning . Bu dunyoda senga do’st yo’q. Ikkalamiz yaralganmiz qiynoqlarga. Erka kiyik. 30-yillarda matbuotda Cholponga qarshi maqolalar tinimsiz chiqa boshlagach. Erka kiyik. maylimi bir erkalasam?. Yo’l so’ngida. Cholpon 16 yoshidan boshlab ijod qila boshladi. «Oq ..Yusuf Abdulhamid Cholpon Abdulhamid Sulaymon og‘li Cho‘lpon 1898 yil Andijon shahrining Qatorterak mahallasida tug‘ilgan. Bu dunyoda sen bechora. adabiy emakdosh va dramaturg sifatida faoliyat ko‘rsatadi. nashr etilmay qolgan) kabi she’riy to‘plamlari.. Cholpon 1924-1926-yillarda Moskvada tashkil etilgan o‘zbek dramstudiyasida tarjimon. maylimi bir erkalasam?.. Kel. Sening bag’ring yara. maylimi bir erkalasam?. Uning ilk she’ri «Turkistonlik qardoshlarimga» (1914)dir. Soch oqardi.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 195 matlaridan biri “Xazoin ul maoniy” (“Ma`nolar xazinasi”)ni tuzish bo`ldi. so’qmog’i cho’g’. Sahrolarda qurimagan buloqlarga. ilk asari «Qurboni jaholat» 1914-yilda yozilgan. Dahshatlisi shundaki. maylimi bir erkalasam?. «Qurboni jaholat». «Novvoy qiz». 1935-yilning boshlarida esa Toshkentga qaytib. mening jonim — omonat jon. Erka kiyik. maylimi bir erkalasam. Sening ko’zing qora.. 1937-yilda Cholpon qamoqqa olinadi. Shoir 7-8 yoshidan 20 yoshigacha bo`lgan davrni umrining navbahori hisobladi va shu davr devonini “G`aroyib us-sig`ar”(“Yoshlik g`aroyibotlari”) deb atadi. Hamza nomli teatrda (shu teatrning tashkilotchilaridan biri Cholpon edi) adabiy emakdosh bolib xizmat qiladi. 1938-yil 4-oktabrda Toshkentda otib tashlanadi.. Erka Kiyik Erka kiyik. Cho’g’dan qo’rqma. jon saqlaydi. men bechora!. «Buloqlar» (1922).. M.

Mendan-da go‘zaldir. Oqg‘a ko‘milganda shunchalar go‘zal. Men suyib… men suyib kimni suyibmen? “Men suygan suyukli shunchalar go‘zal. yonib kuyibmen. yolimdan ozib. Yonimdan o‘tganda sorab ko‘ramen. boshini bukib. ongda. Bizdan-da go‘zaldir. «Hujum» (V. ko‘milgan oqg‘a. «Yorqinoy» dramalari. qochib. kundan-da go‘zal!” Ul ketkach. Oydan-da go‘zaldir. Eng yorug‘ yulduzdan seni soraymen. «Gavharoy» kabi hikoyalar. Tushimda ko‘ramen – shunchalar go‘zal. Quyida Cholpon ijodidan bir she’rni taqdim etamiz. Ul-da uyatidan bekinib. Ul-da aytadir: “Bir qizil yanoqg‘a Uchradim tushimda. Boshlaymen oydan-da seni sormoqg‘a. Aytadir: “Men uni tushda ko‘ramen. Aytadir: “Bir ko‘rib. «Kecha va kunduz» romani va birqancha maqolalar. Aytadir: “Bir ko‘rdim tushdamas. Undan-da soraymen sening tog‘ringda. Ul yulduz uyalib. Men ongda ko‘rganda shunchalar go‘zal. Oydan-da go‘zaldir. Oydan-da go‘zaldir. kundan-da go‘zal!” . kundan-da go‘zal! Erta tong shamoli sochlarin yoyib. «Mushtumzor». Boshimni zor ishga berib qoyibmen. oydan-da go‘zal!” Ko‘zimni olamen oy chiqqan yoqg‘a.196 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I podshoning in’omi». Tog‘ va toshlar ichra istab yuramen! Bir ko‘rdim men uni – shunchalar go‘zal. Yan bilan hamkorlikda). Go‘zal Qorong‘u kechada ko‘kka ko‘z tikib. kun chiqar yorug‘lik sochib. kundan-da go‘zal!” Men yoqsil ne bo‘lib uni suyibmen?! Uning-chun yonibmen. «Ortoq Qarshiboev».

Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 197 Kendimizi Sınayalım 1. emek e. Кечгaчa ўйнaб юрибди. b. ayrılma hâl eki d. d. e. Men çallarnıng etråfindä eylenemen c. Ç. d.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. K c. ‘Här kimning mehnäti özige şirin’ ifadesinde geçen mehnät kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Navoiy o`zbek tilida muomma yozgen ilk o`zbek şoirlaridan boldi. muhannet c. Özbek Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “Р. Sähär väqtidä güllärin soldi. Men çållarning ätråfidä aylänämän b. Sizgä minnätdårçilik bildirämän. ‘Sizni körgänimdän xursändmän. Кaчгeчe oйнoб йурубди. e. Sizi gördüğüme şaşırdım. Sizdän iltimäs qılämän. c. minnet b. Sizi gördüğüme memnunum. 5. özlemek e. I. Ч. P. arzu d. Båla xursand bolib köçägä çıqıb ketibdi. Ҳ e. Navayi özbek tilida muamma yazğan ilk özbek shoirlaridan bo`ldi. Кечгeжe oйнeп юрибди. C. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapım eki almış bir kelime vardır? a. T e. Aşağıdaki harflerden hangisi Özbek Kiril alfabesinde bulunmaz? a. О. “Keçgäçä oynäb yüribdi. Meh callarning atrofide eyläneman 4. c. d. Ünite . Å. Kiril harfleriyle verilen “Нaвоий Ўзбек тилидa муaммо ёзгaн илк ўзбек шоирлaридaн бўлди” ifadesinin Özbek Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Кечгeчe oйнaб йурипди. Navoiy o`zbek tilida muammo yozgan ilk o`zbek shoirlaridan bo`ldi. Sizi görünce hırslandım. N. Sizning käsbingiz nimä? c. Sizi göreceğimi ummuyordum. Mäh çalılarning åtråfide äylänämän d. Yu. ‘Bu yerdä tört million nüsxädän årtik kitåplär saqlänädi. Nevaiy uzbek tilide muammo yozgan ilk uzbek shoirlaridan bo`ldi.fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. R. Z. benzemek 10. zarf-fiil eki b. Å. aksamak c. Kiril harfleriyle verilen “Мен чоллaрнинг атрофида айланаман” ifadesinin Özbek Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Ж b. 7. Қ” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Q d. . e. Navoiy özbek tilinde muammo yazgan ilk özbek şairlerinden boldu. R. b. Ç. sevmek b. Q b.8. d. Men çollernin atrafıda aylanämän e. bulunma hâl eki c. tembel 8. okşamak d. fiilden isim yapma eki 9. P. O. oxşä.” cümlesinin Özbek Kiril alfabesiyle doğru yazımı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. З 3. b. Қaчгaчa ўйнoп юрибди. K 2. Ў d. D. 6.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. e. b. c. Ә c. Sizi görme fırsatı buldum. çokluk eki e.

TDEK. Özbekçe (Çev. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. d Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c. 7. 179-198. . 62. demiş çoban. Türk Dili. İstanbul. “Özbekler” (Akt. (2007). Gazi Kitabevi. Yiğit. KB Yay. d 8. (2000). İstanbul. (1993). Ankara. Cem Yay. Simurg Yay.Efendiyev. İstanbul. T. Özbek Türkçesi Grameri. Türk Dillerindeki Sontakılar.Hünerli B. Dil.. Bozkurt. Sosyal Yapı. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . Şubat. 127. T. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. S. Tåşkent.Meni yesäng tumşuğıngni çäyib ye. Tekin. B. (1993). (1997). Akçağ Yay.-Mahmud. O. M. M. “Özbek Türkçesi Üzerine Birkaç Söz”. Kapı Yay. S. (1997). E. (1999). B. 291-354.Türk Dünyası Araştırmaları. s. çäyäy tumşuq. håvuz..Eçki. Özbek Türkçesi. Çobanın böyle demesiyle Kongızayı sıkıntı basmış. Ercilasun. Ankara... (1998). I-II. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Håzirgi Özbek Tili. Çağdaş Özbek Şiiri. Türklerin Dili.. Li. Kriter Yay. Ankara. KB Yay. Yaman. (2007). (1997). İstanbul. Yaman. Özkan. Bahar. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. “Özbek Türkleri Edebiyatı”. C. bir yoq ekän. R.. (2006). e 6.. yeyäy eçki. Geçit Yay. Özbek Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbek Türkçesi Karşılıklar Kılavuzu. . s. (2005). TDK Yay. debdi. b 3. M. Öztürk. B. Özbek Türkleri Tarihi. Ankara. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. L. Akalın). . Özkan. Ankara. Ercilasun).Şuataman. (1996). Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası.. Kayseri. 41-44. s. V. Coşkun. e 10. c. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Özbekistan Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbekistan Türkçesi Sözlük. Öztürk.. Yıldırım. Yusuf. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ankara. Elazığ. bergin suv. İstanbul.198 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Rifat Gürgendereli). Ö. A. N. “Özbek Türkçesi”. Ahmet B. 139-186. eğer sözüme girmezsen.Durmuş. (1994).. 149-152. Temmuz. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. M. İstanbul. Ankara. (1993). Qaşqır håvuzgä båribdi: .. Çizgi Kitabevi. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Ahmedov. -Peki. A. Türk Dili (Basılmamış) Doktora Tezi. İstanbul. b 5. Yaman. F. Yusuf Gedikli). 3-53.. Akçağ Yay. TDAV Yay. F. Ankara. Kämål. Akçağ Yay. (2003).. Gazi Kitabevi.debdi. Saray. Ankara.. Türk Dilleri. Malatya. 2. bir eçkini köribdi. (1998). Özbek Türkçesinde Edatlar. S. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.. (1996). Türk Dilinin Yurtları. M.. Sıra Sizde 2 Metnin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Kongızay sormuş: “Ey çoban. 1. Kebikeç Yay. R. a 4. Edebiyat. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. (2005). TİSAV Yay. Türk Lehçeleri Grameri (Ed.E. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Türk Dünyası Nüfus. işte şu elimdeki sopa ile vururum.. (2009). Şirin User. Salman.debdi. 4.. Yong-Sǒng (2004). beni kendine eş olarak almaz mısın? demiş. H. s. demiş. Ekim. Türk Dünyası Tarih Dergisi. Kocaoğlu. Wurm. Zeynalov. E. Eçki: . İnönü Ü. S. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Metnin Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Bir bår ekän. bir qaşqır bår ekän. Kocaoğlu. (1957). (2005). Konya 2005. Ankara. (1989).. (1994). Qaşqır: . men seni yeymän. N. Özbek Türkçesi. s. Qårni åç qaşqır yoldä keläyåtsä. C.Ölmez. TDK Yay. A. N. a 9. R. -Benimle evlenir misin? Kongızay ise ona sormuş: -Beni alırsan ne yaparsın? Çoban cevap vermiş: -Ben seni aldıktan sonra. s. T. Özbek Türkçesi El Kitabı. H.-Tulum. F. Doğan. E. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful