T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2392 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1389

ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I

Yazarlar Prof.Dr. Ahmet BURAN (Ünite 1-8) Doç.Dr. Ercan ALKAYA (Ünite 1-8)

Editörler Prof.Dr. Ahmet BURAN Doç.Dr. Mehmet Mahur TULUM

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend Kılıç Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Öğretim Tasarımcısı Doç.Dr. Cemil Ulukan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Ölçme Değerlendirme Sorumlusu Gülce Baraz Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ISBN 978-975-06-1066-0 1. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 7.800 adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Eylül 2011

İçindekiler

iii

İçindekiler
Önsöz .................................................................................................................... vii

Dil, Diller ve Türk Dili.....................................................................
DİL VE DİLLER .......................................................................................................... TÜRK DİLİ / TÜRKÇE .............................................................................................. TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ .................................... Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe ...................................................................... Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe ................................................................. Altay Dilleri ............................................................................................................ Ural Dilleri ............................................................................................................ Hint-Avrupa Dilleri .............................................................................................. Sami Dilleri ............................................................................................................ Çin-Tibet Dilleri .................................................................................................... Bantu Dilleri .......................................................................................................... Kafkas Dilleri ......................................................................................................... TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ ....................................................... Türk Dilinin Yaşı ......................................................................................................... Türk Dilinin Tarihî Gelişimi ...................................................................................... TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ ............................................................................ Türk Dünyası ............................................................................................................... Batı Türklüğü ............................................................................................................... Doğu Türklüğü ............................................................................................................ Kuzey Türklüğü ..................................................................................................... Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları ............................................. Batı / Güneybatı Türkçesi .................................................................................... Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi ................................................................................ Türk Dilini Konuşan Nüfus ....................................................................................... Özet ................................................................................................................................ Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar..............................................................

2
3 4 5 5 6 6 7 8 8 8 8 8 9 9 10 14 14 14 14 15 15 16 16 17 19 21 22 22 23

1. ÜNİTE

Türk Lehçeleri ve Tasnifi................................................................ 24
TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ ............................................ TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ ........................................................................... Türk Lehçe Grupları İçin Kullanılan Adlar .............................................................. Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi ................................................................... Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri .......................................... Türk Lehçelerinin Ses Özelliklerine Göre Tasnifi ................................................... Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmaları ................................................ Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmalarından Örnekler ...................... Wilhelm Radloff ’un Tasnifi ................................................................................. G. J. Ramstedt’in Tasnifi ....................................................................................... Samoyloviç’in Tasnifi ............................................................................................ N. A. Baskakov’un Tasnifi .................................................................................... TÜRK DİLLERİNİN BATI HUN DALI .................................................................. 25 28 31 31 31 31 32 33 33 34 35 38 38

2. ÜNİTE

iv

İçindekiler

TÜRK DİLLERİNİN DOĞU HUN DALI ............................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar..............................................................

39 40 42 43 43 44

3. ÜNİTE

Azerbaycan Türkçesi ....... .............................................................. 46
AZERBAYCAN ADI ................................................................................................... AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ .............................................................. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ ...................................................................................... AZERBAYCAN EDEBİYATI ..................................................................................... AZERBAYCAN CUMHURİYETİ ............................................................................ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ .................................................................. Ses Bilgisi ...................................................................................................................... Ünlüler .................................................................................................................... Ünsüzler .................................................................................................................. Şekil Bilgisi ................................................................................................................... Çekim Ekleri .......................................................................................................... Yapım Ekleri ........................................................................................................... Sıfat-Fiiller .................................................................................................................... Zarf-Fiiller .................................................................................................................... Hareket Adları (İsim-Fiiller) ..................................................................................... Kelime Türleri .............................................................................................................. Zamirler .................................................................................................................. Sıfatlar ..................................................................................................................... Zarflar ..................................................................................................................... Edatlar ..................................................................................................................... Özet ................................................................................................................................ Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar............................................................. 47 48 49 50 51 52 52 52 53 54 54 63 66 66 67 67 67 68 69 70 73 76 77 77 79

4. ÜNİTE

Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri ........................ 80
AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ ...................................................... AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ ..................................................... AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ............................................... Azerbaycan Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ...................................................... Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar.............................................................. 81 82 82 90 92 93 93 94

......................................................................................................... Sovyet Devri Edebiyatı ........... TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ .......................................................96 TÜRKMEN ADI ........................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı .............................................................. ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ ................................................................................................................................................................................................................ Zarflar ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ÜNİTE .................................................... Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar............................................................................................................................................................... Sıfat-Fiiller .................................................... Ünlüler ..... ÜNİTE Türkmen Türkçesi...................................................................................................................................................İçindekiler v 5..... TÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ ............................................................................................................. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ................................................................................................................... TÜRKMENİSTAN ................................................................................ Şekil Bilgisi .................... TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ ................................... Yapım Ekleri ....................... Kendimizi Sınayalım ......................... ....................... Çekim Ekleri .................................................................................................................................................................................................................................................................................................. ÖZBEK TÜRKÇESİ ........................... Zarf-Fiiller ........................................................ ÖZBEK EDEBİYATI .............. Ünsüzler .................. 135 136 136 142 144 145 145 145 6....................................... ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ .......... Ünlüler ................................................... Edatlar ............................................................................................ TÜRKMEN EDEBİYATI ............................................................ Kendimizi Sınayalım .......................................................................................................... Ses Bilgisi ............................................................. Ses Bilgisi .... Özet ........................................................................................................................... 147 147 148 149 150 151 151 151 7................................... TÜRKMEN TÜRKÇESİ ....................................................................................................................................... TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ................................................................................................... Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar ..................................... Zamirler ..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Sıfatlar ........................................................................................................................................................................................................ Kelime Türleri ................................................................ Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ..................................................................... Türkmenn Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ...................................................... Hareket Adları (İsim-Fiiller) ................................................................................ XX.....................................146 ÖZBEK ADI .................................................................................. 134 TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ ........................................................................................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ...................... ÜNİTE Özbek Türkçesi.................................... 97 98 99 99 100 100 101 102 102 102 105 107 107 116 119 120 120 121 121 122 123 124 127 130 131 131 132 Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri................................ ÖZBEKİSTAN ................. Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı ....................................

.......................... Şekil Bilgisi ................................................................................................................................................................................................... Yapım Ekleri .................................... 152 153 153 167 171 172 172 173 173 174 175 176 179 182 183 183 183 8.............................. Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar .............................................................................. Kelime Türleri ................. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .................................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım .................................................................................................................................................................. Zarflar ............................................................................................................................................................................................vi İçindekiler Ünsüzler ................................................................................................. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .............................................................................................................................................................................. ÜNİTE Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri...................................... Özbek Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ............................................................................................................................................ Hareket Adları (İsim-Fiiller) . Sıfatlar ....................... Zamirler .................................................................................................. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................................................................ 185 186 186 194 197 198 198 198 ....................... Kendimizi Sınayalım ....................... Sıfat-Fiiller ...... Çekim Ekleri .................................. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ................. ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ ...... Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ .................................................................................................................. Zarf-Fiiller ....................................................................................................... 184 ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ .................................. Özet ................................................................................................. Edatlar ............................................................

Editörler Prof. Türk dilinin günümüzde konuşulan lehçelerine Çağdaş Türk lehçeleri diyoruz. çağdaş yazı dilleri ve özellikleriyle öğrenerek kişisel dünyanızın geleceğini bu dilin zenginliği ve güzelliğiyle kurgulamanızı ve başarılı olmanızı diliyoruz. Türk dilinin Oğuz kökenli batı koludur ve Türk lehçeleri arasındaki özel adı Oğuz Türkçesi ya da Türkiye Türkçesidir. kendimizi sınayalım sorularını yanıtlar. tarihi ve çağdaş lehçeleri ile bir bütündür. Çuvaşça ve Yakutça olarak adlandırılan üç uzak lehçesi vardır. Türkiye’de konuşulan Türkçe. sıra sizde konularını doğru yanıtlar ve açıklar iseniz konular hakkındaki bilgilerinizi pekiştirmiş olursunuz. Bu yazı dilleri. Avrasya coğrayası başta olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde Türk dilinin şu ya da bu lehçesi konuşulmakta. çağdaş coğrafyası.Dr. Mehmet Mahur TULUM . Bu uzak lehçelerden Türkçe kolunun içinde gelişen çok sayıda yakın lehçe bulunmaktadır. Bilindiği gibi Türk dilinin Türkçe. Dünyanın geleceğinin dili olan Türkçeyi. Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesi Oğuz/Batı grubunu. nitelik ve nicelik bakımından Türk dünyasının en önemli yazı dilleridir. Kazak ve Kırgız Türkçeleri de Kuzey/Kıpçak grubu çağdaş Türk yazı dillerini temsil etmektedir. aynı zamanda maddi ve manevi anlamda birçok imkân ve önceliğe de sahip olmak demektir. Bu yakın lehçeler de kendi içinde Kuzey/Kıpçak grubu. Türkçe. metin ve alfabe bilgileri yer almaktadır. Türk dilini tarihi ve çağdaş lehçeleriyle bir bütün halinde bilmek.Önsöz vii Önsöz Sevgili öğrenciler Türk dili. Tatar. Ahmet BURAN Doç. İki ciltlik seri için seçilen yedi yazı dilinden. sadece bir bilgiye ulaşmak demek değil. Türk dünyası ve çağdaş Türk lehçeleri bilgileri ile birlikte seçilen lehçelerin gramer. Türk dilinin bütünü hakkında bilgi sahibi olabilmek için tarihi ve çağdaş lehçeleri bilmek gerekir. Türkiye Türkçesi dışındaki çağdaş Türk yazı dillerinden üçü hakkında ise özel ve geniş bilgiler verilmektedir. Kitapta genel Türkoloji. dünyanın en yaygın ve en prestijli dillerinden biridir. Dikkatle okuyup öğrenmeye çalışırsanız. Türkiye Türkçesi dışında Türk dilinin birçok lehçesi bulunmaktadır. öğrenilmekte ve öğretilmektedir. Doğu/Karluk grubu ve Batı/Oğuz grubu biçiminde üç ana gruba ayrılmaktadır. İlk yarıyıl için kaleme alınan bu ders kitabında. çağdaş Türk lehçelerinin bütünü hakkında genel.Dr. Türkiye Türkçesinden sonra. Özbek Türkçesi ile Uygur Türkçesi Doğu/Karluk grubunu. Bu lehçelerin bir bölümü sadece konuşma dili durumundayken bir bölümü hem konuşma hem de yazı dili olarak kullanılmaktadır.

Türk Dilinin yaşı ve tarihî gelişimi konusunu açıklayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • Dil ve Diller Türk Dili Lehçe/Uzak Lehçe Şive/Yakın Lehçe • • • • Ağız Yapıları Bakımından Diller Kökenleri Bakımından Diller Türk Dünyası İçindekiler • DİL VE DİLLER • TÜRK DİLİ/TÜRKÇE • TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ • TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ • TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Dil. Türk Dilinin yayılma ve gelişme alanlarını açıklayabileceksiniz. Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları. Türk Dilinin dünya dilleri arasındaki yerini belirleyebilecek. en dar olanından en geniş olanına doğru sıralayabilecek. Diller ve Türk Dili . Dil ve dilleri tanımlayabilecek.1 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I      Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

fikir ile şekil arasında bir ilişki bulunduğunu savunurken bir bölümü de dilin düzensiz olduğunu. “bildirişimi sağlayan göstergeler dizgesi” (Saussure 1998. düşünce. varlığın insan algısı içindeki bilgisini işaret eder ve toplumların eşyayı. 55) şeklinde tanımlamaktadır. 46) olarak tanımlamıştır. Dilleri yazı dili olup olmamaları bakımından da yazı dilleri ve konuşma dilleri biçiminde tanımlayabiliriz. “göstergenin nedensizliği ilkesi”ni. fikir ile anlatımı arasında doğal bir ilişki bulunmadığını savunmuşlardır. bu bildirişim ihtiyacından doğmuştur. ten dili / dokunmayla ilgili göstergeler şeklinde adlandırılabilir. eşya ile adları/göstergeleri. Dilleri oluşma biçimlerine. De Saussure dili. toplumsal ve işlevsel dil türleri biçiminde sınıflandırılabilir. Diller ve Türk Dili DİL VE DİLLER Dil. varlığı algılama. dilin tarihini insanlığın tarihi ile birlikte ele almak gerekir. anlamlandırma ve anlatma özelliklerine göre değişiklikler gösterir. Dil. Hem kişilerin hem de toplumların kimliklerini belirleyen ve onları temsil eden bir özelliği vardır. doğal.Dil. sosyal ve kültürel bir üretim olan dilin insanlar tarafından sonradan geliştirildiğini savunmuşlardır. İkinci fikre katılan F. Doğan Aksan da “dil. Dolayısıyla beş duyunun her biriyle saymaca bir dil sistemi yaratmak mümkündür. Toplum dilbilimsel açıdan diller. dolayısıyla düşünce ile anlatım. Bu doğuşa kaynaklık eden şeyin ne olduğu konusunda ise bir birlik yoktur. İnsan sosyal bir varlıktır. insanın ayırt edici bir vasfıdır. Dilin kökeni ile ilgili görüşler iki temel anlayış içinde değerlendirilir. dil/tat dili / tat almayla ilgili göstergeler. duygu ve düşüncelerini birbirlerine aktarmak isterler. Bildirişimi sağlayan her türlü gösterge. Birlikte yaşayan insanlar. insan-varlık ilişkisinde bilme. ikincisi ise ‘çok kökenlilik’ kuramıdır. kimileri de insana verilen şeyin dili yapma ve kullanma yeteneği olduğunu. Aynı şekilde Eski Yunandan beri kimi düşünürler. Dil. kullanılma yerleri ve işlevlerine göre. insan-insan ilişkisinde bildirişme aracıdır. dilin bir mantık ürünü olduğunu. ölçünlü. İnsan ile birlikte var olduğu için. Dil. duygu ve isteklerin bir toplumda ses ve anlam yönünden ortak olan öğeler ve kurallardan yararlanılarak başkalarına aktarılmasını sağlayan çok yönlü çok gelişmiş bir dizge ” (Aksan 1985. bölgesel. Aristo’dan beri kimi araştırmacılar dilin Tanrı tarafından insana öğretildiğini savunurken. Bunlardan birincisi ‘tek kökenlilik’ kuramı. İnsan varlığı beş duyusuyla algılar. Tek kökenliliği savunan- . göz dili / görsel göstergeler. kulak dili / işitsel göstergeler. burun dili / kokuyla ilgili göstergeler. her türlü araç dil sayıldığı için F. Bu diller. dilin doğasını yansıtan temel bir ilke olarak tanımlamıştır. De Saussure. yapay ve özel diller şeklinde gruplara ayırmak mümkündür.

Özellikle 20. Başkurt. dillerinin adına Türkçe/Türk dili.. oymak ve aşiretlerin konuştukları dilin ortak adıdır. Türkçe dar anlamda Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmî dili. Makedonya. Türkçe. KaraçayBalkar. Karluk/Doğu grubu: Özbek ve Uygur Türkçeleri. Kıbrıs. Nitekim diğer Türk cumhuriyetleri boy veya coğrafi adla anılırken. Türkçe de Türkiye Türkçesi ile sınırlandırılmıştır. kavim adlarının sonuna getirilen +cA/+çA ekiyle yapılır. sadece Türkçenin bir lehçesidir ve özel adı ‘Türkiye Türkçesi’dir. Aradaki farklılıklar lehçe / uzak lehçe. Günümüzde Türkçe sözü yavaş yavaş gerçek ve genel anlamıyla kullanılmakta ise de. Tatar. Anadolu Türklerinin Türk adıyla anılması. bu kullanımın sakıncaları açıkça görülecektir.. dünyada bu ad yaygın biçimde ‘Türkiye Türkçesi’ karşılığında kullanılmaktadır. Türk kelimesinin kavram alanı ve başlangıcından bugüne yaptığı işlev göz önüne alınırsa. Bosna-Hersek. Göktürklerden önce de var idi elbette. 3. Oğuz/Batı grubu: Türkiye. İngilizce gibi. Karahanlılar döneminde yazılan eserlerde de bu adlandırma açıkça görülmektedir. Bunlar bir dilin çeşitli sebeplerle oluşmuş alt kollarıdır.4 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I lara göre başlangıçta tek dil vardı. Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları. Türk dilinin bugün üç uzak lehçesi vardır.” gibi adlandırmalar kullanılmıştır. Kaşgarlı’nın büyük lügatinin adı da Dîvânü Lügâti’t-Türk’tür. Osmanlı. Nogay. Türklerin konuştuğu dilin adıdır. Türkiye’de de zaman zaman “Kazakça. çeşitli lehçeler halinde konuştukları dilin adıdır. Böylece Türk adı Türkiye Türkleri. Kazak dili. Daha sonra bu dilden ağızlar. Türkçe kolu kendi içinde üç ana gruba ayrılır: 1. 2. Türkçe. Göktürklerden sonra. Kıpçak ve Çağatay sahalarında yazılan eserlerin hemen hepsi. Bu ifadelerin her birinde “dili” tamlananı +cA/+çA ekinin yerini tutmaktadır. 2. Çok kökenliliği savunanlara göre ise. Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmi dili olması nedeniyle. Yunanistan. Türkiye’de yaşayan Türklerin ana dilidir. Azerice. Türkçe. en dar olanından en geniş olanına doğru şöyle sıralayabiliriz: 1. Kutadgu Bilig’in ön sözünde eserin “Türk dili ile yazıldığı” belirtildiği gibi. ” dediklerini görüyoruz. şive / yakın lehçe ve ağız terimleriyle ifade edilir. Kıpçak/Kuzey grubu: Kırgız. Türkî demektedirler. Suriye. Selçuklu. Zira. Sırbistan. Türkçe. Türkçe. Türkçede dil adları. TÜRK DİLİ / TÜRKÇE Türkçe. Tatar dili. Ancak yazı dili olarak Göktürklerden itibaren günümüze kadar aralıksız kullanılmış ve adı hep “Türkçe/Türk dili” olmuştur. Başkurt dili. Türk ve Türkçe kelimelerinde bir anlam daralması yaratmıştır. Bulgaristan. yüzyılın başlarından itibaren Sovyetlerdeki Türk cumhuriyetlerinde “Azeri/Azerbaycan dili. Hırvatistan ve ay- . Tatarca. Kırgız dili. lehçeler doğmaya başladı ve farklılaşma ilerledikçe bu lehçeler yeni diller haline geldiler. Anadolu ve civar sahalarda. Karaim Türkçeleri. 3. Uygurların da kendi dillerine Türkçe. Türk kökenli olan ve olmayan bütün Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının ortak dilidir. Kumuk. İran. geniş anlamda ise dünya üzerindeki bütün Türk soylu halkların değişik coğrafyalarda. “ Türk tili / Uygur Türk tili. insanlar farklı coğrafyalarda farklı gruplar halinde yaşamaya başladığı için her grup ayrı bir dil oluşturdu ve daha doğuş aşamasında diller farklıydı. Kosova. Aslında Türkiye’de konuşulan dil. Almanca. Bunlar Yakutça. Türk kelimesinin kavram alanı içinde yer alan bütün boy. Bunu tarihî belgelerden tespit ve takip etmek mümkündür. Irak. Rusça. Azerbaycan. Türkmen ve Gagavuz Türkçeleri. aynı şekilde. soy. Türkmence…” gibi terimlerin kullanıldığını görüyoruz. Türkçe. Çuvaşça ve Türkçedir. Kazak.

Permce. kap kacak. Türkçe günümüzde edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eskidir ve daha eski yazılı metinlere sahiptir. Dolayısıyla Türkçe dünya çapında prestijli. Baskça gibi diller tek heceli dillerdendir.1. Ural. sayısı kesin olarak bilinmemekle birlikte. yaşayan dünya dilleri arasında. Altay. geçer bölge dili. ulusal dil ve yazı dili olmasıyla ölçülür. Dünya dillerinin bilinen yaygın tasniflerini ve Türk dilinin dünya dilleri arasındaki yerini kısaca şöyle tespit etmek mümkündür: Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe a. bilgisayarın icadı ve genel ağ (internet) kullanımıyla birlikte sanal ortamda da yerini almıştır.Tek Heceli Diller: Çince. Japonca Fince. dünya çapındaki yaygınlığı. Latin. ağaç. çeşitli türden kâğıtlara yazılan Türkçe. TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ Bir dilin dünya dilleri arasındaki yeri ve değeri. Türkçe çok eski tarihlerden beri yukarıda sayılan bütün özelliklere sahip bir dil olarak yaşaya gelmiştir. b. Ayrıca bu grup içinde yer alan ancak. diplomasi dili. bakır. Bugün yeryüzünde. Eklemeli Diller: Türkçe. Türkçe başta Göktürk. Ünite . Estçe gibi Ural ve Altay dil ailelerine mensup diller bu gruba girerler. pişirilmiş toprak. Çuvaşça ile Yakutça (ve kimilerine göre Halaçça ) dışında kalan Türk lehçelerinin ortak adıdır. Moğolca. altın. çeşitli Avrupa ülkelerinde yaşayan Türklerin konuştuğu dildir. 5. konumunu. Tibetçe. Siyamca. tarihî ve çağdaş Türk lehçesinin ortak adıdır. en az 3000. Vietnamca. en çok 9000 dolayında dil olduğu kabul edilmektedir. Arap. Korece. 4. Endonezyaca. Dünya dillerini değerlendiren “Nostratik teorisi” HâmiSâmi. Hint-Avrupa. Kızılderili dilleri ve Gürcüce gibi diller de bu gruba dahil edilmektedir. 10’dan fazla alfabe ile yazıya geçirilmiş. uygarlık dili. daha çok. Ural ve Altay dilleri arasında da en eski yazı dili Türkçedir. Avrupa’da Türkçeden daha eski yazılı metne sahip herhangi bir dil yoktur. Türkçe. eskiliği ve geçerliliği bir dilin diğer diller arasındaki yerini. Mançu-Tunguzca. Diller ve Türk Dili 5 rıca Almanya başta olmak üzere. Nostratik ve Avrasyatik teorilerinden başka. Ural. Çuvaşça ve Yakutça da dahil. Kore-Japon-Aynu. yazılı metinleri dünyanın çok değişik coğrafyalarında çok sayıda kütüphanede ve müzede saklanan bir dildir. kâğıt gibi çok değişik eşya ve araçlar kullanılmıştır. Uygur. seramik. “Avrasyatik Teorisi” ise. en eski yazılı metne sahip dilin Türkçe olduğu kabul edilmektedir. Yunan-Latin dilleri hariç. Bu ölçütlerin yaygınlığı. Kiril alfabeleri olmak üzere. tunç. . Türkçe. Altay. dünya dillerini yapı ve köken benzerlikleri bakımından tasnif edip daha küçük gruplara ayıran çeşitli çalışmalar da yapılmıştır. Türkçenin sahip olduğu bu özelliklerin tümüne birden sahip olan dillerin sayısı oldukça azdır.Dil. Gilyak. resmî dil. Kâğıdın kullanılmaya başlamasıyla birlikte. işlevselliğini ve değerini belirler. Çukçi. demir. 20’si yazı dili toplam 50 civarında. Hint-Avrupa. Eskimo-Aleut dillerinin aynı kökten geldiğini savunmaktadır. deri. bazı dillerin kendi aralarında yapı ve köken bakımından benzerlikler taşıdığını ortaya koymuştur. yaygın ve işlevselliği yüksek bir dildir. Sümerce tabletlerdeki Türkçe kelimeler dolayısıyla. Dravid dil ailelerinin aslında aynı kökten geldiğini ve bu dillerin daha eski bir ana dilden türediklerini. Bu diller arasında yapılan artzamanlı ve eşzamanlı karşılaştırmalar. Ugorca. Macarca. kaynaştırıcı bir özellik taşıyan Eskimoca. Türkçe yazıya geçirilirken taş. Kartvel.

Orta ve yeni Farsça ile yaşayan dillerden Ermenice. Litvanca. Yunanca.6 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I c. Hazar Çağdaş Türk Lehçeleri: 1. Türk Dilleri Tarihi Türk Lehçeleri: 1. Kazak Türkçesi 19. Dolgan Türkçesi 18. Şor Türkçesi 14. Uygur Türkçesi 17. Altay Türkçesi 13. Başkurt Türkçesi 12. Rumence. Peçenek 3. Flemenkçe. Sırpça. Bu grupta yer alan belli başlı diller şunlardır: Almanca. Gagavuz Türkçesi 5. Çağatay 6. Azerbaycan Türkçesi 3. Genellikle Hâmi-Sâmi dil ailesine mensup olan diller kök bükümlü. Çuvaş Türkçesi . İngilizce. İskandinav dilleri. Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe Altay Dilleri A. Türkmen Türkçesi 4. İtalyanca. Hint-Avrupa dil ailesine mensup olanlar ise gövde bükümlüdür. Bulgar 7. Orhun/Göktürk 2. tarihî dillerden Hititçe ve Hint -İran dilleri. Kuman/Kıpçak 4. Arapça. Karakalpak Türkçesi 22. Tatar Türkçesi 11. Avestçe. Latince ve onların bugünkü temsilcileri olan. Portekizce. Kumuk Türkçesi 8. Özbek Türkçesi 21. Hakas Türkçesi 15. Yakut Türkçesi 23. Keltçe. tarihî Sanskritçe. Nogay Türkçesi 9. Bantu dillerinden Güney ve Orta Afrika’da konuşulan Bantu dilleri bu grubu oluşturur. Tuva Türkçesi 16. Sâmi dillerinden ise Akadca. Karaçay-Balkar Türkçesi 7. Kırım-Tatar Türkçesi 6. Rusça. Fransızca. Eski Uygur 5. İbranice. Kırgız Türkçesi 20. Bükümlü / Çekimli Diller: Bu grupta yer alan dilleri kendi içinde “kök bükümlü ve gövde bükümlü” olarak ikiye ayırmak mümkündür. İspanyolca. Türkiye Türkçesi 2. Bulgarca. Arnavutça. Slav kökenli dillerden. Karaim Türkçesi 10. Lehçe.

Ayn Ural Dilleri A. Mançu-Tunguz Dilleri Sibir Kolu: 1. Nene (Yurak-Samoyed) 2. Mansiy (Vogul) 3. Liv 8. Evenkçe (Tunguzca) 2. Udmurtça Voljsk Kolu: 1. Vepss 6. Komi-Permyaç 3. Macarca 2.1. Buryat 3. Udeyce (Udegeyce) D. Diller ve Türk Dili 7 B. Nanayca (Goldca) 2. Moğol Dilleri 1. Selkup (Ostyak-Samoyed) . Mançur 2. Fin-Ugor Dilleri Ugor Kolu: 1. Samoyed Dilleri 1. Komi-Zıryan 2. Moğolca 2. Saam (Lopar) Perm Kolu: 1. Kalmuk C. Eneç (Yenisey-Samoyed) 4. Mari (Çeremis) 2. Korece 4. Japonca 2. Ryukyus 3. Ünite . Nganasan (Tavgiy) 3. Mordov B. İcor 4. Hantıy (Ostyaç) Baltık-Fin Kolu: 1. Çjurçjen Amur Kolu: 1. Karel 5. Estonca 3. Even (Lamut) Mançur Kolu: 1. Fince 2.Dil. Vod 7. Uzak Doğuda Hiçbir Gruba Dahil Olmayan Diğer Diller 1.

Slovakça Ayrıca. Kabartayca. Avrupa Kolu Germen Dilleri: 1. Çeçence. Biri Avrupa. Gürcüce. İtalyanca 5. Dunganca gibi diller bu aileye mensuptur. Bantu Dilleri Afrika’daki en büyük dil ailesi olan Bantu dilleri. Roman/Latin dilleri ve Slav dilleri olmak üzere üç büyük kol vardır. İbranice. Aramice. İnguşça. Sırpça 4. Rusça 2. Almanca 2. Kafkas Dilleri Güney Kafkasya. Bengalce. diğeri Asya koludur. İspanyolca 3. Fince ve Macarca hariç. eski ve orta Farsça ile yeni Farsça. B. Arnavutça. Lezgice gibi diller bu aileyi oluşturur. Tayca. Rumence Slav Dilleri: 1. Bulgarca 3. Lehçe 5. Keltçe. Tibetçe. Fenikece gibi diller ve bunların lehçelerinden oluşur. Flemenkçe 3. Fransızca 2. Çekçe 6. Portekizce 4. Tacikçe. Arapça. İskandinav dilleri Roman/Latin Dilleri: 1. Litvanca. Kuzey Kafkasya ve Dağıstan şeklinde sınıflandırılabilir. Abazaca.Hint-İran Kolu Başlıca Hint-İran dilleri. Tarihî Sanskritçe. Avestçe. Yunanca. Avarca. Orta ve Güney Afrika’da konuşulan çok sayıda dilden oluşur. Çin-Tibet Dilleri Çince. Hint-Avrupa dil ailesinin iki büyük kolu vardır. İngilizce 4. A. tarihî bir dil olan Hititçe de bu kola giren dillerdendir. Adigece. Urduca. Sami Dilleri Bu aile Akadca. Dil akrabalıklarını belirleyen özellikler nelerdir? 1 . Ermenice gibi diller bu ailedendir. Avrupa kolunun içinde Germen dilleri.8 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Hint-Avrupa Dilleri Bu dil ailesi bugün için dünyanın bilinen en büyük dil ailesidir. Avrupa’daki dillerin hemen hepsi ile Asya dillerinden Farsça ve Hindistan’daki çok sayıda dil bu aileye mensuptur.

Doğan Aksan. Bir dilin zenginliği. 168 kelimeyi çeşitli ses denklikleri çerçevesinde ele almakta ve “Sümerlerle Türkler arasında dil bakımından tarihî bir ilgi bulunduğu hususu bu 168 kelime ve gerekli açıklamalarla ispatlanmıştır” demektedir. Tuna. bilinen en eski yazılı metinler Sümerceye aittir. gerek etkileyici söylemler oluşturan değişik yinelemeler ve karşıt kavramların kullanılışı.1. hitabet kurallarını bilen. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi adlı eserinde Osman Nedim Tuna. Türk dilinin archeology ve glottochronology araştırmalarından hareketle ileri sürdüğüm yaşı 8500’dür” demektedir (Tuna 1990. onun eskiliği. bu dilin başlangıcını o günden hiç değilse bu güne dek geçen zaman kadar geriye götürmek gerektiğini söyler. Türkçenin ilk yazılı metinlerini MS VII. sürekliliği. gelişmiş. uyaklı anlatım. Türkçenin hemen o dönemde oluşmuş bir dil olmadığını. bugün edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eski yazılı metne sahip bir dil durumundadır. İlk Türkçe veya Ana Türkçenin muazzam bir zaman önce yaşamış olması gerekir. gerekse söz sanatlarından yararlanılmış olması. Diller ve Türk Dili 9 TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ Sümerce bugün yaşamamakla birlikte. Türk dili. Kısıtlı metinler olmalarına karşın yazıtlar. çokanlamlılığa sahip oluşu. edebiyat ve bilim dili oluşuyla söz konusu edilebilir. Bunlar Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimelerdir” şeklinde çok önemli bir hüküm vermektedir. eski ve sürekli yazılı metinlere sahip olan dillerin. zengin diller olması gerekir. Bu tespitlerin bir sonucu olarak da “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında. bu dilin uzun bir süre işlenmiş olduğunu göstermektedir. 142). Gerek düz yazı içindeki ölçülü. hatta sanatlı anlatıma yönelen.Dil. Sümerce ve Türkçe arasındaki ilgi birçok kişinin dikkatini çekmiş ve bu konuda çeşitli araştırmalar yapılmıştır. eğitimli bir zümrenin bulunduğu anlaşılmaktadır. oturmuş. Osman Nedim Tuna’nın “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında en eski yazılı metne sahip dil Türk dilidir” şeklindeki tespit ve iddiasını bir yana bırakıp. kimi Avrupalı bilginlerin görüşlerinin tersine. 49). Arat. söz konusu eserinde Türklerin MÖ 3500’lerde Türkiye’nin doğusunda bulunduklarını ve Türk dilinin zamanımızdan 5500 yıl önce müstakil ve iki kollu bir dil olarak yayıldığını iddia etmekte ve “Eğer doğuştan Sümerlerle temasa geldikleri zamana kadarki çözülme hızı sabit ise. yüzyılın sonu olarak (Çoyr /687-692) kabul etsek bile. Aksan vardığı sonuçları şöyle ifade etmektedir: “ Türklerde o dönemde yerleşik bir yazı sistemi ve bu sistemi kullanan. oturmuş. R. soyut kavramların kullanılışı. eşanlamlı öğelerin kullanılışını. çeşitli gelişmeler ve anlam olaylarıyla çok daha eskiye. çok eski ve gelişmiş bir dilin ürünlerini sergilemektedir. birkaç bin yıl öncesine uzanan gelişmiş bir dil niteliği taşıdığını göstermektedir. En Eski Türkçenin İzlerinde adlı eserinde. Dolayısıyla R. Yenisey yazıtlarında görülen sözcükler. Doğal bir gelişme sürecinden geçmiş ve anormal sayılabilecek herhangi bir durum yaşamamışsa. en eski yazılı belgeye sahip olan dil Türk dilidir. düzenli bir işleyişin varlığı. Türk yazı dilinin ilk metinleri olarak bilinen Göktürk yazıtlarında tespit edilen kavram alanı-kelime ailesi ilişkileri. Ural ve Altay dil aileleri içinde Türkçeden daha Türk Dilinin Yaşı . ileri öğelerin kullanılışını. anlam olaylarının görülmesini. Türkçenin soyutlama gücünü ortaya koymakta. söz sanatlarına yer verilmesini ve genel anlatım özelliklerini/üslubu dikkate alarak bir değerlendirme yapmış ve söz konusu metinlerin dilinin çok işlenmiş. zengin ve soyut kavramlara da sahip bir yazı dili karşısında bulunduğumuzu göstermektedir ( Aksan 2000. eski bir yazı dili olması gerektiği sonucuna varmıştır. ‘Orhun Yazıtları’nda görülen soyut kavramlardaki zenginliği. Ünite . Orhun yazıtlarındaki sözvarlığı.

daha sonra bizzat Türkler tarafından tespit edilip yazıya geçirilen metinlerden (Dîvânü Lügâti’t-Türk. Onun için. Dede Korkut Hikâyeleri) ve araştırmacılar tarafından son yıllarda Türk boyları arasında yapılan derlemelerden ilk sözlü edebî ürünler hakkında bazı bilgiler edinebilmekteyiz. belgelerle incelenemediği için. Got ). ancak yazılı metinlerin bize sunduğu imkânlar ölçüsünde dilin temel birimleri olan ses. Yazı dili öncesi dönem. Kuzey Hun Lehçesi Yakutçayı. yani diğer Türk lehçelerini doğurmuştur. Türk dilinin doğuşu ve kaynağı bakımından en fazla kabul gören görüştür. Ancak Türk dilinin tarihî gelişimini bu sözlü ürünlere göre değil. Doğu Hun Lehçesi de TürkTatar dillerini. Türk dilinin ‘Altay Dil Ailesi’ne mensup olduğunu ve ‘Ana Altayca’ denilen bir ana dilden türediğini savunan görüştür. bazı komşu kavimlerin dillerinden (Çin. Bu görüşe göre Altay dilleri şunlardır: Tablo 1. Yazı dili öncesinden yazı dili dönemine taşınan sözlü edebî metinler. Bunlardan birincisi. Nitekim. sözvarlıkları ve anlatım biçimleriyle yazı dili öncesi hakkında bazı yorumlar yapmamıza imkân verirler. yazılı belgelere dayandırarak tespit etmek zorundayız. teorik bilgilere dayanan bir dönemdir. kalıplaşmış ifadeleri. Bizans. yapı. sözdizimi ve vurgu’da meydana gelen değişme ve gelişmeleri incelemek mümkündür. Fars. Altay dilleri teorisinin kurucusu Ramstedt’tir. Türk dilleri kendi başına bir aile oluştururlar. Ramstedt’ten sonra değişik ülkelerden birçok Altayist ve Türkolog konuya ilgi göstermiş ve bu teoriyi desteklemişlerdir. daha sonra yazı dili haline gelirler. Bu dönemin dili kaydedilmediği için özellikleri hakkında tam ve kesin bilgiler vermek mümkün değildir. milâttan önceki yıllarda üç lehçeye ayrılmıştır. Arap. Bu gelenek içinde vücut bulan Türkçenin ilk sözlü edebî ürünlerinin hangi tarihe ait olduğunu belirtmek mümkün değildir. Bu görüşe göre. Türkçenin ‘Ana Hun Dili’ adı verilen bir ana dilden doğduğunu savunan görüştür. Tibet. Diller önce konuşma dili olarak var olur. Türk Dilinin Tarihî Gelişimi Bir dilin tarihini “yazı dili öncesi” ve “yazı dili dönemi” biçiminde ikiye ayırarak incelemek gerekir.1 Altay Dilleri Ana Altayca Türkçe Moğolca Tunguzca Mançuca Nanayca Japonca Korece Aynuca İkincisi ise. Türkçenin Altay dilleri ailesine mensup olduğu teorisi. Oğuz Kağan Destanı. sözvarlığı. Türk dilinin yazı dili öncesi dönemi hakkındaki bilgilerimiz genellikle Altay dilleri ve Ana Hun dili teorilerine dayanır. Türk dilinin kökeni ile ilgili iki önemli görüş vardır. Bununla birlikte. daha çok Türk yazı dili tarihi demektir. Rus .10 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I eski yazılı metne sahip bir dil bulunmadığı gibi. Bu lehçelerden. Doğup geliştikleri Ana Hun Dili. Türk dili tarihi demek. Batı Hun Lehçesi bugünkü Çuvaşçayı.2 Ana Hun Dilinden Doğan Lehçeler ANA HUN DİLİ Batı Hun Lehçesi Çuvaşça Kuzey Hun Lehçesi Yakutça Doğu Hun Lehçesi Türkçe Taraftarları ve karşıtları olmakla birlikte. Tablo 1. Avrupa’da da bugün Türkçeden daha eski yazılı metne sahip herhangi bir dil yoktur. Son zamanlarda üzerinde önemle durulan Türkçe ile Sümerce arasındaki ilişkiler de Eski Türkçeden önceki Türk dilinin durumu ve coğrafyası hakkında bazı ipuçları vermektedir. Yunan-Latin dillerini hariç tutarsak. Türklerin oldukça eski ve zengin bir sözlü edebî geleneği mevcuttur.

N. Pritsak ve K. Ana Türkçe veya En Eski Türkçe dönemi. W. Doerfer ile İngiliz asıllı Sir Gerard Clauson bu teoriye karşı çıkmışlardır. K. Kore dilini de Altay dilleri ailesine dahil etmiştir. Bu dönem ile ilgili olarak bazı komşu milletlerin dillerinden Türkçeye ait malzeme tespit edilebilmektedir. Grönbech. Rudnev ve Vladimirtsov başta olmak üzere. Poppe’ye göre Altay dillerinin dallanması şöyle olmuştur. M. Macar Türkologları J. Onlara göre Altay dilleri arasındaki yakınlık. Eski Türkçe (VI-IX yy. Bu devir yaklaşık olarak MÖ sekiz binli yıllara tarihlendirilmektedir. bir akrabalık ilgisinden çok karşılıklı ödünçlemelerden ibarettir. O. Nemeth ve Gombocz da bu teoriyi destekleyen görüşler ileri sürmüşlerdir. Benzing ve özellikle de Alman asıllı G.) 2. bu teorinin gelişmesine en fazla hizmet eden bilim adamıdır. “Temel Sözcükler ve Altay Dilleri Sorunu” adlı makalesinde. Tarihî bakımından. Orta Türkçe (IX-XV yy. Daha sonra Altay dilleri teorisini destekleyen ve geliştiren bilim adamlarının başında Ramstedt’in öğrencileri Pentti Aalto ile Nicholas Poppe gelir. Altay dilleri teorisini. Poppe ise. Ana Altaycanın Doğu ve Batı Altayca olarak iki kola ayrıldığı. Aalto. ikinci yüzyıla kadar gelen dönemi içine alır. Ünite . Türk dilinin metinlerle takip edilemeyen nazarî devirlerdir. Tablo 1. dil akrabalığının belirlenmesinde temel kelimelerin önemine işaret eder ve Altay dillerinde temel kelimelerin ortak olmadığı görüşünü savunur.1. En Eski Türkçe ve İlk Türkçe. P. Ana Altayca. Türk-Çuvaş dil birliğinin mevcut olduğu devir olarak tahmin edilmektedir. Ahmet Caferoğlu bu dönemleri şöyle tarihlendirmektedir: 1.Dil. Ancak Ana Altaycanın MÖ çok eski bir tarihte yaşadığı. Eski Türkçeden itibaren Türk dilinin tarihî gelişimini metinlerle takip edebilmekteyiz. . Modern veya Çağdaş Türkçe ise günümüzdeki Türkçedir. Gerhard Deorfer.S. Diller ve Türk Dili 11 Mongolistleri. Kotwicz. İlk Türkçe ise.3 Poppe’ye Göre Altay Dilleri ÇUVAfi-TÜRK-MO⁄OL-MANÇU-TUNGUZ D‹L B‹RL‹⁄‹ ANA KORE D‹L‹ ÇUVAfi-TÜRK D‹L B‹RL‹⁄‹ MO⁄OL-MANÇU-TUNGUZ D‹L B‹RL‹⁄‹ ANA MANÇUTUNGUZCA MANÇUTUNGUZ D‹LLER‹ ANA TÜRKÇE ANA ÇUVAfiÇA ANA MO⁄OLCA TÜRK D‹LLER‹ ÇUVAfiÇA MO⁄OL D‹LLER‹ KORE D‹L‹ Amerikalı dilci Street ise bu dillere Japon ve Aynu dillerini de eklemiştir. 4. H. yüzyıldan günümüze). Yeni Türkçe (XVI. Menges gibi bilim adamları desteklerken. Türkçenin bu dönemleri hakkında kesin bilgiler ve rakamlar vermek çok zordur.) 3.

12

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Türk yazı dilinin bugün için bilinen en eski yazılı belgeleri Göktürkler dönemine aittir. Ancak, özellikle Orhun (Tonyukuk, Köl Tigin, Bilge Kagan) metinlerinde görülen dil, oldukça işlenmiş, mükemmel bir ifade yeteneğine ulaşmış bir dildir. Bütün uzmanların ortak kanaati, bu dilin mutlaka birkaç asır işlenmiş olduğu yönündedir. Dolayısıyla Göktürk metinlerindeki dilin başlangıcını milâdın ilk asırlarına, hatta milâttan önceye kadar götürenler de vardır. Türk dili VII-VIII. yüzyıllardan başlayarak XIII. yüzyıla kadar uzanan dönemde tek yazı dili halinde yaşamıştır. A. Von Gabain’in Eski Türkçede tespit ettiği beş ağız ve daha sonra Kaşgarlı’nın Dîvânü Lügâti’t-Türk’te belirttiği farklılıklar, konuşma dilindeki farklılıklardır. Bu ilk dönemi kendi içinde Göktürkçe ve Uygurca olarak iki döneme ayırıyoruz. Eski Türkçeden sonraki devrede, Türkçe farklı yazı dillerine bölünmüştür. Türkistan’daki Türklerin parçalanarak büyük kütleler hâlinde Hazar denizinin kuzeyinden ve güneyinden, kuzeybatı ve güneybatıya doğru gitmeleri, yeni kültür merkezlerinin meydana gelmesi, İslamiyet’in kabulü ile birlikte birçok yeni kavramın toplum hayatında yer alması ve yeni bir yazının kullanılması gibi dış sebepler ile Türkçenin kendi iç yapısında meydana gelen doğal değişmeler ve gelişmeler farklı lehçelerin ve yazı dillerinin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Böylece Türk dili, XII.-XIII. yüzyıldan itibaren Kuzeydoğu Türkçesi ve Batı Türkçesi şeklinde adlandırılan iki ana kola ayrılmıştır. Kuzeydoğu Türkçesi XIII. ve XIV. yüzyıllarda, Eski Türkçenin yeni bir devamı gibi yaşamış ve eski ile yeni arasında geçiş görevi üstlenen bir devir olmuştur. XV. yüzyılda bu yazı dili, kendi içinde Kuzey ve Doğu şeklinde iki kola ayrılmıştır. Kuzey koluna Kıpçak Türkçesi, Doğu koluna ise Çağatay Türkçesi denilmektedir. Bu yazı dillerinden Çağatay Türkçesi, doğu Türklüğünün ortak yazı dili olarak yakın zamanlara kadar kullanılmıştır. Bugün bu tarihî lehçeler yerini onların devamı olan çağdaş lehçelere bırakmışlardır. Batı Türkçesi XII. yüzyıldan itibaren oluşmaya başlamış ve ilk yazılı eserlerini XIII. yüzyılda vermiştir. Türklüğün ve Türk dilinin en çok işlenmiş, en verimli yazı dilidir. Oğuz Türkçesine dayanan bu yazı dili, Hazar Denizi’nden Balkanlara kadar uzanan sahada konuşulan dildir. Lehçe tasniflerinde, Oğuz grubu, Batı ve Güneybatı terimleri ile ifade edilmektedir. Batı Türkçesinin ilk dönemi, XIII ilâ XV. yüzyılın sonu arasındaki dönemi kapsayan Eski Türkiye Türkçesi/Eski Anadolu Türkçesi’dir. XVI. yüzyıldan XX. yüzyılın başlarına kadarki döneme Osmanlı Türkçesi, XX. yüzyılın başlarından itibaren günümüzde yaşayan dile de Türkiye Türkçesi diyoruz. Batı Türkçesi XVII-XVIII. yüzyıllardan itibaren kendi içinde farklılaşarak iki ayrı yazı dili hâline gelmiştir. Bunlardan doğuda olana Azerbaycan, batıda olana Osmanlı veya Türkiye Türkçesi adı verilmektedir. Türk yazı dilinin tarihî gelişimini bir şema ile şöyle gösterebiliriz:

1. Ünite - Dil, Diller ve Türk Dili Şekil 1.1 Göktürk ESK‹ TÜRKÇE Uygur Do¤u 18.-19.yy. Karahanl› 15.yy’›n 2.yar›s› Osmanl› Bat› EAT 12.yy 13.yy 14.yy 15.yy Kuzey Do¤u Harezm-Alt›nordu Ça¤atay K›pçak 7.yy’›n sonu 8.yy’›n bafl› (20.yy Ça¤dafl Lehçeler) Kuzey Türk Dilinin Tarihî Gelişimi

13

Azeri

Türkiye T.

20.yy Bat›

Do¤u (20.yy Ça¤dafl Lehçeler)

Türk dilinin tarihî gelişmesini iki ana döneme ayıran araştırmacılar, genellikle başlangıcından XIII. yüzyıla kadar olan döneme Eski Türkçe, XIII. yüzyıldan günümüze kadar olan dönemine de Yeni Türkçe demektedirler. Ahmet Caferoğlu başta olmak üzere birçok araştırmacı da Türk dilinin tarihî gelişimini yazı dili öncesi ve sonrasıyla birlikte şöyle tasnif etmektedir: 1. Altay Devri 2. En Eski Türkçe Devri 3. İlk Türkçe Devri 4. Eski Türkçe Devri 5. Orta Türkçe Devri 6. Yeni Türkçe Devri 7. Modern/Çağdaş Türkçe Devri Ahmet Bican Ercilasun, Türk Dili Tarihi adlı eserinde Türk dilinin tarihî gelişimini, “ İlk Türkçe, Ana Türkçe, Eski Türkçe, Batı Türkçesi, Kuzey Doğu Türkçesi” şeklinde tasnif etmiştir. Ercilasun’a göre, Türk dilinden ilk ayrılan Çuvaşçadır. Çuvaşça ‘İlk Türkçe’ döneminde Türk dilinden ayrılmıştır. Bugünkü Çuvaş dilinin VI-VII. yüzyıllardaki atası Tuna Bulgarcası, 1314. yüzyıldaki temsilcisi İdil Bulgarcası idi. 19. yüzyıldan itibaren bu lehçe Çuvaşça adıyla anılmaya başlanmıştır. Saha/Yakut Türkçesi ise Ana Türkçe döneminde ayrılmış ve günümüzde Kuzey-Doğu Sibirya’da yaşamaya devam etmektedir. Eski Türkçe kendi içinde Köktürkçe ve Uygurca biçiminde iki döneme ayrılmıştır. Köktürkçe VI-VIII. yüzyıllar arasında, Uygur Türkçesi ise IX. yüzyıldan XV. yüzyıla kadar varlığını sürdüren bir yazı dili olmuştur. Uygur Türkçesi kullanılırken XI ilâ XIII. yüzyıllar arasında Karahanlı Türkçesi yazı dili ile de eserler verilmiş, XIII. yüzyıldan itibaren Türk yazı dili Batı ve Kuzey Doğu olmak üzere iki ana kola ayrılmıştır. Batı kolunun XIII-XV. yüzyıllar arasına ‘Eski Oğuz Türkçesi’, XVI-XX. yüzyıllar arasına ‘Osmanlı Türkçesi’, XX. yüzyıldan sonraki bölümüne de ‘Türkiye Türkçesi’ denmiştir. XV. yüzyıldan itibaren Batı Türkçesi iki kola ayrılmış, XVI. yüzyıldan XIX. yüzyılın ortasına kadar olan kısma ‘Klasik Azerbaycan Türkçesi’, XX. yüzyıldan itibaren kullanılan Azerbaycan Türkçesine de ‘Bugünkü Azerbaycan Türkçesi’ denmiştir. Türk dilinin Batı kolundan XIX. yüzyılın ortalarından itibaren üçüncü bir yazı dili oluşmaya başlamıştır. Bu da ‘Türkmen Türkçesi’dir. Sovyetlerdeki dil planlamalarının katkısıyla geliştirilen Türkmence dışında bir de XX. yüzyılın ortalarından itibaren Gagavuz Türkçesi yazı dili olmuştur.

14

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Kuzey Doğu Türkçesi XIV-XV. yüzyıllarda ‘Harezm-Kıpçak’, XV. yüzyıldan XX. yüzyıla kadar ise ‘Çağatay’ yazı dili olarak süregelmiştir. XX. yüzyılın başlarında çoğunluğu Sovyetlerde yapılan düzenleme ve planlamalarla oluşturulan Özbek, Uygur, Kumuk, Karaçay-Balkar, Tatar, Karakalpak, Nogay, Kırım, Kazak, Kırgız Türkçeleri Kuzey doğu kolunun günümüzde kullanılan yazı dilleri olmuştur. Bunlardan başka aynı yüzyılda, aynı şekilde yazı diline dönüştürülen Tuva, Hakas, Altay Türkçeleri de bugünkü Türk yazı dilleri arasında yerini almışlardır (Ercilasun 2005; 471).

TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ

Türk Dünyası

Türk dünyası dediğimiz ve Türklerin tarih boyunca yaşadığı coğrafya, 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri arasında yer alır. Bu alan kuş uçuşu, doğudan batıya 6-7 bin, kuzeyden güneye 3 bin kilometredir. Türk dünyası birçok kişi tarafından değişik şekillerde tasnif edilmiştir. En çok kabul gören tasniflerden biri , “Altay-Sibirya Türkleri, Batı Türkleri, Doğu Avrupa Türkleri ve Türkistan Türkleri” şeklindeki genel bölümlendirmedir. Buna göre: 1- Altay-Sibirya Türkleri: Altay, Baraba, Çulım, Dolgan, Hakas, Karagas, Koybal, Kumandı, Sabir, Sagay, Şor, Telengit, Televüt, Tobol, Tofalar, Tuva ve Yakut Türkleri. 2- Batı Türkleri: Ahıska, Azerbaycan, Balkanlar (Batı Trakya, Bulgaristan, Romanya, Yugoslavya) Irak, İran (Afşar, Azeri, Halaç, Hamse, Horasani, Boçagcı, Kaçar, Karacadağ, Karagözlü, Karakoyunlu, Karapapak, Karayi, Kaşgay, Şahseven, Türkmen), Kıbrıs, 12 Adalar, Suriye ve Türkiye Türkleri. 3- Doğu Avrupa Türkleri: Gagavuz, İdil-Ural (Başkurt, Çuvaş, Kazan, Mişer), Kafkasya (Karaçay-Malkar, Kumuk, Nogay, Stavropol Türkmenleri), Karayim, Kırım (Kırım Tatarları, Belorusya Tatarları, Litvanya Tatarları, Polonya Tatarları, Kırımçak) Türkleri. 4- Türkistan Türkleri: Afganistan, Doğu Türkistan (Kazak, Kırgız, Salar, Sarı Uygur, Uygur), Karakalpak, Kazak, Kırgız, Özbek, Türkmen Türkleri. Yönlere göre yapılan tasnifte ise genellikle Türkler, Doğu Türklüğü, Kuzey Türklüğü ve Batı Türklüğü şeklinde gruplandırılır. Kabaca, Hazar denizinin doğusunda kalan Türklere Doğu Türklüğü, kuzeyinde kalanlara Kuzey Türklüğü ve bu sınırın güneyi ile batısında kalanlara da Batı (Güneybatı) Türklüğü denmektedir:

Batı Türklüğü
1. Türkiye Türkleri 2. Rumeli Türkleri (Yunanistan, Bulgaristan Bosna-Hersek, Kosova, Hırvatistan, Makedonya, Moldova). 3. Kıbrıs Türkleri 4. Suriye Türkleri 5. Irak Türkleri 6. Azerbaycan Türkleri (Kuzey Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan ve İran’daki Güney Azerbaycan Türkleri).

Doğu Türklüğü
1. Batı Türkistan Türkleri (İran’ın Horasan bölgesinde, Afganistan’ın kuzeyinde ve Rusya Federasyonu’nda yaşayan Türkler ile Türkmen, Özbek, Karakalpak, Kazak, Kırgız Türkleri). 2. Doğu Türkistan Türkleri (Çin’in batı bölgesinde, Doğu Türkistan’da bulunan Uygur ve Kazak Türkleri).

1. Ünite - Dil, Diller ve Türk Dili

15

Kuzey Türklüğü
1. Sibirya Türkleri (Saha/Yakutlar). 2. Abakan Türkleri (Tuvalar ve Hakaslar). 3. Altay Türkleri 4. İdil-Ural Türkleri (Kazan ve Batı Sibirya Tatarları, Başkurtlar, Çuvaşlar). 5. Kafkas Türkleri (Kafkasların kuzeyindeki Karaçay-Malkar, Nogay ve Kumuk Türkleri). 6. Kırım Türkleri (Kırım, Özbekistan, Türkiye ve Romanya). 7. Karay Türkleri (Ukrayna, Polonya ve Litvanya). Yukarıda belirtilen ve Türk dünyası dediğimiz alanın içinde kalan, Çin, Moğolistan, Rusya Federasyonu, Ukrayna, Moldova, Romanya, Sırbistan, Hırvatistan, Bosna-Hersek, Kosova, Bulgaristan, Makedonya, Yunanistan, Suriye, Irak, İran, Tacikistan, Afganistan, Polonya gibi yabancı ve Türkiye, Azerbaycan, Kuzey Kıbrıs, Türkmenistan, Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan gibi Türk kökenli ülkelerde Türkler yaşamaktadır. Türk dünyası coğrafyasında yaşayan Altay, Tuva, Hakas Türkleri çoğunlukla Şaman, Gagavuz, Çuvaş ve Yakutlar Ortodoks Hristiyan, Çin’in Kansu eyaletindeki Sarı Uygurlar Budist, diğer Türkler Müslümandır. Bunlardan başka yazı dilleri bulunmayan, ancak lehçeleri Kuzeydoğu grubuna giren, Polonya ve Litvanya’daki Karay Türkleri de Musevi’dir. Türk nüfusunun yaklaşık olarak % 98’i Müslüman, % 2’si de diğer din ve inanç sistemlerine mensuptur.

Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları

Dünyanın en hareketli milletlerinden biri olan Türklerin coğrafyası, tarih boyunca durmadan değişmiştir. Dolayısıyla Türk dilinin yayılma alanları da bu hareketliliğe bağlı olarak bazen genişlemiş bazen daralmıştır. Türk dilinin tarihî yayılma alanları, bugünden daha geniştir. Günümüzde bu alan biraz daralmıştır. Ancak yine de Türk dili, dünya dilleri arasında konuşulduğu coğrafyanın büyüklüğü bakımından birinci, ana dili olarak üçüncü ve konuşan insan sayısı bakımından beşinci sıradadır. UNESCO dünyada en çok konuşulan ilk 10 dili şöyle sıralamıştır: Çince, İngilizce, İspanyolca, Hintçe, Türkçe, Arapça, Portekizce, Bengalce, Rusça, Japonca. Bugün Türkler, ana hatları ile Balkanlardan Büyük Okyanus’a, Kuzey Buz Denizi’nden Tibet’e kadar olan sahada yaşarlar. Bütün bu alanda Türk nüfusu yer yer farklı yoğunlukta bulunmakta ve Türkçe farklı lehçeler halinde konuşulmaktadır. Bununla birlikte, Macar bilgini H. Vámbéry’nin belirttiği gibi Türkçe bilen bir insan Balkanlardan Çin’e kadar Türkçe konuşarak gidebilir. Türkçe, bu coğrafyada yaşayan bütün insanların ortak anlaşma aracıdır. Türkçe, dünyanın birçok ülkesinde ilgi gören, öğrenilen ve öğretilen bir dildir. Avrasya coğrafyasında ‘geçer bölge dili’ (lingua franca) olan Türkçe, dünyanın çok sayıda ülkesindeki üniversitelerde, bilimsel olarak araştırılmakta ve öğretilmektedir. Türk dili ile yazılan edebî ve bilimsel eserler dünyanın her yerinde, özel ve resmî kitaplıkları doldurmaktadır. Türkçe, dünyanın neredeyse her dilinde sözlükleri, gramerleri olan saygın ve yaygın bir dildir. Zengin söz varlığı, yaygın kullanımı, bilimsel alanlara ait terminolojisi, soyut kavramları karşılamadaki üstün yeteneği, zengin deyimleri, çok düzenli yazım, ses ve şekil yapısıyla Türkçe dünyanın önde gelen bilim ve edebiyat dillerinden biridir. Türkçe; Göktürk, Uygur, Arap, Latin, Kiril alfabeleri başta olmak üzere, 10’dan fazla alfabe ile yazıya geçirilmiş bir dildir. Günümüzde Türk dünyasında Latin, Arap ve Kiril alfabeleri kullanılmaktadır. Türkiye, Kıbrıs, Yunanistan ve Bulgaristan’daki Türkler, Türkiye Cumhuriyeti’nin resmî alfabesini, yani Latin alfabesini; Çin, İran, Afganistan, Irak ve Suriye’dekiler Arap alfabesini; Sovyetler Birliği’nden ayrılan bağımsız Türk cumhuriyetlerinden Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan Latin alfabesini; Kazakistan ile Kırgızis-

000 kadardır. Kazan (Tatar) Türkçesi: Tataristan. Tacikistan ve Pakistan’da. Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi 1. Karaçay Türkçesi: Kuzey Kafkasya. Ukrayna ve Rusya Federasyonu içinde de önemli sayıda Türk yaşamakta ve bu ülkelerin bir bölümündeki özerk bölgelerde Türkçe ikinci resmî dil durumundadır. Türkçe bugün Kazakistan. Kosova ve Almanya başta olmak üzere Türkiye Türklerinin bulunduğu ülkelerde). Moğolistan ve Doğu Türkistan’da. Yunanistan. 7. 3. 4. Türkmenistan. Lena ve Kamçatka’da Kelima ırmakları çevresinde yaşarlar. Kıbrıs. Karakalpak Türkçesi: Özbekistan (Karakalpak özerk bölgesinde). Hırvatistan. Başkurdistan’da. 4. Moldova. Irak. Bu iki lehçe dışında kalan diğer Türk yazı dillerinin ve lehçelerinin ortaya çıkışını ve gelişimini daha önce izah etmiştik. çoğunluğu ise Ortodoks Hristiyandır. devlet dilidir. Çuvaşların küçük bir bölümü Müslüman. Başkurt Türkçesi: Başkurdistan. Uygur Türkçesi: Çin (Doğu Türkistan) ve Kazakistan’da. Suriye. Özbekistan. Kırgız Türkçesi: Kırgızistan ve Doğu Türkistan’da. Moskova ile Kazan arasında İdil (Volga) ırmağı boylarında yaşarlar. ancak XIX-XX. Gagavuz Türkçesi: Moldova (Gagavuz yeri). Rusya Federasyonuna bağlı özerk Türk cumhuriyetlerinde ise halen Kiril alfabesi kullanılmaya devam edilmektedir. Rusya’da. Bulgaristan. Farklı lehçeler hâlinde de olsa. Tataristan ve Rusya’da. 5. Çin (Doğu Türkistan). Romanya ve Bulgaristan’da. Yunanistan. 6. bir bölümü Şaman.16 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I tan ise Kiril alfabesini kullanılmaktadırlar. . İran (Güney Azerbaycan). Ayrıca Avrupa’da. Bütün bu alanlarda yaşayan Türkler.000. Tataristan ve Başkurdistan’da da Çuvaşlar bulunmaktadır. İran.000 civarındadır.300. Ukrayna. yüzyıllarda yazı dili hâline gelmiştir. Küçük bir kısmı Müslüman. 1. 2. özellikle Almanya’da önemli sayıda Türk yaşamaktadır. Afganistan ve Pakistan’da. Rusya’da. Makedonya. 10. 8. Azerbaycan Türkçesi: Kuzey Azerbaycan. Özbekistan ve Romanya’da. Yakutça (t grubu) Çuvaşça ve Yakutça yüzyıllar boyunca konuşma dili olarak yaşamış. Tacikistan. Başkentleri Çeboksarı olan Çuvaşların toplam nüfusu 4. Nogay Türkçesi: Kuzey Kafkasya. Afganistan. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkiye gibi yedi bağımsız Türk devletinin resmî dili. Türkçe ( y grubu) 2. Ölenek. Türkçe kolundan doğmuş yakın lehçeleri de şöyle tasnif edebiliriz: Batı / Güneybatı Türkçesi 1. Bosna-Hersek. 9. Yakutlar Sibirya’da Katanga. Makedonya. 2. Kırgızistan. aşağıdaki üç lehçeden biri ile konuşmaktadırlar. Kazakistan. Kırgızistan. Bulgaristan. İran (Horasan). Çuvaşistan Özerk Cumhuriyetinde olmakla birlikte. Afganistan. Başkentleri Yakutsk’tur. Çuvaşça ( r grubu) 3. Kırım Türkçesi: Kırım. Bugün Almanya’da Almancadan sonra en fazla konuşulan ikinci yerleşik ana dili Türkçedir. Gürcistan ve Türkiye’de. Suriye. Esas nüfus. büyük bir kısmı da Ortodoks Hristiyan’dır. Irak. Kazak Türkçesi: Kazakistan. Türkmen Türkçesi: Türkmenistan. Rusya Federasyonuna bağlı özerk Yakutistan Cumhuriyeti içinde yaşayan Yakutların nüfusu 1. Romanya. Türkiye Türkçesi: Türkiye. Özbek Türkçesi: Özbekistan. 3. Çuvaşlar. Azerbaycan.

Hakas (Abakan) Türkçesi: Rusya. Batı / Güneybatı Türkçesi 1. Kimi kaynaklar 140-150 milyondan bahsederken kimileri de 300-350 milyon rakamlarını vermektedir. Pakistan ve Tacikistan’da 21.791.000 .000 5.297 Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi 1.718.1. Rusya’da.000. 14. Kazak Türkçesi Kazakistan’da.000 Bulgaristan’da 1.000.300.018.000. Bizim tespitlerimize göre bugün Türkçe konuşan nüfus yaklaşık olarak şöyledir.000 2. Çin’in Kansu eyaletinde.000 Afganistan ve Pakistan’da 300.000 Kıbrıs’ta 200. Özbek Türkçesi Özbekistan.000 3. Kazakistan.000 4. Türkiye Türkçesi Türkiye’de 65.800. Diller ve Türk Dili 17 11.164 3.100. 15. Malkar Türkçesi: Kuzey Kafkasya. Türkmen Türkçesi Türkmenistan’da 2.922.000 Toplam 247. Hakas Bölgesi.000. 12.000 Irak’ta 1.106 4.000 Suriye’de 200. Azerbaycan Türkçesi Kuzey Azerbaycan (Azerbaycan ve Gürcistan’da) 8. Tuva bölgesi ve Moğolistan’da. Bu farklılıklar. Ünite . Altay Özerk Cumhuriyetinde. Uygur Türkçesi Doğu Türkistan (Çin’de). Karakalpak Türkçesi Özbekistan’da 600. Kırgız Türkçesi Kırgızistan ve Doğu Türkistan (Çin’de) 3.000 Toplam 69. Kumuk Türkçesi: Kuzey Kafkasya. Rusya’da 17. değişik ülkelerin sınırları içinde. Türk Dilini Konuşan Nüfus Dünyadaki Türk nüfusu ya da Türkçe konuşan insan sayısı konusunda çok farklı bilgiler vardır.000.000 2.297 Horasan (İran’da) 1.000. 11.000 Toplam 24. çok geniş bir coğrafyada. Gagavuz Türkçesi Moldova’da 197. Doğu Türkistan (Çin’de).000 Güney Azerbaycan (İran’da) 25.000. Rusya’da. Karay Türkçesi: Polonya ve Litvanya’da.000 Yunanistan’da 200.Dil. Altay Türkçesi: Rusya. 13. çeşitli statülerde yaşayan Türklerin nüfusunun tam olarak bilinmemesinden kaynaklanmaktadır. 16.000 Yugoslavya’da 500. Afganistan. Tuva Türkçesi: Rusya.164 Romanya ve Bulgaristan’da 50.000 Toplam 4.

Diğer Ülkelerdeki Türkler Türk Dünyasının Toplam Nüfusu 16.000. Burada kullanılan rakamlar. Hakas (Abakan) Türkçesi Hakas bölgesi (Rusya’da) ve Çin’in Kansu eyaletinde 14.000.000 300.000 200. Kazan ve Kırım Tatar Türkçesi Tataristan (Rusya) ve Kırım ( Ukrayna’da) 7.000 Yakut’u da eklersek.178 180.500.000 400.049. Başkurt Türkçesi Başkurdistan ( Rusya’da ) 8. Nüfus sayımlarındaki eksiklikler bir yana. Altay Türkçesi Altay Özerk Bölgesi (Rusya’da) 13.000 2.000 282. toplam nüfus: 183.218. Nogay Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 9.000 150.000 8.900. bugüne kadarki nüfus artışını eklersek.000 187.639 Buna 4. bu sayının tahminen 190 ila 200 milyon dolayında olduğunu söyleyebiliriz.745 olur.000 300.000 Çuvaş ile 1. Karaçay Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 10.18 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 6.300. 1989 yılında Sovyetler Birliğinde yapılan nüfus sayımı verilerine ve Yusuf Dönmez’in 1995 yılını esas alarak yaptığı tespitlere dayanmaktadır. Oğuz/Batı grubu lehçeleri hangileridir? Nerelerde ve kaç kişi tarafından konuşulmaktadır? 2 . Tuva Türkçesi Tuva bölgesi (Rusya’da) ve Moğolistan’da 15. Kumuk Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 12. Malkar Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 11.

Bunlar Yakutça. Türkçenin ilk yazılı metnini M. 3 2 Türk Dilinin dünya dilleri arasındaki yerini belirlemek Bir dilin dünya dilleri arasındaki yeri ve değeri. Bildirişimi sağlayan her türlü gösterge. yazı dili olarak Göktürklerden itibaren günümüze kadar aralıksız kullanılmış ve adı hep “Türkçe/ Türk dili” olmuştur. Dilin kökeni ile ilgili görüşler iki temel anlayış içinde değerlendirilir. Türk dilinin yazı dili öncesi dönemi hakkındaki bilgilerimiz genellikle Altay dilleri ve Ana Hun dili teorilerine dayanır. R. dünyada bu ad yaygın biçimde ‘Türkiye Türkçesi’ karşılığında kullanılmaktadır. Oğuz/Batı grubu: Türkiye. Birlikte yaşayan insanlar. Tatar. soy. Kumuk. Ünite . en dar olanından en geniş olanına doğru sıralamak. işlevselliğini ve değerini belirler. Türk dili. Türk dilinin kökeni ile ilgili iki önemli görüş vardır. Bu doğuşa kaynaklık eden şeyin ne olduğu konusunda ise bir birlik yoktur. Türkçe günümüzde edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eskidir ve daha eski yazılı metinlere sahiptir. ikincisi ise ‘çok kökenlilik’ kuramıdır. dünya çapındaki yaygınlığı. duygu ve düşüncelerini birbirlerine aktarmak isterler. Diller oluşma biçimlerine. resmî dil.Dil. Osman Nedim Tuna. toplumsal ve işlevsel dil türleri biçiminde sınıflandırılabilir. eskiliği ve geçerliliği bir dilin diğer diller arasındaki yerini. Türkçe dar anlamda Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmî dili. uygarlık dili. Bunlardan birincisi ‘tek kökenlilik’ kuramı. Çuvaşça ve Türkçedir. Bunlardan birincisi. Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları. soyut kavramların kullanılışı. Dolayısıyla Türkçe dünya çapında prestijli. Türk dilinin bugün üç uzak lehçesi vardır. Dil. yüzyılın sonu olarak kabul etsek bile (Çoyr Yazıtı). en eski yazılı metne sahip dilin Türkçe olduğu kabul edilmektedir. sadece Türkçenin bir lehçesidir ve özel adı ‘Türkiye Türkçesi’dir. Karaçay-Balkar. Karluk/Doğu grubu: Özbek ve Uygur Türkçeleri. çeşitli lehçeler halinde konuştukları dilin adıdır. bu dilin uzun bir süre işlenmiş olduğunu göstermektedir. Türkçe kolu kendi içinde üç ana gruba ayrılır: Kıpçak/Kuzey grubu: Kırgız.S. Türkçenin sahip olduğu bu özelliklerin tümüne birden sahip olan dillerin sayısı oldukça azdır. Türkmen ve Gagavuz Türkçeleri. tespitleri sonucunda “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında. Türk yazı dilinin ilk metinleri olarak bilinen Göktürk yazıtlarında tespit edilen kavram alanı-kelime ailesi ilişkileri. yapay ve özel diller şeklinde gruplara ayrılabilir. Türk dilinin ‘Altay Dil Ailesi’ne mensup olduğunu ve ‘Ana Altayca’ denilen bir ana dilden türediğini savunan görüştür. insan-insan ilişkisinde bildirişme aracıdır. düzenli bir işleyişin varlığı. doğal. Beş duyunun her biriyle saymaca bir dil sistemi oluşturulabilir. bölgesel. Türkçe. yaşayan dünya dilleri arasında. insan-varlık ilişkisinde bilme. Dilleri yazı dili olup olmamaları bakımından da yazı dilleri ve konuşma dilleri biçiminde tanımlayabiliriz. en eski yazılı belgeye sahip olan dil Türk dilidir. İnsan varlığı beş duyusuyla algılar. geniş anlamda ise dünya üzerindeki bütün Türk soylu halkların değişik coğrafyalarda. Ural ve Altay dilleri arasında da en eski yazı dili Türkçedir. ölçünlü. Nogay. Günümüzde Türkçe sözü yavaş yavaş gerçek ve genel anlamıyla kullanılmakta ise de. ulusal dil ve yazı dili olmasıyla ölçülür. Türk Dilinin yaşı ve tarihî gelişimi konusunu açıklamak. konumunu. Kökeni Bakımından: Altay Dillerinden. Başkurt. Toplum dilbilimsel açıdan diller. Bunlar Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimelerdir” şeklinde çok önemli bir hüküm vermektedir. VII. oturmuş. Arat da çalışmalarında buna benzer görüşler ileri sürer. Sümerce tabletlerdeki Türkçe kelimeler dolayısıyla. Diller ve Türk Dili 19 Özet 1 Dil ve Dilleri tanımlamak. R. her türlü araç dil sayılır. Aslında Türkiye’de konuşulan dil. şive / yakın lehçe ve ağız terimleriyle ifade edilir. Bunu tarihî belgelerden tespit ve takip etmek mümkündür. Türk kelimesinin kavram alanı içinde yer alan bütün boy. diplomasi dili. Türkçe. Kazak. Türklerin konuştuğu dilin adıdır. Dil. Azerbaycan. Karaim Türkçeleri. geçer bölge dili. yaygın ve işlevselliği yüksek bir dildir. Bu ölçütlerin yaygınlığı. Dünya dillerinin bilinen yaygın tasnifleri ve Türk dilinin dünya dilleri arasındaki yeri kısaca şöyle gösterilebilir: Yapısı Bakımından: Eklemeli. bugün edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eski tarihli yazılı metinlere sahiptir. oymak ve aşiretlerin konuştukları dilin ortak adıdır. Türkçe çok eski tarihlerden beri yukarıda sayılan bütün özelliklere sahip bir dil olarak yaşaya gelmiştir. kullanılma yerleri ve işlevlerine göre.1. 4 . Aradaki farklılıklar lehçe / uzak lehçe. bu bildirişim ihtiyacından doğmuştur.

Ukrayna. Kırgızistan. Modern/Çağdaş Türkçe Devri Türk Dünyasını tanımak ve Türk Dilinin yayılma ve gelişme alanlarını anlatmak. En Eski Türkçe ve İlk Türkçe. Doğu Türklüğü. İlk Türkçe ise. Ana Türkçe veya En Eski Türkçe dönemi. Kuzey Kıbrıs. Doğu Avrupa Türkleri ve Türkistan Türkleri” şeklindeki genel bölümlendirmedir. “Altay-Sibirya Türkleri. En Eski Türkçe Devri 3. Türk Dilinin konuşulduğu alanlarda yaşayan Türkler. Sırbistan. Özbekistan. Türk dilinin metinlerle takip edilemeyen nazarî devirlerdir. Yeni Türkçe Devri 7. Farklı lehçeler hâlinde de olsa. Afganistan. Batı Türkleri. sekiz binli yıllara tarihlendirilmektedir. Kazakistan gibi Türk kökenli ülkelerde Türkler yaşamaktadır. Tacikistan. Bu devir yaklaşık olarak M.S. Türk dili. Özbekistan. dünya dilleri arasında konuşulduğu coğrafyanın büyüklüğü bakımından birinci. Çin. Altay Devri 2. Türk-Çuvaş dil birliğinin mevcut olduğu devir olarak tahmin edilmektedir. Bosna-Hersek. Hazar denizinin doğusunda kalan Türklere Doğu Türklüğü. Türk dünyası dediğimiz ve Türklerin tarih boyunca yaşadığı coğrafya. Moldova. Ahmet Caferoğlu başta olmak üzere birçok araştırmacı Türk dilinin tarihî gelişimini yazı dili öncesi ve sonrasıyla birlikte şöyle tasnif etmektedir: 1. Azerbaycan. Türkçe bugün Kazakistan. Türkmenistan. 1. Rusya Federasyonu. Yakutça (t grubu) Dünyadaki Türk nüfusu ya da Türkçe konuşan insan sayısı konusunda çok farklı bilgiler vardır. Ro- manya. Türkmenistan. Bulgaristan.20 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I İkincisi ise. Makedonya. ikinci yüzyıla kadar gelen dönemi içine alır. ana dili olarak üçüncü ve konuşan insan sayısı bakımından beşinci sıradadır.Ö. Kosova. Türkçenin ‘Ana Hun Dili’ adı verilen bir ana dilden doğduğunu savunan görüştür. Hırvatistan. Ancak Ana Altaycanın M. Bu dönem ile ilgili olarak bazı komşu milletlerin dillerinden Türkçeye ait malzeme tespit edilebilmektedir. Türk dünyası dediğimiz alanın içinde kalan. Polonya gibi yabancı ve Türkiye. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkiye gibi yedi bağımsız Türk devletinin resmî dili. Türk dünyası hakkında en çok kabul gören tasniflerden biri . İlk Türkçe Devri 4. Moğolistan. Kuzey Türklüğü ve Batı Türklüğü şeklinde gruplandırılırlar. Kırgızistan. Türkçe ( y grubu) 2. Kabaca. aşağıdaki üç lehçeden biri ile konuşmaktadırlar. 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri arasında yer alır. 5 . Taraftarları ve karşıtları olmakla birlikte. Yönlere göre yapılan tasnifte ise genellikle Türkler. Çuvaşça ( r grubu) 3. Türk yazı dilinin bugün için bilinen en eski yazılı belgeleri Göktürkler dönemine aittir. Türkçenin Altay dilleri ailesine mensup olduğu teorisi. Tarihî bakımından. Eski Türkçe Devri 5.Ö. Ana Altaycanın Doğu ve Batı Altayca olarak iki kola ayrıldığı. Azerbaycan. Irak. kuzeyinde kalanlara Kuzey Türklüğü ve bu sınırın güneyi ile batısında kalanlara da Batı (Güneybatı) Türklüğü denmektedir. Türk dilinin doğuşu ve kaynağı bakımından en fazla kabul gören görüştür. Yunanistan. Ana Altayca. M. Türkçenin bu dönemleri hakkında kesin bilgiler ve rakamlar vermek çok zordur. Suriye. İran. Orta Türkçe Devri 6. çok eski bir tarihte yaşadığı. Bizim tespitlerimize göre bugün Türkçe konuşan nüfus yaklaşık olarak 190 ila 200 milyon dolayında olmalıdır. devlet dilidir.

Aşağıdakilerden hangisi Batı Türklüğü içinde yer almaz? 5. Eklemeli Çekimli Çok yönlü Önekli Tek heceli 8. Altay dilleri teorisinin kurucusu kimdir? a. Dil harflerden meydana gelmiştir. “Türk dilinin yaşı 8500 dür” diyen bilim adamı aşağıdakilerden hangisidir? a. Arap b. d. c. b. Rumeli Türkleri Türkiye Türkleri Uygur Türkleri Azerbaycan Türkleri Gagavuz Türkleri a. d. Aşağıdakilerden hangisi Altay dillerinden biri değildir? a. a. G. e. b. c.1. b. e. e. b. Türkçe yapı bakımından hangi dil grubundan biridir? a. Dil doğal bir varlıktır. d. c. c. b. d. Aşağıdaki alfabelerden hangisi Türkler tarafından kullanılmamıştır? a. d. 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri 25-85 batı boylamları ile 23-75 doğu enlemleri 90-65 güney boylamları ile 65-33 kuzey enlemleri 45-90 doğu boylamları ile 53-65 kuzey enlemleri 30-40 kuzey boylamları ile 43-60 güney enlemleri 4. b. Orta Türkçe İlk Türkçe Eski Türkçe Yeni Türkçe Yakın Türkçe 3. Aşağıdaki ifadelerden hangisi dilin tanımı içinde yer almaz? 6. d. e. Finike e. b. c. c. b. Moğolca Çince Tunguzca Mançuca Türkçe 9. b. Türk dünyası coğrafyası hangi enlem ve boylamlar arasında yer alır? a. Deorfer Tuncer Gülensoy G. e. Kiril . Dünya Türklüğü genellikle Doğu. Latin c. Aşağıdakilerden hangisi Ahmet Caferoğlu’nun tasnifine göre Türk dilinin tarihî devirlerinden biri değildir? a. Ramstedt Talat Tekin 2. J. d. Batı ve Kuzey Türklüğü şekline gruplandırılır. e. Dil saymaca bir sistemdir. Göktürk/Runik d. d. Clauson G. Çuvaşça Yakutça Ana Altayca Hakasça Oğuzca a. Dil anlaşma aracıdır. e. Ünite . c. c. d. c. Aşağıdakilerden hangisi Türkçe teriminin kavram alanı içinde yer almaz? 7. Dil bildirişimi sağlayan göstergeler dizgesidir. Diller ve Türk Dili 21 Kendimizi Sınayalım 1. e. e.Dil. Talat Tekin Osman Nedim Tuna Ahmet Temir Reşit Rahmeti Arat Ahmet Caferoğlu 10.

000 Irak’ta 1. b 6. Diller ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. Azerbaycan Türkçesi. “Dil. dillerin köken ve yapı bakımından benzerlik göstermeleri ile ilgilidir.000. Bu Türk lehçesi en çok konuşanı olan lehçe grubudur.922. Azerbaycan Türkçesi Kuzey Azerbaycan (Azerbaycan ve Gürcistan’da) 8. sözvarlığı. Türkiye Türkçesi. “Türk Dünyası ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz.000 Suriye’de 200.461 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Dil akrabalıkları. Yanıtınız yanlış ise.164 3. Kelime ve ses denklikleri. “Türk Dilinin Tarihî Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise.297 107. Bu lehçe grubunu konuşan insanların yaşadığı bölgeler ve nüfusları aşağıda belirtilmiştir. 1.018. sözdizimi ve vurgu’ bakımından benzer olmaları akrabalık özelliklerindendir. Türkiye Türkçesi Türkiye’de 65. a 4. Yanıtınız yanlış ise. “Türk Dilinin Tarihî Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 9.000 Yugoslavya’da 500. “Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe”konusunu yeniden gözden geçiriniz.100. yapı. “Türk Dünyası ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise.000 247. Yanıtınız yanlış ise. e 8.000 Güney Azerbaycan (İran’da) 25.000 Bulgaristan’da 1. “Türk Dilinin Yaşı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.164 50.000 4. temel kelimelerdeki ortaklıklar dillerin akraba olduğunu gösteren diğer önemli ölçütlerdendir. Yanıtınız yanlış ise.187.297 1.922.000 Kıbrıs’ta 200. Gagavuz Türkçesi Moldova’da Romanya ve Bulgaristan’da Toplam 197.000 2. c 3. c 10. Yanıtınız yanlış ise. 2.000 300. e 2.000 . Dillerin temel birimleri olan ses. “Türk Dili/ Türkçe” konusunu yeniden gözden geçiriniz.718. “Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.000 Yunanistan’da 200. b 5. d Yanıtınız yanlış ise.000 Toplam 69. Sıra Sizde 2 Oğuz/Batı grubu Türk lehçeleri.000.000.000.22 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Türkmen Türkçesi ve Gagavuz Türkçesidir.000 Toplam 4. d 7. Yanıtınız yanlış ise. Türkmen Türkçesi Türkmenistan’da Horasan (İran’da) Afganistan ve Pakistan’da Toplam Genel Toplam: 33.800.

L. Akçağ Yay. N.. V.. 15. S. TDK Yay. TKAE Yay. (1971).. O. Geçit Yay. Ankara. Korkmaz. A. Prof. Vedat Köken).. Kafesoğlu. TKAE Yay. Ünite . Timaş Yay. Az İ Ya. H. Türk Dünyası Üzerine İncelemeler. Natık Seferoğlu. Banguoğlu.) (2007). A. Yazı Dili Konuşma Dili İlişkileri ve Derleme Faaliyetleri. “Oş İlinin Özgön İlçesinde (Kırgızistan) Yaşayan Türkler ve Ağızları”. Bilimsel Bildiriler 1972.. Rasony. Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü. “Türk Adı”. Eski Türkçenin Grameri (Çev. Fikret Türkmen. (1976).. Sertkaya. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi. Simurg Yay. 3-19. 97-104 Buran. Wang.. S. Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri. Ankara. (2005). Soysal. Güneş. Ankara 1993.. (1997). (1977). Mustafa Öner). N. (1968) Dil. O. Ankara. Kayseri.. Sümer. Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yay.. TDK Yay. (1962). “Altay Dilleri Teorisi”. (1984). B. s. Dîvânü Lûgati’t-Türk. A. Ankara. S.. Oğuzlar. Korkmaz. Thomsen. B. Belleten 1980/81. Çağlayan Matbaa. Mehmet Akalın). (Çev. 415-424 Caferoğlu. Enderun Kitabevi. B. Türkbilig. Türk Lehçeleri Grameri. Amkara Dönmez. KB Yay. TDK Yay. efrasiyap. “Türklüğün ve Türk Dilinin Bütünlüğü Açısından “Türkçe” Adı Üzerine Bir Değerlendirme”. A. Ankara. İstanbul. s. Ankara. Diller ve Türk Dili 23 Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Aksan. TDK Yay. Ankara. TDK Yay. B. Ü. Gör. Türk İncelemeleri Yapan Kuruluşlar. İstanbul. (2000). Türk Dili Bilgisi. Devlet Dili Olarak Türkçe. A. TKAE Yay. s. (Ed. Ankara. Altay Dilleri Teorisi. Ankara. Ankara. TKAE Yay. (Çev. s. A... (1997). Ankara. s. Orkun. İzmir 1994. (2004). (2002). Yiğit. 7-8. T. Sosyal Yapı. Z. TTK Yay. Deorfer. (1975). (1983).. İ.Eren. A. Göktürk Tarihinin Meseleleri. (1988). Eren. İstanbul.. Diller ve Dilcilik.tripod. Edebiyat.. Akçağ Yay. O. İstanbul. Z. D. En Eski Türkçenin İzlerinde. Akçağ Yay. (1966). TDK Yay. Besim Atalay) C. TDAV Yay.. (1993). İstanbul. TİSAV Yay. Akçağ Yay. Ankara. Türk Sözünün Aslı. Türk Dili. Tarihte Türklük. İstanbul. s. Arş. s. Hayit. Özkan.1. Türk Kimliği. İstanbul. Ercilasun A. Taneri. Ankara. A. Türk Dili Tarihi. Gabain. TDAV Yay. Prof. (53). (1990). Türk Dünyası Özel Sayısı. TDK Yay. Türkçe El Kitabı. Umumi Türk Tarihine Giriş. Türk Milli Kültürü. Yeni Türkiye. V. Ankara. A. 1. Enderun Kitabevi. N. Dilaçar. Türk Dünyasının Coğrafyası. s. Süleyman. TDK Yay.. Türk Yurdu. Tekin. 1-16. Ercilasun A. Y. (1994). 119-130. İ. Kafesoğlu. Togan. (Çev. (2010). A. Ankara. F. Reşit Rahmeti Arat İçin. (1997).. Buran. Buran. Dilaçar A. (1984). “Temel Sözcükler ve Altay Dilleri Sorunu”. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. s. H. F. G. (2006). (1979). M. 306-319. (Ekim). Ankara. Dil.com Yalçınkaya.. Ankara. s. (1997). Türk Dili Tarihi. “Eski Türkçedeki Oğuzca Belirtiler”. “Tarihte Türk Adı”.. TDAD. Türk Dünyası Nüfus.. 433-446. 22-34. Türk Kavramının Gelişmesi.. Haz. 26-27. T. s. B. . www. Gülensoy. Ankara. Çin’deki Türk Diyalektleri Araştırma Tarihi. Elazığ. Ankara.. İstanbul. Ötüken Yay. Türklük Bilimi Sözlüğü. Dr. Kaşgarlı Mahmud (1992)... A. Bilkent Üniversitesi. İ. (1988). Z. s. (1993). (1990). Kamil Veli Nerimanoğlu. Dr. TDK Yay.. (1992). TDAV Yay. Türkçenin Grameri. V. (1988). (1981). N. (4). TDK Yay. Divanü Lügati’t-Türk Özel Sayısı. T.Dil. (1995). (1992). Yuan-Xin (1990). (1996). (68). Ankara. İlk Bildiri. O. (1972) “Divanü Lugati’t-Türk’teki Oğuzca Özellikler”. 253. 60-72. TDEK. 1-4. A. Tuna. (1983). Ankara 1990. Güvenç. Tuna. Ercilasun. Türkistan. Ankara. “Türkistan Terimi Üzerine”.

Türk Lehçelerinin tasnif kriterlerini ve başlangıcından bugüne kadar yapılmış belli başlı Türk Lehçeleri tasniflerini sıralayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar • • • • Türk Lehçeleri Lehçe Şive Ağız • • • • Türk Boyları Tasnif Türk Lehçe Grupları Ses Özellikleri İçindekiler Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türk Lehçeleri ve Tasnifi • TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ • TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ .2 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I   Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Türk Lehçelerinin oluşumunu ve gelişimini açıklayabilecek.

Türk Lehçeleri ve Tasnifi
Türk lehçebiliminin kurucusu sayılan Wilhelm Radloff başta olmak üzere, Lazar Budagov, P. M. Melioransky ve J. Németh gibi yabancı kökenli Türkologlar Türk dilinin kolları için lehçe karşılığında “dialekt” ya da “nareçie” terimlerini kullanmışlardır. Bolşevik İhtilali (1917) ve Radloff ’un ölümünden sonra (1918), Rus Türkologlar lehçe (nareçie/dialekt) terimi yerine ‘dil’ anlamına gelen “yazık” terimini kullanmaya başlamış ve Türk dilinin her bir kolu ayrı bir dil olarak değerlendirilmeye alınmıştır. Bu kullanım daha sonra Avrupalı Türkologlarca da benimsenmiş ve Fundamenta’da (PhTF) da “Türk dilleri” (Fr. Langues Turques, İng. Turkic Languages) terimi yer almıştır. Günümüzde, İngilizcede Turkish kelimesi Türkiye Türkçesini, Turcic ise bütün Türk dillerini karşılamak için kullanılmaktadır. R. R. Arat ise Çuvaşça ve Yakutça için lehçe, diğer kollar için şive terimini tercih etmiştir. Bu kolların tümü için lehçe terimini kullananlar da vardır. Son zamanlarda lehçe yerine, uzak lehçe, şive yerine de yakın lehçe terimlerinin kullanıldığını da görüyoruz Lehçe, dilin yazılı metinlerle takip edilemeyen çok eski bir döneminde ayrılan ve önemli sesbilgisi (fonetik) ve şekilbilgisi (morfoloji) farklılıkları gösteren koludur. Şive, metinlerle takip edilebilen dönemde ayrılan ve lehçeye göre daha az sesbilgisi ve şekilbilgisi farklılıkları gösteren koludur. Ağız ise, bir şive, bir yazı dili alanı içinde mevcut olan farklı konuşma biçimleridir. (Elazığ, Aydın, Trabzon ağzı gibi). Bu terimlerle ilgili açıklamalardan sonra Türk lehçelerinin oluşumu ve gelişimi meselesini ele alabiliriz. Çuvaş ve Yakut lehçeleri dışında kalan Türk dili, VII. yüzyıldan XIII. yüzyıla kadar tek yazı dili hâlinde yaşamıştır. Ancak bu tek yazı dili, farklı ağızların yokluğu anlamına gelmez. Eski Türkçe üzerinde önemli çalışmaları bulunan A. Von Gabain, Eski Türkçe içinde beş ayrı diyalektin varlığından söz eder. (Gabain 1988; 1-4) Zeynep Korkmaz bir araştırmasında Eski Türkçedeki Oğuzca özellikleri tespit etmiştir. (Korkmaz 1975; 433-446) Dîvânü Lügâti’t-Türk’te Kâşgârlı Mahmûd da değişik boyların ağız özelliklerini kaydetmiştir. Göktürk devletinin bünyesinde otuza yakın Türk boyu vardı. (12 Türk, 9 Oğuz, 6 Sir, 2 Ediz, 1 Kerekülüg). Bu boyların her birinin kendi özel adları da bulunuyordu. Türk boyunun 552 tarihinde kurduğu devletin hâkimiyetini kabul eden Türk dilli boylar, siyasi ve birleştirici bir özelliği olan Türk adı etrafında bir araya gelmiş ve zamanla bunu ortak bir ad olarak benimsemişlerdir. Türk adıyla kurulan bu devlet, Uygurlar tarafından yıkılırken, Türk boyunun önde gelenleri ve mensuplarının önemli bir bölümü öldürülmüş,

TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ

26

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

kalan az sayıdaki mensubu da çeşitli bölgelere dağılarak hayatta kalmaya çalışmışlardır. Bugün Kırgızistan’ın Oş ilinin Özgön ilçesi köylerinde, Özbekistan, Tacikistan ve Doğu Türkistan’ın değişik yörelerinde yaşayıp kendilerine Türk diyen topluluklar bu Türk boyunun kalıntılarıdır. Yukarıda belirtilen bölgelerde yaşayan topluluklar, kendilerini Göktürklerin torunları olarak tanıtmaktadırlar. Göçler, savaşlar ve diğer siyasi-sosyal olaylar sonucunda coğrafya değiştiren ve birbirlerinden uzaklaşan Türk boyları, kendi hâkimiyet bölgelerinde, kendi ağız özelliklerine dayalı yazı dilleri oluşturmaya başlamışlardır. İslamiyet’in kabulü dolayısıyla dil ve kültürde meydana gelen büyük değişmeler, yeni alfabe ve karşılaşılan farklı kültür çevreleri gibi dış etkenler, dilin içyapısındaki bazı küçük farklılıkları destekleyerek onları yazı diline doğru hazırlamıştır. Bu arada her boy kendi ağız özelliklerini geliştirirken, diğer boylara ait özellikleri de yavaş yavaş terk etmiştir. Bu durum, bazı temayülleri koyulaştırırken, bazısını da köreltmiştir. Böylece farklılaşan kollar yazı diline hazır hâle gelmiş ve yazı dili olmuşlardır. Konuşma dillerinin yazı diline dönüşmesi “seçilme, standartlaşma, yaygınlaşma ve kabul” aşamalarından geçmesiyle mümkündür. Bu geçiş iki şekilde olabilir. Birincisi, “dil mühendisliği” diyebileceğimiz bir planlama ile ortak bir dilin yaratılmasıdır. Sovyetler Birliğinde bu tür uygulamaların örnekleri çoktur. XIX-XX. yüzyıla kadar iki ana yazı dili koluna sahip olan Türkçe, Sovyetlerdeki dil planlamaları ile 20 yazı dili hâline getirilmiştir. Diğeri ise seçilme, standartlaşma, yaygınlaşma ve kabul aşamalarının kendi doğal şartları içinde oluşmasıdır. Bu, dilin doğasına uygun bir oluşumdur ve dünya dillerinin hemen hepsi bu yolla yazı dili, ölçünlü dil olmuşlardır. Dillerin bu dönüşümü genellikle bir konuşma dilinin bulunduğu bölgenin siyasi, ekonomik, ticari, idari, edebi ve kültürel bakımdan merkez olması gibi dil dışı nedenlere bağlı olarak gelişir. Bir dil coğrafyasının yönetim, ticaret, siyaset, bilim ve edebiyat merkezi durumunda olan şehrinin ya da bölgesinin ağzı, genellikle yaygınlaşır, diğer ağız bölgelerinin mensuplarınca da benimsenir ve toplumun ortak dili haline gelir. Ortak dil durumuna gelen ağız, kendi özgün söyleyişinden, telaffuzundan ve kelime kadrosundan bir dereceye kadar sıyrılır ve diğer ağızlardan uygun bulduğu dil malzemesini alır. Böyle olduğu içindir ki, ortak dil diğer ağızlara göre daha büyük bir zenginliğe ve daha iyi bir anlatım yeteneğine sahiptir.Bunun en güzel ve en yakın örneği Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesidir. Bugün Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmen Türkçesi ve Gagavuz Türkçesi adı verilen dört ayrı yazı dilini doğuran Oğuz Türkçesi, Kâşgârlı Mahmûd’un yaşadığı XI. yüzyılda henüz yazı dili hâline gelmemiştir. Ancak Kâşgârlı Mahmûd Dîvânü Lügâti’t-Türk adlı eserinde, Oğuz Türkçesinin bazı temel özellikleri ile temayüllerini açıkça belirtmiştir. Oğuz Türkçesinin Anadolu ve civarındaki sahalarda eser vermeye başladığı XIII. yüzyılda, bu lehçeye dayalı sadece bir yazı dilinden söz edilebilir. Eski Anadolu Türkçesi döneminde görülen küçük ağız farklılıkları, zamanla belli doğrultularda gelişmiş veya körelmiş, buna coğrafi ve siyasi faktörler de eklenince, Azerbaycan Türkçesi ayrı bir yazı dili olarak ortaya çıkmıştır. Dilin içyapısındaki gelişme ve temayüller Türkiye Türkçesinde b-, k-, -k-, -k (ben, bin, uyku, yok, kapı) seslerinin gelişmesine sebep olurken, Azerbaycan Türkçesinde m-, -l -, -l, ˆ- (men, min, yulu, yol, ˆapı) seslerinin gelişmesine sebep olmuştur. Dilin dış tarihi ile ilgili olmakla birlikte buna, bazı bölgesel etkileri, boy farklılıklarını, tarihî, siyasî ve kültürel faktörleri de ekleyebiliriz. Bütün bu şartlar bir araya gelince lehçeler oluşup gelişmiş ve yazı dili durumuna gelmişlerdir. Reşit Rahmeti Arat, Türk lehçelerinin oluşumu ve gelişimi hakkında şunları söylemektedir: “Batıya doğru yürüyen Türk boylarının bu mıntıkalarda yeni devlet teşekkülleri kurmaları, zarurî olarak, buralarda yeni Türk kültür merkezlerinin vücuda gelmesi, Türk muhi-

2. Ünite - Türk Lehçeleri ve Tasnifi

27

tine birçok yenilikler getirdiği gibi dillerine de mühim istikametler vermiştir. Yazı dili ile yan yana eskiden beri gayet tabiî olarak Türk boyları arasında yaşayan konuşma dilinde mevcut şive hususiyetleri bu yeni vaziyetin icabından olarak, yavaş yavaş bu merkezlerin yazı diline de sokulmağa başlamıştır. Göçler yüzünden zaten kendi kültür merkezlerinden uzaklaşmış olan bu zümreler yenilerini yaratmak zaruretinde bulundukları gibi, tam bu sıralarda Türk vatanında vücuda gelen büyük siyasî teşekkül, Çingiz devleti de Türk kültür hayatının bir müddet için durgunluğa uğramasına ve bunların neticesi olarak kültür merkezlerinin yer değiştirmelerine sebep olmuştur. Bu yeni merkezleri yaratanların eski kültür merkezlerine yakın bulunanlardan ziyade, daha çok eski kavmî teşkilâta bağlı ve dolayısıyla göçebe teşkilâtına yakın zümreler olduğu da unutulmamalıdır. XII-XIII. yüzyıllarda Türk dilinin tarihî gelişmesi de bir dönüm noktasında bulunuyordu. Türk dili bünyesinde müşahede edebildiğimiz ses ve şekil bakımından en büyük inkişaf bu yüzyıllara rastlamaktadır. Birçok seslerin değişmeleri, isim ve fiil tasriflerinin yeni istikametler alması, kök ve eklerdeki aslî vokallerin umumî ahenge uymaya başlamaları vb. daha ziyade bu devirde başlamış veya tamamlanmış bulunmaktadır. Yüzyıllarca kullanılarak geniş muhitte yayılmış ve büyük tesir icra etmiş olan eski Türk yazı sisteminin, Türklerin İslâm muhitine girmiş olan kısmı tarafından Arap alfabesiyle değiştirilmiş olması ve bunun da tam Türk dili bünyesindeki tabiî inkişafın olgunlaştığı bir devreye rastlaması da büyük tesadüflerden biri olmuştur. Şivelerce değişmiş olan şekiller, yazı dili an’anesi sınırları içinde ve umumî muhite sarsıntı vermeyecek şekilde, tabiî seyirlerini bu defa devam ettirememiş ve o zamana kadar bu Türk muhiti için büsbütün yabancı olan yeni yazı sistemi, eski yazı an’anesinden nisbeten ayrılarak, dilin bünyesinde vukua gelmiş olan bu değişiklikleri yazı diline almakta bir engel bulmamıştır. Böylece bugün gördüğümüz ve birbirinden, az dahi olsa, farklı yazı dillerinin ilk esasları ortaya çıkmış oldu. İlk zamanlarda söylenişe ve tasrifteki küçük farklara inhisar etmiş olan bu yenilik, bilhassa edebî dilde, zümrelerin umumî kültürü nisbetinde lûgat sahasında yok gibi idi. Bunun zamanla lûgatlere ve bazı sahalarda gramere kadar genişlemesi, bir cihetten Türk zümrelerinin Türk kültürüne bağlılıkları nisbeti ile, diğer cihetten ise temasa girdikleri yeni kültür muhitlerinin az veya çok canlı tesirleri ile ilgilidir” (Arat; 131-141). Ancak şunu da hemen belirtelim ki, XIX-XX. yüzyıla kadar, kendi tabiî çizgisinde oluşup gelişen üç temel yazı dili kolu mevcut iken Sovyetler Birliğinin takip ettiği “bölparçala-yönet” siyaseti ile bu sayı, günümüzde yirmiyi aşmıştır. Sovyet yönetimi kendi temel felsefesine aykırı olarak Türk boyları arasında mikro milliyetçiliği teşvik etmiş ve boyların ağızlarını yazı dili durumuna getirmiştir. Türk ağız ve lehçelerini yazı dili durumuna getirme düşüncesinin teorisyeni İlminskiy’dir. İlminskiy, Türk ülkelerinde ve bölgelerinde açılan Rus okulları vasıtasıyla, Türk çocuklarını Ruslaştırmayı ve Hristiyanlaştırmayı amaçlıyordu. Bunun için de Türkler için açılan okullarda bir yandan Rusça öğretilirken öte yandan da Türk boylarının ağız ve lehçeleri, birbirinden farklı Kiril (Rus) alfabeleri ile müstakil birer dil gibi öğretiliyordu. Bugün Türk dünyasında gayritabiî bir şekilde oluşan ve sayısı yirmiyi aşan yazı dilinin varlığı, bu Sovyet-Rus siyasetinin bir sonucudur. Dildeki bu parçalanma ise, bugün Türk dünyasının önündeki en büyük sorundur. Türk dili ve lehçelerinin gelişimini ve tasnifini genel hatlarıyla şöyle bir tablo ile göstermek mümkündür:

28
Tablo 2.1

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Türk Lehçelerinin Gelişimi Ana Türk Dili

Türkçe(y)/Göktürk

Çuvaflça(r) Türkiye Türkçesi Azerbaycan Türkmen Gagavuz Uygur Özbek K›rg›z Kazak Tatar Baflkurt Nogay Kumuk Karaçay-Balkar Karaim

Altay Hakas Tuva

1

Konuşma dillerinin yazı diline dönüşme sürecini dikkate alarak Türk lehçelerinin yazı diline dönüşme süreçlerini değerlendiriniz.

TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ

Türk lehçelerinin tasnifi, Türklük bilgisinin önemli sorunlarından biridir. Bu sorun bugüne kadar bütünüyle çözülebilmiş değildir. Birleştirmeden çok ayırma düşüncesiyle yola çıkan, ortaklıklardan çok farklılıkları öne çıkaran bakış açılarıyla, bu sorunun çözülmesi mümkün değildir. Türk boyları ve lehçeleri arasındaki karışma ve geçişmeler dolayısıyla, lehçeleri bütünüyle birbirinden ayırmak da oldukça zordur. Türk lehçelerinin tam ve bilimsel bir tasnifinin yapılabilmesi için; 1) Her lehçenin dilbilgisi bakımından ayrıntılı olarak incelenmesi, 2) Lehçelerin bütün yönleriyle karşılaştırılması, birleşen ve ayrılan yönlerinin ortaya konması, 3) Lehçelerde görülen dil özelliklerinin, o lehçeyi konuşan boya ait olup olmadığının, tarihî ve etnolojik araştırmalarla tespit edilmesi, 4) Her bir lehçenin en eski ve en yeni dil malzemesinin karşılaştırılması ve böylece, o lehçenin tarihî gelişimi ile eğiliminin tespit edilmesi gerekir. Günümüzde bu yönde önemli çalışmalar yapılmış ve yapılmaktadır. Ancak sorunu bütünüyle çözmek için daha yapılması gereken çok şey vardır. Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser, Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. Kâşgarlı eserinde Türk dilini Doğu ve Batı grubu şeklinde iki temel kola ayırmaktadır. Doğu koluna Hâkâniye adını veren Kâşgârlı, bununla Kâşgâr ile Balasagun civarındaki yazı dilini kastetmektedir. Ayrıca, Karluk, Çigil, Yağma, Argu, Tohsı ve Uygur ağızlarını da Doğu grubuna dahil etmektedir. Kâşgârlı’ya göre Batı grubu ise, bütün Oğuz grubu lehçeleri ile Kırgız, Kıpçak, Peçenek ve Bulgar dillerinden oluşur.

yapılan tasnifleri tahlil etmeye yöneliktir. Samoyloviç. Avrupa’da modern dilciliğin gelişmesiyle birlikte. tarihî ve günümüz metinlerini bir arada inceleyerek. Bunların en önemlileri. Radloff. Tekin’in tasnifinde yer alan lehçe grupları şunlardır: . dil özellikleri ile birlikte tarihî-kavmî-coğrafî esasları da göz önüne alarak önemli bir tasnif ortaya koymuştur. Tekin.2 ANA TÜRKÇE veya Eski Türkçe Reşit Rahmeti Arat’ın Tasnifi s-grubu Eski Çuvaflca y-grubu Eski Türkçe veya Uygur Devri s-grubu Eski Yakutça I. z-grubu Abakan III.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 29 Kâşgârlı’dan sonra Türk lehçelerinin tasnifinden topluca bahseden kişi İ. kendisinden önce yapılmış olan tasnifleri değerlendirmiş. tarihî-kavmî-coğrafî adlar ile adlandırmıştır. N. Radloff ’un tasnifini geliştirmiş. t-grubu Yakut I. Berezin zamanında lehçe araştırmaları henüz başlangıç devrini yaşadığı için. tav-grubu fiimâl IV. onların tarihî malzemesini ekleyerek. asıl tasnif çalışmalarını Radloff ile başlatmak daha doğru olacaktır. Samoyloviç’in ortaya koyduğu esasları daha da geliştirmişler. Ancak Çobanzâde’nin çalışmaları tasnif yapmaktan çok. Bekir Çobanzâde. Korş. Çuvaşça gibi eski bir lehçe olarak kabul edilmekte ve Türk lehçeleri on iki ana gruba ayrılmaktadır. Räsänen ve Baskakov’dur. Reşit Rahmeti Arat. Ünite . Arat’ın tasnifi şöyledir: Tablo 2.2. 1926’da Bakü’de toplanan Türkoloji Kongresinde ve 1927’da yayınladığı “Türk-Tatar Diyalektolojisi” (Bakü 1927) adlı eserinin girişinde lehçe tasnifleri konusu üzerinde durmuştur. da¤l›-grubu Cenup Arat’tan sonra önemli bir tasnif de Talat Tekin tarafından yapılmıştır. Kononov ise. d-grubu Sayan II. bütün bu tasnif denemelerini incelemiş ve 1953 yılında. Berezin (1848) olmuştur. Korş. eksik yönlerini ortaya koyduktan sonra kendi tasnifini vermiştir. bilinen bütün Türk dili malzemesini tasnife tabi tutmuştur. Bunları kısaca şöyle değerlendirebiliriz. Türkiyat Mecmuası’nda yazdığı “Türk Şivelerinin Tasnifi” adlı uzun makalesinde. Daha sonra birçok Avrupalı ve Rus Türkolog. tagl›-grubu Tom V. doğu dilleriyle uğraşan çok sayıda dilbilimci Türk lehçeleriyle ilgilenmiş ve bu arada bazı tasnif denemeleri yapmışlardır. Ancak Radloff da başlangıç olduğu için tam ve mükemmel bir tasnif ortaya koyamamıştır. Samoyloviç ise bu iki görüşü birleştirmiş ve lehçe gruplarına. Tekin’in tasnifinde Halaç Türkçesi. tagl›k-grubu fiark VI. Türk lehçelerini tasnif etmeye çalışmıştır. r-grubu Çuvafl II. Bogoraditsky ve Rasanen.

Kumandū. Kazakça. Erbil diyalektleri ile birlikte). taġlıq grubu: Özbekçe. 4. Azeri (Kaşgay-Aynallu. Talat Tekin’e göre tarihi ve çağdaş Türk dillerinin gelişimi şöyledir: 1. 2. Baraba Tatarcası. Karaçayca-Balkarca. Başkurtça. Teleüt) 8. dağlı grubu: Türkmence. Sarı Uygurca 6. (Karakalpakça ile birlikte) Nogayca. Yeni Uygurca 10. Horasanî. Tablo 2. Aşağı Çulım. Çalkandū. Kumukça.3 Talat Tekin’in Tasnifi •‹lk Türkçe •Ana Bulgarca •Ana Türkçe Eski Türkçe Tuna Bulgarcas› Kuban Bulgarcas› Volga Bulgarcas› K›pçakça Ça¤atayca Orhon Türkçesi Eski Uygurca Karahanl› Türkçesi Harezm Türkçesi •Ana O¤uzca Eski Anadolu Türkçesi Osmanl›ca Çuvaflca Halaçça Yakutça Tuvaca Altayca Tatarca K›rg›zca Baflkurtça Özbekçe Yeni Uygurca Türkmence Azeri Türkçesi Türkiye Türkçesi Gagauzcaz Hakasça Fu-yü K›rg›zcas› Sar› Uygurca Kazakça Nogayca Kumukça Salarca Horasan Türkçesi KaraçayBalkarca K›r›m Tatarcas› Karayca . Özbekçenin Harezm-Oğuz diyalektleri. Taştıp. 3. Orta Çulım. 5. Kondon. Mrass. Türkçe (Gagauz ile birlikte) (Tekin 1989. Matur ve Yukarı Tom diyalektleri. taġlıġ grubu: Kuzey Altay diyalektleri (Tuba. tūlu grubu: Altayca (Güney diyalektleri: Asıl Altay. Kırım Tatarcası 11.30 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I r-l grubu: Çuvaşça hadaq grubu: Halaçça ataq grubu: Yakutça adaq grubu: Tuvaca ( Karagas diyalekti ile birlikte) azaq grubu: Hakasça. Kerkük. taġlı grubu: Salarca 12. Telengit. Aşağı Tom) 7. tawlı grubu: Tatarca. tōlū grubu: Kırgızca 9. 141-168).

Kıpçak-Türkmen. Uygur. tasniflere esas alınan belli başlı ses özellikleri şunlardır: 1. Orta Asya.sesinin korunması veya düşürülmesi. Kuzeybatı. Ünite . t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi. Coğrafi Yönlere Göre: Kuzey. Batı Türkistan. Kuzey Tatarları (Asıl Tatarlar). 3. Karışık. Türkistan. 4. 5. Coğrafi Adlara Göre: Abakan.söz farkı da zaman zaman kullanılmakla birlikte bu fiil. Türkî. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi. Volga-Ural. ol. Türk Lehçelerinin Ses Özelliklerine Göre Tasnifi Bu özelliklere göre Türk lehçe grupları ve ses özellikleri şöyle sıralanabilir: . Volga. Tabirlerin Karışık Kullanılmasına Göre: Güneybatı (Türk). Hakas. tôlu grubu. Saf Tatar. bir tek lehçe grubunu karakterize eder. Bunları gruplar hâlinde şöyle özetleyebiliriz: 1. Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi Türk lehçeleri yönlere göre şöyle tasnif edilmektedir: 1. Güney. Merkez. Türkçe konuşan fakat Türk asıllı olmayan kavimler. Doğu (Türkistan). Türkmen. Orta Grup: Hive ve çevresinin bir bölümü. Güneydoğu Grubu: Doğu ve Batı Türkistan’ın bir kısmında konuşulan lehçeler. Güneybatı. Kuzeybatı Grubu: İdil havzası. tav-Grubu (Kıpçak-Kuzeybatı). Güney Tatarları. Batı. taġlık grubu. Türk. Çağatay. Orta.grubu. Doğu Türkistan’ın bir kısmı. 8. Kelime başındaki y-/s. 2. Tatar-Kuzey (Kıpçak) Türk. r-Grubu (Bulgar). tûlu grubu. ol. Çuvaş. Batı. Altay. Uz. Dil Özelliklerine Göre: d-grubu. Orta Sibirya. 3. tav grubu.ve bol. s-grubu. Türkmenistan ve Güney Kırım’da konuşulan lehçeler. Kuzey Kırım. tawlı grubu. Tatar. r-grubu. 4. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya -v (-u) olması. Kuzey Kafkasya. Hakas (Abakan). Boy Adlarına Göre: Bulgar. Asıl Tatar. Orta. 2. Altayların bir kısmı ve Afganistan’daki bazı ağızlar. Karışık Türkler. Kuzey Tatarları. Kafkasya. Azerbaycan. Moğol-Tatar. 4. Doğu. Güneydoğu. Sibirya. Türk-Tatar. -GAn sıfat-fiili de başındaki g-/ġ. Batı Sibirya. Orta (Türkmen-Kıpçak) Çağatay. Kuzeydoğu. Kıpçak. Yakut.sesi dolayısıyla tasniflerde kullanılmıştır. dağlı-Grubu (KıpçakTürkmen-Orta). Sibirya.seslerinin durumu. Kıpçak-Türkmen. Çekim eklerinin başındaki g-/ġ. 3. taġlı grubu. taġlık-Grubu (Çağatay-Güneydoğu). 6. 5. y-grubu.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 31 Türk Lehçe Grupları İçin Kullanılan Adlar Türk lehçe gruplarını adlandırmak için çok değişik tabirler kullanılmıştır. 7. Güney Tatarları (Türkçe). ol-Grubu (Türkmen-Güneybatı).2. Kuzeydoğu Grubu: Altayların bir bölümü. Güneybatı Grubu: Anadolu ve civarındaki. Aslî veya gelişme yolu (mesela d>z) ile meydana gelen z sesinin korunması veya r sesine dönüşmesi. tasnifin esasına ait olmayıp daha çok. 5. 2. Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri Bugüne kadar yapılan lehçe tasniflerinde. d-Grubu (Uygur-Kuzeydoğu). Asıl Türkler.

maddesinde yer alan. Adriano BALBİ. 84-85. dağlı. Bibliotheca italiana. II. Uçebnıya zapiski İmpr. Paris. Iso Tietosanakirja. tai. 13. XIX. kalan (Güney) Yukarıdaki tasnifin VI. Sammlung Göschen. Leon CAHUN Introduction a l’historie de l’Asie. Berezine). 14. Leipzig. Etnografiçeskoe obrozenie. z Grubu (azak. l-ş. 452-456. Wiener Jahrbücher der literatur. 1896. tailıi Grubu (ayak. 34-35. 4. kn. s. 225-240. 1827. 1938. Wilhelm Fredrik PALMBLAD. proçitannaya v imparatorskom Universitete 29 yanvarya 1894 goda. ARİSTOV. 1896. 8. Friedrich ADELUNG. Recherches sur les dialectes musulmans. kalian (Kuzey) IV. tavlı. Nikolay Fedoroviç KATANOV. Dîvânü Lügâti’t-Türk (1072-1074). J. 1910. J. 1825 (Decembra). Systeme des dialectes turcs. 2039-2040. 5. Das Türkenvolk in seninen ethnologischen und etnographischen Beziehungen. d Grubu (adak . Asia polyglotta. Leipzig. dağlı. 9. 1894. tailı. s. tai. 1836. 1806. Phonetik der nördlichen Türksprachen. kalian (Tom) V. dağ. Zametki ob etniçeskom sostave türkskih plemen Jivaya starina I. RAMSTEDT. 1917. s-y) (Yakut). 1849. I. 11. 1917. Universiteta. 95 s. aynı eser. 7. Christoph Johann ADELUNG . 189-191. s. s-y) (Çuvaş). Ayrı basım halinde çıkan bu eserin aynı isim altında yayınlanan aslı için bk. Julius NEMETH. G. s. İlya Nikolayaviç BEREZİN (E. s. 364-365. N. tav Grubu (ayak. 1827. IX. XXXVIII. I. 295-296 ve aynı eser. Kâşgârlı MAHMÛD. XIV. Uebersicht aller bekannten Sprachen undihrer Dialecte. kalian (Abakan) III. imperatorskim kazanskim universitetom. Hermann VAMBERY (Armin Bamberger). LXXVI. Kazansk.32 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Uzak Lehçe Grupları I. Joseph von HAMMER. 2. III. kalian (Sayan) II. dağlı Grubu (ayak. “ (ayak. tai. II. 280-291. H. 1823. 32-35. A. II. tai. 1948. Berlin-Leipzig. Paris. KLAPROTH. Yakın Lehçe Grupları I. Fedor Evgeneviç KORŞ. s. Kazan. Kazan. dağ. Mithridates. I. tailıi. 10. 1826. Vstupitelnaya lektsiya v kurs obrozeniya turetsko-tatarskih plemen. Moskva. . tav. Atlas etnoghraphique du globe. IX. tailıi. 1882-1883. 1848. Klassifikatsiya turetskih plemen po yazıkam. 1885. Türkische Grammatik. kniga 3. Kazan. r Grubu (r-z. tailıi. 3. Tietosanakirja. t Grubu (t-d. Geographische und statistiche Ephemeriden. Etnografiçeskiy obzor turetsko-tatarskih plemen. s. Cap. 16-17. 12. 6. 16. god LXI. 15. Uçenıya zapiski izdav. kalan” sözcüklerinde hangi ses olayları vardır? 2 Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmaları 1. Wilhelm RADLOFF. kalian (Doğu) VI. XVIII: Classification der Türkdialecte nach den phonetischen Erscheinungen. May-İyun. 186-206. s. tailı Grubu (adak.

s. Soyon şivesi. İzvest. İrtiş şiveleri: a) Turalı şivesi. c) Tobol ve Tümen şiveleri. 1949. Studia Orientalia. Kısım. İspol. Vvedenie v izuçenie Tyurskih yazıkov. İnstitut yazıkoznaniya. Vasiliy Alekseviç BOGORODİTSKİY. SAMAYLOVİÇ. Barczi Geza. . Kuzey Altay şiveleri: a) Lebed şivesi.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 33 17. Johannes BENZİNG ve Karl Heinrich MENGES Fundamenta I. Kazan 1923. 32-324. 18. 4. S. s. s. Talat TEKİN. Helsinki. Asıl Altay şiveleri: a) Altay şivesi. Magyar szofejtö szotar. IX. s. Budapest. 223-228. 22. A. I. Doğu Şiveleri 1. A. Komiteta Sovetov. Tyurkskie yazıki. 1921. Türk-Tatar dialektolojisi (Giriş). 121-134. 237. N. s. Türk-Tatar tilleriniñ yazmışı. Abakan şiveleri: a) Asıl Abakan şiveleri (Sagay. Küerik (Çolım) şivesi. b) Teleüt şivesi. 1952. 59-139. 1 (13). Kaça). Rachmati. Kırgız şiveleri: a) Kara-Kırgız şivesi. Literaturı i yazıka. Petrograd. 3. Moskva 1960. BASKAKOV. 26. 7. Moskva 1962. 19. Kazan 1922. Akad.2. II. Bizniñ Yul II. b) Şor şivesi. Martti RASANEN. 8. 25. 21. 6. Nauk SSSR. 2. Zur Klassifikation der TürkSprachen. Erdem ( Ocak-1989). Materialien zur Lautgeschichte Türkischen Sprachen. Bakû 1927. Türkiyat Mecmuası X. İzdatel’stvo Vısşaya Şkola. Ünite . 23. 5. Vvedenie v tatarskoe yazıkoznanie v svyazi drugimi tyurkskimi yazıkami. otd. 141-168 Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmalarından Örnekler Wilhelm Radloff’un Tasnifi I. K voprosu o klassifikatsii turkskih yazıkov. XV. 5-10. Türk dil ve diyalektlerinin yeni bir tasnifi. edidit Sosietas Orientalis Fennica. 1922. Lajos LİGETİ (bk. 1959. XI. s. 1941). 13. hulâsası için bk. Karagas şivesi. b) Yüs ve Kızıl şivesi. 22-27. Reşid Rahmeti Arat. b) Kürdak şivesi. Bekir ÇOBANZADE. b) Kazak-Kırgız şivesi. Ungarische Jahrbücher. 26-31. c) Kara-Kalpak şivesi. 239. 20. Türk şivelerinin tasnifi. R. 2. Vvedenie v tyurko-tatarskoe Yazıkoznanie. Batı şiveleri: 1. Baraba şivesi. İzvestsiya Vsetatarskogo Tsentr. İstanbul 1953. Nekotorıe dopolneniya k klassifikatsii turetskih yazıkov. Nr. Uygur şivesi. Koybal. alm. 2. Cemal VELİDİ. s. Kazan 1934. 24.

Orta Asya şiveleri: 1. 4. Türkmen şivesi. Lebed.bölümü 3.bölümü (to veya tu<taġ) 5. Anadolu şiveleri: a) Hüdavendigâr şivesi. Güney şiveleri: 1. 6. Çuvaş dili (tu<tai) II (B). Koybal. Soyot. Hami şivesi. b) Kokand şivesi. 4. Yakut dili (tıa<ta<tai) III(C). Çağatay şiveleri: a) Kuzey Sart şivesi. J. Kuzey Grubu 1. Kafkasya şiveleri. Başkırt şivesi: a) Ova Başkırt şivesi. Tarançı şivesi. Volga veya Doğu Rusya şiveleri: a) Mişer şivesi. IV. c) Zerefşan ovası şivesi. Aksu şivesi. 5. 3. Kırım şivesi. c) Simbir şivesi. G. Osmanlı şivesi. e) Hive Şivesi. 4. 2. d) Buhara şivesi. b) Dağ Başkırt şivesi. Ramstedt’in Tasnifi I (A). 3. 2. z. Kumandı) . Çolım. Baraba 6. 4.34 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 3. Teleüt. 5. Azerbaycan şivesi. b) Karaman şivesi. Kaşgar şivesi. d. y. e) Belebey şivesi. Urenhay. Şor.bölümü (taġ) 1. Karagas 2. d) Kazan şivesi. Altay (Altay Kalmıkları. f) Kasım şivesi. b) Kama şivesi. III. 3. 2.

2. Hive) 2. Kızıl. Tuna Bulgarları.bölümü Yakut C. Soyon (Soyot ve Urenhay). Ünite . Tarançı. Kuzeybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. 4. 3.bölümü 1. b. Şor. 5. 5. Bu gruba şu şiveler dahildir: a. 2. Eskilerden : 1. b. -i (tailıi). 9. B. Koybal. t. Türkmen (Türkmenistan. Türk veya Osmanlı Samoyloviç’in Tasnifi I. 2. Kâşgâr. Sarı Uygur. t. 5. Doğu Türkistan (Yârkend. z.bölümü a. D. Karagas. Sagay. Turfan. Çağatay) V(F). z (toouz). Güney Grubu (daġ ve da<taġ) 1. d (adao). pul->bol-.(oalian).Grubu (Uygur. 3. 2. 1. d. . 2. bol-. Doğu Grubu (y<d. Bugünkülerden: Çuvaş.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 35 IV(D). Hami. -<-ġ (tav~ tu<taġ). Stavropol) 2. -<i. Küerik. 6. Uygur. 6. Sart (Buhâra. Beltir. Orhun. 2. 4. 3. 8. r<z (talar<toouz). -<ġ . II. 4. Eskilerden : Bulgar. d sesinin değişik şekillerine (d. taġ) 1. R. Bugünkülerden: 1. -v.(yulne<oalian). 2. 3. bu grup üç bölüme ayrılır ve bunlara dahil şiveler şunlardır: A. Kaça. Salar. Volga Bulgarları. Kamasin. r<z<d (ura<adao). i.Grubu (Bulgar) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. 7. z) göre.

Tav. Altay. 6. birbirlerine olan yakınlıklarına göre. 10. Moğol devrinden önceki şiveler: a. -o <-i (tailıo <tailıi). 11. Bu gruba dahil şiveler. 8. y<d (ayao <adao). Kırgız. 2. 4. 4. 3. Mişer.Grubu (Kıpçak. 13. Nogay. y<d (ayao <adao). Karaim. 6. . Balkar. 7. g. Tobol. 2. Kuzeybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. Tatar. 1. Güneydoğu) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. 5.(oalian). Tailıo . Kazak. -<-i (tavlı<tavlıi). Kazak. 2. 2. Moğol devrinden sonraki şiveler: 1. 3. 14. IV.Grubu (Çağatay. Kumandı. Kırgız. Başkırt. b. Baraba. Teleüt. 3. Karaçay. 6. Balkar. şu bölümlerde toplanabilir: 1. 2.(oalian). 5. Eskilerden : Kıpçak b. İç Rusya şiveleri. 4. Karaim (Osmanlılaşmış olanlar hariç). Bu gruba şu şiveler dahildir: a. bol-. bol-. z (toouz). 1. 16. 4. -v<-i (tav<tai). Altay. Karaçay. 2. g. z (toouz). Bugünkülerden: 1. 12. 15 Nogay. 3. 9. 5. Kumık. Kırım (Güney sahili hariç).36 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I III. 5. 2. Kumuk. -i (tai). 3. Teleüt.

Grubu (Kıpçak-Türkmen. . Bugünkülerden : 1. İstanbul ve civarı. Tomsk vilâyeti: 1. birbirinden farklı şiveler ayrı bölümler halinde de sıralanabilir. 12. 2. ve V. 2. 14. Taglı. Türkmen (Stavropol = Kuzey Kafkasya. Aba.). 6. 9. Türkmenistan Cumhuriyeti.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 37 Bu gruba şu şiveler dahildir: a. Çolım. Batı Türkistan şiveleri (Hive Sart ağzı hariç). . Gürcistan Cumhuriyeti.(oalan). Çernevo. Ermenistan Cumhuriyeti. 15. ol-. IV. Ünite . z (doouz). 6. Semerkand ve Buhara). Buhârâ Cumhuriyeti ahalisi. y<d (ayao <adao). Eskilerden : Çağatay b. Bu gruba şu şiveler dahildir: a. 2. Azerbaycan Cumhuriyeti.(oalian). 5. Sart (Hive). Esterâbâd. 8. 3. Suriye (Kuzey kısmı). İran (Azerbaycan.Ø <-i (tailı<tailıi). 2. 13. Doğu Türkistan şiveleri (Sarı Uygur ve Salar şiveleri hariç). gruplar birleştirilerek.2.i (tai). 3. 2. Horasan vb. b. 5. 7. -Ø <-i (dailı<tailıi). 5. Balkan Yarımadası. 3. Afganistan Türkistanı. ol. 4. g. Bu gruba şu şiveler dahildir: 1.Grubu (Türkmen. 11. V. VI. Besarabya. 6. . 3. -i (dai<tai). Özbek (Hive). Anadolu. 4. Kırım (Güney sahili). Taşkent. Astırhan). 3. 5. z (toouz). Güneybatı grubu hususiyetleri ile karışık olanlar: 4. Orta) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. 10. Özbek (Fergana. g. 4. y<d (ayao <adao). Hive Cumhuriyeti ahalisi. Güneybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. bol-.

Eskilerden : b. 2. Eskilerden b. Bugünkülerden: 4. Oğuz-Türkmen bölümü : a. asırlar. Karluk-Uygur bölümü: Eskilerden: 1. Kara-Kalpak. Oğuz Grubu 1. Oğuz-Bulgar bölümü : a. 2. Eskilerden : b. Türk (Osmanlı).Uz. 2. Bugünkülerden : 1. .Gagauz. Türkmen. Uygur (yeni. Eski Osmanlı. Mişer vb. 4. 2. A b. Altın-Ordu (Doğu. 2. 2. bütün şiveleri ve bunlar arasında Salar ve Hoton). Karaim. 3. Kutadgu Bilig). Hazar. Nogay. 2. Eski Özbek. Kara-Hanlılar Devleti Türk dili (Dîvânü Lügâti’t-Türk. Bugünkülerden : II. Eskilerden : b. 5. Baskakov’un Tasnifi TÜRK DİLLERİNİN BATI HUN DALI I. Kıpçak-Oğuz (Uz-Polovets) bölümü: a. Tatar (Kasım. Eskilerden : 1. Bugünkülerden : 2. 3. Bugünkülerden : : : 1. 1. Muhabbet-nâme vb). Peçenek. 2. Kıpçak-Bulgar bölümü: a. Karluk-Harzem (Ahmed Yesevî. 2. Kıpçak Grubu 1. Mahmûd Kâşgârî). Azeri. A. Bulgar Grubu a. Bugünkülerden : 2. Bugünkülerden 3. Kara-Hanlılar devrinden sonraki Türk dili (Hîbetü’l-Hakâyık. Bulgar. b. Kıpçak-Nogay bölümü: b. 2. 1. 3. 3.38 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I N.-XI. 3.. Bugünkülerden : 1. Altın-Ordu (Batı). 3. Oğuz-Selçuk bölümü: a. 3. Özbek (Kıpçak şiveleri hariç). b. IV. Kısasü’l-Enbiyâ). Başkırt. Dîvân-ı Hikmet vb. Polovets (Moğol devrinden önce ve sonra=Kıpçak. III. Eskilerden 1. Karluk Grubu 1. 3. Selçuk. Kazak. Kumuk. Truhmen. Oğuz (X. Karluk-Harzem bölümü: a. Eskilerden : 1. Çuvaş.). 3.). Kuman).

Eskilerden: 1. 3. Küerik. Orhun âbidelerinin eski Oğuz dili (= Tukyu).Tuva. Eski Uygur. Teleüt. b. (= Urenhay. Kamas. Şor. Kırgız. II. Altay dilinin şimâl şiveleri (Tuba. 2. Kırgız-Kıpçak Grubu Bugünkülerden: 1. Kumandı).2. Sarı Uygur. 4. Yakut bölümü: Bugünkülerden: 1. Karagas (Tofa). 2. Uygur-Tukyu bölümü: a. Ünite . Bugünkülerden: 3. .Türk Lehçeleri ve Tasnifi 39 TÜRK DİLLERİNİN DOĞU HUN DALI B I. 5. 2. Hakas (bütün şiveleri). Uygur Grubu 1. 6. Soyon). Soyot. 2. Telengit şiveleri). Altay (Altay. Şalkanduu. 4.

tarihî-kavmîcoğrafî adlar ile adlandırmıştır. kendisinden önce yapılmış olan tasnifleri değerlendirmiş. P. Berezin zamanında lehçe araştırmaları henüz başlangıç devrini yaşadığı için. onların tarihî malzemesini ekleyerek. Korş. Tekin. bu sorunun çözülmesi mümkün değildir. Turcic ise bütün Türk dillerini karşılamak için kullanılmaktadır. Birleştirmeden çok ayırma düşüncesiyle yola çıkan. kendi hâkimiyet bölgelerinde. dilin içyapısındaki bazı küçük farklılıkları destekleyerek onları yazı diline doğru hazırlamıştır. Sovyet yönetimi kendi temel felsefesine aykırı olarak Türk boyları arasında mikro milliyetçiliği teşvik etmiş ve boyların ağızlarını yazı dili durumuna getirmiştir. Melioransky ve J. yüzyıla kadar tek yazı dili hâlinde yaşamıştır. savaşlar ve diğer siyasi-sosyal olaylar sonucunda coğrafya değiştiren ve birbirlerinden uzaklaşan Türk boyları. Bu arada her boy kendi ağız özelliklerini geliştirirken. Türk boyunun 552 tarihinde kurduğu devletin hâkimiyetini kabul eden Türk dilli boylar. farklı ağızların yokluğu anlamına gelmez. Bu sorun bugüne kadar bütünüyle çözülebilmiş değildir. Çuvaşça gibi eski bir lehçe olarak kabul edilmekte ve Türk lehçeleri on iki ana gruba ayrılmaktadır. Son zamanlarda lehçe yerine. XIX-XX. siyasî ve kültürel faktörler de eklenince lehçeler oluşup gelişmiş ve yazı dili durumuna gelmişlerdir. Räsänen ve Baskakov’dur. Radloff. asıl tasnif çalışmalarını Radloff ile başlatmak daha doğru olur. Lazar Budagov. Samoyloviç’in ortaya koyduğu esasları daha da geliştirmişler. eksik yönlerini ortaya koyduktan sonra kendi tasnifini vermiştir. Kâşgârlı’dan sonra Türk lehçelerinin tasnifinden topluca bahseden kişi İ. kendi tabiî çizgisinde oluşup gelişen üç te- mel yazı dili kolu mevcut iken Sovyetler Birliğinin takip ettiği “böl-parçala-yönet” siyaseti ile bu sayı. Böylece farklılaşan kollar yazı diline hazır hâle gelmiş ve yazı dili olmuşlardır. Çuvaş ve Yakut lehçeleri dışında kalan Türk dili. Kononov ise. Dilin dış tarihi ile ilgili olmakla birlikte bazı bölgesel etkiler. Bu kolların tümü için lehçe terimini kullananlar da vardır. Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser. VII. Radloff ’un tasnifini geliştirmiş. Türklük bilgisinin önemli sorunlarından biridir. Samoyloviç ise bu iki görüşü birleştirmiş ve lehçe gruplarına. 2 . günümüzde yirmiyi aşmıştır. yeni alfabe ve karşılaşılan farklı kültür çevreleri gibi dış etkenler. ortaklıklardan çok farklılıkları öne çıkaran bakış açılarıyla. İng. Langues Turques. kendi ağız özelliklerine dayalı yazı dilleri oluşturmaya başlamışlardır. Arat’tan sonra önemli bir tasnif de Talat Tekin tarafından yapılmıştır. Bogoraditsky ve Rasanen. Türk lehçelerini tasnif etmeye çalışmıştır. N. Arat ise Çuvaşça ve Yakutça için lehçe. Berezin (1848) olmuştur. tarihî. Turkic Languages) terimi ortaya çıkmıştır. dil özellikleri ile birlikte tarihî-kavmî-coğrafî esasları da göz önüne alarak önemli bir tasnif ortaya koymuştur. Türkiyat Mecmuası’nda yazdığı “Türk Şivelerinin Tasnifi” adlı uzun makalesinde. Bu boyların her birinin kendi özel adları da bulunuyordu. Ancak Radloff da başlangıç olduğu için tam ve mükemmel bir tasnif ortaya koyamamıştır. İngilizcede Turkish kelimesi Türkiye Türkçesini. Göçler. Korş. Samoyloviç. R. Ancak bu tek yazı dili. tarihî ve günümüz metinlerini bir arada inceleyerek. diğer kollar için şive terimini tercih etmiştir. bilinen bütün Türk dili malzemesini tasnife tabi tutmuştur.Reşit Rahmeti Arat. yüzyıla kadar. İslamiyet’in kabulü dolayısıyla dil ve kültürde meydana gelen büyük değişmeler. boy farklılıkları. Bunların en önemlileri. Bu kullanım daha sonra Avrupalı Türkologlarca da benimsenmiş ve “Türk dilleri” (Fr. Németh gibi yabancı kökenli Türkologlar Türk dilinin kolları için lehçe karşılığında “dialekt” ya da “nareçie” terimlerini kullanmışlardır.Türk boyları ve lehçeleri arasındaki karışma ve geçişmeler dolayısıyla. yüzyıldan XIII. Bolşevik İhtilali ve Radloff ’un ölümünden sonra Rus Türkologlar lehçe (nareçie/dialekt) terimi yerine ‘dil’ anlamına gelen “yazık” terimini kullanmaya başlamış ve Türk dilinin her bir kolu ayrı bir dil olarak değerlendirilmeye alınmıştır. şive yerine de yakın lehçe terimlerinin kullanıldığını da görüyoruz. Daha sonra birçok Avrupalı ve Rus Türkolog. Göktürk devletinin bünyesinde otuza yakın Türk boyu vardı. lehçeleri bütünüyle birbirinden ayırmak da oldukça zordur.40 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Özet 1 Türk Lehçelerinin oluşumunu ve gelişimini anlatmak Wilhelm Radloff başta olmak üzere. Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. R. diğer boylara ait özellikleri de yavaş yavaş terk etmiştir. uzak lehçe. bütün bu tasnif denemelerini incelemiş ve 1953 yılında. Türk Lehçelerinin tasnif kriterlerini ve başlangıcından bugüne kadar yapılmış belli başlı Türk Lehçeleri tasniflerini sıralamak Türk lehçelerinin tasnifi. siyasi ve birleştirici bir özelliği olan Türk adı etrafında bir araya gelmiş ve zamanla bunu ortak bir ad olarak benimsemişlerdir. Tekin’in tasnifinde Halaç Türkçesi. Günümüzde. M.

tai. tav. tailı Grubu (adak. 5. d Grubu (adak. r Grubu (r-z. tavlı. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-i sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi. Aslî veya gelişme yolu (mesela d>z) ile meydana gelen z sesinin korunması veya r sesine dönüşmesi. kalian (Abakan) III. s-y) (Çuvaş).2. Tabirlerin Karışık Kullanılmasına Göre Türk lehçeleri yönlere göre şöyle tasnif edilmektedir: 1. Güneydoğu Grubu 4.sesinin korunması veya düşürülmesi. Bu özelliklere göre Türk lehçe grupları ve ses özellikleri şöyle sıralanabilir: Uzak Lehçe Grupları I. tasnifin esasına ait olmayıp daha çok. 7. tailıi. 3. 2. tai. Dil Özelliklerine Göre 5. tav Grubu (ayak. kalan (Güney) . dağ. Bunları gruplar hâlinde şöyle özetleyebiliriz: 1. Orta Grup 5. t Grubu (t-d. tai. Kuzeydoğu Grubu Bugüne kadar yapılan lehçe tasniflerinde. tailıi.söz farkı da zaman zaman kullanılmakla birlikte bu fiil. Yakın Lehçe Grupları I. tailıi Grubu (ayak. dağlı Grubu (ayak. 8.ve bol. z Grubu (azak. -GAn partisibi (sıfat-fiili) de başındaki g-/i.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 41 Türk lehçe gruplarını adlandırmak için çok değişik tabirler kullanılmıştır. ol. s-y) (Yakut). kalian (Doğu) VI. Ünite . dağlı. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi. Çekim eklerinin başındaki g-/i. tailı.sesi dolayısıyla tasniflerde kullanılmıştır. Coğrafi Adlara Göre 3. tasniflere esas alınan belli başlı ses özellikleri şunlardır: 1. Kuzeybatı Grubu 3. Boy Adlarına Göre 4. Coğrafi Yönlere Göre 2. 6. kalian (Tom) V. tailıi. Kelime başındaki y-/s. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-i sesinin korunması veya -v (-u) olması. l-ş.seslerinin durumu. Güneybatı Grubu 2. tai. kalian (Kuzey) IV. II. kalian (Sayan) II. bir tek lehçe grubunu karakterize eder. 4.

z b. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya -v (-u) olması d. Şinasi Tekin b. W. Doğu e. Türk dilinin hangi kolu içinde yer alır? a. r e. Gagavuz Türkçesi d. Aşağıdakilerden hangisi Türk dilinin yakın lehçelerinden biri değildir? a. Oğuz grubu c. Arat d. Karluk grubu b. A. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi e. Türkmen Türkçesi b. Atebetü’l-Hakâyık c. Dede Korkut d. Tasnifinde Çuvaşça. Arat’ın tasnifinde bugünkü Çuvaşça hangi ses ile temsil ettirilmiştir? a. Kıpçak grubu d. Tatar Türkçesi b. Azerbaycan Türkçesi 5. Uygur Türkçesi e. Kuzey/Kuzeybatı c. Talat Tekin e. g c. Uygur ve Özbek Türkçeleri.42 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1.seslerinin durumu b. Radloff 10. Kıpçak grubu Türk lehçeleri yönlere göre yapılan tasnife göre hangi yön adı ile temsil edilir? a. Kazak Türkçesi 2. Doğu/Güneydoğu b. İran grubu 6. Batı/Güneybatı 9. Yakut Türkçesi c. Türkmen Türkçesi e. Altay Türkçesi c. v d. Ses özellikleri-ünlü-ünsüz ilişkileri . Kutadgu Bilig b. Gagavuz Türkçesi b. Samoyloviç Türk lehçelerini tasnif ederken hangi ölçütleri dikkate almıştır? a. Turan grubu e. t 7. Yalnızca kavim adları c. Özbek Türkçesi c. Türkiye Türkçesi e.R. Dîvânü Lügâti’t-Türk 3. Kelime başındaki y-/s. R. Başkurt Türkçesi 4. N. Türk lehçeleri hakkında bilgi veren ilk eser aşağıdakilerden hangisidir? a. Aşağıdakilerden hangisi Türk dilinin uzak lehçelerinden biridir? a. Çuvaş Türkçesi d. R. Şehir adları-dağ adları-ses özellikleri e. Coğrafi yönler-kişi adları d. Aşağıdakilerden hangisi Türk lehçelerinin tasnifine esas olan ses özelliklerinden biri değildir? a. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi c. Orta hece ünlüsünün düşmesi 8. R. Yakutça ve Türkçenin yanına dördüncü uzak lehçe olarak Halaçça’yı da koyan dilbilimci kimdir? a. Kavim adları-yön adları-ses özellikleri b. Güney d. Orhun Abideleri e. Poppe c. Kırgız Türkçesi d. Aşağıdakilerden hangisi Oğuz/Batı grubu Türk lehçelerinden biri değildir? a.

yapay olarak yazı dili haline getirilmiştir. Doğru olan dilin kendi doğal süreci içinde yazı diline dönüşmesidir. Yanıtınız yanlış ise. d 7. b 5. Yanıtınız yanlış ise. standartlaşma. Sovyetler Birliği döneminde.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 43 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Doğudaki Türkler. “seçilme. yüzyılın başlarına kadar sadece konuşma dili olan birçok Türk lehçesi. Türk topluluklarını farklı milletlere dönüştürme politikasının bir aracı olarak. a . “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 2. Yanıtınız doğru değilse. e 3. kalan < kalġan kelimesinde (ġan > an) g sesi düşmüştür. dağlı < taġlıġ kelimesinde (lıġ > lı) g sesi düşmüştür. Ünite . 6. Sıra Sizde 2 ayao < adao kelimesinde d > y değişmesi vardır. Yanıtınız yanlış ise.2. “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” ile “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 4. “A. “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 8. 20. Türk dillerinin önemli bir bölümü 20 yüzyılın başlarına kadar konuşma dili idi. Yanıtınız yanlış ise. a Yanıtınız yanlış ise. yaygınlaşma ve kabul” aşamalarından geçerek yazı diline dönüşür. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Konuşma dilleri. b 9. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. Çağatay Türkçesini yazı dili olarak kullandılar. Samoyloviç’in Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız doğru değilse. Uzun yıllar Batıdaki Türkler Türkiye Türkçesini (Osmanlı Türkçesi). Bu süreç ya dilin doğasına uygun olarak doğal bir biçimde ya da dışarıda yönlendirmelerle yapay olarak olur. d 10. dağ < taġ kelimesinde t > d değişmesi vardır.“Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız doğru değilse. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise.

.. Ötüken Yay. Türk Dünyası Özel Sayısı. M. Thomsen. Geçit Yay. (1997). TDK Yay. O. (2005). Tekin. T. 141-168. s. . S. Ercilasun. Akçağ Yay... Erdem. (1997). TTK Yay. www. (Çev. (1990). Ankara 1993. Türk Dünyası Üzerine İncelemeler. B. Altay Dilleri Teorisi. İstanbul. (1979). İstanbul. İstanbul. Y. A. (1984). (1975). Ankara. V. Dil. (1966). N. TDK Yay. (1984). S. TDAV Yay. Arat. Z.. TDAYBelleten. (1990). (Ekim). Ankara 1990. Türk Dünyasının Coğrafyası. Ankara Süleyman. Ankara. Besim Atalay) C.. Kafesoğlu. Prof. Edebiyat. Ankara.tripod.Eren.. Ankara. TDK Yay. Yiğit.com Yalçınkaya. “Türk Dil ve Diyalektlerinin Yeni Bir Tasnifi”. Yuan-Xin (1990). Haz. Reşit (1987). Türkçenin Grameri. C. En Eski Türkçenin İzlerinde. 306-319. 253.. Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü. T. Türk Dili Tarihi. Ankara. Gör. İstanbul. 13. 3-19. s. s. Mahmut. Ü. s. Az İ Ya. Eren. (1988). (1981). A. Caferoğlu. Z. Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yay. 21-25. İstanbul. Türk Milli Kültürü. S. (2000). B. Ankara. s. Türk Lehçeleri Grameri. 15. 433-446. Fikret Türkmen. 1. (1992). Dr. Türkçe El Kitabı.. (1988).. Akçağ Yay. TDK Yay. (1983). A. O. A. Türk Dünyası Nüfus. TİSAV Yay. (Ocak). (1996). 60-72. Vedat Köken). Dilaçar. O.44 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Aksan. TDK Yay.. Ankara. (1977).. (1992). (1957). (2010). Sosyal Yapı. Mustafa Öner). Z. Ankara. A. 22-34. Dr. “Tarihte Türk Adı”. Dönmez. Oğuzlar. 7-8 Togan. Kafesoğlu. İ. Kayseri. s. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. Ankara. s. İstanbul. Prof. “Eski Türkçedeki Oğuzca Belirtiler”. Ercilasun A. Gülensoy. 78.. TDAV Yay. A. (Ed. Ankara. (1972). D. s.. Türk Dili Tarihi.. (1990). Simurg Yay. TDAD. Bilimsel Bildiriler 1972. Makaleler.. Taneri. Enderun Kitabevi. Türk Dili. Rahmeti. Milli Kültür. Türk Lehçelerinin Meydana Gelişinde Genel Temayüllerin Koyulaşması ve Körlenmesi. Türk Kavramının Gelişmesi. Çin’deki Türk Diyalektleri Araştırma Tarihi. Korkmaz. B. A. Tuna. Ankara.) (2007). (53).. (1997). T. (1997). Dîvânü Lügâti’t -Türk Özel Sayısı. Akçağ Yay. Ankara. Arş. Wang. İstanbul. 83-93. Kâşgârlı Mahmûd (1992). N. Türk İncelemeleri Yapan Kuruluşlar. Tuna. “Türkistan Terimi Üzerine”. Özkan. TKAE Yay. Enderun Kitabevi. (1989). “Türk Lehçelerinin Bugünkü Sorunları Hakkında Bazı Düşünceler”. Sümer. Reşit Rahmeti Arat İçin. S. B. Kamil Veli Nerimanoğlu. İ. TKAE Yay. V. Hayit. efrasiyap. Yeni Türkiye. A. TDAV Yay. F. Türkistan. (Çev. s. “Dîvânü Lügâti’t-Türk’teki Oğuzca Özellikler”. (Çev. Korkmaz. Umumi Türk Tarihine Giriş.. H. Türklük Bilimi Sözlüğü. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi. Timaş Yay. Dîvânü Lügâti’t-Türk.. Ercilasun A. Soysal. E. Türk Şivelerinin Tasnifi. İlk Bildiri. Elazığ. N. İ. Natık Seferoğlu. TDK Yay.. Ankara Banguoğlu.1. Akçağ Yay.. İstanbul.

.

Azerbaycan Türklerinin tarihini açıklayabilecek. Azerbaycan Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz. Azerbaycan Cumhuriyetinin yerini belirleyebilecek. Azerbaycan Türkçesini tanımlayabilecek. Azerbaycan edebiyatını açıklayabilecek.3 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar • • • • Azerbaycan Adı Azerbaycan Tarihi Azerbaycan Türkçesi AzerbaycanCumhuriyeti • • • • Azerbaycan Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • • • • • • AZERBAYCAN ADI AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ AZERBAYCAN EDEBİYATI AZERBAYCAN CUMHURİYETİ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan Türkçesi . Azerbaycan adını açıklayabilecek.

R. pata ise ‘ülke’ demektir. XIX. Demircizade “Aturpat” sözünü. çeşitli halk rivayetlerine dayanarak. bâd (rüzgâr) kelimesinin ve “nân” ekinin getirilmesiyle oluşmuş ve kelime “kış rüzgârının estiği yer” anlamına gelmektedir. Birçok kişi de. Atar ve Patar kelimelerinin birleşmesinden meydana gelmiştir. Ahmet Caferoğluna göre. “Azerbaycan” sözünün. Kâşgârlı Mahmûd. ‘Azerbaycan’ sözü Sâsâni padişahı Şâpur’un (240-272) zamanında Nuh neslinden olan ve peygamberlik iddiasında bulunan “Âzerbâz” adından alınmıştır. “Oderpatekan” biçiminde ele almıştır. “sönmeyen”. Azerbaycan adının Farsça ‘ateş’ anlamına gelen ‘âzer’ sözünden çıktığına inanır. Azerbaycan. Yazara göre. Gurban ise. Orta çağ tarihçilerine göre.Azerbaycan Türkçesi Arap tarihçilerinin Arran ve Şirvan olarak adlandırdıkları Azerbaycan’ın ismi. “an” yer-mekân ekinin birleşmesiyle kelimenin Az+er+bay+can (Az erlerinin zengin ülkesi) şekline dönüştüğünü belirtmiştir. “A” (Allah). od “ateş” demektir. Kâtip Harezmî’nin “Miftâhü’l-Ulûm” adlı eserine dayanarak “Azerbaycan” sözünü şöyle açıklamaktadır: Farsça “kış ayı” demek olan “âzer” kelimesine. Oder “yanmada. eski “Az” (as) kavim adına “er” (kişi) ve “bay” (zengin) sözlerinin eklenmesiyle türediğini ve daha sonra bu birleşmeye de. Bu isim ilk defa coğrafî ve siyasi bir terimle Atropetenye ve Atropet olarak anılmıştır. yerel petrol kaynaklarının ateşlerini beslediği sayısız Zerdüşt tapınağından almıştır. Mehmed Emin Resulzâde’ye göre Makedonyalı İskender’in kurduğu Yunan-Bahter İmparatorluğu’na karşı bağımsızlığını ilan eden Satrap Atropet’in adından gelir. ibadet edilen ateşin en büyüğünün burada bulunmasından dolayı bu ülkeye ‘Azerbaycan’ adının verildiğini söylemektedir. alevlenmede olan”. Eski tarihçiler bu ülkeye ‘Ateşler Ülkesi’ adını vermişlerdir. Adını. yüzyıl) adından alındığını yazmaktadır. “Od” kelimesine “er-” isimden fiil yapma eki getirilmiştir. “baş ateş Tanrısı” anlamını vermiş ve daha sonra bu kelimenin “mekân” veya “ülke” anlamındaki “kan” kelimesiyle birleşerek “Aturpatkan” şekline girdiğini kaydetmiştir. bu sözün ünlü halk kahramanı Bâbek’in (IX. Bu düşünceye göre Azerbaycan ‘ateş ülkesi’ demektir. Şamil Cemşidov da Atarpatekan sözünü esas alarak kelimeyi. “c” bağlayıcısı ile. “pat” (baş) şeklinde açıklayarak. Farsça’da Aterapata. “Dîvânü Lügâti’t-Türk” adlı eserinde Azerbaycan sözünü “Âzerbâd” yani “odun (ateşin) âbâd ettiği yer” şeklinde açıklamıştır. Atar Farsça’da ‘ateş’. Dr. Cemaleddin Fegihi. “ebedi ateş” anlamını AZERBAYCAN ADI . “tur” (ateş). yüzyıl Azerbaycan tarihçisi Abbasgulu Aga Bakıhanov ise. Arapça’da Azerbaycan şeklini almıştır. E. Arap tarihçisi Taberî. Sovyet hâkimiyeti zamanında “Azerbaycan” sözünün etimolojik bakımdan incelenmesi konusunda birçok fikir ileri sürülmüştür. Bu kelime Ermenice’de Atropatokan.

Bizans. birçok doğu ülkesi gibi Azerbaycan’a da hâkim olmuşlardır. MS 395-396 yıllarında Hunlar kalabalık gruplar halinde bu bölgelere gelmişlerdir. mekân. Şeddâdîler ve Ahmedîliler egemen olmuşlardır. Bu Hun akınları sırasında Hazarlar da bölgeye gelen Türk boyları arasındadır. X. Bu ifadeler. 1747 yılında Nâdir Şâh’ın ölümüyle Safevî Devleti son bulur. yüzyılda Selçuklular. Şirvanşahlar. yüzyıllarda Azerbaycan’a Oğuz Türkleri gelmeye başlar. 1222 yılından itibaren bölgeyi ele geçiren Moğolların hâkimiyeti Timur’un ölümüyle son bulur. Abbasiler. Selçuk Bey’in torunu Çağrı Bey. yüzyılın başlarında Akkoyunlular yıkılınca Azerbaycan’ın tamamı Safevîlerin eline geçer Bölge daha sonraları sürekli Safevîlerle Osmanlıların arasında el değiştirir. yüzyıllar arasında sırasıyla Moğolların.): “Azerbaycan düzlüklerinde. Sacoğulları. Azerbaycan’daki bazı yer adlarıdır. Revvâdîler. “kan” ise Farsça çokluk bildiren ektir. Kuşan ve Sâbirlerin akını ise MS 486’ya rastlar. Rusların Azerbaycan’ı ilk işgali 1722 yılında Nâdir Şâh zamanında olmuştur. Ahmed zamanlarında Safevî Devletiyle sürekli savaşılır ve bölge sürekli iki devlet arasında el değiştirir. IV. 1086 yılında Türklerin Azerbaycan’daki durumunu belirten Nesevî Muhammed bin Ahmed (XIII. MÖ VIII. ve VIII. yüzyılda oluşan göçler Orta Asya’dan batıya doğru yönelince. Büyük Selçuklular’dan sonra Azerbaycan Irak Selçukluları’nın (1118-1194) ve İldenizliler Hanedanı’nın (1137-1225) idaresine girer. vatan” anlamına gelmektedir. Kânûnî. Romalılar. birçok medeniyete beşiklik etmiş ve büyük mücadelelere sahne olmuş bir ülkedir.” demektedir. Hazarları ve Sâbirleri iterek Azerbaycan’a gelmelerini sağlamışlardır. VII. Od+er+pate+kan şeklinden meydana gelmiştir. Sâbirler ve Uygurlar daha sonraları gelip Azerbaycan’a yerleşen Türk boylarıdır. Azerbaycan’ı alır ve bazı Oğuz boylarını bölgeye yerleştirir. yüzyılda olur. Moğol istilasından kurtulduktan sonra sırasıyla Karakoyunlular (1380-1468) ve Akkoyunlular’ın (1340-1514) idaresine girer. yüzyılın sonuna kadar Araplar. VII. AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ Azerbaycan. XVI. Böylece Oderpatekan. Sâsâniler. söz konusu tarihlerde Türk nüfusunun bu bölgedeki kesafetini göstermesi bakımından önemlidir. Selçuklu akınları sonucunda bölge tamamen Türkleşir. Anlamı da “odlar yurdu” veya “sönmeyen odlar yurdu” demektir. Parthlar. Arapların hâkimiyeti sırasında ve ondan önce çeşitli Türk boyları gelip bu bölgeye yerleşmiştir. Kıpçak. Emeviler. yüzyılda Oğuz ve Peçenek göçleri daha da kalabalıklaşmış ve XI. Hazarlar. “pate” kelimesi ise “yer. Harezmşahların ve Timurluların hâkimiyetine girer. dağlarında ve kalelerinde Türkler çekirge gibi yayılmışlardı. Atropatene Krallığı. Bulgarlar. Azerbaycan’a ilk Türk göçleri MÖ I. III. Ancak bölge halkını Araplaştıramadıkları gibi. yüzyılın başlarından itibaren bölgede Rusların etkisi görülmeye başlar. Sellârîler. Murâd. XVIII. Alparslan’ın seferi ile 1064 yılında Azerbaycan kesin biçimde Selçuklular’ın eline geçer ve Büyük Selçuklu Devleti’nin bir eyaleti olur. Hun. Yazar kelimenin zamanla “Azerbaycan” şekline dönüştüğü görüşündedir. Azerbaycan’ı Selçuklu topraklarına katmışlardır. VII. Azerbaycan XII.48 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I vermektedir. 1029’lu yıllardan sonra Selçuklular’ın Azerbaycan’a sahip olmasına kadar bu bölgede sırasıyla Urartular. Bunun en güzel delili. yüzyılda kurulan Manna İmparatorluğundan günümüze kadar pek çok kavmin denetiminde bulunmuş. 1735’te Kuzey ve Güney Azerbaycan’da İran hâkimiyetini kurmuş- . 1514’ten 1747’ye kadar Yavuz Sultan Selim. Persler. Bulgar ve Oğuz boylarından değişik Türk oymakları bu topraklara yerleşirler.-XI. kendileri de o bölgede yaşayan halk ile kaynaşarak erimişlerdir. İskitler ve Sakaların büyük göçleri sırasında Türkler ilk kez gelerek buraya yerleşirler.-XIV. Afşar Türklerinden olan Nâdir Şâh. yy. Bu devletlerin egemenlikleri esnasında bölgeye Türk göçleri de olmuştur. Ermeniler. Medler.

” Azerbaycan Türkçesinin özellikleri XIII-XIV. XIII. daima aynı yazı dilinin iki ayrı dairedeki görünüşünü teşkil etmişlerdir. Kuzey ve Güney Azerbaycan olarak ikiye ayrılmıştır. Güney Kafkasya ve Kafkas Azerbaycan’ı. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesi ‘Doğu Oğuzcası’. XV. Kadı Burhaneddin Divanı. Gürcistan ve Ermenistan cumhuriyetleri Mâverâ-yı Kafkas SSC Federasyonu’nda birleştirilir. Nesimî ve Fuzulî’nin eserleri hem Anadolu hem de Azerbaycan sahasının ortak ürünleridir.3. Hataî. yüzyıldan kalan Dede Korkut. yüzyılda Ahmet Yesevî’de. İran Azerbaycan’ı Kerkük ve Irak-Suriye Türkleri bölgelerini içine alır.Azerbaycan Türkçesi 49 tur. edebî dilden uzak idiler. XIII. ama daha önce buralara yerleşmiş olan Oğuz Türkleri. Harezm’de ortaya çıkan yazı dili Türk kültür merkezini Selçuklu Türklerine yaklaştırmıştır. Osmanlı Türkçesi de ‘Batı Oğuzcası’dır. Doksan yıllık Rus hâkimiyetinden sonra 28 Mayıs 1918’de Mehmed Emin Resulzâde’nin önderliğinde Kuzey Azerbaycan’da demokratik bir cumhuriyet kurulmuştur. 6 Temmuz 1923’te ise Azerbaycan SSCB’ye. Ardından Osmanlı İmparatorluğu bu devleti tanımış ve toprak güvenliğini koruma altına almıştır. Azerî ve Osmanlı Türkçeleri. Yunus’ta (XIV.Azeri sahası Batı Türkçesinin esas yazı dili çizgisini teşkil eden Osmanlı yazı dili çizgisinin paralelinden dışarı çıkmamıştır. XIV. Bu iki görünüş. günümüze kadar hiç bir zaman iki ayrı yazı dili haline gelmemiş. Ancak Mondros Mütarekesiyle Kafkaslar İngilizlere bırakılır. Ahmet Haramî Destanı. Ayrıca Oğuzların zengin bir sözlü edebiyata sahip olması ve bu edebiyatın yazıya geçirilmesi ihtiyacı. Muharrem Ergin. İki sahadaki eserler arasında görülen ufak tefek farklar hep. Azerbaycan Türkçesi. 1922 yılının Mart ayında Azerbaycan. Oğuzcaya dayalı olarak XIII. yazı dili disiplininin bugünkünden farklı olarak mahallî tesirlere açık bulunduğu devrelerin tabiî bir tezahüründen başka bir şey değildir. 1805’ten 1813’e kadar bölgede Rus-İran mücadelesi yaşanmış ve sonunda Azerbaycan. XII. Bu yüzyıllarda Azeri-Anadolu Türkçesi ayrımı bulunmaz. 1828 Türkmençay Anlaşması’yla Aras nehri sınır olmak üzere. Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak ortaya çıkışını şöyle değerlendirmektedir: “. yüzyıla kadar tek bir yazı dili kullanmışlardır. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ağızlar topluluğu ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır. Anadolu Selçuklularından sonra kurulan Beyliklerin Türkçeyi teşvik etmeleri. bir yazı dilinin iki uzak bölgesi arasında görülen mahallî ayrılıklar çerçevesinde kalmış. yüzyılda Assaluk’ta Oğuzca özellikler saptanır. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ Türkler XIII. Azerbaycan ve Anadolu’da ‘Oğuzca’ya dayalı yeni bir yazı dilinin oluşmasını sağlamıştır. yy. XIII. Hasanoğlu’nun şiirleri. ayrı siyasi idarelere. Azerbaycan sahası dil coğrafyası bakımından Doğu Anadolu. Nevaî’de ve Çağatay Türkçesinde Azerbaycan Türkçesinin izleri görülür. Anadolu’ya gelen Türkler arasında edebî dili bilenler vardı.) Azerbaycan Türkçesinin özellikleri vardır. yüzyıl başlarında başlayan Moğol baskısı neticesinde buradaki Türkler Anadolu’ya gelmişlerdir. Fuzulî ve Habibî’den sonra Azerbaycan Türkçesinin dil özellikleri giderek yoğunlaşır.. Dolayısıyla eser veren kişiler yeni bir edebî dil yaratırken Oğuz Türkçesi ile edebî dili kaynaştırdılar. yüzyıldan itibaren tek bir çizgi hâlinde günümüze gelen Azerbaycan Türkçesi 1828’de . asırdan günümüze kadar kullanılan Batı Türkçesi zamanla Osmanlı Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi olarak iki daireye ayrılır. Ünite . O dönemlerde Azerbaycan Türkçesi Anadolu Türkçesiyle iç içedir. Azerbaycan SSC adıyla dâhil edilir. yüzyıllarda doğmaya başlar. yüz yıldan itibaren Azerbaycan ve Anadolu’daki Türklerin sayısı giderek artmış. ayrı sosyal çevrelere ve ayrı kültür merkezlerine bağlı olan iki sahada. Ardından 27 Nisan 1920’de Bolşevik Ordusu Azerbaycan’a girer ve 1 Mayıs’ta Bakü’yü ele geçirir. Sultan Veled’de.

1939 yılından itibaren Azerbaycan’da Kiril alfabesi kullanılmaya başlanmıştır. fıkralar. yüzyıllarda Aşık Edebiyatı sahasında Kurbanî. . Tiflis’te çıkan Ziyâ. XVII. Azerbaycan’da 1929 yılına kadar Arap alfabesi kullanılmıştır. Ayrıca Azerbaycan sahasında halk hikayeleri. Kuruluşundan itibaren klasik edebiyatına Arap ve Fars edebiyatının yön verdiği Azerbaycan edebiyatı ve kültürü XIX. Molla Penâh Vâkıf gibi şairlerin eserlerinde Azerbaycan Türkçesi dil özelliklerini yoğunlaştırmıştır. Gülistân. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak merkezi Kuzey Azerbaycan’dır. Guba dialektleri. Mugan grubu ve Lenkeran ağızları dâhildir. Hurşid Bânu (Natevan) ve Seyyid Azim Şirvânî. Tebriz ve Yerevan ağızları dâhildir. Kuzey Grubu Ağızları: Nuha ve Zagalata-Gah ağızlarını içerir. Fazlî. 3. 1992 yılından itibaren Latin alfabesi kullanılmaya başlanmış ve bu alfabe 2001’de resmen onaylanmıştır. Çok zengin bir sözlü edebiyata sahib olan Azerbaycan Türklerinin halk destanları dikkate değerdir. Doğu Grubu Ağızları: Bu gruba Bakü. Azerbaycan (Kuzey ve Güney). Latin alfabesi 1922 yılında onaylanmış. Bunlar içerisinde Varka ve Gülşah. Ordubad. Azerbaycan’da gazetecilik XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çeşitli şehirlerde kurulan kültür ve sanat ocakları ile yine bu şehirlerde neşredilen gazeteler vasıtasıyla yüzünü batı medeniyetine döndürür. 1922-1929 arasında iki alfabe yan yana kullanılmıştır. Nişat Şirvânî. Kerem ile Aslı. AZERBAYCAN EDEBİYATI Azerbaycan Edebiyatı. hikâye ve roman dalında İsmail Beg Kutkaşınlı ile Sultan Mecid Ganizâde. Şâkir.50 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan’ın ikiye ayrılmasıyla kesintiye uğramıştır. tiyatro dalında da ‘Türk Moliere’i diye ünlü ve modern Azerbaycan yazı dilinin kurucusu sayılan Mirza Fethali Ahundzâde’nin adları başta gelir. Azerbaycan millî marşını ve Nuri Paşa kuvvetlerinin Bakü’ye girişi üzerine Ahmed Cevad’ın ‘Çırpınırdın Karadeniz’ adlı şiirini bestelemiş. İran. Karabağ. Hasta Kasım. Sâfî. Hacı Beyli Fuzûlî’nin ‘Leyla ve Mecnûn’ mesnevisini. Türkmen ve Çağatay (Müşterek Orta Asya Türk Edebiyatı) edebiyatları ile Türkiye Türklerinin edebiyatları arasında yer alır ve bu Türk edebiyatlarını birbirine bağlayan bir köprü vazifesi görür. Bu gruplar şunlardır: 1. Güney Grubu Ağızları: Bu gruba da Nahçıvan. Tufarkanlı Abbas. Bugün Güney Azerbaycan’da Farsça yazı dili durumundadır. klasik edebiyatta Kavsi Tebrizî. ve XVIII. Abbas ve Gülgez en önemlileridir. Mevcî. masallar. Mehcûr. Karabağ ve Tebriz ağızları üçgeni ile Batı Türkçesinin oluşumuna dayanmaktadır. 4. Bugünkü Azerbaycan yazı dili öncelikle Bakü. Sâib Tebrizî. Şah Abbas. Kafkasya. Hasan Beg Zerdâbî’nin Ekinci gazetesi. Köroğlu operalarını ve Azerbaycan Musiki Tarihi’ni yazmıştır. Modern edebiyatın kurucuları arasında şiir dalında Kasım Beg Zâkir. Vâzıh. Batı Grubu Ağızları: Gazah. Mecmûa-i Şuarâ ve Meclis-i Üns gibi kültür ve sanat mahfillerinde toplanan sanatkârlar modern Azerbaycan edebiyatının temelini atarlar. Irak ve Doğu Anadolu (Türkiye) yörelerinde yaşayan Türklerin ‘Doğu Oğuzca’ olarak tanımlanan Türk lehçesiyle oluşturdukları bir edebiyattır. Dîvân-ı Hikmet. yüzyılın ikinci yarısında başlar. Lezgi Ahmet. ancak Arap alfabesi kullanımdan kalkmamıştır. Ziyâ-yı Kafkas. Keşkül ve Şark-ı Rus gazeteleri bu dönemin fikir ve sanat hareketlerini yönlendiren önemli yayın organlarıdır. Azerbaycan edebî dilinin ağızlarını dört grup etrafında toplamaktadır. bilmeceler oldukça önemli yer tutar. Şireliyef. Şamahı. Aşık Garip. Ağa Mesih Şirvânî. 2. Aslı ve Kerem. Azerbaycan Edebiyatı. Musiki dalında en büyük isim Üzeyir Hacı Beyli’dir. Kutsî. Kürenî. efsaneler. Tiyatro alanında Ahundzâde’yi Necef Beg Vezirli ve Abdurrahim Bey Hakverdi takip eder. ayrıca Rüstem ve Şöhrab. Gence ve Ayrım ağzı bu grubu oluşturur.

Ziya Gökalp’le aynı fikirleri savunan Hüseyinzâde Ali Bey.000 km ’dir. dil. Kuzey Azerbaycan’ın toplam yüzölçümü 86. Eli Kerim. Bu dönemin şair ve yazarları bir ortak Sovyet ekseninde komünizmi öven eserler vermişlerdir. Ahmed Cevad’ın “Koşma” ve “Dalga” adlı şiir kitapları. İslam dinine hürmeti esas alarak Avrupa medeniyetinden faydalanmayı temel görüş alarak savunmuştur. “Topal Timur”. Aynı dönemde yaşayan ve Mehmet Emin Yurdakul.000’dür. tarih. “Ana”. Eli Veliyev. İslam ümmetindenim. Mirza İbrahimov. “Şeyh Senan”. Gabil ve Eliağa Kürçaylı gibi isimler. “Kinyaz”. Bu dönemden sonra edebî sahneye çıkan Bahtiyar Vahapzade. “Hayyam” adlı dramları oldukça önemlidir. Her ikisinin toplam yüzölçümü 200. Hüseyin Cavid’in de “Geçmiş Günler”. “Telli Saz”. İran’da ise 25 milyonu aşkın Azerbaycan Türk’ünün yaşadığı tahmin edilmektedir. güneybatıdan Türkiye (18 km) ve gü2 neyden İran ile çevrilidir. “Şeyda”. kahramanlık. Bunlar arasında eserleri Türkiye’de de bilinen ve Türkiye sevgisine yer veren Bahtiyar Vahapzâde ve Nebi Hezri oldukça önemli yer tutar. Resul Rıza. “İblis” adlı tiyatroları ve “Peygamber”. batıdan Ermenistan. “Uçurum”. Nebi Hezri. Seyit Hüseyin.3. “Bahar Şebnemleri” adlı şiir kitapları. Hüseyin Arif. son dönem Azerbaycan Edebiyatının öncü şairleridir. Samed Vurgun.922.Azerbaycan Türkçesi 51 1908 Meşrutiyeti’nden sonra Türkiye’de güçlenen Türkçülük akımı Azerbaycan edebiyatçıları üzerinde de etkili olur. kuzeybatıdan Gürcistan. Mikail Müşfik. Tevfik Fikret.240 km ’dir. eşitlik. İslam Seferli. tabiat gibi konulardır. savaş yılları ve savaşın getirdiği felaketler etkili bir şekilde işlenmiştir. Ahmet Ağaoğlu gibi şahsiyetler çıkarmış oldukları ‘Hayat’ gazetesi ve ‘Füyüzat’ dergisiyle Türkçülük akımının önderleri olup Azerbaycan kültür hayatında derin tesirler bırakmışlardır. Çağdaş Azerbaycan şiirinde en çok işlenen temalar Azerbaycan. Güney 2 Azerbaycan’ın yüzölçümü ise 114. Şekilde batı. Azerbaycan. Bunlar içinde Hüseyinzâde Ali Beyin oldukça önemli bir yeri vardır. Ünite . Kafkasya’nın en kurak kesimi olan Orta ve Aşağı Kura havzası ile Büyük Kafkas Dağları’nın güneydoğusu ve Küçük Kafkas Dağları’nın kuzeydoğusunda yer alır.480 2 km ’dir. 1920’li yıllardan itibaren sosyalist devir edebiyatı başlamıştır. Son yıllarda yaşanan millî varlık mücadelesi ve katliamlar da şiirde geniş yer tutmaktadır. “Maral”. Ahmet Hikmet Müftüoğlu gibi Türkçü yazarlarla yakın temasları olan Ahmed Cevad ve Hüseyin Cavid gibi şairler oldukça önemlidir. Süleyman Rüstem. Azerbaycan hikâye ve romanlarında kadın hakları. Azerbaycan’da yazdığı yazılarda Türk dünyasının ortak yazı dilinin İstanbul ağzına dayanması gerektiğini savunmuştur. Hüseyin Cavid. Hemen hemen her alanda çok sayıda eser verilen ve oldukça işlenen Azerbaycan Türkçesi. Rıza Tevfik. Ülke toprakları kuzeyden Rusya Federasyonu’na bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyeti. Memmed Rehim. Kuzey Azerbaycan’ın AZERBAYCAN CUMHURİYETİ . 2009 yılı sayımına göre Kuzey Azerbaycan’ın nüfusu 8. Gasım Gasımzâde. Azerbaycan hikâye ve romancılığında. Süleyman Sani Ahundov. İslam imanlı ve Frenk kıyafetli olalım” sözleriyle de Ziya Gökalp’in “Türk milletindenim. Neriman Nerimanov. bugün oldukça gelişmiş bir edebî dil hâline gelmiştir. Vakıf Samedoğlu. İlyas Efendiyev başta gelen isimlerdir. muhtevada doğu geleneği ve Azerbaycan masal tefekkürünün cazibeli zemininde gelişen hikâye ve roman türü de Azerbaycan edebiyatında önemli bir yere sahiptir. Garp medeniyetindenim” düsturunun fikri çerçevesini çizerek yazılarında Türkçü bir hayatı. Ehmet Cemil ve Osman Sarıvelli Azerbaycan Türk Şiirinde şiirin geçmişi ile bu günü arasındaki köprüyü temsil eder. Abdulhak Hamid. İstanbul’da kaldığı süre içinde yakın çevresinde ve Ziya Gökalp gibi Türk fikir adamları arasında fikirleri ilgiyle karşılanan Hüseyinzâde Ali Bey aynı zamanda “Türk kanlı. Celil Memmedguluzâde.

Nüfusun % 3. Sebze ve meyve üretiminde de önemli bir ülkedir. Petrolden başka doğal gaz. Güney Azerbaycan’da ise 60 kişi düşmektedir. kobalt ve tuz diğer yeraltı zenginlikleridir.038. tekstil ve giyim eşyaları. mısır ve pirinç ekilir. Azerbaycan genel olarak karasal subtropikal iklim kuşağında yer alır. yérde (yerde). kurşun. u. Türkiye Türkçesinden farklı olarak iki tane e ünlüsü vardır. geri kalanını da petrole dayalı sanayi oluşturmaktadır. éşitmedim (işitmedim).800 ha. Ukraynalı. Elektrik ve termo-elektrik santrallerinin yaygın olduğu Azerbaycan’da sanayinin yarısını gıda.1 Azerbaycan Türkçesinde Ünlüler düz geniş kalın ince a e. Azerbaycan Türkçesindeki ünlüleri şöyle bir tabloyla gösterebiliriz. çinko. Meshet. ö. orman varlığı bulunmaktadır. Fakat ülkenin değişik kesimlerinde farklı iklim özellikleri görülür. Yahudi. e. Yeraltı ve yerüstü kaynakları yönünden Azerbaycan. Tatar. güneydoğuda Lenkeran yöresinde nemli ve ılıman Kafkas Dağları’nın yüksek kesimlerinde ise soğuk ve tundra iklimi görülmektedir.500 kişiden oluşan Azerbaycan nüfusunun % 83’ünü Azerbaycan Türkleri oluşturur. Oldukça önemli bir üzüm ve şarap üreticisi olan Azerbaycan’ın 1. Türk ülkeleri içerisinde en zengin olanlarından biridir. o. sévir (seviyor). Kuzey Azerbaycan’da kilometre kareye 100.52 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Güney Azerbaycan’a göre nüfus yoğunluğu daha fazladır. Pamuk. Gence. Bu durumun sebebi Kuzey Azerbaycan’ın petrole dayalı sanayisidir.202. é düz dar ı i yuvarlak geniş o ö yuvarlak dar u ü . ı. Kura-Aras ovalarında sıcak ve kurak bir iklim yer alırken. Büyük ve Küçük Kafkaslar ile Talış dağlarının önemli bir kısmı ormanlarla örtülü. Daha önce SSCB’ye bağlı olan Azerbaycan 30 Ağustos 1991’de bağımsız bir cumhuriyet olarak kurulmuştur. “E e” ile gösterilen ünlü ise Türkiye Türkçesindeki e’den daha dar ve kapalı olup e ile i arası kapalı e (é) sesidir. Avar ve diğer Türklerle birlikte nüfusun % 90’ı Türk’tür. tütün ve ipekçilik önemli yer tutar. bakır. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Ünlüler Azerbaycan Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır: “a. Gürcü ve Lezgi bulunmaktadır. bu dağların yüksek kesimleri ise subalpin ve alpin bitkilerle kaplıdır. kéçit (geçit). Kapalı e (é) sesi kelimelerin yalnızca ilk hecesinde bulunur: év (ev). i. kükürt. 8. Azerbaycan’da % 65 oranında sulu tarım yapılmaktadır. Tablo 3. é. Hazar Denizi kıyısı ve Kura-Aras ovaları. Zakatala vilayetleriyle Nahcıvan ve Karabağ özerk bölgelerinden meydana gelir. çöl ve kurak saha bitkileriyle kaplıyken. Bakü civarındaki petrol üretimi BDT ülkelerinin petrol üretiminin % 10’unu oluşturur. Azerbaycan idarî ve mülkî olarak Bakü. Dünyaca meşhur olan havyar üretiminin % 80’ini Azerbaycan Hazar denizindeki ‘Mersin balığı’ndan çıkarılmaktadır. çavdar. az da olsa Ermeni. Önemli ölçüde buğday.9’unu oluşturan Ruslardan başka. Azerbaycan alfabesinde “F ә” ile gösterilen “e” Türkiye Türkçesindeki e’den daha geniş ve açık söylenir. ü”. demir.

Türkçe kelimelerin ilk hecelerindeki ünlülerin düz veya yuvarlak oluşlarına göre onu takip eden hecelerdeki ünlülerin. kelimenin ilk hecesi düz ünlülü ise düz.Azerbaycan Türkçesi 53 Ünlü Uyumları 1. Kelime ortasında birbirini takip eden iki tonsuz ünsüzden ikincisi tonlu söylenir: sekkiz yazılır. Yabancı kelimelerde bu uyum aranmaz: futbol. pedagog. Eli (Ali). defder okunur. reng. Kelime başındaki bütün kalın k sesleri. Büyük Ünlü Uyumu Büyük ünlü uyumu. aldıx. neğme (nağme). Azerbaycan Türkçesinde sadece d ile başlar: atdır. d. fürset (fırsat). megsed. bağlayıcı. ildırım (yıldırım). olarax. p. yalın veya eklerle uzatılmış Türkçe kelimelerde. Rusça’dan alınan kelimeler bu kuralın dışındadır: kolxoz. n. edebiyyat (edebiyat). süd. yuvarlak ünlülü ise dar yuvarlak veya geniş düz olarak gelmesi kuralıdır. . galın. Türkiye Türkçesinde uyuma girmeyen bazı Türkçe ve yabancı asıllı kelimeler Azerbaycan Türkçesinde uyuma girerler: xorus (horoz). z. f. uzax. j. Küçük Ünlü Uyumu Küçük ünlü uyumu. tifil (tıfıl). çamır (çamur). Bu durum Arapça ve Farsça kelimelerde olduğu gibi bazı Türkçe kelimelerin sonunda da olabilir: kitab. bayrag-bayrağa. mügeddes (mukaddes). işıg (ışık). ilk hecede bulunan ünlünün taşıdığı kalınlık-incelik niteliğinin diğer hecelerde de devam etmesi kuralıdır. seçki yazılır. esker (asker). g sesleri bulunabilir. Ünsüzler içinde sadece x ve ğ sesleri Türkiye Türkçesinden farklıdır. gurguşumlı (kurşunlu). sekgiz okunur. 5. 2. Azerbaycan Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Azerbaycan Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. klassik (klasik). Türkiye Türkçesinde ince ünlülerin yanında kullanılan ğ ise Azerbaycan Türkçesinde daima y’dir. kalın g ise ğ’ye döner: direk-direye. gelmişdi. seçgi okunur. Farsça gibi dillerden alınan kelimelerin birçoğu ünlü uyumuna uydurulmuştur: bağça (bahçe). t. 2. g. r. alıb. termometr (termometre). d. y. cızıx (çizgi). Arapça. uzag. Ünite . gız. kafedra (kürsü). telefon. Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen ekler. c. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi bazı alıntı kelimelerde ve birleşik kelimelerde uyum yoktur: universitet (üniversite). h. Ünsüzler Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır. kompüter (bilgisayar). l. Azerbaycan Türkçesinde g olur: gara. ç. Azerbaycan Türkçesinde kelime başında bulunan ı’lar i’ye dönüştüğü için bazı kelimelerde uyum bozulur: ilan (yılan). termos. v. alacax. elac (ilaç). s. x ünsüzü gırtlaktan çıkan hırıltılı h’dir. yazılır. 4. iki ünlü arasında kalınca y’ye. k. Bu ünsüzler şunlardır: b. 6. Azerbaycan Türkçesinde büyük ünlü uyumu oldukça sağlamdır: oxuram (okurum).3. Birden fazla heceli kelimelerin sonundaki bütün kalın k sesleri de g olur: torpag. ş. Türkiye Türkçesindeki ğ ünsüzünden daha belirgin ve baskılı olarak telaffuz edilir. kefalet. atdan. govun (kavun) vs. Kelime sonunda bulunan k sesi. çiçek-çiçeyi. kend. gavalıyub (kovalayıp). Sadece kalın ünlülerin yanında bulunan ğ ünsüzü. x. yokdur. alacag. Ancak g ile yazılan bu tür kelimeler telâffuzda x’dir: torpax. durub. defter yazılır. çönderip (çevirmiş). g. 3. gardaş. dörd. aldıg. c. mumiya (mumya). ğ. tebiet (tabiat). Azerbaycan Türkçesinde küçük ünlü uyumu sağlam bir şekilde işlemektedir: bizim. m. olarag. govurma (kavurma). gözel (güzel). Azerbaycan Türkçesinde kelime sonunda b. ac. mövcudat (mevcudat). xemir (hamur).

ürekden (yürekten). Kişi +(I)m +(I)n +sI. bülöv (bileği). Kişi 3. adamlar. dōşan okunur. günler. dereler. pütün (bütün).Azerbaycan Türkçesinde p. ildırım (yıldırım). hayva (ayva).54 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 7. Kişi 2. Azerbaycan Türkçesinde bu kelimeler. alıbdır (almış). 2. bulunma hâli eki (-dA). üz (yüz).(yitir-). Arapça ve Farsçadan Türkiye Türkçesine alınan kelimelerde iki ünsüz arasında ünlü türemesi görülürken. Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin ön sesindeki p. tesbih (tespih). Türkçe kelimelerin sonundaki -AğI ses grubu Azerbaycan Türkçesinde -Ov biçimine dönüşmüştür: buxov (bukağı). çōdar okunur. Bazı ön ses b’ler m’dir: men (ben). müsbet (müspet). ürek (yürek). müctehid (müçtehit).(ör-). hörgü (örgü). Çokluk Eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Azerbaycan Türkçesinde de çokluk eki -lAr’dır: Şakirdler (öğrenciler). gövm (kavim). 12. Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin başındaki y sesi Azerbaycan Türkçesinde bulunmaz. hökm (hüküm). uca (yüce). vaxt (vakit). işden (işten). esl (asıl).+sI. Ünsüz Uyumu Kelime içerisinde ve eklenme sırasında kullanılan ünsüzlerin tonluluk-tonsuzluk bakımından gösterdiği uyumdur.(ür-). tesdig (tasdik). hör. hürk-(ürk-). çoğunlukla asıl şekillerini korurlar: esr (asır). 10. Azeri Türkçesinde bol miktarda göçüşme olayı görülür: yarpax (yaprak). gelecekdi. Azerbaycan Türkçesinde bazı ünlüyle başlayan kelimelerin başında bir h sesi türemiştir: hür. ayrılma hâli eki (-dAn). arvad (avrat). kollar.+I çokluk +(I)mIz +(I)nIz +lArI.(piş-). Bazı kelimelerde de Türkiye Türkçesindeki ön ses b.+I Tablo 3. görülen geçmiş zaman eki (-dI). y’den sonraki ı ise çok defa i’ye döner: il (yıl). zarf-fiil eki (-Ib) gibi ekler tek şekilli olduğu için bu uyum bozulur: görmüşdü. biş. 14. Alıntı kelimelerde bu uyum aranmaz: mübhem (müphem). itir. paxlava (baklava). torpax (toprak). 13. aylar vs. 8. üzr (özr). 9. min (bin). Ekleri şöyle gösterebiliriz: teklik 1. körpü (köprü). dovşan yazılır. dondurmuşdur. 11. ilan (yılan). moynuz (boynuz). bunun yerine o uzatılır: çovdar yazılır. tesbit (tespit). bahalı (pahalı). dövr (devir).olur: pez (bez). üzük (yüzük). barmag (parmak).Azerbaycan Türkçesinde bolur. palçıg (balçık ). bars (pars). Azerbaycan Türkçesinde bildirme eki (-dIr). İyelik Ekleri İyelik ekleri Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir.(öksür-). ulduz (yıldız). gövs (kavis). Şekil Bilgisi Çekim Ekleri İsim Çekim Ekleri 1. dağlar. gırov (kırağı). Azerbaycan Türkçesinde ünsüz uyumu Türkiye Türkçesinde olduğu gibi sağlam değildir. öskür. hörümcek (örümcek).2 İyelik Ekleri . Kelime içinde o’dan sonra gelen v telâffuz edilmez. eskik (eksik). buzov (buzağı). muna (buna).

gelemin (kalemin). pambıgı (pamuğu). gedim (eski). Tebrizdeki (Tebriz’deki). Yine de Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +mI. tekce (yalnız). zorbaca. Ayrıca Azerbaycan Türkçesinde bütün çekimlerde soru eki sondadır: geleremmi (gelir miyim). b. Yönelme Hâli Yönelme hâli eki ünsüzlerden sonra +A. +Un ünlülerden sonra ise +nIn ve +nUn’dur: kitabın. körpece. atadan. seninle. soyug (soğuk) vs. e. mektepdeki (okuldaki). 3. geliremmi (geliyor muyum). Eşitlik Hâli Eşitlik hâli eki +cA’dır. atanı (babayı). deyilmi (değil mi). Ünite . geleceğemmi (gelecek miyim). dostun. dilince (dili gibi). Soru Eki Soru ifadesi Azerbaycan Türkçesinde daha çok tonlama ve vurgu ile belirtilir. f. Türkiye Türkçesinden farklı olarak ünlüyle biten kelimelerden sonra yükleme hâli eki +nI şeklinde getirilir: almanı (elmayı). dağda. Vasıta Hâli Azerbaycan Türkçesinde vasıta hâli eki “ile”nin ekleşmesiyle oluşmuş +(y)lA şeklidir: uşaglarla (çocuklarla).Azerbaycan Türkçesi 55 a. ataya (babaya). c. maşına (arabaya). şer’den (şiirden). evde. kendde (kentte). yoldaki. h. Bulunma Hâli Bulunma hâli eki tek şekilli olup +dA’dır: Bakıda (Bakü’de). körpünün (köprünün). torbaya. 5. Hesende (Hasan’da). Sonu m ve n ünsüzleri ile biten kelimelerden sonra ayrılma hâli +dAn diye yazılır ama +nAn diye telaffuz edilir. Elini (Ali’yi). dövr (devir). Aitlik Eki Aitlik eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +ki’dir ve büyük ünlü uyumuna uymayan eklerdendir: menimki (benimki). menimle (benimle). Yalın Hâl Azerbaycan Türkçesinde yalın hâl eksizdir. neneye (anneye). vaxt (vakit). sehneye (sahneye). arabayla. Ekin Türkiye Türkçesinden farkı tonsuz şekillerinin bulunmamasıdır: birce (bir defa. Ayrılma Hâli Ayrılma hâli eki de tek şekilli olup +dAn’dır: Genceden (Gence’den). Elide (Ali’de). yumurtadan. sürücünü (sürücüyü). varmı (var mı). gelmişim mi (gelmiş miyim). gücle (güçlükle). defteri. yazılır söylenir galemden galemnen atamdan atamnan Hesenden Hesennen yalandan yalannan g. bir kez). mence (benim gibi). eve. Yükleme Hâli Yükleme hâli eki +I ve +nI’dir. ünlülerden sonra da +(y)A şeklindedir: denize. +mU eki kullanılır. fındıgdan (fındıktan).3. Misir (Mısır). d. Hâl Ekleri atam atan atası atamız atanız atası/ataları sözüm sözün sözü sözümüz sözünüz sözü/sözleri yolum yolun yolu yolumuz yolunuz yolu/yolları saçım saçın saçı saçımız saçınız saçı/saçları . nenenin. kitapdaki. 4. ananın. Hesendeki (Hasan’daki). İlgi Hâli İlgi hâli eki ünsüzlerden sonra +In. yazıdan.

körmemişsiniz. Kişi -Im -Ag 2. 2. -mUş anlamını vermezler. Azerbaycan Türkçesindeki şahıs ekleri üç grupta toplanabilir: a. Ancak 1. Ekin tonsuz şekli yoktur. Kişi -n -nIz. Kişi -m -x. Bildirme Kipleri 1. Kişi -sAn -sInIz. oxumayıblar (okumamışlar). körmemişik. Kişi -ø -lAr c. z 3. İkincisi ise -Ib/-Ub ekiyle yapılır. -ik. Kişi -Am -ıx. Öğrenilen Geçmiş Zaman Azerbaycan Türkçesinde öğrenilen geçmiş zaman iki şekilde yapılır. almamış. -k 2. körmemişler. -üz. Azerbaycan Türkçesinde -mIş. Zaman ve Şekil Ekleri a. Birincisinin eki -mIş/mUş’tür. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zaman Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -dI ekiyle yapılır. Kişi -ø -lAr b. Kişi -sIn -sInlAr 2. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri teklik çokluk 1. Şahıs Ekleri Fiil çekimlerinde kullanılan ve şahsı gösteren eklerdir. bu ekler bazen görülen geçmiş zaman (dI) anlamını da verirler: gelmişem “gelmişim” veya “geldim” anlamında: gelmişsen ve gelibsen de “gelmişsin” veya “geldin” anlamındadır. -Ub ekleriyle yapılan bu çekimler Türkiye Türkçesindeki gibi sadece -mIş. gelmeyib (gelmemiş). -mUş ve -Ib.56 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Fiil Çekim Ekleri 1. Kişi ___ -In 3. almamışsan. bildim oturdum gétdim bildin oturdun gétdin . gelibsen oxuyubsan gelib(dir) oxuyub(dur) gelibsiniz oxuyubsunuz gelib(dir)ler oxuyub(dur)lar Olumsuz şekli: gelmeyibsen (gelmemişsin). -ux. almışam (almışım) körmüşem (görmüşüm) almışsan körmüşsen almışdır körmüşdür almışıg körmüşük almışsınız körmüşsünüz almışlar körmüşler Olumsuz şekli: almamışam (almamışım). sIz 3. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri teklik çokluk 1. -uz. şahıslar bu eki almaz. oxumayıbsınız (okumamışsınız). -ük 2. Emir Şahıs Ekleri Emir çekiminde kullanılan ekler şahıslara göre değişir: teklik çokluk 1.

görmür.Azerbaycan Türkçesi 57 bildi oturdu gétdi bildik oturduk gétdik bildiniz oturdunuz gétdiniz bildiler oturdular gétdiler Olumsuz şekli: bilmedim. oturmadıg. bilmedin. işleyerem (çalışırım) alaram (alırım) oxuyuram (okurum) işleyersen alarsan oxuyursan işleyer alar oxuyur işleyerik alarıg oxuyurug işleyersiniz alarsınız oxuyursunuz işleyerler alarlar oxuyurlar Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuz çekiminde birinci şahıslarda olumsuzluk eki -mA’nın ünlüsü çekim sırasında düşer ve zaman eki ile kaynaşır: işlemerem (çalışmam). oxumursunuz. almaz. almamagdasınız. Geniş Zaman Geniş zaman eki -Ar’dır. 3. şahıslarda ince ünlülerden sonra ek geldiğinde ekin sonundaki g. gétmediler. oturmadı. Ünite . gelmemekde. Azerbaycan Türkçesinde de Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -magda/-mekde ile şimdiki zaman ifade edilebilir: gelmekdeyem (gelmekteyim) almagdayam (almaktayım) gelmekdesen almagdasan gelmekde(dir) almagda (dır) gelmekdeyik almagdayıg gelmekdesiniz almagdasınız gelmekde(dir)ler almagda(dır)lar Olumsuz şekli: gelmemekdeyem (gelmemekteyim). 4. y’ye. 1.3. Şimdiki Zaman Şimdiki zaman eki -r. Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y. almamagdayıg. görmürük.ünsüzü gelir : alıram (alıyorum) görürem (görüyorum) oxuyuram (okuyorum) alırsan görürsen oxuyursan alır görür oxuyur alırıg görürük oxuyurug alırsınız görürsünüz oxuyursunuz alırlar görürler oxuyurlar Olumsuz şekli: Şimdiki zamanın olumsuz çekiminde olumsuzluk eki -mA’nın ünlüsü çekim sırasında düşer ve zaman eki ile kaynaşır: almıram (almıyorum). gétmediniz. Gelecek Zaman Gelecek zamanın kullanımı Türkiye Türkçesindeki gibidir. gelmemekdesen. geleceyem (geleceğim) yazacağam (yazacağım) geleceksen yazacagsan gelecek yazacag geleceyik yazacağıg geleceksiniz yazacagsınız gelecekler yazacaglar . Eki -acag/-ecek’tir. kalın sıradan ünlülerden sonra ise g sesi ğ’ye dönüşür. oxumurlar. almamagda(dır)lar. oxumazlar. işlemezsen. 5. almarıg (almayız). -Ir’dir. oxumazsınız. almırsan.

b. bilmemelisiniz. Gereklilik Kipi Gereklilik ifadesi üç şekilde yapılır. yazmamalısan. gelesi deyiller. alma. . yazmayacaglar. yazmayacayıg. İkincisi -AsI ekiyle yapılır. yazmalı deyil. bilmeli deyiller. Tasarlama Kipleri 1. gelmesen. bilmemeliyik.58 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Olumsuz şekli: gelmeyeceyem (gelmeyeceğim). bilmemeliler. oxumasanız. 2. alası deyilsen. gelmeyecek. Azerbaycan Türkçesinde buna “fiilin lazım forması” denir: alasıyam (almam lazım) gelesiyem (gelmem lazım) alasısan gelesisen alasıdır gelesidir alasıyıg gelesiyik alasısınız gelesisiniz alasıdırlar gelesidirler Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “deyil” kelimesinin üzerine şahıs ekleri getirilerek yapılır: alası deyilem (almamam lazım). gelesi deyilik. gelmese. gelesi deyilsiniz. oxumasag. oxumasalar. Üçüncüsü “gerek “ kelimesi ve -A istek ekiyle yapılır. Çekimi şöyledir: alım vurum görüm al vur gör alsın vursun görsün alag vurag görek alın vurun görün alsınlar vursunlar görsünler Olumsuz şekli: almayım. alası deyil. Kipin olumsuz şekli ayrıca “deyil” kelimesiyle de yapılabilmektedir: yazmalı deyilem (yazmamalıyım). görmesinler. gerek gelem (gelmeliyim) gerek oxuyam (okumalıyım) gerek gelesen gerek oxuyasan gerek gele gerek oxuya gerek gelek gerek oxuyag gerek gelesiniz gerek oxuyasınız gerek geleler gerek oxuyalar 3. vurmayag. yazmamalı. yazmayacagsınız. Birincisi -mAlI ekiyle yapılır: yazmalıyam (yazmalıyım) bilmeliyem (bilmeliyim) yazmalısan bilmelisen yazmalı bilmeli yazmalıyıg bilmeliyik yazmalısınız bilmelisiniz yazmalılar bilmeliler Olumsuz şekli: yazmamalıyam (yazmamalıyım). vurmasın. Emir Kipi Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. bilmeli deyilik. görmeyin. yazmalı deyilsen. Şart Kipi Şart kipi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -sA ekiyle ifade edilir: gelsem oxusam (okusam) gelsen oxusa gelse oxusa gelsek oxusak gelseniz oxusanız gelseler oxusalar Olumsuz şekli: gelmesem. gelmeyeceksen. bilmeli deyilsiniz.

işlemeyeler. -mUş ekiyle yapılır.girer: gelem yazam işleyem (çalışam) gelesen yazasan işleyesen gele yaza işleye gelek yazag işleyek gelesiniz yazasınız işleyesiniz geleler yazalar işleyeler Olumsuz şekli: gelmeyem. yazmayag. -mekde/-magda ekiyle yapılan rivayet çekiminde “i-miş” ekleşmeden kullanılır: alırmışam (alıyormuşum) oxumagda imişem (okumaktaymışım) alırmışsan oxumagda imişsen alırmış oxumagda imiş alırmışıg oxumagda imişik alırmışsınız oxumagda imişsiniz alırmışlar oxumagda imişler Gelecek Zamanın Rivayeti yazacagmışam (yazacakmışım) bilecekmişem (bilecekmişim) yazacagmışsan bilecekmişsen yazacagmış bilecekmiş yazacagmışıg bilecekmişik yazacagmışsınız bilecekmişsiniz yazacagmışlar bilecekmişler Geniş Zamanın Rivayeti Geniş zaman kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: bilermişem (bilirmişim)alarmışam (alırmışım) geler imişem (gelirmişim) bilermişsen alarmış san geler imişsen bilermiş bilermiş alarmış geler imiş bilermişik alarmışıg geler imişik bilermişsiniz alarmışsınız geler imişsiniz bilermişler alarmışlar geler imişler Şart Kipinin Rivayeti Şart kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: . rivayet. c.Azerbaycan Türkçesi 59 4. hikâye ve şart olmak üzere üç çeşittir. yazmaya. İstek Kipi İstek kipinin eki -A’dır. işlemeyesiniz. gelmeyesen. 1. Fiillerin Birleşik Çekimi Azerbaycan Türkçesinde birleşik çekim. Ünite . -Ir ve -mekde/-magda şimdiki zaman kip eklerinin üzerine rivayet kipi getirilerek oluşturulur. Rivayet eki kimi kiplerin rivayet birleşik çekiminde “i-miş” şeklinde ekleşmemiş olarak da kullanılmaktadır. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti gelmişmişem (gelmişmişim) oxumuşmuşam (okumuşmuşum) gelmişmişsen oxumuşmuşsan gelmişmiş oxumuşmuş gelmişmişik oxumuşmuşug gelmişmişsiniz oxumuşmuşsunuz gelmişmişler oxumuşmuşlar Şimdiki Zamanın Rivayeti -r.3. Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y. Rivayet Türkiye Türkçesinde olduğu gibi (-y)mIş.

yazmalıymışam (yazmalıymışım) gelesi imişem (gelmeliymişim) yazmalıymışsan gelesi imişsen yazmalıymış gelesi imiş yazmalıymışıg gelesi imişik yazmalıymışsınız gelesi imişsiniz yazmalıymışlar gelesi imişler İstek Kipinin Rivayeti İstek kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: geleymişem (geleymişim) yaza imişem (yazaymışım) geleymişsen yaza imişsen geleymiş yaza imiş geleymişik yaza imişik geleymişsiniz yaza imişsiniz geleymişler yaza imişler 2. Ek. fiilin üzerine hem ayrı hem de bitişik gelebilir: alır idi-alırdı.60 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I görseymişem (görseymişim) yazsa imişem (yazsaymışım) görseymişsen yazsa imişsen görseymiş yazsa imiş görseymişik yazsa imişik görseymişsiniz yazsa imişsiniz görseymişler yazsa imişler Gereklilik Kipinin Rivayeti Rivayet kipi eki -mAlI kipinin üzerine gelirken ekleşmiş ve ekleşmemiş biçimiyle kullanılmaktadır. Hikâye Fiilerin hikâye şekli -dI ekiyle yapılır. almış idi-almışdı vs. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi oxumuşdum(okumuştum) vérmişdim (vermiştim) oxumuşdun vérmişdin oxumuşdu vérmişdi oxumuşdug vérmişdik oxumuşdunuz vérmişdiniz oxumuşlar vérmişdiler Şimdiki Zamanın Hikâyesi alırdım (alıyordum) öyrenirdim (öğreniyordum) alırdın öyrenirdin alırdı öyrenirdi alırdıg öyrenirdik alırdınız öyrenirdiniz alırdılar öyrenirdiler . almalıymışam (almalıymışım) öyrenmeli imişem (öğrenmeliymişim) almalıymışsan öyrenmeli imişsen almalıymış öyrenmeli imiş almalıymışıg öyrenmeli imişik almalıymışsınız öyrenmeli imişsiniz almalıymışlar öyrenmeli imişler Rivayet kipi eki -AsI kipinin üzerine gelirken ekleşmiş ve ekleşmemiş biçimiyle kullanılmaktadır. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi görülen geçmiş zaman ve emir kipinin hikâye çekimi bulunmaz. Azerbaycan Türkçesinde.

Şart Şart çekimi de -(y)sA ekiyle yapılır. istek ve şart kipinin şart çekimi bulunmaz. Ayrı ve bitişik olabilir: alırsam-alır isem. Ünite .Azerbaycan Türkçesi 61 Gelecek Zamanın Hikâyesi gelecekdim (gelecektim) başlayacagdım (başlayacaktım) gelecekdin başlayacagdın gelecekdi başlayacag gelecekdik başlayacagdıg gelecekdiniz başlayacagdınız gelecekdiler başlayacaglar Geniş Zamanın Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: geler idim (gelirdim) ovunardım (avunurdum) geler idin ovunardın geler idi ovunardı geler idik ovunardıg geler idiniz ovunardınız geler idiler ovunardılar Şart Kipinin Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: alsaydım oxusa idim (okusaydım) alsaydın oxusa idin alsaydı oxusa idi alsaydıg oxusa idik alsaydınız oxusa idiniz alsaydılar oxusa idiler Gereklilik Kipinin Hikâyesi gelmeli idim alası idim (almam lazımdı) gelmeli idin alası idin gelmeli idi alası idi gelmeli idik alası idik gelmeli idiniz alası idiniz gelmeli idiler alası idiler İstek Kipinin Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: bileydim ala idim bileydin ala idin bileydi ala idi bileydik ala idik bileydiniz ala idiniz bileydiler ala idiler 3. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı almışsam gelmişsem almışsan gelmişsen almışsa gelmişse almışsag gelmişsek almışsanız gelmişseniz almışsalar gelmişseler . Türkiye Türkçesinde olduğu gibi emir.3. Azerbaycan Türkçesinde.

1. görülen geçmiş zaman ve şart şekli olmak üzere dört kipi vardır.. telebeyem (öğrenciyim) yaralıyam (yaralıyım) telebesen yaralısan telebedir yaralıdır telebeyik yaralıyıg telebesiniz yaralısınız telebedirler yaralılar .62 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kip ve şahıs ekleri yer değiştirebilir: almışsamsa. şimdiki zaman. Görülen Geçmiş Zamanın Şartı yazdısam (yazdıysam) geldi isem yazdısan geldi isen yazdısa geldi ise yazdısag geldi isek yazdısanız geldi iseniz yazdısalar geldi iseler Şimdiki Zamanın Şartı yazırsam (yazıyorsam) oxuyursam/oxuyur isem (okuyorsam) yazırsan oxuyursan/oxuyur isen yazırsa oxuyursa/oxuyur ise yazırsag oxuyursag/oxuyur isek yazırsanız oxuyursanız/oxuyur iseniz yazırsalar oxuyursalar/oxuyur iseler Gelecek Zamanın Şartı geleceksem yazacagsam (yazacaksam) geleceksen yazacagsan gelecekse yazacagsa geleceksek yazacagsag gelecekseniz yazacagsanız gelecekseler yazacagsalar Geniş Zamanın Şartı alarsam/alar isem (alırsam) gelersem/geler isem (gelirsem) alarsan/alar isen gelersen/geler isen alarsa/alar ise gelerse/geler ise alarsag/alar isek gelersek/geler isek alarsanız/alar iseniz gelerseniz/geler iseniz alarsalar/alar iseler gelerseler/geler iseler Gereklilik Kipinin Şartı bilmeliyemse/bilmeli isem (bilmeliysem) gelesiyemse (gelmem lazımsa) bilmelisense/bilmeli isen gelesisense bilmelise/bilmeli ise gelesiyse bilmeliyikse/bilmeli isek gelesiyikse bilmelisinizse/bilmeli iseniz gelesisinizse bilmelilerse/bilmeli iseler gelesilerse d. almışsansa. Şimdiki Zaman İsim çekiminin şimdiki zaman biçimi isimlerin üzerine zamir kökenli şahıs ekleri getirilerek yapılır. öğrenilen geçmiş zaman. İmek Fiiliyle Yapılan İsim Çekimi Azerbaycan Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi isim çekiminin..

ovçu (avcı). +cug/+cük: Eklendiği kelimeye küçültme. bağça (küçük bahçe). +cIl/+cUl: Bir şeye düşkünlük. evcik. “görülen geçmiş zaman”a ve “şart” kipine göre çekimleyiniz. şakird idim (öğrenciydim) şakird idin şakird idi şakird idik şakird idiniz şakird idiler 4. meşeçi (ormancı). işcil (işine düşkün. . dindar. Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zaman şekli -(I)mIş eki ile kurulur. uşagcıg (yavrucak. Meslek adı yapar veya bir şeye düşkünlük. bağlılık ifade eder: hesabdar (muhasebeci). +çA: Küçültme işlevi bulunan Farsça kökenli bir ektir. bibiciyez (halacağız). benzerlik ifadesi veren sıfatlar türetir: ölümcül. gazança (küçük tencere). ekinçi (çiftçi).3.+cik. bebecik). acıma ve pekiştirme ifadesi katar: gulağcıg (kulakçık). düşmenmişem/düşmen imişem (düşmanmışım) düşmenmişsen/düşmen imişsen düşmenmiş/düşmen imiş düşmenmişik/düşmen imişik düşmenmişsiniz/düşmen imişsiniz düşmenmişler/düşmen imişler 3. Tonlu şekli yoktur: meydança (küçük meydan). Şart gözelsem/gözel isem (güzelsem) gözelsen gözelse gözelsek gözelseniz gözelseler yaşlıymışam (yaşlıymışım) yaşlıymışsan yaşlıymış yaşlıymışıg yaşlıymışsınız yaşlıymışlar xeste idim (hastaydım) xeste idin xeste idi xeste idik xeste idiniz xeste idiler cavansam/cavan isem (genç isem) cavansan/cavan isen cavansa/cavan ise cavansag/cavan isek cavansanız/cavan iseniz cavansalar/cavan iseler “müellim” kelimesini “imek” fiiliyle “şimdiki zaman”a. döşekçe (minder). Ünite . körpeciyez (çocukcağız. döyüşçü (dövüşçü). sevgi. uykucu).Azerbaycan Türkçesi 63 2. arabaçı (arabacı). lügetçe (küçük sözlük). küçük çocuk) +cıgaz/+cugaz. Görülen Geçmiş Zaman -(I)dI yardımcı fiiliyle yapılır. 1. “öğrenilen geçmiş zaman”a. +çI/+çU: Meslek ve uğraşı isimleri bildiren işlek bir ektir. bağlılık. 1 Yapım Ekleri Azerbaycan Türkçesinde kullanılan yapım ekleri Türkiye Türkçesindeki yapım eklerinden pek farklı değildir. Sadece bazı ses farklılıkları görülmektedir. oduncug (küçük odun). bayragdar (bayraktar). emekdar (emektar). kuşcağız). demirçi (demirci). yıgımcıl (derli toplu. +dar: Farsça kökenlidir. İsimden İsim Yapan Ekler İsim kök veya gövdelerinden yeni isimler türeten eklerdir. Ekin tonlu şekilleri bulunmaz: kolxozçu (kolhozcu). çalışkan). +cıg. +ciyez/+cüyez: Sevgi ve küçültme işlevi bulunan bir ektir: guşcugaz (kuşçuk. uşagcıgaz (çocukcağız). anacıg (annecik). üzümçü (bağcı). toparlayıcı). yuxucul (uyumayı seven. yavrucug (yavrucak).

64

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

+daş: Ortaklık, beraberlik ifade eden isimler türetir: vetendaş (vatandaş), yoldaş (arkadaş), sırdaş, meslekdaş, emekdaş (iş arkadaşı). +gil: Akrabalık adlarına gelerek topluluk, birlik ifadesi verir: halamgil (teyzemler), nenemgil (annemler), dayımgil (dayımlar), Eligil (Aliler). +(I)mtIl/+(U)mtUl: Renk adlarına gelerek benzerlik, gibilik bildirir: yaşılımtıl (yeşilimsi), ağımtıl (beyazımsı), gırmızımtıl (kırmızımsı, kırmızımtırak), garamtıl (siyahımsı), göyümtül (mavimsi). +(I)msov: Renk adlarına gelerek benzerlik, gibilik, yakınlık bildirir: ağımsov (beyazımsı), bozumsov (bozumsu), göyümsov (mavimsi), sarımsov (sarımsı). +(I)mtrag/+(U)mtrag: Renk adlarına gelir: sarımtrag (sarımtırak), ağımtrag (beyazımsı), göyümtrağ (mavimtırak). +lag/+lek: Daha çok yer isimleri yapar. İşlek değildir: yaylag (yayla), gışlag (kışla), otlag (otlak), buzlag (buz saklanan yer, buzul), işlek (çalışmayı seven, çalışkan). +lI/+lU: İşlek eklerdendir. Bir şeye, bir yere bağlı olma gibi işlevleri bulunur: Dağıstanlı, Ordubadlı, akıllı, sedagatli (sadakatli, sadık), örtülü, şeherli (şehirli), namuslu, tozlu, güclü (güçlü). +lıg, +lik/+lug, +lük: Meslek, yer, topluluk, nesne adı, sıfat türetir, soyut adlar yapar: derslik, gözlük, meyvelik, gardaşlıg (kardeşlik), saflıg (saflık), esgerlik (askerlik), beşlik, heftelik (haftalık), aylıg (aylık). +rag/+rek: Kuvvetlendirme, karşılaştırma işleviyle kullanılır: yaxşırag (daha iyi, daha güzel; biraz güzel), göderek (kısacık; biraz kısa), açıgrag (biraz açık; daha açık). +sIz/+sUz: Yokluk bildiren sıfatlar türetir: günahsız, meyvesiz, otsuz, gorxusuz (korkusuz), üzsüz (yüzsüz), susuz. +(I)stan/+(U)stan: Farsça bir ektir. Ülke ve yer bildiren isimler türetir: Mongolustan (Moğolistan), Özbekistan, gülüstan (gülistan), Tataristan. 2. İsimden Fiil Yapan Ekler İsim kök veya gövdelerinden fiiller türeten eklerdir. +A-: Geçişli ve geçişsiz fiiller türetir: sana- (say-), gana- (kana-), boşa-, dile-, oyna(oyun+a-), yaşa-, yala-. +(A)l-: Olma bildiren filler türetir: çoxal- (çoğal-), genel- (genişle-), garal- (karar-), düzel- (düzel-, onarıl-), sagal- (iyileş-), gocal- (ihtiyarla-), ucal- (yüksel-), dincel- (dinlen-; rahatla-). +Ar-: Genellikle renk adlarına gelerek olma bildiren fiiller türetir: ağar-, göyer- (göğer, yeşer-; morar-), bozar-, yaşar- (yeşer-; ıslan-), otar- (otlat-), suvar- (sula-). +I/+U: İşlek değildir: bayatı- (bayatla-), berki- (sertleş-, katılaş-), turşu- (ekşi-), lengi- (gecik-, geri kal-). +lA-: Geçişli ve geçişsiz fiilller türeten işlek eklerdendir: yağla-, işle-, gizle-, başla-, dişle-, gözle-, temizle-, ovla- (avla-), arıgla- (zayıfla-), serinle-, hazırla+lAn- (<+la + n-): dillen-, ruhlan-, agıllan- (akıllan-), güclen- (güçlen-), maraglan(meraklan-), gezeblen- (hiddetlen-), alovlan- (alevlen-). +lAş- (<+la + ş-): bedbinleş- (karamsar ol-), senayeleş- (sanayileş-), birleş-, fikirleş(düşün-), vidalaş- (vedalaş-), sakitleş- (sakinleş-), kömekleş- (yardımlaş-). 3. Fiilden İsim Yapan Ekler Fiil kök veya gövdelerinden isimlen türeten eklerdir. -(a)g, -(e)k: Araç gereç isimleriyle birlikte vasıf özelliği bildiren sıfatlar türetir: yatag (yatak), darag (tarak), elek, döşek, bezek (süs), sınag (deneme), ürkek, gorxag (korkak), gaçag (kaçak). -AgAn: Alışkanlık veya bir işi çok yapmayı ifade eden sıfatlar türetir: gaçagan (çok hızlı koşan “at”), külegen (çok gülen, güleç), gapağan (ısıran, dişleyen), küseyen (çok küsen), yatağan (yatmayı çok seven, çok yatan).

3. Ünite - Azerbaycan Türkçesi

65

-cA: İşlek değildir: düşünce, eylence (eğlence). -cag/+cek: Sıfat türetir, işlek değildir: utancag (utangaç), erincek (tembel). -gAn: Alışkanlık ifade eden isim veya sıfatlar türetir: yapışgan (yapışkan), çalışgan (çalışkan), çekingen, döyüşken (dövüşken), dalaşgan (kavgacı, saldırgan), danışgan (konuşmayı seven; hoşsohbet). -gIn/-gUn, -kIn/-kUn: Sıfat türeten bir ektir: keskin, tutgun (tutkun), yorgun, küskün, coşgun (coşkun), uçgun (kıvılcım), basgın (baskın), gızgın (kızgın), solğun (solgun). -gI/-gU/-ki: Başta araç gereç olmak üzere somut ve soyut kelimeler türetir: silgi, çalgı, asgı (askı), bıçgı (hızar, testere), sevgi, duygu, seçki, üzgü (keski), hörgü (örgü). -I/-U: Somut ve soyut isimler türetir: ölçü, sancı, gorxu (korku), ölü, sürü, yazı, doğu, çeki (tartı). -(y)IcI/-(y)UcU: İsim ve sıfat türetir: alıcı, geçici, gurucu (kurucu), satıcı, baglayıcı, dinleyici, yandırıcı (yakıcı, yakan, ateşli), zeherleyici (zehirleyici), goruyucu (koruyucu), keçici (geçici). -ıg (-ik, -ug, -ük): İsim ve sıfat türeten işlek bir ektir: açıg (açık), ezik, sökük, soyug (soğuk), cızıg (çizik), bölük, bilik (bilgi), galıg (artık, çöp), gırıg (kırık), yanıg (yanık). -(I)n/-(U)n: İsim türeten bir ektir: ekin, gelin, axın (akın, cereyan), biçin (hasat, biçme işi), sağın (sağım). -(I)ntI/-(U)ntU: gırıntı (kırıntı), axıntı (akıntı), çöküntü, tapıntı (buluntu), sıxıntı (sıkıntı), yagıntı (yağmur), döyüntü (çarpıntı), ovuntu (bir şeyin ovularak ufalanmış parçacıkları, kırıntı). -mA: Aslında sıfat-fiili eki olan bu ek, kimi kalıcı isim ve sıfatlar da türetmiştir: govurma (kavurma), bulgama (bulama), süzme, soyutma (haşlama et yemeği), bağlama (bohça, torba; bağlama, saz). -tI/-tU: İsim ve sıfat türeten bir ektir: bağırtı, çığırtı, hönkürtü (hüngürtü), cücerti (yetişmiş), garaltı (karartı), gışgırtı (bağırtı). 4. Fiilden Fiil Yapan Ekler -AlA-: İşlek değildir: eşele-, govala- (kovala-), gevele-. -Ar-: Geçişli fiiller türetir. İşlek değildir: çıxar- (çıkar-), gopar- (kopar-). -dIr-/-dUr: Ettirgen çatı ekidir: aldır-, gezdir-, gördür-, çimdir-, yedir-, çatdır- (ulaştır-), güldür-, gızdır- (kızdır-, ısıt-), döyüşdür- (dövüştür-), pozdur- (sildir-). -gIz-/-gUz-; -xIz-: Ettirgen çatı ekidir. İşlek değildir: durğuz- (ayağa kaldır-), gorxuz(korkut-), galxız- (kaldır-) -(I)l-/-(U)l-: Edilgen fiiller türetir: yazıl-, çekil-, düzül-, yorul-, vurul-, seçil-, asıl-, döyül- (dövül-), pozul- (bozul), yıxıl- (yıkıl-). -(I)n-/-(U)n: Dönüşlü ve edilgen fiiller türetir: yolun-, silin-, sevin-, daran- (taran-), bezen-, görün-, geyin- (giyin-), söylen-, ovlan- (avlan-). -Ir-/-Ur-: Ettirgen fiiller türetir: yatır-, bitir-, uçur-, düşür-, keçir- (geçir-), batır-, bişir- (pişir-), artır-, itir- (yitir-). -Iz-/-Uz-: Yaptırma ve oldurma ifade eder. İşlek değildir: emiz- (emzir-), doğuz- (doğurmasına yardımcı ol-), damız- (damlat-), axız- (akıt-). -(I)ş-/-(U)ş-: İşteş çatı ekidir: yazış-, görüş-, vuruş-, çatış-, ötüş-, paylaş-, bölüş-, söyleş-, gülüş-, salamlaş- (selamlaş-). -(I)t-/-(U)t-: Ettirgen çatı ekidir: terpet- (kımıldat-, hareket ettir-), gorxut- (korkut-), öskürt- (öksürt-), oturt-, yatırt-, çagırt- (çağırt-).

66

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Sayı ve şahsa bağlı fiil çekimine girmeyen, fakat aldığı eklerle fiilin zamanına bağlı olarak taşıdığı kavramı sıfatlaştırdığından kendisinde sıfat ve fiil niteliklerini birleştiren fiil şekillerini oluşturan eklerdir. Azerbaycan Türkçesindeki sıfat-fiil ekleri, Türkiye Türkçesiyle aynı olup sadece bazı fonetik farklılıklar mevcuttur. -An: Şimdiki zaman sıfat-fiilidir: uçan guş, gaçan uşag (koşan çocuk), oxuyan bülbül (öten bülbül), başlayan iş, gelen gonag (gelen misafir), oxuyan şagird (okuyan öğrenci). -acag/-ecek: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: gelecek zaman, oxuyacag bala (okuyacak çocuk), işleyecek gol (işleyecek el), oxunacag eser (okunacak eser), geyilecek paltar (giyilecek elbise). -AsI: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: gelesi adam (gelecek adam), halledilesi iş, deyilesi söz (denilecek söz), gelesi gonag (gelecek misafir), görülesi iş (görülecek iş), tutulası plan (uygulanacak plan). -dıg, -dik/-dug, -dük: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir: başladığım iş, oxuduğun kitab, gördüyün gız, bildiyin şeher, gördüyü iş (gördüğü iş), oxuduğu xeber (okuduğu haber). -mAlI: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: ekilmeli yer (ekilecek yer), oxunmalı kitab (okunacak kitab), gülmeli söz (gülünç söz), minmeli maşın (binilecek araba), gezmeli ölke (gezilecek ülke). -mIş/-mUş: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir: tapşırılmış iş (buyurulmuş iş), ekilmiş yer, gurumuş meyve (kurumuş meyve), süzülmüş gatıg (süzülmüş yoğurt), yazılmış eser, keçmiş gün (geçmiş gün). -Ar: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: axar su (akar su), güler üz (güler yüz), gaynar heyat (canlı hayat), görer göz (görür göz), tutar el . -mAz: -Ar sıfat-fiilinin olumsuzudur: görülmez işıg, görmez göz, tükenmez xeyal (tükenmez hayal), ayrılmaz dostlar, gırılmaz odun (kırılmaz odun).

Sıfat-Fiiller

Zarf-Fiiller

Zarf-fiiller, cümlede yüklemin anlamını çeşitli yönlerden etkileyen, fiilden bazı eklerle yapılmış, şahıs ve zaman belirtmeyen zarf görevindeki yapılardır. Hem zarf hem de fiil özellikleri taşıyan kelimelerdir. Azerbaycan Türkçesindeki zarf-fiiller şunlardır: -A: İkilemelerde kullanılır ve birleşik fiil yapımında görev alır: oxuya oxuya (okuya okuya), güle güle, bile bile, uça uça, baxa baxa (baka baka), dona gal- (dona kal-), seve bil-, oxuya bil- (okuya bil-). -AndA: Sıfat-fiil eki olan -An ekinin üzerine bulunma hâli ekinin getirilmesiyle oluşmuştur. Zaman işleviyle kullanılır ve Türkiye Türkçesindeki “-dığında/-diğinde; -ınca/ince” zarf-fiillerine karşılık gelir: alanda (aldığında, alınca), gelende, verende, çıxanda (çıktığında, çıkınca), işleyende (çalıştığında, çalışınca). -Ar... -mAz: Zaman bakımından çabukluk ifade eden bir zarf-fiil ekidir: oxuyaroxumaz (okur okumaz), yatar-yatmaz, eve çatar-çatmaz (eve varır varmaz), görer-görmez (görür görmez), alar-almaz (alır almaz). -(y)arag, -(y)erek: Tarz bildiren bir zarf-fiil ekidir: gelerek, hirslenerek (hırslanarak), oxuyarag (okuyarak), dişleyerek, alarag, gülerek, işleyerek (çalışarak). -ken: Zaman işleviyle kullanılır: gelerken (gelirken), alarken (alırken), görerken (görürken), baxarken (bakarken). -dıgca, -dikce/-dugca, -dükce: Zaman işleviyle kullanılır: yedikce, oxudugca (okudukça), yazdıgca (yazdıkça), gördükce, yaxınlaşdıgca (yakınlaştıkca). -dıgda, -dikde/-dugda, -dükde: Zaman işleviyle kullanılır: oxudugda (okurken), aldıgda (aldığında), geldigde (geldiğinde), gördükde (gördüğünde).

3. Ünite - Azerbaycan Türkçesi

67

-(y)Ib/-(y)Ub: Ek çok yaygın olup sadece tonlu şekli vardır: alıb, görüb, oxuyub (okuyup), démeyib (demeyip), gayıdıb gel- (dönüp gel-), gızarıb-bozar- (kızarıp bozar-), gezib-dolan-, gözleyib dur- (bekleyip dur-). -(y)IncA/-(y)UncA: Zaman işleviyle kullanılır: alınca, gelince, yéyince (yiyince), géyince (giyince), yaxınlaşınca (yakınlaşınca), oxuyunca (okuyunca). -cag/cek: Zaman işleviyle kullanılır: éşitcek (işitince), görcek (görünce), eve yetişcek (eve ulaşınca). -mAdAn: Zaman işleviyle kullanılır: gelmeden, görmeden, almadan, bilmeden, yazmadan, düşünmeden, bilmeden.

Hareket Adları (İsim-Fiiller)

Azerbaycan Türkçesinde hareket adları Türkiye Türkçesinde olduğu gibi üç çeşittir. 1. -(I)ş/-(U)ş: gediş (gidiş), gülüş, uçuş, açılış, çıxış (çıkış), çağırış, bildiriş, gaçış (kaçış), görüş, baxış (bakış). 2. -mag, -mek: Mastar ekidir: çalışmag (çalışmak), işlemek, deyişmek (değişmek), almag (almak), oxumag (okumak), söylememek, éşitmek (işitmek), sevinmek. 3. -mA: İş ve hareketin adını yapar: yarma, işitme, çekme, süzme, bölme, donma, vurma, gazma (kazma, kazma işi), artma, bilme.

Kelime Türleri
Zamirler
Zamir, isimlerin yerini tutan isim soylu kelime türüdür. Azerbaycan Türkçesindeki zamirlerin büyük bölümü Türkiye Türkçesindeki zamirlerle aynıdır. a. Kişi Zamirleri Azerbaycan Türkçesindeki kişi zamirleri şunlardır: teklik çokluk men biz sen siz o onlar Kişi zamirlerinin hâl ekleriyle kullanımı Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Sadece “ben” zamiri “men” şeklindedir.
Yalın hâl men sen o biz siz onlar İlgi hâli menim senin onun bizim sizin onların Yön. hâli mene sene ona bize size onlara Yük. hâli meni seni onu bizi sizi onları Bul. hâli mende sende onda bizde sizde onlarda Ayr. hâli menden senden ondan bizden sizden onlardan Vas. hâli menimle seninle onunla bizimle sizinle onlarla Eşt. hâli mence sence onca bizce sizce onlarca
Tablo 3.3

Azerbaycan Türkçesinde Kişi Zamirleri

b. Dönüşlülük Zamiri Dönüşlülük zamiri “öz”dür: özüm, özün, özü, özümüz, özünüz, özleri. Kerek özün burada olub göre idin. (Kendin burada olup görmeliydin). İşin esil mahiyyetini özleri bizden yaxşı bilirler. (İşin asıl mahiyetini kendileri bizden iyi bilirler). Azerbaycan Türkçesindeki “dönüşlülük zamiri”nin isim hâl ekleriyle kullanımı gösteriniz.

2

her şey. yüz. gısa ağaç (kısa ağaç). Yalnızca bazı ses farklılıkları mevcuttur: Bir. béle (böyle) ve éle (öyle)’dir. milyon. Azerbaycan Türkçesindeki bazı niteleme sıfatları şunlardır: yaxşı adam (iyi adam). gara gış (kara kış). béş. b. böyük gardaş (büyük kardeş). (Yirmi öğrencinin görevi vardır). kim. Héç kim unudulmur. doxsan. Soru Zamirleri Néçe (kaç). hemen gadın (o kadın). İyirmi telebenin vezifesi vardır. o gün. hara (nere). yétmiş. Sıra Sayı Sıfatları Asıl sayının üzerine +(I)ncI/+UncU eki getirilerek yapılır: béşinci adam. hiçbir şey akıldan çıkmıyor). (Nereye gidiyordu? Bunu bile bilmiyordu). iyirmi. héç ne (hiçbir şey). Güllerin hamısı gözeldir amma senin geder deyil. Sen ne oxuyursan? (Sen ne okuyorsun?). yéddi. pis yer. gırxıncı gün. d. b. her hansı (herhangi). hamı (hepsi). dogguzuncu gün. (Biz ümit ediyoruz ki. (Hiç kimse unutulmuyor. sekkiz. bu adamdır). here (herkes). Niteleme Sıfatları Nesnelerin niteliklerini bildirirler. o. Asıl Sayı Sıfatları Asıl sayı sıfatları Türkiye Türkçesi ile aynıdır. (Öylelerini aramızdan çıkarmak lazımdır). ne ise. e. keskin söz. 2. Belirsizlik Zamirleri Varlık ve nesneleri belirsiz şekilde karşılayan zamirlerdir. boş yol. beş baş öküz. Azerbaycan Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: biri. Héç kes ebedi deyil. heç nF yaddan çıxmır. yüzüncü il (yüzüncü yıl). Bélesi héç yerde yoxdur. Élelerini aramızdan çıxarmag lazımdır. göy deniz (mavi deniz). seksen. onlar. Biz ümid édirik ki. (On beş kitap bize yetmez). sarı paltar (sarı elbise). héç kes (hiç kimse). dogguz. köhne divar (eski duvar). hemin gün Bakıda hava şeraiti elverişli olacaq. Hemin bu adamdır. Niteleme ve belirtme olarak ikiye ayrılırlar. néce (ne kadar). yaşıl çemen (yeşil çimen). altıncı sinif (altıncı sınıf). milyard. hemin (bu) ve hemen (o)’dir: bu adam. Hara gédirdi? Bunu bile bilmirdi. hemin söz (bu söz). altı telebe (altı öğrenci). herkes. Onun tehsili dogguzunçu sinfe beraberdir.68 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I c. 1. hemin (bu). dörd. . (Güllerin hepsi güzeldir ama senin kadar değil). üçüncü sinif. (Hiç kimse ebedi değildir). iki. (Böylesi hiçbir yerde yoktur). meyvesiz bağ. héç bir (hiçbir). altı. sekkiz nefer (sekiz kişi). hansı (hangi). İşaret Zamirleri İşaret zamirleri bu. (Bu. Sayı Sıfatları a. héç kim (hiç kimse). kimi. a. Belirtme Sıfatları Belirtme sıfatları dört gruba ayrılır. ellinci iller (ellinci yıllar). on. Sıfatlar Nesneleri çeşitli yönlerden belirtirler. uzun yol. On beş kitab bize çatmaz. hemen (o). elli. bezi (bazı). min. dörd gaşıg derman (dört kaşık ilaç). kimse. bunlar. İşaret Sıfatları Azerbaycan Türkçesinde işaret sıfatları bu. bezisi (bazısı). bu gün Bakü’de hava şartları elverişli olacak). Kim bu gün növbetçidir? (Kim bugün nöbetçidir?). héç biri (hiçbiri). dar geçid. otuz. ne. (Onun tahsili dokuzuncu sınıfa kadardır). ağ kağız (beyaz kağıt) vs. gırx. altmış. o. üç.

önce). al bu yıl canımı. geri. Yer-Yön Zarfları Hareketin yerini ve yönünü bildirir: bura. birden. sabah). çok). Kesir Sayı Sıfatları Nesnelerin parçalarını belirtirler. başga (başka. Soru Sıfatları Nesneleri soru yoluyla belirtirler. serbest. Éle iş tut ki. bir tam onda béş. (Ben gördüklerimin dörtte birini yazmıyorum). bir çox (birçok. bu gün. dünen (dün). hansı (hangi). Bildir imanımı bir buseye aldın keçdin. -şAr ekiyle meydana gelen üleştirme sayısına az da olsa rastlanır: üçşer. usulca). sonra. geçen yılki ziyanın çıksın). yavaş. dolana dolana hayli yol gelmişlerdi). yéyin (çabuk. sağ. erken. dakik). günorta (öğleyin). üzbeüz (yüz yüze). dostyana (dostane). axşam (akşam). téz (tez). yavaş). cesaretlendi. bütün). (Onlar. Tiflisde seni axtaranın hamısı bura gelir. (Geçen yıl imanımı bir buseye alıp geçtin. onlarca. hele (hâlâ). evvel. Başlıca zaman zarfları şunlardır: géc (geç). diğer). serrast (düzgün. Sadece bir sözde “birer” kelimesinde görülür: birer birer. yuxarı (yukarı). Zarflar . az. (Enver’in eline hiçbir şey geçmediğinden pişman vaziyette ora bura bakınıyordu). sol. doğru. (Öyle iş yapki. (Tiflis’te seni arayanların hepsi buraya gelir). düz (doğru. Zaman Zarfları Hareketin olduğu zamanı bildirir. camaat hemişe yaxşı desin. ikişer-ikişer. hamı (hepsi. hızlı). az. Belirsizlik Sıfatları Başlıca belirsizlik sıfatları şunlardır: çox (çok). Bayag nahag yere tebietden narazılıg édirdin. önceden). 4. derhal. (Demin boş yere felekten şikâyet ediyordun). daima). seher (seher. d. evvelce). b. aheste. sevincek (sevine sevine). astadan (yavaşça. ogrun-ogrun (gizli gizli). xeyli (hayli). Dünen bu hadise onu berk esebileşdirmişdi. yavaş yavaş. celd (çabuk). ora-bura (orası burası). gerçek). ireli yéridi.3. hemişe (her zaman.Azerbaycan Türkçesi 69 c. gabaglar (önceleri). çepeki (eğri). bir sıra. daim. indi (şimdi). birkaç). telesik (aceleyle). her bir. aşağı/aşağa. Üleştirme Sayı Sıfatları Diğer Oğuz grubu lehçelerinde üleştirmenin özel eki olan -Ar şekli Azerbaycan Türkçesinde pek görülmez. yavaşça. cemaat her zaman iyi desin). öten il (geçen yıl). téz (tez). bayag (demin). yavaşdan. (Bu. tézden (erkenden. Biz néçe defe görüşmüşük? (Biz kaç kez görüşmüşüz?) a. Bu bir néçe gün béle davam etdi. çiyin-çiyine (yan yana. yüzde yétmiş Azerbaycanlı. bir miktar). Men gördüklerimin dördde birin yazmayıram. hayli). (Ebil. geçen yıl). ne kadar). ileri yürüdü). hep beraber). yaxın (yakın). c. bir geder (biraz. bir vaxt (bir vakit). sakit (sakin. dogguzda üç (dokuzda üç). usuldan). Onlar dolana-dolana xeyli yol gelmişdiler. ahestece (yavaşça. Enverin eline héç bir şéy keçmediyinden péşman-péşman ora-bura baxırdı. usulca). sakitce (sakince). Hansı sinifler gédir? (Hangi sınıflar gidiyor?). ireli (ileri). axırda (sonunda). beri. Ünite . Azerbaycan Türkçesinde başlıca soru zamirleri şunlardır: néçe (kaç. al bu il canımı. Onlar indi xoşbext yaşayırdılar. bezi (bazı). bayagdan (deminden. sağa-sola. Türkiye Türkçesindeki gibidir: ikide bir hisse. yéddide bir (yedide bir). berk (pek. (Onlar şimdi mutlu yaşıyorlardı). (Dün bu hadise onu pek asabileştirmişti). Nitelik (Durum) Zarfları Bu zarflar iş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir: téz téz. Ebil üreklendi. asta (sakin. birkaç gün böyle devam etti). axşamçagı (akşam üzeri). bildirki ziyanın çıxsın. içeri. 3. gabagcadan (önceden. bir néçe (biraz. bir. bildir (bıldır.

çabuk kalkıp yerinde oturdu). bir geder düşündü. 1. kaş (keşke) kaş ki (keşke).uf. kafî). (Şah kaşlarını çattı. goy (bırak). ikimiz de aynı yere gidiyoruz). çox çox. hey. lan. be). bir iki defe. beh-beh (beğenme ünlemi). onlar kendi kızlarına öğüt versinler). gayet).. Ebil Kürşadın sözünden berk gezeblendi. Miktar Zarfları Hareketin miktarını ve derecesini bildirir: bir nefesde. ne üçün. ne sayag (nasıl. ne teher (nasıl). Seslenme Ünlemleri Hitap için kullanılan ünlemlerdir: ey. Maşın asta gedirdi.70 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I O. d. bir miktar. (Şirzad adeti üzere sakin görünürdü). böyle de tezgâh mı olur?). . ox (oh). xox (küçümseme ve korkutma ünlemi). (İmdat. ne geşenk ceyrandır. (Elindeki ekmekten biraz kopardı. bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır. celd galxıp yerinde oturdu. Dadıma çatın. (Oh. gramer vazifesi gören kelimelerdir. neden dolayı). ikimiz de bir yerde gederik. paho (kızgınlık ve beğenme ünlemi). Yoldaş Nesirov). ne zaman. oy. néce (nasıl). niye.. bir geder (biraz). Ne sayag söylesem? (Nasıl söylesem?). Ünlemler His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir. Yetişin). bir az. (Keşke bütün arkadaşlar Aziz gibi mütevazi olsalardı). béle de desgah olar mı? (Peh. ha (ha. çok güzel oldu. Şah gaşlarını çatdı. bir tike (bir parça. eşi (ey. daha çox (daha çok). o geder. tfu (tüh). aferin. neden ötrü (niçin. Bıy. ne geder (ne kadar). Paho. (Oy. a kişi). uşağa uzatdı. iri iri. bes (yeter. bıy (şaşırma ve sevinç ünlemi). pah pah pah/peh peh peh/beh beh beh (alay. doyunca (doyana kadar). ay (ey. azıcık). (Ebil. (Ay ne güzel oldu be. Soru Zarfları Fiilin anlamını soru yönünden etkileyen zarflardır: haçan (ne zaman). çocuğa uzattı). (Araba yavaş gidiyordu). Lap jaxşı oldu. biraz). ne güzel ceylandır. aaa (şaşırma ünlemi). Elindeki çörekden bir tike kesdi. az çox. Kömek edin. e. sevinç ünlemi) Kaş bütün yoldaşlar Eziz kimi tevazökar olaydılar. bunu nereden aldın). yoldaş Nesirov. (Bırak. bunu haradan almısan. ay aman (imdat). hey). neye göre (niçin). Ünlemler. oxgay (beğenme ünlemi). küçümseme. Neye göre menden incidin? (Niçin benden incidin?). oho (sevinç ünlemi). imdat! Yardım edin. ay aman. son derece. Duygu Ünlemleri Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: vay. Pah-pah-pah. biraz düşündü). Ne teher danışdın? (Nasıl konuştun?). niye. Kürşad’ın sözüne çok öfkelendi). azdan çoxdan (az çok). Ay yaxşı oldu ha. ne vaxt (ne vakit). son derece). b. hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen. Goy onlar öz gızlarına öyüd versinler. buyrun (haydi). meheba (helal olsun). ölünce (ölene dek). Şirzad adeti üzre sakit görünürdü. ay haray (imdat) Ay haray. ne gibi). az-maz (biraz. Azerbaycan Türkçesindeki başlıca ünlemler şunlardır: a. xeyli (hayli. ne şekilde). hedden artıg (haddinden fazla. ne cür (ne tür. bir xeyli (bir hayli). Edatlar Tek başlarına anlamları zayıf olan. (O.

Azerbaycan Türkçesi 71 c. kelime gruplarını. b. veya).. baş üstde (hay hay. Axı bizim ne günahımız var? (Acaba. ya esir.ister.. yaxşı (peki. beli (evet). yaxud (ya . Karşılaştırma Bağlaçları Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru. de.. kelimeleri. bax (işte). Bağlaçlar Kelimeleri. d. yahut). (Ayda iki çift çizme aldığında yahut günde 3-4 manat faytona verdiğinde kendisini kaybeder). dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: da .. yaxud (yahut). cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: ve. Sizin bu işden xeberiniz varmı? . göresen (acaba).Evet). (Bayram kâh yavaşça konuşur kâh sesini yükseltirdi).Beli. ne .. bizim ne günahımız var?). gah (kâh .. Xalıgverdi ile gonağı tapılmalıdır.. bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir. Bayram gah yavaşça danışır.Evet.. gah . Ayda iki çüt çekme alanda. yoxsa (yoksa. da.3. (Sen şehre gidecek misin? ... gah da (kâh . kelime gruplarını. ile. (Bunu nereden bilmiş?. ya . birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: ya. Men bütün işlerimde ya azadam. acaba). Gösterme Ünlemleri Birini. Olmaya söhbetimizi eşidib. düşüncem çalışmaktır). şehire doluşan misafirler kimdir... (Bu ne iştir. ister. ya da ki. axı bizim “Mixaylo” ressamdır. peki). hem. yainki (yahut. ne de ki. Acaba. olmaya (acaba). de . Cevap Ünlemleri Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: yox (yok. O saat yadıma düşdü ki. soru için kullanılan ünlemlerdir: hanı (hani). tamam). (Halıgverdi ile misafiri bulunmalıdır).. gah da sesini ucaldırdı. vardır). neredendir acaba?). (Ya odanın havası ağırlaşmış yahut balkonda bana soğuk geldi). ya .. cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan. c.. (Surhay veya Mehmet bize gelmelidir). hayır). ne . gah .. yainki günde 3-4 manat faytona vérende özünü itirir. 2. aha. xeyr (hayır). Bu ne işdir. konuşmamızı mı duymuş). ya. vardır. fikrim işlemekdir.. ve ya. Surxay ve ya Memmed bize gelmelidir.. .. Ünite . ya da. Azerbaycan Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır. birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbiren bağlayan. yaxud balkonda mene soyug oldu. ne.. (Sizin bu işten haberiniz var mı? . işte bizim “Mihaylo” ressamdır. (O saat aklıma geldi ki. a. Sorma Ünlemleri Sorma ifade eden. haradandır göresen. e.. ne . (Bu sorular tekrar tekrar doğuyor ve Rühsare’yi rahat bırakmıyordu). he (evet) Sen şehere gedeceksenmi? . Bu suallar tekrar-tekrar doğur ve Rüxsareni rahat buraxmırdı.... ne de. benden razı kalmadın mı?) Bunu haradan bilip?. bir şeyi göstermek için kullanılan. Yoxs a menden razı galmamısan? (Yoksa.. (Ben bütün işlerimde ya özgürüm ya esir). (Hayır.. axı (acaba)... işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: axı (işte). kâh da)... Xeyr. Ya otağın havası ağırlaşıp.He. kâh). Sıralama Bağlaçları Art arda gelen unsurları.hem. şehere dolan gonaglar kimdir. Denkleştirme Bağlaçları Birbirine denk olan.

doğru). ancag yadından çıxartma ki. (Arabadan düştüğüm için ayağım burkulmuştu). halbuki. Azerbaycan Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. Biz şeherin bütün küçelerini. -cen/-can (-e kadar). hariç. Maşından yıxıldığıma göre. evvel. hetta (hatta). kendecen gucağımda aparım. dahi). sanki. Seni sabaha geder gözledim. demek ki). Xanperi üç gündür ki. Son Çekim Edatları İsim ve isim soylu kelimelerden sonra gelerek sonuna geldiği kelimeyle cümledeki diğer kelimeler arasında anlam ilişkisi kuran. şeksiz (muhakkak). evvel. lakin. meger. tek (gibi). (Seni sabaha kadar bekledim). Yalın ve ilgi hâlinden sonra kullanılanlar: kimi (gibi). (Sen ki benim nişanlımsın). yeni (yani). boyu. (Benim komşum Mehmet ve yine yakın arkadaşım Şakir bu yıl enstitüyü bitirmişler). aid. gramer görevli müstakil kelimelerdir. ancag (ancak). (Hasta olduğum için size gelemedim). 3. ve habéle (bununla birlikte. reğmen (rağmen). Sen ki benim nişanlımsan. beri. yalnız. Cümle Başı Bağlaçları Cümle başı bağlaçları. ona göre ki (ondan dolayı). geder (kadar). savayı (başka. ile. menim tecrübem yoxdur. (Peri anne babasının hatırını kırmayacaktı. dolayı. deyesen (galiba). güman ki (muhtemelen). başga (başka). bağlarını ve bunun yanı sıra deniz kenarını gezdik). biz de bilek de. hemçinin (hem. hergah (eğer. için. Menim gomşum Memmed. Bundan dolayı da kalbi rahat çarpıyordu). habéle (böyle. Bunu çoxdan dé. sen Hacı Kamyab’ın kardeşinin oğlusun). hem de. keşke. üzre. (Annemi ve babamı nerede yitirdiğimi bile iyi bilmiyordum). Xeste oldugum üçün size gele bilmedim. dâyir. (Küpünü bana ver. tunc héykel kimi sakit ve sessizdi. (Demek. (Biz şehrin bütün sokaklarını. gabag (önce). dek. köye kadar kucağımda götüreyim). doğrusu. çünki.72 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I d. içre. senden geyri kimim var. mütleg (mutlaka). tutag ki (diyelim ki). herçend (her ne kadar). herçend sen meni ötdün. Men tek derde dalan yoxdu. bağlarını ve habéle deniz kenarını gezdik. boyunca. ötrü. cümeleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: belke (belki). doğru. yanı sıra). Sona Gelen Bağlaçlar Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: de. garşı (karşı). göre (göre. tebii (tabii ki). (Bunu çoktan de. Ayrılma hâlinden sonra kullanılanlar: geyri (gayrı). ibaret. Anamı ve atamı harada itirdiyimi béle yaxşı bilmirdim. (Sevdiğim. teki (gibi). Éle bu sebebe göre de üreyi rahat döyünürdü. Peri nene atasının xatirini sındırmayacagdı. aid (ait). neinki (sadece). manga üzvlerinin hamısından gabag işe gelirdi. ancak aklından çıkartma ki benim tecrübem yoktur). da (da. bunun gibi). teref (taraf. senden başka kimim var). sarı (doğru). bir tunç heykel gibi sakin ve sessizdi). ayrıca. geder (kadar). demeli (demek. şayet). (Gülşen. Demeli. sora (sonra). biz de bilelim de). Meşedibey İslam dayının yaşadığı daxmaya sarı gétdi. (O. elbette. amma (ama). (Meşedibey İslam Dayı’nın yaşadığı kulübeye doğru gitti). Yönelme hâlinden sonra kullanılanlar: değin (kadar). Bunlardan savayı héç ne tapa bilmedim. b. béle (bile). sen Hacı Kamyabın gardaşı oğlusan. éle bu sebebe göre de (bundan dolayı). ki. ayrı. üçün (için). yine). her ne kadar sen beni geçtin. c. O. dolayı). e. hemçinin yaxın yoldaşım Şakir bu il institutnu bitirmişler. Sevdiyim. (Benim gibi derde dalan yoktu). (Bunlardan başka hiçbir şey bulamadım). hegigeten (hakikaten). nisbeten. . ayağım burxulmuşdu. Gülşen. (Hanperi üç gündür birlik üyelirinin hepsinden önce işe geliyordu). tekin (gibi). Sehengini mene vér.

asırdan günümüze kadar kullanılan Batı Türkçesi zamanla Osmanlı Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi olarak iki daireye ayrılır. ama daha önce buralara yerleşmiş olan Oğuz Türkleri. muhtevada doğu geleneği ve Azerbaycan masal tefekkürünün cazibeli zemininde gelişen hikâye ve roman türü de Azerbaycan edebiyatında önemli bir yere sahiptir. Persler. Irak ve Doğu Anadolu (Türkiye) yörelerinde yaşayan Türklerin ‘Doğu Oğuzca’ olarak tanımlanan Türk lehçesiyle oluşturdukları bir edebiyattır. Abbasiler.Kâşgârlı Mahmûd. Gürcistan ve Ermenistan cumhuriyetleri Mâverâ-yı Kafkas SSC Federasyonu’nda birleştirilir. Türkmen ve Çağatay (Müşterek Orta Asya Türk Edebiyatı) edebiyatları ile Türkiye Türklerinin edebiyatları arasında yer alır ve bu Türk edebiyatlarını birbirine bağlayan bir köprü vazifesi görür. batıdan Ermenistan. yüzyılda kurulan Manna İmparatorluğundan günümüze kadar pek çok kavmin denetiminde bulunmuş. MÖ VIII. Ünite . Kafkasya. 1828 Türkmençay Anlaşması’yla Aras nehri sınır olmak üzere. “Dîvânü Lügâti’t-Türk” adlı eserinde Azerbaycan sözünü “Âzerbâd” yani “odun (ateşin) âbâd ettiği yer” şeklinde açıklamıştır. Azerbaycan Türkçesini tanımlamak XIII. Azerbaycan Türklerinin tarihini anlatmak Azerbaycan. Revvâdîler. Selçuklulara kadar bu bölgede sırasıyla Urartular. Dolayısıyla eser veren kişiler yeni bir edebî dil yaratırken Oğuz Türkçesi ile edebî dili kaynaştırdılar. 4 3 Azerbaycan edebiyatını anlatmak Azerbaycan Edebiyatı. Ayrıca Oğuzların zengin bir sözlü edebiyata sahip olması ve bu edebiyatın yazıya geçirilmesi ihtiyacı. Karabağ ve Tebriz ağızları üçgeni ile Batı Türkçesinin oluşumuna dayanmaktadır. Kuruluşundan itibaren klasik edebiyatına Arap ve Fars edebiyatının yön verdiği Azerbaycan edebiyatı ve kültürü XIX. Kuzey Azerbaycan’ın toplam yüzölçümü 86. Sovyet hâkimiyeti zamanında “Azerbaycan” sözünün etimolojik bakımdan incelenmesi konusunda birçok fikir ileri sürülmüştür. Romalılar. güneybatıdan Türkiye (18 km) ve güneyden İran ile çevrilidir. Bugünkü Azerbaycan yazı dili öncelikle Bakü. XI. Kuzey ve Güney Azerbaycan olarak ikiye ayrılmıştır. kuzeybatıdan Gürcistan. Bizans. Ülke toprakları kuzeyden Rusya Federasyonu’na bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyeti. Azerbaycan (Kuzey ve Güney).Azerbaycan Türkçesi 73 Özet 1 Azerbaycan adını açıklamak Birçok kişi Azerbaycan adının Farsça ‘ateş’ anlamına gelen ‘âzer’ sözünden çıktığına inanır. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ağızlar topluluğu ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır. Azerbaycan Türkçesi. yüzyıllar arasında sırasıyla Moğolların. Osmanlı Türkçesi de ‘Batı Oğuzcası’dır. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çeşitli şehirlerde kurulan kültür ve sanat ocakları ile yine bu şehirlerde neşredilen gazeteler vasıtasıyla yüzünü batı medeniyetine döndürür.3. birçok medeniyete beşiklik etmiş ve büyük mücadelelere sahne olmuş bir ülkedir. Azerbaycan Cumhuriyetinin yerini belirlemek Azerbaycan. Azerbaycan. Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak merkezi Kuzey Azerbaycan’dır. Anadolu Selçuklularından sonra kurulan Beyliklerin Türkçeyi teşvik etme- 2 leri. Bu dönemin şair ve yazarları bir ortak Sovyet ekseninde komünizmi öven eserler vermişlerdir. Atropatene Krallığı. İran. 1922 yılının Mart ayında Azerbaycan. Sellârîler. Medler. Oğuzcaya dayalı olarak XIII. yüzyılda Selçuklular. Bunun yanında başka görüşler belirtenler de olmuştur. Azerbaycan XII. 1920’li yıllardan itibaren sosyalist devir edebiyatı başlamıştır. Azerbaycan’ı Selçuklu topraklarına katmışlardır. 1908 Meşrutiyeti’nden sonra Türkiye’de güçlenen Türkçülük akımı Azerbaycan edebiyatçıları üzerinde de etkili olur. Parthlar. Harezmşahların ve Timurluların hâkimiyetine girer. 6 Temmuz 1923’te ise Azerbaycan SSCB’ye. Şeddâdîler ve Ahmedîliler egemen olmuşlardır.000 5 . Büyük Selçuklular’dan sonra Azerbaycan Irak Selçukluları’nın (1118-1194) ve İldenizliler Hanedanı’nın (1137-1225) idaresine girer. Sacoğulları. Emeviler. Azerbaycan Edebiyatı. yüzyıl başlarında başlayan Moğol baskısı neticesinde buradaki Türkler Anadolu’ya gelmişlerdir. Sâsâniler. Azerbaycan ve Anadolu’da ‘Oğuzca’ya dayalı yeni bir yazı dilinin oluşmasını sağlamıştır. Anadolu’ya gelen Türkler arasında edebî dili bilenler vardı. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesi ‘Doğu Oğuzcası’. Kafkasya’nın en kurak kesimi olan Orta ve Aşağı Kura havzası ile Büyük Kafkas Dağları’nın güneydoğusu ve Küçük Kafkas Dağları’nın kuzeydoğusunda yer alır. Şirvanşahlar. edebî dilden uzak idiler. Şekilde batı. Bu düşünceye göre Azerbaycan ‘ateş ülkesi’ demektir.-XIV. Ermeniler. Azerbaycan SSC adıyla dâhil edilir.

2. -Ir-/-Ur. Büyük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır. rivayet. görülen geçmiş zaman ve şart şekli olmak üzere dört kipi vardır. -k. -xIz-. -ik. -gIz/-gUz-. İlgi hâli: Ünsüzlerden sonra +In. Yalın hâl: Eksizdir. -cA. +ciyez/+cüyez. çokluk -lAr c. -(I)l-/-(U)l-. 2. +Un ünlülerden sonra +nIn. -AsI 3. Bakü civarındaki petrol üretimi BDT ülkelerinin petrol üretiminin % 10’unu oluşturur. -A Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. 1. Her ikisinin toplam yüzölçümü 200. 3. +(A)l-. -(I)ntI/-(U)ntU. çokluk -sInIz.240 2 km ’dir. -dik/-dug. -acag/-ecek. -I/-U. teklik +sI. Fiillerin Birleşik Çekimi Azerbaycan Türkçesinde birleşik çekim. çokluk -In. y’ye. -uz. öğrenilen geçmiş zaman. -(I)t-/-(U)tSıfat-Fiiller: -An. -AsI. çokluk +lArI. Küçük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır.+çA+. Daha önce SSCB’ye bağlı olan Azerbaycan 30 Ağustos 1991’de bağımsız bir cumhuriyet olarak kurulmuştur.+I. 2002 yılı sayımına göre Kuzey Azerbaycan’ın nüfusu 8. -ük. 3. +lag/+lek. 3. 3. -(I)n-/-(U)n. Ünsüzler: Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır. -dıg. Vasıta hâli: +(y)lA h. kalın sıradan ünlülerden sonra ise g sesi ğ’ye dönüşür. çokluk -nIz. -ük). +lAş. hikâye ve şart olmak üzere üç çeşittir. çokluk -lAr b. z. +lik/+lug. +lI/+lU.ünsüzü gelir. teklik -m. b. Yükleme hâli: +I ve +nI d. -gIn/-gUn. 3. çokluk -sInlAr Zaman ve Şekil Ekleri: a. Emir Şahıs Ekleri: 1. çokluk -Ag. -mIş/-mUş. b.. -mAz .-Iz-/Uz-. Azerbaycan nüfusunun % 83’ünü Azerbaycan Türkleri oluşturur. Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: +cıg. Güney Azerbaycan’ın yüzölçümü ise 114.girer.+Ar. teklik -Am. 1. -Ar.202.(<+la + ş-) Fiilden İsim Yapan Ekler: -(a)g. +mU Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a. -Ar-. -dük. 3. Eşitlik hâli: +cA Aitlik eki: +ki Soru eki: +mI. -gI/-gU/-ki. Ayrılma hâli: +dAn g. -(I)ş-/-(U)ş-. +lük.+c ıgaz/+cugaz.480 2 km ’dir. -gAn. +(I)stan/+(U)stan İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-. teklik -Im. Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y.+daş. -mAlI. -dIr-/-dUr. -(I)n/-(U)n. Ses Bilgisi Ünlüler: Azerbaycan Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır. -tI/-tU Fiilden Fiil Yapan Ekler: -AlA-. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1.+cIl/+cUl. 1. teklik -ø. -mA.+I/+U. -(y)IcI/-(y) UcU. İran’da ise 20 milyonu aşkın Azerbaycan Türk’ünün yaşadığı tahmin edilmektedir. şimdiki zaman. 1. 2. +(I) mtrag/+(U)mtrag.500’dür. 2. 3. 2. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -mIş/-mUş ve -Ib/-Ub Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dI Şimdiki Zaman: -r.+I Hâl Ekleri: a. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lAr İyelik Ekleri: 1. Yönelme hâli: Ünsüzlerden sonra +A. +lAn. teklik +(I)n.+dar. çokluk +(I)mIz. +lA-.74 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I km ’dir. -ug.+sI. Bulunma hâli: +dA f. İstek Kipi: -A. -üz. şahıslarda ince ünlülerden sonra ek geldiğinde ekin sonundaki g. -(e)k. teklik -ø. 2. çokluk -x. II. 2. teklik -sIn. 6 2 Azerbaycan Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz I. -kIn/-kUn. İmek Fiiliyle Yapılan İsim Çekimi Azerbaycan Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi isim çekiminin. +(I)msov. teklik +(I)m.+(I)mtIl/+(U)mtUl. -cag/+cek. imek fiili vasıtasıyla ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak yapılır.+cik/+cug/+cük. sIz. -Ir ünlüden sonra araya -y. 3. -mAlI. +lıg. +nUn c. magda/-mekde Geniş Zaman: -Ar Gelecek Zaman: -acag/-ecek. teklik -n. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -AgAn. -ıg (-ik.+gil. +rag/+rek.(<+la + n-) . çokluk -ıx.çI/+çU . 2. Ünsüz Uyumu: Türkiye Türkçesinde olduğu gibi sağlam değildir. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sA Gereklilik Kipi: 1. teklik -ø. 2. +sIz/+sUz. ünlülerden sonra da +yA e. teklik -sAn. Azerbaycan’da % 65 oranında sulu tarım yapılmaktadır. 1. çokluk +(I)nIz. -ux.

Yer-Yön Zarfları. bağlaçlar ve son çekim edatları . -mek 3. o. her hansı (herhangi). -mag. Kişi Zamirleri: men. -dükde. Ünite . Nitelik (Durum) Zarfları.biz.3. hansı (hangi). -mAz. hemen (o). béle (böyle) ve éle (öyle) d. herkes. bezisi (bazısı). bezi (bazı). -(y)IncA/-(y) UncA. hara (nere).. héç ne (hiçbir şey). -Ar. -(y) erek. Belirsizlik Zamirleri: biri. -dükce. -(I)ş/-(U)ş 2. ne. ne ise.. -dıgda. néce (ne kadar) Sıfatlar Azericede kullanılan niteleme ve belirtme sıfatları Zarflar Azericede kullanılan Zaman Zarfları. -dıgca. kimi. kim. -dikce/-dugca. héç biri (hiçbiri). Dönüşlülük Zamiri: öz c. héç kes (hiç kimse). bunlar. hamı (hepsi). here (herkes). -mAdAn Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. her şey.Azerbaycan Türkçesi 75 Zarf-Fiiller: -A. e. onlar. -dikde/-dugda.siz. -(y)Ib/-(y)Ub. kimse. hemin (bu). héç bir (hiçbir).sen. İşaret Zamirleri: bu. -cag/cek. héç kim (hiç kimse).onlar b.o. KelimeTürleri Zamirler a. -(y)arag. Soru Zarfları Edatlar Azericede kullanılan ünlemler. Miktar Zarfları. -ken. -AndA. -mA III. Soru Zamirleri: néçe (kaç).

Dil bilen. c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hâl eki yoktur? a. c. Hüseyin Cavid c. b. yüzyıllarda doğmaya başlar. e. Onlar yaxınlaşdıgca tüteyin sesi daha aydın éşidilirdi.. Kapalı e (é) sesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Azerbaycan Türkçesi. e. Azerbaycan Türkçesi. d. Kapalı e (é ) sesi. size gele bilmedim. kimi b. c. ‘Xeste oldugum . e. Çağatay Türkçesinin devamı olan lehçelerden biridir. Azerbaycan Türkçesinde kelime sonunda b. Aşağıdaki kelimelerden hangisi ünsüz uyumuna uymaktadır? a. Molla çox şad oldu. söz anlayan bir nazlı yar ister könül. Kapalı e (é ) sesi. Şah bu söze xéyli gülüp étirazını bildirdi. Eli lampanı yandırdı. Biz veteni azad görmek üçün heç bir fedakarlıgdan çekinmedik. Aşağıdaki kelimelerden hangisi türemiş kelime değildir? a. e ile i arası bir ses değerine sahiptir. meslekdaş d. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır. Aşağıdakilerden hangisi Azerbaycan yazar ve şairlerinden biri değildir? a. Azerbaycan Türkçesi. 4. Abdülhamit Süleyman Çolpan e. yavaşdan d. 8. üçün c. Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen ekler. 2.. héc bu vaxta galmazdı. b.’ cümlesinde boş bırakılan yere aşağıdaki son çekim edatlarından hangisi getirilmelidir? a. Xalam otağın penceresinde durarag meni çağırırdı. d. c. 9. d. d. düz-yuvarlak bir ünlüdür. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiil eki yoktur? a. Kapalı e (é) sesi kelimelerin tüm hecelerinde bulunabilir. d. xanım! . O. Azerbaycan Türkçesinde sadece d ile başlar. Kelime başındaki bütün kalın k sesleri. Samed Vurgun d.76 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. Gözleri héyretden böyümüş. c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öğrenilen geçmiş zaman kipi bulunmaktadır? a. e. erincek 7. e. Men universitetde oxuyuram. Gız onun mektebe getdiyini biler. Kapalı e (é ) sesi. Azerbaycan Türkçesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Bahtiyar Vahapzade 3. xörek bişirilibdir. Gardaşı gördü év süpürülüb. Azerbaycan Türkçesinin özellikleri X-XI. b. alıbdır e. Azerbaycan ve Türkiye Türkçesindeki ünsüzlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. d. yuxucul b. Kapalı e (é ) sesi. b. görmüşdü c. bozardı e. 10. Dil açanda ilk defe “ana” söylerik biz. göre . başga e. Ahmed Cevad b. Azerbaycan Türkçesinde bazı ünlüyle başlayan kelimelerin başında bir h sesi türemiştir. geder d. ürekden b. c. Azerbaycan Türkçesinde g olur. e. 5. tesdig 6. c. Azerbaycan Türkçesi Batı Oğuzcası olarak kabul edilmektedir. d. gışlag c.déyib gapıdan çıxdı. e ile a arası bir ses değerine sahiptir. Kuzey Türkçesinin batı sahası içinde yer alır. b. -Bağışla. Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin başındaki y sesi Azerbaycan Türkçesinde bulunmaz. dar-yuvarlak bir ünlüdür. b. Onların yüzünü sene tapşırıb gédeceyem. g sesleri bulunmaz.

a 4. Yanıtınız yanlış ise “Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b Yanıtınız yanlış ise “Azerbaycan Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Azerbaycan Türkçesi 77 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. d 6. Yanıtınız yanlış ise “Zarf-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 7. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “şimdiki zaman”a göre çekimi şöyledir: müellimem (öğretmenim) müellimsen müellimdir müellimik müellimsiniz müellimdirler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “öğrenilen geçmiş zaman”a göre çekimi şöyledir: müellim imişem (öğretmenmişim) müellim imişsen müellim imiş müellim imişik müellim imişsiniz müellim imişler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “görülen geçmiş zaman”a göre çekimi şöyledir: müellim idim (öğretmendim) müellim idin müellim idi müellim idik müellim idiniz müellim idiler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “şart kipi”ne göre çekimi şöyledir: müellim isem (öğretmensem) müellimsen müellimse müellimsek müellimseniz müellimseler . Yanıtınız yanlış ise “Son Çekim Edatları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Azerbaycan Edebiyatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 3. Yanıtınız yanlış ise “Bildirme Kipleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 10. Ünite . e 5. b 2. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Uyumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Ünlüler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Azerbaycan Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.3. a 9. e 8. Yanıtınız doğru değilse. Yanıtınız yanlış ise “Hâl Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

hâli özümde özünde özünde özümüzde özünüzde özlerinde Ayr.78 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Sıra Sizde 2 Azerbaycan Türkçesindeki “dönüşlülük zamiri”nin isim hâl eklerine göre çekimi şöyledir: İlgi hâli özüm özün özü özümüz özünüz özleri Yön. hâli özümden özünden özünden özümüzden özünüzden özlerinden Vas. hâli özümle özünle özüyle özümüzle özünüzle özleriyle Eşt. hâli özümü özünü özünü özümüzü özünüzü özlerinizi Bul. hâli özüme özüne özüne özümüze özünüze özlerine Yük. hâli özümce özünce özüce özümüzce özünüzce özlerince .

S. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. 60-72. B. F. (1973). İstanbul. A. İstanbul. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. Hacaloğlu. Akçağ Yay.. A. XXXII.Durmuş. M. Cem Yay. Ebru Yay. Yesevi Yay.. Akçağ Yay. Rüstemov R. A. S. Yusuf Gedikli). (1994). Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. Ankara. Uluslararası Türk Dili Kongresi 1988. Azerbaycan Türkleri Tarihi. O. M. (2007). Ercilasun.. Türk Dünyası Özel Sayısı I. 15. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991).Yıldırım. N. B. (1993). 370.. Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü I-II. Cemşidov.Akpınar Y. 113-119. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi. R. H. 135-158.. Azerbaycan Dilinin Grammatikası (Morfologiya). Ünite . I-II. s.. E. Ankara. Ercilasun. Ankara. Özkan. İstanbul.. F. Ü. Zeynalov. Saray. (1997). İstanbul.-Budagova. Azerbaycan Dilçiliyinin Nezeri Esasları.. Türk Dilinin Yurtları. s. (1997).. B. Kayseri. (2005). Ankara. C.. (1993). Oruç B. Şirin User. (1960). Türk Dünyası Coğrafyasına Bir Bakış..Efendiyev. Kartallıoğlu Y. MEB Yay. Yeni Türkiye Dergisi. “‘Azerbaycan’ Sözünün Menşe ve Mânâsı Hakkında” (Akt. KB Yay.3. Ş.Bilecik. N. A. Ankara. TDEK. Doğan. “Batı Türkçesinin Doğuşu”. “Azerbaycan Türkçesi”. KB Yay. A. Bozkurt. İstanbul. (1981).. S. s. ... Z. Ankara.Deniz. Türk Dünyası Nüfus.. Edebiyat. (1998).... Kapı Yay. Türklerin Dili. Altaylı. Ö. 171-230. A. L. İstanbul. s. (2007).Axundov.Şuataman. İstanbul. . Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. (2003).. A. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. Kebikeç Yay. İstanbul. (1994). Y.Azerbaycan Türkçesi 79 Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Akar. Azerbaycan Dili 6-7. Türk Dillerindeki Sontakılar.. Caferoğlu. TDK Yay. Sosyal Yapı. C. Hüseyinzade. Elazığ. s. (1994). İstanbul. Özkan. Akçağ Yay. Maarif Neşriyatı.Hünerli B. (1990). . Ankara. F. Azeri Türkçesi.. Ercilasun). Yiğit. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. Metin Karaörs). A. Li. H. Kriter Yay. “Azerbaycan Türkleri Edebiyatı”. Ehmedov. A. Müasir Azerbaycan Dili (Morfologiya). İ. AzeriTürkçesi Dil Kılavuzu. Yong-Sǒng (2004). Oğuz Grubunda Edatlar. Dönmez. S. (2006). M. Ahmet B. Bakı. M. Baku. Geçit Yay. Bakı. Türk Kültürü. Y.. İ. (1971). (1992). 4. 39-45 Ergin. (1993). Bakü. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. (1996). Ankara. Memmedov. N. Dil. (1996). TİSAV Yay.

4 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I    Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Azerbaycan Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek. Azerbaycan Türkçesi ile yazılmış metinleri çözümleyebileceksiniz. Azerbaycan Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek. Anahtar Kavramlar • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi • Metin Örnekleri İçindekiler • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri .

Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ Kiril Aa Бб Вв Гг Ғғ Дд Ee Әә Жж Зз Ии Ыы Јј Кк Ҝҝ Лл Latin Aa Bb Vv Gg Ğğ Dd Éé Ee Jj Zz İi Iı Yy Kk Gg Ll Kiril Мм Нн Оо Өө Пп Рр Сс Тт Уу Үү Фф Xx Һһ Чч Ҹҹ Шш Latin Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Tt Uu Üü Ff X x (l) Hh Çç Cc Şş .

İnsanlar harmanı yangından kurtarıyor. Һaмы бу ишә мaт гaлыр. gerek elimden geleni esirgemeyim. getirdiğin su damla büyüklüğünde değil. aғзынa су aлыб јaнaн дәрзләрин үстүнә төкүр. niye kendini yoruyorsun? . serçe téz téz çaya énir. niye özünü eldendilden salırsan? Serçe déyir: -Xırman menim de çöreyimdi. Her biri bir işe el atıyor. Éle bu vaxt görürler ki. Guşun Kömeyi Déyirler ki. Јaнғындaн xәбәр тутaнлaр һaрaј сaлыб һaмыны көмәјә чaғырырлaр. bu su ateşe ne yapabilir. сәрчә тез тез чaјa енир. бу су одa нејләјә биләр. Here bir işe el atır. Hepsi bu işe şaşırıyor. гәтирдијин су дaмлa бојдa олмaз. ağzına su alıb yanan derzlerin üstüne tökür. getirdiyin damla boyda olmaz. Yanğından xeber tutanlar haray salıb hamını kömeye çağırırlar. Hamı bu işe mat galır. Adamlardan biri serçeden soruşur: -Ay serçe. ağzına su alıp yanan tahıl bağlarının üstüne döküyor. Camaat xırmanı yanğından gurtarır. bu su oda néyleye biler. Елә бу вaxт гөрүрләр ки. Kuşun Yardımı Diyorlar ki. bir gün él xırmanına yanğın düşür. bir gün halkın harmanında yangın çıkıyor. O sırada görüyorlar ki.82 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Cc Çç Dd Ee Әә Ff Gg Ğğ Hh Xx Iı İi Jj Kk TT Ses Karşılığı Harfler Qq Ll Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Vv Yy Zz TT Ses Karşılığı a b c ç d é e f g ğ h x (l) ı i j k q (o)) l m n o ö p r s ş t u ü v y z AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ГУШУН КӨМӘЈИ Дејирләр ки. Ҹaмaaт xырмaны јaнғындaн гуртaрыр. Һәрә бир ишә әл aтыр. Aдaмлaрдaн бири сәрчәдән сорушур: -Aј сәрчә. бир гүн ел xырмaнынa јaнғын дүшүр. нијә өзүнү әлдән-дилдән сaлырсaн? Сәрчә дејир: -Xырмaн мәним дә чөрәјимди. Adamlardan biri serçeye soruyor: -Ey serçe. serçe tez tez çaya inip. гәрәк әлимдән гәләни әсиргәмәјим. Yangını haber alanlar feryat edip herkesi yardıma çağırıyorlar.

БAXТЫМЫ Бaшынa дөндүјүм вaфaлы достлaр. судaды. Dörd bir yanım garanlıgdı. Gerg olub deryada batan baxtımı. Çağırın. бизим һaмымызын aнaмыздыр. тeз тaпын итән бaxтымы. Бирјоллуг унудуб ҝүлүзлү јaры. Ешг одунa јaнaн aшкaрa јaнмaз. Көксүз aғaч кими битән бaxтымы. о. Биз гөзүмүзү һәјaтa бурaдa aчмыш. Мәни гүрбәтләрә aтaн бaxтымы. getirin bir görüm barı.4. Чaғырын. О. Növreste cavandım. Тәрк олдум вәтәндән. Aman. гојмa. ҹaн интизaрдa. aрaјын јaтaн бaxтымы. ВӘТӘН Биз онун гуҹaғындa гөз aчмышыг. Јолундa кечмишәм ширин ҹaнымдaн. бурaдa өмүр сүрмүшләр. Нaбaтaм. Нөврәстә ҹaвaндым. Nabatam. гaрдa. Şelaleli dağda. Бизә һәјaтдaн гијмәтли нә вaрсa. gördünüz harda. Сиз Aллaһ. ҝөрдүнүз һaрдa. Şiirde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: tap-: bulmak harda: nerede it-: yitmek. күләкләри. Men onu axtardım boranda. Felek tutub gollarımdan budadı. ҝәзмә мәндән aрaлы. gerek ki elimden geleni esirgemeyeyim. бизим үчүн мүгәддәсдир. Фәләк тутуб голлaрымдaн будaды. kaybolmak biryollug: bir kez göy: yeşil gülüzlü: gül yüzlü kimi: gibi növreste: Büluğ çağına ermiş. Gözüm ağlar galdı.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 83 Serçe diyor: -Harman benim de ekmeğimdir (ekmek kapımdır). BAHTIMI Başına döndüyüm vafalı dostlar. Дөрд бир јaным гaрaнлыгды. Ҝөзүм aғлaр гaлды. göy çemenlikde. Өлдүрсәләр горxум јоxду гaнымдaн. Мән ону axтaрдым борaндa. xaнымaнымдaн. ҝәтирин бир ҝөрүм бaры. arayın yatan baxtımı. О. o deryada. бу јурд онлaрдaн бизә јaдигaр гaлмышдыр. ҝөј чәмәнликдә. јaғышлaры ичәрисиндән кәчмишик. улдузлaры aлтындa бој aтмышыг. Biryollug unudub gülüzlü yarı. Гәрг олуб дәрјaдa бaтaн бaxтымы. о дәрјaдa. genç axtar-: aramak Aşıg Elesger’in “Yaslı-Yaralı” adlı şiirinin aşağıda yer alan bölümünü Latin alfabesiyle yazınız. aдaды. Бу торпaглaр әсрләр боју xaлгымызын aлын тәри вә гaны илә сувaрылмышдыр. Bir mene söyleyin. Aмaн. Инсaф дәјил. garda. Бир мәнә сөјләјин. eјләдин гaры. Meni gürbetlere atan baxtımı. Шәлaләли дaғдa. бурдa јaрaнмышдыр. téz tapın iten baxtımı. Бaбaлaрымыз бурaдa јaшaмыш. Siz Allah. онун гөјләри. 1 . adadı. бизи онун нәфәси бәркитмишдир. éyledin garı. Пүнһaн-пүнһaн мәним кими сaрaлы. can intizarda. goyma. Ünite . бизим үчүн доғмaдыр. sudadı. Köksüz ağaç kimi biten baxtımı. Вaрлығымыз онa бaғлыдыр. Биз онун гүнәшләри. Кaмил овчу өлмәјинҹә усaнмaз Әлдән гојмaз белә сәрxош мaрaлы.

Биз бугүнкү сәaдәтимизә чичәкли јоллaрдa гәлип чыxмaдыг. Вәтән әшги дaимa гәлбимиздә сөнмәз бир aтәшдир. burada ömür sürmüşler. O.84 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Нәслимизин гырылмaз силсиләси онун гојнундa гүввәт aлыб гәләҹәјә јол aчмышдыр. aрзулaры. Biz veteni azad görmek üçün héç bir fedakarlıgdan çekinmedik. Biz bugünkü seadetimize çiçekli yollarda gelip çıxmadıg. Tarix bize tapdanmış ve asan bir yol göstermedi. һәсрәтләри бу торпaгдa һифз олунмушдур. Bu mehebbet analarımızın ilk öpüşünden üreyimize axmışdır. bizim üçün doğmadır. Тaриxимизин. Әнвәр Мәммәдxaнлы VETEN Biz onun gucağında göz açmışıg. arzularımız bu mehebbetle isinmişdir. Onun her daşı bizim üçün mügeddes bir kitabdır. Бу мәһәббәт aнaлaрымызын илк өпүшүндән үрәјимизә axмышдыр. yağışları içerisinden keçmişik. Güvvetimiz. külekleri. гәлбимиздә дaимa сәнин сөнмәз мәһәббәтин. O zamandan xeyalımız daima yükseklere doğru ganad çalmışdır. Babalarımız burada yaşamış. Бурaдa aнaлaрымызын лaјлaсы бизә сәaдәт сaрaјлaры тикмишдир. гәләбәләрдән-гәләбәләрә доғру гeдәҹәјик. bizim hamımızın anamızdır. Биз вәтәни aзaд гөрмәк үчүн һeч бир фәдaкaрлыгдaн чәкинмәдик. Biz gözümüzü heyata burada açmış. gelebelerden-gelebelere doğru gédeceyik. Бу әшгдән мәһрум үрәкләр исә гaрaнлыг вә сојуг бир мәзaр кимидир. Neslimizin gırılmaz silsilesi onun goynunda güvvet alıb geleceye yol açmışdır. Varlığımız ona bağlıdır. bu yurd onlardan bize yadigar galmışdır. onun göyleri. bizi onun nefesi berkitmişdir. ulduzları altında boy atmışıg. Bu torpaglar esrler boyu xalgımızın alın teri ve ganı ile suvarılmışdır. Burada analarımızın laylası bize seadet sarayları tikmişdir. Бурaдa бeшикләримиз үзәринә ҝөјдә сүзән гaртaллaрын көлгәси дүшмүшдүр. Гүввәтимиз. çiğnenkülek: rüzgâr asan: kolay ganad çal-: kanat çırpmak hemişe: daime. aрзулaрымыз бу мәһәббәтлә исинмишдир. gelbimizde daima senin sönmez mehebbetin. Bu eşgden mehrum ürekler ise garanlıg ve soyug bir mezar kimidir. Biz onun güneşleri. Tariximizin. Aзaд вә гөзәл вәтәнимиз! Биз һәмишә дөјүшә һaзыр бир әскәр кими сәнин әмрини гөзләјәҹәјик. ümidimiz. О гүндән гөнлүмүз вәтән мәһәббәти илә долмушдур. her zaman . O. О зaмaндaн xәјaлымыз дaимa јүксәкләрә доғру гaнaд чaлмышдыр. arzuları. hesretleri bu torpagda hifz olunmuşdur. O günden gönlümüz veten mehebbeti ile dolmuşdur. Azad ve gözel vetenimiz! Biz hemişe döyüşe hazır bir esker kimi senin emrini gözleyeceyik. Veten eşgi daima gelbimizde sönmez bir ateşdir. Онун һәр дaшы бизим үчүн мүгәддәс бир китaбдыр. Bize heyatdan giymetli ne varsa. o. ecdadımızın emelleri. үмидимиз. Burada béşiklerimiz üzerine göyde süzen gartalların kölgesi düşmüşdür. Enver Memmedxanlı Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: hamı: hepsi layla: ninni yaran-: meydana gelmek tapdan-: ayakla düzlen-. әҹдaдымызын әмәлләри. burda yaranmışdır. Тaриx бизә тaпдaнмыш вә aсaн бир јол гөстәрмәди. bizim üçün mügeddesdir.

моллa нијә гaтығы гоншудaн aлыр. мәним гојунум чоxду. о дa сәнин. Отузу дa гaјaдaн учду. Отузуну гәтирмә һесaбa. или бaшa вурдум. дәрисини бир күнҹә aтды. Јердә гaлды бириси. ÇOBANLA MOLLA Bir çoban goyunlarını yaylağa getirmişdi. Günlerin bir günü çoban mollaya dedi: -Molla. Һәјәтдә гојунлaры гөрмәјип фикирләшди ки. әтини дә говуруб бaрдaглaрa төкдү. Чобaн деди: -Моллa .4. гүнaһлaрындaн кечәр. отaғa гирди. моллaнын бaшынa вуруб деди: -Моллa. -Бу дa онун дәриси. фикирләшди ки. ону дa өз һәјәтиндә бaғлaды. Јaјлaғын јaxынлығындa бир кәнд вaр иди. О дa олaҹaг чобaн һaггысы. әлләрини гөјә гaлдырыб деди: -Әј пәрвәрдигaрa шүкүр олсун сәнә. aғa илә һесaблaшдым. О гүндән чобaнлa моллa достлaшдылaр. јунуну дa гырxaрсaн. Һәмин бир илин ичиндә гојунлaрын мәнфәәти сәнин олсун. мән дејим сән һесaблa. үзү aғ чыxдым. дүздү. моллaјa гонaг олду. Чобaн aҹыглы-aҹыглы деди: -Һaны бириси? Моллa күнҹдән дәрини гөтүрүб aрaлығa aтды. Çoban bir géce bu kendde galıb. Јүз гојун бир ил сәндә әмaнәт гaлсын. сaлaм вериб әјләшди. гонaг јесин. O günden çobanla molla dostlaşdılar. сaтды. Aллaһ сәни бaғышлaр. мән әвәзиндә дуa еләрәм. моллa гојунлaры чөлдә сaxлaјыр. дүздүрмү? -Бәли. Чобaн бир геҹә бу кәнддә гaлыб. Yaylağın yaxınlığında bir kend var idi. Бәли. Онлaрын јүзүнү сәнә тaпшырыб гедәҹәјәм. Доггузу гaрнымa дүшдү. Ünite . aз зaмaндa моллa гојунлaрдaн кефи истәдијини кәсди. . Бу бир илдә нә гәдәр гојунлaрын бaлaсы олсa. Сүдүнү сaғыб јејәрсән. Моллa дeди: -Aллaһ aтaнa рәһмәт еләсин. Гүнләрин бир гүнү чобaн моллaјa дәди: -Моллa. Гaтыры дa үстә гојaҹaгсaн. Сән мәнә јүз гојун вердин. -Дејим. Чобaн сүфрәдән гaтыг кaсaсыны гaпды. Моллa буну әшидән кими һaмaн гaлмыш бирҹә гојуну дa кәсди. Сәнин мәнә едәҹәјин јaxшылыг нә олсa. сән xәрифләмисән ки! Гaтыг моллaнын бaшындaн axыб үзүнә төкүлдү. Моллa aрвaдынa деди: -Гәт гоншудaн бир кaсa гaтыг aл гәтир. өлмәдим гaлдым. men isteyirem sene bir yaxşılıg éleyim. Чобaн онa јүз гојун вериб гетди. Моллa диз үстә әјләшди. мән истәјирәм сәнә бир јaxшылыг еләјим. гојунлaры һaрaдa сaxлaјырсaн? Моллa чобaнын лaп јaнындa әјләшиб деди: -Чобaн гaрдaш. Бир гүн моллaјa xәбәр вердиләр ки чобaн јaјлaғa гәлиб. Моллa чоx шaд олду. гулaг aс: Отузуну вердим гәссaбa. Чобaн тәәҹҹүб еләди. mollaya gonag oldu. Моллa. Ил бaшынa бирҹә гојун гaлды ки. Чобaн гaтыры һәјәтдә бaғлaды. Чобaн гaтырыны сүрүб моллaнын гaпысынa гәлди. aртығыны сaтaрсaн.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 85 ЧOБAНЛA МОЛЛA Бир чобaн гојунлaрыны јaјлaғa гәтирмишди. Ил бaшындa гәлиб јүз гојунуму aпaрaрaм.

Heyatda goyunları görmeyib fikirleşdi ki. . Otuzunu getirme hésaba. ölmedim galdım. ili başa vurdum. Molla bunu eşiden kimi haman galmış birce goyunu da kesdi. molla niye gatığı gonşudan alır. üzü ağ çıxdım. -Déyim. gonag yésin. Çoban süfreden gatıg kasasını gapdı. günahlarından kéçer. Molla arvadına dédi: -Get gonşudan bir kasa gatıg al getir. o da senin. Molla çox şad oldu. -Bu da onun derisi. Çoban gatırı heyatda bağladı. O da olacag çoban haggısı. Yüz goyun bir il sende emanet galsın. etini de govurub bardaglara tökdü. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: kend: köy künc: köşe. Otuzu da gayadan uçdu. Allah seni bağışlar. Çoban acıglı-acıglı dédi: -Hanı birisi? Molla küncden derini götürüb aralığa atdı. Senin mene édeceyin yaxşılıg ne olsa. Sen mene yüz goyun vérdin. “Aнa дили” aдлaныр бизим илк дәрслијимиз. men evezinde dua élerem. ahır xerifle-: bunamak Дил aчaндa илк дәфә “aнa” сөјләрик биз. mollanın başına vurub dédi: -Molla. düzdürmü? -Beli. Gatırı da üste goyacagsan. derisini bir künce atdı. Bir gün mollaya xeber vérdiler ki çoban yaylağa gelib. yununu da gırxarsan. ağa ile hésablaşdım. otağa girdi. yalnız kasa: kâse heyet: bahçe avlusu. bir. molla goyunları çölde saxlayır. salam vérib eyleşdi. Çoban gatırını sürüb mollanın gapısına geldi. Çoban teeccüb éledi. Molla diz üste eyleşdi. men déyim sen hésabla. sen xeriflemisen ki! Gatıg mollanın başından axıb üzüne töküldü. Hemin bir ilin içinde goyunların menfeeti senin olsun. bucak evez: karşılık bardag: testi tapşır-: havale etmek. Çoban ona yüz goyun vérib gétdi. az zamanda molla goyunlardan kéfi istediyini kesdi. Onların yüzünü sene tapşırıb gédeceyem. Molla. ellerini göye galdırıb dédi: -Ey perverdigara şükür olsun sene. satdı. düzdü. İl başına birce goyun galdı ki.86 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Molla dédi: -Allah atana rehmet élesin. Beli. İl başında gelip yüz goyunumu apararam. onu da öz heyatında bağladı. menim goyunum çoxdu. Dogguzu garnıma düşdü. Südünü sağıb yéyersen. Çoban dédi: -Molla . goyunları harada saxlayırsan? Molla çobanın lap yanında eyleşib dédi: -Çoban gardaş. artığını satarsan. fikirleşdi ki. Bu bir ilde ne geder goyunların balası olsa. gulag as: Otuzunu vérdim gessaba. emanet etmek gatıg: yoğurt apar-: götürmek götür-: kaldırbirce: tek. Yérde galdı birisi.

Bizim uca dağların sonsuz ezemetinden. Сәндә мәним һaлгымын гaһрaмaнлыглa долу Тaриһи вәрaглaныр. Бу дил . Гүлләрин рәнгләриндән.бирбиримизлә әһди-пејмaнымыздыр. чичәкләрин ијиндән Мил дүзүнүн.tanıtmış bize bu dünyada her şéyi Bu dil . ону гөзләримиз тәк Горујуб.әҹдaдымызын бизә гојуb гетдији Ән гыјмәтли мирaсдыр. Нaмусум. Сән һaлгымын aлдығы илк нәфәсдән јaрaндын. Әрәб оғлу Мәҹнунун дәрди сәндә дил aчмыш.тaнытмыш бизә бу дүнјaдa һәр шеји Бу дил . нәсилләрә биз дә һәдијјә вәрәк. Бу дил . Bu dil . Бу дил .бизим руһумуз. Ünite . eşgimiz. Бәxтијaр Вaһaпзaдә ANA DİLİ Dil açanda ilk defe “ana” söylerik biz. һaлглaрa һaлгымызын aдындaн Мәһәббәт дaстaнлaры јaрaдылды бу дилдә.әҹдaдымызын бизә гојуb гетдији Ән гыјмәтли мирaсдыр.bizim ruhumuz.4. бу јәрдән. Бу дил . ону гөзләримиз тәк Горујуб. Јaтaғынa сығмaјaн чaјлaрын һиддәтиндән Бу торпaғдaн. “Ana dili” adlanır bizim ilk dersliyimiz. Бу дил . Әлин бaғрындaн гопaн јaнығлы нәғмәләрдән.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 87 Илк мaһнымыз лaјлaны aнaмыз өз сүдијлә Ичирир руһумузa бу дилдә гилә-гилә. nesillere biz de hediyye vérek. Yatağına sığmayan çayların hiddetinden . ҹaнымыздыр. Әј дилим. Bu dil . onu gözlerimiz tek Goruyub. Мәним aдым сaнымсaн. Сәндә нечә мин иллик мәним мәдәнијјәтим Шaн-шөһрәтим сaxлaныр. Aнa дилим.тaнытмыш бизә бу дүнјaдa һәр шеји. Bu dil . Бизим уҹa дaғлaрын сонсуз әзәмәтиндән.birbirimizle ehdi-péymanımızdır. виҹдaнымсaн! Милләтләрә.ecdadımızın bize goyub gétdiyi En gıymetli mirasdır. гүдрәтинлә дүнјaлaрa јол aчмыш. һикмәти. Муғaнын сонсуз гәнишлијиндән Aғ сaчлы бaбaлaрын aглындaн кaмaлындaн Дүшмaн үстүнә ҹумaн о гыр aтын нaлындaн Гопaн сәсдән јaрaндын. Үрәкләрә јол aчaн Фүзулинин сән’әти. әшгимиз. сәндәдир һaлгын aглы. canımızdır. нәсилләрә биз дә һәдијјә верәк. İlk mahnımız laylanı anamız öz südiyle İçirir ruhumuza bu dilde gile-gile.

Sen halgımın aldığı ilk nefesden yarandın. Elin bağrından gopan yanığlı neğmelerden. Ana dilim. јемәјә бир тикә чөрәк тaпмыр. Güllerin renglerinden. өзүм һеч. Бaҹысынын ушaглaры һәјәтдә ојнaјырмышлaр.88 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bu torpağdan. дөвләтли бaҹы сaҹдa көмбә чөрәји биширир. Бунлaр дуруб ҝәлир дөвләтли бaҹысыҝилә. güdretinle dünyalara yol açmış. Вaxт долaныр. Сонрa онлaры ичәри чaғырыр. о бириси дөвләтли имиш.tanıtmış bize bu dünyada her şéyi. О. Ereb oğlu Mecnunun derdi sende dil açmış. плов биширир. Елә бир ҝүнә дүшүр ки. sendedir halgın aglı. Бир xејли кечир. Ey dilim. Bextiyar Vahapzade ҮЗҮГAРA БAҸЫ Ики бaҹы вaр имиш. Кaсыб бaҹынын ики ушaгы вaр иди. Muğanın sonsuz genişliyinden Ağ saçlı babaların aglından kamalından Düşman üstüne cuman o gır atın nalından Gopan sesden yarandın. Üreklere yol açan Füzulinin sen’eti. Sende menim halgımın gahramanlıgla dolu Tarihi veraglanır. çiçeklerin iyinden Mil düzünün. Бaҹысы дојунҹa јејир. Дөвләтли бaҹы исә кaсыблaшыр. ушaглaр јејәр. Axырдa әлaҹы кәсилир. bu yerden. чөрәји бүкүб дизинин aлтындa ҝизләдир. ҝедим бир бaҹымҝилә. бир ҝүн ҝәлир ки бу кaсыб бaҹы ҝил дөвләтләнирләр. Бунлaр бир пaрчa чөрәјә мөһтaҹ имишләр.ecdadımızın bize goyub gétdiyi En gıymetli mirasdır. Bu dil . Чоx вaxт јемәјә һеч бир шејләри олмурмуш. vicdanımsan! Milletlere. Бу бaҹылaрдaн бири кaсыб. Menim adım sanımsan. aнa. дуруб бaҹысынын гaбaғынa чыxыр. Кaсыб бaҹы гaпыны дөјүр. Дөвләтли бaҹы сәс ешидиб. Кaсыб бaҹы ушaглaрыјлa ичәри кечиб бир тәрәфдә отурурлaр. Кaсыб бaҹы ушaглaрыны дa јaнынa сaлыб кор-пәшимaн евләринә гaјыдыр. onu gözlerimiz tek Goruyub. ҝәтирир гојур бaҹысынын гaбaғынa. Bu dil . xaлaм бизә ҝәлир. дејир бәлкә бир тикә чөрәкдән-зaддaн верди. Sende néçe min illik menim medeniyyetim Şan-şöhretim saxlanır. Чөрәји сaҹдaн чыxaрыб јaныг-јунуғуну тәмизләјир. Namusum. Дуруб јaвaш-јaвaш ҝелир бaҹысыҝилә. Гүнләрин бир гүнү кaсыб бaҹы ушaглaрыны дa јaнынa aлыб ҝедир дөвләтли бaҹысы ҝилә. исти чөрәк дөвләтли бaҹынын дизини јaндырдыгчa aрвaд јериндә о тәрәф бу тәрәфә гурҹaлaныр. Ҝедәндә дә пловдaн бир . nesillere biz de hediyye verek. ону евә ҝәтирир. тојуг кәсир. Гaпыјa чaтaндa гөрүрләр ки. Aнҹaг инсaфa ҝәлиб чөрәкдән бир тикә дә бaҹысы ушaглaрынa вермир. ҝөрүм бәлкә јемәјә бир тикә чөрәк вәрди. halglara halgımızın adından Mehebbet dastanları yaradıldı bu dilde. Тез гaчырлaр aнaлaрынa xәбәрә ки. hikmeti. aғлaмaзлaр. вә’дә өтүр. дејир.

Bir xéyli kéçir. бу сөзләри дејир: Бaxчaдa ҝүлләр бaҹы. Kasıb bacı uşaglarını da yanına salıb kor-peşiman évlerine gayıdır. Bunlar bir parça çöreye möhtac imişler. бaшыны aшaғы сaлыб ҝeдир. Ҝөр нәләр ҝәлди бaшымa. O. Dizi kömbe yandırar. Géder o günler bacı. onu éve getirir. isti çörek dövletli bacının dizini yandırdıgça arvad yérinde o teref bu terefe gurcalanır. yémeye bir tike çörek tapmır. Çöreyi sacdan çıxarıb yanıg-yunuğunu temizleyir. plov bişirir. déyir belke bir tike çörekden-zaddan vérdi. Bu bacılardan biri kasıb. Aparıb bacısını yola salır. başını aşağı salıb gédir. Günlerin bir günü kasıb bacı uşaglarını da yanına alıb gédir dövletli bacısıgile. Çox vaxt yémeye héç bir şéyleri olmurmuş. üstünde de xéyli çörek. dövletli bacı sacda kömbe çöreyi bişirir. Dövletli bacı ise kasıblaşır. özüm héç. Дизи көмбә јaндырaр. ağlamazlar. xalam bize gelir. Бaҹысы xәҹaләт чәкиб. déyir. ve’de ötür. Axırda elacı kesilir. Oxur bülbüller bacı. Bunlar durub gelir dövletli bacısıgile. Kasıb bacı gapını döyür. Kasıb bacının iki uşagı var idi. getirir goyur bacısının gabağına. . Kasıb bacı uşaglarıyla içeri kéçib bir terefde otururlar. Евдә гүмaны ҝәлән нә вaрсa һaмысындaн јыр-јығыш едиб бaҹысынa верир. Éle bir güne düşür ki. Bacısı xecalet çekib. Bacısının uşagları heyetde oynayırmışlar. gédim bir bacımgile. Gapıya çatanda görürler ki. bu sözleri déyir: Baxçada güller bacı. durub bacısının gabağına çıxır. Évde gümanı gelen ne varsa hamısından yır-yığış édib bacısına vérir. Aммa јолдa өзүнү сaxлaјa билмир. Инди билдим ел јaxшыды. Dövletli bacı ses éşidib. Gédende de plovdan bir böyük gab goyur desmalın arasına. Sonra onları içeri çağırır. bir gün gelir ki bu kasıb bacıgil dövletlenirler.4. görüm belke yémeye bir tike çörek verdi. Чaтaндa јеткин јaшымa. Ҝедәр о ҝүнләр бaҹы. ne gara.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 89 бөјүк гaб гојур дәсмaлын aрaсынa. ana. ÜZÜGARA BACI İki bacı var imiş. ЈAXШЫДЫ Гүрбәт елдә бир бaғ сaлдым. Aпaрыб бaҹысыны јолa сaлыр. Durub yavaş-yavaş gélir bacısıgile. нә гaрa. toyug kesir. Һәсрәт гaлдым сирдaшымa. Деди мәлһәм дил јaxшыды. Amma yolda özünü saxlaya bilmir. o birisi dövletli imiş. uşaglar yéyer. Дәрдими сөјләдим онa. Ancag insafa gelib çörekden bir tike de bacısı uşaglarına vérmir. Geler bu günler bacı. Ҝәләр бу ҝүнләр бaҹы. нә aғ динир. ne ağ dinir. Оxур бүлбүлләр бaҹы. Дедим гөнҹә гүл јaxшыды. Ünite . Téz gaçırlar analarına xebere ki. çöreyi büküb dizinin altında gizledir. үстүндә дә xејли чөрәк. Bacısı doyunca yéyir. Vaxt dolanır.

Aşıg Nabat saz çalınca. Gürbet élde xan olunca. Éşg elinden saralıban solan yar! 2 Azerbaycan Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri DİLİMİZ Baxaq dilimizә: neler görünür? Oxuyub anlamaq yazmaqdan gücdür. şairlәr göyә çıxdılar. Leblerinden emmeyince ganmaram. Oxucu beş-on gün gәrәk düşüne Ki. anlayan hanı. Gül gönderir hemdemine.90 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Aшыг Нaбaт сaз чaлынҹa. bu söz әrәbmi. ilgarımı danmaram. “Elbese” geyildi. Јурдсуз-јувaсыз гaлынҹa. Hesret galdım sirdaşıma. “sarı”sı “zәrd”e Döndü. “zeban” verilir. Dédim gönce gül yaxşıdı. aydın Birce parçasını şair yazanın. Өз јериндә гул јaxшыды. öz yarımdan dönmerem. Bayram olur. Alınır “dil”leri. farsmı? O ki qaldı mәna. Bu yazıq millәtә ordan baxtılar. Naşı tebib. gelme yaram üstüne. Çatanda yétkin yaşıma. Yurdsuz-yuvasız galınca.. İsmarlanıb “baran”. can dayanmaz bu ağır dәrdә. yağdı “atәş” başına. “Siyah” qondardılar “qara” qaşına. Гүрбәт елдә xaн олунҹa. “Ağ”ları “beyaz”a. Gün oldu. Öz yérinde gul yaxşıdı. İndi bildim él yaxşıdı. YAXŞIDI Gürbet élde bir bağ saldım. Yazan düşünmәdәn yazsa da belә. meni derde salan yar. Çoxları anlamaz millәtden. dostuna. “yağmur” kәsilir.. xına yaxır destine. İlgar vérdim. Aşağıda Latin alfabesiyle yazılmış olan dörtlükleri Kiril alfabesiyle yazınız ve Türkiye Türkçesine aktarınız. Yüz il kéçse. “Od” etmәdi. Dédi melhem dil yaxşıdı. . Derdimi söyledim ona. Gör neler geldi başıma. anlasın.. Özü gelsin. Dәyişdi hәr şeyi. “paltar” qaldı boş. “bum” oldu “bayquş”..

4. Ünite - Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri

91

“Düzlüy”ün yerinde bir “istiqamet” Görerek, yemәli zәnn etdi millet. Çalındı “qardaşı”, gәldi “bәradәr”, “Bacı”nın yerindә “hәmşirә” gezer. Nәdir bu qiyamәt, nәişdәsiniz, Ey bizim qocaman әdiblәrimiz? Yaxasından tutub bu “el oğlunu” Fars ilә әrәbin bir “hәmvәtәn”i Şәklinә soxdunuz, baxınız sonra, Oxunacaq lәnәt belә yazana! Ehmed Cavad ÇIRPINIRDIN, QARA DӘNİZ Çırpınırdın, Qara dәniz, Baxıb Türkün bayrağına! “Ah” deyәrdin, heç ölmәzdim, Düşe bilsem ayağına! Ayrı düşmüş dost elinden, İller var ki, çarpar sinen!... Vәfalıdır gәldi, gedәn, Yol ver Türkün bayrağına! İnciler tök gәl yoluna, Sırmalar sәp sağ, soluna! Fırtınalar dursun yana, Salam Türkün bayrağına! “Hәmidiyye” - o Türk qanı! Heç birinin bitmez şanı! “Kazbәk” olsun ilk qurbanı! Heyran Türkün bayrağına! Dost elindәn әsәn yellәr, Bana şeir, salam söylәr! Olsun bizim bütün ellәr Qurban Türkün bayrağına! Yol ver Türkün bayrağına!... MÜQӘDDӘS İXTİLAL Qaranlıqda gözlәrim dikilmiş üfüqlәrә, Bir fırtına sәsi var, buludlar göydә dal-dal, Açmış Doğu bağrını sökecek şәfәqlәrә, Qop, ey dәli fırtına, rişәni könlüme sal, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal... Doğan günәşlә qopsun bir axın vәlvәlәsi, Görünsün qan köpüklü qasırğanın yelәsi, Bitsin әsir türklüyün, bitsin artıq çilәsi, Nә zәncirli bir Qafqas nә qan qusan bir Ural, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal... Sovursun ümmanlara gövde, bacaq, bilek, baş, Yәre girsin Kremlin, qalmasın daş üstde daş, Hürr insanlıq uğrunda başlasın qәti savaş, Vaxt gәlmişdir, ey zaman, bir ölüm şerqisi çal, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal...

92

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Kendimizi Sınayalım
1. Azerbaycan Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “В, Д, Ы, Ф” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. B, D, L, T b. V, T, U, C c. V, D, I, F d. D, V, F, I e. B, F, Z, Ü 2. “Дөрд бир јaным гaрaнлыгды, aдaды” cümlesinin Latin alfabesi karşılığı aşağıdaki cümlelerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Derd bir canım garanlıgdı, ayadı b. Dörd bir yanım garanlıgdı, adadı c. Dörd bir ganım baranlıgdı, adadı d. Dört bir yanım karanlıktı, adadı e. Dörd bir cahım gapanlıydı, adadı
3. Kiril harfleriyle verilen “Ҝүн олду, шaирләр ҝөјә чыxдылaр” ifadesinin Azerbaycan Latin alfabesindeki yazımı aşağıdaki cümlelerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Kün oldu şairlәr göçe çıxdılar b. Gün oldu, şairler göğә çıxdılar c. Gün oldu, şairlәr göyә çıxdılar d. Gün oldu, şairler gökә çıkdılar e. Kün oldu şairler gece çıxdılar

6. ‘Adamlardan biri serçeden soruşur.’ cümlesinin yüklemi aşağıdaki eklerden hangisini almıştır? a. Öğrenilen geçmiş zaman b. Gelecek zaman c. Emir kipi d. Geniş zaman e. Şimdiki zaman 7. tapşır- fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Abartmak b. Çalmak c. Hapşırmak d. Havale etmek e. Taşırmak 8. ‘İl başında gelip yüz goyunumu apararam.’ cümlesininin yükleminde hangi ekler bulunmaktadır? a. Şimdiki zaman, birinci tekil kişi b. Geniş zaman, birinci tekil kişi c. Gereklilik kipi, birinci çoğul kişi d. Gelecek zaman, ikinci tekil kişi e. Şart kipi, birinci tekil kişi 9. ‘Bir mene söyleyin, gördünüz harda’ ifadesinde harda kelimesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. nerede b. karda c. burada d. orada e. karşıda 10. ‘Biz bugünkü seadetimize çiçekli yollarda gelip çıxmadıg.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. Yönelme hâl eki b. Aitlik eki c. Bulunma hâl eki d. Zarf-fiil eki e. Sıfat-fiil eki

4. ‘Yanğından xeber tutanlar haray salıb hamını kömeye çağırırlar.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. Yangını haber alanlar haraya gidip herkesi yardıma çağırıyorlar. b. Yangın haberini alanlar her ay köylere haber salıyorlar. c. Yangını haber verenler herkesi köy meydanına çağırıyorlar. d. Yangını haber alanlar feryat edip herkesi yardıma çağırıyorlar. e. Yangın haberini alanlar saraya gidip herkesi yardıma çağırırlar. 5. ‘Men onu axtardım boranda, garda cümlesinde axtardım.’ ifadesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. aradım b. aktardım c. kaybettim d. buldum e. değiştirdim

4. Ünite - Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri

93

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. c 2. b 3. c 4. a 5. a 6. e 7. d 8. b 9. a 10. e Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1 Aşıg Elesger’in “Yaslı-Yaralı” adlı şiirinin aşağıda yer alan bölümünün Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Kamil ovçu ölmeyince usanmaz Elden goymaz béle serxoş maralı. Éşg oduna yanan aşkara yanmaz, Pünhan-pünhan menim kimi saralı. Jolunda kéçmişem şirin canımdan, Öldürseler gorxum yoxdu ganımdan. Terk oldum vetenden, xanımanımdan, İnsaf deyil, gezme menden aralı. Sıra Sizde 2 Dörtlüklerin Kiril alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Бaјрaм олур, xынa јaxыр дәстинә, Ҝүл ҝөндәрир һәмдәминә, достунa... Нaшы тәбиб, ҝәлмә јaрaм үстүнә, Өзү гәлсин, мәни дәрдә сaлaн јaр. Јүз ил кечсә, өз јaрымдaн дөнмәрәм, Илгaр вердим, илгaрымы дaнмaрaм, Ләбләриндән әммәјинҹә гaнмaрaм, Ешг әлиндән сaрaлыбaн солaн јaр! Dörtlüklerin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Bayram olur, kına yakar eline, Gül gönderir, arkadaşına, dostuna, Çömez tabip, gelme yaramın üstüne, Kendi gelsin, beni derde salan yar. Yüz yıl geçse, öz yarimden dönmem, Ant içtim, sözümden vazgeçmem, Dudaklarından emmeyince kanmam, Aşk elinden sararak solan yar!

94

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar
Akar, M.- Deniz, S.- Bilecik, F. (1994). Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı, Yesevi Yay., İstanbul. Altaylı, S. (1994). Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü I-II, MEB Yay., İstanbul. Bozkurt, F. (2005). Türklerin Dili, Kapı Yay., İstanbul. Caferoğlu, A. - Akpınar Y. (1998). “Azerbaycan Türkleri Edebiyatı”, TDEK, C. 4, Ankara, s. 135-158. Cemşidov, Ş. “‘Azerbaycan’ Sözünün Menşe ve Mânâsı Hakkında” (Akt. Metin Karaörs), Türk Kültürü, S. 370, Y. XXXII, s. 113-119. Doğan, L.- Durmuş, O.- Hünerli B.- Şuataman, Ö.- Efendiyev, A. (2007), Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı, Kriter Yay., İstanbul. Dönmez, Y. (1997). Türk Dünyası Coğrafyasına Bir Bakış, Yeni Türkiye Dergisi, Türk Dünyası Özel Sayısı I, S. 15, s. 60-72. Ehmedov, B. A. - Axundov, A. A. (1990). Azerbaycan Dili 6-7, Maarif Neşriyatı, Bakı. Ercilasun, A. B. (1993). Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri, KB Yay., Ankara. Ercilasun, A. B. (1996). “Batı Türkçesinin Doğuşu”, Uluslararası Türk Dili Kongresi 1988, TDK Yay., Ankara, s. 39-45 Ergin, M. (1981). Azeri Türkçesi, Ebru Yay., İstanbul. Hacaloğlu, R. A. (1992). AzeriTürkçesi Dil Kılavuzu, Ankara. Hüseyinzade, M. (1973). Müasir Azerbaycan Dili (Morfologiya), Bakı. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991), C. I-II, KB Yay., Ankara. Kartallıoğlu Y.- Yıldırım, H. (2007). “Azerbaycan Türkçesi”, Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Ahmet B. Ercilasun), Akçağ Yay., Ankara, s. 171-230. Li, Yong-Sǒng (2004). Türk Dillerindeki Sontakılar, Kebikeç Yay., İstanbul. Memmedov, N. (1971). Azerbaycan Dilçiliyinin Nezeri Esasları, Bakü. Oruç B. (1994). Oğuz Grubunda Edatlar, İ. Ü. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul. Özkan, N. (1997). Türk Dünyası Nüfus, Sosyal Yapı, Dil, Edebiyat, Geçit Yay., Kayseri. Özkan, N. (2003). Türk Dilinin Yurtları, Akçağ Yay., Ankara. Rüstemov R. E.-Budagova, Z. İ. (1960), Azerbaycan Dilinin Grammatikası (Morfologiya), Baku. Saray, M. (1993). Azerbaycan Türkleri Tarihi, İstanbul. Şirin User, H. (2006). Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri, Akçağ Yay., Ankara. Yiğit, A. (1996). Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası, TİSAV Yay., Elazığ. Zeynalov, F. (1993). Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. Yusuf Gedikli), Cem Yay., İstanbul.

.

Türkmen adını açıklayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • Türkmen Adı Türkmen Tarihi Türkmen Türkçesi Türkmenistan • • • • Türkmen Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • TÜRKMEN ADITÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ • TÜRKMEN EDEBİYATI • TÜRKMENİSTAN • TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmen Türkçesi .5 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Türkmen Türklerinin tarihini açıklayabilecek. Türkmen edebiyatını açıklayabilecek. Türkmen Türkçesini tanımlayabilecek. Türkmenistanın yerini belirleyebilecek. Türkmen Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz.

Dolayısıyla Türkmânend (Türke benzer) sözünden Türkmen şekline dönüşmüştür. Manası ve Mahiyeti” adlı yazısında bu görüşleri geniş olarak ele almış ve meseleyi bir sonuca bağlamaya çalışmıştır. Akka piskoposu J. Ünlü Türkolog J. Türkmen adı buradan kalır” şeklindeki rivayete dayanarak naklettiği bu görüş. asrın Türk asıllı müellifi Kâşgârlı Mahmûd’un büyük sözlüğü Dîvânü Lügâti’t-Türk’te kullanılmıştır. Kâşgârlı’nın “Makedonyalı İskender Asya içlerine ilerlerken Balasagun’da oturan Türk kagan doğuya çekilir. gibi) kelimesinin getirilmesiyle oluşmuştur. bu görüş oldukça zayıftır. Saim Ali Dilemre de Asurca “tüccar” demek olan tuggar kelimesini Türk ile münasebete getirerek Türkmen’in “ticaret adamı. kelime. men Türkçe büyüklük eki olup. Türkmen “büyük Türk” demektir. Vambery’nin. Türk ile Kuman sözlerinin birleşmesinden doğmuştur. Jean Deny Armağanı’nda yer alan “Türkmen Adı. Kâşgârlıya göre Türkmen adı. Türk ile adam manasına gelen man’dan oluşmuştur ve “Türk eri” tabirinin tercümesidir. Orada daha sonra Oğuz boylarını oluşturacak 22 kişi kalır. Türkler” demektir. zira men Türkçede toplayıcı isimler yapan bir ektir. Kafesoğlu’nun makalesi esas olmak üzere. Kafesoğlu’na göre bu isim bir yakıştırmadır. İskender üzerlerinde Türk belgeleri bulunan bu 24 kişiyi görünce Farsça olarak Türk’e benzer anlamında ‘Türkmânend’ der. İbrahim Kafesoğlu. Prof. Az sonra bunlara iki kişi daha katılır. konunun uzmanları arasında pek fazla kabul görmemektedir. Farslar ve Tâcikler tarafından bazı Oğuz grupları için kullanıldığı belirtilen bu ad. kervan adamı” olabileceğini söyler. Ama. kelime Türk ile -men’den oluşmuştur ve “Türklük. Aynı şekilde A. Bunlar büyük İskenderin karşısına götürülür. Kâşgârlı’dan başka. söz konusu edilen Türkmen adıyla ilgili görüşler şunlardır: Türkmen kelimesi ilk olarak XI. Son devir müelliflerinden Hüseyin Hüsameddin’e göre. Türklerden İslamiyeti kabul eden kütlelere böyle ad verildiği esasına dayanan Türkiman rivayeti Bedreddin Aynî (Ikdü’l-Cümân) tarafından bildirilmekte ve Neşrî (Cihânnümâ) ile İbn Kesîr taraflarından da nakledilmektedir. kelime. Necib Asım’a göre. V. . Oskar Hanser de Türkmen kelimesinin genellikle “Türk” ve “Koman” kelimelerinin birleşmesinden meydana geldiğinin düşünüldüğünü belirtmektedir. Macar Türkolog Vambery’e göre. Dr. Kelimenin bir de Türk+iman olarak anlamlandırılması vardır. Reşîdüddin tarafından Câmiü’t-Tevârih ve Ebulgâzi Bahâdır Han tarafından da Şecere-i Terakime adlı eserde söz konusu edilmektedir. Türk kelimesine Farsça “mânend” (benzer.Türkmen Türkçesi TÜRKMEN ADI Türkmen adının yapısı ve kökeni konusunda çeşitli görüşler vardır. Türk men (ben) “Türküm” şeklindeki izah tarzı da çok fazla taraftar bulan bir görüş değildir. Ariac’a göre.

yüzyılın ortalarına kadar müstakil bir hayat sürmüşlerdir. Deny’nin bu görüşü ilim aleminde en fazla rağbet edilen görüştür. daha sonra da Afşar Türkmen boylarından Nâdir Kulu Han (Nâdir Şah) hâkimiyetine girmişlerdir. Moravcsik ve O. Ne var ki. Türkmen boyları bir müddet Hive Hanlığına bağlı kalmış. A. Uzun süre Hiveliler ve İranlılarla mücadele eden Türkmenler. ardından da 1860’ta İran ordusunu yenerek Kuşid Han yönetiminde bağımsızlıklarına kavuşmuşlardır. 1916 yılında Türkistan Türkleri. üstünlük. Türkmen boylarının bir kısmı Maveraünnehir. üzerine geldiği bu kelimelere üstünlük. J. diğer Türkmen boyları Anadolu’ya ve Azerbaycan’a yerleşmişlerdir. K. Türkmenler Oğuz kökenlidir. Türkçede buna benzer “kocaman”. “karaman”. “-men. Bu olaydan sonra Türkmenistan’da kalan Türkmenler ile Anadolu’ya ve Azerbaycan’a gelen Türkmenlerin tarih ve kaderleri ayrı bir seyir takip etmiştir. Oğuzlarla birlikte anılmıştır. Azerbaycan dilcilerinden P. Rus istilasından kaçan bazı Türkmenler İran ve Afganistan’a sığınmışlardır. 1873 yılından itibaren Rus saldırılarına maruz kalmış ve uzun mücadeleler sonucunda 1884 yılında Rus hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalmışlardır. -man” eki üzerine geldiği kelimeye “büyüklük. Pritsak. Tuğrul ve Çağrı Bey kardeşlerin önderliğinde 1040 yılında Gazne ordusunu yenerek bugünkü Azerbaycan ve Anadolu bölgelerini kendilerine yurt edinmişler ve kurdukları devlete Selçuklu Devleti adını vermişlerdir. Mangışlak bölgesindeki Türkmenler. Selçuklu hükümdarlarını batı cephesinde Bizanslar ve Haçlılar devamlı meşgul ettikleri için. Bu ilgisizlikten dolayı. 1917’den TÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ . V. batıda Akdeniz kıyılarına kadar geniş bir alana yayılmış ve büyük bir devlet haline gelmiştir. Mücadele Bolşevik ihtilalinden sonra da devam etmiştir. Türkmen boylarının bir kısmı Selçuklu hükümdarı Sultan Sançar’a karşı ayaklanmışlardır. yüzyılda İslamiyeti kabul edince.98 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Deny ise. Maveraünnehir ve Horasan’da varlıklarını sürdürmüşlerdir. Horasan ve Mangışlak’a kadar uzanan bölgede kalırken. Ligeti. Türkmenler doğuda kalmıştır. Gaznelilerin idaresine girmeyi reddeden Türkmenler. 17. Müslüman olmayan Oğuzlara Türkmen adını vermişlerdir. Azimov. bir müddet sonra Afganistan ve Güney İran’ı denetiminde tutan Gazne Türk Devleti ile anlaşmazlığa düşmüşlerdir. önce Moğol daha sonra da Timurlular hâkimiyetine girmişlerdir. “şişman” gibi kelimelerin yapısıyla aynıdır ve ek. Sarıyev ve F. Türk kelimesine -men ekinin gelmesiyle oluştuğunu söyler. Diğer Oğuz boyları XI. ünlü Türkologlardan G. saf kan Türk” anlamlarına gelmektedir. doğuda Amu-Derya’dan. Büyük Selçuklu Devleti. J. millî bir ayaklanma başlatmış. Oğuzların büyük çoğunluğu X. fazlalık anlamları katmaktadır. Bu saldırılar esnasında Ruslar büyük katliamlar yapmışlardır. Minorsky. Bu karışıklığı takiben gelen Moğol istilası Selçuklu devletinin ve Türkmen Türklerinin kaderini değiştirmiş. 1860 ile 1873 yılları arasında nispeten rahat bir hayat süren Türkmen Türkleri. Maveraünnehir ve Horasan’da kalan Türkmenler. 1693-1700 yıllarında Kalmukların saldırısına uğramışlardır. Zeynelov ise bu adın henüz tam olarak açıklanamadığı görüşündedirler. 1855’te Hive ordusunu. Türkmen Türklerinin Ruslara karşı bağımsızlık mücadelesi yıllarca devam etmiştir. Türkmenlerin eski vatanı olan bugünkü Türkmenistan’a fazla ilgi gösterememişlerdir. Ancak. fazlalık” anlamları katar. Kakuk da desteklemişlerdir. Nemeth. İran ve Hivelilerin baskılarına maruz kalan Türkmenler. 1835’ten itibaren Merv bölgesine doğru çekilirler. Kafesoğlu’nun da katıldığı bu görüşü. Deny. R. Türkmenler bir süre Mangışlak. yüzyılda batıya göç ederken. Deny’ye göre Türkmen kelimesi de “koyu Türk. Vambery. ancak bundan da kesin bir sonuç alınamamıştır. Horasan ve Afganistan’ın kuzey kesimlerinde yaşayan Türkmenler. G. Böylece Türkmen adı. Z.

Tarihî seyri içerisinde Moğolca. Salur ve Ersarı gibi başlıca yedi boydan oluşmaktadır. Yeni Türkmen alfabesinde 30 harf bulunmaktadır. Kıssa-i Yûsuf şairi Ali (XIII. Ayrıca halk edebiyatının diğer türlerinden destan. masal. yüzyıldan itibaren verir. aslında bunlar Türk dilinin müşterek dönemine ait eserlerdir. türkü. mani. Şu anda Türkmenistan’da kullanılan yazı dili. Aslı ile Kerem gibi halk hikâyeleri her zaman. Oğuz grubu şivelerinin doğu kolundandır. 1937 yılından sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır. Sarık. atasözü ve bilmece gibi türleri de oldukça canlıdır. Tahir ile Zühre. TÜRKMEN TÜRKÇESİ Türkmen Türkçesi. sözü veciz kullanma. Türkmen Türkleri de. Doğu Türkçesinin etkisiyle Kıpçak ve Çağatay Türkçesinin özelliklerini de barındırır. TÜRKMEN EDEBİYATI .“ol-”. Özellikle ‘Köroğlu’ destanı ve ‘Şahsenem ile Garip’ hikâyesi Türkmen Türkleri arasında çok sevilen özel bir yere sahip olan hikâyelerdir. yüzyıl) ve Bennâî (XV. yerel Türkmen ağzını kullanarak yazı dili hâline gelmesini sağlamıştır. daha önce belirlenen 34 harfli ortak Türk alfabesinden bazı farklılıklar taşımaktadır. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra 27 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. Leyla ile Mecnun. (bol. dolayısıyla halk edebiyatına dayanır.değişmesi. Mahtımgulı’dan sonra Seydî. Türkmen Türkleri. Bu. XVIII. Klasik edebiyat geleneğinden gelen Mahtımgulı. Türkmen Türkleri bugün Çavdar. Alıntı kelimeler genellikle Türkmen Türkçesinin ses ve dilbilgisi kurallarına uymaktadır. 1925’ten beri ‘Türkmen-Yomut’ ağzına dayanmaktadır. Mollanepes. Son dönemlerde ise Türkmen Türkçesi kendi imkânları ile kelime üretmeye başlamıştır. diğer Türk boyları gibi önce Arap. Türkmen Türkçesinde olmayıp b’ler korunmuştur. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır.Türkmen Türkçesi 99 itibaren Sovyetlerin idaresinde kalan Türkmenistan. Teke. Türkmen Türkçesinin birçok ağzı vardır. Mahtımgulı (1730-1780)’nın şiirleri ile bir yazı dili hâline gelir. Ayrıca. Göklen. Latin alfabesine geçiş kanununu onaylamıştır. bar “var” vs. 1990’lı yıllarda başlamış ve 12 Nisan 1993’te Türkmenistan Cumhuriyeti.> v. 1927-28 yıllarından itibaren Latin. Bu boylar da kendi arasında çeşitli oymaklara ayrılmaktadır. Yomut. 1993’te kabul edilen bu alfabe 1999 yılında bazı değişikliklerle yeniden düzenlenmiştir. Son yılllarda görülen genel eğilim doğrultusunda. uzun bir süre ortak bir yazı dilinin kullanılmaması ve değişik alanlara dağılmış olmalarından kaynaklanan bir durumdur. yüzyıla kadar Türkmen edebiyatı daha çok sözlü edebiyata. Türkmen Türkçesinin en önemli özelliklerinden birisi de aslî uzun ünlüleri korumuş olmasıdır. İmrili.). Talibî. ninni. Türkmen-Kiril alfabesinin değiştirilmesi veya tamamen terk edilmesiyle ilgili tartışmalar. Yusuf ile Züleyha. Gurbandurdı Zelilî. Arapça ve Rusçadan kelimeler almıştır. Türkmen Türklerinin çok zengin folkloru ve edebiyatı vardır. Şiirlerinde halk şiiri geleneklerine ve Türkmen halk kültürüne de geniş yer ayırmış. Farsça. fıkra.5. Ancak bu alfabe. Bundan dolayı Oğuz Türkçesinin özellikleri Türkmen Türkçesinin karakteristiğini oluşturur. klasik edebiyatlarını Hoca Ahmed Yesevî ile başlatırlar. Türkmen Türkçesi. Mesela. atasözlerine yer verme gibi hususlarda büyük başarı göstermiştir. Miskin Kılıç gibi şair ve yazarlar oldukça ünlüdür. Türkmen Türkçesiyle yazılmış en eski metinlerin. Ünite . Ahmed Yesevî’nin şiirleri ve Ali’nin Kıssa-i Yûsuf ’u olduğu iddia edilirse de. her devirde halk arasında yayılmıştır. Oğuz grubu lehçelerinde görülen b. Çağatay Türkçesini çok iyi bilmesine rağmen. yüzyıl) ile sürdürülen bu edebiyat asıl eserlerini XVIII. Türkmen Türkçesinin söz varlığının temelini Türkçe sözler oluşturur. Türkmen Türkçesi ise asıl eserlerini XVIII.

siyasi. Barış propagandası yazarların omuzlarına yüklendiği için eserlerde yapmacıklık ve kuruluk görülür. II. 1920’li Yılların Edebiyatı Bu dönemde savaşlar. siyasi şartlara göre şekillenmeye başlamıştır. Oraz Vepayev. Otuzlu yılların edebiyatında da şiirin üstünlüğü devam eder. özellikle hikâye türü ön plana çıkmıştır. O devir tiyatro eserlerinde tarih basit bir fon olarak ele alınmış. özellikle tiyatro türünde. Bütün bunlara rağmen ellili yılların ortalarında şair ve yazarlar olaylara cesaretle yaklaşmaya başlarlar. Abdılhekim Gulmuhammedov.100 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bolşevik ihtilalinden sonra Komünistlerin yönetime gelmesiyle Türkmen edebiyatı yeni bir çehre kazanmıştır. Rus çarlığının izlediği yanlış politikaya karşı duyulan memnuniyetsizlik dile getirilmiştir. III. edebiyatın gelişmesini olumsuz yönde etkilemiştir. önceki yüzyıllarla kıyaslanamayacak kadar farklı cereyan etmiştir. diğer türlerin önündedir. Bu yüzyılda meydana gelen gelişmeler. Mevcut düzen ve önceki dönemler artık yavaş yavaş eleştirilmeye başlanır. yüzyıl büyük sarsıntıların asrıdır. Sovyet Devri Edebiyatı I. yüzyıl Türkmen edebiyatını. Altmışlı yıllardan başlayarak hiciv türü canlanır. Bu döneme denk gelen II. 1945-1960 Yılları Arası Edebiyatı Savaştan sonraki bu dönemde ekonomiyi canlandırıp geliştirme ve barışı pekiştirme gibi temalar çokça işlenir. Bu alanda özellikle Berdi Gulov. iktisadi ve kültürel alanlarda olduğu gibi edebiyat alanında da Rus etkisinin yaşandığı bir dönemdir. Ruhı Alıyev ve Hıdır Deryayev’in tutuklanması. Berdi Kerbabayev. Dünya Savaşı edebî açıdan bir yıkım olur.1945 Yılları Arası Edebiyatı Bu dönemde de edebiyatı. Tiyatro eserleri bol miktarda yazılır. Yirmili yılların edebiyatında. Buna rağmen bu dönemin bazı eserlerinde. Hikâye ve romanlarda daha çok kolhoz ve köy hayatı temaları büyük bir yer tutar. askerî. IV. Körmolla. Her türlü tartışma ve baskılara rağmen halkın hayatı. iç çekişmeler ve istilaların yaygınlaşmasıyla çok sayıda insan ölür. Şalı Kelikov. XIX. yüzyılın son çeyreğinde Türkmenistan’ın Rusya’nın egemenliğine girmesi. Şanlı Kekilov ve Ata Niyazov gibi birçok ünlü şair ve yazar savaşta yok olur. Kısa ve uzun hikâye türü gelişir ve birçok roman yazılır. Türk topluluklarına baskı yapıldığı. Durdu Gılıç. siyasi baskılar ve zulüm yönlendirmiştir. Amandurdı Alamışov. Ancak bu devirde şiir. Bu dönemden itibaren edebiyat. Hocanepes Çarıyev’in öldürülmesi. Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı XX. Ata Govşudov. Gurban gibi şair ve yazarlar bu dönemin önemli şahsiyetleridir. savaşın içerisine çekilmeye çalışıldığı ifade edilmiş. Oraz Taçnazarov. Nesir türü gelişmiş. Berdi Karbabayev. Taçmammet Cürdekov ve Gurbangılıç Hıdırov gibi kimseler önemlidir. edebî eserlerde gerçekçi bir şekilde yansıtılmaya çalışılır. XX. Özellikle savaş konusuna ağırlık verilerek kahramanlık teması işlenir. Bu ağır şartlara rağmen edebiyat gelişir. . 1960-1990 Yılları Arası Edebiyatı Baskının azaldığı ve bağımsızlık düşüncelerinin hız kazanmaya başladığı bir dönemdir. Nurmırat Sarıhanov. Güseyin Muhtarov dönemin önemli kalemleridir. Ahmet Ahundov Girgenli. Garaca Burunov. 1930 . Mollamurt. iki bölüme ayırmak mümkündür. Muhammetgulı Atabayev. Bu dönem eserlerinde genellemelerden ziyade ayrıntılara inilir. tarihî temaya eğilim artar. kahramanların tip özelliklerine değil de karıştıkları olaylara önem verilmiştir. Nihayet Türkmenistan’la birlikte Rusya’nın tesiri altındaki diğer ülkelerde de Sovyetler egemen olur ve bu dönemde edebiyata siyaset bulaşır. Şiirlerde de aşırı övgü ve her şeyi pürüzsüz gösterme eğilimi vardır. XX.

Oğız Oynı (Oğuz Oyunu) ve Oğuz Han” adlı piyesleri bunun güzel örnekleridir. 22 Ağustos 1990 tarihinde egemenliğini sağlamış. Muhammetnur Gurbangılıcov. Ahmet Gurbannepesov. (% 95’i) deniz seviyesinden yüksekliği 150-300 m arasında değişen düzlüklerden oluşur. kısa boylu otlar ile odunsu çalılıklardan oluşan çöl bitkileri oluşturmaktadır. kuzeyinde Karakalpakistan. ülke topraklarının sulanmasında önemli rol oynar. İki Poema. Daşhovuz. Yazları sıcak ve kurak. 27 Ekim 1991 tarihinde de bağımsızlığını ilan etmiştir. daha çok lirik şiirleriyle tanınmıştır.Türkmen Türkçesi 101 Bu dönemin roman ve hikâyelerinde tarihî tema genişçe işlenir.100 km2’dir.000 km2) dünyanın büyük çöllerinden biri olan Karakum çölü oluşturur. kuzeydoğusunda ise Özbekistan Cumhuriyeti yer almaktadır. Etrek’tir. Gara Seyitliyev. İklim özelliklerinden dolayı oldukça az yağış alır. Bu dönem edebiyatı. ancak bütün eserlerinde ahenge büyük değer vermiştir. Daşhovuz ve Kerki bulunmaktadır. Levap ve Marı (Merv) olmak üzere beş eyalete bölünmüş durumdadır. TÜRKMENİSTAN . Arı Baymıradov. Asya’nın iç kesimlerinde bulunduğu için tam bir kara iklimine sahiptir. Bağımsızlık Devri Edebiyatı 27 Ekim 1991’de Türkmenistan’ın bağımsızlığını ilan etmesiyle başlayan devirdir. Ülke topraklarının yaklaşık 4/5’ini (350. Yazmırat Mammediyev. Aşır Mamiliyev. “Alma Yene Gülleyer (Elma Yine Çiçek Açıyor). Ata Atacanovdan sonra Durdı Haldurdı. Murgap. Aman Okuva Gidyer. Tirkeş Cumageldiyev dönemin ünlü roman ve hikâyecileridir. Çardcev. Beği Suhanov. Kasım Nurhadov ve Hemra Şirov gibi yazarlar çocuk psikolojisinden yararlanarak yazdıkları eserlerle. kuzeybatısında Kazakistan. Türkmenistan’ın Baharı. Başta Beki Seytekov olmak üzere. Kerim Gurbannepesov. Türkmenistan topraklarının geri kalan kısmı. Komşuları ile olan toplam sınırının uzunluğu 3763 km’dir. Kakacan Aşırov’un “Deli Dumrul. Narıman Cumayev. Berdi Basımov ve Çorı Gulleyev önemli tiyatro yazarlarıdır. 5. Nurberdi Pamma. Batısında Hazar Denizi. 30 civarında eseri yayınlanan şair. Sovyetler Birliği’nden ayrılan beş bağımsız Türk cumhuriyetinden biri olan Türkmenistan. Ülkenin önemli akarsuları Amuderya (Ceyhun). kışın ise en düşük sıcaklık -8 ile -21 derece arasındadır. çocuk edebiyatının gelişmesine büyük katkıda bulunmuşlardır. Yağış azlığı sebebiyle ülkedeki akarsuların sayısı oldukça azdır. Bu devrin şiirlerinde bağımsızlık ve millî gurur gibi konular önemli bir yer tutar. Başkenti Aşkabat’tır. Annaberdi Ağabayev. Ayrıca Karakum sulama kanalı da. Manzum hikâyelerinde sosyal konuları.5. tiyatrolarında ise günlük konuları işlemiştir. Tecen. Ülkenin güneyde İran. Önemli şehirleri arasında Marı (Merv). Berdi Soltannıyazov. Ünite . Recepmırat Durdıyev. 36-43 kuzey enlemleri ile 53-66 doğu boylamları arasında yer alır. Berdinazar Hudaynazarov ve Allaberdi Hayıdov dönemin önemli şairleridir. Övezdurdı Nepesov bu dönemin ünlü romancısıdır. Türkmenistan’ın toplam yüz ölçümü 488. Ülke. Balkan. Kayum Tañrıguliyev. Hece ölçüsüyle birlikte serbest şiir tarzını da kullanmış. 1990’da resmî dil olmuştur. Türkmenbaşı. kışları ise soğuktur. V. Berdi Karbabayev. Türkmenistan’ın doğal bitki örtüsünü. Oraz Akmammedov. Türkiye ile yaklaşık aynı enlemler arasında yer alan Türkmenistan topoğrafik olarak daha çukur bir arazi üzerinde yer almaktadır. Nesir türündeki eserlerde ahlakî meseleler ideolojik baskıdan uzak olarak işlenmektedir. Ayrıca millî tarihe yönelim oldukça güçlüdür. Lirika” adlı eserlerinde sevgiyi taze duygularla yoğurur. Ağageldi Allanazarov. Ahal. Aynı zamanda romancı da olan Ata Atacanov dönemin en ünlü şairidir. Resmî dil Türkmen Türkçesi olup 24. Türkmenistan. Mammet Seyidov. Yazın en yüksek sıcaklık +40 derecenin üzerinde. güneydoğuda Afganistan ile sınırı bulunmaktadır. bağımsızlık ve millî uyanış edebiyatı olarak adlandırılabilir. Nebitdağ. Nurı Bayramov. Ülkenin güney kesimindeki ve ülke topraklarının ancak % 5’lik bir bölümünü oluşturan Kopet (2942 m) ve Kuzintav (3139) dağları bir yana bırakılırsa.

uzun ünlüler alfabede gösterilmez. e. iy. ı. Türkiye Türkçesindekinden daha geniş ve açıktır. arpa. ö. Ülke topraklarında pamuk. TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Türkmen Türkçesinde 9 ünlü vardır: “a. Türkmen Türkçesinde. o. bütün ünlülerin alfabede işaret olarak da karşılığı bulunmaktadır. yukarıda bahsedilen. azotlu gübre sanayi ve doğal gaz çıkarma sanayi oldukça gelişmiştir.100 iken. Bu uzun ünlüler anlam ayırt edici özelliğe sahiptir.biz (kişi zamiri) ööç (öç) . Ülke topraklarının büyük bölümü çöl olduğu için % 72’si tarım dışı kalmaktadır. Kazak. Mevcut 9 ünlünün hepsinin de uzun karşılığı olmasına rağmen.yol. u.at (at) uuç (uç) . doğal gaz. Diğer Türk boylarıyla birlikte (Özbek. Tatar. diy. uzun ünlülere sahip olmasıdır. uy. mısır. bu uzunluklar yazıda gösterilmez. Türkiye Türkçesinden farklı olarak Türkmen Türkçesinde iki e vardır.(de-) gıyz (kız) düyn (dün) kıyska (kısa) güyç (güç) süyt (süt) giyce (gece) yokıyn (yakın) . Türkmen Türkçesinde uzun ünlüler çeşitli şekillerde oluşmaktadır. Yine de belli bir miktarda petrol.(yolmak) biiz (delme âleti) .) ülke nüfusunun % 90’ını Türkler oluşturur. i. Türkmenistan’ın sanayisi büyük ölçüde hayvancılığa dayalı olup hayvan ürünlerine dayalı bir sanayi kurulmuştur. Aslî uzunluğa sahip olan ünlüler genellikle ilk hecede yer alır: aat (isim) . Türkmen Türkçesinin ünlülerini şöyle bir şema ile göstermek mümkündür. Ayrıca bol miktarda sebze ve meyve yetiştirilir. Yeraltı kaynakları bakımından pek zengin değildir.566. Halı. i.2) ve Ruslar (% 6.700’dür. Türkmen Türkleri ülke nüfusunun % 77’sini oluştururlar.uç.265. kilim. Tablo 5. ü” sesleri yarım ünlü -y.301. Aslî Uzun Ünlüler Uzun ünlülerin büyük bir bölümü aslî olup yazıda gösterilmez.102 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmenistan’ın nüfusu 1996 yılı itibariyle 4. bitkisel yağ üretimi.sesiyle diftonglaşarak “ıy. Azeri vs. Kadın nüfusu 2. üy” şeklinde yazıda gösterilmektedir. kaya tuzu.öç. % 55’i kırsal kesimde yaşamaktadır. ä. Nüfusun % 45’i şehirlerde. Türkmen Türkçesini.7) en fazla nüfusa sahiptirler. a ile e arasında bir sestir. kimyasal madde üretimi.ot (ot) yool (yol) .(uçmak) oot (ateş).800’dür. tekstil sanayisi oldukça gelişen Türkmenistan’da petrol rafinerileri. u. ü”. Yalnız. “Ә ә” (ä) ile gösterilen ses. buğday. Buna rağmen nüfusun % 41’i tarım sektöründe çalışmaktadır.(sönmek) Türkmen Türkçesinde uzun söylenen “ı. Türkmenlerden sonra Özbek Türkleri (% 9. potasyum ve maden suları çıkarılmaktadır. erkek nüfusu 2. uzun ünlülerin korunmasıdır. diğer Türk lehçelerinden ayıran en belirgin vasıf. Karakul koyunlarıyla ünlü olan Türkmenistan’ın ekonomisinde hayvancılık da önemli bir yer tutar.e Düz Dar 1 i Yuvarlak Geniş o ö Yuvarlak Dar u ü Uzun Ünlüler Türkmen Türkçesinin en önemli ve ayırıcı özelliği. pirinç gibi tahıllar yetiştirilmektedir.1 Ünlüler Türkmen Türkçesinde Ünlüler Düz Geniş Kalın İnce a ä.

ortadaakı (<ortada+ki).düşmesi ile: Bazı alıntı kelimelerde -h. b. kakaañ (kaka+ın) “baban”. +(I)n Ekleriyle Oluşan Uzunluklar 1. yokarıık (yukarıya).düşmesi ile: dääl (değil) Ayın sesinin düşmesi ile: maanı (ma‘na) -h. -mAk Ekiyle Oluşan Uzunluklar Mastar -mAk ekinden sonra yaklaşma (-e) hâli eki gelince. määtaç (muhtaç) -n düşmesi ile: Bu olay sadece. +nI Ekiyle Oluşan Uzunluklar Belirtme hâli eki +nI ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: babaanı (babayı). Ünite . şahıs +(I)m ve 2. f. i. okaan (oku-an) “okuyan”. ı. agaañ (aga+ın) “amcan”. h. ünlü ile biten fiillerin üzerine geldiğinde.düşer.5. ü) bulunan kelimelere -a. zarf-fiil eki “-ken”de görülür. düyääniñ (devenin). gayraak (arkaya). çagaanı (çağayı). yerkümääniñ (yeryüzünün). işleer (işle-er) “işler”. +A Ekiyle Oluşan Uzunluklar Yönelme hâli eki ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü ile birleşerek uzar: çagaa (<çaga+a) “çağaya”. Ekin son ünsüzü -n düşer. gelyäkää (geliyorken). ukıım (ukı+ım) “uykum”. d. sözlemääge (söylemeye). i. kölegääni (gölgeyi). taşlaap (taşla-ıp) “atıp”. +dA Ekiyle Oluşan Uzunluklar Bulunma hâli eki +dA’nın üzerine +kI eki geldiğinde hâl ekinin ünlüsü uzar: elindÄki (<elinde+ki). geç iini (keçiyi). bermääge (vermeye). ünlü karşılaşması sonucu son hecenin ünlüsü uzar: almaam (alma+ım) “elmam”. e. -Ar Ekleriyle Oluşan Uzunluklar Bu sıfat-fiil ve geniş zaman eki. galaa (<gala+a) “kaleye”. Bu durumda ekin ünlüsü uzar: baryakaa (giderken). pukaraañ (pukara+nın) “fukaranın”. meleer (mele-er) “meler”. yaşındaakı (<yaşında+ki). zarfların bu anlamını pekiştiren -k ünsüzü eklendiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: daşarıık (dışarıya). -e eklenirken -aa. yaşaan (yaşa-an) “yaşayan. +(I)m. içerik (içeriye). -An. İlgi hâli eki ünlü ile biten kelimeler üzerinde bazen sadece “+ñ” biçiminde kullanılır. nirääk (nereye). g. Ünsüz Düşmesi Sonucu Oluşan Uzunluklar -g. ekin ünlüsü kelimenin son ünlüsü ile birleşerek uzar: gözlään (gözle-en) “gözleyen”. güpleer (güple-er) “gürler”. -(I)p Ekiyle Oluşan Uzunluklar -(I)p zarf-fiil eki ünlü ile biten fiillerin üzerine geldiğinde ünlü karşılaşması sonucu. beriik (beriye). nämääniñ (neyin). +(n)Iñ Ekiyle Oluşan Uzunluklar İlgi hâli eki +(n)Iñ ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: ayagıınıñ (ayağının). c. Sonunda dar ünlü (ı. ataam (ata+ım) “dedem”. gapaa (<gapı+a) “kapıya”. son hecenin ünlüsü uzar: okaap (oku-ıp) “okuyup”. yıgnaap (yıgna-ıp) “toplayıp”. +k Ekiyle Oluşan Uzunluklar Ünlü ile biten yer-yön zarfları üzerine. şahıs +(I)n iyelik ekleri kelimenin üzerine gelince. Ekin bu şekilde kullanılışı esnasında kendisinden önceki ünlü uzar: garrıın (garrı+nıñ) “yaşlının”. mastar ekinin ünlüsü uzar: okamaaga (okumaya). depee (<depe+e) “tepeye”. määkam (muhkem). içindääki (<içinde+ki). -ee uzun ünlüleri ortaya çıkar: kiçee (<kiçi+e) “küçüğe”. . Düşen ünsüzün yanındaki ünlü uzar: äätiyatlı (ihtiyatlı). dünyaa (<dünya+a) “dünyaya”. işlemääge (işlemeye). işçee (<işçi+e) “işçiye”.Türkmen Türkçesi 103 Ses Olayları Sonucunda Oluşan Uzunluklar a. garaap (garaıp) “bakıp”. u. kişiiñ (kişinin) “kişinin”. paltaañız (palta+ñız) “baltanız”.

Birleşme esnasında -h düşer. +kI eki: Türkiye Türkçesinde +ki şekliyle kullanılan ve dolayısıyla uyumu bozan bu ek de Türkmen Türkçesinde uyuma girer: arkadaakı (arkadaki). gapıl (gafil). Çünkü 3. hecede genellikle düz ünlülü şekiller kullanılır: bölünici (bölünen). sıgmaan (sığmadan). Yazı dilinin genel eğilimi. Türkmen Türkçesine Arapça ve Farsçadan giren birçok kelime büyük ünlü uyumuna uydurulmuştur: bahana (bahane). gelinçää (gelince). göteryään (taşıdığı).(< alıp kel-) “getir-”. yaşındaakı (yaşındaki). Türkmen Türkçesi yazı dilinde oldukça sağlamdır: oodunçı (oduncu). -mAn eki: bermään (vermeden). kerven (kervan). oglaam (< oglı hem) “oğlunu da”. yuvarlak ünlüleri ilk hece dışında kabul etmemek yönünde olup kelimelerin ikinci heceden sonraki hecelerinde yer alan ünlüleri düzleştirmektedir. yetirmään (yitirmeden). aşına (aşina). hecede bozulur. dovulçı (korkak). şonuñkı (onunki). Türkmen Türkçesinde bu uyum daha çok 1. gardaş (kardeş). +kA eki: Şüphe edatı olarak kullanılan +kA’nın (< ki < erki) ünlüsü her zaman uzundur: barmıkaa (var mı acaba). bildirme. ene (anne). ve 2. ilgi vs. işliyää (yapıyor). edyään (yaptığı). -ken şekliyle eklendiği için. hece arasında görülürken 3. Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu) Küçük ünlü uyumu Türkiye Türkçesine göre. köprääk (çokça). atasınıñ (dedesinin). 2. näädeli (< ne edeli) “ne yapalım”. gelyään (gelen). büyük ünlü uyumuna aykırı olan bu zarf-fiil eki Türkmen Türkçesinde uyuma girerek -ka şeklinde kullanılır: baryakaa (gidiyorken). k. -yAn eki: beryään (veren). tizrääk (çabucak). +rAk eki: düzüvlirääk (doğruca). baryaar (gidiyor). çiişiklik (şişlik). -InçA eki: açılınçaa (açılınca). -kA eki: Türkiye Türkçesinde bütün kelimelere. Kaynaşma Sonucu Oluşan Uzunluklar “Hem” edatı çoğunlukla kendisinden önce gelen kelime ile birleşir. palav (pilav). +çA eki: barçaa “bütün”. ünlü ile biten kelimelerle birleştiği zaman kelimenin son ünlüsü ile edatın ünlüsü birleşerek uzar: atınaam (< atını hem) “atını da”. gelyamikaa (geliyor mu acaba).(düşündür-). cahan (cihan). Büyük Ünlü Uyumu Türk dilinde genel bir kural olan bu uyum. baryaarkaa (gidiyorken). galandar (kalender). oturyaar (oturuyor). Türkmen Türkçesinde uyuma girmiştir: alamat (alamet). Türkiye Türkçesinde uyuma girmeyen yabancı kökenli kelimelerin çoğu. adamlarıñ. Türkiye Türkçesinde uyumu bozan kelimeler ve ekler Türkmen Türkçesinde uyuma girer: alma (elma). düşündir. ımam (imam). gün+in (günün). sınamdaakı (sinemdeki). Devamlı birlikte kulanılan iki kelimenin birleşmesi sonucu meydana gelen tek kelimenin ünlüsü uzar: aakel. köynekçee “püskül”. söygüli (sevgili). Uzun Ünlülü Diğer Ekler Türkmen Türkçesinde kullanılan bazı eklerin ünlüleri daima uzundur. caahıl (cahil). diyyäär (diyor). . çayınaam (< çayını hem) “çayını da”. -yA eki: beryää (veriyor). hovplulık (korkma durumu). gatıraak (çokça. Edat. Bazı eklerin (belirtme. ölinçää (ölünce). çakyaa (çekiyor). amanat (emanet).) yuvarlak ünlülü şekilleri bulunmaz: gün+i (günü). yetääymesin (yetişmesin). gelyää (geliyor). çıkmazmıkaa (çıkmaz mı acaba). Ünlü Uyumları 1. ääkit. iyice). ayralıkdan (ayrılıktan). Türkmen Türkçesinde daha zayıftır.104 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I j. öldürääymän (öldürmeyin). görmään (görmeden).(alıp kit-) “götür-”. -yAr eki: aydyaar (söylüyor). -Ay eki: berääy (ver). alınçaa (alınca).

garşı (karşı). munlar. g. Ancak alfabede 21 işaret kullanılmaktadır: “b. Arapça ve Farsça alıntı kelimelerdeki f ’ler p olur: sapar (sefer). r. k. v. Türkiye Türkçesi alfabesinde olduğu gibi kalın ve ince g ile kalın ve ince k. galmak. muña. Türkiye Türkçesinde kök ünlüsü yuvarlak olan kelimelerde. dañ (tan). nepaga (nafaka). gızıl (kızıl). c. mundan. Bugünkü Türkmen alfabesinde. Türkmen Türkçesinde “bol-“ şeklindedir. Türkmen Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Türkmen Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. Kelime başında ise sadece h bulunur: hemme (bütün). nusga (nüsha). pelek (felek). Türkmen Türkçesinde söz konusu ünlülerde yuvarlaklaşma olmadığı için dudak uyumu bozulmuştur: böri (kurt). Patma (Fatma). Kalın ünlülerin yanındaki g ve k’ler kalındır: gapı. bilenok (bilmiyor). birer harfle gösterilmiştir. j. l. 3. 4. 1 Ünsüzler Türkmen Türkçesinde 23 ünsüz vardır. d. men. boncuk. çorı (hizmetçi). näxili (nasıl). 3. geda (köle). Türkiye Türkçesinde “ol-“ fiili. n. ş. Kelime sonunda iki h’den sadece hırıltılı olanı (x bulunur): çarx. ependi (efendi). heceden itibaren Eski Türkçede olduğu gibi çoğunlukla düzdar ünlüler kullanılır. haysı (hangi). Türkçe asıllı bir kısım kelimelerin başındaki t’ler Türkmen Türkçesinde d olur: daaş (taş). h. “Bin. m. şaglavuk (çağlayan). goy. duuz (tuz). Türkçe Kelimelerde Bazı birleşik kelimeler. Türkiye Türkçesinden farklı olarak ñ sesi alfabede gösterilir. s. munuñ. ñ. -An sıfat-fiilinin üzerine soñ kelimesinin getirilmesiyle yapılan zarflar uyuma girmez: diyensoñ (deyince). öözimiz (kendimiz). ak. ekin. meni. p. iki. bermek.(koy-). biradar (kardeş). süri (sürü).Türkmen Türkçesi 105 Aşağıda verilen kelimelerden küçük ünlü uyumuna aykırı olanları gösteriniz. gurı (kuru). Türkmen Türkçesinde 2. armıt (armut). öyümizi (evimizi). dövçi (savaşçı). Ortada her ikisi de bulunabilir: ähli (bütün. mende. gelin. 5. f. Kelime başındaki kalın k’lar Türkmen Türkçesinde g olur: gar (kar). göremok (görmüyorum). z”. maña. goyun (koyun). gorkunçlı (korkunç). y. gapı (kapı). Ünlü Uyumunun Bozulması a. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi uyuma girmemiştir: aglıdıbilmezdi (ağlatamazdı). Türkmen Türkçesinde b’dir: bar. b. dırnak (tırnak). “var. 2. gidensoñ (gidince). İnce ünlülerin yanında bulunan g ve k’ler incedir: gelmek.5. Türkmen Türkçesinde s ve z sesleri de Türkiye Türkçesinden farklı olarak peltek telaffuz edilir ancak yazıda bu peltekliği gösteren herhangi bir işaret kullanılmaz. sonraki hecelerde bulunan ünlüler yuvarlaklaşarak uyuma girmiştir. “ts (Ц)” birleşik sesleri de bulunmaktadır. murtlak (gür bıyıklı). Göroglı (Köroğlu). Ayrıca Tükmen Türkçesinde kullanılan bazı Rusça kökenli kelimelerde “şç (Щ)”. barıberende (gidiverdiğinde). vermek. moncuk. 6. hepsi). ben” kelimeleri ile “ben” ve “bu” kelimelerinin ek almış şekillerinde b. orun (yer). Ünite . . münmek. binmek. garın (karın). basıberdiler (basıverdiler). kovgı (takipçi). pil (fil). ç. m olur: miñ. Yabancı Kökenli Kelimelerde Yabancı kökenli kelimelerin bir kısmı uyuma girmez: biganä (yabancı). t. dokuzıncı (dokuzuncu). bilezik. barmak. ogrı (hırsız). dürli (türlü). ötük (delik). varmak” kelimelerindeki v. parx.

12. 11. duvlı (tuğlu). atdan (attan).(sevin-). Türkiye Türkçesinde baş ve ortadaki bazı b sesleri Türkmen Türkçesinde p olur: palta (balta). çopan (çoban). açarçı (anahtarcı). gubka (sünger). davara okunur.)ء‬ayın (‫ . Bu yüzden söz konusu ekler. öy (ev). iki dudak hafifçe büzülerek telâffuz edilir. Türkiye Türkçesinde yaygın olan bu uyum. Türkiye Türkçesinde iç sesteki -ğ.ünsüzü. 8. ts yazılır ss okunur zs yazılır ss okunur gitse gisse yazsın yassın batsa bassa bozsun bossun çs yazılır şs okunur çl yazılır şl okunur içse işse saçlı saşlı açsa aşsa açlık aşlık çç(çc) yazılır şş okunur şc yazılır şş okunur agaççı agaşşı guşcagaz guşşagaz açcak aşşak (açacak) goşcak goşşak nd yazılır nn okunur ld yazılır ll okunur mende menne geldi gelli gelende gelenne güldi gülli st yazılır ss okunur sd. dassan (destan). Yukarıdaki iki maddede görülen değişmelere benzer değişmeler. görüpdir (görmüş). . Türkmen Türkçesinde v olur: Bövür (böğür). gapırga (kaburga). çeşitli eklemeler sırasında da meydana gelir. dikdi (dikti). Ancak bu v Türkiye Türkçesindeki gibi değil. Türkmen Türkçesinde birçok ekin ünsüzü daima tonludur. altdan. düyşde (düşte). dabara yazılır. zd yazılır ss. görülen geçmiş zaman eki -dI ve bildirme eki +dIr da daima tonlu ünsüzle kullanıldıkları için ünsüz uyumuna aykırı düşerler: öninçe (öncelikle). tonsuz ünsüzlerle biten kelimelere eklendiklerinde ünsüz uyumu bozulmaktadır. mm olur: gümmez (kümbez). düvme (düğme). tümmek (tümbek) “tümsek”. eyerçi (eyerci). Türkmen Türkçesinde görülmemektedir. güpbi (cübbe). 15. gövüs (göğüs). Kelime içindeki b’ler v okunur: oba yazılır. zz okunur üstün üssün basdırmak bassırmak üstinlik üssünlük gızdırmak gızzırmak Ünsüz Uyumu Kelime içerisinde ve eklenme sırasında kullanılan ünsüzlerin tonluluk-tonsuzluk bakımından gösterdiği uyumdur. Ancak bunlar yazıda gösterilmez. Türkmen Türkçesinde sadece d ile başlar: başda. bulunma hâli eki +da. başda (başta). 10. söyün. Kelime başında bulunan ve p’den sonra gelen b ise v okunmaz: bermek. Kelime içindeki mb. gaçdı (kaçtı). Türkiye Türkçesindeki bazı iç ve son ses v’ler Türkmen Türkçesinde y sesine dönüşür: düye (deve).106 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 7. 14. mençe (bana göre). Kelime içindeki st sesleri ilerleyici benzeşmeyle ss olur: ussa (usta).)ﻉ‬ha (‫ )ﺡ‬ve hı (‫ )ﺥ‬sesleri Türkmen Türkçesinde çoğunlukla g'ye dönüşür: bagıs ( bahs) rugsat ( ruhsat) bagt ( baht) talıg ( talih) cemagat ( cemaat) doga ( dua) 13. Türkiye Türkçesinde t ile de başlayabilen ekler. ağaçdan (ağaçtan). düvün (düğüm). Türkmen Türkçesinde eşitlik eki +çA ve yapım eki +çI daima tonsuz. yassık (yastık). pıçak (bıçak). ova okunur. Yabancı kökenli kelimelerde bulunan hemze (‫ . öçdi (söndü). 9. ayrılma hâli eki +dan. bolupdır (olmuş).

bu uzunluk yazıda gösterilmez: başa. erenler (erenler). öyüñ (evin). almaanı (elmayı). Bikeeñ ecesi (Bike’nin annesi). Türkmen Türkçesinde. Ünite . Yükleme hâli. daglarıñ. Çokluk Eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. Bu ek diğer Türk lehçelerinde görülmez: obaañ adamları (obanın adamları). kişiiñ (kişinin). İlgi hâli eki bazen Türkiye Türkçesinde olduğu gibi eksizdir: ceren balası (ceylan yavrusu).Türkmen Türkçesi 107 Şekil Bilgisi Çekim Ekleri İsim Çekim Ekleri 1. çöle. -sı. Ancak ikinci heceden sonra küçük ünlü uyumu olmadığı için ek ve yardımcı ünlüler. b. üçüncü heceden itibaren u. +sI Tablo 5. İyelik Ekleri İyelik ekleri Türkiye Türkçesindeki gibidir. ı. yılkılar (atlar). çaganıñ (çocuğun). n geniz n’sidir. Ünsüzle biten kelimeler üzerine geldiğinde +A olarak kullanılır. aat (ad). Kişi 2. Ünlüyle biten kelimeler üzerine geldiğinde ise kelimenin son ünlüsüyle birleşerek uzun +A olur. -i. 2. yol+ı (yolu). c. . alma (elma). Yükleme Hâli Türkmen Türkçesinde yükleme hâli eki +(n)I’dır. araa (ara+a) “araya”. gözüm yaşı (gözümün yaşı). ata (dede). Üçüncü şahısta ek daima -ı. bazen eksiz olarak kullanılır: cigerin daglayan (ciğerini dağlayan). Kişi +(I)m +(I)ñ +I. Ancak. Yönelme Hâli Yönelme hali eki +A’dır. galaa (gala+a) “kaleye”. geçiniñ (keçinin). ü değil. ilgi hâli ekinin +ñ’li şekli vardır. Tablo halinde şöyle gösterilebilir: Teklik 1.5. çatmaañ (çadırın). Kişi 3. Hâl Ekleri a. Ek. e. Türkmen Türkçesinde de çokluk eki +lAr’dır: baylar (zenginler). bilbil (bülbül). il+i (ili). Ayrıca ekin ünlüsü düz olup yuvarlak şekli görülmez: ataanı (atayı). ünlü ile biten kelimelerin üzerine +nI. göze. köç ää (köçe+e) “köşeye”. suunı (suyu). İkinci heceden sonra ekin yuvarlak ünlülü şekli yoktur: gözüñ (gözün). İkinci şahıs ekleri ise geniz n’si (ñ) iledir. İlgi Hâli İlgi hâli eki Türkiye Türkçesindeki gibidir. -si’dir. saz+ı (sazı). daglar (dağlar). enesiniñ (annesinin). bereyin (kızını vereyim). guşlar (kuşlar). Ancak. ünsüzle bitenlerin üzerine +I şekliyle gelir. i olur.2 İyelik Ekleri agaam (amcam) üzümim (üzümüm) pulum “param” agaañ üzümiñ puluñ agası üzümi pulı agamız üzümimiz pulumız agañız üzümiñiz puluñız agası üzümi pulı 3. duzak (tuzak). depderler (defterler). ayrıca. +sI Çokluk +ImIz +(I)ñız +I. Yalın Hâl Yalın hâl Türkiye Türkçesinde olduğu gibi eksizdir: abray (şöhret). gızın oda özün uran (kendini ateşe atan).

gulça (kul gibi). Eşitlik Hâli Eşitlik hâli ekinin kullanımı. Şahıs -ø -lAr 2. içki (içerdeki). gözünde. berdimi (verdi mi?). garrıça (yaşlıca). g. kümüşden (gümüşten). yeññesi bilen (yengesiyle). olmasından. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri Görülen geçmiş zaman. düynki (dünkü). aşınamı (tanıdık mı?) 1. olmasında. ı. şunça (bu kadar. Tekli k Çokluk 1. hızmatda (hizmette). gözünden. Şahıs -sIñ -sIñIz 3. Ek Türkiye Türkçesinden farklı olarak ünlü uyumuna girer: arkadakı (arkadaki). Soru Eki Soru eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +mI’dır. f. yüklemin özne ile ilişkisini belirler. başda (başta). aşağıdakı (aşağıdaki). yokmı (yok mu?). hikâye ve şart kiplerinde kullanılır. Şahıs -ø -lAr b. Ek yazıda kelimeye bitişik olarak yazılır: barmı (var mı?). nayzadan (mızraktan). Zamir Kökenli Şahıs Ekleri Bu ekler Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. iyelik ekleri alan kelimelerden sonra +nA şekliyle kullanılır. aadatça (âdete göre). “bilen” edatı ekleşmemiş biçimiyle vasıta ifadesi için kullanılmaktadır: çaga bilen (çocukla). hikâye ve şart kipi dışında kalan bütün kiplerde kullanılır. İyelik ekinden sonra araya n girer: aşagında (aşağısında). gılıcına (kılıcına). Vasıta Hâli Türkmen Türkçesinde vasıta hâli eki için herhangi bir ek yoktur. Aitlik Eki Aitlik eki Türkmen Türkçesinde +kI’dır. elden. ootdan (ateşten). Türkiye Türkçesindeki gibidir: oobasına (obasına). görülen geçmiş zaman. Bildirme Kipleri 1. Bulunma Hâli Bulunma hâli eki +dA’dır. daşarda (dışarıda). İyelik ekinden sonra araya n girer: başından. Şahıs -ñ -ñIz 3. şu kadar). a. şonuñkı (onunki). öyine (evine). Ayrılma Hâli Ayrılma hâli eki +dAn olup tonsuz şekli yoktur: atdan (attan). öñünçe (önünde). sınamdakı (sinemdeki). fiilin sonundaki ünlü uzar: Fiil Çekim Ekleri . Tekli k Çokluk 1. Şahıs -m -k 2. Ek tek şekilli olup tonsuz şekli yoktur: günde. h. Şahıs Ekleri İş. Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zamanın eki için -IpdIr kullanılır. ilde. Türkiye Türkçesindeki gibi +ça/-çe’dır ancak ekin tonlu şekli (+ca/+ce) yoktur: barça (bütün). 4. Ek. Şahıs ekleri iki türlüdür.108 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yönelme eki. 5. kölegeden (gölgeden). Şahıs -(I)n -(I)s 2. Zaman ve Şekil Ekleri a. yuvaşlık bilen (yavaşça). öñüne (önüne). ünlüyle biten bir file geldiğinde. hâl ve hareketin hangi şahıs tarafından yapıldığını gösteren bu ekler. şeylelik bilen (böylelikle).

yazmayaa (yazmıyor). Şimdiki Zaman Türkmen Türkçesinde şimdiki zaman dört şekilde ifade edilmektedir.) rastlanır. 3. tip şimdiki zaman: Şimdiki zaman Türkmen Türkçesinde “-p yöör. -mUş öğrenilen geçmiş zaman eki. -di’dir. barmayaañ (gitmiyorsun). beddua vs. gelmediñ. tip şimdiki zaman: -yaar/-yäär ekindeki -r’nin düşmesi sonucu -yaa/-yää’li şekliyle kullanılır. 3. ayrı ayrı kelimelerde kalıplaşmış şekilde (sövme. görmeyääris. gelmeendir (gelmemiş). -di şeklindedir. Türkmen Türkçesinde 19. Ünite . ikinci hecede -du. 2. görmediñiz. düşünmedi. -p otıır. Türkiye Türkçesinde kullanılan -mIş. ocağı gömülmüş. Birinci ve ikinci şahıslarda yuvarlak ünlülerden sonra. gelmişler vs. 1. Bu ekin de ünlüsü uzundur: baryaan (gidiyorum) yazyaan (yazıyorum) bilyään (biliyorum) baryaañ yazyaañ bilyääñ baryaa yazyaa bilyää baryaas yazyaas bilyääs baryaañız yazyañız bilyääñiz baryaalar yazyaalar bilyääler Olumsuz şekli: barmayaan (gitmiyorum). -p duur. 2. şahıslarda görülebiliyor: almış. Bugün ise sınırlı şekilde. dokamaandırsıñız (dokumamışsınız). düşünmedik. -mIş eki fiil çekiminde 3. geldim düşündim gördüm geldiñ düşündiñ gördüñ geldi düşündi gördi geldik düşündik gördük geldiñiz düşündiñiz gördüñiz geldiler düşündiler gördiler Olumsuz şekli: gelmedim.5. bilmeyääler (bilmiyorlar). Bu ekin ünlüsü daima uzundur: baryaarın (gidiyorum) göryäärin (görüyorum) gülyäärin (gülüyorum) baryaarsıñ göryäärsiñ gülyäärsiñ baryaar göryäär gülyäär baryaarıs göryääris gülyääris baryaarsıñız göryäärsiñiz gülyäärsiñiz baryaarlar göryäärler gülyäärler Olumsuz şekli: barmayaarın (gitmiyorum). almaandırsıñ (almamışsın). düşünmiş. görmeyäär (görmüyor). -p yatıır” yardımcı fiilleriyle de ifade edilmektedir: .Türkmen Türkçesi 109 alıpdırın (almışım) gelipdirin (gelmişim) dokaapdırın (dokumuşum) alıpdırsıñ gelipdirsiñ dokaapdırsıñ alıpdır gelipdir dokaapdır alıpdırıs gelipdiris dokaapdırıs alıpdırsıñız gelipdirsiñiz dokaapdırsıñız alıpdırlar gelipdirler dokaapdırlar Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “-maandır/-määndir” ekiyle yapılır: almaandırın (almamışım). gülmeyäärler. geçmiş. ikinci heceden sonra (yazılışta) -dı. görmediler. Üçüncü şahıslarda (yazılışta) daima -dı. gelmeendiris (gelmemişiz). “ütülüp ölmüş. tip şimdiki zaman: -yaar/-yäär ekiyle kurulur. yazmayaas (yazmıyoruz). -dü. dokamaandırlar (dokumamışlar). etmiş” vs. görmüş. yüzyıla kadar kullanılmıştır. bilmeyääñiz (bilmiyorsunuz). gülmeyäärsiñiz. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zaman eki -dI’dir. barmayaarsıñ (gitmiyorsun). dili kesilmiş.

Fiil köklerine iyelik eki almış “-an/-en” sıfat-fiil eki ve “yook” kelimesinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “düş-” (inmek) fiilini “gelecek zaman kipinde tüm şahıslarla olumsuz çekimini yapınız. aların (alırım) görerin (görürüm) okaarın (okurum) alarsıñ görersiñ okaarsıñ alar görer okaar alarıs göreris okaarıs alarsıñız görersiñiz okaarsıñız alarlar görerler okaarlar . Kesin bir gelecek zaman ifadesi taşır. Diğer Oğuz grubu lehçelerinden farklı olarak -cAk ekinin üzerine şahıs eki getirilmez.110 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I alıp yöörün (almaktayım) gelip yatıırın (gelmekteyim) alıp yöörsüñ gelip yatıırsıñ alıp yöör gelip yatıır alıp yöörüs gelip yatıırıs alıp yöörsüñiz gelip yatıırsıñız alıp yöörler gelip yatıırlar okaap otıırın (okumaktayım) gülüp duurun (gülmekteyim) okaap otıırsıñ gülüp duursuñ okaap otıır gülüp duur okaap otıırıs gülüp duurus okaap otıırsıñız gülüp duursuñız okaap otıırlar gülüp duurlar Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuz şekli yoktur. 4. Bu oluşum sırasında hece kaynaşması meydana gelir ve “yook”un başında bulunan “y” ile birlikte bazı sesler düşer: okaamook (<okaanım yook) “okumuyorum” yazamook (<yazanım yook) “yazmıyorum” okaañook (<okaanıñ yook) yazañook (<yazanıñ yook) okaanook (<okaanı yook) yazanook (<yazanı yook) okaamzook (<okaanımız yook) yazamzook (<yazanımız yook) okaañzook (<okaanıñız yook) yazanzook (<yazanıñız yook) okaanooklar (<okaanları yook) yazanooklar (yazanları yook). 2 5. Gelecek Zaman Türkmen Türkçesinde gelecek zamanın eki -cAk’tır. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -(A)r ekiyle yapılır. 4. ol görcek dääl (görmeyecek). belirsiz gelecek zaman da denmektedir. sen alcak dääl (almayacaksın). biz görcek dääl (görmeyeceğiz). zamirlerle ifade edilir. tip şimdiki zaman: Türkmen Türkçesinde bir de sadece olumsuz şekli bulunan şimdiki zaman şekli vardır. Bu eki alan fiillerin şahıs kavramı. olar gelcek dääl (gelmeyecekler). çekimin sonuna “dääl” kelimesi getirilerek yapılır: men alcak dääl (almayacağım). Geniş Zaman Geniş zaman için. Ünlü ile biten fiillerde iki ünlü kaynaşır ve uzun ünlü ortaya çıkar. men alcak (alacağım) men görcek (göreceğim) men gelcek (geleceğim) sen alcak sen görcek sen gelcek ol alcak ol görcek ol gelcek biz alcak biz görcek biz gelcek siz alcak siz görcek siz gelcek olar alcak olar görcek olar gelcek Olumsuz şekli: Gelecek zamanın olumsuzu. siz gelcek dääl (gelmeyeceksiniz).

galdırmalı dääldirsiñiz (kaldırmamalısınız).Türkmen Türkçesi 111 Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuzu teklik 1. İkincisi ise -mAlI(dIr) ekiyle yapılır ve ekin sonuna şahıs ekleri getirilir. siz sözlemeli dääl (söylememelisiniz). galdırmalı dääldirler (kaldırmamalılar). Birinci tip -mAlI ekiyle yapılır. iişlemeseñiz (çalışmasanız). . men almalı dääl. 3. -Iñ/-Uñ/-ñ 3. Şart kipinde iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır. olar sözlemeli dääl (söylememeliler). biz sözlemeli dääl (söylememeliyiz). bersem (versem) alsam iişlesem (çalışsam) berseñ alsañ iişleseñ berse alsa iişlese bersek alsak iişlesek berseñiz alsañız iişleseñiz berseler alsalar iişleseler Olumsuz şekli: bermesem (vermesem). b. bermeseñ (vermesen). almasa. ve 2. üçüncü şahıslarda ise -“maz/-mez” ekiyle ifade edilir: almarın (almıyorum). Onların yerine fiilin başına şahıs zamirleri getirilir. Ayrıca Türkiye Türkçesinde olduğu gibi “lazım” ve “gerek” kelimeleriyle de gereklilik anlamı sağlanmaktadır: bermek gerek (vermek gerek). men almalı (almalıyım) men sözlemeli (söylemeliyim) sen almalı sen sözlemeli ol almalı ol sözlemeli biz almalı biz sözlemeli siz almalı siz sözlemeli olar almalı olar sözlemeli Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “dääl” kelimesi ile yapılır: men almalı dääl. bermelidirin (vermeliyim) galdırmalıdırın (kaldırmalıyım) bermeli(dir)siñ galdırmalı(dır)sıñ bermeli galdırmalı bermelidiris galdırmalıdırıs bermeli(dir)siñiz galdırmalı(dır)sıñız bermeli galdırmalı Olumsuz şekli: Bu kipin de olumsuz şekli “dääl” kelimesiyle yapılır: bermeli dääldirin (vermemeliyim). almasak. -sIn/-sUn 3. okaamarsıñız (okumuyorsunuz). almarsıñ (almıyorsun). bermeli dääldirsiñ (vermemeli). bermeli dääldirsiñ (vermemelisin). övrenmek gerek (öğrenmek gerek). -AlIIn/-AlI 2. aytmak lazım (söylemek lazım). -gIn/-gUn 2. galdırmalı dääldiris (kaldırmamalıyız).5. bolsa gerek (olsa gerek). Şart Kipi Diğer Türk lehçelerinde olduğu gibi Türkmen Türkçesinde şart kipi -sA eki ile yapılır. men almalı dääl. Ünite . iişlemeseler (çalışmasalar). görmeris (görmüyoruz). -ayın/-eyin 1. Gereklik Kipi Türkmen Türkçesinde gereklik çekimi iki şekilde ifade edilir. şahıslarda “-mar/-mer”. eşitmek lazım (işitmek lazım).sInlAr/-sUnlAr . görmez. okaamazlar (okumazlar).Tasarlama Kipleri 1.Emir Kipi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Türkmen Türkçesinde de her şahıs için ayrı bir ek vardır: Tekli k Çokluk 1. Bu çekimde şahıs ekleri kullanılmaz. 2.

görmesin. görmääliiñ (görmeyelim). alan ekenim (almışmışım) gelipmişim (gelmişmişim) alan ekeniñ gelipmişiñ alan ekeni gelipmiş alan ekenik gelipmişik alan ekeniñiz gelipmişiñiz alan ekenler gelipmişler Şimdiki Zamanın Rivayeti Şimdiki zamanın rivayetinde. “algın” (al). göräy (gör). şekillerinde olabildiği gibi -ay. -ay ekiyle de yapılabilir: alay (al). alma/gın (alma). Rivayet Türkmen Türkçesinde fiillerin rivayet birleşik çekimi. Fiillerin Birleşik Çekimi 1. İstek Kipi Türkmen Türkçesinde istek kipinin ifadesi için -mAkçI eki kullanılır. ‘eken’ ve “mIş” vasıtasıyla yapılır. men görmekçi (görmek istiyorum) men okamakçı (okumak istiyorum) sen görmekçi sen okamakçı ol görmekçi ol okamakçı biz görmekçi biz okamakçı siz görmekçi siz okamakçı olar görmekçi olar okamakçı Olumsuz şekli: Olumsuzu “dääl” kelimesiyle yapılır: men görmekçi dääl (görmek istemiyorum). 4. -Ip/-Up ekli geçmiş zaman ekinin üzerine ise ‘-mIş’ gelir. alyaarmışım (alıyormuşum) başlayaamışım (başlıyormuşum) alyaarmışsıñ başlayaamışsıñ alyaarmış başlayaamış alyaarmışık başlayaamışık alyaarmışıñız başlayaamışsıñız alyaarmışlar başlayaamışlar gelyeer ekenim (geliyormuşum) gelyeer ekeniñ gelyeer eken gelyeer ekenik gelyeer ekeniñiz gelyeer ekenler . olar okamakçı dääl (okumak istemiyorlar). şahıs “al”. okay (oku). şimdiki zaman ekleri -yaar/yäär ve yaa/yää’nin üzerine “eken” veya “-mIş” gelir. sen görmekçi dääl (görmek istemiyorsun). Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti Öğrenilen geçmiş zamanın rivayetinde -An ekli geçmiş zaman ekinin üzerine ‘eken’. okamaañ (okumayın). ol görmekçi dääl (görmek istemiyor). biz okamakçı dääl (okumak istemiyoruz). c. siz okamakçı dääl (okumak istemiyorsunuz). Bu çekimde şahıs ekleri kullanılmaz başa zamirler getirilir. Olumsuz şekli: “-ma/-me” ekiyle yapılır: almaayım (almayayım). okamasınlar (okumasınlar).112 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I alayın (alayım) göreyin (göreyim) okaayın (okuyayım) al(gın) gör(gün) okagın alsın görsün okasun alalııñ göreliiñ okaalııñ alıñ görüñ okaañ alsınlar görsünler okasınlar Teklik 2.

biler ekenim (bilirmişim) aaglaarmışım (ağlarmışım) biler ekeniñ aaglaarmışıñ biler eken aaglaarmış biler ekenik aaglaarmışık biler ekeniñiz aaglaarmışıñız biler ekenler aaglaarmışlar Şart Kipinin Rivayeti Şart kipinin rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır.Türkmen Türkçesi 113 Gelecek Zamanın Rivayeti Gelecek zamanın rivayeti için hem “eken” hem de “mIş” kullanılır. Ünite . iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır. görcek ekenim (görecekmişim) tapcakmışım (bulacakmışım) görcek ekeniñ tapcakmışıñ görcek eken tapcakmış görcek ekenik tapcakmışık görcek ekeniñiz tapcakmışıñız görcek ekenler tapcakmışlar Geniş Zamanın Rivayeti Geniş zamanın rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır. Fiil çekimlerinin hikâyesi -dI ekiyle yapılır.5. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi -Ip + dI ve -An+dI şeklinde kurulur. görülen geçmiş zaman çekiminde olduğu gibi. sooramalı ekenim (sormalıymışım) iişlemelimişim (çalışmalıymışım) sooramalı ekeniñ iişlemelimişiñ sooramalı eken iişlemelimiş sooramalı ekenik iişlemelimişik sooramalı ekeniñiz iişlemelimişiñiz sooramalı ekenler iişlemelimişler 2. şimdiki zaman ekleri -yaar/yäär ve yaa/yää’nin üzerine “-dI” eki gelir. alsa ekenim (alsaymışım) gelsemişim (gelseymişim) alsa ekeniñ gelsemişiñ alsa eken gelsemiş alsa ekenik gelsemişik alsa ekeniñiz gelsemişiñiz alsa ekenler gelsemişler Gereklik Kipinin Rivayeti Gereklik kipinin rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır. Hikâye Bu kipte. aydıpdım (söylemiştim) berendim (vermiştim) aydıpdıñ berendiñ aydıpdı berendi aydıpdık berendik aydıpdıñız berendiñiz aydıpdılar berendiler Şimdiki Zamanın Hikâyesi Şimdiki zamanın hikâyesinde. baryaardım (gidiyordum) gelyäädim (geliyordum) baryaardıñ gelyäädiñ baryaardı gelyäädi .

durcakdım (duracaktım) gülcekdim (gülecektim) durcakdıñ gülcekdiñ durcakdı gülcekdi durcakdık gülcekdik durcakdıñız gülcekdiñiz durcakdılar gülcekdiler Geniş Zamanın Hikâyesi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. İkincisinde ise şahıs eki yalnızca sonda bulunur ancak gereklik kip eki ile -dI eki arasına Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -y.sesi gelmez.114 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I baryaardık gelyäädik baryaardıñız gelyäädiñiz baryaardılar gelyäädiler Gelecek Zamanın Hikâyesi -cAk + dI yapısı kullanılır. Şart Fiillerin şartlı birleşik çekimi -sA ekiyle yapılır. gitmelidim (gitmeliydim) bakmalıdım (bakmalıydım) gitmelidiñ bakmalıdıñ gitmelidi bakmalıdı gitmelidik bakmalıdık gitmelidiñiz bakmalıdıñız gitmelidiler bakmalıdılar 3. aynı ek en sonda da bulunur. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı bakıpsam (bakmışsam) gelipsem (gelmişsem) bakıpsañ gelipseñ bakıpsa gelipse bakıpsak gelipsek bakıpsañız gelipseñiz bakıpsalar gelipseler .(< er-) cevherî fiilinin hikâye şekli olan -dI getirilerek yapılır. basit çekimlenmiş fiiller üzerine i. Birincisinde şart ekiyle hikâye eki arasına şahıs eki gelir. diyerdim (derdim) alardım (alırdım) diyerdiñ alardıñ diyerdi alardı diyerdik alardık diyerdiñiz alardıñız diyerdiler alardılar Şart Kipinin Hikâyesi Şart kipinin hikâyesi iki şekilde çekimlenir. barsamdım/barsadım (gitseydim) bilsemdim/bilsedim (bilseydim) barsañdıñ/barsadı bilseñdiñ/bilsedi barsadı/barsadı bilsedi/bilsedi barsakdık/barsadık bilsekdik/bilsedik barsañızdıñız/barsadıñız bilseñizdiñiz/bilsediñiz barsalardılar/barsadılar bilselerdiler/bilsediler Gereklik Kipinin Hikâyesi Gereklik kipinin hikâye çekiminde de gereklik eki ile hikâye eki arasında -y.sesi bulunmaz.

Türkmen Türkçesi 115 Şimdiki Zamanın Şartı alyaarsam (alıyorsam) bilyäärsem (biliyorsam) alyaarsañ bilyäärseñ alyaarsa bilyäärse alyaarsak bilyäärsek alyaarsañız bilyäärseñiz alyaarsalar bilyäärseler Gelecek Zamanın Şartı barcaksam (gideceksem) gülceksem (güleceksem) barcaksañ gülcekseñ barcaksa gülcekse barcaksak gülceksek barcaksañız gülcekseñiz barcaksalar gülcekseler Geniş Zamanın Şartı alarsam (alırsam) gelersem (gelirsem) alarsañ gelerseñ alarsa gelerse alarsak gelersek alarsañız gelerseñiz alarsalar gelerseler Gereklik Kipinin Şartı Gereklik kipinin hikâye çekiminde de gereklik eki ile şart eki arasında -y. Geniş (veya Şimdiki) Zaman İsmin sonuna şahıs ekleri veya ismin başına şahıs zamirleri getirilerek yapılır. okuvçımışın (öğrenciymişim) iişçimişim (işçiymişim) okuvçımışıñ iişçimişiñ okuvçımış iişçimiş okuvçımışık iişçimişik okuvçımışıñız iişçimişiñiz okuvçımışlar iişçimişler İkinci şekilde “eken” kelimesi kullanılır. Birinci şekilde -mIş eki kullanılır. Ünite .sesi bulunmaz. bilmelisem (bilmeliysem) durmalısam (durmalıysam) bilmeliseñ durmalısañ bilmelise durmalısa bilmelisek durmalısak bilmeliseñiz durmalısañız bilmeliseler durmalısalar d. Öğrenilen Geçmiş Zaman İsim çekiminin öğrenilen geçmiş zamanı iki şekilde yapılır. İmek ve eken İle Yapılan İsim Çekimi 1. Türkmendirin (Türkmenim) men Türkmen (Türkmenim) Türkmen(dir)siñ sen Türkmen Türkmen(dir) ol Türkmen Türkmendiris biz Türkmen Türkmen(dir)siñiz Siz Türkmen Türkmen(dir)ler olar Türkmen 2.5. .

karzdaar (borçlu). puldaar (paralı. +cIk: Sevgi ve küçültme ifade eden kelimeler yapar: yaşacık (gencecik). bii+: Olumsuzluk ifade eden Farsça ön ektir: bii+acal (vakitsiz). yakınlık. naharhaana (yemekhane). kitaphaana (kütüphane). pa- . hilebaz. meyaahaana (meyhane). käärdeş (meslektaş). işgär (memur). +gäär/+käär: Farsça kökenlidir. cogapkäär (sorumlu). +çIlIk: İş ve meslek isimleri yapar: +çI ve +lIk eklerinin birleşmesiyle oluşmuştur: alamançılık (çoğulculuk). gürrünçi (meddah). biizar (çaresiz). +daar: Farsça kökenli olup Türkçedeki +lI gibi isimlerden fiil yapar: candaar (canlı). atcagaz (atcık). Arapça. +hoor: Farsça kökenlidir: gamhoor (sırdaş).sesi girmez: baydım (zengindim) iişçidim (işçiydim) baydıñ iişçidiñ baydı iişçidi baydık iişçidik baydıñız iişçidiñiz baydılar iişçidiler Yapım Ekleri 1. depderçecik (küçük defter) +çA: Çoğunlukla küçültme ifade eder. çaayhoor (çay içen). ganhoor (katil). garakçı (haydut). eşitlik ve beraberlik ifadesi belirtir: aatdaş (adaş). +dAş: Ortaklık. bii+akıl (akılsız). galamdaan (kalemlik). gepbaaz (güzel konuşan). gıızcagaz (kızcağız). küyzegäär (çömlekçi). vatandaş. yekeçe (yalnız. tek. guşçu (kuşçu). pikirdeş (fikirdeş). zengin). biidövlötlük (yoksulluk). aynı köyden). baalacık (yavrucuk). Nesnenin konulduğu yeri belirten isimler türetir: güldaan (vazo). bar+ça (bütün). egindeş (aynı boyda). biitaraplık (tarafsızlık). govgaçı (kavgacı). basavulçılık (yağmacılık). +daan: Farsça kökenlidir. maldaar (mal sahibi). küpça (küçük testi). İsimden İsim Yapan Ekler +baaz: Farsça kökenlidir. oyun+baaz (oyun bozan. küldaan (küllük). +cagaz: Sevgi ve küçültme işlevli kelimeler türetir: buucagaz (bu kadarcık). gudaçılık (dünürcülük). zenehdaan (yanak). eyerçi. haalıçı (halıcı). +çI/+çU: Meslek isimleri ve karakter özelliği belirten kelimeler türetir: yapar: dövçi (savaşçı). pişikcagaz (kediceğiz). dayhançılık (çiftçilik). gepçi (dedikoducu). bir tanecik). Türkmençe. gandaar (katil). Görülen Geçmiş Zaman -dI ekiyle yapılır. ayrıca dil ve lehçe adları türetir: kitapça (kitapçık). söövdagäär (tüccar). Meslek adları yapar ve sıfat türetir: zergär (kuyumcu). okuvçı (öğretmen). yaycık (küçük yay). Ünlü ile biten kelimelerde araya -y. caydaar (uygun). taycagaz (taycık). biipayan (fani). dövürdeş (çağdaş). halı+ça (küçük halı). oobadaş (köydeş. şakacı).116 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I baar ekenim (varmışım) mergen ekenim (nişancıymışım) baar ekeniñ mergen ekeniñ baar ekeni mergen ekeni baar ekenik mergen ekenik baar ekeniñiz mergen ekeniñiz baar ekenler mergen ekenler 3. gergezdaan (avare). yolbaşçı (lider). Bir şeye düşkünlük bildiren veya karakter özelliği belirten sıfatlar türetir: masgara+baaz (soytarı). çaaydaan (demlik). humarbaaz (kumarbaz). günakäär (günahkâr) +haana: Farsça kökenli bir ektir: çaayhaana (çayhane). ceñbaz (savaşçı).

(golla-).(terle-). İşlek değildir: garamtıl (siyahımsı). saçlak (gür saçlı).(eski-).(topla-). gözlük.(hiçbir şey bilmiyormuş gibi davran-). gövünlik (teselli). heñkir.(atmak). +dA-: Daha çok ses taklidi isimlerden fiil yapar: golda. çaaysıra.(kül rengine gir-). İşlek değildir: köpel. arakhoor (içki içen).(mırıldan-).(yerleş-). aagar.(gümbürde-).(öfkelen-). alkımla.(çay içmek iste-). näätanış (yabancı).(taşı-). güpürde. diişlek (iri dişli). baagla.(çoğal-).(hapşır-). ssına. arassala-(temizle-). yekesire-(yalnızlık çek-). añsalık (kolaylık). otar.(ağar-). +cAr-: Geçişsiz fiiller türetir. basımraak (çabucak). derle. sessiz. bağır-). näädan (cahil). +nää: Farsça olumsuzluk yapan bir ön ektir: nääçar (çaresiz).(başar-). zeraarlı (zararlı). +sIrA-/+sUrA-: Kişinin kendisini olduğundan farklı gösterdiğini bildiren fiiller türetir: akılsıra. pışgır.(açıkla-). +(A)l-: Sıfatlardan olma bildiren fiiller türetir. taşla. añırraak (daha ileri). iinçel. gövşülde. doostluk (dostluk). İşlek değildir: goñursı (kahverengimsi). İşlek değildir: yagcar. +lA-: Oldukça işlektir: abayla.(delir-).(seslen-).(ukalalık yap-). gözük-.(hafifçe tozlan-). allaçsız (çaresiz). or(u)na.(incel-). gülümse-). şäherli (şehirli).(hıçkıra hıçkıra ağla-. daarık.(nişan almak).(genişle-). güvvülde.(parçalara ayır-). İsimden Fiil Yapan Ekler +A-: İsimlerden olma ve yapma ifade eden fiiller türetir: daşa. azal-).(konuş-). İşlek değildir: aacık. +gIr-/+kIr-: Yansıma kelimelere gelerek bunlara ait hareketleri ifade eden fiiller türetir. kitüvli (öfkeli).(göğer-).(alaca karanlık ol-). eginlek (geniş omuzlu). geze.(konuş-).(kısal-). hadımsıra. gopbaamsı (biraz kibirli). ökde. küçüklük gibi anlamlar katar: açıgraak (açıkça).(nazlan-). +(I)mtIl/+(U)mtUl: Renk adlarına gelerek benzerlik ve gibilik ifade eder. köprääk (daha çok).(müjdelemek). mestirgemek (mest olmak). İşlek değildir: haykır-.(sıkıl-). yakımsız (kötü). kemsiz (eksiksiz). +rA-: Olma bildiren fiiller türetir.(acık-). . İşlek değildir: sakgallak (gür sakallı). nääzirge. +raak/+rääk: Üzerine geldiği isme aşırılık. ertirlik (sabahlık). uluraak (daha büyük). ellik (eldiven). nääraazılık (memnuniyetsizlik).(otlat-). aazal. pesel(alçal-. +sI: Benzerlik ve gibilik ifade eder. möönsüre. murtlak (gür bıyıklı). düyşürge. öçügsi (biraz solgun). suvcar.(düş gör-). söyüncile. yaaşa(yaşa-). 2. böölekle. hüñürde. guraksı (kuru gibi). çañcar. külcer. yaazıksız (günahsız).(gecik-). giicik.(oyalan-).(fısılda-). giiñe. duuzsuz (tuzsuz). delire.(koku almak için burnunu çekiştir-).(bağla-). daaglık (dağlık).(sulan-). anıkla.(kendini mutlu göster-). yılgır. +lIk/lUk: Türkiye Türkçesinde olduğu gibi soyut ve somut isimler yapar: amanlık (esenlik).(git-). sözlük.(az terle-). boşa-. caylı (uygun). zompulda. ünde. geple. sözle. mılaayımsıra. yaazıklı (günahkâr).(sına-). +lI: İsimlerden sıfat yapar: agırılı (sıkıntılı). nääsaglık (hastalık).(fırla-). +(I)rgA-/+(U)rgA-: İşlek değildir: ısırga.(yağlan-). gaharlı (sinirli). nääümit (ümitsiz).(yaklaş-). cemle. ug(u)ra. öñlük (önlük). benzerlik. biirik. pışırda.(uğulda-). gövreli (hamile). +Ar-: Genellikle renk isimlerine gelerek geçişsiz fiiller türetir: gööger.(birleş-). ota. yalñışsız (hatasız). çıgcar. gıısgal. Ünite . Aşgabatlı. bozar-.(azal-). göögümtül (mavimsi).(ot ayıkla-).Türkmen Türkçesi 117 arahoor (rüşvetçi). +sIz: +lI ekinin olumsuz şeklidir: gaarsız (karsız). hemişelik (süreklilik). İşlek değildir: garankıra.(gül-.5. öyli (evli). +k-: İsimlerden geçişsiz fiiller türetir. +lAk: Aşırılık bildiren sıfatlar yapar.

. sınag (deney). guyma (döküm. istek). adım (adım). dileg (dilek). kaide). bişgek (çabuk pişen). yatalga (yatakhane). -gIn/-gUn: İsim ve sıfat türetir: coşgun (coşku). gizlençek (gizlenecek yer). gaabancañ (kıskanç). yazgıt (yazgı). sevinç). tutar (sap. övünceñ (kendini çok öven). bazı kalıcı isimler de türetmiştir: sıırtmak (düğüm). dökme). seyyar).118 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 3. -gI/+kI-: Soyut ve somut isimler türetir: algı bergi (alış veriş). -Ik/-Uk: Sıfat ve isim türetir: artık (fazla). algır (yırtıcı). yangıç (yakıt). sivri). kaçamak). bozguç (silgi). bürelgi (örtülmüş). askı). -ç: Dönüşlü fiiller üzerine gelerek sıfat ve isim türetir: ayılganç (korkunç). yorgut (rüya tabiri). gaymak (kaymak). -Ar: Genellikle somut isimler türetir: akar (ark. yumılgı (yumulu). bulanık). gargınç (beddua. göçme (mecazi. tutacak yer). buyruk. pıçak (bıçak). göçer (göçebe). guvanç (kıvanç). İşlek değildir: ilgençek (kıskaç). över (övgü). söveşçeñ (mücadeleci). bilim (bilgi). orak. -(A)k: İsim ve sıfat türetir: bölek (parça). ööndürici (üretici). gülki (komuk. çeker (çekmece). böölek (bölüm). -g: Somut ve soyut isimler türetir. övgi (övgü). gıınanç (üzüntü). üyşmek (yığın. oymak (yüksük). basgı (korku). yarag (silah). sıpalga (bahane. çakmak. pilot). gaçgak (kaçak). göreç (göz bebeği). boguk (boğuk). keser (dokuma sırasında halının tüylerini kesmeye yarayan eğri bıçak). taaygak (kaygan). tayak (sopa). -(A)lgA: Genellikle yer ve mekân isimleri türetir: duralga (durak). -(I)m/-(U)m: Somut ve soyut isimler türeten işlek bir ektir: basım (çabuk). bergi (borç). süzgüç (süzgeç). -gAnçAk: Somut isimler türetir. ayralık (ayrılık). dilim. söögünç (küfür). berim (hediye). uçucı (uçucu. yaşmak (yaşmak.. köplenç (çoğunluk). yarancañ (dalkavuk). sorag (soru). düşelgi (döşeli). çıkalga (çıkış). okalga (okuma salonu). basgançak (basamak). geyim (elbise). düşgür (çabuk kavrayan). ötüm (tesir). eşik (örtü). çozgun (akın. uçgun (kıvılcım). düzgün (kural. bezgek (bezmiş. oynatgı (köçek). tutaç (tutacak). çüyrük (çürük). iirgin (bıkkın). yetik (tanıdık). dip not). yapışgak (yapışkan). çatı). -cAñ: Karakter özelliği yansıtan sıfatlar türetir: utancañ (utangaç). duyarlı). -mAk: İsim-fiil eki olan bu ek. dere). açar (anahtar). keser (halı bıçağı). goşgı (şiir). yitirim (kayıp). yapık (kapalı). gızzırma (sıtma). çıkgıt (çıkacak yer. yatak. Fiilden İsim Yapan Ekler -(A)ç: Nesne isimleri yapar: gısaç (mengene). çekinceñ (çekingen). çapgın (talan). görev). ooymak (çukur). kuruluş). seçkin). hücum). çızgıç (cetvel). gızgın (kızgın). boyag (boya). gülünç). bıkmış). -IcI/-UcI: Fiillerden nitelik bildiren isim ve sıfatlar türetir: sürüci (sürücü). iildirgiç (çengel. -gAk: Sıfat türetir: bozgak (bozguncu). bulaşık (karışık. kargış). sızgır (hassas. gülek (çok gülen). sargıt (vazife. yüzüci (yüzücü). dövünçek (paket). sebep. bulancak (bulanık). iinelge (iniş. dayanıklılık). küme). cansız). gorkak (korkak). tabşırık (emir. kovgı (takipçi). begenç (beğenme. gapak (kapak. çıdam (sabır. geçelge (geçit). saylama (seçme. gopgun (gürültü). -gIt/-gUt: Soyut ve somut isimler türetir: salgıt (vergi). govurma (kavurma). darak (tarak). -mA: İsim ve sıfat türetir: gurama (tesis. İşlek değildir: bezeg (süs). -çAk: Araç adları ve kalıplaşmış isimler yapar: sallançak (salıncak). guyguç (huni). içki. sovfut (para). -gIç/-gUç: Nesne isimleri türetir: oturgıç (sandalye). gızma (öfkeli). göterici (vinç). duygur (çabuk sezen). sözlem (cümle). ösgün (gelişkin). -gIr/-gUr: Fiilden sıfat yapar: kesgir (keskin). tutgur (çabuk kavrayan). ötgür (keskin. iskele). öçgün (solgun. deşik (delik). kapı kolu vb. örtü).

garan.(varmak üzere ol-). köpelt. Olumsuzu -mAz’dır: akar suv (su).5. düvün. peselt.(vuruş-). okal. sooraş. vepa vermedik (vefa vermeyen). -AñkIrlA-: Hareketin bitmek üzere olduğunu belirten fiiller türetir.(şakırdat-). İşlek değildir: gutarañkırla. tutar kol (el). eylegen (eyleyen). Ünite . hızlı at). İşlek değildir: gırındı (yonga).(başar-).(veril-). tapındı (buluntu). getirgen caayında (getirdiğin yerde). yetir. hışırdavuk (hışırtılı ses çıkaran). soruştur-). görmedik zat (şey). eziizini yitiren gözlekçi yaalı (sevgilisini yitiren âşık gibi). ışıltılı). -(A)r-: Ettirgen ve oldurgan fiiller türetir: gaytar. ornaş(yerleş). tapşırcak gepim (söyleyecek sözüm). şarlavuk (çağlayan).(süslen-). -gAn’lı şeklidir: bilgen (bilen). yeteñkirle. -kez-: İşlek değildir: görkez. İşlek değildir: giriz (girdir-).(dolaş-). -dIr-/-dUr-: Ettirgenlik ekidir ve tonsuz şekilleri yoktur: alışdır. dargat. görüş-.(dağıt-). üyşür. yalñışmaz adam (hatasız insan). 4. -Iz-/-Uz: Ettirgenlik ekidir. çıkar-. gelcek yıl (gelecek yıl). Türkmen Türkçesinde görülen başlıca sıfat-fiil ekeri şu şekildedir: -An: Geniş zaman sıfat-fiilidir: alan (almış olan). bildir-. gider. -Ir-/-Ur-: Ettirgen ve oldurgan fiiller türetir: bitir-. geçdik köpri (geçilmiş köprü). okat.(kısıl-). bolar iiş (olur iş).(soruş-.(toplan-). bööldür.(geri döndür-). bakyaan süri (baktığım sürü). okaan kitabım (okuduğum kitap). duuşuş. çıkart-.(korkut-). bilmedik kişi. cagırdat. baaglan.(çoğalt-). -(I)ş-/-(U)ş-: İşteş çatı ekidir: aylanış. içir-. emdir.Türkmen Türkçesi 119 -IndI: (<-In+dI): Somut anlamlı isimler türetir. yıgnan. güler yüz. lovurdavuk (parlak. yıldıravuk (parlak). ııncal. artık). -(I)n-/-Un-: Dönüşlülük ekidir: aylan. tapılmadık köynek (bulunmayan gömlek).(okun-). yıgnal. eşidildik ovaaz (tanıdık ses). artlaşdır. ogurlat. kesindi (kesinti. yıgnaşdır.(yutkun-). kırpıntı). görer göz (görür göz). gelen adam.(dön-). sorayaan (soran).(doldur-).(çıkar-. durcak yer (duracak yer). horlan. uçur-. bercek zadım (verecek eşyam).(bakın-).(okut-).(paylaştır-). -gAn: -An şeklinde olan geniş zaman sıfat-fiilinin. yazılmacak hat (yazılmayacak mektup). çapdır. sök-).(karşılaş-).(aşağılan-). övün-. otugan (otçul). uruş. özgeryään bir devir (değişen bir devir). -mAlI: Gelecek zaman anlamı veren gereklik sıfat-fiilidir: geçmeli köpri (geçilecek köprü).(koştur-). satılmaz zat (satılmaz şey). öçür. -Ar: Geniş zaman sıfat-fiilidir.(sarıl-).(yapıl-). kırıntı).(bağlan-). gören son (gördükten sonra). Olumsuzu -mAdIk şeklindedir: bildik kişi. mizemez baylık (bitmez tükenmez. yasal. bezel. dooldur.(ısıt-).(topla-). tayyaar bolmalı zaman (hazır olunacak zaman). başlan-. ürküz (ürküt-). caytart. taşlandı (döküntü. geçen gün (geçmiş gün).(bitmek üzere ol-). ötür.(azalt-). iişlään yeri (çalıştığı yer). geçir-. gısıl. -v(Uk): İsim ve sıfat türetir: cürlevük (düdük). gorkuz. -cAk: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: okacak oglan (okuyacak oğlan). dövündi (kırık.(yerleştir-). hızlavuk (fırıldak). uzat-. gönükdir. büren-(bürün-).(ulaştır-). -dIk: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir.(geçir-).(toplat-). çörek bişiryään işçiler (ekmek Sıfat-Fiiller .(ısıt-). çırmaş. Fiilden Fiil Yapan Ekler -(I)l-:Geçişli ve geçişsiz fiillerden edilgen fiil yapar: aydarıl-(yıkıl-).(arkasına bindir-).(kaçır-). aazalt(azalt-). gopar.(bakış-). az da olsa görülen. garaş. bolmaz iiş (olmaz iş). galan zat (kalan şey). göçür-. eltmeli adres (iletilecek adres) -yAAn: Geniş zaman sıfat-fiilidir.(böldür-).(emzir-). görmez göz.(ağrısı din-.(söndür-).(toplan-). -t-: Sık kullanılan bir ettirgen çatı ekidir: başart. iişlencek iiş (yapılacak iş). çapar at (koşar.(göster-).(kaldır-). ıssılat. rahatla-). turuz. zenginlik).(yönelt-). beril. gülüş-. Aydyaan (söylediği).

Bu durumda ek -p biçiminde görülür: açıp. kiriş (kiriş). koruyucu ünsüz y gelmez. işläände (çalıştığında). almaaga (almaya). 2. Ancak. sözleyään adam (konuşan adam). aydaber. gülyär çaga (gülmekte olan çocuk). -AndA: Sıfat-fiil eki olan -An ekinin üzerine bulunma hâli ekinin getirilmesiyle oluşmuştur: begenende (beğendiğinde). -a/e(y)/-I. gülende (güldüğünde). -(I)ş/-(U)ş: Diğer hareket adları kadar işlek değildir: aydış (söyleyiş). -(I)ban: Eski Anadolu Türkçesinde kullanılan bu ek. garadıkça (baktıkça). gideliñ bääri (gittiğinden beri). yaadamaan (yorulmadan). Ayrıca bu ekin üzerine şahıs ekleri de gelir: alankaam (ben almışken). diydikçe (dedikçe). bişirme (pişirme). anlap (anlayıp). düşüber. sözlemään (konuşmadan). iişlep başlalı bääri (çalışmaya başlayalı beri). Türkmen Türkçesinde kullanılan fiiller Türkiye Türkçesine göre daha azdır. boldukça (oldukça). övrenmek (öğrenmek). İsim-fiil ve sıfat-fiillerden farklı olarak isim çekim eklerini almazlar. baryakaa (giderken). 1. Şahsa ve zamana bağlı olmayan mücerret fiil şekilleridir. Kelimenin son ünlüsü ile ekin ünlüsü birleşir. berip (verip). aytmak (söylemek). aglay aglay (ağlaya ağlaya). çıkaranda (çıkardığında). yaaşayış.(geliver-). bermään (vermeden). Ekin -n ünsüzünün düşmesi sonucunda oluşmuştur. garamazımdan ozal (ben bakmadan önce).120 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I pişiren işçiler). gamçılap (kamçılayıp). güle güle.-U: Tekrar gruplarında ve birleşik fiil yapılarında kullanılır: dura dura. gısganmaan (kıskanmadan). eşitme (işitme). yaatlama (hatırlama). -mA: Seyrek olarak iş adları yapar: deñeşdirme (karşılaştırma). iişledikçe (çalıştıkça). Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -mAk. alankaañ (sen almışken). yöriş (yürüyüş). kendisinden sonra yönelme hâl eki geldiğinde uzar: almak. -yAr: Şimdiki zaman sıfat-fiilidir: Türkmenistanda çıkyār curnallar (Türkmenistanda çıkan dergiler). duruş (durma. otırkaan (sen otururken). bolınçaa (olunca).(düşüver-) -AlI: Klasik dönem Türkmen eserlerinde -galı/-geli şeklinde olan bu ek. 3. soraşa soraşa. çekiber (çekiver-). sooramak (sormak). galınçaa (kalınca). golaylaşdıkça (yakınlaştıkça). dergamankaak (biz dağılmışken). -mAk: Mastar ekidir. boluş (oluş). -Ip/-Up: Türkmen Türkçesinde en çok kullanılan zarf-fiil ekidir. -(I)p zarf-fiil eki.(söyleyiver-). -dIkçA/-dUkçA: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Zarf olarak kullanılan bu şekiller bazen de yardımcı fiillerle birlikte birleşik fiil oluştururlar. çıkış. gülmääge (gülmeye). günümüz Türkmen Türkçesi eserlerinde ön sesteki g ünsüzünü düşürerek -alı/-eli şeklini almıştır: gelelimiz bääri (geldiğimizden beri). gaana gaana (kana kana). Zarf-Fiiller Hareket Adları (İsim-Fiiller) Hareket adları. . bilinçää (bilince). gaydalı bääri (döneli beri). nalış (inleyiş). okadıkça (okudukça). dokalmayaan halı (dokunmayan halı). ünlü ile biten fiiller üzerine. gidyään yerimiz (gitmekte olduğumuz yer). gitmeziñizden öñürti (siz gitmeden önce). görünüş. Türkmen Türkçesinde seyrek olarak kullanılır: diyban (deyip). gitcekkää (gidecekken). -mAzdAn: Eklendiği fiile “-madan/-meden” anlamı verir: iymezden öñ (yemeden önce). -InçAA: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir: açılınçaa (açılınca). yöräp (yürüyüp). -mA ve -(I)ş ekleriyle yapılır. -mAAn: Türkiye Türkçesindeki “-mAdAn” ekine karşılık gelir: almaan (almadan). yuvmak (yıkamak). geliber. yetenlerinde (yetiştiklerinde). öldürmään (öldürmeden). alanda (aldığında). ölmezinden ön (ölmeden önce). ünsüzle biten fiiller üzerinde -(I)p biçiminde kullanılır. duruş). Ekin ünlüsü. gelcekkää (gelecekken). -kAA: Türkiye Türkçesindeki “iken” anlamını verir. yıglışıban (toplanıp). gorkup (korkup).

Dönüşlülük Zamiri Dönüşlülük zamiri “ööz”dür. ol (o) . şondan. hiiç gaysı (hiç biri). birisi). (O kendisi Rus dilini çok iyi biliyor). öözüñ. Türkmen Türkçesinde teklik zamirleri: buu (bu). bir iki ses değişikliği dışında Türkiye Türkçesiyle aynıdır. hâli maña saña oña bize size olara Yük. her haysı (her biri). Buların ulusına Nigar. Oglan bu çopanların her haysına bir goşovuç gızıl berdi. hiiç kim (hiç kimse). şonı. ortancasına Gülruh. kimdir biiri (biri. şolar (şunlar). öözi. öözüñiz. holar (şunlar). bazı). hâli mende sende onda bizde sizde olarda Ayr. şol/şo (şu).5. Ertir ähliñiz mekdebe gelersiñiz! (Yarın habiniz okula geleceksiniz!). (Bunu ben kendim yazdım). hiiç biiri (hiçbiri). öözümiz. Türkmen Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: beyleki (başkası). hol (şu). Hâl ekleri işaret zamirlerine de. hâli mençe sençe onça bizçe sizçe onlarça Tablo 5. Belirsizlik Zamirleri Nesneleri belirsiz bir şekilde temsil eden zamirlerdir. oña. (Bunların büyüğüne Nigâr. bu çobanların her birine bir avuç altın verdi).Türkmen Türkçesi 121 Kelime Türleri Zamirler a. şunuñ. kim de bolsa biri (herhangi biri). Tekli k Çokluk men biz sen siz ol olar Kişi zamirlerinin hâl ekleriyle kullanımı şöyledir: Yalın hâl men sen ol/o biz siz olar İlgi hâli meniñ seniñ onıñ biziñ siziñ olarıñ Yön. Şonı getirip berersinmi? (Şunu getirip verir misin?). iñ kiçisine bolsa Cahan diyerdiler. hiiç haysısı (hiç birisi). isimlere geldiği gibi gelir. onuñ. Ol özi rus dilini govı bilyäär. meniñ saña sargacak zadım şular. biiri (birisi). Bahargül. öözüm. benim sana ısmarlayacağım şeyim şunlardır). kääbirleri (bazısı). d. (Oğlan. ancak araya n girer: munı (bunu). pılan (filan). hiiç bir zaat (hiçbir şey). (O adam kendisinin görevini düşünüyor). şuu (şu). kääbiiri (bazısı). birnääçesi (birkaçı. muña. Kişi Zamirleri Türkmen Türkçesinde de kişi zamirleri. bazısı. külli (hepsi). İlgi ve yönelme hâllerindeki n nazaldır: munuñ (bunun). “Şol” zamiri hâl eklerini alırken düşer: şonuñ. kimi/ kimisi (kimi. Kolhozçıların birnääçesi öyüne gaytdılar. şonda. birentek (birçok). şuña. öözleri Munı men öözüm yazdım. ählisi (hepsi). hâli meni seni onı bizi sizi oları Bul. baarı (hepsi). ondan. kimi). en küçüğüne ise Cahan derlerdi). ortancısına Gülruh. Ünite . hâli menden senden ondan bizden sizden onlardan Eşt. çokluk zamirleri: bular (bunlar). her kim (herkes). şular (şunlar). şona. c. İşaret Zamirleri Nesneleri işaret yoluyla karşılayan zamirlerdir. Ol adam özüniñ vezipesine düşünyäär. hemmesi (hepsi). . şunda. (Kolhozcuların birkaçı evine döndü).3 Türkmen Türkçesinde Kişi Zamirlerinin Hal Ekleriyle Çekimi b. (Bahargül. olar (onlar).

altı. yiğrimi. döört. kelte saç (kısa saç). Niteleme Sıfatları Önüne geldikleri isimlerin niteliklerini bildiren sıfatlardır. . 2. c. kimler. bu).122 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Dokmaçılarıñ hemmesiniñ gözi ussanıñ sırtındakı atgulaga düşdi. nää/nääme (ne). trillion (trilyon): otuz müñ (otuz bin). şu). elli müñ (elli bin). dokuz. kimi tanayäärsıñ? (Hey. Dört gruba ayrılır. nääçesi (kaçı). niireler (nereler). yetmiş. altıncı tapgır (altıncı kez). baarı birden pakırda berdiler. yedi. o. tääze şäher (yeni şehir). bir. Dääliniñ müñ sözünden bir sözi derekli. güyçli aadam (güçlü adam). müñ (bin). bir müñ toguz yüz segsen bääş (1985). hepsi birden kahkaha attılar). kiçi bala (küçük çocuk). (Yirmi sekiz sayısının beşte biri. sekiz. Yigrimi sekiz sanıñ bääşden bir bölegi bääş bütiin bääşden üçe deñdir. (Tarlanın üçte ikisine pamuk ektiler). ho/hol (bu. Sıfatlar Bir isimden önce gelerek. Näämeni aydayın? (Neyi söyleyeyim?). Ho çuvalı gumdan doldur. Soru Zamirleri Türkmen Türkçesindeki soru zamirleri şunlardır: kim. 0. döördünci klas (dördüncü sınıf). Ulusı nääçe yaşında? (Büyüğü kaç yaşında?). b. şuu. gadım dövr (eski devir). haysı/haysısı (hangi/hangisi). bu): hol yer (bu yer). haysılar (hangileri). Meydaanıñ üçden ikisine govaça ekdiler. akıllı ogul (akıllı çocuk). kimi tanıyorsun?). milliard (milyar). kırk. b. million (milyon). segsen. dor at (doru at). dogrı yool (doğru yol). yigriminci asır (yirminci asır). (Dokumacıların hepsinin gözü ustanın sırtındaki atkulağa (bir ot türü) düştü. Kesir Sayı Sıfatları Kesir sayı sıfatları kelime grubu şeklindedir ve nesnelerin parçalarını belirtirler: bääşden üç (beşte üç). ol (o). gara göz (kara göz). İşaret Sıfatları Türkmen Türkçesindeki işaret sıfatları şunlardır: “buu (bu). Belirtme Sıfatları Nesneleri çeşitli bakımlardan belirten sıfatlardır. üç. togsan. o ismi çeşitli bakımlardan nitelendiren ya da belirten kelimelerdir. Niteleme ve belirtme olarak iki ana gruba ayrılırlar. altmış. sövdaagäär dost. iki. penciresiz bina (penceresiz bina). näämeler (neler). elli. a. ak öy (beyaz ev). otuz. yüz. döört yüz togsan (490). Asıl Sayı Sıfatları Türkmen Türkçesindeki sayılar bazı ses farklılıkları dışında Türkiye Türkçesi ile aynıdır: nol (sıfır). (Şu çuvalı kumla doldur). Sıra Sayı Sıfatları Asıl sayı sıfatlarının üzerine +IncI eki getirilerek yapılır: ikinci gün. şol (şu. tüccar dost. nol bütiin oondan üç (sıfır tam onda üç. Hov. ol hat (o mektup). senin bu yurtta kimin vardır. (Şu dakika gözü Altın’ın gözüne düştü). nire (neresi). gızıl sagat (altın saat). şo (şu. oon. altı bütiin döörtden üç (altı tam üç bölü dört). şo adam (şu adam). beş tam beş bölü üçe denktir). Sayı Sıfatları a. sekiz bütiin oondan bääş/sekiz yaarım (sekiz tam onda beş/sekiz buçuk).3). Şol minut Altınıñ gözüne gözi düşdi. (Delinin bin sözünden biri anlamlıdır). yigrimi döört protsent/yüzden yigrimi döört (yüzde yirmi dört). 1. e. çıpar köpek (kızılımsı sarı köpek) vs. seniñ buu yuurtda kimiñ baardır. üçünci baranımda (üçüncü gidişimde). bääş.

düyn (dün). öğleyin).5. pılaan (falan. buu gün (bugün). bazen). her haysı (her hangi). hemme (bütün). barmaklarını yeke-yeke yaladı. iir (er. günortaan (öğle. nää/nääme (ne. arka. kimi). içeriik (içeriye). Ayalı elini çanakdan çıkarıp. bayak (önce. yekeme-yeke (birer birer. ne kadar).. iki-ikiden (ikişer ikişer). daima). esli (hayli).. filan). ozal (daha önce. Ünite . daş (dış). Ol bayak biziñ kolhozımızda boldı. Nääçe oglun bar? (Kaç oğlun var?). pılaança (falanca). (Bazen yağmur yağıyordu). bääri (beri). ähli (bütün). her gün. ertiir (yarın). Türkmen Türkçesindeki başlıca zaman zarfları şunlardır: indi (şimdi. üst. yañı (demin. fazla). ençeme (birtakım). evvel). yassıın (yatsı vakti). özge (başka). şu anda). Telim menziller. birtakım yollar yürüdükten sonra. (O daha önce bizim çiftliğimize geldi). Şuu üstümüzdääki ay haysı ay? (Şu önümüzdeki ay. köp (çok). ne çeşit). öñ (ön). biraz önce. 3. her. kimi. (Mırat. telim (çok. bütiin (bütün). Türkmen Türkçesinde belirsizlik sıfatı olarak kullanılan başlıca kelimeler şunlardır: aaz. tüm kışı kısa zamanda geçiriyor). Hemme zaat. birentek (birçok). erken). üç-üçden (üçer üçer). kääte (ara sıra. näçinci (kaçıncı). nähili (nasıl). garşı (karşı). ençeme yoollar yörelenden soñ. Soru Sıfatları Nesneleri soru yoluyla belirten sıfatlardır. başga (başka). birkaç). hemiişe (her zaman. gayra (geri). yeni). köprek (çokça). Pılan gün toy edeliñ. (O yeni geldi). Çotda tää müñ bolyança yüzlüge yüz-yüzden goşmalı. hangi ay?). (Falan gün düğün yapalım). Üleştirme Sayı Sıfatları Üleştirme sayılar sayının aynen tekrar edilmesiyle veya sayılardan ikincisine ayrılma hâl eki getirilmesiyle yapılır: biriin biriin (birer birer. başga. (Dışarısı çok sıcak). (Abaküste bin oluncaya kadar yüzlüğe yüzer yüzer eklemeli). kääbir (bazı. artık). Türkmen Türkçesindeki başlıca soru sıfatları şunlardır: haysı (hangi). Ol yañı geldi. bääriik (beriye). döört-döörtden (dörder dörder).).. agşam (akşam). birnääçe (bazı. añrı (öte). soñ (sonra). entek (şimdi. Kääte yagış yagyaardı. Daşarı gatı ıssı. Belirsizlik Sıfatları Nesneleri belirsiz olarak bildiren sıfatlardır. (Hanımı elini çanaktan çıkarıp parmaklarını birer birer yaladı). içeri. aazraak (azıcık). (Bütün şey. yüz-yüzden (yüzer yüzer). baarça (bütün).. teker teker). nääçe (kaç. teker teker). Yer-Yön Zarfları İş ve hareketin yapıldığı yeri ve yönü belirtir: alıs (uzak). öñ (önce). Zarflar a. ileri. biir-biir (birer birer. (Çok menziller. daşarı (dışarı). Bu nää boluş? (Bu nasıl davranış?). Bääriik gel! (Beri gel!). gündiiz (gündüz).Türkmen Türkçesi 123 d. yokarı. 4. b. nasıl. hemme gışı säähel vagtda üytgeyäär. yokarıık (yukarıya). gışıın (kışın). giice (gece). şimdi. giiç (geç). kem (az). aşaak (aşağı). Mırat ertesi iir oyandı. içerik (içeriye). birnääme (biraz). teker teker). sabah erken uyandı). Birnääme çay guy! (Biraz çay koy!). Nääme zaat gerek? (Nasıl bir şey gerek?). daha önce). . Zaman Zarfları İş ve hareketin olduğu zamanı gösterir.

ogrıın (gizlice). çala (kolayca). . vä (oho). hav (ey. tüveleme (kahretsin). övf (of). bääri gel! (Ey oğul. oh. köp (çok). düzüvrääk (uygun). e. Ääriñ bilen aarañ niçik? (Kocanla aran nasıl?). hey). kaka. maşallah). beh (of). (O. hey).. bize çok geliyor). berekellaa! (Maşallah. epey. (Of. c. bu ne geniş sokak imiş). a. insanlar. (Bunun ucu bucağı görünmüyor). hay (ey. oldukça). Seniñ oturışıñ näähiili/näätüysli? (Senin oturuşun nasıl?). tıpatıp). gramer vazifesi gören kelimelerdir.. çok. Gapını gayım yapdı. hav! (Hey. näätüysli (nasıl).. hanım. Men size govı düşünmeyäärin. hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen. neden). (O.. buraya gel!). Seslenme Ünlemleri Hitap için kullanılan ünlemlerdir: ey. hey). sen däälirediñmi?. gazabıına (kızgınlıkla). b. berekellaa (bravo. behey (oh). biraaz (biraz). tam benim dediğim). hızlıca). bay-ba (eh). (Uçak havalandı). Türkmen Türkçesindeki başlıca miktar zarfları şunlardır: haas (çok. gaayım (sıkı. Ol gatı yadapdır. be (peh). örään (daha. (O. bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır. bövf (of). Şuu günki yaalı ıssı gören deldiris. Türkmen Türkçesinde başlıca soru zarfları şunlardır: haçan (ne zaman).. gizlice bakıp geçti). Ol ogrıın garap geçdi. Ünlemler His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir. täämiz (temiz). Bu tüys meniñ diyenim. (Kapıyı sıkıca örttü). tiiz-tiizden (sık sık). yeri (hey). tüf (tüh). ay (ey. ahoov (ey. Soru Zarfları Fiilin anlamını soru yönünden etkileyen zarflardır. av (hey). yuvaş (yavaş). Men size cuda minnetdaar. (Bu. (Aaa. şu günkü gibi sıcak görmüş değiliz). päähey valla (Tanrım). 1. çalt (hızlı. Be-be-be. örään çalt (çabucak. sık. sağlam). Miktar Zarfları İş ve hareketin miktarını bildirir. vey-vey-ey (vay vay). tüys (tam). kem (az). vey-vey (oh oh).124 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Samolyot yokarı galdı. (Dargan’ın kalbi hızlı hızlı çarpmaya başladı). yaman (kötü). (Ben sizi tam olarak anlamıyorum). eyle (öyle). ohaav (ey.. İşitin. bay-bov (eh). Hay. seyrek. Haçan gidyärsiñiz? (Ne zaman gidiyorsunuz?).. edil (tam. vah. basım (çabuk. Eşidin. çabuk). cuda (çok). Ünlemler. hey). Munuñ añrısı bäärsi görnenook. nääme üçiin (niçin. iñ (en). vay-ey (oh). derbi-dagın (darmadağın). neneñ (nasıl). hey). Edatlar Tek başlarına anlamları olmayan. Uff. Nitelik (Durum) Zarfları İş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir: şeyle (şöyle). (Ben size çok minnettarım). artık. maşallah!). gatı (çok. näähiili (nasıl).. emaay bilen (yavaşça). pääh (oh. ey!). veyt (oh. hav!. baba sen delirdin mi?). bu ne darya köçe eken! (Vay vay/vay be. ayuuv (ey). çalaca (yavaşça). ah. aaz (az).. Darganıñ yüregi çalt-çalt urup başladı. Bay-bay-ov. ne yazık). hanı (haydi). pek). d. armaan (ah. oh). Ay ogul. Berekellaa. pek çok). govı (iyi). çok yoruldu). hey). beyle (böyle). Ol bize köp gelyäär. hey!. nääçe (ne kadar). hanım. adamlar. hızlı). Duygu Ünlemleri Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: Türkmen Türkçesindeki başlıca duygu ünlemleri şunlardır: a.

hava (evet). e. şübhesiz (şüphesiz... Bağlaçlar Kelimeleri. işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: tää (te. maakuul (peki.. (Mırad’ın evi şu mudur? -Evet.. Mıradıñ öyi şümüdir? . işan aga dogru söz aytdı. pekâlâ. tövbe ettik!). Haram yıgar boldı baylar/Yaşdı gün-u gözel aylar. gâh). birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: yaa (ya. Türkiye Türkçesindeki soru ünlemleri olan “acep” ve acaba” kelimeleri Türkmen Türkçesinde “-kaa/-kää” ekiyle karşılanır: aakmıkaa (ak mı acaba?). de. isle (ister . Nurgeldi hani?). hem (ve. Durdı bilen Berdi universitetiñ filologiya fakultetinde okaayaarlar. bir. ana.. olur). (Türkmen halkı bahtlı. Hää. kääte (gâh .Hava. Öñ yaa-daa soñ iberilende bolmayäärmıkaa? (Önce ya da sonra gönderildiğinde olmayacak mı acaba?). kää/kää . ve). Men ondan ayaalınıñ baardıgını yaa yookdugını sooramaandırın. Hoca efendi doğru söz söyledi).. ile). Ääh-ää. yagşı (olur.. isle . yaa (ya . ne . ınhaa onda buu-da seniñ puluñ! (A. anhaa (aha... Yook. cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: ve. bolar (olur). işte.. yook (yok. İndi mesele aydınlaşyaa. (Durdı ile Berdi üniversitenin filoloji fakültesinde okuyorlar). hem. a... ne..Türkmen Türkçesi 125 c. ya da).. Gılıç Mergen ava çıkanda duuzsuz ve çöreksiz çıkmayaardı. birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbiren bağlayan. (Gılıç Mergen ava çıktığında tuzsuz ve ekmeksiz çıkmıyordu). tamam). kuşkusuz). işte). işte senin paran burada!).. elbetde (elbette.. bilen (ile). tabiî). pekâlâ). hop (peki. eğer öyleyse. muña listovka diyyäärler.. A şeylemi. ister).. ya). Denkleştirme Bağlaçları Birbirine denk olan. Ağabey. Sıralama Bağlaçları Art arda gelen unsurları. (Ha. Hää.. yaa . veya).. (Tamam.. yaa daa (ya da). Ol nääme üçin çagırdıkaa? (O ne için çağırdı acaba?). d.5. (İşte. kelime gruplarını. (Evet... hää (evet). Türkmen Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır. Gösterme Ünlemleri Birini. bolyaar (pekâla). Türkmen halkı bagtlı.. hää. İne. Sorma Ünlemleri Sorma ifade eden.. Ünite . geldimikää (geldi mi acaba?). haa .. haa (ister . ister). bir şeyi göstermek için kullanılan.. Karşılaştırma Bağlaçları Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru. da.. bir . Şimdi mesele anlaşılıyor). cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan. hey (yok. b.. Cevap Ünlemleri Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: ää-hää/ääh-ää (evet. işte).. (Ben ona hanımının olduğunu veya olmadığını sormamışım). kää . -da/-de (ve. ınhaa (aha. buna beyanname diyorlar). tamam). Mırad’ın evi şudur.. mümkün değil). c. yaa . Gelnece. hayır). ine (işte. evet.. sevinçli ve/ve de verimli bir hayat sürüyor). kelimeleri.. aha). aha). soru için kullanılan ünlemlerdir: Türkmen Türkçesindeki başlıca soru ünlemi hanı (hani)’dır. (Haram kazanır oldu zenginler/Battı gün ve güzel aylar). şaatlıklı hem-de döredicilikli durmuşda yaşayar. işte).. u (ve). hem-de (hem de.. . hanı Nurgeldi? (Yenge.. bak. dogru. bay aga.) 2. ana (işte. doğru). holha (işte). de). toba etdik! (Yok. bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir. de . küyseyäärmikääñ (özlüyor musun acaba?). Muradıñ öy-ää şüdir.. kelime gruplarını.. yaa daa (ya . dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: hem .

“Bu hem Kelcäniñ oynudur” diyip düşündiler. hatdaa (hatta). kääte aşaaklayaardı. Sen kimiin gözeli görmedim men dünyäde. hamaala (sanki. Bayramıñ yüzi bir gızardı.sözüñde tapıl. ziyaat/zıyaada (ziyade. ötri (ötürü). kääşgä (keşke). Haa ınan. bir agardı. hariç). . fazla). d. sanki). (Onu yarın görürsün. yogsam ölyeersiñ. garşı (karşı). Fakat çeneni sıkı tut). oval (önce. miyan (gibi). soñ (sonra). oyun berabere bitmiş). dek (gibi). (Hemen hemen bir sate yakın konuşuyordu). (Onun dışındaki arkadaşlarım sinemaya gittiler). kimiin (gibi). yööne (fakat. 3. fakat). yagnı (yani). Yööne agzıña berk bol. Ay. Tomus paslı haysı pasıldan soñ gelyäär? (Yaz mevsimi hangi mevsimden sonra geliyor?).126 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Baazarıñ nırhı kää göterilyäärdi. baarada (hakkında). c. Şonı etseñ gutulyaarsıñ.. Kaka. saarı (doğru). arkalı (ile. Yönelme hâlinden sonra kullanılanlar: bakaa (doğru). Söz berdiñmi . çenli (kadar). Sen haysı avtobus bilen geldiñ? (Sen hangi otobüs ile geldin?). giderken çok hızlı gitmiş). (Pazarın fiyatı gâh yükseliyordu gâh düşüyordu). (Baba. eger (eğer). b. emmaa peydaa bermedi. beter.. gadar (kadar). üçiin (için). dolayı). ama). (Ondan ötürü biz sizinle gideceğiz). daşarı (dış. (Arkadaşım vasıtasıyla Cuma’ya haber verdim). ise). Ondan özge yoldaşlarım kino gitdiler. -da/-de (da. e. daha önce). hiç olmazsa). vasıtasıyla). (O. Ondan ötri biz siziñ bilen gitcek. (İster inan ister inanma). Kitler 90-100 yıla çenli yaşayarlar. bile (ile). biziñ saarı gelsene! (Ey kumral gelin. Yalın ve ilgi hâlinden sonra kullanılanlar: bilen (ile). garamaan (rağmen). Bu sınag birnääçe sapar gaytalandı. veli (ancak. Son çekim edatları İsim ve isim soylu kelimelerden sonra gelerek sonuna geldiği kelimeyle cümledeki diğer kelimeler arasında anlam ilişkisi kuran. Eyyääm bir saagada golay sözleyäärdi. sallanıp. gööyaa (güya. (Bu deneme birkaç kez tekrarlandı ama fayda vermedi). Cümle Başı Bağlaçları Cümle başı bağlaçları. düye ayaklarınıñ duşaklı bolmagına garamaan. yogsam (yoksa). ha-da ınanma. golay (yakın). baabatda (hakkında). (Bayramdan önce hava soğuktu). gramer görevli müstakil kelimelerdir. -mı/-mi (mı. Hiiç zaatdan habarsız yaalı ugradı. Sona Gelen Bağlaçlar Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: hem (de. dogrusında (hakkında). (Seni Aşkababat’a da alıp giderler). (Onun söylediğine göre. ancak). (Hiçbir şeyden haberi yokmuş gibi gitti). da). artık (fazla. a (fakat. (Balinalar 90-100 yıla kadar yaşıyorlar). yaalı (gibi). Yoldaşım arkalı Cuma habar etdim. Onuñ aydışına garaganda oyun deñme-deñ gutarıpdır. mele gelin. deve ayaklarının bukağılı olmasına rağmen. Bayramdan oval hova sovukdı. ama. de). yogsa (yoksa). çünki (çünkü). (Senin gibi güzeli görmedim ben dünyada). sözünde bulun). diymek (demek ki). Ayrılma hâlinden sonra kullanılanlar: özge (başka). göree (göre). garamazdan (rağmen). (Söz verdin mi/ise. mi. (Bayramın yüzü bir kızardı bir ağardı).. sebääpli (yüzünden. okula doğru gitti). başga (başka). diyip (diye). artık). tarap (doğru). bolmasa (bari. cümeleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: belki. emmaa (ama). bakmazdan (rağmen). gidende örän çalasın gidipdir. hakda (hakkında). garaganda (göre). Onı erte görersiñ. Ol mekdebe bakaa gitdi. Türkmen Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. (Şunu yaparsan kurtulursun.. Seni Aşgabada-da alıp giderler. sallanıp bize doğru gelsene!). güya). yoksa öleceksin). (“Bu da Kelce’nin oyunudur” diye düşündüler).

Türkmen Türklerinin tarihini anlatmak Türkmenler Oğuz kökenlidir. yüzyıl Türkmen edebiyatını. Şu anda Türkmenistan’da kullanılan yazı dili. Oğuzların büyük çoğunluğu X. Doğu Türkçesinin etkisiyle Kıpçak ve Çağatay Türkçesinin özelliklerini de barındırır. Halk edebiyatının diğer türlerinden destan. Farsça. Türkmen Türkçesi. Tuğrul ve Çağrı Bey kardeşlerin önderliğinde 1040 yılında Gazne ordusunu yenerek bugünkü Azerbaycan ve Anadolu bölgelerini kendilerine yurt edinmişler ve kurdukları devlete Selçuklu Devleti adını vermişlerdir. Bağımsızlık Devri Edebiyatı. 3 Türkmen Türkçesini tanımlamak Türkmen Türkçesi. Horasan ve Afganistan’ın kuzey kesimlerinde yaşayan Türkmenler. mani. ninni. 1917’den itibaren Sovyetlerin idaresinde kalan Türkmenistan. yüzyıla kadar Türkmen edebiyatı daha çok sözlü edebiyata. Türkmen edebiyatını anlatmak Türkmen Türklerinin çok zengin folkloru ve edebiyatı vardır. türkü. dolayısıyla halk edebiyatına dayanır. Tarihî seyri içerisinde Moğolca. Maveraünnehir ve Horasan’da varlıklarını sürdürmüşlerdir. Oğuz grubu şivelerinin doğu kolundandır. Prof. Jean Deny Armağanı’nda yer alan “Türkmen Adı. J. “şişman” gibi kelimelerin yapısıyla aynıdır ve ek. yüzyılda İslamiyeti kabul edince. üzerine geldiği bu kelimelere üstünlük. 1925’ten beri ‘Türkmen-Yomut’ ağzına dayanmaktadır. 2 4 .Türkmen Türkçesi 127 Özet 1 Türkmen adını açıklamak Türkmen adının yapısı ve kökeni konusunda çeşitli görüşler vardır. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra 27 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. Bundan dolayı Oğuz Türkçesinin özellikleri Türkmen Türkçesinin karakteristiğini oluşturur. yüzyılda batıya göç ederken. Türkmenler doğuda kalmıştır. Dr. Türkçede buna benzer “kocaman”. “karaman”. İbrahim Kafesoğlu. önce Moğol daha sonra da Timurlular hâkimiyetine girmişlerdir. 1873 yılından itibaren Rus saldırılarına maruz kalmış ve uzun mücadeleler sonucunda 1884 yılında Rus hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalmışlardır. Diğer Oğuz boyları XI. Türkmen boyları bir müddet Hive Hanlığına bağlı kalmış. Arapça ve Rusçadan kelimeler almıştır. Deny’ye göre Türkmen kelimesi de “koyu Türk. Bu dönemden itibaren edebiyat. iki bölüme ayırmak mümkündür. Türkmenler bir süre Mangışlak.5. daha sonra da Afşar Türkmen boylarından Nâdir Kulu Han (Nâdir Şah) hâkimiyetine girmişlerdir. Böylece Türkmen adı. Ünite . Manası ve Mahiyeti” adlı yazısında bu görüşleri geniş olarak ele almış ve meseleyi bir sonuca bağlamaya çalışmıştır. 1930 . fıkra. siyasi şartlara göre şekillenmeye başlamıştır.1945 Yılları Arası Edebiyatı 3. XX. Oğuzlarla birlikte anılmıştır. atasözü ve bilmece gibi türleri de oldukça canlıdır. Deny’nin bu görüşü ilim aleminde en fazla rağbet edilen görüştür. masal. fazlalık anlamları katmaktadır. 1960-1990 Yılları Arası Edebiyatı 5. saf kan Türk” anlamlarına gelmektedir. 1945-1960 Yılları Arası Edebiyatı 4. Türkmen Türkçesinin birçok ağzı vardır. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır. a) XX. Gaznelilerin idaresine girmeyi reddeden Türkmenler. Müslüman olmayan Oğuzlara Türkmen adını vermişlerdir. Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı b) Sovyet Devri Edebiyatı: 1. XVIII. Türkmenler. Mahtımgulı (1730-1780)’nın şiirleri ile bir yazı dili hâline gelir. yüzyıldan itibaren verir. Türkmen Türkçesi asıl eserlerini XVIII. 1920’li Yılların Edebiyatı 2. Ayrıca. bir müddet sonra Afganistan ve Güney İran’ı denetiminde tutan Gazne Türk Devleti ile anlaşmazlığa düşmüşlerdir. Asıl eserlerini XVIII.Türkmen Türkçesinin söz varlığının temelini Türkçe sözler oluşturur. Bolşevik ihtilalinden sonra Komünistlerin yönetime gelmesiyle Türkmen edebiyatı yeni bir çehre kazanmıştır.

çokluk -k. Ayrılma hâli: +dAn g. +çI/+çU. +sIz İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-. 27 Ekim 1991 tarihinde de bağımsızlığını ilan etmiştir. -p yöör. çokluk -(I)s. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. +dAş. -cAk. Yükleme hâli: +nI ve +I d. +nää. -IcI/-UcI. -dIr/-dUr-. Uzun ünlüler “asli” ve “ses olayları sonucunda oluşan uzunluklar” olmak üzere ikiye ayrılır. Ahal. -(A)r-. ancak n geniz n’sidir. +cagaz. Ülke. Ünsüz Uyumu: Birçok ekin ünsüzü tonlu olduğundan bozuktur.-gI/+kI-. çokluk . Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -IpdIr Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dI Şimdiki Zaman: -yaar/-yäär. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lAr İyelik Ekleri: 1. +k-. 5. -p otıır. mAlI(dIr) Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. teklik +(I)m. çokluk +(I) ñız. -(I)m/-(U)m. teklik -ø. +lA. -Ir-/-Ur-. 3. teklik -ñ. -IndI: (<-In+dI). -Ik/-Uk. İstek Kipi: -mAkçI Fiillerin Birleşik Çekimi Türkmen Türkçesinde birleşik çekimi: rivayette eken ve mIş. 2. -yaa/-yää. bii+. -p duur. -cAñ. -dI ve eken Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: +baaz. İmek ve eken İle Yapılan İsim Çekimi Şimdiki zamanda İsmin sonuna şahıs ekleri veya ismin başına şahıs zamirleri getirilir. -Ar. 2. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. ünlülerden sonra uzun A e. Bulunma hâli: +dA f. Yalın hâl: Eksizdir. -(I)n-/-Un. 2. +dA-. +(I)rgA/+(U)rgA-. 2. -mIş. -gIn/-gUn. +çIlIk. Komşuları ile olan toplam sınırının uzunluğu 3763 km’dir. -v(Uk) Fiilden Fiil Yapan Ekler: -(I)l-. Başkenti Aşkabat’tır.+I. uzun ünlülerin korunmasıdır. Küçük Ünlü Uyumu: Türkiye Türkçesine göre daha zayıftır. +cIk. Levap ve Marı (Merv) olmak üzere beş eyalete bölünmüş durumdadır. Daşhovuz. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sA Gereklilik Kipi: 1. Resmî dil Türkmen Türkçesi olup 24. -gIt/-gUt. +Ar-. çokluk -sIñIz. 3. 2. Vasıta hâli: bilen 6 h. 1990’da resmî dil olmuştur. -gIç/-gUç. çokluk . Yönelme hâli: Ünsüzlerden sonra +A. Balkan. 1. -gIr/gUr. +lI. +hoor.100 km2’dir. -dIk. +gIr-/+kIr. Türkmen Türkçesini. b. -gAn-. -p yatır. +daan. 2. -AñkIrlA-. -gA. Ülkenin güneyde İran. Türkmenistan’ın toplam yüz ölçümü 488. +çA. -Ar. 1. -(A)k.128 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 5 Türkmenistanın yerini belirlemek Sovyetler Birliği’nden ayrılan beş bağımsız Türk cumhuriyetinden biri olan Türkmenistan. teklik -sIñ. +sI Hâl Ekleri: a. İlgi hâli: Türkiye Türkçesindeki gibidir. Ünsüzler: Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır. +lIk/lUk. . 3. 22 Ağustos 1990 tarihinde egemenliğini sağlamış. c. -Iz-/-Uz. 1. 3. teklik -(I)n. kuzeyinde Karakalpakistan. Ses Bilgisi Ünlüler:Türkmen Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır. 2. +(I) mtIl/+(U)mtUl. -kez. çokluk +(I)mIz. Uzun ünlüler alfabede gösterilmez. +sI 3. +cAr-. diğer Türk lehçelerinden ayıran en belirgin vasıf.: -gAnçAk. +haana. II. -g. -tSıfat-Fiiller: -An. +gäär/+käär. teklik -m. mAlI. 36-43 kuzey enlemleri ile 53-66 doğu boylamları arasında yer alır. -an/-en yook Geniş Zaman: -Ar Gelecek Zaman: -cAk b. -(I)ş-/-(U)ş-. Eşitlik hâli: +çA Aitlik eki: +kI Soru eki: +mI Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a. Türkmen Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz I.+I. +lAk. +(A)l-. -yAAn. +daar. -ç. -(A)lgA. -yAr . 3. Batısında Hazar Denizi. çokluk -lAr Zaman ve Şekil Ekleri: a. kuzeybatısında Kazakistan. teklik +(I)ñ. kuzeydoğusunda ise Özbekistan Cumhuriyeti yer almaktadır. -çAk. çokluk -lAr b. Büyük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır. -mA: -mAk. +raak/+rääk+sI.ñIz. -mAlI. +rA-: +sIrA/+sUrA Fiilden İsim Yapan Ekler: -(A)ç. teklik -ø. hikâyede -dI ve şartta -sA ile yapılır. teklik. güneydoğuda Afganistan ile sınırı bulunmaktadır.

-dIkçA. bular (bunlar). ählisi (hep si). haysı/haysı sı (hangi/hangisi). nire (neresi). nääçesi (kaçı). kimi). hiiç biiri (hiç biri). kimdir biiri (biri. -alı/-eli.Türkmen Türkçesi 129 Zarf-Fiiller: -(I)ban. hol (şu). birisi). haysılar (hangileri). -InçAA.olar b. näämeler (neler). nää/nääme (ne). baarı (hepsi). Miktar Zarfları. biiri (birisi). şolar (şunlar). -mAk. pılan (filan). -kAA. Yer-Yön Zarf ları.sen. Nitelik (Durum) Zarfları. kimi/kimisi (kimi. hiiç kim (hiç kimse).5. kääbiiri (bazısı). kääbirleri (bazı sı). Belirsizlik Zamirleri: beyleki (başkası). birnääçesi (birkaçı. bazısı. şular (şunlar). ol (o) . kül li (hepsi). Soru Zamirleri: kim. olar (onlar) d. her kim (herkes). KelimeTürleri Zamirler a. hiiç haysısı (hiç birisi). Dönüşlülük Zamiri: ööz c. 3. 2. her haysı (her biri). -AndA. İşaret Zamirleri: buu (bu). bi rentek (birçok).-U. Bağlaçlar ve Son Çe kim Edatları . -Ip. e. Kişi Zamirleri: men. kim de bolsa biri (herhangi biri). -mA. -mAAn. niireler (nereler) Sıfatlar Türkmencede kullanılan Niteleme ve Belirtme sıfatları Zarflar Türkmencede kullanılan Zaman Zarfları. -a/e(y)/-I. şol/şo (şu). holar (şunlar). hiiç bir zaat (hiçbir şey). bazı). hiiç gaysı (hiç biri). -(I)ş/(U)ş III.biz. Ünite . -mAzdAn Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. kimler.ol.siz. Soru Zarfları Edatlar Türkmencede kullanılan Ünlemler. şuu (şu). hemmesi (hepsi).

Durdı bilen Berdi universitetiñ filologiya fakultetinde okaayaarlar.ünsüzü. Türkmen Türkçesinde v olur. 9. Seni Aşgabada-da alıp giderler. e. sizde e. açarçı b. gorkak b. Ependi onı tanamadık bolyaarmış. Gurbandurdı Zelilî d. Yook. Berdi Karbabayev 3.fiilinin başındaki b. Aşağıdaki örneklerden hangisinde ünsüz düşmesi sonucunda oluşan bir ünlü uzunluğu bulunmaktadır? a. Kutadgu Bilig e. agamız c. toba etdik! d. Türkmen ve Türkiye Türkçesindeki ünsüzlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. ‘Kolhozçıların birnääçesi öyüne gaytdılar’ cümlesinde aşağıdaki zamir çeşitlerinden hangisi bulunmaktadır? a. c. yool c. Türkmen Türkçesi aşağıdaki şairlerden hangisinin eserleriyle bir yazı dili hâline gelmiştir? a. bay aga. bir yook eken. Bilmedik yerimizi ondan soooraardık. Soru zamiri 10. “var. atası 7. varmak” kelimelerindeki v. d. garamtıl d. Guşcagaz bir agacıñ üstüne gonupdır. 5. puluñız d. Mahtımgulı b. Şecere-i Terakime c. Dönüşlülük zamiri b. bol. İşaret zamiri e. okamaaga b. e. Bir baar eken. Arapça ve Farsça alıntı kelimelerdeki f ’ler p olur.şekline dönüşmüştür. yolda c. e. Türkiye Türkçesinde iç sesteki -ğ. c. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde isimden isim yapan ek vardır? a. b. ağaçdan 6. Miskin Kılıç e. ha-da ınanma. Dede Korkut Hikâyeleri 2. çüyrük 8. vermek. Belirsizlik zamiri c. Şonı etseñ gutulyaarsıñ. Camiü’t-Tevarih b. b. Kişi zamiri d. b. Türkmen adı ilk kez hangi eserde geçmektedir? a. övünceñ c. bozguç e. üzümim b. başda d. . c. Bizi biir yere alıp gitcekdiler. d. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıralama bağlacı bulunmaktadır? a. Haa ınan.130 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geniş zamanın hikâye çekimi vardır? a. Aşağıdaki kelimelerden hangisi ünsüz uyumuna uymaktadır? a. Mollanepes c. dääl e. Aşağıdaki kelimelerden hangisi iyelik eki almamıştır? a. Türkmen Türkçesinde b’ dir. ortadaakı 4.sesi Türkmen Türkçesinde düşerek ol. Divanü Lûgati’t-Türk d. Kelime başındaki kalın k’lar Türkmen Türkçesinde g olur. görüpdir e. yogsam ölyeersiñ. ööç d.

Yanıtınız yanlış ise “İyelik Ekleri” konuyu yeniden gözden geçiriniz. gorkunçlı (korkunç). b 10. Yanıtınız yanlış ise “Uzun Ünlüler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Edebiyatı” konuyu yeniden gözden geçiriniz. c 2. a 9. d 4. Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Yapım Ekleri” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Küçük ünlü uyumuna aykırı olan kelimeler şunlardır: dürli (türlü). e . e Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Adı” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Fiillerin Birleşik Çekimi” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Uyumu” konuyu yeniden gözden geçiriniz. a 3.Türkmen Türkçesi 131 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Ünite . c 8. süri (sürü). d 7. b 6. öözimiz (kendimiz).5. dokuzıncı (dokuzuncu). öyümizi (evimizi). Yanıtınız yanlış ise “Bağlaçlar” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 “düş-” (inmek) fiilini “gelecek zaman kipinde tüm şahıslarla olumsuz çekimi şu şekildedir: men düşcek dääl (inmeyeceğim) sen düşcek dääl ol düşcek dääl biz düşcek dääl siz düşcek dääl olar düşcek dääl 5. şaglavuk (çağlayan).

Türkmen Tarihi. KB Yay. (1958). Ankara. M. Ankara. O.. Göroglı Tükmen Halk Eposı İnönü Üniversitesi Türk Dili Basılmamış Doktora Tezi. (1996). İstanbul. (1993). Ü. İstanbul. Metin Akar-Sebahat Deniz-Fahrünnisa Bilecik. Sümer. 87. (1996). İstanbul. (2000). İstanbul. Geçit Yay.. Malatya. Türkmence-Türkçe Sözlük. 1994. İstanbul. 3-9 Ercilasun. (1999). C. A. Elazığ.. N. Sosyal Yapı.. Efrasiyap Gemalmaz). s.. A. E. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı.. İstanbul. (1994). Türk Tarih Kurumu Basımevi. Bazın. MEB Yay. (1994).-Ceylan. Akçağ Yay.Hünerli B. Türkmence El Kitabı (Çev. (2005). M.Durmuş. Özkan. İstanbul. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. Z. A. Edebiyat. 308-317 (Çev. İ.. Türkmenistan Özel Sayısı. “Le Turkmene (Türkmence)”. (2003). İslam Ansiklopedisi (1988). M. Yiğit. Hanser. “Türkmenistan Halk Edebiyatı Türleri”. Oğuzlar.. Türkmen Dilinin Grammatikası (Morfologiya).132 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Akar. Cem Yay. İstanbul. Yong-Sǒng (2004). Başdaş. Ercilasun). Kriter Yay. Kasım 1997/2. Aşgabat.. (2007). TİSAV Yay. “Türkmen Türkçesi”. A.Deniz.Kara. (2006).-Eker. S. L. Zühal Kargı Ölmez). (2007). F. Doğan. PhTF. (1988). T. F. 353-370. F. Çınar. vd.-Ölmez. Dil.. Jean Deny Armağanı’ndan ayrıbasım. A. Bahar.Bilecik. F. “Türkmen Adı. Kara. 157 Oruç B. Yesevi Yay. Ö. Türklerin Dili.. Doğan. L. Boryakov. . (1996). Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. s. Saray. Türk Dünyası Nüfus. 231-290. Kapı Yay. Zeynalov. Güz. M. Kayseri. S. Yusuf Gedikli). Tekin. S. C. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991).. Ankara. Türk Dillerindeki Sontakılar.. (1996). S. Şirin User. KB Yay. Özkan. I-II. 12-II. S. Erzurum. 2. Manası ve Mahiyeti”. (1997). s. Li. B. L. Oğuz Grubunda Edatlar. Türkmence Metinler. Ankara..-Ölmez. Ankara. Türkmence (Giriş-Gramer-Metinler-Sözlük). Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. H.. A. Durdıyev K.. 661-672 Kafesoğlu. O. Kebikeç Yay.. Yesevi Yay. Türk Dilinin Yurtları. 3 Bahar. (1995). 1. İstanbul. Ankara. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. “Türkmen Türkçesinde Uzun Ünlülerle İlgili Hususlar”.. s. Akçağ Yay. Bozkurt. 232-238. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri.Efendiyev. “Yirminci Yüzyıl Türkmen Edebiyatı”.Şuataman. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. İ. C. Türk Lehçeleri Grameri (Ed.. “Türkmenistan Cumhuriyeti”. (2003). (1993). İst. “Türkmenler” Maddesi. (1993). M. Kara. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) (1997). (1992). N. Ankara.. M. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. S. s. s. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı... Kebikeç Yay. Akçağ Yay. s. Ankara. (1997). KB Yay. İstanbul. Ahmet B..

.

Türkmen Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek.Amaçlarımız 6    • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Türkmen Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek. Anahtar Kavramlar • Metin Örnekleri İçindekiler Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri • TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ . Türkmen Türkçesi ile yazılmış metinleri çözümleyebileceksiniz.

(y)e Yo yo Jj Cc Zz İi Yy Kk Ll Mm Nn Ññ Oo KİRİL Өө Пп Рр Сс Тт Уу Үү Фф Xx Цц Чч Шш Щщ Ыы Ээ Әә Юю Яя LATİN Öö Pp Rr Ss Tt Uu Üü Ff X x (l) Ts ts Çç Şş Şç şç Iı Ee Ää Yu yu Ya ya .Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ KİRİL Aa Бб Вв Гг Дд Ee Ёё Жж Җҗ Зз Ии Йй Кк Лл Мм Нн Ңң Оо LATİN Aa Bb Vv Gg (Ğğ) Dd E.

136 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Çç Dd E e. ye ä f g h i c J k l m Harfler Nn Ňň Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Ww Yy Ýý Zz TT Ses Karşılığı n ñ o ö p r s ş t u ü v ı y z TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ . ýe Ää Ff Gg Hh Ii Jj Žž Kk Ll Mm TT Ses Karşılığı a b ç d e.

6.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 137 . Ünite .

138 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I .

Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 139 Kiril alfabesiyle yazılmış olan aşağıdaki metni Latin alfabesiyle yazınız. Niirde sen? Men armaanlı. . ики гүн aглaн. йыллaрың бир aйындa. дийип сорaн. Gaygım. Гaдым эйяaмдa. aглaяр екен. Бир гүн aглaн. Şaatlık. niirde sen? Yaat yerlerde yandım yördüm haalıña. Бу сөзи тилки эшидип: -Мени товугa пaтышa этҗеклермиш дийип.6. үчүнҗи гүни гөкде учуп бaрян бир дурнa мунуң сесини эшидип. тилки aгa?. җaр чекилйәр. 1 Niirde Sen? Gaydıp geldim ılgaap yören yoluna. aak maralım. гүнлериң бир гүнүнде: “Хaйвaнлaры йыгнaмaлы. тилки товгa пaтышa эдилҗек” дийип. янынa гелип: -“Нәме aглaярсың. Görermikeem gara gözi indi men? Başkı söygim. Ünite . Aala gözli.

140 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Daat. бир ёк экен. Гурбaгa оңa: . Ata Atacanov Şiirde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: gayt-: geri dönmek yaalı: gibi ılga-: koşmak şaayaat: şahit. -Олaрa гaрaндa дөшүң. Zaar bolup. Aak bulutlar. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: tovuk: tavuk garanda: göre. Uzaklardan uçup geldim guş yaalı. tanık başkı: ilk daalaş: çekişme. онуң яaнынa бир ичяaн гелипдир де: -Эй. -Иң сүйҗи ери гaнaты билен бойны болaймaсa. -İñ süyci yeri ganatı bilen boynı bolaymasa. Aak bulaklar. Niçik boldı nääzli gıızıñ ıkbaalı? Diidaarına zar bolup men. Гурбaгa сувдaн чыкып дурaн вaгты. товугың ниреси сүйҗи? -дийип бири сорaпдыр. Başkı söygim. будуң эти сүйҗи дәлми? -Оны биз ийип гөремизок. Daat. Niirde sen? Men armaanlı. Daalaşlara şaayaat bolan Derekler. Köyen men. hicraanlı. Aydıñ siz. Şaatlık. lezzetli iy-: yemek iñ: en başlık: müdür ГУРБAГA ВЕ ИЧЙAН Бир бaр екен. buuduñ eti süyci däälmi? -Onı biz iyip göremizook. Нирә бaрсaк шо ерлерини бaшлыгың өңүне гойярлaр. гурбaгa. -Olara garanda döşüñ. Gaygım. dalaşma söygi: aşk. sevgi derek: kavak ağacı köy-: yanmak cıdaa: ayrı niçik: nasıl daat: feryat ТОВУГЫҢ НИРЕСИ СҮЙҖИ? -Aллaнaзaр aгa. hicraanlı. бир гурбaгa бaр экен. Näämüçiin siz çekmediñiz elinden? Meyillidi muhabbetli yürekler. гел икиимиз дост болaлы. TOVUGIÑ NİRESİ SÜYCİ? -Allanazar agaa. Niirä barsak şo yerlerini başlığıñ öñüne goyyarlar. Köyen men. Cıdaa düşdüm başkı bahar gülünden. дийипдир. nazaran süyci: tatlı: hoş. tovugıñ niresi süyci? -diyip biri soraapdır.

Şonda içyaan: -Gurbaaga doost. ичяaн дост. сениң билен гуры ерлере гезмәге гидерис. Belki. дийип җогaп берипдир. İndi bolsa seni olara paatışaa edyäärler. сувa чүмүп гидипдир. onı keteginden ogurlacak bolup. suva çümüp gidipdir. болсaк болaлы. bize hem beyle hääsiyetli doost gerek dääl” diyip. олaрың өңүнден ичи aкaр сувлы бир яaп чыкыпдыр. сениң бу нәме етдигин?” дийип сорaпдыр. akmak tilki. giiceden giicää bukdaklaap.6. мен-ә гечип билмен. Сувуң ортaрaгынa бaрaнлaрындa. Aвунaн гурбaгa болсa шол ерде дурупдыр дa: -“Ери. Aavunan gurbaaga bolsa şol yerde durupdır daa: -“Yeri. ичяaн гурбaгaaның aркaсындaн җaзылaдып чaкыпдыр. Gurbaaga ve İçyaan Bir baar eken. onuñ yaanına bir içyaan gelipdir de: -Ey. Гурбaaгa хем сувa гирип. бизе хем бейле hәсиетли дост герек дәл” дийип. bir yook eken. инди сен мени шу яaпдaн гөтерип гечирмесең. olarıñ öñünden içi akar suvlı bir yaap çıkıpdır. içyaan gurbaagaanıñ arkasından cazıladıp çakıpdır. Шондa ичяaн: -Гурбaгa дост. İçyaan bolsa suva gark bolup. Гурбaгaның муңa гaхaры гелип: “Сениң хәсиетиң шейле болсa. дост мен сени aркaмa aлaр дa яaбың aңырсынa гечирәерин. Aşağıda Türkmen Türkçesiyle verilen metni Türkiye Türkçesine aktarınız. яaбың бейлеки гырaсынa тaрaп йүзүп угрaпдыр. indi sen meni şuu yaapdan göterip geçirmeseñ. men-ää geçip bilmen. 2 . yaabıñ beyleki gırasına tarap yüzüp ugraapdır. Ünite . seniñ buu nääme etdigin?” diyip sooraapdır. gel ikiimiz doost bolalı. Ичяaн болсa сувa гaрк болуп. дийип aйдыпдыр. doost men seni arkama alar daa yaabıñ añırsına geçirääyerin. ölüp gaalıpdır. diyipdir. дийипдир. -Ey. bolsak bolalı. bagtın getiripdir. Onda gurbaaga: -Bolyaar. Gurbaaga oña: Bolyaar. içyaan doost. Gurbaagaanıñ muña gaharı gelip: “Seniñ hääsiyetiñ şeyle bolsa. Men hem suvuñ içinde gezip yaadadım. İçyaan: -Şeytmek meniñ hääsiyetim de. diyip cogaap beripdir. Белки.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 141 Боляaр. Ондa гурбaгa: -Боляaр. diyip aydıpdır. Soñ buu ikisi tirkeşip baryaarkaalar. gurbaaga. Soñ içyaan gurbaagaanıñ arkasına münüpdir. azaara gaalıp yöördüñ. Suvuñ ortaraagına baranlarında. sen nääme aaglayaarsıñ? Sen mındaama tovuk gözlääp. дийипдир. diyipdir. Gurbaaga suvdan çıkıp duran vagtı. diyipdir. Ичяaн: -Шейтмек мениң хәсиетим де. Соң ичяaн гурбaгaaның aркaсынa мүнүпдир. gurbagaa doost. seniñ bilen guurı yerlere gezmääge gideris. гурбaгaa дост. Günde ööz haalaanıñı getirip iy de otur. bir gurbaaga baar eken. Соң бу икиси тиркешип бaряaркaлaр. өлүп гaлыпдыр. Мен хем сувуң ичинде гезип яaдaдым. Gurbaaga hem suva giirip.

Döwletmämmet-Azadynyň 8 ogul bilen 3 gyzy bolup. emma ýönekeý adamlara düşnükli dilde beýan etdi”. görnükli şahyry hasaplanypdyr. Fezulynyň. Onuň töweregi mydama köp adamly. Magtymgula öz yeňňesi Akgyzy dakypdyrlar. Ol özüniň önip-ösen ýeri. 1783-nji ýylda Soňudagynyň güneý tarapynda Abasary diýilýän çeşmäniň ýanynda aradan çykýar. Magtymgulynyň döredijiligi Magtymguly döredijilik işine ýaşlykda başlapdyr. Onuň atasyna Döwletmämmet molla.Magtymguly bu medresede üç ýyl okaýar. Soňky ýylda bolsa Hazreti Pälwan diýen mugallym özi ýok wagty oňa sapak geçirmegi-de ynanypdyr.”Magtymguly halkyň pikir hyýalyny örän aýdyň hem obrazly formada. Muny şahyryň “Söwüş bile” şygrynda: “Meňli gyzyň ýüzügine Gaşlar goýsam kümüş bile”diýen setirlerde tassyk edýär. söýgüli şahyr hökmünde sejde edýär. Türkmen halky oňa hormatly-keramatly adam. Ol “Şirgazy” medresesinde okap başlan ilkinji günlerinde özüni derrew tanadýar we zehinli talyplaryň hataryna goşulýar. Halk arasynda bolan rowaýatlara görä köwüş-çokaý hem tiker eken. Emma onuň bilen maşgala gurmak oňa miýesser bolmandyr. Magtymguly.Ogullatynyň mährinden doýmadyk Magtymguly olaryň ýaşlykda ýogalmaklaryna gynanç bildirip.142 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmen Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri Magtymgulynyň Ömrı -Ýaşaýşy Magtymguly 1733-nji ýylda (sygyr ýyly) Gürgen çaýynyň kenarynda. şolaryň içinde in talantlysy Magtymguly bolup çykypdyr. Magtymguly başlangyç terbiýeni şu uly maşgalada alypdyr. Ony bir akmaýa ýükläp. DöwletmämmetAzadynyň uly maşgalasy bolupdyr. takmynan. niredendigi barada “Eleme belgilidir” diýen goşgusynda şeýle diýyär: “Bilmeen soranlara aýdyn bu garyp adymyz: Asly -gerkez. Nowaýynyň we başgalaryň eserlerini irginsiz köp okaýar. “Mübtela kyldy” diýen elegiýalaryny düzüpdir. Häzir Azady bilen Magtymgulynyň guburynyň üstüne ýädigärlik goýlupdyr. Aktokay diýen ýere “Garry molla” gonamçylyga. Magtymgulynyň maşgala durmuşy barada dürli rowaýatlar aýdylýar. Berdi Kerbabaýewiň aýdyşý ýaly. ilkinji bilimi hem kakasy Döwletmämmetden öwrenipdir. ady -Magtymgulydyr” Magtymgulynyn kakasy Döwletmämmet-Azady (1700-1760) XVIII asyrda ýaşan we öz döwrüniň ylymly-bilimli adamy. Magtymguly türkmenleriň Gökleň urugynyň gerkez tiresinden bolupdyr. öz obasynda.Magtymgulynyň döredijilik mirasy XVIII asyr türkmenleriň aýnasydyr. Olar ýaş wagtynda (Sary 7 Ybraýym 12 ýaşynda ) aradan çykypdyrlar . ýurdy-Etrek. kakasyna Magtymguly-Ýonaçy (1654-1720) diýen ekerler. “Yzlamaýan bolarmy?”. Magtymguly medrese sapaklarynyň daşyndan Gündogaryň görnükli şahyrlary: Nyzamynyň. Ylym öwreden ussat . Ol öz ussahanasynda altyn-kümüşdeý bezegleri ýasapdyr. Ol ýaşlykda Meňli diýen gyzy söýüpdir.Talantly Magtymguly ilki talyplaryň halypasy bolýar.kyblam pederdir”. Ol ýaşlykdan zähmete bişişen. .Ol durmuşyň ähli taraplary barada goşgy ýazypdyr. Kymmet-Kawusyň golaýynda Hajygowşan obasynda (“Şahri Jurjaň”) diýen ýerde Döwletmämmet-Azadynyň maşgalasynda dünýä inýär. zähmetsöýer adam bolupdyr. Magtymguly bu medrese bagyşlap. Bu barada ol şeýle ýazypdyr: “ Doga kylsam-jebri-jepa ekserdir. Ondan Sary hem Ybraýym atly ogullary bolupdyr. “Gözel Şirgazy” diýen hoşlaşyk goşgusyny düzüpdir. Kakasy Döwletmämmediň aradan çykan habary ony medrese bilen hoşlaşdyrýar. Magtymguly esasy bilimi Hywada “Şirgazy” medresesinde (1713-nji ýylda gurlan) okap alýar. öz zähmeti bilen ýaşapdyr. Nesiminiň. Magtymguly Hywadan dolanyp gelenden soň. kakasy Döwletmämmet-Azadynyň sag tarapynda jaýlaýarlar.

çuň ylhama biýatyny halka has ýakynlaşdyrýar.il-ýurt. onuň progressiw ideýalaryny dowam etdirijidir. Şu ýagdaýlaryň hemmesi diýn ýaly Zelilinyň döredijiligide öz beýanyny tapypdyr. Magtymguly üçin öz ýurdundan. “Janymyň jananasy” ýaly şygyrlar düzüpdir. Ol bütin ömrini watana. öz ilinden mähriban ýurt bolmandyr.onüň bilen ömrüniň ahyryna çenli ýaşaýar. öwüt-nesihat. “Başy gerekdir”. Gurbandurdy Zelili Gürgeniň Garaguzy obasynda 1780-nji ýyl-da eneden bolýar. batyrlyk. “Ýeli gürgeniň”. bize ýadygärlik goýan edebi mirasy tematik taýdan örän giň we hertaraply. ejiz düşen diýmekdir. Magtymgulynyň taraşlap şagladyp. “Gözlär men” we şuňa menzeş birtopar goşgulary düzendir. gahrymançylyk. agzybirlik. Oňa bagyşlap “Döndi hanym”. Zeliliniň esasy kesp-käri kümüş.watançylyk. Zelili ömrüniň ýedi ýylyny Hywada ýesirlikde geçirýär. Onüň hanlyk süren döwründe (1806-1825) türkmenleriň ýagdaýy agyr bolupdyr. Onuň bu lakamy ýaşaýşy-durmuşy bilen baglanşyklydyr. demir ussaçylygy bolupdyr. Zelili hem şolar bilen göçüp gelýär. Diňe Muhammetrahym han ölenden soň. Ünite . Zeliliniň önüp-ösen ýeri Etrek. Gurbandurdy . Magtymgulynyň watançylyk. horlanan. mertlik.Ýone Döndi öýlenmek Zelilä başartmaýar. .Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 143 Beýik şahyr öz goşgularyny Magtymguly ady bilen ýa-da edebi lakamy bolan Pyragy ady bilen ýazypdyr. halkyny yürekden söýüpdir. oňa hiçwagtda dönüklik etmezligi ündeýär. duz nädir”. dostluk. Gaýry mähriban ýurt bolmaz”. Garrygala sebitleridir. oňa hemişe wepaly bolmagy. Häzir Zeliliniň nebereleri Garrygala töwereklerinde ýaşaýar. Zelili-zelil.Zelılı (1780 . gahrymançylyk temasy.1846) Zelili beýik watançy. soňra bolsa Hywadaky “Şirgazy” medresesinde okapdyr diýen maglumatlar bar. Bu temada Magtymguly “Türkmeniň”. “Döker bolduk ýaşymyz”. dogan ilden. Onuň belent joşgun. Zelili öz güzerany barada şeýle ýatlaýar: Kyn boldy güzeran. Muny şahyryň: “Mert bolmaz” diýen goşgusynyň şu setirleri tassyklaýar: “Eşit adam. Zelili Magtymgulynyň ýegeni. ökde lirik şahyr bolupdyr. türkmenlsr babatda talaňçylyk syýasatyny ýöreden hanyň biri-de Muhammet rahýamdyr. gumanist. Kemdest bolduk niçe başyň içinde. bagtly geljegi arzuw etmek we şuňa menzeş temalarda düzülipdir. Zelili oba mekdebinde. düşdük bir hala. Zelili Döndi diýen obadaş gyzy gowy görüpdir. Gürgen. Olar: durmuşy. Zeliliniň döwründe halky ezen. Zelili Nury atly gyza öýlenip. 1826-njy ýylda gökleň turkmenleri Hywadan Garrygala göçýärler. halka bagyşlapdyr. Şahyr il-ýurdy tüýs ýurekden söýüp. söýgi.6. Magtymguly öz ýurduny. “Depe nädir.

Şart kipi. Bu barada ol şeýle ýazypdyr d. gayt. ‘Men hem suvuñ içinde gezip yaadadım. 9. Bu burada ol şöyle ýazypdyr e. Bulunma hâl eki 7. birinci tekil kişi b. P c. Yönelme hâl eki d. I. Ё. Türkmen Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “Җ. geri dönmek e. kımıldamak d. ‘Gurbaaga suvdan çıkıp duran vagtı. V. ‘Hoca öñküsinden hem beter gülmääge başlaapdır. Kurbağanıñ munda gaharı delip d. Neden gülüyorsun? b. yağlı e. birinci tekil kişi 8. Hoca öfkesinden ne yapacağını bilememiş. Neden gülüyorsun? 5. Neye gülüyorsun? d. Näämüçiin siz çekmediñiz elinden? e. Hoca sen ne buldun. Sıfat-fiil eki c. C. Diidaarına zar bolup men b.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. Onuñ yaanına bir içyaan gelipdir c. П” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. ‘Uzaklardan uçup geldim guş yaalı’ cümlesinde yaalı kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Hoca öncekinden daha çok kalmaya başlamış. Geniş zaman. Kurbaagaanın buña gaharı gelip b. Bay arada ol şeýle ýazypdyr c. Hoca öncekinden daha çok gelmeye başlamış. Aala gözli. Ç. D. aak maralım. Hoca sende ne boldur. d. birinci tekil kişi c. İ. Й. Yu. Gurbagamıñ buña gahırı gülip 4. “Гурбaгaның муңa гaхaры гелип” cümlesinin Latin alfabesi karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. e. Bu bapda ol şaylı yazıpdır b. F. H.fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. Neye güldün? e. C. Gurbaagaanıñ muña gaharı gelip e. niirde sen? . b. I e. Hoca sen ne buldun. birinci çoğul kişi d. Hoca sana ne oldu. Z. kanatlı b. Sen nääme gülyääñ?’. Bir gurbaaga baar eken d. bağırmak c. cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. hızıyla 6. D. c. Ya. Hoca hepsinden daha beter gülmeye başlamış.’ cümlesinin yükleminde hangi ekler bulunmaktadır? a. ikinci tekil kişi e. Gereklilik kipi.144 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. Görülen geçmiş zaman. İlgi hâli eki e. Ü 2. Gurbagaanıñ muña kaharı gelir c. Neden gülüyorsun? c. Hoca öncekinden de beter gülmeye başlamış. Ayrılma hâl eki b. R b. şaşırmak 10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapım eki almış bir kelime vardır? a. kaytarmak b. Gelecek zaman. Y. ‘Hoca saña nääme boldı. Kiril harfleriyle verilen “Бу бaрaдa ол шейле языпдыр” ifadesinin Türkmen Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. onuñ yaanına bir içyaan gelipdir. Hoca sen neyi bildin. gibi c. Yo. yolcu d. Bu berede ol şeýle yazıpdır 3. T d.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a.

Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi. M.-Ceylan. L. üçünci güni göökde uçup baryaan bir durna munuñ sesini eşidip.Durmuş. İstanbul. Ankara. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. Kebikeç Yay. S. iki gün aaglaan. İst.. Boryakov. A. M. Şirin User. Doğan. İstanbul. “Türkmenistan Cumhuriyeti”. Dil.Hünerli B. Tekin. Erzurum. İstanbul. Bir gün aaglaan.. S. Bazın. Bozkurt. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise.. geceleri gizlenerek onu kümesinden çalmak için sıkıntı çekmekteydin. L. Metin Akar-Sebahat Deniz-Fahrünnisa Bilecik. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. b.Bilecik. b 6. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası.. a. A. H. Kara. E. 8. Ankara. s. (1995).Deniz. (1993). tilki aaga?. diyip sooraan. Oğuzlar. 3-9 Ercilasun. (1988). Ankara. Kayseri. Türkmence Metinler. 12-II. Kapı Yay. tilki tovga paatışaa edilcek” diyip. Edebiyat. (2003). Zeynalov. d 10. 157 Oruç B. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri.. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Sosyal Yapı. “Yirminci Yüzyıl Türkmen Edebiyatı”. 308-317 (Çev. Elazığ. F. Güz. A. F. (1993). Kriter Yay. c. (1994). C. günleriñ bir gününde: “Hayvaanları yıgnamalı.. Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) (1997). yıllarıñ bir aayında. Geçit Yay.. N. (1997). Kebikeç Yay. Doğan. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. M. Başdaş.. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. Akçağ Yay. C. 2. Türklerin Dili. (1996). Özkan. A. 353-370.. (1996). (1996). T. Buu sözi tilki eşidip: -Meni tovuga paatışa etceklermiş diyip. Ünite . İstanbul. Ankara. c 3. Saray. 87. İstanbul. Ankara. “Türkmen Adı. Yusuf Gedikli).-Eker... İstanbul. e Yanıtınız yanlış ise. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı... “Le Turkmene (Türkmence)”. “Türkmenistan Halk Edebiyatı Türleri”. (2003). (2000). Türkmen Dilinin Grammatikası (Morfologiya). Türk Dillerindeki Sontakılar. Yiğit. s. 231-290. Kasım 1997/2. (1994). Hanser.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 145 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Göroglı Tükmen Halk Eposı İnönü Üniversitesi Türk Dili Basılmamış Doktora Tezi. M. Yesevi Yay. (2006). N. C.. KB Yay. Ü. (1999). Li. Zühal Kargı Ölmez). Ankara. Sıra Sizde 2 Metnin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Ey ahmak tilki.. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. s. S. Akçağ Yay. Oğuz Grubunda Edatlar. Türkmence-Türkçe Sözlük. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Z... s. I-II. A. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. Sümer. 232-238. aaglayaar eken. Bahar. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise.. PhTF. s. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Türkmenistan Özel Sayısı. Şimdiyse seni onlara padişah ediyorlar. Ö. Manası ve Mahiyeti”. d 4. Türk Dünyası Nüfus. Yesevi Yay. vd. 9. Ankara. S. s. (2007). Jean Deny Armağanı’ndan ayrıbasım. “Türkmen Türkçesi”. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. İstanbul. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi..Şuataman. 2. 3 Bahar. Özkan. Akar. (1997). Türkmence El Kitabı (Çev. Akçağ Yay. Efrasiyap Gemalmaz). A. MEB Yay.. Türkmen Tarihi. Her gün istediğini getirip de ye dur. Ankara. L. İslam Ansiklopedisi (1988). a 5. 661-672 Kafesoğlu. İstanbul. M. KB Yay.6. “Türkmenler” Maddesi. Ahmet B. S.. (2007). “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Metnin Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Gadıım eyyaamda. (1958). 1. O. s.-Ölmez. Ercilasun). İstanbul. Türkmence (Giriş-Gramer-Metinler-Sözlük). (2005). Bahtın açılmış. F.Kara. Çınar. M. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı.. car çekilyäär. B. 1994. .Efendiyev. (1996). Kara. Türk Tarih Kurumu Basımevi. “Türkmen Türkçesinde Uzun Ünlülerle İlgili Hususlar”. İ. Malatya. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. O. e 7. Durdıyev K. Türk Dilinin Yurtları. KB Yay.-Ölmez. neden ağlıyorsun ki? Sen sürekli tavuk aramakta. Cem Yay. TİSAV Yay. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. yaanına gelip: -“Nääme aaglayaarsıñ. Aşgabat. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Yong-Sǒng (2004). F. İ. (1992). S. İstanbul.. (1993).

Özbekistanın yerini belirleyebilecek. Özbek edebiyatını açıklayabilecek. Özbek Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz. Anahtar Kavramlar • • • • Özbek Adı Özbek Tarihi Özbek Türkçesi Özbekistan • • • • Özbek Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • • • • • • ÖZBEK ADI ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ ÖZBEK TÜRKÇESİ ÖZBEK EDEBİYATI ÖZBEKİSTAN ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Özbek Türkçesi . Özbek adını açıklayabilecek. Özbek Türklerinin tarihini açıklayabilecek.7 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Özbek Türkçesini tanımlayabilecek.

Ancak Türkistan Türkleri. Özbek Devleti. A. ve XV. müstakil” demek olup kelime ‘Öz+bek’ şeklindedir. M. Özbek Han’dan geldiği en fazla taraftar bulan görüştür. İvanov. Yakubovskiy. “Tınıbek. ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ Özbek Türkleri. Semyanov bu fikirlerin temelsiz olduğunu ileri sürerek “Özbek” adının Ak Ordu döneminde ortaya çıktığını ve hem İran hem de Orta Asya tarihçileri tarafından XIV. asrın ortalarına doğru bir güç hâline gelmeye başlamışlardır. H. Denis Sinor’a göre Özbek sözü ‘Oğuz+bek’ kelimelerinin birleşmesinden çıkmıştır. B. Hilda Hukhem gibi birçok ilim adamı da katılmaktadır. Y. yani Altın Ordu hükümdarı olduğunu ve sonradan Özbekler diye adlandırılan kabilelerin ona tâbi olmadığını belirtmektedir. Batu’nun kardeşi Şeybânî neslinden gelen Ebu’l-Hayr Han (1428-1468). Ebulgâzi Bahâdır Han. Özbek adının 1313-1340 yılları arasında hüküm süren Altın Ordu hükümdarı. Özbek adının kökeni ve yapısı ile ilgili olarak da çeşitli görüşler vardır. Canıbek” gibi. Özbek Han’dan önce tarihte Özbek adına rastlanmadığını belirtir. bağımsız. o devrin taht mücadelelerine bulaşmamış ve Moğol tasallutundan kendilerini koruyarak XV. A. Semyanov yukarıda belirtilen görüşe karşı çıkmışlardır. A. Karluk. büyük dedesi Özbek Han’ın adını verdiği devleti 1428’de kurarak bağımsızlığını ilan etmiştir.Özbek Türkçesi ÖZBEK ADI Özbek Türklerinin kökeni ve tarih sahnesine çıkmalarıyla ilgili değişik görüşler olduğu gibi. Timurlu prenslerin taht kavgalarından istifade eden Ebu’l-Hayr Han. A. M. Nihayet. ünvan sıfatında olan kelimeye karşılıktır ve bu anlamıyla 1150 yılına ait belgelerde kaydedilmiştir. Grigoryev ve A. Kıpçak ve Oğuz Türklerinin birleşmesinden meydana gelmişlerdir. Vambery’e göre Özbek kelimesinin tam anlamı “kendi kendinin beği. B. Hasan Eren ise bu sözün ‘Özü+berk’ sözünden geldiğini söylemektedir. O sırada Türkistan bölgesi Moğol istilası altındadır. Altın Orda Hanı Özbek’in (1312-1340) soyundan gelen idareciler tarafından kurulmuş ve Fergana vadisindeki Türkleri bir araya toplamıştır. Bu açıklamaya göre kelime “özü sağlam” anlamındadır. Türkçede benzer kullanımları vardır. Çapliçka. Ebu Said’e yardım ederek 1451’e kadar Türkistan’ın yarısına hâkim olmayı başarmıştır. A. A. Bu görüşe. P. Aristov’dan başka. Semyanov. Özbek Han’ın Kök Ordu. İ. asırlarda Ak Ordu devletinde Türk-Moğol kabilelerinin tamamı için kullanılan ortak bir ad olduğunu belirtmiştir. A. Bu söz eski Macarlarda mertebe. . A.

Mangıthanlar sülalesine geçmiş ve onlar da 1860’a kadar hâkimiyetlerini sürdürmüşlerdir. ayrılarak kuzeye çekilmiş ve daha sonra Kazaklar diye adlandırılmışlardır. Daha sonra tahta geçen Şah Budak Han’ın oğlu Şeybânî Han (1500-1510) devleti yeniden toparlamış. Kazak Türkçesinin etkisi ile şekillenmiştir. XVIII. Kuzey Özbekçesi ünlü uyumları bakımından sağlamdır. Yerine geçen oğlu Şah Budak Han da devleti idare edememiştir. Kırgızistan ve Tâcikistan arasında paylaştırılmıştır. Türkistan’ın kuzey bölümünde. Çağdaş Türk lehçeleri arasında. Bir süre devam eden taht kavgaları. Bâbür Şah’ı yenerek 1500 yılında hükümdarlığını ilan etmiştir. ancak 1512’de Özbek Türklerine tekrar yenilerek Türkistan’ı terketmek zorunda kalmıştır. Güney Özbekçesinde uyumlar bozulur. 1924’ten 1991’e kadar Özbek Türkleri Rus hâkimiyeti altında yaşamışlardır. Özbekistan 20 Haziran 1990 yılında egemenliğini. Buhâra ve Türkistan Cumhuriyetleri dağıtılarak bölge toprakları. Özbek Türkçesi Özbekistan’ın dışında yoğun olarak Kazakistan’ın güney bölümünde. 1860’larda Buhâra ve Hive Hanlıklarına üstünlüklerini kabul ettirip Hokand Hanlığını ilhak etmişlerdir. Kıpçak Özbekçesi. Kuzey Özbekçesi. Buhâra ve Harezm’i de alarak Astrahan Hanlığı’na son vermiştir. XVII. Karluk grubunun bir temsilcisi omakla birlikte Özbek Türkçesinin içinde kuzey ve batı Türkçesinin özellikleri de görülür. önce Moğol asıllı Kalmukların. 1510 yılında Şeybânî Han. Türk dilinin üç büyük grubundan biri olan Doğu Türkçesi (Karluk) kapsamında değerlendirilir ve Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. Mâverâünnehir ve yöresini ele geçirmiş. İran ve Tâcik dillerinin etkisi görülür. ÖZBEK TÜRKÇESİ Özbek Türkçesi. Türkistan’a yayılıp büyük bir güç hâline gelmişlerdir. 1 Eylül 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. sonra da Çin asıllı Jungarların istilâlarıyla yeniden bozulmuştur. Ardından Buhâra Halk Cumhuruyeti kurulmuş ama o da. 29 Aralık 1991 tarihinde düzenlenen referandumla bağımsızlık ilanı onaylanmıştır. yüzyıl başlarından itibaren bölgeye sefer düzenleyen Ruslar. Güney Özbekçesi. Özbek Türklerinin toparlanmaya başladığı bu sıralarda. 1740 yılında Nâdir Şah.148 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Fakat Moğol ve Kalmuklarla yapılan sert mücadelelerden dolayı Özbek Türkleri zayıflamışlardır. Safevî hükümdarı Şah İsmâil’e yenilmiştir. 3. 1924’te sınırları etnik temellere göre belirleyen düzenleme ile Harezm. Özbek Türkçesi. Kazakistan. 2. Kıpçak Özbekçesi. Böylece Özbek Türkleri XVI. Şah İsmâil’in de yardımıyla Türkistan’ı yeniden istila etmiş. Özbekistan. Türkmenceleşmiş Özbekçe. Moğollarla yapılan savaşlar neticesinde Ebu’l-hayr Han 1468’de ölmüştür. Osmanlı Tüklerinin arabuluculuğuyla kesilmiştir. 4. yüzyılın başında Timurluların hâkimiyetine son vererek. Stefan Wurm Özbek Türkçesini dört ağıza dayandırır: 1. Bu arada Ebu’l-hayr’ın yönetimini beğenmeyenler. bu kez de kendi aralarında bölünmeler başlamıştır. Türkmenceleşmiş grup ise Oğuzca özelliklerin ağır bastığı gruptur. Türkmenistan. yüzyılın sonlarına kadar Türkistan’da sağlanan barış ortamı. Kuzey ve Güney grupları asıl Özbekçeyi meydana getirir. 1924 yılında Ruslar tarafından ortadan kaldırılmıştır. Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan lehçedir. Bir kısmı Yamud Türkmenleri ile Hive (Harezm) Hanlığı’nı devam ettirmişlerdir. Bundan faydalanan Bâbür. . Kırgızistan ve Türkmenistan’ın sınır bölgelerinde konuşulur. Nâdir Şah’tan sonra hâkimiyet.

Aynî. Latin alfabesi tartışılmaya başlanmış ve ortak Türk alfabesinden biraz farklı olan yeni Latin alfabesi 1993 yılında kabul edilmiştir.Özbek Türkçesi 149 Özbek Türkçesinin ağızlarını üç grup hâlinde tasnif etmek mümkündür. yüzyıl başlarında bir Özbek edebiyatı ortaya koymuşlardır. Bu devrin diğer şairleri arasında Elbek. Şâkir. harflerin telaffuzunda ise batı dillerinin ve Rusçanın esas alınması. ğ gibi ünsüzlerin kalın ve ince sıralı kelimeler için ayrı ayrı kullanılması ve Türkçenin temel ünlülerinden olan ı ve ü ünlülerini gösteren harflerin bulunmaması başlıca olumsuzluklardır. işçilerin mücadelesini ve gelecekte kurulacak parlak günleri tasvir eden propaganda şiirleri yazmışlardır. eksik ve Türk fonetiğine uymayan bir alfabe ortaya çıkarılmıştır. Y’lavçi (y’li) ağızlar/Karluk grubu: Fergana vadisi. Bu alfabede. q. 3. 1. 1930-1940 yılları arasında Latin alfabesini. Türkistan Türkleri. Buhara. Taşkent. Özbek Türkçesi 1929-30’dan 1937’ye kadar söyleyiş bakımından ünlü uyumunun korunduğu Kuzey Özbek ağzına. Cizzah. Batu. x. Türkistan’daki Türk edebiyatının tarihî ve kültürel mirasçılarıdır. İngiliz-Latin alfabesi temel alınarak hazırlanan 1995 Özbek-Latin alfabesinde. Öyle ki. Niyâzî ve Fıtrat üçlüsünün önderliğinde başlayan Çağdaş Özbek şiiri üç döneme ayrılır. Gayretî. 1991 yılında Özbekistan’ın bağımsızlığını ilan etmesinden sonra. Hâmid Alimcan. diğer genç şairler (Gayretî. Surhenderya. Semerkand (şehir). g. ayrıca h. şiirleri kuşaktan kuşağa ezberlenerek aktarılmıştır. Süleyman. Karşı. 1995’te yapılan değişiklik. Aydın. dilbilgisi ve söz varlığı bakımından da Fergana vadisi ağzına dayandırılmıştır. 1920’lerde ve 1930’larda bu genç şairlerin bir bölümü (Elbek. Kitab (şehir içleri). Taşkent (kısmen). ÖZBEK EDEBİYATI . Suskunluk Dönemi (1938-1960): Stalin’in Özbek aydınlarını sürgün ve cinayetlerle susturmasıyla başlayan bir dönemdir. Kiril alfabesinde olduğu gibi Özbek Türkçesinin ses yapısına ters düşen işaretler bulunmaktadır. Aybek.7. 1940’tan sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır. komünizm ve Sovyet rejimini övücü. dilbilgisi ve söz varlığı yönünden de Taşkent ağzına dayanmaktaydı.. Çolpan’ın şiirleri. Gafur Gulam sayılabilir. Oğuz grubu: Harezm. 1920 ile 1996 yılları arasında Çağdaş Özbek şiirinin gelişiminde en kalıcı etkiyi yapan şiirlerdir. Çolpan’dan başka bu dönemin ünlü bir şairi de Abdurauf Fıtrat’tır. Çolpan. Kaşkaderya. sayılan şehirlerin merkezi dışındakiler. Karakalpakistan Cumhuriyeti’nin Harezm’e yakın bölgeleri ve Türkmenistan’ın Taşoğuz bölgesindeki Özbek Türkleri. C’lavçi (c’li) ağızlar/Kıpçak grubu: Karakalpakistan Cumhuriyeti. Semerkand. 2. Genellikle. 2. Ruslar tarafından 1937’de öldürülmüştür. Sirderya. yasaklanmış olmasına rağmen. yüzyılın başlarında Özbek Türkleri arasında da yayılmıştır. Ünite . Elbek gibi aydınlar katledildiğinden edebiyata tam bir suskunluk dönemi hâkim olmuştur. Millî meseleler yanında sosyal buhranları da işleyen Çolpan. Aybek) ustaları Çolpan’ın içten ve millî şiir anlayışını sürdürürken. Stalin. Uygun.. Şehrisebz. Ancak bu alfabe 1995 yılında İslam Kerimov’un onayıyla değiştirilerek daha kusurlu. bu alfabeyi ortak Türk Latin alfabesinden hem uzaklaştırmış hem de alfabeyi karışık ve kullanışsız duruma getirmiştir. Özbek Türkleri de Karahanlı ve Çağatay edebiyatlarını tarihî bir devamlılık içinde izleyerek XX. Nevai. Kâmil Yaşın) Lenin.. İrancalaşmış Taşkent ağzına. yüzyılın sonlarında Tatar Türkleri arasında başlayıp XX. ortak Türk alfabesinde ve Türk-Latin alfabelerinin hiç birinde yer almayan işaretler bulunmaktadır. Ancak 1937’den sonra yapılan değişiklikler neticesinde yazı dili. Batu. Harf sırasında Türkiye Türkçesi yerine İngiliz alfabesinin. Bu dönemin ve Çağdaş Özbek şiirinin en büyük temsilcisi Abdülhamid Süleyman Çolpan (1893-1937)’dır. Gafur Gulam. k.. 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanan Özbek Türkleri. Buhara (az). 1. Cedit Edebiyatı Dönemi (1910-1938): Ceditçilik XIX.

ipek kozası. Buhâra. kömür. 1960’tan itibaren Özbek edebiyatında lirik şiir tekrar çiçek açmıştır. Pakistan ve Suudi Arabistan gibi ülkelerde yaşayan toplam Özbek nüfusu 30 milyonu bulmaktadır. Amuderya ve Sirderya nehirleri arasında Mâveraünnehir ve Fergana havzasında yer alan Özbekistan. Çin. Kazakistan. Nevâiy. Rusya Federasyonu. Namangan. Pamuk. Bahçesaray. Aybek’in “Kutlug Kan. Ormanların alanı ülke yüz ölçümünün ancak % 1. 1860 ve 1880 yıllarında İstanbul. Balelik. Sovyetler Birliği’nin parçalanmasından sonra 20 Haziran 1991’de bağımsızlığına kavuşmuştur.2’si kadardır. Yeni Dönem: 1960’tan günümüze kadar olan dönemdir.400 km2 bir alana ve 22. Özbekistan. Stalin’in 1953’te ölmesinden sonra biraz rahatlama ve yumuşama başlamış. Kırgızistan. Kara iklimine sahip ülkede yazlar sıcak ve kurak. % 12’sini ise Ruslar. Vâhidov’dan başka Abdulla Aripov. Taşkent’ten başka Semerkand. Karakalpak. doğal gaz. Başkurt) oluşturmaktadır. kurşun ve bakırdır. Nevaiy. Pek çok şair propaganda şiiri yazmak zorunda kaldığından gerçek sanatını ortaya koyamamış ve körelmiştir.686. Özbek edebiyatına Türkiye. Kuzey Afganistan. Özbek Türklerinin kendi nüfusları ise ülke nüfusunun % 85’ini oluşturur. Özbekistan Cumhuriyeti içerisinde ayrıca özerk bir Türk Cumhuriyeti statüsünde olan ve 165. çöl ve bozkır bitkileriyle kaplıdır. Hayvancılığın da önemli bir yer tuttuğu ülkenin başlıca yeraltı kaynakları petrol. Dağlık ve tepelik alanlarda az da olsa ormanlık alanlar bulunmaktadır. 3. Aziz Abdürrezak ve Rauf Parfi 1960 sonrasının en lirik ve en güzel şiirlerini yazarak Çolpan’dan ses getirmişlerdir.240 kişi olarak tespit edilmişlerdir. Cemal Kemal. Ulug Yol” romanları önemlidir. Başkenti Taşkent olup 2.000 km. Nukus. Kuzeyinde Aral gölü ve Kazakistan. Tatar. Mehrabdan Çayan. Türkmen. kışlar ise soğuk geçer. 447. doğusunda Kırgızistan ve Tacikistan. karelik bir alana sahip olan Karakalpakistan Cumhuriyeti yer almaktadır. Özbekistan’ın dışında Tâcikistan. güneyinde ise Afganistan ve Türkmenistan ve batısında da yine Türkmenistan yer alır. 1910’larda başlayan Özbek hikâyeciliği ve romancılığı 1920’lerde gelişti. ÖZBEKİSTAN Özbekistan. çinko. Ürgenç ve Hive ülkenin önemli şehirleridir. Orta Asya’nın en verimli topraklarına sahip olan ve ortasından Sirderya nehrinin aktığı Fergana havzası üzerinde yer alır. Türkiye. Koreliler ve Yahudiler oluşturmaktadır. Abdullah Kâdirî ve Sadrettin Aynî’nin bunda rolü çok büyüktür. Başkenti Nukus şehridir. Ukraynalılar. Özbekistan’ın başkenti olan Taşkent aynı zamanda ülkenin en büyük şehridir. Türkmenistan.000.000’u aşan bir nüfusa sahiptir. Bakü ve Kazan’da yayınlanan tercüme ve telif romanlar Taşkent’te ve diğer Türkistan şehirlerinde okunuyordu. Kâdirî’nin “Ötken Künler.150 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bu dönemde tamamen propaganda şiiri baskın durumdadır. meyve ve sebze üretimi boldur. Hokand. . Kazak. Bu dönemin en önemli şairi Erkin Vâhidov’dur.5 milyon nüfusa sahiptir. Özbekistan’daki Özbek Türkleri 1989 sayımına göre 16. Andican. Özbekistan idari olarak 12 bölgeye ayrılmıştır. Türkistan’ın coğrafi ve kültürel merkezi olup bölgenin en önemli cumhuriyetidir. Azerbaycan ve Kazan Tatar Türk edebiyatları ile girmiştir. Özbekistan’ın Turan ovası ve Kızılkum çölü. Çağdaş anlamda hikâye ve roman. Özbekistan’da tarıma dayalı bir ekonomi olup nüfusun % 30’u tarım sektöründe çalışmakta ve millî gelirin % 75’i tarımdan sağlanmaktadır. Abid Ketman” gibi romanları. Fergana. Bugün 22 milyonu geçen Özbekistan Cumhuriyeti’nin nüfusunun % 88’ini Türkler (Özbek. Aynî’nin “Buhara Celladları”.

qırq (kırk). yuvarlak ve ince bir sestir. äkä (ağabey). koyädi (koyar). tügämåq (bitmek). x. q. o harfi ile gösterilir. ince bir ünlüdür. oq (ok). Ë ё = yå (ёш-yåş “genç”). ğ kalın ünsüzlerinin dışında diğer bütün ünsüzlerin yanında kullanılır: pärväriş (bakım). keng (geniş).başka). ялла-yällä “şarkı”). bağır (ciğer. yü (ютуқ -yutuk “zafer” . qoçqår (koç). e: Yarı dar. çok açık ve yuvarlak bir a’dır. tez (çabuk). Qırğız (Kırgız). åşxånä (mutfak). semiz. Gerek Türkçe gerekse yabancı dilden alınan kelimelerdeki uzun a’lar bu yuvarlak şekliyle söylenir: båş (baş). o: ö ile birlikte aynı harfle gösterilir. çok). Avrupa dillerinden alınan kelimelerde. bünye). u: u ve ü ünlüsü alfabede aynı harfle gösterilir. qısqa (kısa). parça. qavät (kat). kütmåq (beklemek). båşqa (başka). q. Yuvarlak å ise. ğ ünsüzlerinin yanında kullanılır: xoråz (horoz). Yukarıdaki ünlülerin dışında Özbek Türkçesinde bir de y ünsüzü ile birlikte kullanılan ünlüler bulunur: E e = ye (eтти-yetti “yedi”). ğuç-ğuç (yığın. qarğa (karga). Yanında bulunduğu ünlünün durumuna göre tespit edilir. . matematika (matematik). qoy (koyun). i: dar ve ince bir ünlüdür. ä: Yazılışı bakımından yukarıdaki a ile aynıdır. x. incü (inci). ilinc (umut bağlanan kimse). ğıybät (gıybet). bir yığın. Ünite . båşqa (başka). kelgän (gelen). å: Yuvarlaklaşan bu ünlü Özbek Türkçesini diğer Türk lehçelerinden ayıran karakteristik bir ünlüdür. ğ ünsüzlerinin yanında bu sesi vermektedir: xıl (tür. Yani a ile e arasında bir sestir. o-ö. x. Özbek Türkçesinde çok az kullanılıp sadece x. x. quvånç (sevinç). dökån (dükkan). diğer hecelerde de bulunabilir: eng (en). ğ ünsüzlerinin yanında kullanıldığında bu ses değerini verir. xazinä (hazine).Özbek Türkçesi 151 ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Ünlüler Özbek Türkçesinde 10 tane ünlü vardır. qudä (dünür). Geniş. xuşboy (hoş kokulu). faqat (yalnızca). geri zekâlı). Kalın ünsüzlerin dışında diğer ünsüzlerin tamamının yanına gelir: töşäk (döşek). a sesi Rusça kelimelerde ise a sesini verir: advokat (avukat). abajur vs. o ünlüsü x. åzådä (temiz).7. ü: Dar. ğ ünsüzlerinin dışında dığer ünsüzlerle birlikte i olarak telaffuz edilir: ikki (iki). ı-i. x. binå (bina). ı: Bu ünlü Özbek Türkçesinde i ünlüsüyle beraber aynı harfle gösterilmektedir. ilån (yılan). yötäl (öksürük). q. q. ö: o gibi yuvarlak. qorquv (korku). bår (var). xalq (halk). q. köngil (gönül). юк-yük). tülki (tilki). ğ ünsüzlerinin dışında diğer ünsüzlerle birlikte ü olarak telaffuz edilir: üç. ğışt (tuğla). mäktäb (okul). u-ü sesleri ortak birer işaretle gösterilir. qıl (kıl). tüpük (tükürük). göğüs). xorlik (aşağılanma). essiz (cahil. düräng (berabere kalma). a-ä. båzår (pazar). qozğålån (başkaldırı). åläm (âlem). q. Ю ю = yu. äsärläri (eserleri). Bu ünlü Türkiye Türkçesindeki e’den daha dar olup i’ye yakın olarak telaffuz edilir. Bu ünlüler ve özellikleri şöyledir: a: Türkiye Türkçesindeki a gibidir. o harfi Rusça kelimelerde o sesini verir. keyin (sonra). qış (kış). Ancak bu sesler alfabede 7 harfle gösterilir. xayr (iyilik). sönmäs (sönmez). Yani kalın ünsüzlerle birlikte kullanılır: paxta (pamuk). ğunçä (gonca). böläk (bölük. geniş ve ince bir ünlüdür. Söylenişinde o’ya yakın bir ses çıkar. Я я = ya/yä (яxши-yaxşi “iyi” . ildiz (kök). inoq (yakın arkadaş). q. Türkiye Türkçesindeki e’den daha açık ve geniş telaffuz edilir. ğ ünsüzlerinin yanında u olarak telaffuz edilir: xuftån (yatsı). Sadece ilk hecede bulunur. tüziliş (yapı. çeşit).

oquvçi (öğrenci). qåşıqsiz (kaşıksız). v. keng (geniş) gibi. d. kökiş (mavimsi). z.ö) ses işaretleriyle kullanılır: йирик-yirik “iri. Düz ünlülerden sonra düz. Alfabede tek bir karakterle gösterilen bu ses işaretleri aslında birer ligatür (birden fazla harfin bir araya gelmesiyle oluşmuş karakter) dir. ç. oğrılik (hırsızlık). Özbeklär. militsiya (polis). Ancak bu uyumun bir diğer kuralı da yuvarlak ünlülerden sonra dar-yuvarlak ünlülerin gelmesidir. Dolayısıyla Özbek Kiril alfabesinde /y/ sesi beş ayrı ses işaretiyle gösterilir: 1) Bağımsız y (й). Küçük ünlü uyumu. m. kelädilar (geliyorlar). qıliç (kılıç). kelin (gelin). 3) Kelime başında a. boldi (oldu). l. k. ä ile beraber: Яя=ya. r. Rusça kelimelerde görülür: tsirk (sirk). f. /y/ sesi için her bir ünlünün önünde farklı bir ses işareti kullanılır. ı-i. oqıymän (okuyorum). n ve g seslerinin yan yana gelmesiyle gösterilir: tång (tan). o-ö. y. qolim (elim). Büyük Ünlü Uyumu Özbek Türkçesi kalınlık-incelik uyumu yönünden Türk Lehçeleri içerisinde en bozuk olanıdır. ötämiz (geçiyoruz).yä 4) Kelime başında å ile beraber: Ëё=yå 5) Kelime başında u. kündüz (gündüz). köl (göl). İlk heceden sonra gelen ünlülerin değişkenlik göstermesi. ts. bilmåq. boyli (boylu). h ng (ñ) ünsüzü için ayrı bir işaret yoktur. bårmi (var mı). ts (Ц) harfi ise. keräk (gerek). Ünsüzler Özbek Türkçesinde 23 ünsüz vardır. ğ. Özbek Kiril alfabesinde й (y) ile başlayan kelimelerin yazımında özel bir durum vardır. büyük. u-ü ünlülerinin kalın ünsüzlerden x. . 2) Kelime başı e ile beraber Ee=ye. ölim. Özbek Türkçesinde ötümsüz şekliyle k’dir: kiriş (giriş). Türkiye Türkçesinde g ile başlayan Türkçe asıllı kelimeler. Türkiye Türkçesinden farklı olarak k. Kiril alfabesindeki sıralanışına göre bu ünsüzler şunlardır: b. İşte Özbek Türkçesi bu kural bakımından zayıftır.) gibi sebeplerden dolayı bu uyum çok zayıftır: berädi (veriyor). q. keltirmåq (getirmek). Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu) Özbek Türkçesinde küçük ünlü uyumunun kısmen işlediğini söylemek mümkündür. Ayrıca ñ (ng) ünsüzü de ayrı bir işaretle gösterilmemesine rağmen kullanılmaktadır. p. s. ming (bin). g. Diğer ünlüler söz konusu olduğunda. -dir. yuvarlak ünlülerden sonra da düz-geniş ünlüler gelmektedir: berädi (veriyor). -siz. Öncelikle й ses işareti kelime başında kendisinden sonra yalnızca и (i) ve ў (o. küräş (güreş). örgänişimizdä (öğrenişimizde). a-ä. Türkiye Türkçesinden farklı olarak yuvarlak ünlülerden sonra çoğu kez düz-dar ünlüler gelir: köngil (gönül). kömir (kömür). ğ’ye göre değişiklik göstermesi ve eklerin tek şekilli olmaları (-lik. ince-dar ünlünün yardımcı ünlü olarak tercih edilmesinden dolayı bozulur. yolçi. n. ölikxånä (morg). yü. uydirmåq. -di. ğ ve x sesleri kullanılmaktadır. 2. g ve h ünsüzlerinin kalın şekilleri olan q. йўл-yol”. ş. ü ile beraber: Ю=yu. c/j. sevämiz (seviyoruz). x. Özbek Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Özbek Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. mi vs. Böylece 23 tane ünsüz Kiril alfabesinde 27 ses işaretiyle gösterilmektedir.152 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Ünlü Uyumları 1. q. t.

mållär (mallar). 4. yoqdir (yoktur). özimçä (bence). Tonsuzluk uyumu bakımından ise. Özbek Türkçesinde ötümsüz t ile başlar: til (dil). içdän (içten). gerekli. bazen de yapım ekli şekillerde görülür: årtdä (artta. değirmen. Türkiye Türkçesinde Türkçe asıllı kelimelerde bulunan c sesi. baxå (paha). keçikmåq (gecikmek). Özbek Türkçesinde sadece d’li şekilleri vardır: båşdä (başta). 2. Türkiye Türkçesindeki kelime başı bazı b.(bin-). Arapça ve Farsçadan geçen kelimelerde bulunan ve bu dillerde uzun olan ā. tuman (duman).sesleri Özbek Türkçesinde m-‘dir: muz (buz). Özbek Türkçesi daha çok uyumsuzdur. 3.7. 6. bårmåq (varmak). 7. äytdi (söyledi). maşåq (başak). yollär (yollar). Özbek Türkçesinde ç’dir: Çingiz (Cengiz). bulär (bunlar). Türkiye Türkçesinde kelime başındaki bazı p’ler. ebedi). Özbek Türkçesinde iyelik ekleri düz ünlülü kullanılıkları için. ådät (adet). İyelik Ekleri: Özbek Türkçesinde iyelik ekleri tek şekilli olup yuvarlak şekilleri bulunmaz. İsim Çekim Ekleri . ming (bin). kitåblär (kitaplar). çoğu kez tonlu ünsüzle başlar. Çokluk Eki: Çokluk eki +lär’dır. 5. sıkıntı). båqdim (baktım). közlär (gözler). mung (bun. 1 Ünsüz Uyumu Özbek Türkçesinde tonluluk bakımından kısmen uyum vardır. tüzätmåq (düzeltmek). teri (deri). uyquçi (uykucu). Fakat “ç” ile başlayan ekler. oquvçi (öğrenci). burgä (pire) 9. Şekil Bilgisi Çekim Ekleri 1. eskici. årtdä (geride). güç. yolçi (yolcu). şu kelimelerde b-’dir: bår (var). Tåşkentgä (Taşkent’e). üydä (evde). munçåq (boncuk. gece. mängü (bengü. Ünlü veya tonlu ünsüzle biten bir kelimeye gelen ek. Ekin sadece bu şekli vardır: åtlär (atlar). Özbek Türkçesinde p olur: piçåq (bıçak) Aşağıda Türkiye Türkçesiyle verilen kelimelerin Özbek Türkçesindeki karşılıklarını yazınız: denk. sütçi (sütçü). min. Özbek Türkçesinde b olur: barmåq (parmak). Türkiye Türkçesindeki v-. mukåfåt (mükâfat). Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen eklerin. båşlär (başlar). kolye). keldi. mäktäbgä (okula). açtım. toqqız (dokuz). Özbek Türkçesinde å olur: İslåm (İslam). Türkiye Türkçesinde bazı b’ler. mol (bol). yoqdir (yoktur). fonetik varyantları diğer Türk lehçelerine göre daha azdır. Türkiye Türkçesinde d ile başlayan Türkçe asıllı kelimeler. Tonsuz ünsüzle biten kelimelerin sonuna gelen ekler. bermåq (vermek). men (ben). qoziçåq (kuzucuk). gömmek. arkada). yolçi. båğ (bağ). içdän (içten). temir (demir).Özbek Türkçesi 153 2. okıtuvçilär (öğretmenler). tåmir (damar). dik. çoğunlukla tonlu ünsüzle başlar: suvdä (suda). quçåq (kucak). yådimdä (hatırımda). yåtgän (yatan). Ünite . vardım. bol. aççıq (acı). tek şekilli olduğu için bu uyumu bozarlar: ortäçä (ortalama). xånä (hane). Bu uyumsuzluk daha çok çekim ekli şekillerde. qollär (eller). benim. 8.

e. pålvån (pehlivan). kolidän (elinden) g. nävbätçidän (nöbetçiden). f. kabinetdä (bölmede). uning (onun). qoşniniki (komşununki). son sesi -k olan bir kelimeye bitişdiğinde +kä’ye dönüşür: çeçäk “çiçek”+gä> çeçäkkä. båtir (bahadır). +däk. imzåni (imzayı). İlgi Hâli: Özbek Türkçesinde ilgi hâli eki tek şekilli olup +ning’dir: bizning (bizim). +dåq. bizniki (bizimki). 2 3. İkinci çokluk şahıs için -(i)ngiz ekinin yanı sıra -nglär ve -läring şekilleri de görülür: şähäringiz (şehriniz). Ayrılma Hâli: Ayrılma hâli eki tek şekilli olup +dän’dir: dindän (dinden). kömäk (yardım). bizdän (bizden). şähäringlär (şehriniz). ğıcingändäy (gocunmuş gibi). köldän (gölden). Hâl Ekleri a. åtäning (babanın). mäktäbdä (okulda). mäktäbni (okulu). üyim (evim) üying üyi üyimiz üyingiz +(i)m +(i)ng +(s)i båşim (başım) båşing båşi båşimiz båşingiz Çokluk + (i)miz + (i)ngiz + läri åtam (babam) åtang åtasi åtamiz åtangiz üyläri båşläri åtaläri Özbek Türkçesinde 3. İyelik ekinden sonra araya -n.girmez: hayåtidän (hayatından). tilige (diline). yolbärsdäy (kaplan gibi). İyelik ekinden sonra araya -n. +daqa. binåni (binayı). qoydäy (koyun gibi). devånälärdek (deliler gibi). şähärläring (şehriniz)gibi.1 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Tekli k 1. mämläkätdä (memlekette). undä (onda). işlärigä (işlerine). Ek. aitlik eki ile birlikte kullanıldığında kalıplaşmış +niki şekli ortaya çıkar: ånäniki (anneninki). nåmidägi (adındaki). +däka. . sizniki (sizinki).girmez: qoligä (eline). bålälärniki (çocuklarınki). bazı hallerde +nI şeklinde kullanılır. köllärni (gölleri). ‘+aqa’ şeklinde ekleşmiş biçimleri de söz konusudur: unaqa “onun gibi”. buning (bunun). suvdän (sudan). ölim (ölüm). Yalın Hâl: Yalın hâl eksizdir: qol (el). qol (el) ve umr (ömür) kelimelerinin şahıslara göre iyelik çekimini yapınız. muzdek (buz gibi). tåvuqni (tavuğu). 2.girmez: qolidä (elinde). båşgä (başa). Bulunma Hâli: Ek tek şekilli olup +dä’dir: ånädä (annede). Bunun yanı sıra yazılı metinlerde ekin “+daq. Tåşkentdän (Taşkent’ten). İyelikten sonra araya -n. Ancak bu ek. 3. Son sesi -ğ olan bir kelimeye bitiştiğinde her iki ğ de ikizleşerek -qq-’ye dönüşür: tåğ “dağ”+gä> tåqqa. +dek ekleriyle sağlanır: årtıqçä (fazlaca). d. mäktäbning (mektebin). üygä (eve). c. +dåğ. ulärning (onların). Yükleme Hâli: Özbek Türkçesinde yükleme hâli +ni ekiyle yapılır: üyni (evi). şahıs iyelik ekinden sonra hâl eki geldiğinde araya zamir n’si girmez: üyidä (evinde). +çä ve ‘gibi’ anlamını veren teg > dek edatından ekleşmiş olan +däy. Yönelme Hâli: Özbek Türkçesinde yönelme hali eki +gä’dır: bizgä (bize). qamåqdä (hapiste). Son sesi -q olan bir kelimeye bitiştiğinde +qa’ya dönüşür: uzåq “uzak”+gä>uzåqqa. Son sesi -g olan bir kelimeye bitiştiğinde her iki g de ikizleşerek -kk-’ye dönüşür: yig “ağırşak”+gä>yikkä. bålägä (çocuğa).154 Tablo 7. qurål (silah). +däyin” gibi varyantları da vardır. b. menimçä. İlgi hâli eki. Eşitlik Eki: Özbek Türkçesinde eşitlik. ortäçä.

5. Bildirme Kipleri 1. ilgi hâli ekinden sonra -ki şekli kullanılır: üyimdägi (evimdeki). kişi: -sän 3. -(i)nglär. mäktäbdägi (okuldaki).7. keldimi (geldi mi). yoqmi (yok mu). Ünite . Özbek Türkçesinde soru eki kelimeye bitişik yazılır: menmi (ben mi). kişi: c. haqårät bilän (hakaretle). barmäbsiz (gitmemişsiniz). kişi: -ø. kelibmän (gelmişim) kelibsän kelibdi kelibmiz kelibsiz işläbmän (çalışmışım) işläbsän işläbdi işläbmiz işläbsiz båribmän (gitmişim) båribsän båribdi båribmiz båribsiz kelibdi(lär)/kelişibdi işläbdi(lär)/işleşibdi båribdi(lär)/bårişibdi Olumsuz şekli: Olusuz şekli -mä ekiyle yapılır: kelmäbmän (gelmemişim). geniş zaman. -lär. keräkmi (gerek mi). Öğrenilen Geçmiş Zaman: Öğrenilen geçmiş zaman üç şekilde yapılır: 1. qol bilän (elle). bårmi (var mı). -sizlär -ø. Şahıs Ekleri Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. teklik 1. Vasıta Hâli: Vasıta hâli bilän edatı ile yapılır: doskäni lättä bilän ärtib (tahtayı silgi ile temizleyip). -(i)ş çokluk çokluk -(ä)ylik -(i)ng(iz). kişi: -(i)m 2. -ti b. teklik 1.ø. Soru Eki: Yazılı dilde sadece mi şekli vardır. -(i)ş çokluk -miz -siz. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri teklik 1. Zaman ve Şekil Ekleri a. şimdiki zaman. işlämäbdi (çalışmamış). Aitlik Eki: Özbek Türkçesinde aitlik eki +gi ve +ki’dir. -(i)şsin 2. kişi: -(i)ng 3. üydämi (evde mi). gelecek zaman. -(gin) -(i)k -(i)ngiz(lär). Özbek Türkçesinde de üç grup şahıs eki vardır. . kişi: . kişi: -män 2. -di. kişi: -sin -sinlär. kelmäbsän (gelmemişsin). kişi: -(ä)y(in) 2. -läring .Özbek Türkçesi 155 h. tip öğrenilen geçmiş zaman: -(i)b(di) ekiyle yapılır. 4. -lär.ø. oquvçi bilän (öğrenci ile). istek ve yeterlik çekimlerinde kullanılırlar. Genel olarak bulunma hâli ekinden sonra -gi. qoşniniki (komşununki). mü varyantlarına sıkça rast gelinir. bårmäbdilär/bårişmäbdi (gitmemişler). -läring 3. meniki (benimki). Fiil Çekim Ekleri 1. sen bilän (seninle). -(i)nglär. men bilän (benimle). Şiir ve halk dilinde ekin mu. Emir Kökenli Şahıs Ekleri Bu ekler emir çekiminde kullanılır. Zamir Kökenli ŞahısEkleri Öğrenilen geçmiş zaman. işlämäbmiz (çalışmamışız). a.

3. åçmädi (açmadı). eşitmädingiz (işitmediniz). oqımägänmiz (okumamışız). Bu kip az kullanılır. tip görülen geçmiş zaman: -di ekiyle yapılmaktadır: kördim (gördüm) körding kördi kördik kördingiz åçdim (açtım) åçding åçdi åçdik åçdingiz eşitdim (işittim) eşitding eşitdi eşitdik eşitdingiz kördi(lär)/körişdi åçdi(lär)/åçişdi eşitdi(lär)/eşitişdi Olumsuz şekli: körmädim (görmedim). yığ-gän>yıqqan. Birinci ve ikinci şahıslarda nadiren görülür: tilämişmän (dilemişim) tilämişsän tilämiş(dir) tilämişmiz tilämişsiz kütmişmän (beklemişim) kütmişsän kütmiş(dir) kütmişmiz kütmişsiz tilämişlär kütmişlär 2. -gän ekine “-dir” eki eklenerek kullanıldığında ihtimal anlamı verir: kelgändirmän (gelmişimdir). körgändirsiz (görmüşsünüzdür). Ayrıca son sesi -g. 2. Daha çok üçüncü şahıslarda kullanılır. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Özbek Türkçesinde görülen geçmiş zaman çekimi biri yalnızca olumsuz çekim olmak üzere iki şekilde yapılır. oqımägänmiz (okumamışsınız).şeklinde ikizleşme söz konusudur: teggän>tekkän.156 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2. -q ile biten fiillere geldiğinde -kk. oqımägänlär / oqışmägän (okumamışlar). cåyläşmägänsän (yerleşmemişsin). ek. bu ekle yapılan çekimlerde görülen geçmiş zaman anlamı da ifade edilebilir. tip görülen geçmiş zaman: İkinci tip görülen geçmiş zamanın yalnızca olumsuz şekli olup “-gän + iyelik eki + yoq” kalıbıyla kurulur: Bu ek daha çok uzak geçmişi anlatır ve seyrek olarak kullanılır: kütgänim yoq (beklemedim) kütgäning yoq kütgäni yoq kütgänimiz yoq kütgäningiz yoq kütgänläri yoq/kütişgäni yoq ketgänim yoq (gitmedim) ketgäning yoq ketgäni yoq ketgänimiz yoq ketgäningiz yoq ketgänläri yoq/ kütişgäni yoq . İki tür ekle yapılır. cåyläşmägän. tip öğrenilen geçmiş zaman: -gän ekiyle yapılır: cåyläşgänmän (yerleşmişim) cäyläşgänsän cåyläşgän cåyläşgänmiz cåyläşgänsiz oqıgänmän (okumuşum) oqıgänsän oqıgän oqıgänmiz oqıgänsiz cåyläşgän(lär) oqıgän(lär)/oqışgän Olumsuz şekli: cåyläşmägänmän (yerleşmemişim). çıq-gän>çıqqan. eşitmädiler/eşitişmädi (işitmediler). tip öğrenilen geçmiş zaman: -miş eki ile yapılır. körmäding (görmedin). 1.gän>ekkän. -k ve -ğ. åçmädik (açmadık). Bağlamın durumuna göre.ve -qq.

yåzmäyäpsän (yazmıyorsun). oqımäymiz. yakın gelecek zamanı da ifade etmektedir. kelämän (geliyorum. tip şimdiki zaman: -yäp ekiyle yapılır. 1.7. ünlüyle biten fiile ise -y şeklinde gelir. geleceğim) keläsän kelädi kelämiz keläsiz oqıymän (okuyorum. tip şimdiki zaman: -(ä)yåtir ekiyle yapılır. tip şimdiki zaman: -ä/-y ekiyle yapılan şimdiki . tip şimdiki zaman: -måqdä ekiyle yapılır. tilämäyäpti(lär).gelecek zamandır. oqımäydilär/oqışmäydi (okumuyorlar). Bu ekle yapılan şekiller. bilmämåqdäsän (bilmemektesin). yatmak yardımcı fiilinden ekleşen bu ek de. kelmäydi (gelmiyor). kelmäysän (gelmiyorsun). 4. Ünite . ålmämäqdämiz (almamaktayız). Kullanımına göre hem şimdiki zamanı hem de yakın gelecek zamanı ifade edebilmektedir. Şimdiki zamanın diğer üç şekline “gerçek şimdiki zaman” denir ve şu eklerle yapılır: 2. Şimdiki Zaman Özbek Türkçesinde şimdiki zaman çekimi dört şekilde yapılır. tilämäyäpmiz. yığlägänim bår (ağlamışlığım var. oqımäysiz. Şimdiki zamanın sürekliliğini gösterir: bilmåqdämän (bilmekteyim) bilmåqdäsän bilmåqdä bilmåqdämiz bilmåqdäsiz ålmåqdämän (almaktayım) ålmåqdäsän ålmåqdä ålmåqdämiz ålmåqdäsiz bilmåqdä(lär)/bilişmåqdä ålmåqdä(lär)/ ålişmåqda Olumsuz şekli: bilmämåqdämän (bilmemekteyim). gördüm). aynı zamanda hareketin yakın geleceğe de uzayacağını ifade eder: oqıyåtirmän (okuyorum) oqıyåtirsän oqıyåtir oqıyåtirmiz köräyåtirmän (görüyorum) köräyåtirsän köräyåtir köräyåtirmiz . tilämäyäpsiz. 3. gerçek (hâlen yapılmakta olan) şimdiki zamanı karşılar. ålmämäqdä(lär)/ ålişmämåqda (almamaktalar). yapmak yardımcı fiilinden ekleşen bu ek Özbek Türkçesinde şimdiki zamanın en yaygın şeklidir: yåzyäpmän (yazıyorum) yåzyäpsän yåzyäpti yåzyäpmiz yåzyäpsiz tiläyäpmän (diliyorum) tiläyäpsän tiläyäpti tiläyäpmiz tiläyäpsiz yåzyäpti(lär)/yåzişyäpti tiläyäpti(lär)/tiläşyäpti Olumsuz şekli: yåzmäyäpmän (yazmıyorum). yåzmäyäpti (yazmıyor).Özbek Türkçesi 157 Bu kipin “yoq” yerine bår (var) getirilerek olumlu şeklinin yapıldığı da çok nadir olarak görülmektedir: körgenim bår (görmüşlüğüm var. okuyacağım) oqıysän oqıydi oqıymiz oqıysiz kelädi(lär)/kelişädi oqıydi(lär)/oqışädi Olumsuz şekli: kelmäymän (gelmiyorum). 3. ålmämäqdäsiz (almamaktasınız. Ünsüzle biten fiile -ä. ağladım). bilmämåqdä (bilmemekte).

tip gelecek zaman: Üçüncü tipi “niyet ifadeli gelecek zaman”dır. körmäyåtir(lär)/körişmäyåtir (görmüyorlar).) verir. körmäyåtirsiz (görmüyorsunuz). ketmäydi (gitmeyecek). arzu. Ek ünsüzlerden sonra -ä. “. köräcäkmän (göreceğim) köräcäksän köräcäk köräcäkmiz köräcäksiz oqıyäcäkmän oqıyäcäksän oqıyäcäk oqıyäcäkmiz oqıyäcäksiz köräcäk(lär) oqıyäcäk(lär) 3.. tip gelecek zaman: İkinci tipi “kesin gelecek zaman”dır.. 1. çağdaş Özbek Türkçesine Oğuz grubu lehçelerinden girmiştir. Gelecek Zaman Gelecek zaman çekimi dört şekilde yapılır.mek niyetindeyim” olarak Türkiye Türkçesine aktarılabilir. -måqçi ekiyle yapılır. Yukarıdaki dört tip şimdiki zaman yapılarının dışında turmåq. körib turibsän (işte görüyorsun). ünlülerden sonra -y şeklinde gelir. ålmäymiz (almayacağız)..) Türkiye Türkçesine aktarmak da mümkündür.. kelmåqçimän (geleceğim) kelmåqçisän kelmåqçi kelmåqçimiz kelmåqçisiz kelmåqçi(lär) / kelişmåqçi yåzmåqçimän (yazacağım) yåzmåqçisän yåzmåqçi yåzmåqçimiz yåzmåqçisiz yåzmåqçi(lär) / yåzişmåqçi . Şimdiki-gelecek zamanla yapı olarak aynıdır. ketmäysän (gitmeyeceksin).ceğim. oqımäyåtirsän (okumuyorsun). ålmäydi(lär)/ålişmäydi (almayacaklar).. daha çok edebî metinlerde görülür. Hatta yerine göre bu kipi şimdiki zamanla (gidiyorum..158 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I oqıyåtirsiz köräyåtirsiz oqıyåtir(lär) / oqışäyåtir köräyåtir(lär) / körişäyåtir Olumsuz şekli: oqımäyåtirmän (okumuyorum). .mek istiyorum. Bu ekle yapılan şimdiki zaman Özbek Türkçesinde işlek değildir. Bunların özel anlam farkları vardır. alıyorsun. 2. Bu yardımcı fiillerle şimdiki zaman şu formüle göre kurulur: Asıl fiil + (i)b + yardımcı fiil + (i)b + kişi eki Örnek: işläb yåtibmän (sürekli çalışıyorum). ålmäysiz (almayacaksınız). 4. otirmåq.. -äcäk ekiyle yapılır. alırsın. Duruma göre şimdiki. içib otiribdi (oturmuş içiyor).. tip gelecek zaman: -ä/-y ekiyle yapılır. istek” ifade eder. yåzib yüribsiz (yazıp duruyorsunuz). Eski Özbek Türkçesinde rastlanmayan bu ek. gelecek ve geniş zaman anlamları verebilmektedir: ketämän (gideceğim) ketäsän ketädi ketämiz ketäsiz ålämän (alacağım) åläsän ålädi ålämiz åläsiz ketädi(lär) / ketişädi ålädi(lär) / ålişädi Bu kip geniş zaman anlamını da (giderim. körmäyåtirmiz (görmüyoruz). oqımäyåtir (okumuyor). yåtmåq yardımcı fiileriyle de şimdiki zaman yapılır. . yürmåq ‘yürümek’. Olumsuz şekli: ketmäymän (gitmeyeceğim). Bu kip “niyet.

Ünite . yåzmåqçi emäsmiz (yazmayacağız). bilmässän (bilmezsin). iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır. kütädigän emäs(lär) (beklemeyecekler). ünlüyle biten fiillere ise -ydigän eki getirilir: tiläydigänmän (dileyeceğim) tiläydigänsän tiläydigän tiläydigänmiz tiläydigänsiz kütädigänmän (bekleyeceğim) kütädigänsän kütädigän kütädigänmiz kütädigänsiz tiläydigän (lär) kütädigän (lär) Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu da. körsäm (görsem) körsäng körsä körsäk oqısäm (okusam) oqısäng oqısä oqısäk . işlämäsmiz (çalışmayız). kelmåqçi emäs (gelmeyecek). kelmåqçi emässän (gelmeyeceksin). kip ekinden sonra emäs ‘değil’ edatı getirilerek yapılır: kelmåqçi emäsmän (gelmeyeceğim). Şart Kipi Şart kipi -sä ekiyle kurulur. yåzmåqçi emäs(lär)/yåzişmåqçi emäs (yazmayacaklar). Ünsüzle biten fiillere -ädigän. işlämäs (çalışmaz). 4.7.yardımcı fiili ile kaynaşıp kalıplaşmış şekliyle yapılır. 5.Özbek Türkçesi 159 Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu. tip gelecek zaman: Dördüncüsü öğrenilen geçmiş zaman kipinin ikinci tipinin süreklilik bildiren tur. Geniş Zaman Bu kip gelecek zaman anlamını da verdiği için “belirsiz gelecek zaman” da denir. yåzmåqçi emässiz (yazmayacaksınız). tiläsmäydigän (dilemeyecek).Tasarlama Kipleri 1. tip gelecek zaman: Özbek Türkçesinde gelecek zamanın edebî metinlerde çok az rastlanan “-gü (-ğu) + iyelik eki (+dir)” ile kurulan şekli de bulunmaktadır. kip ekinden sonra ya -mä olumsuzluk eki ya da emäs edatının getirilemesiyle yapılır: tilämäydigän män (dilemeyeceğim). tilämäydigänsän (dilemeyeceksin). b. qılmäslar/qılişmäs (yapmazlar). Bu tipte. kütädigän emässiz (beklemeyeceksiniz). kütgüm (dir) (bekleyeceğim) kütgüng(dir) kütgüsi(dir) kütgümiz(dir) kütgüngiz(dir) bergüm(dir) (vereceğim) bergüng(dir) bergüsi(dir) bergümiz(dir) bergüngiz(dir) kütgüläri(dir) bergüläri(dir) 5. -(ä) r ekiyle yapılır: bilärmän (bilirim) bilärsän bilär bilärmiz bilärsiz işlärmän (çalışırım) işlärsän işlär işlärmiz işlärsiz qılärmän (yaparım) qılärsän qılär qılärmiz qılärsiz bilärlär/bilişär işlärlär qılärlär/qılişär Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuzu -mäs ekiyle yapılır: bilmäsmän (bilmem). qılmässiz (yapmazsınız). kütädigän emäsmiz (beklemeyeceğiz).

deseniz gerek). körmäsä (görmese). tip istek kipi: -gäy (-käy. 4. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi ‘emir’ yanında ‘istek’ çekimi yerine de kullanılır. oqımäsäk (okumasak). kelmäsin (gelmesin). Konuşma dilinde ‘dua ve temenni’ ifadelerinde kullanılır. körmäsäng (görmesen). 1. Gereklilik Kipi Özbek Türkçesinde gereklik kipinin müstakil şekli yoktur. Zaten Özbek gramerlerinde de bu kipin adı buyruq-istek mäyli (emir-istek kipi) dir. Olumsuz şekli: körmäsäm (görmesem). ålsängiz kerek emäs (almamalısınız). 3.160 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I körsängiz oqısängiz körsä(lär)/körişsä oqısä(lär)/oqışsä Özbek Türkçesinde genellikle pekiştirmeli mana ayrıntısı yaratmak maksadıyla şart kipine -çi eki bitişebilir. Emir Kipi Emir çekiminde her şahıs için ayrı bir ek veya şekil vardır. oqımäsängiz (okumasanız). bårmäsin(lär)/ bårişmäsin (gitmesinler). bårmäng(iz)/ bårmänglär (gitmeyin/iz). “keräk” kelimesi kullanılarak “fiil + (i)ş + iyelik eki + kerak” ve “-sä + şahıs eki + keräk” yapılarıyla ifade edilir. ålsälär kerek emäs (almamalılar). “keräk” kelimesi geldiğinde ise gereklilik ifadesi yapılır: desängiz keräk (demelisiniz. bårmäylik (gitmeyelim). İstek Kipi Özbek Türkçesinde istek çekimi. Türkiye Türkçesinin -A istek çekiminin karşılığıdır. kelişim keräk (gelmeliyim. kelmä(gin) (gelme). bårsängizçi (haydi gitsenize). Bunun yanısıra edebî metinlerde de görülür ve arkaik bir şekildir: kütgäymän (bekleyeyim) kütgäysän kütgäy kütgäymiz kütgäysiz kütgäy(lär)/küt(iş)gäy qılgäymän (yapayım) qılgäysän qılgäy qılgäymiz qılgäysiz qılgäy(lär)/qıl(iş)gäy . kelişi keräk emäs. -qay) eki ile çekimlenir. 2. keläy(in) (geleyim) kel(gin) kelsin keläylik keling(iz)/kelinglär/kelläring båräy(in) (gideyim) bår(gin) bårsin båräylik båring(iz)/båringlär/bårläring kelsin(lär)/kelişsin bårsin(lär)/bårişsin Olumsuz şekli: kelmäy(in) (gelmeyeyim). gelmem gerek) kelişing keräk kelişi keräk kelişimiz keräk kelişingiz keräk ålsäm kerek (almalıyım. alsam gerek) ålsäng kerek ålsä kerek ålsäk kerek ålsängiz kerek keliş(lär)i keräk ålsälär kerek Olumsuz şekli: Olumsuzu keräk kelimesinden sonra emäs getirilerek yapılır: kelişim keräk emäs (gelmemeliyim). kelişing keräk emäs. emir çekiminin dışında başlıca iki şekilde ifade edilmektedir. ålsäk kerek emäs (almamalıyız). -çi eki eklendiğinde emre yakın bir istek ifade edilmiş olur: çıksäkçi (haydi çıksak). oqımäsälär/oqışmäsä (okumasalar).

körgän ekänmän (görmüşmüşüm) körgän ekänsän körgän ekän körgän ekänmiz körgän ekänsiz åçgän ekänmän (açmışmışım) åçgän ekänsän åçgän ekän åçgän ekänmiz åçgän ekänmsiz körgän ekänlär åçgän ekänlär Şimdiki Zamanın Rivayeti Şimdiki zamanın rivayet birleşik çekimi şimdiki zaman kip ekleri üzerine ekän getirilerek yapılır. kelgüsi yoq (gelesi yok).fiilinin üstüne -gän ve -miş ekleri getirilir. Rivayet Özbek Türkçesinde e. Seyrek olarak üçüncü şahısların çekiminde “ekän” yerine “emiş” şekli de gelmektedir: båräyåtir emiş (gidiyormuş). kütmägäysän (beklemeyesin). kelgüng yoq (gelesiniz yok). qılmägäy(lär)/qıl(iş)mägäy (yapmayalar). åçgän emişlär (açmışmışlar). tip istek kipi: İstek kipini karşılamak için “-gü + iyelik eki +bår” kalıbı da kullanılır. ketgänmiş (gitmişmiş). kelmåqçi(lär)/kelişmåqçi. c. …mek niyetindeyim” anlamında istek belirtmek için de kullanılır: kelmåqçimän (gelmek istiyorum). kelmåqçimiz. Seyrek olarak “-miş” ekinin de kullanıldığı görülür: aytgän emiş sän (söylemişmişsin).7. qılmägäymiz (yapmayalım). tip öğrenilen geçmiş zamanın rivayeti: Bu kipin rivayeti ekän edatıyla yapılır. qılmägäysiz (yapmayasınız). 2. kelmåqçisän. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti 1. urişäyåtgän emiş (savaşıyormuş).Özbek Türkçesi 161 Olumsuz şekli: kütmägäymän (beklemeyeyim). kelmåqçisiz. kelmåqçi.“i-” fiili kullanılmak suretiyle basit çekimlerin rivayeti yapılır. kütmägäy (beklemeye). bergüngiz yoq (veresiniz yok). bergümiz yoq (veresimiz yok). bergüläri yoq (veresileri yok). Fiillerin Birleşik Çekimi 1. Özbek Türkçesinde ayrıca “niyet ifadeli gelecek zaman” için kullanılan -måqçi eki “…mek istiyorum. tip öğrenilen geçmiş zamanın rivayeti: Kip ekinin üzerine ekän edatı getirilir: kelibdi ekänmän (gelmişmişim) kelib di ekänsän kelibdi ekän kelibdi ekänmiz kelibdi ekänsiz işläbdi ekänmän (çalışmışım) işläbdi ekänsän işläbdi ekän işläbdi ekänmiz işläbdi ekänsiz kelibdi ekän(lär) işläbdi ekän(lär) 2. . Bunun için de e. Ünite . Bu yapı Türkiye Türkçesindeki “-ası + iyelik eki + var” ve “-ası + iyelik eki + gel-” kalıbına uygundur: kelgüm bår (gelesim var) kelgüng bår kelgüsi bår kelgümiz bår kelgüngiz bår bergüm bår (veresim var) bergüng bår bergüsi bår bergümiz bår bergüngiz bår kelgüläri bår bergüläri bår Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuz şeklinde “bår” (var) kelimesi yerine “yoq” (yok) kelimesi getirilir: kelgüm yoq (gelesim yok).

tip şimdiki zamanın rivayeti kelämän ekän(geliyormuşum) keläsän ekän kelädi ekän kelämiz ekän keläsiz ekän kelädi(lär) ekän/kelişädi ekän 2. 1. tip şimdiki zamanın rivayeti bilmåqdä ekänmän (bilmekteymişim) bilmåqdä ekänsän bilmåqdä ekän bilmåqdä ekänmiz bilmåqdä ekänsiz bilmåqdä ekän(lär) 4. tip gelecek zamanın rivayeti İkinci tip gelecek zamanın rivayetinde asıl kip ekinin üzerine emiş gelir. tip şimdiki zamanın rivayeti yåzyäpti ekänmän (yazıyormuşum) yåzyäpti ekänsän yåzyäpti ekän yåzyäpti ekänmiz yåzyäpti ekänsiz yåzyäpti ekän(lär) 3. köräcäk emişmän (görecekmişim) köräcäk emişsän köräcäk emiş oqıyäcäk emişmän (okuyacakmışım) oqıyäcäk emişsän oqıyäcäk emiş . tip şimdiki zamanın rivayeti oqıyåtir ekänmän(okuyormuşum) oqıyåtir ekänsän oqıyåtir ekän oqıyåtir ekänmiz oqıyåtir ekänsiz oqıymän ekän (okuyormuşum) oqıysän ekän oqıydi ekän oqıymiz ekän oqıysiz ekän oqıydilär ekän /oqışädi ekän tiläyäpti ekänmän (diliyormuşum) tiläyäpti ekänsän tiläyäpti ekän tiläyäpti ekänmiz tiläyäpti ekänsiz tiläyäpti ekän(lär) ålmäqdä ekänmän (almaktaymışım) ålmäqdä ekänsän ålmäq ekändä ålmäqdä ekänmiz ålmäqdä ekänsiz ålmäqdä ekän(lär) köräyåtir ekänmän(görüyormuşum) köräyåtir ekänsän köräyåtir ekän köräyåtir ekänmiz köräyåtir ekänsiz oqıyåtir ekän(lär) köräyåtir ekän(lär) Gelecek Zamanın Rivayeti Gelecek zamanın rivayet birleşik çekimi gelecek zaman kip ekleri üzerine ekän ve emiş getirilerek yapılır.162 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 1. tip gelecek zamanın rivayeti ketämän ekän (gidecekmişim) ketäsän ekän ketädi ekän ketämiz ekän ketäsiz ekän işläymän ekän (çalışacakmışım) işläysän ekän işläydi ekän işläymiz ekän işläysiz ekän ketädi(lär) ekän işläydi(lär) ekän 2.

bilär ekänmän (bilirmişim) bilär ekänsän bilär ekän bilär ekänmiz bilär ekänsiz bilär ekänlär/bilişär ekän Şart Kipinin Rivayeti Şart kipi -sä ekinin üzerine ekän getirilir: körsäm ekän (görseymişim) körsäng ekän körsä ekän körsäk ekän körsängiz ekän işlär ekänmän (çalışırmışım) işlär ekänsän işlär ekän işlär ekänmiz işlär ekänsiz işlär ekän(lär) oqısäm ekän (okusaymışım) oqısäng ekän oqısä ekän oqısäk ekän oqısängiz ekän körsä(lär) ekän oqısä(lär) ekän Gereklilik Kipinin Rivayeti Gereklilik kip yapısının üzerine ekän getirilir: kelişim keräk ekän (gelmeliymişim) kelişing keräk ekän kelişi keräk ekän kelişimiz keräk ekän kelişingiz keräk ekän keliş(lär)i keräk ekän ålişim keräk ekän (almalıymışım) ålişing keräk ekän ålişi keräk ekän ålişimiz keräk ekän ålişingiz keräk ekän åliş(lär)i keräk ekän . därmån bolärkän (derman olurmuş).7.Özbek Türkçesi 163 köräcäk emişmiz köräcäk emişsiz köräcäk emiş(lär) 3. tip gelecek zamanın rivayeti tiläydigän ekänmän (dileyecekmişim) tiläydigän ekänsän tiläydigän ekän tiläydigän ekänmiz tiläydigän ekänsiz oqıyäcäk emişmiz oqıyäcäk emişsiz oqıyäcäk emiş(lär) yåzmåqçi ekänmän (yazacakmışım) yåzmåqçi ekänsän yåzmåqçi ekän yåzmåqçi ekänmiz yåzmåqçi ekänsiz yåzmåqçi ekän(lär) kütädigän ekänmän (bekleyecekmişim) kütädigän ekänsän kütädigän ekän kütädigän ekänmiz kütädigän ekänsiz tiläydigän ekän(lär) kütädigän ekän(lär) Geniş Zamanın Rivayeti -är geniş zaman ekinden sonra ekän getirilerek yapılır. bolärmiş (olurmuş). tip gelecek zamanın rivayeti kelmåqçi ekänmän (gelecekmişim) kelmåqçi ekänsän kelmåqçi ekän kelmåqçi ekänmiz kelmåqçi ekänsiz kelmåqçi ekän(lär) 4. 3. şahısların çekiminde emiş de kullanılmaktadır: berärkän (verirmiş). Ünite .

åçgän emişlär (açmışmışlar). tip şimdiki zamanın hikâyesi bilmåqdä edim (bilmekteydim) bilmåqdä eding bilmåqdä edi bilmåqdä edik bilmåqdä edingiz bilmåqdä edi(lär) 4. 3. şimdiki zaman kip eklerinin üzerine edi eki getirilerek birleşik çekim yapılır. Seyrek olarak -miş ekinin de kullanıldığı görülür: aytgän emiş sän (söylemişmişsin). ketgänmiş (gitmişmiş). tip öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi Bu kipin rivayeti ekän edatıyla yapılır. Hikâye Hikâye şekli e. tip görülen geçmiş zamanın hikâyesi: Yalnızca olumsuz şekli olan ve “-gän + iyelik eki + yoq” kalıbıyla kurulan bu kipin hikâye çekiminde de sona edi eki getirilir.(imek) fiiline -di ekinin gelmesiyle oluşan “edi” ekiyle yapılır. kütgänim yoq edi (beklemediydim) kütgäning yoq edi kütgäni yoq edi kütgänimiz yoq edi kütgäningiz yoq edi ketgänim yoq edi (gitmediydim) ketgäning yoq edi ketgäni yoq edi ketgänimiz yoq edi ketgäningiz yoq edi kütgänläri yoq edi ketgänläri yoq edi Şimdiki Zamanın Hikâyesi Şimdiki zamanın hikâye çekimlerinde. körgän edim (görmüştüm) körgän eding körgän edi körgän edik körgän edingiz åçgän edim (açmıştım) åçgän eding åçgän edi åçgän edik åçgän edingiz körgän edi(lär)/körişgän edi åçgän edi(lär)/åçişgän edi Görülen Geçmiş Zamanın Hikâyesi 2. tip öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi kelib edim (gelmiştim) kelib eding kelib edi kelib edik kelib edingiz işläb edim ekänmän (çalışmıştım) işläb eding işläb edi işläbdi edik işläbdi edingiz kelib edi(lär) işläb edi(lär) 2.164 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi 1. tip şimdiki zamanın hikâyesi oqıyåtir edim (okuyordum) oqıyåtir eding oqıyåtir edi oqıyåtir edik oqıyåtir edingiz oqıyåtir edi(lär) ålmäqdä edim (almaktaydım) ålmäqdä eding ålmäq edi ålmäqdä edik ålmäqdä edingiz ålmäqdä edi(lär) köräyåtir edim(görüyordum) köräyåtir eding köräyåtir edi köräyåtir edik köräyåtir edingiz köräyåtir edi(lär) .

tip gelecek zamanın hikâyesi köräcäk edim (görecektim) köräcäk eding köräcäk edi köräcäk edik köräcäk edingiz köräcäk edi(lär) 3. tip gelecek zamanın hikâyesi kelmåqçi edim (gelecektim) kelmåqçi eding kelmåqçi edi kelmåqçi edik kelmåqçi edingiz kelmåqçi edi(lär) Geniş Zamanın Hikâyesi bilär edim (bilirdim) bilär eding bilär edi bilär edik bilär edingiz bilär edi(lär)/bilärdi(lär) Şart Kipinin Hikâyesi Şart kipi -sä ekinin üzerine edi getirilir: körsäm edi (görseydim) körsäng edi körsä edi körsäk edi körsängiz edi biläyåtgän edim (biliyordum) biläyåtgän eding biläyåtgän edi biläyåtgän edik biläyåtgän edingiz biläyåtgän edi(lär) oqıyäcäk edim (okuyacaktım) oqıyäcäk eding oqıyäcäk edi oqıyäcäk edik oqıyäcäk edingiz oqıyäcäk edi(lär) yåzmåqçi edim (yazacaktım) yåzmåqçi eding yåzmåqçi edi yåzmåqçi edik yåzmåqçi edingiz yåzmåqçi edi(lär) işlär edim (çalışırdım) işlär eding işlär edi işlär edik işlär edingiz işlär edi(lär)/işlärdi(lär) oqısäm edi (okusaydım) oqısäng edi oqısä edi oqısäk edi oqısängiz edi körsä(lär) edi oqısä(lär) edi Gereklilik Kipinin Hikâyesi Gereklik kip yapısının üzerine edi getirilir: kelişim keräk edi (gelmeliydim) kelişing keräk kelişi keräk kelişimiz keräk ålişim keräk edi (almalıydım) ålişing keräk edi ålişi keräk edi ålişimiz keräk edi . Ünite .Özbek Türkçesi 165 -(ä)yåtgän sıfat-fiil ekiyle ifade edilen şimdiki zamanın hikâyesi: işläyåtgän edim (çalışıyordum) işläyåtgän eding işläyåtgän edi işläyåtgän edik işläyåtgän edingiz işläyåtgän edi(lär) Gelecek Zamanın Hikâyesi 2.7.

1. tip öğrenilen geçmiş zamanın şartı körgän bolsäm (görmüşsem) körgän bolsäng körgän bolsä körgän bolsäk körgän bolsängiz körgän bolsä(lär) Gelecek Zamanın Şartı 4. tip gelecek zamanın şartı tiläydigän bolsäm (dileyeceksem) tiläydigän bolsäng tiläydigän bolsä tiläydigän bolsäk tiläydigän bolsängiz tiläydigän bolsä(lär) Geniş Zamanın Şartı bilär bolsäm (bilirsem) bilär bolsäng bilär bolsä bilär bolsäk bilär bolsängiz åçgän bolsäm (açmışsam) åçgän bolsäng åçgän bolsä åçgän bolsäk åçgän bolsängiz åçgän bolsä(lär) kütädigän bolsam (bekleyeceksem) kütädigän bolsäng kütädigän bolsä kütädigän bolsäk kütädigän bolsängiz kütädigän bolsä(lär) işlär bolsäm (çalışırsam) işlär bolsäng işlär bolsä işlär bolsäk işlär bolsängiz bilär bolsä(lär) işlär bolsä(lär) d.166 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I kelişingiz keräk ålişingiz keräk edi keliş(lär)i keräk åliş(lär)i keräk edi 3. Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zamanın çekimi isim tabanına ekän getirilerek yapılır. 2. Özbekmän (Özbeğim) Özbeksän Özbek(dir) Özbekmiz Özbeksiz yåşmän (gencim) yåşsän yåşdir yåşmiz yåşsiz Özbekdir(lär) yåşdir(lär) Olumsuz şekli: Özbek emäsmän (Özbek değilim).(ol-) fiilinin üzerine şart ekinin getirilmesiyle oluşan “bolsä” yapısıyla meydana getirilir. Özbek emäs. geçmiş zaman ve şarta ise e. yåş emässiz. Asıl kip ekinin üzerine bolsä gelir. Şart Özbek Türkçesinde şartlı birleşik çekim bol.(imek) fiili getirilerek yapılır. . Özbek emässän. yåş emäs(lär). yåş emäsmiz (genç değiliz). Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı 2.ve ekän İle Yapılan İsim Çekimi İsim çekiminde şimdiki zaman veya geniş zamana kişi ekleri. Geniş (veya Şimdiki) Zaman İsmin sonuna doğrudan doğruya kişi ekleri getirilerek yapılır. Olumsuz çekimlerde ise emäs (değil) kullanılır. e.

2. üçäläsi (üçü birden). 1. evde yatıyor. äsrdåş (çağdaş). yåş emäs ekän. Özbek Türkçesinde -iy (bazan -ıy) şeklindedir: xususiy. oquvçi emäs ekän(lär). ğamgin emäs edik (hüzünlü değildik). yoläk (dar yol. båşäq (başak). oquvçi emäs ekänsiz. Türkiye Türkçesinde yuvarlak şekilleri de bulunan -lik. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Özbek Türkçesinde de yapım ekleri dört çeşittir. sinfiy (sınıfsal). +(i)mtir: Renk bildiren kelimelerde anlamın zayıflığını vurgular: åkımtil (akımsı). Şart Şart çekimi için bolsä ve esä kullanılır: Kelinçäk bolsä. üçinçi (üçüncü). Görülen Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zamanın çekimi isim tabanına edi getirilerek yapılır. Bu ayrılıklardan üçü önemlidir: 1. . pästäk (kısa. İsimden İsim Yapan Ekler + dåş: Refakat. huquqıy (hukukî).” Yigit esä Xålmätning bår-yoğıni farq etålmäydigän håldäydi. oquvçi emäs ekänmiz (öğrenci değilmişiz). ğamgin emäs edi(lär). 3. kökimtir (mavimsi). közli (gözlü). Ancak bazılarında küçük ses ayrılıkları vardır. 4. 3. Ünite . qızğımtir (kızılımsı). qåramtir (karamtrak).. Bu tip eklerin kalın şekilleri de çok azdır: bårlıq (varlık). -çi gibi eklerin Özbek Türkçesinde sadece düz şekilleri vardır: yoqçilik (yoksulluk).” Yapım Ekleri Türkiye Türkçesiyle Özbek Türkçesinde kullanılan yapım ekleri büyük oranda aynıdır. särğımtil (sarımsı. topluluk ifade eder: üçälä kitåb (her üç kitap). üydä yåtädi. Halmet’in olup olmadığını fark edemeyecek hâldeydi. båy edim (zengindim) båy eding båy edi båy edik båy edingiz ğamgin edim (hüzünlüydüm) ğamgin eding ğamgin edi ğamgin edik ğamgin edingiz båy edi(lär) ğamgin edi(lär) Olumsuz şekli: båy emäs edim (zengin değildim). çocukla birlikte. ğamgin emäs edingiz. sirdåş (sırdaş). özäk (öz. -cilik. törtalåvi (dördü de).. bodur). “Gelincağız ise bir çöp ile toprağı tırmıklıyor. käsbdåş (meslektaş). tengdåş (yaşıt). ikkinçi. koridor) +älä(si)/ +alåvi: Sayı isimlerine gelir. çekirdek).Özbek Türkçesi 167 yåş ekänmän (gençmişim) yåş ekänsän yåş ekän yåş ekänmiz yåş ekänsiz oquvçi ekänmän (öğrenciymişim) oquvçi ekänsän oquvçi ekän oquvçi ekänmiz oquvçi ekänsiz yåş ekän(lär) oquvçi ekän(lär) Olumsuz şekli: yåş emäs ekänmän (genç değilmişim). köplik (çokluk). “Anası ise. temirçilik. -li.. åvuldåş (aynı köyden). +(i)mtil.. üçalåvi (üçü de). båy emäs eding. “Genç ise. yåş emäs ekänsän. +äk: İşlek değildir: içäk (bağırsak). sarışın).” Ånäsi bolsä bålä bilän birgä. -nci gibi ekler Özbek Türkçesinde ç’lidir: tilçi.7. İçinde /c/ sesi bulunan -ci. beşälä (beşi de). ortaklık bildirir: yoldåş (arkadaş). birliktelik. bir çöp bilän yerni çizellär. Arapçada geçen mensubiyet eki -î. båy emäs edi.

såvçi (dünürcü). qıyınçilik (zorluk). cäncälkäş (kavgacı). qårånğılik (karanlık). az). +çilik (<+çi+lik): Soyut isimlerin yapılmasında kullanılır: kämçilik (eksiklik. +qına: Küçültme ekidir: åzginä (azıcık). +alåq: Küçültme ekidir: tåylåq (küçük tay). ölçåvli (ölçülü). döppidoz (şapka ustası). +ginä. saråybån (saray görevlisi). meväli (meyveli). oymäkår (oyma ustası). beşåvlån (beşi birlikte. nåzli (nazlı). +çåq/+çäk: Küçültme ve sevgi bildirir: tåyçåq (küçük tay). tåzälik (temizlik). åysimån (ay gibi). xabärdår (haberdar). yettåvlån (yedisi birlikte. oğılçä (oğulcuk). küçliråq (daha güçlü). onåv (on. işsiz. millätçi (milliyetçi). +çil: Sıfat yapan bir ektir: därdçil (hastalıklı. täcribäli (tecrübeli). qorqınçli (korkutucu). +åvlån: Beraberlik ifadesi taşır ve on sayısına kadar kullanılır.168 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I +åv(i): Beraberlik ifadesi taşır ve on sayısına kadar kullanılır. millätçilik (milliyetçilik). bekårçi (boş. temirçi (demirci). kirçil (kirli). oyçän (düşünceli). +doz: Meslek ismi yapar. ådämsimån (insana benzer). üçåv (her üçü). çabuk hastalanır). bebek). mingläb (binlerce). dävlätmänd (zengin). båğbån (bahçıvan). Meslek ismi yapar: därvåzäbån (kaleci). därslik (ders kitabı). qızalåq (kızcağız). +mänd: Farsça kökenli sıfat yapan bir ektir: käsälmänd (hastalıklı). tüzükkinä (iyice). båläginä (balacık). körklilik (gösterişlilik). yüzläb (yüzlerce). kuşçä (kuşçuk). Fårsçä. +lik: Soyut ve somut isimler yapar: åtälik (babalık). Farsça kökenlidir: kävüşdoz (terlikçi. ärzånlik (ucuzluk). yaxşiråq (daha güzel). sütçi (sütçü). uyquçi (uykucu). +Iş: Renk isimlerine gelerek benzerlik ifade eder: kökiş (mavimsi). särğış (sarımsı. qoziçåq (kuzucuk). quruqqınä (kupkuru). keksäråq (daha yaşlı). yåruğråq (daha parlak). +çi: Meslek ve uğraşı isimleri ve sıfat yapar: bålıqçi (balıkçı). +läb: Sayı isimlerine ve zaman bildiren isimlere gelerek çokluk ve abartma ifadesi katar: onläb (onlarca). +li: Sıfat yapan işlek bir ektir: küçli (güçlü). +råq: Sıfatlarda üstünlük derecesi yapar: yåmänråq (daha kötü). üçåvlån (üçü birlikte. äybdår (suçlu). qızğış (kızılımsı). kiçkinä (küçücük). sadık). qışlåq (köy). botalåq (küçük deve. sarışın). tinçlik (dinçlik). kelinçäk (gelin). bålälik (çocukluk). uyatçän (utangaç). Meslek ismi ve sıfat yapar: cävåbgär (sorumlu). +kinä. +çä: Küçültme ekidir: kitåbçä (kitapçık). özgärüvçän (çabuk değişen). åbroyli (itibarlı). +bån: Farsça kökenlidir. Tåşkentli (Taşkentli). onu da). beşi de). etikdoz (ayakkabıcı). +simån: Benzirlik ve gibilik ifade eder: tuxumsimån (yumurtamsı). tädbirkår (tedbirli). xayålçän (hayalperest). istekli). deve yavrusu). qoyçibån (çoban). üçü de). çaqalåq (küçük çocuk. ikkåv (ikisi). +kär/+kår: Farsça kökenlidir. yerdår (yer sahibi). yedisi de) . oyunçåq (oyuncak). +çän: Alışkanlık ve aşırılık bildiren sıfatlar türetir: küräşçän (savaşçı). ıxlåsmänd (bağlı. aylak). +käş: Farsça kökenlidir. tüyäkäş (deveci). taqçil (az bulunur). Özbekçä. kusur). çiråyli (yakışıklı). täläbgår (talip. işçän (çalışkan). yumşåqqınä (yumuşacık). +dår: Farsça kökenlidir. +gär/går. tåmçisimån (damlamsı). åqış (akımsı). yılläb (yıllarca). mürüvväntmänd (iyilik sever). zähmätkäş (gayretli). häzilkäş (şakacı). Dil ve lehçe isimleri de yapar: Rusçä. cäfåkäş (cefa çeken). Sahip olma bildiren kelimeler türetir: dindår. beşåvimiz (beşimiz). izçil (prensipli). +låq. kämçil (az bulunur. sävdågär (tüccar). Meslek adı ve sıfat yapar: äräväkäş (arabacı). . qızıqçi (şakacı). terlik diken). ämäldår (memur). såvungär (sabuncu). epçil (becerikli). tåşlåq (taşlık). qumlåq (kumsal). mäymunsimån (maymun gibi). çåpåndoz (kaftan ustası).

(kuvvetlen-). tez yürü-). +sirä-: Genellikle duygu bildiren fiiller türetir: suvsirä. +rä-: Genellikle yansıma kelimelere ve bazı sıfatlara gelerek fiil türetir: qåqrä. båyi. oylä.(ufak tefek işlerle uğraş-). +qa-/+ğa-: İşlek değildir: iskä.(düzel-. +ä-: Geçişli ve geçişsiz fiiller türetir: åtä. yığım (mahsül.(şarkı söyle-).(bozar-).(acı-).7. saçma sapan konuş-). niyet ve tavır ifade eden fiiller türetir: azsin. boşä. yoqål. +(ä)y-: Oluş bildiren geçişsiz fiiller türetir: kengäy. qana.(itibar etme-). uyumak iste-).(sükut et-). yolıq. işlä-(işle-. çinıq(sağlamlaş-).(kana-). değerini düşür-).(eziyet et-). beådåb (edepsiz). tåräy(daral-).(üzül-. +si-: Geçişsiz fiiller türetir.(tedavi et-.(yağlı yemek iste-). +tåy: Küçültme ve sevgi ifade eder: erketåy (nazlı. +lä-: Çok işlek bir türetme ekidir: qatlä. xamsi.(yadırga-. katman). eskir (eski-). åşa.(rastla-). canı tuz çek-).(acık-). aqar. surat as-). nåtekis (düzgün olmayan).(yadırga-). +äl-/+ål-: İşlek değildir: tüzäl. Yer.(acayip karşıla-). Fiilden İsim Yapan Ekler -(I)m/-(U)m: Somut ve soyut isimler türetir: bilim (bilgi. ekinzår (ekinlik).(başla-). åzäy.(hisset-.(ağar-).(söyle-. durul-). ilmsiz (bilgisiz). ingrä.(+si-n-): Duygu.(kısal-).(püskürt-). +sin. bilim). höngrä(hüngür hüngür ağla-). zoräy. tezik(çabuk.(genç görün-). ärzånsin. +zår: Farsça kökenlidir.(koklamak). nåtaniş (tanıdık olmayan). 2.(mühürle-). iyileş-). kökär.(anır-). qatläm (kat. äcäbsin. yutum (yudum). mekân bildiren kelimeler türetir: båtqåqzår (bataklık yer). şirincik). oyna. nämik. åğulä. küçsiz (güçsüz).(kaybol-). keçik. örtä. payqa.(sıkıl-). qızıqsin.(kaygılan-).(adlandırmak). güvrä. çängi.(tozut-). serbest ol-). kencätåy (ufaklık). emlä.Özbek Türkçesi 169 +siz: İsimlerden olumsuz sıfatlar yapar: åtäsiz (babasız). zårıq.(ayıpla-). sözlä. därdsin. yabancı hisset-). bevätän (vatansız). yönäl. qaråvsiz (bakımsız). yåtsin.(şüphelen-). nå+: Olumsuzluk yapan farsça bir ektir: nåtoğri (doğru omayan).(aşağıla-. mensimä. yüztäçä (yüz kadar).(çok dertlen-). mührlä. båsim (basınç). İsimden Fiil Yapan Ekler +(ä)r-: Geçişsiz fiiller türetir: özgär. åqım (akım). hängrä. gözünü kan bürü-).(şarıldamak). xayfsin. konuş-).(inle-). ağla-). dağıl-). +i-: Geçişsiz fiiller yapar: tinçi. çulğa. yåşär. öksi(üzül-.(alevlen-.(zehirle-). båşlä. ilaçla-).(çoğal-). åçqa.(zenginleş-). çeksiz (sınırsız). tozi.(azal-). 3.(fiyatını az bul-). kiyim (giyecek). cämlä.(tuz iste-. çalış-). gülzår (gül bahçesi). nåilåc (çaresiz). +kä-/+gä-.(azal-).(kuru-.(denkleştir-).(susa-). bükräy.(topla-). şirintåy (şirin. tengsit.(etrafını çevir-). qansirä(çok kan kaybet-.(sakinleş-. ölim (ölüm). ärzånlä(ucuzla-). +sit.(değiş-). qıyna. ontäçä (on kadar). ıssıqsirä. bükül-).(karar-).(uykusu gel-. bozär. kızış-). keksäy. kämi.(yönel-).(nemlen-).(anlamsız sesler çıkar-). sez-). Geçişli fiiller türetir: äybsit.(boşal-.(ye-).(eğil-. cimıq. hasat). çuldirä.(genişle-). +täçä: Tahmin ifadesi taşır.(azımsa-).(gecik-). ivirsi. beuyqu (uykusuz). tuzsirä. +ik-/+ıq-: Oluş bildiren geçişsiz fiiller türetir: åçiq. kuru hale gel-). qåräy.(meraklan-). kämsit. uyqısirä. yåtsirä. şımarık).(acık-). pürkä.(düşün-). munğäy.(oyna-). yåvğansirä. tilä. İşlek değildir: gärängsi. qayğur.(dile-).(katlamak). sayra. qısqar.(savril-.(+si-t-): İşlek değildir. be+: Olumsuz sıfat yapan Farsça kökenli bir ektir: bepul (parasız).(yaşlan-). . köpäy.(sıcak şeyler arzu et-). Ünite .(mavileş-). tizim (sistem).(şaşır-.

qåldıq (kalıntı. hain). pistirmä (pusu). batqåq (bataklık). -(I)k/-(U)k. böläk (parça. -mä: İsim-fiil eki olan bu ek kimi kalıcı isimler de türetmiştir: tügmä (düğme). olgun). sağınç (özlem. sevinç). özleş-).(kaz-.(it-).(kopar-). ekin. çirik (çürük). äytil. -(I)n/-(U)n: İşlek değildir: kelin (gelin). yåqılğı (yakacak). ğır/-gir. buzuq (bozuk). qaytar(döndür-. såtqın (satılmış. qızi. åçıq (açık). itär.: İsim ve sıfat türetir: uçqun (kıvılcım). yağın (yağış). åçğıç (anahtar).(söylen-). qura. külgi (gülme. -qån/-kän: Sıfat-fiil eki olan bu ek kimi kalıcı kelimeler de türetmiştir: kelişgän (yakışıklı). pişi. üylängän (evli). . saflaş-).(göçür-). tini. türtki (itme. ötkir (keskin).(bur-).(kaçır-). qurallän. påqlän. kesik. piçåq (bıçak). åçıq (açık). sorä. artık). Sıfat ve isim türeüir: sirgänçıq (kaygan). dayanak).-(I)q/-(U)q: İşlek bir ektir: küräk (kürek). hasret).(geçir-).(din-. qåvurma (kavurma). qåvurdåq (kavurma. -ğun/-gün. tutqıç (sap). åğmä (eğik). uçir. köçir. Fiilden Fiil Yapan Ekler -ä-: Kök fiilin anlamını pekiştiren fiiller türetir: burä. İşlek değildir: qopar. sözläşgiç (rehber). sınıq (kırık).(kız-). -qı/-ki: Somut ve soyut isimler türetir. sezgir (sezgin). çıqar. uyuşuk). nesne isimleri ve sıfatlar türetir: yåtåq (yatak). tiläk (dilek). soråq (soru). dizin). sevgi. kütil(beklen-). gülüş). yåpıq (kapalı). singi.(yapıl-). tepki (tekme). qåmäl. uyğun (uygun). -kä: İsim ve sıfat türetir. dürtme). tuğışgän (öz kardeş). kızartma). bir araya getir-).(giyin-). bölük). tügün (düğüm). tüşir(düşür-). quçåq (kucak). -(I)r-: Ettirgen çatı ekidir: şişir-. İsim ve sıfat türetir: yügürdäk (hizmetçi). yåzil. -qır/-kir.(uçur-). qaçir. quvänç (kıvanç.(yazıl-).(sorul-). tosqın (engel). -i-: Kök fiilin anlamını pekiştiren fiiller türetir: qazi. taqınçåq (takı). käyflän.(temizlen-). yulğıç (menfaatçi). ayirmä (fark. 4.(çıkar).(yıkan-). yåzma (yazılı). qåçåq (kaçak). yuvin. İşlek değildir: tilkä (dilim. -qun/-kün. -ğur: Sıfat türeten bir ektir: bolmägur (yaramaz). sezgi (sezgi). qåpqån (kapan). -çıq: İşlek değildir.(tavına gel-. -qın/-kin. -gån/-gän.(silahlan-). öçirgiç (silgi). måqtançåq (övüngen). -är/-ar-: Ettirgen çatı ekidir. yäsädåq (süslü).(ölç-). kazı-). tåpqır (zeki). qısqıç (kerpeten. parça). yırtqıç (yırtıcı). çizğıç (cetvel). -(I)l-: Edilgen çatı ekidir: soräl. -qıç/-kiç: Somut ve soyut isimler türetir. tekrar et-). sänçqı (çatal). -dåq/-däk: İşlek değildir. şimi. olgunlaş-). yetük (yetişkin. -dıq/-dik: İşlek değildir: sevdik (sevgili). qılin. qışlåq (kışlak).(em-.(açıl-). yığın. tutqı (demet). süyänçıq (destek. -çåq/-çäk: Sıfat ve isim türetir: tårtınçåq (çekingen). tüşkün (düşkün). qorqınç (korkunç).(tutuklan-). åvunçåq (teselli). kalan). körsätkiç (gösterge.(keyiflen-). yaşırın (gizli). keçir.(sevil-). köçirmä (kopya). hårdıq (yorgunluk). åçil. -ğın/-gin.(kur-.(tüt-).(sor-). süzgün. -qåk/-gäk: İsim ve sıfat türetir: qaçqåq (kaçak). yånğın (yangın). İşlek bir ektir: süpürgi (süpürge). qısqa (kısa). tütün (duman). tütä. kıskaç). -(I)n-: Dönüşlü çatı ekidir: kiyin. qonåq (konak). emçäk (meme). -ğı/-gi. yalınçåq (yalvaran). tåpildıq (buluntu). cimri). ökinç (pişmanlık). (i)nç: Duygu bildiren isim ve sıfatlar türetir: sevinç. tirişqåq (gayretli). qızğançıq (kıskanç. keskin. urişqåq (kavgacı). ilgäk (askı).170 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I -åq/-äk: Genellikle yer isimleri. aylanma (daire). içine çek-). ölçä. erinçåq (tembel. äytil. yulin.(yolun-). uyuşqåq (uyumlu). süyil.‘sin-. pişir-.(söylen-). qorqåq (korkak). -ğıç/-giç.

ötkäz. mingiz.(karşılaş-). güvenilir söz). -(I)msirä-: İşlek değildir.(alevlendir-). yuminqırä. åzğır.(geçir-). yåzädigän kitåbim (yazdığım/yazacağım kitap). sezilärli täsir (hissedilir etki). özgärt. -(I)t-: Ettirgen çatı ekidir: oqıt.(bitir-).(akıt-). dik-). oynamakta olan çocuk). yügüräyåtgän kişi (koşmakta olan kişi). uçräş.(emzir-). -dir-/-tir-: Ettirgen çatı ekidir: yedir.(kaldır-). qåldir. -är: Geniş zaman sıfat-fiilidir: åqar suv. oqıgän balä (okuyan çocuk). tekkiz.(çoğalt-). ayttir. yengilläş. Fiilin anlamına yakınlık. -ärli/-ärli: Çok kullanılan bir sıfat-fiil değildir: tüşünärli söz (anlaşılabilir söz). küliş(gülüş-).(değiştir-).(yerleş-).(getir-).(biraz yum-). qorqınqırä. tez çåpär at (hızlı koşan at).(biraz kork-). şair olduğumu söyledim). qılinäcäk işlär (yapılacak işler). bitkiz-(bitir-). çirit.(söylet-).(bindir-). -mäs: -är geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzudur: åkmäs suv (akmaz su). yakınlık anlamı katar: yığlamsirä(ağlamaklı ol-). köpäyt.(gider-). yåtqız. Türkiye Türkçesine “-An”. tegiz. Ünite . keläcäğini bilämän (geleceğini biliyorum). Yazı dilinde nadiren görülür. üzilmägän såvçilär (arkası kesilmeyen dünürler). tez åqar såy (hızlı akan çay).(girdir-). tutqaz(tuttur-). -qan: Geniş zaman sıfat-fiilidir: kelgän adäm (gelen adam). ölmäs şåir (ölmez şair). yåğäyåtgän yåmğır (yağmakta olan yağmur). sevintir. buni yåzgänningizgä işånmäymän (bunu yazdığınıza inanmıyorum). sönmäs hayåt (ebedî hayat).(göster-).(yatır-).(kaldır-. konuşma dilinde Türkmenceleşmiş ağızların dışında hiç kullanılmaz: yåzäcäk båla (yazacak çocuk). yüzläş.(okut-). İşlek değildir: emiz.(doldur-).(damlat-).(biraz kızar-). qorqqanigä qalbini åçärmidi? (korktuğuna kalbini açarmıydı?). oynäyåtgän bålä (oynayan.(hafifleş-).(biraz kork-). oqıydigän kitåb (okunacak kitap).Özbek Türkçesi 171 -(I)ş-: İşteşlik ekidir: cåyläş. Sıfat-Fiiller . turğız. yetärli pul (yeterli para). yåzäyåtgän qız (yazmakta olan kız). -qaz-/-gäz-. yåşär cåy (yaşanan yer). tåmiz.(azdır-.(çürüt-).(kopar-).(bakış-). båqış. iş bilgän kişi (iş bilen kişi). oxşät. “-dIk” ve -AcAk olan” şekillerinde aktarılabilir: bu fänlärni okıtädigän okıtuvçilär (bu dersleri okutmakta olan öğretmenler). kömäkläş.(yüz yüze gel-). boläcäk özgäriş (olacak değişiklik). külimsirä. işånärli söz(ınanılır. qorqımsirä.(kır-). -ğaz-/-gäz-: Ettirgen çatı ekidir: körgäz. emizdir.7. -(I)nqırä-: İşlek değildir. bitkäz.(baktır-. kütilmägän hådisä (beklenmeyen hadise). aqız. -iz-/-ız-: Ettirgen çatı ekidir. tedavi ettir-). saqläydigän cåy (sığınak). -(a/-y)digän: Çok kullanılan bir sıfat-fiildir. körilmägän qår (görülmeyen kar).(değdir-). yånär tåğ (yanar dağ).(gülümse-). yoldan çıkar-).(yedir-).(geçir-). -qız-/-kiz-.(değdir-). toyilmäs suhbät (doyulmaz sohbet). tolğaz.(yardımlaş-). azlık katar: qızarinqırä. külär yüz (güler yüz). Fiilin anlamına benzerlik. båqız. tirilt.(dirilt-).(sevindir-). Men şåir ekänimni aytdim (Ben. yetkäz. -ğız-/-giz-: Ettirgen çatı ekidir: kirgiz.(ulaştır-). bilinmäs küç (bilinmez güç). keltir. üzdir. bolär-bolmäs söz (olur olmaz söz). -gän. ketkäz. körgänimni aytib (gördüğümü söyleyip). yålqınlät.(yardımlaş-). aytär gäp (söylenecek söz). Özbek Türkçesindeki sıfat-fiiller şunlardır: -(ä)yåtgän: Az görülen bir sıfat-fiil eki olup Türkiye Türkçesine “-mekte olan” şeklinde çevrilebilir: keläyåtgän (gelmekte olan). erit-. quriläcäk binå (inşa edilecek bina). qårın toydirärlik bir käsb (karın doyuracak bir iş). ötkiz. ölik yığadigän ärävälär (ölü toplayan arabalar). -kän. körmäs köz (görmez göz).(emdir-).(benzet-). -äcäk: Az görülen bir sıfat-fiil ekidir. yårdämläş. sındir. tüşünärli gäp (anlaşılır cümle).

1. -mäsdän: Türkiye Türkçesine “-madan” ve “-maksızın” şekliyle çevrilebilir: quyåş båtmäsdän (güneş batmadan). közdän ğåyib bolgünçä (gözden kayboluncaya kadar). ya birleşik fiillerde kullanılır: kelä kelä (gele gele). kitåbni oqımäy (kitabı okumadan). -gäniçä: “-dığı şekilde. uxlärkän (uyurken). sizni körgäni keldik (sizi görmeye geldik). palåvni såvıtmäsdän (pilavı soğutmadan). “-ınca/-ince” anlamlarını verir: xatni oqıp bolgäç åtämgä qaytärdim (mektubu okur okumaz babama verdim). -dığı üzre” anlamını verir: bilgäniçä äytä båşlädi (bildiği şekilde anlatmaya başladı). mäktäbgä kirgeç (mektebe girince). -qaç: Türkiye Türkçesindeki “hemen. üydän çıqqandä (evden çıktığı zaman). anında” anlamlarını veren “-maz/ -mez”. -gäni: Sebep bildirir. -ä/-y: Tek başına kullanılmaz. åçlikdän qırılä båşlädi (açlıktan kırılmaya başladı). aytä båşlädi (söylemeye başladı). debån (diyerek). Özbek Türkçesinde görülen zarf-fiiller şunlardır: -(i)b/(-bån): İşlek zarf-fiil eklerindendir. oqıy åldi (okuyabildi). gäpläşmåq (konuşmak). åtäsini körmägäç yığläy båşlädi (babasını görmeyince ağlamaya başladı). beriş (veriş). Ya tekrar halinde. eşikni qåqqandä (kapıyı çaldığında). alıp çık-). åliş (alış). görmeyinceye kadar). işlägäli keldim (çalışmak için. oqımişli kişi (okumuş kişi). yığläb yubår. ketärkän (giderken). e-kän: İsim fiilinin zarf-fiil şeklidir: qol çözärkän (el uzatırken). seni körgändä (seni gördüğüm zaman). oqış (okuyuş). -günçä: “-ıncaya kadar” anlamını verir: åtäm kelgünçä men gazeta oqıdim (babam gelinceye kadar gazete okudum). -mäy: Türkiye Türkçesine “-madan” olarak çevrilir: ölmäy yåzgä çıqdik (ölmeden yaza çıktık). köriş (görüş). Türkiye Türkçesine “-mak için” şeklinde çevrilebilir: gilås såtgäni båzårga bårdim (kiraz satmak için pazara vardım). nånüştä qılmäsdän üydän çıqmäydi (kahvaltı yapmadan evden çıkmaz). ötmiş täcribe (geçmiş tecrübe). ötmiş mädäniyät (geçmiş medeniyet). yığiş (yığış.172 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I -miş: Az kullanılan bir sıfat-fiil ekidir: ötmişni ilåhiyläştirgänsän (geçmişi Tanrılaştırmışsın). üygä kirmäb (eve girmeyip). tutqaç (tutunca). åqızmäy-tåmızmäy (hiç gecikmeden). yüriş (yürüyüş). -bån şekli az kullanılır: kelibån (gelip). öylänib öylänib (düşüne düşüne). yığma). boliş (olma). bår ekän (var iken). -käç. Zarf-Fiiller Hareket Adları (İsim-Fiiller) Özbek Türkçesinde hareket adları üç türlü ekle yapılır. 2. -gäli: “-gäni” ile aynı anlama gelir: sizgä pul bergäli keldim (size para vermek için (vermeye) geldim). Tekrar grupları ve birleşik fiil kuruluşunda da kullanılır: üygä kirib otirdi (eve girip oturdu). -(i)ş: Özbek Türkçesinde istisnasız olarak bolca kullanılan bir hareket ekidir: özgäriş (değişme).(ağla-). -gändä/-qandä: Türkiye Türkçesine “-dığında. bilmåq. bilmåq (bil- . sevmåq. -gäç. yaparak). ålib çıq.(al-. sizni ålib ketgäli keldim (sizi götürmek için geldim). külib külib sözlädi (gülüp gülüp konuştu). nimä gäpligini tüşünålmäy (ne olup bittiğini anlayamadan). Özbekçä ögränärkän (Özbekçe öğrenirken). båşqa gäp äytmäsdän çıqıp ketdi (başka söz söylemeksizin çıkıp gitti). -måq: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir: oqımåq (okumak). küymåq (yanmak). oqıp-oqımäy (okuyup okumadan). çalışmaya geldim). ziyåfät tügämäsdän (ziyafet bitmeden). üyge bårgünçä (eve gidinceye kadar). körgäç (görünce). -dığı zaman” şekliyle aktarılabilir: Änvär kelgändä (Enver geldiğinde). öçmåq (sönmek). oqıy oqıy (okuya okuya). yasabån (yapıp. körmägünçä (görmeyince. miltıq åtgånimizdä (silah attığımızda).

şahıs için kullanılabilmektedir. Biz äytmäsimizdän sen özing kelsä eding. sening (senin). sizning (sizin). Ancak men ve sen zamirlerinin ilgi ve yükleme hâllerinde ek başındaki “n” düşer: mening (benim). Böz ustälärining icådiy dıqqati änä şulärdädir. hâli Bul. II. özingiz. hâli meni seni sizni uni bizni sizni sizlärni senlärni ulärni mendä sendä sizdä undä bizdä sizdä sizlärdä senlärdä ulärdä Ayr. Ünite . çokluk için ayrıca “sizlär” biçimi kullanılır. İşaret Zamirleri: Özbek Türkçesinde işaret zamirleri: bu. (Bez ustalarının yaratıcı dikkati işte bunlardadır). sevmäslik (sevmemek). (Kendim çalışıyorum). seni. bilmäslik (bilmemek). Ayrıca “uşbu” zamiri de Özbek Türkçesinde kullanılır. “ulär” zamiri de nezaket ifadelerinde teklik III. c. ötmåq (geçmek). özing. bizni (bizi). Örneklerde görüldüğü gibi. ulärdän. bulär (bunlar). körüv (görme). Kärimä özi kirib keldi. (Biz söylemeden sen kendin gelseydin). nezaket ifadelerinde II. Kelime Türleri Zamirler a.2 Özbek Türkçesinde Kişi Zamirlerinin Hâl Ekleriyle Çekimi b. Dönüşlülük Zamiri: Dönüşlülük zamiri “öz”dür: özim (kendim). (Bu onun düşmanlığındandır). Dolayısıyla. Olumsuzu -mäslik ekiyle ifade edilir: oqımäslik (okumamak). senlär zamiri. oquv (okuma). sizlär. hâli men bilän sen bilän siz bilän u bilän biz bilän siz bilän sizlär bilän senlär bilän ulär bilän Tablo 7. İsimlere gelen hâl ekleri zamirlere de aynen gelir: mengä (bana). çokluk şahıs zamirinin kaba şeklidir. zamirler çokluk ekini aldığı zaman araya zamir n’si girmez. Bu uning düşmänligidändir. siz Çokluk biz. şahıs zamiri olmakla birlikte. meni (beni). çokluk şahsın teklikle karışmaması için. -(U)v: Özbek Türkçesinde bu ekle oluşan fiil biçimlerini de hareket adlarına dahil etme eğilimi vardır: yåzuv (yazma). özi. özläri. (Kerime kendisi girdi). bundä. hâl eklerini alınca araya zamir n’si girer: bungä (buna). Ancak. hâli mengä sengä sizgä ungä bizgä sizgä sizlärgä senlärgä olärgä Yük. 3. . Kişi zamirlerinin hal ekleriyle kullanımı şöyledir: Yalın hâl men sen siz u biz siz sizlär senlär ulär İlgi hâli mening sening sizing uning bizning sizning sizlärning senlärning olarıñ Yön. bizlär siz. qutlåv (kutlama). sadece küçük ses farklılıkları gösterir. soråv (sorma).7. Özbek Türkçesinde kişi zamirleri şunlardır: Teklik men (ben) sen. II. ungä (ona). II. undän. u (o).Özbek Türkçesi 173 mek). sendä. Özim işläymän. Kişi Zamirleri: Kişi zamirleri Türkiye Türkçesindeki gibi olup. ungä (ona). şulär (şunlar). hâli mençä sençä sizçä unçä bizçä sizçä sizlärçä senlärçä ulärçä Vas. öşä (o). özimiz. oqımåq (okumak). öşälär (onlar)’dır. hâli mendän sendän sizdän undän bizdän sizdän sizlärdän senlärdän ulärdän Eşt. qıdıruv (arama). teklik şahıs için de kullanılmaktadır. ulär (onlar). şu. senlär u (o) ulär (onlar) “siz” çokluk II.

e. on. vasıflarını. sayılarını. kimi). Niteleme Sıfatları: Varlıkların özelliklerini. 2. qay bir (hangi bir). herhangi bir şey). åltinçi klass (altıncı sınıf). nimädir (bir şey. yigirmä (yirmi). keng mäydån (geniş meydan)çuqur quduq (derin kuyu). ba’zi (bazı). neler sebep oldu). “yärim” (yarım) kelimesi getirilerek de yapılır: yärim yol (yarı yol). Sayı Sıfatları: Kendi arasında dörde ayrılmaktadır: a. d. ikkinçi üy (ikinci ev). Şundäy fikrgä kelişingizgä nimä säbäb boldi. Soru Zamirleri: Özbek Türkçesindeki başlıca soru zamirleri şunlardır: qaysi (hangi). ikki. (Ben şu kitabı okudum). milliard. b. birisi). biråv (biri. kimler). åltinçi yil (altıncı yıl). bäri (hepsi). åltmiş. ällänimä (bir şey). c. (O kitap roman. ellik (elli). Sıra Sayı Sıfatları: Asıl sayıların sonuna +(i)nçi eki getirilerek yapılır: birinçi kün (birinci gün). bir yärim såät (yarım saat). yüz. Yilning eng ıssıq åyi qaysi? (Yılın en sıcak ayı hangisidir?). nimäler säbäb boldi. bu kitåb esä därslik. (Hiç kimse yerinden kımıldamasın). beş. härbiy kiyim (askerî elbise). Kendi arasında dörde ayırabiliriz: 1. Asıl Sayı Sıfatları: İsimlerin önüne gelerek onların asıl sayısını belirten bu sayılar. yärim häzil yärim çin (yarı şaka yarı ciddi). neçtäsi (ne kadarı). şu mähäl. bir qançä (bir kaç). birisi). här kim (herkes. yetmiş. nimä (ne). barçä (hepsi. Hämmäning dıqqati dokladçidä. suvsiz yer (susuz yer). ikki kilo üzüm (iki kilo üzüm). öşä keçä (o gece). kim/kimlär (kim. qaysi bir (herhangi biri). säkkiz. toqsån. biri. Belirtme Sıfatları: Belirtme sıfatları varlıkların yerlerini. her biri). u ve öşä”dır. tört. (Hatice. (Herkes ektiğini biçer). Xadiçä öşä gäpdän song bütünläy özgerdi. bir närsä (bir şey). b. ällänärsä (bir şey). Men şu kitåbni oqıdim. Belirsizlik Zamirleri: Özbek Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: älläqaysi (herhangi bir. bu kitap ise ders kitabıdır). nimäni (neyi). “bu” yakını. “u” ve “öşä” ise en uzağı işaret eder: bu üy (bu ev). Sıfatlar a. yåmån xåtin (kötü kadın). toqqız. u yåq (o taraf). ayrim (bazı. kimdir (biri. Kesir Sayı Sıfatları: Kesir sayı sıfatı. biri). (Hepimiz pamuk toplamaya katıldık). songgi söz (son söz). qançäsi (ne kadarı). qırq. (Hepsinin dikkadi bildiri sunan kişide). ming (bin). qızil bayråq (kızıl bayrak). Ayrıca +tädän eki de bir üleştirme sıfatı yapan ektir: beştädän ålmä (beşer elma). ottiz kişi (otuz kişi). toqqızinçi åy (dokuzuncu ay). ba’zi birlär (bazıları.174 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I d. xämmä (hepsi). Özbek Türkçesinde sadece bir sayısına gelir: bir+är kün (birer gün). şu. tört yüz yil (dört yüz yıl). . yettidän bir (yedide bir). Kim keldi? (Kim geldi). säkkizdän üç (sekizde üç). yettitädän yigit (yedişer yiğit). Üleştirme Sayı Sıfatı: Türkiye Türkçesinde sayıların üzerine gelerek üleştirme sıfatı yapan +er eki. o konuşmadan sonra tamamen değişti). ålti. ottiz. heç kim (hiç kimse). qårä tåş (kara taş). soru durumlarını ve belirsizlik şekillerini belirtirler. nimälär (neler). kimileri). U kitåb-roman. “şu” biraz uzağı. säksån. kimsä (kimse). räsmli kitåb (resimli kitap). kättä üy (büyük ev). Här kim ekkänini orädi. Türkiye Türkçesiyle aynı olup sadece bazı ses değişmeleri gösterir: bir. sayılara +dän eki getirilerek yapılır: beşdän ikki (beşte iki). üç. herkes). yetti. yigirmä beş xånä (yirmi beş hane). yigirmänçi äsr (yirminci asır). älläqançä (birkaç). bir neçä (birkaç). åq köngil (temiz kalp) vs. İşaret Sıfatları: Özbek Türkçesinde işaret sıfatları “bu. Bärçämiz paxta terişgä qatnäşdik. (Bu fikre ulaşmanızda ne sebep oldu. närsä (ne). ontädän kişi (onar kişi). Heç kim cåyidän qımirlämäsin. yapılarını bildirmektedirler: yaxşi kişi (iyi insan). qaysiläri (hangileri). million.

ançä (birçok). mingläb. tün (gece). Qandäy kitåb ålding? (Nasıl bir kitap aldın?). törtälåvi (her dördü. -älåvi ekleri vardır: onläb (onlarca). (Özgürlük neşesini kemire kemire ileriye adım atıyorlar). åld (ön). ertä (yarın). häli (hâlâ. -läb. ilgäri (ileri. mäcburän (mecburen). (Bütün işlerinizi daima zamanında yapınız). fälån (falan). henüz). håzir (şimdi). hangi esirleri soruyorsunuz?). keçqurun (gece). Ålmäning kilosi neçä som? (Elmanın kilosu kaç som?). (Şeytan her zaman omuzumuzda). härqaläy (her türlü). ontäçä (on kadar). başqa (başka). gece). birkaç): ba’zi (bazı). birdän (birden). qadim (eskiden). birgä (birlikte). näri (öte. endi (şimdi). Håzir çıqamän. nimä (ne. Şäytån hämmävaqt yelkämizdä. älläqandäy (herhangi). Ünite . (Herhangi bir kitap okumuştum). Özbek Türkçesindeki bazı zaman zarfları şunlardır: bugün (bugün). vakti gösterir. bultur (geçen yıl). Özbek Türkçesinde bazı nitelik zarfları şunlardır: därhål (derhal). båyä (az önce.Özbek Türkçesi 175 Özbek Türkçesinde ayrıca sayılara getirilerek topluluk sayı sıfatları yapan -älä. -dedi. yüzläb (yüzlerce). Özbek Türkçesinde bazı yer zarfları şunlardır: åst (alt). heçbir (hiçbir). nasıl). Nitelik (Durum) Zarfları İş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir. ileri). öte gitmekteydi). ne kadar). årt (art. keyin (sonra). hämmä (bütün). burun (önce). (Şimdi çıkıyorum dedi). toğri (doğru).7. keçä (akşam. päst (alt. (Her türlü hastalığın çaresi var). årqa (arka). yuqåri (yukarı). ora. hep). Biz keyin ne deymiz? (Biz sonra ne diyeceğiz?). biråz (biraz). qançälik (ne kadar). Barçä işläringizni här dåim öz väqtidä bäcäring. hämişä (hep. Emirzådäm. neçä (kaç. geri). aşağı). qaysi äsirlärni äytursiz? (Emirzadem. Här qandåy käsällikning dävåsi bår. ävväl. Zarflar Zaman Zarfları İş ve hareketin olduğu zamanı. Erkinlik näş’äsini kemirä-kemirä ilgäri båsädilär. tåşqari (dışarı). (Soğuk havaya rağmen dışarı çıktı). härqançä (her türlü). talay (birçok). Yer-Yön Zarfları İş ve hareketin yapıldığı yeri bildirir. keyin (sonra). üçåvlån (üçü). åvlån. -åv. qarşi (karşı). heçqandäy (hiçbir). bir neçä (bir nice. här (her). Siz keçqurun neçädä uxläysiz? (Siz gece kaçta uyursunuz?). åldin (önceden). öne doğru). henüz). song (sonra). qançä (kaç). hämmävaqt (her zaman). (Sabahleyin mutlaka kahvaltı yapmalısın). ertäläb (sabahleyin). därhål (derhal). Älläqandäy kitåb oqıgän edim. Ertäläb älbättä nånuştä qılişing keräk. törtåv (her dördü). qandäy (nasıl). qaysi (hangi). . Bir neçä täläbä bu kitåbni oqıgän. näri ketäyåtgändi. Soru Sıfatları: Soru sıfatları şunlardır: qay (hangi). daima). biråv (bir). barçä (bütün. (Yaşlı kadın nelerdir diye dır dır edip. üst (üst). beri. dördü de). içkäri (içeri). (Birkaç öğrenci bu kitabı okumuş). härqandäy (her türlü). songrä (sonra). -täçä. Belirsizlik Sıfatları: Başlıca belirsizlik sıfatları şunlardır: birån (bir). köp (çok). Nimä hådisä boldi? (Nasıl bir olay oldu?). Kämpir nimälärdir deb cävräb. Sovuq havå bolişigä qaramäy taşqarigä çıqdi.

Bu täråzi käm tårtyäpti. esiz (yazık. nimägä (niye. zorğa (güç bela).Bäy-bäy! Tiling kesilsin. gramer vazifesi gören kelimelerdir. birmäbir (bir bir). eh).176 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I täsådifän (tesadüfen). Qårnim toq. .. yavaşça). bäy-bäy (hayret. niçin). munaqa (böyle). Ne zaman gideceğiz?). zinhår (asla). ästä (yavaş. ämmå zerikdim. Qışlåqqa hämmämiz birgä bårib edik. kadını büsbütün şaşırttı). qandåq (nasıl).Dåd! Våy dåd! Qaraqçilär båsdi! . (Sonra yavaşça gelip divana oturdu). (“İmdat! Eyvah! İmdat! Eşkıyalar bastı! Geçitin arkasından iki kadın feryat kopardı).dåvån arqasidän ikki håtın färyåd kötärib çıqdi. köp (hep. bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır. säl (biraz. (“Yazık.” diyerek. tämåmän (tamamen). birmunçä (biraz). ama sıkıldım. (Bu şey. Nurmetcan bağırdı). hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen. bütünläy (büsbütün). ättäng (vah.. azıcık). Ünlemler. İkki kişi zorğa qåçib qutulibdi. äzmunçä (az. å (ah. pis herif! Kâfir!). qaytä (tekrar). çok). vay). 1. a. mol (bol). åbbå (abov. zarfları ve sıfatları soru ilgisiyle belirleyen zarflardır: Özbek Türkçesinde bazı soru zarfları şunlardır: qandäy (nasıl). hox-hö (hayret etme ünlemi). våy (vay). dåd (imdat). Songrä sekin kelib kärävåtgä otirdi. biräz (biraz). niçin). nimä üçün (ne için). nimädän (neden. gözäl (güzel). undäy (öyle). bälli (güzel. qaçån (ne zaman). åhistä (aheste. niçin). . yavaşça). Miktar Zarfları İş ve hareketin miktarını bildirir: piçä (azıcık. ançä (bir hayli). çäksiz (sınırsız). Ünlemler: His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir. dönüp gitti). uf. neçük (nasıl. (Ben iyi bilirim). İçkärigä tåmån ästä båsib yürä båşlädi. Duygu Ünlemleri: Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: Özbek Türkçesindeki başlıca duygu ünlemleri şunlardır: åh (ah). Qaçån ketämiz? (Karnım tok. Könglim birmunçä tinçländi. sekin (sakin. Men yaxşi bilämän. yaxşi (iyi). çoğunlukla). zimdän (gizlice). aferin). qançägäçä (ne zamana kadar). bädbaxt! Kåfir! (Vay vay! Dilin kopsun. fazla). åv (of). ättäng. yazık. eksik). cüdä (çok). (Köye hepimiz birlikte gitmiştik). oho. (Gönlüm biraz rahatladı). (İçeriye doğru yavaşça yürümeye başladı). ne yazık). qahrämånlärçä (kahramancasına). Kämpir hıylä uzåqläşgändä. årtıq (çok. Åbbå betävfiq-ey! (Vay imansız be!). yåmån (kötü). käm (az.” deb qaytib ketdi. Nurmätcån qıçqırdi. Nimä üçün biz şifåkårlärgä murocaat etämiz? (Biz niçin doktorlara başvuracağız?). äksäri (ekseri. Bu närsä xåtinni bütünläy gängrätib qoydi. “Ättäng. epey). Edatlar Tek başlarına anlamları olmayan. (Yaşlı kadın hayli uzaklaşınca.. uh. (iki kişi zor bela kaçıp kurtulmuş). birazcık). (Bu terazi eksik tartıyor). birgä (birlikte). negä (niye). şundäy (şöyle). Buni qandäy qılämiz? (Bunu nasıl yapalım). härhåldä (herhalde). yazık). Soru Zarfları Fiilleri.. eng (en). cim (sessiz). yäyåv (yaya). hıylä (hayli. anıq (açık. . köp (çok). belli). våh (vah). acıma ve nefret ünlemi). yavaşça). biraz). tüf (tüh). Endi negä åråm ålgäni qoymäysiz? (Şimdi niçin dinlenmeye izin vermiyorsunuz?).

håy (hey). kelime gruplarını. alälxusus (özellikle). iş tämåm. işte görüyorum!). Cümle Başı Bağlaçları: Cümle başı bağlaçları. (Ben ne içki içerim ne de sigara). häm. aynıqsä (özellikle.ister)... c. işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: änä (işte. dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: yå . d. tå (ta). yänä (ve). ämmå (ama).. änåv/änävi (işte bu). lakin). ey. biråq (fakat. läbbäy (peki. Cevap Ünlemleri: Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: hä (evet). Karşılaştırma Bağlaçları: Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru.mäyli (ister. (Soru sorsam. birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbirine bağlayan.. öz håliçä qoyä bering. yåinki (ya . Åriy råst. d.. işte bu). Xoş. (Demedim. men keldim. ekmek bulup geldim).hem). nån tåpib keldim.. tıpkı kekeme gibi “i. Xåh çetni kezäyin. a. bazen asabi). iş tamam). låaqal (hiç olmazsa). yåki Buxårägä. gerek).. cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan. xåh. faqåt (fakat).7. häy (hey). Keçä såkin vä ilıq edi. (Evet doğru... xåh öz yerimni. işte o). ben geldim.. İndingä ertä bilän yå keçqurun.. 2. Änä. olur). håv (ey).. sakin ve ılık idi).. yå (ya . keräk . (Hem kitap hem de defter satın aldım). c. Äziz bilän Bekzåd qayerdä? (Aziz ile Bekzad nerede?). hayır).. Sıralama Bağlaçları: Art arda gelen unsurları.. eğer).häm (hem.i... yå . nä. Kitåb häm däftär såtib åldim. porselen kâsede kuru üzüm var). size söylüyorum!).. miståvåqdä nån. yoq (yok. biråq Nådirä eşitmädi. Gäp soräsäm. kelime gruplarını.. xuddi tili yoq såqåvdäy “i. ya).. (İşte.. mäyli (olur.. bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir. pekâlâ). evet. Äyä. xop (peki. Bağlaçlar: Kelimeleri. bäşärti (şayet. xoş (peki.. bälki (belki). tamam). keräk (gerek ..Özbek Türkçesi 177 b. (Bazen neşelisiniz. çünånçi (mesela). mäyli. Gåhå huşçaqçaqsiz. körib turibmän. Gösterme Ünlemleri: Birini.. b.. Denkleştirme Bağlaçları: Birbirine denk olan. -Håy bålälär.ister). lekin (lakin). (Dün.. yaxşi (peki). bäs (tamam). ehtimål könärdi. doğru. bakır tabakta ekmek... kendi haline bırakıverin). gåhå äsäbiy. birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: yåki (veya).. bazen). dem (bazen . Seslenme Ünlemleri: Hitap için kullanılan ünlemlerdir: e. mänä (işte. sengä äytämän! (Hey çocuklar. kelimeleri. huv (hu).. (Lale bağırdı ama Nadire işitmedi). gåhå (bazen . bilän (ile). ya da). Ünite . (Öbür gün erkenden veya akşamüstü). ya da)... işte görüyorum. nä sigaret çekämän. yå . håvva (evet.i. çünki (çünkü). (Hey. cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: vä (ve). göyå (güya. ister kendi yerimi). cädid. sanki). (Pekâlâ. hä. äftidän (galiba). yåhud (veya.nä (ne. cümleleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: ägär (eğer).. elbette). yahut). Yå Sämärqandgä ketäylik.. Demädim. dem . Men nä içkilik içämän. likåpçädä mäyiz bår. Grammofon degän buyumni körgänmisän yåki eşitgänmisän? (Gramofon denen aleti gördün mü veya işittin mi?). yåki (ya . bazen). Hä. Mäyli.” qılädi.. Ey Özbek xalqıning båtir ävlädi! (Ey Özbek halkının yiğit evladı!). ehtimål (belki). yeni). gåhå . bålälär keliştimi? (Peki. Lålä baqırdi. bir şeyi göstermek için kullanılan.ne). åriy (evet. tıpkı). körib turibmän! (Evet. (Ya Semerkant’a gidelim ya da Buhara’ya). (İster gurbeti gezeyim... evet). buyur).. äyä (ey). çocuklar geldiler mi?). veya). . gärçi (gerçi). bopti (olur)... (İşte gördün mü.. häm (de). bilhassa). yå (ya.xåh (ister. Mänä kördingmi.. belki razı olurdu). Özbek Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır..” yapıyor)... xuddi (aynı.

Şundän keyin sofining tili ayländi. . Xatni poçtä arqalı cönätdim. Tönkälär cüdä köp. (Yağmur yağmasına rağmen hava ılık idi). Räis köpçilikkä qarätä şundäy dedi. Özbek köp bütün yer yüzidä. 3. Såät yanglığ işlär edi mämläkät. dåir. qarätä (doğru). ışıldayan lambaya doğru yöneldi). (Ben dünden beri işte değilim). singäri (gibi). käbi (gibi). (Özbek çok bütün yeryüzünde ama/Âlemde başka Özbekistan yok). körä (göre). keyin (sonra). misåli (gibi). (Gümüşe göre altın ağırdır). yanglığ (gibi). arqalı (yoluyla). Son Çekim Edatları: Özbek Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. (Ben de size katılmak istiyorum). (Memleket saat gibi çalışırdı). ämmå/Ålämdä båşqa heç Özbekistån yoq. burun (önce). (Salih. Sålih Mahdumning håvlisigä qaräb ketdi. boyiçä (boyunca). hävå ilıq edi. häm (de. hiç olmazsa haftada bir defa görünüyordunuz). (Sıddıkcan. Yåmğır yåqqanligä qarämäy. tåmån (doğru. häm birbirigä köp cüdä yaqın. Yönelme halinden sonra kullanılanlar: qadär (kadar). Yer esä tåş-metin (Çotuklar çok fazla. boyi (boyu). beri. özgä (özge). aydınlığa doğru yol açtım). kalabalığa karşı şöyle seslendi). b. (Yazmadan önce bu kitabı okudum). (Elbette. o ise kaldı). säbäbli (dolayı). çåğli (kadar). Sona Gelen Bağlaçlar: Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: bolsä (ise). beri). Sıddıqcån miltilläb turgän çiråqqä tåmån burıldı.178 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Älbättä. uçün (için). böläk (başka). -dıkça). Yalın ve ilgi halinden sonra kullanılanlar: bilän (ile). yåruğlik sarı yol åçdim. Ayrılma halinden sonra kullanılanlar: åldin (önce). qaräb (doğru). u bolsä qåldi. (Ben geliverdim. Kümüşgä qarägändä åltin åğır. binåän (binaen). bu kitåbni oqıdim. Men häm sizgä qoşilişni istäymän. sayın (her. (O etrafa bakmadan her zamanki gibi gururla geliyordu). Men keçädän båşläp işdä emäsmän. U ätråfgä näzär sålmäy. taşqari (başka). (Başkan. e. Zemin ise kaskatı). buyån (beri). (Ondan sonra müezzinin dili dolaştı). Yåzmäsdän burun. hem de birbirine çok yakın. song (sonra). ornigä (yerine). (Gayret edip dağlar aştım. dä (de. boyläb (boyunca). qaräğändä (göre). låaqal häftädä bir märtä körişib turär edingiz. Tirişdim tağlär åşdim. da). 1953-nçi yildän buyån Londondä yaşäyäpmän. esä (ise). båşläb (itibaren. dåvur (kadar). (1953 yılından beri Londra’da yaşıyorum). (Toplantıya yirmi kadar kişi geldi). dek (gibi). qarşi (karşı). hämdä (hem de). Men undän åldin keldim. Mäclisgä 20 çåğli kişi keldi. qarämäy (rağmen). här vaqtdägi käbi ğurur bilän kelär edi. sarı (doğru). Men keläberdim. qärämäsdän (rağmen). (Mektubu posta aracılığıyla gönderdim). Mahdum’un avlusuna doğru gitti). da). båşqä (başka). c. ävväl (önce). (Ben ondan önce geldim). taraf).

Özbek Türklerinin tarihini anlatmak. 3.000. Özbek Türkçesini tanımlamak. Aybek’in “Kutlug Kan. Çağdaş anlamda hikâye ve roman. Özbek Türkçesinin ağızlarını üç grup hâlinde tasnif etmek mümkündür: 1. Türkistan’ın coğrafi ve kültürel merkezi olup bölgenin en önemli cumhuriyetidir. Nevaiy. yüzyıldan itibaren bölgeye giren Ruslar. 3. 1 Eylül 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. Kâdirî’nin “Ötken Künler. C’lavçi (c’li) ağızlar/Kıpçak grubu. Karluk. 1924’ten 1991’e kadar Özbek Türkleri Rus hâkimiyeti altında yaşamışlardır.5 milyon nüfusa sahiptir. Hokand. 1860’larda Buhâra ve Hive Hanlıklarını zayıflatıp Hokand Hanlığını ilhak etmişlerdir. 1910’larda başlayan Özbek hikâyeciliği ve romancılığı 1920’lerde gelişir. Türkistan’ın kuzey bölümünde. Özbek Devleti.000’u aşan bir nüfusa sahiptir. Namangan. 2. Yeni Dönem. Balelik. Kırgızistan ve Türkmenistan’ın sınır bölgelerinde konuşulur. Aynî’nin “Buhara Celladları”. Hasan Eren ise bu sözün ‘Özü+berk’ sözünden geldiğini söyler. Buhâra. Azerbaycan ve Kazan Tatar Türk edebiyatları ile girmiştir. Özbek adının kökeni ve yapısı ile ilgili olarak da çeşitli görüşler vardır. Sovyetler Birliği’nin parçalanmasından sonra 20 Haziran 1991’de bağımsızlığına kavuşmuştur. Karluk grubunun bir temsilcisi omakla birlikte Özbek Türkçesinin içinde kuzey ve batı Türkçesinin özellikleri de görülür. Taşkent’ten başka Semerkand. Yeni alfabe ortak Türk Latin alfabesinden hem uzaklaştırmış hem de alfabeyi karışık ve kullanışsız duruma getirmiştir. Oğuz grubu. Y’lavçi (y’li) ağızlar/ Karluk grubu. büyük dedesi Özbek Han’ın adını verdiği devleti 1428’de kurarak bağımsızlığını ilan etmiştir. Ünite . bağımsız. Abdullah Kâdirî ve Sadrettin Aynî’nin bunda rolü çok büyüktür. Özbek Han’dan geldiği en fazla taraftar bulan görüştür. yüzyılın başında Timurluların hâkimiyetine son vererek. Özbek Türkleri. Suskunluk Dönemi (1938-1960). Denis Sinor’a göre Özbek sözü ‘Oğuz+bek’ kelimelerinin birleşmesinden çıkmıştır. XV. 1740 yılında Nâdir Şah.Özbek Türkçesi 179 Özet 1 Özbek adını açıklamak. Özbekistanın yerini belirlemek. yüzyıl başlarında bir Özbek edebiyatı ortaya koymuşlardır. asrın ortalarına doğru bir güç hâline gelmeye başlamışlardır. Nukus. Fergana. Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan lehçedir. Amuderya ve Sirderya nehirleri arasında Mâveraünnehir ve Fergana havzasında yer alan Özbekistan. XVIII. Andican. 1940’tan sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır. Nihayet. Türkistan’a yayılıp büyük bir güç hâline gelmişlerdir. 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanan Özbek Türkleri. Özbek Türklerinin kendi nüfusları ülke nüfusunun % 85’ini oluşturur. Özbekistan 20 Haziran 1990 yılında egemenliğini. Türk dilinin üç büyük grubundan biri olan Doğu Türkçesi (Karluk) kapsamında değerlendirilir ve Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. 1993 yılında kabul edilen Latin alfabesi 1995’te değiştirilmiştir. Vambery’e göre Özbek kelimesinin tam anlamı “kendi kendinin beği. Özbekistan’ın dışında yoğun olarak Kazakistan’ın güney bölümünde. H. 447. Bâbür Şah’ı yenerek 1500 yılında hükümdarlığını ilan etmiştir. Altın Orda Hanı Özbek’in (1312-1340) soyundan gelen idareciler tarafından kurulmuş ve Fergana vadisindeki Türkleri bir araya toplamıştır. Karahanlı ve Çağatay edebiyatlarını tarihî bir devamlılık içinde izleyerek XX. Kıpçak ve Oğuz Türklerinin birleşmesinden meydana gelmişlerdir. güneyinde ise Afganistan ve Türkmenistan ve batısında da yine Türkmenistan yer alır. Özbekistan. 4 2 Özbek edebiyatını anlatmak. Ulug Yol” romanları önemlidir. Nevâiy.7.400 km2 bir alana ve 22. Çağdaş Özbek şiiri üç döneme ayrılır: 1. Özbekistan idari olarak 12 bölge- 5 3 . Batu’nun kardeşi Şeybânî neslinden gelen Ebu’l-Hayr Han (1428-1468). Özbek edebiyatına Türkiye. Moğollarla yapılan savaşlarda zayıf düşen Özbekleri Şeybânî Han (1500-1510) yeniden toparlamış. Kuzeyinde Aral gölü ve Kazakistan. Cedit Edebiyatı Dönemi (1910-1938). Özbekistan’ın başkenti olan Taşkent aynı zamanda ülkenin en büyük şehridir. Mâverâünnehir ve yöresini ele geçirir. 1930-1940 yılları arasında Latin alfabesini. Özbek Türkleri. Daha sonra hâkimiyet Mangıthanlar sülalesine geçer ve onlar da 1860’a kadar hâkimiyetlerini sürdürürler. doğusunda Kırgızistan ve Tacikistan. Özbek adının 1313-1340 yılları arasında hüküm süren Altın Ordu hükümdarı. Abid Ketman” gibi romanları. 2. müstakil” demek olup kelime ‘Öz+bek’ şeklindedir. Çağdaş Türk lehçeleri arasında. Başkenti Taşkent olup 2. Ürgenç ve Hive ülkenin önemli şehirleridir. Böylece Özbek Türkleri XVI. Mehrabdan Çayan.

-ğur. çokluk + (i)ngiz. +bån. teklik +(i)m. +tåy. -måqdä.-(I)q/-(U)q. 1. +lä-. -gäni. çokluk + läri Hâl Ekleri: a. +(i)mtil. +siräFiilden İsim Yapan Ekler: -(I)m/-(U)m. +çilik (<+çi+lik). İstek Kipi: -gäy (-käy. -mäs.(+si-n-). +täçä. +çil. -(i)ş b. 3. -(ä)yåtir. b. +çän. +qa-/+ğa-.(+si-t-). -kä. 3. -mäy Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. -mä. +mänd. +ik-/+ıq-. Bulunma hâli: +dä f. hikâyede -edi ve şartta -bolsä ile yapılır. çokluk -miz. -ğın/-gin. 2. -(I)r-. Yönelme hâli: +gä e. -(i)ş. Ses Bilgisi Ünlüler: Özbek Türkçesinde 10 tane ünlü bulunmaktadır. teklik -(i)m. -(gin). +Iş. 3. çokluk . (i)nç. +låq.lär. -(U)v . çokluk -sinlär. -gäniçä. Ayrılma hâli: +dän g. +ki Soru eki: +mi Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a. -sä + şahıs eki + keräk Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. -(I)n-. +älä(si)/ +alåvi. 1. teklik +(i)ng. -qån/-kän. +çåq/+çäk. -måq. +gär/går. Eşitlik hâli: + däy. -läring . +qına. 3. -qır/-kir. +li. +kär/+kår. +käş. 2. nå+ İsimden Fiil Yapan Ekler: +(ä)r-. -(a/-y)digän. +läb. -ğaz-/-gäz-. +sit. +dår. 2. -gäli. çokluk -(ä)ylik. -qıç/kiç. -(I)k/(U)k. yåt. +åv(i). -iz-/-ızSıfat-Fiiller: -(ä)yåtgän. -ädigän/ -ydigän. çokluk + (i)miz. Küçük Ünlü Uyumu: Kısmen işlediğini söylemek mümkündür. 2. teklik -ø. 2. çokluk . Yalın hâl: Eksizdir. +siz. +i-. -åq/-äk. -ä/-y. 3. -di. +rä-. II. 1. +ginä. +åvlån. -gän + iyelik eki + yoq/ bårŞimdiki Zaman: . -(i)şsin 6 Zaman ve Şekil Ekleri: a. -gü (-ğu) + iyelik eki (+dir) Geniş Zaman: -(ä)r b. be+. +råq. -(I)nqırä-.ve eken İle Yapılan İsim Çekimi Şimdiki/geniş zamanda kişi ekleri. 2.ø. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sä Gereklilik Kipi: fiil + (i)ş + iyelik eki + kerak. -qåk/-gäk. -qan. teklik . -miş Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -di. çokluk -(i) ng(i)z. çokluk -(i)k. -qun/-kün. karelik bir alana sahip ve başkenti Nukus olan Karakalpakistan Cumhuriyeti yer almaktadır. +zår. -(i)ş c. Ünsüzler: Özbek Türkçesinde 23 ünsüz vardır. +ni c. +simån. -(i)nglär. -ğı/-gi. -är. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -ti. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lär İyelik Ekleri: 1. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -çıq. -dåq/-däk.180 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ye ayrılmıştır. -äcäk. -gån/-gän. +alåq. -gändä/-qandä. Büyük Ünlü Uyumu: Türk Lehçeleri içerisinde en bozuk olanıdır. +sin. -(I)ş-. Ancak alfabede 7 harfle gösterilir. Vasıta hâli: bilän Aitlik eki: +gi. Yükleme hâli: +ni d. -käç. Ünsüz Uyumu: Tonluluk bakımından kısmen uyum vardır. +si-. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -(i)b(di).) + (i)b + kişi eki Gelecek Zaman: -ä/-y. -miş Zarf-Fiiller: -(i)b/(-bån). Emir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. 2. yür-. Özbekistan Cumhuriyeti içerisinde ayrıca özerk bir Türk Cumhuriyeti statüsünde olan ve 165. sizlär. -(i) nglär. -yäp. -gü + iyelik eki +bår. -äcäk. +lik. asıl fiil + (i)b + yardımcı fiil(tur-. -måqçi Fiillerin Birleşik Çekimi Özbek Türkçesinde birleşik çekimi: rivayette ekän vemiş. -ğun/-gün. teklik -(ä)y(in). -är/-ar-. +doz. +(ä)y-.ø. -(I)msirä-. +çi. teklik -män. -gän. Özbek Türkçesi gramerini sınıflandırmak. -(I)t-.getirilir. 3. +dek h. teklik -sän. çokluk -siz. Fiilden Fiil Yapan Ekler: -ä-.(i))ngiz(lär). teklik +(s)i. -i-(I)l-. -gän. -qız-/-kiz-.000 km. 3. -lär. Tonsuzluk uyumu bakımından ise. e. -qaç. 3. -günçäe-kän.. -qı/-ki. -(I)n/-(U)n. -läring. Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: + dåş. geçmiş zaman ve şartta e. -qın/-kin. +kinä. teklik -sin. -måqçi. -qay). -ärli/-ärli. 1. -dir-/-tir-. I. -dıq/-dik. +çä. İlgi hâli: +ning. +äl/+ål-. +äk.ä/-y. 2. -kän. 3. teklik -ø. -çåq/-çäk. +kä-/+gä-. 2. -qaz-/-gäz-. +(i)mtir. çokluk -ø. -gäç. teklik -(i)ng. -ğız-/-giz-. daha çok uyumsuzdur. otir-. -ğıç/-giç. +ä-. -mäsdän. ğır/-gir.

kimler). Dönüşlülük Zamiri: öz c. herhangi bir şey). ba’zi birlär (bazıları. nimäni (neyi). Yer-Yön Zarfları. kimi). Miktar Zarfları. u (o). ulär b. bäri (hepsi). nimä (ne). ällänärsä (bir şey). ba’zi (bazı). xämmä (hepsi). här kim (herkes. u. Nitelik (Durum) Zarfları. bulär (bunlar). Belirsizlik Zamirleri: älläqaysi (herhangi bir. Ünite .Özbek Türkçesi 181 III. älläqançä (birkaç). nimädir (bir şey. qançäsi (ne kadarı).7. kimileri). heç kim (hiç kimse). öşälär (onlar) d. biz. bir qançä (bir kaç). şulär (şunlar). Kişi Zamirleri: men. qaysi bir (herhangi biri). her biri). KelimeTürleri Zamirler a. Bağlaçlar ve Son Çekim Edatları . kimsä (kimse). Soru Zarfları Edatlar Özbekçede kullanılan Ünlemler. şu. bir närsä (bir şey). ulär (onlar). neçtäsi (ne kadarı). birisi). nimälär (neler). bir neçä (birkaç). kim/kimlär (kim. biråv (biri. qay bir (hangi bir). närsä (ne) Sıfatlar Özbekçede kullanılan Niteleme ve Belirtme sıfatları Zarflar Özbekçede kullanılan Zaman Zarfları. biri. ällänimä (bir şey). kimdir (biri. barçä (hepsi. Soru Zamirleri: qaysi (hangi). İşaret Zamirleri: bu. ayrim (bazı. biri). herkes) e. birisi). sen/siz. öşä (o). sizlär/ senlär. qaysiläri (hangileri).

ö) ünlülerden sonra düz-dar (ı. oqımägänmiz b.. Özbek Türkçesinde yuvarlak (o. Özbek Türkçesinde ünsüzlerin özellikleri dikkate alındığında aşağıdaki örneklerin hangisi yanlıştır? a. 9 ünlü-9 harf c. Ünlü uyumlarıyla ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. keräk. i) ünlüler gelmez. keläcäğini bilämän e. b. 8 ünlü-8 harf 4. quçåq b. iyelik eki e. nimä c. c. kelmäysän d. bängü 6. Aybek 3. Özbek Türkçesi Karluk grubunun bir temsilcisidir. sütçi e. qaysi b. 5. nåzli c. Fıtrat b. aitlik eki 7. yåğäyåtgän yåmğır d. ‘Älmäning kilosi . til. ilgi hâli eki. İlgi hâli eki..182 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. yükleme hâl eki. Özbek Türkçesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. yolçi c. kiriş. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde fiilden isim yapan ek bulunmaktadır? a. qandäy d. İlgi hâli eki. qay . Özbek Türkçesi Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. bilmäsmän 8. Yükleme hâl eki. aitlik eki d. Özbek Türkçesinde büyük ünlü uyumu oldukça sağlamdır. Aşağıdakilerin hangisinde sıfat-fiil eki bulunmamaktadır? a. Özbek yazı dili Ürgenç ve Hive ağızlarına dayanmaktadır. 8 ünlü-6 harf e. teri d. e. d. kelmåqçi emäsmän e. Aşağıdaki örneklerin hangisinde öğrenilen geçmiş zamanın olumsuz çekimi bulunmaktadır? a. Aşağıdakilerden hangisi Özbek yazar ve şairlerinden biri değildir? a. 10 ünlü-7 harf b. Elbek e. piçåq. zähmätkäş e. temir. oqıydigän kitåb c. Özbek Türkçesi. b. küçliråq b. işlägäli keldim 10. e. som?’ cümlesinde boş bırakılan yere hangi soru sıfatı getirilmelidir? a. Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan Türk lehçesidir. Mollanepes c. aitlik eki b. c. qoziçaq 9. 2. acı. gündüz. qoşniniki kelimesinde hangi ekler bulunmaktadır? a. d. Özbek Türkleri 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanmışlardır. neçä e. aitlik eki c. Aşağıdakilerden hangisinde Özbek Türkçesindeki ünlü sayısının kaç tane olduğu ve bu ünlülerin alfabede kaç harfle gösterildiği doğru olarak verilmiştir? a. Küçük ünlü uyumu oldukça sağlamdır. 10 ünlü-8 harf d. qorqınç d. toqqız. İyelik eki. Yükleme hâl eki. bår. tez çåpär at b. Küçük ünlü uyumu hiç görülmez. körmädim c. ming. Özbek Türkçesinde bazı ekler tek şekilli olduğu için ünlü uyumları bozulur. Abdülhamit Süleyman Çolpan d.

Şuataman. C. eskiçi. F. M. Ankara. Yiğit. H. A. Yanıtınız yanlış ise. e 6. Yaman. (1999). (2009). (2000). Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. İstanbul. Özkan. F. Konya 2005. bårdim. E.. Wurm. Ankara. Yanıtınız yanlış ise.. Kocaoğlu. TİSAV Yay.. “Özbek Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz... Gazi Kitabevi. İnönü Ü. Yanıtınız yanlış ise. s. Rifat Gürgendereli). T. “Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ankara. Türk Dünyası Nüfus. “Özbek Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ankara. (1997). Akçağ Yay. T. KB Yay. Özbek Türkçesi. åçdim. “Ünlüler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Doğan. Bahar. R. Kebikeç Yay. A. kömmåq.. S. S. Özbek Türkçesi El Kitabı.. 62. Zeynalov.7. Ankara. N. Türk Dili. “Özbek Türkleri Edebiyatı”. Malatya. “Ünlü Uyumları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Özbekçe (Çev. Tekin. (2005). tik. Yanıtınız yanlış ise. 179-198. Li.Özbek Türkçesi 183 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. küç. (1997). (1998). (1993).. Ankara. İstanbul. Şirin User. “Özbekler” (Akt. M.. Ankara. b 7. Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kelimelerin Özbek Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: teng. tegirmån. (1996). Yaman. Türk Dilleri. s. S. Yanıtınız yanlış ise. “Sıfat-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 2. Temmuz. C. Ö. E. A. H. Özbek Türkçesinde Edatlar.. “İsim Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Türklerin Dili. 4.. TDK Yay. Ankara. (1994). B. F. (2005). “Sıfatlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz..Hünerli B. Ahmet B. . Öztürk. (2007).. Bozkurt. Yıldırım. N. Çizgi Kitabevi. Özbek Türkçesi Grameri. s. Ankara.Türk Dünyası Araştırmaları. Türk Dilinin Yurtları. (1994). Elazığ. keräkli. İstanbul. M. Akçağ Yay. Yanıtınız yanlış ise. Ünite . Özbek Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbek Türkçesi Karşılıklar Kılavuzu. N. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. c 5. Saray. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). “Özbek Türkçesi”. Sosyal Yapı. Yanıtınız yanlış ise. Akalın). . a 4.-Tulum. Sıra Sizde 2 qol (el) ve umr (ömür) kelimelerinin şahıslara göre iyelik çekimi şu şekildedir: qolim (elim) qoling qoli qolimiz qolingiz qolläri umrim (ömrüm) umring umri umrimiz umringiz umrläri Ahmedov.Durmuş. “Bildirme Kipleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Türk Dillerindeki Sontakılar. Türk Dünyası Tarih Dergisi. a 8. Kayseri. Simurg Yay. Yanıtınız yanlış ise. (1996). Özkan. 149-152. c 9. Edebiyat. İstanbul. TDEK. Öztürk. mening. Şubat. s. Salman. M. Özbekistan Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbekistan Türkçesi Sözlük. Ercilasun. (1997). e 10. R. Akçağ Yay. 139-186.Efendiyev.. T. Ekim. O. (2007). İstanbul.Ölmez. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. Türk Dili (Basılmamış) Doktora Tezi. Gazi Kitabevi. 291-354. Cem Yay. (1998). TDK Yay. keçä. KB Yay. 127. Kriter Yay. Coşkun. (2005). Dil. (1989). İstanbul. Yong-Sǒng (2004). V. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. E. Kocaoğlu. Håzirgi Özbek Tili. (2006). İstanbul. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. s. B.. Tåşkent. (1993). Çağdaş Özbek Şiiri. Ercilasun). s. S. (2003). Geçit Yay. Ankara. TDAV Yay. d Yanıtınız yanlış ise.. I-II. “Özbek Edebiyatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. M. Özbek Türkleri Tarihi. Yaman... Kapı Yay. Yusuf. 41-44. Özbek Türkçesi.-Mahmud.. b 3. (1993). Kämål. 3-53. Yanıtınız yanlış ise. B. 1. (1957). Türk Lehçeleri Grameri (Ed. mol. “Özbek Türkçesi Üzerine Birkaç Söz”. Yusuf Gedikli). L. R. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri.

Özbek Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek. Anahtar Kavramlar • Metin Örnekleri İçindekiler Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri • ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ . Özbek Türkçesi ile yazılmış metinleri tanımlayıp çözümleyebileceksiniz.Amaçlarımız 8    • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Özbek Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek.

Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ KİRİL Aa Бб Вв Гг Дд Ee Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Лл Мм Нн Оо Пп LATİN Aa (Ää) Bb Vv Gg (Ğğ) Dd E. (y)e Yå yå C c (J j) Zz İ i (I ı) Yy Kk Ll Mm Nn Åå Pp KİRİL Рр Сс Тт Уу Фф Xx Цц Чч Шш ъ Ээ Юю Яя Ўў Ққ Ғғ Ҳҳ LATİN Rr Ss Tt U u (Ü ü) Ff X x (l) Ts ts Çç Şş (Kesme) Ee Yu yu (Yü yü) Yä yä O o (Ö ö) Qq Ğğ Hh .

186 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Jj Ch ch Dd Ee Ff Gg G’ g’ Hh Xx Ii Jj Kk Qq Ll TT Ses Karşılığı a. ye f g ğ h x (l) i J k q (o)) l Harfler Mm Nn Ng ng Oo O’ o’ Pp Rr Ss Sh sh Tt Uu Vv Ww Yy Zz TT Ses Karşılığı m n ñ o.ä b c ç d e. å ö p r s ş t u v w y z ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ .

8. Ünite .Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 187 .

Бобом ўсиқ қошлари тагида яширинган кўзларини ёлғондака олайтириб. Бобом ориқ. Кўчадан от. кичкина гавдасини деворга суяб чўққaйган. шовқин-сурон йўқ. Кейин бу қуруқ таёқларни тарaқлатиб улоқтираман. Дам бобомнинг. қўшнимизнинг эски. нималар тўғрисидадир эзмаланиб сўзлашади. Чоллардан бири ёки иккови бирдан жaвоб беради: “Bаалайкум.188 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I БОЛÄЛИК Тор кўчада. Кейин бобомнинг тиззасини қучоқлайман. узун сертук оёқларини узaтиб. . тишларини қидираман. кўрсаткич бaрмоғи билан пўписа қилади. эски сaғри кавуш кийган. кар қулоқ мўйсафид билан.. Сийрак ўткинчилар албатта қўл қовуштириб “Ассалом!” деб ўтадилар. ҳассаларни тиxирлик билан эгаларига қaйтараман. бир тутaм соқолини ушлайман. шалоқ ешиги олдидa менинг чол бобом ўз ўртоғиузун соқолли. дам ўртоғининг говрондай узун ҳассасини “от” қилиб минаман. офтобга яғринини тутган ҳолда. арава ўтмайди.” Мен чоллaрнинг атрофида айланаман.. тўпроқда ҳассалар чизган изга қизиқиб қaрайман. йирик жуссали. оғзини очишга қистаб. ҳассасини тиззалари орaсига қaдаган. ерга ёнбошлаб ўтирибди. Ўртоғи эсä қўпол.

arkadaşı-uzun sakallı. bir tutam sakalını avuçluyorum. hässälärni tixirlik bilän egälärigä qaytärämän. Däm båbåmning. uzun sertük åyåqlärini uzatib. Қaшқир ҳовузгa борибди: . gevezelik edip konuşuyorlar. ne sesin var. . Niçin sen bunca suskunlaştın? Hakaret gönlü incitmez. iri cüsseli. бергин сув. sen munçälär negä Kişänlär birlä dostläşding? Ne färyåding. ärävä ötmäydi.8. Båbåm årıq. еяй эчки. бир эчкини кўрибди. ne dåding bår. bağrışma yok. Arkadaşı ise kaba.дебди. Dedem zayıf.. Sonra bu kuru sopaları ‘tırrak’ diye fırlatıyorum. kıllı ayaklarını uzatıp. Keyin bu quruq täyåqlärni täraqlätib ulåqtirämän. Alçaklık bengi gitmez mi? Zincirler parçalanmaz mı? Kılıçlar şimdi kırılmaz mı? . Neçün sen munçå sustläşding? Hakårät dilni åğrıtmäs. çoqqaygän. hässäsini tizzäläri årasigä qadägän. Çållärdän biri yåki ikkåvi birdän cävåb berädi: “Vääläyküm. Köçädän åt. Эчки: . бир йўқ экaн.” Men çållärning ätråfidä äylänämän. Ünite . toprakta bastonların çizdiği ize merakla bakıyorum. Dedem gür kaşları altında gizlenmiş gözlerini yalandan dikip işaret parmağı ile tehdit ediyor. yergä yånbåşläb otiribdi. Қaшқир: . bir tutam såqålini uşläymän. дебди.ile. kâh arkadaşının sopa gibi uzun bastonunu “at” yapıp biniyorum.” Ben ihtiyarların etrafında dönüyorum. åftåbgä ygğrinini tutgän håldä.дебди.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 189 Bålälik Tår köçädä. Keyin båbåmning tizzäsini quçåqläymän.Эчки. 1 Köngül Köngül. Åybek Çocukluk Dar sokakta.. Tubänlik mengü ketmäsmi? Kişänler parçälänmäsmi? Qılıçlär endi sınmäsmi? Gönül Gönül sen buncalar niye Zincirlerle dost oldun? Ne feryadın. чaяй тумшуқ. gürültü. şalåq eşigi åldidä mening çål båbåm öz ortåğı-uzun såqålli. Siyräk ötkinçilär älbättä qol qåvuştirib “Ässälåm!” deb ötädilär. . Sokaktan at. Seyrekçe geçenler de âdet üzere ellerini kavuşturup “esselâm” diyerek geçiyorlar. sağır kulak aksakal. küçücük gövdesini duvara dayayıp çömelmiş. Kâh dedemin. komşumuzun eski. Sonra dedemin dizini kucaklıyorum. eski sağri kävüş kiygän. güneşe sırtını vermiş hâlde yere yanlamasına oturmuştu.Мени есaнг тумшуғингни чaйиб е. nimälär toğrisidädir ezmälänib sözläşädi. topråqdä hässälär çizgän izgä qıziqıb qaräymän. İhtiyarlardan bir veya ikisi birden cevap veriyor: “Vealeyküm. qoşnimizning eski.. araba geçmiyor. åğzini åçişgä qıstäb. bastonunu dizleri arasına almış. tişlärini qıdirämän.Э. kiçkinä gävdäsini devårgä süyäb. däm ortåğıning gåvråndäy uzun hässäsini “åt” qılib minämän. yirik cüssäli. Kiril alfabesiyle yazılmış olan aşağıdaki metni Latin alfabesiyle yazınız. Қорни оч қaшқир йўлдa келaётсa. kär qulåq moysäfid bilän. eski çarık giymiş uzun. Ortåğı esä qopål. körsätkiç barmåğı bilän popisä qılädi. yıpranmış kapısı önünde benim ihtiyar dedem. Båbåm åsıq qåşläri tägidä yåşiringän közlärini yålğåndäkä åläytirib. бир қaшқир бор экäн. Бир бор экaн. neler hakkındaysa. şåvqın-surån yoq. bastonlarını nazlanarak sahiplerine geri getiriyorum.. ağzını açması için zorlayıp dişlerini arıyorum. ҳовуз. мен сени еймaн.

Güzel Türkistan Güzel Türkistan sana ne oldu? Seher vaktinde güllerin soldu. Ösib Türkistån. Kur yeni devlet. Ki sen häm hür tuğılgänsän! Dirisin. hälqım. Ki sen hür doğmuşsun! Süleyman Hamid Çolpan Gözel Türkistan Gözel Türkistån sengä ne boldi? Sähär väqtidä gülläring soldi. Qullıq. qädding kötärsin! Yåyrät yåşnät öz Vätäning gül båğlärıngdä. kelgändir çåğı. äsårät-barçäsi yånsin. Al bayrağını kalbin uyansın. Kulluk.190 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Tiriksän. ölmägänsän. ey halkım. ölmemişsin. qalbing uyğansin. Qur yengi dävlät. Bezänsin endi Türkistån båğı? Qozğal. düşmanlar çatlasın. quşlär häm färyåd. yåvlär örtänsin. gelmiştir çağı. sen dä insånsän. Zincir takma. sen de insansın. olmaz mı gönül şâd? Bilmem ne için kuşlar uçmaz bahçelerinde? Birliğimizin sarsılmaz dağı. ey hälqım. Ümidimizin sönmez ışığı. Bezensin şimdi Türkistan bağı. Büyüyerek Türkistan. boy göstersin! Genişlet. ne uçün quşlär uçmäs bağçäläringdä? Birligimizning tebränmäs tåğı. büyüt kendi vatanını gül bağlarında. Hepsi mahzun. Süleyman Hamid Çolpan . Hämmäsi mähzun. Sende âdem. Çimenler berbat. Boyun eğme. Kişän kiymä. Bilmäm. Birläş. Çämänlär bärbåd. tutsaklık hepsi yansın. bolmäsin dil şåd. Boyun egmä. kuşlar da feryat. Ål bäyråğıngni. Ümidimizning sönmes çıråğı. Sen dä ådäm. yetär şunçä cebr-ü cäfålär. Birleş.

cåndän tınıq Türkçäni. ulär yoldän åzsinlär El içindä boşboğazlik såtsinlär. bungä “yerli. Tüşünmäyin xorläb xorläb yatğuvçı? Åcunlärdä båyliğıni körsätmäy. sen sayrä. Türk tilining dångin çıqär köklärgä! Qoy ulärni. Ünite . Elbek . Kimdir. candan duru Türkçeyi. sen öt. işe yaramaz” diyen? Kederli kuşum onları bırak. yarämäs” degän? Mungli quşım ulärni qoy. onlar yoldan çıksınlar Millet içinde boşboğazlık etsinler.8. Düşüncesizce hor görüp duranlar? Dünyada zenginliğini göstermeden. Türk dilinin ününü çıkar göklere! Bırak onları. Dil Kederli kuşum öte öte gel anlat! Kimlerdir Türk dilini satanlar? Bülbül gibi ötüp duran bu dili Utanmadan bu ülkeden atanlar? Baldan tatlı. ona “mahallî. Kimdir.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 191 Til Mungli quşim sayräb sayräb kel änglät! Kimlär erür Türk tilini satğuçi? Bülbül kebi sayräb turgän bu tilni Uyälmäyin bu ölkädän åtğuçi? Båldän tåtli.

пул тотли бўлaди. Болa. endi kättä bolib qålding. ilmiy hämdä åmmäviy-siyåsiy ädäbiyåtlär häm bår. қaйтиб келгaнингдa отaнггa мaнa буни берaрсaн! . энди кaттa бўлиб қолдинг. Bizgä eng yaxşi tanış bolgäni esä mäktäb kütübxånäsidir. Mäktäb kütübxånäsidä tåpilmäydigän ba’zi kitåblärni bålälär kütübxånäsidän tåpiş mümkin. Bålä. Bålä: . hariç Nemis: Alman ҲAР КИМНИНГ МЕҲНAТИ ЎЗИГA ШИРИН Бир отa-онaнинг яккaю ягонa ўғли бўлгaн. Bålä indämäbdi. Bålä åtä-ånäning tärbiyäside kättä bolibdi. Älbättä. åxiridä xår bolmäysän!” . Ånasidän ålgän pulini ungä beripdi. Болa отa-онaнинг тaрбиясидa кaттa болибди. отaси ҳовуз бўйидa ўтиргaн экaн. Шундa отaси ўғлигa: . Bu yerdä tört million nusxadän årtıq kitåplär saqlänädi. ўз меҳнaтинг билaн топилгaн дaромaд . кийимлaрини ечиб ўзини ҳовузгa тaшлaбди. дебди. Tåcik. Энди бугун бир меҳxaт қилиб пул топиб келaй-чи.debdi. Rus. şuningdek. Болa: . Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: birårtä: bir. бирор ҳунaр ўргaн. fazla tåpil-: bulunmak barçä: bütün kättä: büyük çet: yabancı. Ertäsi işgä ketayåtgånidå uni ånäsi toxtätib: Oğlim. сен оғир меҳнaт қилиб жонингни қийнaб юрмa.дебди. Üyigä kelsä. herhangi bir åmmäviy: kitlesel xånädån: ev. Båla våyägä yetgäç. Кечгaчa ўйнaб юрибди. Ertäsigä häm şu våqeä qaytärilibdi. İspan. Болa индaмaбди. Åtä tängäni ålib håvuzgä taşläbdi. оxиридa xор бўлмaйсaн!” . Özbekiståndägi eng kättä kütübxånä Tåşkent şähridä. Онaсидaн олгaн пулини унгa берибди. debdi. Bålä xursänd bolib köçägä çıqıb ketibdi. Keçgäçä oynab yüribdi.Кўрдингми ўғлим. bädiiy. aile årtıq: artık. håzir kitåbsiz birårtä häm xånädån yoq. Bu håldän häyrån bolgän ånä vä bålä üçinçi küni otirib mäslähätläşibdi. Отa тaнгaни олиб ҳовузгa тaшлaбди. åtasi oğlini çaqırib: “Oğlim. Эртaсигa ҳaм шу воқеa қaйтaрилибди.дебди-дa. köçägä çıqıb ortåqläring bilän oynä. Болa воягa етгaч. Fårs tilläridägi kitåblärni häm oqış mümkin. xўп. birår hunär örgän. Kütübxånägä bärçä ittifåkdåş respublikalärdän. Şuning üçün häm u yerdä Özbek. Här Kimning Mehnäti Özige Şirin Bir åta-ånaning yäkkäyu yägånä oğli bolgän. отaси ўғлини чaқириб: “Ўғлим. Undä därslik vä oquv materialläridän taşqari gazeta vä jurnallär.деб бир тaнгa пул берибди. sen åğır mehnät qılib cåningni qıynäb yürmä. dış taşqari: başka. dış. Ukrain tilläridägi kitåblär bilän birgä İngliz. пул топибди. Уйигa келсa. Ungä Älişer Nävåiy nåmi berilgän. Кечқурун уйигa келиб отaсигa берсa. Nemis. отaси у пулни ҳaм ҳовузгa тaшлaбди. Ҳaлиги ярим тaнгaни топиб чиқибди. Болa отaсигa бир xўмрaйиб қaрaбди-дa. dışarı. Xånädånlärdägi kütübxånälär şäxsiy kütübxånä.дегaн экaн. Эртaси ишгa кетaётгaнидa уни онaси тўxтaтиб: -Ўғлим.deb bir tängä pul beribdi. Болa xурсaнд бўлиб кўчaгa чиқиб кетибди. кўчaгa чиқиб ўртоқлaринг билaн ўйнa. бир одaмникидa xизмaт қилиб. Бу ҳолдaн ҳaйрон бўлгaн онa вa болa учинчи куни ўтириб мaслaҳaтлaшибди. maxsus täşkil etilgänläri esä dävlät kütübxånäsi deyilädi. . xop.Отaм бу пулни меҳнaт қилмaсдaн олиб келгaнимни билгaнгa ўxшaйди. Arab. нимa қилaр экaн? .192 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kütübxånä Kütübxånäni bilmäydigän bålä bolmäsä keräk. çet ellärdän häm kitåblär kelib turädi. åtasi håvuz boyida otirgän ekän. qaytib kelgäningdä åtänggä mänä buni berärsän! .

tek indä-: ses çıkarmak. Häligi yärim tängäni tåpib çıqıbdi. . tamam mäslähätläş-: akıl danışmak toxta-: durmak oxşa-: benzemek qıyna-: eziyet etmek nimä: ne köçä: sokak keçqurun: akşam üstü ortåq: arkadaş xomrä-: somurtmak pul: para yeç-: çıkarmak. nimä qılär ekän? .Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 193 . Bålä åtäsigä bir xomräyib qaräbdi-dä. seslenmek xop: peki. pul tåpibdi. bir ådämnikidä xızmät qılıb. kiyimlärini yeçib özini håvuzgä taşläbdi. gelir . fırlatmak yäkkä: bir tane. öz mehnäting bilän tåpilgän däråmäd .pul tåtli bolädi. Şunda åtäsi oğligä: Kördingmi oğlim. Ünite . Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: mehnät: emek taşlä-: atmak. şen däråmäd: kazanç. çözmek xursänd: memnun.Åtäm bu pulni mehnät qilmäsdän ålib kelgänimni bilgängä oxşäydi.degän ekän. Keçqurun uyigä kelib åtäsigä bersä.debdi-dä.8. Endi bugün bir mehnät qılıb pul tåpib keläy-çi. åtäsi u pulni häm håvuzgä taşläbdi.

“Iskandarnoma”.debdi çopån. XII asrning buyuk shoiri Nizomiy Ganjaviy (1141-1209) dan keyin shoirlik qudtarining mezoniga aylanib qolgan “Xamsa” yaratish edi. 1480-1490-yillar Navoiy uchun badiiy ijodda samarali davr bo`ldi. Jomiy Navoiyni bu ishga tezlikda kirishishga undaydi. “Hayf paykar”(“Yetti go`zal”). “Oynayi Iskandariy” (Iskandar oyinasi) deb ataladi. shoirlikni hamma narsadan baland tutdi. Ulardan forslar.194 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2 Aşağıda Özbek Türkçesiyle verilen metni Türkiye Türkçesine aktarınız. Yuz yildan keyin unga Xusrav Dehlaviy (1253-1325) javob qildi. shoirning bu ulug` zamondoshlari haqidagi memuar xotiralaridan tashkil topgan edi. . ustozlaridan Sayyid Hasan Ardasher (1489). Pahlavon Muhammad (1493) ketma-ket vafot etdilar. Turkiy tilda birinchi marotaba “Xamsa” yaratiladi. 1491-yilda muammo janriga bag`ishlangan “Risolayi muammo” (ikkinchi nomi “Mufradot”) risolasini yozi. asosan. 1483-yilda o`z “Xamsa”sini yoza boshlab. Abdurahmon Jomiy (1492). Alisher Navoiyning eng katta orzusi doston yozish. Özbek Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri Alisher Navoiy Alisher Navoiy she`rni. “Shirin va Xusrav”.Çopån aytibdi: . Qonğızåyni vähimä båsibdi.Men seni ålgänimdän keyin. Shoirning fors tilidagi muammolarini esa 500 chamalaydilar. Navoiy o`zbek tilida muammo yozgan ilk o`zbek shoirlaridan bo`ldi. “Xazoyin ul-maoniy”ga uning 52 muamosi kiritilgan.da. Lekin bular hammasi forsiy tilda yozildi. Navoiy maslahatga ustozi Abdurahmon Jomiy huzuriga boradi. Çopån şundäy deyişi bilän. O`z xalqining shunday hazinadan bebahra qolishi Navoiyni qiynadi. Olimu fuzalo-barcha bu hodisani zo`r olqish bilan kutib oldilar. shu tilni bilganlargina bahramand bo`ldilar. Navoiy zamonasida muammo janri keng tarqalgan bo`lsa . uning o`z kuchi va imkoniyatlariga ishonchini mustahkamlaydi. 1490-yillarning boshida Navoiyning yaqin do`stlari.Mäyli . U 1488-yilda yozgan “Tarixi mulki ajam” (“Ajam shohlar tarixi”) shularning biri edi. ägär gäpimgä kirmäsäng mänä şu qolimdägi tayåq bilä urämän. birinchi navbatda. Navoiy ularga bag`ishlab “Holoti Sayyid Hasan Ardasher”. Navoiyning 1490-yillardagi eng katta xiz- . Shoh Husayn Bayqaroning o`zi unga rahnamolik qildi. Ulug` shoirning ilk she`riy devonini muxlislari tuzgan bo`lsalar. Bu asarlar nasriy bo`lib. -debdi. Bu asar “Muhokamat ul-lug`atayn”da “Zubdat ut-tavoxir”(“Tarixlar qaymog`i”) deb ham ataladi. fors tilida yozilar edi. Vaqf deb biror xayrli ishning sarfu xarajatini ta`min qilmoq uchun ajratilgan yer yoki mulkka aytiladi.“Navodir un-nihoya”(“Nihoyasiz nodirliklar”) maydonga keldi.Meni. 1485-1486-yillarda ikkinchi devon . Atrofidagilar uning bu ishiga rag`bat va hurmat bilan qaradilar. .Qonğızåy bolsä undän soräbdi: . ålsäng nimä ålib beräsän? . 54 ming misralik ulkan obida 6 oyda bitkaziladi. Navoiy besh dostonni ikki yilda tamomlaydi. Nizomiyning “Panj ganj” nomi bilan tarixga kirgan “Xamsa”si 5 masnaviydan tashkil topgan edi: “Maxzan ul-asror” (“Sirlar xazinas”). ketma-ket nasriy kitoblar yaratdi. Shoir “Xamsa” dan keyin ko`p o`tmay. “Xusrav va Shirin”. Alisher Navoiy 1481-1482-yillarda “Vaqfiya” asarini yozadi. “Majnun va Layli”. Qonğızåy aytibdi: “Ey çopån meni özinggä xåtin qılib ålmäysänmi? debdi. 1485-yilning boshida yugatadi.Mengä tegäsänmi? . “Layli va Majnun”. birinchi devoni-”Badoye ul-bidoya” (“Badiiylik ibtidosi”)ni 1472-1476 yillarda shohning amri va istagiga ko`ra o`zi kitob qildi. U o`z dostonlarini “Matla ul-anvor” (“Nurlar boshlanishi”). 1480-yillarning oxiri. “Holoti Pahlavon Muhammad” asarlarini yozadi. “Hasht behisht”(“Sakkiz jannat”). Shoir ishlagan kunlar hisobga olinsa. Vazirlik martabasida turib ham she`r yozishni to`xtatmadi. “Xamsat ul-mutahayyirin”.

«Tong sirlari (1926). ilk asari «Qurboni jaholat» 1914-yilda yozilgan.. «Soz» (1923). Yuragimdan to’kilmay ne so’z qoldi. Cho’g’dan qo’rqma. Bu dunyoda senga do’st yo’q. «Novvoy qiz». Shamol emas. Asarlari: «Uyg‘onish» (1923). Uning ilk she’ri «Turkistonlik qardoshlarimga» (1914)dir. Cholpon 16 yoshidan boshlab ijod qila boshladi. mening jonim — omonat jon.8. maylimi bir erkalasam.. Ünite . Dahshatlisi shundaki. Cholpon 1924-1926-yillarda Moskvada tashkil etilgan o‘zbek dramstudiyasida tarjimon. Yo’l so’ngida. Erka kiyik. «Jo‘r» (songgi toplami. maylimi bir erkalasam?. Bu dunyoda birday g’arib men ham.. Cholponni o‘limga hukm qilingan sud qarori 1938-yilning 5-oktabrida chiqarilgan edi. menga do’st yo’q. beyuz qo’ygan qopqondan qo’rq. Erka kiyik. Sayyod mening kulbamni ham qildi vayron. Sening joning . Shoir 7-8 yoshidan 20 yoshigacha bo`lgan davrni umrining navbahori hisobladi va shu davr devonini “G`aroyib us-sig`ar”(“Yoshlik g`aroyibotlari”) deb atadi. «Oq . sen ham. maylimi bir erkalasam?. «Doxtur Muhammadiyor». dildosh kutib ko’zim toldi. Hamza nomli teatrda (shu teatrning tashkilotchilaridan biri Cholpon edi) adabiy emakdosh bolib xizmat qiladi. Ikkalamiz yaralganmiz qiynoqlarga. maylimi bir erkalasam?. men bechora!. yig’laymiz birgalashib yantoqlarga. so’qmog’i cho’g’. Bu dunyoda sen bechora. 1938-yil 4-oktabrda Toshkentda otib tashlanadi. 1492-1498-yillarda tartib qilingan 4 qism devondan iborat bu ulkan she`riy kulliyot shoirning turkiy tilda yozilgan deyarli barcha lirik she`rlarini qamrab olgan edi. Erka kiyik. «Buloqlar» (1922). Sahrolarda qurimagan buloqlarga... Kel. 1937-yilda Cholpon qamoqqa olinadi. «Oydin kechalarda» «Qor qoynida lola». maylimi bir erkalasam?. izing quvib yurdi kamon. Majnun bo’lib sahrolarga yetalasam. jon saqlaydi.. Sening ko’zing qora. Erka kiyik. mening ko’zim qora. 30-yillarda matbuotda Cholponga qarshi maqolalar tinimsiz chiqa boshlagach. Soch oqardi. Erka kiyik. nashr etilmay qolgan) kabi she’riy to‘plamlari. 1932-yilda Moskvaga ko‘chib ketib. hech bo’lmasa o’lim oldi. 1935-yilning boshlarida esa Toshkentga qaytib. «Qurboni jaholat».. M. Umrimizning barcha yo’li. adabiy emakdosh va dramaturg sifatida faoliyat ko‘rsatadi. mening bag’rim yara. maylimi bir erkalasam?. Erka kiyik.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 195 matlaridan biri “Xazoin ul maoniy” (“Ma`nolar xazinasi”)ni tuzish bo`ldi. maylimi bir erkalasam?. Erka Kiyik Erka kiyik. Sening bag’ring yara.Yusuf Abdulhamid Cholpon Abdulhamid Sulaymon og‘li Cho‘lpon 1898 yil Andijon shahrining Qatorterak mahallasida tug‘ilgan.

kun chiqar yorug‘lik sochib. yonib kuyibmen. kundan-da go‘zal!” . «Hujum» (V. Ul-da uyatidan bekinib. «Gavharoy» kabi hikoyalar. Men ongda ko‘rganda shunchalar go‘zal. Bizdan-da go‘zaldir. Ul-da aytadir: “Bir qizil yanoqg‘a Uchradim tushimda. Undan-da soraymen sening tog‘ringda.196 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I podshoning in’omi». «Ortoq Qarshiboev». «Yorqinoy» dramalari. Oydan-da go‘zaldir. Oydan-da go‘zaldir. Oydan-da go‘zaldir. qochib. Tog‘ va toshlar ichra istab yuramen! Bir ko‘rdim men uni – shunchalar go‘zal. Mendan-da go‘zaldir. kundan-da go‘zal!” Men yoqsil ne bo‘lib uni suyibmen?! Uning-chun yonibmen. oydan-da go‘zal!” Ko‘zimni olamen oy chiqqan yoqg‘a. ko‘milgan oqg‘a. yolimdan ozib. kundan-da go‘zal! Erta tong shamoli sochlarin yoyib. Men suyib… men suyib kimni suyibmen? “Men suygan suyukli shunchalar go‘zal. Go‘zal Qorong‘u kechada ko‘kka ko‘z tikib. «Kecha va kunduz» romani va birqancha maqolalar. Aytadir: “Men uni tushda ko‘ramen. Yan bilan hamkorlikda). Quyida Cholpon ijodidan bir she’rni taqdim etamiz. Oqg‘a ko‘milganda shunchalar go‘zal. ongda. Aytadir: “Bir ko‘rib. Tushimda ko‘ramen – shunchalar go‘zal. Aytadir: “Bir ko‘rdim tushdamas. «Mushtumzor». kundan-da go‘zal!” Ul ketkach. Boshlaymen oydan-da seni sormoqg‘a. boshini bukib. Eng yorug‘ yulduzdan seni soraymen. Boshimni zor ishga berib qoyibmen. Ul yulduz uyalib. Yonimdan o‘tganda sorab ko‘ramen.

Q d. Å. K 2. 7. zarf-fiil eki b. emek e. D. Sizdän iltimäs qılämän.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapım eki almış bir kelime vardır? a. Özbek Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “Р. Ҳ e. arzu d. Q b. Men çollernin atrafıda aylanämän e. Sizi gördüğüme memnunum. özlemek e. d. Ў d. . b. d. Sizi görünce hırslandım. muhannet c. C. sevmek b. Å. Z. “Keçgäçä oynäb yüribdi. Ç. okşamak d. 5. T e. fiilden isim yapma eki 9. minnet b. Ç. K c. e. 6. N. Navoiy o`zbek tilida muammo yozgan ilk o`zbek shoirlaridan bo`ldi. Кaчгeчe oйнoб йурубди. Navoiy özbek tilinde muammo yazgan ilk özbek şairlerinden boldu. c. З 3. R. Кечгaчa ўйнaб юрибди. Кечгeчe oйнaб йурипди. ayrılma hâl eki d. Meh callarning atrofide eyläneman 4. Aşağıdaki harflerden hangisi Özbek Kiril alfabesinde bulunmaz? a. e. d. Men çallarnıng etråfindä eylenemen c. aksamak c. Ә c. Sizgä minnätdårçilik bildirämän. b. R.8. c. d. b. Nevaiy uzbek tilide muammo yozgan ilk uzbek shoirlaridan bo`ldi. oxşä.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 197 Kendimizi Sınayalım 1. P. P. Kiril harfleriyle verilen “Нaвоий Ўзбек тилидa муaммо ёзгaн илк ўзбек шоирлaридaн бўлди” ifadesinin Özbek Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Navoiy o`zbek tilida muomma yozgen ilk o`zbek şoirlaridan boldi. I. Кечгeжe oйнeп юрибди. bulunma hâl eki c. ‘Sizni körgänimdän xursändmän. O. ‘Bu yerdä tört million nüsxädän årtik kitåplär saqlänädi. Yu. Sizi görme fırsatı buldum.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. О. Sizi gördüğüme şaşırdım. Қ” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Ж b. Mäh çalılarning åtråfide äylänämän d. benzemek 10. Men çållarning ätråfidä aylänämän b. Navayi özbek tilida muamma yazğan ilk özbek shoirlaridan bo`ldi. b. Båla xursand bolib köçägä çıqıb ketibdi. Sizning käsbingiz nimä? c. e. çokluk eki e.” cümlesinin Özbek Kiril alfabesiyle doğru yazımı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Kiril harfleriyle verilen “Мен чоллaрнинг атрофида айланаман” ifadesinin Özbek Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Ч. ‘Här kimning mehnäti özige şirin’ ifadesinde geçen mehnät kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a.fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. tembel 8. Ünite . c. Sähär väqtidä güllärin soldi. e. Қaчгaчa ўйнoп юрибди. Sizi göreceğimi ummuyordum.

Hünerli B. Tåşkent. eğer sözüme girmezsen. M.. Öztürk. 4. . (1997). S.. M. Ercilasun). (2003). M. a 4. M. Cem Yay. E. İstanbul. KB Yay. demiş çoban. (1994). N. (2000). s. (2006). İstanbul. S. Türklerin Dili. Ankara. Gazi Kitabevi. Qaşqır: . “Özbekler” (Akt.Meni yesäng tumşuğıngni çäyib ye.. T. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. Saray. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. s.Eçki. Yıldırım. demiş. Özbek Türkçesi. I-II. Rifat Gürgendereli). A. F.Efendiyev. TİSAV Yay. S. 3-53. Özbek Türkçesi. Çizgi Kitabevi. bir yoq ekän. Gazi Kitabevi. b 5. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt.. (1999).debdi. s. e 6. Yusuf. Özbekistan Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbekistan Türkçesi Sözlük. Çobanın böyle demesiyle Kongızayı sıkıntı basmış. Yaman. s.. (2005). 2. (1997). Kayseri. M. TDAV Yay. . (2007). c. Wurm. KB Yay. Dil. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. çäyäy tumşuq. Elazığ. Kapı Yay. d Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. İstanbul. Kriter Yay. Tekin. Ankara. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. s.. Kocaoğlu. Özbek Türkleri Tarihi. A. (2005). Akçağ Yay. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.. H. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. Türk Dillerindeki Sontakılar. Ankara.Türk Dünyası Araştırmaları. F. yeyäy eçki. Li. B. 127. Bahar. Türk Dilleri. E. TDK Yay. Yusuf Gedikli). 139-186. E. Çağdaş Özbek Şiiri. N. Simurg Yay. (2005). Ahmet B. S. N.Şuataman. men seni yeymän. “Özbek Türkçesi”. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). Özkan. 41-44. Türk Dünyası Tarih Dergisi. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. TDEK. Malatya. -Peki. -Benimle evlenir misin? Kongızay ise ona sormuş: -Beni alırsan ne yaparsın? Çoban cevap vermiş: -Ben seni aldıktan sonra. İstanbul. Ankara.Ölmez. C. (1997). R.. Ankara. 291-354. Ö. Kocaoğlu. beni kendine eş olarak almaz mısın? demiş. Bozkurt. Kämål. bergin suv. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. (2009). Håzirgi Özbek Tili.. (1994). Zeynalov. (1998). B.. Yaman. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Metnin Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Bir bår ekän.debdi.. (1989). . Yaman. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Ahmedov. Eçki: . Türk Dili (Basılmamış) Doktora Tezi. B. Yiğit. Özbek Türkçesinde Edatlar.. işte şu elimdeki sopa ile vururum. T. (2007). s. (1993). Doğan. debdi. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. Temmuz. (1993). (1996).-Tulum. . İnönü Ü.. Türk Dili. Coşkun. (1996). Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası.Durmuş. c. 7.198 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 62. T. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 9.. håvuz. Ankara. Qaşqır håvuzgä båribdi: . Edebiyat. d 8. Kebikeç Yay. Sıra Sizde 2 Metnin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Kongızay sormuş: “Ey çoban. F. Ankara. Ercilasun. Özbekçe (Çev.. C. bir qaşqır bår ekän. Sosyal Yapı. Şirin User. Akalın). Türk Dünyası Nüfus. Qårni åç qaşqır yoldä keläyåtsä. Özbek Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbek Türkçesi Karşılıklar Kılavuzu. 1. Şubat. L. Özbek Türkçesi Grameri. V. Ekim. 149-152. “Özbek Türkleri Edebiyatı”. Özkan. R..-Mahmud. R. Yong-Sǒng (2004). b 3.. Konya 2005.. TDK Yay. Özbek Türkçesi El Kitabı. Ankara. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. e 10. Akçağ Yay. 179-198. Salman. Ankara. Türk Dilinin Yurtları. Ankara. Öztürk. İstanbul. (1998). Geçit Yay. “Özbek Türkçesi Üzerine Birkaç Söz”. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. (1957). H. Akçağ Yay. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. A. (1993). İstanbul. O.E. bir eçkini köribdi. İstanbul.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful