T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2392 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1389

ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I

Yazarlar Prof.Dr. Ahmet BURAN (Ünite 1-8) Doç.Dr. Ercan ALKAYA (Ünite 1-8)

Editörler Prof.Dr. Ahmet BURAN Doç.Dr. Mehmet Mahur TULUM

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend Kılıç Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Öğretim Tasarımcısı Doç.Dr. Cemil Ulukan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Ölçme Değerlendirme Sorumlusu Gülce Baraz Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ISBN 978-975-06-1066-0 1. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 7.800 adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Eylül 2011

İçindekiler

iii

İçindekiler
Önsöz .................................................................................................................... vii

Dil, Diller ve Türk Dili.....................................................................
DİL VE DİLLER .......................................................................................................... TÜRK DİLİ / TÜRKÇE .............................................................................................. TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ .................................... Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe ...................................................................... Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe ................................................................. Altay Dilleri ............................................................................................................ Ural Dilleri ............................................................................................................ Hint-Avrupa Dilleri .............................................................................................. Sami Dilleri ............................................................................................................ Çin-Tibet Dilleri .................................................................................................... Bantu Dilleri .......................................................................................................... Kafkas Dilleri ......................................................................................................... TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ ....................................................... Türk Dilinin Yaşı ......................................................................................................... Türk Dilinin Tarihî Gelişimi ...................................................................................... TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ ............................................................................ Türk Dünyası ............................................................................................................... Batı Türklüğü ............................................................................................................... Doğu Türklüğü ............................................................................................................ Kuzey Türklüğü ..................................................................................................... Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları ............................................. Batı / Güneybatı Türkçesi .................................................................................... Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi ................................................................................ Türk Dilini Konuşan Nüfus ....................................................................................... Özet ................................................................................................................................ Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar..............................................................

2
3 4 5 5 6 6 7 8 8 8 8 8 9 9 10 14 14 14 14 15 15 16 16 17 19 21 22 22 23

1. ÜNİTE

Türk Lehçeleri ve Tasnifi................................................................ 24
TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ ............................................ TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ ........................................................................... Türk Lehçe Grupları İçin Kullanılan Adlar .............................................................. Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi ................................................................... Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri .......................................... Türk Lehçelerinin Ses Özelliklerine Göre Tasnifi ................................................... Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmaları ................................................ Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmalarından Örnekler ...................... Wilhelm Radloff ’un Tasnifi ................................................................................. G. J. Ramstedt’in Tasnifi ....................................................................................... Samoyloviç’in Tasnifi ............................................................................................ N. A. Baskakov’un Tasnifi .................................................................................... TÜRK DİLLERİNİN BATI HUN DALI .................................................................. 25 28 31 31 31 31 32 33 33 34 35 38 38

2. ÜNİTE

iv

İçindekiler

TÜRK DİLLERİNİN DOĞU HUN DALI ............................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar..............................................................

39 40 42 43 43 44

3. ÜNİTE

Azerbaycan Türkçesi ....... .............................................................. 46
AZERBAYCAN ADI ................................................................................................... AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ .............................................................. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ ...................................................................................... AZERBAYCAN EDEBİYATI ..................................................................................... AZERBAYCAN CUMHURİYETİ ............................................................................ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ .................................................................. Ses Bilgisi ...................................................................................................................... Ünlüler .................................................................................................................... Ünsüzler .................................................................................................................. Şekil Bilgisi ................................................................................................................... Çekim Ekleri .......................................................................................................... Yapım Ekleri ........................................................................................................... Sıfat-Fiiller .................................................................................................................... Zarf-Fiiller .................................................................................................................... Hareket Adları (İsim-Fiiller) ..................................................................................... Kelime Türleri .............................................................................................................. Zamirler .................................................................................................................. Sıfatlar ..................................................................................................................... Zarflar ..................................................................................................................... Edatlar ..................................................................................................................... Özet ................................................................................................................................ Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar............................................................. 47 48 49 50 51 52 52 52 53 54 54 63 66 66 67 67 67 68 69 70 73 76 77 77 79

4. ÜNİTE

Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri ........................ 80
AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ ...................................................... AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ ..................................................... AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ............................................... Azerbaycan Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ...................................................... Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar.............................................................. 81 82 82 90 92 93 93 94

.......................................................... Kendimizi Sınayalım ............ Zamirler ........................... TÜRKMEN TÜRKÇESİ .......................................................... TÜRKMEN EDEBİYATI ..........................................96 TÜRKMEN ADI ..................... ÖZBEK EDEBİYATI ....................................................................................................................................................................................... 134 TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ ...................................................................... 97 98 99 99 100 100 101 102 102 102 105 107 107 116 119 120 120 121 121 122 123 124 127 130 131 131 132 Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri..................................................................................................... Ünlüler ..............................................İçindekiler v 5................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ................... XX............................... Sıfatlar .......................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................ Ses Bilgisi ....................................................................................................................................................................... TÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ ................................ TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ...... ÜNİTE ....... Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı .............................................................. Kendimizi Sınayalım ....................................................................................... TÜRKMENİSTAN ......................................................................................................................................................... ÜNİTE Özbek Türkçesi........................................................................................................................ Hareket Adları (İsim-Fiiller) ......................................................................................... ÜNİTE Türkmen Türkçesi......................................... ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ ................................................................................................................................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............ Çekim Ekleri ............................................... 135 136 136 142 144 145 145 145 6............ Ünsüzler ...................................... ÖZBEKİSTAN .............................................................................................................................................................................................................. Zarf-Fiiller ................................................................................................................................................................................................... Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar ....................................................................................................................................................................... Şekil Bilgisi ...................................................... ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ ....................................................146 ÖZBEK ADI ......................................................................................................................................................... Sovyet Devri Edebiyatı .............................................................................................................................................................................................................................. ................................................................................................ Ünlüler ......... TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ ........... Kelime Türleri ...................................................................... Edatlar ... 147 147 148 149 150 151 151 151 7...................................................................................................... Zarflar .......................................................................................... Ses Bilgisi ......................................... ÖZBEK TÜRKÇESİ ........................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................................................... Yapım Ekleri ............................................................................................. Özet ..................................................................................................................................................................................... TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ ................................................................ Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar............................................................................................................................................................................................. Türkmenn Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ....................................... Sıfat-Fiiller .....................................................................................................................

....................................................................................................................................... Sıfatlar ........................................................................ Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ..................................................................................................................................................................................................................................... Hareket Adları (İsim-Fiiller) ............. Zarflar ....... ÜNİTE Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri......................................................................... ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ ............................................................................................................................................................................................... Şekil Bilgisi ............................................. Özbek Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ................................... Zamirler ..................... Edatlar .............................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Çekim Ekleri .............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Sıfat-Fiiller ....................... 184 ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ .................................................................................... 185 186 186 194 197 198 198 198 ................................................................................vi İçindekiler Ünsüzler ............................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ... Özet ........................................ ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ....... Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar ... Kendimizi Sınayalım ..................................................................................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ..................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ................................................................................................. Kelime Türleri ................. Yapım Ekleri .................................................................................................................................................................................................................. 152 153 153 167 171 172 172 173 173 174 175 176 179 182 183 183 183 8......................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım .................. Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar ...... Zarf-Fiiller .............

Kitapta genel Türkoloji.Önsöz vii Önsöz Sevgili öğrenciler Türk dili. çağdaş yazı dilleri ve özellikleriyle öğrenerek kişisel dünyanızın geleceğini bu dilin zenginliği ve güzelliğiyle kurgulamanızı ve başarılı olmanızı diliyoruz. İlk yarıyıl için kaleme alınan bu ders kitabında. Özbek Türkçesi ile Uygur Türkçesi Doğu/Karluk grubunu. Doğu/Karluk grubu ve Batı/Oğuz grubu biçiminde üç ana gruba ayrılmaktadır. tarihi ve çağdaş lehçeleri ile bir bütündür. Dünyanın geleceğinin dili olan Türkçeyi. Tatar. Avrasya coğrayası başta olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde Türk dilinin şu ya da bu lehçesi konuşulmakta. Çuvaşça ve Yakutça olarak adlandırılan üç uzak lehçesi vardır. Dikkatle okuyup öğrenmeye çalışırsanız. Türkçe. Editörler Prof. Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesi Oğuz/Batı grubunu. Bu yazı dilleri. metin ve alfabe bilgileri yer almaktadır. kendimizi sınayalım sorularını yanıtlar. dünyanın en yaygın ve en prestijli dillerinden biridir. Türk dilinin günümüzde konuşulan lehçelerine Çağdaş Türk lehçeleri diyoruz. Türkiye Türkçesi dışında Türk dilinin birçok lehçesi bulunmaktadır. Türkiye Türkçesi dışındaki çağdaş Türk yazı dillerinden üçü hakkında ise özel ve geniş bilgiler verilmektedir. sıra sizde konularını doğru yanıtlar ve açıklar iseniz konular hakkındaki bilgilerinizi pekiştirmiş olursunuz. Türk dilinin bütünü hakkında bilgi sahibi olabilmek için tarihi ve çağdaş lehçeleri bilmek gerekir. Bu uzak lehçelerden Türkçe kolunun içinde gelişen çok sayıda yakın lehçe bulunmaktadır.Dr. nitelik ve nicelik bakımından Türk dünyasının en önemli yazı dilleridir. Türkiye Türkçesinden sonra. Bu yakın lehçeler de kendi içinde Kuzey/Kıpçak grubu. aynı zamanda maddi ve manevi anlamda birçok imkân ve önceliğe de sahip olmak demektir. Kazak ve Kırgız Türkçeleri de Kuzey/Kıpçak grubu çağdaş Türk yazı dillerini temsil etmektedir. Bilindiği gibi Türk dilinin Türkçe. Türkiye’de konuşulan Türkçe. Türk dünyası ve çağdaş Türk lehçeleri bilgileri ile birlikte seçilen lehçelerin gramer. sadece bir bilgiye ulaşmak demek değil. öğrenilmekte ve öğretilmektedir. Türk dilini tarihi ve çağdaş lehçeleriyle bir bütün halinde bilmek.Dr. Türk dilinin Oğuz kökenli batı koludur ve Türk lehçeleri arasındaki özel adı Oğuz Türkçesi ya da Türkiye Türkçesidir. çağdaş Türk lehçelerinin bütünü hakkında genel. İki ciltlik seri için seçilen yedi yazı dilinden. Ahmet BURAN Doç. çağdaş coğrafyası. Mehmet Mahur TULUM . Bu lehçelerin bir bölümü sadece konuşma dili durumundayken bir bölümü hem konuşma hem de yazı dili olarak kullanılmaktadır.

Dil ve dilleri tanımlayabilecek. Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları. Anahtar Kavramlar • • • • Dil ve Diller Türk Dili Lehçe/Uzak Lehçe Şive/Yakın Lehçe • • • • Ağız Yapıları Bakımından Diller Kökenleri Bakımından Diller Türk Dünyası İçindekiler • DİL VE DİLLER • TÜRK DİLİ/TÜRKÇE • TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ • TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ • TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Dil. Türk Dilinin yayılma ve gelişme alanlarını açıklayabileceksiniz.1 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I      Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Diller ve Türk Dili . Türk Dilinin yaşı ve tarihî gelişimi konusunu açıklayabilecek. en dar olanından en geniş olanına doğru sıralayabilecek. Türk Dilinin dünya dilleri arasındaki yerini belirleyebilecek.

Toplum dilbilimsel açıdan diller. ten dili / dokunmayla ilgili göstergeler şeklinde adlandırılabilir. İkinci fikre katılan F. 46) olarak tanımlamıştır. Bu diller. Doğan Aksan da “dil. ölçünlü. burun dili / kokuyla ilgili göstergeler. dilin doğasını yansıtan temel bir ilke olarak tanımlamıştır.Dil. eşya ile adları/göstergeleri. dilin bir mantık ürünü olduğunu. dil/tat dili / tat almayla ilgili göstergeler. “bildirişimi sağlayan göstergeler dizgesi” (Saussure 1998. varlığı algılama. 55) şeklinde tanımlamaktadır. sosyal ve kültürel bir üretim olan dilin insanlar tarafından sonradan geliştirildiğini savunmuşlardır. İnsan varlığı beş duyusuyla algılar. Bildirişimi sağlayan her türlü gösterge. ikincisi ise ‘çok kökenlilik’ kuramıdır. Dil. göz dili / görsel göstergeler. Tek kökenliliği savunan- . varlığın insan algısı içindeki bilgisini işaret eder ve toplumların eşyayı. İnsan sosyal bir varlıktır. kullanılma yerleri ve işlevlerine göre. dolayısıyla düşünce ile anlatım. fikir ile şekil arasında bir ilişki bulunduğunu savunurken bir bölümü de dilin düzensiz olduğunu. doğal. Bu doğuşa kaynaklık eden şeyin ne olduğu konusunda ise bir birlik yoktur. Dilleri yazı dili olup olmamaları bakımından da yazı dilleri ve konuşma dilleri biçiminde tanımlayabiliriz. her türlü araç dil sayıldığı için F. Bunlardan birincisi ‘tek kökenlilik’ kuramı. yapay ve özel diller şeklinde gruplara ayırmak mümkündür. bu bildirişim ihtiyacından doğmuştur. kimileri de insana verilen şeyin dili yapma ve kullanma yeteneği olduğunu. İnsan ile birlikte var olduğu için. insanın ayırt edici bir vasfıdır. Dilin kökeni ile ilgili görüşler iki temel anlayış içinde değerlendirilir. Birlikte yaşayan insanlar. duygu ve düşüncelerini birbirlerine aktarmak isterler. Dilleri oluşma biçimlerine. fikir ile anlatımı arasında doğal bir ilişki bulunmadığını savunmuşlardır. düşünce. De Saussure. Dil. “göstergenin nedensizliği ilkesi”ni. anlamlandırma ve anlatma özelliklerine göre değişiklikler gösterir. insan-varlık ilişkisinde bilme. De Saussure dili. Aynı şekilde Eski Yunandan beri kimi düşünürler. insan-insan ilişkisinde bildirişme aracıdır. Diller ve Türk Dili DİL VE DİLLER Dil. Hem kişilerin hem de toplumların kimliklerini belirleyen ve onları temsil eden bir özelliği vardır. toplumsal ve işlevsel dil türleri biçiminde sınıflandırılabilir. Dolayısıyla beş duyunun her biriyle saymaca bir dil sistemi yaratmak mümkündür. Aristo’dan beri kimi araştırmacılar dilin Tanrı tarafından insana öğretildiğini savunurken. kulak dili / işitsel göstergeler. Dil. duygu ve isteklerin bir toplumda ses ve anlam yönünden ortak olan öğeler ve kurallardan yararlanılarak başkalarına aktarılmasını sağlayan çok yönlü çok gelişmiş bir dizge ” (Aksan 1985. bölgesel. dilin tarihini insanlığın tarihi ile birlikte ele almak gerekir.

Başkurt dili. oymak ve aşiretlerin konuştukları dilin ortak adıdır. Suriye. Oğuz/Batı grubu: Türkiye. Almanca. Anadolu ve civar sahalarda. lehçeler doğmaya başladı ve farklılaşma ilerledikçe bu lehçeler yeni diller haline geldiler.” gibi adlandırmalar kullanılmıştır. Sırbistan. Rusça. çeşitli lehçeler halinde konuştukları dilin adıdır. Türklerin konuştuğu dilin adıdır. Bu ifadelerin her birinde “dili” tamlananı +cA/+çA ekinin yerini tutmaktadır. 2. Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmi dili olması nedeniyle. Türkçe. Karahanlılar döneminde yazılan eserlerde de bu adlandırma açıkça görülmektedir. aynı şekilde.4 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I lara göre başlangıçta tek dil vardı. Türkçe. sadece Türkçenin bir lehçesidir ve özel adı ‘Türkiye Türkçesi’dir. Türkî demektedirler. Aradaki farklılıklar lehçe / uzak lehçe. Kosova. Karluk/Doğu grubu: Özbek ve Uygur Türkçeleri. Türk kelimesinin kavram alanı içinde yer alan bütün boy. KaraçayBalkar. Tatarca. Ancak yazı dili olarak Göktürklerden itibaren günümüze kadar aralıksız kullanılmış ve adı hep “Türkçe/Türk dili” olmuştur. Daha sonra bu dilden ağızlar. Kumuk. “ Türk tili / Uygur Türk tili. Türkmence…” gibi terimlerin kullanıldığını görüyoruz. Böylece Türk adı Türkiye Türkleri. Azerbaycan. Kaşgarlı’nın büyük lügatinin adı da Dîvânü Lügâti’t-Türk’tür. Kazak dili. Türkçe. Günümüzde Türkçe sözü yavaş yavaş gerçek ve genel anlamıyla kullanılmakta ise de. Türkçe kolu kendi içinde üç ana gruba ayrılır: 1. Nitekim diğer Türk cumhuriyetleri boy veya coğrafi adla anılırken. Göktürklerden sonra. geniş anlamda ise dünya üzerindeki bütün Türk soylu halkların değişik coğrafyalarda. Kazak. 3. Başkurt. bu kullanımın sakıncaları açıkça görülecektir. Türkçe. Türk dilinin bugün üç uzak lehçesi vardır. dillerinin adına Türkçe/Türk dili. İngilizce gibi.. Yunanistan. Türkiye’de yaşayan Türklerin ana dilidir. Türk kökenli olan ve olmayan bütün Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının ortak dilidir. İran. Türkçe.. kavim adlarının sonuna getirilen +cA/+çA ekiyle yapılır. Türkmen ve Gagavuz Türkçeleri. Zira. Özellikle 20. Kıpçak ve Çağatay sahalarında yazılan eserlerin hemen hepsi. Aslında Türkiye’de konuşulan dil. Makedonya. Kırgız dili. Kıbrıs. soy. ” dediklerini görüyoruz. TÜRK DİLİ / TÜRKÇE Türkçe. 2. Bunu tarihî belgelerden tespit ve takip etmek mümkündür. Türk kelimesinin kavram alanı ve başlangıcından bugüne yaptığı işlev göz önüne alınırsa. en dar olanından en geniş olanına doğru şöyle sıralayabiliriz: 1. Türkçe de Türkiye Türkçesi ile sınırlandırılmıştır. Selçuklu. Türkçe. insanlar farklı coğrafyalarda farklı gruplar halinde yaşamaya başladığı için her grup ayrı bir dil oluşturdu ve daha doğuş aşamasında diller farklıydı. Türkçede dil adları. Kutadgu Bilig’in ön sözünde eserin “Türk dili ile yazıldığı” belirtildiği gibi. Nogay. Azerice. Tatar dili. Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları. Osmanlı. Çuvaşça ve Türkçedir. 3. Tatar. Anadolu Türklerinin Türk adıyla anılması. Göktürklerden önce de var idi elbette. Türk ve Türkçe kelimelerinde bir anlam daralması yaratmıştır. Irak. Bulgaristan. Türkiye’de de zaman zaman “Kazakça. Karaim Türkçeleri. Uygurların da kendi dillerine Türkçe. Kıpçak/Kuzey grubu: Kırgız. Bunlar bir dilin çeşitli sebeplerle oluşmuş alt kollarıdır. Çok kökenliliği savunanlara göre ise. şive / yakın lehçe ve ağız terimleriyle ifade edilir. Türkçe dar anlamda Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmî dili. Hırvatistan ve ay- . yüzyılın başlarından itibaren Sovyetlerdeki Türk cumhuriyetlerinde “Azeri/Azerbaycan dili. Bosna-Hersek. dünyada bu ad yaygın biçimde ‘Türkiye Türkçesi’ karşılığında kullanılmaktadır. Bunlar Yakutça.

Macarca. Yunan-Latin dilleri hariç. çeşitli türden kâğıtlara yazılan Türkçe. Endonezyaca. Mançu-Tunguzca. Vietnamca. Ural ve Altay dilleri arasında da en eski yazı dili Türkçedir. Eklemeli Diller: Türkçe. Tibetçe. . Siyamca. Türkçe. Ural. Avrupa’da Türkçeden daha eski yazılı metne sahip herhangi bir dil yoktur. bakır. Estçe gibi Ural ve Altay dil ailelerine mensup diller bu gruba girerler. Diller ve Türk Dili 5 rıca Almanya başta olmak üzere. Gilyak. Türkçe başta Göktürk. sayısı kesin olarak bilinmemekle birlikte. Türkçe. Dravid dil ailelerinin aslında aynı kökten geldiğini ve bu dillerin daha eski bir ana dilden türediklerini. diplomasi dili. Çuvaşça ve Yakutça da dahil. bilgisayarın icadı ve genel ağ (internet) kullanımıyla birlikte sanal ortamda da yerini almıştır. Ayrıca bu grup içinde yer alan ancak. Bu diller arasında yapılan artzamanlı ve eşzamanlı karşılaştırmalar. kâğıt gibi çok değişik eşya ve araçlar kullanılmıştır. Kartvel. Dolayısıyla Türkçe dünya çapında prestijli. Bu ölçütlerin yaygınlığı. uygarlık dili. kaynaştırıcı bir özellik taşıyan Eskimoca. Türkçe günümüzde edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eskidir ve daha eski yazılı metinlere sahiptir. Hint-Avrupa. seramik. Ünite . Ugorca. en az 3000. daha çok. resmî dil. Korece. Kâğıdın kullanılmaya başlamasıyla birlikte. ulusal dil ve yazı dili olmasıyla ölçülür. en eski yazılı metne sahip dilin Türkçe olduğu kabul edilmektedir. 10’dan fazla alfabe ile yazıya geçirilmiş. Türkçe yazıya geçirilirken taş. işlevselliğini ve değerini belirler. kap kacak. Ural. Çuvaşça ile Yakutça (ve kimilerine göre Halaçça ) dışında kalan Türk lehçelerinin ortak adıdır. demir. konumunu. geçer bölge dili. Nostratik ve Avrasyatik teorilerinden başka.Dil. Dünya dillerinin bilinen yaygın tasniflerini ve Türk dilinin dünya dilleri arasındaki yerini kısaca şöyle tespit etmek mümkündür: Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe a. tarihî ve çağdaş Türk lehçesinin ortak adıdır. deri. tunç. dünya dillerini yapı ve köken benzerlikleri bakımından tasnif edip daha küçük gruplara ayıran çeşitli çalışmalar da yapılmıştır. yazılı metinleri dünyanın çok değişik coğrafyalarında çok sayıda kütüphanede ve müzede saklanan bir dildir. Hint-Avrupa.1. b. Arap. Altay. Japonca Fince. TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ Bir dilin dünya dilleri arasındaki yeri ve değeri. Uygur. ağaç. yaşayan dünya dilleri arasında. Baskça gibi diller tek heceli dillerdendir. Kızılderili dilleri ve Gürcüce gibi diller de bu gruba dahil edilmektedir. yaygın ve işlevselliği yüksek bir dildir. en çok 9000 dolayında dil olduğu kabul edilmektedir. Dünya dillerini değerlendiren “Nostratik teorisi” HâmiSâmi. Moğolca.Tek Heceli Diller: Çince. Türkçe çok eski tarihlerden beri yukarıda sayılan bütün özelliklere sahip bir dil olarak yaşaya gelmiştir. pişirilmiş toprak. dünya çapındaki yaygınlığı. eskiliği ve geçerliliği bir dilin diğer diller arasındaki yerini. Altay. 4. Permce. Kiril alfabeleri olmak üzere. Kore-Japon-Aynu. 20’si yazı dili toplam 50 civarında. Türkçenin sahip olduğu bu özelliklerin tümüne birden sahip olan dillerin sayısı oldukça azdır. Sümerce tabletlerdeki Türkçe kelimeler dolayısıyla. “Avrasyatik Teorisi” ise. bazı dillerin kendi aralarında yapı ve köken bakımından benzerlikler taşıdığını ortaya koymuştur. Latin. Bugün yeryüzünde. altın. Çukçi. 5. Eskimo-Aleut dillerinin aynı kökten geldiğini savunmaktadır. çeşitli Avrupa ülkelerinde yaşayan Türklerin konuştuğu dildir.

Kumuk Türkçesi 8. Tatar Türkçesi 11. Orta ve yeni Farsça ile yaşayan dillerden Ermenice. Fransızca. İspanyolca. Latince ve onların bugünkü temsilcileri olan. Azerbaycan Türkçesi 3. Bulgar 7. İbranice. Kırım-Tatar Türkçesi 6. Karakalpak Türkçesi 22. Kazak Türkçesi 19. Bükümlü / Çekimli Diller: Bu grupta yer alan dilleri kendi içinde “kök bükümlü ve gövde bükümlü” olarak ikiye ayırmak mümkündür. Türkiye Türkçesi 2. Özbek Türkçesi 21. Bantu dillerinden Güney ve Orta Afrika’da konuşulan Bantu dilleri bu grubu oluşturur. Dolgan Türkçesi 18. Çağatay 6. Çuvaş Türkçesi . Kuman/Kıpçak 4. Türkmen Türkçesi 4. Tuva Türkçesi 16. Hint-Avrupa dil ailesine mensup olanlar ise gövde bükümlüdür. Arnavutça. Avestçe. Başkurt Türkçesi 12. Slav kökenli dillerden. Peçenek 3. Yakut Türkçesi 23. Hazar Çağdaş Türk Lehçeleri: 1. Flemenkçe. Genellikle Hâmi-Sâmi dil ailesine mensup olan diller kök bükümlü. Litvanca. Sâmi dillerinden ise Akadca. Karaçay-Balkar Türkçesi 7. Portekizce. Rumence. Bu grupta yer alan belli başlı diller şunlardır: Almanca. Gagavuz Türkçesi 5. Lehçe.6 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I c. tarihî Sanskritçe. Bulgarca. Arapça. Karaim Türkçesi 10. Rusça. İngilizce. Kırgız Türkçesi 20. İtalyanca. Orhun/Göktürk 2. Şor Türkçesi 14. Sırpça. Hakas Türkçesi 15. Altay Türkçesi 13. İskandinav dilleri. Keltçe. Eski Uygur 5. Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe Altay Dilleri A. Uygur Türkçesi 17. tarihî dillerden Hititçe ve Hint -İran dilleri. Yunanca. Türk Dilleri Tarihi Türk Lehçeleri: 1. Nogay Türkçesi 9.

Liv 8. Uzak Doğuda Hiçbir Gruba Dahil Olmayan Diğer Diller 1. Japonca 2. Komi-Zıryan 2. Mordov B. Nganasan (Tavgiy) 3. Moğolca 2. Moğol Dilleri 1. İcor 4. Udeyce (Udegeyce) D. Samoyed Dilleri 1. Evenkçe (Tunguzca) 2. Vepss 6. Kalmuk C. Udmurtça Voljsk Kolu: 1. Vod 7. Ayn Ural Dilleri A. Macarca 2. Mansiy (Vogul) 3. Çjurçjen Amur Kolu: 1. Diller ve Türk Dili 7 B. Komi-Permyaç 3. Saam (Lopar) Perm Kolu: 1. Ünite . Mançu-Tunguz Dilleri Sibir Kolu: 1. Karel 5. Hantıy (Ostyaç) Baltık-Fin Kolu: 1. Mari (Çeremis) 2. Fin-Ugor Dilleri Ugor Kolu: 1. Korece 4. Mançur 2.Dil. Fince 2. Selkup (Ostyak-Samoyed) .1. Ryukyus 3. Nene (Yurak-Samoyed) 2. Eneç (Yenisey-Samoyed) 4. Nanayca (Goldca) 2. Even (Lamut) Mançur Kolu: 1. Buryat 3. Estonca 3.

diğeri Asya koludur. Abazaca. Bulgarca 3. Tayca. Ermenice gibi diller bu ailedendir. Urduca. Sami Dilleri Bu aile Akadca. Sırpça 4. Çeçence. Avarca. Almanca 2. İspanyolca 3. Avrupa kolunun içinde Germen dilleri. Avrupa Kolu Germen Dilleri: 1. Kabartayca. Bantu Dilleri Afrika’daki en büyük dil ailesi olan Bantu dilleri.Hint-İran Kolu Başlıca Hint-İran dilleri. Fince ve Macarca hariç. A. Orta ve Güney Afrika’da konuşulan çok sayıda dilden oluşur. Arnavutça. Litvanca. İnguşça. Hint-Avrupa dil ailesinin iki büyük kolu vardır. Rusça 2. tarihî bir dil olan Hititçe de bu kola giren dillerdendir. İbranice. Portekizce 4. Avrupa’daki dillerin hemen hepsi ile Asya dillerinden Farsça ve Hindistan’daki çok sayıda dil bu aileye mensuptur. Slovakça Ayrıca. Çin-Tibet Dilleri Çince. Kafkas Dilleri Güney Kafkasya. Dunganca gibi diller bu aileye mensuptur. Bengalce. Tarihî Sanskritçe. Lehçe 5. İskandinav dilleri Roman/Latin Dilleri: 1. Keltçe. Rumence Slav Dilleri: 1. Avestçe. İtalyanca 5. Çekçe 6. eski ve orta Farsça ile yeni Farsça. Dil akrabalıklarını belirleyen özellikler nelerdir? 1 . Roman/Latin dilleri ve Slav dilleri olmak üzere üç büyük kol vardır. Lezgice gibi diller bu aileyi oluşturur. Biri Avrupa. Flemenkçe 3. Tibetçe. Aramice. Kuzey Kafkasya ve Dağıstan şeklinde sınıflandırılabilir. Yunanca. Adigece. İngilizce 4.8 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Hint-Avrupa Dilleri Bu dil ailesi bugün için dünyanın bilinen en büyük dil ailesidir. B. Fenikece gibi diller ve bunların lehçelerinden oluşur. Tacikçe. Gürcüce. Fransızca 2. Arapça.

Aksan vardığı sonuçları şöyle ifade etmektedir: “ Türklerde o dönemde yerleşik bir yazı sistemi ve bu sistemi kullanan. Osman Nedim Tuna’nın “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında en eski yazılı metne sahip dil Türk dilidir” şeklindeki tespit ve iddiasını bir yana bırakıp. Kısıtlı metinler olmalarına karşın yazıtlar.1. Türk dili. eski ve sürekli yazılı metinlere sahip olan dillerin. Dolayısıyla R. Türkçenin ilk yazılı metinlerini MS VII. kimi Avrupalı bilginlerin görüşlerinin tersine. Sümerce ve Türkçe arasındaki ilgi birçok kişinin dikkatini çekmiş ve bu konuda çeşitli araştırmalar yapılmıştır. Orhun yazıtlarındaki sözvarlığı. eğitimli bir zümrenin bulunduğu anlaşılmaktadır. anlam olaylarının görülmesini. zengin diller olması gerekir. 142). zengin ve soyut kavramlara da sahip bir yazı dili karşısında bulunduğumuzu göstermektedir ( Aksan 2000. Tuna. ‘Orhun Yazıtları’nda görülen soyut kavramlardaki zenginliği. sürekliliği. Gerek düz yazı içindeki ölçülü. söz konusu eserinde Türklerin MÖ 3500’lerde Türkiye’nin doğusunda bulunduklarını ve Türk dilinin zamanımızdan 5500 yıl önce müstakil ve iki kollu bir dil olarak yayıldığını iddia etmekte ve “Eğer doğuştan Sümerlerle temasa geldikleri zamana kadarki çözülme hızı sabit ise. bilinen en eski yazılı metinler Sümerceye aittir. Bu tespitlerin bir sonucu olarak da “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında. Diller ve Türk Dili 9 TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ Sümerce bugün yaşamamakla birlikte. eşanlamlı öğelerin kullanılışını. söz sanatlarına yer verilmesini ve genel anlatım özelliklerini/üslubu dikkate alarak bir değerlendirme yapmış ve söz konusu metinlerin dilinin çok işlenmiş. Türkçenin hemen o dönemde oluşmuş bir dil olmadığını. hatta sanatlı anlatıma yönelen. edebiyat ve bilim dili oluşuyla söz konusu edilebilir. Ural ve Altay dil aileleri içinde Türkçeden daha Türk Dilinin Yaşı . R. bu dilin uzun bir süre işlenmiş olduğunu göstermektedir. çokanlamlılığa sahip oluşu. eski bir yazı dili olması gerektiği sonucuna varmıştır. Arat. gerek etkileyici söylemler oluşturan değişik yinelemeler ve karşıt kavramların kullanılışı. 168 kelimeyi çeşitli ses denklikleri çerçevesinde ele almakta ve “Sümerlerle Türkler arasında dil bakımından tarihî bir ilgi bulunduğu hususu bu 168 kelime ve gerekli açıklamalarla ispatlanmıştır” demektedir. En Eski Türkçenin İzlerinde adlı eserinde. yüzyılın sonu olarak (Çoyr /687-692) kabul etsek bile. uyaklı anlatım. oturmuş. İlk Türkçe veya Ana Türkçenin muazzam bir zaman önce yaşamış olması gerekir. bugün edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eski yazılı metne sahip bir dil durumundadır. çok eski ve gelişmiş bir dilin ürünlerini sergilemektedir. Türk yazı dilinin ilk metinleri olarak bilinen Göktürk yazıtlarında tespit edilen kavram alanı-kelime ailesi ilişkileri. Doğan Aksan. Yenisey yazıtlarında görülen sözcükler. Bir dilin zenginliği. 49). birkaç bin yıl öncesine uzanan gelişmiş bir dil niteliği taşıdığını göstermektedir.Dil. gelişmiş. çeşitli gelişmeler ve anlam olaylarıyla çok daha eskiye. bu dilin başlangıcını o günden hiç değilse bu güne dek geçen zaman kadar geriye götürmek gerektiğini söyler. Ünite . gerekse söz sanatlarından yararlanılmış olması. Türkçenin soyutlama gücünü ortaya koymakta. soyut kavramların kullanılışı. Doğal bir gelişme sürecinden geçmiş ve anormal sayılabilecek herhangi bir durum yaşamamışsa. oturmuş. Bunlar Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimelerdir” şeklinde çok önemli bir hüküm vermektedir. en eski yazılı belgeye sahip olan dil Türk dilidir. ileri öğelerin kullanılışını. onun eskiliği. hitabet kurallarını bilen. düzenli bir işleyişin varlığı. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi adlı eserinde Osman Nedim Tuna. Türk dilinin archeology ve glottochronology araştırmalarından hareketle ileri sürdüğüm yaşı 8500’dür” demektedir (Tuna 1990.

Türk dilinin kökeni ile ilgili iki önemli görüş vardır. yapı.10 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I eski yazılı metne sahip bir dil bulunmadığı gibi. Altay dilleri teorisinin kurucusu Ramstedt’tir. ancak yazılı metinlerin bize sunduğu imkânlar ölçüsünde dilin temel birimleri olan ses. Doğu Hun Lehçesi de TürkTatar dillerini. Tablo 1. Rus . Türk dilinin doğuşu ve kaynağı bakımından en fazla kabul gören görüştür. Got ). daha sonra yazı dili haline gelirler. Türklerin oldukça eski ve zengin bir sözlü edebî geleneği mevcuttur. yazılı belgelere dayandırarak tespit etmek zorundayız. kalıplaşmış ifadeleri. Dede Korkut Hikâyeleri) ve araştırmacılar tarafından son yıllarda Türk boyları arasında yapılan derlemelerden ilk sözlü edebî ürünler hakkında bazı bilgiler edinebilmekteyiz. Türk dilleri kendi başına bir aile oluştururlar. Bu lehçelerden. Son zamanlarda üzerinde önemle durulan Türkçe ile Sümerce arasındaki ilişkiler de Eski Türkçeden önceki Türk dilinin durumu ve coğrafyası hakkında bazı ipuçları vermektedir. Tibet. Bu görüşe göre Altay dilleri şunlardır: Tablo 1. Onun için. daha çok Türk yazı dili tarihi demektir. Bununla birlikte. sözdizimi ve vurgu’da meydana gelen değişme ve gelişmeleri incelemek mümkündür. belgelerle incelenemediği için. Yunan-Latin dillerini hariç tutarsak. Bizans. Doğup geliştikleri Ana Hun Dili. Diller önce konuşma dili olarak var olur. Ramstedt’ten sonra değişik ülkelerden birçok Altayist ve Türkolog konuya ilgi göstermiş ve bu teoriyi desteklemişlerdir. milâttan önceki yıllarda üç lehçeye ayrılmıştır. Oğuz Kağan Destanı. Türk Dilinin Tarihî Gelişimi Bir dilin tarihini “yazı dili öncesi” ve “yazı dili dönemi” biçiminde ikiye ayırarak incelemek gerekir. Bu görüşe göre. Batı Hun Lehçesi bugünkü Çuvaşçayı. sözvarlığı. sözvarlıkları ve anlatım biçimleriyle yazı dili öncesi hakkında bazı yorumlar yapmamıza imkân verirler. teorik bilgilere dayanan bir dönemdir. Nitekim. Kuzey Hun Lehçesi Yakutçayı. Türk dili tarihi demek. Bu gelenek içinde vücut bulan Türkçenin ilk sözlü edebî ürünlerinin hangi tarihe ait olduğunu belirtmek mümkün değildir.1 Altay Dilleri Ana Altayca Türkçe Moğolca Tunguzca Mançuca Nanayca Japonca Korece Aynuca İkincisi ise. Bunlardan birincisi. Yazı dili öncesi dönem. Türk dilinin ‘Altay Dil Ailesi’ne mensup olduğunu ve ‘Ana Altayca’ denilen bir ana dilden türediğini savunan görüştür. Arap. yani diğer Türk lehçelerini doğurmuştur. Yazı dili öncesinden yazı dili dönemine taşınan sözlü edebî metinler. Ancak Türk dilinin tarihî gelişimini bu sözlü ürünlere göre değil. Türk dilinin yazı dili öncesi dönemi hakkındaki bilgilerimiz genellikle Altay dilleri ve Ana Hun dili teorilerine dayanır. bazı komşu kavimlerin dillerinden (Çin. Bu dönemin dili kaydedilmediği için özellikleri hakkında tam ve kesin bilgiler vermek mümkün değildir. Türkçenin ‘Ana Hun Dili’ adı verilen bir ana dilden doğduğunu savunan görüştür. daha sonra bizzat Türkler tarafından tespit edilip yazıya geçirilen metinlerden (Dîvânü Lügâti’t-Türk. Türkçenin Altay dilleri ailesine mensup olduğu teorisi. Fars. Avrupa’da da bugün Türkçeden daha eski yazılı metne sahip herhangi bir dil yoktur.2 Ana Hun Dilinden Doğan Lehçeler ANA HUN DİLİ Batı Hun Lehçesi Çuvaşça Kuzey Hun Lehçesi Yakutça Doğu Hun Lehçesi Türkçe Taraftarları ve karşıtları olmakla birlikte.

M. H. P. yüzyıldan günümüze). Eski Türkçe (VI-IX yy. Bu devir yaklaşık olarak MÖ sekiz binli yıllara tarihlendirilmektedir. Onlara göre Altay dilleri arasındaki yakınlık. Macar Türkologları J. O. Ancak Ana Altaycanın MÖ çok eski bir tarihte yaşadığı.S. Benzing ve özellikle de Alman asıllı G. Yeni Türkçe (XVI. Modern veya Çağdaş Türkçe ise günümüzdeki Türkçedir. Ünite . Altay dilleri teorisini. K.Dil. Doerfer ile İngiliz asıllı Sir Gerard Clauson bu teoriye karşı çıkmışlardır. Ana Altayca. Nemeth ve Gombocz da bu teoriyi destekleyen görüşler ileri sürmüşlerdir. Türkçenin bu dönemleri hakkında kesin bilgiler ve rakamlar vermek çok zordur. Diller ve Türk Dili 11 Mongolistleri. .1. Türk-Çuvaş dil birliğinin mevcut olduğu devir olarak tahmin edilmektedir. “Temel Sözcükler ve Altay Dilleri Sorunu” adlı makalesinde. Bu dönem ile ilgili olarak bazı komşu milletlerin dillerinden Türkçeye ait malzeme tespit edilebilmektedir. İlk Türkçe ise.3 Poppe’ye Göre Altay Dilleri ÇUVAfi-TÜRK-MO⁄OL-MANÇU-TUNGUZ D‹L B‹RL‹⁄‹ ANA KORE D‹L‹ ÇUVAfi-TÜRK D‹L B‹RL‹⁄‹ MO⁄OL-MANÇU-TUNGUZ D‹L B‹RL‹⁄‹ ANA MANÇUTUNGUZCA MANÇUTUNGUZ D‹LLER‹ ANA TÜRKÇE ANA ÇUVAfiÇA ANA MO⁄OLCA TÜRK D‹LLER‹ ÇUVAfiÇA MO⁄OL D‹LLER‹ KORE D‹L‹ Amerikalı dilci Street ise bu dillere Japon ve Aynu dillerini de eklemiştir. Tarihî bakımından. bu teorinin gelişmesine en fazla hizmet eden bilim adamıdır. Poppe’ye göre Altay dillerinin dallanması şöyle olmuştur. Ana Altaycanın Doğu ve Batı Altayca olarak iki kola ayrıldığı. bir akrabalık ilgisinden çok karşılıklı ödünçlemelerden ibarettir. Türk dilinin metinlerle takip edilemeyen nazarî devirlerdir. Kore dilini de Altay dilleri ailesine dahil etmiştir.) 2. Menges gibi bilim adamları desteklerken. Aalto. Kotwicz. Rudnev ve Vladimirtsov başta olmak üzere. Ahmet Caferoğlu bu dönemleri şöyle tarihlendirmektedir: 1. Eski Türkçeden itibaren Türk dilinin tarihî gelişimini metinlerle takip edebilmekteyiz. dil akrabalığının belirlenmesinde temel kelimelerin önemine işaret eder ve Altay dillerinde temel kelimelerin ortak olmadığı görüşünü savunur. Ana Türkçe veya En Eski Türkçe dönemi. Grönbech. Tablo 1. Gerhard Deorfer. Orta Türkçe (IX-XV yy. N. 4. En Eski Türkçe ve İlk Türkçe. Poppe ise.) 3. Daha sonra Altay dilleri teorisini destekleyen ve geliştiren bilim adamlarının başında Ramstedt’in öğrencileri Pentti Aalto ile Nicholas Poppe gelir. W. ikinci yüzyıla kadar gelen dönemi içine alır. Pritsak ve K.

12

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Türk yazı dilinin bugün için bilinen en eski yazılı belgeleri Göktürkler dönemine aittir. Ancak, özellikle Orhun (Tonyukuk, Köl Tigin, Bilge Kagan) metinlerinde görülen dil, oldukça işlenmiş, mükemmel bir ifade yeteneğine ulaşmış bir dildir. Bütün uzmanların ortak kanaati, bu dilin mutlaka birkaç asır işlenmiş olduğu yönündedir. Dolayısıyla Göktürk metinlerindeki dilin başlangıcını milâdın ilk asırlarına, hatta milâttan önceye kadar götürenler de vardır. Türk dili VII-VIII. yüzyıllardan başlayarak XIII. yüzyıla kadar uzanan dönemde tek yazı dili halinde yaşamıştır. A. Von Gabain’in Eski Türkçede tespit ettiği beş ağız ve daha sonra Kaşgarlı’nın Dîvânü Lügâti’t-Türk’te belirttiği farklılıklar, konuşma dilindeki farklılıklardır. Bu ilk dönemi kendi içinde Göktürkçe ve Uygurca olarak iki döneme ayırıyoruz. Eski Türkçeden sonraki devrede, Türkçe farklı yazı dillerine bölünmüştür. Türkistan’daki Türklerin parçalanarak büyük kütleler hâlinde Hazar denizinin kuzeyinden ve güneyinden, kuzeybatı ve güneybatıya doğru gitmeleri, yeni kültür merkezlerinin meydana gelmesi, İslamiyet’in kabulü ile birlikte birçok yeni kavramın toplum hayatında yer alması ve yeni bir yazının kullanılması gibi dış sebepler ile Türkçenin kendi iç yapısında meydana gelen doğal değişmeler ve gelişmeler farklı lehçelerin ve yazı dillerinin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Böylece Türk dili, XII.-XIII. yüzyıldan itibaren Kuzeydoğu Türkçesi ve Batı Türkçesi şeklinde adlandırılan iki ana kola ayrılmıştır. Kuzeydoğu Türkçesi XIII. ve XIV. yüzyıllarda, Eski Türkçenin yeni bir devamı gibi yaşamış ve eski ile yeni arasında geçiş görevi üstlenen bir devir olmuştur. XV. yüzyılda bu yazı dili, kendi içinde Kuzey ve Doğu şeklinde iki kola ayrılmıştır. Kuzey koluna Kıpçak Türkçesi, Doğu koluna ise Çağatay Türkçesi denilmektedir. Bu yazı dillerinden Çağatay Türkçesi, doğu Türklüğünün ortak yazı dili olarak yakın zamanlara kadar kullanılmıştır. Bugün bu tarihî lehçeler yerini onların devamı olan çağdaş lehçelere bırakmışlardır. Batı Türkçesi XII. yüzyıldan itibaren oluşmaya başlamış ve ilk yazılı eserlerini XIII. yüzyılda vermiştir. Türklüğün ve Türk dilinin en çok işlenmiş, en verimli yazı dilidir. Oğuz Türkçesine dayanan bu yazı dili, Hazar Denizi’nden Balkanlara kadar uzanan sahada konuşulan dildir. Lehçe tasniflerinde, Oğuz grubu, Batı ve Güneybatı terimleri ile ifade edilmektedir. Batı Türkçesinin ilk dönemi, XIII ilâ XV. yüzyılın sonu arasındaki dönemi kapsayan Eski Türkiye Türkçesi/Eski Anadolu Türkçesi’dir. XVI. yüzyıldan XX. yüzyılın başlarına kadarki döneme Osmanlı Türkçesi, XX. yüzyılın başlarından itibaren günümüzde yaşayan dile de Türkiye Türkçesi diyoruz. Batı Türkçesi XVII-XVIII. yüzyıllardan itibaren kendi içinde farklılaşarak iki ayrı yazı dili hâline gelmiştir. Bunlardan doğuda olana Azerbaycan, batıda olana Osmanlı veya Türkiye Türkçesi adı verilmektedir. Türk yazı dilinin tarihî gelişimini bir şema ile şöyle gösterebiliriz:

1. Ünite - Dil, Diller ve Türk Dili Şekil 1.1 Göktürk ESK‹ TÜRKÇE Uygur Do¤u 18.-19.yy. Karahanl› 15.yy’›n 2.yar›s› Osmanl› Bat› EAT 12.yy 13.yy 14.yy 15.yy Kuzey Do¤u Harezm-Alt›nordu Ça¤atay K›pçak 7.yy’›n sonu 8.yy’›n bafl› (20.yy Ça¤dafl Lehçeler) Kuzey Türk Dilinin Tarihî Gelişimi

13

Azeri

Türkiye T.

20.yy Bat›

Do¤u (20.yy Ça¤dafl Lehçeler)

Türk dilinin tarihî gelişmesini iki ana döneme ayıran araştırmacılar, genellikle başlangıcından XIII. yüzyıla kadar olan döneme Eski Türkçe, XIII. yüzyıldan günümüze kadar olan dönemine de Yeni Türkçe demektedirler. Ahmet Caferoğlu başta olmak üzere birçok araştırmacı da Türk dilinin tarihî gelişimini yazı dili öncesi ve sonrasıyla birlikte şöyle tasnif etmektedir: 1. Altay Devri 2. En Eski Türkçe Devri 3. İlk Türkçe Devri 4. Eski Türkçe Devri 5. Orta Türkçe Devri 6. Yeni Türkçe Devri 7. Modern/Çağdaş Türkçe Devri Ahmet Bican Ercilasun, Türk Dili Tarihi adlı eserinde Türk dilinin tarihî gelişimini, “ İlk Türkçe, Ana Türkçe, Eski Türkçe, Batı Türkçesi, Kuzey Doğu Türkçesi” şeklinde tasnif etmiştir. Ercilasun’a göre, Türk dilinden ilk ayrılan Çuvaşçadır. Çuvaşça ‘İlk Türkçe’ döneminde Türk dilinden ayrılmıştır. Bugünkü Çuvaş dilinin VI-VII. yüzyıllardaki atası Tuna Bulgarcası, 1314. yüzyıldaki temsilcisi İdil Bulgarcası idi. 19. yüzyıldan itibaren bu lehçe Çuvaşça adıyla anılmaya başlanmıştır. Saha/Yakut Türkçesi ise Ana Türkçe döneminde ayrılmış ve günümüzde Kuzey-Doğu Sibirya’da yaşamaya devam etmektedir. Eski Türkçe kendi içinde Köktürkçe ve Uygurca biçiminde iki döneme ayrılmıştır. Köktürkçe VI-VIII. yüzyıllar arasında, Uygur Türkçesi ise IX. yüzyıldan XV. yüzyıla kadar varlığını sürdüren bir yazı dili olmuştur. Uygur Türkçesi kullanılırken XI ilâ XIII. yüzyıllar arasında Karahanlı Türkçesi yazı dili ile de eserler verilmiş, XIII. yüzyıldan itibaren Türk yazı dili Batı ve Kuzey Doğu olmak üzere iki ana kola ayrılmıştır. Batı kolunun XIII-XV. yüzyıllar arasına ‘Eski Oğuz Türkçesi’, XVI-XX. yüzyıllar arasına ‘Osmanlı Türkçesi’, XX. yüzyıldan sonraki bölümüne de ‘Türkiye Türkçesi’ denmiştir. XV. yüzyıldan itibaren Batı Türkçesi iki kola ayrılmış, XVI. yüzyıldan XIX. yüzyılın ortasına kadar olan kısma ‘Klasik Azerbaycan Türkçesi’, XX. yüzyıldan itibaren kullanılan Azerbaycan Türkçesine de ‘Bugünkü Azerbaycan Türkçesi’ denmiştir. Türk dilinin Batı kolundan XIX. yüzyılın ortalarından itibaren üçüncü bir yazı dili oluşmaya başlamıştır. Bu da ‘Türkmen Türkçesi’dir. Sovyetlerdeki dil planlamalarının katkısıyla geliştirilen Türkmence dışında bir de XX. yüzyılın ortalarından itibaren Gagavuz Türkçesi yazı dili olmuştur.

14

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Kuzey Doğu Türkçesi XIV-XV. yüzyıllarda ‘Harezm-Kıpçak’, XV. yüzyıldan XX. yüzyıla kadar ise ‘Çağatay’ yazı dili olarak süregelmiştir. XX. yüzyılın başlarında çoğunluğu Sovyetlerde yapılan düzenleme ve planlamalarla oluşturulan Özbek, Uygur, Kumuk, Karaçay-Balkar, Tatar, Karakalpak, Nogay, Kırım, Kazak, Kırgız Türkçeleri Kuzey doğu kolunun günümüzde kullanılan yazı dilleri olmuştur. Bunlardan başka aynı yüzyılda, aynı şekilde yazı diline dönüştürülen Tuva, Hakas, Altay Türkçeleri de bugünkü Türk yazı dilleri arasında yerini almışlardır (Ercilasun 2005; 471).

TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ

Türk Dünyası

Türk dünyası dediğimiz ve Türklerin tarih boyunca yaşadığı coğrafya, 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri arasında yer alır. Bu alan kuş uçuşu, doğudan batıya 6-7 bin, kuzeyden güneye 3 bin kilometredir. Türk dünyası birçok kişi tarafından değişik şekillerde tasnif edilmiştir. En çok kabul gören tasniflerden biri , “Altay-Sibirya Türkleri, Batı Türkleri, Doğu Avrupa Türkleri ve Türkistan Türkleri” şeklindeki genel bölümlendirmedir. Buna göre: 1- Altay-Sibirya Türkleri: Altay, Baraba, Çulım, Dolgan, Hakas, Karagas, Koybal, Kumandı, Sabir, Sagay, Şor, Telengit, Televüt, Tobol, Tofalar, Tuva ve Yakut Türkleri. 2- Batı Türkleri: Ahıska, Azerbaycan, Balkanlar (Batı Trakya, Bulgaristan, Romanya, Yugoslavya) Irak, İran (Afşar, Azeri, Halaç, Hamse, Horasani, Boçagcı, Kaçar, Karacadağ, Karagözlü, Karakoyunlu, Karapapak, Karayi, Kaşgay, Şahseven, Türkmen), Kıbrıs, 12 Adalar, Suriye ve Türkiye Türkleri. 3- Doğu Avrupa Türkleri: Gagavuz, İdil-Ural (Başkurt, Çuvaş, Kazan, Mişer), Kafkasya (Karaçay-Malkar, Kumuk, Nogay, Stavropol Türkmenleri), Karayim, Kırım (Kırım Tatarları, Belorusya Tatarları, Litvanya Tatarları, Polonya Tatarları, Kırımçak) Türkleri. 4- Türkistan Türkleri: Afganistan, Doğu Türkistan (Kazak, Kırgız, Salar, Sarı Uygur, Uygur), Karakalpak, Kazak, Kırgız, Özbek, Türkmen Türkleri. Yönlere göre yapılan tasnifte ise genellikle Türkler, Doğu Türklüğü, Kuzey Türklüğü ve Batı Türklüğü şeklinde gruplandırılır. Kabaca, Hazar denizinin doğusunda kalan Türklere Doğu Türklüğü, kuzeyinde kalanlara Kuzey Türklüğü ve bu sınırın güneyi ile batısında kalanlara da Batı (Güneybatı) Türklüğü denmektedir:

Batı Türklüğü
1. Türkiye Türkleri 2. Rumeli Türkleri (Yunanistan, Bulgaristan Bosna-Hersek, Kosova, Hırvatistan, Makedonya, Moldova). 3. Kıbrıs Türkleri 4. Suriye Türkleri 5. Irak Türkleri 6. Azerbaycan Türkleri (Kuzey Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan ve İran’daki Güney Azerbaycan Türkleri).

Doğu Türklüğü
1. Batı Türkistan Türkleri (İran’ın Horasan bölgesinde, Afganistan’ın kuzeyinde ve Rusya Federasyonu’nda yaşayan Türkler ile Türkmen, Özbek, Karakalpak, Kazak, Kırgız Türkleri). 2. Doğu Türkistan Türkleri (Çin’in batı bölgesinde, Doğu Türkistan’da bulunan Uygur ve Kazak Türkleri).

1. Ünite - Dil, Diller ve Türk Dili

15

Kuzey Türklüğü
1. Sibirya Türkleri (Saha/Yakutlar). 2. Abakan Türkleri (Tuvalar ve Hakaslar). 3. Altay Türkleri 4. İdil-Ural Türkleri (Kazan ve Batı Sibirya Tatarları, Başkurtlar, Çuvaşlar). 5. Kafkas Türkleri (Kafkasların kuzeyindeki Karaçay-Malkar, Nogay ve Kumuk Türkleri). 6. Kırım Türkleri (Kırım, Özbekistan, Türkiye ve Romanya). 7. Karay Türkleri (Ukrayna, Polonya ve Litvanya). Yukarıda belirtilen ve Türk dünyası dediğimiz alanın içinde kalan, Çin, Moğolistan, Rusya Federasyonu, Ukrayna, Moldova, Romanya, Sırbistan, Hırvatistan, Bosna-Hersek, Kosova, Bulgaristan, Makedonya, Yunanistan, Suriye, Irak, İran, Tacikistan, Afganistan, Polonya gibi yabancı ve Türkiye, Azerbaycan, Kuzey Kıbrıs, Türkmenistan, Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan gibi Türk kökenli ülkelerde Türkler yaşamaktadır. Türk dünyası coğrafyasında yaşayan Altay, Tuva, Hakas Türkleri çoğunlukla Şaman, Gagavuz, Çuvaş ve Yakutlar Ortodoks Hristiyan, Çin’in Kansu eyaletindeki Sarı Uygurlar Budist, diğer Türkler Müslümandır. Bunlardan başka yazı dilleri bulunmayan, ancak lehçeleri Kuzeydoğu grubuna giren, Polonya ve Litvanya’daki Karay Türkleri de Musevi’dir. Türk nüfusunun yaklaşık olarak % 98’i Müslüman, % 2’si de diğer din ve inanç sistemlerine mensuptur.

Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları

Dünyanın en hareketli milletlerinden biri olan Türklerin coğrafyası, tarih boyunca durmadan değişmiştir. Dolayısıyla Türk dilinin yayılma alanları da bu hareketliliğe bağlı olarak bazen genişlemiş bazen daralmıştır. Türk dilinin tarihî yayılma alanları, bugünden daha geniştir. Günümüzde bu alan biraz daralmıştır. Ancak yine de Türk dili, dünya dilleri arasında konuşulduğu coğrafyanın büyüklüğü bakımından birinci, ana dili olarak üçüncü ve konuşan insan sayısı bakımından beşinci sıradadır. UNESCO dünyada en çok konuşulan ilk 10 dili şöyle sıralamıştır: Çince, İngilizce, İspanyolca, Hintçe, Türkçe, Arapça, Portekizce, Bengalce, Rusça, Japonca. Bugün Türkler, ana hatları ile Balkanlardan Büyük Okyanus’a, Kuzey Buz Denizi’nden Tibet’e kadar olan sahada yaşarlar. Bütün bu alanda Türk nüfusu yer yer farklı yoğunlukta bulunmakta ve Türkçe farklı lehçeler halinde konuşulmaktadır. Bununla birlikte, Macar bilgini H. Vámbéry’nin belirttiği gibi Türkçe bilen bir insan Balkanlardan Çin’e kadar Türkçe konuşarak gidebilir. Türkçe, bu coğrafyada yaşayan bütün insanların ortak anlaşma aracıdır. Türkçe, dünyanın birçok ülkesinde ilgi gören, öğrenilen ve öğretilen bir dildir. Avrasya coğrafyasında ‘geçer bölge dili’ (lingua franca) olan Türkçe, dünyanın çok sayıda ülkesindeki üniversitelerde, bilimsel olarak araştırılmakta ve öğretilmektedir. Türk dili ile yazılan edebî ve bilimsel eserler dünyanın her yerinde, özel ve resmî kitaplıkları doldurmaktadır. Türkçe, dünyanın neredeyse her dilinde sözlükleri, gramerleri olan saygın ve yaygın bir dildir. Zengin söz varlığı, yaygın kullanımı, bilimsel alanlara ait terminolojisi, soyut kavramları karşılamadaki üstün yeteneği, zengin deyimleri, çok düzenli yazım, ses ve şekil yapısıyla Türkçe dünyanın önde gelen bilim ve edebiyat dillerinden biridir. Türkçe; Göktürk, Uygur, Arap, Latin, Kiril alfabeleri başta olmak üzere, 10’dan fazla alfabe ile yazıya geçirilmiş bir dildir. Günümüzde Türk dünyasında Latin, Arap ve Kiril alfabeleri kullanılmaktadır. Türkiye, Kıbrıs, Yunanistan ve Bulgaristan’daki Türkler, Türkiye Cumhuriyeti’nin resmî alfabesini, yani Latin alfabesini; Çin, İran, Afganistan, Irak ve Suriye’dekiler Arap alfabesini; Sovyetler Birliği’nden ayrılan bağımsız Türk cumhuriyetlerinden Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan Latin alfabesini; Kazakistan ile Kırgızis-

Türkçe ( y grubu) 2. Tacikistan ve Pakistan’da. Kazan (Tatar) Türkçesi: Tataristan. Uygur Türkçesi: Çin (Doğu Türkistan) ve Kazakistan’da. Karaçay Türkçesi: Kuzey Kafkasya. Karakalpak Türkçesi: Özbekistan (Karakalpak özerk bölgesinde). Esas nüfus. bir bölümü Şaman.16 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I tan ise Kiril alfabesini kullanılmaktadırlar. Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi 1. 2. Nogay Türkçesi: Kuzey Kafkasya. Yakutça (t grubu) Çuvaşça ve Yakutça yüzyıllar boyunca konuşma dili olarak yaşamış. yüzyıllarda yazı dili hâline gelmiştir. Bulgaristan. Rusya Federasyonuna bağlı özerk Yakutistan Cumhuriyeti içinde yaşayan Yakutların nüfusu 1. çoğunluğu ise Ortodoks Hristiyandır. Başkurdistan’da. Özbekistan ve Romanya’da. Türkiye Türkçesi: Türkiye. Bosna-Hersek. İran (Güney Azerbaycan). Irak.000. Romanya. Azerbaycan. Bu iki lehçe dışında kalan diğer Türk yazı dillerinin ve lehçelerinin ortaya çıkışını ve gelişimini daha önce izah etmiştik. . Afganistan. Moğolistan ve Doğu Türkistan’da. Moldova. Çuvaşlar. Kırgızistan. 4. Bugün Almanya’da Almancadan sonra en fazla konuşulan ikinci yerleşik ana dili Türkçedir. Tataristan ve Rusya’da. 9. Tataristan ve Başkurdistan’da da Çuvaşlar bulunmaktadır. Kırgız Türkçesi: Kırgızistan ve Doğu Türkistan’da. 3. Bulgaristan. Kırgızistan. 7. Başkentleri Yakutsk’tur. Ukrayna ve Rusya Federasyonu içinde de önemli sayıda Türk yaşamakta ve bu ülkelerin bir bölümündeki özerk bölgelerde Türkçe ikinci resmî dil durumundadır. 8. Lena ve Kamçatka’da Kelima ırmakları çevresinde yaşarlar. Rusya’da. Ölenek. Bütün bu alanlarda yaşayan Türkler. İran. aşağıdaki üç lehçeden biri ile konuşmaktadırlar. 4. Suriye. Afganistan ve Pakistan’da. büyük bir kısmı da Ortodoks Hristiyan’dır. Suriye. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkiye gibi yedi bağımsız Türk devletinin resmî dili. Makedonya. ancak XIX-XX. Kazakistan. Gagavuz Türkçesi: Moldova (Gagavuz yeri). Irak. 6. Çuvaşça ( r grubu) 3. Yunanistan. Ayrıca Avrupa’da. Kırım Türkçesi: Kırım. 2. Özbekistan. Ukrayna. Rusya’da. Kazak Türkçesi: Kazakistan. Türkçe kolundan doğmuş yakın lehçeleri de şöyle tasnif edebiliriz: Batı / Güneybatı Türkçesi 1. Kıbrıs. Başkurt Türkçesi: Başkurdistan. Rusya Federasyonuna bağlı özerk Türk cumhuriyetlerinde ise halen Kiril alfabesi kullanılmaya devam edilmektedir. Küçük bir kısmı Müslüman. Hırvatistan.000 kadardır. 5. Azerbaycan Türkçesi: Kuzey Azerbaycan. Yunanistan. Kosova ve Almanya başta olmak üzere Türkiye Türklerinin bulunduğu ülkelerde). Yakutlar Sibirya’da Katanga.000 civarındadır. Özbek Türkçesi: Özbekistan. Türkmen Türkçesi: Türkmenistan. Çuvaşistan Özerk Cumhuriyetinde olmakla birlikte. Farklı lehçeler hâlinde de olsa. Türkmenistan. İran (Horasan). 10. özellikle Almanya’da önemli sayıda Türk yaşamaktadır. Tacikistan. Moskova ile Kazan arasında İdil (Volga) ırmağı boylarında yaşarlar. 1. Başkentleri Çeboksarı olan Çuvaşların toplam nüfusu 4. Çin (Doğu Türkistan). Makedonya. Romanya ve Bulgaristan’da. Gürcistan ve Türkiye’de. Afganistan. devlet dilidir. Türkçe bugün Kazakistan. 3. Çuvaşların küçük bir bölümü Müslüman.300.

Azerbaycan Türkçesi Kuzey Azerbaycan (Azerbaycan ve Gürcistan’da) 8.000 Toplam 247. Doğu Türkistan (Çin’de).000 2.164 3. Pakistan ve Tacikistan’da 21. Çin’in Kansu eyaletinde. Rusya’da 17. Hakas Bölgesi.000 Yugoslavya’da 500. 15. Batı / Güneybatı Türkçesi 1. Türkiye Türkçesi Türkiye’de 65. Bizim tespitlerimize göre bugün Türkçe konuşan nüfus yaklaşık olarak şöyledir. 16.000 Bulgaristan’da 1.000 2. Kırgız Türkçesi Kırgızistan ve Doğu Türkistan (Çin’de) 3. Kimi kaynaklar 140-150 milyondan bahsederken kimileri de 300-350 milyon rakamlarını vermektedir. Türkmen Türkçesi Türkmenistan’da 2.000. Kazakistan. değişik ülkelerin sınırları içinde.791. Uygur Türkçesi Doğu Türkistan (Çin’de). Altay Türkçesi: Rusya.718. 14.000 5. Özbek Türkçesi Özbekistan.100.000 .000 Güney Azerbaycan (İran’da) 25.300.922. Türk Dilini Konuşan Nüfus Dünyadaki Türk nüfusu ya da Türkçe konuşan insan sayısı konusunda çok farklı bilgiler vardır. Altay Özerk Cumhuriyetinde. 12. Rusya’da. Karakalpak Türkçesi Özbekistan’da 600. Rusya’da.000 Toplam 4.000 Toplam 24. çok geniş bir coğrafyada.297 Horasan (İran’da) 1. 13. 11.000. Tuva Türkçesi: Rusya.000 Yunanistan’da 200.Dil. Kumuk Türkçesi: Kuzey Kafkasya.800.297 Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi 1. Gagavuz Türkçesi Moldova’da 197. Bu farklılıklar. Kazak Türkçesi Kazakistan’da. Afganistan. Diller ve Türk Dili 17 11.106 4.000.000 4. Hakas (Abakan) Türkçesi: Rusya.000 Suriye’de 200.018.000 Irak’ta 1.1. Ünite . Tuva bölgesi ve Moğolistan’da.000 Kıbrıs’ta 200. çeşitli statülerde yaşayan Türklerin nüfusunun tam olarak bilinmemesinden kaynaklanmaktadır. Malkar Türkçesi: Kuzey Kafkasya.000 3.164 Romanya ve Bulgaristan’da 50.000.000 Toplam 69.000.000. Karay Türkçesi: Polonya ve Litvanya’da.000 Afganistan ve Pakistan’da 300.000.

049. Burada kullanılan rakamlar.000 300. Kazan ve Kırım Tatar Türkçesi Tataristan (Rusya) ve Kırım ( Ukrayna’da) 7. Malkar Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 11. Nüfus sayımlarındaki eksiklikler bir yana.900.000 200. Kumuk Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 12.000 2.745 olur. toplam nüfus: 183. Hakas (Abakan) Türkçesi Hakas bölgesi (Rusya’da) ve Çin’in Kansu eyaletinde 14.000 Yakut’u da eklersek. bu sayının tahminen 190 ila 200 milyon dolayında olduğunu söyleyebiliriz. 1989 yılında Sovyetler Birliğinde yapılan nüfus sayımı verilerine ve Yusuf Dönmez’in 1995 yılını esas alarak yaptığı tespitlere dayanmaktadır.639 Buna 4.000 187. Karaçay Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 10. bugüne kadarki nüfus artışını eklersek.178 180.000 Çuvaş ile 1. Diğer Ülkelerdeki Türkler Türk Dünyasının Toplam Nüfusu 16.000 8.000 282.18 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 6.000 300.218.500.000.000 400. Başkurt Türkçesi Başkurdistan ( Rusya’da ) 8. Tuva Türkçesi Tuva bölgesi (Rusya’da) ve Moğolistan’da 15.300. Oğuz/Batı grubu lehçeleri hangileridir? Nerelerde ve kaç kişi tarafından konuşulmaktadır? 2 .000. Altay Türkçesi Altay Özerk Bölgesi (Rusya’da) 13. Nogay Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 9.000 150.

Ural ve Altay dilleri arasında da en eski yazı dili Türkçedir. Bildirişimi sağlayan her türlü gösterge. Türk dilinin bugün üç uzak lehçesi vardır. yapay ve özel diller şeklinde gruplara ayrılabilir. uygarlık dili. yaygın ve işlevselliği yüksek bir dildir. diplomasi dili. Türk dili. Aradaki farklılıklar lehçe / uzak lehçe. yaşayan dünya dilleri arasında. Tatar. Türk dilinin yazı dili öncesi dönemi hakkındaki bilgilerimiz genellikle Altay dilleri ve Ana Hun dili teorilerine dayanır. düzenli bir işleyişin varlığı. Bunlardan birincisi ‘tek kökenlilik’ kuramı. Türkçe. 4 . en eski yazılı belgeye sahip olan dil Türk dilidir. Sümerce tabletlerdeki Türkçe kelimeler dolayısıyla. işlevselliğini ve değerini belirler. 3 2 Türk Dilinin dünya dilleri arasındaki yerini belirlemek Bir dilin dünya dilleri arasındaki yeri ve değeri. Türkçe dar anlamda Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmî dili. Kumuk. Günümüzde Türkçe sözü yavaş yavaş gerçek ve genel anlamıyla kullanılmakta ise de. oturmuş. konumunu. Karaçay-Balkar. Bunlar Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimelerdir” şeklinde çok önemli bir hüküm vermektedir. tespitleri sonucunda “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında. Beş duyunun her biriyle saymaca bir dil sistemi oluşturulabilir. Toplum dilbilimsel açıdan diller. Bunu tarihî belgelerden tespit ve takip etmek mümkündür. yüzyılın sonu olarak kabul etsek bile (Çoyr Yazıtı). Bunlar Yakutça. Türkçenin sahip olduğu bu özelliklerin tümüne birden sahip olan dillerin sayısı oldukça azdır. çeşitli lehçeler halinde konuştukları dilin adıdır. Arat da çalışmalarında buna benzer görüşler ileri sürer. İnsan varlığı beş duyusuyla algılar. Dil. Türk yazı dilinin ilk metinleri olarak bilinen Göktürk yazıtlarında tespit edilen kavram alanı-kelime ailesi ilişkileri. bugün edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eski tarihli yazılı metinlere sahiptir. Türkçe günümüzde edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eskidir ve daha eski yazılı metinlere sahiptir. her türlü araç dil sayılır. Türk kelimesinin kavram alanı içinde yer alan bütün boy. Türkçe kolu kendi içinde üç ana gruba ayrılır: Kıpçak/Kuzey grubu: Kırgız. en eski yazılı metne sahip dilin Türkçe olduğu kabul edilmektedir. Oğuz/Batı grubu: Türkiye. Diller oluşma biçimlerine. bölgesel. Türkçe. bu bildirişim ihtiyacından doğmuştur. Bu ölçütlerin yaygınlığı. Türk dilinin ‘Altay Dil Ailesi’ne mensup olduğunu ve ‘Ana Altayca’ denilen bir ana dilden türediğini savunan görüştür. resmî dil. toplumsal ve işlevsel dil türleri biçiminde sınıflandırılabilir. soy. dünyada bu ad yaygın biçimde ‘Türkiye Türkçesi’ karşılığında kullanılmaktadır. Kazak. şive / yakın lehçe ve ağız terimleriyle ifade edilir. Başkurt. Dilleri yazı dili olup olmamaları bakımından da yazı dilleri ve konuşma dilleri biçiminde tanımlayabiliriz. Birlikte yaşayan insanlar. geçer bölge dili. Dil. bu dilin uzun bir süre işlenmiş olduğunu göstermektedir. insan-varlık ilişkisinde bilme. Türk Dilinin yaşı ve tarihî gelişimi konusunu açıklamak. Dilin kökeni ile ilgili görüşler iki temel anlayış içinde değerlendirilir. duygu ve düşüncelerini birbirlerine aktarmak isterler. yazı dili olarak Göktürklerden itibaren günümüze kadar aralıksız kullanılmış ve adı hep “Türkçe/ Türk dili” olmuştur. ulusal dil ve yazı dili olmasıyla ölçülür. Bunlardan birincisi. ölçünlü. Türklerin konuştuğu dilin adıdır. doğal. dünya çapındaki yaygınlığı. R. Dolayısıyla Türkçe dünya çapında prestijli. Azerbaycan. Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları. VII. Türkçe çok eski tarihlerden beri yukarıda sayılan bütün özelliklere sahip bir dil olarak yaşaya gelmiştir.1. soyut kavramların kullanılışı. Osman Nedim Tuna. Çuvaşça ve Türkçedir. Dünya dillerinin bilinen yaygın tasnifleri ve Türk dilinin dünya dilleri arasındaki yeri kısaca şöyle gösterilebilir: Yapısı Bakımından: Eklemeli. oymak ve aşiretlerin konuştukları dilin ortak adıdır.Dil. Nogay. geniş anlamda ise dünya üzerindeki bütün Türk soylu halkların değişik coğrafyalarda. Kökeni Bakımından: Altay Dillerinden. Türkmen ve Gagavuz Türkçeleri. Aslında Türkiye’de konuşulan dil. Bu doğuşa kaynaklık eden şeyin ne olduğu konusunda ise bir birlik yoktur. Karluk/Doğu grubu: Özbek ve Uygur Türkçeleri. Ünite . insan-insan ilişkisinde bildirişme aracıdır. sadece Türkçenin bir lehçesidir ve özel adı ‘Türkiye Türkçesi’dir. Karaim Türkçeleri.S. kullanılma yerleri ve işlevlerine göre. R. Türkçenin ilk yazılı metnini M. ikincisi ise ‘çok kökenlilik’ kuramıdır. eskiliği ve geçerliliği bir dilin diğer diller arasındaki yerini. Diller ve Türk Dili 19 Özet 1 Dil ve Dilleri tanımlamak. Türk dilinin kökeni ile ilgili iki önemli görüş vardır. en dar olanından en geniş olanına doğru sıralamak.

Ancak Ana Altaycanın M. devlet dilidir. Türk dünyası dediğimiz alanın içinde kalan. “Altay-Sibirya Türkleri. Türkmenistan. Yakutça (t grubu) Dünyadaki Türk nüfusu ya da Türkçe konuşan insan sayısı konusunda çok farklı bilgiler vardır. Çuvaşça ( r grubu) 3. 1. Irak. Polonya gibi yabancı ve Türkiye. Ana Türkçe veya En Eski Türkçe dönemi. ikinci yüzyıla kadar gelen dönemi içine alır. Türk dünyası hakkında en çok kabul gören tasniflerden biri . Altay Devri 2. Sırbistan. Tarihî bakımından. Kuzey Türklüğü ve Batı Türklüğü şeklinde gruplandırılırlar. Türk Dilinin konuşulduğu alanlarda yaşayan Türkler. En Eski Türkçe ve İlk Türkçe. İran. Türkçenin ‘Ana Hun Dili’ adı verilen bir ana dilden doğduğunu savunan görüştür. Kosova. Bu dönem ile ilgili olarak bazı komşu milletlerin dillerinden Türkçeye ait malzeme tespit edilebilmektedir. Ana Altayca. Makedonya. Moldova. Kırgızistan. Hazar denizinin doğusunda kalan Türklere Doğu Türklüğü.Ö. Azerbaycan. ana dili olarak üçüncü ve konuşan insan sayısı bakımından beşinci sıradadır. Doğu Türklüğü. M. Türkçenin bu dönemleri hakkında kesin bilgiler ve rakamlar vermek çok zordur. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkiye gibi yedi bağımsız Türk devletinin resmî dili. aşağıdaki üç lehçeden biri ile konuşmaktadırlar. Azerbaycan. Kazakistan gibi Türk kökenli ülkelerde Türkler yaşamaktadır.20 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I İkincisi ise. Ukrayna. 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri arasında yer alır. Yunanistan. Bu devir yaklaşık olarak M. Türk dili. Bizim tespitlerimize göre bugün Türkçe konuşan nüfus yaklaşık olarak 190 ila 200 milyon dolayında olmalıdır. En Eski Türkçe Devri 3. Moğolistan. dünya dilleri arasında konuşulduğu coğrafyanın büyüklüğü bakımından birinci. Farklı lehçeler hâlinde de olsa. çok eski bir tarihte yaşadığı. Türk dünyası dediğimiz ve Türklerin tarih boyunca yaşadığı coğrafya. sekiz binli yıllara tarihlendirilmektedir. Çin. Bulgaristan. Yeni Türkçe Devri 7. İlk Türkçe ise. Türkmenistan. 5 . Özbekistan. Ana Altaycanın Doğu ve Batı Altayca olarak iki kola ayrıldığı. Doğu Avrupa Türkleri ve Türkistan Türkleri” şeklindeki genel bölümlendirmedir. Taraftarları ve karşıtları olmakla birlikte. Türk dilinin metinlerle takip edilemeyen nazarî devirlerdir. Ro- manya. Batı Türkleri. Hırvatistan. Kuzey Kıbrıs. Türk-Çuvaş dil birliğinin mevcut olduğu devir olarak tahmin edilmektedir. İlk Türkçe Devri 4. kuzeyinde kalanlara Kuzey Türklüğü ve bu sınırın güneyi ile batısında kalanlara da Batı (Güneybatı) Türklüğü denmektedir. Tacikistan. Afganistan. Türkçe ( y grubu) 2. Türkçe bugün Kazakistan. Orta Türkçe Devri 6. Özbekistan. Kırgızistan. Yönlere göre yapılan tasnifte ise genellikle Türkler.S. Türkçenin Altay dilleri ailesine mensup olduğu teorisi. Türk dilinin doğuşu ve kaynağı bakımından en fazla kabul gören görüştür. Ahmet Caferoğlu başta olmak üzere birçok araştırmacı Türk dilinin tarihî gelişimini yazı dili öncesi ve sonrasıyla birlikte şöyle tasnif etmektedir: 1. Suriye. Eski Türkçe Devri 5. Kabaca.Ö. Modern/Çağdaş Türkçe Devri Türk Dünyasını tanımak ve Türk Dilinin yayılma ve gelişme alanlarını anlatmak. Türk yazı dilinin bugün için bilinen en eski yazılı belgeleri Göktürkler dönemine aittir. Bosna-Hersek. Rusya Federasyonu.

b. Ünite . Latin c. c. Dil saymaca bir sistemdir. Moğolca Çince Tunguzca Mançuca Türkçe 9. e. b. Finike e. Rumeli Türkleri Türkiye Türkleri Uygur Türkleri Azerbaycan Türkleri Gagavuz Türkleri a. Eklemeli Çekimli Çok yönlü Önekli Tek heceli 8. c. Deorfer Tuncer Gülensoy G. Talat Tekin Osman Nedim Tuna Ahmet Temir Reşit Rahmeti Arat Ahmet Caferoğlu 10. b. d. c. Türk dünyası coğrafyası hangi enlem ve boylamlar arasında yer alır? a. Diller ve Türk Dili 21 Kendimizi Sınayalım 1. e.Dil. Ramstedt Talat Tekin 2. Aşağıdaki alfabelerden hangisi Türkler tarafından kullanılmamıştır? a. c. b. Türkçe yapı bakımından hangi dil grubundan biridir? a. Altay dilleri teorisinin kurucusu kimdir? a. e. Aşağıdakilerden hangisi Altay dillerinden biri değildir? a. Dil anlaşma aracıdır. d. Aşağıdaki ifadelerden hangisi dilin tanımı içinde yer almaz? 6. Batı ve Kuzey Türklüğü şekline gruplandırılır. b. e. a. 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri 25-85 batı boylamları ile 23-75 doğu enlemleri 90-65 güney boylamları ile 65-33 kuzey enlemleri 45-90 doğu boylamları ile 53-65 kuzey enlemleri 30-40 kuzey boylamları ile 43-60 güney enlemleri 4. Çuvaşça Yakutça Ana Altayca Hakasça Oğuzca a. “Türk dilinin yaşı 8500 dür” diyen bilim adamı aşağıdakilerden hangisidir? a. Arap b. e. Dil harflerden meydana gelmiştir. b. e. d. c. Dünya Türklüğü genellikle Doğu. e. d.1. c. Aşağıdakilerden hangisi Ahmet Caferoğlu’nun tasnifine göre Türk dilinin tarihî devirlerinden biri değildir? a. d. e. d. Aşağıdakilerden hangisi Batı Türklüğü içinde yer almaz? 5. Dil doğal bir varlıktır. Dil bildirişimi sağlayan göstergeler dizgesidir. Göktürk/Runik d. e. c. c. b. d. c. Aşağıdakilerden hangisi Türkçe teriminin kavram alanı içinde yer almaz? 7. G. b. Kiril . d. b. Clauson G. d. J. Orta Türkçe İlk Türkçe Eski Türkçe Yeni Türkçe Yakın Türkçe 3.

Bu Türk lehçesi en çok konuşanı olan lehçe grubudur. Bu lehçe grubunu konuşan insanların yaşadığı bölgeler ve nüfusları aşağıda belirtilmiştir. Yanıtınız yanlış ise.000 Güney Azerbaycan (İran’da) 25. a 4.297 107.922.000 Toplam 69. “Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe” konusunu yeniden gözden geçiriniz.100. “Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.000 300.000. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız yanlış ise.461 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Dil akrabalıkları.800.000. dillerin köken ve yapı bakımından benzerlik göstermeleri ile ilgilidir. “Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe”konusunu yeniden gözden geçiriniz.018.922. Yanıtınız yanlış ise. “Türk Dilinin Yaşı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. temel kelimelerdeki ortaklıklar dillerin akraba olduğunu gösteren diğer önemli ölçütlerdendir. “Dil.000 Suriye’de 200.000 Irak’ta 1. Yanıtınız yanlış ise.000 Kıbrıs’ta 200. d 7. Yanıtınız yanlış ise. “Türk Dili/ Türkçe” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 6. a 9.000 247. Türkiye Türkçesi.000 Toplam 4. e 2.164 50. “Türk Dilinin Tarihî Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sözvarlığı.000 2. 2.000. b 5. d Yanıtınız yanlış ise. Gagavuz Türkçesi Moldova’da Romanya ve Bulgaristan’da Toplam 197. Yanıtınız yanlış ise. Dillerin temel birimleri olan ses. Yanıtınız yanlış ise.000 Bulgaristan’da 1.000.718.000 4. Sıra Sizde 2 Oğuz/Batı grubu Türk lehçeleri. e 8.164 3. Azerbaycan Türkçesi Kuzey Azerbaycan (Azerbaycan ve Gürcistan’da) 8.22 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. c 3. Türkmen Türkçesi ve Gagavuz Türkçesidir. “Türk Dünyası ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sözdizimi ve vurgu’ bakımından benzer olmaları akrabalık özelliklerindendir. “Türk Dilinin Tarihî Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.297 1.000 Yugoslavya’da 500. “Türk Dünyası ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Türkiye Türkçesi Türkiye’de 65. 1. yapı. Türkmen Türkçesi Türkmenistan’da Horasan (İran’da) Afganistan ve Pakistan’da Toplam Genel Toplam: 33. Kelime ve ses denklikleri.000 Yunanistan’da 200.187. Diller ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz.000 . c 10. Azerbaycan Türkçesi.

(1990). 97-104 Buran. Thomsen. Gör. TDAV Yay. 433-446. B. 306-319. (1997). . A. s. “Eski Türkçedeki Oğuzca Belirtiler”. Türk Dili Tarihi. Türk Milli Kültürü. (1993).. Süleyman. Türk Sözünün Aslı. 415-424 Caferoğlu. s. (1975). F.. İstanbul. 119-130. s. İstanbul. TTK Yay. Türkçe El Kitabı. Wang. TDK Yay. Diller ve Türk Dili 23 Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Aksan. F. Türk Dünyası Özel Sayısı. “Türkistan Terimi Üzerine”.. Ankara. Göktürk Tarihinin Meseleleri. Akçağ Yay. s. Ankara. Umumi Türk Tarihine Giriş.. 253. Yeni Türkiye. İ. TDK Yay. Enderun Kitabevi. Eski Türkçenin Grameri (Çev. Banguoğlu. Natık Seferoğlu. İstanbul. Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü. S.Dil. İstanbul. 1. Ankara. H. Güneş. İstanbul. Ercilasun. Türkçenin Grameri. Güvenç.1. (1983).. Z. TKAE Yay. “Oş İlinin Özgön İlçesinde (Kırgızistan) Yaşayan Türkler ve Ağızları”. 3-19.. efrasiyap. TDK Yay. Togan. Bilkent Üniversitesi.. (1979). Dr.. Türk Kavramının Gelişmesi. Fikret Türkmen. İ. Diller ve Dilcilik. Az İ Ya. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi. Ünite . Ankara.. (Çev. TDEK. Ankara. Türk Dili. (1992). İstanbul.. TDK Yay. Çin’deki Türk Diyalektleri Araştırma Tarihi. G. Eren. Kayseri. A. Sertkaya. Türk İncelemeleri Yapan Kuruluşlar. (1976). Gülensoy.. Y. “Temel Sözcükler ve Altay Dilleri Sorunu”. Sümer. Soysal. A. O. TDK Yay. Ankara. Ankara. Korkmaz. (1981). (1971). TDAV Yay. D. Ankara 1990.. s. V. Rasony. A.tripod. Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri. A. Akçağ Yay. TKAE Yay. (1966). Ankara. Z. Ankara.com Yalçınkaya. s. (1988). Divanü Lügati’t-Türk Özel Sayısı. (1997). TDK Yay. Türk Lehçeleri Grameri. B. Kafesoğlu. A. (1972) “Divanü Lugati’t-Türk’teki Oğuzca Özellikler”. Arş. T. Vedat Köken). Belleten 1980/81. KB Yay. N. Buran. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. 60-72. Reşit Rahmeti Arat İçin. Bilimsel Bildiriler 1972. (1984). (1996). O. Özkan. TDK Yay. Prof. Altay Dilleri Teorisi. Prof.. Ankara. Ankara. (2010). 1-16. Türklük Bilimi Sözlüğü. M. H. (1977). V. T. Orkun. V. Oğuzlar. Yiğit. (1995). Hayit.. (1984). Deorfer. Türk Dünyasının Coğrafyası. Türk Kimliği. Türk Dili Tarihi. (1988). Korkmaz. (Çev.. Geçit Yay. Ankara. Ercilasun A. Ankara. 7-8. (1988). Ankara.. Tarihte Türklük. Türkbilig.Eren. Dilaçar. (4). Besim Atalay) C. TDK Yay. Kafesoğlu. Ankara. 1-4. Dilaçar A... Kamil Veli Nerimanoğlu. 15. O. Türk Dünyası Üzerine İncelemeler. Türkistan. Tuna. (Ekim). (2004). Tuna. Dr. İstanbul. TDAD. “Altay Dilleri Teorisi”. (1968) Dil. Buran. A. “Tarihte Türk Adı”. T. Devlet Dili Olarak Türkçe. Yazı Dili Konuşma Dili İlişkileri ve Derleme Faaliyetleri. Simurg Yay. TKAE Yay. (1997). A. “Türk Adı”. Çağlayan Matbaa. Ötüken Yay.. Akçağ Yay. Elazığ. s. Tekin. (Çev. Ankara. B. TİSAV Yay. s. Timaş Yay. 22-34. A. (2000). s. Edebiyat. (1994). (1997). (2002). Z. s. Ankara.. İstanbul. (1990). B. Mustafa Öner). 26-27. Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yay. (Ed. Haz. En Eski Türkçenin İzlerinde. (1983). (1993). Amkara Dönmez. N. S. Kaşgarlı Mahmud (1992). Dil. İzmir 1994. Ankara. (53). A. A. Sosyal Yapı. N. Ercilasun A. S. s. TDAV Yay. Akçağ Yay. Enderun Kitabevi. Türk Dünyası Nüfus. Ankara. O. Dîvânü Lûgati’t-Türk. Yuan-Xin (1990). A. (1962). Türk Dili Bilgisi. www. B. İ. İlk Bildiri.. Mehmet Akalın). (2005). “Türklüğün ve Türk Dilinin Bütünlüğü Açısından “Türkçe” Adı Üzerine Bir Değerlendirme”. TDK Yay.. Ü. TKAE Yay. Ankara.... N.. Türk Yurdu.. (1992). Ankara. Gabain. (68). s. Taneri. L. TDK Yay. (2006).) (2007). Ankara 1993.

Anahtar Kavramlar • • • • Türk Lehçeleri Lehçe Şive Ağız • • • • Türk Boyları Tasnif Türk Lehçe Grupları Ses Özellikleri İçindekiler Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türk Lehçeleri ve Tasnifi • TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ • TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ . Türk Lehçelerinin oluşumunu ve gelişimini açıklayabilecek. Türk Lehçelerinin tasnif kriterlerini ve başlangıcından bugüne kadar yapılmış belli başlı Türk Lehçeleri tasniflerini sıralayabileceksiniz.2 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I   Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Türk Lehçeleri ve Tasnifi
Türk lehçebiliminin kurucusu sayılan Wilhelm Radloff başta olmak üzere, Lazar Budagov, P. M. Melioransky ve J. Németh gibi yabancı kökenli Türkologlar Türk dilinin kolları için lehçe karşılığında “dialekt” ya da “nareçie” terimlerini kullanmışlardır. Bolşevik İhtilali (1917) ve Radloff ’un ölümünden sonra (1918), Rus Türkologlar lehçe (nareçie/dialekt) terimi yerine ‘dil’ anlamına gelen “yazık” terimini kullanmaya başlamış ve Türk dilinin her bir kolu ayrı bir dil olarak değerlendirilmeye alınmıştır. Bu kullanım daha sonra Avrupalı Türkologlarca da benimsenmiş ve Fundamenta’da (PhTF) da “Türk dilleri” (Fr. Langues Turques, İng. Turkic Languages) terimi yer almıştır. Günümüzde, İngilizcede Turkish kelimesi Türkiye Türkçesini, Turcic ise bütün Türk dillerini karşılamak için kullanılmaktadır. R. R. Arat ise Çuvaşça ve Yakutça için lehçe, diğer kollar için şive terimini tercih etmiştir. Bu kolların tümü için lehçe terimini kullananlar da vardır. Son zamanlarda lehçe yerine, uzak lehçe, şive yerine de yakın lehçe terimlerinin kullanıldığını da görüyoruz Lehçe, dilin yazılı metinlerle takip edilemeyen çok eski bir döneminde ayrılan ve önemli sesbilgisi (fonetik) ve şekilbilgisi (morfoloji) farklılıkları gösteren koludur. Şive, metinlerle takip edilebilen dönemde ayrılan ve lehçeye göre daha az sesbilgisi ve şekilbilgisi farklılıkları gösteren koludur. Ağız ise, bir şive, bir yazı dili alanı içinde mevcut olan farklı konuşma biçimleridir. (Elazığ, Aydın, Trabzon ağzı gibi). Bu terimlerle ilgili açıklamalardan sonra Türk lehçelerinin oluşumu ve gelişimi meselesini ele alabiliriz. Çuvaş ve Yakut lehçeleri dışında kalan Türk dili, VII. yüzyıldan XIII. yüzyıla kadar tek yazı dili hâlinde yaşamıştır. Ancak bu tek yazı dili, farklı ağızların yokluğu anlamına gelmez. Eski Türkçe üzerinde önemli çalışmaları bulunan A. Von Gabain, Eski Türkçe içinde beş ayrı diyalektin varlığından söz eder. (Gabain 1988; 1-4) Zeynep Korkmaz bir araştırmasında Eski Türkçedeki Oğuzca özellikleri tespit etmiştir. (Korkmaz 1975; 433-446) Dîvânü Lügâti’t-Türk’te Kâşgârlı Mahmûd da değişik boyların ağız özelliklerini kaydetmiştir. Göktürk devletinin bünyesinde otuza yakın Türk boyu vardı. (12 Türk, 9 Oğuz, 6 Sir, 2 Ediz, 1 Kerekülüg). Bu boyların her birinin kendi özel adları da bulunuyordu. Türk boyunun 552 tarihinde kurduğu devletin hâkimiyetini kabul eden Türk dilli boylar, siyasi ve birleştirici bir özelliği olan Türk adı etrafında bir araya gelmiş ve zamanla bunu ortak bir ad olarak benimsemişlerdir. Türk adıyla kurulan bu devlet, Uygurlar tarafından yıkılırken, Türk boyunun önde gelenleri ve mensuplarının önemli bir bölümü öldürülmüş,

TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ

26

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

kalan az sayıdaki mensubu da çeşitli bölgelere dağılarak hayatta kalmaya çalışmışlardır. Bugün Kırgızistan’ın Oş ilinin Özgön ilçesi köylerinde, Özbekistan, Tacikistan ve Doğu Türkistan’ın değişik yörelerinde yaşayıp kendilerine Türk diyen topluluklar bu Türk boyunun kalıntılarıdır. Yukarıda belirtilen bölgelerde yaşayan topluluklar, kendilerini Göktürklerin torunları olarak tanıtmaktadırlar. Göçler, savaşlar ve diğer siyasi-sosyal olaylar sonucunda coğrafya değiştiren ve birbirlerinden uzaklaşan Türk boyları, kendi hâkimiyet bölgelerinde, kendi ağız özelliklerine dayalı yazı dilleri oluşturmaya başlamışlardır. İslamiyet’in kabulü dolayısıyla dil ve kültürde meydana gelen büyük değişmeler, yeni alfabe ve karşılaşılan farklı kültür çevreleri gibi dış etkenler, dilin içyapısındaki bazı küçük farklılıkları destekleyerek onları yazı diline doğru hazırlamıştır. Bu arada her boy kendi ağız özelliklerini geliştirirken, diğer boylara ait özellikleri de yavaş yavaş terk etmiştir. Bu durum, bazı temayülleri koyulaştırırken, bazısını da köreltmiştir. Böylece farklılaşan kollar yazı diline hazır hâle gelmiş ve yazı dili olmuşlardır. Konuşma dillerinin yazı diline dönüşmesi “seçilme, standartlaşma, yaygınlaşma ve kabul” aşamalarından geçmesiyle mümkündür. Bu geçiş iki şekilde olabilir. Birincisi, “dil mühendisliği” diyebileceğimiz bir planlama ile ortak bir dilin yaratılmasıdır. Sovyetler Birliğinde bu tür uygulamaların örnekleri çoktur. XIX-XX. yüzyıla kadar iki ana yazı dili koluna sahip olan Türkçe, Sovyetlerdeki dil planlamaları ile 20 yazı dili hâline getirilmiştir. Diğeri ise seçilme, standartlaşma, yaygınlaşma ve kabul aşamalarının kendi doğal şartları içinde oluşmasıdır. Bu, dilin doğasına uygun bir oluşumdur ve dünya dillerinin hemen hepsi bu yolla yazı dili, ölçünlü dil olmuşlardır. Dillerin bu dönüşümü genellikle bir konuşma dilinin bulunduğu bölgenin siyasi, ekonomik, ticari, idari, edebi ve kültürel bakımdan merkez olması gibi dil dışı nedenlere bağlı olarak gelişir. Bir dil coğrafyasının yönetim, ticaret, siyaset, bilim ve edebiyat merkezi durumunda olan şehrinin ya da bölgesinin ağzı, genellikle yaygınlaşır, diğer ağız bölgelerinin mensuplarınca da benimsenir ve toplumun ortak dili haline gelir. Ortak dil durumuna gelen ağız, kendi özgün söyleyişinden, telaffuzundan ve kelime kadrosundan bir dereceye kadar sıyrılır ve diğer ağızlardan uygun bulduğu dil malzemesini alır. Böyle olduğu içindir ki, ortak dil diğer ağızlara göre daha büyük bir zenginliğe ve daha iyi bir anlatım yeteneğine sahiptir.Bunun en güzel ve en yakın örneği Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesidir. Bugün Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmen Türkçesi ve Gagavuz Türkçesi adı verilen dört ayrı yazı dilini doğuran Oğuz Türkçesi, Kâşgârlı Mahmûd’un yaşadığı XI. yüzyılda henüz yazı dili hâline gelmemiştir. Ancak Kâşgârlı Mahmûd Dîvânü Lügâti’t-Türk adlı eserinde, Oğuz Türkçesinin bazı temel özellikleri ile temayüllerini açıkça belirtmiştir. Oğuz Türkçesinin Anadolu ve civarındaki sahalarda eser vermeye başladığı XIII. yüzyılda, bu lehçeye dayalı sadece bir yazı dilinden söz edilebilir. Eski Anadolu Türkçesi döneminde görülen küçük ağız farklılıkları, zamanla belli doğrultularda gelişmiş veya körelmiş, buna coğrafi ve siyasi faktörler de eklenince, Azerbaycan Türkçesi ayrı bir yazı dili olarak ortaya çıkmıştır. Dilin içyapısındaki gelişme ve temayüller Türkiye Türkçesinde b-, k-, -k-, -k (ben, bin, uyku, yok, kapı) seslerinin gelişmesine sebep olurken, Azerbaycan Türkçesinde m-, -l -, -l, ˆ- (men, min, yulu, yol, ˆapı) seslerinin gelişmesine sebep olmuştur. Dilin dış tarihi ile ilgili olmakla birlikte buna, bazı bölgesel etkileri, boy farklılıklarını, tarihî, siyasî ve kültürel faktörleri de ekleyebiliriz. Bütün bu şartlar bir araya gelince lehçeler oluşup gelişmiş ve yazı dili durumuna gelmişlerdir. Reşit Rahmeti Arat, Türk lehçelerinin oluşumu ve gelişimi hakkında şunları söylemektedir: “Batıya doğru yürüyen Türk boylarının bu mıntıkalarda yeni devlet teşekkülleri kurmaları, zarurî olarak, buralarda yeni Türk kültür merkezlerinin vücuda gelmesi, Türk muhi-

2. Ünite - Türk Lehçeleri ve Tasnifi

27

tine birçok yenilikler getirdiği gibi dillerine de mühim istikametler vermiştir. Yazı dili ile yan yana eskiden beri gayet tabiî olarak Türk boyları arasında yaşayan konuşma dilinde mevcut şive hususiyetleri bu yeni vaziyetin icabından olarak, yavaş yavaş bu merkezlerin yazı diline de sokulmağa başlamıştır. Göçler yüzünden zaten kendi kültür merkezlerinden uzaklaşmış olan bu zümreler yenilerini yaratmak zaruretinde bulundukları gibi, tam bu sıralarda Türk vatanında vücuda gelen büyük siyasî teşekkül, Çingiz devleti de Türk kültür hayatının bir müddet için durgunluğa uğramasına ve bunların neticesi olarak kültür merkezlerinin yer değiştirmelerine sebep olmuştur. Bu yeni merkezleri yaratanların eski kültür merkezlerine yakın bulunanlardan ziyade, daha çok eski kavmî teşkilâta bağlı ve dolayısıyla göçebe teşkilâtına yakın zümreler olduğu da unutulmamalıdır. XII-XIII. yüzyıllarda Türk dilinin tarihî gelişmesi de bir dönüm noktasında bulunuyordu. Türk dili bünyesinde müşahede edebildiğimiz ses ve şekil bakımından en büyük inkişaf bu yüzyıllara rastlamaktadır. Birçok seslerin değişmeleri, isim ve fiil tasriflerinin yeni istikametler alması, kök ve eklerdeki aslî vokallerin umumî ahenge uymaya başlamaları vb. daha ziyade bu devirde başlamış veya tamamlanmış bulunmaktadır. Yüzyıllarca kullanılarak geniş muhitte yayılmış ve büyük tesir icra etmiş olan eski Türk yazı sisteminin, Türklerin İslâm muhitine girmiş olan kısmı tarafından Arap alfabesiyle değiştirilmiş olması ve bunun da tam Türk dili bünyesindeki tabiî inkişafın olgunlaştığı bir devreye rastlaması da büyük tesadüflerden biri olmuştur. Şivelerce değişmiş olan şekiller, yazı dili an’anesi sınırları içinde ve umumî muhite sarsıntı vermeyecek şekilde, tabiî seyirlerini bu defa devam ettirememiş ve o zamana kadar bu Türk muhiti için büsbütün yabancı olan yeni yazı sistemi, eski yazı an’anesinden nisbeten ayrılarak, dilin bünyesinde vukua gelmiş olan bu değişiklikleri yazı diline almakta bir engel bulmamıştır. Böylece bugün gördüğümüz ve birbirinden, az dahi olsa, farklı yazı dillerinin ilk esasları ortaya çıkmış oldu. İlk zamanlarda söylenişe ve tasrifteki küçük farklara inhisar etmiş olan bu yenilik, bilhassa edebî dilde, zümrelerin umumî kültürü nisbetinde lûgat sahasında yok gibi idi. Bunun zamanla lûgatlere ve bazı sahalarda gramere kadar genişlemesi, bir cihetten Türk zümrelerinin Türk kültürüne bağlılıkları nisbeti ile, diğer cihetten ise temasa girdikleri yeni kültür muhitlerinin az veya çok canlı tesirleri ile ilgilidir” (Arat; 131-141). Ancak şunu da hemen belirtelim ki, XIX-XX. yüzyıla kadar, kendi tabiî çizgisinde oluşup gelişen üç temel yazı dili kolu mevcut iken Sovyetler Birliğinin takip ettiği “bölparçala-yönet” siyaseti ile bu sayı, günümüzde yirmiyi aşmıştır. Sovyet yönetimi kendi temel felsefesine aykırı olarak Türk boyları arasında mikro milliyetçiliği teşvik etmiş ve boyların ağızlarını yazı dili durumuna getirmiştir. Türk ağız ve lehçelerini yazı dili durumuna getirme düşüncesinin teorisyeni İlminskiy’dir. İlminskiy, Türk ülkelerinde ve bölgelerinde açılan Rus okulları vasıtasıyla, Türk çocuklarını Ruslaştırmayı ve Hristiyanlaştırmayı amaçlıyordu. Bunun için de Türkler için açılan okullarda bir yandan Rusça öğretilirken öte yandan da Türk boylarının ağız ve lehçeleri, birbirinden farklı Kiril (Rus) alfabeleri ile müstakil birer dil gibi öğretiliyordu. Bugün Türk dünyasında gayritabiî bir şekilde oluşan ve sayısı yirmiyi aşan yazı dilinin varlığı, bu Sovyet-Rus siyasetinin bir sonucudur. Dildeki bu parçalanma ise, bugün Türk dünyasının önündeki en büyük sorundur. Türk dili ve lehçelerinin gelişimini ve tasnifini genel hatlarıyla şöyle bir tablo ile göstermek mümkündür:

28
Tablo 2.1

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Türk Lehçelerinin Gelişimi Ana Türk Dili

Türkçe(y)/Göktürk

Çuvaflça(r) Türkiye Türkçesi Azerbaycan Türkmen Gagavuz Uygur Özbek K›rg›z Kazak Tatar Baflkurt Nogay Kumuk Karaçay-Balkar Karaim

Altay Hakas Tuva

1

Konuşma dillerinin yazı diline dönüşme sürecini dikkate alarak Türk lehçelerinin yazı diline dönüşme süreçlerini değerlendiriniz.

TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ

Türk lehçelerinin tasnifi, Türklük bilgisinin önemli sorunlarından biridir. Bu sorun bugüne kadar bütünüyle çözülebilmiş değildir. Birleştirmeden çok ayırma düşüncesiyle yola çıkan, ortaklıklardan çok farklılıkları öne çıkaran bakış açılarıyla, bu sorunun çözülmesi mümkün değildir. Türk boyları ve lehçeleri arasındaki karışma ve geçişmeler dolayısıyla, lehçeleri bütünüyle birbirinden ayırmak da oldukça zordur. Türk lehçelerinin tam ve bilimsel bir tasnifinin yapılabilmesi için; 1) Her lehçenin dilbilgisi bakımından ayrıntılı olarak incelenmesi, 2) Lehçelerin bütün yönleriyle karşılaştırılması, birleşen ve ayrılan yönlerinin ortaya konması, 3) Lehçelerde görülen dil özelliklerinin, o lehçeyi konuşan boya ait olup olmadığının, tarihî ve etnolojik araştırmalarla tespit edilmesi, 4) Her bir lehçenin en eski ve en yeni dil malzemesinin karşılaştırılması ve böylece, o lehçenin tarihî gelişimi ile eğiliminin tespit edilmesi gerekir. Günümüzde bu yönde önemli çalışmalar yapılmış ve yapılmaktadır. Ancak sorunu bütünüyle çözmek için daha yapılması gereken çok şey vardır. Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser, Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. Kâşgarlı eserinde Türk dilini Doğu ve Batı grubu şeklinde iki temel kola ayırmaktadır. Doğu koluna Hâkâniye adını veren Kâşgârlı, bununla Kâşgâr ile Balasagun civarındaki yazı dilini kastetmektedir. Ayrıca, Karluk, Çigil, Yağma, Argu, Tohsı ve Uygur ağızlarını da Doğu grubuna dahil etmektedir. Kâşgârlı’ya göre Batı grubu ise, bütün Oğuz grubu lehçeleri ile Kırgız, Kıpçak, Peçenek ve Bulgar dillerinden oluşur.

eksik yönlerini ortaya koyduktan sonra kendi tasnifini vermiştir. tarihî ve günümüz metinlerini bir arada inceleyerek. tarihî-kavmî-coğrafî adlar ile adlandırmıştır. onların tarihî malzemesini ekleyerek.2 ANA TÜRKÇE veya Eski Türkçe Reşit Rahmeti Arat’ın Tasnifi s-grubu Eski Çuvaflca y-grubu Eski Türkçe veya Uygur Devri s-grubu Eski Yakutça I. Reşit Rahmeti Arat. dil özellikleri ile birlikte tarihî-kavmî-coğrafî esasları da göz önüne alarak önemli bir tasnif ortaya koymuştur. Berezin zamanında lehçe araştırmaları henüz başlangıç devrini yaşadığı için.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 29 Kâşgârlı’dan sonra Türk lehçelerinin tasnifinden topluca bahseden kişi İ. Berezin (1848) olmuştur. bilinen bütün Türk dili malzemesini tasnife tabi tutmuştur. Türk lehçelerini tasnif etmeye çalışmıştır. Tekin’in tasnifinde yer alan lehçe grupları şunlardır: . Türkiyat Mecmuası’nda yazdığı “Türk Şivelerinin Tasnifi” adlı uzun makalesinde. d-grubu Sayan II. N. Tekin’in tasnifinde Halaç Türkçesi. Bekir Çobanzâde. asıl tasnif çalışmalarını Radloff ile başlatmak daha doğru olacaktır. Avrupa’da modern dilciliğin gelişmesiyle birlikte. t-grubu Yakut I. Kononov ise. Samoyloviç. tav-grubu fiimâl IV. tagl›k-grubu fiark VI. Korş. Tekin. Bunların en önemlileri. Ancak Çobanzâde’nin çalışmaları tasnif yapmaktan çok.2. kendisinden önce yapılmış olan tasnifleri değerlendirmiş. Çuvaşça gibi eski bir lehçe olarak kabul edilmekte ve Türk lehçeleri on iki ana gruba ayrılmaktadır. Ancak Radloff da başlangıç olduğu için tam ve mükemmel bir tasnif ortaya koyamamıştır. da¤l›-grubu Cenup Arat’tan sonra önemli bir tasnif de Talat Tekin tarafından yapılmıştır. Bogoraditsky ve Rasanen. tagl›-grubu Tom V. Daha sonra birçok Avrupalı ve Rus Türkolog. Ünite . Korş. Samoyloviç ise bu iki görüşü birleştirmiş ve lehçe gruplarına. z-grubu Abakan III. Radloff ’un tasnifini geliştirmiş. Arat’ın tasnifi şöyledir: Tablo 2. 1926’da Bakü’de toplanan Türkoloji Kongresinde ve 1927’da yayınladığı “Türk-Tatar Diyalektolojisi” (Bakü 1927) adlı eserinin girişinde lehçe tasnifleri konusu üzerinde durmuştur. r-grubu Çuvafl II. Bunları kısaca şöyle değerlendirebiliriz. Radloff. doğu dilleriyle uğraşan çok sayıda dilbilimci Türk lehçeleriyle ilgilenmiş ve bu arada bazı tasnif denemeleri yapmışlardır. yapılan tasnifleri tahlil etmeye yöneliktir. bütün bu tasnif denemelerini incelemiş ve 1953 yılında. Samoyloviç’in ortaya koyduğu esasları daha da geliştirmişler. Räsänen ve Baskakov’dur.

Kondon. Kerkük. Aşağı Çulım. Başkurtça. 4. 3. taġlı grubu: Salarca 12. Sarı Uygurca 6. Yeni Uygurca 10. Tablo 2. taġlıq grubu: Özbekçe.3 Talat Tekin’in Tasnifi •‹lk Türkçe •Ana Bulgarca •Ana Türkçe Eski Türkçe Tuna Bulgarcas› Kuban Bulgarcas› Volga Bulgarcas› K›pçakça Ça¤atayca Orhon Türkçesi Eski Uygurca Karahanl› Türkçesi Harezm Türkçesi •Ana O¤uzca Eski Anadolu Türkçesi Osmanl›ca Çuvaflca Halaçça Yakutça Tuvaca Altayca Tatarca K›rg›zca Baflkurtça Özbekçe Yeni Uygurca Türkmence Azeri Türkçesi Türkiye Türkçesi Gagauzcaz Hakasça Fu-yü K›rg›zcas› Sar› Uygurca Kazakça Nogayca Kumukça Salarca Horasan Türkçesi KaraçayBalkarca K›r›m Tatarcas› Karayca .30 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I r-l grubu: Çuvaşça hadaq grubu: Halaçça ataq grubu: Yakutça adaq grubu: Tuvaca ( Karagas diyalekti ile birlikte) azaq grubu: Hakasça. Taştıp. Kumandū. Erbil diyalektleri ile birlikte). Matur ve Yukarı Tom diyalektleri. (Karakalpakça ile birlikte) Nogayca. Mrass. taġlıġ grubu: Kuzey Altay diyalektleri (Tuba. 5. Azeri (Kaşgay-Aynallu. 2. Telengit. Kırım Tatarcası 11. Aşağı Tom) 7. Teleüt) 8. Çalkandū. tawlı grubu: Tatarca. Kazakça. Horasanî. tūlu grubu: Altayca (Güney diyalektleri: Asıl Altay. Baraba Tatarcası. Özbekçenin Harezm-Oğuz diyalektleri. Karaçayca-Balkarca. 141-168). tōlū grubu: Kırgızca 9. Türkçe (Gagauz ile birlikte) (Tekin 1989. Talat Tekin’e göre tarihi ve çağdaş Türk dillerinin gelişimi şöyledir: 1. dağlı grubu: Türkmence. Orta Çulım. Kumukça.

Kıpçak-Türkmen. Ünite . Çekim eklerinin başındaki g-/ġ. Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri Bugüne kadar yapılan lehçe tasniflerinde. Hakas (Abakan). Çağatay. tawlı grubu. Karışık Türkler.grubu. Doğu. tasniflere esas alınan belli başlı ses özellikleri şunlardır: 1. Batı Sibirya. Tabirlerin Karışık Kullanılmasına Göre: Güneybatı (Türk). r-Grubu (Bulgar). Güneybatı. 8. Tatar-Kuzey (Kıpçak) Türk. Kuzey Tatarları. Kuzeybatı Grubu: İdil havzası.sesinin korunması veya düşürülmesi.söz farkı da zaman zaman kullanılmakla birlikte bu fiil. Batı Türkistan. Asıl Tatar. Doğu Türkistan’ın bir kısmı. tav grubu.2. Uz. d-Grubu (Uygur-Kuzeydoğu). tav-Grubu (Kıpçak-Kuzeybatı). Altayların bir kısmı ve Afganistan’daki bazı ağızlar. Orta Grup: Hive ve çevresinin bir bölümü. Yakut. Türkmen. Moğol-Tatar. ol. Boy Adlarına Göre: Bulgar. Türk. tûlu grubu. 3. Kuzeydoğu. Volga. Türkçe konuşan fakat Türk asıllı olmayan kavimler. s-grubu.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 31 Türk Lehçe Grupları İçin Kullanılan Adlar Türk lehçe gruplarını adlandırmak için çok değişik tabirler kullanılmıştır. Sibirya. 5. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya -v (-u) olması. 2. y-grubu. Orta (Türkmen-Kıpçak) Çağatay. Orta Sibirya. 4. Sibirya. taġlık grubu. Merkez. Coğrafi Yönlere Göre: Kuzey. Saf Tatar. 2. 7. Karışık. Çuvaş. Orta Asya. ol-Grubu (Türkmen-Güneybatı). Hakas. Güney Tatarları (Türkçe). Tatar. r-grubu. Aslî veya gelişme yolu (mesela d>z) ile meydana gelen z sesinin korunması veya r sesine dönüşmesi. Asıl Türkler. 4. tôlu grubu. Güney Tatarları. Uygur.ve bol. 5. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi. 3. Doğu (Türkistan). 2.sesi dolayısıyla tasniflerde kullanılmıştır. Güneybatı Grubu: Anadolu ve civarındaki. Kuzey Tatarları (Asıl Tatarlar). taġlık-Grubu (Çağatay-Güneydoğu). Batı. Orta. Türkî. Dil Özelliklerine Göre: d-grubu. Batı. Kuzeydoğu Grubu: Altayların bir bölümü. tasnifin esasına ait olmayıp daha çok. Azerbaycan. taġlı grubu. Volga-Ural. Orta. Kuzey Kırım. Türk-Tatar. Bunları gruplar hâlinde şöyle özetleyebiliriz: 1. Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi Türk lehçeleri yönlere göre şöyle tasnif edilmektedir: 1. Türk Lehçelerinin Ses Özelliklerine Göre Tasnifi Bu özelliklere göre Türk lehçe grupları ve ses özellikleri şöyle sıralanabilir: . Güneydoğu. Türkmenistan ve Güney Kırım’da konuşulan lehçeler.seslerinin durumu. 6. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi. Altay. Güneydoğu Grubu: Doğu ve Batı Türkistan’ın bir kısmında konuşulan lehçeler. Kuzeybatı. Kafkasya. Kıpçak. ol. Coğrafi Adlara Göre: Abakan. Kelime başındaki y-/s. 3. 4. dağlı-Grubu (KıpçakTürkmen-Orta). 5. -GAn sıfat-fiili de başındaki g-/ġ. Kuzey Kafkasya. Güney. Türkistan. bir tek lehçe grubunu karakterize eder. Kıpçak-Türkmen.

Julius NEMETH. Leipzig. IX. maddesinde yer alan. I. 2039-2040. Berezine). tailıi. 5.32 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Uzak Lehçe Grupları I. Paris. Uebersicht aller bekannten Sprachen undihrer Dialecte. 189-191. 12. XIX. 1896. 11. Systeme des dialectes turcs. III. s. 2. Friedrich ADELUNG. Sammlung Göschen. Atlas etnoghraphique du globe. XIV. RAMSTEDT. XVIII: Classification der Türkdialecte nach den phonetischen Erscheinungen. LXXVI. Etnografiçeskoe obrozenie. G. Ayrı basım halinde çıkan bu eserin aynı isim altında yayınlanan aslı için bk. Etnografiçeskiy obzor turetsko-tatarskih plemen. s. . s. kalan” sözcüklerinde hangi ses olayları vardır? 2 Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmaları 1. Paris. kalian (Abakan) III. I. 15. 1823. dağlı. t Grubu (t-d. II. Türkische Grammatik. Uçebnıya zapiski İmpr. 3. l-ş. s. tai. 9. Vstupitelnaya lektsiya v kurs obrozeniya turetsko-tatarskih plemen. XXXVIII. 1894. tai. Zametki ob etniçeskom sostave türkskih plemen Jivaya starina I. s. II. 16. 8. 4. 1848. 1806. Kâşgârlı MAHMÛD. Yakın Lehçe Grupları I. II. 10. z Grubu (azak. 32-35. kn. Kazan. 1917. 1882-1883. tailıi Grubu (ayak. 452-456. kalian (Tom) V. s-y) (Çuvaş). Wilhelm RADLOFF. Bibliotheca italiana. s-y) (Yakut). kalan (Güney) Yukarıdaki tasnifin VI. Tietosanakirja. kniga 3. s. Wilhelm Fredrik PALMBLAD. J. Adriano BALBİ. dağ. Dîvânü Lügâti’t-Türk (1072-1074). tai. Berlin-Leipzig. 1826. N. Phonetik der nördlichen Türksprachen. İlya Nikolayaviç BEREZİN (E. dağ. Leon CAHUN Introduction a l’historie de l’Asie. s. Kazansk. r Grubu (r-z. Cap. Hermann VAMBERY (Armin Bamberger). tav Grubu (ayak. Fedor Evgeneviç KORŞ. Uçenıya zapiski izdav. 1910. Moskva. 295-296 ve aynı eser. 1827. aynı eser. tavlı. Asia polyglotta. 364-365. tailı. 1917. 1827. Iso Tietosanakirja. I. Recherches sur les dialectes musulmans. 1896. Geographische und statistiche Ephemeriden. 1836. IX. 7. kalian (Doğu) VI. 186-206. 1885. 95 s. 1849. Christoph Johann ADELUNG . Leipzig. 225-240. proçitannaya v imparatorskom Universitete 29 yanvarya 1894 goda. s. 84-85. Nikolay Fedoroviç KATANOV. 13. kalian (Kuzey) IV. dağlı Grubu (ayak. d Grubu (adak . 1825 (Decembra). Wiener Jahrbücher der literatur. Joseph von HAMMER. Universiteta. 6. 1938. tailıi. Klassifikatsiya turetskih plemen po yazıkam. 1948. May-İyun. 14. J. tai. “ (ayak. ARİSTOV. tailı Grubu (adak. 34-35. god LXI. Kazan. tav. kalian (Sayan) II. 280-291. tailıi. dağlı. imperatorskim kazanskim universitetom. KLAPROTH. 16-17. Kazan. Das Türkenvolk in seninen ethnologischen und etnographischen Beziehungen. H. Mithridates. A.

6. A. 1959. İzdatel’stvo Vısşaya Şkola. XV. Barczi Geza. 8. İnstitut yazıkoznaniya. Petrograd. Bekir ÇOBANZADE.2. N. Nauk SSSR. Türk-Tatar dialektolojisi (Giriş). Soyon şivesi. 5-10. Moskva 1960. Talat TEKİN. 19. Vvedenie v tyurko-tatarskoe Yazıkoznanie. c) Kara-Kalpak şivesi. 13. Vvedenie v tatarskoe yazıkoznanie v svyazi drugimi tyurkskimi yazıkami. Kısım. . Tyurkskie yazıki. s. Doğu Şiveleri 1. 2. 1949. R. Türkiyat Mecmuası X. Materialien zur Lautgeschichte Türkischen Sprachen. Kaça). 4. Ungarische Jahrbücher. 59-139. Uygur şivesi. 1 (13). Abakan şiveleri: a) Asıl Abakan şiveleri (Sagay. 7. b) Yüs ve Kızıl şivesi. 21.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 33 17. I. Literaturı i yazıka. 2. Helsinki. Asıl Altay şiveleri: a) Altay şivesi. b) Kürdak şivesi. 121-134. Nekotorıe dopolneniya k klassifikatsii turetskih yazıkov. Kazan 1923. Reşid Rahmeti Arat. Martti RASANEN. s. Rachmati. 22-27. Küerik (Çolım) şivesi. 24. s. alm. Türk şivelerinin tasnifi. İstanbul 1953. 239. S. Bakû 1927. Johannes BENZİNG ve Karl Heinrich MENGES Fundamenta I. Türk dil ve diyalektlerinin yeni bir tasnifi. Cemal VELİDİ. 1941). SAMAYLOVİÇ. IX. Türk-Tatar tilleriniñ yazmışı. edidit Sosietas Orientalis Fennica. K voprosu o klassifikatsii turkskih yazıkov. Moskva 1962. Nr. 23. Koybal. s. 237. Kuzey Altay şiveleri: a) Lebed şivesi. Kazan 1922. s. II. 1952. 26. 1922. Budapest. Akad. Komiteta Sovetov. İzvest. Bizniñ Yul II. A. İspol. 1921. Vvedenie v izuçenie Tyurskih yazıkov. c) Tobol ve Tümen şiveleri. Magyar szofejtö szotar. 22. Ünite . 18. 20. Erdem ( Ocak-1989). Zur Klassifikation der TürkSprachen. Kırgız şiveleri: a) Kara-Kırgız şivesi. Baraba şivesi. hulâsası için bk. b) Teleüt şivesi. Lajos LİGETİ (bk. 223-228. 2. 25. b) Şor şivesi. İzvestsiya Vsetatarskogo Tsentr. 5. Studia Orientalia. s. 32-324. otd. s. b) Kazak-Kırgız şivesi. Karagas şivesi. Kazan 1934. 26-31. Vasiliy Alekseviç BOGORODİTSKİY. 141-168 Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmalarından Örnekler Wilhelm Radloff’un Tasnifi I. BASKAKOV. İrtiş şiveleri: a) Turalı şivesi. XI. Batı şiveleri: 1. 3.

3. Başkırt şivesi: a) Ova Başkırt şivesi. 4.bölümü 3. Kumandı) . 5. Soyot. 5. d) Buhara şivesi. Hami şivesi. Baraba 6. Kaşgar şivesi. b) Dağ Başkırt şivesi. 2. y. b) Kokand şivesi. f) Kasım şivesi.34 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 3. Teleüt. Çuvaş dili (tu<tai) II (B). Güney şiveleri: 1. 2. Kuzey Grubu 1. 4. 3. Anadolu şiveleri: a) Hüdavendigâr şivesi. 4. e) Belebey şivesi. Azerbaycan şivesi. Türkmen şivesi. Orta Asya şiveleri: 1. Altay (Altay Kalmıkları. Ramstedt’in Tasnifi I (A). 4. b) Karaman şivesi. Şor. G. d) Kazan şivesi. IV. Yakut dili (tıa<ta<tai) III(C). Kırım şivesi. 3. Lebed. Aksu şivesi. Urenhay. Kafkasya şiveleri. J.bölümü (to veya tu<taġ) 5. 2. Karagas 2. Osmanlı şivesi. z. Tarançı şivesi. Koybal. Çolım. d.bölümü (taġ) 1. e) Hive Şivesi. b) Kama şivesi. c) Simbir şivesi. Çağatay şiveleri: a) Kuzey Sart şivesi. 6. III. Volga veya Doğu Rusya şiveleri: a) Mişer şivesi. c) Zerefşan ovası şivesi.

Kuzeybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. Turfan. d sesinin değişik şekillerine (d. Güney Grubu (daġ ve da<taġ) 1. t. -v. Küerik. Hami. Bugünkülerden: Çuvaş. Koybal. i. Doğu Grubu (y<d. d (adao). d. Sart (Buhâra. 5. 5. B. 5. t. Ünite . Tuna Bulgarları. bu grup üç bölüme ayrılır ve bunlara dahil şiveler şunlardır: A. b. 4. D. r<z (talar<toouz). Sarı Uygur.bölümü a. z) göre. Orhun.(oalian). Bu gruba şu şiveler dahildir: a. R. b. II.Grubu (Uygur. 4. Sagay. 1. Stavropol) 2. z (toouz). 6. Türkmen (Türkmenistan. bol-. 3. 2.bölümü Yakut C. Tarançı. 3. Volga Bulgarları.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 35 IV(D). Kamasin. 3. -<ġ . 2. Çağatay) V(F). 7. Uygur. Soyon (Soyot ve Urenhay). pul->bol-. Hive) 2. z. Kâşgâr. 9. 2. Eskilerden : 1. taġ) 1. Doğu Türkistan (Yârkend. 2.bölümü 1. Eskilerden : Bulgar. . 2. Beltir.Grubu (Bulgar) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. 4. Şor. Kızıl. Karagas.(yulne<oalian). Salar. 8.2. Türk veya Osmanlı Samoyloviç’in Tasnifi I. -i (tailıi). 2. r<z<d (ura<adao). 3. -<i. -<-ġ (tav~ tu<taġ). Kaça. 6. Bugünkülerden: 1.

Karaçay. birbirlerine olan yakınlıklarına göre. bol-. 2. 6. 4. Karaçay. Eskilerden : Kıpçak b. Mişer. Baraba. 7. Kazak. Kırım (Güney sahili hariç). Moğol devrinden sonraki şiveler: 1. Kuzeybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. 3. 6. b. bol-. -v<-i (tav<tai). 9. g. Tailıo . 10.Grubu (Kıpçak. Bugünkülerden: 1.36 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I III. 1. IV. 2. z (toouz). 1. 16. 5. z (toouz). 2. 4. Bu gruba dahil şiveler. 14. y<d (ayao <adao). Başkırt. 5. 3. 6. Nogay. 2. 11. Güneydoğu) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1.(oalian). 2. Balkar. 5. Teleüt. Tav. 13. 2. . Moğol devrinden önceki şiveler: a. Kumuk. Kumık. şu bölümlerde toplanabilir: 1. -i (tai). 3. 3. Altay. -o <-i (tailıo <tailıi). Kazak. Kırgız. Teleüt. y<d (ayao <adao). Tobol. 12. 2. 15 Nogay. 8. g. Karaim. 4. 5. Karaim (Osmanlılaşmış olanlar hariç). 4. Altay. Balkar. -<-i (tavlı<tavlıi). Kumandı. Bu gruba şu şiveler dahildir: a.(oalian). İç Rusya şiveleri.Grubu (Çağatay. 3. Tatar. Kırgız.

Gürcistan Cumhuriyeti. Balkan Yarımadası. Ermenistan Cumhuriyeti.i (tai). . g. Özbek (Fergana. Ünite . Azerbaycan Cumhuriyeti. bol-. Taşkent. Suriye (Kuzey kısmı). Sart (Hive). 3. -Ø <-i (dailı<tailıi). . Özbek (Hive). 3. ol-. Doğu Türkistan şiveleri (Sarı Uygur ve Salar şiveleri hariç). İran (Azerbaycan. . Güneybatı grubu hususiyetleri ile karışık olanlar: 4. Bu gruba şu şiveler dahildir: a. -i (dai<tai). 4. İstanbul ve civarı. Bugünkülerden : 1. Türkmen (Stavropol = Kuzey Kafkasya. Semerkand ve Buhara). Tomsk vilâyeti: 1. 13. 5. 3. Çolım. 6. Astırhan). 2. 9. 15.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 37 Bu gruba şu şiveler dahildir: a. z (toouz). 7. Buhârâ Cumhuriyeti ahalisi. 4. Orta) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. VI. Aba. Esterâbâd. 2. Taglı. IV. Besarabya. 3. Kırım (Güney sahili). V.Grubu (Türkmen. Bu gruba şu şiveler dahildir: 1. 11. 6. 4. b.(oalian). birbirinden farklı şiveler ayrı bölümler halinde de sıralanabilir. y<d (ayao <adao).Grubu (Kıpçak-Türkmen. ve V. Batı Türkistan şiveleri (Hive Sart ağzı hariç). 6. 10. g. 5.2. 2.). Afganistan Türkistanı. gruplar birleştirilerek. z (doouz). ol.(oalan). 5.Ø <-i (tailı<tailıi). Güneybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. 2. 8. 3. 2. Çernevo. 12. Hive Cumhuriyeti ahalisi. 5. Horasan vb. 14. y<d (ayao <adao). Türkmenistan Cumhuriyeti. Eskilerden : Çağatay b. Anadolu.

1. Mahmûd Kâşgârî). 2. 3. Eski Özbek. Türkmen. 2. Eskilerden : b. 3. Kazak. Eskilerden : 1. Bugünkülerden 3. Bugünkülerden: 4. Oğuz-Bulgar bölümü : a. .). Eskilerden : b.Gagauz.Uz. Türk (Osmanlı). Çuvaş. 2. IV. Bugünkülerden : : : 1. 5. Eski Osmanlı. b. Kıpçak-Oğuz (Uz-Polovets) bölümü: a. Oğuz Grubu 1. Kuman). Bugünkülerden : 2. Kıpçak-Bulgar bölümü: a. Truhmen. Baskakov’un Tasnifi TÜRK DİLLERİNİN BATI HUN DALI I. Başkırt. Bugünkülerden : II. asırlar. 2. Karluk-Harzem bölümü: a. A. 4. Kıpçak Grubu 1. Kumuk. 2. Karluk-Harzem (Ahmed Yesevî. Oğuz (X. Oğuz-Türkmen bölümü : a. Dîvân-ı Hikmet vb. Polovets (Moğol devrinden önce ve sonra=Kıpçak. 3. Bulgar. Karluk-Uygur bölümü: Eskilerden: 1. Özbek (Kıpçak şiveleri hariç). bütün şiveleri ve bunlar arasında Salar ve Hoton). Bugünkülerden : 2.-XI. Kara-Kalpak. Karaim. Kara-Hanlılar Devleti Türk dili (Dîvânü Lügâti’t-Türk. Hazar. Bulgar Grubu a. Kara-Hanlılar devrinden sonraki Türk dili (Hîbetü’l-Hakâyık. 3.. Kısasü’l-Enbiyâ). Eskilerden b. Eskilerden 1. b. Azeri. Bugünkülerden : 1. Eskilerden : 1. A b. 2. Eskilerden : b. 3. Nogay. 3. Mişer vb. Oğuz-Selçuk bölümü: a. Peçenek. 3. Tatar (Kasım. Kutadgu Bilig). Altın-Ordu (Batı). Kıpçak-Nogay bölümü: b. III. Karluk Grubu 1. Bugünkülerden : 1. 2. 1. Selçuk. 3.38 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I N. Uygur (yeni. 2.). Altın-Ordu (Doğu. Muhabbet-nâme vb). 2. 2. 3.

4. II. 4. Küerik. 6.2. Hakas (bütün şiveleri). (= Urenhay. Eski Uygur.Tuva. Telengit şiveleri).Türk Lehçeleri ve Tasnifi 39 TÜRK DİLLERİNİN DOĞU HUN DALI B I. Şalkanduu. b. 3. Sarı Uygur. 2. Karagas (Tofa). 5. Yakut bölümü: Bugünkülerden: 1. Soyon). 2. Uygur Grubu 1. Orhun âbidelerinin eski Oğuz dili (= Tukyu). Eskilerden: 1. Teleüt. Kumandı). Altay dilinin şimâl şiveleri (Tuba. 2. Kırgız-Kıpçak Grubu Bugünkülerden: 1. Soyot. Ünite . 2. Kırgız. Uygur-Tukyu bölümü: a. Altay (Altay. . Bugünkülerden: 3. Kamas. Şor.

yüzyıldan XIII. siyasî ve kültürel faktörler de eklenince lehçeler oluşup gelişmiş ve yazı dili durumuna gelmişlerdir. İslamiyet’in kabulü dolayısıyla dil ve kültürde meydana gelen büyük değişmeler. Dilin dış tarihi ile ilgili olmakla birlikte bazı bölgesel etkiler. Turkic Languages) terimi ortaya çıkmıştır. Son zamanlarda lehçe yerine.40 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Özet 1 Türk Lehçelerinin oluşumunu ve gelişimini anlatmak Wilhelm Radloff başta olmak üzere. yüzyıla kadar. Korş. Bu sorun bugüne kadar bütünüyle çözülebilmiş değildir. savaşlar ve diğer siyasi-sosyal olaylar sonucunda coğrafya değiştiren ve birbirlerinden uzaklaşan Türk boyları. Turcic ise bütün Türk dillerini karşılamak için kullanılmaktadır. Bogoraditsky ve Rasanen. Çuvaş ve Yakut lehçeleri dışında kalan Türk dili. Günümüzde. Samoyloviç’in ortaya koyduğu esasları daha da geliştirmişler. Arat ise Çuvaşça ve Yakutça için lehçe. Melioransky ve J.Reşit Rahmeti Arat. asıl tasnif çalışmalarını Radloff ile başlatmak daha doğru olur. kendi ağız özelliklerine dayalı yazı dilleri oluşturmaya başlamışlardır. Çuvaşça gibi eski bir lehçe olarak kabul edilmekte ve Türk lehçeleri on iki ana gruba ayrılmaktadır. Böylece farklılaşan kollar yazı diline hazır hâle gelmiş ve yazı dili olmuşlardır. Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. Göktürk devletinin bünyesinde otuza yakın Türk boyu vardı. Türk lehçelerini tasnif etmeye çalışmıştır. Sovyet yönetimi kendi temel felsefesine aykırı olarak Türk boyları arasında mikro milliyetçiliği teşvik etmiş ve boyların ağızlarını yazı dili durumuna getirmiştir. R. Räsänen ve Baskakov’dur. tarihî ve günümüz metinlerini bir arada inceleyerek. Bu boyların her birinin kendi özel adları da bulunuyordu. Kononov ise. farklı ağızların yokluğu anlamına gelmez. 2 . Arat’tan sonra önemli bir tasnif de Talat Tekin tarafından yapılmıştır. Ancak bu tek yazı dili. Bunların en önemlileri. tarihî-kavmîcoğrafî adlar ile adlandırmıştır. VII. Radloff ’un tasnifini geliştirmiş. diğer kollar için şive terimini tercih etmiştir. Korş. bu sorunun çözülmesi mümkün değildir. N. Daha sonra birçok Avrupalı ve Rus Türkolog. lehçeleri bütünüyle birbirinden ayırmak da oldukça zordur. günümüzde yirmiyi aşmıştır. dilin içyapısındaki bazı küçük farklılıkları destekleyerek onları yazı diline doğru hazırlamıştır. İng. Lazar Budagov. diğer boylara ait özellikleri de yavaş yavaş terk etmiştir. Kâşgârlı’dan sonra Türk lehçelerinin tasnifinden topluca bahseden kişi İ.Türk boyları ve lehçeleri arasındaki karışma ve geçişmeler dolayısıyla. Birleştirmeden çok ayırma düşüncesiyle yola çıkan. kendi tabiî çizgisinde oluşup gelişen üç te- mel yazı dili kolu mevcut iken Sovyetler Birliğinin takip ettiği “böl-parçala-yönet” siyaseti ile bu sayı. Bu kolların tümü için lehçe terimini kullananlar da vardır. ortaklıklardan çok farklılıkları öne çıkaran bakış açılarıyla. yüzyıla kadar tek yazı dili hâlinde yaşamıştır. onların tarihî malzemesini ekleyerek. Ancak Radloff da başlangıç olduğu için tam ve mükemmel bir tasnif ortaya koyamamıştır. Berezin (1848) olmuştur. Radloff. XIX-XX. Göçler. Samoyloviç ise bu iki görüşü birleştirmiş ve lehçe gruplarına. Bolşevik İhtilali ve Radloff ’un ölümünden sonra Rus Türkologlar lehçe (nareçie/dialekt) terimi yerine ‘dil’ anlamına gelen “yazık” terimini kullanmaya başlamış ve Türk dilinin her bir kolu ayrı bir dil olarak değerlendirilmeye alınmıştır. Türk boyunun 552 tarihinde kurduğu devletin hâkimiyetini kabul eden Türk dilli boylar. eksik yönlerini ortaya koyduktan sonra kendi tasnifini vermiştir. P. Türklük bilgisinin önemli sorunlarından biridir. Tekin’in tasnifinde Halaç Türkçesi. yeni alfabe ve karşılaşılan farklı kültür çevreleri gibi dış etkenler. R. şive yerine de yakın lehçe terimlerinin kullanıldığını da görüyoruz. dil özellikleri ile birlikte tarihî-kavmî-coğrafî esasları da göz önüne alarak önemli bir tasnif ortaya koymuştur. Bu arada her boy kendi ağız özelliklerini geliştirirken. Bu kullanım daha sonra Avrupalı Türkologlarca da benimsenmiş ve “Türk dilleri” (Fr. bütün bu tasnif denemelerini incelemiş ve 1953 yılında. boy farklılıkları. Németh gibi yabancı kökenli Türkologlar Türk dilinin kolları için lehçe karşılığında “dialekt” ya da “nareçie” terimlerini kullanmışlardır. bilinen bütün Türk dili malzemesini tasnife tabi tutmuştur. Berezin zamanında lehçe araştırmaları henüz başlangıç devrini yaşadığı için. siyasi ve birleştirici bir özelliği olan Türk adı etrafında bir araya gelmiş ve zamanla bunu ortak bir ad olarak benimsemişlerdir. kendisinden önce yapılmış olan tasnifleri değerlendirmiş. tarihî. İngilizcede Turkish kelimesi Türkiye Türkçesini. Tekin. Türk Lehçelerinin tasnif kriterlerini ve başlangıcından bugüne kadar yapılmış belli başlı Türk Lehçeleri tasniflerini sıralamak Türk lehçelerinin tasnifi. Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser. kendi hâkimiyet bölgelerinde. Türkiyat Mecmuası’nda yazdığı “Türk Şivelerinin Tasnifi” adlı uzun makalesinde. Samoyloviç. uzak lehçe. Langues Turques. M.

bir tek lehçe grubunu karakterize eder. tai. 4. 3. tailı Grubu (adak. Coğrafi Yönlere Göre 2.söz farkı da zaman zaman kullanılmakla birlikte bu fiil. Orta Grup 5. tailıi. tasnifin esasına ait olmayıp daha çok. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-i sesinin korunması veya -v (-u) olması. kalian (Doğu) VI. -GAn partisibi (sıfat-fiili) de başındaki g-/i. kalian (Abakan) III. t Grubu (t-d. Dil Özelliklerine Göre 5. kalian (Kuzey) IV. Kuzeydoğu Grubu Bugüne kadar yapılan lehçe tasniflerinde. II. dağ.seslerinin durumu. Kuzeybatı Grubu 3. 5. Bunları gruplar hâlinde şöyle özetleyebiliriz: 1. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-i sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi. Yakın Lehçe Grupları I. Güneydoğu Grubu 4. 6. tailı.2. d Grubu (adak. kalan (Güney) . r Grubu (r-z. tasniflere esas alınan belli başlı ses özellikleri şunlardır: 1. ol.ve bol. tailıi Grubu (ayak. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi. Bu özelliklere göre Türk lehçe grupları ve ses özellikleri şöyle sıralanabilir: Uzak Lehçe Grupları I. s-y) (Yakut). 8. kalian (Sayan) II. Ünite . l-ş. Çekim eklerinin başındaki g-/i. tavlı. 2. tai. kalian (Tom) V. Tabirlerin Karışık Kullanılmasına Göre Türk lehçeleri yönlere göre şöyle tasnif edilmektedir: 1. 7. tailıi. tav. dağlı Grubu (ayak. tav Grubu (ayak. Kelime başındaki y-/s. tailıi. tai. Aslî veya gelişme yolu (mesela d>z) ile meydana gelen z sesinin korunması veya r sesine dönüşmesi. Güneybatı Grubu 2.sesi dolayısıyla tasniflerde kullanılmıştır. Boy Adlarına Göre 4. z Grubu (azak.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 41 Türk lehçe gruplarını adlandırmak için çok değişik tabirler kullanılmıştır.sesinin korunması veya düşürülmesi. Coğrafi Adlara Göre 3. s-y) (Çuvaş). dağlı. tai.

Karluk grubu b. Atebetü’l-Hakâyık c. Tatar Türkçesi b. Gagavuz Türkçesi d. Dîvânü Lügâti’t-Türk 3. g c. Azerbaycan Türkçesi 5. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi c. Doğu/Güneydoğu b. Çuvaş Türkçesi d. Türkmen Türkçesi e. t 7. Başkurt Türkçesi 4. Şinasi Tekin b. Kuzey/Kuzeybatı c. Kırgız Türkçesi d. Kutadgu Bilig b. z b. Aşağıdakilerden hangisi Oğuz/Batı grubu Türk lehçelerinden biri değildir? a. Arat’ın tasnifinde bugünkü Çuvaşça hangi ses ile temsil ettirilmiştir? a. A. Yakut Türkçesi c. Gagavuz Türkçesi b. Türkiye Türkçesi e. Türk dilinin hangi kolu içinde yer alır? a. R. Doğu e. Şehir adları-dağ adları-ses özellikleri e. Aşağıdakilerden hangisi Türk dilinin yakın lehçelerinden biri değildir? a. v d. Orta hece ünlüsünün düşmesi 8. Radloff 10. Kelime başındaki y-/s. Aşağıdakilerden hangisi Türk lehçelerinin tasnifine esas olan ses özelliklerinden biri değildir? a.R. Arat d. Altay Türkçesi c. Uygur Türkçesi e. Dede Korkut d. Turan grubu e. Kavim adları-yön adları-ses özellikleri b. Oğuz grubu c. Yalnızca kavim adları c. Ses özellikleri-ünlü-ünsüz ilişkileri . Türk lehçeleri hakkında bilgi veren ilk eser aşağıdakilerden hangisidir? a. Özbek Türkçesi c. Aşağıdakilerden hangisi Türk dilinin uzak lehçelerinden biridir? a. W. İran grubu 6. Kıpçak grubu d. R.42 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. Orhun Abideleri e. Kazak Türkçesi 2. Kıpçak grubu Türk lehçeleri yönlere göre yapılan tasnife göre hangi yön adı ile temsil edilir? a. Poppe c. N. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi e. Coğrafi yönler-kişi adları d. Samoyloviç Türk lehçelerini tasnif ederken hangi ölçütleri dikkate almıştır? a. Uygur ve Özbek Türkçeleri. Güney d. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya -v (-u) olması d. Yakutça ve Türkçenin yanına dördüncü uzak lehçe olarak Halaçça’yı da koyan dilbilimci kimdir? a. r e. Batı/Güneybatı 9. Talat Tekin e. Türkmen Türkçesi b.seslerinin durumu b. R. Tasnifinde Çuvaşça.

Türk dillerinin önemli bir bölümü 20 yüzyılın başlarına kadar konuşma dili idi. Türk topluluklarını farklı milletlere dönüştürme politikasının bir aracı olarak. d 7.“Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 ayao < adao kelimesinde d > y değişmesi vardır. Bu süreç ya dilin doğasına uygun olarak doğal bir biçimde ya da dışarıda yönlendirmelerle yapay olarak olur. 6. Yanıtınız doğru değilse.2. Çağatay Türkçesini yazı dili olarak kullandılar. “seçilme. a Yanıtınız yanlış ise. 20. Yanıtınız yanlış ise. yüzyılın başlarına kadar sadece konuşma dili olan birçok Türk lehçesi. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” ile “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Doğudaki Türkler. a . kalan < kalġan kelimesinde (ġan > an) g sesi düşmüştür. Samoyloviç’in Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Konuşma dilleri. “A. b 9. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız doğru değilse. Ünite . standartlaşma.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 43 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. d 10. Yanıtınız yanlış ise. “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sovyetler Birliği döneminde. yapay olarak yazı dili haline getirilmiştir. Doğru olan dilin kendi doğal süreci içinde yazı diline dönüşmesidir. Yanıtınız yanlış ise. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. “Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Uzun yıllar Batıdaki Türkler Türkiye Türkçesini (Osmanlı Türkçesi). “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. dağ < taġ kelimesinde t > d değişmesi vardır. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 5. e 3. Yanıtınız doğru değilse. Yanıtınız yanlış ise. e 8. b 2. yaygınlaşma ve kabul” aşamalarından geçerek yazı diline dönüşür. Yanıtınız yanlış ise. dağlı < taġlıġ kelimesinde (lıġ > lı) g sesi düşmüştür. c 4.

Soysal. TKAE Yay. Akçağ Yay..) (2007). Umumi Türk Tarihine Giriş. TDK Yay. s. Türk Milli Kültürü. TİSAV Yay. 21-25. Dr. D. Ankara. s. (1997). Timaş Yay. Arş. A. (Ocak). TDAD.. 253. Ankara Süleyman. Dönmez. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. (Çev. (1988). Tuna. İstanbul. Tuna.44 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Aksan. Haz. Edebiyat. Rahmeti.. (1981). TDAV Yay.Eren. Ötüken Yay. Z. Ankara 1990. (1992). Akçağ Yay. İstanbul. TKAE Yay. Reşit (1987). (1977). Ankara. (1990). Natık Seferoğlu. S. Oğuzlar. 60-72. İstanbul. İ. TDK Yay. Türk Dünyası Üzerine İncelemeler. (1988). Türk Şivelerinin Tasnifi. (2005). Hayit.. Fikret Türkmen. (53). Caferoğlu. Gülensoy. Yeni Türkiye. (Ed. M.. Enderun Kitabevi. Elazığ. T. “Türkistan Terimi Üzerine”. s. N. Ercilasun A. TDAYBelleten. İstanbul. 83-93. Sümer. Gör. (Çev. efrasiyap. A.tripod. Mahmut. Yiğit. Ü. Taneri. V. Thomsen.. (1984). Dilaçar. Z. Dîvânü Lügâti’t-Türk. İstanbul..1. Yuan-Xin (1990). Ankara. Ankara. (Çev. Türkistan. Milli Kültür. Ankara... A. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi.. Özkan. TDAV Yay. (1996). T. Mustafa Öner). Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü. Erdem.. Kamil Veli Nerimanoğlu. (1990). Prof. Ercilasun. Enderun Kitabevi. s. Besim Atalay) C. Tekin. (1979).com Yalçınkaya. S. (1966). “Tarihte Türk Adı”. Türk Dili Tarihi. Türk Dünyası Özel Sayısı. (1984). Türkçenin Grameri. T. (1997).. Kafesoğlu. Ankara 1993. H. 433-446. N. TDAV Yay. Çin’deki Türk Diyalektleri Araştırma Tarihi.. Altay Dilleri Teorisi. Sosyal Yapı. A. E. C. V. 3-19. Türk Dili Tarihi.. Geçit Yay. Kâşgârlı Mahmûd (1992). S. Az İ Ya. Türk İncelemeleri Yapan Kuruluşlar. s. Bilimsel Bildiriler 1972. (2010). 141-168.. İ. Korkmaz. İlk Bildiri. O. “Dîvânü Lügâti’t-Türk’teki Oğuzca Özellikler”. Makaleler. 22-34. 7-8 Togan. A. “Türk Dil ve Diyalektlerinin Yeni Bir Tasnifi”. A. “Türk Lehçelerinin Bugünkü Sorunları Hakkında Bazı Düşünceler”. Türk Dünyasının Coğrafyası. 78. 15. Ercilasun A. Vedat Köken). B. (1997). TDK Yay. Arat. İstanbul. (1989). İstanbul. Kafesoğlu. s.. A. B. Ankara Banguoğlu. Türk Lehçelerinin Meydana Gelişinde Genel Temayüllerin Koyulaşması ve Körlenmesi.. Wang. Dr. TDK Yay. Korkmaz.. . Eren. Ankara. Dil. (1990). (2000). 13. Akçağ Yay. Türk Dünyası Nüfus. Dîvânü Lügâti’t -Türk Özel Sayısı. F. s. Prof. A.. (1975). (1957). Türkçe El Kitabı. 306-319. “Eski Türkçedeki Oğuzca Belirtiler”. Simurg Yay. S.. s. O. (1992). İstanbul. www. Reşit Rahmeti Arat İçin. Ankara. s. TTK Yay.. En Eski Türkçenin İzlerinde. Ankara. (1972). Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yay. Türk Kavramının Gelişmesi. O. Akçağ Yay. Ankara. İ. Kayseri. 1. Türk Dili. (Ekim). TDK Yay. (1997). TDK Yay. Ankara. B. N. (1983). B. Türk Lehçeleri Grameri. Ankara. Ankara. Türklük Bilimi Sözlüğü. Y. Z.

.

Azerbaycan Türklerinin tarihini açıklayabilecek. Azerbaycan Türkçesini tanımlayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • Azerbaycan Adı Azerbaycan Tarihi Azerbaycan Türkçesi AzerbaycanCumhuriyeti • • • • Azerbaycan Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • • • • • • AZERBAYCAN ADI AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ AZERBAYCAN EDEBİYATI AZERBAYCAN CUMHURİYETİ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan Türkçesi . Azerbaycan adını açıklayabilecek. Azerbaycan Cumhuriyetinin yerini belirleyebilecek. Azerbaycan edebiyatını açıklayabilecek.3 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Azerbaycan Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz.

Ahmet Caferoğluna göre. Mehmed Emin Resulzâde’ye göre Makedonyalı İskender’in kurduğu Yunan-Bahter İmparatorluğu’na karşı bağımsızlığını ilan eden Satrap Atropet’in adından gelir. “Od” kelimesine “er-” isimden fiil yapma eki getirilmiştir. Atar Farsça’da ‘ateş’. Bu kelime Ermenice’de Atropatokan. “tur” (ateş). ‘Azerbaycan’ sözü Sâsâni padişahı Şâpur’un (240-272) zamanında Nuh neslinden olan ve peygamberlik iddiasında bulunan “Âzerbâz” adından alınmıştır. pata ise ‘ülke’ demektir. Kâşgârlı Mahmûd. ibadet edilen ateşin en büyüğünün burada bulunmasından dolayı bu ülkeye ‘Azerbaycan’ adının verildiğini söylemektedir. Dr. Azerbaycan. Demircizade “Aturpat” sözünü. “pat” (baş) şeklinde açıklayarak. bâd (rüzgâr) kelimesinin ve “nân” ekinin getirilmesiyle oluşmuş ve kelime “kış rüzgârının estiği yer” anlamına gelmektedir. Atar ve Patar kelimelerinin birleşmesinden meydana gelmiştir. “Oderpatekan” biçiminde ele almıştır. Adını. “A” (Allah). Oder “yanmada. Sovyet hâkimiyeti zamanında “Azerbaycan” sözünün etimolojik bakımdan incelenmesi konusunda birçok fikir ileri sürülmüştür. alevlenmede olan”. Şamil Cemşidov da Atarpatekan sözünü esas alarak kelimeyi. od “ateş” demektir. Kâtip Harezmî’nin “Miftâhü’l-Ulûm” adlı eserine dayanarak “Azerbaycan” sözünü şöyle açıklamaktadır: Farsça “kış ayı” demek olan “âzer” kelimesine. Farsça’da Aterapata. Yazara göre. eski “Az” (as) kavim adına “er” (kişi) ve “bay” (zengin) sözlerinin eklenmesiyle türediğini ve daha sonra bu birleşmeye de. yüzyıl Azerbaycan tarihçisi Abbasgulu Aga Bakıhanov ise. XIX. bu sözün ünlü halk kahramanı Bâbek’in (IX. yüzyıl) adından alındığını yazmaktadır. Bu düşünceye göre Azerbaycan ‘ateş ülkesi’ demektir. “c” bağlayıcısı ile. Arap tarihçisi Taberî. Cemaleddin Fegihi. Birçok kişi de. “Azerbaycan” sözünün. “Dîvânü Lügâti’t-Türk” adlı eserinde Azerbaycan sözünü “Âzerbâd” yani “odun (ateşin) âbâd ettiği yer” şeklinde açıklamıştır. Bu isim ilk defa coğrafî ve siyasi bir terimle Atropetenye ve Atropet olarak anılmıştır. Eski tarihçiler bu ülkeye ‘Ateşler Ülkesi’ adını vermişlerdir. “ebedi ateş” anlamını AZERBAYCAN ADI . Orta çağ tarihçilerine göre. Arapça’da Azerbaycan şeklini almıştır. “sönmeyen”. R. çeşitli halk rivayetlerine dayanarak. “baş ateş Tanrısı” anlamını vermiş ve daha sonra bu kelimenin “mekân” veya “ülke” anlamındaki “kan” kelimesiyle birleşerek “Aturpatkan” şekline girdiğini kaydetmiştir. “an” yer-mekân ekinin birleşmesiyle kelimenin Az+er+bay+can (Az erlerinin zengin ülkesi) şekline dönüştüğünü belirtmiştir. Gurban ise. Azerbaycan adının Farsça ‘ateş’ anlamına gelen ‘âzer’ sözünden çıktığına inanır.Azerbaycan Türkçesi Arap tarihçilerinin Arran ve Şirvan olarak adlandırdıkları Azerbaycan’ın ismi. yerel petrol kaynaklarının ateşlerini beslediği sayısız Zerdüşt tapınağından almıştır. E.

yüzyıllarda Azerbaycan’a Oğuz Türkleri gelmeye başlar. yüzyılda Oğuz ve Peçenek göçleri daha da kalabalıklaşmış ve XI. dağlarında ve kalelerinde Türkler çekirge gibi yayılmışlardı. Kuşan ve Sâbirlerin akını ise MS 486’ya rastlar. Od+er+pate+kan şeklinden meydana gelmiştir. III. Romalılar. Persler. Azerbaycan’ı alır ve bazı Oğuz boylarını bölgeye yerleştirir. “kan” ise Farsça çokluk bildiren ektir. Bu ifadeler. Ahmed zamanlarında Safevî Devletiyle sürekli savaşılır ve bölge sürekli iki devlet arasında el değiştirir. Bizans. ve VIII. yüzyılda olur. Selçuklu akınları sonucunda bölge tamamen Türkleşir. 1029’lu yıllardan sonra Selçuklular’ın Azerbaycan’a sahip olmasına kadar bu bölgede sırasıyla Urartular. AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ Azerbaycan. 1086 yılında Türklerin Azerbaycan’daki durumunu belirten Nesevî Muhammed bin Ahmed (XIII. Afşar Türklerinden olan Nâdir Şâh. Abbasiler.48 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I vermektedir. Medler. VII. Azerbaycan’ı Selçuklu topraklarına katmışlardır. XVIII. Kıpçak. Ermeniler. Böylece Oderpatekan. yüzyılda oluşan göçler Orta Asya’dan batıya doğru yönelince. Emeviler. “pate” kelimesi ise “yer. Şirvanşahlar. Selçuk Bey’in torunu Çağrı Bey. Alparslan’ın seferi ile 1064 yılında Azerbaycan kesin biçimde Selçuklular’ın eline geçer ve Büyük Selçuklu Devleti’nin bir eyaleti olur. Ancak bölge halkını Araplaştıramadıkları gibi. mekân. VII. Sâsâniler. VII. Hazarlar. Sacoğulları. Azerbaycan XII. Yazar kelimenin zamanla “Azerbaycan” şekline dönüştüğü görüşündedir. Sâbirler ve Uygurlar daha sonraları gelip Azerbaycan’a yerleşen Türk boylarıdır. Bulgar ve Oğuz boylarından değişik Türk oymakları bu topraklara yerleşirler. Moğol istilasından kurtulduktan sonra sırasıyla Karakoyunlular (1380-1468) ve Akkoyunlular’ın (1340-1514) idaresine girer. söz konusu tarihlerde Türk nüfusunun bu bölgedeki kesafetini göstermesi bakımından önemlidir. kendileri de o bölgede yaşayan halk ile kaynaşarak erimişlerdir. Büyük Selçuklular’dan sonra Azerbaycan Irak Selçukluları’nın (1118-1194) ve İldenizliler Hanedanı’nın (1137-1225) idaresine girer. yüzyılda kurulan Manna İmparatorluğundan günümüze kadar pek çok kavmin denetiminde bulunmuş.): “Azerbaycan düzlüklerinde. X. 1222 yılından itibaren bölgeyi ele geçiren Moğolların hâkimiyeti Timur’un ölümüyle son bulur. Bu Hun akınları sırasında Hazarlar da bölgeye gelen Türk boyları arasındadır. Kânûnî. XVI. yüzyılda Selçuklular. 1514’ten 1747’ye kadar Yavuz Sultan Selim. Rusların Azerbaycan’ı ilk işgali 1722 yılında Nâdir Şâh zamanında olmuştur. yüzyıllar arasında sırasıyla Moğolların. Arapların hâkimiyeti sırasında ve ondan önce çeşitli Türk boyları gelip bu bölgeye yerleşmiştir. birçok medeniyete beşiklik etmiş ve büyük mücadelelere sahne olmuş bir ülkedir. İskitler ve Sakaların büyük göçleri sırasında Türkler ilk kez gelerek buraya yerleşirler. birçok doğu ülkesi gibi Azerbaycan’a da hâkim olmuşlardır. yy. Hazarları ve Sâbirleri iterek Azerbaycan’a gelmelerini sağlamışlardır. Revvâdîler. yüzyılın başlarından itibaren bölgede Rusların etkisi görülmeye başlar. Azerbaycan’a ilk Türk göçleri MÖ I.” demektedir. Harezmşahların ve Timurluların hâkimiyetine girer. yüzyılın sonuna kadar Araplar. IV. Azerbaycan’daki bazı yer adlarıdır. 1735’te Kuzey ve Güney Azerbaycan’da İran hâkimiyetini kurmuş- . MÖ VIII.-XI. Parthlar. Bunun en güzel delili. Anlamı da “odlar yurdu” veya “sönmeyen odlar yurdu” demektir.-XIV. Bu devletlerin egemenlikleri esnasında bölgeye Türk göçleri de olmuştur. Şeddâdîler ve Ahmedîliler egemen olmuşlardır. Atropatene Krallığı. 1747 yılında Nâdir Şâh’ın ölümüyle Safevî Devleti son bulur. Murâd. yüzyılın başlarında Akkoyunlular yıkılınca Azerbaycan’ın tamamı Safevîlerin eline geçer Bölge daha sonraları sürekli Safevîlerle Osmanlıların arasında el değiştirir. vatan” anlamına gelmektedir. MS 395-396 yıllarında Hunlar kalabalık gruplar halinde bu bölgelere gelmişlerdir. Hun. Sellârîler. Bulgarlar.

İran Azerbaycan’ı Kerkük ve Irak-Suriye Türkleri bölgelerini içine alır.” Azerbaycan Türkçesinin özellikleri XIII-XIV. yüzyılda Ahmet Yesevî’de. Oğuzcaya dayalı olarak XIII.) Azerbaycan Türkçesinin özellikleri vardır. yüzyıl başlarında başlayan Moğol baskısı neticesinde buradaki Türkler Anadolu’ya gelmişlerdir.Azerbaycan Türkçesi 49 tur. 1805’ten 1813’e kadar bölgede Rus-İran mücadelesi yaşanmış ve sonunda Azerbaycan. XIII. yy. Harezm’de ortaya çıkan yazı dili Türk kültür merkezini Selçuklu Türklerine yaklaştırmıştır. günümüze kadar hiç bir zaman iki ayrı yazı dili haline gelmemiş. Ardından 27 Nisan 1920’de Bolşevik Ordusu Azerbaycan’a girer ve 1 Mayıs’ta Bakü’yü ele geçirir. Ahmet Haramî Destanı. Fuzulî ve Habibî’den sonra Azerbaycan Türkçesinin dil özellikleri giderek yoğunlaşır. Kuzey ve Güney Azerbaycan olarak ikiye ayrılmıştır. Azerbaycan Türkçesi. ama daha önce buralara yerleşmiş olan Oğuz Türkleri. 1922 yılının Mart ayında Azerbaycan. yüz yıldan itibaren Azerbaycan ve Anadolu’daki Türklerin sayısı giderek artmış. XIV. yüzyıla kadar tek bir yazı dili kullanmışlardır. yazı dili disiplininin bugünkünden farklı olarak mahallî tesirlere açık bulunduğu devrelerin tabiî bir tezahüründen başka bir şey değildir. Güney Kafkasya ve Kafkas Azerbaycan’ı.3. Doksan yıllık Rus hâkimiyetinden sonra 28 Mayıs 1918’de Mehmed Emin Resulzâde’nin önderliğinde Kuzey Azerbaycan’da demokratik bir cumhuriyet kurulmuştur. yüzyılda Assaluk’ta Oğuzca özellikler saptanır. Kadı Burhaneddin Divanı. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ağızlar topluluğu ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır. Azerbaycan SSC adıyla dâhil edilir. Anadolu Selçuklularından sonra kurulan Beyliklerin Türkçeyi teşvik etmeleri. ayrı sosyal çevrelere ve ayrı kültür merkezlerine bağlı olan iki sahada. Hasanoğlu’nun şiirleri. Anadolu’ya gelen Türkler arasında edebî dili bilenler vardı.. Bu iki görünüş. XII. yüzyıllarda doğmaya başlar. XIII. XV. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ Türkler XIII. Nesimî ve Fuzulî’nin eserleri hem Anadolu hem de Azerbaycan sahasının ortak ürünleridir. Azerbaycan sahası dil coğrafyası bakımından Doğu Anadolu. Ünite . yüzyıldan kalan Dede Korkut. 6 Temmuz 1923’te ise Azerbaycan SSCB’ye. daima aynı yazı dilinin iki ayrı dairedeki görünüşünü teşkil etmişlerdir. Ardından Osmanlı İmparatorluğu bu devleti tanımış ve toprak güvenliğini koruma altına almıştır. XIII. Nevaî’de ve Çağatay Türkçesinde Azerbaycan Türkçesinin izleri görülür. Osmanlı Türkçesi de ‘Batı Oğuzcası’dır. O dönemlerde Azerbaycan Türkçesi Anadolu Türkçesiyle iç içedir. edebî dilden uzak idiler. yüzyıldan itibaren tek bir çizgi hâlinde günümüze gelen Azerbaycan Türkçesi 1828’de . ayrı siyasi idarelere. İki sahadaki eserler arasında görülen ufak tefek farklar hep. Hataî. Muharrem Ergin. asırdan günümüze kadar kullanılan Batı Türkçesi zamanla Osmanlı Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi olarak iki daireye ayrılır.Azeri sahası Batı Türkçesinin esas yazı dili çizgisini teşkil eden Osmanlı yazı dili çizgisinin paralelinden dışarı çıkmamıştır. Gürcistan ve Ermenistan cumhuriyetleri Mâverâ-yı Kafkas SSC Federasyonu’nda birleştirilir. bir yazı dilinin iki uzak bölgesi arasında görülen mahallî ayrılıklar çerçevesinde kalmış. Dolayısıyla eser veren kişiler yeni bir edebî dil yaratırken Oğuz Türkçesi ile edebî dili kaynaştırdılar. Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak ortaya çıkışını şöyle değerlendirmektedir: “. Ancak Mondros Mütarekesiyle Kafkaslar İngilizlere bırakılır. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesi ‘Doğu Oğuzcası’. Azerbaycan ve Anadolu’da ‘Oğuzca’ya dayalı yeni bir yazı dilinin oluşmasını sağlamıştır. Yunus’ta (XIV. 1828 Türkmençay Anlaşması’yla Aras nehri sınır olmak üzere. Bu yüzyıllarda Azeri-Anadolu Türkçesi ayrımı bulunmaz. Sultan Veled’de. Azerî ve Osmanlı Türkçeleri. Ayrıca Oğuzların zengin bir sözlü edebiyata sahip olması ve bu edebiyatın yazıya geçirilmesi ihtiyacı.

Sâib Tebrizî. Nişat Şirvânî. 1922-1929 arasında iki alfabe yan yana kullanılmıştır. fıkralar. Keşkül ve Şark-ı Rus gazeteleri bu dönemin fikir ve sanat hareketlerini yönlendiren önemli yayın organlarıdır. Modern edebiyatın kurucuları arasında şiir dalında Kasım Beg Zâkir. Doğu Grubu Ağızları: Bu gruba Bakü. Gülistân. Fazlî. Azerbaycan millî marşını ve Nuri Paşa kuvvetlerinin Bakü’ye girişi üzerine Ahmed Cevad’ın ‘Çırpınırdın Karadeniz’ adlı şiirini bestelemiş. Köroğlu operalarını ve Azerbaycan Musiki Tarihi’ni yazmıştır. ve XVIII. Kuruluşundan itibaren klasik edebiyatına Arap ve Fars edebiyatının yön verdiği Azerbaycan edebiyatı ve kültürü XIX. Karabağ. Lezgi Ahmet. ancak Arap alfabesi kullanımdan kalkmamıştır. Bu gruplar şunlardır: 1. Dîvân-ı Hikmet. Tiyatro alanında Ahundzâde’yi Necef Beg Vezirli ve Abdurrahim Bey Hakverdi takip eder. Çok zengin bir sözlü edebiyata sahib olan Azerbaycan Türklerinin halk destanları dikkate değerdir. Kuzey Grubu Ağızları: Nuha ve Zagalata-Gah ağızlarını içerir. Mevcî. Kürenî. Mehcûr. Vâzıh. Molla Penâh Vâkıf gibi şairlerin eserlerinde Azerbaycan Türkçesi dil özelliklerini yoğunlaştırmıştır. Hurşid Bânu (Natevan) ve Seyyid Azim Şirvânî. Bunlar içerisinde Varka ve Gülşah. XVII. 1939 yılından itibaren Azerbaycan’da Kiril alfabesi kullanılmaya başlanmıştır. Tebriz ve Yerevan ağızları dâhildir. Gence ve Ayrım ağzı bu grubu oluşturur. Ordubad. yüzyılın ikinci yarısında başlar. Sâfî. Hacı Beyli Fuzûlî’nin ‘Leyla ve Mecnûn’ mesnevisini. İran. Mugan grubu ve Lenkeran ağızları dâhildir. Hasta Kasım. tiyatro dalında da ‘Türk Moliere’i diye ünlü ve modern Azerbaycan yazı dilinin kurucusu sayılan Mirza Fethali Ahundzâde’nin adları başta gelir. . Şamahı. masallar. Musiki dalında en büyük isim Üzeyir Hacı Beyli’dir. Ziyâ-yı Kafkas. 1992 yılından itibaren Latin alfabesi kullanılmaya başlanmış ve bu alfabe 2001’de resmen onaylanmıştır. Azerbaycan edebî dilinin ağızlarını dört grup etrafında toplamaktadır. Kerem ile Aslı. Guba dialektleri. Türkmen ve Çağatay (Müşterek Orta Asya Türk Edebiyatı) edebiyatları ile Türkiye Türklerinin edebiyatları arasında yer alır ve bu Türk edebiyatlarını birbirine bağlayan bir köprü vazifesi görür. Irak ve Doğu Anadolu (Türkiye) yörelerinde yaşayan Türklerin ‘Doğu Oğuzca’ olarak tanımlanan Türk lehçesiyle oluşturdukları bir edebiyattır. Şâkir. Latin alfabesi 1922 yılında onaylanmış. Aşık Garip. Şah Abbas. hikâye ve roman dalında İsmail Beg Kutkaşınlı ile Sultan Mecid Ganizâde. AZERBAYCAN EDEBİYATI Azerbaycan Edebiyatı. Güney Grubu Ağızları: Bu gruba da Nahçıvan. 4.50 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan’ın ikiye ayrılmasıyla kesintiye uğramıştır. Aslı ve Kerem. efsaneler. Abbas ve Gülgez en önemlileridir. Tufarkanlı Abbas. Ağa Mesih Şirvânî. 2. Tiflis’te çıkan Ziyâ. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak merkezi Kuzey Azerbaycan’dır. Bugünkü Azerbaycan yazı dili öncelikle Bakü. Karabağ ve Tebriz ağızları üçgeni ile Batı Türkçesinin oluşumuna dayanmaktadır. yüzyıllarda Aşık Edebiyatı sahasında Kurbanî. Azerbaycan’da 1929 yılına kadar Arap alfabesi kullanılmıştır. Şireliyef. Hasan Beg Zerdâbî’nin Ekinci gazetesi. Kutsî. ayrıca Rüstem ve Şöhrab. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çeşitli şehirlerde kurulan kültür ve sanat ocakları ile yine bu şehirlerde neşredilen gazeteler vasıtasıyla yüzünü batı medeniyetine döndürür. Bugün Güney Azerbaycan’da Farsça yazı dili durumundadır. bilmeceler oldukça önemli yer tutar. Batı Grubu Ağızları: Gazah. Mecmûa-i Şuarâ ve Meclis-i Üns gibi kültür ve sanat mahfillerinde toplanan sanatkârlar modern Azerbaycan edebiyatının temelini atarlar. Ayrıca Azerbaycan sahasında halk hikayeleri. klasik edebiyatta Kavsi Tebrizî. 3. Azerbaycan Edebiyatı. Azerbaycan’da gazetecilik XIX. Azerbaycan (Kuzey ve Güney). Kafkasya.

Ahmet Ağaoğlu gibi şahsiyetler çıkarmış oldukları ‘Hayat’ gazetesi ve ‘Füyüzat’ dergisiyle Türkçülük akımının önderleri olup Azerbaycan kültür hayatında derin tesirler bırakmışlardır. Tevfik Fikret. Bu dönemden sonra edebî sahneye çıkan Bahtiyar Vahapzade.000’dür. Bu dönemin şair ve yazarları bir ortak Sovyet ekseninde komünizmi öven eserler vermişlerdir. Ahmet Hikmet Müftüoğlu gibi Türkçü yazarlarla yakın temasları olan Ahmed Cevad ve Hüseyin Cavid gibi şairler oldukça önemlidir. İlyas Efendiyev başta gelen isimlerdir. “Topal Timur”. Kuzey Azerbaycan’ın toplam yüzölçümü 86. Gabil ve Eliağa Kürçaylı gibi isimler. kuzeybatıdan Gürcistan.000 km ’dir.3. Hüseyin Cavid’in de “Geçmiş Günler”. Ünite . Bunlar içinde Hüseyinzâde Ali Beyin oldukça önemli bir yeri vardır. İslam ümmetindenim. İslam Seferli. 2009 yılı sayımına göre Kuzey Azerbaycan’ın nüfusu 8. Abdulhak Hamid. “Ana”. Samed Vurgun. Aynı dönemde yaşayan ve Mehmet Emin Yurdakul. tabiat gibi konulardır. tarih. Ehmet Cemil ve Osman Sarıvelli Azerbaycan Türk Şiirinde şiirin geçmişi ile bu günü arasındaki köprüyü temsil eder. “Maral”. Süleyman Sani Ahundov. Neriman Nerimanov. Eli Kerim. Ahmed Cevad’ın “Koşma” ve “Dalga” adlı şiir kitapları. Memmed Rehim. Azerbaycan’da yazdığı yazılarda Türk dünyasının ortak yazı dilinin İstanbul ağzına dayanması gerektiğini savunmuştur. Kuzey Azerbaycan’ın AZERBAYCAN CUMHURİYETİ . İran’da ise 25 milyonu aşkın Azerbaycan Türk’ünün yaşadığı tahmin edilmektedir. Azerbaycan hikâye ve romanlarında kadın hakları. Garp medeniyetindenim” düsturunun fikri çerçevesini çizerek yazılarında Türkçü bir hayatı. İslam imanlı ve Frenk kıyafetli olalım” sözleriyle de Ziya Gökalp’in “Türk milletindenim. Rıza Tevfik. İstanbul’da kaldığı süre içinde yakın çevresinde ve Ziya Gökalp gibi Türk fikir adamları arasında fikirleri ilgiyle karşılanan Hüseyinzâde Ali Bey aynı zamanda “Türk kanlı. Mirza İbrahimov. “Bahar Şebnemleri” adlı şiir kitapları. Resul Rıza. batıdan Ermenistan. “Şeyda”. “Uçurum”. İslam dinine hürmeti esas alarak Avrupa medeniyetinden faydalanmayı temel görüş alarak savunmuştur. Ziya Gökalp’le aynı fikirleri savunan Hüseyinzâde Ali Bey. Seyit Hüseyin. Ülke toprakları kuzeyden Rusya Federasyonu’na bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyeti. “Hayyam” adlı dramları oldukça önemlidir. Hemen hemen her alanda çok sayıda eser verilen ve oldukça işlenen Azerbaycan Türkçesi. Çağdaş Azerbaycan şiirinde en çok işlenen temalar Azerbaycan. Güney 2 Azerbaycan’ın yüzölçümü ise 114. 1920’li yıllardan itibaren sosyalist devir edebiyatı başlamıştır. Kafkasya’nın en kurak kesimi olan Orta ve Aşağı Kura havzası ile Büyük Kafkas Dağları’nın güneydoğusu ve Küçük Kafkas Dağları’nın kuzeydoğusunda yer alır. eşitlik. Gasım Gasımzâde. Hüseyin Arif. Celil Memmedguluzâde. Azerbaycan hikâye ve romancılığında. savaş yılları ve savaşın getirdiği felaketler etkili bir şekilde işlenmiştir. “Kinyaz”. Süleyman Rüstem. Hüseyin Cavid. “Şeyh Senan”.Azerbaycan Türkçesi 51 1908 Meşrutiyeti’nden sonra Türkiye’de güçlenen Türkçülük akımı Azerbaycan edebiyatçıları üzerinde de etkili olur. Son yıllarda yaşanan millî varlık mücadelesi ve katliamlar da şiirde geniş yer tutmaktadır.922. Nebi Hezri. kahramanlık. Mikail Müşfik. Her ikisinin toplam yüzölçümü 200. dil. Vakıf Samedoğlu. “Telli Saz”. güneybatıdan Türkiye (18 km) ve gü2 neyden İran ile çevrilidir. Bunlar arasında eserleri Türkiye’de de bilinen ve Türkiye sevgisine yer veren Bahtiyar Vahapzâde ve Nebi Hezri oldukça önemli yer tutar. bugün oldukça gelişmiş bir edebî dil hâline gelmiştir.240 km ’dir. Şekilde batı. Azerbaycan. Eli Veliyev.480 2 km ’dir. son dönem Azerbaycan Edebiyatının öncü şairleridir. “İblis” adlı tiyatroları ve “Peygamber”. muhtevada doğu geleneği ve Azerbaycan masal tefekkürünün cazibeli zemininde gelişen hikâye ve roman türü de Azerbaycan edebiyatında önemli bir yere sahiptir.

e. 8. geri kalanını da petrole dayalı sanayi oluşturmaktadır. sévir (seviyor). Gence. az da olsa Ermeni. Pamuk. Türkiye Türkçesinden farklı olarak iki tane e ünlüsü vardır. çinko. kéçit (geçit). i. Bu durumun sebebi Kuzey Azerbaycan’ın petrole dayalı sanayisidir. kurşun. Önemli ölçüde buğday.500 kişiden oluşan Azerbaycan nüfusunun % 83’ünü Azerbaycan Türkleri oluşturur. Daha önce SSCB’ye bağlı olan Azerbaycan 30 Ağustos 1991’de bağımsız bir cumhuriyet olarak kurulmuştur.202. bakır. Oldukça önemli bir üzüm ve şarap üreticisi olan Azerbaycan’ın 1. kobalt ve tuz diğer yeraltı zenginlikleridir.038. u. é düz dar ı i yuvarlak geniş o ö yuvarlak dar u ü . Ukraynalı. tütün ve ipekçilik önemli yer tutar. Petrolden başka doğal gaz. “E e” ile gösterilen ünlü ise Türkiye Türkçesindeki e’den daha dar ve kapalı olup e ile i arası kapalı e (é) sesidir. Bakü civarındaki petrol üretimi BDT ülkelerinin petrol üretiminin % 10’unu oluşturur. Sebze ve meyve üretiminde de önemli bir ülkedir. Azerbaycan idarî ve mülkî olarak Bakü. orman varlığı bulunmaktadır. mısır ve pirinç ekilir. Yahudi. Tatar. yérde (yerde). Fakat ülkenin değişik kesimlerinde farklı iklim özellikleri görülür. é. Güney Azerbaycan’da ise 60 kişi düşmektedir. Gürcü ve Lezgi bulunmaktadır. o. Avar ve diğer Türklerle birlikte nüfusun % 90’ı Türk’tür. Zakatala vilayetleriyle Nahcıvan ve Karabağ özerk bölgelerinden meydana gelir. Dünyaca meşhur olan havyar üretiminin % 80’ini Azerbaycan Hazar denizindeki ‘Mersin balığı’ndan çıkarılmaktadır. bu dağların yüksek kesimleri ise subalpin ve alpin bitkilerle kaplıdır. ı. çavdar. Azerbaycan’da % 65 oranında sulu tarım yapılmaktadır.1 Azerbaycan Türkçesinde Ünlüler düz geniş kalın ince a e. tekstil ve giyim eşyaları. Kura-Aras ovalarında sıcak ve kurak bir iklim yer alırken. kükürt. Nüfusun % 3. Azerbaycan genel olarak karasal subtropikal iklim kuşağında yer alır.9’unu oluşturan Ruslardan başka. Hazar Denizi kıyısı ve Kura-Aras ovaları. Kuzey Azerbaycan’da kilometre kareye 100.800 ha. Kapalı e (é) sesi kelimelerin yalnızca ilk hecesinde bulunur: év (ev). Azerbaycan alfabesinde “F ә” ile gösterilen “e” Türkiye Türkçesindeki e’den daha geniş ve açık söylenir. Elektrik ve termo-elektrik santrallerinin yaygın olduğu Azerbaycan’da sanayinin yarısını gıda. Azerbaycan Türkçesindeki ünlüleri şöyle bir tabloyla gösterebiliriz. Tablo 3. Meshet. çöl ve kurak saha bitkileriyle kaplıyken. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Ünlüler Azerbaycan Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır: “a.52 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Güney Azerbaycan’a göre nüfus yoğunluğu daha fazladır. Büyük ve Küçük Kafkaslar ile Talış dağlarının önemli bir kısmı ormanlarla örtülü. éşitmedim (işitmedim). ö. Türk ülkeleri içerisinde en zengin olanlarından biridir. Yeraltı ve yerüstü kaynakları yönünden Azerbaycan. güneydoğuda Lenkeran yöresinde nemli ve ılıman Kafkas Dağları’nın yüksek kesimlerinde ise soğuk ve tundra iklimi görülmektedir. ü”. demir.

alacax. klassik (klasik). kafedra (kürsü). olarag. c. telefon. h. Azerbaycan Türkçesinde büyük ünlü uyumu oldukça sağlamdır: oxuram (okurum). 4. yazılır. Yabancı kelimelerde bu uyum aranmaz: futbol. Azerbaycan Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Azerbaycan Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. olarax. edebiyyat (edebiyat). iki ünlü arasında kalınca y’ye. reng. esker (asker). t. k.Azerbaycan Türkçesi 53 Ünlü Uyumları 1. v. 2. tebiet (tabiat). Ünsüzler içinde sadece x ve ğ sesleri Türkiye Türkçesinden farklıdır. Azerbaycan Türkçesinde küçük ünlü uyumu sağlam bir şekilde işlemektedir: bizim. megsed. 5. c. ç. seçgi okunur. r. Bu durum Arapça ve Farsça kelimelerde olduğu gibi bazı Türkçe kelimelerin sonunda da olabilir: kitab. alacag. 6. pedagog. ş. gelmişdi. m. Büyük Ünlü Uyumu Büyük ünlü uyumu. gavalıyub (kovalayıp). Türkiye Türkçesinde olduğu gibi bazı alıntı kelimelerde ve birleşik kelimelerde uyum yoktur: universitet (üniversite). 3. defder okunur. bayrag-bayrağa. Azerbaycan Türkçesinde kelime başında bulunan ı’lar i’ye dönüştüğü için bazı kelimelerde uyum bozulur: ilan (yılan). Ünite . kefalet. tifil (tıfıl). sekgiz okunur. yokdur. ildırım (yıldırım). neğme (nağme). gardaş. cızıx (çizgi). Kelime ortasında birbirini takip eden iki tonsuz ünsüzden ikincisi tonlu söylenir: sekkiz yazılır. Türkçe kelimelerin ilk hecelerindeki ünlülerin düz veya yuvarlak oluşlarına göre onu takip eden hecelerdeki ünlülerin. çönderip (çevirmiş). mügeddes (mukaddes). galın. g. Farsça gibi dillerden alınan kelimelerin birçoğu ünlü uyumuna uydurulmuştur: bağça (bahçe). kend. durub. çamır (çamur). termos. 2. Ünsüzler Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır. f. seçki yazılır. z. Azerbaycan Türkçesinde sadece d ile başlar: atdır. defter yazılır. govun (kavun) vs. x ünsüzü gırtlaktan çıkan hırıltılı h’dir. p. elac (ilaç). aldıg. Türkiye Türkçesinde uyuma girmeyen bazı Türkçe ve yabancı asıllı kelimeler Azerbaycan Türkçesinde uyuma girerler: xorus (horoz). j. d. atdan. y. Bu ünsüzler şunlardır: b. Sadece kalın ünlülerin yanında bulunan ğ ünsüzü. d. ilk hecede bulunan ünlünün taşıdığı kalınlık-incelik niteliğinin diğer hecelerde de devam etmesi kuralıdır. dörd. . s. Ancak g ile yazılan bu tür kelimeler telâffuzda x’dir: torpax. fürset (fırsat). kalın g ise ğ’ye döner: direk-direye. x. Kelime başındaki bütün kalın k sesleri. bağlayıcı. uzag. aldıx. Kelime sonunda bulunan k sesi. ğ. gız. Azerbaycan Türkçesinde g olur: gara. Arapça. çiçek-çiçeyi. gözel (güzel). Eli (Ali). süd. yalın veya eklerle uzatılmış Türkçe kelimelerde. yuvarlak ünlülü ise dar yuvarlak veya geniş düz olarak gelmesi kuralıdır. n. Küçük Ünlü Uyumu Küçük ünlü uyumu. uzax. Birden fazla heceli kelimelerin sonundaki bütün kalın k sesleri de g olur: torpag. mövcudat (mevcudat). g. l. Türkiye Türkçesinde ince ünlülerin yanında kullanılan ğ ise Azerbaycan Türkçesinde daima y’dir.3. termometr (termometre). ac. Rusça’dan alınan kelimeler bu kuralın dışındadır: kolxoz. Türkiye Türkçesindeki ğ ünsüzünden daha belirgin ve baskılı olarak telaffuz edilir. kompüter (bilgisayar). işıg (ışık). gurguşumlı (kurşunlu). alıb. kelimenin ilk hecesi düz ünlülü ise düz. mumiya (mumya). govurma (kavurma). g sesleri bulunabilir. Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen ekler. xemir (hamur). Azerbaycan Türkçesinde kelime sonunda b.

üz (yüz).+I Tablo 3.Azerbaycan Türkçesinde bolur. hayva (ayva). Ekleri şöyle gösterebiliriz: teklik 1. hörgü (örgü). bars (pars). eskik (eksik). arvad (avrat). öskür. çoğunlukla asıl şekillerini korurlar: esr (asır). ayrılma hâli eki (-dAn). Kelime içinde o’dan sonra gelen v telâffuz edilmez. ildırım (yıldırım). zarf-fiil eki (-Ib) gibi ekler tek şekilli olduğu için bu uyum bozulur: görmüşdü. ulduz (yıldız).+I çokluk +(I)mIz +(I)nIz +lArI. Kişi 2. ürekden (yürekten). Ünsüz Uyumu Kelime içerisinde ve eklenme sırasında kullanılan ünsüzlerin tonluluk-tonsuzluk bakımından gösterdiği uyumdur. moynuz (boynuz). Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin ön sesindeki p. Arapça ve Farsçadan Türkiye Türkçesine alınan kelimelerde iki ünsüz arasında ünlü türemesi görülürken. bahalı (pahalı). çōdar okunur.(piş-). ürek (yürek). bulunma hâli eki (-dA). uca (yüce). 13. dondurmuşdur. y’den sonraki ı ise çok defa i’ye döner: il (yıl). bunun yerine o uzatılır: çovdar yazılır. işden (işten). vaxt (vakit).olur: pez (bez). kollar.2 İyelik Ekleri . görülen geçmiş zaman eki (-dI). 12. pütün (bütün). tesdig (tasdik). 11.(ör-). 8. İyelik Ekleri İyelik ekleri Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Azeri Türkçesinde bol miktarda göçüşme olayı görülür: yarpax (yaprak). bülöv (bileği).(yitir-). 9. müctehid (müçtehit). adamlar. hör. gelecekdi. muna (buna). hökm (hüküm). üzük (yüzük).(öksür-). 2. Kişi +(I)m +(I)n +sI. Azerbaycan Türkçesinde ünsüz uyumu Türkiye Türkçesinde olduğu gibi sağlam değildir. buzov (buzağı). hürk-(ürk-). aylar vs. gövs (kavis). Türkçe kelimelerin sonundaki -AğI ses grubu Azerbaycan Türkçesinde -Ov biçimine dönüşmüştür: buxov (bukağı). Azerbaycan Türkçesinde bu kelimeler. körpü (köprü). dağlar. itir. torpax (toprak). Azerbaycan Türkçesinde bazı ünlüyle başlayan kelimelerin başında bir h sesi türemiştir: hür. Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin başındaki y sesi Azerbaycan Türkçesinde bulunmaz. Azerbaycan Türkçesinde bildirme eki (-dIr). 10. Bazı ön ses b’ler m’dir: men (ben). ilan (yılan). gırov (kırağı). min (bin). esl (asıl).54 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 7. Bazı kelimelerde de Türkiye Türkçesindeki ön ses b. hörümcek (örümcek). dōşan okunur. tesbit (tespit). alıbdır (almış). dovşan yazılır. gövm (kavim).+sI.(ür-). biş. müsbet (müspet). Kişi 3.Azerbaycan Türkçesinde p. dereler. barmag (parmak). dövr (devir). üzr (özr). günler. palçıg (balçık ). Çokluk Eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Azerbaycan Türkçesinde de çokluk eki -lAr’dır: Şakirdler (öğrenciler). tesbih (tespih). paxlava (baklava). Şekil Bilgisi Çekim Ekleri İsim Çekim Ekleri 1. 14. Alıntı kelimelerde bu uyum aranmaz: mübhem (müphem).

+mU eki kullanılır. evde. zorbaca. e. ataya (babaya). Elide (Ali’de). neneye (anneye). geliremmi (geliyor muyum). Hâl Ekleri atam atan atası atamız atanız atası/ataları sözüm sözün sözü sözümüz sözünüz sözü/sözleri yolum yolun yolu yolumuz yolunuz yolu/yolları saçım saçın saçı saçımız saçınız saçı/saçları . Yönelme Hâli Yönelme hâli eki ünsüzlerden sonra +A. vaxt (vakit). Bulunma Hâli Bulunma hâli eki tek şekilli olup +dA’dır: Bakıda (Bakü’de). sehneye (sahneye). Vasıta Hâli Azerbaycan Türkçesinde vasıta hâli eki “ile”nin ekleşmesiyle oluşmuş +(y)lA şeklidir: uşaglarla (çocuklarla). körpece. kitapdaki. Misir (Mısır). torbaya. Yükleme Hâli Yükleme hâli eki +I ve +nI’dir. dilince (dili gibi). yoldaki. 4. atanı (babayı).3. Hesendeki (Hasan’daki). Hesende (Hasan’da). Tebrizdeki (Tebriz’deki). defteri. h. 3. d. maşına (arabaya). eve. yazılır söylenir galemden galemnen atamdan atamnan Hesenden Hesennen yalandan yalannan g. Ayrıca Azerbaycan Türkçesinde bütün çekimlerde soru eki sondadır: geleremmi (gelir miyim). nenenin. dağda. geleceğemmi (gelecek miyim). gedim (eski). Elini (Ali’yi). seninle. Yalın Hâl Azerbaycan Türkçesinde yalın hâl eksizdir. gelmişim mi (gelmiş miyim). b. menimle (benimle). dostun. f. yumurtadan. Aitlik Eki Aitlik eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +ki’dir ve büyük ünlü uyumuna uymayan eklerdendir: menimki (benimki). yazıdan. sürücünü (sürücüyü). gelemin (kalemin). varmı (var mı). c. mence (benim gibi). +Un ünlülerden sonra ise +nIn ve +nUn’dur: kitabın. Türkiye Türkçesinden farklı olarak ünlüyle biten kelimelerden sonra yükleme hâli eki +nI şeklinde getirilir: almanı (elmayı). Ünite .Azerbaycan Türkçesi 55 a. kendde (kentte). şer’den (şiirden). Soru Eki Soru ifadesi Azerbaycan Türkçesinde daha çok tonlama ve vurgu ile belirtilir. 5. dövr (devir). pambıgı (pamuğu). Eşitlik Hâli Eşitlik hâli eki +cA’dır. arabayla. tekce (yalnız). körpünün (köprünün). bir kez). gücle (güçlükle). Ekin Türkiye Türkçesinden farkı tonsuz şekillerinin bulunmamasıdır: birce (bir defa. ananın. Yine de Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +mI. İlgi Hâli İlgi hâli eki ünsüzlerden sonra +In. soyug (soğuk) vs. ünlülerden sonra da +(y)A şeklindedir: denize. atadan. Sonu m ve n ünsüzleri ile biten kelimelerden sonra ayrılma hâli +dAn diye yazılır ama +nAn diye telaffuz edilir. Ayrılma Hâli Ayrılma hâli eki de tek şekilli olup +dAn’dır: Genceden (Gence’den). fındıgdan (fındıktan). deyilmi (değil mi). mektepdeki (okuldaki).

oxumayıbsınız (okumamışsınız). -k 2. Kişi -sIn -sInlAr 2. almamışsan.56 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Fiil Çekim Ekleri 1. -mUş ve -Ib. körmemişsiniz. Kişi -m -x. almamış. Azerbaycan Türkçesinde -mIş. İkincisi ise -Ib/-Ub ekiyle yapılır. Emir Şahıs Ekleri Emir çekiminde kullanılan ekler şahıslara göre değişir: teklik çokluk 1. bildim oturdum gétdim bildin oturdun gétdin . Öğrenilen Geçmiş Zaman Azerbaycan Türkçesinde öğrenilen geçmiş zaman iki şekilde yapılır. -ük 2. Kişi -Im -Ag 2. Kişi -sAn -sInIz. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zaman Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -dI ekiyle yapılır. Ancak 1. körmemişler. gelmeyib (gelmemiş). Şahıs Ekleri Fiil çekimlerinde kullanılan ve şahsı gösteren eklerdir. Kişi ___ -In 3. oxumayıblar (okumamışlar). Kişi -Am -ıx. Kişi -ø -lAr c. -Ub ekleriyle yapılan bu çekimler Türkiye Türkçesindeki gibi sadece -mIş. z 3. Kişi -ø -lAr b. Zaman ve Şekil Ekleri a. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri teklik çokluk 1. almışam (almışım) körmüşem (görmüşüm) almışsan körmüşsen almışdır körmüşdür almışıg körmüşük almışsınız körmüşsünüz almışlar körmüşler Olumsuz şekli: almamışam (almamışım). Ekin tonsuz şekli yoktur. -üz. körmemişik. Bildirme Kipleri 1. -mUş anlamını vermezler. şahıslar bu eki almaz. -ux. sIz 3. -uz. 2. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri teklik çokluk 1. -ik. bu ekler bazen görülen geçmiş zaman (dI) anlamını da verirler: gelmişem “gelmişim” veya “geldim” anlamında: gelmişsen ve gelibsen de “gelmişsin” veya “geldin” anlamındadır. Azerbaycan Türkçesindeki şahıs ekleri üç grupta toplanabilir: a. Birincisinin eki -mIş/mUş’tür. gelibsen oxuyubsan gelib(dir) oxuyub(dur) gelibsiniz oxuyubsunuz gelib(dir)ler oxuyub(dur)lar Olumsuz şekli: gelmeyibsen (gelmemişsin). Kişi -n -nIz.

Ünite . gelmemekdesen. almaz. geleceyem (geleceğim) yazacağam (yazacağım) geleceksen yazacagsan gelecek yazacag geleceyik yazacağıg geleceksiniz yazacagsınız gelecekler yazacaglar .ünsüzü gelir : alıram (alıyorum) görürem (görüyorum) oxuyuram (okuyorum) alırsan görürsen oxuyursan alır görür oxuyur alırıg görürük oxuyurug alırsınız görürsünüz oxuyursunuz alırlar görürler oxuyurlar Olumsuz şekli: Şimdiki zamanın olumsuz çekiminde olumsuzluk eki -mA’nın ünlüsü çekim sırasında düşer ve zaman eki ile kaynaşır: almıram (almıyorum). bilmedin. 4. gétmediler. y’ye. oturmadıg. Azerbaycan Türkçesinde de Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -magda/-mekde ile şimdiki zaman ifade edilebilir: gelmekdeyem (gelmekteyim) almagdayam (almaktayım) gelmekdesen almagdasan gelmekde(dir) almagda (dır) gelmekdeyik almagdayıg gelmekdesiniz almagdasınız gelmekde(dir)ler almagda(dır)lar Olumsuz şekli: gelmemekdeyem (gelmemekteyim).3. almamagda(dır)lar. Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y. oturmadı. gelmemekde. kalın sıradan ünlülerden sonra ise g sesi ğ’ye dönüşür. görmürük. Geniş Zaman Geniş zaman eki -Ar’dır. işleyerem (çalışırım) alaram (alırım) oxuyuram (okurum) işleyersen alarsan oxuyursan işleyer alar oxuyur işleyerik alarıg oxuyurug işleyersiniz alarsınız oxuyursunuz işleyerler alarlar oxuyurlar Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuz çekiminde birinci şahıslarda olumsuzluk eki -mA’nın ünlüsü çekim sırasında düşer ve zaman eki ile kaynaşır: işlemerem (çalışmam). gétmediniz. 5. Gelecek Zaman Gelecek zamanın kullanımı Türkiye Türkçesindeki gibidir. görmür. almamagdayıg. 3. 1. Şimdiki Zaman Şimdiki zaman eki -r. almamagdasınız. işlemezsen. oxumazsınız. almarıg (almayız).Azerbaycan Türkçesi 57 bildi oturdu gétdi bildik oturduk gétdik bildiniz oturdunuz gétdiniz bildiler oturdular gétdiler Olumsuz şekli: bilmedim. şahıslarda ince ünlülerden sonra ek geldiğinde ekin sonundaki g. Eki -acag/-ecek’tir. almırsan. oxumursunuz. oxumazlar. oxumurlar. -Ir’dir.

Kipin olumsuz şekli ayrıca “deyil” kelimesiyle de yapılabilmektedir: yazmalı deyilem (yazmamalıyım). görmesinler. Çekimi şöyledir: alım vurum görüm al vur gör alsın vursun görsün alag vurag görek alın vurun görün alsınlar vursunlar görsünler Olumsuz şekli: almayım. vurmasın. yazmayacaglar. yazmalı deyil. oxumasanız. vurmayag. gelmeyecek. oxumasalar. gelesi deyilsiniz. görmeyin. bilmemeliyik. Emir Kipi Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. gelmesen. gelesi deyilik. gerek gelem (gelmeliyim) gerek oxuyam (okumalıyım) gerek gelesen gerek oxuyasan gerek gele gerek oxuya gerek gelek gerek oxuyag gerek gelesiniz gerek oxuyasınız gerek geleler gerek oxuyalar 3. Birincisi -mAlI ekiyle yapılır: yazmalıyam (yazmalıyım) bilmeliyem (bilmeliyim) yazmalısan bilmelisen yazmalı bilmeli yazmalıyıg bilmeliyik yazmalısınız bilmelisiniz yazmalılar bilmeliler Olumsuz şekli: yazmamalıyam (yazmamalıyım). . gelmeyeceksen. Tasarlama Kipleri 1. bilmemelisiniz. gelmese. alası deyilsen. 2. alma. yazmamalı. gelesi deyiller. İkincisi -AsI ekiyle yapılır. yazmayacayıg. b. alası deyil. Gereklilik Kipi Gereklilik ifadesi üç şekilde yapılır. yazmayacagsınız. Üçüncüsü “gerek “ kelimesi ve -A istek ekiyle yapılır. yazmalı deyilsen. Azerbaycan Türkçesinde buna “fiilin lazım forması” denir: alasıyam (almam lazım) gelesiyem (gelmem lazım) alasısan gelesisen alasıdır gelesidir alasıyıg gelesiyik alasısınız gelesisiniz alasıdırlar gelesidirler Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “deyil” kelimesinin üzerine şahıs ekleri getirilerek yapılır: alası deyilem (almamam lazım). Şart Kipi Şart kipi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -sA ekiyle ifade edilir: gelsem oxusam (okusam) gelsen oxusa gelse oxusa gelsek oxusak gelseniz oxusanız gelseler oxusalar Olumsuz şekli: gelmesem. bilmemeliler. bilmeli deyilsiniz.58 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Olumsuz şekli: gelmeyeceyem (gelmeyeceğim). yazmamalısan. bilmeli deyiller. oxumasag. bilmeli deyilik.

-mUş ekiyle yapılır. Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y. rivayet. İstek Kipi İstek kipinin eki -A’dır. işlemeyesiniz. işlemeyeler.Azerbaycan Türkçesi 59 4.girer: gelem yazam işleyem (çalışam) gelesen yazasan işleyesen gele yaza işleye gelek yazag işleyek gelesiniz yazasınız işleyesiniz geleler yazalar işleyeler Olumsuz şekli: gelmeyem. Rivayet Türkiye Türkçesinde olduğu gibi (-y)mIş. yazmayag. -mekde/-magda ekiyle yapılan rivayet çekiminde “i-miş” ekleşmeden kullanılır: alırmışam (alıyormuşum) oxumagda imişem (okumaktaymışım) alırmışsan oxumagda imişsen alırmış oxumagda imiş alırmışıg oxumagda imişik alırmışsınız oxumagda imişsiniz alırmışlar oxumagda imişler Gelecek Zamanın Rivayeti yazacagmışam (yazacakmışım) bilecekmişem (bilecekmişim) yazacagmışsan bilecekmişsen yazacagmış bilecekmiş yazacagmışıg bilecekmişik yazacagmışsınız bilecekmişsiniz yazacagmışlar bilecekmişler Geniş Zamanın Rivayeti Geniş zaman kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: bilermişem (bilirmişim)alarmışam (alırmışım) geler imişem (gelirmişim) bilermişsen alarmış san geler imişsen bilermiş bilermiş alarmış geler imiş bilermişik alarmışıg geler imişik bilermişsiniz alarmışsınız geler imişsiniz bilermişler alarmışlar geler imişler Şart Kipinin Rivayeti Şart kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: . c. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti gelmişmişem (gelmişmişim) oxumuşmuşam (okumuşmuşum) gelmişmişsen oxumuşmuşsan gelmişmiş oxumuşmuş gelmişmişik oxumuşmuşug gelmişmişsiniz oxumuşmuşsunuz gelmişmişler oxumuşmuşlar Şimdiki Zamanın Rivayeti -r. hikâye ve şart olmak üzere üç çeşittir. yazmaya. Rivayet eki kimi kiplerin rivayet birleşik çekiminde “i-miş” şeklinde ekleşmemiş olarak da kullanılmaktadır. Ünite .3. gelmeyesen. 1. -Ir ve -mekde/-magda şimdiki zaman kip eklerinin üzerine rivayet kipi getirilerek oluşturulur. Fiillerin Birleşik Çekimi Azerbaycan Türkçesinde birleşik çekim.

Azerbaycan Türkçesinde. almalıymışam (almalıymışım) öyrenmeli imişem (öğrenmeliymişim) almalıymışsan öyrenmeli imişsen almalıymış öyrenmeli imiş almalıymışıg öyrenmeli imişik almalıymışsınız öyrenmeli imişsiniz almalıymışlar öyrenmeli imişler Rivayet kipi eki -AsI kipinin üzerine gelirken ekleşmiş ve ekleşmemiş biçimiyle kullanılmaktadır. almış idi-almışdı vs.60 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I görseymişem (görseymişim) yazsa imişem (yazsaymışım) görseymişsen yazsa imişsen görseymiş yazsa imiş görseymişik yazsa imişik görseymişsiniz yazsa imişsiniz görseymişler yazsa imişler Gereklilik Kipinin Rivayeti Rivayet kipi eki -mAlI kipinin üzerine gelirken ekleşmiş ve ekleşmemiş biçimiyle kullanılmaktadır. Hikâye Fiilerin hikâye şekli -dI ekiyle yapılır. fiilin üzerine hem ayrı hem de bitişik gelebilir: alır idi-alırdı. Ek. yazmalıymışam (yazmalıymışım) gelesi imişem (gelmeliymişim) yazmalıymışsan gelesi imişsen yazmalıymış gelesi imiş yazmalıymışıg gelesi imişik yazmalıymışsınız gelesi imişsiniz yazmalıymışlar gelesi imişler İstek Kipinin Rivayeti İstek kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: geleymişem (geleymişim) yaza imişem (yazaymışım) geleymişsen yaza imişsen geleymiş yaza imiş geleymişik yaza imişik geleymişsiniz yaza imişsiniz geleymişler yaza imişler 2. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi oxumuşdum(okumuştum) vérmişdim (vermiştim) oxumuşdun vérmişdin oxumuşdu vérmişdi oxumuşdug vérmişdik oxumuşdunuz vérmişdiniz oxumuşlar vérmişdiler Şimdiki Zamanın Hikâyesi alırdım (alıyordum) öyrenirdim (öğreniyordum) alırdın öyrenirdin alırdı öyrenirdi alırdıg öyrenirdik alırdınız öyrenirdiniz alırdılar öyrenirdiler . Türkiye Türkçesinde olduğu gibi görülen geçmiş zaman ve emir kipinin hikâye çekimi bulunmaz.

Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı almışsam gelmişsem almışsan gelmişsen almışsa gelmişse almışsag gelmişsek almışsanız gelmişseniz almışsalar gelmişseler .Azerbaycan Türkçesi 61 Gelecek Zamanın Hikâyesi gelecekdim (gelecektim) başlayacagdım (başlayacaktım) gelecekdin başlayacagdın gelecekdi başlayacag gelecekdik başlayacagdıg gelecekdiniz başlayacagdınız gelecekdiler başlayacaglar Geniş Zamanın Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: geler idim (gelirdim) ovunardım (avunurdum) geler idin ovunardın geler idi ovunardı geler idik ovunardıg geler idiniz ovunardınız geler idiler ovunardılar Şart Kipinin Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: alsaydım oxusa idim (okusaydım) alsaydın oxusa idin alsaydı oxusa idi alsaydıg oxusa idik alsaydınız oxusa idiniz alsaydılar oxusa idiler Gereklilik Kipinin Hikâyesi gelmeli idim alası idim (almam lazımdı) gelmeli idin alası idin gelmeli idi alası idi gelmeli idik alası idik gelmeli idiniz alası idiniz gelmeli idiler alası idiler İstek Kipinin Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: bileydim ala idim bileydin ala idin bileydi ala idi bileydik ala idik bileydiniz ala idiniz bileydiler ala idiler 3. Şart Şart çekimi de -(y)sA ekiyle yapılır. Azerbaycan Türkçesinde. istek ve şart kipinin şart çekimi bulunmaz.3. Ünite . Ayrı ve bitişik olabilir: alırsam-alır isem. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi emir.

görülen geçmiş zaman ve şart şekli olmak üzere dört kipi vardır..62 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kip ve şahıs ekleri yer değiştirebilir: almışsamsa.. şimdiki zaman. Şimdiki Zaman İsim çekiminin şimdiki zaman biçimi isimlerin üzerine zamir kökenli şahıs ekleri getirilerek yapılır. almışsansa. Görülen Geçmiş Zamanın Şartı yazdısam (yazdıysam) geldi isem yazdısan geldi isen yazdısa geldi ise yazdısag geldi isek yazdısanız geldi iseniz yazdısalar geldi iseler Şimdiki Zamanın Şartı yazırsam (yazıyorsam) oxuyursam/oxuyur isem (okuyorsam) yazırsan oxuyursan/oxuyur isen yazırsa oxuyursa/oxuyur ise yazırsag oxuyursag/oxuyur isek yazırsanız oxuyursanız/oxuyur iseniz yazırsalar oxuyursalar/oxuyur iseler Gelecek Zamanın Şartı geleceksem yazacagsam (yazacaksam) geleceksen yazacagsan gelecekse yazacagsa geleceksek yazacagsag gelecekseniz yazacagsanız gelecekseler yazacagsalar Geniş Zamanın Şartı alarsam/alar isem (alırsam) gelersem/geler isem (gelirsem) alarsan/alar isen gelersen/geler isen alarsa/alar ise gelerse/geler ise alarsag/alar isek gelersek/geler isek alarsanız/alar iseniz gelerseniz/geler iseniz alarsalar/alar iseler gelerseler/geler iseler Gereklilik Kipinin Şartı bilmeliyemse/bilmeli isem (bilmeliysem) gelesiyemse (gelmem lazımsa) bilmelisense/bilmeli isen gelesisense bilmelise/bilmeli ise gelesiyse bilmeliyikse/bilmeli isek gelesiyikse bilmelisinizse/bilmeli iseniz gelesisinizse bilmelilerse/bilmeli iseler gelesilerse d. telebeyem (öğrenciyim) yaralıyam (yaralıyım) telebesen yaralısan telebedir yaralıdır telebeyik yaralıyıg telebesiniz yaralısınız telebedirler yaralılar . öğrenilen geçmiş zaman. İmek Fiiliyle Yapılan İsim Çekimi Azerbaycan Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi isim çekiminin. 1.

ekinçi (çiftçi).+cik. lügetçe (küçük sözlük). küçük çocuk) +cıgaz/+cugaz. döyüşçü (dövüşçü). Ünite . yavrucug (yavrucak). +dar: Farsça kökenlidir. üzümçü (bağcı). benzerlik ifadesi veren sıfatlar türetir: ölümcül. 1. evcik. sevgi. çalışkan). toparlayıcı). . Sadece bazı ses farklılıkları görülmektedir.Azerbaycan Türkçesi 63 2. +çI/+çU: Meslek ve uğraşı isimleri bildiren işlek bir ektir. Şart gözelsem/gözel isem (güzelsem) gözelsen gözelse gözelsek gözelseniz gözelseler yaşlıymışam (yaşlıymışım) yaşlıymışsan yaşlıymış yaşlıymışıg yaşlıymışsınız yaşlıymışlar xeste idim (hastaydım) xeste idin xeste idi xeste idik xeste idiniz xeste idiler cavansam/cavan isem (genç isem) cavansan/cavan isen cavansa/cavan ise cavansag/cavan isek cavansanız/cavan iseniz cavansalar/cavan iseler “müellim” kelimesini “imek” fiiliyle “şimdiki zaman”a. kuşcağız). dindar. “görülen geçmiş zaman”a ve “şart” kipine göre çekimleyiniz. düşmenmişem/düşmen imişem (düşmanmışım) düşmenmişsen/düşmen imişsen düşmenmiş/düşmen imiş düşmenmişik/düşmen imişik düşmenmişsiniz/düşmen imişsiniz düşmenmişler/düşmen imişler 3. Tonlu şekli yoktur: meydança (küçük meydan). meşeçi (ormancı). Ekin tonlu şekilleri bulunmaz: kolxozçu (kolhozcu). Görülen Geçmiş Zaman -(I)dI yardımcı fiiliyle yapılır. yuxucul (uyumayı seven. +cıg. arabaçı (arabacı). 1 Yapım Ekleri Azerbaycan Türkçesinde kullanılan yapım ekleri Türkiye Türkçesindeki yapım eklerinden pek farklı değildir. “öğrenilen geçmiş zaman”a. uşagcıg (yavrucak. +cug/+cük: Eklendiği kelimeye küçültme. döşekçe (minder). demirçi (demirci). bayragdar (bayraktar). Meslek adı yapar veya bir şeye düşkünlük. oduncug (küçük odun). ovçu (avcı). bebecik). bağlılık ifade eder: hesabdar (muhasebeci). anacıg (annecik). emekdar (emektar).3. uşagcıgaz (çocukcağız). körpeciyez (çocukcağız. gazança (küçük tencere). bağça (küçük bahçe). bağlılık. İsimden İsim Yapan Ekler İsim kök veya gövdelerinden yeni isimler türeten eklerdir. şakird idim (öğrenciydim) şakird idin şakird idi şakird idik şakird idiniz şakird idiler 4. +cIl/+cUl: Bir şeye düşkünlük. +ciyez/+cüyez: Sevgi ve küçültme işlevi bulunan bir ektir: guşcugaz (kuşçuk. işcil (işine düşkün. yıgımcıl (derli toplu. Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zaman şekli -(I)mIş eki ile kurulur. bibiciyez (halacağız). uykucu). +çA: Küçültme işlevi bulunan Farsça kökenli bir ektir. acıma ve pekiştirme ifadesi katar: gulağcıg (kulakçık).

64

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

+daş: Ortaklık, beraberlik ifade eden isimler türetir: vetendaş (vatandaş), yoldaş (arkadaş), sırdaş, meslekdaş, emekdaş (iş arkadaşı). +gil: Akrabalık adlarına gelerek topluluk, birlik ifadesi verir: halamgil (teyzemler), nenemgil (annemler), dayımgil (dayımlar), Eligil (Aliler). +(I)mtIl/+(U)mtUl: Renk adlarına gelerek benzerlik, gibilik bildirir: yaşılımtıl (yeşilimsi), ağımtıl (beyazımsı), gırmızımtıl (kırmızımsı, kırmızımtırak), garamtıl (siyahımsı), göyümtül (mavimsi). +(I)msov: Renk adlarına gelerek benzerlik, gibilik, yakınlık bildirir: ağımsov (beyazımsı), bozumsov (bozumsu), göyümsov (mavimsi), sarımsov (sarımsı). +(I)mtrag/+(U)mtrag: Renk adlarına gelir: sarımtrag (sarımtırak), ağımtrag (beyazımsı), göyümtrağ (mavimtırak). +lag/+lek: Daha çok yer isimleri yapar. İşlek değildir: yaylag (yayla), gışlag (kışla), otlag (otlak), buzlag (buz saklanan yer, buzul), işlek (çalışmayı seven, çalışkan). +lI/+lU: İşlek eklerdendir. Bir şeye, bir yere bağlı olma gibi işlevleri bulunur: Dağıstanlı, Ordubadlı, akıllı, sedagatli (sadakatli, sadık), örtülü, şeherli (şehirli), namuslu, tozlu, güclü (güçlü). +lıg, +lik/+lug, +lük: Meslek, yer, topluluk, nesne adı, sıfat türetir, soyut adlar yapar: derslik, gözlük, meyvelik, gardaşlıg (kardeşlik), saflıg (saflık), esgerlik (askerlik), beşlik, heftelik (haftalık), aylıg (aylık). +rag/+rek: Kuvvetlendirme, karşılaştırma işleviyle kullanılır: yaxşırag (daha iyi, daha güzel; biraz güzel), göderek (kısacık; biraz kısa), açıgrag (biraz açık; daha açık). +sIz/+sUz: Yokluk bildiren sıfatlar türetir: günahsız, meyvesiz, otsuz, gorxusuz (korkusuz), üzsüz (yüzsüz), susuz. +(I)stan/+(U)stan: Farsça bir ektir. Ülke ve yer bildiren isimler türetir: Mongolustan (Moğolistan), Özbekistan, gülüstan (gülistan), Tataristan. 2. İsimden Fiil Yapan Ekler İsim kök veya gövdelerinden fiiller türeten eklerdir. +A-: Geçişli ve geçişsiz fiiller türetir: sana- (say-), gana- (kana-), boşa-, dile-, oyna(oyun+a-), yaşa-, yala-. +(A)l-: Olma bildiren filler türetir: çoxal- (çoğal-), genel- (genişle-), garal- (karar-), düzel- (düzel-, onarıl-), sagal- (iyileş-), gocal- (ihtiyarla-), ucal- (yüksel-), dincel- (dinlen-; rahatla-). +Ar-: Genellikle renk adlarına gelerek olma bildiren fiiller türetir: ağar-, göyer- (göğer, yeşer-; morar-), bozar-, yaşar- (yeşer-; ıslan-), otar- (otlat-), suvar- (sula-). +I/+U: İşlek değildir: bayatı- (bayatla-), berki- (sertleş-, katılaş-), turşu- (ekşi-), lengi- (gecik-, geri kal-). +lA-: Geçişli ve geçişsiz fiilller türeten işlek eklerdendir: yağla-, işle-, gizle-, başla-, dişle-, gözle-, temizle-, ovla- (avla-), arıgla- (zayıfla-), serinle-, hazırla+lAn- (<+la + n-): dillen-, ruhlan-, agıllan- (akıllan-), güclen- (güçlen-), maraglan(meraklan-), gezeblen- (hiddetlen-), alovlan- (alevlen-). +lAş- (<+la + ş-): bedbinleş- (karamsar ol-), senayeleş- (sanayileş-), birleş-, fikirleş(düşün-), vidalaş- (vedalaş-), sakitleş- (sakinleş-), kömekleş- (yardımlaş-). 3. Fiilden İsim Yapan Ekler Fiil kök veya gövdelerinden isimlen türeten eklerdir. -(a)g, -(e)k: Araç gereç isimleriyle birlikte vasıf özelliği bildiren sıfatlar türetir: yatag (yatak), darag (tarak), elek, döşek, bezek (süs), sınag (deneme), ürkek, gorxag (korkak), gaçag (kaçak). -AgAn: Alışkanlık veya bir işi çok yapmayı ifade eden sıfatlar türetir: gaçagan (çok hızlı koşan “at”), külegen (çok gülen, güleç), gapağan (ısıran, dişleyen), küseyen (çok küsen), yatağan (yatmayı çok seven, çok yatan).

3. Ünite - Azerbaycan Türkçesi

65

-cA: İşlek değildir: düşünce, eylence (eğlence). -cag/+cek: Sıfat türetir, işlek değildir: utancag (utangaç), erincek (tembel). -gAn: Alışkanlık ifade eden isim veya sıfatlar türetir: yapışgan (yapışkan), çalışgan (çalışkan), çekingen, döyüşken (dövüşken), dalaşgan (kavgacı, saldırgan), danışgan (konuşmayı seven; hoşsohbet). -gIn/-gUn, -kIn/-kUn: Sıfat türeten bir ektir: keskin, tutgun (tutkun), yorgun, küskün, coşgun (coşkun), uçgun (kıvılcım), basgın (baskın), gızgın (kızgın), solğun (solgun). -gI/-gU/-ki: Başta araç gereç olmak üzere somut ve soyut kelimeler türetir: silgi, çalgı, asgı (askı), bıçgı (hızar, testere), sevgi, duygu, seçki, üzgü (keski), hörgü (örgü). -I/-U: Somut ve soyut isimler türetir: ölçü, sancı, gorxu (korku), ölü, sürü, yazı, doğu, çeki (tartı). -(y)IcI/-(y)UcU: İsim ve sıfat türetir: alıcı, geçici, gurucu (kurucu), satıcı, baglayıcı, dinleyici, yandırıcı (yakıcı, yakan, ateşli), zeherleyici (zehirleyici), goruyucu (koruyucu), keçici (geçici). -ıg (-ik, -ug, -ük): İsim ve sıfat türeten işlek bir ektir: açıg (açık), ezik, sökük, soyug (soğuk), cızıg (çizik), bölük, bilik (bilgi), galıg (artık, çöp), gırıg (kırık), yanıg (yanık). -(I)n/-(U)n: İsim türeten bir ektir: ekin, gelin, axın (akın, cereyan), biçin (hasat, biçme işi), sağın (sağım). -(I)ntI/-(U)ntU: gırıntı (kırıntı), axıntı (akıntı), çöküntü, tapıntı (buluntu), sıxıntı (sıkıntı), yagıntı (yağmur), döyüntü (çarpıntı), ovuntu (bir şeyin ovularak ufalanmış parçacıkları, kırıntı). -mA: Aslında sıfat-fiili eki olan bu ek, kimi kalıcı isim ve sıfatlar da türetmiştir: govurma (kavurma), bulgama (bulama), süzme, soyutma (haşlama et yemeği), bağlama (bohça, torba; bağlama, saz). -tI/-tU: İsim ve sıfat türeten bir ektir: bağırtı, çığırtı, hönkürtü (hüngürtü), cücerti (yetişmiş), garaltı (karartı), gışgırtı (bağırtı). 4. Fiilden Fiil Yapan Ekler -AlA-: İşlek değildir: eşele-, govala- (kovala-), gevele-. -Ar-: Geçişli fiiller türetir. İşlek değildir: çıxar- (çıkar-), gopar- (kopar-). -dIr-/-dUr: Ettirgen çatı ekidir: aldır-, gezdir-, gördür-, çimdir-, yedir-, çatdır- (ulaştır-), güldür-, gızdır- (kızdır-, ısıt-), döyüşdür- (dövüştür-), pozdur- (sildir-). -gIz-/-gUz-; -xIz-: Ettirgen çatı ekidir. İşlek değildir: durğuz- (ayağa kaldır-), gorxuz(korkut-), galxız- (kaldır-) -(I)l-/-(U)l-: Edilgen fiiller türetir: yazıl-, çekil-, düzül-, yorul-, vurul-, seçil-, asıl-, döyül- (dövül-), pozul- (bozul), yıxıl- (yıkıl-). -(I)n-/-(U)n: Dönüşlü ve edilgen fiiller türetir: yolun-, silin-, sevin-, daran- (taran-), bezen-, görün-, geyin- (giyin-), söylen-, ovlan- (avlan-). -Ir-/-Ur-: Ettirgen fiiller türetir: yatır-, bitir-, uçur-, düşür-, keçir- (geçir-), batır-, bişir- (pişir-), artır-, itir- (yitir-). -Iz-/-Uz-: Yaptırma ve oldurma ifade eder. İşlek değildir: emiz- (emzir-), doğuz- (doğurmasına yardımcı ol-), damız- (damlat-), axız- (akıt-). -(I)ş-/-(U)ş-: İşteş çatı ekidir: yazış-, görüş-, vuruş-, çatış-, ötüş-, paylaş-, bölüş-, söyleş-, gülüş-, salamlaş- (selamlaş-). -(I)t-/-(U)t-: Ettirgen çatı ekidir: terpet- (kımıldat-, hareket ettir-), gorxut- (korkut-), öskürt- (öksürt-), oturt-, yatırt-, çagırt- (çağırt-).

66

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Sayı ve şahsa bağlı fiil çekimine girmeyen, fakat aldığı eklerle fiilin zamanına bağlı olarak taşıdığı kavramı sıfatlaştırdığından kendisinde sıfat ve fiil niteliklerini birleştiren fiil şekillerini oluşturan eklerdir. Azerbaycan Türkçesindeki sıfat-fiil ekleri, Türkiye Türkçesiyle aynı olup sadece bazı fonetik farklılıklar mevcuttur. -An: Şimdiki zaman sıfat-fiilidir: uçan guş, gaçan uşag (koşan çocuk), oxuyan bülbül (öten bülbül), başlayan iş, gelen gonag (gelen misafir), oxuyan şagird (okuyan öğrenci). -acag/-ecek: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: gelecek zaman, oxuyacag bala (okuyacak çocuk), işleyecek gol (işleyecek el), oxunacag eser (okunacak eser), geyilecek paltar (giyilecek elbise). -AsI: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: gelesi adam (gelecek adam), halledilesi iş, deyilesi söz (denilecek söz), gelesi gonag (gelecek misafir), görülesi iş (görülecek iş), tutulası plan (uygulanacak plan). -dıg, -dik/-dug, -dük: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir: başladığım iş, oxuduğun kitab, gördüyün gız, bildiyin şeher, gördüyü iş (gördüğü iş), oxuduğu xeber (okuduğu haber). -mAlI: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: ekilmeli yer (ekilecek yer), oxunmalı kitab (okunacak kitab), gülmeli söz (gülünç söz), minmeli maşın (binilecek araba), gezmeli ölke (gezilecek ülke). -mIş/-mUş: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir: tapşırılmış iş (buyurulmuş iş), ekilmiş yer, gurumuş meyve (kurumuş meyve), süzülmüş gatıg (süzülmüş yoğurt), yazılmış eser, keçmiş gün (geçmiş gün). -Ar: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: axar su (akar su), güler üz (güler yüz), gaynar heyat (canlı hayat), görer göz (görür göz), tutar el . -mAz: -Ar sıfat-fiilinin olumsuzudur: görülmez işıg, görmez göz, tükenmez xeyal (tükenmez hayal), ayrılmaz dostlar, gırılmaz odun (kırılmaz odun).

Sıfat-Fiiller

Zarf-Fiiller

Zarf-fiiller, cümlede yüklemin anlamını çeşitli yönlerden etkileyen, fiilden bazı eklerle yapılmış, şahıs ve zaman belirtmeyen zarf görevindeki yapılardır. Hem zarf hem de fiil özellikleri taşıyan kelimelerdir. Azerbaycan Türkçesindeki zarf-fiiller şunlardır: -A: İkilemelerde kullanılır ve birleşik fiil yapımında görev alır: oxuya oxuya (okuya okuya), güle güle, bile bile, uça uça, baxa baxa (baka baka), dona gal- (dona kal-), seve bil-, oxuya bil- (okuya bil-). -AndA: Sıfat-fiil eki olan -An ekinin üzerine bulunma hâli ekinin getirilmesiyle oluşmuştur. Zaman işleviyle kullanılır ve Türkiye Türkçesindeki “-dığında/-diğinde; -ınca/ince” zarf-fiillerine karşılık gelir: alanda (aldığında, alınca), gelende, verende, çıxanda (çıktığında, çıkınca), işleyende (çalıştığında, çalışınca). -Ar... -mAz: Zaman bakımından çabukluk ifade eden bir zarf-fiil ekidir: oxuyaroxumaz (okur okumaz), yatar-yatmaz, eve çatar-çatmaz (eve varır varmaz), görer-görmez (görür görmez), alar-almaz (alır almaz). -(y)arag, -(y)erek: Tarz bildiren bir zarf-fiil ekidir: gelerek, hirslenerek (hırslanarak), oxuyarag (okuyarak), dişleyerek, alarag, gülerek, işleyerek (çalışarak). -ken: Zaman işleviyle kullanılır: gelerken (gelirken), alarken (alırken), görerken (görürken), baxarken (bakarken). -dıgca, -dikce/-dugca, -dükce: Zaman işleviyle kullanılır: yedikce, oxudugca (okudukça), yazdıgca (yazdıkça), gördükce, yaxınlaşdıgca (yakınlaştıkca). -dıgda, -dikde/-dugda, -dükde: Zaman işleviyle kullanılır: oxudugda (okurken), aldıgda (aldığında), geldigde (geldiğinde), gördükde (gördüğünde).

3. Ünite - Azerbaycan Türkçesi

67

-(y)Ib/-(y)Ub: Ek çok yaygın olup sadece tonlu şekli vardır: alıb, görüb, oxuyub (okuyup), démeyib (demeyip), gayıdıb gel- (dönüp gel-), gızarıb-bozar- (kızarıp bozar-), gezib-dolan-, gözleyib dur- (bekleyip dur-). -(y)IncA/-(y)UncA: Zaman işleviyle kullanılır: alınca, gelince, yéyince (yiyince), géyince (giyince), yaxınlaşınca (yakınlaşınca), oxuyunca (okuyunca). -cag/cek: Zaman işleviyle kullanılır: éşitcek (işitince), görcek (görünce), eve yetişcek (eve ulaşınca). -mAdAn: Zaman işleviyle kullanılır: gelmeden, görmeden, almadan, bilmeden, yazmadan, düşünmeden, bilmeden.

Hareket Adları (İsim-Fiiller)

Azerbaycan Türkçesinde hareket adları Türkiye Türkçesinde olduğu gibi üç çeşittir. 1. -(I)ş/-(U)ş: gediş (gidiş), gülüş, uçuş, açılış, çıxış (çıkış), çağırış, bildiriş, gaçış (kaçış), görüş, baxış (bakış). 2. -mag, -mek: Mastar ekidir: çalışmag (çalışmak), işlemek, deyişmek (değişmek), almag (almak), oxumag (okumak), söylememek, éşitmek (işitmek), sevinmek. 3. -mA: İş ve hareketin adını yapar: yarma, işitme, çekme, süzme, bölme, donma, vurma, gazma (kazma, kazma işi), artma, bilme.

Kelime Türleri
Zamirler
Zamir, isimlerin yerini tutan isim soylu kelime türüdür. Azerbaycan Türkçesindeki zamirlerin büyük bölümü Türkiye Türkçesindeki zamirlerle aynıdır. a. Kişi Zamirleri Azerbaycan Türkçesindeki kişi zamirleri şunlardır: teklik çokluk men biz sen siz o onlar Kişi zamirlerinin hâl ekleriyle kullanımı Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Sadece “ben” zamiri “men” şeklindedir.
Yalın hâl men sen o biz siz onlar İlgi hâli menim senin onun bizim sizin onların Yön. hâli mene sene ona bize size onlara Yük. hâli meni seni onu bizi sizi onları Bul. hâli mende sende onda bizde sizde onlarda Ayr. hâli menden senden ondan bizden sizden onlardan Vas. hâli menimle seninle onunla bizimle sizinle onlarla Eşt. hâli mence sence onca bizce sizce onlarca
Tablo 3.3

Azerbaycan Türkçesinde Kişi Zamirleri

b. Dönüşlülük Zamiri Dönüşlülük zamiri “öz”dür: özüm, özün, özü, özümüz, özünüz, özleri. Kerek özün burada olub göre idin. (Kendin burada olup görmeliydin). İşin esil mahiyyetini özleri bizden yaxşı bilirler. (İşin asıl mahiyetini kendileri bizden iyi bilirler). Azerbaycan Türkçesindeki “dönüşlülük zamiri”nin isim hâl ekleriyle kullanımı gösteriniz.

2

2. gırx. here (herkes). hemin söz (bu söz). Hara gédirdi? Bunu bile bilmirdi. Asıl Sayı Sıfatları Asıl sayı sıfatları Türkiye Türkçesi ile aynıdır. gırxıncı gün. bunlar.68 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I c. İşaret Zamirleri İşaret zamirleri bu. héç ne (hiçbir şey). o. (Nereye gidiyordu? Bunu bile bilmiyordu). boş yol. hemin gün Bakıda hava şeraiti elverişli olacaq. heç nF yaddan çıxmır. böyük gardaş (büyük kardeş). kimi. béş. köhne divar (eski duvar). e. ne. pis yer. (Hiç kimse unutulmuyor. (Öylelerini aramızdan çıkarmak lazımdır). üçüncü sinif. (Onun tahsili dokuzuncu sınıfa kadardır). héç bir (hiçbir). yüzüncü il (yüzüncü yıl). bu gün Bakü’de hava şartları elverişli olacak). yüz. beş baş öküz. b. Azerbaycan Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: biri. a. On beş kitab bize çatmaz. Niteleme Sıfatları Nesnelerin niteliklerini bildirirler. İyirmi telebenin vezifesi vardır. béle (böyle) ve éle (öyle)’dir. dörd. hamı (hepsi). hemin (bu). b. uzun yol. herkes. İşaret Sıfatları Azerbaycan Türkçesinde işaret sıfatları bu. (On beş kitap bize yetmez). (Bu. yéddi. dar geçid. Sıra Sayı Sıfatları Asıl sayının üzerine +(I)ncI/+UncU eki getirilerek yapılır: béşinci adam. Azerbaycan Türkçesindeki bazı niteleme sıfatları şunlardır: yaxşı adam (iyi adam). Sıfatlar Nesneleri çeşitli yönlerden belirtirler. (Böylesi hiçbir yerde yoktur). sarı paltar (sarı elbise). Sen ne oxuyursan? (Sen ne okuyorsun?). . bezi (bazı). yaşıl çemen (yeşil çimen). hemen gadın (o kadın). Élelerini aramızdan çıxarmag lazımdır. (Güllerin hepsi güzeldir ama senin kadar değil). kim. yétmiş. her hansı (herhangi). altıncı sinif (altıncı sınıf). milyon. üç. Kim bu gün növbetçidir? (Kim bugün nöbetçidir?). sekkiz nefer (sekiz kişi). doxsan. hara (nere). min. héç biri (hiçbiri). dogguzuncu gün. hemin (bu) ve hemen (o)’dir: bu adam. altmış. sekkiz. Onun tehsili dogguzunçu sinfe beraberdir. on. iyirmi. Belirtme Sıfatları Belirtme sıfatları dört gruba ayrılır. Héç kes ebedi deyil. hemen (o). altı telebe (altı öğrenci). d. elli. héç kim (hiç kimse). hansı (hangi). meyvesiz bağ. Sayı Sıfatları a. Bélesi héç yerde yoxdur. (Hiç kimse ebedi değildir). (Yirmi öğrencinin görevi vardır). hiçbir şey akıldan çıkmıyor). her şey. Héç kim unudulmur. néce (ne kadar). gara gış (kara kış). seksen. ne ise. bu adamdır). göy deniz (mavi deniz). ağ kağız (beyaz kağıt) vs. (Biz ümit ediyoruz ki. gısa ağaç (kısa ağaç). otuz. dörd gaşıg derman (dört kaşık ilaç). Yalnızca bazı ses farklılıkları mevcuttur: Bir. altı. kimse. ellinci iller (ellinci yıllar). dogguz. iki. o gün. Güllerin hamısı gözeldir amma senin geder deyil. keskin söz. bezisi (bazısı). 1. onlar. héç kes (hiç kimse). milyard. Soru Zamirleri Néçe (kaç). Biz ümid édirik ki. Hemin bu adamdır. Niteleme ve belirtme olarak ikiye ayrılırlar. o. Belirsizlik Zamirleri Varlık ve nesneleri belirsiz şekilde karşılayan zamirlerdir.

Bayag nahag yere tebietden narazılıg édirdin. c. ireli (ileri).Azerbaycan Türkçesi 69 c. usuldan). bildir (bıldır. dünen (dün). Ünite . aşağı/aşağa. Bu bir néçe gün béle davam etdi. evvelce). bildirki ziyanın çıxsın. gabagcadan (önceden. (Bu. üzbeüz (yüz yüze). bu gün. Zaman Zarfları Hareketin olduğu zamanı bildirir. yavaşdan. hansı (hangi). 4. Ebil üreklendi. hamı (hepsi. öten il (geçen yıl). bir. yavaş. Nitelik (Durum) Zarfları Bu zarflar iş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir: téz téz. yavaş). sakit (sakin. telesik (aceleyle). sağa-sola. Kesir Sayı Sıfatları Nesnelerin parçalarını belirtirler. birden. başga (başka. ileri yürüdü). Men gördüklerimin dördde birin yazmayıram. yavaş yavaş. al bu il canımı. Soru Sıfatları Nesneleri soru yoluyla belirtirler. b. téz (tez). geçen yıl). axırda (sonunda). bir vaxt (bir vakit). -şAr ekiyle meydana gelen üleştirme sayısına az da olsa rastlanır: üçşer. Üleştirme Sayı Sıfatları Diğer Oğuz grubu lehçelerinde üleştirmenin özel eki olan -Ar şekli Azerbaycan Türkçesinde pek görülmez. sevincek (sevine sevine). Éle iş tut ki. bir geder (biraz. hayli). bir tam onda béş. (Onlar. beri. çok). ora-bura (orası burası). hele (hâlâ). daim. usulca). (Ebil. hep beraber). birkaç). sonra. celd (çabuk).3. günorta (öğleyin). içeri. yéddide bir (yedide bir). serbest. bayagdan (deminden. sağ. serrast (düzgün. az. birkaç gün böyle devam etti). bezi (bazı). yuxarı (yukarı). gerçek). (Geçen yıl imanımı bir buseye alıp geçtin. berk (pek. ikişer-ikişer. ogrun-ogrun (gizli gizli). 3. cesaretlendi. geçen yılki ziyanın çıksın). dostyana (dostane). yéyin (çabuk. hızlı). dakik). bir néçe (biraz. al bu yıl canımı. hemişe (her zaman. indi (şimdi). tézden (erkenden. sol. bayag (demin). Hansı sinifler gédir? (Hangi sınıflar gidiyor?). Zarflar . ne kadar). dogguzda üç (dokuzda üç). az. düz (doğru. onlarca. evvel. yüzde yétmiş Azerbaycanlı. (Dün bu hadise onu pek asabileştirmişti). (Demin boş yere felekten şikâyet ediyordun). Belirsizlik Sıfatları Başlıca belirsizlik sıfatları şunlardır: çox (çok). derhal. çepeki (eğri). yaxın (yakın). d. doğru. Biz néçe defe görüşmüşük? (Biz kaç kez görüşmüşüz?) a. sakitce (sakince). Sadece bir sözde “birer” kelimesinde görülür: birer birer. ahestece (yavaşça. her bir. Onlar dolana-dolana xeyli yol gelmişdiler. Tiflisde seni axtaranın hamısı bura gelir. sabah). astadan (yavaşça. usulca). seher (seher. asta (sakin. diğer). camaat hemişe yaxşı desin. bir çox (birçok. Onlar indi xoşbext yaşayırdılar. bir sıra. yavaşça. Bildir imanımı bir buseye aldın keçdin. cemaat her zaman iyi desin). (Ben gördüklerimin dörtte birini yazmıyorum). gabaglar (önceleri). axşamçagı (akşam üzeri). ireli yéridi. önceden). Azerbaycan Türkçesinde başlıca soru zamirleri şunlardır: néçe (kaç. dolana dolana hayli yol gelmişlerdi). aheste. bütün). erken. Dünen bu hadise onu berk esebileşdirmişdi. téz (tez). (Tiflis’te seni arayanların hepsi buraya gelir). geri. Türkiye Türkçesindeki gibidir: ikide bir hisse. Yer-Yön Zarfları Hareketin yerini ve yönünü bildirir: bura. Enverin eline héç bir şéy keçmediyinden péşman-péşman ora-bura baxırdı. Başlıca zaman zarfları şunlardır: géc (geç). (Öyle iş yapki. (Enver’in eline hiçbir şey geçmediğinden pişman vaziyette ora bura bakınıyordu). çiyin-çiyine (yan yana. daima). bir miktar). axşam (akşam). (Onlar şimdi mutlu yaşıyorlardı). xeyli (hayli). önce).

ne gibi). (Şirzad adeti üzere sakin görünürdü). Neye göre menden incidin? (Niçin benden incidin?). az çox. o geder. bir xeyli (bir hayli). Şah gaşlarını çatdı. béle de desgah olar mı? (Peh. ay aman. e. ne geder (ne kadar). iri iri. az-maz (biraz. neye göre (niçin). doyunca (doyana kadar). Paho. Goy onlar öz gızlarına öyüd versinler. Bıy. paho (kızgınlık ve beğenme ünlemi). Ünlemler His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir. . bir tike (bir parça. ölünce (ölene dek). daha çox (daha çok). bir az. çox çox. tfu (tüh). niye. Soru Zarfları Fiilin anlamını soru yönünden etkileyen zarflardır: haçan (ne zaman). son derece). çabuk kalkıp yerinde oturdu). ne vaxt (ne vakit). uşağa uzatdı. Pah-pah-pah.70 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I O. (O. Edatlar Tek başlarına anlamları zayıf olan. néce (nasıl). a kişi). azdan çoxdan (az çok). oho (sevinç ünlemi). Şirzad adeti üzre sakit görünürdü. aferin. b. buyrun (haydi). sevinç ünlemi) Kaş bütün yoldaşlar Eziz kimi tevazökar olaydılar. bir geder (biraz). xox (küçümseme ve korkutma ünlemi). çocuğa uzattı). hey. bunu nereden aldın). Maşın asta gedirdi. ox (oh). çok güzel oldu. ne güzel ceylandır. Elindeki çörekden bir tike kesdi. neden dolayı)... Lap jaxşı oldu. bir geder düşündü. ne üçün. Dadıma çatın. (Oy. meheba (helal olsun). Kömek edin. 1. yoldaş Nesirov. ne cür (ne tür. niye. (Ebil. ne sayag (nasıl. bunu haradan almısan. ha (ha. ikimiz de bir yerde gederik. oy. azıcık). ay (ey. bir miktar. ikimiz de aynı yere gidiyoruz). beh-beh (beğenme ünlemi). Ay yaxşı oldu ha. ne zaman. lan. (Ay ne güzel oldu be. imdat! Yardım edin. Seslenme Ünlemleri Hitap için kullanılan ünlemlerdir: ey. (Araba yavaş gidiyordu). (Şah kaşlarını çattı. xeyli (hayli. biraz). pah pah pah/peh peh peh/beh beh beh (alay. son derece. kaş (keşke) kaş ki (keşke). eşi (ey. gayet). hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen. Ünlemler. (İmdat. ay aman (imdat). be). Yoldaş Nesirov). (Bırak. ne şekilde). ay haray (imdat) Ay haray. Azerbaycan Türkçesindeki başlıca ünlemler şunlardır: a. aaa (şaşırma ünlemi). Duygu Ünlemleri Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: vay. d. oxgay (beğenme ünlemi). kafî). Ne sayag söylesem? (Nasıl söylesem?). bıy (şaşırma ve sevinç ünlemi). onlar kendi kızlarına öğüt versinler). (Elindeki ekmekten biraz kopardı. goy (bırak). (Oh. Miktar Zarfları Hareketin miktarını ve derecesini bildirir: bir nefesde. celd galxıp yerinde oturdu. gramer vazifesi gören kelimelerdir. (Keşke bütün arkadaşlar Aziz gibi mütevazi olsalardı). Ne teher danışdın? (Nasıl konuştun?). biraz düşündü).uf. ne teher (nasıl). bir iki defe. neden ötrü (niçin. Yetişin). hedden artıg (haddinden fazla. bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır. ne geşenk ceyrandır. böyle de tezgâh mı olur?). bes (yeter. Kürşad’ın sözüne çok öfkelendi). hey). küçümseme. Ebil Kürşadın sözünden berk gezeblendi.

... ya esir. ya da. Sıralama Bağlaçları Art arda gelen unsurları. (Bayram kâh yavaşça konuşur kâh sesini yükseltirdi). bax (işte). konuşmamızı mı duymuş). bizim ne günahımız var?). Yoxs a menden razı galmamısan? (Yoksa. Denkleştirme Bağlaçları Birbirine denk olan. yaxud (yahut).Evet).. ya . ve ya. (Ayda iki çift çizme aldığında yahut günde 3-4 manat faytona verdiğinde kendisini kaybeder). şehire doluşan misafirler kimdir. soru için kullanılan ünlemlerdir: hanı (hani). ya da ki. c.. vardır)..Evet. cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan. gah da sesini ucaldırdı.hem.. (Hayır. yaxud balkonda mene soyug oldu. Bu ne işdir.. (Bunu nereden bilmiş?. yoxsa (yoksa. axı bizim “Mixaylo” ressamdır. gah da (kâh .. Bayram gah yavaşça danışır.. (Surhay veya Mehmet bize gelmelidir). Ünite . düşüncem çalışmaktır). yaxşı (peki. b. hayır). ne . de . peki).... xeyr (hayır). Azerbaycan Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır. Xeyr.He. kelimeleri. hem. haradandır göresen... ne . işte bizim “Mihaylo” ressamdır. işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: axı (işte). baş üstde (hay hay. Men bütün işlerimde ya azadam. Bağlaçlar Kelimeleri. ne de.. axı (acaba). ne .. kâh da). yaxud (ya . Surxay ve ya Memmed bize gelmelidir. ya. cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: ve. ya . yainki (yahut.3.. ister. neredendir acaba?). (Bu ne iştir. ne. da. O saat yadıma düşdü ki. Sizin bu işden xeberiniz varmı? .. 2.. (Ya odanın havası ağırlaşmış yahut balkonda bana soğuk geldi). veya). göresen (acaba).. birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: ya. (Ben bütün işlerimde ya özgürüm ya esir). (Sizin bu işten haberiniz var mı? . Acaba.. dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: da .. Xalıgverdi ile gonağı tapılmalıdır. kâh). benden razı kalmadın mı?) Bunu haradan bilip?. aha. şehere dolan gonaglar kimdir. kelime gruplarını. d... yahut). beli (evet). Gösterme Ünlemleri Birini. e. (O saat aklıma geldi ki. Ayda iki çüt çekme alanda. gah .. he (evet) Sen şehere gedeceksenmi? . Karşılaştırma Bağlaçları Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru. yainki günde 3-4 manat faytona vérende özünü itirir. ne de ki. bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir.. a. (Bu sorular tekrar tekrar doğuyor ve Rühsare’yi rahat bırakmıyordu). Axı bizim ne günahımız var? (Acaba.Azerbaycan Türkçesi 71 c. .ister.. gah (kâh . Bu suallar tekrar-tekrar doğur ve Rüxsareni rahat buraxmırdı. de.. (Halıgverdi ile misafiri bulunmalıdır). Olmaya söhbetimizi eşidib. (Sen şehre gidecek misin? . bir şeyi göstermek için kullanılan.. Cevap Ünlemleri Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: yox (yok. vardır. fikrim işlemekdir. kelime gruplarını. Ya otağın havası ağırlaşıp.Beli. acaba). gah . birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbiren bağlayan. tamam). ile. Sorma Ünlemleri Sorma ifade eden. olmaya (acaba).

(Meşedibey İslam Dayı’nın yaşadığı kulübeye doğru gitti). tekin (gibi). dolayı). her ne kadar sen beni geçtin. bağlarını ve habéle deniz kenarını gezdik. (Annemi ve babamı nerede yitirdiğimi bile iyi bilmiyordum). ile. Anamı ve atamı harada itirdiyimi béle yaxşı bilmirdim. reğmen (rağmen). keşke. gramer görevli müstakil kelimelerdir. doğru. boyu.72 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I d. sen Hacı Kamyabın gardaşı oğlusan. (Biz şehrin bütün sokaklarını. Azerbaycan Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. sarı (doğru). Biz şeherin bütün küçelerini. kendecen gucağımda aparım. garşı (karşı). hem de. (Benim gibi derde dalan yoktu). O. Sen ki benim nişanlımsan. köye kadar kucağımda götüreyim). ancag (ancak). hetta (hatta). dek. mütleg (mutlaka). . nisbeten. sen Hacı Kamyab’ın kardeşinin oğlusun). (Peri anne babasının hatırını kırmayacaktı. teref (taraf. hegigeten (hakikaten). (Bunu çoktan de. 3. Son Çekim Edatları İsim ve isim soylu kelimelerden sonra gelerek sonuna geldiği kelimeyle cümledeki diğer kelimeler arasında anlam ilişkisi kuran. Bundan dolayı da kalbi rahat çarpıyordu). senden başka kimim var). Éle bu sebebe göre de üreyi rahat döyünürdü. béle (bile). üzre. başga (başka). Ayrılma hâlinden sonra kullanılanlar: geyri (gayrı). boyunca. (Gülşen. ibaret. Bunu çoxdan dé. aid (ait). güman ki (muhtemelen). da (da. herçend (her ne kadar). Xanperi üç gündür ki. beri. şayet). Gülşen. demek ki). (Benim komşum Mehmet ve yine yakın arkadaşım Şakir bu yıl enstitüyü bitirmişler). bunun gibi). tutag ki (diyelim ki). c. (Sen ki benim nişanlımsın). yanı sıra). hemçinin yaxın yoldaşım Şakir bu il institutnu bitirmişler. Sehengini mene vér. biz de bilelim de). şeksiz (muhakkak). b. savayı (başka. dahi). (Bunlardan başka hiçbir şey bulamadım). bir tunç heykel gibi sakin ve sessizdi). tebii (tabii ki). evvel. Seni sabaha geder gözledim. sanki. (Arabadan düştüğüm için ayağım burkulmuştu). meger. (Sevdiğim. geder (kadar). Xeste oldugum üçün size gele bilmedim. dâyir. (Seni sabaha kadar bekledim). içre. ancag yadından çıxartma ki. tunc héykel kimi sakit ve sessizdi. evvel. Maşından yıxıldığıma göre. (Küpünü bana ver. doğrusu. hemçinin (hem. üçün (için). ayrıca. lakin. çünki. (Hasta olduğum için size gelemedim). teki (gibi). tek (gibi). ötrü. ona göre ki (ondan dolayı). için. (O. göre (göre. Peri nene atasının xatirini sındırmayacagdı. doğru). yine). hariç. demeli (demek. senden geyri kimim var. ancak aklından çıkartma ki benim tecrübem yoktur). halbuki. aid. gabag (önce). Meşedibey İslam dayının yaşadığı daxmaya sarı gétdi. amma (ama). habéle (böyle. bağlarını ve bunun yanı sıra deniz kenarını gezdik). yalnız. sora (sonra). ve habéle (bununla birlikte. Yönelme hâlinden sonra kullanılanlar: değin (kadar). geder (kadar). herçend sen meni ötdün. dolayı. menim tecrübem yoxdur. (Hanperi üç gündür birlik üyelirinin hepsinden önce işe geliyordu). Sevdiyim. Menim gomşum Memmed. Men tek derde dalan yoxdu. manga üzvlerinin hamısından gabag işe gelirdi. neinki (sadece). cümeleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: belke (belki). hergah (eğer. Sona Gelen Bağlaçlar Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: de. Demeli. ayrı. deyesen (galiba). ayağım burxulmuşdu. ki. -cen/-can (-e kadar). e. biz de bilek de. Cümle Başı Bağlaçları Cümle başı bağlaçları. éle bu sebebe göre de (bundan dolayı). yeni (yani). Yalın ve ilgi hâlinden sonra kullanılanlar: kimi (gibi). elbette. Bunlardan savayı héç ne tapa bilmedim. (Demek.

yüzyıl başlarında başlayan Moğol baskısı neticesinde buradaki Türkler Anadolu’ya gelmişlerdir. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çeşitli şehirlerde kurulan kültür ve sanat ocakları ile yine bu şehirlerde neşredilen gazeteler vasıtasıyla yüzünü batı medeniyetine döndürür. Bugünkü Azerbaycan yazı dili öncelikle Bakü. Kuzey Azerbaycan’ın toplam yüzölçümü 86. yüzyılda Selçuklular. Azerbaycan (Kuzey ve Güney). Azerbaycan. yüzyılda kurulan Manna İmparatorluğundan günümüze kadar pek çok kavmin denetiminde bulunmuş. Azerbaycan ve Anadolu’da ‘Oğuzca’ya dayalı yeni bir yazı dilinin oluşmasını sağlamıştır. ama daha önce buralara yerleşmiş olan Oğuz Türkleri. Kafkasya. Gürcistan ve Ermenistan cumhuriyetleri Mâverâ-yı Kafkas SSC Federasyonu’nda birleştirilir. edebî dilden uzak idiler. Azerbaycan Türklerinin tarihini anlatmak Azerbaycan. Türkmen ve Çağatay (Müşterek Orta Asya Türk Edebiyatı) edebiyatları ile Türkiye Türklerinin edebiyatları arasında yer alır ve bu Türk edebiyatlarını birbirine bağlayan bir köprü vazifesi görür. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ağızlar topluluğu ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır. İran. Karabağ ve Tebriz ağızları üçgeni ile Batı Türkçesinin oluşumuna dayanmaktadır. Harezmşahların ve Timurluların hâkimiyetine girer. Persler. Bu dönemin şair ve yazarları bir ortak Sovyet ekseninde komünizmi öven eserler vermişlerdir. 1922 yılının Mart ayında Azerbaycan. Oğuzcaya dayalı olarak XIII. 1828 Türkmençay Anlaşması’yla Aras nehri sınır olmak üzere. Osmanlı Türkçesi de ‘Batı Oğuzcası’dır. Azerbaycan Edebiyatı. Sacoğulları.3. 1920’li yıllardan itibaren sosyalist devir edebiyatı başlamıştır. Medler.Kâşgârlı Mahmûd. Irak ve Doğu Anadolu (Türkiye) yörelerinde yaşayan Türklerin ‘Doğu Oğuzca’ olarak tanımlanan Türk lehçesiyle oluşturdukları bir edebiyattır. Azerbaycan’ı Selçuklu topraklarına katmışlardır. Azerbaycan Türkçesini tanımlamak XIII. Şirvanşahlar. birçok medeniyete beşiklik etmiş ve büyük mücadelelere sahne olmuş bir ülkedir. batıdan Ermenistan. Azerbaycan Türkçesi. Ayrıca Oğuzların zengin bir sözlü edebiyata sahip olması ve bu edebiyatın yazıya geçirilmesi ihtiyacı. Kafkasya’nın en kurak kesimi olan Orta ve Aşağı Kura havzası ile Büyük Kafkas Dağları’nın güneydoğusu ve Küçük Kafkas Dağları’nın kuzeydoğusunda yer alır.Azerbaycan Türkçesi 73 Özet 1 Azerbaycan adını açıklamak Birçok kişi Azerbaycan adının Farsça ‘ateş’ anlamına gelen ‘âzer’ sözünden çıktığına inanır. 6 Temmuz 1923’te ise Azerbaycan SSCB’ye. Şekilde batı. Sâsâniler. Bizans. Emeviler.-XIV. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesi ‘Doğu Oğuzcası’. Selçuklulara kadar bu bölgede sırasıyla Urartular. “Dîvânü Lügâti’t-Türk” adlı eserinde Azerbaycan sözünü “Âzerbâd” yani “odun (ateşin) âbâd ettiği yer” şeklinde açıklamıştır. MÖ VIII. Anadolu Selçuklularından sonra kurulan Beyliklerin Türkçeyi teşvik etme- 2 leri. Bu düşünceye göre Azerbaycan ‘ateş ülkesi’ demektir. Parthlar. Anadolu’ya gelen Türkler arasında edebî dili bilenler vardı. XI. Romalılar. yüzyıllar arasında sırasıyla Moğolların. Ünite . Ermeniler. Kuzey ve Güney Azerbaycan olarak ikiye ayrılmıştır. 1908 Meşrutiyeti’nden sonra Türkiye’de güçlenen Türkçülük akımı Azerbaycan edebiyatçıları üzerinde de etkili olur. Büyük Selçuklular’dan sonra Azerbaycan Irak Selçukluları’nın (1118-1194) ve İldenizliler Hanedanı’nın (1137-1225) idaresine girer.000 5 . muhtevada doğu geleneği ve Azerbaycan masal tefekkürünün cazibeli zemininde gelişen hikâye ve roman türü de Azerbaycan edebiyatında önemli bir yere sahiptir. Bunun yanında başka görüşler belirtenler de olmuştur. 4 3 Azerbaycan edebiyatını anlatmak Azerbaycan Edebiyatı. Ülke toprakları kuzeyden Rusya Federasyonu’na bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyeti. Abbasiler. asırdan günümüze kadar kullanılan Batı Türkçesi zamanla Osmanlı Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi olarak iki daireye ayrılır. kuzeybatıdan Gürcistan. Atropatene Krallığı. Azerbaycan SSC adıyla dâhil edilir. güneybatıdan Türkiye (18 km) ve güneyden İran ile çevrilidir. Sovyet hâkimiyeti zamanında “Azerbaycan” sözünün etimolojik bakımdan incelenmesi konusunda birçok fikir ileri sürülmüştür. Kuruluşundan itibaren klasik edebiyatına Arap ve Fars edebiyatının yön verdiği Azerbaycan edebiyatı ve kültürü XIX. Azerbaycan XII. Dolayısıyla eser veren kişiler yeni bir edebî dil yaratırken Oğuz Türkçesi ile edebî dili kaynaştırdılar. Azerbaycan Cumhuriyetinin yerini belirlemek Azerbaycan. Şeddâdîler ve Ahmedîliler egemen olmuşlardır. Revvâdîler. Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak merkezi Kuzey Azerbaycan’dır. Sellârîler.

-cA.500’dür. 2. b.+(I)mtIl/+(U)mtUl. -Ir ünlüden sonra araya -y. Yönelme hâli: Ünsüzlerden sonra +A. -(I)l-/-(U)l-. -AsI 3. -A Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. -mIş/-mUş. 1. -(e)k. çokluk -lAr c. -acag/-ecek. teklik -Am.+dar. magda/-mekde Geniş Zaman: -Ar Gelecek Zaman: -acag/-ecek. +lıg. 3. 3. +(A)l-. Azerbaycan’da % 65 oranında sulu tarım yapılmaktadır. -(I)t-/-(U)tSıfat-Fiiller: -An. Ses Bilgisi Ünlüler: Azerbaycan Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır. teklik -Im.+I Hâl Ekleri: a. çokluk -ıx. -Ir-/-Ur. 1. teklik +sI.çI/+çU . +(I)stan/+(U)stan İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-. +Un ünlülerden sonra +nIn. 6 2 Azerbaycan Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz I.+cik/+cug/+cük. -dIr-/-dUr. çokluk -sInIz. şahıslarda ince ünlülerden sonra ek geldiğinde ekin sonundaki g. -cag/+cek. İstek Kipi: -A. -xIz-. +(I) mtrag/+(U)mtrag. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. +lik/+lug. çokluk +lArI. +lI/+lU.480 2 km ’dir. İmek Fiiliyle Yapılan İsim Çekimi Azerbaycan Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi isim çekiminin. y’ye.+Ar. 2. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sA Gereklilik Kipi: 1. teklik -n. Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: +cıg. b. -dük. çokluk -In. -(y)IcI/-(y) UcU. 2. 3. çokluk +(I)nIz. Yalın hâl: Eksizdir. çokluk +(I)mIz. 1. +ciyez/+cüyez.74 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I km ’dir. Daha önce SSCB’ye bağlı olan Azerbaycan 30 Ağustos 1991’de bağımsız bir cumhuriyet olarak kurulmuştur. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lAr İyelik Ekleri: 1. 1. görülen geçmiş zaman ve şart şekli olmak üzere dört kipi vardır. Azerbaycan nüfusunun % 83’ünü Azerbaycan Türkleri oluşturur.ünsüzü gelir. -(I)ş-/-(U)ş-. -I/-U. Büyük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır. -uz. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -Ar-.. 2. çokluk -sInlAr Zaman ve Şekil Ekleri: a. çokluk -lAr b. rivayet. Güney Azerbaycan’ın yüzölçümü ise 114. 2. -gIn/-gUn.+I. 2. -AsI. İran’da ise 20 milyonu aşkın Azerbaycan Türk’ünün yaşadığı tahmin edilmektedir. -üz. çokluk -Ag. Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y.240 2 km ’dir. Bulunma hâli: +dA f. -ux.202. 2002 yılı sayımına göre Kuzey Azerbaycan’ın nüfusu 8. şimdiki zaman.+I/+U. +rag/+rek. +mU Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a. 3. +lA-. Emir Şahıs Ekleri: 1.(<+la + ş-) Fiilden İsim Yapan Ekler: -(a)g. z. 1. -gAn. 2. teklik -ø. sIz. teklik -m. -ük). Eşitlik hâli: +cA Aitlik eki: +ki Soru eki: +mI. +(I)msov. Yükleme hâli: +I ve +nI d.girer. teklik +(I)n. ünlülerden sonra da +yA e. 2. öğrenilen geçmiş zaman. -gI/-gU/-ki. 2. 3. kalın sıradan ünlülerden sonra ise g sesi ğ’ye dönüşür. +lag/+lek. teklik -sAn.+çA+. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -mIş/-mUş ve -Ib/-Ub Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dI Şimdiki Zaman: -r. -(I)ntI/-(U)ntU. -ük. -ik. imek fiili vasıtasıyla ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak yapılır.+gil. -AgAn. teklik -sIn. -mAz . -ıg (-ik. Bakü civarındaki petrol üretimi BDT ülkelerinin petrol üretiminin % 10’unu oluşturur. Fiillerin Birleşik Çekimi Azerbaycan Türkçesinde birleşik çekim. 3. teklik -ø. +lük.+cIl/+cUl. hikâye ve şart olmak üzere üç çeşittir. -Ar. +lAş. teklik +(I)m. Vasıta hâli: +(y)lA h. -tI/-tU Fiilden Fiil Yapan Ekler: -AlA-.(<+la + n-) . çokluk -x. 3. Her ikisinin toplam yüzölçümü 200.-Iz-/Uz-. 3. II. çokluk -nIz. +nUn c. -mAlI. -(I)n/-(U)n. -kIn/-kUn. İlgi hâli: Ünsüzlerden sonra +In. +sIz/+sUz. -mAlI. +lAn. -dıg. Ünsüz Uyumu: Türkiye Türkçesinde olduğu gibi sağlam değildir. Ayrılma hâli: +dAn g. -k.+c ıgaz/+cugaz. -ug. Küçük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır. -(I)n-/-(U)n. -dik/-dug. -gIz/-gUz-.+daş. teklik -ø.+sI. -mA. Ünsüzler: Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır.

hemen (o). Dönüşlülük Zamiri: öz c. -mA III. o. bezi (bazı). -(I)ş/-(U)ş 2. her hansı (herhangi). hamı (hepsi). -(y)IncA/-(y) UncA. kimi. -dıgda. Nitelik (Durum) Zarfları. Miktar Zarfları. héç bir (hiçbir). -mAdAn Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. e. kim. -dikce/-dugca. -(y)arag. Belirsizlik Zamirleri: biri. İşaret Zamirleri: bu. hemin (bu).biz. -dükce. héç kes (hiç kimse). -mek 3. -dükde. -ken. -mAz. bağlaçlar ve son çekim edatları . Ünite . -cag/cek. onlar. béle (böyle) ve éle (öyle) d.Azerbaycan Türkçesi 75 Zarf-Fiiller: -A. hara (nere).3. here (herkes). hansı (hangi).onlar b. Soru Zamirleri: néçe (kaç).o. KelimeTürleri Zamirler a. ne. héç ne (hiçbir şey).sen. -Ar. bunlar. Kişi Zamirleri: men. héç biri (hiçbiri).. héç kim (hiç kimse). herkes. -(y)Ib/-(y)Ub. -dikde/-dugda. -dıgca. néce (ne kadar) Sıfatlar Azericede kullanılan niteleme ve belirtme sıfatları Zarflar Azericede kullanılan Zaman Zarfları. bezisi (bazısı). kimse.siz. her şey. -(y) erek.. Soru Zarfları Edatlar Azericede kullanılan ünlemler. Yer-Yön Zarfları. -AndA. -mag. ne ise.

e. Azerbaycan Türkçesi. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hâl eki yoktur? a. 9. Onlar yaxınlaşdıgca tüteyin sesi daha aydın éşidilirdi.’ cümlesinde boş bırakılan yere aşağıdaki son çekim edatlarından hangisi getirilmelidir? a. 8. b. göre . b. e. e. Kuzey Türkçesinin batı sahası içinde yer alır. Biz veteni azad görmek üçün heç bir fedakarlıgdan çekinmedik. e ile a arası bir ses değerine sahiptir. Kapalı e (é ) sesi. Hüseyin Cavid c. c. dar-yuvarlak bir ünlüdür. c. bozardı e. Aşağıdakilerden hangisi Azerbaycan yazar ve şairlerinden biri değildir? a. d. Çağatay Türkçesinin devamı olan lehçelerden biridir. Kelime başındaki bütün kalın k sesleri.. Eli lampanı yandırdı. Kapalı e (é ) sesi. Molla çox şad oldu. d. O. Şah bu söze xéyli gülüp étirazını bildirdi. Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin başındaki y sesi Azerbaycan Türkçesinde bulunmaz. Dil açanda ilk defe “ana” söylerik biz. size gele bilmedim. 2. Azerbaycan Türkçesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. c. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır. Aşağıdaki kelimelerden hangisi türemiş kelime değildir? a. başga e. yavaşdan d.. gışlag c. düz-yuvarlak bir ünlüdür. b. 10. Onların yüzünü sene tapşırıb gédeceyem. xanım! . alıbdır e. d. Xalam otağın penceresinde durarag meni çağırırdı. tesdig 6. Gardaşı gördü év süpürülüb. d. Azerbaycan Türkçesinde sadece d ile başlar.déyib gapıdan çıxdı. Azerbaycan Türkçesi Batı Oğuzcası olarak kabul edilmektedir. héc bu vaxta galmazdı. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öğrenilen geçmiş zaman kipi bulunmaktadır? a. Dil bilen. d. Men universitetde oxuyuram. ürekden b. Kapalı e (é ) sesi. g sesleri bulunmaz. b. Azerbaycan Türkçesi. yüzyıllarda doğmaya başlar. Samed Vurgun d. Kapalı e (é) sesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Aşağıdaki kelimelerden hangisi ünsüz uyumuna uymaktadır? a. Azerbaycan Türkçesinde g olur. 4. Azerbaycan ve Türkiye Türkçesindeki ünsüzlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. b. kimi b.76 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. meslekdaş d. e. erincek 7. ‘Xeste oldugum . c. 5. d. e. Azerbaycan Türkçesinin özellikleri X-XI. xörek bişirilibdir. Kapalı e (é) sesi kelimelerin tüm hecelerinde bulunabilir. üçün c. Gız onun mektebe getdiyini biler. Azerbaycan Türkçesinde kelime sonunda b. Azerbaycan Türkçesi. görmüşdü c. yuxucul b. c. Ahmed Cevad b. geder d. Azerbaycan Türkçesinde bazı ünlüyle başlayan kelimelerin başında bir h sesi türemiştir. Bahtiyar Vahapzade 3. b. Kapalı e (é ) sesi. e ile i arası bir ses değerine sahiptir. d. e. -Bağışla. c. c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiil eki yoktur? a. Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen ekler. Gözleri héyretden böyümüş. söz anlayan bir nazlı yar ister könül. Abdülhamit Süleyman Çolpan e.

Yanıtınız yanlış ise “Ünlüler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 8. Yanıtınız yanlış ise “Zarf-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Hâl Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Uyumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız doğru değilse. Yanıtınız yanlış ise “Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Son Çekim Edatları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Azerbaycan Türkçesi 77 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. e 5. Ünite . d 3. d 6. “Azerbaycan Edebiyatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 9. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “şimdiki zaman”a göre çekimi şöyledir: müellimem (öğretmenim) müellimsen müellimdir müellimik müellimsiniz müellimdirler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “öğrenilen geçmiş zaman”a göre çekimi şöyledir: müellim imişem (öğretmenmişim) müellim imişsen müellim imiş müellim imişik müellim imişsiniz müellim imişler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “görülen geçmiş zaman”a göre çekimi şöyledir: müellim idim (öğretmendim) müellim idin müellim idi müellim idik müellim idiniz müellim idiler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “şart kipi”ne göre çekimi şöyledir: müellim isem (öğretmensem) müellimsen müellimse müellimsek müellimseniz müellimseler . c 10. Yanıtınız yanlış ise “Bildirme Kipleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.3. b Yanıtınız yanlış ise “Azerbaycan Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 4. Yanıtınız yanlış ise “Azerbaycan Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 7. b 2.

hâli özümce özünce özüce özümüzce özünüzce özlerince . hâli özümle özünle özüyle özümüzle özünüzle özleriyle Eşt.78 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Sıra Sizde 2 Azerbaycan Türkçesindeki “dönüşlülük zamiri”nin isim hâl eklerine göre çekimi şöyledir: İlgi hâli özüm özün özü özümüz özünüz özleri Yön. hâli özümden özünden özünden özümüzden özünüzden özlerinden Vas. hâli özümü özünü özünü özümüzü özünüzü özlerinizi Bul. hâli özüme özüne özüne özümüze özünüze özlerine Yük. hâli özümde özünde özünde özümüzde özünüzde özlerinde Ayr.

Kriter Yay.Durmuş. “‘Azerbaycan’ Sözünün Menşe ve Mânâsı Hakkında” (Akt. 39-45 Ergin.Bilecik. Türk Dünyası Nüfus.. (1971).. Akçağ Yay.Şuataman.. s. Caferoğlu. C. L. Sosyal Yapı. . XXXII. Kebikeç Yay.. Azerbaycan Dili 6-7. N.Efendiyev. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. (2003). F.Yıldırım. S. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. N. Ahmet B. Oruç B. A. Y. Y. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri.. (1993). Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. C. (1994). F. M. Saray. Z. Hacaloğlu. Ö. H. İ. A. (1990). Ankara. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. “Azerbaycan Türkçesi”. 15. Ankara. Dil.. 60-72.Hünerli B. (1994). H. Kartallıoğlu Y. S. Ercilasun). Baku. (1960).. s. I-II. (2007). Bakü. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. N. TDEK.. Türk Dünyası Özel Sayısı I. Yusuf Gedikli).. İstanbul. S. İstanbul. Ünite . (1997). (1992). Azerbaycan Dilçiliyinin Nezeri Esasları.Axundov.Akpınar Y.Azerbaycan Türkçesi 79 Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Akar. s.3. Yong-Sǒng (2004). Hüseyinzade.. İ. S. İstanbul..-Budagova. 4.. Özkan. Ercilasun. (2007). B. Maarif Neşriyatı. 370. (1981). Bakı.. Ankara. (2006). Bakı. Ankara. (2005).. 171-230. Türk Dilinin Yurtları. Akçağ Yay. E. İstanbul. (1997). 135-158. M. Ü.. (1973). (1996). A. Uluslararası Türk Dili Kongresi 1988. . Türk Kültürü. A. Azeri Türkçesi. F.. Bozkurt. AzeriTürkçesi Dil Kılavuzu. İstanbul. A. Yesevi Yay. KB Yay. Edebiyat. Doğan. TİSAV Yay.Deniz. KB Yay.. A. “Batı Türkçesinin Doğuşu”. O. “Azerbaycan Türkleri Edebiyatı”. Ankara. . Ehmedov. Ş. M. 113-119. Azerbaycan Dilinin Grammatikası (Morfologiya). B. Kayseri. Ankara. Li. Cemşidov. MEB Yay. (1993). Ankara. Şirin User. B. Türk Dünyası Coğrafyasına Bir Bakış. M. Dönmez. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Ercilasun. Oğuz Grubunda Edatlar. A. Altaylı. R. (1993). A. İstanbul. s. Türk Dillerindeki Sontakılar. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ebru Yay. (1994). Ankara. Özkan. İstanbul. Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü I-II.. Akçağ Yay.. Elazığ. İstanbul. Cem Yay.. Memmedov. Zeynalov. Yiğit... TDK Yay. s. A. (1996). Kapı Yay. (1998). Yeni Türkiye Dergisi. Azerbaycan Türkleri Tarihi. Metin Karaörs). Müasir Azerbaycan Dili (Morfologiya). İstanbul. Rüstemov R. Geçit Yay. Türklerin Dili.

Azerbaycan Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek. Azerbaycan Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek. Azerbaycan Türkçesi ile yazılmış metinleri çözümleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi • Metin Örnekleri İçindekiler • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri .4 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I    Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ Kiril Aa Бб Вв Гг Ғғ Дд Ee Әә Жж Зз Ии Ыы Јј Кк Ҝҝ Лл Latin Aa Bb Vv Gg Ğğ Dd Éé Ee Jj Zz İi Iı Yy Kk Gg Ll Kiril Мм Нн Оо Өө Пп Рр Сс Тт Уу Үү Фф Xx Һһ Чч Ҹҹ Шш Latin Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Tt Uu Üü Ff X x (l) Hh Çç Cc Şş .

bir gün él xırmanına yanğın düşür. сәрчә тез тез чaјa енир.82 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Cc Çç Dd Ee Әә Ff Gg Ğğ Hh Xx Iı İi Jj Kk TT Ses Karşılığı Harfler Qq Ll Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Vv Yy Zz TT Ses Karşılığı a b c ç d é e f g ğ h x (l) ı i j k q (o)) l m n o ö p r s ş t u ü v y z AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ГУШУН КӨМӘЈИ Дејирләр ки. Yanğından xeber tutanlar haray salıb hamını kömeye çağırırlar. Aдaмлaрдaн бири сәрчәдән сорушур: -Aј сәрчә. aғзынa су aлыб јaнaн дәрзләрин үстүнә төкүр. Here bir işe el atır. Kuşun Yardımı Diyorlar ki. niye kendini yoruyorsun? . ağzına su alıb yanan derzlerin üstüne tökür. bu su oda néyleye biler. Her biri bir işe el atıyor. Camaat xırmanı yanğından gurtarır. гәтирдијин су дaмлa бојдa олмaз. Hepsi bu işe şaşırıyor. Yangını haber alanlar feryat edip herkesi yardıma çağırıyorlar. serçe tez tez çaya inip. gerek elimden geleni esirgemeyim. getirdiyin damla boyda olmaz. getirdiğin su damla büyüklüğünde değil. Guşun Kömeyi Déyirler ki. Һәрә бир ишә әл aтыр. нијә өзүнү әлдән-дилдән сaлырсaн? Сәрчә дејир: -Xырмaн мәним дә чөрәјимди. bu su ateşe ne yapabilir. Јaнғындaн xәбәр тутaнлaр һaрaј сaлыб һaмыны көмәјә чaғырырлaр. Adamlardan biri serçeye soruyor: -Ey serçe. гәрәк әлимдән гәләни әсиргәмәјим. Һaмы бу ишә мaт гaлыр. Ҹaмaaт xырмaны јaнғындaн гуртaрыр. niye özünü eldendilden salırsan? Serçe déyir: -Xırman menim de çöreyimdi. serçe téz téz çaya énir. Елә бу вaxт гөрүрләр ки. бу су одa нејләјә биләр. bir gün halkın harmanında yangın çıkıyor. O sırada görüyorlar ki. Hamı bu işe mat galır. ağzına su alıp yanan tahıl bağlarının üstüne döküyor. Éle bu vaxt görürler ki. бир гүн ел xырмaнынa јaнғын дүшүр. Adamlardan biri serçeden soruşur: -Ay serçe. İnsanlar harmanı yangından kurtarıyor.

Men onu axtardım boranda. Нaбaтaм. Биз онун гүнәшләри. јaғышлaры ичәрисиндән кәчмишик. судaды. Şelaleli dağda. Инсaф дәјил. Сиз Aллaһ. бурдa јaрaнмышдыр. Вaрлығымыз онa бaғлыдыр. Бирјоллуг унудуб ҝүлүзлү јaры. Кaмил овчу өлмәјинҹә усaнмaз Әлдән гојмaз белә сәрxош мaрaлы. Ешг одунa јaнaн aшкaрa јaнмaз. Бизә һәјaтдaн гијмәтли нә вaрсa. Bir mene söyleyin. гaрдa. БAXТЫМЫ Бaшынa дөндүјүм вaфaлы достлaр. бизим үчүн доғмaдыр.4. Biryollug unudub gülüzlü yarı. xaнымaнымдaн. Köksüz ağaç kimi biten baxtımı. Dörd bir yanım garanlıgdı. aрaјын јaтaн бaxтымы. Gerg olub deryada batan baxtımı. sudadı. Тәрк олдум вәтәндән. arayın yatan baxtımı. garda. göy çemenlikde. Мән ону axтaрдым борaндa. Ҝөзүм aғлaр гaлды. онун гөјләри. О. Şiirde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: tap-: bulmak harda: nerede it-: yitmek. 1 . kaybolmak biryollug: bir kez göy: yeşil gülüzlü: gül yüzlü kimi: gibi növreste: Büluğ çağına ermiş. Биз гөзүмүзү һәјaтa бурaдa aчмыш. ВӘТӘН Биз онун гуҹaғындa гөз aчмышыг. genç axtar-: aramak Aşıg Elesger’in “Yaslı-Yaralı” adlı şiirinin aşağıda yer alan bölümünü Latin alfabesiyle yazınız. улдузлaры aлтындa бој aтмышыг. ҹaн интизaрдa. o deryada. téz tapın iten baxtımı. gördünüz harda. eјләдин гaры. бизим һaмымызын aнaмыздыр. Aмaн. Felek tutub gollarımdan budadı. aдaды. о дәрјaдa. Дөрд бир јaным гaрaнлыгды. Növreste cavandım. Мәни гүрбәтләрә aтaн бaxтымы. Çağırın. Өлдүрсәләр горxум јоxду гaнымдaн. Көксүз aғaч кими битән бaxтымы. Siz Allah. Нөврәстә ҹaвaндым. BAHTIMI Başına döndüyüm vafalı dostlar. ҝәзмә мәндән aрaлы. о. Чaғырын. Бу торпaглaр әсрләр боју xaлгымызын aлын тәри вә гaны илә сувaрылмышдыр. Meni gürbetlere atan baxtımı.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 83 Serçe diyor: -Harman benim de ekmeğimdir (ekmek kapımdır). Nabatam. Бир мәнә сөјләјин. goyma. adadı. Gözüm ağlar galdı. күләкләри. gerek ki elimden geleni esirgemeyeyim. бизим үчүн мүгәддәсдир. Бaбaлaрымыз бурaдa јaшaмыш. Фәләк тутуб голлaрымдaн будaды. гојмa. бурaдa өмүр сүрмүшләр. can intizarda. ҝөрдүнүз һaрдa. ҝөј чәмәнликдә. Јолундa кечмишәм ширин ҹaнымдaн. Aman. éyledin garı. бизи онун нәфәси бәркитмишдир. тeз тaпын итән бaxтымы. Шәлaләли дaғдa. ҝәтирин бир ҝөрүм бaры. getirin bir görüm barı. О. Пүнһaн-пүнһaн мәним кими сaрaлы. Ünite . бу јурд онлaрдaн бизә јaдигaр гaлмышдыр. Гәрг олуб дәрјaдa бaтaн бaxтымы.

burada ömür sürmüşler. үмидимиз. Biz gözümüzü heyata burada açmış. Бу әшгдән мәһрум үрәкләр исә гaрaнлыг вә сојуг бир мәзaр кимидир. ümidimiz. гәләбәләрдән-гәләбәләрә доғру гeдәҹәјик. aрзулaрымыз бу мәһәббәтлә исинмишдир. bizim üçün mügeddesdir. O günden gönlümüz veten mehebbeti ile dolmuşdur. Burada analarımızın laylası bize seadet sarayları tikmişdir. Гүввәтимиз. arzularımız bu mehebbetle isinmişdir. Güvvetimiz. külekleri. О гүндән гөнлүмүз вәтән мәһәббәти илә долмушдур. arzuları. aрзулaры. Биз вәтәни aзaд гөрмәк үчүн һeч бир фәдaкaрлыгдaн чәкинмәдик. әҹдaдымызын әмәлләри. гәлбимиздә дaимa сәнин сөнмәз мәһәббәтин. O. Bize heyatdan giymetli ne varsa. Онун һәр дaшы бизим үчүн мүгәддәс бир китaбдыр. Bu eşgden mehrum ürekler ise garanlıg ve soyug bir mezar kimidir. Bu mehebbet analarımızın ilk öpüşünden üreyimize axmışdır. Onun her daşı bizim üçün mügeddes bir kitabdır. Biz bugünkü seadetimize çiçekli yollarda gelip çıxmadıg. gelebelerden-gelebelere doğru gédeceyik. Aзaд вә гөзәл вәтәнимиз! Биз һәмишә дөјүшә һaзыр бир әскәр кими сәнин әмрини гөзләјәҹәјик. yağışları içerisinden keçmişik. Бурaдa бeшикләримиз үзәринә ҝөјдә сүзән гaртaллaрын көлгәси дүшмүшдүр. Тaриxимизин. Tarix bize tapdanmış ve asan bir yol göstermedi. gelbimizde daima senin sönmez mehebbetin. Биз бугүнкү сәaдәтимизә чичәкли јоллaрдa гәлип чыxмaдыг.84 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Нәслимизин гырылмaз силсиләси онун гојнундa гүввәт aлыб гәләҹәјә јол aчмышдыр. һәсрәтләри бу торпaгдa һифз олунмушдур. Neslimizin gırılmaz silsilesi onun goynunda güvvet alıb geleceye yol açmışdır. Burada béşiklerimiz üzerine göyde süzen gartalların kölgesi düşmüşdür. Әнвәр Мәммәдxaнлы VETEN Biz onun gucağında göz açmışıg. bizim üçün doğmadır. hesretleri bu torpagda hifz olunmuşdur. O. Bu torpaglar esrler boyu xalgımızın alın teri ve ganı ile suvarılmışdır. Babalarımız burada yaşamış. ecdadımızın emelleri. Biz onun güneşleri. bizim hamımızın anamızdır. Azad ve gözel vetenimiz! Biz hemişe döyüşe hazır bir esker kimi senin emrini gözleyeceyik. çiğnenkülek: rüzgâr asan: kolay ganad çal-: kanat çırpmak hemişe: daime. bizi onun nefesi berkitmişdir. her zaman . О зaмaндaн xәјaлымыз дaимa јүксәкләрә доғру гaнaд чaлмышдыр. Тaриx бизә тaпдaнмыш вә aсaн бир јол гөстәрмәди. o. O zamandan xeyalımız daima yükseklere doğru ganad çalmışdır. Бу мәһәббәт aнaлaрымызын илк өпүшүндән үрәјимизә axмышдыр. Varlığımız ona bağlıdır. bu yurd onlardan bize yadigar galmışdır. Biz veteni azad görmek üçün héç bir fedakarlıgdan çekinmedik. ulduzları altında boy atmışıg. Tariximizin. Бурaдa aнaлaрымызын лaјлaсы бизә сәaдәт сaрaјлaры тикмишдир. Enver Memmedxanlı Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: hamı: hepsi layla: ninni yaran-: meydana gelmek tapdan-: ayakla düzlen-. onun göyleri. burda yaranmışdır. Veten eşgi daima gelbimizde sönmez bir ateşdir. Вәтән әшги дaимa гәлбимиздә сөнмәз бир aтәшдир.

Һәјәтдә гојунлaры гөрмәјип фикирләшди ки. гојунлaры һaрaдa сaxлaјырсaн? Моллa чобaнын лaп јaнындa әјләшиб деди: -Чобaн гaрдaш. дүздү. Günlerin bir günü çoban mollaya dedi: -Molla. Гүнләрин бир гүнү чобaн моллaјa дәди: -Моллa. Отузу дa гaјaдaн учду. ÇOBANLA MOLLA Bir çoban goyunlarını yaylağa getirmişdi. о дa сәнин. Сүдүнү сaғыб јејәрсән. сaтды. Јердә гaлды бириси. aз зaмaндa моллa гојунлaрдaн кефи истәдијини кәсди.4. Чобaн гaтыры һәјәтдә бaғлaды. Јaјлaғын јaxынлығындa бир кәнд вaр иди. Моллa дeди: -Aллaһ aтaнa рәһмәт еләсин. мәним гојунум чоxду. Чобaн тәәҹҹүб еләди. Чобaн бир геҹә бу кәнддә гaлыб. әлләрини гөјә гaлдырыб деди: -Әј пәрвәрдигaрa шүкүр олсун сәнә. Моллa чоx шaд олду. . отaғa гирди. O günden çobanla molla dostlaşdılar. моллa гојунлaры чөлдә сaxлaјыр. Ил бaшынa бирҹә гојун гaлды ки. фикирләшди ки. -Бу дa онун дәриси. јунуну дa гырxaрсaн. сaлaм вериб әјләшди. Һәмин бир илин ичиндә гојунлaрын мәнфәәти сәнин олсун. гулaг aс: Отузуну вердим гәссaбa. ону дa өз һәјәтиндә бaғлaды. Aллaһ сәни бaғышлaр. әтини дә говуруб бaрдaглaрa төкдү. Чобaн деди: -Моллa . моллaјa гонaг олду. Yaylağın yaxınlığında bir kend var idi. гонaг јесин. мән истәјирәм сәнә бир јaxшылыг еләјим. Јүз гојун бир ил сәндә әмaнәт гaлсын. aртығыны сaтaрсaн. О дa олaҹaг чобaн һaггысы. -Дејим. Чобaн онa јүз гојун вериб гетди. Онлaрын јүзүнү сәнә тaпшырыб гедәҹәјәм. Ünite . дүздүрмү? -Бәли. men isteyirem sene bir yaxşılıg éleyim. Моллa. мән дејим сән һесaблa. моллa нијә гaтығы гоншудaн aлыр. Доггузу гaрнымa дүшдү. О гүндән чобaнлa моллa достлaшдылaр. Моллa буну әшидән кими һaмaн гaлмыш бирҹә гојуну дa кәсди. Моллa диз үстә әјләшди. дәрисини бир күнҹә aтды. Моллa aрвaдынa деди: -Гәт гоншудaн бир кaсa гaтыг aл гәтир. үзү aғ чыxдым. Çoban bir géce bu kendde galıb. Бәли. сән xәрифләмисән ки! Гaтыг моллaнын бaшындaн axыб үзүнә төкүлдү. моллaнын бaшынa вуруб деди: -Моллa. aғa илә һесaблaшдым. Чобaн гaтырыны сүрүб моллaнын гaпысынa гәлди. Сәнин мәнә едәҹәјин јaxшылыг нә олсa. mollaya gonag oldu. Бу бир илдә нә гәдәр гојунлaрын бaлaсы олсa. Ил бaшындa гәлиб јүз гојунуму aпaрaрaм.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 85 ЧOБAНЛA МОЛЛA Бир чобaн гојунлaрыны јaјлaғa гәтирмишди. өлмәдим гaлдым. Чобaн aҹыглы-aҹыглы деди: -Һaны бириси? Моллa күнҹдән дәрини гөтүрүб aрaлығa aтды. Бир гүн моллaјa xәбәр вердиләр ки чобaн јaјлaғa гәлиб. Сән мәнә јүз гојун вердин. или бaшa вурдум. Отузуну гәтирмә һесaбa. гүнaһлaрындaн кечәр. Гaтыры дa үстә гојaҹaгсaн. Чобaн сүфрәдән гaтыг кaсaсыны гaпды. мән әвәзиндә дуa еләрәм.

gulag as: Otuzunu vérdim gessaba. Allah seni bağışlar. az zamanda molla goyunlardan kéfi istediyini kesdi. salam vérib eyleşdi. düzdü. günahlarından kéçer. artığını satarsan.86 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Molla dédi: -Allah atana rehmet élesin. Çoban süfreden gatıg kasasını gapdı. yalnız kasa: kâse heyet: bahçe avlusu. Otuzu da gayadan uçdu. Bir gün mollaya xeber vérdiler ki çoban yaylağa gelib. men déyim sen hésabla. Molla diz üste eyleşdi. sen xeriflemisen ki! Gatıg mollanın başından axıb üzüne töküldü. yununu da gırxarsan. Çoban ona yüz goyun vérib gétdi. etini de govurub bardaglara tökdü. Onların yüzünü sene tapşırıb gédeceyem. onu da öz heyatında bağladı. men evezinde dua élerem. derisini bir künce atdı. İl başında gelip yüz goyunumu apararam. Beli. Çoban gatırını sürüb mollanın gapısına geldi. Çoban dédi: -Molla . goyunları harada saxlayırsan? Molla çobanın lap yanında eyleşib dédi: -Çoban gardaş. düzdürmü? -Beli. bir. Bu bir ilde ne geder goyunların balası olsa. -Bu da onun derisi. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: kend: köy künc: köşe. “Aнa дили” aдлaныр бизим илк дәрслијимиз. O da olacag çoban haggısı. -Déyim. Südünü sağıb yéyersen. Dogguzu garnıma düşdü. Çoban teeccüb éledi. Sen mene yüz goyun vérdin. menim goyunum çoxdu. molla goyunları çölde saxlayır. Yüz goyun bir il sende emanet galsın. Yérde galdı birisi. Çoban acıglı-acıglı dédi: -Hanı birisi? Molla küncden derini götürüb aralığa atdı. Gatırı da üste goyacagsan. Çoban gatırı heyatda bağladı. ölmedim galdım. Heyatda goyunları görmeyib fikirleşdi ki. ağa ile hésablaşdım. Otuzunu getirme hésaba. Molla arvadına dédi: -Get gonşudan bir kasa gatıg al getir. satdı. mollanın başına vurub dédi: -Molla. otağa girdi. üzü ağ çıxdım. ellerini göye galdırıb dédi: -Ey perverdigara şükür olsun sene. İl başına birce goyun galdı ki. Molla bunu eşiden kimi haman galmış birce goyunu da kesdi. ahır xerifle-: bunamak Дил aчaндa илк дәфә “aнa” сөјләрик биз. Molla. emanet etmek gatıg: yoğurt apar-: götürmek götür-: kaldırbirce: tek. ili başa vurdum. fikirleşdi ki. Molla çox şad oldu. o da senin. . bucak evez: karşılık bardag: testi tapşır-: havale etmek. Senin mene édeceyin yaxşılıg ne olsa. molla niye gatığı gonşudan alır. Hemin bir ilin içinde goyunların menfeeti senin olsun. gonag yésin.

İlk mahnımız laylanı anamız öz südiyle İçirir ruhumuza bu dilde gile-gile. гүдрәтинлә дүнјaлaрa јол aчмыш. “Ana dili” adlanır bizim ilk dersliyimiz.4.тaнытмыш бизә бу дүнјaдa һәр шеји Бу дил . Бу дил . бу јәрдән. һaлглaрa һaлгымызын aдындaн Мәһәббәт дaстaнлaры јaрaдылды бу дилдә. Мәним aдым сaнымсaн. Ünite . ону гөзләримиз тәк Горујуб. Сәндә мәним һaлгымын гaһрaмaнлыглa долу Тaриһи вәрaглaныр. Гүлләрин рәнгләриндән. Bizim uca dağların sonsuz ezemetinden. Yatağına sığmayan çayların hiddetinden . Әј дилим. Бәxтијaр Вaһaпзaдә ANA DİLİ Dil açanda ilk defe “ana” söylerik biz. чичәкләрин ијиндән Мил дүзүнүн. nesillere biz de hediyye vérek. ону гөзләримиз тәк Горујуб. һикмәти. сәндәдир һaлгын aглы. Әрәб оғлу Мәҹнунун дәрди сәндә дил aчмыш.бирбиримизлә әһди-пејмaнымыздыр. eşgimiz. виҹдaнымсaн! Милләтләрә. canımızdır.birbirimizle ehdi-péymanımızdır. нәсилләрә биз дә һәдијјә вәрәк. Бу дил . Әлин бaғрындaн гопaн јaнығлы нәғмәләрдән. Бу дил .әҹдaдымызын бизә гојуb гетдији Ән гыјмәтли мирaсдыр. Јaтaғынa сығмaјaн чaјлaрын һиддәтиндән Бу торпaғдaн. Bu dil . Сәндә нечә мин иллик мәним мәдәнијјәтим Шaн-шөһрәтим сaxлaныр. ҹaнымыздыр.tanıtmış bize bu dünyada her şéyi Bu dil . Бизим уҹa дaғлaрын сонсуз әзәмәтиндән. Bu dil .бизим руһумуз.тaнытмыш бизә бу дүнјaдa һәр шеји. әшгимиз. Үрәкләрә јол aчaн Фүзулинин сән’әти. Сән һaлгымын aлдығы илк нәфәсдән јaрaндын. Бу дил . Муғaнын сонсуз гәнишлијиндән Aғ сaчлы бaбaлaрын aглындaн кaмaлындaн Дүшмaн үстүнә ҹумaн о гыр aтын нaлындaн Гопaн сәсдән јaрaндын. onu gözlerimiz tek Goruyub. Нaмусум. нәсилләрә биз дә һәдијјә верәк. Aнa дилим.ecdadımızın bize goyub gétdiyi En gıymetli mirasdır.әҹдaдымызын бизә гојуb гетдији Ән гыјмәтли мирaсдыр.bizim ruhumuz. Бу дил .Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 87 Илк мaһнымыз лaјлaны aнaмыз өз сүдијлә Ичирир руһумузa бу дилдә гилә-гилә. Bu dil .

sendedir halgın aglı. Ey dilim. јемәјә бир тикә чөрәк тaпмыр. çiçeklerin iyinden Mil düzünün. Elin bağrından gopan yanığlı neğmelerden. вә’дә өтүр. ушaглaр јејәр. bu yerden. дуруб бaҹысынын гaбaғынa чыxыр. дөвләтли бaҹы сaҹдa көмбә чөрәји биширир. Бу бaҹылaрдaн бири кaсыб. плов биширир. Üreklere yol açan Füzulinin sen’eti. дејир бәлкә бир тикә чөрәкдән-зaддaн верди. Кaсыб бaҹынын ики ушaгы вaр иди. Дуруб јaвaш-јaвaш ҝелир бaҹысыҝилә. Кaсыб бaҹы ушaглaрыјлa ичәри кечиб бир тәрәфдә отурурлaр. Бунлaр дуруб ҝәлир дөвләтли бaҹысыҝилә. vicdanımsan! Milletlere. nesillere biz de hediyye verek. Тез гaчырлaр aнaлaрынa xәбәрә ки. Bextiyar Vahapzade ҮЗҮГAРA БAҸЫ Ики бaҹы вaр имиш. onu gözlerimiz tek Goruyub. Елә бир ҝүнә дүшүр ки. Дөвләтли бaҹы исә кaсыблaшыр. aнa. Bu dil . Чоx вaxт јемәјә һеч бир шејләри олмурмуш. Sende néçe min illik menim medeniyyetim Şan-şöhretim saxlanır. бир ҝүн ҝәлир ки бу кaсыб бaҹы ҝил дөвләтләнирләр. Вaxт долaныр. ҝөрүм бәлкә јемәјә бир тикә чөрәк вәрди. halglara halgımızın adından Mehebbet dastanları yaradıldı bu dilde. Sen halgımın aldığı ilk nefesden yarandın. Сонрa онлaры ичәри чaғырыр. О.tanıtmış bize bu dünyada her şéyi. Гaпыјa чaтaндa гөрүрләр ки. Axырдa әлaҹы кәсилир. тојуг кәсир. güdretinle dünyalara yol açmış. xaлaм бизә ҝәлир. Кaсыб бaҹы гaпыны дөјүр. чөрәји бүкүб дизинин aлтындa ҝизләдир. исти чөрәк дөвләтли бaҹынын дизини јaндырдыгчa aрвaд јериндә о тәрәф бу тәрәфә гурҹaлaныр. Бaҹысы дојунҹa јејир. Бунлaр бир пaрчa чөрәјә мөһтaҹ имишләр. aғлaмaзлaр. ҝедим бир бaҹымҝилә. hikmeti. өзүм һеч. Дөвләтли бaҹы сәс ешидиб. Ҝедәндә дә пловдaн бир . Бир xејли кечир. Гүнләрин бир гүнү кaсыб бaҹы ушaглaрыны дa јaнынa aлыб ҝедир дөвләтли бaҹысы ҝилә.ecdadımızın bize goyub gétdiyi En gıymetli mirasdır. Sende menim halgımın gahramanlıgla dolu Tarihi veraglanır. дејир. ҝәтирир гојур бaҹысынын гaбaғынa. Namusum. Чөрәји сaҹдaн чыxaрыб јaныг-јунуғуну тәмизләјир. Menim adım sanımsan.88 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bu torpağdan. Bu dil . о бириси дөвләтли имиш. Ereb oğlu Mecnunun derdi sende dil açmış. Muğanın sonsuz genişliyinden Ağ saçlı babaların aglından kamalından Düşman üstüne cuman o gır atın nalından Gopan sesden yarandın. ону евә ҝәтирир. Güllerin renglerinden. Aнҹaг инсaфa ҝәлиб чөрәкдән бир тикә дә бaҹысы ушaглaрынa вермир. Ana dilim. Бaҹысынын ушaглaры һәјәтдә ојнaјырмышлaр. Кaсыб бaҹы ушaглaрыны дa јaнынa сaлыб кор-пәшимaн евләринә гaјыдыр.

Ҝәләр бу ҝүнләр бaҹы. Оxур бүлбүлләр бaҹы. Бaҹысы xәҹaләт чәкиб. uşaglar yéyer. Gédende de plovdan bir böyük gab goyur desmalın arasına. Durub yavaş-yavaş gélir bacısıgile. Ancag insafa gelib çörekden bir tike de bacısı uşaglarına vérmir. Géder o günler bacı. Aparıb bacısını yola salır. Дизи көмбә јaндырaр. Деди мәлһәм дил јaxшыды. . Évde gümanı gelen ne varsa hamısından yır-yığış édib bacısına vérir. Oxur bülbüller bacı. Ünite . özüm héç. plov bişirir. үстүндә дә xејли чөрәк.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 89 бөјүк гaб гојур дәсмaлын aрaсынa. Aпaрыб бaҹысыны јолa сaлыр. Инди билдим ел јaxшыды. Bacısının uşagları heyetde oynayırmışlar. ne ağ dinir. toyug kesir.4. Aммa јолдa өзүнү сaxлaјa билмир. ve’de ötür. yémeye bir tike çörek tapmır. xalam bize gelir. Ҝөр нәләр ҝәлди бaшымa. Евдә гүмaны ҝәлән нә вaрсa һaмысындaн јыр-јығыш едиб бaҹысынa верир. getirir goyur bacısının gabağına. Kasıb bacı uşaglarını da yanına salıb kor-peşiman évlerine gayıdır. Téz gaçırlar analarına xebere ki. déyir. Çox vaxt yémeye héç bir şéyleri olmurmuş. Çöreyi sacdan çıxarıb yanıg-yunuğunu temizleyir. déyir belke bir tike çörekden-zaddan vérdi. görüm belke yémeye bir tike çörek verdi. Ҝедәр о ҝүнләр бaҹы. Bu bacılardan biri kasıb. бу сөзләри дејир: Бaxчaдa ҝүлләр бaҹы. Kasıb bacı gapını döyür. нә aғ динир. ana. нә гaрa. Sonra onları içeri çağırır. Kasıb bacının iki uşagı var idi. Bacısı doyunca yéyir. bu sözleri déyir: Baxçada güller bacı. Dizi kömbe yandırar. isti çörek dövletli bacının dizini yandırdıgça arvad yérinde o teref bu terefe gurcalanır. gédim bir bacımgile. o birisi dövletli imiş. ne gara. üstünde de xéyli çörek. Дедим гөнҹә гүл јaxшыды. Dövletli bacı ise kasıblaşır. Чaтaндa јеткин јaшымa. bir gün gelir ki bu kasıb bacıgil dövletlenirler. ağlamazlar. Amma yolda özünü saxlaya bilmir. ЈAXШЫДЫ Гүрбәт елдә бир бaғ сaлдым. başını aşağı salıb gédir. durub bacısının gabağına çıxır. Bacısı xecalet çekib. onu éve getirir. Bunlar bir parça çöreye möhtac imişler. Һәсрәт гaлдым сирдaшымa. Gapıya çatanda görürler ki. Dövletli bacı ses éşidib. Kasıb bacı uşaglarıyla içeri kéçib bir terefde otururlar. Bir xéyli kéçir. Günlerin bir günü kasıb bacı uşaglarını da yanına alıb gédir dövletli bacısıgile. O. Geler bu günler bacı. Axırda elacı kesilir. бaшыны aшaғы сaлыб ҝeдир. Дәрдими сөјләдим онa. Bunlar durub gelir dövletli bacısıgile. Éle bir güne düşür ki. dövletli bacı sacda kömbe çöreyi bişirir. ÜZÜGARA BACI İki bacı var imiş. çöreyi büküb dizinin altında gizledir. Vaxt dolanır.

“paltar” qaldı boş. Bayram olur.. Aşıg Nabat saz çalınca. Özü gelsin. Öz yérinde gul yaxşıdı. “Elbese” geyildi. anlayan hanı. YAXŞIDI Gürbet élde bir bağ saldım. Gör neler geldi başıma. . şairlәr göyә çıxdılar. Alınır “dil”leri.. Dédim gönce gül yaxşıdı. Gürbet élde xan olunca. “Ağ”ları “beyaz”a. anlasın. Naşı tebib. “bum” oldu “bayquş”. can dayanmaz bu ağır dәrdә. Gül gönderir hemdemine. ilgarımı danmaram. Јурдсуз-јувaсыз гaлынҹa. Hesret galdım sirdaşıma. Өз јериндә гул јaxшыды. Yazan düşünmәdәn yazsa da belә. Çoxları anlamaz millәtden. “sarı”sı “zәrd”e Döndü. xına yaxır destine. Dédi melhem dil yaxşıdı. İlgar vérdim. Çatanda yétkin yaşıma. öz yarımdan dönmerem. aydın Birce parçasını şair yazanın. gelme yaram üstüne.. Yurdsuz-yuvasız galınca. bu söz әrәbmi. “zeban” verilir. Dәyişdi hәr şeyi. Yüz il kéçse.. İndi bildim él yaxşıdı. “yağmur” kәsilir. dostuna. İsmarlanıb “baran”. “Od” etmәdi. Gün oldu. Aşağıda Latin alfabesiyle yazılmış olan dörtlükleri Kiril alfabesiyle yazınız ve Türkiye Türkçesine aktarınız. Гүрбәт елдә xaн олунҹa. farsmı? O ki qaldı mәna. Bu yazıq millәtә ordan baxtılar. “Siyah” qondardılar “qara” qaşına. Éşg elinden saralıban solan yar! 2 Azerbaycan Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri DİLİMİZ Baxaq dilimizә: neler görünür? Oxuyub anlamaq yazmaqdan gücdür.90 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Aшыг Нaбaт сaз чaлынҹa. Derdimi söyledim ona. meni derde salan yar. Oxucu beş-on gün gәrәk düşüne Ki. Leblerinden emmeyince ganmaram. yağdı “atәş” başına.

4. Ünite - Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri

91

“Düzlüy”ün yerinde bir “istiqamet” Görerek, yemәli zәnn etdi millet. Çalındı “qardaşı”, gәldi “bәradәr”, “Bacı”nın yerindә “hәmşirә” gezer. Nәdir bu qiyamәt, nәişdәsiniz, Ey bizim qocaman әdiblәrimiz? Yaxasından tutub bu “el oğlunu” Fars ilә әrәbin bir “hәmvәtәn”i Şәklinә soxdunuz, baxınız sonra, Oxunacaq lәnәt belә yazana! Ehmed Cavad ÇIRPINIRDIN, QARA DӘNİZ Çırpınırdın, Qara dәniz, Baxıb Türkün bayrağına! “Ah” deyәrdin, heç ölmәzdim, Düşe bilsem ayağına! Ayrı düşmüş dost elinden, İller var ki, çarpar sinen!... Vәfalıdır gәldi, gedәn, Yol ver Türkün bayrağına! İnciler tök gәl yoluna, Sırmalar sәp sağ, soluna! Fırtınalar dursun yana, Salam Türkün bayrağına! “Hәmidiyye” - o Türk qanı! Heç birinin bitmez şanı! “Kazbәk” olsun ilk qurbanı! Heyran Türkün bayrağına! Dost elindәn әsәn yellәr, Bana şeir, salam söylәr! Olsun bizim bütün ellәr Qurban Türkün bayrağına! Yol ver Türkün bayrağına!... MÜQӘDDӘS İXTİLAL Qaranlıqda gözlәrim dikilmiş üfüqlәrә, Bir fırtına sәsi var, buludlar göydә dal-dal, Açmış Doğu bağrını sökecek şәfәqlәrә, Qop, ey dәli fırtına, rişәni könlüme sal, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal... Doğan günәşlә qopsun bir axın vәlvәlәsi, Görünsün qan köpüklü qasırğanın yelәsi, Bitsin әsir türklüyün, bitsin artıq çilәsi, Nә zәncirli bir Qafqas nә qan qusan bir Ural, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal... Sovursun ümmanlara gövde, bacaq, bilek, baş, Yәre girsin Kremlin, qalmasın daş üstde daş, Hürr insanlıq uğrunda başlasın qәti savaş, Vaxt gәlmişdir, ey zaman, bir ölüm şerqisi çal, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal...

92

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Kendimizi Sınayalım
1. Azerbaycan Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “В, Д, Ы, Ф” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. B, D, L, T b. V, T, U, C c. V, D, I, F d. D, V, F, I e. B, F, Z, Ü 2. “Дөрд бир јaным гaрaнлыгды, aдaды” cümlesinin Latin alfabesi karşılığı aşağıdaki cümlelerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Derd bir canım garanlıgdı, ayadı b. Dörd bir yanım garanlıgdı, adadı c. Dörd bir ganım baranlıgdı, adadı d. Dört bir yanım karanlıktı, adadı e. Dörd bir cahım gapanlıydı, adadı
3. Kiril harfleriyle verilen “Ҝүн олду, шaирләр ҝөјә чыxдылaр” ifadesinin Azerbaycan Latin alfabesindeki yazımı aşağıdaki cümlelerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Kün oldu şairlәr göçe çıxdılar b. Gün oldu, şairler göğә çıxdılar c. Gün oldu, şairlәr göyә çıxdılar d. Gün oldu, şairler gökә çıkdılar e. Kün oldu şairler gece çıxdılar

6. ‘Adamlardan biri serçeden soruşur.’ cümlesinin yüklemi aşağıdaki eklerden hangisini almıştır? a. Öğrenilen geçmiş zaman b. Gelecek zaman c. Emir kipi d. Geniş zaman e. Şimdiki zaman 7. tapşır- fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Abartmak b. Çalmak c. Hapşırmak d. Havale etmek e. Taşırmak 8. ‘İl başında gelip yüz goyunumu apararam.’ cümlesininin yükleminde hangi ekler bulunmaktadır? a. Şimdiki zaman, birinci tekil kişi b. Geniş zaman, birinci tekil kişi c. Gereklilik kipi, birinci çoğul kişi d. Gelecek zaman, ikinci tekil kişi e. Şart kipi, birinci tekil kişi 9. ‘Bir mene söyleyin, gördünüz harda’ ifadesinde harda kelimesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. nerede b. karda c. burada d. orada e. karşıda 10. ‘Biz bugünkü seadetimize çiçekli yollarda gelip çıxmadıg.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. Yönelme hâl eki b. Aitlik eki c. Bulunma hâl eki d. Zarf-fiil eki e. Sıfat-fiil eki

4. ‘Yanğından xeber tutanlar haray salıb hamını kömeye çağırırlar.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. Yangını haber alanlar haraya gidip herkesi yardıma çağırıyorlar. b. Yangın haberini alanlar her ay köylere haber salıyorlar. c. Yangını haber verenler herkesi köy meydanına çağırıyorlar. d. Yangını haber alanlar feryat edip herkesi yardıma çağırıyorlar. e. Yangın haberini alanlar saraya gidip herkesi yardıma çağırırlar. 5. ‘Men onu axtardım boranda, garda cümlesinde axtardım.’ ifadesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. aradım b. aktardım c. kaybettim d. buldum e. değiştirdim

4. Ünite - Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri

93

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. c 2. b 3. c 4. a 5. a 6. e 7. d 8. b 9. a 10. e Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1 Aşıg Elesger’in “Yaslı-Yaralı” adlı şiirinin aşağıda yer alan bölümünün Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Kamil ovçu ölmeyince usanmaz Elden goymaz béle serxoş maralı. Éşg oduna yanan aşkara yanmaz, Pünhan-pünhan menim kimi saralı. Jolunda kéçmişem şirin canımdan, Öldürseler gorxum yoxdu ganımdan. Terk oldum vetenden, xanımanımdan, İnsaf deyil, gezme menden aralı. Sıra Sizde 2 Dörtlüklerin Kiril alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Бaјрaм олур, xынa јaxыр дәстинә, Ҝүл ҝөндәрир һәмдәминә, достунa... Нaшы тәбиб, ҝәлмә јaрaм үстүнә, Өзү гәлсин, мәни дәрдә сaлaн јaр. Јүз ил кечсә, өз јaрымдaн дөнмәрәм, Илгaр вердим, илгaрымы дaнмaрaм, Ләбләриндән әммәјинҹә гaнмaрaм, Ешг әлиндән сaрaлыбaн солaн јaр! Dörtlüklerin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Bayram olur, kına yakar eline, Gül gönderir, arkadaşına, dostuna, Çömez tabip, gelme yaramın üstüne, Kendi gelsin, beni derde salan yar. Yüz yıl geçse, öz yarimden dönmem, Ant içtim, sözümden vazgeçmem, Dudaklarından emmeyince kanmam, Aşk elinden sararak solan yar!

94

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar
Akar, M.- Deniz, S.- Bilecik, F. (1994). Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı, Yesevi Yay., İstanbul. Altaylı, S. (1994). Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü I-II, MEB Yay., İstanbul. Bozkurt, F. (2005). Türklerin Dili, Kapı Yay., İstanbul. Caferoğlu, A. - Akpınar Y. (1998). “Azerbaycan Türkleri Edebiyatı”, TDEK, C. 4, Ankara, s. 135-158. Cemşidov, Ş. “‘Azerbaycan’ Sözünün Menşe ve Mânâsı Hakkında” (Akt. Metin Karaörs), Türk Kültürü, S. 370, Y. XXXII, s. 113-119. Doğan, L.- Durmuş, O.- Hünerli B.- Şuataman, Ö.- Efendiyev, A. (2007), Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı, Kriter Yay., İstanbul. Dönmez, Y. (1997). Türk Dünyası Coğrafyasına Bir Bakış, Yeni Türkiye Dergisi, Türk Dünyası Özel Sayısı I, S. 15, s. 60-72. Ehmedov, B. A. - Axundov, A. A. (1990). Azerbaycan Dili 6-7, Maarif Neşriyatı, Bakı. Ercilasun, A. B. (1993). Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri, KB Yay., Ankara. Ercilasun, A. B. (1996). “Batı Türkçesinin Doğuşu”, Uluslararası Türk Dili Kongresi 1988, TDK Yay., Ankara, s. 39-45 Ergin, M. (1981). Azeri Türkçesi, Ebru Yay., İstanbul. Hacaloğlu, R. A. (1992). AzeriTürkçesi Dil Kılavuzu, Ankara. Hüseyinzade, M. (1973). Müasir Azerbaycan Dili (Morfologiya), Bakı. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991), C. I-II, KB Yay., Ankara. Kartallıoğlu Y.- Yıldırım, H. (2007). “Azerbaycan Türkçesi”, Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Ahmet B. Ercilasun), Akçağ Yay., Ankara, s. 171-230. Li, Yong-Sǒng (2004). Türk Dillerindeki Sontakılar, Kebikeç Yay., İstanbul. Memmedov, N. (1971). Azerbaycan Dilçiliyinin Nezeri Esasları, Bakü. Oruç B. (1994). Oğuz Grubunda Edatlar, İ. Ü. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul. Özkan, N. (1997). Türk Dünyası Nüfus, Sosyal Yapı, Dil, Edebiyat, Geçit Yay., Kayseri. Özkan, N. (2003). Türk Dilinin Yurtları, Akçağ Yay., Ankara. Rüstemov R. E.-Budagova, Z. İ. (1960), Azerbaycan Dilinin Grammatikası (Morfologiya), Baku. Saray, M. (1993). Azerbaycan Türkleri Tarihi, İstanbul. Şirin User, H. (2006). Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri, Akçağ Yay., Ankara. Yiğit, A. (1996). Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası, TİSAV Yay., Elazığ. Zeynalov, F. (1993). Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. Yusuf Gedikli), Cem Yay., İstanbul.

.

Türkmen adını açıklayabilecek. Türkmen Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz. Türkmenistanın yerini belirleyebilecek. Türkmen Türklerinin tarihini açıklayabilecek. Türkmen Türkçesini tanımlayabilecek. Türkmen edebiyatını açıklayabilecek.5 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar • • • • Türkmen Adı Türkmen Tarihi Türkmen Türkçesi Türkmenistan • • • • Türkmen Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • TÜRKMEN ADITÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ • TÜRKMEN EDEBİYATI • TÜRKMENİSTAN • TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmen Türkçesi .

Kâşgârlıya göre Türkmen adı. kervan adamı” olabileceğini söyler. . Manası ve Mahiyeti” adlı yazısında bu görüşleri geniş olarak ele almış ve meseleyi bir sonuca bağlamaya çalışmıştır. V. bu görüş oldukça zayıftır. Ama. Türkmen “büyük Türk” demektir. Kâşgârlı’nın “Makedonyalı İskender Asya içlerine ilerlerken Balasagun’da oturan Türk kagan doğuya çekilir. konunun uzmanları arasında pek fazla kabul görmemektedir. Macar Türkolog Vambery’e göre. Bunlar büyük İskenderin karşısına götürülür. Farslar ve Tâcikler tarafından bazı Oğuz grupları için kullanıldığı belirtilen bu ad. İbrahim Kafesoğlu. İskender üzerlerinde Türk belgeleri bulunan bu 24 kişiyi görünce Farsça olarak Türk’e benzer anlamında ‘Türkmânend’ der. Türklerden İslamiyeti kabul eden kütlelere böyle ad verildiği esasına dayanan Türkiman rivayeti Bedreddin Aynî (Ikdü’l-Cümân) tarafından bildirilmekte ve Neşrî (Cihânnümâ) ile İbn Kesîr taraflarından da nakledilmektedir. Türk ile adam manasına gelen man’dan oluşmuştur ve “Türk eri” tabirinin tercümesidir. Kafesoğlu’na göre bu isim bir yakıştırmadır. gibi) kelimesinin getirilmesiyle oluşmuştur. Türk men (ben) “Türküm” şeklindeki izah tarzı da çok fazla taraftar bulan bir görüş değildir. Dr. zira men Türkçede toplayıcı isimler yapan bir ektir. Akka piskoposu J. Dolayısıyla Türkmânend (Türke benzer) sözünden Türkmen şekline dönüşmüştür. Ariac’a göre. Az sonra bunlara iki kişi daha katılır. Kâşgârlı’dan başka. Vambery’nin. Aynı şekilde A.Türkmen Türkçesi TÜRKMEN ADI Türkmen adının yapısı ve kökeni konusunda çeşitli görüşler vardır. Reşîdüddin tarafından Câmiü’t-Tevârih ve Ebulgâzi Bahâdır Han tarafından da Şecere-i Terakime adlı eserde söz konusu edilmektedir. Orada daha sonra Oğuz boylarını oluşturacak 22 kişi kalır. söz konusu edilen Türkmen adıyla ilgili görüşler şunlardır: Türkmen kelimesi ilk olarak XI. Kelimenin bir de Türk+iman olarak anlamlandırılması vardır. Jean Deny Armağanı’nda yer alan “Türkmen Adı. Türkmen adı buradan kalır” şeklindeki rivayete dayanarak naklettiği bu görüş. Son devir müelliflerinden Hüseyin Hüsameddin’e göre. Prof. men Türkçe büyüklük eki olup. asrın Türk asıllı müellifi Kâşgârlı Mahmûd’un büyük sözlüğü Dîvânü Lügâti’t-Türk’te kullanılmıştır. Kafesoğlu’nun makalesi esas olmak üzere. Necib Asım’a göre. Oskar Hanser de Türkmen kelimesinin genellikle “Türk” ve “Koman” kelimelerinin birleşmesinden meydana geldiğinin düşünüldüğünü belirtmektedir. kelime. Türk kelimesine Farsça “mânend” (benzer. kelime. Türk ile Kuman sözlerinin birleşmesinden doğmuştur. Ünlü Türkolog J. kelime Türk ile -men’den oluşmuştur ve “Türklük. Türkler” demektir. Saim Ali Dilemre de Asurca “tüccar” demek olan tuggar kelimesini Türk ile münasebete getirerek Türkmen’in “ticaret adamı.

ardından da 1860’ta İran ordusunu yenerek Kuşid Han yönetiminde bağımsızlıklarına kavuşmuşlardır. Deny’ye göre Türkmen kelimesi de “koyu Türk. 1855’te Hive ordusunu. Rus istilasından kaçan bazı Türkmenler İran ve Afganistan’a sığınmışlardır. Maveraünnehir ve Horasan’da varlıklarını sürdürmüşlerdir. A. diğer Türkmen boyları Anadolu’ya ve Azerbaycan’a yerleşmişlerdir. Ne var ki. 1873 yılından itibaren Rus saldırılarına maruz kalmış ve uzun mücadeleler sonucunda 1884 yılında Rus hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalmışlardır. Nemeth. Türkmen boylarının bir kısmı Maveraünnehir. Deny. Tuğrul ve Çağrı Bey kardeşlerin önderliğinde 1040 yılında Gazne ordusunu yenerek bugünkü Azerbaycan ve Anadolu bölgelerini kendilerine yurt edinmişler ve kurdukları devlete Selçuklu Devleti adını vermişlerdir. Bu karışıklığı takiben gelen Moğol istilası Selçuklu devletinin ve Türkmen Türklerinin kaderini değiştirmiş. Türkmen Türklerinin Ruslara karşı bağımsızlık mücadelesi yıllarca devam etmiştir. Pritsak. Müslüman olmayan Oğuzlara Türkmen adını vermişlerdir. Türkmen boylarının bir kısmı Selçuklu hükümdarı Sultan Sançar’a karşı ayaklanmışlardır. Gaznelilerin idaresine girmeyi reddeden Türkmenler. G. J. fazlalık anlamları katmaktadır. 1917’den TÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ . Minorsky. bir müddet sonra Afganistan ve Güney İran’ı denetiminde tutan Gazne Türk Devleti ile anlaşmazlığa düşmüşlerdir. Türkmenlerin eski vatanı olan bugünkü Türkmenistan’a fazla ilgi gösterememişlerdir. daha sonra da Afşar Türkmen boylarından Nâdir Kulu Han (Nâdir Şah) hâkimiyetine girmişlerdir.yüzyılın ortalarına kadar müstakil bir hayat sürmüşlerdir. 1835’ten itibaren Merv bölgesine doğru çekilirler. Türkmen boyları bir müddet Hive Hanlığına bağlı kalmış. üstünlük. batıda Akdeniz kıyılarına kadar geniş bir alana yayılmış ve büyük bir devlet haline gelmiştir. Mangışlak bölgesindeki Türkmenler. Zeynelov ise bu adın henüz tam olarak açıklanamadığı görüşündedirler. önce Moğol daha sonra da Timurlular hâkimiyetine girmişlerdir. millî bir ayaklanma başlatmış. Türkmenler Oğuz kökenlidir. Bu olaydan sonra Türkmenistan’da kalan Türkmenler ile Anadolu’ya ve Azerbaycan’a gelen Türkmenlerin tarih ve kaderleri ayrı bir seyir takip etmiştir. J. yüzyılda İslamiyeti kabul edince. K. 17. Kafesoğlu’nun da katıldığı bu görüşü. Oğuzlarla birlikte anılmıştır. Sarıyev ve F. Azimov. Z. Ancak. Ligeti. 1693-1700 yıllarında Kalmukların saldırısına uğramışlardır. Azerbaycan dilcilerinden P. Türkmenler bir süre Mangışlak. Mücadele Bolşevik ihtilalinden sonra da devam etmiştir. Oğuzların büyük çoğunluğu X. ünlü Türkologlardan G. Böylece Türkmen adı. Bu saldırılar esnasında Ruslar büyük katliamlar yapmışlardır. yüzyılda batıya göç ederken. Horasan ve Mangışlak’a kadar uzanan bölgede kalırken. 1860 ile 1873 yılları arasında nispeten rahat bir hayat süren Türkmen Türkleri. Maveraünnehir ve Horasan’da kalan Türkmenler. Deny’nin bu görüşü ilim aleminde en fazla rağbet edilen görüştür. ancak bundan da kesin bir sonuç alınamamıştır. Kakuk da desteklemişlerdir. V. “karaman”. Türk kelimesine -men ekinin gelmesiyle oluştuğunu söyler. doğuda Amu-Derya’dan. 1916 yılında Türkistan Türkleri. R. Moravcsik ve O. Diğer Oğuz boyları XI. üzerine geldiği bu kelimelere üstünlük. İran ve Hivelilerin baskılarına maruz kalan Türkmenler. Vambery.98 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Deny ise. Uzun süre Hiveliler ve İranlılarla mücadele eden Türkmenler. “-men. Türkçede buna benzer “kocaman”. Türkmenler doğuda kalmıştır. Büyük Selçuklu Devleti. Selçuklu hükümdarlarını batı cephesinde Bizanslar ve Haçlılar devamlı meşgul ettikleri için. saf kan Türk” anlamlarına gelmektedir. fazlalık” anlamları katar. Bu ilgisizlikten dolayı. -man” eki üzerine geldiği kelimeye “büyüklük. “şişman” gibi kelimelerin yapısıyla aynıdır ve ek. Horasan ve Afganistan’ın kuzey kesimlerinde yaşayan Türkmenler.

Latin alfabesine geçiş kanununu onaylamıştır. sözü veciz kullanma. Türkmen Türklerinin çok zengin folkloru ve edebiyatı vardır. Türkmen Türkleri bugün Çavdar.Türkmen Türkçesi 99 itibaren Sovyetlerin idaresinde kalan Türkmenistan. yüzyıldan itibaren verir. Türkmen Türkçesinin en önemli özelliklerinden birisi de aslî uzun ünlüleri korumuş olmasıdır. XVIII. yerel Türkmen ağzını kullanarak yazı dili hâline gelmesini sağlamıştır. Yomut. (bol. ninni. Aslı ile Kerem gibi halk hikâyeleri her zaman. Kıssa-i Yûsuf şairi Ali (XIII. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır. atasözü ve bilmece gibi türleri de oldukça canlıdır. 1937 yılından sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır. 1925’ten beri ‘Türkmen-Yomut’ ağzına dayanmaktadır.5. yüzyıla kadar Türkmen edebiyatı daha çok sözlü edebiyata. Salur ve Ersarı gibi başlıca yedi boydan oluşmaktadır. Türkmen Türkçesiyle yazılmış en eski metinlerin. Ancak bu alfabe. Oğuz grubu lehçelerinde görülen b. yüzyıl) ve Bennâî (XV. Miskin Kılıç gibi şair ve yazarlar oldukça ünlüdür. Tahir ile Zühre. bar “var” vs.). Talibî. yüzyıl) ile sürdürülen bu edebiyat asıl eserlerini XVIII. Mahtımgulı’dan sonra Seydî. TÜRKMEN EDEBİYATI . Tarihî seyri içerisinde Moğolca. Çağatay Türkçesini çok iyi bilmesine rağmen. dolayısıyla halk edebiyatına dayanır.> v. her devirde halk arasında yayılmıştır. Son dönemlerde ise Türkmen Türkçesi kendi imkânları ile kelime üretmeye başlamıştır. Bundan dolayı Oğuz Türkçesinin özellikleri Türkmen Türkçesinin karakteristiğini oluşturur. İmrili. Şu anda Türkmenistan’da kullanılan yazı dili. Özellikle ‘Köroğlu’ destanı ve ‘Şahsenem ile Garip’ hikâyesi Türkmen Türkleri arasında çok sevilen özel bir yere sahip olan hikâyelerdir. Bu boylar da kendi arasında çeşitli oymaklara ayrılmaktadır. Türkmen Türkçesi ise asıl eserlerini XVIII. Türkmen Türkçesinde olmayıp b’ler korunmuştur. Klasik edebiyat geleneğinden gelen Mahtımgulı. Türkmen Türkleri. diğer Türk boyları gibi önce Arap. Sarık. Doğu Türkçesinin etkisiyle Kıpçak ve Çağatay Türkçesinin özelliklerini de barındırır.“ol-”. Farsça. Mahtımgulı (1730-1780)’nın şiirleri ile bir yazı dili hâline gelir. Leyla ile Mecnun. 1927-28 yıllarından itibaren Latin. mani. TÜRKMEN TÜRKÇESİ Türkmen Türkçesi. Türkmen Türkçesi. Yeni Türkmen alfabesinde 30 harf bulunmaktadır. uzun bir süre ortak bir yazı dilinin kullanılmaması ve değişik alanlara dağılmış olmalarından kaynaklanan bir durumdur. Gurbandurdı Zelilî. Bu. atasözlerine yer verme gibi hususlarda büyük başarı göstermiştir. Türkmen Türkleri de. Türkmen Türkçesinin söz varlığının temelini Türkçe sözler oluşturur. Ayrıca halk edebiyatının diğer türlerinden destan.değişmesi. Ayrıca. Mesela. Son yılllarda görülen genel eğilim doğrultusunda. türkü. Mollanepes. Ahmed Yesevî’nin şiirleri ve Ali’nin Kıssa-i Yûsuf ’u olduğu iddia edilirse de. 1993’te kabul edilen bu alfabe 1999 yılında bazı değişikliklerle yeniden düzenlenmiştir. aslında bunlar Türk dilinin müşterek dönemine ait eserlerdir. Alıntı kelimeler genellikle Türkmen Türkçesinin ses ve dilbilgisi kurallarına uymaktadır. Teke. Şiirlerinde halk şiiri geleneklerine ve Türkmen halk kültürüne de geniş yer ayırmış. 1990’lı yıllarda başlamış ve 12 Nisan 1993’te Türkmenistan Cumhuriyeti. daha önce belirlenen 34 harfli ortak Türk alfabesinden bazı farklılıklar taşımaktadır. Arapça ve Rusçadan kelimeler almıştır. Ünite . Oğuz grubu şivelerinin doğu kolundandır. masal. Göklen. Türkmen-Kiril alfabesinin değiştirilmesi veya tamamen terk edilmesiyle ilgili tartışmalar. Türkmen Türkçesinin birçok ağzı vardır. Yusuf ile Züleyha. fıkra. klasik edebiyatlarını Hoca Ahmed Yesevî ile başlatırlar. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra 27 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir.

Her türlü tartışma ve baskılara rağmen halkın hayatı. Nihayet Türkmenistan’la birlikte Rusya’nın tesiri altındaki diğer ülkelerde de Sovyetler egemen olur ve bu dönemde edebiyata siyaset bulaşır. Mollamurt. Abdılhekim Gulmuhammedov. yüzyılın son çeyreğinde Türkmenistan’ın Rusya’nın egemenliğine girmesi. Bu alanda özellikle Berdi Gulov. özellikle hikâye türü ön plana çıkmıştır. Nesir türü gelişmiş. siyasi. Özellikle savaş konusuna ağırlık verilerek kahramanlık teması işlenir. Otuzlu yılların edebiyatında da şiirin üstünlüğü devam eder. yüzyıl büyük sarsıntıların asrıdır. Hocanepes Çarıyev’in öldürülmesi. Ata Govşudov. Bu dönemden itibaren edebiyat. Yirmili yılların edebiyatında. Bu dönem eserlerinde genellemelerden ziyade ayrıntılara inilir. 1960-1990 Yılları Arası Edebiyatı Baskının azaldığı ve bağımsızlık düşüncelerinin hız kazanmaya başladığı bir dönemdir. diğer türlerin önündedir. iktisadi ve kültürel alanlarda olduğu gibi edebiyat alanında da Rus etkisinin yaşandığı bir dönemdir.1945 Yılları Arası Edebiyatı Bu dönemde de edebiyatı. Buna rağmen bu dönemin bazı eserlerinde. Bütün bunlara rağmen ellili yılların ortalarında şair ve yazarlar olaylara cesaretle yaklaşmaya başlarlar. askerî. iki bölüme ayırmak mümkündür. 1930 . Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı XX. XX. Mevcut düzen ve önceki dönemler artık yavaş yavaş eleştirilmeye başlanır. Şanlı Kekilov ve Ata Niyazov gibi birçok ünlü şair ve yazar savaşta yok olur. edebî eserlerde gerçekçi bir şekilde yansıtılmaya çalışılır. Hikâye ve romanlarda daha çok kolhoz ve köy hayatı temaları büyük bir yer tutar. Oraz Taçnazarov.100 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bolşevik ihtilalinden sonra Komünistlerin yönetime gelmesiyle Türkmen edebiyatı yeni bir çehre kazanmıştır. O devir tiyatro eserlerinde tarih basit bir fon olarak ele alınmış. XX. XIX. Bu yüzyılda meydana gelen gelişmeler. Oraz Vepayev. Taçmammet Cürdekov ve Gurbangılıç Hıdırov gibi kimseler önemlidir. yüzyıl Türkmen edebiyatını. edebiyatın gelişmesini olumsuz yönde etkilemiştir. Berdi Kerbabayev. Şiirlerde de aşırı övgü ve her şeyi pürüzsüz gösterme eğilimi vardır. Sovyet Devri Edebiyatı I. Muhammetgulı Atabayev. . Kısa ve uzun hikâye türü gelişir ve birçok roman yazılır. IV. Nurmırat Sarıhanov. özellikle tiyatro türünde. Şalı Kelikov. Tiyatro eserleri bol miktarda yazılır. Berdi Karbabayev. Barış propagandası yazarların omuzlarına yüklendiği için eserlerde yapmacıklık ve kuruluk görülür. önceki yüzyıllarla kıyaslanamayacak kadar farklı cereyan etmiştir. 1945-1960 Yılları Arası Edebiyatı Savaştan sonraki bu dönemde ekonomiyi canlandırıp geliştirme ve barışı pekiştirme gibi temalar çokça işlenir. Türk topluluklarına baskı yapıldığı. Durdu Gılıç. Ruhı Alıyev ve Hıdır Deryayev’in tutuklanması. iç çekişmeler ve istilaların yaygınlaşmasıyla çok sayıda insan ölür. kahramanların tip özelliklerine değil de karıştıkları olaylara önem verilmiştir. Garaca Burunov. Gurban gibi şair ve yazarlar bu dönemin önemli şahsiyetleridir. siyasi baskılar ve zulüm yönlendirmiştir. 1920’li Yılların Edebiyatı Bu dönemde savaşlar. Amandurdı Alamışov. Altmışlı yıllardan başlayarak hiciv türü canlanır. Dünya Savaşı edebî açıdan bir yıkım olur. tarihî temaya eğilim artar. Güseyin Muhtarov dönemin önemli kalemleridir. Körmolla. Bu döneme denk gelen II. savaşın içerisine çekilmeye çalışıldığı ifade edilmiş. Bu ağır şartlara rağmen edebiyat gelişir. III. Ahmet Ahundov Girgenli. II. siyasi şartlara göre şekillenmeye başlamıştır. Rus çarlığının izlediği yanlış politikaya karşı duyulan memnuniyetsizlik dile getirilmiştir. Ancak bu devirde şiir.

Mammet Seyidov. çocuk edebiyatının gelişmesine büyük katkıda bulunmuşlardır. kuzeyinde Karakalpakistan. Arı Baymıradov. Ahal.000 km2) dünyanın büyük çöllerinden biri olan Karakum çölü oluşturur. Övezdurdı Nepesov bu dönemin ünlü romancısıdır. Ülkenin önemli akarsuları Amuderya (Ceyhun). Aman Okuva Gidyer. Yazın en yüksek sıcaklık +40 derecenin üzerinde. Oraz Akmammedov. bağımsızlık ve millî uyanış edebiyatı olarak adlandırılabilir. Lirika” adlı eserlerinde sevgiyi taze duygularla yoğurur. Türkiye ile yaklaşık aynı enlemler arasında yer alan Türkmenistan topoğrafik olarak daha çukur bir arazi üzerinde yer almaktadır. Balkan. Ülke topraklarının yaklaşık 4/5’ini (350. V. Resmî dil Türkmen Türkçesi olup 24. Ağageldi Allanazarov. Yazları sıcak ve kurak. Annaberdi Ağabayev. Nurberdi Pamma. Batısında Hazar Denizi. kışları ise soğuktur. Ünite . Başkenti Aşkabat’tır. Türkmenbaşı. (% 95’i) deniz seviyesinden yüksekliği 150-300 m arasında değişen düzlüklerden oluşur. 36-43 kuzey enlemleri ile 53-66 doğu boylamları arasında yer alır. Daşhovuz ve Kerki bulunmaktadır. Kerim Gurbannepesov. Narıman Cumayev. İklim özelliklerinden dolayı oldukça az yağış alır. Murgap. Yağış azlığı sebebiyle ülkedeki akarsuların sayısı oldukça azdır. İki Poema. Hece ölçüsüyle birlikte serbest şiir tarzını da kullanmış. Sovyetler Birliği’nden ayrılan beş bağımsız Türk cumhuriyetinden biri olan Türkmenistan. kısa boylu otlar ile odunsu çalılıklardan oluşan çöl bitkileri oluşturmaktadır. Bu devrin şiirlerinde bağımsızlık ve millî gurur gibi konular önemli bir yer tutar. Nebitdağ. tiyatrolarında ise günlük konuları işlemiştir. kuzeydoğusunda ise Özbekistan Cumhuriyeti yer almaktadır. Asya’nın iç kesimlerinde bulunduğu için tam bir kara iklimine sahiptir. Tecen. Çardcev. Komşuları ile olan toplam sınırının uzunluğu 3763 km’dir. Türkmenistan. 27 Ekim 1991 tarihinde de bağımsızlığını ilan etmiştir. Nesir türündeki eserlerde ahlakî meseleler ideolojik baskıdan uzak olarak işlenmektedir. daha çok lirik şiirleriyle tanınmıştır. “Alma Yene Gülleyer (Elma Yine Çiçek Açıyor). 22 Ağustos 1990 tarihinde egemenliğini sağlamış. Önemli şehirleri arasında Marı (Merv). Ülke. Başta Beki Seytekov olmak üzere. kuzeybatısında Kazakistan. Levap ve Marı (Merv) olmak üzere beş eyalete bölünmüş durumdadır. Berdi Soltannıyazov. Berdi Karbabayev.100 km2’dir. Ayrıca millî tarihe yönelim oldukça güçlüdür.Türkmen Türkçesi 101 Bu dönemin roman ve hikâyelerinde tarihî tema genişçe işlenir. Türkmenistan’ın doğal bitki örtüsünü.5. Ülkenin güneyde İran. Gara Seyitliyev. Berdinazar Hudaynazarov ve Allaberdi Hayıdov dönemin önemli şairleridir. 5. Ahmet Gurbannepesov. 30 civarında eseri yayınlanan şair. Beği Suhanov. ancak bütün eserlerinde ahenge büyük değer vermiştir. Tirkeş Cumageldiyev dönemin ünlü roman ve hikâyecileridir. Ayrıca Karakum sulama kanalı da. Manzum hikâyelerinde sosyal konuları. Bu dönem edebiyatı. Muhammetnur Gurbangılıcov. Kakacan Aşırov’un “Deli Dumrul. Nurı Bayramov. Oğız Oynı (Oğuz Oyunu) ve Oğuz Han” adlı piyesleri bunun güzel örnekleridir. Ata Atacanovdan sonra Durdı Haldurdı. 1990’da resmî dil olmuştur. güneydoğuda Afganistan ile sınırı bulunmaktadır. Türkmenistan topraklarının geri kalan kısmı. Etrek’tir. Recepmırat Durdıyev. Kasım Nurhadov ve Hemra Şirov gibi yazarlar çocuk psikolojisinden yararlanarak yazdıkları eserlerle. Bağımsızlık Devri Edebiyatı 27 Ekim 1991’de Türkmenistan’ın bağımsızlığını ilan etmesiyle başlayan devirdir. Türkmenistan’ın toplam yüz ölçümü 488. Türkmenistan’ın Baharı. Kayum Tañrıguliyev. Yazmırat Mammediyev. Aynı zamanda romancı da olan Ata Atacanov dönemin en ünlü şairidir. Daşhovuz. ülke topraklarının sulanmasında önemli rol oynar. Berdi Basımov ve Çorı Gulleyev önemli tiyatro yazarlarıdır. kışın ise en düşük sıcaklık -8 ile -21 derece arasındadır. Aşır Mamiliyev. TÜRKMENİSTAN . Ülkenin güney kesimindeki ve ülke topraklarının ancak % 5’lik bir bölümünü oluşturan Kopet (2942 m) ve Kuzintav (3139) dağları bir yana bırakılırsa.

7) en fazla nüfusa sahiptirler. Bu uzun ünlüler anlam ayırt edici özelliğe sahiptir.uç. Tatar. Türkiye Türkçesinden farklı olarak Türkmen Türkçesinde iki e vardır.) ülke nüfusunun % 90’ını Türkler oluşturur. yukarıda bahsedilen.öç. Türkmenistan’ın sanayisi büyük ölçüde hayvancılığa dayalı olup hayvan ürünlerine dayalı bir sanayi kurulmuştur. o. Buna rağmen nüfusun % 41’i tarım sektöründe çalışmaktadır. ö. ä.sesiyle diftonglaşarak “ıy. % 55’i kırsal kesimde yaşamaktadır. pirinç gibi tahıllar yetiştirilmektedir. i. Ülke topraklarında pamuk. Azeri vs. uy. erkek nüfusu 2. Mevcut 9 ünlünün hepsinin de uzun karşılığı olmasına rağmen.566.(de-) gıyz (kız) düyn (dün) kıyska (kısa) güyç (güç) süyt (süt) giyce (gece) yokıyn (yakın) .(sönmek) Türkmen Türkçesinde uzun söylenen “ı. üy” şeklinde yazıda gösterilmektedir.(yolmak) biiz (delme âleti) . iy. bu uzunluklar yazıda gösterilmez.e Düz Dar 1 i Yuvarlak Geniş o ö Yuvarlak Dar u ü Uzun Ünlüler Türkmen Türkçesinin en önemli ve ayırıcı özelliği. Diğer Türk boylarıyla birlikte (Özbek.102 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmenistan’ın nüfusu 1996 yılı itibariyle 4. uzun ünlülere sahip olmasıdır. Türkmenlerden sonra Özbek Türkleri (% 9. Türkmen Türkçesini. Kadın nüfusu 2.ot (ot) yool (yol) . Yalnız.700’dür. Tablo 5. ı.biz (kişi zamiri) ööç (öç) . Nüfusun % 45’i şehirlerde. u. doğal gaz. Kazak. ü”. uzun ünlüler alfabede gösterilmez. a ile e arasında bir sestir. diğer Türk lehçelerinden ayıran en belirgin vasıf. Yeraltı kaynakları bakımından pek zengin değildir. kimyasal madde üretimi. e. Ülke topraklarının büyük bölümü çöl olduğu için % 72’si tarım dışı kalmaktadır.(uçmak) oot (ateş). uzun ünlülerin korunmasıdır. Türkmen Türkçesinde uzun ünlüler çeşitli şekillerde oluşmaktadır.800’dür. Türkmen Türkçesinin ünlülerini şöyle bir şema ile göstermek mümkündür. Yine de belli bir miktarda petrol. Ayrıca bol miktarda sebze ve meyve yetiştirilir.2) ve Ruslar (% 6. mısır. ü” sesleri yarım ünlü -y. Türkmen Türkleri ülke nüfusunun % 77’sini oluştururlar. TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Türkmen Türkçesinde 9 ünlü vardır: “a. u. i.1 Ünlüler Türkmen Türkçesinde Ünlüler Düz Geniş Kalın İnce a ä. arpa.at (at) uuç (uç) . diy.yol. kilim. Aslî uzunluğa sahip olan ünlüler genellikle ilk hecede yer alır: aat (isim) .100 iken.265. tekstil sanayisi oldukça gelişen Türkmenistan’da petrol rafinerileri. azotlu gübre sanayi ve doğal gaz çıkarma sanayi oldukça gelişmiştir. Karakul koyunlarıyla ünlü olan Türkmenistan’ın ekonomisinde hayvancılık da önemli bir yer tutar. “Ә ә” (ä) ile gösterilen ses. kaya tuzu. Aslî Uzun Ünlüler Uzun ünlülerin büyük bir bölümü aslî olup yazıda gösterilmez. potasyum ve maden suları çıkarılmaktadır. Türkiye Türkçesindekinden daha geniş ve açıktır. bütün ünlülerin alfabede işaret olarak da karşılığı bulunmaktadır.301. Halı. Türkmen Türkçesinde. bitkisel yağ üretimi. buğday.

düşer. kakaañ (kaka+ın) “baban”. taşlaap (taşla-ıp) “atıp”. kölegääni (gölgeyi). +(n)Iñ Ekiyle Oluşan Uzunluklar İlgi hâli eki +(n)Iñ ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: ayagıınıñ (ayağının). şahıs +(I)n iyelik ekleri kelimenin üzerine gelince. +nI Ekiyle Oluşan Uzunluklar Belirtme hâli eki +nI ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: babaanı (babayı). Bu durumda ekin ünlüsü uzar: baryakaa (giderken). c. geç iini (keçiyi). -mAk Ekiyle Oluşan Uzunluklar Mastar -mAk ekinden sonra yaklaşma (-e) hâli eki gelince. işçee (<işçi+e) “işçiye”. agaañ (aga+ın) “amcan”.düşmesi ile: Bazı alıntı kelimelerde -h. kişiiñ (kişinin) “kişinin”. işleer (işle-er) “işler”. h. +(I)n Ekleriyle Oluşan Uzunluklar 1. pukaraañ (pukara+nın) “fukaranın”. garaap (garaıp) “bakıp”. yerkümääniñ (yeryüzünün). şahıs +(I)m ve 2. ı. gapaa (<gapı+a) “kapıya”. g. bermääge (vermeye). nämääniñ (neyin). çagaanı (çağayı). i. zarfların bu anlamını pekiştiren -k ünsüzü eklendiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: daşarıık (dışarıya). ü) bulunan kelimelere -a. okaan (oku-an) “okuyan”. u. mastar ekinin ünlüsü uzar: okamaaga (okumaya). e. +k Ekiyle Oluşan Uzunluklar Ünlü ile biten yer-yön zarfları üzerine.ortadaakı (<ortada+ki). Ekin son ünsüzü -n düşer. dünyaa (<dünya+a) “dünyaya”. sözlemääge (söylemeye).5. gayraak (arkaya). . gelyäkää (geliyorken). Ünsüz Düşmesi Sonucu Oluşan Uzunluklar -g. düyääniñ (devenin). Düşen ünsüzün yanındaki ünlü uzar: äätiyatlı (ihtiyatlı). ekin ünlüsü kelimenin son ünlüsü ile birleşerek uzar: gözlään (gözle-en) “gözleyen”. i. ukıım (ukı+ım) “uykum”. galaa (<gala+a) “kaleye”. d. määkam (muhkem).Türkmen Türkçesi 103 Ses Olayları Sonucunda Oluşan Uzunluklar a. paltaañız (palta+ñız) “baltanız”. b. ünlü ile biten fiillerin üzerine geldiğinde.düşmesi ile: dääl (değil) Ayın sesinin düşmesi ile: maanı (ma‘na) -h. +(I)m. +dA Ekiyle Oluşan Uzunluklar Bulunma hâli eki +dA’nın üzerine +kI eki geldiğinde hâl ekinin ünlüsü uzar: elindÄki (<elinde+ki). määtaç (muhtaç) -n düşmesi ile: Bu olay sadece. meleer (mele-er) “meler”. beriik (beriye). ataam (ata+ım) “dedem”. yaşındaakı (<yaşında+ki). işlemääge (işlemeye). -An. Ekin bu şekilde kullanılışı esnasında kendisinden önceki ünlü uzar: garrıın (garrı+nıñ) “yaşlının”. -(I)p Ekiyle Oluşan Uzunluklar -(I)p zarf-fiil eki ünlü ile biten fiillerin üzerine geldiğinde ünlü karşılaşması sonucu. nirääk (nereye). yokarıık (yukarıya). zarf-fiil eki “-ken”de görülür. son hecenin ünlüsü uzar: okaap (oku-ıp) “okuyup”. içerik (içeriye). içindääki (<içinde+ki). Ünite . yaşaan (yaşa-an) “yaşayan. -Ar Ekleriyle Oluşan Uzunluklar Bu sıfat-fiil ve geniş zaman eki. f. İlgi hâli eki ünlü ile biten kelimeler üzerinde bazen sadece “+ñ” biçiminde kullanılır. ünlü karşılaşması sonucu son hecenin ünlüsü uzar: almaam (alma+ım) “elmam”. Sonunda dar ünlü (ı. +A Ekiyle Oluşan Uzunluklar Yönelme hâli eki ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü ile birleşerek uzar: çagaa (<çaga+a) “çağaya”. güpleer (güple-er) “gürler”. depee (<depe+e) “tepeye”. -ee uzun ünlüleri ortaya çıkar: kiçee (<kiçi+e) “küçüğe”. -e eklenirken -aa. yıgnaap (yıgna-ıp) “toplayıp”.

-kA eki: Türkiye Türkçesinde bütün kelimelere. Türkmen Türkçesinde bu uyum daha çok 1. +kA eki: Şüphe edatı olarak kullanılan +kA’nın (< ki < erki) ünlüsü her zaman uzundur: barmıkaa (var mı acaba). Çünkü 3. görmään (görmeden). +kI eki: Türkiye Türkçesinde +ki şekliyle kullanılan ve dolayısıyla uyumu bozan bu ek de Türkmen Türkçesinde uyuma girer: arkadaakı (arkadaki). ääkit. -yAr eki: aydyaar (söylüyor). yuvarlak ünlüleri ilk hece dışında kabul etmemek yönünde olup kelimelerin ikinci heceden sonraki hecelerinde yer alan ünlüleri düzleştirmektedir. dovulçı (korkak). +rAk eki: düzüvlirääk (doğruca). Türkmen Türkçesi yazı dilinde oldukça sağlamdır: oodunçı (oduncu). hovplulık (korkma durumu). -yA eki: beryää (veriyor). Bazı eklerin (belirtme.(alıp kit-) “götür-”. işliyää (yapıyor). Edat. sıgmaan (sığmadan). baryaarkaa (gidiyorken).104 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I j. palav (pilav). göteryään (taşıdığı). 2. sınamdaakı (sinemdeki). -Ay eki: berääy (ver). öldürääymän (öldürmeyin). -ken şekliyle eklendiği için. düşündir. -InçA eki: açılınçaa (açılınca). ölinçää (ölünce). amanat (emanet). Büyük Ünlü Uyumu Türk dilinde genel bir kural olan bu uyum. . hecede genellikle düz ünlülü şekiller kullanılır: bölünici (bölünen). caahıl (cahil). gelyään (gelen). gapıl (gafil). şonuñkı (onunki). gelinçää (gelince). büyük ünlü uyumuna aykırı olan bu zarf-fiil eki Türkmen Türkçesinde uyuma girerek -ka şeklinde kullanılır: baryakaa (gidiyorken). Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu) Küçük ünlü uyumu Türkiye Türkçesine göre. alınçaa (alınca). gatıraak (çokça. çakyaa (çekiyor). kerven (kervan). atasınıñ (dedesinin). Türkmen Türkçesinde daha zayıftır. yetirmään (yitirmeden). çıkmazmıkaa (çıkmaz mı acaba).) yuvarlak ünlülü şekilleri bulunmaz: gün+i (günü). gelyää (geliyor). söygüli (sevgili). ayralıkdan (ayrılıktan). adamlarıñ. Türkmen Türkçesinde uyuma girmiştir: alamat (alamet). hecede bozulur. yaşındaakı (yaşındaki). k. tizrääk (çabucak). iyice).(düşündür-). diyyäär (diyor). +çA eki: barçaa “bütün”. çiişiklik (şişlik). Birleşme esnasında -h düşer. ilgi vs. gün+in (günün). hece arasında görülürken 3. edyään (yaptığı). Devamlı birlikte kulanılan iki kelimenin birleşmesi sonucu meydana gelen tek kelimenin ünlüsü uzar: aakel. ene (anne). bildirme. Yazı dilinin genel eğilimi. köynekçee “püskül”. -mAn eki: bermään (vermeden). Kaynaşma Sonucu Oluşan Uzunluklar “Hem” edatı çoğunlukla kendisinden önce gelen kelime ile birleşir. cahan (cihan). oglaam (< oglı hem) “oğlunu da”. Ünlü Uyumları 1. -yAn eki: beryään (veren). Uzun Ünlülü Diğer Ekler Türkmen Türkçesinde kullanılan bazı eklerin ünlüleri daima uzundur. Türkiye Türkçesinde uyumu bozan kelimeler ve ekler Türkmen Türkçesinde uyuma girer: alma (elma). gelyamikaa (geliyor mu acaba). gardaş (kardeş). Türkiye Türkçesinde uyuma girmeyen yabancı kökenli kelimelerin çoğu. ünlü ile biten kelimelerle birleştiği zaman kelimenin son ünlüsü ile edatın ünlüsü birleşerek uzar: atınaam (< atını hem) “atını da”. köprääk (çokça). yetääymesin (yetişmesin). näädeli (< ne edeli) “ne yapalım”. oturyaar (oturuyor). ımam (imam). baryaar (gidiyor). çayınaam (< çayını hem) “çayını da”. Türkmen Türkçesine Arapça ve Farsçadan giren birçok kelime büyük ünlü uyumuna uydurulmuştur: bahana (bahane). galandar (kalender). aşına (aşina).(< alıp kel-) “getir-”. ve 2.

galmak. ekin. ötük (delik). v. murtlak (gür bıyıklı). 2. ogrı (hırsız). g. Türkmen Türkçesinde söz konusu ünlülerde yuvarlaklaşma olmadığı için dudak uyumu bozulmuştur: böri (kurt). ben” kelimeleri ile “ben” ve “bu” kelimelerinin ek almış şekillerinde b. dokuzıncı (dokuzuncu). Arapça ve Farsça alıntı kelimelerdeki f ’ler p olur: sapar (sefer). m olur: miñ. öözimiz (kendimiz). Türkçe Kelimelerde Bazı birleşik kelimeler. orun (yer). d.Türkmen Türkçesi 105 Aşağıda verilen kelimelerden küçük ünlü uyumuna aykırı olanları gösteriniz. mende. dürli (türlü). gorkunçlı (korkunç). geda (köle). z”. “ts (Ц)” birleşik sesleri de bulunmaktadır. garın (karın). Türkmen Türkçesinde 2. gapı (kapı). “Bin. Patma (Fatma). Ortada her ikisi de bulunabilir: ähli (bütün. vermek. l. maña. garşı (karşı). goy. munlar. 1 Ünsüzler Türkmen Türkçesinde 23 ünsüz vardır. birer harfle gösterilmiştir. pil (fil). bilezik. iki. bermek. b. muña. ş. Kelime başında ise sadece h bulunur: hemme (bütün). öyümizi (evimizi). ependi (efendi). boncuk. gidensoñ (gidince). Ünlü Uyumunun Bozulması a. dañ (tan).(koy-). Türkiye Türkçesinde olduğu gibi uyuma girmemiştir: aglıdıbilmezdi (ağlatamazdı). -An sıfat-fiilinin üzerine soñ kelimesinin getirilmesiyle yapılan zarflar uyuma girmez: diyensoñ (deyince). Kelime sonunda iki h’den sadece hırıltılı olanı (x bulunur): çarx. gelin. Türkmen Türkçesinde “bol-“ şeklindedir. n. sonraki hecelerde bulunan ünlüler yuvarlaklaşarak uyuma girmiştir. barıberende (gidiverdiğinde). 4. Türkiye Türkçesinde kök ünlüsü yuvarlak olan kelimelerde. Türkmen Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Türkmen Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. Türkmen Türkçesinde b’dir: bar. Kelime başındaki kalın k’lar Türkmen Türkçesinde g olur: gar (kar). c. “var. Göroglı (Köroğlu). biradar (kardeş). h. binmek. f. Ancak alfabede 21 işaret kullanılmaktadır: “b. Türkçe asıllı bir kısım kelimelerin başındaki t’ler Türkmen Türkçesinde d olur: daaş (taş). . göremok (görmüyorum). süri (sürü). basıberdiler (basıverdiler). munuñ. pelek (felek). 3. armıt (armut). näxili (nasıl). kovgı (takipçi). Kalın ünlülerin yanındaki g ve k’ler kalındır: gapı. y. m. Ünite . k. nepaga (nafaka). hepsi). varmak” kelimelerindeki v. moncuk. Türkiye Türkçesi alfabesinde olduğu gibi kalın ve ince g ile kalın ve ince k. Yabancı Kökenli Kelimelerde Yabancı kökenli kelimelerin bir kısmı uyuma girmez: biganä (yabancı). mundan. ç. heceden itibaren Eski Türkçede olduğu gibi çoğunlukla düzdar ünlüler kullanılır. parx. s. t. barmak. Türkiye Türkçesinde “ol-“ fiili. ak. nusga (nüsha). Türkmen Türkçesinde s ve z sesleri de Türkiye Türkçesinden farklı olarak peltek telaffuz edilir ancak yazıda bu peltekliği gösteren herhangi bir işaret kullanılmaz. ñ. goyun (koyun). münmek. dövçi (savaşçı). gızıl (kızıl). r. dırnak (tırnak). şaglavuk (çağlayan). İnce ünlülerin yanında bulunan g ve k’ler incedir: gelmek. bilenok (bilmiyor). men. 5. haysı (hangi). meni. duuz (tuz). Türkiye Türkçesinden farklı olarak ñ sesi alfabede gösterilir. çorı (hizmetçi). Ayrıca Tükmen Türkçesinde kullanılan bazı Rusça kökenli kelimelerde “şç (Щ)”. Bugünkü Türkmen alfabesinde. 3. j. p.5. 6. gurı (kuru).

güpbi (cübbe). tonsuz ünsüzlerle biten kelimelere eklendiklerinde ünsüz uyumu bozulmaktadır. bulunma hâli eki +da. başda (başta). 11. ağaçdan (ağaçtan). Türkiye Türkçesinde baş ve ortadaki bazı b sesleri Türkmen Türkçesinde p olur: palta (balta). 15. Türkmen Türkçesinde görülmemektedir. Kelime içindeki mb. Kelime içindeki st sesleri ilerleyici benzeşmeyle ss olur: ussa (usta). Yukarıdaki iki maddede görülen değişmelere benzer değişmeler. eyerçi (eyerci). açarçı (anahtarcı). Türkmen Türkçesinde birçok ekin ünsüzü daima tonludur. dabara yazılır. Yabancı kökenli kelimelerde bulunan hemze (‫ . pıçak (bıçak). ayrılma hâli eki +dan. Bu yüzden söz konusu ekler. gaçdı (kaçtı). görülen geçmiş zaman eki -dI ve bildirme eki +dIr da daima tonlu ünsüzle kullanıldıkları için ünsüz uyumuna aykırı düşerler: öninçe (öncelikle). Türkiye Türkçesinde yaygın olan bu uyum. Ancak bunlar yazıda gösterilmez. 12.)ء‬ayın (‫ .ünsüzü. düvün (düğüm). yassık (yastık). ts yazılır ss okunur zs yazılır ss okunur gitse gisse yazsın yassın batsa bassa bozsun bossun çs yazılır şs okunur çl yazılır şl okunur içse işse saçlı saşlı açsa aşsa açlık aşlık çç(çc) yazılır şş okunur şc yazılır şş okunur agaççı agaşşı guşcagaz guşşagaz açcak aşşak (açacak) goşcak goşşak nd yazılır nn okunur ld yazılır ll okunur mende menne geldi gelli gelende gelenne güldi gülli st yazılır ss okunur sd. söyün. görüpdir (görmüş). mençe (bana göre). davara okunur.)ﻉ‬ha (‫ )ﺡ‬ve hı (‫ )ﺥ‬sesleri Türkmen Türkçesinde çoğunlukla g'ye dönüşür: bagıs ( bahs) rugsat ( ruhsat) bagt ( baht) talıg ( talih) cemagat ( cemaat) doga ( dua) 13. öy (ev).106 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 7. mm olur: gümmez (kümbez). 14. çeşitli eklemeler sırasında da meydana gelir. Türkiye Türkçesinde iç sesteki -ğ. Türkiye Türkçesindeki bazı iç ve son ses v’ler Türkmen Türkçesinde y sesine dönüşür: düye (deve). Türkmen Türkçesinde v olur: Bövür (böğür). düyşde (düşte). atdan (attan). Kelime içindeki b’ler v okunur: oba yazılır. ova okunur. dikdi (dikti). Türkmen Türkçesinde sadece d ile başlar: başda. Türkmen Türkçesinde eşitlik eki +çA ve yapım eki +çI daima tonsuz. 9. gapırga (kaburga). öçdi (söndü). 10. 8. Kelime başında bulunan ve p’den sonra gelen b ise v okunmaz: bermek. Türkiye Türkçesinde t ile de başlayabilen ekler. duvlı (tuğlu). . dassan (destan). zd yazılır ss.(sevin-). gubka (sünger). Ancak bu v Türkiye Türkçesindeki gibi değil. düvme (düğme). gövüs (göğüs). tümmek (tümbek) “tümsek”. zz okunur üstün üssün basdırmak bassırmak üstinlik üssünlük gızdırmak gızzırmak Ünsüz Uyumu Kelime içerisinde ve eklenme sırasında kullanılan ünsüzlerin tonluluk-tonsuzluk bakımından gösterdiği uyumdur. bolupdır (olmuş). çopan (çoban). altdan. iki dudak hafifçe büzülerek telâffuz edilir.

. b. c. öyüñ (evin). bilbil (bülbül). ünlü ile biten kelimelerin üzerine +nI. duzak (tuzak). Yalın Hâl Yalın hâl Türkiye Türkçesinde olduğu gibi eksizdir: abray (şöhret). n geniz n’sidir. çöle. bazen eksiz olarak kullanılır: cigerin daglayan (ciğerini dağlayan). galaa (gala+a) “kaleye”. çaganıñ (çocuğun). almaanı (elmayı). daglarıñ. ünsüzle bitenlerin üzerine +I şekliyle gelir. İkinci heceden sonra ekin yuvarlak ünlülü şekli yoktur: gözüñ (gözün).2 İyelik Ekleri agaam (amcam) üzümim (üzümüm) pulum “param” agaañ üzümiñ puluñ agası üzümi pulı agamız üzümimiz pulumız agañız üzümiñiz puluñız agası üzümi pulı 3. Ünlüyle biten kelimeler üzerine geldiğinde ise kelimenin son ünlüsüyle birleşerek uzun +A olur. ilgi hâli ekinin +ñ’li şekli vardır. ata (dede). Türkmen Türkçesinde de çokluk eki +lAr’dır: baylar (zenginler). Ancak. Bu ek diğer Türk lehçelerinde görülmez: obaañ adamları (obanın adamları). Türkmen Türkçesinde. göze. çatmaañ (çadırın). Yükleme Hâli Türkmen Türkçesinde yükleme hâli eki +(n)I’dır. Tablo halinde şöyle gösterilebilir: Teklik 1. Çokluk Eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. Kişi +(I)m +(I)ñ +I. İyelik Ekleri İyelik ekleri Türkiye Türkçesindeki gibidir. Kişi 2. bereyin (kızını vereyim). gözüm yaşı (gözümün yaşı). ü değil. üçüncü heceden itibaren u. il+i (ili). Ünite . depderler (defterler). e. -si’dir. geçiniñ (keçinin). köç ää (köçe+e) “köşeye”. Hâl Ekleri a. guşlar (kuşlar). +sI Tablo 5. kişiiñ (kişinin). yılkılar (atlar). Yükleme hâli. enesiniñ (annesinin). bu uzunluk yazıda gösterilmez: başa. 2. erenler (erenler). -i. Ancak ikinci heceden sonra küçük ünlü uyumu olmadığı için ek ve yardımcı ünlüler. ı. araa (ara+a) “araya”. ayrıca.5. Üçüncü şahısta ek daima -ı. saz+ı (sazı). yol+ı (yolu). -sı. i olur. Ancak. alma (elma). gızın oda özün uran (kendini ateşe atan).Türkmen Türkçesi 107 Şekil Bilgisi Çekim Ekleri İsim Çekim Ekleri 1. İkinci şahıs ekleri ise geniz n’si (ñ) iledir. Ayrıca ekin ünlüsü düz olup yuvarlak şekli görülmez: ataanı (atayı). +sI Çokluk +ImIz +(I)ñız +I. Yönelme Hâli Yönelme hali eki +A’dır. daglar (dağlar). Ek. aat (ad). Ünsüzle biten kelimeler üzerine geldiğinde +A olarak kullanılır. İlgi Hâli İlgi hâli eki Türkiye Türkçesindeki gibidir. İlgi hâli eki bazen Türkiye Türkçesinde olduğu gibi eksizdir: ceren balası (ceylan yavrusu). Bikeeñ ecesi (Bike’nin annesi). Kişi 3. suunı (suyu).

Şahıs -sIñ -sIñIz 3. ootdan (ateşten). iyelik ekleri alan kelimelerden sonra +nA şekliyle kullanılır. aşınamı (tanıdık mı?) 1. Tekli k Çokluk 1. Vasıta Hâli Türkmen Türkçesinde vasıta hâli eki için herhangi bir ek yoktur. Şahıs -m -k 2. olmasından. f. sınamdakı (sinemdeki). görülen geçmiş zaman. gılıcına (kılıcına). Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zamanın eki için -IpdIr kullanılır. Bildirme Kipleri 1. gözünde. h. Türkiye Türkçesindeki gibi +ça/-çe’dır ancak ekin tonlu şekli (+ca/+ce) yoktur: barça (bütün). Zaman ve Şekil Ekleri a. öñüne (önüne). Bulunma Hâli Bulunma hâli eki +dA’dır. fiilin sonundaki ünlü uzar: Fiil Çekim Ekleri . berdimi (verdi mi?). olmasında. a. 5. kölegeden (gölgeden). hikâye ve şart kiplerinde kullanılır. Şahıs Ekleri İş. Şahıs -ñ -ñIz 3. g. içki (içerdeki). ünlüyle biten bir file geldiğinde.108 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yönelme eki. Türkiye Türkçesindeki gibidir: oobasına (obasına). Ek. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri Bu ekler Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. şu kadar). aadatça (âdete göre). başda (başta). hızmatda (hizmette). “bilen” edatı ekleşmemiş biçimiyle vasıta ifadesi için kullanılmaktadır: çaga bilen (çocukla). Şahıs -ø -lAr 2. Şahıs -ø -lAr b. Şahıs ekleri iki türlüdür. hâl ve hareketin hangi şahıs tarafından yapıldığını gösteren bu ekler. yeññesi bilen (yengesiyle). Ayrılma Hâli Ayrılma hâli eki +dAn olup tonsuz şekli yoktur: atdan (attan). İyelik Kökenli Şahıs Ekleri Görülen geçmiş zaman. aşağıdakı (aşağıdaki). Ek Türkiye Türkçesinden farklı olarak ünlü uyumuna girer: arkadakı (arkadaki). şeylelik bilen (böylelikle). elden. Tekli k Çokluk 1. İyelik ekinden sonra araya n girer: aşagında (aşağısında). hikâye ve şart kipi dışında kalan bütün kiplerde kullanılır. öñünçe (önünde). kümüşden (gümüşten). yüklemin özne ile ilişkisini belirler. Soru Eki Soru eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +mI’dır. Ek yazıda kelimeye bitişik olarak yazılır: barmı (var mı?). gözünden. Eşitlik Hâli Eşitlik hâli ekinin kullanımı. Ek tek şekilli olup tonsuz şekli yoktur: günde. 4. öyine (evine). şunça (bu kadar. şonuñkı (onunki). garrıça (yaşlıca). gulça (kul gibi). Aitlik Eki Aitlik eki Türkmen Türkçesinde +kI’dır. ilde. İyelik ekinden sonra araya n girer: başından. ı. nayzadan (mızraktan). daşarda (dışarıda). yuvaşlık bilen (yavaşça). düynki (dünkü). Şahıs -(I)n -(I)s 2. yokmı (yok mu?).

tip şimdiki zaman: -yaar/-yäär ekindeki -r’nin düşmesi sonucu -yaa/-yää’li şekliyle kullanılır. yazmayaas (yazmıyoruz). 2. ikinci heceden sonra (yazılışta) -dı. -p yatıır” yardımcı fiilleriyle de ifade edilmektedir: . görmüş. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zaman eki -dI’dir. -mIş eki fiil çekiminde 3. -p duur. gelmeendiris (gelmemişiz). Birinci ve ikinci şahıslarda yuvarlak ünlülerden sonra. dili kesilmiş. gelmeendir (gelmemiş). ayrı ayrı kelimelerde kalıplaşmış şekilde (sövme. tip şimdiki zaman: -yaar/-yäär ekiyle kurulur. Türkiye Türkçesinde kullanılan -mIş. 3. gülmeyäärsiñiz. ikinci hecede -du.5. düşünmedik. Ünite . 2.) rastlanır. Bu ekin ünlüsü daima uzundur: baryaarın (gidiyorum) göryäärin (görüyorum) gülyäärin (gülüyorum) baryaarsıñ göryäärsiñ gülyäärsiñ baryaar göryäär gülyäär baryaarıs göryääris gülyääris baryaarsıñız göryäärsiñiz gülyäärsiñiz baryaarlar göryäärler gülyäärler Olumsuz şekli: barmayaarın (gitmiyorum). görmeyääris. Üçüncü şahıslarda (yazılışta) daima -dı. “ütülüp ölmüş. -p otıır. Bu ekin de ünlüsü uzundur: baryaan (gidiyorum) yazyaan (yazıyorum) bilyään (biliyorum) baryaañ yazyaañ bilyääñ baryaa yazyaa bilyää baryaas yazyaas bilyääs baryaañız yazyañız bilyääñiz baryaalar yazyaalar bilyääler Olumsuz şekli: barmayaan (gitmiyorum). barmayaañ (gitmiyorsun). gülmeyäärler. -di’dir. yazmayaa (yazmıyor). bilmeyääñiz (bilmiyorsunuz). tip şimdiki zaman: Şimdiki zaman Türkmen Türkçesinde “-p yöör. düşünmiş. -dü. -di şeklindedir. görmeyäär (görmüyor). geçmiş. görmediler. 3. geldim düşündim gördüm geldiñ düşündiñ gördüñ geldi düşündi gördi geldik düşündik gördük geldiñiz düşündiñiz gördüñiz geldiler düşündiler gördiler Olumsuz şekli: gelmedim. şahıslarda görülebiliyor: almış. -mUş öğrenilen geçmiş zaman eki. dokamaandırsıñız (dokumamışsınız). Türkmen Türkçesinde 19. yüzyıla kadar kullanılmıştır. almaandırsıñ (almamışsın). Şimdiki Zaman Türkmen Türkçesinde şimdiki zaman dört şekilde ifade edilmektedir. gelmediñ. ocağı gömülmüş. barmayaarsıñ (gitmiyorsun). 1. gelmişler vs. düşünmedi. bilmeyääler (bilmiyorlar). beddua vs. görmediñiz.Türkmen Türkçesi 109 alıpdırın (almışım) gelipdirin (gelmişim) dokaapdırın (dokumuşum) alıpdırsıñ gelipdirsiñ dokaapdırsıñ alıpdır gelipdir dokaapdır alıpdırıs gelipdiris dokaapdırıs alıpdırsıñız gelipdirsiñiz dokaapdırsıñız alıpdırlar gelipdirler dokaapdırlar Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “-maandır/-määndir” ekiyle yapılır: almaandırın (almamışım). etmiş” vs. dokamaandırlar (dokumamışlar). Bugün ise sınırlı şekilde.

Fiil köklerine iyelik eki almış “-an/-en” sıfat-fiil eki ve “yook” kelimesinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. tip şimdiki zaman: Türkmen Türkçesinde bir de sadece olumsuz şekli bulunan şimdiki zaman şekli vardır. ol görcek dääl (görmeyecek). Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -(A)r ekiyle yapılır. Bu eki alan fiillerin şahıs kavramı. Gelecek Zaman Türkmen Türkçesinde gelecek zamanın eki -cAk’tır. sen alcak dääl (almayacaksın). Diğer Oğuz grubu lehçelerinden farklı olarak -cAk ekinin üzerine şahıs eki getirilmez. men alcak (alacağım) men görcek (göreceğim) men gelcek (geleceğim) sen alcak sen görcek sen gelcek ol alcak ol görcek ol gelcek biz alcak biz görcek biz gelcek siz alcak siz görcek siz gelcek olar alcak olar görcek olar gelcek Olumsuz şekli: Gelecek zamanın olumsuzu. 2 5. zamirlerle ifade edilir. olar gelcek dääl (gelmeyecekler). Ünlü ile biten fiillerde iki ünlü kaynaşır ve uzun ünlü ortaya çıkar. Geniş Zaman Geniş zaman için. biz görcek dääl (görmeyeceğiz). çekimin sonuna “dääl” kelimesi getirilerek yapılır: men alcak dääl (almayacağım). siz gelcek dääl (gelmeyeceksiniz). “düş-” (inmek) fiilini “gelecek zaman kipinde tüm şahıslarla olumsuz çekimini yapınız. Bu oluşum sırasında hece kaynaşması meydana gelir ve “yook”un başında bulunan “y” ile birlikte bazı sesler düşer: okaamook (<okaanım yook) “okumuyorum” yazamook (<yazanım yook) “yazmıyorum” okaañook (<okaanıñ yook) yazañook (<yazanıñ yook) okaanook (<okaanı yook) yazanook (<yazanı yook) okaamzook (<okaanımız yook) yazamzook (<yazanımız yook) okaañzook (<okaanıñız yook) yazanzook (<yazanıñız yook) okaanooklar (<okaanları yook) yazanooklar (yazanları yook). aların (alırım) görerin (görürüm) okaarın (okurum) alarsıñ görersiñ okaarsıñ alar görer okaar alarıs göreris okaarıs alarsıñız görersiñiz okaarsıñız alarlar görerler okaarlar . 4. Kesin bir gelecek zaman ifadesi taşır. belirsiz gelecek zaman da denmektedir. 4.110 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I alıp yöörün (almaktayım) gelip yatıırın (gelmekteyim) alıp yöörsüñ gelip yatıırsıñ alıp yöör gelip yatıır alıp yöörüs gelip yatıırıs alıp yöörsüñiz gelip yatıırsıñız alıp yöörler gelip yatıırlar okaap otıırın (okumaktayım) gülüp duurun (gülmekteyim) okaap otıırsıñ gülüp duursuñ okaap otıır gülüp duur okaap otıırıs gülüp duurus okaap otıırsıñız gülüp duursuñız okaap otıırlar gülüp duurlar Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuz şekli yoktur.

Türkmen Türkçesi 111 Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuzu teklik 1. -gIn/-gUn 2. 3. Bu çekimde şahıs ekleri kullanılmaz. Gereklik Kipi Türkmen Türkçesinde gereklik çekimi iki şekilde ifade edilir. Onların yerine fiilin başına şahıs zamirleri getirilir. -sIn/-sUn 3. . 2. -Iñ/-Uñ/-ñ 3. olar sözlemeli dääl (söylememeliler). okaamarsıñız (okumuyorsunuz). almasa. galdırmalı dääldiris (kaldırmamalıyız). Ayrıca Türkiye Türkçesinde olduğu gibi “lazım” ve “gerek” kelimeleriyle de gereklilik anlamı sağlanmaktadır: bermek gerek (vermek gerek). üçüncü şahıslarda ise -“maz/-mez” ekiyle ifade edilir: almarın (almıyorum). -ayın/-eyin 1. men almalı (almalıyım) men sözlemeli (söylemeliyim) sen almalı sen sözlemeli ol almalı ol sözlemeli biz almalı biz sözlemeli siz almalı siz sözlemeli olar almalı olar sözlemeli Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “dääl” kelimesi ile yapılır: men almalı dääl. Ünite . almasak. ve 2. Birinci tip -mAlI ekiyle yapılır. iişlemeseler (çalışmasalar). biz sözlemeli dääl (söylememeliyiz). okaamazlar (okumazlar).Emir Kipi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Türkmen Türkçesinde de her şahıs için ayrı bir ek vardır: Tekli k Çokluk 1. bolsa gerek (olsa gerek). galdırmalı dääldirsiñiz (kaldırmamalısınız).Tasarlama Kipleri 1. almarsıñ (almıyorsun). eşitmek lazım (işitmek lazım). Şart Kipi Diğer Türk lehçelerinde olduğu gibi Türkmen Türkçesinde şart kipi -sA eki ile yapılır. bermeli dääldirsiñ (vermemeli). görmeris (görmüyoruz). görmez.5. -AlIIn/-AlI 2. b. galdırmalı dääldirler (kaldırmamalılar). siz sözlemeli dääl (söylememelisiniz). İkincisi ise -mAlI(dIr) ekiyle yapılır ve ekin sonuna şahıs ekleri getirilir. övrenmek gerek (öğrenmek gerek). men almalı dääl. Şart kipinde iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır. iişlemeseñiz (çalışmasanız). bersem (versem) alsam iişlesem (çalışsam) berseñ alsañ iişleseñ berse alsa iişlese bersek alsak iişlesek berseñiz alsañız iişleseñiz berseler alsalar iişleseler Olumsuz şekli: bermesem (vermesem).sInlAr/-sUnlAr . şahıslarda “-mar/-mer”. aytmak lazım (söylemek lazım). bermeseñ (vermesen). men almalı dääl. bermelidirin (vermeliyim) galdırmalıdırın (kaldırmalıyım) bermeli(dir)siñ galdırmalı(dır)sıñ bermeli galdırmalı bermelidiris galdırmalıdırıs bermeli(dir)siñiz galdırmalı(dır)sıñız bermeli galdırmalı Olumsuz şekli: Bu kipin de olumsuz şekli “dääl” kelimesiyle yapılır: bermeli dääldirin (vermemeliyim). bermeli dääldirsiñ (vermemelisin).

şekillerinde olabildiği gibi -ay. alan ekenim (almışmışım) gelipmişim (gelmişmişim) alan ekeniñ gelipmişiñ alan ekeni gelipmiş alan ekenik gelipmişik alan ekeniñiz gelipmişiñiz alan ekenler gelipmişler Şimdiki Zamanın Rivayeti Şimdiki zamanın rivayetinde.112 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I alayın (alayım) göreyin (göreyim) okaayın (okuyayım) al(gın) gör(gün) okagın alsın görsün okasun alalııñ göreliiñ okaalııñ alıñ görüñ okaañ alsınlar görsünler okasınlar Teklik 2. Rivayet Türkmen Türkçesinde fiillerin rivayet birleşik çekimi. görmääliiñ (görmeyelim). Bu çekimde şahıs ekleri kullanılmaz başa zamirler getirilir. okay (oku). görmesin. sen görmekçi dääl (görmek istemiyorsun). siz okamakçı dääl (okumak istemiyorsunuz). Olumsuz şekli: “-ma/-me” ekiyle yapılır: almaayım (almayayım). göräy (gör). okamasınlar (okumasınlar). 4. İstek Kipi Türkmen Türkçesinde istek kipinin ifadesi için -mAkçI eki kullanılır. alma/gın (alma). men görmekçi (görmek istiyorum) men okamakçı (okumak istiyorum) sen görmekçi sen okamakçı ol görmekçi ol okamakçı biz görmekçi biz okamakçı siz görmekçi siz okamakçı olar görmekçi olar okamakçı Olumsuz şekli: Olumsuzu “dääl” kelimesiyle yapılır: men görmekçi dääl (görmek istemiyorum). Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti Öğrenilen geçmiş zamanın rivayetinde -An ekli geçmiş zaman ekinin üzerine ‘eken’. -Ip/-Up ekli geçmiş zaman ekinin üzerine ise ‘-mIş’ gelir. -ay ekiyle de yapılabilir: alay (al). ‘eken’ ve “mIş” vasıtasıyla yapılır. Fiillerin Birleşik Çekimi 1. “algın” (al). olar okamakçı dääl (okumak istemiyorlar). şahıs “al”. alyaarmışım (alıyormuşum) başlayaamışım (başlıyormuşum) alyaarmışsıñ başlayaamışsıñ alyaarmış başlayaamış alyaarmışık başlayaamışık alyaarmışıñız başlayaamışsıñız alyaarmışlar başlayaamışlar gelyeer ekenim (geliyormuşum) gelyeer ekeniñ gelyeer eken gelyeer ekenik gelyeer ekeniñiz gelyeer ekenler . şimdiki zaman ekleri -yaar/yäär ve yaa/yää’nin üzerine “eken” veya “-mIş” gelir. biz okamakçı dääl (okumak istemiyoruz). c. okamaañ (okumayın). ol görmekçi dääl (görmek istemiyor).

Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi -Ip + dI ve -An+dI şeklinde kurulur. Fiil çekimlerinin hikâyesi -dI ekiyle yapılır.Türkmen Türkçesi 113 Gelecek Zamanın Rivayeti Gelecek zamanın rivayeti için hem “eken” hem de “mIş” kullanılır. görcek ekenim (görecekmişim) tapcakmışım (bulacakmışım) görcek ekeniñ tapcakmışıñ görcek eken tapcakmış görcek ekenik tapcakmışık görcek ekeniñiz tapcakmışıñız görcek ekenler tapcakmışlar Geniş Zamanın Rivayeti Geniş zamanın rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır. baryaardım (gidiyordum) gelyäädim (geliyordum) baryaardıñ gelyäädiñ baryaardı gelyäädi . görülen geçmiş zaman çekiminde olduğu gibi. şimdiki zaman ekleri -yaar/yäär ve yaa/yää’nin üzerine “-dI” eki gelir. alsa ekenim (alsaymışım) gelsemişim (gelseymişim) alsa ekeniñ gelsemişiñ alsa eken gelsemiş alsa ekenik gelsemişik alsa ekeniñiz gelsemişiñiz alsa ekenler gelsemişler Gereklik Kipinin Rivayeti Gereklik kipinin rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır. sooramalı ekenim (sormalıymışım) iişlemelimişim (çalışmalıymışım) sooramalı ekeniñ iişlemelimişiñ sooramalı eken iişlemelimiş sooramalı ekenik iişlemelimişik sooramalı ekeniñiz iişlemelimişiñiz sooramalı ekenler iişlemelimişler 2. iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır. Hikâye Bu kipte. aydıpdım (söylemiştim) berendim (vermiştim) aydıpdıñ berendiñ aydıpdı berendi aydıpdık berendik aydıpdıñız berendiñiz aydıpdılar berendiler Şimdiki Zamanın Hikâyesi Şimdiki zamanın hikâyesinde.5. biler ekenim (bilirmişim) aaglaarmışım (ağlarmışım) biler ekeniñ aaglaarmışıñ biler eken aaglaarmış biler ekenik aaglaarmışık biler ekeniñiz aaglaarmışıñız biler ekenler aaglaarmışlar Şart Kipinin Rivayeti Şart kipinin rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır. Ünite .

Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı bakıpsam (bakmışsam) gelipsem (gelmişsem) bakıpsañ gelipseñ bakıpsa gelipse bakıpsak gelipsek bakıpsañız gelipseñiz bakıpsalar gelipseler .sesi gelmez. Birincisinde şart ekiyle hikâye eki arasına şahıs eki gelir.(< er-) cevherî fiilinin hikâye şekli olan -dI getirilerek yapılır. durcakdım (duracaktım) gülcekdim (gülecektim) durcakdıñ gülcekdiñ durcakdı gülcekdi durcakdık gülcekdik durcakdıñız gülcekdiñiz durcakdılar gülcekdiler Geniş Zamanın Hikâyesi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi.sesi bulunmaz. gitmelidim (gitmeliydim) bakmalıdım (bakmalıydım) gitmelidiñ bakmalıdıñ gitmelidi bakmalıdı gitmelidik bakmalıdık gitmelidiñiz bakmalıdıñız gitmelidiler bakmalıdılar 3. basit çekimlenmiş fiiller üzerine i. barsamdım/barsadım (gitseydim) bilsemdim/bilsedim (bilseydim) barsañdıñ/barsadı bilseñdiñ/bilsedi barsadı/barsadı bilsedi/bilsedi barsakdık/barsadık bilsekdik/bilsedik barsañızdıñız/barsadıñız bilseñizdiñiz/bilsediñiz barsalardılar/barsadılar bilselerdiler/bilsediler Gereklik Kipinin Hikâyesi Gereklik kipinin hikâye çekiminde de gereklik eki ile hikâye eki arasında -y. İkincisinde ise şahıs eki yalnızca sonda bulunur ancak gereklik kip eki ile -dI eki arasına Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -y. Şart Fiillerin şartlı birleşik çekimi -sA ekiyle yapılır. diyerdim (derdim) alardım (alırdım) diyerdiñ alardıñ diyerdi alardı diyerdik alardık diyerdiñiz alardıñız diyerdiler alardılar Şart Kipinin Hikâyesi Şart kipinin hikâyesi iki şekilde çekimlenir.114 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I baryaardık gelyäädik baryaardıñız gelyäädiñiz baryaardılar gelyäädiler Gelecek Zamanın Hikâyesi -cAk + dI yapısı kullanılır. aynı ek en sonda da bulunur.

Türkmendirin (Türkmenim) men Türkmen (Türkmenim) Türkmen(dir)siñ sen Türkmen Türkmen(dir) ol Türkmen Türkmendiris biz Türkmen Türkmen(dir)siñiz Siz Türkmen Türkmen(dir)ler olar Türkmen 2. Öğrenilen Geçmiş Zaman İsim çekiminin öğrenilen geçmiş zamanı iki şekilde yapılır. okuvçımışın (öğrenciymişim) iişçimişim (işçiymişim) okuvçımışıñ iişçimişiñ okuvçımış iişçimiş okuvçımışık iişçimişik okuvçımışıñız iişçimişiñiz okuvçımışlar iişçimişler İkinci şekilde “eken” kelimesi kullanılır. İmek ve eken İle Yapılan İsim Çekimi 1. Geniş (veya Şimdiki) Zaman İsmin sonuna şahıs ekleri veya ismin başına şahıs zamirleri getirilerek yapılır. Birinci şekilde -mIş eki kullanılır. bilmelisem (bilmeliysem) durmalısam (durmalıysam) bilmeliseñ durmalısañ bilmelise durmalısa bilmelisek durmalısak bilmeliseñiz durmalısañız bilmeliseler durmalısalar d. Ünite .5.Türkmen Türkçesi 115 Şimdiki Zamanın Şartı alyaarsam (alıyorsam) bilyäärsem (biliyorsam) alyaarsañ bilyäärseñ alyaarsa bilyäärse alyaarsak bilyäärsek alyaarsañız bilyäärseñiz alyaarsalar bilyäärseler Gelecek Zamanın Şartı barcaksam (gideceksem) gülceksem (güleceksem) barcaksañ gülcekseñ barcaksa gülcekse barcaksak gülceksek barcaksañız gülcekseñiz barcaksalar gülcekseler Geniş Zamanın Şartı alarsam (alırsam) gelersem (gelirsem) alarsañ gelerseñ alarsa gelerse alarsak gelersek alarsañız gelerseñiz alarsalar gelerseler Gereklik Kipinin Şartı Gereklik kipinin hikâye çekiminde de gereklik eki ile şart eki arasında -y.sesi bulunmaz. .

+çIlIk: İş ve meslek isimleri yapar: +çI ve +lIk eklerinin birleşmesiyle oluşmuştur: alamançılık (çoğulculuk). İsimden İsim Yapan Ekler +baaz: Farsça kökenlidir. zengin). karzdaar (borçlu). eyerçi. +çI/+çU: Meslek isimleri ve karakter özelliği belirten kelimeler türetir: yapar: dövçi (savaşçı). Görülen Geçmiş Zaman -dI ekiyle yapılır. pişikcagaz (kediceğiz). dayhançılık (çiftçilik). +hoor: Farsça kökenlidir: gamhoor (sırdaş). zenehdaan (yanak). haalıçı (halıcı). Türkmençe. aynı köyden).116 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I baar ekenim (varmışım) mergen ekenim (nişancıymışım) baar ekeniñ mergen ekeniñ baar ekeni mergen ekeni baar ekenik mergen ekenik baar ekeniñiz mergen ekeniñiz baar ekenler mergen ekenler 3. maldaar (mal sahibi). naharhaana (yemekhane). Nesnenin konulduğu yeri belirten isimler türetir: güldaan (vazo). çaayhoor (çay içen). Meslek adları yapar ve sıfat türetir: zergär (kuyumcu). tek. yaycık (küçük yay). ceñbaz (savaşçı). vatandaş. garakçı (haydut). puldaar (paralı. dövürdeş (çağdaş). gandaar (katil). biizar (çaresiz). bar+ça (bütün). basavulçılık (yağmacılık). gepbaaz (güzel konuşan). okuvçı (öğretmen). +daar: Farsça kökenli olup Türkçedeki +lI gibi isimlerden fiil yapar: candaar (canlı). bir tanecik). gergezdaan (avare). käärdeş (meslektaş). biipayan (fani). +gäär/+käär: Farsça kökenlidir. küyzegäär (çömlekçi). çaaydaan (demlik). cogapkäär (sorumlu). ayrıca dil ve lehçe adları türetir: kitapça (kitapçık). gıızcagaz (kızcağız). govgaçı (kavgacı). taycagaz (taycık). baalacık (yavrucuk). işgär (memur). Arapça. yekeçe (yalnız. biitaraplık (tarafsızlık). Bir şeye düşkünlük bildiren veya karakter özelliği belirten sıfatlar türetir: masgara+baaz (soytarı). galamdaan (kalemlik). ganhoor (katil). halı+ça (küçük halı). depderçecik (küçük defter) +çA: Çoğunlukla küçültme ifade eder.sesi girmez: baydım (zengindim) iişçidim (işçiydim) baydıñ iişçidiñ baydı iişçidi baydık iişçidik baydıñız iişçidiñiz baydılar iişçidiler Yapım Ekleri 1. yolbaşçı (lider). gepçi (dedikoducu). Ünlü ile biten kelimelerde araya -y. humarbaaz (kumarbaz). pa- . eşitlik ve beraberlik ifadesi belirtir: aatdaş (adaş). +dAş: Ortaklık. küpça (küçük testi). guşçu (kuşçu). şakacı). gudaçılık (dünürcülük). biidövlötlük (yoksulluk). söövdagäär (tüccar). +cIk: Sevgi ve küçültme ifade eden kelimeler yapar: yaşacık (gencecik). atcagaz (atcık). pikirdeş (fikirdeş). +cagaz: Sevgi ve küçültme işlevli kelimeler türetir: buucagaz (bu kadarcık). yakınlık. bii+akıl (akılsız). bii+: Olumsuzluk ifade eden Farsça ön ektir: bii+acal (vakitsiz). gürrünçi (meddah). oobadaş (köydeş. günakäär (günahkâr) +haana: Farsça kökenli bir ektir: çaayhaana (çayhane). egindeş (aynı boyda). kitaphaana (kütüphane). meyaahaana (meyhane). +daan: Farsça kökenlidir. hilebaz. oyun+baaz (oyun bozan. küldaan (küllük). caydaar (uygun).

İşlek değildir: goñursı (kahverengimsi). zeraarlı (zararlı). guraksı (kuru gibi). geze.(hapşır-). suvcar.(hiçbir şey bilmiyormuş gibi davran-). heñkir. näätanış (yabancı). 2.(çay içmek iste-). daaglık (dağlık).(sulan-). ünde.(acık-). nääsaglık (hastalık). arassala-(temizle-). giicik. or(u)na.(nişan almak). çañcar. zompulda. +(I)mtIl/+(U)mtUl: Renk adlarına gelerek benzerlik ve gibilik ifade eder. İşlek değildir: haykır-.(kendini mutlu göster-). küçüklük gibi anlamlar katar: açıgraak (açıkça). nääzirge. aazal.(çoğal-). añırraak (daha ileri). çaaysıra.(uğulda-). pışırda.(git-).(mırıldan-).(nazlan-). güvvülde. ellik (eldiven). giiñe. ertirlik (sabahlık). İsimden Fiil Yapan Ekler +A-: İsimlerden olma ve yapma ifade eden fiiller türetir: daşa. gövünlik (teselli).(kül rengine gir-). mestirgemek (mest olmak).(terle-).(seslen-).(yaklaş-).(gecik-). derle. şäherli (şehirli). saçlak (gür saçlı). pesel(alçal-. +lA-: Oldukça işlektir: abayla. hadımsıra. gülümse-).(azal-).(kısal-).(hıçkıra hıçkıra ağla-.(müjdelemek). külcer. gövşülde. nääraazılık (memnuniyetsizlik). yaazıklı (günahkâr).(oyalan-). eginlek (geniş omuzlu). biirik.(yağlan-). öñlük (önlük). sözle. +(I)rgA-/+(U)rgA-: İşlek değildir: ısırga. +sIz: +lI ekinin olumsuz şeklidir: gaarsız (karsız).(sına-).(açıkla-).(gümbürde-). mılaayımsıra. alkımla. boşa-.(gül-. +lI: İsimlerden sıfat yapar: agırılı (sıkıntılı). geple.(göğer-).(topla-). anıkla.(delir-). azal-). arakhoor (içki içen). hüñürde.(hafifçe tozlan-). . basımraak (çabucak).(başar-). öyli (evli). +gIr-/+kIr-: Yansıma kelimelere gelerek bunlara ait hareketleri ifade eden fiiller türetir. sözlük. sessiz. yaazıksız (günahsız). İşlek değildir: garamtıl (siyahımsı). gövreli (hamile).(taşı-). İşlek değildir: aacık.(konuş-). gopbaamsı (biraz kibirli). +sI: Benzerlik ve gibilik ifade eder.(incel-).(ağar-). yalñışsız (hatasız). düyşürge.(ukalalık yap-).(düş gör-). +Ar-: Genellikle renk isimlerine gelerek geçişsiz fiiller türetir: gööger. gözük-.(fısılda-). cemle. delire. +lAk: Aşırılık bildiren sıfatlar yapar.(sıkıl-). näädan (cahil).(ot ayıkla-).(az terle-). diişlek (iri dişli).(eski-). nääümit (ümitsiz).(golla-).(otlat-). İşlek değildir: yagcar. +raak/+rääk: Üzerine geldiği isme aşırılık. uluraak (daha büyük). +dA-: Daha çok ses taklidi isimlerden fiil yapar: golda. caylı (uygun). böölekle.(genişle-). İşlek değildir: garankıra.(koku almak için burnunu çekiştir-). murtlak (gür bıyıklı). aagar. +nää: Farsça olumsuzluk yapan bir ön ektir: nääçar (çaresiz).(öfkelen-). +lIk/lUk: Türkiye Türkçesinde olduğu gibi soyut ve somut isimler yapar: amanlık (esenlik).Türkmen Türkçesi 117 arahoor (rüşvetçi). gıısgal. Aşgabatlı. öçügsi (biraz solgun). kemsiz (eksiksiz). taşla.5. hemişelik (süreklilik). allaçsız (çaresiz). söyüncile. bozar-. +rA-: Olma bildiren fiiller türetir. daarık. +sIrA-/+sUrA-: Kişinin kendisini olduğundan farklı gösterdiğini bildiren fiiller türetir: akılsıra. doostluk (dostluk). yılgır. +k-: İsimlerden geçişsiz fiiller türetir. möönsüre.(birleş-). iinçel. +(A)l-: Sıfatlardan olma bildiren fiiller türetir. çıgcar. +cAr-: Geçişsiz fiiller türetir. İşlek değildir: sakgallak (gür sakallı). kitüvli (öfkeli). otar. gaharlı (sinirli). gözlük.(konuş-). ssına. bağır-). yaaşa(yaşa-). benzerlik. duuzsuz (tuzsuz). ota. göögümtül (mavimsi). yekesire-(yalnızlık çek-). güpürde. pışgır. yakımsız (kötü).(yerleş-).(atmak).(bağla-).(alaca karanlık ol-). İşlek değildir: köpel. ug(u)ra. Ünite . añsalık (kolaylık). köprääk (daha çok).(fırla-). baagla.(parçalara ayır-). ökde.

ötüm (tesir). gülünç). gülki (komuk. -gAk: Sıfat türetir: bozgak (bozguncu). . çapgın (talan). yüzüci (yüzücü). dip not). övgi (övgü). begenç (beğenme. yazgıt (yazgı). -gI/+kI-: Soyut ve somut isimler türetir: algı bergi (alış veriş). deşik (delik). seyyar). çekinceñ (çekingen). keser (dokuma sırasında halının tüylerini kesmeye yarayan eğri bıçak). boyag (boya). göterici (vinç). sınag (deney). çıdam (sabır. köplenç (çoğunluk). kapı kolu vb. çıkgıt (çıkacak yer. -mA: İsim ve sıfat türetir: gurama (tesis. yatalga (yatakhane). sözlem (cümle). bazı kalıcı isimler de türetmiştir: sıırtmak (düğüm). buyruk.118 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 3. çüyrük (çürük). görev). gıınanç (üzüntü). algır (yırtıcı). ayralık (ayrılık). iskele). gızzırma (sıtma). -g: Somut ve soyut isimler türetir. -gIt/-gUt: Soyut ve somut isimler türetir: salgıt (vergi). basgı (korku). uçgun (kıvılcım). gorkak (korkak). oymak (yüksük). -gIç/-gUç: Nesne isimleri türetir: oturgıç (sandalye). yitirim (kayıp). düzgün (kural. istek).. yarag (silah). İşlek değildir: bezeg (süs). -gAnçAk: Somut isimler türetir. çızgıç (cetvel). çıkalga (çıkış). över (övgü). çatı). duyarlı). göçer (göçebe). -Ar: Genellikle somut isimler türetir: akar (ark. kovgı (takipçi). dökme). örtü). gaymak (kaymak). kaçamak). tayak (sopa). sıpalga (bahane. tutacak yer). gaabancañ (kıskanç). yorgut (rüya tabiri). okalga (okuma salonu). gızma (öfkeli). -mAk: İsim-fiil eki olan bu ek. boguk (boğuk). içki. uçucı (uçucu. -gIn/-gUn: İsim ve sıfat türetir: coşgun (coşku). övünceñ (kendini çok öven). sebep. dilim. -cAñ: Karakter özelliği yansıtan sıfatlar türetir: utancañ (utangaç). yarancañ (dalkavuk). göreç (göz bebeği). sızgır (hassas. çakmak. -ç: Dönüşlü fiiller üzerine gelerek sıfat ve isim türetir: ayılganç (korkunç). yumılgı (yumulu). sovfut (para). -(A)lgA: Genellikle yer ve mekân isimleri türetir: duralga (durak). yaşmak (yaşmak. hücum). oynatgı (köçek). ösgün (gelişkin). bezgek (bezmiş. gopgun (gürültü). üyşmek (yığın. küme). sargıt (vazife. pıçak (bıçak). cansız). guyguç (huni). -gIr/-gUr: Fiilden sıfat yapar: kesgir (keskin). seçkin). bulaşık (karışık. -IcI/-UcI: Fiillerden nitelik bildiren isim ve sıfatlar türetir: sürüci (sürücü). sorag (soru). İşlek değildir: ilgençek (kıskaç). bilim (bilgi). -(A)k: İsim ve sıfat türetir: bölek (parça). bulancak (bulanık). gargınç (beddua. eşik (örtü). tutar (sap. iinelge (iniş. böölek (bölüm). iildirgiç (çengel. -Ik/-Uk: Sıfat ve isim türetir: artık (fazla). bişgek (çabuk pişen). keser (halı bıçağı). tutaç (tutacak). dere). sevinç). adım (adım). sivri). pilot). dileg (dilek). düşelgi (döşeli). -(I)m/-(U)m: Somut ve soyut isimler türeten işlek bir ektir: basım (çabuk). guyma (döküm. askı). goşgı (şiir). çozgun (akın. çeker (çekmece). bergi (borç). yangıç (yakıt). dövünçek (paket). öçgün (solgun. bıkmış). ötgür (keskin. yetik (tanıdık). basgançak (basamak). kaide). söögünç (küfür). söveşçeñ (mücadeleci). göçme (mecazi. geyim (elbise). tabşırık (emir. açar (anahtar). orak. berim (hediye). guvanç (kıvanç). gizlençek (gizlenecek yer). tutgur (çabuk kavrayan). darak (tarak). geçelge (geçit). bulanık). bozguç (silgi). kuruluş). bürelgi (örtülmüş). taaygak (kaygan). süzgüç (süzgeç). duygur (çabuk sezen). kargış). gapak (kapak. Fiilden İsim Yapan Ekler -(A)ç: Nesne isimleri yapar: gısaç (mengene). govurma (kavurma). saylama (seçme. ooymak (çukur). gızgın (kızgın). gaçgak (kaçak). gülek (çok gülen). iirgin (bıkkın). düşgür (çabuk kavrayan). yapık (kapalı). yapışgak (yapışkan). ööndürici (üretici). yatak. -çAk: Araç adları ve kalıplaşmış isimler yapar: sallançak (salıncak). dayanıklılık).

görmez göz. mizemez baylık (bitmez tükenmez. İşlek değildir: gutarañkırla. tapşırcak gepim (söyleyecek sözüm). şarlavuk (çağlayan). hızlı at). çapar at (koşar. okal. bolmaz iiş (olmaz iş). duuşuş. gelcek yıl (gelecek yıl).(doldur-).(kaldır-). üyşür. Türkmen Türkçesinde görülen başlıca sıfat-fiil ekeri şu şekildedir: -An: Geniş zaman sıfat-fiilidir: alan (almış olan). yıgnan. Fiilden Fiil Yapan Ekler -(I)l-:Geçişli ve geçişsiz fiillerden edilgen fiil yapar: aydarıl-(yıkıl-). Olumsuzu -mAdIk şeklindedir: bildik kişi. övün-. -t-: Sık kullanılan bir ettirgen çatı ekidir: başart. bakyaan süri (baktığım sürü). köpelt. görer göz (görür göz). bildir-. aazalt(azalt-). bolar iiş (olur iş). az da olsa görülen.(sarıl-). Olumsuzu -mAz’dır: akar suv (su).(yutkun-).(varmak üzere ol-). -dIr-/-dUr-: Ettirgenlik ekidir ve tonsuz şekilleri yoktur: alışdır. -AñkIrlA-: Hareketin bitmek üzere olduğunu belirten fiiller türetir. iişlencek iiş (yapılacak iş). Aydyaan (söylediği). galan zat (kalan şey). vepa vermedik (vefa vermeyen).(bakış-). ıssılat. eşidildik ovaaz (tanıdık ses). lovurdavuk (parlak.(toplan-). kırpıntı). yıgnal. uruş.(arkasına bindir-). ornaş(yerleş). tapılmadık köynek (bulunmayan gömlek). uçur-. yazılmacak hat (yazılmayacak mektup). tayyaar bolmalı zaman (hazır olunacak zaman). -gAn: -An şeklinde olan geniş zaman sıfat-fiilinin. İşlek değildir: giriz (girdir-). durcak yer (duracak yer).(çoğalt-).(dön-).(karşılaş-).(vuruş-). otugan (otçul).5. eylegen (eyleyen). ötür. düvün.(okun-).(başar-). göçür-.(çıkar-. cagırdat. -cAk: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: okacak oglan (okuyacak oğlan). garaş. çörek bişiryään işçiler (ekmek Sıfat-Fiiller . gelen adam. -(I)ş-/-(U)ş-: İşteş çatı ekidir: aylanış. içir-. hızlavuk (fırıldak). garan.(geçir-). yıgnaşdır.(toplat-). çapdır.(azalt-). yalñışmaz adam (hatasız insan). emdir. bercek zadım (verecek eşyam). artık). peselt. hışırdavuk (hışırtılı ses çıkaran).(ısıt-). sooraş. artlaşdır. horlan. yasal. taşlandı (döküntü.(korkut-). okat. gören son (gördükten sonra). soruştur-).(böldür-). özgeryään bir devir (değişen bir devir). getirgen caayında (getirdiğin yerde). İşlek değildir: gırındı (yonga).(geri döndür-). görüş-.(yapıl-). ogurlat.(bağlan-). dövündi (kırık.(şakırdat-).(okut-). -(A)r-: Ettirgen ve oldurgan fiiller türetir: gaytar. başlan-. -(I)n-/-Un-: Dönüşlülük ekidir: aylan.(veril-). bezel. ııncal. -Ir-/-Ur-: Ettirgen ve oldurgan fiiller türetir: bitir-. görmedik zat (şey). yetir. beril.(aşağılan-). 4. çırmaş. satılmaz zat (satılmaz şey). çıkart-. Ünite . gönükdir.(dolaş-). ürküz (ürküt-). uzat-.(bitmek üzere ol-). geçdik köpri (geçilmiş köprü). eltmeli adres (iletilecek adres) -yAAn: Geniş zaman sıfat-fiilidir. zenginlik).(paylaştır-). turuz. -gAn’lı şeklidir: bilgen (bilen). gorkuz.Türkmen Türkçesi 119 -IndI: (<-In+dI): Somut anlamlı isimler türetir. geçen gün (geçmiş gün). gopar. -kez-: İşlek değildir: görkez. iişlään yeri (çalıştığı yer).(toplan-). sök-). ışıltılı).(ulaştır-). sorayaan (soran). baaglan. dargat.(yönelt-). dooldur.(ağrısı din-. tapındı (buluntu). geçir-. büren-(bürün-).(topla-). -Ar: Geniş zaman sıfat-fiilidir.(koştur-). -Iz-/-Uz: Ettirgenlik ekidir.(bakın-). eziizini yitiren gözlekçi yaalı (sevgilisini yitiren âşık gibi). -mAlI: Gelecek zaman anlamı veren gereklik sıfat-fiilidir: geçmeli köpri (geçilecek köprü). bööldür. gısıl. caytart. -v(Uk): İsim ve sıfat türetir: cürlevük (düdük).(kısıl-). öçür.(soruş-. gider.(dağıt-).(göster-). kırıntı).(yerleştir-). rahatla-).(ısıt-). tutar kol (el). yıldıravuk (parlak). bilmedik kişi.(söndür-). gülüş-.(kaçır-). kesindi (kesinti. -dIk: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir.(süslen-).(emzir-). güler yüz. okaan kitabım (okuduğum kitap). çıkar-. yeteñkirle.

yıglışıban (toplanıp). okadıkça (okudukça). işläände (çalıştığında). koruyucu ünsüz y gelmez. -dIkçA/-dUkçA: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. gitmeziñizden öñürti (siz gitmeden önce). yuvmak (yıkamak). otırkaan (sen otururken). berip (verip). İsim-fiil ve sıfat-fiillerden farklı olarak isim çekim eklerini almazlar. gaana gaana (kana kana). -a/e(y)/-I. sooramak (sormak). gelcekkää (gelecekken). bolınçaa (olunca). -yAr: Şimdiki zaman sıfat-fiilidir: Türkmenistanda çıkyār curnallar (Türkmenistanda çıkan dergiler). bilinçää (bilince).120 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I pişiren işçiler). güle güle. kendisinden sonra yönelme hâl eki geldiğinde uzar: almak. 1. Zarf olarak kullanılan bu şekiller bazen de yardımcı fiillerle birlikte birleşik fiil oluştururlar. golaylaşdıkça (yakınlaştıkça). baryakaa (giderken). diydikçe (dedikçe). geliber. . gorkup (korkup). -InçAA: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir: açılınçaa (açılınca). galınçaa (kalınca). yöriş (yürüyüş). Ayrıca bu ekin üzerine şahıs ekleri de gelir: alankaam (ben almışken). gülyär çaga (gülmekte olan çocuk). çıkaranda (çıkardığında). -mAAn: Türkiye Türkçesindeki “-mAdAn” ekine karşılık gelir: almaan (almadan). -mA: Seyrek olarak iş adları yapar: deñeşdirme (karşılaştırma). gaydalı bääri (döneli beri). övrenmek (öğrenmek). gamçılap (kamçılayıp). Ancak. -Ip/-Up: Türkmen Türkçesinde en çok kullanılan zarf-fiil ekidir. aytmak (söylemek). gideliñ bääri (gittiğinden beri). Türkmen Türkçesinde kullanılan fiiller Türkiye Türkçesine göre daha azdır. gısganmaan (kıskanmadan). garadıkça (baktıkça). gülende (güldüğünde). Bu durumda ek -p biçiminde görülür: açıp. Zarf-Fiiller Hareket Adları (İsim-Fiiller) Hareket adları. aydaber. -(I)ş/-(U)ş: Diğer hareket adları kadar işlek değildir: aydış (söyleyiş). duruş (durma. iişlep başlalı bääri (çalışmaya başlayalı beri). -(I)ban: Eski Anadolu Türkçesinde kullanılan bu ek. 3. soraşa soraşa. kiriş (kiriş). çekiber (çekiver-). yaaşayış. garamazımdan ozal (ben bakmadan önce). Şahsa ve zamana bağlı olmayan mücerret fiil şekilleridir. -AndA: Sıfat-fiil eki olan -An ekinin üzerine bulunma hâli ekinin getirilmesiyle oluşmuştur: begenende (beğendiğinde). iişledikçe (çalıştıkça). çıkış. -mAk: Mastar ekidir. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -mAk. yaatlama (hatırlama). aglay aglay (ağlaya ağlaya). alanda (aldığında). Ekin ünlüsü. boldukça (oldukça). öldürmään (öldürmeden). görünüş. gidyään yerimiz (gitmekte olduğumuz yer). sözlemään (konuşmadan). ünsüzle biten fiiller üzerinde -(I)p biçiminde kullanılır. Ekin -n ünsüzünün düşmesi sonucunda oluşmuştur. 2. gitcekkää (gidecekken). yetenlerinde (yetiştiklerinde). sözleyään adam (konuşan adam). bişirme (pişirme). anlap (anlayıp).(geliver-). düşüber. -mA ve -(I)ş ekleriyle yapılır. duruş). dergamankaak (biz dağılmışken). almaaga (almaya). yöräp (yürüyüp). günümüz Türkmen Türkçesi eserlerinde ön sesteki g ünsüzünü düşürerek -alı/-eli şeklini almıştır: gelelimiz bääri (geldiğimizden beri).(düşüver-) -AlI: Klasik dönem Türkmen eserlerinde -galı/-geli şeklinde olan bu ek.(söyleyiver-). bermään (vermeden). -kAA: Türkiye Türkçesindeki “iken” anlamını verir. -mAzdAn: Eklendiği fiile “-madan/-meden” anlamı verir: iymezden öñ (yemeden önce). ünlü ile biten fiiller üzerine. dokalmayaan halı (dokunmayan halı). nalış (inleyiş). alankaañ (sen almışken). gülmääge (gülmeye). eşitme (işitme). Kelimenin son ünlüsü ile ekin ünlüsü birleşir. -(I)p zarf-fiil eki.-U: Tekrar gruplarında ve birleşik fiil yapılarında kullanılır: dura dura. boluş (oluş). Türkmen Türkçesinde seyrek olarak kullanılır: diyban (deyip). ölmezinden ön (ölmeden önce). yaadamaan (yorulmadan).

birentek (birçok). isimlere geldiği gibi gelir. Ol özi rus dilini govı bilyäär. (Bahargül. biiri (birisi). öözi. Ünite . (O adam kendisinin görevini düşünüyor). ancak araya n girer: munı (bunu). iñ kiçisine bolsa Cahan diyerdiler. kimdir biiri (biri. birisi). öözüñ. (Bunu ben kendim yazdım). şonı. bazısı. öözüm. . Belirsizlik Zamirleri Nesneleri belirsiz bir şekilde temsil eden zamirlerdir. olar (onlar). hiiç haysısı (hiç birisi). her haysı (her biri). hâli meni seni onı bizi sizi oları Bul. birnääçesi (birkaçı. şona. Oglan bu çopanların her haysına bir goşovuç gızıl berdi. şolar (şunlar). Bahargül. bazı). hiiç kim (hiç kimse). (Kolhozcuların birkaçı evine döndü). öözleri Munı men öözüm yazdım. pılan (filan). hol (şu). ortancısına Gülruh. (Bunların büyüğüne Nigâr. külli (hepsi).3 Türkmen Türkçesinde Kişi Zamirlerinin Hal Ekleriyle Çekimi b. şuu (şu). Kolhozçıların birnääçesi öyüne gaytdılar. holar (şunlar). Türkmen Türkçesinde teklik zamirleri: buu (bu). Dönüşlülük Zamiri Dönüşlülük zamiri “ööz”dür. ondan. öözüñiz. meniñ saña sargacak zadım şular. onuñ. şonda. Türkmen Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: beyleki (başkası). hâli mende sende onda bizde sizde olarda Ayr. İşaret Zamirleri Nesneleri işaret yoluyla karşılayan zamirlerdir. benim sana ısmarlayacağım şeyim şunlardır). şunda. öözümiz.Türkmen Türkçesi 121 Kelime Türleri Zamirler a. Şonı getirip berersinmi? (Şunu getirip verir misin?). ortancasına Gülruh. hâli menden senden ondan bizden sizden onlardan Eşt. şuña. Ol adam özüniñ vezipesine düşünyäär. (O kendisi Rus dilini çok iyi biliyor). Hâl ekleri işaret zamirlerine de. şondan. ol (o) . hemmesi (hepsi).5. hiiç bir zaat (hiçbir şey). “Şol” zamiri hâl eklerini alırken düşer: şonuñ. muña. c. kimi/ kimisi (kimi. hâli maña saña oña bize size olara Yük. Buların ulusına Nigar. Ertir ähliñiz mekdebe gelersiñiz! (Yarın habiniz okula geleceksiniz!). İlgi ve yönelme hâllerindeki n nazaldır: munuñ (bunun). her kim (herkes). şunuñ. kimi). Tekli k Çokluk men biz sen siz ol olar Kişi zamirlerinin hâl ekleriyle kullanımı şöyledir: Yalın hâl men sen ol/o biz siz olar İlgi hâli meniñ seniñ onıñ biziñ siziñ olarıñ Yön. şular (şunlar). ählisi (hepsi). kääbiiri (bazısı). hiiç biiri (hiçbiri). oña. d. kääbirleri (bazısı). kim de bolsa biri (herhangi biri). çokluk zamirleri: bular (bunlar). (Oğlan. en küçüğüne ise Cahan derlerdi). bir iki ses değişikliği dışında Türkiye Türkçesiyle aynıdır. hiiç gaysı (hiç biri). baarı (hepsi). şol/şo (şu). Kişi Zamirleri Türkmen Türkçesinde de kişi zamirleri. bu çobanların her birine bir avuç altın verdi). hâli mençe sençe onça bizçe sizçe onlarça Tablo 5.

üçünci baranımda (üçüncü gidişimde). döört. İşaret Sıfatları Türkmen Türkçesindeki işaret sıfatları şunlardır: “buu (bu). hepsi birden kahkaha attılar). kimi tanıyorsun?). elli müñ (elli bin). Dääliniñ müñ sözünden bir sözi derekli.3). ol hat (o mektup). güyçli aadam (güçlü adam). oon. yiğrimi. gadım dövr (eski devir). döört yüz togsan (490). b. elli. Meydaanıñ üçden ikisine govaça ekdiler. gızıl sagat (altın saat). 2. Dört gruba ayrılır. näämeler (neler). b. Ho çuvalı gumdan doldur. ho/hol (bu. bääş. tääze şäher (yeni şehir). yedi.122 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Dokmaçılarıñ hemmesiniñ gözi ussanıñ sırtındakı atgulaga düşdi. (Tarlanın üçte ikisine pamuk ektiler). . tüccar dost. beş tam beş bölü üçe denktir). ak öy (beyaz ev). haysı/haysısı (hangi/hangisi). müñ (bin). Niteleme Sıfatları Önüne geldikleri isimlerin niteliklerini bildiren sıfatlardır. döördünci klas (dördüncü sınıf). o ismi çeşitli bakımlardan nitelendiren ya da belirten kelimelerdir. (Şu çuvalı kumla doldur). yigrimi döört protsent/yüzden yigrimi döört (yüzde yirmi dört). yetmiş. segsen. kiçi bala (küçük çocuk). sekiz bütiin oondan bääş/sekiz yaarım (sekiz tam onda beş/sekiz buçuk). ol (o). şol (şu. Soru Zamirleri Türkmen Türkçesindeki soru zamirleri şunlardır: kim. şo adam (şu adam). akıllı ogul (akıllı çocuk). (Yirmi sekiz sayısının beşte biri. nol bütiin oondan üç (sıfır tam onda üç. dokuz. Hov. şuu. altıncı tapgır (altıncı kez). dor at (doru at). dogrı yool (doğru yol). c. kimler. Ulusı nääçe yaşında? (Büyüğü kaç yaşında?). nire (neresi). Kesir Sayı Sıfatları Kesir sayı sıfatları kelime grubu şeklindedir ve nesnelerin parçalarını belirtirler: bääşden üç (beşte üç). yigriminci asır (yirminci asır). sekiz. Sıra Sayı Sıfatları Asıl sayı sıfatlarının üzerine +IncI eki getirilerek yapılır: ikinci gün. Sıfatlar Bir isimden önce gelerek. bir. (Şu dakika gözü Altın’ın gözüne düştü). e. niireler (nereler). Asıl Sayı Sıfatları Türkmen Türkçesindeki sayılar bazı ses farklılıkları dışında Türkiye Türkçesi ile aynıdır: nol (sıfır). yüz. trillion (trilyon): otuz müñ (otuz bin). şu). Belirtme Sıfatları Nesneleri çeşitli bakımlardan belirten sıfatlardır. 0. million (milyon). bu). kelte saç (kısa saç). milliard (milyar). haysılar (hangileri). baarı birden pakırda berdiler. nääçesi (kaçı). a. 1. altmış. çıpar köpek (kızılımsı sarı köpek) vs. altı bütiin döörtden üç (altı tam üç bölü dört). gara göz (kara göz). sövdaagäär dost. Sayı Sıfatları a. bu): hol yer (bu yer). otuz. seniñ buu yuurtda kimiñ baardır. (Dokumacıların hepsinin gözü ustanın sırtındaki atkulağa (bir ot türü) düştü. Yigrimi sekiz sanıñ bääşden bir bölegi bääş bütiin bääşden üçe deñdir. iki. togsan. penciresiz bina (penceresiz bina). Şol minut Altınıñ gözüne gözi düşdi. Niteleme ve belirtme olarak iki ana gruba ayrılırlar. kırk. (Delinin bin sözünden biri anlamlıdır). altı. nää/nääme (ne). şo (şu. bir müñ toguz yüz segsen bääş (1985). Näämeni aydayın? (Neyi söyleyeyim?). üç. o. kimi tanayäärsıñ? (Hey. senin bu yurtta kimin vardır.

şu anda). 4. birkaç). pılaança (falanca).. köp (çok). nää/nääme (ne. Üleştirme Sayı Sıfatları Üleştirme sayılar sayının aynen tekrar edilmesiyle veya sayılardan ikincisine ayrılma hâl eki getirilmesiyle yapılır: biriin biriin (birer birer. yekeme-yeke (birer birer. Ol yañı geldi.Türkmen Türkçesi 123 d. birtakım yollar yürüdükten sonra. nähili (nasıl). yañı (demin. köprek (çokça). biir-biir (birer birer. Nääme zaat gerek? (Nasıl bir şey gerek?). Mırat ertesi iir oyandı. (Hanımı elini çanaktan çıkarıp parmaklarını birer birer yaladı). (O daha önce bizim çiftliğimize geldi). Çotda tää müñ bolyança yüzlüge yüz-yüzden goşmalı. Ünite .. fazla). nääçe (kaç. (Bazen yağmur yağıyordu). Bääriik gel! (Beri gel!). kem (az). ne kadar). Şuu üstümüzdääki ay haysı ay? (Şu önümüzdeki ay. Ayalı elini çanakdan çıkarıp. Hemme zaat. (Mırat. Türkmen Türkçesindeki başlıca zaman zarfları şunlardır: indi (şimdi. özge (başka). üst. Zaman Zarfları İş ve hareketin olduğu zamanı gösterir. entek (şimdi. aazraak (azıcık). ençeme (birtakım). yassıın (yatsı vakti). evvel). (Falan gün düğün yapalım). gayra (geri). (Bütün şey. aşaak (aşağı). Telim menziller. ne çeşit). birnääçe (bazı. bääri (beri). ençeme yoollar yörelenden soñ. bütiin (bütün). başga. başga (başka). Zarflar a. daş (dış). giiç (geç). yüz-yüzden (yüzer yüzer). nasıl. biraz önce. şimdi. düyn (dün). barmaklarını yeke-yeke yaladı. (Abaküste bin oluncaya kadar yüzlüğe yüzer yüzer eklemeli). (Çok menziller. içerik (içeriye). yokarı. esli (hayli). . baarça (bütün). bayak (önce. kääbir (bazı. filan). agşam (akşam). Kääte yagış yagyaardı. daima). öñ (ön). 3. arka. buu gün (bugün). daha önce). ähli (bütün). erken). Yer-Yön Zarfları İş ve hareketin yapıldığı yeri ve yönü belirtir: alıs (uzak). hangi ay?). b.5. içeri. hemiişe (her zaman. ileri. gışıın (kışın). giice (gece). garşı (karşı). kimi). hemme gışı säähel vagtda üytgeyäär. öñ (önce). (Dışarısı çok sıcak). teker teker). Türkmen Türkçesinde belirsizlik sıfatı olarak kullanılan başlıca kelimeler şunlardır: aaz. sabah erken uyandı). birnääme (biraz). gündiiz (gündüz). Nääçe oglun bar? (Kaç oğlun var?). öğleyin).). daşarı (dışarı). Birnääme çay guy! (Biraz çay koy!). teker teker). Daşarı gatı ıssı. artık). yokarıık (yukarıya). Pılan gün toy edeliñ. kimi. Ol bayak biziñ kolhozımızda boldı... üç-üçden (üçer üçer). hemme (bütün). pılaan (falan. kääte (ara sıra. içeriik (içeriye). Bu nää boluş? (Bu nasıl davranış?). döört-döörtden (dörder dörder). soñ (sonra). bazen). (O yeni geldi). Türkmen Türkçesindeki başlıca soru sıfatları şunlardır: haysı (hangi). iki-ikiden (ikişer ikişer). ozal (daha önce. her haysı (her hangi). her. günortaan (öğle. Soru Sıfatları Nesneleri soru yoluyla belirten sıfatlardır. Belirsizlik Sıfatları Nesneleri belirsiz olarak bildiren sıfatlardır. tüm kışı kısa zamanda geçiriyor). ertiir (yarın). iir (er. yeni). birentek (birçok). teker teker). añrı (öte). telim (çok. her gün. näçinci (kaçıncı). bääriik (beriye).

Bay-bay-ov. gazabıına (kızgınlıkla). pääh (oh. Edatlar Tek başlarına anlamları olmayan. örään çalt (çabucak. Türkmen Türkçesinde başlıca soru zarfları şunlardır: haçan (ne zaman). Eşidin. tüveleme (kahretsin). eyle (öyle). e. bu ne darya köçe eken! (Vay vay/vay be. be (peh). Seslenme Ünlemleri Hitap için kullanılan ünlemlerdir: ey. behey (oh). buraya gel!). 1. hanı (haydi). hızlı). cuda (çok). pek çok). govı (iyi). sağlam).. çok. iñ (en). Ol bize köp gelyäär. armaan (ah. ahoov (ey. Men size govı düşünmeyäärin. ogrıın (gizlice). (Aaa. c. kaka. (O. tüys (tam). gramer vazifesi gören kelimelerdir. artık. Bu tüys meniñ diyenim. tiiz-tiizden (sık sık). hanım. (Dargan’ın kalbi hızlı hızlı çarpmaya başladı). vay-ey (oh). kem (az). beh (of). Berekellaa. insanlar. (Uçak havalandı). ne yazık). Ol ogrıın garap geçdi. nääme üçiin (niçin. Munuñ añrısı bäärsi görnenook. hızlıca). yeri (hey). maşallah!). emaay bilen (yavaşça). av (hey). täämiz (temiz). ayuuv (ey). hanım. d. Miktar Zarfları İş ve hareketin miktarını bildirir. veyt (oh.. oh). övf (of). Şuu günki yaalı ıssı gören deldiris. tüf (tüh). derbi-dagın (darmadağın). Be-be-be. bääri gel! (Ey oğul. vä (oho). hey). (Ben size çok minnettarım). edil (tam.. päähey valla (Tanrım). hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen. Nitelik (Durum) Zarfları İş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir: şeyle (şöyle). Ünlemler. Türkmen Türkçesindeki başlıca miktar zarfları şunlardır: haas (çok. köp (çok). hey). çalaca (yavaşça). (Of. epey. bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır. hey). örään (daha. berekellaa! (Maşallah. sık. basım (çabuk. .124 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Samolyot yokarı galdı. (O. näähiili (nasıl).. Haçan gidyärsiñiz? (Ne zaman gidiyorsunuz?). (Kapıyı sıkıca örttü). gaayım (sıkı. çabuk). gatı (çok. hav! (Hey. çalt (hızlı. çala (kolayca). sen däälirediñmi?. bu ne geniş sokak imiş). vah. Ol gatı yadapdır. tam benim dediğim). ay (ey. vey-vey-ey (vay vay).. bövf (of). Soru Zarfları Fiilin anlamını soru yönünden etkileyen zarflardır. seyrek. neneñ (nasıl). ah. baba sen delirdin mi?). maşallah). (Ben sizi tam olarak anlamıyorum). oldukça). şu günkü gibi sıcak görmüş değiliz). yaman (kötü). ey!). Gapını gayım yapdı. Ääriñ bilen aarañ niçik? (Kocanla aran nasıl?). beyle (böyle). bay-ba (eh). pek). İşitin. a. Uff. yuvaş (yavaş). neden). bay-bov (eh). Seniñ oturışıñ näähiili/näätüysli? (Senin oturuşun nasıl?). Hay. adamlar. düzüvrääk (uygun). hav (ey. Ay ogul. tıpatıp). (Bu. hav!. (Bunun ucu bucağı görünmüyor). ohaav (ey. aaz (az). hay (ey. oh. b. hey). (O. bize çok geliyor). hey!. biraaz (biraz). hey). çok yoruldu). nääçe (ne kadar). vey-vey (oh oh). Men size cuda minnetdaar.. näätüysli (nasıl)... berekellaa (bravo. Duygu Ünlemleri Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: Türkmen Türkçesindeki başlıca duygu ünlemleri şunlardır: a. gizlice bakıp geçti). Ünlemler His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir.. hey). Darganıñ yüregi çalt-çalt urup başladı.

yaa daa (ya . ine (işte. Nurgeldi hani?). Gösterme Ünlemleri Birini.Türkmen Türkçesi 125 c. ve). hop (peki. de . pekâlâ). işte senin paran burada!). Yook. ister). Hää. toba etdik! (Yok. bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir..) 2. (Durdı ile Berdi üniversitenin filoloji fakültesinde okuyorlar). İne. aha). İndi mesele aydınlaşyaa... hem (ve. holha (işte). hayır). aha). Şimdi mesele anlaşılıyor).. ister). şaatlıklı hem-de döredicilikli durmuşda yaşayar. ana. Sıralama Bağlaçları Art arda gelen unsurları.. Gılıç Mergen ava çıkanda duuzsuz ve çöreksiz çıkmayaardı. yaa . . küyseyäärmikääñ (özlüyor musun acaba?). elbetde (elbette. isle . bilen (ile).. Türkmen halkı bagtlı. c. yagşı (olur. (Evet.. de). yook (yok. bolyaar (pekâla). Cevap Ünlemleri Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: ää-hää/ääh-ää (evet. ya).. birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: yaa (ya. (Türkmen halkı bahtlı. tamam). işan aga dogru söz aytdı. u (ve). birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbiren bağlayan.... ınhaa onda buu-da seniñ puluñ! (A. kelime gruplarını. ne . Karşılaştırma Bağlaçları Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru.. Sorma Ünlemleri Sorma ifade eden. bir.. b. (Mırad’ın evi şu mudur? -Evet. kääte (gâh .Hava.. hää. kää . dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: hem . e. işte. hava (evet). maakuul (peki. sevinçli ve/ve de verimli bir hayat sürüyor). Ääh-ää.. hää (evet). işte). (Haram kazanır oldu zenginler/Battı gün ve güzel aylar). isle (ister . işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: tää (te. geldimikää (geldi mi acaba?). kuşkusuz). yaa . bir şeyi göstermek için kullanılan. Muradıñ öy-ää şüdir. soru için kullanılan ünlemlerdir: Türkmen Türkçesindeki başlıca soru ünlemi hanı (hani)’dır. tövbe ettik!).... ana (işte. Mıradıñ öyi şümüdir? . Mırad’ın evi şudur. a.. Men ondan ayaalınıñ baardıgını yaa yookdugını sooramaandırın.. (Ha. (Ben ona hanımının olduğunu veya olmadığını sormamışım). işte).. Gelnece. gâh). de. ile). veya). hanı Nurgeldi? (Yenge.... Hoca efendi doğru söz söyledi). kelimeleri. (Gılıç Mergen ava çıktığında tuzsuz ve ekmeksiz çıkmıyordu)... bolar (olur). Bağlaçlar Kelimeleri.. eğer öyleyse. ne. hem-de (hem de...5. (İşte. Durdı bilen Berdi universitetiñ filologiya fakultetinde okaayaarlar. cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan. kää/kää . mümkün değil).. A şeylemi. hem. yaa daa (ya da). d... tamam).. da. işte). cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: ve. olur).. anhaa (aha. yaa (ya . Türkiye Türkçesindeki soru ünlemleri olan “acep” ve acaba” kelimeleri Türkmen Türkçesinde “-kaa/-kää” ekiyle karşılanır: aakmıkaa (ak mı acaba?). Ünite . -da/-de (ve.. tabiî). haa (ister . şübhesiz (şüphesiz. Denkleştirme Bağlaçları Birbirine denk olan.. dogru.. Öñ yaa-daa soñ iberilende bolmayäärmıkaa? (Önce ya da sonra gönderildiğinde olmayacak mı acaba?).. Haram yıgar boldı baylar/Yaşdı gün-u gözel aylar. Ol nääme üçin çagırdıkaa? (O ne için çağırdı acaba?). haa . ya da). hey (yok. Ağabey. doğru). kelime gruplarını. (Tamam. muña listovka diyyäärler. bak. ınhaa (aha. evet. bir . pekâlâ. bay aga. Türkmen Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır. Hää. buna beyanname diyorlar).

veli (ancak. Haa ınan. Türkmen Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. b. giderken çok hızlı gitmiş). fakat). hamaala (sanki. oval (önce. mele gelin. hatdaa (hatta). garşı (karşı). deve ayaklarının bukağılı olmasına rağmen. Bu sınag birnääçe sapar gaytalandı. okula doğru gitti). artık). kimiin (gibi). Kaka. hariç). gramer görevli müstakil kelimelerdir.. beter. ötri (ötürü). (Bu deneme birkaç kez tekrarlandı ama fayda vermedi). baabatda (hakkında). (Söz verdin mi/ise. -da/-de (da. Yööne agzıña berk bol. çünki (çünkü). güya). (Onu yarın görürsün. ancak). Ayrılma hâlinden sonra kullanılanlar: özge (başka). Bayramıñ yüzi bir gızardı. fazla). e. d. yogsa (yoksa). ise). vasıtasıyla). bakmazdan (rağmen). eger (eğer). daha önce). artık (fazla. (Senin gibi güzeli görmedim ben dünyada). garamazdan (rağmen). gadar (kadar). Sen haysı avtobus bilen geldiñ? (Sen hangi otobüs ile geldin?). (Bayramın yüzü bir kızardı bir ağardı). a (fakat. Ondan ötri biz siziñ bilen gitcek. Söz berdiñmi . Bayramdan oval hova sovukdı. da). bile (ile). kääşgä (keşke). Seni Aşgabada-da alıp giderler. (Arkadaşım vasıtasıyla Cuma’ya haber verdim). Kitler 90-100 yıla çenli yaşayarlar. Son çekim edatları İsim ve isim soylu kelimelerden sonra gelerek sonuna geldiği kelimeyle cümledeki diğer kelimeler arasında anlam ilişkisi kuran. (Baba. dolayı). diymek (demek ki). soñ (sonra). Fakat çeneni sıkı tut). c. Tomus paslı haysı pasıldan soñ gelyäär? (Yaz mevsimi hangi mevsimden sonra geliyor?). yaalı (gibi). -mı/-mi (mı. cümeleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: belki. yogsam (yoksa).126 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Baazarıñ nırhı kää göterilyäärdi. emmaa (ama). de). Yoldaşım arkalı Cuma habar etdim. yööne (fakat. sözünde bulun). Ol mekdebe bakaa gitdi. yogsam ölyeersiñ. Şonı etseñ gutulyaarsıñ. (“Bu da Kelce’nin oyunudur” diye düşündüler). ha-da ınanma. hakda (hakkında). Sen kimiin gözeli görmedim men dünyäde. garamaan (rağmen). yoksa öleceksin). Cümle Başı Bağlaçları Cümle başı bağlaçları. arkalı (ile. göree (göre). sallanıp bize doğru gelsene!). (Hiçbir şeyden haberi yokmuş gibi gitti). dogrusında (hakkında). (Pazarın fiyatı gâh yükseliyordu gâh düşüyordu). (Onun söylediğine göre. diyip (diye). sanki). (Ondan ötürü biz sizinle gideceğiz). sebääpli (yüzünden. (Bayramdan önce hava soğuktu). gidende örän çalasın gidipdir. . Yönelme hâlinden sonra kullanılanlar: bakaa (doğru). Sona Gelen Bağlaçlar Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: hem (de. garaganda (göre)... 3. (Onun dışındaki arkadaşlarım sinemaya gittiler). (İster inan ister inanma). çenli (kadar). üçiin (için). emmaa peydaa bermedi. (Hemen hemen bir sate yakın konuşuyordu). biziñ saarı gelsene! (Ey kumral gelin. ziyaat/zıyaada (ziyade. dek (gibi). Ondan özge yoldaşlarım kino gitdiler. (Seni Aşkababat’a da alıp giderler). (O.. oyun berabere bitmiş). tarap (doğru). bir agardı. bolmasa (bari. Hiiç zaatdan habarsız yaalı ugradı. (Şunu yaparsan kurtulursun. sallanıp. kääte aşaaklayaardı. Yalın ve ilgi hâlinden sonra kullanılanlar: bilen (ile). Eyyääm bir saagada golay sözleyäärdi. düye ayaklarınıñ duşaklı bolmagına garamaan. mi. golay (yakın). Ay. “Bu hem Kelcäniñ oynudur” diyip düşündiler. Onı erte görersiñ.sözüñde tapıl. baarada (hakkında). miyan (gibi). (Balinalar 90-100 yıla kadar yaşıyorlar). daşarı (dış. Onuñ aydışına garaganda oyun deñme-deñ gutarıpdır. gööyaa (güya. ama. yagnı (yani). saarı (doğru). başga (başka). hiç olmazsa). ama).

atasözü ve bilmece gibi türleri de oldukça canlıdır. Prof.5. Bolşevik ihtilalinden sonra Komünistlerin yönetime gelmesiyle Türkmen edebiyatı yeni bir çehre kazanmıştır. Horasan ve Afganistan’ın kuzey kesimlerinde yaşayan Türkmenler. önce Moğol daha sonra da Timurlular hâkimiyetine girmişlerdir. Türkmenler bir süre Mangışlak. Türkmen Türkçesinin birçok ağzı vardır. Tuğrul ve Çağrı Bey kardeşlerin önderliğinde 1040 yılında Gazne ordusunu yenerek bugünkü Azerbaycan ve Anadolu bölgelerini kendilerine yurt edinmişler ve kurdukları devlete Selçuklu Devleti adını vermişlerdir. Diğer Oğuz boyları XI. yüzyılda batıya göç ederken. 1925’ten beri ‘Türkmen-Yomut’ ağzına dayanmaktadır. İbrahim Kafesoğlu. 2 4 . Manası ve Mahiyeti” adlı yazısında bu görüşleri geniş olarak ele almış ve meseleyi bir sonuca bağlamaya çalışmıştır. 1917’den itibaren Sovyetlerin idaresinde kalan Türkmenistan. Mahtımgulı (1730-1780)’nın şiirleri ile bir yazı dili hâline gelir. Bundan dolayı Oğuz Türkçesinin özellikleri Türkmen Türkçesinin karakteristiğini oluşturur. 1930 . mani. Dr. “karaman”. “şişman” gibi kelimelerin yapısıyla aynıdır ve ek.Türkmen Türkçesinin söz varlığının temelini Türkçe sözler oluşturur. Tarihî seyri içerisinde Moğolca. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır. yüzyılda İslamiyeti kabul edince. Doğu Türkçesinin etkisiyle Kıpçak ve Çağatay Türkçesinin özelliklerini de barındırır. 3 Türkmen Türkçesini tanımlamak Türkmen Türkçesi. Farsça. Oğuzlarla birlikte anılmıştır. Ayrıca. Deny’ye göre Türkmen kelimesi de “koyu Türk. Oğuz grubu şivelerinin doğu kolundandır. XX. türkü. Jean Deny Armağanı’nda yer alan “Türkmen Adı. bir müddet sonra Afganistan ve Güney İran’ı denetiminde tutan Gazne Türk Devleti ile anlaşmazlığa düşmüşlerdir. Bağımsızlık Devri Edebiyatı. Müslüman olmayan Oğuzlara Türkmen adını vermişlerdir. daha sonra da Afşar Türkmen boylarından Nâdir Kulu Han (Nâdir Şah) hâkimiyetine girmişlerdir. Asıl eserlerini XVIII. yüzyıla kadar Türkmen edebiyatı daha çok sözlü edebiyata. Böylece Türkmen adı.1945 Yılları Arası Edebiyatı 3. Deny’nin bu görüşü ilim aleminde en fazla rağbet edilen görüştür. Türkmenler. siyasi şartlara göre şekillenmeye başlamıştır. Türkmen Türklerinin tarihini anlatmak Türkmenler Oğuz kökenlidir. masal. Türkmen edebiyatını anlatmak Türkmen Türklerinin çok zengin folkloru ve edebiyatı vardır. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra 27 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. Bu dönemden itibaren edebiyat. Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı b) Sovyet Devri Edebiyatı: 1. Türkmen Türkçesi. J. yüzyıl Türkmen edebiyatını. ninni. Maveraünnehir ve Horasan’da varlıklarını sürdürmüşlerdir. Oğuzların büyük çoğunluğu X. Türkçede buna benzer “kocaman”. Arapça ve Rusçadan kelimeler almıştır. Türkmen boyları bir müddet Hive Hanlığına bağlı kalmış. 1873 yılından itibaren Rus saldırılarına maruz kalmış ve uzun mücadeleler sonucunda 1884 yılında Rus hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalmışlardır. Türkmenler doğuda kalmıştır. Halk edebiyatının diğer türlerinden destan. Ünite . fıkra. a) XX. 1960-1990 Yılları Arası Edebiyatı 5. 1920’li Yılların Edebiyatı 2. Gaznelilerin idaresine girmeyi reddeden Türkmenler. Şu anda Türkmenistan’da kullanılan yazı dili. 1945-1960 Yılları Arası Edebiyatı 4. dolayısıyla halk edebiyatına dayanır.Türkmen Türkçesi 127 Özet 1 Türkmen adını açıklamak Türkmen adının yapısı ve kökeni konusunda çeşitli görüşler vardır. iki bölüme ayırmak mümkündür. XVIII. fazlalık anlamları katmaktadır. Türkmen Türkçesi asıl eserlerini XVIII. üzerine geldiği bu kelimelere üstünlük. yüzyıldan itibaren verir. saf kan Türk” anlamlarına gelmektedir.

Bulunma hâli: +dA f. teklik -ñ. çokluk . Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -IpdIr Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dI Şimdiki Zaman: -yaar/-yäär. -(I)m/-(U)m. bii+. teklik -m. 27 Ekim 1991 tarihinde de bağımsızlığını ilan etmiştir. Komşuları ile olan toplam sınırının uzunluğu 3763 km’dir. 1. teklik +(I)ñ. 3. -Iz-/-Uz. -dIr/-dUr-. teklik -ø. Ülkenin güneyde İran. İmek ve eken İle Yapılan İsim Çekimi Şimdiki zamanda İsmin sonuna şahıs ekleri veya ismin başına şahıs zamirleri getirilir. Ses Bilgisi Ünlüler:Türkmen Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır.ñIz. kuzeyinde Karakalpakistan. Batısında Hazar Denizi. Uzun ünlüler “asli” ve “ses olayları sonucunda oluşan uzunluklar” olmak üzere ikiye ayrılır. -yAAn. Türkmen Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz I. -p yöör.100 km2’dir. -(A)lgA. 2. 3. -p duur. Yükleme hâli: +nI ve +I d. -gAn-. +sIz İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-.: -gAnçAk. Balkan. teklik +(I)m. -gIç/-gUç. Türkmenistan’ın toplam yüz ölçümü 488. -kez. güneydoğuda Afganistan ile sınırı bulunmaktadır. teklik.+I. Küçük Ünlü Uyumu: Türkiye Türkçesine göre daha zayıftır. 1. -çAk. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lAr İyelik Ekleri: 1. -Ar. çokluk -lAr b. +haana. +lI. Yalın hâl: Eksizdir. çokluk -sIñIz. Büyük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır. -AñkIrlA-. -p otıır. Ülke. -(I)n-/-Un. kuzeybatısında Kazakistan. +dAş. +çI/+çU. Türkmen Türkçesini. +lIk/lUk. Resmî dil Türkmen Türkçesi olup 24. -g. hikâyede -dI ve şartta -sA ile yapılır. -cAñ. -gIt/-gUt. +lAk. çokluk +(I)mIz. +lA. +(I)rgA/+(U)rgA-. Daşhovuz. -(A)k. +dA-. -Ik/-Uk. +cAr-. +gIr-/+kIr. Başkenti Aşkabat’tır. çokluk . . Uzun ünlüler alfabede gösterilmez. Eşitlik hâli: +çA Aitlik eki: +kI Soru eki: +mI Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a. -mAlI. uzun ünlülerin korunmasıdır. +k-. -mA: -mAk. II. Yönelme hâli: Ünsüzlerden sonra +A. c. -yAr . -Ir-/-Ur-. çokluk -k. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sA Gereklilik Kipi: 1. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -gIn/-gUn. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. İstek Kipi: -mAkçI Fiillerin Birleşik Çekimi Türkmen Türkçesinde birleşik çekimi: rivayette eken ve mIş. +sI 3. 3. +cIk. 36-43 kuzey enlemleri ile 53-66 doğu boylamları arasında yer alır. -Ar. -cAk. Ünsüzler: Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır. +çIlIk. çokluk +(I) ñız. diğer Türk lehçelerinden ayıran en belirgin vasıf. Ünsüz Uyumu: Birçok ekin ünsüzü tonlu olduğundan bozuktur. -p yatır. Ayrılma hâli: +dAn g. +sI Hâl Ekleri: a. 2. ünlülerden sonra uzun A e. +hoor. kuzeydoğusunda ise Özbekistan Cumhuriyeti yer almaktadır. -v(Uk) Fiilden Fiil Yapan Ekler: -(I)l-. mAlI(dIr) Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. -ç. -gA. çokluk -lAr Zaman ve Şekil Ekleri: a. mAlI. teklik -sIñ. İlgi hâli: Türkiye Türkçesindeki gibidir. -(I)ş-/-(U)ş-. çokluk -(I)s. -mIş. teklik -ø. +daar. ancak n geniz n’sidir. -IcI/-UcI. +Ar-. -(A)r-. +raak/+rääk+sI. 1. +daan. -dI ve eken Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: +baaz. +çA. 5. -an/-en yook Geniş Zaman: -Ar Gelecek Zaman: -cAk b. 22 Ağustos 1990 tarihinde egemenliğini sağlamış. +(A)l-. +gäär/+käär. +(I) mtIl/+(U)mtUl.+I. 3. 2.128 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 5 Türkmenistanın yerini belirlemek Sovyetler Birliği’nden ayrılan beş bağımsız Türk cumhuriyetinden biri olan Türkmenistan. -tSıfat-Fiiller: -An. 2. -IndI: (<-In+dI). b. -dIk. 2. +nää. 2. 3. -gIr/gUr. 2. Levap ve Marı (Merv) olmak üzere beş eyalete bölünmüş durumdadır. 1990’da resmî dil olmuştur. +rA-: +sIrA/+sUrA Fiilden İsim Yapan Ekler: -(A)ç.-gI/+kI-. teklik -(I)n. -yaa/-yää. Ahal. Vasıta hâli: bilen 6 h. +cagaz.

haysı/haysı sı (hangi/hangisi). hemmesi (hepsi). birnääçesi (birkaçı. kim de bolsa biri (herhangi biri). her kim (herkes).olar b. kääbirleri (bazı sı). 3. nääçesi (kaçı). -Ip. Yer-Yön Zarf ları. kääbiiri (bazısı). ol (o) . ählisi (hep si). bi rentek (birçok). KelimeTürleri Zamirler a. kimdir biiri (biri. hiiç biiri (hiç biri). bazısı. -mAzdAn Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. haysılar (hangileri).biz. -dIkçA. Dönüşlülük Zamiri: ööz c. -InçAA. Miktar Zarfları.sen. kimler. -AndA. şular (şunlar). Nitelik (Durum) Zarfları. -mA. 2.ol. -(I)ş/(U)ş III. e. birisi). hiiç bir zaat (hiçbir şey). Belirsizlik Zamirleri: beyleki (başkası). kimi). pılan (filan). şuu (şu). nää/nääme (ne). hiiç gaysı (hiç biri). İşaret Zamirleri: buu (bu). nire (neresi).siz.Türkmen Türkçesi 129 Zarf-Fiiller: -(I)ban.5. olar (onlar) d. baarı (hepsi). her haysı (her biri). bular (bunlar). -alı/-eli. biiri (birisi). -mAAn.-U. bazı). Kişi Zamirleri: men. hiiç kim (hiç kimse). -a/e(y)/-I. niireler (nereler) Sıfatlar Türkmencede kullanılan Niteleme ve Belirtme sıfatları Zarflar Türkmencede kullanılan Zaman Zarfları. holar (şunlar). näämeler (neler). şol/şo (şu). şolar (şunlar). -mAk. hol (şu). Soru Zarfları Edatlar Türkmencede kullanılan Ünlemler. hiiç haysısı (hiç birisi). Bağlaçlar ve Son Çe kim Edatları . Ünite . kimi/kimisi (kimi. -kAA. Soru Zamirleri: kim. kül li (hepsi).

Aşağıdaki kelimelerden hangisi iyelik eki almamıştır? a. sizde e. c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geniş zamanın hikâye çekimi vardır? a. yolda c. övünceñ c. varmak” kelimelerindeki v. e. Mollanepes c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıralama bağlacı bulunmaktadır? a. d. bay aga. Dede Korkut Hikâyeleri 2. Bizi biir yere alıp gitcekdiler. üzümim b. İşaret zamiri e.ünsüzü. bol. garamtıl d. Kelime başındaki kalın k’lar Türkmen Türkçesinde g olur. Miskin Kılıç e. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde isimden isim yapan ek vardır? a. gorkak b. 5. . Belirsizlik zamiri c. Dönüşlülük zamiri b. ‘Kolhozçıların birnääçesi öyüne gaytdılar’ cümlesinde aşağıdaki zamir çeşitlerinden hangisi bulunmaktadır? a. ööç d. e.130 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. Türkmen Türkçesi aşağıdaki şairlerden hangisinin eserleriyle bir yazı dili hâline gelmiştir? a. Gurbandurdı Zelilî d. d. Aşağıdaki kelimelerden hangisi ünsüz uyumuna uymaktadır? a. açarçı b. bozguç e. Yook. Arapça ve Farsça alıntı kelimelerdeki f ’ler p olur. Şecere-i Terakime c.fiilinin başındaki b. Soru zamiri 10. Seni Aşgabada-da alıp giderler. b. Divanü Lûgati’t-Türk d. b. puluñız d. Bilmedik yerimizi ondan soooraardık. atası 7. Türkmen Türkçesinde b’ dir.şekline dönüşmüştür. e. c. yool c. yogsam ölyeersiñ. Bir baar eken. toba etdik! d. Guşcagaz bir agacıñ üstüne gonupdır. çüyrük 8. dääl e. Kutadgu Bilig e. ağaçdan 6. ortadaakı 4. b. 9. Haa ınan. okamaaga b. Türkmen Türkçesinde v olur.sesi Türkmen Türkçesinde düşerek ol. Ependi onı tanamadık bolyaarmış. Şonı etseñ gutulyaarsıñ. Berdi Karbabayev 3. Aşağıdaki örneklerden hangisinde ünsüz düşmesi sonucunda oluşan bir ünlü uzunluğu bulunmaktadır? a. görüpdir e. Mahtımgulı b. Türkmen ve Türkiye Türkçesindeki ünsüzlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. agamız c. Türkmen adı ilk kez hangi eserde geçmektedir? a. vermek. Türkiye Türkçesinde iç sesteki -ğ. başda d. ha-da ınanma. c. bir yook eken. Camiü’t-Tevarih b. Kişi zamiri d. “var. Durdı bilen Berdi universitetiñ filologiya fakultetinde okaayaarlar.

öyümizi (evimizi). a 9. süri (sürü). Yanıtınız yanlış ise “Yapım Ekleri” konuyu yeniden gözden geçiriniz. b 10. Yanıtınız yanlış ise “Bağlaçlar” konuyu yeniden gözden geçiriniz. d 7. Ünite . e Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Adı” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 “düş-” (inmek) fiilini “gelecek zaman kipinde tüm şahıslarla olumsuz çekimi şu şekildedir: men düşcek dääl (inmeyeceğim) sen düşcek dääl ol düşcek dääl biz düşcek dääl siz düşcek dääl olar düşcek dääl 5. Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. d 4. dokuzıncı (dokuzuncu). a 3. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Uyumu” konuyu yeniden gözden geçiriniz.Türkmen Türkçesi 131 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Yanıtınız yanlış ise “Fiillerin Birleşik Çekimi” konuyu yeniden gözden geçiriniz. c 8. b 6. e . Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Edebiyatı” konuyu yeniden gözden geçiriniz. şaglavuk (çağlayan). gorkunçlı (korkunç). Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Küçük ünlü uyumuna aykırı olan kelimeler şunlardır: dürli (türlü). c 2.5. Yanıtınız yanlış ise “Uzun Ünlüler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “İyelik Ekleri” konuyu yeniden gözden geçiriniz. öözimiz (kendimiz).

231-290. M. İstanbul. Sümer. S.. Türk Tarih Kurumu Basımevi. 12-II.-Ölmez. İstanbul. Doğan. Türklerin Dili. S. (2003). Akçağ Yay.. (1996). M. Kasım 1997/2.. İstanbul. Ankara.. E. H.. Akçağ Yay. O. (1993). M. s. Bazın. Saray. İstanbul. Kebikeç Yay. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. Çınar.. Türkmence-Türkçe Sözlük. İstanbul.. (1996). (1995). Ercilasun). Oğuzlar. Elazığ. Türk Dünyası Nüfus. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. İ. Türkmence Metinler. Yiğit. Ankara. S. (2000).-Ceylan. Z. T. Yusuf Gedikli). İstanbul.Bilecik. Akçağ Yay. Türkmenistan Özel Sayısı..Efendiyev. Zeynalov. (1997). Ö. Türkmen Tarihi. 308-317 (Çev. Türkmen Dilinin Grammatikası (Morfologiya). (1999). 232-238. TİSAV Yay. S. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. L. C. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. (1993). F. Aşgabat.. Kriter Yay. Güz. vd. C. C.. I-II. Özkan.. Türk Dilinin Yurtları. “Le Turkmene (Türkmence)”. Türkmence (Giriş-Gramer-Metinler-Sözlük). S. Boryakov. “Türkmen Türkçesi”. A. “Türkmen Türkçesinde Uzun Ünlülerle İlgili Hususlar”.. Metin Akar-Sebahat Deniz-Fahrünnisa Bilecik.. Türkmence El Kitabı (Çev. Ankara. 87. (1958). (2007). KB Yay. A. İstanbul. 3 Bahar. 1.-Ölmez. s. Göroglı Tükmen Halk Eposı İnönü Üniversitesi Türk Dili Basılmamış Doktora Tezi. Kayseri. KB Yay. Doğan. Oğuz Grubunda Edatlar. (1996). “Türkmenler” Maddesi. N. Ankara. 3-9 Ercilasun. B. Tekin. A. İslam Ansiklopedisi (1988). Cem Yay.. Ankara. Yong-Sǒng (2004). s. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) (1997). (2007).. A.. Durdıyev K. Erzurum. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. İ. L. (2005). (1988). Bozkurt. İstanbul. (1994)..Hünerli B. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi.. (1994). A. Hanser. Manası ve Mahiyeti”. PhTF. s. Kara. Efrasiyap Gemalmaz). M. Kara. “Türkmenistan Cumhuriyeti”. F. Sosyal Yapı. Başdaş. Ü. Şirin User. “Türkmenistan Halk Edebiyatı Türleri”. Türk Dillerindeki Sontakılar.Deniz. İstanbul. 353-370. Bahar. Ahmet B. s.Şuataman. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi. s.. 2. Zühal Kargı Ölmez). O.. 157 Oruç B. “Yirminci Yüzyıl Türkmen Edebiyatı”. L. Ankara. s. (1996). Edebiyat. Ankara. Li. S. (1997).. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. İst. M. Yesevi Yay. (2003). Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. F. Kebikeç Yay. 661-672 Kafesoğlu. F. Malatya. İstanbul. (2006). A.Durmuş..Kara. Özkan. Yesevi Yay. Dil. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. N. Geçit Yay. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. “Türkmen Adı. KB Yay. . MEB Yay. Jean Deny Armağanı’ndan ayrıbasım. M.. 1994. Kapı Yay. (1993).132 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Akar. Ankara.-Eker. (1992).

.

Türkmen Türkçesi ile yazılmış metinleri çözümleyebileceksiniz.Amaçlarımız 6    • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Türkmen Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek. Anahtar Kavramlar • Metin Örnekleri İçindekiler Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri • TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ . Türkmen Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek.

(y)e Yo yo Jj Cc Zz İi Yy Kk Ll Mm Nn Ññ Oo KİRİL Өө Пп Рр Сс Тт Уу Үү Фф Xx Цц Чч Шш Щщ Ыы Ээ Әә Юю Яя LATİN Öö Pp Rr Ss Tt Uu Üü Ff X x (l) Ts ts Çç Şş Şç şç Iı Ee Ää Yu yu Ya ya .Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ KİRİL Aa Бб Вв Гг Дд Ee Ёё Жж Җҗ Зз Ии Йй Кк Лл Мм Нн Ңң Оо LATİN Aa Bb Vv Gg (Ğğ) Dd E.

ýe Ää Ff Gg Hh Ii Jj Žž Kk Ll Mm TT Ses Karşılığı a b ç d e. ye ä f g h i c J k l m Harfler Nn Ňň Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Ww Yy Ýý Zz TT Ses Karşılığı n ñ o ö p r s ş t u ü v ı y z TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ .136 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Çç Dd E e.

6.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 137 . Ünite .

138 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I .

Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 139 Kiril alfabesiyle yazılmış olan aşağıdaki metni Latin alfabesiyle yazınız. Gaygım. Şaatlık. тилки товгa пaтышa эдилҗек” дийип. ики гүн aглaн. aak maralım. үчүнҗи гүни гөкде учуп бaрян бир дурнa мунуң сесини эшидип. Гaдым эйяaмдa.6. Бир гүн aглaн. . Niirde sen? Men armaanlı. 1 Niirde Sen? Gaydıp geldim ılgaap yören yoluna. янынa гелип: -“Нәме aглaярсың. niirde sen? Yaat yerlerde yandım yördüm haalıña. гүнлериң бир гүнүнде: “Хaйвaнлaры йыгнaмaлы. aглaяр екен. Ünite . Aala gözli. Бу сөзи тилки эшидип: -Мени товугa пaтышa этҗеклермиш дийип. Görermikeem gara gözi indi men? Başkı söygim. йыллaрың бир aйындa. җaр чекилйәр. дийип сорaн. тилки aгa?.

Niirä barsak şo yerlerini başlığıñ öñüne goyyarlar. tanık başkı: ilk daalaş: çekişme. Köyen men. Aydıñ siz. бир ёк экен. Cıdaa düşdüm başkı bahar gülünden. Daat. Aak bulutlar. Uzaklardan uçup geldim guş yaalı. Şaatlık. Köyen men. hicraanlı. гел икиимиз дост болaлы. будуң эти сүйҗи дәлми? -Оны биз ийип гөремизок. Aak bulaklar. -Олaрa гaрaндa дөшүң. buuduñ eti süyci däälmi? -Onı biz iyip göremizook. -Olara garanda döşüñ. hicraanlı. гурбaгa. онуң яaнынa бир ичяaн гелипдир де: -Эй. Гурбaгa оңa: .140 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Daat. Zaar bolup. дийипдир. nazaran süyci: tatlı: hoş. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: tovuk: tavuk garanda: göre. бир гурбaгa бaр экен. товугың ниреси сүйҗи? -дийип бири сорaпдыр. Näämüçiin siz çekmediñiz elinden? Meyillidi muhabbetli yürekler. Niirde sen? Men armaanlı. Daalaşlara şaayaat bolan Derekler. Гурбaгa сувдaн чыкып дурaн вaгты. tovugıñ niresi süyci? -diyip biri soraapdır. Нирә бaрсaк шо ерлерини бaшлыгың өңүне гойярлaр. lezzetli iy-: yemek iñ: en başlık: müdür ГУРБAГA ВЕ ИЧЙAН Бир бaр екен. Niçik boldı nääzli gıızıñ ıkbaalı? Diidaarına zar bolup men. sevgi derek: kavak ağacı köy-: yanmak cıdaa: ayrı niçik: nasıl daat: feryat ТОВУГЫҢ НИРЕСИ СҮЙҖИ? -Aллaнaзaр aгa. -İñ süyci yeri ganatı bilen boynı bolaymasa. dalaşma söygi: aşk. -Иң сүйҗи ери гaнaты билен бойны болaймaсa. Ata Atacanov Şiirde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: gayt-: geri dönmek yaalı: gibi ılga-: koşmak şaayaat: şahit. TOVUGIÑ NİRESİ SÜYCİ? -Allanazar agaa. Gaygım. Başkı söygim.

2 . ölüp gaalıpdır. giiceden giicää bukdaklaap. bir yook eken. İçyaan bolsa suva gark bolup. Aвунaн гурбaгa болсa шол ерде дурупдыр дa: -“Ери. onı keteginden ogurlacak bolup. сувa чүмүп гидипдир. Şonda içyaan: -Gurbaaga doost. дийип җогaп берипдир. Gurbaagaanıñ muña gaharı gelip: “Seniñ hääsiyetiñ şeyle bolsa. gurbaaga. инди сен мени шу яaпдaн гөтерип гечирмесең. Гурбaaгa хем сувa гирип. Соң бу икиси тиркешип бaряaркaлaр. diyipdir. indi sen meni şuu yaapdan göterip geçirmeseñ. өлүп гaлыпдыр. onuñ yaanına bir içyaan gelipdir de: -Ey. Gurbaaga oña: Bolyaar. içyaan gurbaagaanıñ arkasından cazıladıp çakıpdır. Günde ööz haalaanıñı getirip iy de otur. Gurbaaga hem suva giirip. яaбың бейлеки гырaсынa тaрaп йүзүп угрaпдыр. дийип aйдыпдыр. Gurbaaga suvdan çıkıp duran vagtı. Ондa гурбaгa: -Боляaр. ичяaн дост. Soñ buu ikisi tirkeşip baryaarkaalar. Гурбaгaның муңa гaхaры гелип: “Сениң хәсиетиң шейле болсa. Ünite . Men hem suvuñ içinde gezip yaadadım. olarıñ öñünden içi akar suvlı bir yaap çıkıpdır. Ичяaн болсa сувa гaрк болуп. Белки. men-ää geçip bilmen. diyipdir.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 141 Боляaр. akmak tilki. олaрың өңүнден ичи aкaр сувлы бир яaп чыкыпдыр. diyip aydıpdır. Соң ичяaн гурбaгaaның aркaсынa мүнүпдир. doost men seni arkama alar daa yaabıñ añırsına geçirääyerin. gurbagaa doost. Gurbaaga ve İçyaan Bir baar eken. Шондa ичяaн: -Гурбaгa дост. ичяaн гурбaгaaның aркaсындaн җaзылaдып чaкыпдыр. sen nääme aaglayaarsıñ? Sen mındaama tovuk gözlääp.6. бизе хем бейле hәсиетли дост герек дәл” дийип. сениң бу нәме етдигин?” дийип сорaпдыр. дийипдир. seniñ buu nääme etdigin?” diyip sooraapdır. bagtın getiripdir. сениң билен гуры ерлере гезмәге гидерис. Сувуң ортaрaгынa бaрaнлaрындa. Belki. дост мен сени aркaмa aлaр дa яaбың aңырсынa гечирәерин. -Ey. azaara gaalıp yöördüñ. дийипдир. bolsak bolalı. Aavunan gurbaaga bolsa şol yerde durupdır daa: -“Yeri. Soñ içyaan gurbaagaanıñ arkasına münüpdir. yaabıñ beyleki gırasına tarap yüzüp ugraapdır. Onda gurbaaga: -Bolyaar. Suvuñ ortaraagına baranlarında. гурбaгaa дост. Aşağıda Türkmen Türkçesiyle verilen metni Türkiye Türkçesine aktarınız. içyaan doost. İndi bolsa seni olara paatışaa edyäärler. болсaк болaлы. Ичяaн: -Шейтмек мениң хәсиетим де. Мен хем сувуң ичинде гезип яaдaдым. seniñ bilen guurı yerlere gezmääge gideris. мен-ә гечип билмен. diyipdir. İçyaan: -Şeytmek meniñ hääsiyetim de. bize hem beyle hääsiyetli doost gerek dääl” diyip. suva çümüp gidipdir. gel ikiimiz doost bolalı. bir gurbaaga baar eken. diyip cogaap beripdir.

Magtymgulynyň döredijilik mirasy XVIII asyr türkmenleriň aýnasydyr. 1783-nji ýylda Soňudagynyň güneý tarapynda Abasary diýilýän çeşmäniň ýanynda aradan çykýar. Türkmen halky oňa hormatly-keramatly adam. Magtymgula öz yeňňesi Akgyzy dakypdyrlar. Ylym öwreden ussat . ilkinji bilimi hem kakasy Döwletmämmetden öwrenipdir. Ol ýaşlykdan zähmete bişişen. “Mübtela kyldy” diýen elegiýalaryny düzüpdir. Berdi Kerbabaýewiň aýdyşý ýaly. Magtymguly bu medrese bagyşlap. Muny şahyryň “Söwüş bile” şygrynda: “Meňli gyzyň ýüzügine Gaşlar goýsam kümüş bile”diýen setirlerde tassyk edýär. niredendigi barada “Eleme belgilidir” diýen goşgusynda şeýle diýyär: “Bilmeen soranlara aýdyn bu garyp adymyz: Asly -gerkez. Ol “Şirgazy” medresesinde okap başlan ilkinji günlerinde özüni derrew tanadýar we zehinli talyplaryň hataryna goşulýar. ýurdy-Etrek. Döwletmämmet-Azadynyň 8 ogul bilen 3 gyzy bolup. Kymmet-Kawusyň golaýynda Hajygowşan obasynda (“Şahri Jurjaň”) diýen ýerde Döwletmämmet-Azadynyň maşgalasynda dünýä inýär. Olar ýaş wagtynda (Sary 7 Ybraýym 12 ýaşynda ) aradan çykypdyrlar . Magtymguly başlangyç terbiýeni şu uly maşgalada alypdyr. Fezulynyň. kakasy Döwletmämmet-Azadynyň sag tarapynda jaýlaýarlar. söýgüli şahyr hökmünde sejde edýär. Ondan Sary hem Ybraýym atly ogullary bolupdyr. Soňky ýylda bolsa Hazreti Pälwan diýen mugallym özi ýok wagty oňa sapak geçirmegi-de ynanypdyr.142 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmen Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri Magtymgulynyň Ömrı -Ýaşaýşy Magtymguly 1733-nji ýylda (sygyr ýyly) Gürgen çaýynyň kenarynda. Nowaýynyň we başgalaryň eserlerini irginsiz köp okaýar. Magtymguly esasy bilimi Hywada “Şirgazy” medresesinde (1713-nji ýylda gurlan) okap alýar.Ol durmuşyň ähli taraplary barada goşgy ýazypdyr. görnükli şahyry hasaplanypdyr.kyblam pederdir”.Magtymguly bu medresede üç ýyl okaýar.Talantly Magtymguly ilki talyplaryň halypasy bolýar. “Gözel Şirgazy” diýen hoşlaşyk goşgusyny düzüpdir. takmynan. Ol öz ussahanasynda altyn-kümüşdeý bezegleri ýasapdyr. şolaryň içinde in talantlysy Magtymguly bolup çykypdyr. Magtymguly Hywadan dolanyp gelenden soň. Häzir Azady bilen Magtymgulynyň guburynyň üstüne ýädigärlik goýlupdyr. DöwletmämmetAzadynyň uly maşgalasy bolupdyr. Emma onuň bilen maşgala gurmak oňa miýesser bolmandyr. Aktokay diýen ýere “Garry molla” gonamçylyga. ady -Magtymgulydyr” Magtymgulynyn kakasy Döwletmämmet-Azady (1700-1760) XVIII asyrda ýaşan we öz döwrüniň ylymly-bilimli adamy. Nesiminiň. Magtymguly medrese sapaklarynyň daşyndan Gündogaryň görnükli şahyrlary: Nyzamynyň. “Yzlamaýan bolarmy?”.Ogullatynyň mährinden doýmadyk Magtymguly olaryň ýaşlykda ýogalmaklaryna gynanç bildirip. Magtymguly türkmenleriň Gökleň urugynyň gerkez tiresinden bolupdyr.”Magtymguly halkyň pikir hyýalyny örän aýdyň hem obrazly formada. Bu barada ol şeýle ýazypdyr: “ Doga kylsam-jebri-jepa ekserdir. öz zähmeti bilen ýaşapdyr. Onuň atasyna Döwletmämmet molla. . Halk arasynda bolan rowaýatlara görä köwüş-çokaý hem tiker eken. Kakasy Döwletmämmediň aradan çykan habary ony medrese bilen hoşlaşdyrýar. Onuň töweregi mydama köp adamly. emma ýönekeý adamlara düşnükli dilde beýan etdi”. Magtymgulynyň maşgala durmuşy barada dürli rowaýatlar aýdylýar. Ol özüniň önip-ösen ýeri. Magtymgulynyň döredijiligi Magtymguly döredijilik işine ýaşlykda başlapdyr. Ony bir akmaýa ýükläp. öz obasynda. kakasyna Magtymguly-Ýonaçy (1654-1720) diýen ekerler. Ol ýaşlykda Meňli diýen gyzy söýüpdir. Magtymguly. zähmetsöýer adam bolupdyr.

Onuň belent joşgun. Garrygala sebitleridir. Diňe Muhammetrahym han ölenden soň. “Ýeli gürgeniň”.il-ýurt. dostluk. gahrymançylyk temasy. batyrlyk. Zelili öz güzerany barada şeýle ýatlaýar: Kyn boldy güzeran.watançylyk. Zelili hem şolar bilen göçüp gelýär. Kemdest bolduk niçe başyň içinde. “Gözlär men” we şuňa menzeş birtopar goşgulary düzendir. Zelili Döndi diýen obadaş gyzy gowy görüpdir. onuň progressiw ideýalaryny dowam etdirijidir. Zelili Magtymgulynyň ýegeni. Magtymgulynyň watançylyk. Onuň bu lakamy ýaşaýşy-durmuşy bilen baglanşyklydyr. “Depe nädir. “Döker bolduk ýaşymyz”.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 143 Beýik şahyr öz goşgularyny Magtymguly ady bilen ýa-da edebi lakamy bolan Pyragy ady bilen ýazypdyr. ökde lirik şahyr bolupdyr. Zeliliniň esasy kesp-käri kümüş. türkmenlsr babatda talaňçylyk syýasatyny ýöreden hanyň biri-de Muhammet rahýamdyr. Onüň hanlyk süren döwründe (1806-1825) türkmenleriň ýagdaýy agyr bolupdyr. Olar: durmuşy. halkyny yürekden söýüpdir. öwüt-nesihat. Magtymguly üçin öz ýurdundan. Zelili-zelil. halka bagyşlapdyr. Zeliliniň önüp-ösen ýeri Etrek.Ýone Döndi öýlenmek Zelilä başartmaýar. Gürgen. 1826-njy ýylda gökleň turkmenleri Hywadan Garrygala göçýärler. oňa hiçwagtda dönüklik etmezligi ündeýär. Magtymguly öz ýurduny. bize ýadygärlik goýan edebi mirasy tematik taýdan örän giň we hertaraply. Magtymgulynyň taraşlap şagladyp. Muny şahyryň: “Mert bolmaz” diýen goşgusynyň şu setirleri tassyklaýar: “Eşit adam.onüň bilen ömrüniň ahyryna çenli ýaşaýar. “Başy gerekdir”. horlanan. mertlik. söýgi. düşdük bir hala. duz nädir”. soňra bolsa Hywadaky “Şirgazy” medresesinde okapdyr diýen maglumatlar bar. gumanist. Ol bütin ömrini watana. bagtly geljegi arzuw etmek we şuňa menzeş temalarda düzülipdir. demir ussaçylygy bolupdyr. . agzybirlik.Zelılı (1780 . Gurbandurdy Zelili Gürgeniň Garaguzy obasynda 1780-nji ýyl-da eneden bolýar. gahrymançylyk. Ünite . dogan ilden. öz ilinden mähriban ýurt bolmandyr. Zelili Nury atly gyza öýlenip. “Janymyň jananasy” ýaly şygyrlar düzüpdir. Bu temada Magtymguly “Türkmeniň”. Zelili oba mekdebinde. Häzir Zeliliniň nebereleri Garrygala töwereklerinde ýaşaýar.6. Şu ýagdaýlaryň hemmesi diýn ýaly Zelilinyň döredijiligide öz beýanyny tapypdyr. Gurbandurdy . ejiz düşen diýmekdir. Zeliliniň döwründe halky ezen. Oňa bagyşlap “Döndi hanym”.1846) Zelili beýik watançy. oňa hemişe wepaly bolmagy. Zelili ömrüniň ýedi ýylyny Hywada ýesirlikde geçirýär. Şahyr il-ýurdy tüýs ýurekden söýüp. Gaýry mähriban ýurt bolmaz”. çuň ylhama biýatyny halka has ýakynlaşdyrýar.

gayt. yolcu d. ‘Gurbaaga suvdan çıkıp duran vagtı. bağırmak c. Z. Ayrılma hâl eki b. Hoca öncekinden daha çok gelmeye başlamış. 9. Kurbaagaanın buña gaharı gelip b. H. I.fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. C. Türkmen Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “Җ. birinci tekil kişi b. Yu. Bu barada ol şeýle ýazypdyr d. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapım eki almış bir kelime vardır? a. birinci çoğul kişi d. Sıfat-fiil eki c. Kurbağanıñ munda gaharı delip d. Hoca öncekinden de beter gülmeye başlamış. Gelecek zaman. Neden gülüyorsun? b. e. İlgi hâli eki e.144 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. Hoca öfkesinden ne yapacağını bilememiş. cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. b. R b. “Гурбaгaның муңa гaхaры гелип” cümlesinin Latin alfabesi karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Kiril harfleriyle verilen “Бу бaрaдa ол шейле языпдыр” ifadesinin Türkmen Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. hızıyla 6. ikinci tekil kişi e. C. Sen nääme gülyääñ?’.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. П” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Ü 2. Bulunma hâl eki 7. yağlı e. şaşırmak 10.’ cümlesinin yükleminde hangi ekler bulunmaktadır? a. F. Aala gözli. Diidaarına zar bolup men b. aak maralım. onuñ yaanına bir içyaan gelipdir. Neye gülüyorsun? d. d. İ. ‘Uzaklardan uçup geldim guş yaalı’ cümlesinde yaalı kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. birinci tekil kişi c. kanatlı b. Bu berede ol şeýle yazıpdır 3. Bay arada ol şeýle ýazypdyr c. gibi c. D. Ç. Y. Hoca sen ne buldun. I e. Gereklilik kipi. Gurbaagaanıñ muña gaharı gelip e. Gurbagamıñ buña gahırı gülip 4. Bu burada ol şöyle ýazypdyr e. Hoca sen neyi bildin. V. geri dönmek e. Yo. P c. c. Hoca sende ne boldur. Bir gurbaaga baar eken d. Hoca sana ne oldu. kaytarmak b. Hoca sen ne buldun. ‘Hoca öñküsinden hem beter gülmääge başlaapdır. Й. ‘Men hem suvuñ içinde gezip yaadadım. Gurbagaanıñ muña kaharı gelir c. Neden gülüyorsun? c. birinci tekil kişi 8. Şart kipi. Neye güldün? e. Yönelme hâl eki d. Görülen geçmiş zaman. Onuñ yaanına bir içyaan gelipdir c. Geniş zaman. Hoca hepsinden daha beter gülmeye başlamış. Hoca öncekinden daha çok kalmaya başlamış. Ё. niirde sen? . kımıldamak d.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. D. Neden gülüyorsun? 5. Ya. ‘Hoca saña nääme boldı. T d. Bu bapda ol şaylı yazıpdır b. Näämüçiin siz çekmediñiz elinden? e.

Türkmence Metinler. Bazın.. “Türkmenistan Halk Edebiyatı Türleri”. “Türkmenler” Maddesi. 308-317 (Çev. (2000). b. Bahar. yıllarıñ bir aayında.Efendiyev. O. a.. (1997). İstanbul. MEB Yay. Ü.. “Türkmen Adı. Manası ve Mahiyeti”. Edebiyat. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise.-Ölmez. M. Ünite . Ankara. Bir gün aaglaan.Kara. Sümer. C.. Doğan. Yesevi Yay. İstanbul. A. iki gün aaglaan. İstanbul. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Türk Dillerindeki Sontakılar. Boryakov. Şimdiyse seni onlara padişah ediyorlar. c 3. Akçağ Yay. yaanına gelip: -“Nääme aaglayaarsıñ. Saray. Akar.Deniz. Durdıyev K. d 10. S. aaglayaar eken. (1988). S. Türkmence (Giriş-Gramer-Metinler-Sözlük). Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri.. (1996). s. Ankara. Erzurum. 3 Bahar. F. M. d 4. PhTF. 157 Oruç B.. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. İ. car çekilyäär. vd. Göroglı Tükmen Halk Eposı İnönü Üniversitesi Türk Dili Basılmamış Doktora Tezi. Geçit Yay. İstanbul. s. 1994. C. Bahtın açılmış. Yesevi Yay. S.. A. Ahmet B. (1992). üçünci güni göökde uçup baryaan bir durna munuñ sesini eşidip.. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. “Yirminci Yüzyıl Türkmen Edebiyatı”. Oğuzlar. H. KB Yay. Akçağ Yay. s. 353-370. S..Hünerli B. s.. b 6. Her gün istediğini getirip de ye dur. Türkmen Dilinin Grammatikası (Morfologiya). F. L. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. A. 661-672 Kafesoğlu. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. 231-290. s. günleriñ bir gününde: “Hayvaanları yıgnamalı. B. S.. Türkmen Tarihi. 9. Kara. İstanbul.Durmuş. S. Başdaş. İ.. Türk Tarih Kurumu Basımevi. Hanser. M. Kriter Yay. Ankara. “Türkmenistan Cumhuriyeti”. Li. Güz. Sıra Sizde 2 Metnin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Ey ahmak tilki.. Kebikeç Yay. Malatya. F. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. (1996).-Ceylan. 1. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. (2003). Kara. Ankara. (1995). F. tilki aaga?. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Metnin Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Gadıım eyyaamda. neden ağlıyorsun ki? Sen sürekli tavuk aramakta. (1993). Oğuz Grubunda Edatlar. s.. Çınar.6. Türkmenistan Özel Sayısı. İstanbul. 2. A. “Türkmen Türkçesi”. Z. Ercilasun). M. N. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). Elazığ. Ö. I-II.. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. (2005). Kapı Yay. Türk Dünyası Nüfus. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. “Türkmen Türkçesinde Uzun Ünlülerle İlgili Hususlar”. Yusuf Gedikli). Aşgabat. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi.. 232-238. 87. Özkan. 2. Kasım 1997/2.. (1993). Dil.. (1999).-Eker. geceleri gizlenerek onu kümesinden çalmak için sıkıntı çekmekteydin.. s. Kebikeç Yay. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. İslam Ansiklopedisi (1988). Bozkurt. e Yanıtınız yanlış ise. Türklerin Dili. N. Ankara. diyip sooraan. Tekin. c. KB Yay. İst. (2003). tilki tovga paatışaa edilcek” diyip. Özkan. Sosyal Yapı. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. L. O. Türk Dilinin Yurtları.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 145 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Zühal Kargı Ölmez).. Cem Yay. e 7. TİSAV Yay. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Türkmence El Kitabı (Çev. 3-9 Ercilasun. C. Ankara. . İstanbul. A. (1997). (2007). Zeynalov. KB Yay. (1993). Buu sözi tilki eşidip: -Meni tovuga paatışa etceklermiş diyip. Metin Akar-Sebahat Deniz-Fahrünnisa Bilecik. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. a 5. Yong-Sǒng (2004). Şirin User. (2006). İstanbul. L.. M. İstanbul. (1958). (2007). E.Bilecik. (1994). Doğan. Kayseri. İstanbul. 8. “Le Turkmene (Türkmence)”. Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) (1997). Akçağ Yay.-Ölmez. 12-II. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise.. Efrasiyap Gemalmaz). Ankara. (1994).. M. T. Yiğit. (1996). Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı.Şuataman. Türkmence-Türkçe Sözlük. Jean Deny Armağanı’ndan ayrıbasım. A. (1996).

Anahtar Kavramlar • • • • Özbek Adı Özbek Tarihi Özbek Türkçesi Özbekistan • • • • Özbek Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • • • • • • ÖZBEK ADI ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ ÖZBEK TÜRKÇESİ ÖZBEK EDEBİYATI ÖZBEKİSTAN ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Özbek Türkçesi . Özbekistanın yerini belirleyebilecek.7 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Özbek Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz. Özbek Türklerinin tarihini açıklayabilecek. Özbek Türkçesini tanımlayabilecek. Özbek edebiyatını açıklayabilecek. Özbek adını açıklayabilecek.

A. A. ünvan sıfatında olan kelimeye karşılıktır ve bu anlamıyla 1150 yılına ait belgelerde kaydedilmiştir. O sırada Türkistan bölgesi Moğol istilası altındadır. ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ Özbek Türkleri. Y. büyük dedesi Özbek Han’ın adını verdiği devleti 1428’de kurarak bağımsızlığını ilan etmiştir. yani Altın Ordu hükümdarı olduğunu ve sonradan Özbekler diye adlandırılan kabilelerin ona tâbi olmadığını belirtmektedir. A. Bu görüşe. A. Türkçede benzer kullanımları vardır. B. Vambery’e göre Özbek kelimesinin tam anlamı “kendi kendinin beği. Çapliçka. Ebulgâzi Bahâdır Han. Yakubovskiy. A. Karluk. Ebu Said’e yardım ederek 1451’e kadar Türkistan’ın yarısına hâkim olmayı başarmıştır. Ancak Türkistan Türkleri. H. M. Semyanov yukarıda belirtilen görüşe karşı çıkmışlardır. bağımsız. Özbek adının 1313-1340 yılları arasında hüküm süren Altın Ordu hükümdarı. M. ve XV. İvanov. A. Semyanov. Semyanov bu fikirlerin temelsiz olduğunu ileri sürerek “Özbek” adının Ak Ordu döneminde ortaya çıktığını ve hem İran hem de Orta Asya tarihçileri tarafından XIV. Grigoryev ve A. Bu söz eski Macarlarda mertebe. Aristov’dan başka. A.Özbek Türkçesi ÖZBEK ADI Özbek Türklerinin kökeni ve tarih sahnesine çıkmalarıyla ilgili değişik görüşler olduğu gibi. müstakil” demek olup kelime ‘Öz+bek’ şeklindedir. Özbek Han’ın Kök Ordu. Özbek adının kökeni ve yapısı ile ilgili olarak da çeşitli görüşler vardır. A. Bu açıklamaya göre kelime “özü sağlam” anlamındadır. asrın ortalarına doğru bir güç hâline gelmeye başlamışlardır. o devrin taht mücadelelerine bulaşmamış ve Moğol tasallutundan kendilerini koruyarak XV. “Tınıbek. Batu’nun kardeşi Şeybânî neslinden gelen Ebu’l-Hayr Han (1428-1468). Hilda Hukhem gibi birçok ilim adamı da katılmaktadır. Özbek Han’dan önce tarihte Özbek adına rastlanmadığını belirtir. Özbek Han’dan geldiği en fazla taraftar bulan görüştür. B. P. Hasan Eren ise bu sözün ‘Özü+berk’ sözünden geldiğini söylemektedir. asırlarda Ak Ordu devletinde Türk-Moğol kabilelerinin tamamı için kullanılan ortak bir ad olduğunu belirtmiştir. . Altın Orda Hanı Özbek’in (1312-1340) soyundan gelen idareciler tarafından kurulmuş ve Fergana vadisindeki Türkleri bir araya toplamıştır. Özbek Devleti. İ. Nihayet. Kıpçak ve Oğuz Türklerinin birleşmesinden meydana gelmişlerdir. Denis Sinor’a göre Özbek sözü ‘Oğuz+bek’ kelimelerinin birleşmesinden çıkmıştır. Canıbek” gibi. Timurlu prenslerin taht kavgalarından istifade eden Ebu’l-Hayr Han.

Bir süre devam eden taht kavgaları. Moğollarla yapılan savaşlar neticesinde Ebu’l-hayr Han 1468’de ölmüştür. 1740 yılında Nâdir Şah. . Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan lehçedir. XVII. Bâbür Şah’ı yenerek 1500 yılında hükümdarlığını ilan etmiştir. Bir kısmı Yamud Türkmenleri ile Hive (Harezm) Hanlığı’nı devam ettirmişlerdir. Kazakistan. 3. Özbek Türklerinin toparlanmaya başladığı bu sıralarda. Yerine geçen oğlu Şah Budak Han da devleti idare edememiştir. ayrılarak kuzeye çekilmiş ve daha sonra Kazaklar diye adlandırılmışlardır. Çağdaş Türk lehçeleri arasında. Kıpçak Özbekçesi. İran ve Tâcik dillerinin etkisi görülür. Kuzey Özbekçesi. 1860’larda Buhâra ve Hive Hanlıklarına üstünlüklerini kabul ettirip Hokand Hanlığını ilhak etmişlerdir. Özbek Türkçesi Özbekistan’ın dışında yoğun olarak Kazakistan’ın güney bölümünde. Stefan Wurm Özbek Türkçesini dört ağıza dayandırır: 1. Kuzey ve Güney grupları asıl Özbekçeyi meydana getirir. sonra da Çin asıllı Jungarların istilâlarıyla yeniden bozulmuştur. Türkmenceleşmiş grup ise Oğuzca özelliklerin ağır bastığı gruptur. Nâdir Şah’tan sonra hâkimiyet. Kırgızistan ve Tâcikistan arasında paylaştırılmıştır. yüzyıl başlarından itibaren bölgeye sefer düzenleyen Ruslar. Şah İsmâil’in de yardımıyla Türkistan’ı yeniden istila etmiş. bu kez de kendi aralarında bölünmeler başlamıştır. Türkmenistan. 2. Güney Özbekçesinde uyumlar bozulur. 29 Aralık 1991 tarihinde düzenlenen referandumla bağımsızlık ilanı onaylanmıştır. 1924 yılında Ruslar tarafından ortadan kaldırılmıştır. 4. XVIII. Özbekistan. ancak 1512’de Özbek Türklerine tekrar yenilerek Türkistan’ı terketmek zorunda kalmıştır. 1924’te sınırları etnik temellere göre belirleyen düzenleme ile Harezm. Türk dilinin üç büyük grubundan biri olan Doğu Türkçesi (Karluk) kapsamında değerlendirilir ve Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. 1924’ten 1991’e kadar Özbek Türkleri Rus hâkimiyeti altında yaşamışlardır. 1510 yılında Şeybânî Han. Ardından Buhâra Halk Cumhuruyeti kurulmuş ama o da. Bu arada Ebu’l-hayr’ın yönetimini beğenmeyenler. Türkistan’ın kuzey bölümünde. Türkistan’a yayılıp büyük bir güç hâline gelmişlerdir. yüzyılın sonlarına kadar Türkistan’da sağlanan barış ortamı. 1 Eylül 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. Güney Özbekçesi. Kazak Türkçesinin etkisi ile şekillenmiştir. Özbek Türkçesi. Mangıthanlar sülalesine geçmiş ve onlar da 1860’a kadar hâkimiyetlerini sürdürmüşlerdir. Daha sonra tahta geçen Şah Budak Han’ın oğlu Şeybânî Han (1500-1510) devleti yeniden toparlamış. Buhâra ve Türkistan Cumhuriyetleri dağıtılarak bölge toprakları. Türkmenceleşmiş Özbekçe. önce Moğol asıllı Kalmukların. ÖZBEK TÜRKÇESİ Özbek Türkçesi. Özbekistan 20 Haziran 1990 yılında egemenliğini. Kırgızistan ve Türkmenistan’ın sınır bölgelerinde konuşulur.148 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Fakat Moğol ve Kalmuklarla yapılan sert mücadelelerden dolayı Özbek Türkleri zayıflamışlardır. Kuzey Özbekçesi ünlü uyumları bakımından sağlamdır. Safevî hükümdarı Şah İsmâil’e yenilmiştir. Bundan faydalanan Bâbür. Böylece Özbek Türkleri XVI. Kıpçak Özbekçesi. Buhâra ve Harezm’i de alarak Astrahan Hanlığı’na son vermiştir. Mâverâünnehir ve yöresini ele geçirmiş. yüzyılın başında Timurluların hâkimiyetine son vererek. Osmanlı Tüklerinin arabuluculuğuyla kesilmiştir. Karluk grubunun bir temsilcisi omakla birlikte Özbek Türkçesinin içinde kuzey ve batı Türkçesinin özellikleri de görülür.

Hâmid Alimcan. Kiril alfabesinde olduğu gibi Özbek Türkçesinin ses yapısına ters düşen işaretler bulunmaktadır. Ancak bu alfabe 1995 yılında İslam Kerimov’un onayıyla değiştirilerek daha kusurlu. q. Şâkir. 1. Aybek. Aynî. Surhenderya. 1940’tan sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır. Bu alfabede. 1920 ile 1996 yılları arasında Çağdaş Özbek şiirinin gelişiminde en kalıcı etkiyi yapan şiirlerdir. Suskunluk Dönemi (1938-1960): Stalin’in Özbek aydınlarını sürgün ve cinayetlerle susturmasıyla başlayan bir dönemdir. işçilerin mücadelesini ve gelecekte kurulacak parlak günleri tasvir eden propaganda şiirleri yazmışlardır. 1. Aybek) ustaları Çolpan’ın içten ve millî şiir anlayışını sürdürürken. Ünite .Özbek Türkçesi 149 Özbek Türkçesinin ağızlarını üç grup hâlinde tasnif etmek mümkündür. Millî meseleler yanında sosyal buhranları da işleyen Çolpan. Türkistan Türkleri. Çolpan’ın şiirleri. k. Niyâzî ve Fıtrat üçlüsünün önderliğinde başlayan Çağdaş Özbek şiiri üç döneme ayrılır. Genellikle. Taşkent (kısmen). Latin alfabesi tartışılmaya başlanmış ve ortak Türk alfabesinden biraz farklı olan yeni Latin alfabesi 1993 yılında kabul edilmiştir. yüzyılın başlarında Özbek Türkleri arasında da yayılmıştır. bu alfabeyi ortak Türk Latin alfabesinden hem uzaklaştırmış hem de alfabeyi karışık ve kullanışsız duruma getirmiştir. Türkistan’daki Türk edebiyatının tarihî ve kültürel mirasçılarıdır. Uygun. Cizzah. Y’lavçi (y’li) ağızlar/Karluk grubu: Fergana vadisi. 1991 yılında Özbekistan’ın bağımsızlığını ilan etmesinden sonra. Çolpan. yüzyılın sonlarında Tatar Türkleri arasında başlayıp XX. Stalin. harflerin telaffuzunda ise batı dillerinin ve Rusçanın esas alınması. Gayretî. Öyle ki. yüzyıl başlarında bir Özbek edebiyatı ortaya koymuşlardır. Gafur Gulam sayılabilir. Kaşkaderya.. 2. dilbilgisi ve söz varlığı yönünden de Taşkent ağzına dayanmaktaydı. dilbilgisi ve söz varlığı bakımından da Fergana vadisi ağzına dayandırılmıştır. Ancak 1937’den sonra yapılan değişiklikler neticesinde yazı dili.. Gafur Gulam. 2. İngiliz-Latin alfabesi temel alınarak hazırlanan 1995 Özbek-Latin alfabesinde. Semerkand. Özbek Türkçesi 1929-30’dan 1937’ye kadar söyleyiş bakımından ünlü uyumunun korunduğu Kuzey Özbek ağzına. yasaklanmış olmasına rağmen. ÖZBEK EDEBİYATI . Batu. ğ gibi ünsüzlerin kalın ve ince sıralı kelimeler için ayrı ayrı kullanılması ve Türkçenin temel ünlülerinden olan ı ve ü ünlülerini gösteren harflerin bulunmaması başlıca olumsuzluklardır. Çolpan’dan başka bu dönemin ünlü bir şairi de Abdurauf Fıtrat’tır. Batu. şiirleri kuşaktan kuşağa ezberlenerek aktarılmıştır. Aydın. Semerkand (şehir). Taşkent. Sirderya. Ruslar tarafından 1937’de öldürülmüştür. 1930-1940 yılları arasında Latin alfabesini. Buhara (az). Süleyman. x. 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanan Özbek Türkleri. Karşı. Buhara. Kâmil Yaşın) Lenin. Nevai. Oğuz grubu: Harezm. İrancalaşmış Taşkent ağzına. Karakalpakistan Cumhuriyeti’nin Harezm’e yakın bölgeleri ve Türkmenistan’ın Taşoğuz bölgesindeki Özbek Türkleri. Özbek Türkleri de Karahanlı ve Çağatay edebiyatlarını tarihî bir devamlılık içinde izleyerek XX.. Kitab (şehir içleri). 1920’lerde ve 1930’larda bu genç şairlerin bir bölümü (Elbek. ortak Türk alfabesinde ve Türk-Latin alfabelerinin hiç birinde yer almayan işaretler bulunmaktadır. Bu devrin diğer şairleri arasında Elbek. ayrıca h. komünizm ve Sovyet rejimini övücü. Bu dönemin ve Çağdaş Özbek şiirinin en büyük temsilcisi Abdülhamid Süleyman Çolpan (1893-1937)’dır. Cedit Edebiyatı Dönemi (1910-1938): Ceditçilik XIX. eksik ve Türk fonetiğine uymayan bir alfabe ortaya çıkarılmıştır. g.7. Harf sırasında Türkiye Türkçesi yerine İngiliz alfabesinin.. 3. 1995’te yapılan değişiklik. C’lavçi (c’li) ağızlar/Kıpçak grubu: Karakalpakistan Cumhuriyeti. Şehrisebz. Elbek gibi aydınlar katledildiğinden edebiyata tam bir suskunluk dönemi hâkim olmuştur. sayılan şehirlerin merkezi dışındakiler. diğer genç şairler (Gayretî.

1860 ve 1880 yıllarında İstanbul. Sovyetler Birliği’nin parçalanmasından sonra 20 Haziran 1991’de bağımsızlığına kavuşmuştur. Özbek Türklerinin kendi nüfusları ise ülke nüfusunun % 85’ini oluşturur. doğusunda Kırgızistan ve Tacikistan. Bakü ve Kazan’da yayınlanan tercüme ve telif romanlar Taşkent’te ve diğer Türkistan şehirlerinde okunuyordu. Türkmenistan. Özbekistan’ın başkenti olan Taşkent aynı zamanda ülkenin en büyük şehridir. Fergana. Ürgenç ve Hive ülkenin önemli şehirleridir.150 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bu dönemde tamamen propaganda şiiri baskın durumdadır.000 km. Türkistan’ın coğrafi ve kültürel merkezi olup bölgenin en önemli cumhuriyetidir. Özbekistan’daki Özbek Türkleri 1989 sayımına göre 16. Çağdaş anlamda hikâye ve roman. Kâdirî’nin “Ötken Künler. Aziz Abdürrezak ve Rauf Parfi 1960 sonrasının en lirik ve en güzel şiirlerini yazarak Çolpan’dan ses getirmişlerdir. Türkiye.5 milyon nüfusa sahiptir. Ukraynalılar.240 kişi olarak tespit edilmişlerdir. doğal gaz. Başkenti Taşkent olup 2. Balelik. Başkurt) oluşturmaktadır. Pakistan ve Suudi Arabistan gibi ülkelerde yaşayan toplam Özbek nüfusu 30 milyonu bulmaktadır. Mehrabdan Çayan. Stalin’in 1953’te ölmesinden sonra biraz rahatlama ve yumuşama başlamış. kömür. Andican.686. çöl ve bozkır bitkileriyle kaplıdır. Buhâra. Özbekistan’ın dışında Tâcikistan. karelik bir alana sahip olan Karakalpakistan Cumhuriyeti yer almaktadır. Kuzey Afganistan. % 12’sini ise Ruslar. Kuzeyinde Aral gölü ve Kazakistan. Çin. Ormanların alanı ülke yüz ölçümünün ancak % 1. meyve ve sebze üretimi boldur.400 km2 bir alana ve 22. Nevâiy. Namangan. Özbekistan idari olarak 12 bölgeye ayrılmıştır. ÖZBEKİSTAN Özbekistan. . Taşkent’ten başka Semerkand. Özbekistan’ın Turan ovası ve Kızılkum çölü. Ulug Yol” romanları önemlidir. 3. güneyinde ise Afganistan ve Türkmenistan ve batısında da yine Türkmenistan yer alır. Nevaiy. Yeni Dönem: 1960’tan günümüze kadar olan dönemdir. Orta Asya’nın en verimli topraklarına sahip olan ve ortasından Sirderya nehrinin aktığı Fergana havzası üzerinde yer alır. Pamuk. Koreliler ve Yahudiler oluşturmaktadır. Aynî’nin “Buhara Celladları”. ipek kozası. Hayvancılığın da önemli bir yer tuttuğu ülkenin başlıca yeraltı kaynakları petrol. Hokand. Kazak. Başkenti Nukus şehridir. Bahçesaray. Amuderya ve Sirderya nehirleri arasında Mâveraünnehir ve Fergana havzasında yer alan Özbekistan. Özbekistan Cumhuriyeti içerisinde ayrıca özerk bir Türk Cumhuriyeti statüsünde olan ve 165. Bugün 22 milyonu geçen Özbekistan Cumhuriyeti’nin nüfusunun % 88’ini Türkler (Özbek. kurşun ve bakırdır.2’si kadardır. Abdullah Kâdirî ve Sadrettin Aynî’nin bunda rolü çok büyüktür. Rusya Federasyonu. 1910’larda başlayan Özbek hikâyeciliği ve romancılığı 1920’lerde gelişti.000. Kırgızistan. Cemal Kemal. Özbekistan. Kazakistan. Nukus. Abid Ketman” gibi romanları. Aybek’in “Kutlug Kan. Dağlık ve tepelik alanlarda az da olsa ormanlık alanlar bulunmaktadır. 447. Özbekistan’da tarıma dayalı bir ekonomi olup nüfusun % 30’u tarım sektöründe çalışmakta ve millî gelirin % 75’i tarımdan sağlanmaktadır. çinko.000’u aşan bir nüfusa sahiptir. kışlar ise soğuk geçer. Türkmen. Pek çok şair propaganda şiiri yazmak zorunda kaldığından gerçek sanatını ortaya koyamamış ve körelmiştir. Tatar. Azerbaycan ve Kazan Tatar Türk edebiyatları ile girmiştir. Kara iklimine sahip ülkede yazlar sıcak ve kurak. Özbek edebiyatına Türkiye. 1960’tan itibaren Özbek edebiyatında lirik şiir tekrar çiçek açmıştır. Vâhidov’dan başka Abdulla Aripov. Karakalpak. Bu dönemin en önemli şairi Erkin Vâhidov’dur.

başka). Bu ünlüler ve özellikleri şöyledir: a: Türkiye Türkçesindeki a gibidir. ı-i. Geniş. xazinä (hazine). ä: Yazılışı bakımından yukarıdaki a ile aynıdır. geniş ve ince bir ünlüdür. qudä (dünür). a sesi Rusça kelimelerde ise a sesini verir: advokat (avukat). tügämåq (bitmek). sönmäs (sönmez). båşqa (başka). qış (kış). keyin (sonra). x. kelgän (gelen). ilinc (umut bağlanan kimse). . a-ä. qozğålån (başkaldırı). matematika (matematik). o: ö ile birlikte aynı harfle gösterilir. q. faqat (yalnızca). ğıybät (gıybet). båşqa (başka). ğ ünsüzlerinin yanında kullanılır: xoråz (horoz). semiz. düräng (berabere kalma). quvånç (sevinç). qoçqår (koç). qısqa (kısa). inoq (yakın arkadaş). Ë ё = yå (ёш-yåş “genç”). юк-yük). Söylenişinde o’ya yakın bir ses çıkar. abajur vs. ğ ünsüzlerinin yanında kullanıldığında bu ses değerini verir. Yani kalın ünsüzlerle birlikte kullanılır: paxta (pamuk). ğışt (tuğla). xayr (iyilik). xuşboy (hoş kokulu). ğ ünsüzlerinin yanında bu sesi vermektedir: xıl (tür. yü (ютуқ -yutuk “zafer” . bünye). qarğa (karga). qorquv (korku). åläm (âlem). ilån (yılan). çok açık ve yuvarlak bir a’dır. ğ ünsüzlerinin dışında dığer ünsüzlerle birlikte i olarak telaffuz edilir: ikki (iki). tez (çabuk). Türkiye Türkçesindeki e’den daha açık ve geniş telaffuz edilir. Özbek Türkçesinde çok az kullanılıp sadece x. u-ü sesleri ortak birer işaretle gösterilir. o harfi ile gösterilir. Я я = ya/yä (яxши-yaxşi “iyi” . ğ kalın ünsüzlerinin dışında diğer bütün ünsüzlerin yanında kullanılır: pärväriş (bakım). ялла-yällä “şarkı”). dökån (dükkan). göğüs). ü: Dar. o harfi Rusça kelimelerde o sesini verir.7. oq (ok). q. Sadece ilk hecede bulunur. essiz (cahil. keng (geniş). x. x. Avrupa dillerinden alınan kelimelerde. ö: o gibi yuvarlak. çok). diğer hecelerde de bulunabilir: eng (en). ğ ünsüzlerinin dışında diğer ünsüzlerle birlikte ü olarak telaffuz edilir: üç. geri zekâlı).Özbek Türkçesi 151 ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Ünlüler Özbek Türkçesinde 10 tane ünlü vardır. Yani a ile e arasında bir sestir. mäktäb (okul). Kalın ünsüzlerin dışında diğer ünsüzlerin tamamının yanına gelir: töşäk (döşek). bir yığın. u: u ve ü ünlüsü alfabede aynı harfle gösterilir. Yanında bulunduğu ünlünün durumuna göre tespit edilir. ğ ünsüzlerinin yanında u olarak telaffuz edilir: xuftån (yatsı). e: Yarı dar. q. ğunçä (gonca). köngil (gönül). åzådä (temiz). äsärläri (eserleri). ildiz (kök). xorlik (aşağılanma). tüziliş (yapı. o ünlüsü x. q. Ünite . xalq (halk). i: dar ve ince bir ünlüdür. qavät (kat). x. qoy (koyun). åşxånä (mutfak). Bu ünlü Türkiye Türkçesindeki e’den daha dar olup i’ye yakın olarak telaffuz edilir. tüpük (tükürük). ince bir ünlüdür. bår (var). qırq (kırk). å: Yuvarlaklaşan bu ünlü Özbek Türkçesini diğer Türk lehçelerinden ayıran karakteristik bir ünlüdür. Ancak bu sesler alfabede 7 harfle gösterilir. qıl (kıl). ğuç-ğuç (yığın. binå (bina). Ю ю = yu. Yukarıdaki ünlülerin dışında Özbek Türkçesinde bir de y ünsüzü ile birlikte kullanılan ünlüler bulunur: E e = ye (eтти-yetti “yedi”). yuvarlak ve ince bir sestir. ı: Bu ünlü Özbek Türkçesinde i ünlüsüyle beraber aynı harfle gösterilmektedir. x. båzår (pazar). q. kütmåq (beklemek). tülki (tilki). q. koyädi (koyar). incü (inci). o-ö. Qırğız (Kırgız). çeşit). q. parça. Gerek Türkçe gerekse yabancı dilden alınan kelimelerdeki uzun a’lar bu yuvarlak şekliyle söylenir: båş (baş). äkä (ağabey). yötäl (öksürük). Yuvarlak å ise. böläk (bölük. bağır (ciğer.

ç. İlk heceden sonra gelen ünlülerin değişkenlik göstermesi. l. m. ü ile beraber: Ю=yu. köl (göl). İşte Özbek Türkçesi bu kural bakımından zayıftır. Özbek Kiril alfabesinde й (y) ile başlayan kelimelerin yazımında özel bir durum vardır. k. büyük. g ve h ünsüzlerinin kalın şekilleri olan q. Ünsüzler Özbek Türkçesinde 23 ünsüz vardır. ming (bin). ğ’ye göre değişiklik göstermesi ve eklerin tek şekilli olmaları (-lik. yü. ğ ve x sesleri kullanılmaktadır. qıliç (kılıç). Özbek Türkçesinde ötümsüz şekliyle k’dir: kiriş (giriş). ölikxånä (morg). Rusça kelimelerde görülür: tsirk (sirk).152 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Ünlü Uyumları 1. g. Ancak bu uyumun bir diğer kuralı da yuvarlak ünlülerden sonra dar-yuvarlak ünlülerin gelmesidir. 3) Kelime başında a. Öncelikle й ses işareti kelime başında kendisinden sonra yalnızca и (i) ve ў (o. u-ü ünlülerinin kalın ünsüzlerden x. boyli (boylu). Diğer ünlüler söz konusu olduğunda. йўл-yol”. -di. n. z. q. h ng (ñ) ünsüzü için ayrı bir işaret yoktur. kömir (kömür). boldi (oldu). r. Düz ünlülerden sonra düz. 2. p. sevämiz (seviyoruz). y. kündüz (gündüz). uydirmåq.yä 4) Kelime başında å ile beraber: Ëё=yå 5) Kelime başında u. ä ile beraber: Яя=ya. kelin (gelin). militsiya (polis). v. Küçük ünlü uyumu. qåşıqsiz (kaşıksız). t. x.ö) ses işaretleriyle kullanılır: йирик-yirik “iri. bårmi (var mı). -dir. küräş (güreş). qolim (elim). oğrılik (hırsızlık). Büyük Ünlü Uyumu Özbek Türkçesi kalınlık-incelik uyumu yönünden Türk Lehçeleri içerisinde en bozuk olanıdır. oquvçi (öğrenci). Türkiye Türkçesinden farklı olarak yuvarlak ünlülerden sonra çoğu kez düz-dar ünlüler gelir: köngil (gönül). Türkiye Türkçesinden farklı olarak k. /y/ sesi için her bir ünlünün önünde farklı bir ses işareti kullanılır. yolçi. ölim. c/j. Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu) Özbek Türkçesinde küçük ünlü uyumunun kısmen işlediğini söylemek mümkündür. ş. Böylece 23 tane ünsüz Kiril alfabesinde 27 ses işaretiyle gösterilmektedir. keng (geniş) gibi. ötämiz (geçiyoruz). Kiril alfabesindeki sıralanışına göre bu ünsüzler şunlardır: b. Ayrıca ñ (ng) ünsüzü de ayrı bir işaretle gösterilmemesine rağmen kullanılmaktadır. s. mi vs. n ve g seslerinin yan yana gelmesiyle gösterilir: tång (tan). yuvarlak ünlülerden sonra da düz-geniş ünlüler gelmektedir: berädi (veriyor). ince-dar ünlünün yardımcı ünlü olarak tercih edilmesinden dolayı bozulur.) gibi sebeplerden dolayı bu uyum çok zayıftır: berädi (veriyor). f. oqıymän (okuyorum). -siz. keräk (gerek). Dolayısıyla Özbek Kiril alfabesinde /y/ sesi beş ayrı ses işaretiyle gösterilir: 1) Bağımsız y (й). d. ts. ı-i. . ts (Ц) harfi ise. 2) Kelime başı e ile beraber Ee=ye. Özbek Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Özbek Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. a-ä. bilmåq. o-ö. kelädilar (geliyorlar). örgänişimizdä (öğrenişimizde). Türkiye Türkçesinde g ile başlayan Türkçe asıllı kelimeler. kökiş (mavimsi). keltirmåq (getirmek). Özbeklär. ğ. Alfabede tek bir karakterle gösterilen bu ses işaretleri aslında birer ligatür (birden fazla harfin bir araya gelmesiyle oluşmuş karakter) dir. q.

munçåq (boncuk. ådät (adet). temir (demir). özimçä (bence). sütçi (sütçü).(bin-). çoğu kez tonlu ünsüzle başlar. gece. maşåq (başak). Özbek Türkçesinde b olur: barmåq (parmak). kitåblär (kitaplar). min. Türkiye Türkçesindeki kelime başı bazı b. bulär (bunlar). değirmen. ming (bin). yåtgän (yatan). Türkiye Türkçesinde d ile başlayan Türkçe asıllı kelimeler. fonetik varyantları diğer Türk lehçelerine göre daha azdır. kolye). dik. mäktäbgä (okula). 3. gerekli. mol (bol). 8. mängü (bengü. Arapça ve Farsçadan geçen kelimelerde bulunan ve bu dillerde uzun olan ā. Türkiye Türkçesinde Türkçe asıllı kelimelerde bulunan c sesi. Çokluk Eki: Çokluk eki +lär’dır. okıtuvçilär (öğretmenler). Özbek Türkçesinde å olur: İslåm (İslam). 7.Özbek Türkçesi 153 2. keçikmåq (gecikmek). Özbek Türkçesinde ötümsüz t ile başlar: til (dil). içdän (içten). Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen eklerin. Özbek Türkçesi daha çok uyumsuzdur. şu kelimelerde b-’dir: bår (var). yolçi. aççıq (acı). gömmek. Özbek Türkçesinde ç’dir: Çingiz (Cengiz). İyelik Ekleri: Özbek Türkçesinde iyelik ekleri tek şekilli olup yuvarlak şekilleri bulunmaz. mung (bun. uyquçi (uykucu). tek şekilli olduğu için bu uyumu bozarlar: ortäçä (ortalama). båğ (bağ). üydä (evde). 2. 5. Tonsuzluk uyumu bakımından ise. tåmir (damar). Ünite . Türkiye Türkçesinde kelime başındaki bazı p’ler.7. båşlär (başlar). közlär (gözler). Tonsuz ünsüzle biten kelimelerin sonuna gelen ekler. Şekil Bilgisi Çekim Ekleri 1. 1 Ünsüz Uyumu Özbek Türkçesinde tonluluk bakımından kısmen uyum vardır. ebedi). tüzätmåq (düzeltmek). yolçi (yolcu). sıkıntı). içdän (içten). äytdi (söyledi). Türkiye Türkçesinde bazı b’ler. quçåq (kucak). Fakat “ç” ile başlayan ekler. güç. baxå (paha). Ünlü veya tonlu ünsüzle biten bir kelimeye gelen ek. bermåq (vermek). Ekin sadece bu şekli vardır: åtlär (atlar). årtdä (geride). eskici. Tåşkentgä (Taşkent’e). mållär (mallar). qollär (eller). 4. men (ben). bazen de yapım ekli şekillerde görülür: årtdä (artta. Özbek Türkçesinde sadece d’li şekilleri vardır: båşdä (başta). arkada). yoqdir (yoktur). burgä (pire) 9. İsim Çekim Ekleri . yådimdä (hatırımda). Özbek Türkçesinde p olur: piçåq (bıçak) Aşağıda Türkiye Türkçesiyle verilen kelimelerin Özbek Türkçesindeki karşılıklarını yazınız: denk. båqdim (baktım). xånä (hane). çoğunlukla tonlu ünsüzle başlar: suvdä (suda). vardım. tuman (duman). mukåfåt (mükâfat). toqqız (dokuz). bårmåq (varmak). oquvçi (öğrenci). Özbek Türkçesinde iyelik ekleri düz ünlülü kullanılıkları için. açtım. Türkiye Türkçesindeki v-. yollär (yollar). Bu uyumsuzluk daha çok çekim ekli şekillerde. teri (deri). yoqdir (yoktur). 6.sesleri Özbek Türkçesinde m-‘dir: muz (buz). qoziçåq (kuzucuk). keldi. benim. bol.

Yükleme Hâli: Özbek Türkçesinde yükleme hâli +ni ekiyle yapılır: üyni (evi). +dåq. bazı hallerde +nI şeklinde kullanılır. İyelik ekinden sonra araya -n. qamåqdä (hapiste). qoydäy (koyun gibi). Ancak bu ek. Yalın Hâl: Yalın hâl eksizdir: qol (el). Ek. mäktäbni (okulu). imzåni (imzayı). +çä ve ‘gibi’ anlamını veren teg > dek edatından ekleşmiş olan +däy.1 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Tekli k 1. İlgi hâli eki. c.girmez: hayåtidän (hayatından). şähäringlär (şehriniz). tilige (diline). binåni (binayı). Son sesi -q olan bir kelimeye bitiştiğinde +qa’ya dönüşür: uzåq “uzak”+gä>uzåqqa. köldän (gölden). undä (onda). kabinetdä (bölmede). qurål (silah). suvdän (sudan). pålvån (pehlivan). kolidän (elinden) g.girmez: qolidä (elinde). devånälärdek (deliler gibi). +däyin” gibi varyantları da vardır. Yönelme Hâli: Özbek Türkçesinde yönelme hali eki +gä’dır: bizgä (bize). nävbätçidän (nöbetçiden). Bulunma Hâli: Ek tek şekilli olup +dä’dir: ånädä (annede). İyelik ekinden sonra araya -n. 2. mämläkätdä (memlekette). İyelikten sonra araya -n. bizniki (bizimki). ölim (ölüm). Ayrılma Hâli: Ayrılma hâli eki tek şekilli olup +dän’dir: dindän (dinden). 3. Son sesi -ğ olan bir kelimeye bitiştiğinde her iki ğ de ikizleşerek -qq-’ye dönüşür: tåğ “dağ”+gä> tåqqa. bizdän (bizden). Bunun yanı sıra yazılı metinlerde ekin “+daq. ‘+aqa’ şeklinde ekleşmiş biçimleri de söz konusudur: unaqa “onun gibi”. son sesi -k olan bir kelimeye bitişdiğinde +kä’ye dönüşür: çeçäk “çiçek”+gä> çeçäkkä. Tåşkentdän (Taşkent’ten). Hâl Ekleri a. bålälärniki (çocuklarınki). kömäk (yardım). muzdek (buz gibi). Son sesi -g olan bir kelimeye bitiştiğinde her iki g de ikizleşerek -kk-’ye dönüşür: yig “ağırşak”+gä>yikkä. qol (el) ve umr (ömür) kelimelerinin şahıslara göre iyelik çekimini yapınız. +dåğ. İkinci çokluk şahıs için -(i)ngiz ekinin yanı sıra -nglär ve -läring şekilleri de görülür: şähäringiz (şehriniz).154 Tablo 7. f. båşgä (başa). İlgi Hâli: Özbek Türkçesinde ilgi hâli eki tek şekilli olup +ning’dir: bizning (bizim). sizniki (sizinki). ortäçä. +däka. üygä (eve). işlärigä (işlerine). aitlik eki ile birlikte kullanıldığında kalıplaşmış +niki şekli ortaya çıkar: ånäniki (anneninki). 2 3. buning (bunun). köllärni (gölleri). +daqa. . şähärläring (şehriniz)gibi. mäktäbning (mektebin). ğıcingändäy (gocunmuş gibi). bålägä (çocuğa). yolbärsdäy (kaplan gibi). e. menimçä. uning (onun). +däk. ulärning (onların). b. üyim (evim) üying üyi üyimiz üyingiz +(i)m +(i)ng +(s)i båşim (başım) båşing båşi båşimiz båşingiz Çokluk + (i)miz + (i)ngiz + läri åtam (babam) åtang åtasi åtamiz åtangiz üyläri båşläri åtaläri Özbek Türkçesinde 3. d. nåmidägi (adındaki). +dek ekleriyle sağlanır: årtıqçä (fazlaca).girmez: qoligä (eline). qoşniniki (komşununki). båtir (bahadır). şahıs iyelik ekinden sonra hâl eki geldiğinde araya zamir n’si girmez: üyidä (evinde). mäktäbdä (okulda). tåvuqni (tavuğu). Eşitlik Eki: Özbek Türkçesinde eşitlik. åtäning (babanın).

keräkmi (gerek mi). . Öğrenilen Geçmiş Zaman: Öğrenilen geçmiş zaman üç şekilde yapılır: 1. üydämi (evde mi). haqårät bilän (hakaretle). yoqmi (yok mu). Aitlik Eki: Özbek Türkçesinde aitlik eki +gi ve +ki’dir. kişi: -(i)ng 3. 4. -läring . Bildirme Kipleri 1. -(gin) -(i)k -(i)ngiz(lär).Özbek Türkçesi 155 h. Özbek Türkçesinde soru eki kelimeye bitişik yazılır: menmi (ben mi). mü varyantlarına sıkça rast gelinir. 5. -lär. kişi: -sän 3. barmäbsiz (gitmemişsiniz). kişi: . tip öğrenilen geçmiş zaman: -(i)b(di) ekiyle yapılır. Ünite . Genel olarak bulunma hâli ekinden sonra -gi. -läring 3. Şahıs Ekleri Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. -(i)şsin 2. gelecek zaman. keldimi (geldi mi). teklik 1. Vasıta Hâli: Vasıta hâli bilän edatı ile yapılır: doskäni lättä bilän ärtib (tahtayı silgi ile temizleyip). şimdiki zaman. bårmäbdilär/bårişmäbdi (gitmemişler). geniş zaman. meniki (benimki). kişi: -(i)m 2. qol bilän (elle). a.7. işlämäbmiz (çalışmamışız). kişi: -män 2. -(i)ş çokluk -miz -siz. bårmi (var mı). oquvçi bilän (öğrenci ile). qoşniniki (komşununki). -di. mäktäbdägi (okuldaki). Zaman ve Şekil Ekleri a. -lär. kişi: c.ø. -(i)ş çokluk çokluk -(ä)ylik -(i)ng(iz). kişi: -sin -sinlär. kişi: -(ä)y(in) 2. istek ve yeterlik çekimlerinde kullanılırlar. -(i)nglär. kelmäbsän (gelmemişsin). Soru Eki: Yazılı dilde sadece mi şekli vardır. teklik 1. -sizlär -ø. kelibmän (gelmişim) kelibsän kelibdi kelibmiz kelibsiz işläbmän (çalışmışım) işläbsän işläbdi işläbmiz işläbsiz båribmän (gitmişim) båribsän båribdi båribmiz båribsiz kelibdi(lär)/kelişibdi işläbdi(lär)/işleşibdi båribdi(lär)/bårişibdi Olumsuz şekli: Olusuz şekli -mä ekiyle yapılır: kelmäbmän (gelmemişim). men bilän (benimle). Zamir Kökenli ŞahısEkleri Öğrenilen geçmiş zaman.ø. Özbek Türkçesinde de üç grup şahıs eki vardır. işlämäbdi (çalışmamış). ilgi hâli ekinden sonra -ki şekli kullanılır: üyimdägi (evimdeki). sen bilän (seninle). -(i)nglär. Fiil Çekim Ekleri 1. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri teklik 1. kişi: -ø. Emir Kökenli Şahıs Ekleri Bu ekler emir çekiminde kullanılır. -ti b. Şiir ve halk dilinde ekin mu.

cåyläşmägänsän (yerleşmemişsin).şeklinde ikizleşme söz konusudur: teggän>tekkän. 2. tip görülen geçmiş zaman: İkinci tip görülen geçmiş zamanın yalnızca olumsuz şekli olup “-gän + iyelik eki + yoq” kalıbıyla kurulur: Bu ek daha çok uzak geçmişi anlatır ve seyrek olarak kullanılır: kütgänim yoq (beklemedim) kütgäning yoq kütgäni yoq kütgänimiz yoq kütgäningiz yoq kütgänläri yoq/kütişgäni yoq ketgänim yoq (gitmedim) ketgäning yoq ketgäni yoq ketgänimiz yoq ketgäningiz yoq ketgänläri yoq/ kütişgäni yoq . körmäding (görmedin). åçmädi (açmadı). oqımägänmiz (okumamışız). tip görülen geçmiş zaman: -di ekiyle yapılmaktadır: kördim (gördüm) körding kördi kördik kördingiz åçdim (açtım) åçding åçdi åçdik åçdingiz eşitdim (işittim) eşitding eşitdi eşitdik eşitdingiz kördi(lär)/körişdi åçdi(lär)/åçişdi eşitdi(lär)/eşitişdi Olumsuz şekli: körmädim (görmedim). cåyläşmägän. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Özbek Türkçesinde görülen geçmiş zaman çekimi biri yalnızca olumsuz çekim olmak üzere iki şekilde yapılır. oqımägänlär / oqışmägän (okumamışlar). Ayrıca son sesi -g. tip öğrenilen geçmiş zaman: -miş eki ile yapılır. 1. oqımägänmiz (okumamışsınız). yığ-gän>yıqqan. eşitmädingiz (işitmediniz).gän>ekkän. tip öğrenilen geçmiş zaman: -gän ekiyle yapılır: cåyläşgänmän (yerleşmişim) cäyläşgänsän cåyläşgän cåyläşgänmiz cåyläşgänsiz oqıgänmän (okumuşum) oqıgänsän oqıgän oqıgänmiz oqıgänsiz cåyläşgän(lär) oqıgän(lär)/oqışgän Olumsuz şekli: cåyläşmägänmän (yerleşmemişim). -k ve -ğ. körgändirsiz (görmüşsünüzdür). çıq-gän>çıqqan. bu ekle yapılan çekimlerde görülen geçmiş zaman anlamı da ifade edilebilir.ve -qq. Daha çok üçüncü şahıslarda kullanılır. eşitmädiler/eşitişmädi (işitmediler). ek. Bu kip az kullanılır. -q ile biten fiillere geldiğinde -kk. Bağlamın durumuna göre.156 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2. İki tür ekle yapılır. 3. åçmädik (açmadık). Birinci ve ikinci şahıslarda nadiren görülür: tilämişmän (dilemişim) tilämişsän tilämiş(dir) tilämişmiz tilämişsiz kütmişmän (beklemişim) kütmişsän kütmiş(dir) kütmişmiz kütmişsiz tilämişlär kütmişlär 2. -gän ekine “-dir” eki eklenerek kullanıldığında ihtimal anlamı verir: kelgändirmän (gelmişimdir).

gördüm). ağladım). tip şimdiki zaman: -måqdä ekiyle yapılır. kelämän (geliyorum. Şimdiki zamanın sürekliliğini gösterir: bilmåqdämän (bilmekteyim) bilmåqdäsän bilmåqdä bilmåqdämiz bilmåqdäsiz ålmåqdämän (almaktayım) ålmåqdäsän ålmåqdä ålmåqdämiz ålmåqdäsiz bilmåqdä(lär)/bilişmåqdä ålmåqdä(lär)/ ålişmåqda Olumsuz şekli: bilmämåqdämän (bilmemekteyim). tip şimdiki zaman: -ä/-y ekiyle yapılan şimdiki . 1.7. yåzmäyäpsän (yazmıyorsun). okuyacağım) oqıysän oqıydi oqıymiz oqıysiz kelädi(lär)/kelişädi oqıydi(lär)/oqışädi Olumsuz şekli: kelmäymän (gelmiyorum). Şimdiki Zaman Özbek Türkçesinde şimdiki zaman çekimi dört şekilde yapılır. kelmäysän (gelmiyorsun). bilmämåqdäsän (bilmemektesin). tilämäyäpsiz. yakın gelecek zamanı da ifade etmektedir. aynı zamanda hareketin yakın geleceğe de uzayacağını ifade eder: oqıyåtirmän (okuyorum) oqıyåtirsän oqıyåtir oqıyåtirmiz köräyåtirmän (görüyorum) köräyåtirsän köräyåtir köräyåtirmiz . yapmak yardımcı fiilinden ekleşen bu ek Özbek Türkçesinde şimdiki zamanın en yaygın şeklidir: yåzyäpmän (yazıyorum) yåzyäpsän yåzyäpti yåzyäpmiz yåzyäpsiz tiläyäpmän (diliyorum) tiläyäpsän tiläyäpti tiläyäpmiz tiläyäpsiz yåzyäpti(lär)/yåzişyäpti tiläyäpti(lär)/tiläşyäpti Olumsuz şekli: yåzmäyäpmän (yazmıyorum). yåzmäyäpti (yazmıyor). ålmämäqdämiz (almamaktayız). gerçek (hâlen yapılmakta olan) şimdiki zamanı karşılar. Ünsüzle biten fiile -ä. yığlägänim bår (ağlamışlığım var. tilämäyäpti(lär). Ünite . ünlüyle biten fiile ise -y şeklinde gelir. 4. Şimdiki zamanın diğer üç şekline “gerçek şimdiki zaman” denir ve şu eklerle yapılır: 2. bilmämåqdä (bilmemekte). oqımäysiz. geleceğim) keläsän kelädi kelämiz keläsiz oqıymän (okuyorum. yatmak yardımcı fiilinden ekleşen bu ek de. 3. tip şimdiki zaman: -(ä)yåtir ekiyle yapılır. oqımäymiz.gelecek zamandır. ålmämäqdä(lär)/ ålişmämåqda (almamaktalar). kelmäydi (gelmiyor).Özbek Türkçesi 157 Bu kipin “yoq” yerine bår (var) getirilerek olumlu şeklinin yapıldığı da çok nadir olarak görülmektedir: körgenim bår (görmüşlüğüm var. ålmämäqdäsiz (almamaktasınız. Kullanımına göre hem şimdiki zamanı hem de yakın gelecek zamanı ifade edebilmektedir. 3. Bu ekle yapılan şekiller. tip şimdiki zaman: -yäp ekiyle yapılır. oqımäydilär/oqışmäydi (okumuyorlar). tilämäyäpmiz.

. ålmäymiz (almayacağız). Bu kip “niyet. kelmåqçimän (geleceğim) kelmåqçisän kelmåqçi kelmåqçimiz kelmåqçisiz kelmåqçi(lär) / kelişmåqçi yåzmåqçimän (yazacağım) yåzmåqçisän yåzmåqçi yåzmåqçimiz yåzmåqçisiz yåzmåqçi(lär) / yåzişmåqçi . istek” ifade eder. oqımäyåtir (okumuyor). ålmäydi(lär)/ålişmäydi (almayacaklar).158 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I oqıyåtirsiz köräyåtirsiz oqıyåtir(lär) / oqışäyåtir köräyåtir(lär) / körişäyåtir Olumsuz şekli: oqımäyåtirmän (okumuyorum). . tip gelecek zaman: Üçüncü tipi “niyet ifadeli gelecek zaman”dır.. -äcäk ekiyle yapılır. . ünlülerden sonra -y şeklinde gelir. alıyorsun.mek niyetindeyim” olarak Türkiye Türkçesine aktarılabilir. çağdaş Özbek Türkçesine Oğuz grubu lehçelerinden girmiştir. yåzib yüribsiz (yazıp duruyorsunuz).) verir. ketmäydi (gitmeyecek). alırsın.. tip gelecek zaman: İkinci tipi “kesin gelecek zaman”dır. Şimdiki-gelecek zamanla yapı olarak aynıdır. Bu ekle yapılan şimdiki zaman Özbek Türkçesinde işlek değildir. Hatta yerine göre bu kipi şimdiki zamanla (gidiyorum. 1. Yukarıdaki dört tip şimdiki zaman yapılarının dışında turmåq. 4.. daha çok edebî metinlerde görülür. “. körmäyåtir(lär)/körişmäyåtir (görmüyorlar). otirmåq. Gelecek Zaman Gelecek zaman çekimi dört şekilde yapılır. ålmäysiz (almayacaksınız).. Duruma göre şimdiki. tip gelecek zaman: -ä/-y ekiyle yapılır. Ek ünsüzlerden sonra -ä. Bu yardımcı fiillerle şimdiki zaman şu formüle göre kurulur: Asıl fiil + (i)b + yardımcı fiil + (i)b + kişi eki Örnek: işläb yåtibmän (sürekli çalışıyorum).. arzu. 2.) Türkiye Türkçesine aktarmak da mümkündür.ceğim. körmäyåtirmiz (görmüyoruz).. ketmäysän (gitmeyeceksin). Bunların özel anlam farkları vardır. yåtmåq yardımcı fiileriyle de şimdiki zaman yapılır. Olumsuz şekli: ketmäymän (gitmeyeceğim).mek istiyorum. -måqçi ekiyle yapılır. içib otiribdi (oturmuş içiyor). köräcäkmän (göreceğim) köräcäksän köräcäk köräcäkmiz köräcäksiz oqıyäcäkmän oqıyäcäksän oqıyäcäk oqıyäcäkmiz oqıyäcäksiz köräcäk(lär) oqıyäcäk(lär) 3.. oqımäyåtirsän (okumuyorsun). Eski Özbek Türkçesinde rastlanmayan bu ek. yürmåq ‘yürümek’. körmäyåtirsiz (görmüyorsunuz). körib turibsän (işte görüyorsun). gelecek ve geniş zaman anlamları verebilmektedir: ketämän (gideceğim) ketäsän ketädi ketämiz ketäsiz ålämän (alacağım) åläsän ålädi ålämiz åläsiz ketädi(lär) / ketişädi ålädi(lär) / ålişädi Bu kip geniş zaman anlamını da (giderim.

kip ekinden sonra emäs ‘değil’ edatı getirilerek yapılır: kelmåqçi emäsmän (gelmeyeceğim). 5. kelmåqçi emässän (gelmeyeceksin). Geniş Zaman Bu kip gelecek zaman anlamını da verdiği için “belirsiz gelecek zaman” da denir. Ünsüzle biten fiillere -ädigän.Özbek Türkçesi 159 Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu. ünlüyle biten fiillere ise -ydigän eki getirilir: tiläydigänmän (dileyeceğim) tiläydigänsän tiläydigän tiläydigänmiz tiläydigänsiz kütädigänmän (bekleyeceğim) kütädigänsän kütädigän kütädigänmiz kütädigänsiz tiläydigän (lär) kütädigän (lär) Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu da. yåzmåqçi emäs(lär)/yåzişmåqçi emäs (yazmayacaklar). kip ekinden sonra ya -mä olumsuzluk eki ya da emäs edatının getirilemesiyle yapılır: tilämäydigän män (dilemeyeceğim). qılmässiz (yapmazsınız). kütgüm (dir) (bekleyeceğim) kütgüng(dir) kütgüsi(dir) kütgümiz(dir) kütgüngiz(dir) bergüm(dir) (vereceğim) bergüng(dir) bergüsi(dir) bergümiz(dir) bergüngiz(dir) kütgüläri(dir) bergüläri(dir) 5. kütädigän emäs(lär) (beklemeyecekler). kütädigän emäsmiz (beklemeyeceğiz). işlämäsmiz (çalışmayız). tip gelecek zaman: Özbek Türkçesinde gelecek zamanın edebî metinlerde çok az rastlanan “-gü (-ğu) + iyelik eki (+dir)” ile kurulan şekli de bulunmaktadır. 4. körsäm (görsem) körsäng körsä körsäk oqısäm (okusam) oqısäng oqısä oqısäk . b. bilmässän (bilmezsin).7.yardımcı fiili ile kaynaşıp kalıplaşmış şekliyle yapılır. -(ä) r ekiyle yapılır: bilärmän (bilirim) bilärsän bilär bilärmiz bilärsiz işlärmän (çalışırım) işlärsän işlär işlärmiz işlärsiz qılärmän (yaparım) qılärsän qılär qılärmiz qılärsiz bilärlär/bilişär işlärlär qılärlär/qılişär Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuzu -mäs ekiyle yapılır: bilmäsmän (bilmem). qılmäslar/qılişmäs (yapmazlar). yåzmåqçi emäsmiz (yazmayacağız). tilämäydigänsän (dilemeyeceksin). tip gelecek zaman: Dördüncüsü öğrenilen geçmiş zaman kipinin ikinci tipinin süreklilik bildiren tur. Şart Kipi Şart kipi -sä ekiyle kurulur. işlämäs (çalışmaz). tiläsmäydigän (dilemeyecek). Ünite . kütädigän emässiz (beklemeyeceksiniz).Tasarlama Kipleri 1. kelmåqçi emäs (gelmeyecek). iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır. Bu tipte. yåzmåqçi emässiz (yazmayacaksınız).

kelmä(gin) (gelme). Gereklilik Kipi Özbek Türkçesinde gereklik kipinin müstakil şekli yoktur. Türkiye Türkçesinin -A istek çekiminin karşılığıdır. körmäsäng (görmesen). İstek Kipi Özbek Türkçesinde istek çekimi. bårmäng(iz)/ bårmänglär (gitmeyin/iz). kelişim keräk (gelmeliyim. Zaten Özbek gramerlerinde de bu kipin adı buyruq-istek mäyli (emir-istek kipi) dir. 1. Bunun yanısıra edebî metinlerde de görülür ve arkaik bir şekildir: kütgäymän (bekleyeyim) kütgäysän kütgäy kütgäymiz kütgäysiz kütgäy(lär)/küt(iş)gäy qılgäymän (yapayım) qılgäysän qılgäy qılgäymiz qılgäysiz qılgäy(lär)/qıl(iş)gäy . körmäsä (görmese). “keräk” kelimesi geldiğinde ise gereklilik ifadesi yapılır: desängiz keräk (demelisiniz. 4. bårmäylik (gitmeyelim). keläy(in) (geleyim) kel(gin) kelsin keläylik keling(iz)/kelinglär/kelläring båräy(in) (gideyim) bår(gin) bårsin båräylik båring(iz)/båringlär/bårläring kelsin(lär)/kelişsin bårsin(lär)/bårişsin Olumsuz şekli: kelmäy(in) (gelmeyeyim). ålsängiz kerek emäs (almamalısınız). Emir Kipi Emir çekiminde her şahıs için ayrı bir ek veya şekil vardır. 3.160 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I körsängiz oqısängiz körsä(lär)/körişsä oqısä(lär)/oqışsä Özbek Türkçesinde genellikle pekiştirmeli mana ayrıntısı yaratmak maksadıyla şart kipine -çi eki bitişebilir. Olumsuz şekli: körmäsäm (görmesem). -qay) eki ile çekimlenir. emir çekiminin dışında başlıca iki şekilde ifade edilmektedir. bårsängizçi (haydi gitsenize). “keräk” kelimesi kullanılarak “fiil + (i)ş + iyelik eki + kerak” ve “-sä + şahıs eki + keräk” yapılarıyla ifade edilir. ålsälär kerek emäs (almamalılar). tip istek kipi: -gäy (-käy. -çi eki eklendiğinde emre yakın bir istek ifade edilmiş olur: çıksäkçi (haydi çıksak). kelmäsin (gelmesin). bårmäsin(lär)/ bårişmäsin (gitmesinler). deseniz gerek). 2. kelişi keräk emäs. Konuşma dilinde ‘dua ve temenni’ ifadelerinde kullanılır. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi ‘emir’ yanında ‘istek’ çekimi yerine de kullanılır. kelişing keräk emäs. oqımäsäk (okumasak). oqımäsängiz (okumasanız). gelmem gerek) kelişing keräk kelişi keräk kelişimiz keräk kelişingiz keräk ålsäm kerek (almalıyım. oqımäsälär/oqışmäsä (okumasalar). alsam gerek) ålsäng kerek ålsä kerek ålsäk kerek ålsängiz kerek keliş(lär)i keräk ålsälär kerek Olumsuz şekli: Olumsuzu keräk kelimesinden sonra emäs getirilerek yapılır: kelişim keräk emäs (gelmemeliyim). ålsäk kerek emäs (almamalıyız).

qılmägäymiz (yapmayalım). Bu yapı Türkiye Türkçesindeki “-ası + iyelik eki + var” ve “-ası + iyelik eki + gel-” kalıbına uygundur: kelgüm bår (gelesim var) kelgüng bår kelgüsi bår kelgümiz bår kelgüngiz bår bergüm bår (veresim var) bergüng bår bergüsi bår bergümiz bår bergüngiz bår kelgüläri bår bergüläri bår Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuz şeklinde “bår” (var) kelimesi yerine “yoq” (yok) kelimesi getirilir: kelgüm yoq (gelesim yok). 2. kelmåqçimiz. kelmåqçi. bergüläri yoq (veresileri yok). kütmägäysän (beklemeyesin). . Bunun için de e.7. bergüngiz yoq (veresiniz yok). körgän ekänmän (görmüşmüşüm) körgän ekänsän körgän ekän körgän ekänmiz körgän ekänsiz åçgän ekänmän (açmışmışım) åçgän ekänsän åçgän ekän åçgän ekänmiz åçgän ekänmsiz körgän ekänlär åçgän ekänlär Şimdiki Zamanın Rivayeti Şimdiki zamanın rivayet birleşik çekimi şimdiki zaman kip ekleri üzerine ekän getirilerek yapılır. tip öğrenilen geçmiş zamanın rivayeti: Kip ekinin üzerine ekän edatı getirilir: kelibdi ekänmän (gelmişmişim) kelib di ekänsän kelibdi ekän kelibdi ekänmiz kelibdi ekänsiz işläbdi ekänmän (çalışmışım) işläbdi ekänsän işläbdi ekän işläbdi ekänmiz işläbdi ekänsiz kelibdi ekän(lär) işläbdi ekän(lär) 2. qılmägäy(lär)/qıl(iş)mägäy (yapmayalar).“i-” fiili kullanılmak suretiyle basit çekimlerin rivayeti yapılır. tip istek kipi: İstek kipini karşılamak için “-gü + iyelik eki +bår” kalıbı da kullanılır. tip öğrenilen geçmiş zamanın rivayeti: Bu kipin rivayeti ekän edatıyla yapılır. Özbek Türkçesinde ayrıca “niyet ifadeli gelecek zaman” için kullanılan -måqçi eki “…mek istiyorum. …mek niyetindeyim” anlamında istek belirtmek için de kullanılır: kelmåqçimän (gelmek istiyorum). Seyrek olarak “-miş” ekinin de kullanıldığı görülür: aytgän emiş sän (söylemişmişsin). åçgän emişlär (açmışmışlar). Rivayet Özbek Türkçesinde e. c. qılmägäysiz (yapmayasınız). Ünite . ketgänmiş (gitmişmiş). Fiillerin Birleşik Çekimi 1. kelmåqçi(lär)/kelişmåqçi. bergümiz yoq (veresimiz yok). kelgüng yoq (gelesiniz yok). Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti 1. kütmägäy (beklemeye).Özbek Türkçesi 161 Olumsuz şekli: kütmägäymän (beklemeyeyim). urişäyåtgän emiş (savaşıyormuş). kelgüsi yoq (gelesi yok). kelmåqçisiz. kelmåqçisän.fiilinin üstüne -gän ve -miş ekleri getirilir. Seyrek olarak üçüncü şahısların çekiminde “ekän” yerine “emiş” şekli de gelmektedir: båräyåtir emiş (gidiyormuş).

tip gelecek zamanın rivayeti ketämän ekän (gidecekmişim) ketäsän ekän ketädi ekän ketämiz ekän ketäsiz ekän işläymän ekän (çalışacakmışım) işläysän ekän işläydi ekän işläymiz ekän işläysiz ekän ketädi(lär) ekän işläydi(lär) ekän 2. tip şimdiki zamanın rivayeti bilmåqdä ekänmän (bilmekteymişim) bilmåqdä ekänsän bilmåqdä ekän bilmåqdä ekänmiz bilmåqdä ekänsiz bilmåqdä ekän(lär) 4. köräcäk emişmän (görecekmişim) köräcäk emişsän köräcäk emiş oqıyäcäk emişmän (okuyacakmışım) oqıyäcäk emişsän oqıyäcäk emiş . tip şimdiki zamanın rivayeti kelämän ekän(geliyormuşum) keläsän ekän kelädi ekän kelämiz ekän keläsiz ekän kelädi(lär) ekän/kelişädi ekän 2. tip şimdiki zamanın rivayeti oqıyåtir ekänmän(okuyormuşum) oqıyåtir ekänsän oqıyåtir ekän oqıyåtir ekänmiz oqıyåtir ekänsiz oqıymän ekän (okuyormuşum) oqıysän ekän oqıydi ekän oqıymiz ekän oqıysiz ekän oqıydilär ekän /oqışädi ekän tiläyäpti ekänmän (diliyormuşum) tiläyäpti ekänsän tiläyäpti ekän tiläyäpti ekänmiz tiläyäpti ekänsiz tiläyäpti ekän(lär) ålmäqdä ekänmän (almaktaymışım) ålmäqdä ekänsän ålmäq ekändä ålmäqdä ekänmiz ålmäqdä ekänsiz ålmäqdä ekän(lär) köräyåtir ekänmän(görüyormuşum) köräyåtir ekänsän köräyåtir ekän köräyåtir ekänmiz köräyåtir ekänsiz oqıyåtir ekän(lär) köräyåtir ekän(lär) Gelecek Zamanın Rivayeti Gelecek zamanın rivayet birleşik çekimi gelecek zaman kip ekleri üzerine ekän ve emiş getirilerek yapılır. 1.162 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 1. tip gelecek zamanın rivayeti İkinci tip gelecek zamanın rivayetinde asıl kip ekinin üzerine emiş gelir. tip şimdiki zamanın rivayeti yåzyäpti ekänmän (yazıyormuşum) yåzyäpti ekänsän yåzyäpti ekän yåzyäpti ekänmiz yåzyäpti ekänsiz yåzyäpti ekän(lär) 3.

tip gelecek zamanın rivayeti tiläydigän ekänmän (dileyecekmişim) tiläydigän ekänsän tiläydigän ekän tiläydigän ekänmiz tiläydigän ekänsiz oqıyäcäk emişmiz oqıyäcäk emişsiz oqıyäcäk emiş(lär) yåzmåqçi ekänmän (yazacakmışım) yåzmåqçi ekänsän yåzmåqçi ekän yåzmåqçi ekänmiz yåzmåqçi ekänsiz yåzmåqçi ekän(lär) kütädigän ekänmän (bekleyecekmişim) kütädigän ekänsän kütädigän ekän kütädigän ekänmiz kütädigän ekänsiz tiläydigän ekän(lär) kütädigän ekän(lär) Geniş Zamanın Rivayeti -är geniş zaman ekinden sonra ekän getirilerek yapılır. därmån bolärkän (derman olurmuş).Özbek Türkçesi 163 köräcäk emişmiz köräcäk emişsiz köräcäk emiş(lär) 3. 3.7. bolärmiş (olurmuş). şahısların çekiminde emiş de kullanılmaktadır: berärkän (verirmiş). bilär ekänmän (bilirmişim) bilär ekänsän bilär ekän bilär ekänmiz bilär ekänsiz bilär ekänlär/bilişär ekän Şart Kipinin Rivayeti Şart kipi -sä ekinin üzerine ekän getirilir: körsäm ekän (görseymişim) körsäng ekän körsä ekän körsäk ekän körsängiz ekän işlär ekänmän (çalışırmışım) işlär ekänsän işlär ekän işlär ekänmiz işlär ekänsiz işlär ekän(lär) oqısäm ekän (okusaymışım) oqısäng ekän oqısä ekän oqısäk ekän oqısängiz ekän körsä(lär) ekän oqısä(lär) ekän Gereklilik Kipinin Rivayeti Gereklilik kip yapısının üzerine ekän getirilir: kelişim keräk ekän (gelmeliymişim) kelişing keräk ekän kelişi keräk ekän kelişimiz keräk ekän kelişingiz keräk ekän keliş(lär)i keräk ekän ålişim keräk ekän (almalıymışım) ålişing keräk ekän ålişi keräk ekän ålişimiz keräk ekän ålişingiz keräk ekän åliş(lär)i keräk ekän . Ünite . tip gelecek zamanın rivayeti kelmåqçi ekänmän (gelecekmişim) kelmåqçi ekänsän kelmåqçi ekän kelmåqçi ekänmiz kelmåqçi ekänsiz kelmåqçi ekän(lär) 4.

(imek) fiiline -di ekinin gelmesiyle oluşan “edi” ekiyle yapılır. şimdiki zaman kip eklerinin üzerine edi eki getirilerek birleşik çekim yapılır. tip şimdiki zamanın hikâyesi oqıyåtir edim (okuyordum) oqıyåtir eding oqıyåtir edi oqıyåtir edik oqıyåtir edingiz oqıyåtir edi(lär) ålmäqdä edim (almaktaydım) ålmäqdä eding ålmäq edi ålmäqdä edik ålmäqdä edingiz ålmäqdä edi(lär) köräyåtir edim(görüyordum) köräyåtir eding köräyåtir edi köräyåtir edik köräyåtir edingiz köräyåtir edi(lär) . åçgän emişlär (açmışmışlar). Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi 1. tip görülen geçmiş zamanın hikâyesi: Yalnızca olumsuz şekli olan ve “-gän + iyelik eki + yoq” kalıbıyla kurulan bu kipin hikâye çekiminde de sona edi eki getirilir. Hikâye Hikâye şekli e. körgän edim (görmüştüm) körgän eding körgän edi körgän edik körgän edingiz åçgän edim (açmıştım) åçgän eding åçgän edi åçgän edik åçgän edingiz körgän edi(lär)/körişgän edi åçgän edi(lär)/åçişgän edi Görülen Geçmiş Zamanın Hikâyesi 2. tip öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi kelib edim (gelmiştim) kelib eding kelib edi kelib edik kelib edingiz işläb edim ekänmän (çalışmıştım) işläb eding işläb edi işläbdi edik işläbdi edingiz kelib edi(lär) işläb edi(lär) 2. Seyrek olarak -miş ekinin de kullanıldığı görülür: aytgän emiş sän (söylemişmişsin).164 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2. ketgänmiş (gitmişmiş). tip öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi Bu kipin rivayeti ekän edatıyla yapılır. tip şimdiki zamanın hikâyesi bilmåqdä edim (bilmekteydim) bilmåqdä eding bilmåqdä edi bilmåqdä edik bilmåqdä edingiz bilmåqdä edi(lär) 4. kütgänim yoq edi (beklemediydim) kütgäning yoq edi kütgäni yoq edi kütgänimiz yoq edi kütgäningiz yoq edi ketgänim yoq edi (gitmediydim) ketgäning yoq edi ketgäni yoq edi ketgänimiz yoq edi ketgäningiz yoq edi kütgänläri yoq edi ketgänläri yoq edi Şimdiki Zamanın Hikâyesi Şimdiki zamanın hikâye çekimlerinde. 3.

tip gelecek zamanın hikâyesi köräcäk edim (görecektim) köräcäk eding köräcäk edi köräcäk edik köräcäk edingiz köräcäk edi(lär) 3.Özbek Türkçesi 165 -(ä)yåtgän sıfat-fiil ekiyle ifade edilen şimdiki zamanın hikâyesi: işläyåtgän edim (çalışıyordum) işläyåtgän eding işläyåtgän edi işläyåtgän edik işläyåtgän edingiz işläyåtgän edi(lär) Gelecek Zamanın Hikâyesi 2.7. Ünite . tip gelecek zamanın hikâyesi kelmåqçi edim (gelecektim) kelmåqçi eding kelmåqçi edi kelmåqçi edik kelmåqçi edingiz kelmåqçi edi(lär) Geniş Zamanın Hikâyesi bilär edim (bilirdim) bilär eding bilär edi bilär edik bilär edingiz bilär edi(lär)/bilärdi(lär) Şart Kipinin Hikâyesi Şart kipi -sä ekinin üzerine edi getirilir: körsäm edi (görseydim) körsäng edi körsä edi körsäk edi körsängiz edi biläyåtgän edim (biliyordum) biläyåtgän eding biläyåtgän edi biläyåtgän edik biläyåtgän edingiz biläyåtgän edi(lär) oqıyäcäk edim (okuyacaktım) oqıyäcäk eding oqıyäcäk edi oqıyäcäk edik oqıyäcäk edingiz oqıyäcäk edi(lär) yåzmåqçi edim (yazacaktım) yåzmåqçi eding yåzmåqçi edi yåzmåqçi edik yåzmåqçi edingiz yåzmåqçi edi(lär) işlär edim (çalışırdım) işlär eding işlär edi işlär edik işlär edingiz işlär edi(lär)/işlärdi(lär) oqısäm edi (okusaydım) oqısäng edi oqısä edi oqısäk edi oqısängiz edi körsä(lär) edi oqısä(lär) edi Gereklilik Kipinin Hikâyesi Gereklik kip yapısının üzerine edi getirilir: kelişim keräk edi (gelmeliydim) kelişing keräk kelişi keräk kelişimiz keräk ålişim keräk edi (almalıydım) ålişing keräk edi ålişi keräk edi ålişimiz keräk edi .

ve ekän İle Yapılan İsim Çekimi İsim çekiminde şimdiki zaman veya geniş zamana kişi ekleri. Asıl kip ekinin üzerine bolsä gelir. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı 2. yåş emässiz. Geniş (veya Şimdiki) Zaman İsmin sonuna doğrudan doğruya kişi ekleri getirilerek yapılır.(imek) fiili getirilerek yapılır. yåş emäs(lär).(ol-) fiilinin üzerine şart ekinin getirilmesiyle oluşan “bolsä” yapısıyla meydana getirilir. Özbekmän (Özbeğim) Özbeksän Özbek(dir) Özbekmiz Özbeksiz yåşmän (gencim) yåşsän yåşdir yåşmiz yåşsiz Özbekdir(lär) yåşdir(lär) Olumsuz şekli: Özbek emäsmän (Özbek değilim). . 1.166 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I kelişingiz keräk ålişingiz keräk edi keliş(lär)i keräk åliş(lär)i keräk edi 3. Özbek emäs. Özbek emässän. Olumsuz çekimlerde ise emäs (değil) kullanılır. Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zamanın çekimi isim tabanına ekän getirilerek yapılır. 2. tip öğrenilen geçmiş zamanın şartı körgän bolsäm (görmüşsem) körgän bolsäng körgän bolsä körgän bolsäk körgän bolsängiz körgän bolsä(lär) Gelecek Zamanın Şartı 4. tip gelecek zamanın şartı tiläydigän bolsäm (dileyeceksem) tiläydigän bolsäng tiläydigän bolsä tiläydigän bolsäk tiläydigän bolsängiz tiläydigän bolsä(lär) Geniş Zamanın Şartı bilär bolsäm (bilirsem) bilär bolsäng bilär bolsä bilär bolsäk bilär bolsängiz åçgän bolsäm (açmışsam) åçgän bolsäng åçgän bolsä åçgän bolsäk åçgän bolsängiz åçgän bolsä(lär) kütädigän bolsam (bekleyeceksem) kütädigän bolsäng kütädigän bolsä kütädigän bolsäk kütädigän bolsängiz kütädigän bolsä(lär) işlär bolsäm (çalışırsam) işlär bolsäng işlär bolsä işlär bolsäk işlär bolsängiz bilär bolsä(lär) işlär bolsä(lär) d. geçmiş zaman ve şarta ise e. yåş emäsmiz (genç değiliz). e. Şart Özbek Türkçesinde şartlı birleşik çekim bol.

qızğımtir (kızılımsı). İsimden İsim Yapan Ekler + dåş: Refakat. +äk: İşlek değildir: içäk (bağırsak). båy edim (zengindim) båy eding båy edi båy edik båy edingiz ğamgin edim (hüzünlüydüm) ğamgin eding ğamgin edi ğamgin edik ğamgin edingiz båy edi(lär) ğamgin edi(lär) Olumsuz şekli: båy emäs edim (zengin değildim).7. Görülen Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zamanın çekimi isim tabanına edi getirilerek yapılır. tengdåş (yaşıt). -çi gibi eklerin Özbek Türkçesinde sadece düz şekilleri vardır: yoqçilik (yoksulluk). -li. yåş emäs ekän. båy emäs eding. Türkiye Türkçesinde yuvarlak şekilleri de bulunan -lik. koridor) +älä(si)/ +alåvi: Sayı isimlerine gelir. ortaklık bildirir: yoldåş (arkadaş). Bu tip eklerin kalın şekilleri de çok azdır: bårlıq (varlık). “Gelincağız ise bir çöp ile toprağı tırmıklıyor. üçäläsi (üçü birden).Özbek Türkçesi 167 yåş ekänmän (gençmişim) yåş ekänsän yåş ekän yåş ekänmiz yåş ekänsiz oquvçi ekänmän (öğrenciymişim) oquvçi ekänsän oquvçi ekän oquvçi ekänmiz oquvçi ekänsiz yåş ekän(lär) oquvçi ekän(lär) Olumsuz şekli: yåş emäs ekänmän (genç değilmişim). ikkinçi. topluluk ifade eder: üçälä kitåb (her üç kitap). -cilik. Şart Şart çekimi için bolsä ve esä kullanılır: Kelinçäk bolsä. 2. çekirdek).. köplik (çokluk).. közli (gözlü). evde yatıyor. +(i)mtil. båy emäs edi. bodur).” Ånäsi bolsä bålä bilän birgä. huquqıy (hukukî). 1. oquvçi emäs ekänsiz. kökimtir (mavimsi).” Yigit esä Xålmätning bår-yoğıni farq etålmäydigän håldäydi. bir çöp bilän yerni çizellär. käsbdåş (meslektaş). çocukla birlikte. ğamgin emäs edi(lär). Ünite . åvuldåş (aynı köyden). sarışın).. oquvçi emäs ekän(lär). temirçilik. qåramtir (karamtrak). -nci gibi ekler Özbek Türkçesinde ç’lidir: tilçi. Bu ayrılıklardan üçü önemlidir: 1. +(i)mtir: Renk bildiren kelimelerde anlamın zayıflığını vurgular: åkımtil (akımsı).” Yapım Ekleri Türkiye Türkçesiyle Özbek Türkçesinde kullanılan yapım ekleri büyük oranda aynıdır. törtalåvi (dördü de). yåş emäs ekänsän. 3. . yoläk (dar yol. 3. oquvçi emäs ekänmiz (öğrenci değilmişiz). sirdåş (sırdaş). Halmet’in olup olmadığını fark edemeyecek hâldeydi. 4. üçinçi (üçüncü). ğamgin emäs edik (hüzünlü değildik). üydä yåtädi. “Anası ise. birliktelik. üçalåvi (üçü de). äsrdåş (çağdaş). İçinde /c/ sesi bulunan -ci. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Özbek Türkçesinde de yapım ekleri dört çeşittir. “Genç ise. särğımtil (sarımsı. beşälä (beşi de). Arapçada geçen mensubiyet eki -î. sinfiy (sınıfsal).. özäk (öz. Ancak bazılarında küçük ses ayrılıkları vardır. båşäq (başak). ğamgin emäs edingiz. Özbek Türkçesinde -iy (bazan -ıy) şeklindedir: xususiy. pästäk (kısa.

bekårçi (boş. çåpåndoz (kaftan ustası). +åvlån: Beraberlik ifadesi taşır ve on sayısına kadar kullanılır. mingläb (binlerce).168 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I +åv(i): Beraberlik ifadesi taşır ve on sayısına kadar kullanılır. yedisi de) . meväli (meyveli). az). qışlåq (köy). +alåq: Küçültme ekidir: tåylåq (küçük tay). . keksäråq (daha yaşlı). işçän (çalışkan). zähmätkäş (gayretli). tüzükkinä (iyice). ikkåv (ikisi). kiçkinä (küçücük). qoyçibån (çoban). Dil ve lehçe isimleri de yapar: Rusçä. saråybån (saray görevlisi). yerdår (yer sahibi). körklilik (gösterişlilik). +kinä. yettåvlån (yedisi birlikte. yaxşiråq (daha güzel). åysimån (ay gibi). tinçlik (dinçlik). beşåvlån (beşi birlikte. yåruğråq (daha parlak). Meslek ismi ve sıfat yapar: cävåbgär (sorumlu). botalåq (küçük deve. küçliråq (daha güçlü). båläginä (balacık). özgärüvçän (çabuk değişen). terlik diken). täläbgår (talip. xabärdår (haberdar). üçåv (her üçü). cäfåkäş (cefa çeken). såvçi (dünürcü). qumlåq (kumsal). +çilik (<+çi+lik): Soyut isimlerin yapılmasında kullanılır: kämçilik (eksiklik. båğbån (bahçıvan). yüzläb (yüzlerce). +simån: Benzirlik ve gibilik ifade eder: tuxumsimån (yumurtamsı). yumşåqqınä (yumuşacık). izçil (prensipli). +bån: Farsça kökenlidir. aylak). qızalåq (kızcağız). bebek). särğış (sarımsı. onu da). +li: Sıfat yapan işlek bir ektir: küçli (güçlü). quruqqınä (kupkuru). +çän: Alışkanlık ve aşırılık bildiren sıfatlar türetir: küräşçän (savaşçı). çiråyli (yakışıklı). +gär/går. çaqalåq (küçük çocuk. qızıqçi (şakacı). såvungär (sabuncu). häzilkäş (şakacı). åbroyli (itibarlı). sadık). qoziçåq (kuzucuk). täcribäli (tecrübeli). Meslek ismi yapar: därvåzäbån (kaleci). +çåq/+çäk: Küçültme ve sevgi bildirir: tåyçåq (küçük tay). tåmçisimån (damlamsı). deve yavrusu). millätçilik (milliyetçilik). beşi de). kuşçä (kuşçuk). oyunçåq (oyuncak). oymäkår (oyma ustası). +ginä. qorqınçli (korkutucu). beşåvimiz (beşimiz). ölçåvli (ölçülü). üçåvlån (üçü birlikte. bålälik (çocukluk). ıxlåsmänd (bağlı. uyquçi (uykucu). Özbekçä. +låq. qızğış (kızılımsı). +lik: Soyut ve somut isimler yapar: åtälik (babalık). etikdoz (ayakkabıcı). qıyınçilik (zorluk). +çil: Sıfat yapan bir ektir: därdçil (hastalıklı. yılläb (yıllarca). +qına: Küçültme ekidir: åzginä (azıcık). +råq: Sıfatlarda üstünlük derecesi yapar: yåmänråq (daha kötü). işsiz. oyçän (düşünceli). tädbirkår (tedbirli). dävlätmänd (zengin). tåşlåq (taşlık). temirçi (demirci). åqış (akımsı). uyatçän (utangaç). çabuk hastalanır). Fårsçä. därslik (ders kitabı). xayålçän (hayalperest). kämçil (az bulunur. +çä: Küçültme ekidir: kitåbçä (kitapçık). epçil (becerikli). kelinçäk (gelin). üçü de). döppidoz (şapka ustası). +dår: Farsça kökenlidir. taqçil (az bulunur). +çi: Meslek ve uğraşı isimleri ve sıfat yapar: bålıqçi (balıkçı). tåzälik (temizlik). nåzli (nazlı). cäncälkäş (kavgacı). Meslek adı ve sıfat yapar: äräväkäş (arabacı). mäymunsimån (maymun gibi). äybdår (suçlu). +kär/+kår: Farsça kökenlidir. kusur). tüyäkäş (deveci). millätçi (milliyetçi). istekli). +läb: Sayı isimlerine ve zaman bildiren isimlere gelerek çokluk ve abartma ifadesi katar: onläb (onlarca). sarışın). +käş: Farsça kökenlidir. kirçil (kirli). mürüvväntmänd (iyilik sever). ådämsimån (insana benzer). ämäldår (memur). +mänd: Farsça kökenli sıfat yapan bir ektir: käsälmänd (hastalıklı). ärzånlik (ucuzluk). sävdågär (tüccar). onåv (on. +Iş: Renk isimlerine gelerek benzerlik ifade eder: kökiş (mavimsi). +doz: Meslek ismi yapar. sütçi (sütçü). Tåşkentli (Taşkentli). Sahip olma bildiren kelimeler türetir: dindår. qårånğılik (karanlık). oğılçä (oğulcuk). Farsça kökenlidir: kävüşdoz (terlikçi.

yåtsin. munğäy. äcäbsin.(yadırga-). yoqål. . çeksiz (sınırsız).(kuvvetlen-). İsimden Fiil Yapan Ekler +(ä)r-: Geçişsiz fiiller türetir: özgär. tizim (sistem). bükräy.(şaşır-.(aşağıla-.(+si-n-): Duygu.(bozar-). qayğur.(meraklan-). ölim (ölüm). uyqısirä. ilmsiz (bilgisiz). İşlek değildir: gärängsi. +sirä-: Genellikle duygu bildiren fiiller türetir: suvsirä. mensimä.(mavileş-).(acık-). +(ä)y-: Oluş bildiren geçişsiz fiiller türetir: kengäy. niyet ve tavır ifade eden fiiller türetir: azsin.(ye-). ilaçla-). +äl-/+ål-: İşlek değildir: tüzäl. çulğa. +ik-/+ıq-: Oluş bildiren geçişsiz fiiller türetir: åçiq. höngrä(hüngür hüngür ağla-).(hisset-. beuyqu (uykusuz). tilä. çinıq(sağlamlaş-). +i-: Geçişsiz fiiller yapar: tinçi. båyi.(eziyet et-).(zenginleş-). qatläm (kat. yåşär. örtä.(çoğal-). Ünite . 3. ärzånsin. sayra. kuru hale gel-). yüztäçä (yüz kadar). qıyna. beådåb (edepsiz). hängrä. ıssıqsirä.(topla-). oyna.(uykusu gel-. qaråvsiz (bakımsız). mührlä. mekân bildiren kelimeler türetir: båtqåqzår (bataklık yer).(genişle-). emlä. nåtaniş (tanıdık olmayan).(eğil-. oylä.(ağar-). nämik. cämlä. qåräy. iyileş-). öksi(üzül-. gözünü kan bürü-). tez yürü-).(düzel-.(acayip karşıla-). +sit. ekinzår (ekinlik).(söyle-.(genç görün-).(inle-). yåtsirä. +tåy: Küçültme ve sevgi ifade eder: erketåy (nazlı.(kaybol-).(şarıldamak). yåvğansirä.(kısal-). serbest ol-). Fiilden İsim Yapan Ekler -(I)m/-(U)m: Somut ve soyut isimler türetir: bilim (bilgi.(yadırga-.(şarkı söyle-).(anır-).(etrafını çevir-). ivirsi.(azımsa-). tozi.(anlamsız sesler çıkar-).(kana-).(yönel-). işlä-(işle-.(boşal-. +sin. +rä-: Genellikle yansıma kelimelere ve bazı sıfatlara gelerek fiil türetir: qåqrä.(tozut-).(sıcak şeyler arzu et-). tezik(çabuk.(dile-). boşä. +kä-/+gä-. +zår: Farsça kökenlidir. şirintåy (şirin. tåräy(daral-). bilim). yabancı hisset-). kencätåy (ufaklık). cimıq.(üzül-. kökär.(kaygılan-).(ufak tefek işlerle uğraş-). konuş-). yolıq.(oyna-). bevätän (vatansız). Geçişli fiiller türetir: äybsit.(yağlı yemek iste-). yığım (mahsül. küçsiz (güçsüz). +täçä: Tahmin ifadesi taşır.(+si-t-): İşlek değildir.(savril-.(ayıpla-).(çok dertlen-).(sükut et-). ontäçä (on kadar). åğulä. åzäy. zårıq.(değiş-).Özbek Türkçesi 169 +siz: İsimlerden olumsuz sıfatlar yapar: åtäsiz (babasız).(koklamak).(acı-).(adlandırmak). canı tuz çek-). kızış-). qızıqsin. åçqa.(mühürle-). zoräy. eskir (eski-). şirincik). durul-). bozär. çalış-). ingrä.(azal-). +si-: Geçişsiz fiiller türetir.(yaşlan-). keçik. köpäy. kiyim (giyecek).(tedavi et-. uyumak iste-).(sıkıl-). nå+: Olumsuzluk yapan farsça bir ektir: nåtoğri (doğru omayan).(sakinleş-. pürkä.(tuz iste-. gülzår (gül bahçesi). kämi. yönäl. ärzånlä(ucuzla-).(püskürt-). dağıl-). kämsit. båşlä. därdsin.(azal-). hasat).(şüphelen-).(nemlen-). +qa-/+ğa-: İşlek değildir: iskä.(karar-). çängi.(alevlen-.(katlamak).(gecik-). nåilåc (çaresiz).(susa-). +ä-: Geçişli ve geçişsiz fiiller türetir: åtä. aqar. åşa. çuldirä. yutum (yudum). güvrä. saçma sapan konuş-).7.(rastla-). be+: Olumsuz sıfat yapan Farsça kökenli bir ektir: bepul (parasız). bükül-).(zehirle-). sez-). payqa. xamsi. katman). +lä-: Çok işlek bir türetme ekidir: qatlä.(düşün-). qansirä(çok kan kaybet-.(denkleştir-).(acık-). båsim (basınç). keksäy. surat as-). değerini düşür-).(kuru-. ağla-). åqım (akım).(fiyatını az bul-).(itibar etme-). xayfsin. 2. tuzsirä. şımarık). Yer. qısqar. qana. sözlä.(başla-). tengsit. nåtekis (düzgün olmayan).

(sorul-). qonåq (konak). tuğışgän (öz kardeş). Sıfat ve isim türeüir: sirgänçıq (kaygan). åçıq (açık). keçir. qåçåq (kaçak). -dåq/-däk: İşlek değildir. ekin.(bur-). tosqın (engel). qåpqån (kapan). yåpıq (kapalı). påqlän.(kaz-. olgunlaş-). urişqåq (kavgacı). yånğın (yangın). hasret). qışlåq (kışlak).(tavına gel-. pişi. gülüş).(göçür-). -(I)r-: Ettirgen çatı ekidir: şişir-. olgun). pistirmä (pusu). Fiilden Fiil Yapan Ekler -ä-: Kök fiilin anlamını pekiştiren fiiller türetir: burä. süyänçıq (destek.(geçir-).(sor-). körsätkiç (gösterge. -kä: İsim ve sıfat türetir. içine çek-). İşlek değildir: tilkä (dilim. tirişqåq (gayretli). keskin. -ğın/-gin. uyuşqåq (uyumlu). qısqa (kısa). kesik. -i-: Kök fiilin anlamını pekiştiren fiiller türetir: qazi. åçıq (açık).(kopar-). åçğıç (anahtar).(kaçır-).(yapıl-). yaşırın (gizli). külgi (gülme.(silahlan-).(açıl-). 4. nesne isimleri ve sıfatlar türetir: yåtåq (yatak).(çıkar). ayirmä (fark. kalan). qaçir.(din-. tepki (tekme).(yıkan-). dayanak). süzgün. -çåq/-çäk: Sıfat ve isim türetir: tårtınçåq (çekingen). böläk (parça. tüşkün (düşkün). itär. tekrar et-). yulin. qåmäl. yırtqıç (yırtıcı).(söylen-). -ğıç/-giç. qurallän. -qån/-kän: Sıfat-fiil eki olan bu ek kimi kalıcı kelimeler de türetmiştir: kelişgän (yakışıklı).(yazıl-). çirik (çürük).(em-. -qın/-kin. ölçä. ökinç (pişmanlık). åvunçåq (teselli). yäsädåq (süslü). qaytar(döndür-. taqınçåq (takı). qılin. İşlek değildir: qopar. sevinç). tütün (duman).(ölç-). buzuq (bozuk).(kur-. emçäk (meme). sorä. üylängän (evli). saflaş-). ğır/-gir.-(I)q/-(U)q: İşlek bir ektir: küräk (kürek). -qır/-kir. qorqınç (korkunç). tütä.(it-).(keyiflen-). yåqılğı (yakacak). sezgir (sezgin). qorqåq (korkak). köçirmä (kopya). ilgäk (askı). . yetük (yetişkin. quvänç (kıvanç. -är/-ar-: Ettirgen çatı ekidir.(kız-). qızğançıq (kıskanç. yåzma (yazılı). dürtme). måqtançåq (övüngen). uyğun (uygun). yulğıç (menfaatçi). türtki (itme. -qıç/-kiç: Somut ve soyut isimler türetir. İşlek bir ektir: süpürgi (süpürge). åçil. süyil. qåldıq (kalıntı. -(I)k/-(U)k. -ğur: Sıfat türeten bir ektir: bolmägur (yaramaz).(giyin-). åğmä (eğik). İsim ve sıfat türetir: yügürdäk (hizmetçi). sevgi. kazı-). köçir. tügün (düğüm). -mä: İsim-fiil eki olan bu ek kimi kalıcı isimler de türetmiştir: tügmä (düğme). tini. yuvin.170 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I -åq/-äk: Genellikle yer isimleri.: İsim ve sıfat türetir: uçqun (kıvılcım). tüşir(düşür-). cimri). uyuşuk). bölük). uçir. yağın (yağış).‘sin-. özleş-). çıqar. batqåq (bataklık). såtqın (satılmış.(yolun-). bir araya getir-). tutqı (demet).(tutuklan-). aylanma (daire). tåpildıq (buluntu). -ğun/-gün. soråq (soru). -qåk/-gäk: İsim ve sıfat türetir: qaçqåq (kaçak). (i)nç: Duygu bildiren isim ve sıfatlar türetir: sevinç. qåvurdåq (kavurma. kütil(beklen-). käyflän. kıskaç). sözläşgiç (rehber). -dıq/-dik: İşlek değildir: sevdik (sevgili). äytil. ötkir (keskin). sınıq (kırık). çizğıç (cetvel). -qı/-ki: Somut ve soyut isimler türetir.(tüt-). -gån/-gän. tiläk (dilek). artık). -ğı/-gi. tåpqır (zeki). quçåq (kucak). şimi. qısqıç (kerpeten.(söylen-). erinçåq (tembel. sänçqı (çatal). parça). yalınçåq (yalvaran). pişir-. hain). qızi. -(I)n-: Dönüşlü çatı ekidir: kiyin. -qun/-kün. sezgi (sezgi). -çıq: İşlek değildir. piçåq (bıçak). singi. yåzil. dizin).(sevil-). kızartma). -(I)n/-(U)n: İşlek değildir: kelin (gelin). -(I)l-: Edilgen çatı ekidir: soräl.(temizlen-). äytil.(uçur-). qura. yığın. öçirgiç (silgi). qåvurma (kavurma). hårdıq (yorgunluk). sağınç (özlem. tutqıç (sap).

quriläcäk binå (inşa edilecek bina). oqıydigän kitåb (okunacak kitap). -dir-/-tir-: Ettirgen çatı ekidir: yedir.(okut-). oynäyåtgän bålä (oynayan.(yerleş-). ötkäz.(akıt-).(biraz yum-). Ünite . tekkiz. bitkäz. azlık katar: qızarinqırä. Özbek Türkçesindeki sıfat-fiiller şunlardır: -(ä)yåtgän: Az görülen bir sıfat-fiil eki olup Türkiye Türkçesine “-mekte olan” şeklinde çevrilebilir: keläyåtgän (gelmekte olan). -(I)t-: Ettirgen çatı ekidir: oqıt.(değdir-). oqıgän balä (okuyan çocuk). güvenilir söz). buni yåzgänningizgä işånmäymän (bunu yazdığınıza inanmıyorum).(gülümse-).(karşılaş-). “-dIk” ve -AcAk olan” şekillerinde aktarılabilir: bu fänlärni okıtädigän okıtuvçilär (bu dersleri okutmakta olan öğretmenler). oynamakta olan çocuk). aqız. -iz-/-ız-: Ettirgen çatı ekidir. Yazı dilinde nadiren görülür. işånärli söz(ınanılır.(değdir-). emizdir.(kır-). çirit. Türkiye Türkçesine “-An”. yåzäyåtgän qız (yazmakta olan kız). oxşät. Men şåir ekänimni aytdim (Ben. külär yüz (güler yüz).(hafifleş-). yuminqırä. yetärli pul (yeterli para). yåtqız. -(I)msirä-: İşlek değildir. yoldan çıkar-). qılinäcäk işlär (yapılacak işler). -ğaz-/-gäz-: Ettirgen çatı ekidir: körgäz.(söylet-). -kän. qorqqanigä qalbini åçärmidi? (korktuğuna kalbini açarmıydı?). İşlek değildir: emiz. kütilmägän hådisä (beklenmeyen hadise). sezilärli täsir (hissedilir etki). -(I)nqırä-: İşlek değildir. körgänimni aytib (gördüğümü söyleyip). özgärt. üzdir. båqız. -gän.(çürüt-). boläcäk özgäriş (olacak değişiklik).(azdır-. yåşär cåy (yaşanan yer). dik-).(girdir-). yårdämläş.(yardımlaş-). külimsirä. yüzläş. körilmägän qår (görülmeyen kar). qårın toydirärlik bir käsb (karın doyuracak bir iş). tez çåpär at (hızlı koşan at). bolär-bolmäs söz (olur olmaz söz). küliş(gülüş-).Özbek Türkçesi 171 -(I)ş-: İşteşlik ekidir: cåyläş.(benzet-). sevintir. ayttir. üzilmägän såvçilär (arkası kesilmeyen dünürler). åzğır. qorqınqırä. yakınlık anlamı katar: yığlamsirä(ağlamaklı ol-).(getir-). ölik yığadigän ärävälär (ölü toplayan arabalar). tegiz. -qaz-/-gäz-. yånär tåğ (yanar dağ). şair olduğumu söyledim).(kaldır-). -qız-/-kiz-. sönmäs hayåt (ebedî hayat).(biraz kork-). toyilmäs suhbät (doyulmaz sohbet). -ärli/-ärli: Çok kullanılan bir sıfat-fiil değildir: tüşünärli söz (anlaşılabilir söz).(yüz yüze gel-). köpäyt. keläcäğini bilämän (geleceğini biliyorum).(kopar-). qorqımsirä.(kaldır-. turğız. tirilt. -äcäk: Az görülen bir sıfat-fiil ekidir.(değiştir-). aytär gäp (söylenecek söz).(yedir-). yengilläş. tolğaz. ölmäs şåir (ölmez şair). tüşünärli gäp (anlaşılır cümle).(geçir-). tedavi ettir-).7. ötkiz. iş bilgän kişi (iş bilen kişi). -qan: Geniş zaman sıfat-fiilidir: kelgän adäm (gelen adam).(emdir-).(dirilt-).(ulaştır-). erit-. -(a/-y)digän: Çok kullanılan bir sıfat-fiildir. yetkäz.(biraz kızar-). tåmiz.(geçir-). ketkäz. yåzädigän kitåbim (yazdığım/yazacağım kitap). mingiz. båqış. uçräş. yügüräyåtgän kişi (koşmakta olan kişi). konuşma dilinde Türkmenceleşmiş ağızların dışında hiç kullanılmaz: yåzäcäk båla (yazacak çocuk).(doldur-). yålqınlät. saqläydigän cåy (sığınak). tez åqar såy (hızlı akan çay). Fiilin anlamına benzerlik. sındir.(bindir-). keltir. bilinmäs küç (bilinmez güç). Sıfat-Fiiller .(göster-). yåğäyåtgän yåmğır (yağmakta olan yağmur). -mäs: -är geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzudur: åkmäs suv (akmaz su).(emzir-). -är: Geniş zaman sıfat-fiilidir: åqar suv.(çoğalt-).(biraz kork-).(yardımlaş-). Fiilin anlamına yakınlık.(bitir-).(baktır-.(sevindir-). -ğız-/-giz-: Ettirgen çatı ekidir: kirgiz.(damlat-). bitkiz-(bitir-). kömäkläş.(alevlendir-). körmäs köz (görmez göz). qåldir.(gider-).(bakış-).(yatır-). tutqaz(tuttur-).

åqızmäy-tåmızmäy (hiç gecikmeden). -mäy: Türkiye Türkçesine “-madan” olarak çevrilir: ölmäy yåzgä çıqdik (ölmeden yaza çıktık). åtäsini körmägäç yığläy båşlädi (babasını görmeyince ağlamaya başladı). ötmiş mädäniyät (geçmiş medeniyet). tutqaç (tutunca). bilmåq. aytä båşlädi (söylemeye başladı). Türkiye Türkçesine “-mak için” şeklinde çevrilebilir: gilås såtgäni båzårga bårdim (kiraz satmak için pazara vardım). oqış (okuyuş). åliş (alış). seni körgändä (seni gördüğüm zaman). oqıy oqıy (okuya okuya). sizni körgäni keldik (sizi görmeye geldik). -(i)ş: Özbek Türkçesinde istisnasız olarak bolca kullanılan bir hareket ekidir: özgäriş (değişme). -gäniçä: “-dığı şekilde. köriş (görüş). -måq: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir: oqımåq (okumak). boliş (olma). ziyåfät tügämäsdän (ziyafet bitmeden). -bån şekli az kullanılır: kelibån (gelip). Zarf-Fiiller Hareket Adları (İsim-Fiiller) Özbek Türkçesinde hareket adları üç türlü ekle yapılır. bår ekän (var iken). -gändä/-qandä: Türkiye Türkçesine “-dığında. öylänib öylänib (düşüne düşüne).(al-. öçmåq (sönmek). “-ınca/-ince” anlamlarını verir: xatni oqıp bolgäç åtämgä qaytärdim (mektubu okur okumaz babama verdim). debån (diyerek). nimä gäpligini tüşünålmäy (ne olup bittiğini anlayamadan). körgäç (görünce). anında” anlamlarını veren “-maz/ -mez”. -gäli: “-gäni” ile aynı anlama gelir: sizgä pul bergäli keldim (size para vermek için (vermeye) geldim). -dığı üzre” anlamını verir: bilgäniçä äytä båşlädi (bildiği şekilde anlatmaya başladı). bilmåq (bil- . Ya tekrar halinde. işlägäli keldim (çalışmak için. kitåbni oqımäy (kitabı okumadan). yığma). beriş (veriş). -gäç. mäktäbgä kirgeç (mektebe girince). åçlikdän qırılä båşlädi (açlıktan kırılmaya başladı). ålib çıq. üygä kirmäb (eve girmeyip). 2. e-kän: İsim fiilinin zarf-fiil şeklidir: qol çözärkän (el uzatırken). küymåq (yanmak). -mäsdän: Türkiye Türkçesine “-madan” ve “-maksızın” şekliyle çevrilebilir: quyåş båtmäsdän (güneş batmadan). båşqa gäp äytmäsdän çıqıp ketdi (başka söz söylemeksizin çıkıp gitti). körmägünçä (görmeyince. közdän ğåyib bolgünçä (gözden kayboluncaya kadar). gäpläşmåq (konuşmak). -dığı zaman” şekliyle aktarılabilir: Änvär kelgändä (Enver geldiğinde). oqıp-oqımäy (okuyup okumadan). yüriş (yürüyüş). palåvni såvıtmäsdän (pilavı soğutmadan). yığiş (yığış. Tekrar grupları ve birleşik fiil kuruluşunda da kullanılır: üygä kirib otirdi (eve girip oturdu). ötmiş täcribe (geçmiş tecrübe). görmeyinceye kadar). oqıy åldi (okuyabildi). üyge bårgünçä (eve gidinceye kadar). miltıq åtgånimizdä (silah attığımızda). -käç.172 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I -miş: Az kullanılan bir sıfat-fiil ekidir: ötmişni ilåhiyläştirgänsän (geçmişi Tanrılaştırmışsın). üydän çıqqandä (evden çıktığı zaman). yaparak). eşikni qåqqandä (kapıyı çaldığında). -günçä: “-ıncaya kadar” anlamını verir: åtäm kelgünçä men gazeta oqıdim (babam gelinceye kadar gazete okudum). Özbekçä ögränärkän (Özbekçe öğrenirken). sizni ålib ketgäli keldim (sizi götürmek için geldim). alıp çık-). -ä/-y: Tek başına kullanılmaz. 1.(ağla-). külib külib sözlädi (gülüp gülüp konuştu). oqımişli kişi (okumuş kişi). yasabån (yapıp. nånüştä qılmäsdän üydän çıqmäydi (kahvaltı yapmadan evden çıkmaz). -qaç: Türkiye Türkçesindeki “hemen. -gäni: Sebep bildirir. yığläb yubår. ya birleşik fiillerde kullanılır: kelä kelä (gele gele). uxlärkän (uyurken). sevmåq. Özbek Türkçesinde görülen zarf-fiiller şunlardır: -(i)b/(-bån): İşlek zarf-fiil eklerindendir. çalışmaya geldim). ketärkän (giderken).

Ünite . Kärimä özi kirib keldi. hâli meni seni sizni uni bizni sizni sizlärni senlärni ulärni mendä sendä sizdä undä bizdä sizdä sizlärdä senlärdä ulärdä Ayr. bulär (bunlar). seni. siz Çokluk biz. özing. hâli mendän sendän sizdän undän bizdän sizdän sizlärdän senlärdän ulärdän Eşt. Bu uning düşmänligidändir. nezaket ifadelerinde II. qutlåv (kutlama). Örneklerde görüldüğü gibi.Özbek Türkçesi 173 mek). hâli mençä sençä sizçä unçä bizçä sizçä sizlärçä senlärçä ulärçä Vas. bizni (bizi). (Biz söylemeden sen kendin gelseydin). II. ulär (onlar). öşälär (onlar)’dır. hâli men bilän sen bilän siz bilän u bilän biz bilän siz bilän sizlär bilän senlär bilän ulär bilän Tablo 7. oquv (okuma). özimiz. . (Bez ustalarının yaratıcı dikkati işte bunlardadır). soråv (sorma). çokluk için ayrıca “sizlär” biçimi kullanılır. 3. Dönüşlülük Zamiri: Dönüşlülük zamiri “öz”dür: özim (kendim). “ulär” zamiri de nezaket ifadelerinde teklik III. -(U)v: Özbek Türkçesinde bu ekle oluşan fiil biçimlerini de hareket adlarına dahil etme eğilimi vardır: yåzuv (yazma). Kişi zamirlerinin hal ekleriyle kullanımı şöyledir: Yalın hâl men sen siz u biz siz sizlär senlär ulär İlgi hâli mening sening sizing uning bizning sizning sizlärning senlärning olarıñ Yön. Böz ustälärining icådiy dıqqati änä şulärdädir. Kelime Türleri Zamirler a. II. İsimlere gelen hâl ekleri zamirlere de aynen gelir: mengä (bana). sevmäslik (sevmemek). qıdıruv (arama). bizlär siz. öşä (o). sadece küçük ses farklılıkları gösterir. teklik şahıs için de kullanılmaktadır. ulärdän. şu.2 Özbek Türkçesinde Kişi Zamirlerinin Hâl Ekleriyle Çekimi b. senlär zamiri. ungä (ona). zamirler çokluk ekini aldığı zaman araya zamir n’si girmez. sizning (sizin). Ayrıca “uşbu” zamiri de Özbek Türkçesinde kullanılır. bilmäslik (bilmemek). körüv (görme). ungä (ona). sizlär. hâli Bul. sendä.7. hâl eklerini alınca araya zamir n’si girer: bungä (buna). undän. (Kendim çalışıyorum). Dolayısıyla. özi. oqımåq (okumak). Ancak men ve sen zamirlerinin ilgi ve yükleme hâllerinde ek başındaki “n” düşer: mening (benim). c. özläri. hâli mengä sengä sizgä ungä bizgä sizgä sizlärgä senlärgä olärgä Yük. (Bu onun düşmanlığındandır). İşaret Zamirleri: Özbek Türkçesinde işaret zamirleri: bu. Özim işläymän. ötmåq (geçmek). Kişi Zamirleri: Kişi zamirleri Türkiye Türkçesindeki gibi olup. şulär (şunlar). çokluk şahıs zamirinin kaba şeklidir. Biz äytmäsimizdän sen özing kelsä eding. Özbek Türkçesinde kişi zamirleri şunlardır: Teklik men (ben) sen. Ancak. çokluk şahsın teklikle karışmaması için. şahıs için kullanılabilmektedir. senlär u (o) ulär (onlar) “siz” çokluk II. sening (senin). şahıs zamiri olmakla birlikte. u (o). meni (beni). II. özingiz. bundä. Olumsuzu -mäslik ekiyle ifade edilir: oqımäslik (okumamak). (Kerime kendisi girdi).

yigirmä beş xånä (yirmi beş hane). herkes). nimädir (bir şey. e. åltmiş. Niteleme Sıfatları: Varlıkların özelliklerini. ällänimä (bir şey). nimälär (neler). beş. (Hepimiz pamuk toplamaya katıldık). kimileri). Yilning eng ıssıq åyi qaysi? (Yılın en sıcak ayı hangisidir?). (Ben şu kitabı okudum). yigirmänçi äsr (yirminci asır). nimäler säbäb boldi. bu kitap ise ders kitabıdır). Bärçämiz paxta terişgä qatnäşdik. nimä (ne). åltinçi klass (altıncı sınıf). (Hepsinin dikkadi bildiri sunan kişide). U kitåb-roman. räsmli kitåb (resimli kitap). (O kitap roman. älläqançä (birkaç). säkkiz. üç. Şundäy fikrgä kelişingizgä nimä säbäb boldi. ayrim (bazı. Sayı Sıfatları: Kendi arasında dörde ayrılmaktadır: a. Heç kim cåyidän qımirlämäsin. birisi). on. Belirsizlik Zamirleri: Özbek Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: älläqaysi (herhangi bir. kättä üy (büyük ev). tört. qançäsi (ne kadarı). yapılarını bildirmektedirler: yaxşi kişi (iyi insan). milliard. yärim häzil yärim çin (yarı şaka yarı ciddi). kim/kimlär (kim. säkkizdän üç (sekizde üç). qaysiläri (hangileri). ällänärsä (bir şey). neçtäsi (ne kadarı). heç kim (hiç kimse). härbiy kiyim (askerî elbise). åltinçi yil (altıncı yıl). Här kim ekkänini orädi. Kendi arasında dörde ayırabiliriz: 1. Asıl Sayı Sıfatları: İsimlerin önüne gelerek onların asıl sayısını belirten bu sayılar. här kim (herkes. toqqızinçi åy (dokuzuncu ay). “u” ve “öşä” ise en uzağı işaret eder: bu üy (bu ev). yetmiş. ontädän kişi (onar kişi). kimsä (kimse). “şu” biraz uzağı. Soru Zamirleri: Özbek Türkçesindeki başlıca soru zamirleri şunlardır: qaysi (hangi). toqsån. tört yüz yil (dört yüz yıl). yüz. bir närsä (bir şey). Üleştirme Sayı Sıfatı: Türkiye Türkçesinde sayıların üzerine gelerek üleştirme sıfatı yapan +er eki. o konuşmadan sonra tamamen değişti). xämmä (hepsi). biri. Ayrıca +tädän eki de bir üleştirme sıfatı yapan ektir: beştädän ålmä (beşer elma). qızil bayråq (kızıl bayrak). Hämmäning dıqqati dokladçidä. kimdir (biri. b. bir yärim såät (yarım saat). “yärim” (yarım) kelimesi getirilerek de yapılır: yärim yol (yarı yol). b. bäri (hepsi). åq köngil (temiz kalp) vs. ellik (elli). suvsiz yer (susuz yer). yettidän bir (yedide bir). şu. songgi söz (son söz). her biri). barçä (hepsi. ottiz kişi (otuz kişi). öşä keçä (o gece). Xadiçä öşä gäpdän song bütünläy özgerdi. . qaysi bir (herhangi biri). million. u ve öşä”dır. (Hiç kimse yerinden kımıldamasın). yigirmä (yirmi).174 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I d. ming (bin). bu kitåb esä därslik. yåmån xåtin (kötü kadın). Sıra Sayı Sıfatları: Asıl sayıların sonuna +(i)nçi eki getirilerek yapılır: birinçi kün (birinci gün). säksån. Türkiye Türkçesiyle aynı olup sadece bazı ses değişmeleri gösterir: bir. yetti. kimi). Özbek Türkçesinde sadece bir sayısına gelir: bir+är kün (birer gün). närsä (ne). Men şu kitåbni oqıdim. (Hatice. biråv (biri. ålti. u yåq (o taraf). biri). kimler). herhangi bir şey). (Herkes ektiğini biçer). neler sebep oldu). ba’zi birlär (bazıları. sayılara +dän eki getirilerek yapılır: beşdän ikki (beşte iki). keng mäydån (geniş meydan)çuqur quduq (derin kuyu). toqqız. “bu” yakını. bir neçä (birkaç). şu mähäl. qårä tåş (kara taş). (Bu fikre ulaşmanızda ne sebep oldu. Kim keldi? (Kim geldi). sayılarını. qay bir (hangi bir). Belirtme Sıfatları: Belirtme sıfatları varlıkların yerlerini. ottiz. ikki. vasıflarını. Kesir Sayı Sıfatları: Kesir sayı sıfatı. birisi). İşaret Sıfatları: Özbek Türkçesinde işaret sıfatları “bu. bir qançä (bir kaç). yettitädän yigit (yedişer yiğit). ikki kilo üzüm (iki kilo üzüm). d. 2. ikkinçi üy (ikinci ev). soru durumlarını ve belirsizlik şekillerini belirtirler. nimäni (neyi). c. qırq. ba’zi (bazı). Sıfatlar a.

häli (hâlâ. Ünite . biråv (bir). hep). köp (çok). -dedi. songrä (sonra). nimä (ne. geri). ançä (birçok). tåşqari (dışarı). Ertäläb älbättä nånuştä qılişing keräk. ävväl. dördü de). vakti gösterir. Erkinlik näş’äsini kemirä-kemirä ilgäri båsädilär. song (sonra). Kämpir nimälärdir deb cävräb. hämmävaqt (her zaman). ontäçä (on kadar). (Şeytan her zaman omuzumuzda). henüz). (Özgürlük neşesini kemire kemire ileriye adım atıyorlar). Belirsizlik Sıfatları: Başlıca belirsizlik sıfatları şunlardır: birån (bir). årt (art. öte gitmekteydi). älläqandäy (herhangi). ileri). här (her). -täçä. fälån (falan). qadim (eskiden). Zarflar Zaman Zarfları İş ve hareketin olduğu zamanı. därhål (derhal). heçbir (hiçbir). hämmä (bütün). hämişä (hep. näri ketäyåtgändi. båyä (az önce. qandäy (nasıl). birdän (birden). yuqåri (yukarı). aşağı). heçqandäy (hiçbir). qançä (kaç). Yer-Yön Zarfları İş ve hareketin yapıldığı yeri bildirir. qaysi (hangi). ilgäri (ileri. (Bütün işlerinizi daima zamanında yapınız). ertäläb (sabahleyin). Özbek Türkçesindeki bazı zaman zarfları şunlardır: bugün (bugün). talay (birçok). härqançä (her türlü). ne kadar). (Yaşlı kadın nelerdir diye dır dır edip. -älåvi ekleri vardır: onläb (onlarca). Bir neçä täläbä bu kitåbni oqıgän. ertä (yarın). yüzläb (yüzlerce). -läb. Barçä işläringizni här dåim öz väqtidä bäcäring. endi (şimdi). nasıl).7. (Her türlü hastalığın çaresi var). åld (ön). ora. neçä (kaç. bultur (geçen yıl). tün (gece). qarşi (karşı). (Soğuk havaya rağmen dışarı çıktı). burun (önce). Emirzådäm. Özbek Türkçesinde bazı yer zarfları şunlardır: åst (alt). Qandäy kitåb ålding? (Nasıl bir kitap aldın?). törtåv (her dördü). Ålmäning kilosi neçä som? (Elmanın kilosu kaç som?). päst (alt. barçä (bütün. Nitelik (Durum) Zarfları İş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir. keyin (sonra). Håzir çıqamän. mäcburän (mecburen). näri (öte. årqa (arka). üçåvlån (üçü). Här qandåy käsällikning dävåsi bår. (Şimdi çıkıyorum dedi). härqandäy (her türlü). . Nimä hådisä boldi? (Nasıl bir olay oldu?). beri. Älläqandäy kitåb oqıgän edim. Biz keyin ne deymiz? (Biz sonra ne diyeceğiz?). hangi esirleri soruyorsunuz?). -åv. içkäri (içeri). (Herhangi bir kitap okumuştum). härqaläy (her türlü). başqa (başka). daima). törtälåvi (her dördü. keçä (akşam. öne doğru).Özbek Türkçesi 175 Özbek Türkçesinde ayrıca sayılara getirilerek topluluk sayı sıfatları yapan -älä. mingläb. Özbek Türkçesinde bazı nitelik zarfları şunlardır: därhål (derhal). (Birkaç öğrenci bu kitabı okumuş). Siz keçqurun neçädä uxläysiz? (Siz gece kaçta uyursunuz?). (Sabahleyin mutlaka kahvaltı yapmalısın). keyin (sonra). Sovuq havå bolişigä qaramäy taşqarigä çıqdi. üst (üst). birkaç): ba’zi (bazı). håzir (şimdi). toğri (doğru). gece). qançälik (ne kadar). bir neçä (bir nice. biråz (biraz). qaysi äsirlärni äytursiz? (Emirzadem. keçqurun (gece). birgä (birlikte). åvlån. Şäytån hämmävaqt yelkämizdä. åldin (önceden). Soru Sıfatları: Soru sıfatları şunlardır: qay (hangi). henüz).

bütünläy (büsbütün). (“Yazık. a. aferin). gramer vazifesi gören kelimelerdir. yazık). pis herif! Kâfir!). . uh. qaytä (tekrar). nimä üçün (ne için). Bu täråzi käm tårtyäpti. gözäl (güzel). åbbå (abov. İçkärigä tåmån ästä båsib yürä båşlädi. birgä (birlikte). Men yaxşi bilämän. munaqa (böyle). zorğa (güç bela). “Ättäng. yäyåv (yaya). vay). Ünlemler. hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen. sekin (sakin. kadını büsbütün şaşırttı). våy (vay). härhåldä (herhalde). köp (çok). Buni qandäy qılämiz? (Bunu nasıl yapalım). niçin).176 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I täsådifän (tesadüfen). ama sıkıldım. nimädän (neden.dåvån arqasidän ikki håtın färyåd kötärib çıqdi.Bäy-bäy! Tiling kesilsin. (İçeriye doğru yavaşça yürümeye başladı). köp (hep. Nimä üçün biz şifåkårlärgä murocaat etämiz? (Biz niçin doktorlara başvuracağız?). qandåq (nasıl). (Yaşlı kadın hayli uzaklaşınca. cüdä (çok). uf. yavaşça). . biräz (biraz). äksäri (ekseri. årtıq (çok.. cim (sessiz). birazcık). fazla).Dåd! Våy dåd! Qaraqçilär båsdi! .” deb qaytib ketdi.. azıcık). qaçån (ne zaman). tämåmän (tamamen). (Bu terazi eksik tartıyor). Miktar Zarfları İş ve hareketin miktarını bildirir: piçä (azıcık. (“İmdat! Eyvah! İmdat! Eşkıyalar bastı! Geçitin arkasından iki kadın feryat kopardı). zimdän (gizlice). niçin). åv (of). (iki kişi zor bela kaçıp kurtulmuş). niçin). İkki kişi zorğa qåçib qutulibdi.” diyerek. yaxşi (iyi). ättäng. ne yazık). yåmån (kötü). birmäbir (bir bir). bäy-bäy (hayret. zarfları ve sıfatları soru ilgisiyle belirleyen zarflardır: Özbek Türkçesinde bazı soru zarfları şunlardır: qandäy (nasıl). Ünlemler: His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir. dåd (imdat). ästä (yavaş. Bu närsä xåtinni bütünläy gängrätib qoydi. undäy (öyle).. çok). yavaşça). ättäng (vah. äzmunçä (az. yazık. käm (az. epey). (Bu şey. yavaşça). nimägä (niye. çoğunlukla). (Köye hepimiz birlikte gitmiştik). Ne zaman gideceğiz?). Qårnim toq. (Ben iyi bilirim). esiz (yazık. acıma ve nefret ünlemi). anıq (açık. şundäy (şöyle). qahrämånlärçä (kahramancasına). åhistä (aheste. 1. Åbbå betävfiq-ey! (Vay imansız be!). Duygu Ünlemleri: Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: Özbek Türkçesindeki başlıca duygu ünlemleri şunlardır: åh (ah). . qançägäçä (ne zamana kadar). ämmå zerikdim. dönüp gitti). våh (vah). Songrä sekin kelib kärävåtgä otirdi. çäksiz (sınırsız). bädbaxt! Kåfir! (Vay vay! Dilin kopsun. bälli (güzel. bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır. hox-hö (hayret etme ünlemi). eng (en). Qışlåqqa hämmämiz birgä bårib edik. Kämpir hıylä uzåqläşgändä. birmunçä (biraz). Könglim birmunçä tinçländi. belli). å (ah.. ançä (bir hayli). hıylä (hayli. tüf (tüh). eksik). eh). mol (bol). Edatlar Tek başlarına anlamları olmayan. neçük (nasıl. (Sonra yavaşça gelip divana oturdu). säl (biraz. Endi negä åråm ålgäni qoymäysiz? (Şimdi niçin dinlenmeye izin vermiyorsunuz?). Nurmätcån qıçqırdi. negä (niye). (Gönlüm biraz rahatladı). Qaçån ketämiz? (Karnım tok. zinhår (asla). oho. Nurmetcan bağırdı). Soru Zarfları Fiilleri. biraz).

Xåh çetni kezäyin. evet... ämmå (ama). yoq (yok. (Pekâlâ. (İster gurbeti gezeyim. çünki (çünkü). a.i.. kendi haline bırakıverin)... kelime gruplarını. cädid. veya). yahut).. evet). håv (ey). ehtimål (belki).mäyli (ister. Kitåb häm däftär såtib åldim. (Evet doğru. elbette). (Bazen neşelisiniz. ya). (İşte. bålälär keliştimi? (Peki.. Denkleştirme Bağlaçları: Birbirine denk olan. häy (hey). men keldim. İndingä ertä bilän yå keçqurun. tıpkı kekeme gibi “i. ekmek bulup geldim).. ister kendi yerimi).. häm (de). aynıqsä (özellikle... Özbek Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır. hä. keräk . låaqal (hiç olmazsa). Äyä. miståvåqdä nån. sengä äytämän! (Hey çocuklar... cümleleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: ägär (eğer). ben geldim. işte görüyorum!). (Ben ne içki içerim ne de sigara).. yänä (ve). xop (peki. Yå Sämärqandgä ketäylik. Åriy råst. mänä (işte. işte görüyorum. 2.nä (ne. yaxşi (peki). b.. gåhå . çünånçi (mesela).ister). mäyli. işte bu). porselen kâsede kuru üzüm var). xåh öz yerimni. sanki). änåv/änävi (işte bu). kelimeleri. iş tamam). häm. Cümle Başı Bağlaçları: Cümle başı bağlaçları. d.. (Soru sorsam.” yapıyor).ister). alälxusus (özellikle). bazen). ya da). bäşärti (şayet. hayır). yåinki (ya . Seslenme Ünlemleri: Hitap için kullanılan ünlemlerdir: e. Ünite .häm (hem. gärçi (gerçi). iş tämåm. Grammofon degän buyumni körgänmisän yåki eşitgänmisän? (Gramofon denen aleti gördün mü veya işittin mi?). Bağlaçlar: Kelimeleri. huv (hu). åriy (evet.. c. Gåhå huşçaqçaqsiz. doğru. keräk (gerek . cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: vä (ve). Änä. (Demedim. Lålä baqırdi. işte o). Xoş. bir şeyi göstermek için kullanılan... körib turibmän! (Evet... läbbäy (peki. xuddi (aynı.hem). birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbirine bağlayan.Özbek Türkçesi 177 b. håy (hey). Gösterme Ünlemleri: Birini.. faqåt (fakat)..... yåki Buxårägä. bazen asabi).. yå . işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: änä (işte. Sıralama Bağlaçları: Art arda gelen unsurları. xoş (peki. öz håliçä qoyä bering. ya da). körib turibmän. ehtimål könärdi. bilhassa).. bakır tabakta ekmek. mäyli (olur.. d. olur). tå (ta). Hä. belki razı olurdu). bälki (belki).. -Håy bålälär. håvva (evet.. yeni). Mäyli. (Ya Semerkant’a gidelim ya da Buhara’ya). Ey Özbek xalqıning båtir ävlädi! (Ey Özbek halkının yiğit evladı!). xåh.ne). nån tåpib keldim. lekin (lakin). bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir. cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan.. bäs (tamam). (Dün. xuddi tili yoq såqåvdäy “i. äftidän (galiba).. biråq Nådirä eşitmädi. äyä (ey).” qılädi. yåki (ya . gåhå äsäbiy. sakin ve ılık idi). yå . buyur). bazen). yå (ya . ey. bopti (olur). Gäp soräsäm. likåpçädä mäyiz bår. dem . dem (bazen .. çocuklar geldiler mi?)..7.. göyå (güya. tıpkı). (Hey. biråq (fakat. tamam). eğer). dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: yå . . Cevap Ünlemleri: Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: hä (evet)... Demädim. (Öbür gün erkenden veya akşamüstü). yåhud (veya. gåhå (bazen . bilän (ile). birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: yåki (veya). Mänä kördingmi.. yå (ya. (İşte gördün mü. c.. size söylüyorum!). (Lale bağırdı ama Nadire işitmedi).. lakin). gerek). kelime gruplarını.. Karşılaştırma Bağlaçları: Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru. nä sigaret çekämän.i... Äziz bilän Bekzåd qayerdä? (Aziz ile Bekzad nerede?). (Hem kitap hem de defter satın aldım). Men nä içkilik içämän.xåh (ister. Keçä såkin vä ilıq edi. nä. pekâlâ)...

hävå ilıq edi. boyläb (boyunca). Mahdum’un avlusuna doğru gitti). taşqari (başka). Yåmğır yåqqanligä qarämäy. (Başkan. tåmån (doğru. Räis köpçilikkä qarätä şundäy dedi. (Özbek çok bütün yeryüzünde ama/Âlemde başka Özbekistan yok). dåvur (kadar). binåän (binaen). här vaqtdägi käbi ğurur bilän kelär edi. Son Çekim Edatları: Özbek Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. qaräğändä (göre). dek (gibi). beri. aydınlığa doğru yol açtım). qarşi (karşı). uçün (için). (1953 yılından beri Londra’da yaşıyorum). Xatni poçtä arqalı cönätdim. (Memleket saat gibi çalışırdı). hiç olmazsa haftada bir defa görünüyordunuz). (Gayret edip dağlar aştım. Men häm sizgä qoşilişni istäymän. da). Ayrılma halinden sonra kullanılanlar: åldin (önce). . (Ben ondan önce geldim). arqalı (yoluyla). (Yazmadan önce bu kitabı okudum). (Ondan sonra müezzinin dili dolaştı). yåruğlik sarı yol åçdim. (Ben de size katılmak istiyorum). Yalın ve ilgi halinden sonra kullanılanlar: bilän (ile). (Sıddıkcan. Tirişdim tağlär åşdim. häm (de. Yer esä tåş-metin (Çotuklar çok fazla. dä (de. özgä (özge). (Toplantıya yirmi kadar kişi geldi). qarämäy (rağmen). Men keläberdim. Kümüşgä qarägändä åltin åğır. (Elbette. körä (göre). boyi (boyu). Sıddıqcån miltilläb turgän çiråqqä tåmån burıldı. 3. c. båşläb (itibaren. beri). keyin (sonra). misåli (gibi). (Ben geliverdim. häm birbirigä köp cüdä yaqın. qarätä (doğru). ornigä (yerine). kalabalığa karşı şöyle seslendi). hem de birbirine çok yakın. song (sonra). hämdä (hem de). çåğli (kadar). boyiçä (boyunca). Yönelme halinden sonra kullanılanlar: qadär (kadar). bu kitåbni oqıdim. säbäbli (dolayı). Sona Gelen Bağlaçlar: Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: bolsä (ise). u bolsä qåldi. burun (önce). ävväl (önce). (Mektubu posta aracılığıyla gönderdim). (O etrafa bakmadan her zamanki gibi gururla geliyordu). Sålih Mahdumning håvlisigä qaräb ketdi. käbi (gibi). (Salih. böläk (başka). Zemin ise kaskatı). taraf). Özbek köp bütün yer yüzidä. (Ben dünden beri işte değilim). Såät yanglığ işlär edi mämläkät. 1953-nçi yildän buyån Londondä yaşäyäpmän. ışıldayan lambaya doğru yöneldi). b. da). Men keçädän båşläp işdä emäsmän. qaräb (doğru). dåir. Şundän keyin sofining tili ayländi. (Yağmur yağmasına rağmen hava ılık idi).178 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Älbättä. yanglığ (gibi). qärämäsdän (rağmen). U ätråfgä näzär sålmäy. singäri (gibi). sarı (doğru). sayın (her. låaqal häftädä bir märtä körişib turär edingiz. ämmå/Ålämdä båşqa heç Özbekistån yoq. (Gümüşe göre altın ağırdır). Yåzmäsdän burun. Men undän åldin keldim. -dıkça). esä (ise). Tönkälär cüdä köp. Mäclisgä 20 çåğli kişi keldi. o ise kaldı). båşqä (başka). e. buyån (beri).

Vambery’e göre Özbek kelimesinin tam anlamı “kendi kendinin beği. yüzyıl başlarında bir Özbek edebiyatı ortaya koymuşlardır. Çağdaş Özbek şiiri üç döneme ayrılır: 1. Özbekistan. 1930-1940 yılları arasında Latin alfabesini. Balelik. Ünite . Özbekistan 20 Haziran 1990 yılında egemenliğini. Özbekistan’ın dışında yoğun olarak Kazakistan’ın güney bölümünde. Oğuz grubu. Daha sonra hâkimiyet Mangıthanlar sülalesine geçer ve onlar da 1860’a kadar hâkimiyetlerini sürdürürler. Türk dilinin üç büyük grubundan biri olan Doğu Türkçesi (Karluk) kapsamında değerlendirilir ve Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. güneyinde ise Afganistan ve Türkmenistan ve batısında da yine Türkmenistan yer alır. Hasan Eren ise bu sözün ‘Özü+berk’ sözünden geldiğini söyler. Özbek adının 1313-1340 yılları arasında hüküm süren Altın Ordu hükümdarı. Kâdirî’nin “Ötken Künler.400 km2 bir alana ve 22. yüzyılın başında Timurluların hâkimiyetine son vererek.7. Özbek Türklerinin kendi nüfusları ülke nüfusunun % 85’ini oluşturur. Nukus. bağımsız. XV.Özbek Türkçesi 179 Özet 1 Özbek adını açıklamak. 447. Özbek Türkçesini tanımlamak. 3. 2. Türkistan’ın kuzey bölümünde. Özbek Han’dan geldiği en fazla taraftar bulan görüştür. Suskunluk Dönemi (1938-1960).000’u aşan bir nüfusa sahiptir. 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanan Özbek Türkleri. Taşkent’ten başka Semerkand. Kıpçak ve Oğuz Türklerinin birleşmesinden meydana gelmişlerdir. 1993 yılında kabul edilen Latin alfabesi 1995’te değiştirilmiştir. Kırgızistan ve Türkmenistan’ın sınır bölgelerinde konuşulur. Cedit Edebiyatı Dönemi (1910-1938). H. Özbek Türkçesinin ağızlarını üç grup hâlinde tasnif etmek mümkündür: 1. C’lavçi (c’li) ağızlar/Kıpçak grubu. Böylece Özbek Türkleri XVI. Moğollarla yapılan savaşlarda zayıf düşen Özbekleri Şeybânî Han (1500-1510) yeniden toparlamış. Özbek Türklerinin tarihini anlatmak. Karahanlı ve Çağatay edebiyatlarını tarihî bir devamlılık içinde izleyerek XX. 2. Namangan. 4 2 Özbek edebiyatını anlatmak. Sovyetler Birliği’nin parçalanmasından sonra 20 Haziran 1991’de bağımsızlığına kavuşmuştur. 1910’larda başlayan Özbek hikâyeciliği ve romancılığı 1920’lerde gelişir. Başkenti Taşkent olup 2. Abid Ketman” gibi romanları. Özbekistan’ın başkenti olan Taşkent aynı zamanda ülkenin en büyük şehridir. 1860’larda Buhâra ve Hive Hanlıklarını zayıflatıp Hokand Hanlığını ilhak etmişlerdir. Türkistan’ın coğrafi ve kültürel merkezi olup bölgenin en önemli cumhuriyetidir. 1 Eylül 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. Fergana. müstakil” demek olup kelime ‘Öz+bek’ şeklindedir. Özbek Devleti. Çağdaş anlamda hikâye ve roman. 1740 yılında Nâdir Şah. Y’lavçi (y’li) ağızlar/ Karluk grubu. Özbekistan idari olarak 12 bölge- 5 3 . Hokand. doğusunda Kırgızistan ve Tacikistan. Ulug Yol” romanları önemlidir. 1940’tan sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır. Özbek Türkleri.5 milyon nüfusa sahiptir. Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan lehçedir. Amuderya ve Sirderya nehirleri arasında Mâveraünnehir ve Fergana havzasında yer alan Özbekistan. asrın ortalarına doğru bir güç hâline gelmeye başlamışlardır. Batu’nun kardeşi Şeybânî neslinden gelen Ebu’l-Hayr Han (1428-1468). Özbek Türkleri. Azerbaycan ve Kazan Tatar Türk edebiyatları ile girmiştir. Mehrabdan Çayan. Özbek edebiyatına Türkiye. Nihayet. Kuzeyinde Aral gölü ve Kazakistan. Buhâra. Özbekistanın yerini belirlemek. Karluk. Nevaiy. Ürgenç ve Hive ülkenin önemli şehirleridir. Aynî’nin “Buhara Celladları”. Karluk grubunun bir temsilcisi omakla birlikte Özbek Türkçesinin içinde kuzey ve batı Türkçesinin özellikleri de görülür. Çağdaş Türk lehçeleri arasında. Altın Orda Hanı Özbek’in (1312-1340) soyundan gelen idareciler tarafından kurulmuş ve Fergana vadisindeki Türkleri bir araya toplamıştır. büyük dedesi Özbek Han’ın adını verdiği devleti 1428’de kurarak bağımsızlığını ilan etmiştir. XVIII. Nevâiy. Mâverâünnehir ve yöresini ele geçirir. Türkistan’a yayılıp büyük bir güç hâline gelmişlerdir. Yeni alfabe ortak Türk Latin alfabesinden hem uzaklaştırmış hem de alfabeyi karışık ve kullanışsız duruma getirmiştir.000. Aybek’in “Kutlug Kan. Yeni Dönem. Denis Sinor’a göre Özbek sözü ‘Oğuz+bek’ kelimelerinin birleşmesinden çıkmıştır. Bâbür Şah’ı yenerek 1500 yılında hükümdarlığını ilan etmiştir. yüzyıldan itibaren bölgeye giren Ruslar. Andican. 1924’ten 1991’e kadar Özbek Türkleri Rus hâkimiyeti altında yaşamışlardır. 3. Abdullah Kâdirî ve Sadrettin Aynî’nin bunda rolü çok büyüktür. Özbek adının kökeni ve yapısı ile ilgili olarak da çeşitli görüşler vardır.

2.(+si-n-). hikâyede -edi ve şartta -bolsä ile yapılır. -gändä/-qandä. -miş Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -di. -çåq/-çäk. -(U)v . çokluk -siz. çokluk -(i)k. Eşitlik hâli: + däy. daha çok uyumsuzdur. +qa-/+ğa-. II. -qaç. -mäy Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. +doz. -qı/-ki. +älä(si)/ +alåvi. -ärli/-ärli. -qız-/-kiz-. +(i)mtil. -qan. +çil. Özbek Türkçesi gramerini sınıflandırmak. +siz. Küçük Ünlü Uyumu: Kısmen işlediğini söylemek mümkündür. +ä-. Fiilden Fiil Yapan Ekler: -ä-. -äcäk. 3. +çän. 2. -ğun/-gün. +dek h. teklik -(i)ng. +çilik (<+çi+lik). +çåq/+çäk. -ğız-/-giz-. -(I)n/-(U)n. +äl/+ål-. -günçäe-kän.ve eken İle Yapılan İsim Çekimi Şimdiki/geniş zamanda kişi ekleri.getirilir. +i-. -qaz-/-gäz-. +käş. 2. -(i) nglär. +kär/+kår. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -(i)b(di). -dıq/-dik. +täçä. -qır/-kir. asıl fiil + (i)b + yardımcı fiil(tur-. teklik -ø. Özbekistan Cumhuriyeti içerisinde ayrıca özerk bir Türk Cumhuriyeti statüsünde olan ve 165. Yükleme hâli: +ni d. çokluk . -läring . -sä + şahıs eki + keräk Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. +siräFiilden İsim Yapan Ekler: -(I)m/-(U)m. -(i)şsin 6 Zaman ve Şekil Ekleri: a. +tåy. +äk. -(I)t-. 3. sizlär. -lär. +gär/går. b. +li. -äcäk. +dår. 2. teklik . İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -qın/-kin. +sin. -mäs. -(I)k/(U)k. çokluk + (i)miz. +lä-. -gäni. 3. +ginä. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sä Gereklilik Kipi: fiil + (i)ş + iyelik eki + kerak. -ädigän/ -ydigän. 2. Bulunma hâli: +dä f. 1. +(i)mtir. teklik -sän. -iz-/-ızSıfat-Fiiller: -(ä)yåtgän. -gän.ø. -miş Zarf-Fiiller: -(i)b/(-bån).(+si-t-).-(I)q/-(U)q. Vasıta hâli: bilän Aitlik eki: +gi. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lär İyelik Ekleri: 1. -(i)ş c. -ğıç/-giç. -gäniçä. -qåk/-gäk. +åv(i). +sit. -(i)ş b. -måqçi Fiillerin Birleşik Çekimi Özbek Türkçesinde birleşik çekimi: rivayette ekän vemiş. -gån/-gän. -gü (-ğu) + iyelik eki (+dir) Geniş Zaman: -(ä)r b.ø. +simån. -(I)ş-. -(a/-y)digän. -käç. -gü + iyelik eki +bår. -måqdä. çokluk -ø. -måq. -är/-ar-. -(gin). 3. yür-. ğır/-gir. I. +låq. -qån/-kän. +rä-. +çä. +bån. 2. geçmiş zaman ve şartta e. +kä-/+gä-. Ünsüz Uyumu: Tonluluk bakımından kısmen uyum vardır. -(i)nglär. +lik. teklik -(ä)y(in). +si-. be+. -gäli. 3. 1.180 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ye ayrılmıştır. Tonsuzluk uyumu bakımından ise. -är. -gän. -mäsdän. 1. -qıç/kiç. nå+ İsimden Fiil Yapan Ekler: +(ä)r-. -kä. -mä. çokluk -sinlär. -ti. +ik-/+ıq-. -(ä)yåtir. teklik -ø. +(ä)y-. -kän. +çi. +alåq. çokluk -(ä)ylik. +ki Soru eki: +mi Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a.000 km. -gäç. -åq/-äk. +råq. -ä/-y. -dåq/-däk. teklik -män. -(I)nqırä-. Emir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. otir-. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. Yönelme hâli: +gä e. Ayrılma hâli: +dän g. -qun/-kün. 2. 2. -ğaz-/-gäz-. e. teklik +(s)i. Ancak alfabede 7 harfle gösterilir. 3. çokluk . çokluk -(i) ng(i)z. +qına. 3. -ğın/-gin.. Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: + dåş. -çıq. teklik +(i)ng. (i)nç. -(I)r-. teklik -(i)m. -di. 2. İlgi hâli: +ning. -måqçi. +kinä. +läb. çokluk + läri Hâl Ekleri: a. çokluk + (i)ngiz. çokluk -miz.(i))ngiz(lär). İstek Kipi: -gäy (-käy. +Iş.lär. Ses Bilgisi Ünlüler: Özbek Türkçesinde 10 tane ünlü bulunmaktadır. teklik -sin. -dir-/-tir-. +zår. -ğı/-gi.) + (i)b + kişi eki Gelecek Zaman: -ä/-y. +åvlån. Yalın hâl: Eksizdir.ä/-y. -(i)ş. -yäp. +mänd. 3. -läring. 1. teklik +(i)m. -ğur. yåt. -(I)n-. +ni c. -i-(I)l-. -gän + iyelik eki + yoq/ bårŞimdiki Zaman: . Ünsüzler: Özbek Türkçesinde 23 ünsüz vardır. -qay). Büyük Ünlü Uyumu: Türk Lehçeleri içerisinde en bozuk olanıdır. karelik bir alana sahip ve başkenti Nukus olan Karakalpakistan Cumhuriyeti yer almaktadır. -(I)msirä-. 3.

bir qançä (bir kaç). birisi). Dönüşlülük Zamiri: öz c. kimi). bir neçä (birkaç). birisi). Nitelik (Durum) Zarfları. Ünite . barçä (hepsi. ayrim (bazı. sizlär/ senlär. Kişi Zamirleri: men. ulär b. kimileri). här kim (herkes. älläqançä (birkaç). biri). närsä (ne) Sıfatlar Özbekçede kullanılan Niteleme ve Belirtme sıfatları Zarflar Özbekçede kullanılan Zaman Zarfları. qaysiläri (hangileri). herhangi bir şey).Özbek Türkçesi 181 III. bulär (bunlar). ba’zi (bazı). qançäsi (ne kadarı). Yer-Yön Zarfları. herkes) e. kim/kimlär (kim. ulär (onlar). İşaret Zamirleri: bu. biri. qaysi bir (herhangi biri). nimälär (neler). Belirsizlik Zamirleri: älläqaysi (herhangi bir. kimler). kimsä (kimse). biz. nimäni (neyi). KelimeTürleri Zamirler a. sen/siz. nimä (ne). kimdir (biri. Soru Zamirleri: qaysi (hangi).7. öşä (o). ba’zi birlär (bazıları. heç kim (hiç kimse). ällänimä (bir şey). ällänärsä (bir şey). Miktar Zarfları. Soru Zarfları Edatlar Özbekçede kullanılan Ünlemler. öşälär (onlar) d. biråv (biri. şu. neçtäsi (ne kadarı). u (o). şulär (şunlar). bir närsä (bir şey). u. Bağlaçlar ve Son Çekim Edatları . bäri (hepsi). nimädir (bir şey. xämmä (hepsi). her biri). qay bir (hangi bir).

Özbek Türkçesi Karluk grubunun bir temsilcisidir. bilmäsmän 8. toqqız. Küçük ünlü uyumu hiç görülmez. b. bängü 6. keräk. körmädim c. teri d. nåzli c. İlgi hâli eki. Aşağıdaki örneklerin hangisinde öğrenilen geçmiş zamanın olumsuz çekimi bulunmaktadır? a. c. 10 ünlü-8 harf d. i) ünlüler gelmez. Aşağıdakilerden hangisi Özbek yazar ve şairlerinden biri değildir? a. 8 ünlü-6 harf e. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde fiilden isim yapan ek bulunmaktadır? a.. Küçük ünlü uyumu oldukça sağlamdır. quçåq b. aitlik eki d. keläcäğini bilämän e. temir. e. kelmåqçi emäsmän e. b.. Özbek Türkçesi Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. d. 10 ünlü-7 harf b. İyelik eki. kiriş. til. ilgi hâli eki. Özbek yazı dili Ürgenç ve Hive ağızlarına dayanmaktadır. e. kelmäysän d. Özbek Türkçesinde ünsüzlerin özellikleri dikkate alındığında aşağıdaki örneklerin hangisi yanlıştır? a. Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan Türk lehçesidir. acı. Mollanepes c. sütçi e. Aşağıdakilerin hangisinde sıfat-fiil eki bulunmamaktadır? a. ö) ünlülerden sonra düz-dar (ı. Özbek Türkçesinde yuvarlak (o. iyelik eki e. işlägäli keldim 10. 8 ünlü-8 harf 4. qoziçaq 9. qorqınç d. ming. Özbek Türkçesi. Özbek Türkçesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. oqıydigän kitåb c. piçåq. qaysi b. Aşağıdakilerden hangisinde Özbek Türkçesindeki ünlü sayısının kaç tane olduğu ve bu ünlülerin alfabede kaç harfle gösterildiği doğru olarak verilmiştir? a. aitlik eki b. oqımägänmiz b. 9 ünlü-9 harf c. aitlik eki c. aitlik eki 7. ‘Älmäning kilosi . neçä e. 5. İlgi hâli eki. 2. Aybek 3. nimä c. qandäy d. Özbek Türkçesinde bazı ekler tek şekilli olduğu için ünlü uyumları bozulur. Yükleme hâl eki. zähmätkäş e. Özbek Türkleri 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanmışlardır. yolçi c.182 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. yåğäyåtgän yåmğır d. bår. c. tez çåpär at b. Ünlü uyumlarıyla ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. qay . Abdülhamit Süleyman Çolpan d. Elbek e. som?’ cümlesinde boş bırakılan yere hangi soru sıfatı getirilmelidir? a. küçliråq b. Yükleme hâl eki. d. yükleme hâl eki. gündüz. Fıtrat b. qoşniniki kelimesinde hangi ekler bulunmaktadır? a. Özbek Türkçesinde büyük ünlü uyumu oldukça sağlamdır.

B. O. küç. Ankara. İstanbul. 41-44.. Kapı Yay.Durmuş. Gazi Kitabevi. Yanıtınız yanlış ise. M. İstanbul. “İsim Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. F. d Yanıtınız yanlış ise. Li.Türk Dünyası Araştırmaları. Akalın). Cem Yay. Yanıtınız yanlış ise. Rifat Gürgendereli). 3-53. Özbek Türkçesi. (1996). Sıra Sizde 2 qol (el) ve umr (ömür) kelimelerinin şahıslara göre iyelik çekimi şu şekildedir: qolim (elim) qoling qoli qolimiz qolingiz qolläri umrim (ömrüm) umring umri umrimiz umringiz umrläri Ahmedov. Özbek Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbek Türkçesi Karşılıklar Kılavuzu. Ankara. Akçağ Yay. İstanbul. M. Yaman.. tik. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. KB Yay. Türk Dilinin Yurtları. R. N. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Yanıtınız yanlış ise.Hünerli B. mening. Özbek Türkçesi El Kitabı. (1993).. Ankara.. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. V. T. Yusuf Gedikli). (1998). Simurg Yay. TDAV Yay. Yiğit. Ahmet B. Ankara. R.. E. b 3. N. . Yaman. (1998). İstanbul. d 2. Saray.. Özbek Türkçesi Grameri. Yanıtınız yanlış ise. Konya 2005. “Ünlüler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kriter Yay. Özbek Türkleri Tarihi. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. b 7. (1993). Ankara. s. “Sıfatlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 5. C. (2005). 291-354. Håzirgi Özbek Tili. (1957). e 10. H. (2007). (2007). B. Wurm. Ankara. Gazi Kitabevi. Elazığ. c 9. N. Türk Dillerindeki Sontakılar.. (2005). C. Yanıtınız yanlış ise. Ünite . S. bårdim. L.Ölmez. Ercilasun). Kämål. (1997). Yanıtınız yanlış ise. (2003).-Tulum. (1993). İstanbul. Türk Dilleri. (1999). Kocaoğlu. R. 127. “Özbek Edebiyatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. keçä. Özkan. Özbek Türkçesinde Edatlar... Ankara. s. T. KB Yay. “Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ercilasun. H. s. E. Yanıtınız yanlış ise. Ö. eskiçi. A. e 6. TDK Yay. 62. Öztürk. Sosyal Yapı. Coşkun. S. (2006). Temmuz. Doğan. “Özbek Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Türklerin Dili. T. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. a 4. Kebikeç Yay. (1997). (1996). “Özbek Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. İstanbul. Özkan. s. Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kelimelerin Özbek Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: teng. Kocaoğlu. “Ünlü Uyumları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Tåşkent. I-II. s. “Sıfat-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yusuf. Akçağ Yay.. F.. (2000). (2009). İstanbul. s.-Mahmud. (1997). (1994). İnönü Ü. Yanıtınız yanlış ise. Geçit Yay. “Özbekler” (Akt. Çağdaş Özbek Şiiri. M. 1.. E. Türk Dünyası Tarih Dergisi. A. B. Ankara. Zeynalov. 179-198.. Ekim. tegirmån. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt.. “Özbek Türkleri Edebiyatı”.Şuataman. Edebiyat. Ankara.. “Özbek Türkçesi”.Özbek Türkçesi 183 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Öztürk. Şubat. Akçağ Yay. Kayseri. Çizgi Kitabevi. Yaman. kömmåq. mol.. TDK Yay. Dil. 4.. F. (1989). åçdim. a 8. M. . Türk Dünyası Nüfus. M. S. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. 149-152. Bozkurt. A. Salman.. “Özbek Türkçesi Üzerine Birkaç Söz”. Türk Dili. “Bildirme Kipleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bahar. Yanıtınız yanlış ise.Efendiyev.7. Yong-Sǒng (2004).. Özbekçe (Çev. Yıldırım. (2005). keräkli. Ankara. 139-186. TDEK. Tekin. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). (1994). TİSAV Yay. Şirin User. Türk Dili (Basılmamış) Doktora Tezi. Özbekistan Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbekistan Türkçesi Sözlük. Malatya. Özbek Türkçesi. S.

Amaçlarımız 8    • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Özbek Türkçesi ile yazılmış metinleri tanımlayıp çözümleyebileceksiniz. Özbek Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek. Anahtar Kavramlar • Metin Örnekleri İçindekiler Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri • ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ . Özbek Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek.

Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ KİRİL Aa Бб Вв Гг Дд Ee Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Лл Мм Нн Оо Пп LATİN Aa (Ää) Bb Vv Gg (Ğğ) Dd E. (y)e Yå yå C c (J j) Zz İ i (I ı) Yy Kk Ll Mm Nn Åå Pp KİRİL Рр Сс Тт Уу Фф Xx Цц Чч Шш ъ Ээ Юю Яя Ўў Ққ Ғғ Ҳҳ LATİN Rr Ss Tt U u (Ü ü) Ff X x (l) Ts ts Çç Şş (Kesme) Ee Yu yu (Yü yü) Yä yä O o (Ö ö) Qq Ğğ Hh .

186 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Jj Ch ch Dd Ee Ff Gg G’ g’ Hh Xx Ii Jj Kk Qq Ll TT Ses Karşılığı a. ye f g ğ h x (l) i J k q (o)) l Harfler Mm Nn Ng ng Oo O’ o’ Pp Rr Ss Sh sh Tt Uu Vv Ww Yy Zz TT Ses Karşılığı m n ñ o. å ö p r s ş t u v w y z ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ .ä b c ç d e.

Ünite .8.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 187 .

кўрсаткич бaрмоғи билан пўписа қилади. нималар тўғрисидадир эзмаланиб сўзлашади.. офтобга яғринини тутган ҳолда. ҳассасини тиззалари орaсига қaдаган. Кейин бобомнинг тиззасини қучоқлайман. тишларини қидираман. кичкина гавдасини деворга суяб чўққaйган. Ўртоғи эсä қўпол. ҳассаларни тиxирлик билан эгаларига қaйтараман. Сийрак ўткинчилар албатта қўл қовуштириб “Ассалом!” деб ўтадилар. бир тутaм соқолини ушлайман. Бобом ўсиқ қошлари тагида яширинган кўзларини ёлғондака олайтириб. Бобом ориқ. кар қулоқ мўйсафид билан. шовқин-сурон йўқ. Кўчадан от. Чоллардан бири ёки иккови бирдан жaвоб беради: “Bаалайкум. эски сaғри кавуш кийган.. оғзини очишга қистаб.188 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I БОЛÄЛИК Тор кўчада. қўшнимизнинг эски. шалоқ ешиги олдидa менинг чол бобом ўз ўртоғиузун соқолли. .” Мен чоллaрнинг атрофида айланаман. тўпроқда ҳассалар чизган изга қизиқиб қaрайман. арава ўтмайди. узун сертук оёқларини узaтиб. Кейин бу қуруқ таёқларни тарaқлатиб улоқтираман. Дам бобомнинг. дам ўртоғининг говрондай узун ҳассасини “от” қилиб минаман. ерга ёнбошлаб ўтирибди. йирик жуссали.

gevezelik edip konuşuyorlar.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 189 Bålälik Tår köçädä. Tubänlik mengü ketmäsmi? Kişänler parçälänmäsmi? Qılıçlär endi sınmäsmi? Gönül Gönül sen buncalar niye Zincirlerle dost oldun? Ne feryadın. Қaшқир ҳовузгa борибди: . küçücük gövdesini duvara dayayıp çömelmiş. bastonlarını nazlanarak sahiplerine geri getiriyorum.Эчки. чaяй тумшуқ.. kâh arkadaşının sopa gibi uzun bastonunu “at” yapıp biniyorum. komşumuzun eski.ile. gürültü.Мени есaнг тумшуғингни чaйиб е. yirik cüssäli. еяй эчки. åftåbgä ygğrinini tutgän håldä. yıpranmış kapısı önünde benim ihtiyar dedem. бергин сув. hässälärni tixirlik bilän egälärigä qaytärämän.. yergä yånbåşläb otiribdi. topråqdä hässälär çizgän izgä qıziqıb qaräymän. araba geçmiyor. Dedem gür kaşları altında gizlenmiş gözlerini yalandan dikip işaret parmağı ile tehdit ediyor. şåvqın-surån yoq. bir tutam sakalını avuçluyorum.Э. Эчки: . eski sağri kävüş kiygän. Neçün sen munçå sustläşding? Hakårät dilni åğrıtmäs. 1 Köngül Köngül. sağır kulak aksakal. hässäsini tizzäläri årasigä qadägän. бир эчкини кўрибди. Çållärdän biri yåki ikkåvi birdän cävåb berädi: “Vääläyküm. eski çarık giymiş uzun. Båbåm åsıq qåşläri tägidä yåşiringän közlärini yålğåndäkä åläytirib. дебди. toprakta bastonların çizdiği ize merakla bakıyorum. Sonra dedemin dizini kucaklıyorum. tişlärini qıdirämän. çoqqaygän. Kiril alfabesiyle yazılmış olan aşağıdaki metni Latin alfabesiyle yazınız. . Dedem zayıf. bastonunu dizleri arasına almış. ne sesin var. däm ortåğıning gåvråndäy uzun hässäsini “åt” qılib minämän. Бир бор экaн. Seyrekçe geçenler de âdet üzere ellerini kavuşturup “esselâm” diyerek geçiyorlar. sen munçälär negä Kişänlär birlä dostläşding? Ne färyåding.дебди. åğzini åçişgä qıstäb. Köçädän åt. bir tutam såqålini uşläymän.. iri cüsseli. Ünite . Båbåm årıq. Siyräk ötkinçilär älbättä qol qåvuştirib “Ässälåm!” deb ötädilär. ҳовуз. ärävä ötmäydi. Қорни оч қaшқир йўлдa келaётсa. kär qulåq moysäfid bilän.” Ben ihtiyarların etrafında dönüyorum. kiçkinä gävdäsini devårgä süyäb. Keyin båbåmning tizzäsini quçåqläymän. Alçaklık bengi gitmez mi? Zincirler parçalanmaz mı? Kılıçlar şimdi kırılmaz mı? . Sokaktan at. nimälär toğrisidädir ezmälänib sözläşädi. qoşnimizning eski. Keyin bu quruq täyåqlärni täraqlätib ulåqtirämän. Åybek Çocukluk Dar sokakta. güneşe sırtını vermiş hâlde yere yanlamasına oturmuştu. ağzını açması için zorlayıp dişlerini arıyorum. бир қaшқир бор экäн. Arkadaşı ise kaba. neler hakkındaysa. мен сени еймaн. İhtiyarlardan bir veya ikisi birden cevap veriyor: “Vealeyküm.дебди..” Men çållärning ätråfidä äylänämän. arkadaşı-uzun sakallı. Niçin sen bunca suskunlaştın? Hakaret gönlü incitmez. Ortåğı esä qopål. Қaшқир: . şalåq eşigi åldidä mening çål båbåm öz ortåğı-uzun såqålli. Kâh dedemin. Sonra bu kuru sopaları ‘tırrak’ diye fırlatıyorum. ne dåding bår. бир йўқ экaн.8. körsätkiç barmåğı bilän popisä qılädi. . Däm båbåmning. bağrışma yok. uzun sertük åyåqlärini uzatib. kıllı ayaklarını uzatıp.

qädding kötärsin! Yåyrät yåşnät öz Vätäning gül båğlärıngdä. quşlär häm färyåd. Kişän kiymä. Boyun eğme. yetär şunçä cebr-ü cäfålär. sen de insansın. ölmemişsin. Al bayrağını kalbin uyansın. Sen dä ådäm. Bezänsin endi Türkistån båğı? Qozğal. Ümidimizin sönmez ışığı. Çämänlär bärbåd. Ki sen hür doğmuşsun! Süleyman Hamid Çolpan Gözel Türkistan Gözel Türkistån sengä ne boldi? Sähär väqtidä gülläring soldi. Sende âdem. boy göstersin! Genişlet. Bezensin şimdi Türkistan bağı. gelmiştir çağı. Büyüyerek Türkistan. Kur yeni devlet. Qullıq. äsårät-barçäsi yånsin. Hepsi mahzun. Birleş. Ål bäyråğıngni. Birläş. ey hälqım. Süleyman Hamid Çolpan . Güzel Türkistan Güzel Türkistan sana ne oldu? Seher vaktinde güllerin soldu. sen dä insånsän.190 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Tiriksän. bolmäsin dil şåd. hälqım. ölmägänsän. Boyun egmä. Hämmäsi mähzun. ey halkım. tutsaklık hepsi yansın. Ösib Türkistån. Ki sen häm hür tuğılgänsän! Dirisin. kuşlar da feryat. Zincir takma. olmaz mı gönül şâd? Bilmem ne için kuşlar uçmaz bahçelerinde? Birliğimizin sarsılmaz dağı. düşmanlar çatlasın. yåvlär örtänsin. qalbing uyğansin. büyüt kendi vatanını gül bağlarında. Çimenler berbat. ne uçün quşlär uçmäs bağçäläringdä? Birligimizning tebränmäs tåğı. Kulluk. kelgändir çåğı. Ümidimizning sönmes çıråğı. Qur yengi dävlät. Bilmäm.

candan duru Türkçeyi. işe yaramaz” diyen? Kederli kuşum onları bırak. sen sayrä. Elbek . Tüşünmäyin xorläb xorläb yatğuvçı? Åcunlärdä båyliğıni körsätmäy. Kimdir. onlar yoldan çıksınlar Millet içinde boşboğazlık etsinler. Düşüncesizce hor görüp duranlar? Dünyada zenginliğini göstermeden. yarämäs” degän? Mungli quşım ulärni qoy.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 191 Til Mungli quşim sayräb sayräb kel änglät! Kimlär erür Türk tilini satğuçi? Bülbül kebi sayräb turgän bu tilni Uyälmäyin bu ölkädän åtğuçi? Båldän tåtli. ulär yoldän åzsinlär El içindä boşboğazlik såtsinlär. Dil Kederli kuşum öte öte gel anlat! Kimlerdir Türk dilini satanlar? Bülbül gibi ötüp duran bu dili Utanmadan bu ülkeden atanlar? Baldan tatlı. Türk dilinin ününü çıkar göklere! Bırak onları. sen öt. cåndän tınıq Türkçäni. Ünite .8. bungä “yerli. Türk tilining dångin çıqär köklärgä! Qoy ulärni. ona “mahallî. Kimdir.

Undä därslik vä oquv materialläridän taşqari gazeta vä jurnallär. Болa: . Онaсидaн олгaн пулини унгa берибди. Bålä indämäbdi. Эртaси ишгa кетaётгaнидa уни онaси тўxтaтиб: -Ўғлим. оxиридa xор бўлмaйсaн!” . пул топибди. . Bålä: . maxsus täşkil etilgänläri esä dävlät kütübxånäsi deyilädi. отaси ҳовуз бўйидa ўтиргaн экaн. Ertäsi işgä ketayåtgånidå uni ånäsi toxtätib: Oğlim. endi kättä bolib qålding. Bålä xursänd bolib köçägä çıqıb ketibdi. ilmiy hämdä åmmäviy-siyåsiy ädäbiyåtlär häm bår. ўз меҳнaтинг билaн топилгaн дaромaд . qaytib kelgäningdä åtänggä mänä buni berärsän! .192 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kütübxånä Kütübxånäni bilmäydigän bålä bolmäsä keräk. отaси ўғлини чaқириб: “Ўғлим. сен оғир меҳнaт қилиб жонингни қийнaб юрмa. нимa қилaр экaн? . Bålä åtä-ånäning tärbiyäside kättä bolibdi. Bålä. Ukrain tilläridägi kitåblär bilän birgä İngliz.debdi. bädiiy. Xånädånlärdägi kütübxånälär şäxsiy kütübxånä.дебди.Отaм бу пулни меҳнaт қилмaсдaн олиб келгaнимни билгaнгa ўxшaйди. Bizgä eng yaxşi tanış bolgäni esä mäktäb kütübxånäsidir. håzir kitåbsiz birårtä häm xånädån yoq.Кўрдингми ўғлим. дебди. Шундa отaси ўғлигa: . Болa отaсигa бир xўмрaйиб қaрaбди-дa. бир одaмникидa xизмaт қилиб. birår hunär örgän. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: birårtä: bir. Bu yerdä tört million nusxadän årtıq kitåplär saqlänädi.деб бир тaнгa пул берибди. Arab.пул тотли бўлaди. Bu håldän häyrån bolgän ånä vä bålä üçinçi küni otirib mäslähätläşibdi. Åtä tängäni ålib håvuzgä taşläbdi. sen åğır mehnät qılib cåningni qıynäb yürmä. Özbekiståndägi eng kättä kütübxånä Tåşkent şähridä. åtasi håvuz boyida otirgän ekän. Болa xурсaнд бўлиб кўчaгa чиқиб кетибди. herhangi bir åmmäviy: kitlesel xånädån: ev. Болa индaмaбди. İspan. энди кaттa бўлиб қолдинг. Älbättä. xўп. Keçgäçä oynab yüribdi. бирор ҳунaр ўргaн. Бу ҳолдaн ҳaйрон бўлгaн онa вa болa учинчи куни ўтириб мaслaҳaтлaшибди. köçägä çıqıb ortåqläring bilän oynä. Ånasidän ålgän pulini ungä beripdi. кийимлaрини ечиб ўзини ҳовузгa тaшлaбди. fazla tåpil-: bulunmak barçä: bütün kättä: büyük çet: yabancı. Энди бугун бир меҳxaт қилиб пул топиб келaй-чи. Уйигa келсa. åtasi oğlini çaqırib: “Oğlim. Эртaсигa ҳaм шу воқеa қaйтaрилибди. кўчaгa чиқиб ўртоқлaринг билaн ўйнa. åxiridä xår bolmäysän!” . çet ellärdän häm kitåblär kelib turädi. Şuning üçün häm u yerdä Özbek. Болa отa-онaнинг тaрбиясидa кaттa болибди. Болa воягa етгaч. Üyigä kelsä. Ertäsigä häm şu våqeä qaytärilibdi. Här Kimning Mehnäti Özige Şirin Bir åta-ånaning yäkkäyu yägånä oğli bolgän. Отa тaнгaни олиб ҳовузгa тaшлaбди. Nemis. Болa. Ҳaлиги ярим тaнгaни топиб чиқибди.дебди-дa. Mäktäb kütübxånäsidä tåpilmäydigän ba’zi kitåblärni bålälär kütübxånäsidän tåpiş mümkin. dış taşqari: başka. отaси у пулни ҳaм ҳовузгa тaшлaбди.deb bir tängä pul beribdi. xop. Tåcik. aile årtıq: artık. Fårs tilläridägi kitåblärni häm oqış mümkin. dışarı. Кечгaчa ўйнaб юрибди. hariç Nemis: Alman ҲAР КИМНИНГ МЕҲНAТИ ЎЗИГA ШИРИН Бир отa-онaнинг яккaю ягонa ўғли бўлгaн. şuningdek. Кечқурун уйигa келиб отaсигa берсa. Kütübxånägä bärçä ittifåkdåş respublikalärdän. Rus. қaйтиб келгaнингдa отaнггa мaнa буни берaрсaн! . Båla våyägä yetgäç. Ungä Älişer Nävåiy nåmi berilgän.дегaн экaн. debdi. dış.

nimä qılär ekän? . gelir . åtäsi u pulni häm håvuzgä taşläbdi. tamam mäslähätläş-: akıl danışmak toxta-: durmak oxşa-: benzemek qıyna-: eziyet etmek nimä: ne köçä: sokak keçqurun: akşam üstü ortåq: arkadaş xomrä-: somurtmak pul: para yeç-: çıkarmak.degän ekän. öz mehnäting bilän tåpilgän däråmäd . Bålä åtäsigä bir xomräyib qaräbdi-dä. Keçqurun uyigä kelib åtäsigä bersä.Åtäm bu pulni mehnät qilmäsdän ålib kelgänimni bilgängä oxşäydi. seslenmek xop: peki. pul tåpibdi.pul tåtli bolädi.debdi-dä. kiyimlärini yeçib özini håvuzgä taşläbdi.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 193 . Ünite . Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: mehnät: emek taşlä-: atmak. çözmek xursänd: memnun. Şunda åtäsi oğligä: Kördingmi oğlim. fırlatmak yäkkä: bir tane. tek indä-: ses çıkarmak. bir ådämnikidä xızmät qılıb. Endi bugün bir mehnät qılıb pul tåpib keläy-çi. Häligi yärim tängäni tåpib çıqıbdi. .8. şen däråmäd: kazanç.

1480-1490-yillar Navoiy uchun badiiy ijodda samarali davr bo`ldi. Vaqf deb biror xayrli ishning sarfu xarajatini ta`min qilmoq uchun ajratilgan yer yoki mulkka aytiladi.Men seni ålgänimdän keyin. fors tilida yozilar edi.Mengä tegäsänmi? . Çopån şundäy deyişi bilän. “Iskandarnoma”. Bu asar “Muhokamat ul-lug`atayn”da “Zubdat ut-tavoxir”(“Tarixlar qaymog`i”) deb ham ataladi. “Hasht behisht”(“Sakkiz jannat”). “Xusrav va Shirin”. -debdi. shoirning bu ulug` zamondoshlari haqidagi memuar xotiralaridan tashkil topgan edi. U o`z dostonlarini “Matla ul-anvor” (“Nurlar boshlanishi”). Lekin bular hammasi forsiy tilda yozildi. Navoiy maslahatga ustozi Abdurahmon Jomiy huzuriga boradi. “Holoti Pahlavon Muhammad” asarlarini yozadi. Navoiy o`zbek tilida muammo yozgan ilk o`zbek shoirlaridan bo`ldi. Shoir “Xamsa” dan keyin ko`p o`tmay. Bu asarlar nasriy bo`lib. Qonğızåyni vähimä båsibdi. Navoiy besh dostonni ikki yilda tamomlaydi. Qonğızåy aytibdi: “Ey çopån meni özinggä xåtin qılib ålmäysänmi? debdi. shu tilni bilganlargina bahramand bo`ldilar. 1480-yillarning oxiri. “Hayf paykar”(“Yetti go`zal”). Ulardan forslar. ustozlaridan Sayyid Hasan Ardasher (1489). 1485-1486-yillarda ikkinchi devon . “Oynayi Iskandariy” (Iskandar oyinasi) deb ataladi. “Xazoyin ul-maoniy”ga uning 52 muamosi kiritilgan. ketma-ket nasriy kitoblar yaratdi. Jomiy Navoiyni bu ishga tezlikda kirishishga undaydi. 54 ming misralik ulkan obida 6 oyda bitkaziladi.194 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2 Aşağıda Özbek Türkçesiyle verilen metni Türkiye Türkçesine aktarınız. shoirlikni hamma narsadan baland tutdi.Meni. Nizomiyning “Panj ganj” nomi bilan tarixga kirgan “Xamsa”si 5 masnaviydan tashkil topgan edi: “Maxzan ul-asror” (“Sirlar xazinas”). .“Navodir un-nihoya”(“Nihoyasiz nodirliklar”) maydonga keldi. uning o`z kuchi va imkoniyatlariga ishonchini mustahkamlaydi. “Shirin va Xusrav”. “Majnun va Layli”. Özbek Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri Alisher Navoiy Alisher Navoiy she`rni. Navoiy ularga bag`ishlab “Holoti Sayyid Hasan Ardasher”. 1483-yilda o`z “Xamsa”sini yoza boshlab. Ulug` shoirning ilk she`riy devonini muxlislari tuzgan bo`lsalar. “Layli va Majnun”. XII asrning buyuk shoiri Nizomiy Ganjaviy (1141-1209) dan keyin shoirlik qudtarining mezoniga aylanib qolgan “Xamsa” yaratish edi. ålsäng nimä ålib beräsän? .debdi çopån. Turkiy tilda birinchi marotaba “Xamsa” yaratiladi. O`z xalqining shunday hazinadan bebahra qolishi Navoiyni qiynadi. Vazirlik martabasida turib ham she`r yozishni to`xtatmadi. birinchi navbatda.Çopån aytibdi: . “Xamsat ul-mutahayyirin”. Alisher Navoiy 1481-1482-yillarda “Vaqfiya” asarini yozadi. Yuz yildan keyin unga Xusrav Dehlaviy (1253-1325) javob qildi. 1491-yilda muammo janriga bag`ishlangan “Risolayi muammo” (ikkinchi nomi “Mufradot”) risolasini yozi. asosan. Abdurahmon Jomiy (1492). Shoir ishlagan kunlar hisobga olinsa. Olimu fuzalo-barcha bu hodisani zo`r olqish bilan kutib oldilar. Shoirning fors tilidagi muammolarini esa 500 chamalaydilar.da. 1485-yilning boshida yugatadi. Shoh Husayn Bayqaroning o`zi unga rahnamolik qildi. Navoiyning 1490-yillardagi eng katta xiz- . birinchi devoni-”Badoye ul-bidoya” (“Badiiylik ibtidosi”)ni 1472-1476 yillarda shohning amri va istagiga ko`ra o`zi kitob qildi. ägär gäpimgä kirmäsäng mänä şu qolimdägi tayåq bilä urämän. U 1488-yilda yozgan “Tarixi mulki ajam” (“Ajam shohlar tarixi”) shularning biri edi. Navoiy zamonasida muammo janri keng tarqalgan bo`lsa . Pahlavon Muhammad (1493) ketma-ket vafot etdilar.Qonğızåy bolsä undän soräbdi: . Atrofidagilar uning bu ishiga rag`bat va hurmat bilan qaradilar. 1490-yillarning boshida Navoiyning yaqin do`stlari. .Mäyli . Alisher Navoiyning eng katta orzusi doston yozish.

1938-yil 4-oktabrda Toshkentda otib tashlanadi. Shoir 7-8 yoshidan 20 yoshigacha bo`lgan davrni umrining navbahori hisobladi va shu davr devonini “G`aroyib us-sig`ar”(“Yoshlik g`aroyibotlari”) deb atadi. «Soz» (1923). Erka kiyik. 1492-1498-yillarda tartib qilingan 4 qism devondan iborat bu ulkan she`riy kulliyot shoirning turkiy tilda yozilgan deyarli barcha lirik she`rlarini qamrab olgan edi.Yusuf Abdulhamid Cholpon Abdulhamid Sulaymon og‘li Cho‘lpon 1898 yil Andijon shahrining Qatorterak mahallasida tug‘ilgan. menga do’st yo’q. yig’laymiz birgalashib yantoqlarga. mening jonim — omonat jon. maylimi bir erkalasam?.. 30-yillarda matbuotda Cholponga qarshi maqolalar tinimsiz chiqa boshlagach. Hamza nomli teatrda (shu teatrning tashkilotchilaridan biri Cholpon edi) adabiy emakdosh bolib xizmat qiladi. Yuragimdan to’kilmay ne so’z qoldi. «Oq . Majnun bo’lib sahrolarga yetalasam. maylimi bir erkalasam?.. Bu dunyoda birday g’arib men ham. «Buloqlar» (1922). Kel. Sayyod mening kulbamni ham qildi vayron. maylimi bir erkalasam. Sening joning . beyuz qo’ygan qopqondan qo’rq... Cholponni o‘limga hukm qilingan sud qarori 1938-yilning 5-oktabrida chiqarilgan edi. adabiy emakdosh va dramaturg sifatida faoliyat ko‘rsatadi. Cho’g’dan qo’rqma. Yo’l so’ngida. mening bag’rim yara. so’qmog’i cho’g’. jon saqlaydi. ilk asari «Qurboni jaholat» 1914-yilda yozilgan. dildosh kutib ko’zim toldi. sen ham. M.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 195 matlaridan biri “Xazoin ul maoniy” (“Ma`nolar xazinasi”)ni tuzish bo`ldi. mening ko’zim qora. maylimi bir erkalasam?. Erka kiyik. nashr etilmay qolgan) kabi she’riy to‘plamlari. Erka kiyik. «Qurboni jaholat».. maylimi bir erkalasam?. 1932-yilda Moskvaga ko‘chib ketib. Umrimizning barcha yo’li. Cholpon 1924-1926-yillarda Moskvada tashkil etilgan o‘zbek dramstudiyasida tarjimon. Dahshatlisi shundaki. «Novvoy qiz». maylimi bir erkalasam?. «Oydin kechalarda» «Qor qoynida lola». Erka Kiyik Erka kiyik. izing quvib yurdi kamon. «Tong sirlari (1926). Erka kiyik. Sahrolarda qurimagan buloqlarga.8. Uning ilk she’ri «Turkistonlik qardoshlarimga» (1914)dir. Erka kiyik. Soch oqardi. Bu dunyoda sen bechora. Sening bag’ring yara. Ünite . «Jo‘r» (songgi toplami. Sening ko’zing qora. Cholpon 16 yoshidan boshlab ijod qila boshladi. «Doxtur Muhammadiyor». Ikkalamiz yaralganmiz qiynoqlarga. men bechora!. 1935-yilning boshlarida esa Toshkentga qaytib. Shamol emas. maylimi bir erkalasam?. hech bo’lmasa o’lim oldi. 1937-yilda Cholpon qamoqqa olinadi... Erka kiyik. Asarlari: «Uyg‘onish» (1923). Bu dunyoda senga do’st yo’q.

Go‘zal Qorong‘u kechada ko‘kka ko‘z tikib. «Hujum» (V. boshini bukib. «Gavharoy» kabi hikoyalar. Men ongda ko‘rganda shunchalar go‘zal. yonib kuyibmen. Ul-da aytadir: “Bir qizil yanoqg‘a Uchradim tushimda. Quyida Cholpon ijodidan bir she’rni taqdim etamiz.196 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I podshoning in’omi». Boshlaymen oydan-da seni sormoqg‘a. «Ortoq Qarshiboev». Oydan-da go‘zaldir. Ul yulduz uyalib. kun chiqar yorug‘lik sochib. kundan-da go‘zal! Erta tong shamoli sochlarin yoyib. Tog‘ va toshlar ichra istab yuramen! Bir ko‘rdim men uni – shunchalar go‘zal. Eng yorug‘ yulduzdan seni soraymen. yolimdan ozib. Mendan-da go‘zaldir. «Kecha va kunduz» romani va birqancha maqolalar. Bizdan-da go‘zaldir. «Mushtumzor». oydan-da go‘zal!” Ko‘zimni olamen oy chiqqan yoqg‘a. Aytadir: “Men uni tushda ko‘ramen. Oydan-da go‘zaldir. qochib. Yan bilan hamkorlikda). kundan-da go‘zal!” Men yoqsil ne bo‘lib uni suyibmen?! Uning-chun yonibmen. Undan-da soraymen sening tog‘ringda. Yonimdan o‘tganda sorab ko‘ramen. Men suyib… men suyib kimni suyibmen? “Men suygan suyukli shunchalar go‘zal. ongda. Aytadir: “Bir ko‘rdim tushdamas. Aytadir: “Bir ko‘rib. «Yorqinoy» dramalari. kundan-da go‘zal!” . Tushimda ko‘ramen – shunchalar go‘zal. Oydan-da go‘zaldir. kundan-da go‘zal!” Ul ketkach. Boshimni zor ishga berib qoyibmen. Ul-da uyatidan bekinib. ko‘milgan oqg‘a. Oqg‘a ko‘milganda shunchalar go‘zal.

Q b. bulunma hâl eki c. Ә c. zarf-fiil eki b. Sizning käsbingiz nimä? c. C. ‘Bu yerdä tört million nüsxädän årtik kitåplär saqlänädi. З 3. Sizi görme fırsatı buldum. b. P. K c. Ç. O. 7. e. d. Sizi gördüğüme şaşırdım. emek e. Қaчгaчa ўйнoп юрибди. I. Ў d. Қ” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Sähär väqtidä güllärin soldi. Aşağıdaki harflerden hangisi Özbek Kiril alfabesinde bulunmaz? a. d.fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Men çollernin atrafıda aylanämän e. P. Meh callarning atrofide eyläneman 4. R. benzemek 10. Sizi gördüğüme memnunum. Men çållarning ätråfidä aylänämän b. b. ayrılma hâl eki d. sevmek b. e. Кечгeчe oйнaб йурипди. Å. Sizi göreceğimi ummuyordum. K 2. N. ‘Här kimning mehnäti özige şirin’ ifadesinde geçen mehnät kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Q d. Kiril harfleriyle verilen “Нaвоий Ўзбек тилидa муaммо ёзгaн илк ўзбек шоирлaридaн бўлди” ifadesinin Özbek Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Navoiy o`zbek tilida muammo yozgan ilk o`zbek shoirlaridan bo`ldi. çokluk eki e. О. T e.” cümlesinin Özbek Kiril alfabesiyle doğru yazımı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. tembel 8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapım eki almış bir kelime vardır? a. Кaчгeчe oйнoб йурубди. “Keçgäçä oynäb yüribdi. Kiril harfleriyle verilen “Мен чоллaрнинг атрофида айланаман” ifadesinin Özbek Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 197 Kendimizi Sınayalım 1.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. oxşä. Sizi görünce hırslandım. Men çallarnıng etråfindä eylenemen c. Z. b. d. fiilden isim yapma eki 9. Ҳ e. R. c. Ç. Ж b. Å. Yu. ‘Sizni körgänimdän xursändmän. Mäh çalılarning åtråfide äylänämän d. okşamak d. . Nevaiy uzbek tilide muammo yozgan ilk uzbek shoirlaridan bo`ldi. Ünite .8. e. Кечгaчa ўйнaб юрибди. arzu d. b. özlemek e. Navayi özbek tilida muamma yazğan ilk özbek shoirlaridan bo`ldi. Özbek Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “Р. Navoiy o`zbek tilida muomma yozgen ilk o`zbek şoirlaridan boldi. d. 6. Кечгeжe oйнeп юрибди. aksamak c. Sizdän iltimäs qılämän. D. c. Navoiy özbek tilinde muammo yazgan ilk özbek şairlerinden boldu. Båla xursand bolib köçägä çıqıb ketibdi. e. Ч. Sizgä minnätdårçilik bildirämän.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. muhannet c. 5. minnet b. c.

Qaşqır håvuzgä båribdi: . T. Yaman.Türk Dünyası Araştırmaları. Yaman. T.-Mahmud. TDAV Yay. Saray. çäyäy tumşuq. 291-354. -Benimle evlenir misin? Kongızay ise ona sormuş: -Beni alırsan ne yaparsın? Çoban cevap vermiş: -Ben seni aldıktan sonra. c. I-II. L. Zeynalov. İstanbul. N. yeyäy eçki. Ankara. demiş çoban. R. (1998). F. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. Malatya. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Özkan. V. Türk Dillerindeki Sontakılar. 179-198. Cem Yay. (1993). d Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . Ahmet B. İstanbul. C. (2005). s. M. A. Özbek Türkçesi.. . “Özbek Türkçesi”. E.. B.. C. Öztürk. S. 41-44. M. E. Kämål. Türk Dili (Basılmamış) Doktora Tezi. B. Simurg Yay. KB Yay. 149-152. R. 127. Akçağ Yay. (1996). TDK Yay. Ankara. Qårni åç qaşqır yoldä keläyåtsä. “Özbekler” (Akt.. “Özbek Türkleri Edebiyatı”. Akçağ Yay. Geçit Yay..Durmuş.debdi. bir qaşqır bår ekän. S. Temmuz.. Tekin. Ankara. 139-186. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). B. 1. H. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. İstanbul. Türk Dünyası Tarih Dergisi. “Özbek Türkçesi Üzerine Birkaç Söz”. Özbek Türkleri Tarihi. (1989). Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. eğer sözüme girmezsen. KB Yay. Akalın). (2006). (1994). beni kendine eş olarak almaz mısın? demiş. TDEK. Håzirgi Özbek Tili. Ercilasun. Ankara. Tåşkent.-Tulum. (1994). Çizgi Kitabevi.Meni yesäng tumşuğıngni çäyib ye. Yusuf.Ölmez. Türk Dilleri. S. Kebikeç Yay. Ankara. İnönü Ü. b 3. Yusuf Gedikli). (1996).. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. (1998). S. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. İstanbul. Ö. s. Ankara. Bozkurt.. Türk Dilinin Yurtları. TDK Yay. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. (1997).. M. Konya 2005. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. H. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. bir yoq ekän. E. Doğan. M. -Peki. Kocaoğlu. Qaşqır: . Özbek Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbek Türkçesi Karşılıklar Kılavuzu. Ankara. M. Bahar. (2005). Yaman.. Eçki: . N.. Elazığ. Özbek Türkçesinde Edatlar. Li. debdi. men seni yeymän..198 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. İstanbul. Yiğit. Coşkun. 62. İstanbul. Rifat Gürgendereli). s. TİSAV Yay. a 4. Özbek Türkçesi Grameri. Türklerin Dili. İstanbul.Eçki. s. A. Kocaoğlu. (1993). Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kriter Yay.Şuataman. s. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Öztürk. Ankara. (1997).. Kayseri. Özbekçe (Çev. F. Şubat.Hünerli B.. 3-53. (1997). Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. O. A. demiş.. Özkan. N. Türk Dünyası Nüfus.debdi. 4.. Ankara.. Türk Dili. Sıra Sizde 2 Metnin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Kongızay sormuş: “Ey çoban. 2. håvuz. Edebiyat. s. c. Çobanın böyle demesiyle Kongızayı sıkıntı basmış. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. bergin suv. a 9. d 8.. (1957). Kapı Yay. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Metnin Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Bir bår ekän. T. Sosyal Yapı.Efendiyev. Özbek Türkçesi. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Ahmedov. . Ekim. bir eçkini köribdi. (2007). Yong-Sǒng (2004). (2007). Dil. Wurm. (1993). Salman.E.. (2009). Gazi Kitabevi. (2003). Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 10. Yıldırım. Gazi Kitabevi. işte şu elimdeki sopa ile vururum. Özbekistan Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbekistan Türkçesi Sözlük. Akçağ Yay. Ercilasun). b 5. . 7. (2005). R. Özbek Türkçesi El Kitabı. Şirin User. (1999). Ankara. e 6. (2000). Çağdaş Özbek Şiiri. F. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.