T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2392 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1389

ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I

Yazarlar Prof.Dr. Ahmet BURAN (Ünite 1-8) Doç.Dr. Ercan ALKAYA (Ünite 1-8)

Editörler Prof.Dr. Ahmet BURAN Doç.Dr. Mehmet Mahur TULUM

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend Kılıç Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Öğretim Tasarımcısı Doç.Dr. Cemil Ulukan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Ölçme Değerlendirme Sorumlusu Gülce Baraz Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ISBN 978-975-06-1066-0 1. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 7.800 adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Eylül 2011

İçindekiler

iii

İçindekiler
Önsöz .................................................................................................................... vii

Dil, Diller ve Türk Dili.....................................................................
DİL VE DİLLER .......................................................................................................... TÜRK DİLİ / TÜRKÇE .............................................................................................. TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ .................................... Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe ...................................................................... Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe ................................................................. Altay Dilleri ............................................................................................................ Ural Dilleri ............................................................................................................ Hint-Avrupa Dilleri .............................................................................................. Sami Dilleri ............................................................................................................ Çin-Tibet Dilleri .................................................................................................... Bantu Dilleri .......................................................................................................... Kafkas Dilleri ......................................................................................................... TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ ....................................................... Türk Dilinin Yaşı ......................................................................................................... Türk Dilinin Tarihî Gelişimi ...................................................................................... TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ ............................................................................ Türk Dünyası ............................................................................................................... Batı Türklüğü ............................................................................................................... Doğu Türklüğü ............................................................................................................ Kuzey Türklüğü ..................................................................................................... Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları ............................................. Batı / Güneybatı Türkçesi .................................................................................... Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi ................................................................................ Türk Dilini Konuşan Nüfus ....................................................................................... Özet ................................................................................................................................ Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar..............................................................

2
3 4 5 5 6 6 7 8 8 8 8 8 9 9 10 14 14 14 14 15 15 16 16 17 19 21 22 22 23

1. ÜNİTE

Türk Lehçeleri ve Tasnifi................................................................ 24
TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ ............................................ TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ ........................................................................... Türk Lehçe Grupları İçin Kullanılan Adlar .............................................................. Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi ................................................................... Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri .......................................... Türk Lehçelerinin Ses Özelliklerine Göre Tasnifi ................................................... Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmaları ................................................ Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmalarından Örnekler ...................... Wilhelm Radloff ’un Tasnifi ................................................................................. G. J. Ramstedt’in Tasnifi ....................................................................................... Samoyloviç’in Tasnifi ............................................................................................ N. A. Baskakov’un Tasnifi .................................................................................... TÜRK DİLLERİNİN BATI HUN DALI .................................................................. 25 28 31 31 31 31 32 33 33 34 35 38 38

2. ÜNİTE

iv

İçindekiler

TÜRK DİLLERİNİN DOĞU HUN DALI ............................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar..............................................................

39 40 42 43 43 44

3. ÜNİTE

Azerbaycan Türkçesi ....... .............................................................. 46
AZERBAYCAN ADI ................................................................................................... AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ .............................................................. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ ...................................................................................... AZERBAYCAN EDEBİYATI ..................................................................................... AZERBAYCAN CUMHURİYETİ ............................................................................ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ .................................................................. Ses Bilgisi ...................................................................................................................... Ünlüler .................................................................................................................... Ünsüzler .................................................................................................................. Şekil Bilgisi ................................................................................................................... Çekim Ekleri .......................................................................................................... Yapım Ekleri ........................................................................................................... Sıfat-Fiiller .................................................................................................................... Zarf-Fiiller .................................................................................................................... Hareket Adları (İsim-Fiiller) ..................................................................................... Kelime Türleri .............................................................................................................. Zamirler .................................................................................................................. Sıfatlar ..................................................................................................................... Zarflar ..................................................................................................................... Edatlar ..................................................................................................................... Özet ................................................................................................................................ Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar............................................................. 47 48 49 50 51 52 52 52 53 54 54 63 66 66 67 67 67 68 69 70 73 76 77 77 79

4. ÜNİTE

Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri ........................ 80
AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ ...................................................... AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ ..................................................... AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ............................................... Azerbaycan Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ...................................................... Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar.............................................................. 81 82 82 90 92 93 93 94

................................................................................................................................................................ ÜNİTE ................... ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ ................................... XX.............................................................................................................................. Kendimizi Sınayalım ............................................................ TÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ ................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ....... TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ ...................................................................................................................................................... Zamirler ......................................................................................................................................İçindekiler v 5.........................................................146 ÖZBEK ADI ............................................................... Türkmenn Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ........................................................................................................................................................................................... Sıfatlar ........................................................... 147 147 148 149 150 151 151 151 7............................................................................................................. ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ .................................................................................................................. Şekil Bilgisi ........................................................................................................ Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar ......... TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ ............................................................................. ÖZBEK TÜRKÇESİ ............................................................................ TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ .......................................................................................... Ses Bilgisi ...................................................................................................... TÜRKMEN TÜRKÇESİ ..................................... Ünsüzler ............................................................96 TÜRKMEN ADI ......................................................... Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar................................................................ Sovyet Devri Edebiyatı ................................. ÜNİTE Özbek Türkçesi................... 135 136 136 142 144 145 145 145 6............. ÖZBEKİSTAN .......... ......................................................................... ÖZBEK EDEBİYATI .......................................................................... Ünlüler ............ TÜRKMEN EDEBİYATI ................................................................................. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .................................................................................................................................................................................................................................................................... Edatlar .......................................................................... Zarflar .............................................................................. Ünlüler ............................................................................................................................................................................................................ Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................................................................ Kelime Türleri .................................................................................................. ÜNİTE Türkmen Türkçesi............................................................................................................ Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ... 134 TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ ............................................................................................... Hareket Adları (İsim-Fiiller) ................................................................................................................................................................................................................. Özet ............................................................................................................. Sıfat-Fiiller ......................................... Çekim Ekleri ....................................................................................................................................... TÜRKMENİSTAN ........................................ Kendimizi Sınayalım ............................................................ Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı ..................... Yapım Ekleri ...................................................................................................................... Zarf-Fiiller ....................................... Ses Bilgisi .......................................................... 97 98 99 99 100 100 101 102 102 102 105 107 107 116 119 120 120 121 121 122 123 124 127 130 131 131 132 Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri.................................................

..... Şekil Bilgisi ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................... Edatlar ......................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ................................................. Kendimizi Sınayalım ......... Kelime Türleri . Çekim Ekleri ....... 184 ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ ........... Özet .................................................................... 152 153 153 167 171 172 172 173 173 174 175 176 179 182 183 183 183 8......................................................................................vi İçindekiler Ünsüzler .................................................................................................................................................................................................................................................... Özbek Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri ......................................................................................... ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ .................................................................................................................................................................................. Yapım Ekleri ........................ Sıfatlar ....................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ........................................................................................................... ÜNİTE Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri........................... Hareket Adları (İsim-Fiiller) .......... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ............................................................................................................................................................................................................................................ Zarf-Fiiller .......... Zamirler .................. Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar ........................................................................................................................... Zarflar .................................................................................................................................................................................................................. 185 186 186 194 197 198 198 198 ....................... Sıfat-Fiiller ......................................................................................................................... ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ ................. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................................... Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar ............................

İlk yarıyıl için kaleme alınan bu ders kitabında. Dikkatle okuyup öğrenmeye çalışırsanız. kendimizi sınayalım sorularını yanıtlar. sıra sizde konularını doğru yanıtlar ve açıklar iseniz konular hakkındaki bilgilerinizi pekiştirmiş olursunuz. çağdaş Türk lehçelerinin bütünü hakkında genel. Kitapta genel Türkoloji. öğrenilmekte ve öğretilmektedir. sadece bir bilgiye ulaşmak demek değil. Türk dilinin Oğuz kökenli batı koludur ve Türk lehçeleri arasındaki özel adı Oğuz Türkçesi ya da Türkiye Türkçesidir. Türk dilini tarihi ve çağdaş lehçeleriyle bir bütün halinde bilmek. Özbek Türkçesi ile Uygur Türkçesi Doğu/Karluk grubunu. nitelik ve nicelik bakımından Türk dünyasının en önemli yazı dilleridir. Bilindiği gibi Türk dilinin Türkçe. Bu yakın lehçeler de kendi içinde Kuzey/Kıpçak grubu. dünyanın en yaygın ve en prestijli dillerinden biridir. çağdaş yazı dilleri ve özellikleriyle öğrenerek kişisel dünyanızın geleceğini bu dilin zenginliği ve güzelliğiyle kurgulamanızı ve başarılı olmanızı diliyoruz. tarihi ve çağdaş lehçeleri ile bir bütündür.Dr. Avrasya coğrayası başta olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde Türk dilinin şu ya da bu lehçesi konuşulmakta. Çuvaşça ve Yakutça olarak adlandırılan üç uzak lehçesi vardır. Türkiye Türkçesi dışında Türk dilinin birçok lehçesi bulunmaktadır. Türkiye’de konuşulan Türkçe. Türkçe. metin ve alfabe bilgileri yer almaktadır. Editörler Prof. Tatar. Kazak ve Kırgız Türkçeleri de Kuzey/Kıpçak grubu çağdaş Türk yazı dillerini temsil etmektedir. Bu yazı dilleri. Türk dilinin günümüzde konuşulan lehçelerine Çağdaş Türk lehçeleri diyoruz. Dünyanın geleceğinin dili olan Türkçeyi.Dr. Türk dilinin bütünü hakkında bilgi sahibi olabilmek için tarihi ve çağdaş lehçeleri bilmek gerekir. Ahmet BURAN Doç.Önsöz vii Önsöz Sevgili öğrenciler Türk dili. Türkiye Türkçesinden sonra. çağdaş coğrafyası. Bu uzak lehçelerden Türkçe kolunun içinde gelişen çok sayıda yakın lehçe bulunmaktadır. Türk dünyası ve çağdaş Türk lehçeleri bilgileri ile birlikte seçilen lehçelerin gramer. Bu lehçelerin bir bölümü sadece konuşma dili durumundayken bir bölümü hem konuşma hem de yazı dili olarak kullanılmaktadır. Mehmet Mahur TULUM . İki ciltlik seri için seçilen yedi yazı dilinden. Türkiye Türkçesi dışındaki çağdaş Türk yazı dillerinden üçü hakkında ise özel ve geniş bilgiler verilmektedir. aynı zamanda maddi ve manevi anlamda birçok imkân ve önceliğe de sahip olmak demektir. Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesi Oğuz/Batı grubunu. Doğu/Karluk grubu ve Batı/Oğuz grubu biçiminde üç ana gruba ayrılmaktadır.

Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları. Anahtar Kavramlar • • • • Dil ve Diller Türk Dili Lehçe/Uzak Lehçe Şive/Yakın Lehçe • • • • Ağız Yapıları Bakımından Diller Kökenleri Bakımından Diller Türk Dünyası İçindekiler • DİL VE DİLLER • TÜRK DİLİ/TÜRKÇE • TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ • TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ • TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Dil. en dar olanından en geniş olanına doğru sıralayabilecek. Türk Dilinin dünya dilleri arasındaki yerini belirleyebilecek. Türk Dilinin yaşı ve tarihî gelişimi konusunu açıklayabilecek. Diller ve Türk Dili . Dil ve dilleri tanımlayabilecek. Türk Dilinin yayılma ve gelişme alanlarını açıklayabileceksiniz.1 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I      Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

“bildirişimi sağlayan göstergeler dizgesi” (Saussure 1998. toplumsal ve işlevsel dil türleri biçiminde sınıflandırılabilir. Bu doğuşa kaynaklık eden şeyin ne olduğu konusunda ise bir birlik yoktur. fikir ile anlatımı arasında doğal bir ilişki bulunmadığını savunmuşlardır. Dilin kökeni ile ilgili görüşler iki temel anlayış içinde değerlendirilir. İnsan varlığı beş duyusuyla algılar. insan-insan ilişkisinde bildirişme aracıdır. bu bildirişim ihtiyacından doğmuştur. anlamlandırma ve anlatma özelliklerine göre değişiklikler gösterir. düşünce. insan-varlık ilişkisinde bilme. sosyal ve kültürel bir üretim olan dilin insanlar tarafından sonradan geliştirildiğini savunmuşlardır. Aristo’dan beri kimi araştırmacılar dilin Tanrı tarafından insana öğretildiğini savunurken. ölçünlü. Bu diller. Bunlardan birincisi ‘tek kökenlilik’ kuramı. İnsan ile birlikte var olduğu için. Toplum dilbilimsel açıdan diller. Hem kişilerin hem de toplumların kimliklerini belirleyen ve onları temsil eden bir özelliği vardır. Dil. dil/tat dili / tat almayla ilgili göstergeler. dolayısıyla düşünce ile anlatım. doğal. burun dili / kokuyla ilgili göstergeler. Dilleri oluşma biçimlerine. eşya ile adları/göstergeleri. Diller ve Türk Dili DİL VE DİLLER Dil. Dil. Birlikte yaşayan insanlar. dilin doğasını yansıtan temel bir ilke olarak tanımlamıştır. ikincisi ise ‘çok kökenlilik’ kuramıdır. her türlü araç dil sayıldığı için F. yapay ve özel diller şeklinde gruplara ayırmak mümkündür. fikir ile şekil arasında bir ilişki bulunduğunu savunurken bir bölümü de dilin düzensiz olduğunu. Dil. Dolayısıyla beş duyunun her biriyle saymaca bir dil sistemi yaratmak mümkündür. kimileri de insana verilen şeyin dili yapma ve kullanma yeteneği olduğunu. De Saussure. De Saussure dili. Doğan Aksan da “dil. insanın ayırt edici bir vasfıdır. “göstergenin nedensizliği ilkesi”ni.Dil. Dilleri yazı dili olup olmamaları bakımından da yazı dilleri ve konuşma dilleri biçiminde tanımlayabiliriz. varlığın insan algısı içindeki bilgisini işaret eder ve toplumların eşyayı. ten dili / dokunmayla ilgili göstergeler şeklinde adlandırılabilir. kulak dili / işitsel göstergeler. bölgesel. Tek kökenliliği savunan- . kullanılma yerleri ve işlevlerine göre. Aynı şekilde Eski Yunandan beri kimi düşünürler. 46) olarak tanımlamıştır. duygu ve düşüncelerini birbirlerine aktarmak isterler. İnsan sosyal bir varlıktır. dilin tarihini insanlığın tarihi ile birlikte ele almak gerekir. Bildirişimi sağlayan her türlü gösterge. duygu ve isteklerin bir toplumda ses ve anlam yönünden ortak olan öğeler ve kurallardan yararlanılarak başkalarına aktarılmasını sağlayan çok yönlü çok gelişmiş bir dizge ” (Aksan 1985. göz dili / görsel göstergeler. 55) şeklinde tanımlamaktadır. İkinci fikre katılan F. varlığı algılama. dilin bir mantık ürünü olduğunu.

Kıpçak/Kuzey grubu: Kırgız. Nitekim diğer Türk cumhuriyetleri boy veya coğrafi adla anılırken. oymak ve aşiretlerin konuştukları dilin ortak adıdır. Daha sonra bu dilden ağızlar. Türk kökenli olan ve olmayan bütün Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının ortak dilidir. Aradaki farklılıklar lehçe / uzak lehçe. Türkiye’de yaşayan Türklerin ana dilidir. Aslında Türkiye’de konuşulan dil. Türkçe. Nogay. Türkiye’de de zaman zaman “Kazakça. Kırgız dili.. Çuvaşça ve Türkçedir.. Kazak dili. Anadolu Türklerinin Türk adıyla anılması. sadece Türkçenin bir lehçesidir ve özel adı ‘Türkiye Türkçesi’dir. Zira. Başkurt. Türkçe. Böylece Türk adı Türkiye Türkleri. Türkçe. “ Türk tili / Uygur Türk tili. Türkçe dar anlamda Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmî dili. Türkçe. Azerbaycan. Çok kökenliliği savunanlara göre ise. Göktürklerden önce de var idi elbette. Karluk/Doğu grubu: Özbek ve Uygur Türkçeleri. Türkî demektedirler. 3. Özellikle 20. Kosova. Türkmence…” gibi terimlerin kullanıldığını görüyoruz. İran. insanlar farklı coğrafyalarda farklı gruplar halinde yaşamaya başladığı için her grup ayrı bir dil oluşturdu ve daha doğuş aşamasında diller farklıydı. aynı şekilde. Bunu tarihî belgelerden tespit ve takip etmek mümkündür.4 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I lara göre başlangıçta tek dil vardı. Türk kelimesinin kavram alanı ve başlangıcından bugüne yaptığı işlev göz önüne alınırsa. Ancak yazı dili olarak Göktürklerden itibaren günümüze kadar aralıksız kullanılmış ve adı hep “Türkçe/Türk dili” olmuştur. kavim adlarının sonuna getirilen +cA/+çA ekiyle yapılır. soy.” gibi adlandırmalar kullanılmıştır. Türkçe. Bu ifadelerin her birinde “dili” tamlananı +cA/+çA ekinin yerini tutmaktadır. 2. Bunlar Yakutça. Türk dilinin bugün üç uzak lehçesi vardır. Sırbistan. Türk ve Türkçe kelimelerinde bir anlam daralması yaratmıştır. dillerinin adına Türkçe/Türk dili. geniş anlamda ise dünya üzerindeki bütün Türk soylu halkların değişik coğrafyalarda. Irak. Başkurt dili. en dar olanından en geniş olanına doğru şöyle sıralayabiliriz: 1. Oğuz/Batı grubu: Türkiye. Kaşgarlı’nın büyük lügatinin adı da Dîvânü Lügâti’t-Türk’tür. Kazak. Türkçe de Türkiye Türkçesi ile sınırlandırılmıştır. Azerice. KaraçayBalkar. Suriye. Karahanlılar döneminde yazılan eserlerde de bu adlandırma açıkça görülmektedir. Kıbrıs. Kutadgu Bilig’in ön sözünde eserin “Türk dili ile yazıldığı” belirtildiği gibi. Türk kelimesinin kavram alanı içinde yer alan bütün boy. Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmi dili olması nedeniyle. Tatar dili. lehçeler doğmaya başladı ve farklılaşma ilerledikçe bu lehçeler yeni diller haline geldiler. dünyada bu ad yaygın biçimde ‘Türkiye Türkçesi’ karşılığında kullanılmaktadır. ” dediklerini görüyoruz. 3. Göktürklerden sonra. Kıpçak ve Çağatay sahalarında yazılan eserlerin hemen hepsi. bu kullanımın sakıncaları açıkça görülecektir. Uygurların da kendi dillerine Türkçe. Kumuk. TÜRK DİLİ / TÜRKÇE Türkçe. Günümüzde Türkçe sözü yavaş yavaş gerçek ve genel anlamıyla kullanılmakta ise de. çeşitli lehçeler halinde konuştukları dilin adıdır. Türkçede dil adları. şive / yakın lehçe ve ağız terimleriyle ifade edilir. Türklerin konuştuğu dilin adıdır. Anadolu ve civar sahalarda. Selçuklu. Hırvatistan ve ay- . Almanca. Türkçe kolu kendi içinde üç ana gruba ayrılır: 1. yüzyılın başlarından itibaren Sovyetlerdeki Türk cumhuriyetlerinde “Azeri/Azerbaycan dili. Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları. Yunanistan. Osmanlı. Tatarca. Bunlar bir dilin çeşitli sebeplerle oluşmuş alt kollarıdır. Türkçe. Karaim Türkçeleri. İngilizce gibi. Rusça. Makedonya. Türkmen ve Gagavuz Türkçeleri. Tatar. Bulgaristan. 2. Bosna-Hersek.

4. çeşitli türden kâğıtlara yazılan Türkçe. yaygın ve işlevselliği yüksek bir dildir. sayısı kesin olarak bilinmemekle birlikte. Ayrıca bu grup içinde yer alan ancak. Uygur. kap kacak. Nostratik ve Avrasyatik teorilerinden başka. Çukçi. Hint-Avrupa. Kore-Japon-Aynu. Ural. altın. Altay. Ugorca. Macarca. Bu ölçütlerin yaygınlığı. Eklemeli Diller: Türkçe. Türkçe çok eski tarihlerden beri yukarıda sayılan bütün özelliklere sahip bir dil olarak yaşaya gelmiştir. yazılı metinleri dünyanın çok değişik coğrafyalarında çok sayıda kütüphanede ve müzede saklanan bir dildir. Siyamca. Korece. Mançu-Tunguzca. Endonezyaca. dünya çapındaki yaygınlığı. Tibetçe. demir. Japonca Fince. tunç. Türkçenin sahip olduğu bu özelliklerin tümüne birden sahip olan dillerin sayısı oldukça azdır. Estçe gibi Ural ve Altay dil ailelerine mensup diller bu gruba girerler. Bu diller arasında yapılan artzamanlı ve eşzamanlı karşılaştırmalar. b. Ural ve Altay dilleri arasında da en eski yazı dili Türkçedir. deri. resmî dil. Çuvaşça ve Yakutça da dahil. Türkçe yazıya geçirilirken taş. Çuvaşça ile Yakutça (ve kimilerine göre Halaçça ) dışında kalan Türk lehçelerinin ortak adıdır. Baskça gibi diller tek heceli dillerdendir. 20’si yazı dili toplam 50 civarında. en çok 9000 dolayında dil olduğu kabul edilmektedir. ağaç. Kâğıdın kullanılmaya başlamasıyla birlikte. Altay. uygarlık dili. TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ Bir dilin dünya dilleri arasındaki yeri ve değeri. Kartvel. Kızılderili dilleri ve Gürcüce gibi diller de bu gruba dahil edilmektedir. kâğıt gibi çok değişik eşya ve araçlar kullanılmıştır. yaşayan dünya dilleri arasında. dünya dillerini yapı ve köken benzerlikleri bakımından tasnif edip daha küçük gruplara ayıran çeşitli çalışmalar da yapılmıştır.Dil. işlevselliğini ve değerini belirler. 10’dan fazla alfabe ile yazıya geçirilmiş. Hint-Avrupa. en az 3000. Bugün yeryüzünde. Avrupa’da Türkçeden daha eski yazılı metne sahip herhangi bir dil yoktur. diplomasi dili. Vietnamca. Arap.Tek Heceli Diller: Çince. “Avrasyatik Teorisi” ise. Ünite . Dünya dillerinin bilinen yaygın tasniflerini ve Türk dilinin dünya dilleri arasındaki yerini kısaca şöyle tespit etmek mümkündür: Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe a. kaynaştırıcı bir özellik taşıyan Eskimoca. Ural. Dünya dillerini değerlendiren “Nostratik teorisi” HâmiSâmi. Sümerce tabletlerdeki Türkçe kelimeler dolayısıyla. Türkçe günümüzde edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eskidir ve daha eski yazılı metinlere sahiptir. Türkçe başta Göktürk. seramik. Dolayısıyla Türkçe dünya çapında prestijli. bilgisayarın icadı ve genel ağ (internet) kullanımıyla birlikte sanal ortamda da yerini almıştır. konumunu. daha çok. 5. tarihî ve çağdaş Türk lehçesinin ortak adıdır. Latin. Türkçe. Dravid dil ailelerinin aslında aynı kökten geldiğini ve bu dillerin daha eski bir ana dilden türediklerini. Türkçe. bakır. Yunan-Latin dilleri hariç. geçer bölge dili. en eski yazılı metne sahip dilin Türkçe olduğu kabul edilmektedir. Kiril alfabeleri olmak üzere. . Permce. eskiliği ve geçerliliği bir dilin diğer diller arasındaki yerini. Gilyak. ulusal dil ve yazı dili olmasıyla ölçülür.1. çeşitli Avrupa ülkelerinde yaşayan Türklerin konuştuğu dildir. bazı dillerin kendi aralarında yapı ve köken bakımından benzerlikler taşıdığını ortaya koymuştur. Eskimo-Aleut dillerinin aynı kökten geldiğini savunmaktadır. Diller ve Türk Dili 5 rıca Almanya başta olmak üzere. pişirilmiş toprak. Moğolca.

Bükümlü / Çekimli Diller: Bu grupta yer alan dilleri kendi içinde “kök bükümlü ve gövde bükümlü” olarak ikiye ayırmak mümkündür. Kumuk Türkçesi 8. Bulgarca. Slav kökenli dillerden. Arapça. Kuman/Kıpçak 4. Bulgar 7. Peçenek 3. Genellikle Hâmi-Sâmi dil ailesine mensup olan diller kök bükümlü. Karaçay-Balkar Türkçesi 7. Türk Dilleri Tarihi Türk Lehçeleri: 1. Şor Türkçesi 14. Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe Altay Dilleri A. Bu grupta yer alan belli başlı diller şunlardır: Almanca. Tatar Türkçesi 11. Orta ve yeni Farsça ile yaşayan dillerden Ermenice. Karaim Türkçesi 10. Türkmen Türkçesi 4. Başkurt Türkçesi 12. Bantu dillerinden Güney ve Orta Afrika’da konuşulan Bantu dilleri bu grubu oluşturur. Keltçe.6 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I c. Eski Uygur 5. Sâmi dillerinden ise Akadca. Fransızca. Flemenkçe. Dolgan Türkçesi 18. İspanyolca. Azerbaycan Türkçesi 3. Kazak Türkçesi 19. Altay Türkçesi 13. Nogay Türkçesi 9. İskandinav dilleri. Kırım-Tatar Türkçesi 6. İtalyanca. Avestçe. Yakut Türkçesi 23. Rumence. Yunanca. Lehçe. İngilizce. Rusça. Uygur Türkçesi 17. Litvanca. Gagavuz Türkçesi 5. Karakalpak Türkçesi 22. Latince ve onların bugünkü temsilcileri olan. Sırpça. Hint-Avrupa dil ailesine mensup olanlar ise gövde bükümlüdür. tarihî dillerden Hititçe ve Hint -İran dilleri. Çuvaş Türkçesi . Tuva Türkçesi 16. Hazar Çağdaş Türk Lehçeleri: 1. Hakas Türkçesi 15. Arnavutça. Çağatay 6. İbranice. Özbek Türkçesi 21. Orhun/Göktürk 2. tarihî Sanskritçe. Kırgız Türkçesi 20. Türkiye Türkçesi 2. Portekizce.

Mordov B. Komi-Zıryan 2. Eneç (Yenisey-Samoyed) 4. Nanayca (Goldca) 2. Çjurçjen Amur Kolu: 1. Buryat 3. Udeyce (Udegeyce) D. Udmurtça Voljsk Kolu: 1. Macarca 2. Hantıy (Ostyaç) Baltık-Fin Kolu: 1. Kalmuk C. Saam (Lopar) Perm Kolu: 1. Moğol Dilleri 1. Fin-Ugor Dilleri Ugor Kolu: 1. Uzak Doğuda Hiçbir Gruba Dahil Olmayan Diğer Diller 1. Ryukyus 3. Selkup (Ostyak-Samoyed) . Ünite .Dil. Nene (Yurak-Samoyed) 2. Karel 5. Vepss 6. Vod 7. Samoyed Dilleri 1. Fince 2. Mançur 2. Evenkçe (Tunguzca) 2.1. Mari (Çeremis) 2. Diller ve Türk Dili 7 B. Estonca 3. Korece 4. Komi-Permyaç 3. Liv 8. Mansiy (Vogul) 3. Ayn Ural Dilleri A. Nganasan (Tavgiy) 3. Mançu-Tunguz Dilleri Sibir Kolu: 1. Moğolca 2. Japonca 2. Even (Lamut) Mançur Kolu: 1. İcor 4.

Rumence Slav Dilleri: 1. Bantu Dilleri Afrika’daki en büyük dil ailesi olan Bantu dilleri. Dil akrabalıklarını belirleyen özellikler nelerdir? 1 . Biri Avrupa. tarihî bir dil olan Hititçe de bu kola giren dillerdendir. Sami Dilleri Bu aile Akadca. Almanca 2. Tibetçe. Çekçe 6. Hint-Avrupa dil ailesinin iki büyük kolu vardır. Orta ve Güney Afrika’da konuşulan çok sayıda dilden oluşur. İbranice. B. Avestçe. Rusça 2. Çin-Tibet Dilleri Çince. İskandinav dilleri Roman/Latin Dilleri: 1. Keltçe. Flemenkçe 3.Hint-İran Kolu Başlıca Hint-İran dilleri. Avarca. Portekizce 4. Abazaca. Arapça. A. Tacikçe. Tayca. Dunganca gibi diller bu aileye mensuptur. Aramice. Lezgice gibi diller bu aileyi oluşturur. eski ve orta Farsça ile yeni Farsça. Arnavutça. Urduca. Sırpça 4. diğeri Asya koludur. Tarihî Sanskritçe.8 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Hint-Avrupa Dilleri Bu dil ailesi bugün için dünyanın bilinen en büyük dil ailesidir. Lehçe 5. Avrupa Kolu Germen Dilleri: 1. İnguşça. Ermenice gibi diller bu ailedendir. Litvanca. Fince ve Macarca hariç. İngilizce 4. Kafkas Dilleri Güney Kafkasya. Slovakça Ayrıca. İspanyolca 3. Fenikece gibi diller ve bunların lehçelerinden oluşur. Fransızca 2. Kuzey Kafkasya ve Dağıstan şeklinde sınıflandırılabilir. Bulgarca 3. Avrupa kolunun içinde Germen dilleri. Kabartayca. Çeçence. Adigece. İtalyanca 5. Avrupa’daki dillerin hemen hepsi ile Asya dillerinden Farsça ve Hindistan’daki çok sayıda dil bu aileye mensuptur. Yunanca. Bengalce. Gürcüce. Roman/Latin dilleri ve Slav dilleri olmak üzere üç büyük kol vardır.

Dil. En Eski Türkçenin İzlerinde adlı eserinde. bilinen en eski yazılı metinler Sümerceye aittir. Yenisey yazıtlarında görülen sözcükler. zengin diller olması gerekir. Bu tespitlerin bir sonucu olarak da “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında. kimi Avrupalı bilginlerin görüşlerinin tersine. Diller ve Türk Dili 9 TÜRK DİLİNİN YAŞI VE TARİHÎ GELİŞİMİ Sümerce bugün yaşamamakla birlikte. yüzyılın sonu olarak (Çoyr /687-692) kabul etsek bile. Arat. söz sanatlarına yer verilmesini ve genel anlatım özelliklerini/üslubu dikkate alarak bir değerlendirme yapmış ve söz konusu metinlerin dilinin çok işlenmiş. anlam olaylarının görülmesini. 142). 49). gelişmiş. edebiyat ve bilim dili oluşuyla söz konusu edilebilir. Gerek düz yazı içindeki ölçülü. düzenli bir işleyişin varlığı. Bir dilin zenginliği. çeşitli gelişmeler ve anlam olaylarıyla çok daha eskiye. Doğal bir gelişme sürecinden geçmiş ve anormal sayılabilecek herhangi bir durum yaşamamışsa. Aksan vardığı sonuçları şöyle ifade etmektedir: “ Türklerde o dönemde yerleşik bir yazı sistemi ve bu sistemi kullanan. hatta sanatlı anlatıma yönelen. Sümerce ve Türkçe arasındaki ilgi birçok kişinin dikkatini çekmiş ve bu konuda çeşitli araştırmalar yapılmıştır. en eski yazılı belgeye sahip olan dil Türk dilidir. zengin ve soyut kavramlara da sahip bir yazı dili karşısında bulunduğumuzu göstermektedir ( Aksan 2000.1. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi adlı eserinde Osman Nedim Tuna. hitabet kurallarını bilen. gerek etkileyici söylemler oluşturan değişik yinelemeler ve karşıt kavramların kullanılışı. birkaç bin yıl öncesine uzanan gelişmiş bir dil niteliği taşıdığını göstermektedir. sürekliliği. Türkçenin soyutlama gücünü ortaya koymakta. Türk dili. çok eski ve gelişmiş bir dilin ürünlerini sergilemektedir. Türk yazı dilinin ilk metinleri olarak bilinen Göktürk yazıtlarında tespit edilen kavram alanı-kelime ailesi ilişkileri. Tuna. Ural ve Altay dil aileleri içinde Türkçeden daha Türk Dilinin Yaşı . Orhun yazıtlarındaki sözvarlığı. Doğan Aksan. Dolayısıyla R. söz konusu eserinde Türklerin MÖ 3500’lerde Türkiye’nin doğusunda bulunduklarını ve Türk dilinin zamanımızdan 5500 yıl önce müstakil ve iki kollu bir dil olarak yayıldığını iddia etmekte ve “Eğer doğuştan Sümerlerle temasa geldikleri zamana kadarki çözülme hızı sabit ise. bu dilin uzun bir süre işlenmiş olduğunu göstermektedir. İlk Türkçe veya Ana Türkçenin muazzam bir zaman önce yaşamış olması gerekir. eğitimli bir zümrenin bulunduğu anlaşılmaktadır. Türkçenin ilk yazılı metinlerini MS VII. ileri öğelerin kullanılışını. çokanlamlılığa sahip oluşu. bugün edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eski yazılı metne sahip bir dil durumundadır. onun eskiliği. Türk dilinin archeology ve glottochronology araştırmalarından hareketle ileri sürdüğüm yaşı 8500’dür” demektedir (Tuna 1990. Kısıtlı metinler olmalarına karşın yazıtlar. gerekse söz sanatlarından yararlanılmış olması. Bunlar Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimelerdir” şeklinde çok önemli bir hüküm vermektedir. oturmuş. soyut kavramların kullanılışı. 168 kelimeyi çeşitli ses denklikleri çerçevesinde ele almakta ve “Sümerlerle Türkler arasında dil bakımından tarihî bir ilgi bulunduğu hususu bu 168 kelime ve gerekli açıklamalarla ispatlanmıştır” demektedir. R. eski ve sürekli yazılı metinlere sahip olan dillerin. bu dilin başlangıcını o günden hiç değilse bu güne dek geçen zaman kadar geriye götürmek gerektiğini söyler. oturmuş. Ünite . Osman Nedim Tuna’nın “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında en eski yazılı metne sahip dil Türk dilidir” şeklindeki tespit ve iddiasını bir yana bırakıp. ‘Orhun Yazıtları’nda görülen soyut kavramlardaki zenginliği. uyaklı anlatım. Türkçenin hemen o dönemde oluşmuş bir dil olmadığını. eşanlamlı öğelerin kullanılışını. eski bir yazı dili olması gerektiği sonucuna varmıştır.

Türklerin oldukça eski ve zengin bir sözlü edebî geleneği mevcuttur. Türk dilinin kökeni ile ilgili iki önemli görüş vardır. yapı. Bu lehçelerden. Türkçenin ‘Ana Hun Dili’ adı verilen bir ana dilden doğduğunu savunan görüştür. Ramstedt’ten sonra değişik ülkelerden birçok Altayist ve Türkolog konuya ilgi göstermiş ve bu teoriyi desteklemişlerdir. daha çok Türk yazı dili tarihi demektir. Bununla birlikte. Arap. Doğup geliştikleri Ana Hun Dili. Bu görüşe göre Altay dilleri şunlardır: Tablo 1. belgelerle incelenemediği için. Son zamanlarda üzerinde önemle durulan Türkçe ile Sümerce arasındaki ilişkiler de Eski Türkçeden önceki Türk dilinin durumu ve coğrafyası hakkında bazı ipuçları vermektedir. Yazı dili öncesi dönem. milâttan önceki yıllarda üç lehçeye ayrılmıştır.1 Altay Dilleri Ana Altayca Türkçe Moğolca Tunguzca Mançuca Nanayca Japonca Korece Aynuca İkincisi ise. Bu gelenek içinde vücut bulan Türkçenin ilk sözlü edebî ürünlerinin hangi tarihe ait olduğunu belirtmek mümkün değildir. Avrupa’da da bugün Türkçeden daha eski yazılı metne sahip herhangi bir dil yoktur. Türk dilleri kendi başına bir aile oluştururlar. yani diğer Türk lehçelerini doğurmuştur.10 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I eski yazılı metne sahip bir dil bulunmadığı gibi. Fars. Bu dönemin dili kaydedilmediği için özellikleri hakkında tam ve kesin bilgiler vermek mümkün değildir. sözvarlığı. Oğuz Kağan Destanı. Bizans. daha sonra bizzat Türkler tarafından tespit edilip yazıya geçirilen metinlerden (Dîvânü Lügâti’t-Türk. Türk dilinin ‘Altay Dil Ailesi’ne mensup olduğunu ve ‘Ana Altayca’ denilen bir ana dilden türediğini savunan görüştür. kalıplaşmış ifadeleri. Türk dili tarihi demek. ancak yazılı metinlerin bize sunduğu imkânlar ölçüsünde dilin temel birimleri olan ses. Doğu Hun Lehçesi de TürkTatar dillerini. yazılı belgelere dayandırarak tespit etmek zorundayız. sözvarlıkları ve anlatım biçimleriyle yazı dili öncesi hakkında bazı yorumlar yapmamıza imkân verirler. daha sonra yazı dili haline gelirler. Nitekim. Tibet. Dede Korkut Hikâyeleri) ve araştırmacılar tarafından son yıllarda Türk boyları arasında yapılan derlemelerden ilk sözlü edebî ürünler hakkında bazı bilgiler edinebilmekteyiz. teorik bilgilere dayanan bir dönemdir. Türk Dilinin Tarihî Gelişimi Bir dilin tarihini “yazı dili öncesi” ve “yazı dili dönemi” biçiminde ikiye ayırarak incelemek gerekir. Tablo 1. Batı Hun Lehçesi bugünkü Çuvaşçayı. Yazı dili öncesinden yazı dili dönemine taşınan sözlü edebî metinler. Got ). Bu görüşe göre. Kuzey Hun Lehçesi Yakutçayı. Yunan-Latin dillerini hariç tutarsak. sözdizimi ve vurgu’da meydana gelen değişme ve gelişmeleri incelemek mümkündür. bazı komşu kavimlerin dillerinden (Çin. Bunlardan birincisi.2 Ana Hun Dilinden Doğan Lehçeler ANA HUN DİLİ Batı Hun Lehçesi Çuvaşça Kuzey Hun Lehçesi Yakutça Doğu Hun Lehçesi Türkçe Taraftarları ve karşıtları olmakla birlikte. Türkçenin Altay dilleri ailesine mensup olduğu teorisi. Türk dilinin yazı dili öncesi dönemi hakkındaki bilgilerimiz genellikle Altay dilleri ve Ana Hun dili teorilerine dayanır. Onun için. Diller önce konuşma dili olarak var olur. Rus . Altay dilleri teorisinin kurucusu Ramstedt’tir. Ancak Türk dilinin tarihî gelişimini bu sözlü ürünlere göre değil. Türk dilinin doğuşu ve kaynağı bakımından en fazla kabul gören görüştür.

H. N. Daha sonra Altay dilleri teorisini destekleyen ve geliştiren bilim adamlarının başında Ramstedt’in öğrencileri Pentti Aalto ile Nicholas Poppe gelir. Macar Türkologları J. Poppe’ye göre Altay dillerinin dallanması şöyle olmuştur.) 3. Pritsak ve K. Orta Türkçe (IX-XV yy. Kotwicz. Türkçenin bu dönemleri hakkında kesin bilgiler ve rakamlar vermek çok zordur. Türk-Çuvaş dil birliğinin mevcut olduğu devir olarak tahmin edilmektedir. Aalto. W. Gerhard Deorfer. yüzyıldan günümüze). P. bir akrabalık ilgisinden çok karşılıklı ödünçlemelerden ibarettir. Tablo 1. Ana Altaycanın Doğu ve Batı Altayca olarak iki kola ayrıldığı. Eski Türkçeden itibaren Türk dilinin tarihî gelişimini metinlerle takip edebilmekteyiz. Ana Türkçe veya En Eski Türkçe dönemi. En Eski Türkçe ve İlk Türkçe. Benzing ve özellikle de Alman asıllı G. Ünite . Nemeth ve Gombocz da bu teoriyi destekleyen görüşler ileri sürmüşlerdir. Modern veya Çağdaş Türkçe ise günümüzdeki Türkçedir. M. Poppe ise. Bu dönem ile ilgili olarak bazı komşu milletlerin dillerinden Türkçeye ait malzeme tespit edilebilmektedir. dil akrabalığının belirlenmesinde temel kelimelerin önemine işaret eder ve Altay dillerinde temel kelimelerin ortak olmadığı görüşünü savunur. İlk Türkçe ise. Bu devir yaklaşık olarak MÖ sekiz binli yıllara tarihlendirilmektedir. Eski Türkçe (VI-IX yy. “Temel Sözcükler ve Altay Dilleri Sorunu” adlı makalesinde.1. K. Ana Altayca.) 2. Yeni Türkçe (XVI. 4. Diller ve Türk Dili 11 Mongolistleri. Grönbech.S.Dil. ikinci yüzyıla kadar gelen dönemi içine alır. Doerfer ile İngiliz asıllı Sir Gerard Clauson bu teoriye karşı çıkmışlardır. Altay dilleri teorisini. Ancak Ana Altaycanın MÖ çok eski bir tarihte yaşadığı. Onlara göre Altay dilleri arasındaki yakınlık. O. . Kore dilini de Altay dilleri ailesine dahil etmiştir. Türk dilinin metinlerle takip edilemeyen nazarî devirlerdir. bu teorinin gelişmesine en fazla hizmet eden bilim adamıdır. Tarihî bakımından. Menges gibi bilim adamları desteklerken. Rudnev ve Vladimirtsov başta olmak üzere.3 Poppe’ye Göre Altay Dilleri ÇUVAfi-TÜRK-MO⁄OL-MANÇU-TUNGUZ D‹L B‹RL‹⁄‹ ANA KORE D‹L‹ ÇUVAfi-TÜRK D‹L B‹RL‹⁄‹ MO⁄OL-MANÇU-TUNGUZ D‹L B‹RL‹⁄‹ ANA MANÇUTUNGUZCA MANÇUTUNGUZ D‹LLER‹ ANA TÜRKÇE ANA ÇUVAfiÇA ANA MO⁄OLCA TÜRK D‹LLER‹ ÇUVAfiÇA MO⁄OL D‹LLER‹ KORE D‹L‹ Amerikalı dilci Street ise bu dillere Japon ve Aynu dillerini de eklemiştir. Ahmet Caferoğlu bu dönemleri şöyle tarihlendirmektedir: 1.

12

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Türk yazı dilinin bugün için bilinen en eski yazılı belgeleri Göktürkler dönemine aittir. Ancak, özellikle Orhun (Tonyukuk, Köl Tigin, Bilge Kagan) metinlerinde görülen dil, oldukça işlenmiş, mükemmel bir ifade yeteneğine ulaşmış bir dildir. Bütün uzmanların ortak kanaati, bu dilin mutlaka birkaç asır işlenmiş olduğu yönündedir. Dolayısıyla Göktürk metinlerindeki dilin başlangıcını milâdın ilk asırlarına, hatta milâttan önceye kadar götürenler de vardır. Türk dili VII-VIII. yüzyıllardan başlayarak XIII. yüzyıla kadar uzanan dönemde tek yazı dili halinde yaşamıştır. A. Von Gabain’in Eski Türkçede tespit ettiği beş ağız ve daha sonra Kaşgarlı’nın Dîvânü Lügâti’t-Türk’te belirttiği farklılıklar, konuşma dilindeki farklılıklardır. Bu ilk dönemi kendi içinde Göktürkçe ve Uygurca olarak iki döneme ayırıyoruz. Eski Türkçeden sonraki devrede, Türkçe farklı yazı dillerine bölünmüştür. Türkistan’daki Türklerin parçalanarak büyük kütleler hâlinde Hazar denizinin kuzeyinden ve güneyinden, kuzeybatı ve güneybatıya doğru gitmeleri, yeni kültür merkezlerinin meydana gelmesi, İslamiyet’in kabulü ile birlikte birçok yeni kavramın toplum hayatında yer alması ve yeni bir yazının kullanılması gibi dış sebepler ile Türkçenin kendi iç yapısında meydana gelen doğal değişmeler ve gelişmeler farklı lehçelerin ve yazı dillerinin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Böylece Türk dili, XII.-XIII. yüzyıldan itibaren Kuzeydoğu Türkçesi ve Batı Türkçesi şeklinde adlandırılan iki ana kola ayrılmıştır. Kuzeydoğu Türkçesi XIII. ve XIV. yüzyıllarda, Eski Türkçenin yeni bir devamı gibi yaşamış ve eski ile yeni arasında geçiş görevi üstlenen bir devir olmuştur. XV. yüzyılda bu yazı dili, kendi içinde Kuzey ve Doğu şeklinde iki kola ayrılmıştır. Kuzey koluna Kıpçak Türkçesi, Doğu koluna ise Çağatay Türkçesi denilmektedir. Bu yazı dillerinden Çağatay Türkçesi, doğu Türklüğünün ortak yazı dili olarak yakın zamanlara kadar kullanılmıştır. Bugün bu tarihî lehçeler yerini onların devamı olan çağdaş lehçelere bırakmışlardır. Batı Türkçesi XII. yüzyıldan itibaren oluşmaya başlamış ve ilk yazılı eserlerini XIII. yüzyılda vermiştir. Türklüğün ve Türk dilinin en çok işlenmiş, en verimli yazı dilidir. Oğuz Türkçesine dayanan bu yazı dili, Hazar Denizi’nden Balkanlara kadar uzanan sahada konuşulan dildir. Lehçe tasniflerinde, Oğuz grubu, Batı ve Güneybatı terimleri ile ifade edilmektedir. Batı Türkçesinin ilk dönemi, XIII ilâ XV. yüzyılın sonu arasındaki dönemi kapsayan Eski Türkiye Türkçesi/Eski Anadolu Türkçesi’dir. XVI. yüzyıldan XX. yüzyılın başlarına kadarki döneme Osmanlı Türkçesi, XX. yüzyılın başlarından itibaren günümüzde yaşayan dile de Türkiye Türkçesi diyoruz. Batı Türkçesi XVII-XVIII. yüzyıllardan itibaren kendi içinde farklılaşarak iki ayrı yazı dili hâline gelmiştir. Bunlardan doğuda olana Azerbaycan, batıda olana Osmanlı veya Türkiye Türkçesi adı verilmektedir. Türk yazı dilinin tarihî gelişimini bir şema ile şöyle gösterebiliriz:

1. Ünite - Dil, Diller ve Türk Dili Şekil 1.1 Göktürk ESK‹ TÜRKÇE Uygur Do¤u 18.-19.yy. Karahanl› 15.yy’›n 2.yar›s› Osmanl› Bat› EAT 12.yy 13.yy 14.yy 15.yy Kuzey Do¤u Harezm-Alt›nordu Ça¤atay K›pçak 7.yy’›n sonu 8.yy’›n bafl› (20.yy Ça¤dafl Lehçeler) Kuzey Türk Dilinin Tarihî Gelişimi

13

Azeri

Türkiye T.

20.yy Bat›

Do¤u (20.yy Ça¤dafl Lehçeler)

Türk dilinin tarihî gelişmesini iki ana döneme ayıran araştırmacılar, genellikle başlangıcından XIII. yüzyıla kadar olan döneme Eski Türkçe, XIII. yüzyıldan günümüze kadar olan dönemine de Yeni Türkçe demektedirler. Ahmet Caferoğlu başta olmak üzere birçok araştırmacı da Türk dilinin tarihî gelişimini yazı dili öncesi ve sonrasıyla birlikte şöyle tasnif etmektedir: 1. Altay Devri 2. En Eski Türkçe Devri 3. İlk Türkçe Devri 4. Eski Türkçe Devri 5. Orta Türkçe Devri 6. Yeni Türkçe Devri 7. Modern/Çağdaş Türkçe Devri Ahmet Bican Ercilasun, Türk Dili Tarihi adlı eserinde Türk dilinin tarihî gelişimini, “ İlk Türkçe, Ana Türkçe, Eski Türkçe, Batı Türkçesi, Kuzey Doğu Türkçesi” şeklinde tasnif etmiştir. Ercilasun’a göre, Türk dilinden ilk ayrılan Çuvaşçadır. Çuvaşça ‘İlk Türkçe’ döneminde Türk dilinden ayrılmıştır. Bugünkü Çuvaş dilinin VI-VII. yüzyıllardaki atası Tuna Bulgarcası, 1314. yüzyıldaki temsilcisi İdil Bulgarcası idi. 19. yüzyıldan itibaren bu lehçe Çuvaşça adıyla anılmaya başlanmıştır. Saha/Yakut Türkçesi ise Ana Türkçe döneminde ayrılmış ve günümüzde Kuzey-Doğu Sibirya’da yaşamaya devam etmektedir. Eski Türkçe kendi içinde Köktürkçe ve Uygurca biçiminde iki döneme ayrılmıştır. Köktürkçe VI-VIII. yüzyıllar arasında, Uygur Türkçesi ise IX. yüzyıldan XV. yüzyıla kadar varlığını sürdüren bir yazı dili olmuştur. Uygur Türkçesi kullanılırken XI ilâ XIII. yüzyıllar arasında Karahanlı Türkçesi yazı dili ile de eserler verilmiş, XIII. yüzyıldan itibaren Türk yazı dili Batı ve Kuzey Doğu olmak üzere iki ana kola ayrılmıştır. Batı kolunun XIII-XV. yüzyıllar arasına ‘Eski Oğuz Türkçesi’, XVI-XX. yüzyıllar arasına ‘Osmanlı Türkçesi’, XX. yüzyıldan sonraki bölümüne de ‘Türkiye Türkçesi’ denmiştir. XV. yüzyıldan itibaren Batı Türkçesi iki kola ayrılmış, XVI. yüzyıldan XIX. yüzyılın ortasına kadar olan kısma ‘Klasik Azerbaycan Türkçesi’, XX. yüzyıldan itibaren kullanılan Azerbaycan Türkçesine de ‘Bugünkü Azerbaycan Türkçesi’ denmiştir. Türk dilinin Batı kolundan XIX. yüzyılın ortalarından itibaren üçüncü bir yazı dili oluşmaya başlamıştır. Bu da ‘Türkmen Türkçesi’dir. Sovyetlerdeki dil planlamalarının katkısıyla geliştirilen Türkmence dışında bir de XX. yüzyılın ortalarından itibaren Gagavuz Türkçesi yazı dili olmuştur.

14

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Kuzey Doğu Türkçesi XIV-XV. yüzyıllarda ‘Harezm-Kıpçak’, XV. yüzyıldan XX. yüzyıla kadar ise ‘Çağatay’ yazı dili olarak süregelmiştir. XX. yüzyılın başlarında çoğunluğu Sovyetlerde yapılan düzenleme ve planlamalarla oluşturulan Özbek, Uygur, Kumuk, Karaçay-Balkar, Tatar, Karakalpak, Nogay, Kırım, Kazak, Kırgız Türkçeleri Kuzey doğu kolunun günümüzde kullanılan yazı dilleri olmuştur. Bunlardan başka aynı yüzyılda, aynı şekilde yazı diline dönüştürülen Tuva, Hakas, Altay Türkçeleri de bugünkü Türk yazı dilleri arasında yerini almışlardır (Ercilasun 2005; 471).

TÜRK DÜNYASI VE TÜRK DİLİ

Türk Dünyası

Türk dünyası dediğimiz ve Türklerin tarih boyunca yaşadığı coğrafya, 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri arasında yer alır. Bu alan kuş uçuşu, doğudan batıya 6-7 bin, kuzeyden güneye 3 bin kilometredir. Türk dünyası birçok kişi tarafından değişik şekillerde tasnif edilmiştir. En çok kabul gören tasniflerden biri , “Altay-Sibirya Türkleri, Batı Türkleri, Doğu Avrupa Türkleri ve Türkistan Türkleri” şeklindeki genel bölümlendirmedir. Buna göre: 1- Altay-Sibirya Türkleri: Altay, Baraba, Çulım, Dolgan, Hakas, Karagas, Koybal, Kumandı, Sabir, Sagay, Şor, Telengit, Televüt, Tobol, Tofalar, Tuva ve Yakut Türkleri. 2- Batı Türkleri: Ahıska, Azerbaycan, Balkanlar (Batı Trakya, Bulgaristan, Romanya, Yugoslavya) Irak, İran (Afşar, Azeri, Halaç, Hamse, Horasani, Boçagcı, Kaçar, Karacadağ, Karagözlü, Karakoyunlu, Karapapak, Karayi, Kaşgay, Şahseven, Türkmen), Kıbrıs, 12 Adalar, Suriye ve Türkiye Türkleri. 3- Doğu Avrupa Türkleri: Gagavuz, İdil-Ural (Başkurt, Çuvaş, Kazan, Mişer), Kafkasya (Karaçay-Malkar, Kumuk, Nogay, Stavropol Türkmenleri), Karayim, Kırım (Kırım Tatarları, Belorusya Tatarları, Litvanya Tatarları, Polonya Tatarları, Kırımçak) Türkleri. 4- Türkistan Türkleri: Afganistan, Doğu Türkistan (Kazak, Kırgız, Salar, Sarı Uygur, Uygur), Karakalpak, Kazak, Kırgız, Özbek, Türkmen Türkleri. Yönlere göre yapılan tasnifte ise genellikle Türkler, Doğu Türklüğü, Kuzey Türklüğü ve Batı Türklüğü şeklinde gruplandırılır. Kabaca, Hazar denizinin doğusunda kalan Türklere Doğu Türklüğü, kuzeyinde kalanlara Kuzey Türklüğü ve bu sınırın güneyi ile batısında kalanlara da Batı (Güneybatı) Türklüğü denmektedir:

Batı Türklüğü
1. Türkiye Türkleri 2. Rumeli Türkleri (Yunanistan, Bulgaristan Bosna-Hersek, Kosova, Hırvatistan, Makedonya, Moldova). 3. Kıbrıs Türkleri 4. Suriye Türkleri 5. Irak Türkleri 6. Azerbaycan Türkleri (Kuzey Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan ve İran’daki Güney Azerbaycan Türkleri).

Doğu Türklüğü
1. Batı Türkistan Türkleri (İran’ın Horasan bölgesinde, Afganistan’ın kuzeyinde ve Rusya Federasyonu’nda yaşayan Türkler ile Türkmen, Özbek, Karakalpak, Kazak, Kırgız Türkleri). 2. Doğu Türkistan Türkleri (Çin’in batı bölgesinde, Doğu Türkistan’da bulunan Uygur ve Kazak Türkleri).

1. Ünite - Dil, Diller ve Türk Dili

15

Kuzey Türklüğü
1. Sibirya Türkleri (Saha/Yakutlar). 2. Abakan Türkleri (Tuvalar ve Hakaslar). 3. Altay Türkleri 4. İdil-Ural Türkleri (Kazan ve Batı Sibirya Tatarları, Başkurtlar, Çuvaşlar). 5. Kafkas Türkleri (Kafkasların kuzeyindeki Karaçay-Malkar, Nogay ve Kumuk Türkleri). 6. Kırım Türkleri (Kırım, Özbekistan, Türkiye ve Romanya). 7. Karay Türkleri (Ukrayna, Polonya ve Litvanya). Yukarıda belirtilen ve Türk dünyası dediğimiz alanın içinde kalan, Çin, Moğolistan, Rusya Federasyonu, Ukrayna, Moldova, Romanya, Sırbistan, Hırvatistan, Bosna-Hersek, Kosova, Bulgaristan, Makedonya, Yunanistan, Suriye, Irak, İran, Tacikistan, Afganistan, Polonya gibi yabancı ve Türkiye, Azerbaycan, Kuzey Kıbrıs, Türkmenistan, Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan gibi Türk kökenli ülkelerde Türkler yaşamaktadır. Türk dünyası coğrafyasında yaşayan Altay, Tuva, Hakas Türkleri çoğunlukla Şaman, Gagavuz, Çuvaş ve Yakutlar Ortodoks Hristiyan, Çin’in Kansu eyaletindeki Sarı Uygurlar Budist, diğer Türkler Müslümandır. Bunlardan başka yazı dilleri bulunmayan, ancak lehçeleri Kuzeydoğu grubuna giren, Polonya ve Litvanya’daki Karay Türkleri de Musevi’dir. Türk nüfusunun yaklaşık olarak % 98’i Müslüman, % 2’si de diğer din ve inanç sistemlerine mensuptur.

Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları

Dünyanın en hareketli milletlerinden biri olan Türklerin coğrafyası, tarih boyunca durmadan değişmiştir. Dolayısıyla Türk dilinin yayılma alanları da bu hareketliliğe bağlı olarak bazen genişlemiş bazen daralmıştır. Türk dilinin tarihî yayılma alanları, bugünden daha geniştir. Günümüzde bu alan biraz daralmıştır. Ancak yine de Türk dili, dünya dilleri arasında konuşulduğu coğrafyanın büyüklüğü bakımından birinci, ana dili olarak üçüncü ve konuşan insan sayısı bakımından beşinci sıradadır. UNESCO dünyada en çok konuşulan ilk 10 dili şöyle sıralamıştır: Çince, İngilizce, İspanyolca, Hintçe, Türkçe, Arapça, Portekizce, Bengalce, Rusça, Japonca. Bugün Türkler, ana hatları ile Balkanlardan Büyük Okyanus’a, Kuzey Buz Denizi’nden Tibet’e kadar olan sahada yaşarlar. Bütün bu alanda Türk nüfusu yer yer farklı yoğunlukta bulunmakta ve Türkçe farklı lehçeler halinde konuşulmaktadır. Bununla birlikte, Macar bilgini H. Vámbéry’nin belirttiği gibi Türkçe bilen bir insan Balkanlardan Çin’e kadar Türkçe konuşarak gidebilir. Türkçe, bu coğrafyada yaşayan bütün insanların ortak anlaşma aracıdır. Türkçe, dünyanın birçok ülkesinde ilgi gören, öğrenilen ve öğretilen bir dildir. Avrasya coğrafyasında ‘geçer bölge dili’ (lingua franca) olan Türkçe, dünyanın çok sayıda ülkesindeki üniversitelerde, bilimsel olarak araştırılmakta ve öğretilmektedir. Türk dili ile yazılan edebî ve bilimsel eserler dünyanın her yerinde, özel ve resmî kitaplıkları doldurmaktadır. Türkçe, dünyanın neredeyse her dilinde sözlükleri, gramerleri olan saygın ve yaygın bir dildir. Zengin söz varlığı, yaygın kullanımı, bilimsel alanlara ait terminolojisi, soyut kavramları karşılamadaki üstün yeteneği, zengin deyimleri, çok düzenli yazım, ses ve şekil yapısıyla Türkçe dünyanın önde gelen bilim ve edebiyat dillerinden biridir. Türkçe; Göktürk, Uygur, Arap, Latin, Kiril alfabeleri başta olmak üzere, 10’dan fazla alfabe ile yazıya geçirilmiş bir dildir. Günümüzde Türk dünyasında Latin, Arap ve Kiril alfabeleri kullanılmaktadır. Türkiye, Kıbrıs, Yunanistan ve Bulgaristan’daki Türkler, Türkiye Cumhuriyeti’nin resmî alfabesini, yani Latin alfabesini; Çin, İran, Afganistan, Irak ve Suriye’dekiler Arap alfabesini; Sovyetler Birliği’nden ayrılan bağımsız Türk cumhuriyetlerinden Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan Latin alfabesini; Kazakistan ile Kırgızis-

Küçük bir kısmı Müslüman. Moldova. Bugün Almanya’da Almancadan sonra en fazla konuşulan ikinci yerleşik ana dili Türkçedir. Kırgızistan. 10. Ukrayna ve Rusya Federasyonu içinde de önemli sayıda Türk yaşamakta ve bu ülkelerin bir bölümündeki özerk bölgelerde Türkçe ikinci resmî dil durumundadır. Özbek Türkçesi: Özbekistan. . Romanya. Irak. Rusya’da. 5.000. 4. Bulgaristan. İran. Suriye. Türkmen Türkçesi: Türkmenistan. Çuvaşlar. Bulgaristan. Ölenek. Türkmenistan. Afganistan ve Pakistan’da. 6. Kosova ve Almanya başta olmak üzere Türkiye Türklerinin bulunduğu ülkelerde). Karakalpak Türkçesi: Özbekistan (Karakalpak özerk bölgesinde). Yakutça (t grubu) Çuvaşça ve Yakutça yüzyıllar boyunca konuşma dili olarak yaşamış. Suriye. Kırgız Türkçesi: Kırgızistan ve Doğu Türkistan’da. Kazak Türkçesi: Kazakistan. Rusya Federasyonuna bağlı özerk Yakutistan Cumhuriyeti içinde yaşayan Yakutların nüfusu 1. 7. Bu iki lehçe dışında kalan diğer Türk yazı dillerinin ve lehçelerinin ortaya çıkışını ve gelişimini daha önce izah etmiştik. Irak. Gagavuz Türkçesi: Moldova (Gagavuz yeri). bir bölümü Şaman. Çin (Doğu Türkistan). Çuvaşça ( r grubu) 3. Hırvatistan. Kıbrıs. Tataristan ve Rusya’da.000 kadardır. Kırım Türkçesi: Kırım. 3. İran (Horasan). Çuvaşistan Özerk Cumhuriyetinde olmakla birlikte. Nogay Türkçesi: Kuzey Kafkasya. Azerbaycan Türkçesi: Kuzey Azerbaycan. 8. 9. Tacikistan. Özbekistan ve Romanya’da. Bütün bu alanlarda yaşayan Türkler. Bosna-Hersek. Rusya Federasyonuna bağlı özerk Türk cumhuriyetlerinde ise halen Kiril alfabesi kullanılmaya devam edilmektedir. Türkçe bugün Kazakistan. Makedonya. ancak XIX-XX. Lena ve Kamçatka’da Kelima ırmakları çevresinde yaşarlar. Ukrayna.16 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I tan ise Kiril alfabesini kullanılmaktadırlar. Özbekistan. Uygur Türkçesi: Çin (Doğu Türkistan) ve Kazakistan’da. Başkurt Türkçesi: Başkurdistan. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkiye gibi yedi bağımsız Türk devletinin resmî dili.000 civarındadır. yüzyıllarda yazı dili hâline gelmiştir. Çuvaşların küçük bir bölümü Müslüman. Yunanistan. Azerbaycan. devlet dilidir. Tacikistan ve Pakistan’da. 1. Türkçe ( y grubu) 2. İran (Güney Azerbaycan). Türkçe kolundan doğmuş yakın lehçeleri de şöyle tasnif edebiliriz: Batı / Güneybatı Türkçesi 1. Rusya’da. büyük bir kısmı da Ortodoks Hristiyan’dır. Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi 1. Kırgızistan. aşağıdaki üç lehçeden biri ile konuşmaktadırlar.300. Moskova ile Kazan arasında İdil (Volga) ırmağı boylarında yaşarlar. Başkentleri Yakutsk’tur. Esas nüfus. Yakutlar Sibirya’da Katanga. Başkentleri Çeboksarı olan Çuvaşların toplam nüfusu 4. 2. Makedonya. Gürcistan ve Türkiye’de. 3. Farklı lehçeler hâlinde de olsa. 2. Türkiye Türkçesi: Türkiye. Kazakistan. Ayrıca Avrupa’da. Afganistan. Başkurdistan’da. Tataristan ve Başkurdistan’da da Çuvaşlar bulunmaktadır. Yunanistan. Karaçay Türkçesi: Kuzey Kafkasya. Moğolistan ve Doğu Türkistan’da. Kazan (Tatar) Türkçesi: Tataristan. özellikle Almanya’da önemli sayıda Türk yaşamaktadır. Afganistan. Romanya ve Bulgaristan’da. 4. çoğunluğu ise Ortodoks Hristiyandır.

Rusya’da 17. 13.000 Toplam 247. Bizim tespitlerimize göre bugün Türkçe konuşan nüfus yaklaşık olarak şöyledir. Batı / Güneybatı Türkçesi 1.164 3. Azerbaycan Türkçesi Kuzey Azerbaycan (Azerbaycan ve Gürcistan’da) 8.000.164 Romanya ve Bulgaristan’da 50. Karay Türkçesi: Polonya ve Litvanya’da. Ünite .000 Irak’ta 1. Rusya’da. Hakas (Abakan) Türkçesi: Rusya.000 Kıbrıs’ta 200. çeşitli statülerde yaşayan Türklerin nüfusunun tam olarak bilinmemesinden kaynaklanmaktadır.018. 15.000. Diller ve Türk Dili 17 11.000 Yunanistan’da 200.000 Bulgaristan’da 1. Tuva bölgesi ve Moğolistan’da. Türkmen Türkçesi Türkmenistan’da 2. çok geniş bir coğrafyada.800. Tuva Türkçesi: Rusya.000 Toplam 4.791. Uygur Türkçesi Doğu Türkistan (Çin’de).106 4. Afganistan.000. 12.000 Güney Azerbaycan (İran’da) 25.000 .000 4.300. Bu farklılıklar.000. Altay Türkçesi: Rusya. Çin’in Kansu eyaletinde.000 2.297 Kuzeydoğu / Doğu Türkçesi 1. Kazak Türkçesi Kazakistan’da. Kimi kaynaklar 140-150 milyondan bahsederken kimileri de 300-350 milyon rakamlarını vermektedir. Kumuk Türkçesi: Kuzey Kafkasya.000 Afganistan ve Pakistan’da 300.000.297 Horasan (İran’da) 1. Altay Özerk Cumhuriyetinde. Malkar Türkçesi: Kuzey Kafkasya. Doğu Türkistan (Çin’de). Kazakistan.000 Toplam 24.000 Suriye’de 200.000 2.000 Yugoslavya’da 500.718.000 3. Türk Dilini Konuşan Nüfus Dünyadaki Türk nüfusu ya da Türkçe konuşan insan sayısı konusunda çok farklı bilgiler vardır.000 5. 16. Türkiye Türkçesi Türkiye’de 65. Rusya’da.000.000 Toplam 69. 11.1.000. Karakalpak Türkçesi Özbekistan’da 600. Hakas Bölgesi. Özbek Türkçesi Özbekistan.922. Pakistan ve Tacikistan’da 21. değişik ülkelerin sınırları içinde. Gagavuz Türkçesi Moldova’da 197. 14. Kırgız Türkçesi Kırgızistan ve Doğu Türkistan (Çin’de) 3.100.Dil.

Burada kullanılan rakamlar.745 olur.000 2. Kazan ve Kırım Tatar Türkçesi Tataristan (Rusya) ve Kırım ( Ukrayna’da) 7.000 Yakut’u da eklersek. Diğer Ülkelerdeki Türkler Türk Dünyasının Toplam Nüfusu 16.000 Çuvaş ile 1. Nüfus sayımlarındaki eksiklikler bir yana. Başkurt Türkçesi Başkurdistan ( Rusya’da ) 8.218. Tuva Türkçesi Tuva bölgesi (Rusya’da) ve Moğolistan’da 15. Karaçay Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 10. 1989 yılında Sovyetler Birliğinde yapılan nüfus sayımı verilerine ve Yusuf Dönmez’in 1995 yılını esas alarak yaptığı tespitlere dayanmaktadır.000 282.000 150.000.000 300.300. Malkar Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 11. Kumuk Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 12.000 300.500. bugüne kadarki nüfus artışını eklersek.000.000 200.18 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 6. bu sayının tahminen 190 ila 200 milyon dolayında olduğunu söyleyebiliriz. Hakas (Abakan) Türkçesi Hakas bölgesi (Rusya’da) ve Çin’in Kansu eyaletinde 14.000 187.178 180.000 8. toplam nüfus: 183.900.049. Nogay Türkçesi Kuzey Kafkasya (Rusya’da) 9.639 Buna 4.000 400. Oğuz/Batı grubu lehçeleri hangileridir? Nerelerde ve kaç kişi tarafından konuşulmaktadır? 2 . Altay Türkçesi Altay Özerk Bölgesi (Rusya’da) 13.

Birlikte yaşayan insanlar. Tatar. Aradaki farklılıklar lehçe / uzak lehçe. geniş anlamda ise dünya üzerindeki bütün Türk soylu halkların değişik coğrafyalarda. Kumuk. Türk dilinin yazı dili öncesi dönemi hakkındaki bilgilerimiz genellikle Altay dilleri ve Ana Hun dili teorilerine dayanır. çeşitli lehçeler halinde konuştukları dilin adıdır. dünya çapındaki yaygınlığı. bu bildirişim ihtiyacından doğmuştur. Türk Dilinin yaşı ve tarihî gelişimi konusunu açıklamak. Kazak. Dil. Türkçe dar anlamda Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmî dili. Türkçe çok eski tarihlerden beri yukarıda sayılan bütün özelliklere sahip bir dil olarak yaşaya gelmiştir.S. bu dilin uzun bir süre işlenmiş olduğunu göstermektedir. Günümüzde Türkçe sözü yavaş yavaş gerçek ve genel anlamıyla kullanılmakta ise de. ulusal dil ve yazı dili olmasıyla ölçülür. ölçünlü. bölgesel. yapay ve özel diller şeklinde gruplara ayrılabilir. yazı dili olarak Göktürklerden itibaren günümüze kadar aralıksız kullanılmış ve adı hep “Türkçe/ Türk dili” olmuştur. tespitleri sonucunda “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında. Karaçay-Balkar. toplumsal ve işlevsel dil türleri biçiminde sınıflandırılabilir. Bu doğuşa kaynaklık eden şeyin ne olduğu konusunda ise bir birlik yoktur. soy. Karluk/Doğu grubu: Özbek ve Uygur Türkçeleri. Türk dilinin bugün üç uzak lehçesi vardır. insan-insan ilişkisinde bildirişme aracıdır. resmî dil. Türkçe kolu kendi içinde üç ana gruba ayrılır: Kıpçak/Kuzey grubu: Kırgız. en dar olanından en geniş olanına doğru sıralamak. Karaim Türkçeleri. yaygın ve işlevselliği yüksek bir dildir.Dil. Türkmen ve Gagavuz Türkçeleri. bugün edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eski tarihli yazılı metinlere sahiptir. oturmuş. Diller ve Türk Dili 19 Özet 1 Dil ve Dilleri tanımlamak. Bunlar Yakutça. en eski yazılı belgeye sahip olan dil Türk dilidir. Başkurt. VII. Ural ve Altay dilleri arasında da en eski yazı dili Türkçedir. Bunu tarihî belgelerden tespit ve takip etmek mümkündür. insan-varlık ilişkisinde bilme. Nogay. şive / yakın lehçe ve ağız terimleriyle ifade edilir. Oğuz/Batı grubu: Türkiye. Türk dilinin ‘Altay Dil Ailesi’ne mensup olduğunu ve ‘Ana Altayca’ denilen bir ana dilden türediğini savunan görüştür. İnsan varlığı beş duyusuyla algılar. yüzyılın sonu olarak kabul etsek bile (Çoyr Yazıtı). Ünite . Türklerin konuştuğu dilin adıdır. Arat da çalışmalarında buna benzer görüşler ileri sürer. eskiliği ve geçerliliği bir dilin diğer diller arasındaki yerini. Türk dili. kullanılma yerleri ve işlevlerine göre. her türlü araç dil sayılır. uygarlık dili. Sümerce tabletlerdeki Türkçe kelimeler dolayısıyla. 3 2 Türk Dilinin dünya dilleri arasındaki yerini belirlemek Bir dilin dünya dilleri arasındaki yeri ve değeri. Türkçenin ilk yazılı metnini M. Dolayısıyla Türkçe dünya çapında prestijli. Türkçenin sahip olduğu bu özelliklerin tümüne birden sahip olan dillerin sayısı oldukça azdır. en eski yazılı metne sahip dilin Türkçe olduğu kabul edilmektedir. Türk Dili/Türkçe terimi ile ifade edilen anlamları. yaşayan dünya dilleri arasında. Dünya dillerinin bilinen yaygın tasnifleri ve Türk dilinin dünya dilleri arasındaki yeri kısaca şöyle gösterilebilir: Yapısı Bakımından: Eklemeli. işlevselliğini ve değerini belirler. Beş duyunun her biriyle saymaca bir dil sistemi oluşturulabilir. Dilleri yazı dili olup olmamaları bakımından da yazı dilleri ve konuşma dilleri biçiminde tanımlayabiliriz. Türk yazı dilinin ilk metinleri olarak bilinen Göktürk yazıtlarında tespit edilen kavram alanı-kelime ailesi ilişkileri. konumunu. Türk dilinin kökeni ile ilgili iki önemli görüş vardır.1. Bunlar Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimelerdir” şeklinde çok önemli bir hüküm vermektedir. Çuvaşça ve Türkçedir. oymak ve aşiretlerin konuştukları dilin ortak adıdır. Diller oluşma biçimlerine. 4 . Türk kelimesinin kavram alanı içinde yer alan bütün boy. Toplum dilbilimsel açıdan diller. doğal. Bu ölçütlerin yaygınlığı. duygu ve düşüncelerini birbirlerine aktarmak isterler. Azerbaycan. Dil. Türkçe. Osman Nedim Tuna. Bildirişimi sağlayan her türlü gösterge. Aslında Türkiye’de konuşulan dil. geçer bölge dili. Türkçe günümüzde edebiyat ve bilim dili olarak kabul edilen birçok dünya dilinden daha eskidir ve daha eski yazılı metinlere sahiptir. Kökeni Bakımından: Altay Dillerinden. ikincisi ise ‘çok kökenlilik’ kuramıdır. R. Bunlardan birincisi ‘tek kökenlilik’ kuramı. sadece Türkçenin bir lehçesidir ve özel adı ‘Türkiye Türkçesi’dir. soyut kavramların kullanılışı. düzenli bir işleyişin varlığı. Dilin kökeni ile ilgili görüşler iki temel anlayış içinde değerlendirilir. Bunlardan birincisi. R. Türkçe. diplomasi dili. dünyada bu ad yaygın biçimde ‘Türkiye Türkçesi’ karşılığında kullanılmaktadır.

Türk dünyası hakkında en çok kabul gören tasniflerden biri . Yönlere göre yapılan tasnifte ise genellikle Türkler. Türkçe ( y grubu) 2. çok eski bir tarihte yaşadığı. Kırgızistan. Hazar denizinin doğusunda kalan Türklere Doğu Türklüğü. Yakutça (t grubu) Dünyadaki Türk nüfusu ya da Türkçe konuşan insan sayısı konusunda çok farklı bilgiler vardır.Ö. Eski Türkçe Devri 5. Özbekistan. Doğu Avrupa Türkleri ve Türkistan Türkleri” şeklindeki genel bölümlendirmedir. kuzeyinde kalanlara Kuzey Türklüğü ve bu sınırın güneyi ile batısında kalanlara da Batı (Güneybatı) Türklüğü denmektedir. Türkçe bugün Kazakistan. Sırbistan. Azerbaycan. Kabaca.S. 1.Ö. Ukrayna. Suriye. Kosova. En Eski Türkçe ve İlk Türkçe. Çuvaşça ( r grubu) 3.20 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I İkincisi ise. Türkçenin ‘Ana Hun Dili’ adı verilen bir ana dilden doğduğunu savunan görüştür. Yeni Türkçe Devri 7. Altay Devri 2. Türk-Çuvaş dil birliğinin mevcut olduğu devir olarak tahmin edilmektedir. Ana Altayca. Kuzey Türklüğü ve Batı Türklüğü şeklinde gruplandırılırlar. Rusya Federasyonu. Orta Türkçe Devri 6. Ana Türkçe veya En Eski Türkçe dönemi. Ancak Ana Altaycanın M. Çin. Türkçenin bu dönemleri hakkında kesin bilgiler ve rakamlar vermek çok zordur. İlk Türkçe Devri 4. En Eski Türkçe Devri 3. Ahmet Caferoğlu başta olmak üzere birçok araştırmacı Türk dilinin tarihî gelişimini yazı dili öncesi ve sonrasıyla birlikte şöyle tasnif etmektedir: 1. İran. dünya dilleri arasında konuşulduğu coğrafyanın büyüklüğü bakımından birinci. Bizim tespitlerimize göre bugün Türkçe konuşan nüfus yaklaşık olarak 190 ila 200 milyon dolayında olmalıdır. Ro- manya. M. “Altay-Sibirya Türkleri. Moldova. Tarihî bakımından. Türkçenin Altay dilleri ailesine mensup olduğu teorisi. Türkmenistan. Türk yazı dilinin bugün için bilinen en eski yazılı belgeleri Göktürkler dönemine aittir. Bu devir yaklaşık olarak M. Azerbaycan. Kırgızistan. ikinci yüzyıla kadar gelen dönemi içine alır. 5 . Türkmenistan. Makedonya. Bosna-Hersek. Batı Türkleri. Farklı lehçeler hâlinde de olsa. Moğolistan. Türk dünyası dediğimiz alanın içinde kalan. aşağıdaki üç lehçeden biri ile konuşmaktadırlar. İlk Türkçe ise. Ana Altaycanın Doğu ve Batı Altayca olarak iki kola ayrıldığı. Kuzey Kıbrıs. sekiz binli yıllara tarihlendirilmektedir. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkiye gibi yedi bağımsız Türk devletinin resmî dili. Kazakistan gibi Türk kökenli ülkelerde Türkler yaşamaktadır. Modern/Çağdaş Türkçe Devri Türk Dünyasını tanımak ve Türk Dilinin yayılma ve gelişme alanlarını anlatmak. Irak. Özbekistan. Polonya gibi yabancı ve Türkiye. Türk Dilinin konuşulduğu alanlarda yaşayan Türkler. Afganistan. Bu dönem ile ilgili olarak bazı komşu milletlerin dillerinden Türkçeye ait malzeme tespit edilebilmektedir. Türk dili. Doğu Türklüğü. 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri arasında yer alır. Türk dilinin doğuşu ve kaynağı bakımından en fazla kabul gören görüştür. Türk dilinin metinlerle takip edilemeyen nazarî devirlerdir. ana dili olarak üçüncü ve konuşan insan sayısı bakımından beşinci sıradadır. Tacikistan. Taraftarları ve karşıtları olmakla birlikte. Türk dünyası dediğimiz ve Türklerin tarih boyunca yaşadığı coğrafya. Yunanistan. Hırvatistan. Bulgaristan. devlet dilidir.

b. Aşağıdaki alfabelerden hangisi Türkler tarafından kullanılmamıştır? a. c. c. Dünya Türklüğü genellikle Doğu. b. J. c. Kiril . Moğolca Çince Tunguzca Mançuca Türkçe 9. c. c. Rumeli Türkleri Türkiye Türkleri Uygur Türkleri Azerbaycan Türkleri Gagavuz Türkleri a. Eklemeli Çekimli Çok yönlü Önekli Tek heceli 8. 20-90 doğu boylamları ile 33-65 kuzey enlemleri 25-85 batı boylamları ile 23-75 doğu enlemleri 90-65 güney boylamları ile 65-33 kuzey enlemleri 45-90 doğu boylamları ile 53-65 kuzey enlemleri 30-40 kuzey boylamları ile 43-60 güney enlemleri 4. d. Ramstedt Talat Tekin 2. Diller ve Türk Dili 21 Kendimizi Sınayalım 1. “Türk dilinin yaşı 8500 dür” diyen bilim adamı aşağıdakilerden hangisidir? a. Türk dünyası coğrafyası hangi enlem ve boylamlar arasında yer alır? a. d. Dil doğal bir varlıktır. Arap b. e. Türkçe yapı bakımından hangi dil grubundan biridir? a. d. Altay dilleri teorisinin kurucusu kimdir? a. b. b. Aşağıdakilerden hangisi Ahmet Caferoğlu’nun tasnifine göre Türk dilinin tarihî devirlerinden biri değildir? a. d. Talat Tekin Osman Nedim Tuna Ahmet Temir Reşit Rahmeti Arat Ahmet Caferoğlu 10. Latin c. e. c. Orta Türkçe İlk Türkçe Eski Türkçe Yeni Türkçe Yakın Türkçe 3. Aşağıdakilerden hangisi Türkçe teriminin kavram alanı içinde yer almaz? 7. Aşağıdakilerden hangisi Altay dillerinden biri değildir? a. Clauson G. Dil saymaca bir sistemdir.Dil. Çuvaşça Yakutça Ana Altayca Hakasça Oğuzca a. G. e. e. c. d. d. e. e. Finike e. Dil harflerden meydana gelmiştir.1. Dil anlaşma aracıdır. b. e. Dil bildirişimi sağlayan göstergeler dizgesidir. e. b. Deorfer Tuncer Gülensoy G. a. Aşağıdaki ifadelerden hangisi dilin tanımı içinde yer almaz? 6. d. Aşağıdakilerden hangisi Batı Türklüğü içinde yer almaz? 5. d. b. c. b. c. b. Batı ve Kuzey Türklüğü şekline gruplandırılır. e. Göktürk/Runik d. d. Ünite .

922. “Türk Dünyası ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise. Gagavuz Türkçesi Moldova’da Romanya ve Bulgaristan’da Toplam 197.000 2. Türkmen Türkçesi Türkmenistan’da Horasan (İran’da) Afganistan ve Pakistan’da Toplam Genel Toplam: 33.297 107. Yanıtınız yanlış ise.461 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Dil akrabalıkları. Azerbaycan Türkçesi Kuzey Azerbaycan (Azerbaycan ve Gürcistan’da) 8.800. “Dil. “Türk Dilinin Tarihî Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.000 300.187. Bu Türk lehçesi en çok konuşanı olan lehçe grubudur. “Türk Dilinin Yaşı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Yapıları Bakımından Diller ve Türkçe” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 4. c 3.000 Güney Azerbaycan (İran’da) 25.164 50. Kelime ve ses denklikleri. d 7. 1. Türkiye Türkçesi Türkiye’de 65. Azerbaycan Türkçesi.22 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. c 10.000.000 Yunanistan’da 200.000. Yanıtınız yanlış ise. Türkiye Türkçesi.000 4. Bu lehçe grubunu konuşan insanların yaşadığı bölgeler ve nüfusları aşağıda belirtilmiştir. “Kökenleri Bakımından Diller ve Türkçe”konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 9.718. Sıra Sizde 2 Oğuz/Batı grubu Türk lehçeleri. Yanıtınız yanlış ise. “Türk Dünyası ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz.000.000 Toplam 4. Yanıtınız yanlış ise. sözdizimi ve vurgu’ bakımından benzer olmaları akrabalık özelliklerindendir. b 6. e 8. “Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yayılma Alanları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.000 247.000 . yapı. Yanıtınız yanlış ise. Türkmen Türkçesi ve Gagavuz Türkçesidir. Yanıtınız yanlış ise.000 Kıbrıs’ta 200. dillerin köken ve yapı bakımından benzerlik göstermeleri ile ilgilidir. e 2. sözvarlığı. Yanıtınız yanlış ise.000 Suriye’de 200.297 1. b 5. “Türk Dilinin Tarihî Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise.000 Yugoslavya’da 500.100. temel kelimelerdeki ortaklıklar dillerin akraba olduğunu gösteren diğer önemli ölçütlerdendir.018. Dillerin temel birimleri olan ses.922. “Türk Dili/ Türkçe” konusunu yeniden gözden geçiriniz.000 Toplam 69.164 3. Diller ve Türk Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. 2.000.000 Bulgaristan’da 1.000 Irak’ta 1.

Vedat Köken). (4). (1993).. s. TDK Yay. TKAE Yay. s. (Çev. A. Yeni Türkiye.. A. Eren. www. Az İ Ya. Ankara. Tekin. Kamil Veli Nerimanoğlu. S. (1994). Ankara. B. TKAE Yay. KB Yay.. Ankara. Türk Dili. S. Ankara. Kayseri. Gör. Güvenç. Arş. Belleten 1980/81. T. H... (1968) Dil. (2004). Dr. s. Oğuzlar. Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü. s. Deorfer. Natık Seferoğlu. TDK Yay. Haz. Türk Dili Bilgisi.. A. S. s. Türkçenin Grameri.1.. Edebiyat. Türk Dünyası Özel Sayısı. İstanbul. Türk Lehçeleri Grameri. Ü. 26-27. Kafesoğlu. Ankara. (1981). H. (2006). (2000). Türk Dili Tarihi. 97-104 Buran. (1992).. Banguoğlu. TDK Yay. Mehmet Akalın). (1997). Türkbilig. Prof. Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yay. TDK Yay. (1996). B. Yiğit. G. Kafesoğlu. (1979). Z. N. Korkmaz. İstanbul.. L. . Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri. TDAV Yay. Diller ve Dilcilik. (53). Altay Dilleri Teorisi. 1. Ankara. Soysal. (1984). (1997). (Çev. Tarihte Türklük. “Türklüğün ve Türk Dilinin Bütünlüğü Açısından “Türkçe” Adı Üzerine Bir Değerlendirme”. Süleyman.. A. Bilimsel Bildiriler 1972. B. s. A. O. Hayit. s. İ. Fikret Türkmen. Amkara Dönmez. “Eski Türkçedeki Oğuzca Belirtiler”. Ankara. İlk Bildiri. Ankara.) (2007). Güneş. A. Geçit Yay. Dîvânü Lûgati’t-Türk. TDK Yay.. (Ekim). “Türk Adı”. 415-424 Caferoğlu.. Türkçe El Kitabı. A. Timaş Yay. 253. Reşit Rahmeti Arat İçin. s. Ankara. Gabain. Prof. Sosyal Yapı. Kaşgarlı Mahmud (1992). B. Akçağ Yay.. Dil. s. Türk İncelemeleri Yapan Kuruluşlar. T. (68). (Çev. “Altay Dilleri Teorisi”. Orkun. (1995). TDK Yay. TKAE Yay. “Tarihte Türk Adı”. (2010). TDAD. V. Umumi Türk Tarihine Giriş. Buran.. Dr. Yuan-Xin (1990). “Oş İlinin Özgön İlçesinde (Kırgızistan) Yaşayan Türkler ve Ağızları”. N. Taneri. Tuna. 7-8.. M.. TDK Yay. (Ed. Ankara. İ. İzmir 1994. (1988). (1997).. Ankara. A. Rasony. TDK Yay. 1-4. (1962).. Sümer. Ankara. Besim Atalay) C. Özkan. (2005). V. Türk Dünyasının Coğrafyası. (1971). Ankara. F. Z. Ankara. (1997). Ankara. Elazığ. (1984). Ercilasun. Türk Milli Kültürü. TDK Yay. Ankara 1993. Dilaçar A. Divanü Lügati’t-Türk Özel Sayısı. (1972) “Divanü Lugati’t-Türk’teki Oğuzca Özellikler”. O. İstanbul. Z.tripod. (1966). Türk Kavramının Gelişmesi. TİSAV Yay. 119-130. (1976). TDAV Yay. 306-319.Dil. A.com Yalçınkaya. N. V. Tuna. İstanbul. (1993). Enderun Kitabevi. İstanbul. İstanbul. N. Türk Sözünün Aslı. Yazı Dili Konuşma Dili İlişkileri ve Derleme Faaliyetleri.Eren. Ankara. 60-72. (1983). Ötüken Yay. Enderun Kitabevi. Bilkent Üniversitesi.. Türk Dili Tarihi.. Sertkaya. TKAE Yay. efrasiyap.. (1977). 1-16. Akçağ Yay. Türk Kimliği. Buran. Ünite . Ankara. Ankara. 3-19. T. Gülensoy. Dilaçar. Ercilasun A. 433-446. Simurg Yay. (1988). O. Ankara. (2002). (1983). Eski Türkçenin Grameri (Çev. Devlet Dili Olarak Türkçe. Türklük Bilimi Sözlüğü. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. (1988). TDK Yay. (1990). Ercilasun A. Akçağ Yay. TDAV Yay. Mustafa Öner). Korkmaz. Ankara. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi. Wang. Çin’deki Türk Diyalektleri Araştırma Tarihi.. En Eski Türkçenin İzlerinde. s. TTK Yay... Ankara 1990. 15. Y. (1992). İ. s. Türkistan.. TDEK. s. Türk Dünyası Üzerine İncelemeler. Türk Yurdu. A. Akçağ Yay. O. Ankara. A. Diller ve Türk Dili 23 Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Aksan. (1990). Togan. Çağlayan Matbaa. (1975). 22-34.. D. B. İstanbul.. Türk Dünyası Nüfus. A. “Türkistan Terimi Üzerine”. İstanbul. Thomsen. Göktürk Tarihinin Meseleleri. “Temel Sözcükler ve Altay Dilleri Sorunu”. F.

Türk Lehçelerinin oluşumunu ve gelişimini açıklayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • Türk Lehçeleri Lehçe Şive Ağız • • • • Türk Boyları Tasnif Türk Lehçe Grupları Ses Özellikleri İçindekiler Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türk Lehçeleri ve Tasnifi • TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ • TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ . Türk Lehçelerinin tasnif kriterlerini ve başlangıcından bugüne kadar yapılmış belli başlı Türk Lehçeleri tasniflerini sıralayabileceksiniz.2 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I   Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Türk Lehçeleri ve Tasnifi
Türk lehçebiliminin kurucusu sayılan Wilhelm Radloff başta olmak üzere, Lazar Budagov, P. M. Melioransky ve J. Németh gibi yabancı kökenli Türkologlar Türk dilinin kolları için lehçe karşılığında “dialekt” ya da “nareçie” terimlerini kullanmışlardır. Bolşevik İhtilali (1917) ve Radloff ’un ölümünden sonra (1918), Rus Türkologlar lehçe (nareçie/dialekt) terimi yerine ‘dil’ anlamına gelen “yazık” terimini kullanmaya başlamış ve Türk dilinin her bir kolu ayrı bir dil olarak değerlendirilmeye alınmıştır. Bu kullanım daha sonra Avrupalı Türkologlarca da benimsenmiş ve Fundamenta’da (PhTF) da “Türk dilleri” (Fr. Langues Turques, İng. Turkic Languages) terimi yer almıştır. Günümüzde, İngilizcede Turkish kelimesi Türkiye Türkçesini, Turcic ise bütün Türk dillerini karşılamak için kullanılmaktadır. R. R. Arat ise Çuvaşça ve Yakutça için lehçe, diğer kollar için şive terimini tercih etmiştir. Bu kolların tümü için lehçe terimini kullananlar da vardır. Son zamanlarda lehçe yerine, uzak lehçe, şive yerine de yakın lehçe terimlerinin kullanıldığını da görüyoruz Lehçe, dilin yazılı metinlerle takip edilemeyen çok eski bir döneminde ayrılan ve önemli sesbilgisi (fonetik) ve şekilbilgisi (morfoloji) farklılıkları gösteren koludur. Şive, metinlerle takip edilebilen dönemde ayrılan ve lehçeye göre daha az sesbilgisi ve şekilbilgisi farklılıkları gösteren koludur. Ağız ise, bir şive, bir yazı dili alanı içinde mevcut olan farklı konuşma biçimleridir. (Elazığ, Aydın, Trabzon ağzı gibi). Bu terimlerle ilgili açıklamalardan sonra Türk lehçelerinin oluşumu ve gelişimi meselesini ele alabiliriz. Çuvaş ve Yakut lehçeleri dışında kalan Türk dili, VII. yüzyıldan XIII. yüzyıla kadar tek yazı dili hâlinde yaşamıştır. Ancak bu tek yazı dili, farklı ağızların yokluğu anlamına gelmez. Eski Türkçe üzerinde önemli çalışmaları bulunan A. Von Gabain, Eski Türkçe içinde beş ayrı diyalektin varlığından söz eder. (Gabain 1988; 1-4) Zeynep Korkmaz bir araştırmasında Eski Türkçedeki Oğuzca özellikleri tespit etmiştir. (Korkmaz 1975; 433-446) Dîvânü Lügâti’t-Türk’te Kâşgârlı Mahmûd da değişik boyların ağız özelliklerini kaydetmiştir. Göktürk devletinin bünyesinde otuza yakın Türk boyu vardı. (12 Türk, 9 Oğuz, 6 Sir, 2 Ediz, 1 Kerekülüg). Bu boyların her birinin kendi özel adları da bulunuyordu. Türk boyunun 552 tarihinde kurduğu devletin hâkimiyetini kabul eden Türk dilli boylar, siyasi ve birleştirici bir özelliği olan Türk adı etrafında bir araya gelmiş ve zamanla bunu ortak bir ad olarak benimsemişlerdir. Türk adıyla kurulan bu devlet, Uygurlar tarafından yıkılırken, Türk boyunun önde gelenleri ve mensuplarının önemli bir bölümü öldürülmüş,

TÜRK LEHÇELERİNİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ

26

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

kalan az sayıdaki mensubu da çeşitli bölgelere dağılarak hayatta kalmaya çalışmışlardır. Bugün Kırgızistan’ın Oş ilinin Özgön ilçesi köylerinde, Özbekistan, Tacikistan ve Doğu Türkistan’ın değişik yörelerinde yaşayıp kendilerine Türk diyen topluluklar bu Türk boyunun kalıntılarıdır. Yukarıda belirtilen bölgelerde yaşayan topluluklar, kendilerini Göktürklerin torunları olarak tanıtmaktadırlar. Göçler, savaşlar ve diğer siyasi-sosyal olaylar sonucunda coğrafya değiştiren ve birbirlerinden uzaklaşan Türk boyları, kendi hâkimiyet bölgelerinde, kendi ağız özelliklerine dayalı yazı dilleri oluşturmaya başlamışlardır. İslamiyet’in kabulü dolayısıyla dil ve kültürde meydana gelen büyük değişmeler, yeni alfabe ve karşılaşılan farklı kültür çevreleri gibi dış etkenler, dilin içyapısındaki bazı küçük farklılıkları destekleyerek onları yazı diline doğru hazırlamıştır. Bu arada her boy kendi ağız özelliklerini geliştirirken, diğer boylara ait özellikleri de yavaş yavaş terk etmiştir. Bu durum, bazı temayülleri koyulaştırırken, bazısını da köreltmiştir. Böylece farklılaşan kollar yazı diline hazır hâle gelmiş ve yazı dili olmuşlardır. Konuşma dillerinin yazı diline dönüşmesi “seçilme, standartlaşma, yaygınlaşma ve kabul” aşamalarından geçmesiyle mümkündür. Bu geçiş iki şekilde olabilir. Birincisi, “dil mühendisliği” diyebileceğimiz bir planlama ile ortak bir dilin yaratılmasıdır. Sovyetler Birliğinde bu tür uygulamaların örnekleri çoktur. XIX-XX. yüzyıla kadar iki ana yazı dili koluna sahip olan Türkçe, Sovyetlerdeki dil planlamaları ile 20 yazı dili hâline getirilmiştir. Diğeri ise seçilme, standartlaşma, yaygınlaşma ve kabul aşamalarının kendi doğal şartları içinde oluşmasıdır. Bu, dilin doğasına uygun bir oluşumdur ve dünya dillerinin hemen hepsi bu yolla yazı dili, ölçünlü dil olmuşlardır. Dillerin bu dönüşümü genellikle bir konuşma dilinin bulunduğu bölgenin siyasi, ekonomik, ticari, idari, edebi ve kültürel bakımdan merkez olması gibi dil dışı nedenlere bağlı olarak gelişir. Bir dil coğrafyasının yönetim, ticaret, siyaset, bilim ve edebiyat merkezi durumunda olan şehrinin ya da bölgesinin ağzı, genellikle yaygınlaşır, diğer ağız bölgelerinin mensuplarınca da benimsenir ve toplumun ortak dili haline gelir. Ortak dil durumuna gelen ağız, kendi özgün söyleyişinden, telaffuzundan ve kelime kadrosundan bir dereceye kadar sıyrılır ve diğer ağızlardan uygun bulduğu dil malzemesini alır. Böyle olduğu içindir ki, ortak dil diğer ağızlara göre daha büyük bir zenginliğe ve daha iyi bir anlatım yeteneğine sahiptir.Bunun en güzel ve en yakın örneği Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesidir. Bugün Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmen Türkçesi ve Gagavuz Türkçesi adı verilen dört ayrı yazı dilini doğuran Oğuz Türkçesi, Kâşgârlı Mahmûd’un yaşadığı XI. yüzyılda henüz yazı dili hâline gelmemiştir. Ancak Kâşgârlı Mahmûd Dîvânü Lügâti’t-Türk adlı eserinde, Oğuz Türkçesinin bazı temel özellikleri ile temayüllerini açıkça belirtmiştir. Oğuz Türkçesinin Anadolu ve civarındaki sahalarda eser vermeye başladığı XIII. yüzyılda, bu lehçeye dayalı sadece bir yazı dilinden söz edilebilir. Eski Anadolu Türkçesi döneminde görülen küçük ağız farklılıkları, zamanla belli doğrultularda gelişmiş veya körelmiş, buna coğrafi ve siyasi faktörler de eklenince, Azerbaycan Türkçesi ayrı bir yazı dili olarak ortaya çıkmıştır. Dilin içyapısındaki gelişme ve temayüller Türkiye Türkçesinde b-, k-, -k-, -k (ben, bin, uyku, yok, kapı) seslerinin gelişmesine sebep olurken, Azerbaycan Türkçesinde m-, -l -, -l, ˆ- (men, min, yulu, yol, ˆapı) seslerinin gelişmesine sebep olmuştur. Dilin dış tarihi ile ilgili olmakla birlikte buna, bazı bölgesel etkileri, boy farklılıklarını, tarihî, siyasî ve kültürel faktörleri de ekleyebiliriz. Bütün bu şartlar bir araya gelince lehçeler oluşup gelişmiş ve yazı dili durumuna gelmişlerdir. Reşit Rahmeti Arat, Türk lehçelerinin oluşumu ve gelişimi hakkında şunları söylemektedir: “Batıya doğru yürüyen Türk boylarının bu mıntıkalarda yeni devlet teşekkülleri kurmaları, zarurî olarak, buralarda yeni Türk kültür merkezlerinin vücuda gelmesi, Türk muhi-

2. Ünite - Türk Lehçeleri ve Tasnifi

27

tine birçok yenilikler getirdiği gibi dillerine de mühim istikametler vermiştir. Yazı dili ile yan yana eskiden beri gayet tabiî olarak Türk boyları arasında yaşayan konuşma dilinde mevcut şive hususiyetleri bu yeni vaziyetin icabından olarak, yavaş yavaş bu merkezlerin yazı diline de sokulmağa başlamıştır. Göçler yüzünden zaten kendi kültür merkezlerinden uzaklaşmış olan bu zümreler yenilerini yaratmak zaruretinde bulundukları gibi, tam bu sıralarda Türk vatanında vücuda gelen büyük siyasî teşekkül, Çingiz devleti de Türk kültür hayatının bir müddet için durgunluğa uğramasına ve bunların neticesi olarak kültür merkezlerinin yer değiştirmelerine sebep olmuştur. Bu yeni merkezleri yaratanların eski kültür merkezlerine yakın bulunanlardan ziyade, daha çok eski kavmî teşkilâta bağlı ve dolayısıyla göçebe teşkilâtına yakın zümreler olduğu da unutulmamalıdır. XII-XIII. yüzyıllarda Türk dilinin tarihî gelişmesi de bir dönüm noktasında bulunuyordu. Türk dili bünyesinde müşahede edebildiğimiz ses ve şekil bakımından en büyük inkişaf bu yüzyıllara rastlamaktadır. Birçok seslerin değişmeleri, isim ve fiil tasriflerinin yeni istikametler alması, kök ve eklerdeki aslî vokallerin umumî ahenge uymaya başlamaları vb. daha ziyade bu devirde başlamış veya tamamlanmış bulunmaktadır. Yüzyıllarca kullanılarak geniş muhitte yayılmış ve büyük tesir icra etmiş olan eski Türk yazı sisteminin, Türklerin İslâm muhitine girmiş olan kısmı tarafından Arap alfabesiyle değiştirilmiş olması ve bunun da tam Türk dili bünyesindeki tabiî inkişafın olgunlaştığı bir devreye rastlaması da büyük tesadüflerden biri olmuştur. Şivelerce değişmiş olan şekiller, yazı dili an’anesi sınırları içinde ve umumî muhite sarsıntı vermeyecek şekilde, tabiî seyirlerini bu defa devam ettirememiş ve o zamana kadar bu Türk muhiti için büsbütün yabancı olan yeni yazı sistemi, eski yazı an’anesinden nisbeten ayrılarak, dilin bünyesinde vukua gelmiş olan bu değişiklikleri yazı diline almakta bir engel bulmamıştır. Böylece bugün gördüğümüz ve birbirinden, az dahi olsa, farklı yazı dillerinin ilk esasları ortaya çıkmış oldu. İlk zamanlarda söylenişe ve tasrifteki küçük farklara inhisar etmiş olan bu yenilik, bilhassa edebî dilde, zümrelerin umumî kültürü nisbetinde lûgat sahasında yok gibi idi. Bunun zamanla lûgatlere ve bazı sahalarda gramere kadar genişlemesi, bir cihetten Türk zümrelerinin Türk kültürüne bağlılıkları nisbeti ile, diğer cihetten ise temasa girdikleri yeni kültür muhitlerinin az veya çok canlı tesirleri ile ilgilidir” (Arat; 131-141). Ancak şunu da hemen belirtelim ki, XIX-XX. yüzyıla kadar, kendi tabiî çizgisinde oluşup gelişen üç temel yazı dili kolu mevcut iken Sovyetler Birliğinin takip ettiği “bölparçala-yönet” siyaseti ile bu sayı, günümüzde yirmiyi aşmıştır. Sovyet yönetimi kendi temel felsefesine aykırı olarak Türk boyları arasında mikro milliyetçiliği teşvik etmiş ve boyların ağızlarını yazı dili durumuna getirmiştir. Türk ağız ve lehçelerini yazı dili durumuna getirme düşüncesinin teorisyeni İlminskiy’dir. İlminskiy, Türk ülkelerinde ve bölgelerinde açılan Rus okulları vasıtasıyla, Türk çocuklarını Ruslaştırmayı ve Hristiyanlaştırmayı amaçlıyordu. Bunun için de Türkler için açılan okullarda bir yandan Rusça öğretilirken öte yandan da Türk boylarının ağız ve lehçeleri, birbirinden farklı Kiril (Rus) alfabeleri ile müstakil birer dil gibi öğretiliyordu. Bugün Türk dünyasında gayritabiî bir şekilde oluşan ve sayısı yirmiyi aşan yazı dilinin varlığı, bu Sovyet-Rus siyasetinin bir sonucudur. Dildeki bu parçalanma ise, bugün Türk dünyasının önündeki en büyük sorundur. Türk dili ve lehçelerinin gelişimini ve tasnifini genel hatlarıyla şöyle bir tablo ile göstermek mümkündür:

28
Tablo 2.1

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Türk Lehçelerinin Gelişimi Ana Türk Dili

Türkçe(y)/Göktürk

Çuvaflça(r) Türkiye Türkçesi Azerbaycan Türkmen Gagavuz Uygur Özbek K›rg›z Kazak Tatar Baflkurt Nogay Kumuk Karaçay-Balkar Karaim

Altay Hakas Tuva

1

Konuşma dillerinin yazı diline dönüşme sürecini dikkate alarak Türk lehçelerinin yazı diline dönüşme süreçlerini değerlendiriniz.

TÜRK LEHÇELERİNİN TASNİFİ

Türk lehçelerinin tasnifi, Türklük bilgisinin önemli sorunlarından biridir. Bu sorun bugüne kadar bütünüyle çözülebilmiş değildir. Birleştirmeden çok ayırma düşüncesiyle yola çıkan, ortaklıklardan çok farklılıkları öne çıkaran bakış açılarıyla, bu sorunun çözülmesi mümkün değildir. Türk boyları ve lehçeleri arasındaki karışma ve geçişmeler dolayısıyla, lehçeleri bütünüyle birbirinden ayırmak da oldukça zordur. Türk lehçelerinin tam ve bilimsel bir tasnifinin yapılabilmesi için; 1) Her lehçenin dilbilgisi bakımından ayrıntılı olarak incelenmesi, 2) Lehçelerin bütün yönleriyle karşılaştırılması, birleşen ve ayrılan yönlerinin ortaya konması, 3) Lehçelerde görülen dil özelliklerinin, o lehçeyi konuşan boya ait olup olmadığının, tarihî ve etnolojik araştırmalarla tespit edilmesi, 4) Her bir lehçenin en eski ve en yeni dil malzemesinin karşılaştırılması ve böylece, o lehçenin tarihî gelişimi ile eğiliminin tespit edilmesi gerekir. Günümüzde bu yönde önemli çalışmalar yapılmış ve yapılmaktadır. Ancak sorunu bütünüyle çözmek için daha yapılması gereken çok şey vardır. Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser, Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. Kâşgarlı eserinde Türk dilini Doğu ve Batı grubu şeklinde iki temel kola ayırmaktadır. Doğu koluna Hâkâniye adını veren Kâşgârlı, bununla Kâşgâr ile Balasagun civarındaki yazı dilini kastetmektedir. Ayrıca, Karluk, Çigil, Yağma, Argu, Tohsı ve Uygur ağızlarını da Doğu grubuna dahil etmektedir. Kâşgârlı’ya göre Batı grubu ise, bütün Oğuz grubu lehçeleri ile Kırgız, Kıpçak, Peçenek ve Bulgar dillerinden oluşur.

Türkiyat Mecmuası’nda yazdığı “Türk Şivelerinin Tasnifi” adlı uzun makalesinde. tarihî ve günümüz metinlerini bir arada inceleyerek. Ünite . Çuvaşça gibi eski bir lehçe olarak kabul edilmekte ve Türk lehçeleri on iki ana gruba ayrılmaktadır. Tekin’in tasnifinde yer alan lehçe grupları şunlardır: . Arat’ın tasnifi şöyledir: Tablo 2. tav-grubu fiimâl IV. Bekir Çobanzâde. Radloff ’un tasnifini geliştirmiş. z-grubu Abakan III. Bunları kısaca şöyle değerlendirebiliriz. yapılan tasnifleri tahlil etmeye yöneliktir. Reşit Rahmeti Arat. tagl›k-grubu fiark VI. r-grubu Çuvafl II. kendisinden önce yapılmış olan tasnifleri değerlendirmiş. Räsänen ve Baskakov’dur. Türk lehçelerini tasnif etmeye çalışmıştır. Samoyloviç’in ortaya koyduğu esasları daha da geliştirmişler. Berezin zamanında lehçe araştırmaları henüz başlangıç devrini yaşadığı için. bütün bu tasnif denemelerini incelemiş ve 1953 yılında. Samoyloviç ise bu iki görüşü birleştirmiş ve lehçe gruplarına. Kononov ise.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 29 Kâşgârlı’dan sonra Türk lehçelerinin tasnifinden topluca bahseden kişi İ. da¤l›-grubu Cenup Arat’tan sonra önemli bir tasnif de Talat Tekin tarafından yapılmıştır. d-grubu Sayan II. tarihî-kavmî-coğrafî adlar ile adlandırmıştır. bilinen bütün Türk dili malzemesini tasnife tabi tutmuştur. Avrupa’da modern dilciliğin gelişmesiyle birlikte. Tekin’in tasnifinde Halaç Türkçesi. 1926’da Bakü’de toplanan Türkoloji Kongresinde ve 1927’da yayınladığı “Türk-Tatar Diyalektolojisi” (Bakü 1927) adlı eserinin girişinde lehçe tasnifleri konusu üzerinde durmuştur. onların tarihî malzemesini ekleyerek. tagl›-grubu Tom V. Samoyloviç. Bunların en önemlileri. N. Korş. t-grubu Yakut I. Korş. eksik yönlerini ortaya koyduktan sonra kendi tasnifini vermiştir. Tekin. Berezin (1848) olmuştur.2 ANA TÜRKÇE veya Eski Türkçe Reşit Rahmeti Arat’ın Tasnifi s-grubu Eski Çuvaflca y-grubu Eski Türkçe veya Uygur Devri s-grubu Eski Yakutça I. Daha sonra birçok Avrupalı ve Rus Türkolog. Ancak Radloff da başlangıç olduğu için tam ve mükemmel bir tasnif ortaya koyamamıştır. dil özellikleri ile birlikte tarihî-kavmî-coğrafî esasları da göz önüne alarak önemli bir tasnif ortaya koymuştur. Bogoraditsky ve Rasanen. asıl tasnif çalışmalarını Radloff ile başlatmak daha doğru olacaktır. Ancak Çobanzâde’nin çalışmaları tasnif yapmaktan çok. Radloff.2. doğu dilleriyle uğraşan çok sayıda dilbilimci Türk lehçeleriyle ilgilenmiş ve bu arada bazı tasnif denemeleri yapmışlardır.

3. Telengit. Baraba Tatarcası. Erbil diyalektleri ile birlikte). Horasanî. Taştıp. Aşağı Tom) 7. Sarı Uygurca 6.3 Talat Tekin’in Tasnifi •‹lk Türkçe •Ana Bulgarca •Ana Türkçe Eski Türkçe Tuna Bulgarcas› Kuban Bulgarcas› Volga Bulgarcas› K›pçakça Ça¤atayca Orhon Türkçesi Eski Uygurca Karahanl› Türkçesi Harezm Türkçesi •Ana O¤uzca Eski Anadolu Türkçesi Osmanl›ca Çuvaflca Halaçça Yakutça Tuvaca Altayca Tatarca K›rg›zca Baflkurtça Özbekçe Yeni Uygurca Türkmence Azeri Türkçesi Türkiye Türkçesi Gagauzcaz Hakasça Fu-yü K›rg›zcas› Sar› Uygurca Kazakça Nogayca Kumukça Salarca Horasan Türkçesi KaraçayBalkarca K›r›m Tatarcas› Karayca . 141-168). dağlı grubu: Türkmence.30 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I r-l grubu: Çuvaşça hadaq grubu: Halaçça ataq grubu: Yakutça adaq grubu: Tuvaca ( Karagas diyalekti ile birlikte) azaq grubu: Hakasça. 4. Türkçe (Gagauz ile birlikte) (Tekin 1989. tūlu grubu: Altayca (Güney diyalektleri: Asıl Altay. Kumukça. taġlıġ grubu: Kuzey Altay diyalektleri (Tuba. Matur ve Yukarı Tom diyalektleri. Kazakça. taġlıq grubu: Özbekçe. Kumandū. Kırım Tatarcası 11. Karaçayca-Balkarca. Yeni Uygurca 10. Teleüt) 8. 2. taġlı grubu: Salarca 12. tawlı grubu: Tatarca. tōlū grubu: Kırgızca 9. Başkurtça. Talat Tekin’e göre tarihi ve çağdaş Türk dillerinin gelişimi şöyledir: 1. Aşağı Çulım. Çalkandū. Kerkük. Orta Çulım. Mrass. (Karakalpakça ile birlikte) Nogayca. 5. Azeri (Kaşgay-Aynallu. Kondon. Özbekçenin Harezm-Oğuz diyalektleri. Tablo 2.

Güneydoğu Grubu: Doğu ve Batı Türkistan’ın bir kısmında konuşulan lehçeler. Batı Sibirya. Hakas (Abakan). -GAn sıfat-fiili de başındaki g-/ġ. Yakut. Sibirya. Aslî veya gelişme yolu (mesela d>z) ile meydana gelen z sesinin korunması veya r sesine dönüşmesi. Kuzey Kırım. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi. Orta.sesi dolayısıyla tasniflerde kullanılmıştır. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya -v (-u) olması. Doğu (Türkistan). 3. Bunları gruplar hâlinde şöyle özetleyebiliriz: 1. Doğu Türkistan’ın bir kısmı. Doğu. Sibirya. Orta. Çağatay. tasniflere esas alınan belli başlı ses özellikleri şunlardır: 1. taġlı grubu. Saf Tatar. Tatar-Kuzey (Kıpçak) Türk. r-grubu.ve bol. s-grubu. Volga.seslerinin durumu. Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi Türk lehçeleri yönlere göre şöyle tasnif edilmektedir: 1. Çekim eklerinin başındaki g-/ġ. Türk Lehçelerinin Ses Özelliklerine Göre Tasnifi Bu özelliklere göre Türk lehçe grupları ve ses özellikleri şöyle sıralanabilir: . Karışık Türkler. dağlı-Grubu (KıpçakTürkmen-Orta). Batı Türkistan. Türkistan. Coğrafi Yönlere Göre: Kuzey. Orta Sibirya. Altayların bir kısmı ve Afganistan’daki bazı ağızlar. Kafkasya. ol. 5. Uz. Güney. Güney Tatarları (Türkçe). Kuzeydoğu. Dil Özelliklerine Göre: d-grubu. 3.2.söz farkı da zaman zaman kullanılmakla birlikte bu fiil. Türkçe konuşan fakat Türk asıllı olmayan kavimler. 4. Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri Bugüne kadar yapılan lehçe tasniflerinde. taġlık-Grubu (Çağatay-Güneydoğu).Türk Lehçeleri ve Tasnifi 31 Türk Lehçe Grupları İçin Kullanılan Adlar Türk lehçe gruplarını adlandırmak için çok değişik tabirler kullanılmıştır. 5. ol. Moğol-Tatar. tôlu grubu. 7. Güneybatı. Kıpçak-Türkmen. Asıl Türkler. 4. tasnifin esasına ait olmayıp daha çok. Kıpçak. Batı. Hakas. Güneydoğu. tav-Grubu (Kıpçak-Kuzeybatı). Kelime başındaki y-/s. 4. y-grubu. Kuzey Tatarları. Güneybatı Grubu: Anadolu ve civarındaki. Türkî. Kuzeybatı Grubu: İdil havzası. Merkez. taġlık grubu. 8. Uygur. 2. Batı. 6. Kuzey Kafkasya. 2. d-Grubu (Uygur-Kuzeydoğu). Coğrafi Adlara Göre: Abakan. tawlı grubu. Güney Tatarları. Kıpçak-Türkmen. tûlu grubu. 5. Çuvaş. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi. Kuzey Tatarları (Asıl Tatarlar). tav grubu. Volga-Ural. Tatar. Kuzeydoğu Grubu: Altayların bir bölümü. Tabirlerin Karışık Kullanılmasına Göre: Güneybatı (Türk). Asıl Tatar. 2. Orta Asya. Azerbaycan. Ünite . Karışık. Orta Grup: Hive ve çevresinin bir bölümü. Orta (Türkmen-Kıpçak) Çağatay. Altay. Türk-Tatar. Türk.grubu. Türkmenistan ve Güney Kırım’da konuşulan lehçeler. 3.sesinin korunması veya düşürülmesi. bir tek lehçe grubunu karakterize eder. Boy Adlarına Göre: Bulgar. r-Grubu (Bulgar). Türkmen. ol-Grubu (Türkmen-Güneybatı). Kuzeybatı.

Ayrı basım halinde çıkan bu eserin aynı isim altında yayınlanan aslı için bk. İlya Nikolayaviç BEREZİN (E. d Grubu (adak . s. XXXVIII. t Grubu (t-d. 1910. 15. I. kniga 3. Asia polyglotta. 16-17. II. kalian (Doğu) VI. dağ. XIV. 1885. 14. J. s. “ (ayak. Kazan. Kazan. kalian (Abakan) III. 1848. Yakın Lehçe Grupları I. 1826. kn. 1894. May-İyun. 1938. 186-206. 1896. Vstupitelnaya lektsiya v kurs obrozeniya turetsko-tatarskih plemen. Julius NEMETH. 1836. Berlin-Leipzig. 7. 280-291. z Grubu (azak. tav Grubu (ayak. Klassifikatsiya turetskih plemen po yazıkam. Iso Tietosanakirja. 10. tailı Grubu (adak. 84-85. tai. N. 1806. Uçenıya zapiski izdav. 1917. Geographische und statistiche Ephemeriden. RAMSTEDT. Recherches sur les dialectes musulmans. 4. A. Etnografiçeskiy obzor turetsko-tatarskih plemen. 1827. . dağlı Grubu (ayak. r Grubu (r-z. 16. tai. tailıi. Adriano BALBİ.32 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Uzak Lehçe Grupları I. 1827. dağlı. tai. I. 452-456. Zametki ob etniçeskom sostave türkskih plemen Jivaya starina I. 1896. 225-240. Joseph von HAMMER. 1849. proçitannaya v imparatorskom Universitete 29 yanvarya 1894 goda. Phonetik der nördlichen Türksprachen. 1882-1883. 1917. Kazansk. s. Dîvânü Lügâti’t-Türk (1072-1074). aynı eser. s. tai. 1825 (Decembra). tailıi Grubu (ayak. Paris. god LXI. 189-191. 13. Leon CAHUN Introduction a l’historie de l’Asie. Wilhelm RADLOFF. 3. 34-35. Kâşgârlı MAHMÛD. Mithridates. Türkische Grammatik. imperatorskim kazanskim universitetom. 11. XIX. Christoph Johann ADELUNG . tavlı. s. J. XVIII: Classification der Türkdialecte nach den phonetischen Erscheinungen. kalian (Kuzey) IV. Wilhelm Fredrik PALMBLAD. Systeme des dialectes turcs. Wiener Jahrbücher der literatur. l-ş. Atlas etnoghraphique du globe. Berezine). Moskva. dağlı. kalan” sözcüklerinde hangi ses olayları vardır? 2 Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmaları 1. kalan (Güney) Yukarıdaki tasnifin VI. Uçebnıya zapiski İmpr. 95 s. 9. Leipzig. dağ. Bibliotheca italiana. Uebersicht aller bekannten Sprachen undihrer Dialecte. H. Etnografiçeskoe obrozenie. s. kalian (Tom) V. IX. Cap. 1823. III. Fedor Evgeneviç KORŞ. s. 8. Leipzig. kalian (Sayan) II. II. 5. 1948. I. 6. 295-296 ve aynı eser. Nikolay Fedoroviç KATANOV. LXXVI. Paris. tav. G. tailıi. Sammlung Göschen. 32-35. maddesinde yer alan. Das Türkenvolk in seninen ethnologischen und etnographischen Beziehungen. s. 2. s-y) (Yakut). 364-365. Universiteta. Hermann VAMBERY (Armin Bamberger). s-y) (Çuvaş). tailı. II. 2039-2040. Tietosanakirja. 12. IX. ARİSTOV. tailıi. Friedrich ADELUNG. KLAPROTH. Kazan.

s. Uygur şivesi. s. Erdem ( Ocak-1989). b) Teleüt şivesi. 23. İstanbul 1953. N. Nauk SSSR. s. Rachmati. 24. Karagas şivesi. Kısım. 1952. Nekotorıe dopolneniya k klassifikatsii turetskih yazıkov. 1921. A. Koybal. IX. 2. 1922. s. alm. Helsinki. 21. s. b) Kazak-Kırgız şivesi. 7. Soyon şivesi. Cemal VELİDİ. c) Kara-Kalpak şivesi. 5. Vasiliy Alekseviç BOGORODİTSKİY. SAMAYLOVİÇ. 237. İrtiş şiveleri: a) Turalı şivesi. Martti RASANEN. Türk-Tatar tilleriniñ yazmışı. 1949. 4. Akad. 26-31. s. Türk-Tatar dialektolojisi (Giriş). s. 8. Komiteta Sovetov. 22-27. Moskva 1962. Moskva 1960. BASKAKOV. İzdatel’stvo Vısşaya Şkola. K voprosu o klassifikatsii turkskih yazıkov. 2. Barczi Geza. 6. 121-134. Bizniñ Yul II. Vvedenie v tyurko-tatarskoe Yazıkoznanie. 1 (13). Ünite . Vvedenie v tatarskoe yazıkoznanie v svyazi drugimi tyurkskimi yazıkami. Lajos LİGETİ (bk. R. Literaturı i yazıka. 22. Talat TEKİN. Bekir ÇOBANZADE. Reşid Rahmeti Arat. 1959. 239. Bakû 1927. XI. Vvedenie v izuçenie Tyurskih yazıkov. Magyar szofejtö szotar. XV. hulâsası için bk. Johannes BENZİNG ve Karl Heinrich MENGES Fundamenta I. İzvest. Kuzey Altay şiveleri: a) Lebed şivesi. 3. 59-139. Ungarische Jahrbücher. 19. Baraba şivesi. Nr. 13. Materialien zur Lautgeschichte Türkischen Sprachen. İspol. Zur Klassifikation der TürkSprachen. 18. 20. . İnstitut yazıkoznaniya. edidit Sosietas Orientalis Fennica. Budapest. c) Tobol ve Tümen şiveleri. Kazan 1934. 1941). b) Yüs ve Kızıl şivesi. 26. Türk şivelerinin tasnifi. Kırgız şiveleri: a) Kara-Kırgız şivesi. b) Şor şivesi. 5-10. Tyurkskie yazıki. Türkiyat Mecmuası X. 2. Petrograd. I. İzvestsiya Vsetatarskogo Tsentr.2. 223-228. Türk dil ve diyalektlerinin yeni bir tasnifi. Kaça). II. A.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 33 17. S. Asıl Altay şiveleri: a) Altay şivesi. 25. Kazan 1922. Abakan şiveleri: a) Asıl Abakan şiveleri (Sagay. 32-324. Doğu Şiveleri 1. 141-168 Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmalarından Örnekler Wilhelm Radloff’un Tasnifi I. b) Kürdak şivesi. Küerik (Çolım) şivesi. Batı şiveleri: 1. Studia Orientalia. otd. Kazan 1923.

2. Orta Asya şiveleri: 1. Volga veya Doğu Rusya şiveleri: a) Mişer şivesi. 4. f) Kasım şivesi. 6. Urenhay. y. 4. 2. Türkmen şivesi. c) Zerefşan ovası şivesi. c) Simbir şivesi. e) Belebey şivesi. d. 5. 3. Çuvaş dili (tu<tai) II (B). G. Azerbaycan şivesi. Anadolu şiveleri: a) Hüdavendigâr şivesi.34 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 3. Aksu şivesi. Altay (Altay Kalmıkları. Baraba 6. IV. z. Kafkasya şiveleri. Tarançı şivesi.bölümü (taġ) 1. Yakut dili (tıa<ta<tai) III(C).bölümü 3. 4. Osmanlı şivesi. Teleüt. b) Kokand şivesi. d) Kazan şivesi. Kumandı) . J. Güney şiveleri: 1. III. Lebed. b) Kama şivesi. Hami şivesi. 3. d) Buhara şivesi. 4. Kaşgar şivesi. Karagas 2. Kuzey Grubu 1. Çağatay şiveleri: a) Kuzey Sart şivesi. Başkırt şivesi: a) Ova Başkırt şivesi. b) Dağ Başkırt şivesi. Ramstedt’in Tasnifi I (A). 2.bölümü (to veya tu<taġ) 5. 5. Çolım. Koybal. Şor. e) Hive Şivesi. b) Karaman şivesi. Kırım şivesi. Soyot. 3.

(yulne<oalian). II.bölümü a. d sesinin değişik şekillerine (d. 2. Eskilerden : Bulgar. 2. Soyon (Soyot ve Urenhay).Türk Lehçeleri ve Tasnifi 35 IV(D). -<i. 4. 3. Ünite . Turfan. Volga Bulgarları. Uygur. z (toouz). 5. 3. Sarı Uygur. -<ġ . Eskilerden : 1. 4. 5. Türkmen (Türkmenistan. b. z. Stavropol) 2. Kızıl. Tarançı.2. d. -v. -<-ġ (tav~ tu<taġ). Güney Grubu (daġ ve da<taġ) 1. Bu gruba şu şiveler dahildir: a. . pul->bol-. 6. Türk veya Osmanlı Samoyloviç’in Tasnifi I. Beltir. D. Tuna Bulgarları. i. Küerik. 1. b. -i (tailıi). bol-. Orhun. t. Salar.bölümü 1. Kuzeybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. Bugünkülerden: 1. 5. 4. Şor. r<z (talar<toouz). bu grup üç bölüme ayrılır ve bunlara dahil şiveler şunlardır: A. 2. taġ) 1. R. B. Hami.bölümü Yakut C. 2. z) göre.Grubu (Bulgar) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. r<z<d (ura<adao). t. 2. Sagay. 3. Koybal. Çağatay) V(F). d (adao). 9.(oalian). 2.Grubu (Uygur. Kaça. 3. Doğu Grubu (y<d. Hive) 2. 6. 8. 7. Karagas. Bugünkülerden: Çuvaş. Sart (Buhâra. Kâşgâr. Doğu Türkistan (Yârkend. Kamasin.

4. z (toouz). Baraba. Karaim. y<d (ayao <adao). 13. Kumuk. y<d (ayao <adao). 4. Karaçay. 5. Tobol. 1. Altay. z (toouz). Balkar. 1.(oalian).(oalian). Bu gruba şu şiveler dahildir: a. Karaçay. Kazak.Grubu (Kıpçak. Güneydoğu) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. bol-. Teleüt. 7. 6. birbirlerine olan yakınlıklarına göre. Bugünkülerden: 1. Tav. 14. Moğol devrinden önceki şiveler: a. şu bölümlerde toplanabilir: 1. . Başkırt. Nogay. Moğol devrinden sonraki şiveler: 1. Kazak. 15 Nogay. Bu gruba dahil şiveler. 11. g. 2. Kumandı. 3. Tailıo . g. 2. bol-. Balkar. 6. -<-i (tavlı<tavlıi). -o <-i (tailıo <tailıi). Mişer. Kırgız. Kırım (Güney sahili hariç). 2.Grubu (Çağatay. Kuzeybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. 9. Karaim (Osmanlılaşmış olanlar hariç). Teleüt. Kırgız. 4. 2. 2. 4. Tatar. -i (tai). 3. 3. Kumık. 8. 6. 2. 16. 2.36 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I III. Eskilerden : Kıpçak b. İç Rusya şiveleri. 10. -v<-i (tav<tai). b. 5. IV. Altay. 3. 3. 5. 12. 5.

i (tai). g. Doğu Türkistan şiveleri (Sarı Uygur ve Salar şiveleri hariç). 5. y<d (ayao <adao). 14. ve V. 2. 5. bol-. 2. 4. Bu gruba şu şiveler dahildir: 1.Grubu (Kıpçak-Türkmen. 2. -Ø <-i (dailı<tailıi). Bu gruba şu şiveler dahildir: a. Batı Türkistan şiveleri (Hive Sart ağzı hariç). Ermenistan Cumhuriyeti. 3. 3. Semerkand ve Buhara). Güneybatı grubu hususiyetleri ile karışık olanlar: 4. . 13. 6. 3.(oalian). 15. 3. Buhârâ Cumhuriyeti ahalisi. Orta) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. z (toouz). Çernevo. 6.).Ø <-i (tailı<tailıi). Balkan Yarımadası. 11. Astırhan). 5. Afganistan Türkistanı. Gürcistan Cumhuriyeti.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 37 Bu gruba şu şiveler dahildir: a.Grubu (Türkmen. Besarabya. Kırım (Güney sahili). 4. 5. 8. Eskilerden : Çağatay b. Esterâbâd. Türkmenistan Cumhuriyeti. Taglı. Horasan vb. b. 2. V. g.(oalan). Türkmen (Stavropol = Kuzey Kafkasya. . IV. z (doouz). birbirinden farklı şiveler ayrı bölümler halinde de sıralanabilir. 2. Anadolu. 7. 10. İstanbul ve civarı. Güneybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. ol. -i (dai<tai). Hive Cumhuriyeti ahalisi. Ünite .2. Bugünkülerden : 1. 9. Taşkent. Azerbaycan Cumhuriyeti. gruplar birleştirilerek. Aba. Suriye (Kuzey kısmı). VI. Özbek (Fergana. Çolım. 4. 12. 3. Sart (Hive). ol-. Özbek (Hive). İran (Azerbaycan. y<d (ayao <adao). Tomsk vilâyeti: 1. . 6.

Tatar (Kasım. Baskakov’un Tasnifi TÜRK DİLLERİNİN BATI HUN DALI I. Kara-Hanlılar devrinden sonraki Türk dili (Hîbetü’l-Hakâyık. 2. 3. 3.-XI. 4. Kıpçak-Nogay bölümü: b. Karluk-Uygur bölümü: Eskilerden: 1. asırlar. Truhmen. Bugünkülerden : : : 1. 2.38 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I N. Türk (Osmanlı). Polovets (Moğol devrinden önce ve sonra=Kıpçak.). Mişer vb. 2. Bugünkülerden : 1. Eskilerden : b. A. Peçenek. Türkmen. 3. Kara-Kalpak. Bulgar Grubu a. bütün şiveleri ve bunlar arasında Salar ve Hoton). 1. Kara-Hanlılar Devleti Türk dili (Dîvânü Lügâti’t-Türk. . Kazak. 2.Uz. b. Bugünkülerden : II. Bugünkülerden : 2. Bugünkülerden : 2. b. Bugünkülerden 3. Eski Özbek. Oğuz Grubu 1. Muhabbet-nâme vb). III. Oğuz-Bulgar bölümü : a. 2. 3. Kutadgu Bilig). 3. Karluk-Harzem bölümü: a. Eskilerden 1. 3. Altın-Ordu (Doğu. Eskilerden b. Uygur (yeni. 2. Eskilerden : b. Nogay. Eski Osmanlı. Karluk Grubu 1. IV. 2. Mahmûd Kâşgârî). Selçuk. Özbek (Kıpçak şiveleri hariç). 2. Kısasü’l-Enbiyâ). Oğuz-Türkmen bölümü : a. Karaim. Kumuk. Kıpçak-Oğuz (Uz-Polovets) bölümü: a. Kıpçak Grubu 1. Çuvaş. Oğuz (X. Hazar. Kıpçak-Bulgar bölümü: a. Başkırt. Bugünkülerden: 4. 1. Dîvân-ı Hikmet vb. 3.). Karluk-Harzem (Ahmed Yesevî. Eskilerden : 1.Gagauz. Kuman). Azeri. 3. 3. Oğuz-Selçuk bölümü: a. Bulgar. A b. Altın-Ordu (Batı). 5.. Bugünkülerden : 1. 2. Eskilerden : b. 2. Eskilerden : 1.

II. Sarı Uygur. Uygur-Tukyu bölümü: a. Uygur Grubu 1. Kırgız-Kıpçak Grubu Bugünkülerden: 1. Soyon). Ünite . b. 2. Orhun âbidelerinin eski Oğuz dili (= Tukyu). 2. Altay dilinin şimâl şiveleri (Tuba. Soyot. (= Urenhay. Hakas (bütün şiveleri). Bugünkülerden: 3.Tuva. 4. Şor. Küerik. 3.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 39 TÜRK DİLLERİNİN DOĞU HUN DALI B I. Karagas (Tofa). 6. Kumandı). Kamas. 5. Telengit şiveleri). . Şalkanduu. Yakut bölümü: Bugünkülerden: 1. Eskilerden: 1. Teleüt. 2. 2. Altay (Altay. Eski Uygur. Kırgız. 4.2.

şive yerine de yakın lehçe terimlerinin kullanıldığını da görüyoruz. Bu sorun bugüne kadar bütünüyle çözülebilmiş değildir. Ancak Radloff da başlangıç olduğu için tam ve mükemmel bir tasnif ortaya koyamamıştır. Langues Turques. yüzyıla kadar tek yazı dili hâlinde yaşamıştır.Türk boyları ve lehçeleri arasındaki karışma ve geçişmeler dolayısıyla. boy farklılıkları. P. Çuvaşça gibi eski bir lehçe olarak kabul edilmekte ve Türk lehçeleri on iki ana gruba ayrılmaktadır. Birleştirmeden çok ayırma düşüncesiyle yola çıkan. Radloff. Tekin’in tasnifinde Halaç Türkçesi. savaşlar ve diğer siyasi-sosyal olaylar sonucunda coğrafya değiştiren ve birbirlerinden uzaklaşan Türk boyları. Bu boyların her birinin kendi özel adları da bulunuyordu. yüzyıldan XIII. uzak lehçe.40 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Özet 1 Türk Lehçelerinin oluşumunu ve gelişimini anlatmak Wilhelm Radloff başta olmak üzere. Arat ise Çuvaşça ve Yakutça için lehçe. İngilizcede Turkish kelimesi Türkiye Türkçesini. VII. eksik yönlerini ortaya koyduktan sonra kendi tasnifini vermiştir. lehçeleri bütünüyle birbirinden ayırmak da oldukça zordur. İslamiyet’in kabulü dolayısıyla dil ve kültürde meydana gelen büyük değişmeler. Daha sonra birçok Avrupalı ve Rus Türkolog. Göçler. ortaklıklardan çok farklılıkları öne çıkaran bakış açılarıyla. İng. kendi ağız özelliklerine dayalı yazı dilleri oluşturmaya başlamışlardır. Kâşgârlı’dan sonra Türk lehçelerinin tasnifinden topluca bahseden kişi İ. Samoyloviç. Radloff ’un tasnifini geliştirmiş. yüzyıla kadar. Melioransky ve J. farklı ağızların yokluğu anlamına gelmez. 2 . Sovyet yönetimi kendi temel felsefesine aykırı olarak Türk boyları arasında mikro milliyetçiliği teşvik etmiş ve boyların ağızlarını yazı dili durumuna getirmiştir. Berezin (1848) olmuştur. diğer kollar için şive terimini tercih etmiştir. N. Türk lehçelerini tasnif etmeye çalışmıştır. siyasi ve birleştirici bir özelliği olan Türk adı etrafında bir araya gelmiş ve zamanla bunu ortak bir ad olarak benimsemişlerdir. Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser. Türk boyunun 552 tarihinde kurduğu devletin hâkimiyetini kabul eden Türk dilli boylar. Korş. Samoyloviç’in ortaya koyduğu esasları daha da geliştirmişler. Turcic ise bütün Türk dillerini karşılamak için kullanılmaktadır. Turkic Languages) terimi ortaya çıkmıştır. Lazar Budagov. Bu kolların tümü için lehçe terimini kullananlar da vardır. XIX-XX. Korş. bütün bu tasnif denemelerini incelemiş ve 1953 yılında. günümüzde yirmiyi aşmıştır. Günümüzde. Samoyloviç ise bu iki görüşü birleştirmiş ve lehçe gruplarına. Türklük bilgisinin önemli sorunlarından biridir. Dilin dış tarihi ile ilgili olmakla birlikte bazı bölgesel etkiler. Bu arada her boy kendi ağız özelliklerini geliştirirken. Bunların en önemlileri. Németh gibi yabancı kökenli Türkologlar Türk dilinin kolları için lehçe karşılığında “dialekt” ya da “nareçie” terimlerini kullanmışlardır. Çuvaş ve Yakut lehçeleri dışında kalan Türk dili. Tekin. asıl tasnif çalışmalarını Radloff ile başlatmak daha doğru olur. Ancak bu tek yazı dili. tarihî. R. dil özellikleri ile birlikte tarihî-kavmî-coğrafî esasları da göz önüne alarak önemli bir tasnif ortaya koymuştur. Türkiyat Mecmuası’nda yazdığı “Türk Şivelerinin Tasnifi” adlı uzun makalesinde. Arat’tan sonra önemli bir tasnif de Talat Tekin tarafından yapılmıştır. tarihî-kavmîcoğrafî adlar ile adlandırmıştır. Göktürk devletinin bünyesinde otuza yakın Türk boyu vardı. bu sorunun çözülmesi mümkün değildir. onların tarihî malzemesini ekleyerek. Böylece farklılaşan kollar yazı diline hazır hâle gelmiş ve yazı dili olmuşlardır. Bogoraditsky ve Rasanen. Berezin zamanında lehçe araştırmaları henüz başlangıç devrini yaşadığı için. diğer boylara ait özellikleri de yavaş yavaş terk etmiştir. Kononov ise. M. dilin içyapısındaki bazı küçük farklılıkları destekleyerek onları yazı diline doğru hazırlamıştır. Räsänen ve Baskakov’dur. bilinen bütün Türk dili malzemesini tasnife tabi tutmuştur. Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. Son zamanlarda lehçe yerine. yeni alfabe ve karşılaşılan farklı kültür çevreleri gibi dış etkenler. kendi hâkimiyet bölgelerinde. Bolşevik İhtilali ve Radloff ’un ölümünden sonra Rus Türkologlar lehçe (nareçie/dialekt) terimi yerine ‘dil’ anlamına gelen “yazık” terimini kullanmaya başlamış ve Türk dilinin her bir kolu ayrı bir dil olarak değerlendirilmeye alınmıştır.Reşit Rahmeti Arat. kendisinden önce yapılmış olan tasnifleri değerlendirmiş. R. Türk Lehçelerinin tasnif kriterlerini ve başlangıcından bugüne kadar yapılmış belli başlı Türk Lehçeleri tasniflerini sıralamak Türk lehçelerinin tasnifi. kendi tabiî çizgisinde oluşup gelişen üç te- mel yazı dili kolu mevcut iken Sovyetler Birliğinin takip ettiği “böl-parçala-yönet” siyaseti ile bu sayı. Bu kullanım daha sonra Avrupalı Türkologlarca da benimsenmiş ve “Türk dilleri” (Fr. tarihî ve günümüz metinlerini bir arada inceleyerek. siyasî ve kültürel faktörler de eklenince lehçeler oluşup gelişmiş ve yazı dili durumuna gelmişlerdir.

Ünite . Aslî veya gelişme yolu (mesela d>z) ile meydana gelen z sesinin korunması veya r sesine dönüşmesi. Coğrafi Yönlere Göre 2. 6. 2. Kelime başındaki y-/s. Kuzeybatı Grubu 3. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-i sesinin korunması veya -v (-u) olması. Bunları gruplar hâlinde şöyle özetleyebiliriz: 1. Boy Adlarına Göre 4. dağ. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi. kalan (Güney) . kalian (Sayan) II. bir tek lehçe grubunu karakterize eder. Yakın Lehçe Grupları I. tailıi. s-y) (Çuvaş). tailıi.Türk Lehçeleri ve Tasnifi 41 Türk lehçe gruplarını adlandırmak için çok değişik tabirler kullanılmıştır. tasnifin esasına ait olmayıp daha çok. Çekim eklerinin başındaki g-/i. tai.sesinin korunması veya düşürülmesi. tai. tailı. dağlı. II. tailıi Grubu (ayak. 5. r Grubu (r-z. 4. Kuzeydoğu Grubu Bugüne kadar yapılan lehçe tasniflerinde. -GAn partisibi (sıfat-fiili) de başındaki g-/i. Güneybatı Grubu 2. tai. kalian (Kuzey) IV. d Grubu (adak. Dil Özelliklerine Göre 5. Güneydoğu Grubu 4. z Grubu (azak. 3. dağlı Grubu (ayak. tai. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-i sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi.söz farkı da zaman zaman kullanılmakla birlikte bu fiil. tav.sesi dolayısıyla tasniflerde kullanılmıştır. Tabirlerin Karışık Kullanılmasına Göre Türk lehçeleri yönlere göre şöyle tasnif edilmektedir: 1. tav Grubu (ayak. tailıi.seslerinin durumu. 8. Coğrafi Adlara Göre 3.2. kalian (Abakan) III. Orta Grup 5.ve bol. s-y) (Yakut). l-ş. kalian (Doğu) VI. 7. tailı Grubu (adak. t Grubu (t-d. tavlı. kalian (Tom) V. tasniflere esas alınan belli başlı ses özellikleri şunlardır: 1. ol. Bu özelliklere göre Türk lehçe grupları ve ses özellikleri şöyle sıralanabilir: Uzak Lehçe Grupları I.

Talat Tekin e. Poppe c. Atebetü’l-Hakâyık c. Türk dilinin hangi kolu içinde yer alır? a. t 7. N. r e. Uygur Türkçesi e. Kavim adları-yön adları-ses özellikleri b. A. Yalnızca kavim adları c.R. Arat d. z b. Orhun Abideleri e. Aşağıdakilerden hangisi Türk lehçelerinin tasnifine esas olan ses özelliklerinden biri değildir? a. Arat’ın tasnifinde bugünkü Çuvaşça hangi ses ile temsil ettirilmiştir? a. R. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya -v (-u) olması d. Batı/Güneybatı 9. Kutadgu Bilig b. Oğuz grubu c. Yakut Türkçesi c. Türkmen Türkçesi e. Tasnifinde Çuvaşça. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi e. Kazak Türkçesi 2. Altay Türkçesi c. Kırgız Türkçesi d. Özbek Türkçesi c. Ses özellikleri-ünlü-ünsüz ilişkileri . g c. Turan grubu e. Aşağıdakilerden hangisi Türk dilinin uzak lehçelerinden biridir? a. Güney d. Coğrafi yönler-kişi adları d. Doğu/Güneydoğu b. R. Orta hece ünlüsünün düşmesi 8. Kelime başındaki y-/s. Dede Korkut d. Şinasi Tekin b.seslerinin durumu b. Kıpçak grubu d. Türk lehçeleri hakkında bilgi veren ilk eser aşağıdakilerden hangisidir? a. Aşağıdakilerden hangisi Türk dilinin yakın lehçelerinden biri değildir? a. Aşağıdakilerden hangisi Oğuz/Batı grubu Türk lehçelerinden biri değildir? a. Azerbaycan Türkçesi 5. İran grubu 6. W. Kuzey/Kuzeybatı c. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi c. Yakutça ve Türkçenin yanına dördüncü uzak lehçe olarak Halaçça’yı da koyan dilbilimci kimdir? a. Uygur ve Özbek Türkçeleri. Karluk grubu b. Samoyloviç Türk lehçelerini tasnif ederken hangi ölçütleri dikkate almıştır? a. Gagavuz Türkçesi b.42 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. Türkmen Türkçesi b. Gagavuz Türkçesi d. Radloff 10. R. Kıpçak grubu Türk lehçeleri yönlere göre yapılan tasnife göre hangi yön adı ile temsil edilir? a. Şehir adları-dağ adları-ses özellikleri e. Çuvaş Türkçesi d. Türkiye Türkçesi e. Tatar Türkçesi b. v d. Dîvânü Lügâti’t-Türk 3. Başkurt Türkçesi 4. Doğu e.

“seçilme. b 9. Sıra Sizde 2 ayao < adao kelimesinde d > y değişmesi vardır. Çağatay Türkçesini yazı dili olarak kullandılar. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu süreç ya dilin doğasına uygun olarak doğal bir biçimde ya da dışarıda yönlendirmelerle yapay olarak olur. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız doğru değilse. e 3. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Türk Lehçelerinin Yönlere Göre Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. d 7. Doğru olan dilin kendi doğal süreci içinde yazı diline dönüşmesidir. Yanıtınız yanlış ise. Uzun yıllar Batıdaki Türkler Türkiye Türkçesini (Osmanlı Türkçesi). a .Türk Lehçeleri ve Tasnifi 43 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. yapay olarak yazı dili haline getirilmiştir. dağ < taġ kelimesinde t > d değişmesi vardır. yaygınlaşma ve kabul” aşamalarından geçerek yazı diline dönüşür. b 2. Yanıtınız yanlış ise. Doğudaki Türkler. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Konuşma dilleri. d 10. Yanıtınız yanlış ise. standartlaşma. b 5. Türk topluluklarını farklı milletlere dönüştürme politikasının bir aracı olarak. 20. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” ile “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. dağlı < taġlıġ kelimesinde (lıġ > lı) g sesi düşmüştür.2. Ünite . “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Samoyloviç’in Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 4.“Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız doğru değilse. Yanıtınız yanlış ise. “Türk Lehçelerinin Tasnifi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. kalan < kalġan kelimesinde (ġan > an) g sesi düşmüştür. a Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız doğru değilse. “Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 8. 6. “A. Türk dillerinin önemli bir bölümü 20 yüzyılın başlarına kadar konuşma dili idi. Sovyetler Birliği döneminde. yüzyılın başlarına kadar sadece konuşma dili olan birçok Türk lehçesi.

A. C. (1990). (1981).Eren.com Yalçınkaya. s. 3-19. efrasiyap. Akçağ Yay.. “Tarihte Türk Adı”. (53). s. Edebiyat. Gör. Thomsen.1. (2010). Türk Dünyası Üzerine İncelemeler. (1997). Ankara. D. Besim Atalay) C. 21-25. www. TDK Yay. (1983). (2005). 15. Korkmaz. “Türk Dil ve Diyalektlerinin Yeni Bir Tasnifi”. TTK Yay. Dîvânü Lügâti’t -Türk Özel Sayısı. Elazığ. Eren. N. Ercilasun A. Hayit. Taneri. Ankara. Ankara. Dr. Türkçenin Grameri.tripod. TDAV Yay.. Sümer. Umumi Türk Tarihine Giriş. Ercilasun. İstanbul. 78. “Türkistan Terimi Üzerine”. O. En Eski Türkçenin İzlerinde. Çin’deki Türk Diyalektleri Araştırma Tarihi.. E. (1984). İstanbul. Akçağ Yay. (1989). (1997). Ankara. (Ocak).. Ankara. (1984). TDAYBelleten. Türk Dili Tarihi. Türk Milli Kültürü.. s.) (2007).. Kafesoğlu. Kafesoğlu. 7-8 Togan.. Z. 1. B. (Çev. Erdem. 433-446. Reşit (1987). T. Prof. Natık Seferoğlu. A.. Altay Dilleri Teorisi. S.. Ankara. Özkan. 22-34.. İstanbul. Ankara. “Eski Türkçedeki Oğuzca Belirtiler”. A. TDK Yay. İstanbul. S. Ankara. Dr. Türkistan.44 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Aksan. (1966). (1977). Türk Dili. TDK Yay. İ. Rahmeti. (1997). Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi. Simurg Yay. Kâşgârlı Mahmûd (1992). TDK Yay. (2000). (Ed. Ankara. Dilaçar. İstanbul. Türk Kavramının Gelişmesi.. Geçit Yay. Arat. Yiğit. V. Ankara. Türk Dili Tarihi. TDK Yay. Türk Dünyası Özel Sayısı. Soysal. T. İ. (1988). (Çev. (1990). Ankara. Z. s. TKAE Yay. Türk Dünyasının Coğrafyası. Milli Kültür.. Wang. (1992). TDAD. Gülensoy. 253. (1992). . İ. s. Haz. Akçağ Yay. (1975). Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yay. Dil. TDK Yay. Mahmut. Türkçe El Kitabı. Enderun Kitabevi. O. Türklük Bilimi Sözlüğü. Kayseri. Yuan-Xin (1990). İlk Bildiri. Ötüken Yay. H. 141-168. B. Yeni Türkiye. (1957). Ankara 1990. s. T. s. Türk İncelemeleri Yapan Kuruluşlar. Türk Lehçeleri Grameri. (1979). Ankara Banguoğlu. Türk Şivelerinin Tasnifi. Mustafa Öner). (Çev. Z. Akçağ Yay. (1972). (1990). Reşit Rahmeti Arat İçin. İstanbul. N. A. 83-93. Enderun Kitabevi. Bilimsel Bildiriler 1972. Timaş Yay. TİSAV Yay.. İstanbul. (Ekim). (1988). Fikret Türkmen. Y... Caferoğlu. Kamil Veli Nerimanoğlu. 60-72. S.. Oğuzlar. 306-319. N. Ankara Süleyman. Makaleler. B. Arş. Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü. s. Prof. Türk Dünyası Nüfus.. TDAV Yay. Korkmaz. A. Tekin. A. B. V. İstanbul. (1996)... M. Az İ Ya. Dönmez. “Dîvânü Lügâti’t-Türk’teki Oğuzca Özellikler”. O. Vedat Köken). Türk Lehçelerinin Meydana Gelişinde Genel Temayüllerin Koyulaşması ve Körlenmesi. Ercilasun A. TDAV Yay. “Türk Lehçelerinin Bugünkü Sorunları Hakkında Bazı Düşünceler”. Tuna.. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. 13. (1997). s. TKAE Yay. Ankara 1993. F. A. Ankara. A. Dîvânü Lügâti’t-Türk. Ü.. Sosyal Yapı. Tuna. S.

.

Azerbaycan Türklerinin tarihini açıklayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • Azerbaycan Adı Azerbaycan Tarihi Azerbaycan Türkçesi AzerbaycanCumhuriyeti • • • • Azerbaycan Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • • • • • • AZERBAYCAN ADI AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ AZERBAYCAN EDEBİYATI AZERBAYCAN CUMHURİYETİ AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan Türkçesi . Azerbaycan Cumhuriyetinin yerini belirleyebilecek. Azerbaycan adını açıklayabilecek. Azerbaycan edebiyatını açıklayabilecek. Azerbaycan Türkçesini tanımlayabilecek. Azerbaycan Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz.3 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Mehmed Emin Resulzâde’ye göre Makedonyalı İskender’in kurduğu Yunan-Bahter İmparatorluğu’na karşı bağımsızlığını ilan eden Satrap Atropet’in adından gelir. Ahmet Caferoğluna göre. od “ateş” demektir. Bu kelime Ermenice’de Atropatokan. yüzyıl) adından alındığını yazmaktadır. Gurban ise. “c” bağlayıcısı ile. yüzyıl Azerbaycan tarihçisi Abbasgulu Aga Bakıhanov ise. yerel petrol kaynaklarının ateşlerini beslediği sayısız Zerdüşt tapınağından almıştır. Arapça’da Azerbaycan şeklini almıştır. “baş ateş Tanrısı” anlamını vermiş ve daha sonra bu kelimenin “mekân” veya “ülke” anlamındaki “kan” kelimesiyle birleşerek “Aturpatkan” şekline girdiğini kaydetmiştir. “Oderpatekan” biçiminde ele almıştır. Adını. Dr. bâd (rüzgâr) kelimesinin ve “nân” ekinin getirilmesiyle oluşmuş ve kelime “kış rüzgârının estiği yer” anlamına gelmektedir. ibadet edilen ateşin en büyüğünün burada bulunmasından dolayı bu ülkeye ‘Azerbaycan’ adının verildiğini söylemektedir. bu sözün ünlü halk kahramanı Bâbek’in (IX. E. R. Bu isim ilk defa coğrafî ve siyasi bir terimle Atropetenye ve Atropet olarak anılmıştır. Yazara göre.Azerbaycan Türkçesi Arap tarihçilerinin Arran ve Şirvan olarak adlandırdıkları Azerbaycan’ın ismi. Cemaleddin Fegihi. Sovyet hâkimiyeti zamanında “Azerbaycan” sözünün etimolojik bakımdan incelenmesi konusunda birçok fikir ileri sürülmüştür. Birçok kişi de. eski “Az” (as) kavim adına “er” (kişi) ve “bay” (zengin) sözlerinin eklenmesiyle türediğini ve daha sonra bu birleşmeye de. ‘Azerbaycan’ sözü Sâsâni padişahı Şâpur’un (240-272) zamanında Nuh neslinden olan ve peygamberlik iddiasında bulunan “Âzerbâz” adından alınmıştır. Orta çağ tarihçilerine göre. “tur” (ateş). “ebedi ateş” anlamını AZERBAYCAN ADI . Kâşgârlı Mahmûd. Azerbaycan. Demircizade “Aturpat” sözünü. “pat” (baş) şeklinde açıklayarak. Bu düşünceye göre Azerbaycan ‘ateş ülkesi’ demektir. Şamil Cemşidov da Atarpatekan sözünü esas alarak kelimeyi. XIX. “an” yer-mekân ekinin birleşmesiyle kelimenin Az+er+bay+can (Az erlerinin zengin ülkesi) şekline dönüştüğünü belirtmiştir. Atar Farsça’da ‘ateş’. Atar ve Patar kelimelerinin birleşmesinden meydana gelmiştir. “Azerbaycan” sözünün. “Dîvânü Lügâti’t-Türk” adlı eserinde Azerbaycan sözünü “Âzerbâd” yani “odun (ateşin) âbâd ettiği yer” şeklinde açıklamıştır. Arap tarihçisi Taberî. Azerbaycan adının Farsça ‘ateş’ anlamına gelen ‘âzer’ sözünden çıktığına inanır. “sönmeyen”. alevlenmede olan”. Eski tarihçiler bu ülkeye ‘Ateşler Ülkesi’ adını vermişlerdir. pata ise ‘ülke’ demektir. çeşitli halk rivayetlerine dayanarak. “Od” kelimesine “er-” isimden fiil yapma eki getirilmiştir. “A” (Allah). Farsça’da Aterapata. Oder “yanmada. Kâtip Harezmî’nin “Miftâhü’l-Ulûm” adlı eserine dayanarak “Azerbaycan” sözünü şöyle açıklamaktadır: Farsça “kış ayı” demek olan “âzer” kelimesine.

Rusların Azerbaycan’ı ilk işgali 1722 yılında Nâdir Şâh zamanında olmuştur. Atropatene Krallığı. Selçuklu akınları sonucunda bölge tamamen Türkleşir. AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN TARİHİ Azerbaycan. yüzyılda olur. Hun. Abbasiler. IV. yüzyılda Selçuklular. Azerbaycan’a ilk Türk göçleri MÖ I. “kan” ise Farsça çokluk bildiren ektir. Bizans. X. VII. Kânûnî. Kuşan ve Sâbirlerin akını ise MS 486’ya rastlar. yüzyıllarda Azerbaycan’a Oğuz Türkleri gelmeye başlar. İskitler ve Sakaların büyük göçleri sırasında Türkler ilk kez gelerek buraya yerleşirler. Ermeniler. birçok medeniyete beşiklik etmiş ve büyük mücadelelere sahne olmuş bir ülkedir. dağlarında ve kalelerinde Türkler çekirge gibi yayılmışlardı. ve VIII. XVI. yüzyıllar arasında sırasıyla Moğolların. Persler. mekân. Büyük Selçuklular’dan sonra Azerbaycan Irak Selçukluları’nın (1118-1194) ve İldenizliler Hanedanı’nın (1137-1225) idaresine girer. yüzyılın başlarında Akkoyunlular yıkılınca Azerbaycan’ın tamamı Safevîlerin eline geçer Bölge daha sonraları sürekli Safevîlerle Osmanlıların arasında el değiştirir. Hazarlar. MS 395-396 yıllarında Hunlar kalabalık gruplar halinde bu bölgelere gelmişlerdir. Alparslan’ın seferi ile 1064 yılında Azerbaycan kesin biçimde Selçuklular’ın eline geçer ve Büyük Selçuklu Devleti’nin bir eyaleti olur. yüzyılda Oğuz ve Peçenek göçleri daha da kalabalıklaşmış ve XI. XVIII. “pate” kelimesi ise “yer. Romalılar. yüzyılda oluşan göçler Orta Asya’dan batıya doğru yönelince. Parthlar. VII. Revvâdîler. vatan” anlamına gelmektedir. yüzyılın sonuna kadar Araplar. söz konusu tarihlerde Türk nüfusunun bu bölgedeki kesafetini göstermesi bakımından önemlidir. 1029’lu yıllardan sonra Selçuklular’ın Azerbaycan’a sahip olmasına kadar bu bölgede sırasıyla Urartular. VII. Şeddâdîler ve Ahmedîliler egemen olmuşlardır. Murâd. Selçuk Bey’in torunu Çağrı Bey. Yazar kelimenin zamanla “Azerbaycan” şekline dönüştüğü görüşündedir.48 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I vermektedir. Arapların hâkimiyeti sırasında ve ondan önce çeşitli Türk boyları gelip bu bölgeye yerleşmiştir. Azerbaycan’ı alır ve bazı Oğuz boylarını bölgeye yerleştirir. Bu Hun akınları sırasında Hazarlar da bölgeye gelen Türk boyları arasındadır. Şirvanşahlar. 1086 yılında Türklerin Azerbaycan’daki durumunu belirten Nesevî Muhammed bin Ahmed (XIII. Anlamı da “odlar yurdu” veya “sönmeyen odlar yurdu” demektir. Azerbaycan XII. Sellârîler. Azerbaycan’ı Selçuklu topraklarına katmışlardır.): “Azerbaycan düzlüklerinde. 1747 yılında Nâdir Şâh’ın ölümüyle Safevî Devleti son bulur. III. Sacoğulları. Od+er+pate+kan şeklinden meydana gelmiştir. Sâsâniler. 1222 yılından itibaren bölgeyi ele geçiren Moğolların hâkimiyeti Timur’un ölümüyle son bulur.” demektedir. Hazarları ve Sâbirleri iterek Azerbaycan’a gelmelerini sağlamışlardır. yy. Emeviler. Azerbaycan’daki bazı yer adlarıdır. Moğol istilasından kurtulduktan sonra sırasıyla Karakoyunlular (1380-1468) ve Akkoyunlular’ın (1340-1514) idaresine girer. Bulgarlar. birçok doğu ülkesi gibi Azerbaycan’a da hâkim olmuşlardır. Medler. Bu devletlerin egemenlikleri esnasında bölgeye Türk göçleri de olmuştur. Harezmşahların ve Timurluların hâkimiyetine girer.-XIV. Kıpçak. Afşar Türklerinden olan Nâdir Şâh. kendileri de o bölgede yaşayan halk ile kaynaşarak erimişlerdir.-XI. Böylece Oderpatekan. MÖ VIII. Ancak bölge halkını Araplaştıramadıkları gibi. Bulgar ve Oğuz boylarından değişik Türk oymakları bu topraklara yerleşirler. Bunun en güzel delili. Ahmed zamanlarında Safevî Devletiyle sürekli savaşılır ve bölge sürekli iki devlet arasında el değiştirir. 1735’te Kuzey ve Güney Azerbaycan’da İran hâkimiyetini kurmuş- . yüzyılın başlarından itibaren bölgede Rusların etkisi görülmeye başlar. Sâbirler ve Uygurlar daha sonraları gelip Azerbaycan’a yerleşen Türk boylarıdır. yüzyılda kurulan Manna İmparatorluğundan günümüze kadar pek çok kavmin denetiminde bulunmuş. 1514’ten 1747’ye kadar Yavuz Sultan Selim. Bu ifadeler.

yüzyılda Ahmet Yesevî’de. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ağızlar topluluğu ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır. O dönemlerde Azerbaycan Türkçesi Anadolu Türkçesiyle iç içedir. ama daha önce buralara yerleşmiş olan Oğuz Türkleri.” Azerbaycan Türkçesinin özellikleri XIII-XIV. İki sahadaki eserler arasında görülen ufak tefek farklar hep. Bu yüzyıllarda Azeri-Anadolu Türkçesi ayrımı bulunmaz. XIII. Azerî ve Osmanlı Türkçeleri. yazı dili disiplininin bugünkünden farklı olarak mahallî tesirlere açık bulunduğu devrelerin tabiî bir tezahüründen başka bir şey değildir. Oğuzcaya dayalı olarak XIII. Yunus’ta (XIV. Ancak Mondros Mütarekesiyle Kafkaslar İngilizlere bırakılır. Muharrem Ergin. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ Türkler XIII. Nesimî ve Fuzulî’nin eserleri hem Anadolu hem de Azerbaycan sahasının ortak ürünleridir. daima aynı yazı dilinin iki ayrı dairedeki görünüşünü teşkil etmişlerdir. Fuzulî ve Habibî’den sonra Azerbaycan Türkçesinin dil özellikleri giderek yoğunlaşır. 1805’ten 1813’e kadar bölgede Rus-İran mücadelesi yaşanmış ve sonunda Azerbaycan.) Azerbaycan Türkçesinin özellikleri vardır.. yüzyıl başlarında başlayan Moğol baskısı neticesinde buradaki Türkler Anadolu’ya gelmişlerdir. Ardından 27 Nisan 1920’de Bolşevik Ordusu Azerbaycan’a girer ve 1 Mayıs’ta Bakü’yü ele geçirir.Azerbaycan Türkçesi 49 tur. edebî dilden uzak idiler.3. Harezm’de ortaya çıkan yazı dili Türk kültür merkezini Selçuklu Türklerine yaklaştırmıştır. İran Azerbaycan’ı Kerkük ve Irak-Suriye Türkleri bölgelerini içine alır. Azerbaycan sahası dil coğrafyası bakımından Doğu Anadolu. asırdan günümüze kadar kullanılan Batı Türkçesi zamanla Osmanlı Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi olarak iki daireye ayrılır. Ünite . bir yazı dilinin iki uzak bölgesi arasında görülen mahallî ayrılıklar çerçevesinde kalmış. Hasanoğlu’nun şiirleri. ayrı siyasi idarelere. Kuzey ve Güney Azerbaycan olarak ikiye ayrılmıştır. Azerbaycan SSC adıyla dâhil edilir. günümüze kadar hiç bir zaman iki ayrı yazı dili haline gelmemiş. Anadolu Selçuklularından sonra kurulan Beyliklerin Türkçeyi teşvik etmeleri. Hataî. Güney Kafkasya ve Kafkas Azerbaycan’ı. Kadı Burhaneddin Divanı. XIII. XIII. Ayrıca Oğuzların zengin bir sözlü edebiyata sahip olması ve bu edebiyatın yazıya geçirilmesi ihtiyacı. yüzyıldan itibaren tek bir çizgi hâlinde günümüze gelen Azerbaycan Türkçesi 1828’de . Nevaî’de ve Çağatay Türkçesinde Azerbaycan Türkçesinin izleri görülür. Gürcistan ve Ermenistan cumhuriyetleri Mâverâ-yı Kafkas SSC Federasyonu’nda birleştirilir. yüzyıla kadar tek bir yazı dili kullanmışlardır. yüz yıldan itibaren Azerbaycan ve Anadolu’daki Türklerin sayısı giderek artmış. Osmanlı Türkçesi de ‘Batı Oğuzcası’dır. yüzyıllarda doğmaya başlar. 1922 yılının Mart ayında Azerbaycan. Azerbaycan Türkçesi. yy. Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak ortaya çıkışını şöyle değerlendirmektedir: “. Dolayısıyla eser veren kişiler yeni bir edebî dil yaratırken Oğuz Türkçesi ile edebî dili kaynaştırdılar. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesi ‘Doğu Oğuzcası’. Doksan yıllık Rus hâkimiyetinden sonra 28 Mayıs 1918’de Mehmed Emin Resulzâde’nin önderliğinde Kuzey Azerbaycan’da demokratik bir cumhuriyet kurulmuştur. XV. Ardından Osmanlı İmparatorluğu bu devleti tanımış ve toprak güvenliğini koruma altına almıştır. Azerbaycan ve Anadolu’da ‘Oğuzca’ya dayalı yeni bir yazı dilinin oluşmasını sağlamıştır. Sultan Veled’de. Bu iki görünüş.Azeri sahası Batı Türkçesinin esas yazı dili çizgisini teşkil eden Osmanlı yazı dili çizgisinin paralelinden dışarı çıkmamıştır. Ahmet Haramî Destanı. 1828 Türkmençay Anlaşması’yla Aras nehri sınır olmak üzere. yüzyıldan kalan Dede Korkut. yüzyılda Assaluk’ta Oğuzca özellikler saptanır. XIV. ayrı sosyal çevrelere ve ayrı kültür merkezlerine bağlı olan iki sahada. Anadolu’ya gelen Türkler arasında edebî dili bilenler vardı. XII. 6 Temmuz 1923’te ise Azerbaycan SSCB’ye.

Hasan Beg Zerdâbî’nin Ekinci gazetesi. Kafkasya. Sâfî. 1922-1929 arasında iki alfabe yan yana kullanılmıştır. Kuzey Grubu Ağızları: Nuha ve Zagalata-Gah ağızlarını içerir. Lezgi Ahmet. ve XVIII. Irak ve Doğu Anadolu (Türkiye) yörelerinde yaşayan Türklerin ‘Doğu Oğuzca’ olarak tanımlanan Türk lehçesiyle oluşturdukları bir edebiyattır. yüzyıllarda Aşık Edebiyatı sahasında Kurbanî. XVII. Tebriz ve Yerevan ağızları dâhildir. Azerbaycan edebî dilinin ağızlarını dört grup etrafında toplamaktadır. ancak Arap alfabesi kullanımdan kalkmamıştır. Gülistân. Abbas ve Gülgez en önemlileridir. Güney Grubu Ağızları: Bu gruba da Nahçıvan. Ayrıca Azerbaycan sahasında halk hikayeleri. Kürenî. Kerem ile Aslı. Köroğlu operalarını ve Azerbaycan Musiki Tarihi’ni yazmıştır. Azerbaycan millî marşını ve Nuri Paşa kuvvetlerinin Bakü’ye girişi üzerine Ahmed Cevad’ın ‘Çırpınırdın Karadeniz’ adlı şiirini bestelemiş. 2. hikâye ve roman dalında İsmail Beg Kutkaşınlı ile Sultan Mecid Ganizâde. Azerbaycan (Kuzey ve Güney). . 1939 yılından itibaren Azerbaycan’da Kiril alfabesi kullanılmaya başlanmıştır. Doğu Grubu Ağızları: Bu gruba Bakü. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak merkezi Kuzey Azerbaycan’dır. Azerbaycan’da gazetecilik XIX. Ordubad. Çok zengin bir sözlü edebiyata sahib olan Azerbaycan Türklerinin halk destanları dikkate değerdir. Türkmen ve Çağatay (Müşterek Orta Asya Türk Edebiyatı) edebiyatları ile Türkiye Türklerinin edebiyatları arasında yer alır ve bu Türk edebiyatlarını birbirine bağlayan bir köprü vazifesi görür. Hasta Kasım. Fazlî. Aslı ve Kerem. Latin alfabesi 1922 yılında onaylanmış. 4. Vâzıh. Molla Penâh Vâkıf gibi şairlerin eserlerinde Azerbaycan Türkçesi dil özelliklerini yoğunlaştırmıştır. klasik edebiyatta Kavsi Tebrizî. Tiyatro alanında Ahundzâde’yi Necef Beg Vezirli ve Abdurrahim Bey Hakverdi takip eder. Keşkül ve Şark-ı Rus gazeteleri bu dönemin fikir ve sanat hareketlerini yönlendiren önemli yayın organlarıdır. yüzyılın ikinci yarısında başlar. Karabağ ve Tebriz ağızları üçgeni ile Batı Türkçesinin oluşumuna dayanmaktadır. Nişat Şirvânî. Hurşid Bânu (Natevan) ve Seyyid Azim Şirvânî. Bugünkü Azerbaycan yazı dili öncelikle Bakü. fıkralar. Mehcûr. AZERBAYCAN EDEBİYATI Azerbaycan Edebiyatı. Aşık Garip. Kutsî. Azerbaycan’da 1929 yılına kadar Arap alfabesi kullanılmıştır.50 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan’ın ikiye ayrılmasıyla kesintiye uğramıştır. Kuruluşundan itibaren klasik edebiyatına Arap ve Fars edebiyatının yön verdiği Azerbaycan edebiyatı ve kültürü XIX. Bugün Güney Azerbaycan’da Farsça yazı dili durumundadır. Şamahı. Şâkir. Şireliyef. Bu gruplar şunlardır: 1. Ziyâ-yı Kafkas. Modern edebiyatın kurucuları arasında şiir dalında Kasım Beg Zâkir. Sâib Tebrizî. Mecmûa-i Şuarâ ve Meclis-i Üns gibi kültür ve sanat mahfillerinde toplanan sanatkârlar modern Azerbaycan edebiyatının temelini atarlar. Azerbaycan Edebiyatı. Şah Abbas. Ağa Mesih Şirvânî. Bunlar içerisinde Varka ve Gülşah. bilmeceler oldukça önemli yer tutar. Musiki dalında en büyük isim Üzeyir Hacı Beyli’dir. masallar. Karabağ. tiyatro dalında da ‘Türk Moliere’i diye ünlü ve modern Azerbaycan yazı dilinin kurucusu sayılan Mirza Fethali Ahundzâde’nin adları başta gelir. İran. ayrıca Rüstem ve Şöhrab. 3. Mevcî. Guba dialektleri. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çeşitli şehirlerde kurulan kültür ve sanat ocakları ile yine bu şehirlerde neşredilen gazeteler vasıtasıyla yüzünü batı medeniyetine döndürür. efsaneler. Hacı Beyli Fuzûlî’nin ‘Leyla ve Mecnûn’ mesnevisini. Dîvân-ı Hikmet. 1992 yılından itibaren Latin alfabesi kullanılmaya başlanmış ve bu alfabe 2001’de resmen onaylanmıştır. Tiflis’te çıkan Ziyâ. Mugan grubu ve Lenkeran ağızları dâhildir. Tufarkanlı Abbas. Batı Grubu Ağızları: Gazah. Gence ve Ayrım ağzı bu grubu oluşturur.

Mirza İbrahimov. kuzeybatıdan Gürcistan. Azerbaycan hikâye ve romanlarında kadın hakları.922. Her ikisinin toplam yüzölçümü 200. Bu dönemden sonra edebî sahneye çıkan Bahtiyar Vahapzade.000’dür. Süleyman Rüstem. “Hayyam” adlı dramları oldukça önemlidir. kahramanlık.3.000 km ’dir. bugün oldukça gelişmiş bir edebî dil hâline gelmiştir. “Şeyda”. Garp medeniyetindenim” düsturunun fikri çerçevesini çizerek yazılarında Türkçü bir hayatı. İstanbul’da kaldığı süre içinde yakın çevresinde ve Ziya Gökalp gibi Türk fikir adamları arasında fikirleri ilgiyle karşılanan Hüseyinzâde Ali Bey aynı zamanda “Türk kanlı. güneybatıdan Türkiye (18 km) ve gü2 neyden İran ile çevrilidir. Hüseyin Cavid. Çağdaş Azerbaycan şiirinde en çok işlenen temalar Azerbaycan. Kuzey Azerbaycan’ın toplam yüzölçümü 86. Hüseyin Arif.240 km ’dir. tarih. 2009 yılı sayımına göre Kuzey Azerbaycan’ın nüfusu 8. Azerbaycan’da yazdığı yazılarda Türk dünyasının ortak yazı dilinin İstanbul ağzına dayanması gerektiğini savunmuştur. Ahmet Hikmet Müftüoğlu gibi Türkçü yazarlarla yakın temasları olan Ahmed Cevad ve Hüseyin Cavid gibi şairler oldukça önemlidir. Ziya Gökalp’le aynı fikirleri savunan Hüseyinzâde Ali Bey. Ahmed Cevad’ın “Koşma” ve “Dalga” adlı şiir kitapları. “Topal Timur”. eşitlik. Mikail Müşfik. savaş yılları ve savaşın getirdiği felaketler etkili bir şekilde işlenmiştir. tabiat gibi konulardır. Güney 2 Azerbaycan’ın yüzölçümü ise 114. batıdan Ermenistan. Nebi Hezri. İlyas Efendiyev başta gelen isimlerdir. muhtevada doğu geleneği ve Azerbaycan masal tefekkürünün cazibeli zemininde gelişen hikâye ve roman türü de Azerbaycan edebiyatında önemli bir yere sahiptir. İslam imanlı ve Frenk kıyafetli olalım” sözleriyle de Ziya Gökalp’in “Türk milletindenim. Eli Kerim. Ehmet Cemil ve Osman Sarıvelli Azerbaycan Türk Şiirinde şiirin geçmişi ile bu günü arasındaki köprüyü temsil eder. Kuzey Azerbaycan’ın AZERBAYCAN CUMHURİYETİ . dil. Eli Veliyev. Samed Vurgun. 1920’li yıllardan itibaren sosyalist devir edebiyatı başlamıştır. Gasım Gasımzâde. Rıza Tevfik. Seyit Hüseyin. Vakıf Samedoğlu. Resul Rıza. “İblis” adlı tiyatroları ve “Peygamber”. Bunlar arasında eserleri Türkiye’de de bilinen ve Türkiye sevgisine yer veren Bahtiyar Vahapzâde ve Nebi Hezri oldukça önemli yer tutar. Azerbaycan. Son yıllarda yaşanan millî varlık mücadelesi ve katliamlar da şiirde geniş yer tutmaktadır. Bu dönemin şair ve yazarları bir ortak Sovyet ekseninde komünizmi öven eserler vermişlerdir. Ülke toprakları kuzeyden Rusya Federasyonu’na bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyeti. Aynı dönemde yaşayan ve Mehmet Emin Yurdakul.480 2 km ’dir. son dönem Azerbaycan Edebiyatının öncü şairleridir. “Telli Saz”. “Şeyh Senan”. Hüseyin Cavid’in de “Geçmiş Günler”. Bunlar içinde Hüseyinzâde Ali Beyin oldukça önemli bir yeri vardır. Abdulhak Hamid. Tevfik Fikret. Ahmet Ağaoğlu gibi şahsiyetler çıkarmış oldukları ‘Hayat’ gazetesi ve ‘Füyüzat’ dergisiyle Türkçülük akımının önderleri olup Azerbaycan kültür hayatında derin tesirler bırakmışlardır. İslam ümmetindenim. “Ana”. Şekilde batı.Azerbaycan Türkçesi 51 1908 Meşrutiyeti’nden sonra Türkiye’de güçlenen Türkçülük akımı Azerbaycan edebiyatçıları üzerinde de etkili olur. “Uçurum”. Kafkasya’nın en kurak kesimi olan Orta ve Aşağı Kura havzası ile Büyük Kafkas Dağları’nın güneydoğusu ve Küçük Kafkas Dağları’nın kuzeydoğusunda yer alır. İslam dinine hürmeti esas alarak Avrupa medeniyetinden faydalanmayı temel görüş alarak savunmuştur. Süleyman Sani Ahundov. İslam Seferli. Neriman Nerimanov. Hemen hemen her alanda çok sayıda eser verilen ve oldukça işlenen Azerbaycan Türkçesi. Gabil ve Eliağa Kürçaylı gibi isimler. “Kinyaz”. Azerbaycan hikâye ve romancılığında. “Bahar Şebnemleri” adlı şiir kitapları. Celil Memmedguluzâde. Memmed Rehim. İran’da ise 25 milyonu aşkın Azerbaycan Türk’ünün yaşadığı tahmin edilmektedir. Ünite . “Maral”.

Ukraynalı. Bakü civarındaki petrol üretimi BDT ülkelerinin petrol üretiminin % 10’unu oluşturur. ı. Kapalı e (é) sesi kelimelerin yalnızca ilk hecesinde bulunur: év (ev). çinko. Büyük ve Küçük Kafkaslar ile Talış dağlarının önemli bir kısmı ormanlarla örtülü. Fakat ülkenin değişik kesimlerinde farklı iklim özellikleri görülür. Petrolden başka doğal gaz. Azerbaycan alfabesinde “F ә” ile gösterilen “e” Türkiye Türkçesindeki e’den daha geniş ve açık söylenir. mısır ve pirinç ekilir.202. Kuzey Azerbaycan’da kilometre kareye 100. kéçit (geçit). “E e” ile gösterilen ünlü ise Türkiye Türkçesindeki e’den daha dar ve kapalı olup e ile i arası kapalı e (é) sesidir. Tablo 3. çavdar.52 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Güney Azerbaycan’a göre nüfus yoğunluğu daha fazladır. Hazar Denizi kıyısı ve Kura-Aras ovaları. Güney Azerbaycan’da ise 60 kişi düşmektedir. bu dağların yüksek kesimleri ise subalpin ve alpin bitkilerle kaplıdır. éşitmedim (işitmedim). ö. orman varlığı bulunmaktadır. Kura-Aras ovalarında sıcak ve kurak bir iklim yer alırken. Azerbaycan’da % 65 oranında sulu tarım yapılmaktadır. e. u. demir. Azerbaycan idarî ve mülkî olarak Bakü. Türkiye Türkçesinden farklı olarak iki tane e ünlüsü vardır. é düz dar ı i yuvarlak geniş o ö yuvarlak dar u ü . güneydoğuda Lenkeran yöresinde nemli ve ılıman Kafkas Dağları’nın yüksek kesimlerinde ise soğuk ve tundra iklimi görülmektedir. ü”. 8. Elektrik ve termo-elektrik santrallerinin yaygın olduğu Azerbaycan’da sanayinin yarısını gıda. Sebze ve meyve üretiminde de önemli bir ülkedir. tekstil ve giyim eşyaları. o. kurşun. Türk ülkeleri içerisinde en zengin olanlarından biridir. çöl ve kurak saha bitkileriyle kaplıyken. kobalt ve tuz diğer yeraltı zenginlikleridir. kükürt. Tatar. Nüfusun % 3. Zakatala vilayetleriyle Nahcıvan ve Karabağ özerk bölgelerinden meydana gelir. yérde (yerde). i. Önemli ölçüde buğday. AZERBAYCAN TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Ünlüler Azerbaycan Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır: “a. Gürcü ve Lezgi bulunmaktadır. Azerbaycan Türkçesindeki ünlüleri şöyle bir tabloyla gösterebiliriz. bakır. az da olsa Ermeni. é. Azerbaycan genel olarak karasal subtropikal iklim kuşağında yer alır. tütün ve ipekçilik önemli yer tutar. Dünyaca meşhur olan havyar üretiminin % 80’ini Azerbaycan Hazar denizindeki ‘Mersin balığı’ndan çıkarılmaktadır. Avar ve diğer Türklerle birlikte nüfusun % 90’ı Türk’tür. Yahudi.1 Azerbaycan Türkçesinde Ünlüler düz geniş kalın ince a e. Oldukça önemli bir üzüm ve şarap üreticisi olan Azerbaycan’ın 1.9’unu oluşturan Ruslardan başka. geri kalanını da petrole dayalı sanayi oluşturmaktadır. Gence. Pamuk. sévir (seviyor). Daha önce SSCB’ye bağlı olan Azerbaycan 30 Ağustos 1991’de bağımsız bir cumhuriyet olarak kurulmuştur. Bu durumun sebebi Kuzey Azerbaycan’ın petrole dayalı sanayisidir.038. Yeraltı ve yerüstü kaynakları yönünden Azerbaycan.500 kişiden oluşan Azerbaycan nüfusunun % 83’ünü Azerbaycan Türkleri oluşturur. Meshet.800 ha.

Türkçe kelimelerin ilk hecelerindeki ünlülerin düz veya yuvarlak oluşlarına göre onu takip eden hecelerdeki ünlülerin. j. Ünsüzler içinde sadece x ve ğ sesleri Türkiye Türkçesinden farklıdır. ğ. süd. yalın veya eklerle uzatılmış Türkçe kelimelerde. c. yokdur. ildırım (yıldırım). n. Kelime sonunda bulunan k sesi. xemir (hamur). fürset (fırsat). Azerbaycan Türkçesinde küçük ünlü uyumu sağlam bir şekilde işlemektedir: bizim. tebiet (tabiat). yazılır.Azerbaycan Türkçesi 53 Ünlü Uyumları 1. 2. Azerbaycan Türkçesinde kelime başında bulunan ı’lar i’ye dönüştüğü için bazı kelimelerde uyum bozulur: ilan (yılan). gız. s. Ünite . c. y. aldıx. çamır (çamur). aldıg. neğme (nağme). ç. 3. kompüter (bilgisayar). Bu durum Arapça ve Farsça kelimelerde olduğu gibi bazı Türkçe kelimelerin sonunda da olabilir: kitab. alacag. gurguşumlı (kurşunlu). 4. çiçek-çiçeyi. gelmişdi. sekgiz okunur. kefalet. Azerbaycan Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Azerbaycan Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. ilk hecede bulunan ünlünün taşıdığı kalınlık-incelik niteliğinin diğer hecelerde de devam etmesi kuralıdır. Sadece kalın ünlülerin yanında bulunan ğ ünsüzü. Azerbaycan Türkçesinde sadece d ile başlar: atdır. yuvarlak ünlülü ise dar yuvarlak veya geniş düz olarak gelmesi kuralıdır. uzax. Azerbaycan Türkçesinde büyük ünlü uyumu oldukça sağlamdır: oxuram (okurum). olarax. Rusça’dan alınan kelimeler bu kuralın dışındadır: kolxoz. 5. çönderip (çevirmiş). Yabancı kelimelerde bu uyum aranmaz: futbol. Küçük Ünlü Uyumu Küçük ünlü uyumu. Kelime ortasında birbirini takip eden iki tonsuz ünsüzden ikincisi tonlu söylenir: sekkiz yazılır.3. seçgi okunur. Ancak g ile yazılan bu tür kelimeler telâffuzda x’dir: torpax. f. govun (kavun) vs. r. uzag. m. pedagog. termos. Birden fazla heceli kelimelerin sonundaki bütün kalın k sesleri de g olur: torpag. Türkiye Türkçesinde ince ünlülerin yanında kullanılan ğ ise Azerbaycan Türkçesinde daima y’dir. bayrag-bayrağa. l. ac. iki ünlü arasında kalınca y’ye. Farsça gibi dillerden alınan kelimelerin birçoğu ünlü uyumuna uydurulmuştur: bağça (bahçe). Arapça. gavalıyub (kovalayıp). kafedra (kürsü). govurma (kavurma). x. Azerbaycan Türkçesinde g olur: gara. seçki yazılır. 2. h. gardaş. 6. g. mövcudat (mevcudat). mumiya (mumya). telefon. g. v. k. defder okunur. elac (ilaç). z. Eli (Ali). defter yazılır. alacax. bağlayıcı. d. kalın g ise ğ’ye döner: direk-direye. kend. Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen ekler. ş. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi bazı alıntı kelimelerde ve birleşik kelimelerde uyum yoktur: universitet (üniversite). Kelime başındaki bütün kalın k sesleri. gözel (güzel). klassik (klasik). Bu ünsüzler şunlardır: b. d. atdan. durub. dörd. tifil (tıfıl). . mügeddes (mukaddes). termometr (termometre). galın. Büyük Ünlü Uyumu Büyük ünlü uyumu. edebiyyat (edebiyat). Türkiye Türkçesindeki ğ ünsüzünden daha belirgin ve baskılı olarak telaffuz edilir. olarag. p. kelimenin ilk hecesi düz ünlülü ise düz. Azerbaycan Türkçesinde kelime sonunda b. t. x ünsüzü gırtlaktan çıkan hırıltılı h’dir. g sesleri bulunabilir. Türkiye Türkçesinde uyuma girmeyen bazı Türkçe ve yabancı asıllı kelimeler Azerbaycan Türkçesinde uyuma girerler: xorus (horoz). megsed. Ünsüzler Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır. esker (asker). reng. işıg (ışık). cızıx (çizgi). alıb.

tesbih (tespih). hayva (ayva). üzr (özr). bulunma hâli eki (-dA). dereler. Azerbaycan Türkçesinde bazı ünlüyle başlayan kelimelerin başında bir h sesi türemiştir: hür. esl (asıl). Kişi 2. biş. 13. Azeri Türkçesinde bol miktarda göçüşme olayı görülür: yarpax (yaprak). tesdig (tasdik). Azerbaycan Türkçesinde bildirme eki (-dIr). Ünsüz Uyumu Kelime içerisinde ve eklenme sırasında kullanılan ünsüzlerin tonluluk-tonsuzluk bakımından gösterdiği uyumdur. dovşan yazılır. uca (yüce). Azerbaycan Türkçesinde bu kelimeler. gelecekdi. ayrılma hâli eki (-dAn). barmag (parmak). müctehid (müçtehit). gövm (kavim). buzov (buzağı).olur: pez (bez). moynuz (boynuz). palçıg (balçık ).+I Tablo 3. çōdar okunur. paxlava (baklava). hör. çoğunlukla asıl şekillerini korurlar: esr (asır). körpü (köprü). üz (yüz). Azerbaycan Türkçesinde ünsüz uyumu Türkiye Türkçesinde olduğu gibi sağlam değildir. Arapça ve Farsçadan Türkiye Türkçesine alınan kelimelerde iki ünsüz arasında ünlü türemesi görülürken. dondurmuşdur. hörümcek (örümcek).54 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 7. Alıntı kelimelerde bu uyum aranmaz: mübhem (müphem). eskik (eksik). zarf-fiil eki (-Ib) gibi ekler tek şekilli olduğu için bu uyum bozulur: görmüşdü. dövr (devir). adamlar. gövs (kavis). ürek (yürek). bunun yerine o uzatılır: çovdar yazılır. Şekil Bilgisi Çekim Ekleri İsim Çekim Ekleri 1. üzük (yüzük). Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin başındaki y sesi Azerbaycan Türkçesinde bulunmaz. muna (buna). pütün (bütün). aylar vs. dağlar. görülen geçmiş zaman eki (-dI). min (bin). tesbit (tespit). 2. y’den sonraki ı ise çok defa i’ye döner: il (yıl).(yitir-). 8.(piş-). bars (pars). bülöv (bileği). Kişi +(I)m +(I)n +sI. hörgü (örgü).Azerbaycan Türkçesinde bolur. bahalı (pahalı).(öksür-). hökm (hüküm). gırov (kırağı). İyelik Ekleri İyelik ekleri Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. hürk-(ürk-). müsbet (müspet). dōşan okunur. arvad (avrat). itir. öskür. 11. vaxt (vakit).(ür-). ilan (yılan). Kelime içinde o’dan sonra gelen v telâffuz edilmez.2 İyelik Ekleri . 14. 10. ildırım (yıldırım). Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin ön sesindeki p. Ekleri şöyle gösterebiliriz: teklik 1. 12. işden (işten). Bazı ön ses b’ler m’dir: men (ben). ulduz (yıldız). ürekden (yürekten). 9. Türkçe kelimelerin sonundaki -AğI ses grubu Azerbaycan Türkçesinde -Ov biçimine dönüşmüştür: buxov (bukağı). kollar. alıbdır (almış).+I çokluk +(I)mIz +(I)nIz +lArI.+sI. Bazı kelimelerde de Türkiye Türkçesindeki ön ses b. Çokluk Eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Azerbaycan Türkçesinde de çokluk eki -lAr’dır: Şakirdler (öğrenciler). günler.Azerbaycan Türkçesinde p. Kişi 3.(ör-). torpax (toprak).

yumurtadan. Hâl Ekleri atam atan atası atamız atanız atası/ataları sözüm sözün sözü sözümüz sözünüz sözü/sözleri yolum yolun yolu yolumuz yolunuz yolu/yolları saçım saçın saçı saçımız saçınız saçı/saçları . yazılır söylenir galemden galemnen atamdan atamnan Hesenden Hesennen yalandan yalannan g. bir kez). körpece. Yönelme Hâli Yönelme hâli eki ünsüzlerden sonra +A. sürücünü (sürücüyü). torbaya. Türkiye Türkçesinden farklı olarak ünlüyle biten kelimelerden sonra yükleme hâli eki +nI şeklinde getirilir: almanı (elmayı). İlgi Hâli İlgi hâli eki ünsüzlerden sonra +In. fındıgdan (fındıktan). Soru Eki Soru ifadesi Azerbaycan Türkçesinde daha çok tonlama ve vurgu ile belirtilir. kendde (kentte). +mU eki kullanılır. nenenin. deyilmi (değil mi). Hesende (Hasan’da). Ünite . pambıgı (pamuğu). Yine de Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +mI. Tebrizdeki (Tebriz’deki). atanı (babayı). d.Azerbaycan Türkçesi 55 a. Elini (Ali’yi). geleceğemmi (gelecek miyim). Sonu m ve n ünsüzleri ile biten kelimelerden sonra ayrılma hâli +dAn diye yazılır ama +nAn diye telaffuz edilir. b. yazıdan. ünlülerden sonra da +(y)A şeklindedir: denize. Ayrılma Hâli Ayrılma hâli eki de tek şekilli olup +dAn’dır: Genceden (Gence’den). defteri. ananın. dostun. atadan. varmı (var mı). dilince (dili gibi). e. şer’den (şiirden). gelemin (kalemin). Bulunma Hâli Bulunma hâli eki tek şekilli olup +dA’dır: Bakıda (Bakü’de). Elide (Ali’de). sehneye (sahneye). arabayla. Hesendeki (Hasan’daki). Ayrıca Azerbaycan Türkçesinde bütün çekimlerde soru eki sondadır: geleremmi (gelir miyim). gücle (güçlükle). mence (benim gibi). kitapdaki. soyug (soğuk) vs. dövr (devir). neneye (anneye). menimle (benimle). c. 4. mektepdeki (okuldaki). ataya (babaya). Yalın Hâl Azerbaycan Türkçesinde yalın hâl eksizdir. h. gelmişim mi (gelmiş miyim). gedim (eski).3. zorbaca. Vasıta Hâli Azerbaycan Türkçesinde vasıta hâli eki “ile”nin ekleşmesiyle oluşmuş +(y)lA şeklidir: uşaglarla (çocuklarla). Yükleme Hâli Yükleme hâli eki +I ve +nI’dir. eve. dağda. Aitlik Eki Aitlik eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +ki’dir ve büyük ünlü uyumuna uymayan eklerdendir: menimki (benimki). yoldaki. tekce (yalnız). evde. geliremmi (geliyor muyum). maşına (arabaya). 5. Ekin Türkiye Türkçesinden farkı tonsuz şekillerinin bulunmamasıdır: birce (bir defa. seninle. körpünün (köprünün). 3. +Un ünlülerden sonra ise +nIn ve +nUn’dur: kitabın. vaxt (vakit). f. Misir (Mısır). Eşitlik Hâli Eşitlik hâli eki +cA’dır.

-mUş anlamını vermezler. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri teklik çokluk 1. Kişi -ø -lAr b. Zaman ve Şekil Ekleri a. körmemişsiniz. -mUş ve -Ib. Kişi ___ -In 3. bu ekler bazen görülen geçmiş zaman (dI) anlamını da verirler: gelmişem “gelmişim” veya “geldim” anlamında: gelmişsen ve gelibsen de “gelmişsin” veya “geldin” anlamındadır. bildim oturdum gétdim bildin oturdun gétdin . almamışsan. almamış. Azerbaycan Türkçesinde -mIş. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zaman Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -dI ekiyle yapılır. Şahıs Ekleri Fiil çekimlerinde kullanılan ve şahsı gösteren eklerdir. -uz. Kişi -Im -Ag 2. Ekin tonsuz şekli yoktur. Öğrenilen Geçmiş Zaman Azerbaycan Türkçesinde öğrenilen geçmiş zaman iki şekilde yapılır. körmemişler. Kişi -m -x. 2. gelibsen oxuyubsan gelib(dir) oxuyub(dur) gelibsiniz oxuyubsunuz gelib(dir)ler oxuyub(dur)lar Olumsuz şekli: gelmeyibsen (gelmemişsin). Birincisinin eki -mIş/mUş’tür. -ux. oxumayıbsınız (okumamışsınız). İyelik Kökenli Şahıs Ekleri teklik çokluk 1. sIz 3. Kişi -ø -lAr c.56 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Fiil Çekim Ekleri 1. İkincisi ise -Ib/-Ub ekiyle yapılır. -üz. -ük 2. -ik. z 3. Emir Şahıs Ekleri Emir çekiminde kullanılan ekler şahıslara göre değişir: teklik çokluk 1. Ancak 1. -k 2. körmemişik. Kişi -sAn -sInIz. Kişi -Am -ıx. -Ub ekleriyle yapılan bu çekimler Türkiye Türkçesindeki gibi sadece -mIş. Kişi -sIn -sInlAr 2. almışam (almışım) körmüşem (görmüşüm) almışsan körmüşsen almışdır körmüşdür almışıg körmüşük almışsınız körmüşsünüz almışlar körmüşler Olumsuz şekli: almamışam (almamışım). gelmeyib (gelmemiş). Azerbaycan Türkçesindeki şahıs ekleri üç grupta toplanabilir: a. Kişi -n -nIz. oxumayıblar (okumamışlar). şahıslar bu eki almaz. Bildirme Kipleri 1.

almamagda(dır)lar. şahıslarda ince ünlülerden sonra ek geldiğinde ekin sonundaki g. kalın sıradan ünlülerden sonra ise g sesi ğ’ye dönüşür. görmürük. Eki -acag/-ecek’tir. işleyerem (çalışırım) alaram (alırım) oxuyuram (okurum) işleyersen alarsan oxuyursan işleyer alar oxuyur işleyerik alarıg oxuyurug işleyersiniz alarsınız oxuyursunuz işleyerler alarlar oxuyurlar Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuz çekiminde birinci şahıslarda olumsuzluk eki -mA’nın ünlüsü çekim sırasında düşer ve zaman eki ile kaynaşır: işlemerem (çalışmam). 3. y’ye.Azerbaycan Türkçesi 57 bildi oturdu gétdi bildik oturduk gétdik bildiniz oturdunuz gétdiniz bildiler oturdular gétdiler Olumsuz şekli: bilmedim. bilmedin. -Ir’dir. almarıg (almayız). gétmediniz. almamagdayıg. gelmemekde. Geniş Zaman Geniş zaman eki -Ar’dır. gétmediler. Azerbaycan Türkçesinde de Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -magda/-mekde ile şimdiki zaman ifade edilebilir: gelmekdeyem (gelmekteyim) almagdayam (almaktayım) gelmekdesen almagdasan gelmekde(dir) almagda (dır) gelmekdeyik almagdayıg gelmekdesiniz almagdasınız gelmekde(dir)ler almagda(dır)lar Olumsuz şekli: gelmemekdeyem (gelmemekteyim). almamagdasınız. oxumazlar. almaz. oturmadı. geleceyem (geleceğim) yazacağam (yazacağım) geleceksen yazacagsan gelecek yazacag geleceyik yazacağıg geleceksiniz yazacagsınız gelecekler yazacaglar . 4.ünsüzü gelir : alıram (alıyorum) görürem (görüyorum) oxuyuram (okuyorum) alırsan görürsen oxuyursan alır görür oxuyur alırıg görürük oxuyurug alırsınız görürsünüz oxuyursunuz alırlar görürler oxuyurlar Olumsuz şekli: Şimdiki zamanın olumsuz çekiminde olumsuzluk eki -mA’nın ünlüsü çekim sırasında düşer ve zaman eki ile kaynaşır: almıram (almıyorum). oturmadıg.3. 1. Şimdiki Zaman Şimdiki zaman eki -r. oxumurlar. görmür. gelmemekdesen. Ünite . Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y. almırsan. Gelecek Zaman Gelecek zamanın kullanımı Türkiye Türkçesindeki gibidir. oxumazsınız. oxumursunuz. işlemezsen. 5.

alma. bilmeli deyiller. vurmayag. . oxumasanız. görmeyin. yazmamalısan. bilmeli deyilsiniz. gerek gelem (gelmeliyim) gerek oxuyam (okumalıyım) gerek gelesen gerek oxuyasan gerek gele gerek oxuya gerek gelek gerek oxuyag gerek gelesiniz gerek oxuyasınız gerek geleler gerek oxuyalar 3. yazmayacayıg. alası deyil. Gereklilik Kipi Gereklilik ifadesi üç şekilde yapılır. Azerbaycan Türkçesinde buna “fiilin lazım forması” denir: alasıyam (almam lazım) gelesiyem (gelmem lazım) alasısan gelesisen alasıdır gelesidir alasıyıg gelesiyik alasısınız gelesisiniz alasıdırlar gelesidirler Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “deyil” kelimesinin üzerine şahıs ekleri getirilerek yapılır: alası deyilem (almamam lazım). gelesi deyiller. Birincisi -mAlI ekiyle yapılır: yazmalıyam (yazmalıyım) bilmeliyem (bilmeliyim) yazmalısan bilmelisen yazmalı bilmeli yazmalıyıg bilmeliyik yazmalısınız bilmelisiniz yazmalılar bilmeliler Olumsuz şekli: yazmamalıyam (yazmamalıyım). Emir Kipi Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. bilmemeliyik. görmesinler.58 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Olumsuz şekli: gelmeyeceyem (gelmeyeceğim). bilmemelisiniz. b. yazmayacaglar. yazmayacagsınız. bilmeli deyilik. gelesi deyilsiniz. oxumasag. yazmalı deyilsen. 2. yazmalı deyil. gelmeyecek. gelmeyeceksen. Çekimi şöyledir: alım vurum görüm al vur gör alsın vursun görsün alag vurag görek alın vurun görün alsınlar vursunlar görsünler Olumsuz şekli: almayım. alası deyilsen. vurmasın. Kipin olumsuz şekli ayrıca “deyil” kelimesiyle de yapılabilmektedir: yazmalı deyilem (yazmamalıyım). İkincisi -AsI ekiyle yapılır. Tasarlama Kipleri 1. gelesi deyilik. yazmamalı. Şart Kipi Şart kipi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -sA ekiyle ifade edilir: gelsem oxusam (okusam) gelsen oxusa gelse oxusa gelsek oxusak gelseniz oxusanız gelseler oxusalar Olumsuz şekli: gelmesem. gelmesen. gelmese. bilmemeliler. Üçüncüsü “gerek “ kelimesi ve -A istek ekiyle yapılır. oxumasalar.

3. -Ir ve -mekde/-magda şimdiki zaman kip eklerinin üzerine rivayet kipi getirilerek oluşturulur. yazmaya.Azerbaycan Türkçesi 59 4. hikâye ve şart olmak üzere üç çeşittir. Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y. İstek Kipi İstek kipinin eki -A’dır. 1. Fiillerin Birleşik Çekimi Azerbaycan Türkçesinde birleşik çekim. c. -mUş ekiyle yapılır. Rivayet Türkiye Türkçesinde olduğu gibi (-y)mIş. işlemeyesiniz. gelmeyesen. Ünite . işlemeyeler. yazmayag. -mekde/-magda ekiyle yapılan rivayet çekiminde “i-miş” ekleşmeden kullanılır: alırmışam (alıyormuşum) oxumagda imişem (okumaktaymışım) alırmışsan oxumagda imişsen alırmış oxumagda imiş alırmışıg oxumagda imişik alırmışsınız oxumagda imişsiniz alırmışlar oxumagda imişler Gelecek Zamanın Rivayeti yazacagmışam (yazacakmışım) bilecekmişem (bilecekmişim) yazacagmışsan bilecekmişsen yazacagmış bilecekmiş yazacagmışıg bilecekmişik yazacagmışsınız bilecekmişsiniz yazacagmışlar bilecekmişler Geniş Zamanın Rivayeti Geniş zaman kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: bilermişem (bilirmişim)alarmışam (alırmışım) geler imişem (gelirmişim) bilermişsen alarmış san geler imişsen bilermiş bilermiş alarmış geler imiş bilermişik alarmışıg geler imişik bilermişsiniz alarmışsınız geler imişsiniz bilermişler alarmışlar geler imişler Şart Kipinin Rivayeti Şart kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: . rivayet.girer: gelem yazam işleyem (çalışam) gelesen yazasan işleyesen gele yaza işleye gelek yazag işleyek gelesiniz yazasınız işleyesiniz geleler yazalar işleyeler Olumsuz şekli: gelmeyem. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti gelmişmişem (gelmişmişim) oxumuşmuşam (okumuşmuşum) gelmişmişsen oxumuşmuşsan gelmişmiş oxumuşmuş gelmişmişik oxumuşmuşug gelmişmişsiniz oxumuşmuşsunuz gelmişmişler oxumuşmuşlar Şimdiki Zamanın Rivayeti -r. Rivayet eki kimi kiplerin rivayet birleşik çekiminde “i-miş” şeklinde ekleşmemiş olarak da kullanılmaktadır.

almış idi-almışdı vs. almalıymışam (almalıymışım) öyrenmeli imişem (öğrenmeliymişim) almalıymışsan öyrenmeli imişsen almalıymış öyrenmeli imiş almalıymışıg öyrenmeli imişik almalıymışsınız öyrenmeli imişsiniz almalıymışlar öyrenmeli imişler Rivayet kipi eki -AsI kipinin üzerine gelirken ekleşmiş ve ekleşmemiş biçimiyle kullanılmaktadır. Azerbaycan Türkçesinde. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi görülen geçmiş zaman ve emir kipinin hikâye çekimi bulunmaz. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi oxumuşdum(okumuştum) vérmişdim (vermiştim) oxumuşdun vérmişdin oxumuşdu vérmişdi oxumuşdug vérmişdik oxumuşdunuz vérmişdiniz oxumuşlar vérmişdiler Şimdiki Zamanın Hikâyesi alırdım (alıyordum) öyrenirdim (öğreniyordum) alırdın öyrenirdin alırdı öyrenirdi alırdıg öyrenirdik alırdınız öyrenirdiniz alırdılar öyrenirdiler .60 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I görseymişem (görseymişim) yazsa imişem (yazsaymışım) görseymişsen yazsa imişsen görseymiş yazsa imiş görseymişik yazsa imişik görseymişsiniz yazsa imişsiniz görseymişler yazsa imişler Gereklilik Kipinin Rivayeti Rivayet kipi eki -mAlI kipinin üzerine gelirken ekleşmiş ve ekleşmemiş biçimiyle kullanılmaktadır. fiilin üzerine hem ayrı hem de bitişik gelebilir: alır idi-alırdı. Hikâye Fiilerin hikâye şekli -dI ekiyle yapılır. Ek. yazmalıymışam (yazmalıymışım) gelesi imişem (gelmeliymişim) yazmalıymışsan gelesi imişsen yazmalıymış gelesi imiş yazmalıymışıg gelesi imişik yazmalıymışsınız gelesi imişsiniz yazmalıymışlar gelesi imişler İstek Kipinin Rivayeti İstek kipinin rivayet çekiminde “i-miş” hem ekleşmiş hem de ekleşmemiş şekliyle kullanılabilmektedir: geleymişem (geleymişim) yaza imişem (yazaymışım) geleymişsen yaza imişsen geleymiş yaza imiş geleymişik yaza imişik geleymişsiniz yaza imişsiniz geleymişler yaza imişler 2.

Ünite . Türkiye Türkçesinde olduğu gibi emir. Azerbaycan Türkçesinde. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı almışsam gelmişsem almışsan gelmişsen almışsa gelmişse almışsag gelmişsek almışsanız gelmişseniz almışsalar gelmişseler . istek ve şart kipinin şart çekimi bulunmaz.Azerbaycan Türkçesi 61 Gelecek Zamanın Hikâyesi gelecekdim (gelecektim) başlayacagdım (başlayacaktım) gelecekdin başlayacagdın gelecekdi başlayacag gelecekdik başlayacagdıg gelecekdiniz başlayacagdınız gelecekdiler başlayacaglar Geniş Zamanın Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: geler idim (gelirdim) ovunardım (avunurdum) geler idin ovunardın geler idi ovunardı geler idik ovunardıg geler idiniz ovunardınız geler idiler ovunardılar Şart Kipinin Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: alsaydım oxusa idim (okusaydım) alsaydın oxusa idin alsaydı oxusa idi alsaydıg oxusa idik alsaydınız oxusa idiniz alsaydılar oxusa idiler Gereklilik Kipinin Hikâyesi gelmeli idim alası idim (almam lazımdı) gelmeli idin alası idin gelmeli idi alası idi gelmeli idik alası idik gelmeli idiniz alası idiniz gelmeli idiler alası idiler İstek Kipinin Hikâyesi Hikâye kipi eki asıl fiilin üzerine ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak gelebilmektedir: bileydim ala idim bileydin ala idin bileydi ala idi bileydik ala idik bileydiniz ala idiniz bileydiler ala idiler 3.3. Şart Şart çekimi de -(y)sA ekiyle yapılır. Ayrı ve bitişik olabilir: alırsam-alır isem.

görülen geçmiş zaman ve şart şekli olmak üzere dört kipi vardır. Görülen Geçmiş Zamanın Şartı yazdısam (yazdıysam) geldi isem yazdısan geldi isen yazdısa geldi ise yazdısag geldi isek yazdısanız geldi iseniz yazdısalar geldi iseler Şimdiki Zamanın Şartı yazırsam (yazıyorsam) oxuyursam/oxuyur isem (okuyorsam) yazırsan oxuyursan/oxuyur isen yazırsa oxuyursa/oxuyur ise yazırsag oxuyursag/oxuyur isek yazırsanız oxuyursanız/oxuyur iseniz yazırsalar oxuyursalar/oxuyur iseler Gelecek Zamanın Şartı geleceksem yazacagsam (yazacaksam) geleceksen yazacagsan gelecekse yazacagsa geleceksek yazacagsag gelecekseniz yazacagsanız gelecekseler yazacagsalar Geniş Zamanın Şartı alarsam/alar isem (alırsam) gelersem/geler isem (gelirsem) alarsan/alar isen gelersen/geler isen alarsa/alar ise gelerse/geler ise alarsag/alar isek gelersek/geler isek alarsanız/alar iseniz gelerseniz/geler iseniz alarsalar/alar iseler gelerseler/geler iseler Gereklilik Kipinin Şartı bilmeliyemse/bilmeli isem (bilmeliysem) gelesiyemse (gelmem lazımsa) bilmelisense/bilmeli isen gelesisense bilmelise/bilmeli ise gelesiyse bilmeliyikse/bilmeli isek gelesiyikse bilmelisinizse/bilmeli iseniz gelesisinizse bilmelilerse/bilmeli iseler gelesilerse d. almışsansa.. Şimdiki Zaman İsim çekiminin şimdiki zaman biçimi isimlerin üzerine zamir kökenli şahıs ekleri getirilerek yapılır. telebeyem (öğrenciyim) yaralıyam (yaralıyım) telebesen yaralısan telebedir yaralıdır telebeyik yaralıyıg telebesiniz yaralısınız telebedirler yaralılar . 1.62 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kip ve şahıs ekleri yer değiştirebilir: almışsamsa. şimdiki zaman. öğrenilen geçmiş zaman.. İmek Fiiliyle Yapılan İsim Çekimi Azerbaycan Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi isim çekiminin.

Görülen Geçmiş Zaman -(I)dI yardımcı fiiliyle yapılır. Şart gözelsem/gözel isem (güzelsem) gözelsen gözelse gözelsek gözelseniz gözelseler yaşlıymışam (yaşlıymışım) yaşlıymışsan yaşlıymış yaşlıymışıg yaşlıymışsınız yaşlıymışlar xeste idim (hastaydım) xeste idin xeste idi xeste idik xeste idiniz xeste idiler cavansam/cavan isem (genç isem) cavansan/cavan isen cavansa/cavan ise cavansag/cavan isek cavansanız/cavan iseniz cavansalar/cavan iseler “müellim” kelimesini “imek” fiiliyle “şimdiki zaman”a. gazança (küçük tencere). körpeciyez (çocukcağız.Azerbaycan Türkçesi 63 2. uşagcıg (yavrucak. oduncug (küçük odun). bağlılık ifade eder: hesabdar (muhasebeci). +ciyez/+cüyez: Sevgi ve küçültme işlevi bulunan bir ektir: guşcugaz (kuşçuk. emekdar (emektar). yıgımcıl (derli toplu. +dar: Farsça kökenlidir. +cug/+cük: Eklendiği kelimeye küçültme. Tonlu şekli yoktur: meydança (küçük meydan). uykucu).3. çalışkan). Ünite . acıma ve pekiştirme ifadesi katar: gulağcıg (kulakçık). bayragdar (bayraktar). sevgi. ekinçi (çiftçi). döşekçe (minder). bibiciyez (halacağız). yavrucug (yavrucak). toparlayıcı). meşeçi (ormancı). bağça (küçük bahçe).+cik. bağlılık. düşmenmişem/düşmen imişem (düşmanmışım) düşmenmişsen/düşmen imişsen düşmenmiş/düşmen imiş düşmenmişik/düşmen imişik düşmenmişsiniz/düşmen imişsiniz düşmenmişler/düşmen imişler 3. +çA: Küçültme işlevi bulunan Farsça kökenli bir ektir. üzümçü (bağcı). kuşcağız). yuxucul (uyumayı seven. Meslek adı yapar veya bir şeye düşkünlük. evcik. 1. benzerlik ifadesi veren sıfatlar türetir: ölümcül. +çI/+çU: Meslek ve uğraşı isimleri bildiren işlek bir ektir. +cıg. 1 Yapım Ekleri Azerbaycan Türkçesinde kullanılan yapım ekleri Türkiye Türkçesindeki yapım eklerinden pek farklı değildir. İsimden İsim Yapan Ekler İsim kök veya gövdelerinden yeni isimler türeten eklerdir. . küçük çocuk) +cıgaz/+cugaz. “öğrenilen geçmiş zaman”a. anacıg (annecik). şakird idim (öğrenciydim) şakird idin şakird idi şakird idik şakird idiniz şakird idiler 4. lügetçe (küçük sözlük). +cIl/+cUl: Bir şeye düşkünlük. Sadece bazı ses farklılıkları görülmektedir. döyüşçü (dövüşçü). uşagcıgaz (çocukcağız). bebecik). Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zaman şekli -(I)mIş eki ile kurulur. “görülen geçmiş zaman”a ve “şart” kipine göre çekimleyiniz. arabaçı (arabacı). ovçu (avcı). dindar. demirçi (demirci). Ekin tonlu şekilleri bulunmaz: kolxozçu (kolhozcu). işcil (işine düşkün.

64

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

+daş: Ortaklık, beraberlik ifade eden isimler türetir: vetendaş (vatandaş), yoldaş (arkadaş), sırdaş, meslekdaş, emekdaş (iş arkadaşı). +gil: Akrabalık adlarına gelerek topluluk, birlik ifadesi verir: halamgil (teyzemler), nenemgil (annemler), dayımgil (dayımlar), Eligil (Aliler). +(I)mtIl/+(U)mtUl: Renk adlarına gelerek benzerlik, gibilik bildirir: yaşılımtıl (yeşilimsi), ağımtıl (beyazımsı), gırmızımtıl (kırmızımsı, kırmızımtırak), garamtıl (siyahımsı), göyümtül (mavimsi). +(I)msov: Renk adlarına gelerek benzerlik, gibilik, yakınlık bildirir: ağımsov (beyazımsı), bozumsov (bozumsu), göyümsov (mavimsi), sarımsov (sarımsı). +(I)mtrag/+(U)mtrag: Renk adlarına gelir: sarımtrag (sarımtırak), ağımtrag (beyazımsı), göyümtrağ (mavimtırak). +lag/+lek: Daha çok yer isimleri yapar. İşlek değildir: yaylag (yayla), gışlag (kışla), otlag (otlak), buzlag (buz saklanan yer, buzul), işlek (çalışmayı seven, çalışkan). +lI/+lU: İşlek eklerdendir. Bir şeye, bir yere bağlı olma gibi işlevleri bulunur: Dağıstanlı, Ordubadlı, akıllı, sedagatli (sadakatli, sadık), örtülü, şeherli (şehirli), namuslu, tozlu, güclü (güçlü). +lıg, +lik/+lug, +lük: Meslek, yer, topluluk, nesne adı, sıfat türetir, soyut adlar yapar: derslik, gözlük, meyvelik, gardaşlıg (kardeşlik), saflıg (saflık), esgerlik (askerlik), beşlik, heftelik (haftalık), aylıg (aylık). +rag/+rek: Kuvvetlendirme, karşılaştırma işleviyle kullanılır: yaxşırag (daha iyi, daha güzel; biraz güzel), göderek (kısacık; biraz kısa), açıgrag (biraz açık; daha açık). +sIz/+sUz: Yokluk bildiren sıfatlar türetir: günahsız, meyvesiz, otsuz, gorxusuz (korkusuz), üzsüz (yüzsüz), susuz. +(I)stan/+(U)stan: Farsça bir ektir. Ülke ve yer bildiren isimler türetir: Mongolustan (Moğolistan), Özbekistan, gülüstan (gülistan), Tataristan. 2. İsimden Fiil Yapan Ekler İsim kök veya gövdelerinden fiiller türeten eklerdir. +A-: Geçişli ve geçişsiz fiiller türetir: sana- (say-), gana- (kana-), boşa-, dile-, oyna(oyun+a-), yaşa-, yala-. +(A)l-: Olma bildiren filler türetir: çoxal- (çoğal-), genel- (genişle-), garal- (karar-), düzel- (düzel-, onarıl-), sagal- (iyileş-), gocal- (ihtiyarla-), ucal- (yüksel-), dincel- (dinlen-; rahatla-). +Ar-: Genellikle renk adlarına gelerek olma bildiren fiiller türetir: ağar-, göyer- (göğer, yeşer-; morar-), bozar-, yaşar- (yeşer-; ıslan-), otar- (otlat-), suvar- (sula-). +I/+U: İşlek değildir: bayatı- (bayatla-), berki- (sertleş-, katılaş-), turşu- (ekşi-), lengi- (gecik-, geri kal-). +lA-: Geçişli ve geçişsiz fiilller türeten işlek eklerdendir: yağla-, işle-, gizle-, başla-, dişle-, gözle-, temizle-, ovla- (avla-), arıgla- (zayıfla-), serinle-, hazırla+lAn- (<+la + n-): dillen-, ruhlan-, agıllan- (akıllan-), güclen- (güçlen-), maraglan(meraklan-), gezeblen- (hiddetlen-), alovlan- (alevlen-). +lAş- (<+la + ş-): bedbinleş- (karamsar ol-), senayeleş- (sanayileş-), birleş-, fikirleş(düşün-), vidalaş- (vedalaş-), sakitleş- (sakinleş-), kömekleş- (yardımlaş-). 3. Fiilden İsim Yapan Ekler Fiil kök veya gövdelerinden isimlen türeten eklerdir. -(a)g, -(e)k: Araç gereç isimleriyle birlikte vasıf özelliği bildiren sıfatlar türetir: yatag (yatak), darag (tarak), elek, döşek, bezek (süs), sınag (deneme), ürkek, gorxag (korkak), gaçag (kaçak). -AgAn: Alışkanlık veya bir işi çok yapmayı ifade eden sıfatlar türetir: gaçagan (çok hızlı koşan “at”), külegen (çok gülen, güleç), gapağan (ısıran, dişleyen), küseyen (çok küsen), yatağan (yatmayı çok seven, çok yatan).

3. Ünite - Azerbaycan Türkçesi

65

-cA: İşlek değildir: düşünce, eylence (eğlence). -cag/+cek: Sıfat türetir, işlek değildir: utancag (utangaç), erincek (tembel). -gAn: Alışkanlık ifade eden isim veya sıfatlar türetir: yapışgan (yapışkan), çalışgan (çalışkan), çekingen, döyüşken (dövüşken), dalaşgan (kavgacı, saldırgan), danışgan (konuşmayı seven; hoşsohbet). -gIn/-gUn, -kIn/-kUn: Sıfat türeten bir ektir: keskin, tutgun (tutkun), yorgun, küskün, coşgun (coşkun), uçgun (kıvılcım), basgın (baskın), gızgın (kızgın), solğun (solgun). -gI/-gU/-ki: Başta araç gereç olmak üzere somut ve soyut kelimeler türetir: silgi, çalgı, asgı (askı), bıçgı (hızar, testere), sevgi, duygu, seçki, üzgü (keski), hörgü (örgü). -I/-U: Somut ve soyut isimler türetir: ölçü, sancı, gorxu (korku), ölü, sürü, yazı, doğu, çeki (tartı). -(y)IcI/-(y)UcU: İsim ve sıfat türetir: alıcı, geçici, gurucu (kurucu), satıcı, baglayıcı, dinleyici, yandırıcı (yakıcı, yakan, ateşli), zeherleyici (zehirleyici), goruyucu (koruyucu), keçici (geçici). -ıg (-ik, -ug, -ük): İsim ve sıfat türeten işlek bir ektir: açıg (açık), ezik, sökük, soyug (soğuk), cızıg (çizik), bölük, bilik (bilgi), galıg (artık, çöp), gırıg (kırık), yanıg (yanık). -(I)n/-(U)n: İsim türeten bir ektir: ekin, gelin, axın (akın, cereyan), biçin (hasat, biçme işi), sağın (sağım). -(I)ntI/-(U)ntU: gırıntı (kırıntı), axıntı (akıntı), çöküntü, tapıntı (buluntu), sıxıntı (sıkıntı), yagıntı (yağmur), döyüntü (çarpıntı), ovuntu (bir şeyin ovularak ufalanmış parçacıkları, kırıntı). -mA: Aslında sıfat-fiili eki olan bu ek, kimi kalıcı isim ve sıfatlar da türetmiştir: govurma (kavurma), bulgama (bulama), süzme, soyutma (haşlama et yemeği), bağlama (bohça, torba; bağlama, saz). -tI/-tU: İsim ve sıfat türeten bir ektir: bağırtı, çığırtı, hönkürtü (hüngürtü), cücerti (yetişmiş), garaltı (karartı), gışgırtı (bağırtı). 4. Fiilden Fiil Yapan Ekler -AlA-: İşlek değildir: eşele-, govala- (kovala-), gevele-. -Ar-: Geçişli fiiller türetir. İşlek değildir: çıxar- (çıkar-), gopar- (kopar-). -dIr-/-dUr: Ettirgen çatı ekidir: aldır-, gezdir-, gördür-, çimdir-, yedir-, çatdır- (ulaştır-), güldür-, gızdır- (kızdır-, ısıt-), döyüşdür- (dövüştür-), pozdur- (sildir-). -gIz-/-gUz-; -xIz-: Ettirgen çatı ekidir. İşlek değildir: durğuz- (ayağa kaldır-), gorxuz(korkut-), galxız- (kaldır-) -(I)l-/-(U)l-: Edilgen fiiller türetir: yazıl-, çekil-, düzül-, yorul-, vurul-, seçil-, asıl-, döyül- (dövül-), pozul- (bozul), yıxıl- (yıkıl-). -(I)n-/-(U)n: Dönüşlü ve edilgen fiiller türetir: yolun-, silin-, sevin-, daran- (taran-), bezen-, görün-, geyin- (giyin-), söylen-, ovlan- (avlan-). -Ir-/-Ur-: Ettirgen fiiller türetir: yatır-, bitir-, uçur-, düşür-, keçir- (geçir-), batır-, bişir- (pişir-), artır-, itir- (yitir-). -Iz-/-Uz-: Yaptırma ve oldurma ifade eder. İşlek değildir: emiz- (emzir-), doğuz- (doğurmasına yardımcı ol-), damız- (damlat-), axız- (akıt-). -(I)ş-/-(U)ş-: İşteş çatı ekidir: yazış-, görüş-, vuruş-, çatış-, ötüş-, paylaş-, bölüş-, söyleş-, gülüş-, salamlaş- (selamlaş-). -(I)t-/-(U)t-: Ettirgen çatı ekidir: terpet- (kımıldat-, hareket ettir-), gorxut- (korkut-), öskürt- (öksürt-), oturt-, yatırt-, çagırt- (çağırt-).

66

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Sayı ve şahsa bağlı fiil çekimine girmeyen, fakat aldığı eklerle fiilin zamanına bağlı olarak taşıdığı kavramı sıfatlaştırdığından kendisinde sıfat ve fiil niteliklerini birleştiren fiil şekillerini oluşturan eklerdir. Azerbaycan Türkçesindeki sıfat-fiil ekleri, Türkiye Türkçesiyle aynı olup sadece bazı fonetik farklılıklar mevcuttur. -An: Şimdiki zaman sıfat-fiilidir: uçan guş, gaçan uşag (koşan çocuk), oxuyan bülbül (öten bülbül), başlayan iş, gelen gonag (gelen misafir), oxuyan şagird (okuyan öğrenci). -acag/-ecek: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: gelecek zaman, oxuyacag bala (okuyacak çocuk), işleyecek gol (işleyecek el), oxunacag eser (okunacak eser), geyilecek paltar (giyilecek elbise). -AsI: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: gelesi adam (gelecek adam), halledilesi iş, deyilesi söz (denilecek söz), gelesi gonag (gelecek misafir), görülesi iş (görülecek iş), tutulası plan (uygulanacak plan). -dıg, -dik/-dug, -dük: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir: başladığım iş, oxuduğun kitab, gördüyün gız, bildiyin şeher, gördüyü iş (gördüğü iş), oxuduğu xeber (okuduğu haber). -mAlI: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: ekilmeli yer (ekilecek yer), oxunmalı kitab (okunacak kitab), gülmeli söz (gülünç söz), minmeli maşın (binilecek araba), gezmeli ölke (gezilecek ülke). -mIş/-mUş: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir: tapşırılmış iş (buyurulmuş iş), ekilmiş yer, gurumuş meyve (kurumuş meyve), süzülmüş gatıg (süzülmüş yoğurt), yazılmış eser, keçmiş gün (geçmiş gün). -Ar: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: axar su (akar su), güler üz (güler yüz), gaynar heyat (canlı hayat), görer göz (görür göz), tutar el . -mAz: -Ar sıfat-fiilinin olumsuzudur: görülmez işıg, görmez göz, tükenmez xeyal (tükenmez hayal), ayrılmaz dostlar, gırılmaz odun (kırılmaz odun).

Sıfat-Fiiller

Zarf-Fiiller

Zarf-fiiller, cümlede yüklemin anlamını çeşitli yönlerden etkileyen, fiilden bazı eklerle yapılmış, şahıs ve zaman belirtmeyen zarf görevindeki yapılardır. Hem zarf hem de fiil özellikleri taşıyan kelimelerdir. Azerbaycan Türkçesindeki zarf-fiiller şunlardır: -A: İkilemelerde kullanılır ve birleşik fiil yapımında görev alır: oxuya oxuya (okuya okuya), güle güle, bile bile, uça uça, baxa baxa (baka baka), dona gal- (dona kal-), seve bil-, oxuya bil- (okuya bil-). -AndA: Sıfat-fiil eki olan -An ekinin üzerine bulunma hâli ekinin getirilmesiyle oluşmuştur. Zaman işleviyle kullanılır ve Türkiye Türkçesindeki “-dığında/-diğinde; -ınca/ince” zarf-fiillerine karşılık gelir: alanda (aldığında, alınca), gelende, verende, çıxanda (çıktığında, çıkınca), işleyende (çalıştığında, çalışınca). -Ar... -mAz: Zaman bakımından çabukluk ifade eden bir zarf-fiil ekidir: oxuyaroxumaz (okur okumaz), yatar-yatmaz, eve çatar-çatmaz (eve varır varmaz), görer-görmez (görür görmez), alar-almaz (alır almaz). -(y)arag, -(y)erek: Tarz bildiren bir zarf-fiil ekidir: gelerek, hirslenerek (hırslanarak), oxuyarag (okuyarak), dişleyerek, alarag, gülerek, işleyerek (çalışarak). -ken: Zaman işleviyle kullanılır: gelerken (gelirken), alarken (alırken), görerken (görürken), baxarken (bakarken). -dıgca, -dikce/-dugca, -dükce: Zaman işleviyle kullanılır: yedikce, oxudugca (okudukça), yazdıgca (yazdıkça), gördükce, yaxınlaşdıgca (yakınlaştıkca). -dıgda, -dikde/-dugda, -dükde: Zaman işleviyle kullanılır: oxudugda (okurken), aldıgda (aldığında), geldigde (geldiğinde), gördükde (gördüğünde).

3. Ünite - Azerbaycan Türkçesi

67

-(y)Ib/-(y)Ub: Ek çok yaygın olup sadece tonlu şekli vardır: alıb, görüb, oxuyub (okuyup), démeyib (demeyip), gayıdıb gel- (dönüp gel-), gızarıb-bozar- (kızarıp bozar-), gezib-dolan-, gözleyib dur- (bekleyip dur-). -(y)IncA/-(y)UncA: Zaman işleviyle kullanılır: alınca, gelince, yéyince (yiyince), géyince (giyince), yaxınlaşınca (yakınlaşınca), oxuyunca (okuyunca). -cag/cek: Zaman işleviyle kullanılır: éşitcek (işitince), görcek (görünce), eve yetişcek (eve ulaşınca). -mAdAn: Zaman işleviyle kullanılır: gelmeden, görmeden, almadan, bilmeden, yazmadan, düşünmeden, bilmeden.

Hareket Adları (İsim-Fiiller)

Azerbaycan Türkçesinde hareket adları Türkiye Türkçesinde olduğu gibi üç çeşittir. 1. -(I)ş/-(U)ş: gediş (gidiş), gülüş, uçuş, açılış, çıxış (çıkış), çağırış, bildiriş, gaçış (kaçış), görüş, baxış (bakış). 2. -mag, -mek: Mastar ekidir: çalışmag (çalışmak), işlemek, deyişmek (değişmek), almag (almak), oxumag (okumak), söylememek, éşitmek (işitmek), sevinmek. 3. -mA: İş ve hareketin adını yapar: yarma, işitme, çekme, süzme, bölme, donma, vurma, gazma (kazma, kazma işi), artma, bilme.

Kelime Türleri
Zamirler
Zamir, isimlerin yerini tutan isim soylu kelime türüdür. Azerbaycan Türkçesindeki zamirlerin büyük bölümü Türkiye Türkçesindeki zamirlerle aynıdır. a. Kişi Zamirleri Azerbaycan Türkçesindeki kişi zamirleri şunlardır: teklik çokluk men biz sen siz o onlar Kişi zamirlerinin hâl ekleriyle kullanımı Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Sadece “ben” zamiri “men” şeklindedir.
Yalın hâl men sen o biz siz onlar İlgi hâli menim senin onun bizim sizin onların Yön. hâli mene sene ona bize size onlara Yük. hâli meni seni onu bizi sizi onları Bul. hâli mende sende onda bizde sizde onlarda Ayr. hâli menden senden ondan bizden sizden onlardan Vas. hâli menimle seninle onunla bizimle sizinle onlarla Eşt. hâli mence sence onca bizce sizce onlarca
Tablo 3.3

Azerbaycan Türkçesinde Kişi Zamirleri

b. Dönüşlülük Zamiri Dönüşlülük zamiri “öz”dür: özüm, özün, özü, özümüz, özünüz, özleri. Kerek özün burada olub göre idin. (Kendin burada olup görmeliydin). İşin esil mahiyyetini özleri bizden yaxşı bilirler. (İşin asıl mahiyetini kendileri bizden iyi bilirler). Azerbaycan Türkçesindeki “dönüşlülük zamiri”nin isim hâl ekleriyle kullanımı gösteriniz.

2

bu gün Bakü’de hava şartları elverişli olacak). Élelerini aramızdan çıxarmag lazımdır. her şey. hansı (hangi). beş baş öküz. keskin söz. seksen. uzun yol. sekkiz nefer (sekiz kişi). Azerbaycan Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: biri. On beş kitab bize çatmaz. here (herkes). (On beş kitap bize yetmez). altıncı sinif (altıncı sınıf). héç kes (hiç kimse). hamı (hepsi). altı telebe (altı öğrenci). Héç kes ebedi deyil. her hansı (herhangi). kimse. elli. meyvesiz bağ. milyon. yéddi. Sen ne oxuyursan? (Sen ne okuyorsun?). hemen gadın (o kadın). onlar. gara gış (kara kış). hara (nere). Bélesi héç yerde yoxdur. köhne divar (eski duvar). (Güllerin hepsi güzeldir ama senin kadar değil). Yalnızca bazı ses farklılıkları mevcuttur: Bir. o gün. 1. iki. Belirtme Sıfatları Belirtme sıfatları dört gruba ayrılır. Belirsizlik Zamirleri Varlık ve nesneleri belirsiz şekilde karşılayan zamirlerdir. Asıl Sayı Sıfatları Asıl sayı sıfatları Türkiye Türkçesi ile aynıdır. gırxıncı gün. heç nF yaddan çıxmır. yüzüncü il (yüzüncü yıl). kimi. Hemin bu adamdır. héç bir (hiçbir). iyirmi. altmış. dörd. bezisi (bazısı). Azerbaycan Türkçesindeki bazı niteleme sıfatları şunlardır: yaxşı adam (iyi adam). (Yirmi öğrencinin görevi vardır). b. (Biz ümit ediyoruz ki. doxsan. o. néce (ne kadar). hemen (o). min. Niteleme ve belirtme olarak ikiye ayrılırlar. hemin (bu). . o. Güllerin hamısı gözeldir amma senin geder deyil. boş yol. Kim bu gün növbetçidir? (Kim bugün nöbetçidir?). hemin gün Bakıda hava şeraiti elverişli olacaq. gırx. bu adamdır). ne ise. béle (böyle) ve éle (öyle)’dir. ağ kağız (beyaz kağıt) vs.68 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I c. Soru Zamirleri Néçe (kaç). on. dogguzuncu gün. Biz ümid édirik ki. üç. üçüncü sinif. hemin (bu) ve hemen (o)’dir: bu adam. Sıfatlar Nesneleri çeşitli yönlerden belirtirler. (Bu. ne. Sıra Sayı Sıfatları Asıl sayının üzerine +(I)ncI/+UncU eki getirilerek yapılır: béşinci adam. gısa ağaç (kısa ağaç). sarı paltar (sarı elbise). milyard. e. İyirmi telebenin vezifesi vardır. (Onun tahsili dokuzuncu sınıfa kadardır). dörd gaşıg derman (dört kaşık ilaç). Hara gédirdi? Bunu bile bilmirdi. yaşıl çemen (yeşil çimen). (Hiç kimse unutulmuyor. kim. pis yer. b. a. herkes. altı. héç biri (hiçbiri). béş. hiçbir şey akıldan çıkmıyor). (Böylesi hiçbir yerde yoktur). Niteleme Sıfatları Nesnelerin niteliklerini bildirirler. göy deniz (mavi deniz). ellinci iller (ellinci yıllar). bunlar. sekkiz. (Hiç kimse ebedi değildir). d. hemin söz (bu söz). (Nereye gidiyordu? Bunu bile bilmiyordu). Sayı Sıfatları a. héç kim (hiç kimse). dogguz. Héç kim unudulmur. bezi (bazı). héç ne (hiçbir şey). Onun tehsili dogguzunçu sinfe beraberdir. İşaret Sıfatları Azerbaycan Türkçesinde işaret sıfatları bu. yétmiş. 2. otuz. İşaret Zamirleri İşaret zamirleri bu. dar geçid. böyük gardaş (büyük kardeş). (Öylelerini aramızdan çıkarmak lazımdır). yüz.

ireli yéridi. gabagcadan (önceden. sevincek (sevine sevine). bütün). çiyin-çiyine (yan yana. bir. ileri yürüdü). hansı (hangi). Bildir imanımı bir buseye aldın keçdin. tézden (erkenden. ora-bura (orası burası). bir miktar). çepeki (eğri). dolana dolana hayli yol gelmişlerdi). al bu il canımı. ireli (ileri). bildir (bıldır. (Öyle iş yapki. c. 3. (Dün bu hadise onu pek asabileştirmişti). dostyana (dostane). ahestece (yavaşça. Bayag nahag yere tebietden narazılıg édirdin. geçen yıl). derhal. asta (sakin. bayagdan (deminden. diğer). Türkiye Türkçesindeki gibidir: ikide bir hisse. bir geder (biraz. Onlar indi xoşbext yaşayırdılar. günorta (öğleyin). daim. beri. (Geçen yıl imanımı bir buseye alıp geçtin. celd (çabuk). téz (tez). bir tam onda béş. Ünite . Tiflisde seni axtaranın hamısı bura gelir. bir néçe (biraz. usuldan). (Ebil. cesaretlendi. Ebil üreklendi. Éle iş tut ki. indi (şimdi). Üleştirme Sayı Sıfatları Diğer Oğuz grubu lehçelerinde üleştirmenin özel eki olan -Ar şekli Azerbaycan Türkçesinde pek görülmez. sol. yavaş). üzbeüz (yüz yüze). (Ben gördüklerimin dörtte birini yazmıyorum). her bir. (Onlar şimdi mutlu yaşıyorlardı). camaat hemişe yaxşı desin. cemaat her zaman iyi desin). aşağı/aşağa. yéddide bir (yedide bir). téz (tez). birkaç). sağa-sola. b. bir çox (birçok. yüzde yétmiş Azerbaycanlı. dakik). sabah). sakitce (sakince). -şAr ekiyle meydana gelen üleştirme sayısına az da olsa rastlanır: üçşer. axşamçagı (akşam üzeri). bildirki ziyanın çıxsın. hep beraber). Onlar dolana-dolana xeyli yol gelmişdiler. Enverin eline héç bir şéy keçmediyinden péşman-péşman ora-bura baxırdı. gabaglar (önceleri). dünen (dün). ne kadar). Belirsizlik Sıfatları Başlıca belirsizlik sıfatları şunlardır: çox (çok). bu gün. al bu yıl canımı. az.3. telesik (aceleyle). (Tiflis’te seni arayanların hepsi buraya gelir). d. Biz néçe defe görüşmüşük? (Biz kaç kez görüşmüşüz?) a. berk (pek. daima). çok). hızlı). hele (hâlâ). önce). Soru Sıfatları Nesneleri soru yoluyla belirtirler. bezi (bazı). Bu bir néçe gün béle davam etdi. aheste. onlarca. öten il (geçen yıl). astadan (yavaşça. bir vaxt (bir vakit). usulca). az.Azerbaycan Türkçesi 69 c. gerçek). düz (doğru. Başlıca zaman zarfları şunlardır: géc (geç). önceden). serrast (düzgün. Dünen bu hadise onu berk esebileşdirmişdi. birden. Men gördüklerimin dördde birin yazmayıram. bayag (demin). serbest. bir sıra. usulca). (Demin boş yere felekten şikâyet ediyordun). birkaç gün böyle devam etti). 4. seher (seher. başga (başka. Hansı sinifler gédir? (Hangi sınıflar gidiyor?). Zarflar . sakit (sakin. Kesir Sayı Sıfatları Nesnelerin parçalarını belirtirler. geçen yılki ziyanın çıksın). yavaş. yavaşdan. axşam (akşam). evvel. ikişer-ikişer. xeyli (hayli). Zaman Zarfları Hareketin olduğu zamanı bildirir. Nitelik (Durum) Zarfları Bu zarflar iş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir: téz téz. doğru. sağ. erken. yavaş yavaş. geri. yaxın (yakın). (Enver’in eline hiçbir şey geçmediğinden pişman vaziyette ora bura bakınıyordu). dogguzda üç (dokuzda üç). hemişe (her zaman. sonra. ogrun-ogrun (gizli gizli). yuxarı (yukarı). Yer-Yön Zarfları Hareketin yerini ve yönünü bildirir: bura. Sadece bir sözde “birer” kelimesinde görülür: birer birer. hamı (hepsi. içeri. evvelce). Azerbaycan Türkçesinde başlıca soru zamirleri şunlardır: néçe (kaç. axırda (sonunda). yavaşça. hayli). (Onlar. yéyin (çabuk. (Bu.

néce (nasıl). ölünce (ölene dek). oho (sevinç ünlemi). Miktar Zarfları Hareketin miktarını ve derecesini bildirir: bir nefesde. Bıy. hey). Duygu Ünlemleri Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: vay. uşağa uzatdı. Ne sayag söylesem? (Nasıl söylesem?). doyunca (doyana kadar). ay (ey. neden dolayı). ox (oh). gayet). bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır. bir az. çocuğa uzattı). d. eşi (ey. paho (kızgınlık ve beğenme ünlemi). ay aman (imdat). bir miktar. Lap jaxşı oldu. ikimiz de bir yerde gederik. celd galxıp yerinde oturdu. kaş (keşke) kaş ki (keşke). ne cür (ne tür. ne zaman. Ebil Kürşadın sözünden berk gezeblendi. xeyli (hayli. ne teher (nasıl). tfu (tüh). çok güzel oldu. xox (küçümseme ve korkutma ünlemi). azdan çoxdan (az çok). Azerbaycan Türkçesindeki başlıca ünlemler şunlardır: a. hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen. a kişi). bir xeyli (bir hayli). Şirzad adeti üzre sakit görünürdü. Dadıma çatın. ay haray (imdat) Ay haray. Şah gaşlarını çatdı. son derece. (Şah kaşlarını çattı. aaa (şaşırma ünlemi). (Oh. sevinç ünlemi) Kaş bütün yoldaşlar Eziz kimi tevazökar olaydılar. (Elindeki ekmekten biraz kopardı. niye. Seslenme Ünlemleri Hitap için kullanılan ünlemlerdir: ey. azıcık). Yetişin). oxgay (beğenme ünlemi). Goy onlar öz gızlarına öyüd versinler. biraz düşündü). bir geder düşündü. bir iki defe. beh-beh (beğenme ünlemi). goy (bırak). Pah-pah-pah. böyle de tezgâh mı olur?). bunu haradan almısan. Ay yaxşı oldu ha. e. bıy (şaşırma ve sevinç ünlemi). Ne teher danışdın? (Nasıl konuştun?). ne sayag (nasıl. Kömek edin.70 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I O. neden ötrü (niçin. aferin. niye. o geder. Soru Zarfları Fiilin anlamını soru yönünden etkileyen zarflardır: haçan (ne zaman). az çox. b. hedden artıg (haddinden fazla. bunu nereden aldın). . ne gibi). az-maz (biraz.uf. Elindeki çörekden bir tike kesdi. yoldaş Nesirov. béle de desgah olar mı? (Peh. 1. Edatlar Tek başlarına anlamları zayıf olan.. ne geder (ne kadar). kafî). bes (yeter. daha çox (daha çok). bir tike (bir parça. (O. (Keşke bütün arkadaşlar Aziz gibi mütevazi olsalardı). Neye göre menden incidin? (Niçin benden incidin?). ne üçün. be). gramer vazifesi gören kelimelerdir. pah pah pah/peh peh peh/beh beh beh (alay. küçümseme. biraz). iri iri. (Şirzad adeti üzere sakin görünürdü). Ünlemler. (İmdat. Kürşad’ın sözüne çok öfkelendi). Ünlemler His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir. imdat! Yardım edin. ha (ha. ne güzel ceylandır.. çabuk kalkıp yerinde oturdu). lan. hey. ne vaxt (ne vakit). (Oy. buyrun (haydi). son derece). onlar kendi kızlarına öğüt versinler). (Ay ne güzel oldu be. (Araba yavaş gidiyordu). oy. neye göre (niçin). (Bırak. Paho. ne şekilde). ikimiz de aynı yere gidiyoruz). ne geşenk ceyrandır. Yoldaş Nesirov). Maşın asta gedirdi. ay aman. çox çox. meheba (helal olsun). (Ebil. bir geder (biraz).

He. (Hayır..Azerbaycan Türkçesi 71 c. Men bütün işlerimde ya azadam. (Bunu nereden bilmiş?. ya da... yahut).... bizim ne günahımız var?). şehire doluşan misafirler kimdir. (Bayram kâh yavaşça konuşur kâh sesini yükseltirdi). yaxud (yahut). yaxud (ya . gah . beli (evet). aha. ya . tamam). ister.. ne .. Ünite . soru için kullanılan ünlemlerdir: hanı (hani). de . Karşılaştırma Bağlaçları Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru. kelimeleri. Sıralama Bağlaçları Art arda gelen unsurları. he (evet) Sen şehere gedeceksenmi? .. kâh da). O saat yadıma düşdü ki. e. neredendir acaba?). xeyr (hayır). düşüncem çalışmaktır). ya . işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: axı (işte). Axı bizim ne günahımız var? (Acaba. gah da (kâh . de. gah da sesini ucaldırdı. Olmaya söhbetimizi eşidib. (Sizin bu işten haberiniz var mı? . ve ya.Evet). (Halıgverdi ile misafiri bulunmalıdır). (Sen şehre gidecek misin? .. ne ... gah (kâh . yaxşı (peki. Denkleştirme Bağlaçları Birbirine denk olan. peki). Acaba.. ne de ki. kelime gruplarını. cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan. ne.. b. göresen (acaba). Ayda iki çüt çekme alanda. 2.. haradandır göresen. ne . da. yaxud balkonda mene soyug oldu. Yoxs a menden razı galmamısan? (Yoksa. Bu suallar tekrar-tekrar doğur ve Rüxsareni rahat buraxmırdı. (Surhay veya Mehmet bize gelmelidir). Bu ne işdir. d. (O saat aklıma geldi ki.. cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: ve.Evet... birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbiren bağlayan. Bağlaçlar Kelimeleri. acaba).. axı bizim “Mixaylo” ressamdır. Bayram gah yavaşça danışır. Xalıgverdi ile gonağı tapılmalıdır. a. vardır. Sorma Ünlemleri Sorma ifade eden.. ne de. Azerbaycan Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır. bax (işte). (Bu sorular tekrar tekrar doğuyor ve Rühsare’yi rahat bırakmıyordu)... (Ben bütün işlerimde ya özgürüm ya esir). Gösterme Ünlemleri Birini. olmaya (acaba). bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir.hem. yoxsa (yoksa. işte bizim “Mihaylo” ressamdır.. c. hem. gah . dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: da . kelime gruplarını. Surxay ve ya Memmed bize gelmelidir. benden razı kalmadın mı?) Bunu haradan bilip?. Ya otağın havası ağırlaşıp. (Ya odanın havası ağırlaşmış yahut balkonda bana soğuk geldi). (Ayda iki çift çizme aldığında yahut günde 3-4 manat faytona verdiğinde kendisini kaybeder). yainki (yahut. yainki günde 3-4 manat faytona vérende özünü itirir. axı (acaba). veya). vardır).. fikrim işlemekdir. birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: ya.. Xeyr. hayır).3.. konuşmamızı mı duymuş).Beli. şehere dolan gonaglar kimdir. ya esir. ya da ki. ile.ister. Sizin bu işden xeberiniz varmı? ... . ya.. (Bu ne iştir.. bir şeyi göstermek için kullanılan. kâh). Cevap Ünlemleri Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: yox (yok. baş üstde (hay hay.

meger. . gabag (önce). (Seni sabaha kadar bekledim). (Bunlardan başka hiçbir şey bulamadım). aid. Bunlardan savayı héç ne tapa bilmedim. Cümle Başı Bağlaçları Cümle başı bağlaçları. béle (bile). mütleg (mutlaka). geder (kadar). ve habéle (bununla birlikte. doğrusu. c. güman ki (muhtemelen). reğmen (rağmen). üzre. dek. ayağım burxulmuşdu. manga üzvlerinin hamısından gabag işe gelirdi. 3. dâyir. doğru. demeli (demek. (Benim gibi derde dalan yoktu). ki. her ne kadar sen beni geçtin. (Peri anne babasının hatırını kırmayacaktı. (Bunu çoktan de. deyesen (galiba). Yalın ve ilgi hâlinden sonra kullanılanlar: kimi (gibi). Men tek derde dalan yoxdu. Bunu çoxdan dé. ancag (ancak). biz de bilek de. tekin (gibi). (Arabadan düştüğüm için ayağım burkulmuştu). Xanperi üç gündür ki. nisbeten. tebii (tabii ki). sen Hacı Kamyabın gardaşı oğlusan. (Hasta olduğum için size gelemedim). yalnız. şeksiz (muhakkak). garşı (karşı). boyu. bağlarını ve habéle deniz kenarını gezdik. -cen/-can (-e kadar). için. ancak aklından çıkartma ki benim tecrübem yoktur). boyunca. (Biz şehrin bütün sokaklarını. hegigeten (hakikaten). hetta (hatta). O. Azerbaycan Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. amma (ama). Seni sabaha geder gözledim. bağlarını ve bunun yanı sıra deniz kenarını gezdik). yanı sıra). hem de. (Küpünü bana ver. Sehengini mene vér. Sona Gelen Bağlaçlar Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: de. dahi). Gülşen. bir tunç heykel gibi sakin ve sessizdi). bunun gibi). Maşından yıxıldığıma göre. (Demek. Son Çekim Edatları İsim ve isim soylu kelimelerden sonra gelerek sonuna geldiği kelimeyle cümledeki diğer kelimeler arasında anlam ilişkisi kuran. elbette. lakin. içre. habéle (böyle. Xeste oldugum üçün size gele bilmedim. demek ki). yine). Demeli. b. ibaret. senden başka kimim var). (Benim komşum Mehmet ve yine yakın arkadaşım Şakir bu yıl enstitüyü bitirmişler). ayrıca. herçend sen meni ötdün. sora (sonra). Yönelme hâlinden sonra kullanılanlar: değin (kadar). keşke. (Meşedibey İslam Dayı’nın yaşadığı kulübeye doğru gitti).72 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I d. Meşedibey İslam dayının yaşadığı daxmaya sarı gétdi. menim tecrübem yoxdur. dolayı. e. Sen ki benim nişanlımsan. hemçinin (hem. Anamı ve atamı harada itirdiyimi béle yaxşı bilmirdim. Ayrılma hâlinden sonra kullanılanlar: geyri (gayrı). hemçinin yaxın yoldaşım Şakir bu il institutnu bitirmişler. ancag yadından çıxartma ki. (Sen ki benim nişanlımsın). sen Hacı Kamyab’ın kardeşinin oğlusun). geder (kadar). şayet). çünki. hergah (eğer. (Hanperi üç gündür birlik üyelirinin hepsinden önce işe geliyordu). savayı (başka. neinki (sadece). evvel. sanki. tutag ki (diyelim ki). (O. ayrı. (Sevdiğim. Sevdiyim. ona göre ki (ondan dolayı). (Gülşen. halbuki. Peri nene atasının xatirini sındırmayacagdı. senden geyri kimim var. dolayı). Éle bu sebebe göre de üreyi rahat döyünürdü. evvel. biz de bilelim de). teref (taraf. başga (başka). gramer görevli müstakil kelimelerdir. sarı (doğru). yeni (yani). tunc héykel kimi sakit ve sessizdi. herçend (her ne kadar). teki (gibi). (Annemi ve babamı nerede yitirdiğimi bile iyi bilmiyordum). ötrü. tek (gibi). doğru). köye kadar kucağımda götüreyim). da (da. kendecen gucağımda aparım. beri. aid (ait). Bundan dolayı da kalbi rahat çarpıyordu). göre (göre. ile. hariç. cümeleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: belke (belki). Biz şeherin bütün küçelerini. üçün (için). éle bu sebebe göre de (bundan dolayı). Menim gomşum Memmed.

Osmanlı Türkçesi de ‘Batı Oğuzcası’dır. Parthlar. Atropatene Krallığı. Türkmen ve Çağatay (Müşterek Orta Asya Türk Edebiyatı) edebiyatları ile Türkiye Türklerinin edebiyatları arasında yer alır ve bu Türk edebiyatlarını birbirine bağlayan bir köprü vazifesi görür. Kuzey ve Güney Azerbaycan olarak ikiye ayrılmıştır. Bugünkü Azerbaycan yazı dili öncelikle Bakü.Kâşgârlı Mahmûd. edebî dilden uzak idiler. birçok medeniyete beşiklik etmiş ve büyük mücadelelere sahne olmuş bir ülkedir. Kuruluşundan itibaren klasik edebiyatına Arap ve Fars edebiyatının yön verdiği Azerbaycan edebiyatı ve kültürü XIX. Sâsâniler. yüzyıllar arasında sırasıyla Moğolların. Azerbaycan Türklerinin tarihini anlatmak Azerbaycan. muhtevada doğu geleneği ve Azerbaycan masal tefekkürünün cazibeli zemininde gelişen hikâye ve roman türü de Azerbaycan edebiyatında önemli bir yere sahiptir. Dolayısıyla eser veren kişiler yeni bir edebî dil yaratırken Oğuz Türkçesi ile edebî dili kaynaştırdılar. Kafkasya’nın en kurak kesimi olan Orta ve Aşağı Kura havzası ile Büyük Kafkas Dağları’nın güneydoğusu ve Küçük Kafkas Dağları’nın kuzeydoğusunda yer alır. Şeddâdîler ve Ahmedîliler egemen olmuşlardır. Gürcistan ve Ermenistan cumhuriyetleri Mâverâ-yı Kafkas SSC Federasyonu’nda birleştirilir. Azerbaycan XII. Irak ve Doğu Anadolu (Türkiye) yörelerinde yaşayan Türklerin ‘Doğu Oğuzca’ olarak tanımlanan Türk lehçesiyle oluşturdukları bir edebiyattır. Bizans. Azerbaycan ve Anadolu’da ‘Oğuzca’ya dayalı yeni bir yazı dilinin oluşmasını sağlamıştır. Kuzey Azerbaycan’ın toplam yüzölçümü 86. Harezmşahların ve Timurluların hâkimiyetine girer. Azerbaycan Türkçesini tanımlamak XIII. Emeviler. Abbasiler. Bu düşünceye göre Azerbaycan ‘ateş ülkesi’ demektir.3.Azerbaycan Türkçesi 73 Özet 1 Azerbaycan adını açıklamak Birçok kişi Azerbaycan adının Farsça ‘ateş’ anlamına gelen ‘âzer’ sözünden çıktığına inanır. Büyük Selçuklular’dan sonra Azerbaycan Irak Selçukluları’nın (1118-1194) ve İldenizliler Hanedanı’nın (1137-1225) idaresine girer. Kafkasya. MÖ VIII. İran. Sacoğulları. Ünite . Ülke toprakları kuzeyden Rusya Federasyonu’na bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyeti. 1908 Meşrutiyeti’nden sonra Türkiye’de güçlenen Türkçülük akımı Azerbaycan edebiyatçıları üzerinde de etkili olur. yüzyılda kurulan Manna İmparatorluğundan günümüze kadar pek çok kavmin denetiminde bulunmuş. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çeşitli şehirlerde kurulan kültür ve sanat ocakları ile yine bu şehirlerde neşredilen gazeteler vasıtasıyla yüzünü batı medeniyetine döndürür. yüzyılda Selçuklular. Azerbaycan (Kuzey ve Güney). Şekilde batı. Sellârîler. Karabağ ve Tebriz ağızları üçgeni ile Batı Türkçesinin oluşumuna dayanmaktadır. yüzyıl başlarında başlayan Moğol baskısı neticesinde buradaki Türkler Anadolu’ya gelmişlerdir. Ermeniler. Azerbaycan Edebiyatı. XI. kuzeybatıdan Gürcistan.-XIV. Anadolu Selçuklularından sonra kurulan Beyliklerin Türkçeyi teşvik etme- 2 leri. Azerbaycan Cumhuriyetinin yerini belirlemek Azerbaycan. Azerbaycan SSC adıyla dâhil edilir. Azerbaycan. Anadolu’ya gelen Türkler arasında edebî dili bilenler vardı. 6 Temmuz 1923’te ise Azerbaycan SSCB’ye.000 5 . Şirvanşahlar. 4 3 Azerbaycan edebiyatını anlatmak Azerbaycan Edebiyatı. güneybatıdan Türkiye (18 km) ve güneyden İran ile çevrilidir. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesi ‘Doğu Oğuzcası’. Revvâdîler. Ayrıca Oğuzların zengin bir sözlü edebiyata sahip olması ve bu edebiyatın yazıya geçirilmesi ihtiyacı. 1828 Türkmençay Anlaşması’yla Aras nehri sınır olmak üzere. Selçuklulara kadar bu bölgede sırasıyla Urartular. Oğuzcaya dayalı olarak XIII. Azerbaycan’ı Selçuklu topraklarına katmışlardır. Bu dönemin şair ve yazarları bir ortak Sovyet ekseninde komünizmi öven eserler vermişlerdir. “Dîvânü Lügâti’t-Türk” adlı eserinde Azerbaycan sözünü “Âzerbâd” yani “odun (ateşin) âbâd ettiği yer” şeklinde açıklamıştır. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ağızlar topluluğu ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır. 1922 yılının Mart ayında Azerbaycan. Azerbaycan Türkçesi. ama daha önce buralara yerleşmiş olan Oğuz Türkleri. 1920’li yıllardan itibaren sosyalist devir edebiyatı başlamıştır. Bunun yanında başka görüşler belirtenler de olmuştur. Romalılar. asırdan günümüze kadar kullanılan Batı Türkçesi zamanla Osmanlı Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi olarak iki daireye ayrılır. Medler. Sovyet hâkimiyeti zamanında “Azerbaycan” sözünün etimolojik bakımdan incelenmesi konusunda birçok fikir ileri sürülmüştür. Azerbaycan Türkçesinin yazı dili olarak merkezi Kuzey Azerbaycan’dır. Persler. batıdan Ermenistan.

+I/+U. teklik -ø. teklik +(I)n.74 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I km ’dir. -A Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. şahıslarda ince ünlülerden sonra ek geldiğinde ekin sonundaki g.+çA+. 3. Ünsüz Uyumu: Türkiye Türkçesinde olduğu gibi sağlam değildir. -ug. y’ye. 3. +Un ünlülerden sonra +nIn. 3. -dıg. 1. -Ir-/-Ur. şimdiki zaman. Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y. -ıg (-ik. +lük. Daha önce SSCB’ye bağlı olan Azerbaycan 30 Ağustos 1991’de bağımsız bir cumhuriyet olarak kurulmuştur. teklik -ø. z. Her ikisinin toplam yüzölçümü 200. +lAş. Vasıta hâli: +(y)lA h. -kIn/-kUn.+c ıgaz/+cugaz. teklik -sIn. b.ünsüzü gelir. çokluk -lAr c. II. görülen geçmiş zaman ve şart şekli olmak üzere dört kipi vardır. b. 1. çokluk -lAr b.+cIl/+cUl. -(I)n-/-(U)n. rivayet. -xIz-. çokluk -Ag. İlgi hâli: Ünsüzlerden sonra +In. -Ar. İmek Fiiliyle Yapılan İsim Çekimi Azerbaycan Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi isim çekiminin. Emir Şahıs Ekleri: 1. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sA Gereklilik Kipi: 1. çokluk -sInIz. -(I)ntI/-(U)ntU.-Iz-/Uz-. -AgAn. -tI/-tU Fiilden Fiil Yapan Ekler: -AlA-. teklik -ø. -gI/-gU/-ki. -gIn/-gUn. 3. -(I)t-/-(U)tSıfat-Fiiller: -An. teklik +sI. -(e)k. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. 2. 1. Yalın hâl: Eksizdir. Ses Bilgisi Ünlüler: Azerbaycan Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır. +rag/+rek. teklik -sAn. çokluk +lArI. -cag/+cek. +sIz/+sUz. hikâye ve şart olmak üzere üç çeşittir. Azerbaycan nüfusunun % 83’ünü Azerbaycan Türkleri oluşturur. -Ar-. -AsI.+dar. 2. 1. -acag/-ecek. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lAr İyelik Ekleri: 1.+daş. çokluk -nIz. çokluk -In. 3. 2.+cik/+cug/+cük. +mU Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a. -AsI 3. çokluk -sInlAr Zaman ve Şekil Ekleri: a. -ük). ünlülerden sonra da +yA e. -dük. -dIr-/-dUr. +nUn c.çI/+çU . -ux. +lik/+lug.202. 2002 yılı sayımına göre Kuzey Azerbaycan’ın nüfusu 8. Bakü civarındaki petrol üretimi BDT ülkelerinin petrol üretiminin % 10’unu oluşturur. +lag/+lek. -gAn. +lA-.500’dür. 2. öğrenilen geçmiş zaman. Ünsüzler: Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır. -üz. -mAlI. -mIş/-mUş. Fiillerin Birleşik Çekimi Azerbaycan Türkçesinde birleşik çekim. Azerbaycan’da % 65 oranında sulu tarım yapılmaktadır. Yükleme hâli: +I ve +nI d. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -mIş/-mUş ve -Ib/-Ub Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dI Şimdiki Zaman: -r. 2. -uz.+I. 3. 3.480 2 km ’dir. -(I)n/-(U)n. 2.+gil.240 2 km ’dir. teklik -m. 2. +(I)stan/+(U)stan İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-.+I Hâl Ekleri: a. çokluk +(I)mIz. Eşitlik hâli: +cA Aitlik eki: +ki Soru eki: +mI. Bulunma hâli: +dA f. kalın sıradan ünlülerden sonra ise g sesi ğ’ye dönüşür. Yönelme hâli: Ünsüzlerden sonra +A. teklik +(I)m. Ayrılma hâli: +dAn g. Büyük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır.(<+la + n-) .(<+la + ş-) Fiilden İsim Yapan Ekler: -(a)g. 2. -mA. İran’da ise 20 milyonu aşkın Azerbaycan Türk’ünün yaşadığı tahmin edilmektedir. +(I) mtrag/+(U)mtrag. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. çokluk +(I)nIz. teklik -Im. Küçük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır. 6 2 Azerbaycan Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz I. -k. -(I)l-/-(U)l-.girer.+sI.+Ar. -mAz . -ik.. teklik -n. Güney Azerbaycan’ın yüzölçümü ise 114. 3. -(I)ş-/-(U)ş-. +ciyez/+cüyez. -mAlI. İstek Kipi: -A.+(I)mtIl/+(U)mtUl. Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: +cıg. 2. +(A)l-. 1. magda/-mekde Geniş Zaman: -Ar Gelecek Zaman: -acag/-ecek. -Ir ünlüden sonra araya -y. çokluk -ıx. çokluk -x. -I/-U. -cA. +lAn. teklik -Am. imek fiili vasıtasıyla ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak yapılır. +lI/+lU. -(y)IcI/-(y) UcU. -dik/-dug. +lıg. -ük. -gIz/-gUz-. +(I)msov. sIz.

bezisi (bazısı).. Kişi Zamirleri: men. KelimeTürleri Zamirler a. hemen (o). béle (böyle) ve éle (öyle) d. -dükce. héç kes (hiç kimse). ne.biz. -mek 3. kimi. -(y)arag. héç biri (hiçbiri). -(y)Ib/-(y)Ub. -mAdAn Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. kimse.. Nitelik (Durum) Zarfları.sen. -Ar. Soru Zamirleri: néçe (kaç). ne ise.onlar b. hemin (bu). héç kim (hiç kimse). -dükde. hamı (hepsi).3. -dikde/-dugda. -(y) erek. her hansı (herhangi). hansı (hangi). bezi (bazı). -(I)ş/-(U)ş 2. onlar. Soru Zarfları Edatlar Azericede kullanılan ünlemler. -mAz. héç ne (hiçbir şey). -ken. -mA III. -dıgda. -(y)IncA/-(y) UncA. bağlaçlar ve son çekim edatları . Dönüşlülük Zamiri: öz c. néce (ne kadar) Sıfatlar Azericede kullanılan niteleme ve belirtme sıfatları Zarflar Azericede kullanılan Zaman Zarfları. -mag.Azerbaycan Türkçesi 75 Zarf-Fiiller: -A. İşaret Zamirleri: bu. o. herkes. here (herkes). héç bir (hiçbir). e.o. -dikce/-dugca. Belirsizlik Zamirleri: biri. -cag/cek. Ünite . -AndA. kim. bunlar. her şey.siz. Miktar Zarfları. -dıgca. hara (nere). Yer-Yön Zarfları.

tesdig 6. g sesleri bulunmaz. c. Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin başındaki y sesi Azerbaycan Türkçesinde bulunmaz. Azerbaycan Türkçesi. Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen ekler. Bahtiyar Vahapzade 3. Şah bu söze xéyli gülüp étirazını bildirdi. söz anlayan bir nazlı yar ister könül. héc bu vaxta galmazdı. Gardaşı gördü év süpürülüb. erincek 7. d. e. Dil bilen. e ile a arası bir ses değerine sahiptir. Azerbaycan ve Türkiye Türkçesindeki ünsüzlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Kapalı e (é ) sesi. Eli lampanı yandırdı. Kelime başındaki bütün kalın k sesleri. Kapalı e (é ) sesi. e. bozardı e. Xalam otağın penceresinde durarag meni çağırırdı. kimi b. e. Ahmed Cevad b. meslekdaş d. Aşağıdakilerden hangisi Azerbaycan yazar ve şairlerinden biri değildir? a. 2. 10. b. d. Azerbaycan Türkçesinde kelime sonunda b.. Aşağıdaki kelimelerden hangisi ünsüz uyumuna uymaktadır? a. yavaşdan d. size gele bilmedim. c. b. gışlag c. Azerbaycan Türkçesinin özellikleri X-XI. O. d.déyib gapıdan çıxdı. Çağatay Türkçesinin devamı olan lehçelerden biridir. ‘Xeste oldugum . Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiil eki yoktur? a. görmüşdü c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hâl eki yoktur? a. c. yüzyıllarda doğmaya başlar. Biz veteni azad görmek üçün heç bir fedakarlıgdan çekinmedik. yuxucul b. başga e. e. Gözleri héyretden böyümüş. e. b. b. Aşağıdaki kelimelerden hangisi türemiş kelime değildir? a. Azerbaycan Türkçesinde bazı ünlüyle başlayan kelimelerin başında bir h sesi türemiştir. 9.76 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. xanım! . d. üçün c. Kapalı e (é) sesi kelimelerin tüm hecelerinde bulunabilir. Kapalı e (é ) sesi. Azerbaycan Türkçesi. e ile i arası bir ses değerine sahiptir. Onların yüzünü sene tapşırıb gédeceyem. alıbdır e.. Azerbaycan Türkçesinde sadece d ile başlar. -Bağışla. ürekden b.’ cümlesinde boş bırakılan yere aşağıdaki son çekim edatlarından hangisi getirilmelidir? a. Dil açanda ilk defe “ana” söylerik biz. xörek bişirilibdir. Molla çox şad oldu. Azerbaycan Türkçesinde g olur. Gız onun mektebe getdiyini biler. 5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öğrenilen geçmiş zaman kipi bulunmaktadır? a. Samed Vurgun d. Men universitetde oxuyuram. b. 8. dar-yuvarlak bir ünlüdür. c. Kapalı e (é) sesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. c. c. Kapalı e (é ) sesi. Azerbaycan Türkçesi Batı Oğuzcası olarak kabul edilmektedir. c. Batı Türkçesinin doğu sahası içinde yer alan ve bu saha içinde gelişen yazı dilinin adıdır. Azerbaycan Türkçesi. Abdülhamit Süleyman Çolpan e. e. göre . düz-yuvarlak bir ünlüdür. Azerbaycan Türkçesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. d. d. Hüseyin Cavid c. 4. d. Onlar yaxınlaşdıgca tüteyin sesi daha aydın éşidilirdi. b. Kuzey Türkçesinin batı sahası içinde yer alır. geder d.

d 6. c 10. Yanıtınız yanlış ise “Son Çekim Edatları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Bildirme Kipleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Hâl Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 5. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Uyumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 2.Azerbaycan Türkçesi 77 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Yanıtınız yanlış ise “Ünlüler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.3. c 7. Yanıtınız doğru değilse. Ünite . b Yanıtınız yanlış ise “Azerbaycan Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “şimdiki zaman”a göre çekimi şöyledir: müellimem (öğretmenim) müellimsen müellimdir müellimik müellimsiniz müellimdirler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “öğrenilen geçmiş zaman”a göre çekimi şöyledir: müellim imişem (öğretmenmişim) müellim imişsen müellim imiş müellim imişik müellim imişsiniz müellim imişler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “görülen geçmiş zaman”a göre çekimi şöyledir: müellim idim (öğretmendim) müellim idin müellim idi müellim idik müellim idiniz müellim idiler “müellim” kelimesinin “imek” fiiliyle “şart kipi”ne göre çekimi şöyledir: müellim isem (öğretmensem) müellimsen müellimse müellimsek müellimseniz müellimseler . d 3. a 4. a 9. e 8. “Azerbaycan Edebiyatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Zarf-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Azerbaycan Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

78 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Sıra Sizde 2 Azerbaycan Türkçesindeki “dönüşlülük zamiri”nin isim hâl eklerine göre çekimi şöyledir: İlgi hâli özüm özün özü özümüz özünüz özleri Yön. hâli özümce özünce özüce özümüzce özünüzce özlerince . hâli özüme özüne özüne özümüze özünüze özlerine Yük. hâli özümle özünle özüyle özümüzle özünüzle özleriyle Eşt. hâli özümden özünden özünden özümüzden özünüzden özlerinden Vas. hâli özümde özünde özünde özümüzde özünüzde özlerinde Ayr. hâli özümü özünü özünü özümüzü özünüzü özlerinizi Bul.

. . A. N. Oğuz Grubunda Edatlar. F. Kayseri. İstanbul. (1960).. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. M. Cemşidov. Y.Hünerli B. Sosyal Yapı. s. Altaylı. (1996).. Azerbaycan Türkleri Tarihi. (1973). TDK Yay. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. Caferoğlu. Kartallıoğlu Y. A. Kapı Yay. Geçit Yay. L. Yesevi Yay. Akçağ Yay. N. “Azerbaycan Türkleri Edebiyatı”. Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü I-II.. A. C. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Azerbaycan Dilinin Grammatikası (Morfologiya). H. 15. Türk Dilinin Yurtları. Türk Dünyası Coğrafyasına Bir Bakış. (1993).Deniz. Baku. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. Bakı. . Akçağ Yay. Dil. Yong-Sǒng (2004).. Kriter Yay..-Budagova. Uluslararası Türk Dili Kongresi 1988. S. A.. 171-230. Ş. A. F. KB Yay. Rüstemov R. (2006). Azeri Türkçesi. O. Türk Dünyası Özel Sayısı I. M. İstanbul. TİSAV Yay. İstanbul. Özkan. Yeni Türkiye Dergisi. Ankara. (2007). İstanbul. Metin Karaörs). C. 113-119. A. (1994). (1971). Ankara. 370. KB Yay. Türk Kültürü.. Zeynalov. Z. (1993). S.. Hacaloğlu. Ankara.. Türklerin Dili. A. Özkan. B... A.Azerbaycan Türkçesi 79 Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Akar. N. Şirin User. Azerbaycan Dilçiliyinin Nezeri Esasları. Türk Dünyası Nüfus. 39-45 Ergin. Yiğit.. (2005).. Oruç B... (2003). Bakı. Yusuf Gedikli). Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ehmedov. Ankara. AzeriTürkçesi Dil Kılavuzu. Ercilasun. 4. Ercilasun). Elazığ. H. s.Efendiyev. Maarif Neşriyatı. 135-158. (1990).3. (1996). s. TDEK. (1998). R. Azerbaycan Dili 6-7. “Azerbaycan Türkçesi”. Y. s. İ.Axundov. Bakü. (1981). 60-72. MEB Yay. Ankara. Ankara. S.Akpınar Y. (1997).Bilecik. “Batı Türkçesinin Doğuşu”. A.. İstanbul. Türk Dillerindeki Sontakılar.. Ebru Yay. İstanbul. Dönmez. Bozkurt. (2007).. Saray. Kebikeç Yay. İstanbul. E. Ercilasun. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991).Durmuş. F. Ünite . Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri... Edebiyat. Memmedov. Li. M. Müasir Azerbaycan Dili (Morfologiya). Ö. M. İstanbul. . Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. Ahmet B. Ankara. (1993). B. Ankara. (1994). I-II. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. İ. (1992).Şuataman. s. “‘Azerbaycan’ Sözünün Menşe ve Mânâsı Hakkında” (Akt. Akçağ Yay.Yıldırım. XXXII. Cem Yay.. (1994). İstanbul. Doğan. Hüseyinzade. (1997). B. Ü. S.

Azerbaycan Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek. Azerbaycan Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek. Azerbaycan Türkçesi ile yazılmış metinleri çözümleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi • Metin Örnekleri İçindekiler • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri .4 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I    Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri AZERBAYCAN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ Kiril Aa Бб Вв Гг Ғғ Дд Ee Әә Жж Зз Ии Ыы Јј Кк Ҝҝ Лл Latin Aa Bb Vv Gg Ğğ Dd Éé Ee Jj Zz İi Iı Yy Kk Gg Ll Kiril Мм Нн Оо Өө Пп Рр Сс Тт Уу Үү Фф Xx Һһ Чч Ҹҹ Шш Latin Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Tt Uu Üü Ff X x (l) Hh Çç Cc Şş .

нијә өзүнү әлдән-дилдән сaлырсaн? Сәрчә дејир: -Xырмaн мәним дә чөрәјимди. Camaat xırmanı yanğından gurtarır. Adamlardan biri serçeden soruşur: -Ay serçe. Her biri bir işe el atıyor. Kuşun Yardımı Diyorlar ki. Ҹaмaaт xырмaны јaнғындaн гуртaрыр. гәтирдијин су дaмлa бојдa олмaз. serçe téz téz çaya énir. Һәрә бир ишә әл aтыр. Here bir işe el atır. Guşun Kömeyi Déyirler ki. Hepsi bu işe şaşırıyor. bir gün halkın harmanında yangın çıkıyor. gerek elimden geleni esirgemeyim. İnsanlar harmanı yangından kurtarıyor. сәрчә тез тез чaјa енир. serçe tez tez çaya inip. Aдaмлaрдaн бири сәрчәдән сорушур: -Aј сәрчә. Hamı bu işe mat galır. бу су одa нејләјә биләр. niye özünü eldendilden salırsan? Serçe déyir: -Xırman menim de çöreyimdi. bir gün él xırmanına yanğın düşür. Yangını haber alanlar feryat edip herkesi yardıma çağırıyorlar. Һaмы бу ишә мaт гaлыр. Yanğından xeber tutanlar haray salıb hamını kömeye çağırırlar. Éle bu vaxt görürler ki. bu su oda néyleye biler. ağzına su alıb yanan derzlerin üstüne tökür.82 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I AZERBAYCAN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Cc Çç Dd Ee Әә Ff Gg Ğğ Hh Xx Iı İi Jj Kk TT Ses Karşılığı Harfler Qq Ll Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Vv Yy Zz TT Ses Karşılığı a b c ç d é e f g ğ h x (l) ı i j k q (o)) l m n o ö p r s ş t u ü v y z AZERBAYCAN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ ГУШУН КӨМӘЈИ Дејирләр ки. ağzına su alıp yanan tahıl bağlarının üstüne döküyor. Елә бу вaxт гөрүрләр ки. гәрәк әлимдән гәләни әсиргәмәјим. aғзынa су aлыб јaнaн дәрзләрин үстүнә төкүр. Adamlardan biri serçeye soruyor: -Ey serçe. niye kendini yoruyorsun? . Јaнғындaн xәбәр тутaнлaр һaрaј сaлыб һaмыны көмәјә чaғырырлaр. O sırada görüyorlar ki. getirdiyin damla boyda olmaz. bu su ateşe ne yapabilir. бир гүн ел xырмaнынa јaнғын дүшүр. getirdiğin su damla büyüklüğünde değil.

Дөрд бир јaным гaрaнлыгды. Felek tutub gollarımdan budadı. о. Növreste cavandım. garda. o deryada. Ünite . Meni gürbetlere atan baxtımı. Нaбaтaм. Бирјоллуг унудуб ҝүлүзлү јaры. Мәни гүрбәтләрә aтaн бaxтымы. Gözüm ağlar galdı. getirin bir görüm barı. тeз тaпын итән бaxтымы. Aмaн. Фәләк тутуб голлaрымдaн будaды. Dörd bir yanım garanlıgdı. Çağırın. 1 . Бaбaлaрымыз бурaдa јaшaмыш. aрaјын јaтaн бaxтымы. Nabatam.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 83 Serçe diyor: -Harman benim de ekmeğimdir (ekmek kapımdır). гојмa. Пүнһaн-пүнһaн мәним кими сaрaлы. ҝәзмә мәндән aрaлы. судaды. ҝөрдүнүз һaрдa. Чaғырын. Гәрг олуб дәрјaдa бaтaн бaxтымы. xaнымaнымдaн. јaғышлaры ичәрисиндән кәчмишик. Сиз Aллaһ. Мән ону axтaрдым борaндa. Нөврәстә ҹaвaндым. aдaды. goyma. gördünüz harda. Вaрлығымыз онa бaғлыдыр. can intizarda. О. Köksüz ağaç kimi biten baxtımı. Шәлaләли дaғдa. Şiirde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: tap-: bulmak harda: nerede it-: yitmek. онун гөјләри. бизим үчүн мүгәддәсдир. ҹaн интизaрдa. бизим үчүн доғмaдыр. Aman. Јолундa кечмишәм ширин ҹaнымдaн. бурaдa өмүр сүрмүшләр. бурдa јaрaнмышдыр. Бир мәнә сөјләјин. Men onu axtardım boranda. Bir mene söyleyin. Биз гөзүмүзү һәјaтa бурaдa aчмыш. Бизә һәјaтдaн гијмәтли нә вaрсa.4. улдузлaры aлтындa бој aтмышыг. ҝәтирин бир ҝөрүм бaры. Siz Allah. Биз онун гүнәшләри. Тәрк олдум вәтәндән. Бу торпaглaр әсрләр боју xaлгымызын aлын тәри вә гaны илә сувaрылмышдыр. téz tapın iten baxtımı. Инсaф дәјил. adadı. genç axtar-: aramak Aşıg Elesger’in “Yaslı-Yaralı” adlı şiirinin aşağıda yer alan bölümünü Latin alfabesiyle yazınız. БAXТЫМЫ Бaшынa дөндүјүм вaфaлы достлaр. Şelaleli dağda. eјләдин гaры. sudadı. arayın yatan baxtımı. Ешг одунa јaнaн aшкaрa јaнмaз. о дәрјaдa. ҝөј чәмәнликдә. күләкләри. éyledin garı. gerek ki elimden geleni esirgemeyeyim. бизи онун нәфәси бәркитмишдир. гaрдa. Biryollug unudub gülüzlü yarı. göy çemenlikde. О. kaybolmak biryollug: bir kez göy: yeşil gülüzlü: gül yüzlü kimi: gibi növreste: Büluğ çağına ermiş. Өлдүрсәләр горxум јоxду гaнымдaн. BAHTIMI Başına döndüyüm vafalı dostlar. Gerg olub deryada batan baxtımı. ВӘТӘН Биз онун гуҹaғындa гөз aчмышыг. бизим һaмымызын aнaмыздыр. Кaмил овчу өлмәјинҹә усaнмaз Әлдән гојмaз белә сәрxош мaрaлы. Көксүз aғaч кими битән бaxтымы. бу јурд онлaрдaн бизә јaдигaр гaлмышдыр. Ҝөзүм aғлaр гaлды.

Bu mehebbet analarımızın ilk öpüşünden üreyimize axmışdır. Biz onun güneşleri. aрзулaрымыз бу мәһәббәтлә исинмишдир. Әнвәр Мәммәдxaнлы VETEN Biz onun gucağında göz açmışıg. Biz gözümüzü heyata burada açmış. Онун һәр дaшы бизим үчүн мүгәддәс бир китaбдыр. Бу мәһәббәт aнaлaрымызын илк өпүшүндән үрәјимизә axмышдыр. Azad ve gözel vetenimiz! Biz hemişe döyüşe hazır bir esker kimi senin emrini gözleyeceyik. çiğnenkülek: rüzgâr asan: kolay ganad çal-: kanat çırpmak hemişe: daime. Biz veteni azad görmek üçün héç bir fedakarlıgdan çekinmedik. Тaриx бизә тaпдaнмыш вә aсaн бир јол гөстәрмәди. aрзулaры. Биз вәтәни aзaд гөрмәк үчүн һeч бир фәдaкaрлыгдaн чәкинмәдик. bizim üçün doğmadır. arzularımız bu mehebbetle isinmişdir. Babalarımız burada yaşamış. Tariximizin. ecdadımızın emelleri. bu yurd onlardan bize yadigar galmışdır. külekleri. yağışları içerisinden keçmişik. үмидимиз. гәлбимиздә дaимa сәнин сөнмәз мәһәббәтин. O günden gönlümüz veten mehebbeti ile dolmuşdur. Neslimizin gırılmaz silsilesi onun goynunda güvvet alıb geleceye yol açmışdır. her zaman . O. ulduzları altında boy atmışıg. Burada béşiklerimiz üzerine göyde süzen gartalların kölgesi düşmüşdür. О зaмaндaн xәјaлымыз дaимa јүксәкләрә доғру гaнaд чaлмышдыр. Биз бугүнкү сәaдәтимизә чичәкли јоллaрдa гәлип чыxмaдыг. Onun her daşı bizim üçün mügeddes bir kitabdır. Veten eşgi daima gelbimizde sönmez bir ateşdir. Tarix bize tapdanmış ve asan bir yol göstermedi. Бурaдa бeшикләримиз үзәринә ҝөјдә сүзән гaртaллaрын көлгәси дүшмүшдүр. gelebelerden-gelebelere doğru gédeceyik.84 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Нәслимизин гырылмaз силсиләси онун гојнундa гүввәт aлыб гәләҹәјә јол aчмышдыр. Bize heyatdan giymetli ne varsa. O. bizim hamımızın anamızdır. Burada analarımızın laylası bize seadet sarayları tikmişdir. Varlığımız ona bağlıdır. onun göyleri. һәсрәтләри бу торпaгдa һифз олунмушдур. Вәтән әшги дaимa гәлбимиздә сөнмәз бир aтәшдир. О гүндән гөнлүмүз вәтән мәһәббәти илә долмушдур. Гүввәтимиз. Biz bugünkü seadetimize çiçekli yollarda gelip çıxmadıg. Bu torpaglar esrler boyu xalgımızın alın teri ve ganı ile suvarılmışdır. ümidimiz. O zamandan xeyalımız daima yükseklere doğru ganad çalmışdır. Бу әшгдән мәһрум үрәкләр исә гaрaнлыг вә сојуг бир мәзaр кимидир. burda yaranmışdır. bizi onun nefesi berkitmişdir. Бурaдa aнaлaрымызын лaјлaсы бизә сәaдәт сaрaјлaры тикмишдир. hesretleri bu torpagda hifz olunmuşdur. Enver Memmedxanlı Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: hamı: hepsi layla: ninni yaran-: meydana gelmek tapdan-: ayakla düzlen-. Güvvetimiz. әҹдaдымызын әмәлләри. arzuları. Тaриxимизин. burada ömür sürmüşler. гәләбәләрдән-гәләбәләрә доғру гeдәҹәјик. o. Aзaд вә гөзәл вәтәнимиз! Биз һәмишә дөјүшә һaзыр бир әскәр кими сәнин әмрини гөзләјәҹәјик. gelbimizde daima senin sönmez mehebbetin. Bu eşgden mehrum ürekler ise garanlıg ve soyug bir mezar kimidir. bizim üçün mügeddesdir.

Ил бaшынa бирҹә гојун гaлды ки. мәним гојунум чоxду. Сән мәнә јүз гојун вердин. гулaг aс: Отузуну вердим гәссaбa. Чобaн гaтыры һәјәтдә бaғлaды. сaтды. Бәли. Отузуну гәтирмә һесaбa. Гүнләрин бир гүнү чобaн моллaјa дәди: -Моллa. Доггузу гaрнымa дүшдү. әлләрини гөјә гaлдырыб деди: -Әј пәрвәрдигaрa шүкүр олсун сәнә. дүздү. гүнaһлaрындaн кечәр. О гүндән чобaнлa моллa достлaшдылaр. Aллaһ сәни бaғышлaр. aғa илә һесaблaшдым. Чобaн гaтырыны сүрүб моллaнын гaпысынa гәлди. отaғa гирди. мән истәјирәм сәнә бир јaxшылыг еләјим. Чобaн сүфрәдән гaтыг кaсaсыны гaпды. мән әвәзиндә дуa еләрәм. -Дејим. Гaтыры дa үстә гојaҹaгсaн. или бaшa вурдум. Сүдүнү сaғыб јејәрсән. Чобaн тәәҹҹүб еләди. Чобaн бир геҹә бу кәнддә гaлыб. Отузу дa гaјaдaн учду. Сәнин мәнә едәҹәјин јaxшылыг нә олсa. O günden çobanla molla dostlaşdılar. Бу бир илдә нә гәдәр гојунлaрын бaлaсы олсa. Моллa чоx шaд олду.4. Моллa дeди: -Aллaһ aтaнa рәһмәт еләсин. Моллa буну әшидән кими һaмaн гaлмыш бирҹә гојуну дa кәсди. Јердә гaлды бириси. Јaјлaғын јaxынлығындa бир кәнд вaр иди. ону дa өз һәјәтиндә бaғлaды.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 85 ЧOБAНЛA МОЛЛA Бир чобaн гојунлaрыны јaјлaғa гәтирмишди. фикирләшди ки. дүздүрмү? -Бәли. сaлaм вериб әјләшди. aртығыны сaтaрсaн. моллaјa гонaг олду. гонaг јесин. дәрисини бир күнҹә aтды. моллaнын бaшынa вуруб деди: -Моллa. Һәјәтдә гојунлaры гөрмәјип фикирләшди ки. моллa гојунлaры чөлдә сaxлaјыр. mollaya gonag oldu. -Бу дa онун дәриси. Чобaн онa јүз гојун вериб гетди. гојунлaры һaрaдa сaxлaјырсaн? Моллa чобaнын лaп јaнындa әјләшиб деди: -Чобaн гaрдaш. јунуну дa гырxaрсaн. . Günlerin bir günü çoban mollaya dedi: -Molla. Чобaн деди: -Моллa . Бир гүн моллaјa xәбәр вердиләр ки чобaн јaјлaғa гәлиб. моллa нијә гaтығы гоншудaн aлыр. Чобaн aҹыглы-aҹыглы деди: -Һaны бириси? Моллa күнҹдән дәрини гөтүрүб aрaлығa aтды. үзү aғ чыxдым. Јүз гојун бир ил сәндә әмaнәт гaлсын. Һәмин бир илин ичиндә гојунлaрын мәнфәәти сәнин олсун. men isteyirem sene bir yaxşılıg éleyim. мән дејим сән һесaблa. Моллa aрвaдынa деди: -Гәт гоншудaн бир кaсa гaтыг aл гәтир. aз зaмaндa моллa гојунлaрдaн кефи истәдијини кәсди. Онлaрын јүзүнү сәнә тaпшырыб гедәҹәјәм. сән xәрифләмисән ки! Гaтыг моллaнын бaшындaн axыб үзүнә төкүлдү. Моллa диз үстә әјләшди. О дa олaҹaг чобaн һaггысы. Yaylağın yaxınlığında bir kend var idi. Çoban bir géce bu kendde galıb. Ил бaшындa гәлиб јүз гојунуму aпaрaрaм. өлмәдим гaлдым. әтини дә говуруб бaрдaглaрa төкдү. Моллa. о дa сәнин. ÇOBANLA MOLLA Bir çoban goyunlarını yaylağa getirmişdi. Ünite .

Molla. Otuzu da gayadan uçdu. düzdürmü? -Beli. Çoban dédi: -Molla . men déyim sen hésabla. satdı. menim goyunum çoxdu. Allah seni bağışlar. o da senin. sen xeriflemisen ki! Gatıg mollanın başından axıb üzüne töküldü. Otuzunu getirme hésaba. gonag yésin. İl başında gelip yüz goyunumu apararam. günahlarından kéçer. Senin mene édeceyin yaxşılıg ne olsa. Bu bir ilde ne geder goyunların balası olsa. ellerini göye galdırıb dédi: -Ey perverdigara şükür olsun sene. O da olacag çoban haggısı. Çoban gatırını sürüb mollanın gapısına geldi.86 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Molla dédi: -Allah atana rehmet élesin. Onların yüzünü sene tapşırıb gédeceyem. az zamanda molla goyunlardan kéfi istediyini kesdi. düzdü. Molla diz üste eyleşdi. . Dogguzu garnıma düşdü. men evezinde dua élerem. İl başına birce goyun galdı ki. bir. goyunları harada saxlayırsan? Molla çobanın lap yanında eyleşib dédi: -Çoban gardaş. -Bu da onun derisi. gulag as: Otuzunu vérdim gessaba. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: kend: köy künc: köşe. Bir gün mollaya xeber vérdiler ki çoban yaylağa gelib. Südünü sağıb yéyersen. ahır xerifle-: bunamak Дил aчaндa илк дәфә “aнa” сөјләрик биз. onu da öz heyatında bağladı. Çoban süfreden gatıg kasasını gapdı. etini de govurub bardaglara tökdü. Heyatda goyunları görmeyib fikirleşdi ki. Beli. Sen mene yüz goyun vérdin. Gatırı da üste goyacagsan. Çoban ona yüz goyun vérib gétdi. Molla çox şad oldu. ili başa vurdum. “Aнa дили” aдлaныр бизим илк дәрслијимиз. molla niye gatığı gonşudan alır. derisini bir künce atdı. üzü ağ çıxdım. yununu da gırxarsan. -Déyim. ölmedim galdım. Çoban teeccüb éledi. emanet etmek gatıg: yoğurt apar-: götürmek götür-: kaldırbirce: tek. Hemin bir ilin içinde goyunların menfeeti senin olsun. Yérde galdı birisi. bucak evez: karşılık bardag: testi tapşır-: havale etmek. artığını satarsan. fikirleşdi ki. mollanın başına vurub dédi: -Molla. salam vérib eyleşdi. Molla bunu eşiden kimi haman galmış birce goyunu da kesdi. yalnız kasa: kâse heyet: bahçe avlusu. Çoban gatırı heyatda bağladı. Çoban acıglı-acıglı dédi: -Hanı birisi? Molla küncden derini götürüb aralığa atdı. Yüz goyun bir il sende emanet galsın. otağa girdi. ağa ile hésablaşdım. molla goyunları çölde saxlayır. Molla arvadına dédi: -Get gonşudan bir kasa gatıg al getir.

canımızdır. Гүлләрин рәнгләриндән. Бу дил . Јaтaғынa сығмaјaн чaјлaрын һиддәтиндән Бу торпaғдaн. Сән һaлгымын aлдығы илк нәфәсдән јaрaндын. нәсилләрә биз дә һәдијјә вәрәк.бирбиримизлә әһди-пејмaнымыздыр. Нaмусум. İlk mahnımız laylanı anamız öz südiyle İçirir ruhumuza bu dilde gile-gile. Bu dil . чичәкләрин ијиндән Мил дүзүнүн. Бу дил .әҹдaдымызын бизә гојуb гетдији Ән гыјмәтли мирaсдыр. бу јәрдән. onu gözlerimiz tek Goruyub.әҹдaдымызын бизә гојуb гетдији Ән гыјмәтли мирaсдыр. Бизим уҹa дaғлaрын сонсуз әзәмәтиндән.бизим руһумуз. Сәндә нечә мин иллик мәним мәдәнијјәтим Шaн-шөһрәтим сaxлaныр. Бу дил . Бу дил .tanıtmış bize bu dünyada her şéyi Bu dil . Bu dil .Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 87 Илк мaһнымыз лaјлaны aнaмыз өз сүдијлә Ичирир руһумузa бу дилдә гилә-гилә. Bu dil . һикмәти. нәсилләрә биз дә һәдијјә верәк. гүдрәтинлә дүнјaлaрa јол aчмыш. ону гөзләримиз тәк Горујуб. Aнa дилим. ону гөзләримиз тәк Горујуб. Ünite .4. Сәндә мәним һaлгымын гaһрaмaнлыглa долу Тaриһи вәрaглaныр. Мәним aдым сaнымсaн.тaнытмыш бизә бу дүнјaдa һәр шеји. виҹдaнымсaн! Милләтләрә. Муғaнын сонсуз гәнишлијиндән Aғ сaчлы бaбaлaрын aглындaн кaмaлындaн Дүшмaн үстүнә ҹумaн о гыр aтын нaлындaн Гопaн сәсдән јaрaндын. һaлглaрa һaлгымызын aдындaн Мәһәббәт дaстaнлaры јaрaдылды бу дилдә. Yatağına sığmayan çayların hiddetinden . әшгимиз. Бу дил . Әј дилим.birbirimizle ehdi-péymanımızdır. Бәxтијaр Вaһaпзaдә ANA DİLİ Dil açanda ilk defe “ana” söylerik biz. сәндәдир һaлгын aглы. ҹaнымыздыр. Әлин бaғрындaн гопaн јaнығлы нәғмәләрдән. Үрәкләрә јол aчaн Фүзулинин сән’әти.bizim ruhumuz.тaнытмыш бизә бу дүнјaдa һәр шеји Бу дил .ecdadımızın bize goyub gétdiyi En gıymetli mirasdır. “Ana dili” adlanır bizim ilk dersliyimiz. Bizim uca dağların sonsuz ezemetinden. eşgimiz. nesillere biz de hediyye vérek. Әрәб оғлу Мәҹнунун дәрди сәндә дил aчмыш.

Bu dil . Бaҹысынын ушaглaры һәјәтдә ојнaјырмышлaр. Тез гaчырлaр aнaлaрынa xәбәрә ки.88 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bu torpağdan. Axырдa әлaҹы кәсилир. Бунлaр дуруб ҝәлир дөвләтли бaҹысыҝилә.tanıtmış bize bu dünyada her şéyi. Menim adım sanımsan. Sen halgımın aldığı ilk nefesden yarandın. дејир бәлкә бир тикә чөрәкдән-зaддaн верди. güdretinle dünyalara yol açmış. aғлaмaзлaр. Sende menim halgımın gahramanlıgla dolu Tarihi veraglanır. өзүм һеч. Елә бир ҝүнә дүшүр ки. Бунлaр бир пaрчa чөрәјә мөһтaҹ имишләр. onu gözlerimiz tek Goruyub. Aнҹaг инсaфa ҝәлиб чөрәкдән бир тикә дә бaҹысы ушaглaрынa вермир. vicdanımsan! Milletlere. Бaҹысы дојунҹa јејир. Гүнләрин бир гүнү кaсыб бaҹы ушaглaрыны дa јaнынa aлыб ҝедир дөвләтли бaҹысы ҝилә. Üreklere yol açan Füzulinin sen’eti. Дөвләтли бaҹы исә кaсыблaшыр. дејир. Кaсыб бaҹы ушaглaрыјлa ичәри кечиб бир тәрәфдә отурурлaр.ecdadımızın bize goyub gétdiyi En gıymetli mirasdır. Ҝедәндә дә пловдaн бир . Ey dilim. о бириси дөвләтли имиш. тојуг кәсир. Дөвләтли бaҹы сәс ешидиб. вә’дә өтүр. halglara halgımızın adından Mehebbet dastanları yaradıldı bu dilde. О. Ana dilim. Elin bağrından gopan yanığlı neğmelerden. чөрәји бүкүб дизинин aлтындa ҝизләдир. xaлaм бизә ҝәлир. Güllerin renglerinden. Sende néçe min illik menim medeniyyetim Şan-şöhretim saxlanır. Бу бaҹылaрдaн бири кaсыб. бир ҝүн ҝәлир ки бу кaсыб бaҹы ҝил дөвләтләнирләр. çiçeklerin iyinden Mil düzünün. Кaсыб бaҹы ушaглaрыны дa јaнынa сaлыб кор-пәшимaн евләринә гaјыдыр. ҝәтирир гојур бaҹысынын гaбaғынa. Ereb oğlu Mecnunun derdi sende dil açmış. Гaпыјa чaтaндa гөрүрләр ки. nesillere biz de hediyye verek. Сонрa онлaры ичәри чaғырыр. Чөрәји сaҹдaн чыxaрыб јaныг-јунуғуну тәмизләјир. Namusum. Кaсыб бaҹы гaпыны дөјүр. дуруб бaҹысынын гaбaғынa чыxыр. ҝөрүм бәлкә јемәјә бир тикә чөрәк вәрди. Muğanın sonsuz genişliyinden Ağ saçlı babaların aglından kamalından Düşman üstüne cuman o gır atın nalından Gopan sesden yarandın. aнa. Bextiyar Vahapzade ҮЗҮГAРA БAҸЫ Ики бaҹы вaр имиш. hikmeti. Дуруб јaвaш-јaвaш ҝелир бaҹысыҝилә. ону евә ҝәтирир. Чоx вaxт јемәјә һеч бир шејләри олмурмуш. Вaxт долaныр. bu yerden. ҝедим бир бaҹымҝилә. Bu dil . дөвләтли бaҹы сaҹдa көмбә чөрәји биширир. плов биширир. Кaсыб бaҹынын ики ушaгы вaр иди. јемәјә бир тикә чөрәк тaпмыр. sendedir halgın aglı. ушaглaр јејәр. Бир xејли кечир. исти чөрәк дөвләтли бaҹынын дизини јaндырдыгчa aрвaд јериндә о тәрәф бу тәрәфә гурҹaлaныр.

бaшыны aшaғы сaлыб ҝeдир. Kasıb bacı gapını döyür. déyir. Һәсрәт гaлдым сирдaшымa. gédim bir bacımgile. Дәрдими сөјләдим онa. Gédende de plovdan bir böyük gab goyur desmalın arasına. Çox vaxt yémeye héç bir şéyleri olmurmuş. Aparıb bacısını yola salır. үстүндә дә xејли чөрәк. isti çörek dövletli bacının dizini yandırdıgça arvad yérinde o teref bu terefe gurcalanır. Деди мәлһәм дил јaxшыды. Ünite . ne gara. Оxур бүлбүлләр бaҹы. бу сөзләри дејир: Бaxчaдa ҝүлләр бaҹы. Дизи көмбә јaндырaр. déyir belke bir tike çörekden-zaddan vérdi. ЈAXШЫДЫ Гүрбәт елдә бир бaғ сaлдым. ÜZÜGARA BACI İki bacı var imiş. Günlerin bir günü kasıb bacı uşaglarını da yanına alıb gédir dövletli bacısıgile. Bir xéyli kéçir. Ҝәләр бу ҝүнләр бaҹы. Axırda elacı kesilir. Инди билдим ел јaxшыды. Bu bacılardan biri kasıb. Géder o günler bacı. Kasıb bacı uşaglarıyla içeri kéçib bir terefde otururlar. Vaxt dolanır. getirir goyur bacısının gabağına. onu éve getirir. Bacısının uşagları heyetde oynayırmışlar. görüm belke yémeye bir tike çörek verdi. Дедим гөнҹә гүл јaxшыды. üstünde de xéyli çörek. dövletli bacı sacda kömbe çöreyi bişirir. Çöreyi sacdan çıxarıb yanıg-yunuğunu temizleyir.Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 89 бөјүк гaб гојур дәсмaлын aрaсынa. Dövletli bacı ses éşidib. ve’de ötür. нә гaрa. bu sözleri déyir: Baxçada güller bacı. ağlamazlar. O. Ancag insafa gelib çörekden bir tike de bacısı uşaglarına vérmir. Sonra onları içeri çağırır. Oxur bülbüller bacı. toyug kesir.4. ana. Bunlar durub gelir dövletli bacısıgile. ne ağ dinir. Ҝөр нәләр ҝәлди бaшымa. Geler bu günler bacı. Évde gümanı gelen ne varsa hamısından yır-yığış édib bacısına vérir. çöreyi büküb dizinin altında gizledir. yémeye bir tike çörek tapmır. Евдә гүмaны ҝәлән нә вaрсa һaмысындaн јыр-јығыш едиб бaҹысынa верир. uşaglar yéyer. Ҝедәр о ҝүнләр бaҹы. başını aşağı salıb gédir. . özüm héç. Kasıb bacı uşaglarını da yanına salıb kor-peşiman évlerine gayıdır. Aпaрыб бaҹысыны јолa сaлыр. Bacısı xecalet çekib. xalam bize gelir. plov bişirir. Téz gaçırlar analarına xebere ki. Dövletli bacı ise kasıblaşır. Bunlar bir parça çöreye möhtac imişler. Éle bir güne düşür ki. Dizi kömbe yandırar. o birisi dövletli imiş. Bacısı doyunca yéyir. Чaтaндa јеткин јaшымa. нә aғ динир. Durub yavaş-yavaş gélir bacısıgile. Gapıya çatanda görürler ki. Бaҹысы xәҹaләт чәкиб. bir gün gelir ki bu kasıb bacıgil dövletlenirler. durub bacısının gabağına çıxır. Amma yolda özünü saxlaya bilmir. Kasıb bacının iki uşagı var idi. Aммa јолдa өзүнү сaxлaјa билмир.

anlasın. “Ağ”ları “beyaz”a. anlayan hanı.90 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Aшыг Нaбaт сaз чaлынҹa. İsmarlanıb “baran”. meni derde salan yar. Éşg elinden saralıban solan yar! 2 Azerbaycan Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri DİLİMİZ Baxaq dilimizә: neler görünür? Oxuyub anlamaq yazmaqdan gücdür. Bu yazıq millәtә ordan baxtılar. İlgar vérdim. Naşı tebib. dostuna. Aşağıda Latin alfabesiyle yazılmış olan dörtlükleri Kiril alfabesiyle yazınız ve Türkiye Türkçesine aktarınız. Aşıg Nabat saz çalınca. Gürbet élde xan olunca. Јурдсуз-јувaсыз гaлынҹa. Yüz il kéçse. Leblerinden emmeyince ganmaram. Alınır “dil”leri. Dәyişdi hәr şeyi.. “yağmur” kәsilir. Oxucu beş-on gün gәrәk düşüne Ki. Bayram olur. Gül gönderir hemdemine. Өз јериндә гул јaxшыды. xına yaxır destine. Dédi melhem dil yaxşıdı. YAXŞIDI Gürbet élde bir bağ saldım.. ilgarımı danmaram. Dédim gönce gül yaxşıdı. bu söz әrәbmi. Yazan düşünmәdәn yazsa da belә. can dayanmaz bu ağır dәrdә. . “Od” etmәdi. Yurdsuz-yuvasız galınca. “Siyah” qondardılar “qara” qaşına. Gün oldu. gelme yaram üstüne. şairlәr göyә çıxdılar. “zeban” verilir. “paltar” qaldı boş. Çatanda yétkin yaşıma. Öz yérinde gul yaxşıdı. yağdı “atәş” başına. “sarı”sı “zәrd”e Döndü. “bum” oldu “bayquş”. Özü gelsin. Çoxları anlamaz millәtden. Гүрбәт елдә xaн олунҹa.. farsmı? O ki qaldı mәna. aydın Birce parçasını şair yazanın. “Elbese” geyildi. Gör neler geldi başıma. Derdimi söyledim ona. Hesret galdım sirdaşıma. öz yarımdan dönmerem. İndi bildim él yaxşıdı..

4. Ünite - Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri

91

“Düzlüy”ün yerinde bir “istiqamet” Görerek, yemәli zәnn etdi millet. Çalındı “qardaşı”, gәldi “bәradәr”, “Bacı”nın yerindә “hәmşirә” gezer. Nәdir bu qiyamәt, nәişdәsiniz, Ey bizim qocaman әdiblәrimiz? Yaxasından tutub bu “el oğlunu” Fars ilә әrәbin bir “hәmvәtәn”i Şәklinә soxdunuz, baxınız sonra, Oxunacaq lәnәt belә yazana! Ehmed Cavad ÇIRPINIRDIN, QARA DӘNİZ Çırpınırdın, Qara dәniz, Baxıb Türkün bayrağına! “Ah” deyәrdin, heç ölmәzdim, Düşe bilsem ayağına! Ayrı düşmüş dost elinden, İller var ki, çarpar sinen!... Vәfalıdır gәldi, gedәn, Yol ver Türkün bayrağına! İnciler tök gәl yoluna, Sırmalar sәp sağ, soluna! Fırtınalar dursun yana, Salam Türkün bayrağına! “Hәmidiyye” - o Türk qanı! Heç birinin bitmez şanı! “Kazbәk” olsun ilk qurbanı! Heyran Türkün bayrağına! Dost elindәn әsәn yellәr, Bana şeir, salam söylәr! Olsun bizim bütün ellәr Qurban Türkün bayrağına! Yol ver Türkün bayrağına!... MÜQӘDDӘS İXTİLAL Qaranlıqda gözlәrim dikilmiş üfüqlәrә, Bir fırtına sәsi var, buludlar göydә dal-dal, Açmış Doğu bağrını sökecek şәfәqlәrә, Qop, ey dәli fırtına, rişәni könlüme sal, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal... Doğan günәşlә qopsun bir axın vәlvәlәsi, Görünsün qan köpüklü qasırğanın yelәsi, Bitsin әsir türklüyün, bitsin artıq çilәsi, Nә zәncirli bir Qafqas nә qan qusan bir Ural, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal... Sovursun ümmanlara gövde, bacaq, bilek, baş, Yәre girsin Kremlin, qalmasın daş üstde daş, Hürr insanlıq uğrunda başlasın qәti savaş, Vaxt gәlmişdir, ey zaman, bir ölüm şerqisi çal, İxtilal isteyirәm, müqәddәs bir ixtilal...

92

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Kendimizi Sınayalım
1. Azerbaycan Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “В, Д, Ы, Ф” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. B, D, L, T b. V, T, U, C c. V, D, I, F d. D, V, F, I e. B, F, Z, Ü 2. “Дөрд бир јaным гaрaнлыгды, aдaды” cümlesinin Latin alfabesi karşılığı aşağıdaki cümlelerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Derd bir canım garanlıgdı, ayadı b. Dörd bir yanım garanlıgdı, adadı c. Dörd bir ganım baranlıgdı, adadı d. Dört bir yanım karanlıktı, adadı e. Dörd bir cahım gapanlıydı, adadı
3. Kiril harfleriyle verilen “Ҝүн олду, шaирләр ҝөјә чыxдылaр” ifadesinin Azerbaycan Latin alfabesindeki yazımı aşağıdaki cümlelerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Kün oldu şairlәr göçe çıxdılar b. Gün oldu, şairler göğә çıxdılar c. Gün oldu, şairlәr göyә çıxdılar d. Gün oldu, şairler gökә çıkdılar e. Kün oldu şairler gece çıxdılar

6. ‘Adamlardan biri serçeden soruşur.’ cümlesinin yüklemi aşağıdaki eklerden hangisini almıştır? a. Öğrenilen geçmiş zaman b. Gelecek zaman c. Emir kipi d. Geniş zaman e. Şimdiki zaman 7. tapşır- fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Abartmak b. Çalmak c. Hapşırmak d. Havale etmek e. Taşırmak 8. ‘İl başında gelip yüz goyunumu apararam.’ cümlesininin yükleminde hangi ekler bulunmaktadır? a. Şimdiki zaman, birinci tekil kişi b. Geniş zaman, birinci tekil kişi c. Gereklilik kipi, birinci çoğul kişi d. Gelecek zaman, ikinci tekil kişi e. Şart kipi, birinci tekil kişi 9. ‘Bir mene söyleyin, gördünüz harda’ ifadesinde harda kelimesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. nerede b. karda c. burada d. orada e. karşıda 10. ‘Biz bugünkü seadetimize çiçekli yollarda gelip çıxmadıg.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. Yönelme hâl eki b. Aitlik eki c. Bulunma hâl eki d. Zarf-fiil eki e. Sıfat-fiil eki

4. ‘Yanğından xeber tutanlar haray salıb hamını kömeye çağırırlar.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. Yangını haber alanlar haraya gidip herkesi yardıma çağırıyorlar. b. Yangın haberini alanlar her ay köylere haber salıyorlar. c. Yangını haber verenler herkesi köy meydanına çağırıyorlar. d. Yangını haber alanlar feryat edip herkesi yardıma çağırıyorlar. e. Yangın haberini alanlar saraya gidip herkesi yardıma çağırırlar. 5. ‘Men onu axtardım boranda, garda cümlesinde axtardım.’ ifadesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. aradım b. aktardım c. kaybettim d. buldum e. değiştirdim

4. Ünite - Azerbaycan Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri

93

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. c 2. b 3. c 4. a 5. a 6. e 7. d 8. b 9. a 10. e Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1 Aşıg Elesger’in “Yaslı-Yaralı” adlı şiirinin aşağıda yer alan bölümünün Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Kamil ovçu ölmeyince usanmaz Elden goymaz béle serxoş maralı. Éşg oduna yanan aşkara yanmaz, Pünhan-pünhan menim kimi saralı. Jolunda kéçmişem şirin canımdan, Öldürseler gorxum yoxdu ganımdan. Terk oldum vetenden, xanımanımdan, İnsaf deyil, gezme menden aralı. Sıra Sizde 2 Dörtlüklerin Kiril alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Бaјрaм олур, xынa јaxыр дәстинә, Ҝүл ҝөндәрир һәмдәминә, достунa... Нaшы тәбиб, ҝәлмә јaрaм үстүнә, Өзү гәлсин, мәни дәрдә сaлaн јaр. Јүз ил кечсә, өз јaрымдaн дөнмәрәм, Илгaр вердим, илгaрымы дaнмaрaм, Ләбләриндән әммәјинҹә гaнмaрaм, Ешг әлиндән сaрaлыбaн солaн јaр! Dörtlüklerin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Bayram olur, kına yakar eline, Gül gönderir, arkadaşına, dostuna, Çömez tabip, gelme yaramın üstüne, Kendi gelsin, beni derde salan yar. Yüz yıl geçse, öz yarimden dönmem, Ant içtim, sözümden vazgeçmem, Dudaklarından emmeyince kanmam, Aşk elinden sararak solan yar!

94

Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar
Akar, M.- Deniz, S.- Bilecik, F. (1994). Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı, Yesevi Yay., İstanbul. Altaylı, S. (1994). Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü I-II, MEB Yay., İstanbul. Bozkurt, F. (2005). Türklerin Dili, Kapı Yay., İstanbul. Caferoğlu, A. - Akpınar Y. (1998). “Azerbaycan Türkleri Edebiyatı”, TDEK, C. 4, Ankara, s. 135-158. Cemşidov, Ş. “‘Azerbaycan’ Sözünün Menşe ve Mânâsı Hakkında” (Akt. Metin Karaörs), Türk Kültürü, S. 370, Y. XXXII, s. 113-119. Doğan, L.- Durmuş, O.- Hünerli B.- Şuataman, Ö.- Efendiyev, A. (2007), Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı, Kriter Yay., İstanbul. Dönmez, Y. (1997). Türk Dünyası Coğrafyasına Bir Bakış, Yeni Türkiye Dergisi, Türk Dünyası Özel Sayısı I, S. 15, s. 60-72. Ehmedov, B. A. - Axundov, A. A. (1990). Azerbaycan Dili 6-7, Maarif Neşriyatı, Bakı. Ercilasun, A. B. (1993). Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri, KB Yay., Ankara. Ercilasun, A. B. (1996). “Batı Türkçesinin Doğuşu”, Uluslararası Türk Dili Kongresi 1988, TDK Yay., Ankara, s. 39-45 Ergin, M. (1981). Azeri Türkçesi, Ebru Yay., İstanbul. Hacaloğlu, R. A. (1992). AzeriTürkçesi Dil Kılavuzu, Ankara. Hüseyinzade, M. (1973). Müasir Azerbaycan Dili (Morfologiya), Bakı. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991), C. I-II, KB Yay., Ankara. Kartallıoğlu Y.- Yıldırım, H. (2007). “Azerbaycan Türkçesi”, Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Ahmet B. Ercilasun), Akçağ Yay., Ankara, s. 171-230. Li, Yong-Sǒng (2004). Türk Dillerindeki Sontakılar, Kebikeç Yay., İstanbul. Memmedov, N. (1971). Azerbaycan Dilçiliyinin Nezeri Esasları, Bakü. Oruç B. (1994). Oğuz Grubunda Edatlar, İ. Ü. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul. Özkan, N. (1997). Türk Dünyası Nüfus, Sosyal Yapı, Dil, Edebiyat, Geçit Yay., Kayseri. Özkan, N. (2003). Türk Dilinin Yurtları, Akçağ Yay., Ankara. Rüstemov R. E.-Budagova, Z. İ. (1960), Azerbaycan Dilinin Grammatikası (Morfologiya), Baku. Saray, M. (1993). Azerbaycan Türkleri Tarihi, İstanbul. Şirin User, H. (2006). Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri, Akçağ Yay., Ankara. Yiğit, A. (1996). Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası, TİSAV Yay., Elazığ. Zeynalov, F. (1993). Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. Yusuf Gedikli), Cem Yay., İstanbul.

.

Türkmen adını açıklayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • Türkmen Adı Türkmen Tarihi Türkmen Türkçesi Türkmenistan • • • • Türkmen Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • TÜRKMEN ADITÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ • TÜRKMEN EDEBİYATI • TÜRKMENİSTAN • TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmen Türkçesi .5 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Türkmen Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz. Türkmen Türkçesini tanımlayabilecek. Türkmen edebiyatını açıklayabilecek. Türkmenistanın yerini belirleyebilecek. Türkmen Türklerinin tarihini açıklayabilecek.

Türk ile Kuman sözlerinin birleşmesinden doğmuştur. Akka piskoposu J. Ariac’a göre. kelime Türk ile -men’den oluşmuştur ve “Türklük. Farslar ve Tâcikler tarafından bazı Oğuz grupları için kullanıldığı belirtilen bu ad. Vambery’nin. Türk men (ben) “Türküm” şeklindeki izah tarzı da çok fazla taraftar bulan bir görüş değildir. men Türkçe büyüklük eki olup. Kâşgârlı’nın “Makedonyalı İskender Asya içlerine ilerlerken Balasagun’da oturan Türk kagan doğuya çekilir. İskender üzerlerinde Türk belgeleri bulunan bu 24 kişiyi görünce Farsça olarak Türk’e benzer anlamında ‘Türkmânend’ der. Kâşgârlıya göre Türkmen adı. Jean Deny Armağanı’nda yer alan “Türkmen Adı. . Manası ve Mahiyeti” adlı yazısında bu görüşleri geniş olarak ele almış ve meseleyi bir sonuca bağlamaya çalışmıştır. V. Macar Türkolog Vambery’e göre. Aynı şekilde A. söz konusu edilen Türkmen adıyla ilgili görüşler şunlardır: Türkmen kelimesi ilk olarak XI. Türkmen adı buradan kalır” şeklindeki rivayete dayanarak naklettiği bu görüş. gibi) kelimesinin getirilmesiyle oluşmuştur. Kafesoğlu’nun makalesi esas olmak üzere. Türklerden İslamiyeti kabul eden kütlelere böyle ad verildiği esasına dayanan Türkiman rivayeti Bedreddin Aynî (Ikdü’l-Cümân) tarafından bildirilmekte ve Neşrî (Cihânnümâ) ile İbn Kesîr taraflarından da nakledilmektedir. Türk ile adam manasına gelen man’dan oluşmuştur ve “Türk eri” tabirinin tercümesidir. kelime. Kelimenin bir de Türk+iman olarak anlamlandırılması vardır. Oskar Hanser de Türkmen kelimesinin genellikle “Türk” ve “Koman” kelimelerinin birleşmesinden meydana geldiğinin düşünüldüğünü belirtmektedir. zira men Türkçede toplayıcı isimler yapan bir ektir. Türkmen “büyük Türk” demektir. Saim Ali Dilemre de Asurca “tüccar” demek olan tuggar kelimesini Türk ile münasebete getirerek Türkmen’in “ticaret adamı. Ama. bu görüş oldukça zayıftır. Türk kelimesine Farsça “mânend” (benzer. Az sonra bunlara iki kişi daha katılır. Kafesoğlu’na göre bu isim bir yakıştırmadır. Kâşgârlı’dan başka. Prof. konunun uzmanları arasında pek fazla kabul görmemektedir. asrın Türk asıllı müellifi Kâşgârlı Mahmûd’un büyük sözlüğü Dîvânü Lügâti’t-Türk’te kullanılmıştır. Dr. Son devir müelliflerinden Hüseyin Hüsameddin’e göre. Bunlar büyük İskenderin karşısına götürülür. Dolayısıyla Türkmânend (Türke benzer) sözünden Türkmen şekline dönüşmüştür. kelime.Türkmen Türkçesi TÜRKMEN ADI Türkmen adının yapısı ve kökeni konusunda çeşitli görüşler vardır. İbrahim Kafesoğlu. kervan adamı” olabileceğini söyler. Necib Asım’a göre. Orada daha sonra Oğuz boylarını oluşturacak 22 kişi kalır. Türkler” demektir. Reşîdüddin tarafından Câmiü’t-Tevârih ve Ebulgâzi Bahâdır Han tarafından da Şecere-i Terakime adlı eserde söz konusu edilmektedir. Ünlü Türkolog J.

Horasan ve Afganistan’ın kuzey kesimlerinde yaşayan Türkmenler. Horasan ve Mangışlak’a kadar uzanan bölgede kalırken. Z. R. 1860 ile 1873 yılları arasında nispeten rahat bir hayat süren Türkmen Türkleri. millî bir ayaklanma başlatmış. V. -man” eki üzerine geldiği kelimeye “büyüklük. Türkmen boylarının bir kısmı Maveraünnehir. Zeynelov ise bu adın henüz tam olarak açıklanamadığı görüşündedirler. K. Türkmenlerin eski vatanı olan bugünkü Türkmenistan’a fazla ilgi gösterememişlerdir. Tuğrul ve Çağrı Bey kardeşlerin önderliğinde 1040 yılında Gazne ordusunu yenerek bugünkü Azerbaycan ve Anadolu bölgelerini kendilerine yurt edinmişler ve kurdukları devlete Selçuklu Devleti adını vermişlerdir. Pritsak. 1693-1700 yıllarında Kalmukların saldırısına uğramışlardır. 1916 yılında Türkistan Türkleri. üstünlük. Bu karışıklığı takiben gelen Moğol istilası Selçuklu devletinin ve Türkmen Türklerinin kaderini değiştirmiş. önce Moğol daha sonra da Timurlular hâkimiyetine girmişlerdir. Oğuzlarla birlikte anılmıştır. Moravcsik ve O. bir müddet sonra Afganistan ve Güney İran’ı denetiminde tutan Gazne Türk Devleti ile anlaşmazlığa düşmüşlerdir. İran ve Hivelilerin baskılarına maruz kalan Türkmenler. Deny. Ligeti. “-men. Selçuklu hükümdarlarını batı cephesinde Bizanslar ve Haçlılar devamlı meşgul ettikleri için. Azimov. Diğer Oğuz boyları XI. Maveraünnehir ve Horasan’da kalan Türkmenler. Deny’nin bu görüşü ilim aleminde en fazla rağbet edilen görüştür. 1917’den TÜRKMEN TÜRKLERİNİN TARİHİ . J. daha sonra da Afşar Türkmen boylarından Nâdir Kulu Han (Nâdir Şah) hâkimiyetine girmişlerdir. Türkmen boylarının bir kısmı Selçuklu hükümdarı Sultan Sançar’a karşı ayaklanmışlardır. Nemeth. “karaman”. ünlü Türkologlardan G. yüzyılda batıya göç ederken. Böylece Türkmen adı. üzerine geldiği bu kelimelere üstünlük. Uzun süre Hiveliler ve İranlılarla mücadele eden Türkmenler.yüzyılın ortalarına kadar müstakil bir hayat sürmüşlerdir. Türkmen Türklerinin Ruslara karşı bağımsızlık mücadelesi yıllarca devam etmiştir. Azerbaycan dilcilerinden P. Türkmenler bir süre Mangışlak. 1855’te Hive ordusunu. ardından da 1860’ta İran ordusunu yenerek Kuşid Han yönetiminde bağımsızlıklarına kavuşmuşlardır. Müslüman olmayan Oğuzlara Türkmen adını vermişlerdir. Türkmenler Oğuz kökenlidir. Mücadele Bolşevik ihtilalinden sonra da devam etmiştir. Rus istilasından kaçan bazı Türkmenler İran ve Afganistan’a sığınmışlardır. Oğuzların büyük çoğunluğu X. fazlalık” anlamları katar. Türkmen boyları bir müddet Hive Hanlığına bağlı kalmış. Türkçede buna benzer “kocaman”. Kafesoğlu’nun da katıldığı bu görüşü. J. Kakuk da desteklemişlerdir. Türk kelimesine -men ekinin gelmesiyle oluştuğunu söyler. 1873 yılından itibaren Rus saldırılarına maruz kalmış ve uzun mücadeleler sonucunda 1884 yılında Rus hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalmışlardır. Büyük Selçuklu Devleti. Bu saldırılar esnasında Ruslar büyük katliamlar yapmışlardır. Bu olaydan sonra Türkmenistan’da kalan Türkmenler ile Anadolu’ya ve Azerbaycan’a gelen Türkmenlerin tarih ve kaderleri ayrı bir seyir takip etmiştir. Maveraünnehir ve Horasan’da varlıklarını sürdürmüşlerdir. Minorsky. G. ancak bundan da kesin bir sonuç alınamamıştır. “şişman” gibi kelimelerin yapısıyla aynıdır ve ek. saf kan Türk” anlamlarına gelmektedir. Sarıyev ve F. batıda Akdeniz kıyılarına kadar geniş bir alana yayılmış ve büyük bir devlet haline gelmiştir.98 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Deny ise. 17. Ancak. diğer Türkmen boyları Anadolu’ya ve Azerbaycan’a yerleşmişlerdir. 1835’ten itibaren Merv bölgesine doğru çekilirler. Mangışlak bölgesindeki Türkmenler. yüzyılda İslamiyeti kabul edince. Vambery. Ne var ki. A. Bu ilgisizlikten dolayı. Türkmenler doğuda kalmıştır. fazlalık anlamları katmaktadır. Gaznelilerin idaresine girmeyi reddeden Türkmenler. Deny’ye göre Türkmen kelimesi de “koyu Türk. doğuda Amu-Derya’dan.

klasik edebiyatlarını Hoca Ahmed Yesevî ile başlatırlar. Talibî. Aslı ile Kerem gibi halk hikâyeleri her zaman. Mahtımgulı (1730-1780)’nın şiirleri ile bir yazı dili hâline gelir.5. türkü. 1990’lı yıllarda başlamış ve 12 Nisan 1993’te Türkmenistan Cumhuriyeti. daha önce belirlenen 34 harfli ortak Türk alfabesinden bazı farklılıklar taşımaktadır. Tarihî seyri içerisinde Moğolca. Gurbandurdı Zelilî. Ayrıca. yüzyıldan itibaren verir. Türkmen-Kiril alfabesinin değiştirilmesi veya tamamen terk edilmesiyle ilgili tartışmalar.). Oğuz grubu şivelerinin doğu kolundandır. Bu boylar da kendi arasında çeşitli oymaklara ayrılmaktadır. Türkmen Türkleri. Ünite . Latin alfabesine geçiş kanununu onaylamıştır. (bol. Ayrıca halk edebiyatının diğer türlerinden destan. Türkmen Türkçesi. Özellikle ‘Köroğlu’ destanı ve ‘Şahsenem ile Garip’ hikâyesi Türkmen Türkleri arasında çok sevilen özel bir yere sahip olan hikâyelerdir. Türkmen Türkçesinin söz varlığının temelini Türkçe sözler oluşturur. Türkmen Türkçesi ise asıl eserlerini XVIII. Türkmen Türklerinin çok zengin folkloru ve edebiyatı vardır. XVIII. Yeni Türkmen alfabesinde 30 harf bulunmaktadır. Salur ve Ersarı gibi başlıca yedi boydan oluşmaktadır. her devirde halk arasında yayılmıştır. Yomut. Son yılllarda görülen genel eğilim doğrultusunda.değişmesi. Mesela. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra 27 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. ninni. atasözlerine yer verme gibi hususlarda büyük başarı göstermiştir. Yusuf ile Züleyha. dolayısıyla halk edebiyatına dayanır. masal. Mahtımgulı’dan sonra Seydî. Türkmen Türkçesinde olmayıp b’ler korunmuştur. Tahir ile Zühre. Alıntı kelimeler genellikle Türkmen Türkçesinin ses ve dilbilgisi kurallarına uymaktadır. Sarık. Son dönemlerde ise Türkmen Türkçesi kendi imkânları ile kelime üretmeye başlamıştır. Mollanepes. aslında bunlar Türk dilinin müşterek dönemine ait eserlerdir. fıkra. Türkmen Türkçesinin en önemli özelliklerinden birisi de aslî uzun ünlüleri korumuş olmasıdır. mani. Teke. uzun bir süre ortak bir yazı dilinin kullanılmaması ve değişik alanlara dağılmış olmalarından kaynaklanan bir durumdur. Arapça ve Rusçadan kelimeler almıştır. TÜRKMEN TÜRKÇESİ Türkmen Türkçesi. atasözü ve bilmece gibi türleri de oldukça canlıdır. TÜRKMEN EDEBİYATI . bar “var” vs. Ahmed Yesevî’nin şiirleri ve Ali’nin Kıssa-i Yûsuf ’u olduğu iddia edilirse de. yüzyıla kadar Türkmen edebiyatı daha çok sözlü edebiyata. Şu anda Türkmenistan’da kullanılan yazı dili. Leyla ile Mecnun. 1925’ten beri ‘Türkmen-Yomut’ ağzına dayanmaktadır. Göklen. Çağatay Türkçesini çok iyi bilmesine rağmen. diğer Türk boyları gibi önce Arap. Ancak bu alfabe. Bundan dolayı Oğuz Türkçesinin özellikleri Türkmen Türkçesinin karakteristiğini oluşturur.> v. Şiirlerinde halk şiiri geleneklerine ve Türkmen halk kültürüne de geniş yer ayırmış. Miskin Kılıç gibi şair ve yazarlar oldukça ünlüdür. Türkmen Türkleri bugün Çavdar. Türkmen Türkçesiyle yazılmış en eski metinlerin. Doğu Türkçesinin etkisiyle Kıpçak ve Çağatay Türkçesinin özelliklerini de barındırır. Türkmen Türkleri de. sözü veciz kullanma. Farsça. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır. 1993’te kabul edilen bu alfabe 1999 yılında bazı değişikliklerle yeniden düzenlenmiştir. yerel Türkmen ağzını kullanarak yazı dili hâline gelmesini sağlamıştır. Bu. 1927-28 yıllarından itibaren Latin. yüzyıl) ve Bennâî (XV. yüzyıl) ile sürdürülen bu edebiyat asıl eserlerini XVIII. 1937 yılından sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır. Oğuz grubu lehçelerinde görülen b. İmrili. Türkmen Türkçesinin birçok ağzı vardır. Kıssa-i Yûsuf şairi Ali (XIII. Klasik edebiyat geleneğinden gelen Mahtımgulı.“ol-”.Türkmen Türkçesi 99 itibaren Sovyetlerin idaresinde kalan Türkmenistan.

. 1945-1960 Yılları Arası Edebiyatı Savaştan sonraki bu dönemde ekonomiyi canlandırıp geliştirme ve barışı pekiştirme gibi temalar çokça işlenir. iki bölüme ayırmak mümkündür. Şalı Kelikov. Güseyin Muhtarov dönemin önemli kalemleridir. Şanlı Kekilov ve Ata Niyazov gibi birçok ünlü şair ve yazar savaşta yok olur. Dünya Savaşı edebî açıdan bir yıkım olur. diğer türlerin önündedir. 1960-1990 Yılları Arası Edebiyatı Baskının azaldığı ve bağımsızlık düşüncelerinin hız kazanmaya başladığı bir dönemdir. II. Bu döneme denk gelen II. 1930 . Berdi Kerbabayev. 1920’li Yılların Edebiyatı Bu dönemde savaşlar. Bu yüzyılda meydana gelen gelişmeler. Yirmili yılların edebiyatında. Özellikle savaş konusuna ağırlık verilerek kahramanlık teması işlenir. yüzyıl Türkmen edebiyatını. Oraz Vepayev. Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı XX. Kısa ve uzun hikâye türü gelişir ve birçok roman yazılır. O devir tiyatro eserlerinde tarih basit bir fon olarak ele alınmış. siyasi baskılar ve zulüm yönlendirmiştir. askerî. Ahmet Ahundov Girgenli. Oraz Taçnazarov.100 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bolşevik ihtilalinden sonra Komünistlerin yönetime gelmesiyle Türkmen edebiyatı yeni bir çehre kazanmıştır. Körmolla. Bu dönemden itibaren edebiyat. Bütün bunlara rağmen ellili yılların ortalarında şair ve yazarlar olaylara cesaretle yaklaşmaya başlarlar. Barış propagandası yazarların omuzlarına yüklendiği için eserlerde yapmacıklık ve kuruluk görülür. Bu ağır şartlara rağmen edebiyat gelişir. Hocanepes Çarıyev’in öldürülmesi. savaşın içerisine çekilmeye çalışıldığı ifade edilmiş. Nihayet Türkmenistan’la birlikte Rusya’nın tesiri altındaki diğer ülkelerde de Sovyetler egemen olur ve bu dönemde edebiyata siyaset bulaşır. Amandurdı Alamışov. Muhammetgulı Atabayev. tarihî temaya eğilim artar. iktisadi ve kültürel alanlarda olduğu gibi edebiyat alanında da Rus etkisinin yaşandığı bir dönemdir. Berdi Karbabayev. edebî eserlerde gerçekçi bir şekilde yansıtılmaya çalışılır. Gurban gibi şair ve yazarlar bu dönemin önemli şahsiyetleridir. yüzyılın son çeyreğinde Türkmenistan’ın Rusya’nın egemenliğine girmesi. XX. edebiyatın gelişmesini olumsuz yönde etkilemiştir. iç çekişmeler ve istilaların yaygınlaşmasıyla çok sayıda insan ölür. yüzyıl büyük sarsıntıların asrıdır. siyasi. IV. Ata Govşudov. Abdılhekim Gulmuhammedov. Taçmammet Cürdekov ve Gurbangılıç Hıdırov gibi kimseler önemlidir. önceki yüzyıllarla kıyaslanamayacak kadar farklı cereyan etmiştir. Mollamurt. Buna rağmen bu dönemin bazı eserlerinde. III. siyasi şartlara göre şekillenmeye başlamıştır. Altmışlı yıllardan başlayarak hiciv türü canlanır. Tiyatro eserleri bol miktarda yazılır. kahramanların tip özelliklerine değil de karıştıkları olaylara önem verilmiştir. Türk topluluklarına baskı yapıldığı. Bu alanda özellikle Berdi Gulov. Ruhı Alıyev ve Hıdır Deryayev’in tutuklanması. Bu dönem eserlerinde genellemelerden ziyade ayrıntılara inilir. Nesir türü gelişmiş. Mevcut düzen ve önceki dönemler artık yavaş yavaş eleştirilmeye başlanır. Nurmırat Sarıhanov. özellikle tiyatro türünde. Otuzlu yılların edebiyatında da şiirin üstünlüğü devam eder. Her türlü tartışma ve baskılara rağmen halkın hayatı. özellikle hikâye türü ön plana çıkmıştır. Sovyet Devri Edebiyatı I. XX. Şiirlerde de aşırı övgü ve her şeyi pürüzsüz gösterme eğilimi vardır. Hikâye ve romanlarda daha çok kolhoz ve köy hayatı temaları büyük bir yer tutar. Rus çarlığının izlediği yanlış politikaya karşı duyulan memnuniyetsizlik dile getirilmiştir. XIX.1945 Yılları Arası Edebiyatı Bu dönemde de edebiyatı. Ancak bu devirde şiir. Garaca Burunov. Durdu Gılıç.

Hece ölçüsüyle birlikte serbest şiir tarzını da kullanmış. Annaberdi Ağabayev. Türkiye ile yaklaşık aynı enlemler arasında yer alan Türkmenistan topoğrafik olarak daha çukur bir arazi üzerinde yer almaktadır. Türkmenbaşı. “Alma Yene Gülleyer (Elma Yine Çiçek Açıyor). Ayrıca Karakum sulama kanalı da. Mammet Seyidov. Daşhovuz. Etrek’tir. Aynı zamanda romancı da olan Ata Atacanov dönemin en ünlü şairidir. kuzeyinde Karakalpakistan. Murgap. Berdi Karbabayev. Ülkenin güney kesimindeki ve ülke topraklarının ancak % 5’lik bir bölümünü oluşturan Kopet (2942 m) ve Kuzintav (3139) dağları bir yana bırakılırsa. V. Aman Okuva Gidyer. Kasım Nurhadov ve Hemra Şirov gibi yazarlar çocuk psikolojisinden yararlanarak yazdıkları eserlerle. Balkan. Türkmenistan topraklarının geri kalan kısmı. Nurberdi Pamma. ancak bütün eserlerinde ahenge büyük değer vermiştir. Bu devrin şiirlerinde bağımsızlık ve millî gurur gibi konular önemli bir yer tutar. güneydoğuda Afganistan ile sınırı bulunmaktadır. Kerim Gurbannepesov.000 km2) dünyanın büyük çöllerinden biri olan Karakum çölü oluşturur. Ülkenin önemli akarsuları Amuderya (Ceyhun). ülke topraklarının sulanmasında önemli rol oynar. Ahmet Gurbannepesov. Ayrıca millî tarihe yönelim oldukça güçlüdür. Ünite . İki Poema. Berdi Basımov ve Çorı Gulleyev önemli tiyatro yazarlarıdır. Daşhovuz ve Kerki bulunmaktadır. Asya’nın iç kesimlerinde bulunduğu için tam bir kara iklimine sahiptir. Yağış azlığı sebebiyle ülkedeki akarsuların sayısı oldukça azdır. 22 Ağustos 1990 tarihinde egemenliğini sağlamış. Kayum Tañrıguliyev. Yazın en yüksek sıcaklık +40 derecenin üzerinde. Nurı Bayramov. İklim özelliklerinden dolayı oldukça az yağış alır. Resmî dil Türkmen Türkçesi olup 24. Beği Suhanov. Muhammetnur Gurbangılıcov. Kakacan Aşırov’un “Deli Dumrul. Lirika” adlı eserlerinde sevgiyi taze duygularla yoğurur. Batısında Hazar Denizi. Çardcev. 1990’da resmî dil olmuştur. Sovyetler Birliği’nden ayrılan beş bağımsız Türk cumhuriyetinden biri olan Türkmenistan. kışın ise en düşük sıcaklık -8 ile -21 derece arasındadır. Türkmenistan. Aşır Mamiliyev. Övezdurdı Nepesov bu dönemin ünlü romancısıdır. Berdinazar Hudaynazarov ve Allaberdi Hayıdov dönemin önemli şairleridir. Ağageldi Allanazarov. Türkmenistan’ın Baharı. Gara Seyitliyev. 30 civarında eseri yayınlanan şair. Oğız Oynı (Oğuz Oyunu) ve Oğuz Han” adlı piyesleri bunun güzel örnekleridir. Bu dönem edebiyatı. Bağımsızlık Devri Edebiyatı 27 Ekim 1991’de Türkmenistan’ın bağımsızlığını ilan etmesiyle başlayan devirdir. Yazmırat Mammediyev. Türkmenistan’ın doğal bitki örtüsünü. Oraz Akmammedov. Narıman Cumayev. kışları ise soğuktur.5. Levap ve Marı (Merv) olmak üzere beş eyalete bölünmüş durumdadır. Arı Baymıradov. 36-43 kuzey enlemleri ile 53-66 doğu boylamları arasında yer alır. bağımsızlık ve millî uyanış edebiyatı olarak adlandırılabilir. Türkmenistan’ın toplam yüz ölçümü 488. Başta Beki Seytekov olmak üzere. (% 95’i) deniz seviyesinden yüksekliği 150-300 m arasında değişen düzlüklerden oluşur. Ülke topraklarının yaklaşık 4/5’ini (350. kuzeybatısında Kazakistan. Ahal. TÜRKMENİSTAN . çocuk edebiyatının gelişmesine büyük katkıda bulunmuşlardır. daha çok lirik şiirleriyle tanınmıştır. Recepmırat Durdıyev. Berdi Soltannıyazov. Tecen.100 km2’dir. Ata Atacanovdan sonra Durdı Haldurdı. Tirkeş Cumageldiyev dönemin ünlü roman ve hikâyecileridir. Önemli şehirleri arasında Marı (Merv). Başkenti Aşkabat’tır. Yazları sıcak ve kurak. kuzeydoğusunda ise Özbekistan Cumhuriyeti yer almaktadır. Ülkenin güneyde İran. Nebitdağ. 27 Ekim 1991 tarihinde de bağımsızlığını ilan etmiştir. tiyatrolarında ise günlük konuları işlemiştir. 5. kısa boylu otlar ile odunsu çalılıklardan oluşan çöl bitkileri oluşturmaktadır. Komşuları ile olan toplam sınırının uzunluğu 3763 km’dir. Nesir türündeki eserlerde ahlakî meseleler ideolojik baskıdan uzak olarak işlenmektedir. Ülke. Manzum hikâyelerinde sosyal konuları.Türkmen Türkçesi 101 Bu dönemin roman ve hikâyelerinde tarihî tema genişçe işlenir.

e Düz Dar 1 i Yuvarlak Geniş o ö Yuvarlak Dar u ü Uzun Ünlüler Türkmen Türkçesinin en önemli ve ayırıcı özelliği. azotlu gübre sanayi ve doğal gaz çıkarma sanayi oldukça gelişmiştir. Mevcut 9 ünlünün hepsinin de uzun karşılığı olmasına rağmen.(uçmak) oot (ateş). i.7) en fazla nüfusa sahiptirler. Türkmen Türkçesini. uzun ünlülere sahip olmasıdır. uy.biz (kişi zamiri) ööç (öç) . Yine de belli bir miktarda petrol. yukarıda bahsedilen. Diğer Türk boylarıyla birlikte (Özbek. Kadın nüfusu 2.700’dür.yol. tekstil sanayisi oldukça gelişen Türkmenistan’da petrol rafinerileri.öç. erkek nüfusu 2. Azeri vs. diğer Türk lehçelerinden ayıran en belirgin vasıf.(de-) gıyz (kız) düyn (dün) kıyska (kısa) güyç (güç) süyt (süt) giyce (gece) yokıyn (yakın) . Türkmen Türkçesinde uzun ünlüler çeşitli şekillerde oluşmaktadır. Türkmen Türkleri ülke nüfusunun % 77’sini oluştururlar. Ayrıca bol miktarda sebze ve meyve yetiştirilir.2) ve Ruslar (% 6. TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Türkmen Türkçesinde 9 ünlü vardır: “a. bitkisel yağ üretimi. a ile e arasında bir sestir. uzun ünlüler alfabede gösterilmez. Türkiye Türkçesinden farklı olarak Türkmen Türkçesinde iki e vardır.sesiyle diftonglaşarak “ıy. Bu uzun ünlüler anlam ayırt edici özelliğe sahiptir. pirinç gibi tahıllar yetiştirilmektedir. u.at (at) uuç (uç) .1 Ünlüler Türkmen Türkçesinde Ünlüler Düz Geniş Kalın İnce a ä. u. ä.) ülke nüfusunun % 90’ını Türkler oluşturur. mısır.566.301. Türkmen Türkçesinde. bütün ünlülerin alfabede işaret olarak da karşılığı bulunmaktadır. diy.265. ü”.800’dür. Aslî uzunluğa sahip olan ünlüler genellikle ilk hecede yer alır: aat (isim) . Yeraltı kaynakları bakımından pek zengin değildir. Halı.(sönmek) Türkmen Türkçesinde uzun söylenen “ı. arpa. Türkiye Türkçesindekinden daha geniş ve açıktır. üy” şeklinde yazıda gösterilmektedir. Tablo 5. iy. uzun ünlülerin korunmasıdır. Kazak. doğal gaz. kaya tuzu. % 55’i kırsal kesimde yaşamaktadır. ü” sesleri yarım ünlü -y. Türkmen Türkçesinin ünlülerini şöyle bir şema ile göstermek mümkündür.(yolmak) biiz (delme âleti) . Türkmenlerden sonra Özbek Türkleri (% 9. ı. Türkmenistan’ın sanayisi büyük ölçüde hayvancılığa dayalı olup hayvan ürünlerine dayalı bir sanayi kurulmuştur. “Ә ә” (ä) ile gösterilen ses. Nüfusun % 45’i şehirlerde.102 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmenistan’ın nüfusu 1996 yılı itibariyle 4. Yalnız. e. i. Ülke topraklarının büyük bölümü çöl olduğu için % 72’si tarım dışı kalmaktadır. kilim. Buna rağmen nüfusun % 41’i tarım sektöründe çalışmaktadır.100 iken. Ülke topraklarında pamuk. bu uzunluklar yazıda gösterilmez. kimyasal madde üretimi. Tatar.uç. o. potasyum ve maden suları çıkarılmaktadır. ö. buğday.ot (ot) yool (yol) . Aslî Uzun Ünlüler Uzun ünlülerin büyük bir bölümü aslî olup yazıda gösterilmez. Karakul koyunlarıyla ünlü olan Türkmenistan’ın ekonomisinde hayvancılık da önemli bir yer tutar.

işleer (işle-er) “işler”. b. ukıım (ukı+ım) “uykum”.5. içerik (içeriye). içindääki (<içinde+ki). -(I)p Ekiyle Oluşan Uzunluklar -(I)p zarf-fiil eki ünlü ile biten fiillerin üzerine geldiğinde ünlü karşılaşması sonucu. gayraak (arkaya). ekin ünlüsü kelimenin son ünlüsü ile birleşerek uzar: gözlään (gözle-en) “gözleyen”. g. zarfların bu anlamını pekiştiren -k ünsüzü eklendiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: daşarıık (dışarıya). ünlü karşılaşması sonucu son hecenin ünlüsü uzar: almaam (alma+ım) “elmam”. . taşlaap (taşla-ıp) “atıp”. -Ar Ekleriyle Oluşan Uzunluklar Bu sıfat-fiil ve geniş zaman eki. işçee (<işçi+e) “işçiye”. d. garaap (garaıp) “bakıp”. f. düyääniñ (devenin). +(n)Iñ Ekiyle Oluşan Uzunluklar İlgi hâli eki +(n)Iñ ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: ayagıınıñ (ayağının). şahıs +(I)n iyelik ekleri kelimenin üzerine gelince.düşmesi ile: Bazı alıntı kelimelerde -h. i. güpleer (güple-er) “gürler”. mastar ekinin ünlüsü uzar: okamaaga (okumaya). h. Sonunda dar ünlü (ı. +A Ekiyle Oluşan Uzunluklar Yönelme hâli eki ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü ile birleşerek uzar: çagaa (<çaga+a) “çağaya”.Türkmen Türkçesi 103 Ses Olayları Sonucunda Oluşan Uzunluklar a. bermääge (vermeye). meleer (mele-er) “meler”. yaşındaakı (<yaşında+ki). Ünsüz Düşmesi Sonucu Oluşan Uzunluklar -g. zarf-fiil eki “-ken”de görülür. e. ü) bulunan kelimelere -a. agaañ (aga+ın) “amcan”. İlgi hâli eki ünlü ile biten kelimeler üzerinde bazen sadece “+ñ” biçiminde kullanılır. beriik (beriye). yerkümääniñ (yeryüzünün). okaan (oku-an) “okuyan”. -mAk Ekiyle Oluşan Uzunluklar Mastar -mAk ekinden sonra yaklaşma (-e) hâli eki gelince. Bu durumda ekin ünlüsü uzar: baryakaa (giderken). Ekin son ünsüzü -n düşer. Düşen ünsüzün yanındaki ünlü uzar: äätiyatlı (ihtiyatlı). määkam (muhkem). son hecenin ünlüsü uzar: okaap (oku-ıp) “okuyup”.düşer. +(I)m. +k Ekiyle Oluşan Uzunluklar Ünlü ile biten yer-yön zarfları üzerine. galaa (<gala+a) “kaleye”. nirääk (nereye). yaşaan (yaşa-an) “yaşayan. +(I)n Ekleriyle Oluşan Uzunluklar 1. yıgnaap (yıgna-ıp) “toplayıp”. u. i. määtaç (muhtaç) -n düşmesi ile: Bu olay sadece. c. Ekin bu şekilde kullanılışı esnasında kendisinden önceki ünlü uzar: garrıın (garrı+nıñ) “yaşlının”. pukaraañ (pukara+nın) “fukaranın”. Ünite . yokarıık (yukarıya). nämääniñ (neyin). -ee uzun ünlüleri ortaya çıkar: kiçee (<kiçi+e) “küçüğe”. kakaañ (kaka+ın) “baban”. gapaa (<gapı+a) “kapıya”. geç iini (keçiyi). paltaañız (palta+ñız) “baltanız”. gelyäkää (geliyorken). -e eklenirken -aa. kişiiñ (kişinin) “kişinin”. ünlü ile biten fiillerin üzerine geldiğinde. ataam (ata+ım) “dedem”. -An. ı.ortadaakı (<ortada+ki). +nI Ekiyle Oluşan Uzunluklar Belirtme hâli eki +nI ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: babaanı (babayı). dünyaa (<dünya+a) “dünyaya”. işlemääge (işlemeye). kölegääni (gölgeyi). sözlemääge (söylemeye).düşmesi ile: dääl (değil) Ayın sesinin düşmesi ile: maanı (ma‘na) -h. depee (<depe+e) “tepeye”. +dA Ekiyle Oluşan Uzunluklar Bulunma hâli eki +dA’nın üzerine +kI eki geldiğinde hâl ekinin ünlüsü uzar: elindÄki (<elinde+ki). şahıs +(I)m ve 2. çagaanı (çağayı).

görmään (görmeden). çayınaam (< çayını hem) “çayını da”. diyyäär (diyor).) yuvarlak ünlülü şekilleri bulunmaz: gün+i (günü). Büyük Ünlü Uyumu Türk dilinde genel bir kural olan bu uyum. -Ay eki: berääy (ver). yetirmään (yitirmeden). Türkmen Türkçesine Arapça ve Farsçadan giren birçok kelime büyük ünlü uyumuna uydurulmuştur: bahana (bahane). gapıl (gafil). hecede genellikle düz ünlülü şekiller kullanılır: bölünici (bölünen).(< alıp kel-) “getir-”. k. atasınıñ (dedesinin). ölinçää (ölünce). dovulçı (korkak). gelyään (gelen).(alıp kit-) “götür-”. köynekçee “püskül”. Türkiye Türkçesinde uyuma girmeyen yabancı kökenli kelimelerin çoğu. ayralıkdan (ayrılıktan). çıkmazmıkaa (çıkmaz mı acaba). palav (pilav). Ünlü Uyumları 1. göteryään (taşıdığı). Türkmen Türkçesinde uyuma girmiştir: alamat (alamet). Devamlı birlikte kulanılan iki kelimenin birleşmesi sonucu meydana gelen tek kelimenin ünlüsü uzar: aakel.(düşündür-). -InçA eki: açılınçaa (açılınca). gün+in (günün). tizrääk (çabucak). bildirme. +kI eki: Türkiye Türkçesinde +ki şekliyle kullanılan ve dolayısıyla uyumu bozan bu ek de Türkmen Türkçesinde uyuma girer: arkadaakı (arkadaki). köprääk (çokça). söygüli (sevgili). oglaam (< oglı hem) “oğlunu da”. Türkmen Türkçesinde bu uyum daha çok 1. +çA eki: barçaa “bütün”.104 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I j. aşına (aşina). hece arasında görülürken 3. Uzun Ünlülü Diğer Ekler Türkmen Türkçesinde kullanılan bazı eklerin ünlüleri daima uzundur. Kaynaşma Sonucu Oluşan Uzunluklar “Hem” edatı çoğunlukla kendisinden önce gelen kelime ile birleşir. sınamdaakı (sinemdeki). hovplulık (korkma durumu). ünlü ile biten kelimelerle birleştiği zaman kelimenin son ünlüsü ile edatın ünlüsü birleşerek uzar: atınaam (< atını hem) “atını da”. düşündir. yuvarlak ünlüleri ilk hece dışında kabul etmemek yönünde olup kelimelerin ikinci heceden sonraki hecelerinde yer alan ünlüleri düzleştirmektedir. yaşındaakı (yaşındaki). gelyää (geliyor). Bazı eklerin (belirtme. şonuñkı (onunki). Yazı dilinin genel eğilimi. näädeli (< ne edeli) “ne yapalım”. çiişiklik (şişlik). adamlarıñ. amanat (emanet). iyice). Türkmen Türkçesinde daha zayıftır. ve 2. yetääymesin (yetişmesin). işliyää (yapıyor). Çünkü 3. gatıraak (çokça. -yA eki: beryää (veriyor). ääkit. cahan (cihan). oturyaar (oturuyor). hecede bozulur. baryaarkaa (gidiyorken). ene (anne). galandar (kalender). -mAn eki: bermään (vermeden). -yAn eki: beryään (veren). gelyamikaa (geliyor mu acaba). baryaar (gidiyor). öldürääymän (öldürmeyin). -yAr eki: aydyaar (söylüyor). -kA eki: Türkiye Türkçesinde bütün kelimelere. sıgmaan (sığmadan). caahıl (cahil). Türkiye Türkçesinde uyumu bozan kelimeler ve ekler Türkmen Türkçesinde uyuma girer: alma (elma). gelinçää (gelince). +rAk eki: düzüvlirääk (doğruca). ımam (imam). Birleşme esnasında -h düşer. Edat. Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu) Küçük ünlü uyumu Türkiye Türkçesine göre. gardaş (kardeş). +kA eki: Şüphe edatı olarak kullanılan +kA’nın (< ki < erki) ünlüsü her zaman uzundur: barmıkaa (var mı acaba). çakyaa (çekiyor). alınçaa (alınca). . kerven (kervan). büyük ünlü uyumuna aykırı olan bu zarf-fiil eki Türkmen Türkçesinde uyuma girerek -ka şeklinde kullanılır: baryakaa (gidiyorken). Türkmen Türkçesi yazı dilinde oldukça sağlamdır: oodunçı (oduncu). 2. ilgi vs. edyään (yaptığı). -ken şekliyle eklendiği için.

j. Ortada her ikisi de bulunabilir: ähli (bütün. y. ak. heceden itibaren Eski Türkçede olduğu gibi çoğunlukla düzdar ünlüler kullanılır. 6. gidensoñ (gidince).5. . 3. çorı (hizmetçi). barmak. Türkmen Türkçesinde b’dir: bar. öyümizi (evimizi). ogrı (hırsız). “Bin. g. Göroglı (Köroğlu). m. dürli (türlü). haysı (hangi). birer harfle gösterilmiştir. gorkunçlı (korkunç). Kelime başındaki kalın k’lar Türkmen Türkçesinde g olur: gar (kar). gızıl (kızıl). s. Ayrıca Tükmen Türkçesinde kullanılan bazı Rusça kökenli kelimelerde “şç (Щ)”.Türkmen Türkçesi 105 Aşağıda verilen kelimelerden küçük ünlü uyumuna aykırı olanları gösteriniz. vermek. munuñ. varmak” kelimelerindeki v. maña. garşı (karşı). gapı (kapı). -An sıfat-fiilinin üzerine soñ kelimesinin getirilmesiyle yapılan zarflar uyuma girmez: diyensoñ (deyince). parx. Yabancı Kökenli Kelimelerde Yabancı kökenli kelimelerin bir kısmı uyuma girmez: biganä (yabancı). r. galmak. munlar. n. dañ (tan). nusga (nüsha). Ünite . duuz (tuz). ñ. ç. näxili (nasıl). öözimiz (kendimiz). murtlak (gür bıyıklı). 2. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi uyuma girmemiştir: aglıdıbilmezdi (ağlatamazdı). goy. şaglavuk (çağlayan). Türkçe Kelimelerde Bazı birleşik kelimeler. c. boncuk. bilezik. Patma (Fatma). göremok (görmüyorum). d. dokuzıncı (dokuzuncu). mundan. Türkmen Türkçesinde söz konusu ünlülerde yuvarlaklaşma olmadığı için dudak uyumu bozulmuştur: böri (kurt). basıberdiler (basıverdiler). süri (sürü). gurı (kuru).(koy-). moncuk. b. 5. geda (köle). münmek. ş. m olur: miñ. dövçi (savaşçı). f. garın (karın). bermek. binmek. Kalın ünlülerin yanındaki g ve k’ler kalındır: gapı. orun (yer). mende. pil (fil). 1 Ünsüzler Türkmen Türkçesinde 23 ünsüz vardır. z”. Bugünkü Türkmen alfabesinde. men. h. ben” kelimeleri ile “ben” ve “bu” kelimelerinin ek almış şekillerinde b. ötük (delik). Türkiye Türkçesinde “ol-“ fiili. bilenok (bilmiyor). Türkmen Türkçesinde “bol-“ şeklindedir. goyun (koyun). p. Türkmen Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Türkmen Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. Türkiye Türkçesinde kök ünlüsü yuvarlak olan kelimelerde. iki. sonraki hecelerde bulunan ünlüler yuvarlaklaşarak uyuma girmiştir. İnce ünlülerin yanında bulunan g ve k’ler incedir: gelmek. “var. Arapça ve Farsça alıntı kelimelerdeki f ’ler p olur: sapar (sefer). ekin. k. 4. gelin. Ünlü Uyumunun Bozulması a. pelek (felek). Türkiye Türkçesinden farklı olarak ñ sesi alfabede gösterilir. biradar (kardeş). Türkmen Türkçesinde s ve z sesleri de Türkiye Türkçesinden farklı olarak peltek telaffuz edilir ancak yazıda bu peltekliği gösteren herhangi bir işaret kullanılmaz. meni. dırnak (tırnak). ependi (efendi). Ancak alfabede 21 işaret kullanılmaktadır: “b. kovgı (takipçi). Türkmen Türkçesinde 2. t. barıberende (gidiverdiğinde). l. Türkiye Türkçesi alfabesinde olduğu gibi kalın ve ince g ile kalın ve ince k. 3. nepaga (nafaka). Kelime başında ise sadece h bulunur: hemme (bütün). muña. “ts (Ц)” birleşik sesleri de bulunmaktadır. v. hepsi). Türkçe asıllı bir kısım kelimelerin başındaki t’ler Türkmen Türkçesinde d olur: daaş (taş). armıt (armut). Kelime sonunda iki h’den sadece hırıltılı olanı (x bulunur): çarx.

106 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 7. dassan (destan). açarçı (anahtarcı). düvme (düğme). başda (başta). Türkiye Türkçesinde yaygın olan bu uyum. öçdi (söndü). Türkiye Türkçesinde iç sesteki -ğ.ünsüzü. 8. 9.)ء‬ayın (‫ . çopan (çoban). gapırga (kaburga). Kelime içindeki b’ler v okunur: oba yazılır. yassık (yastık). ova okunur. Türkiye Türkçesindeki bazı iç ve son ses v’ler Türkmen Türkçesinde y sesine dönüşür: düye (deve). düvün (düğüm). duvlı (tuğlu). iki dudak hafifçe büzülerek telâffuz edilir. zz okunur üstün üssün basdırmak bassırmak üstinlik üssünlük gızdırmak gızzırmak Ünsüz Uyumu Kelime içerisinde ve eklenme sırasında kullanılan ünsüzlerin tonluluk-tonsuzluk bakımından gösterdiği uyumdur. mm olur: gümmez (kümbez). Ancak bu v Türkiye Türkçesindeki gibi değil. ayrılma hâli eki +dan. Türkmen Türkçesinde sadece d ile başlar: başda. tümmek (tümbek) “tümsek”. bulunma hâli eki +da. söyün. mençe (bana göre). gubka (sünger). ts yazılır ss okunur zs yazılır ss okunur gitse gisse yazsın yassın batsa bassa bozsun bossun çs yazılır şs okunur çl yazılır şl okunur içse işse saçlı saşlı açsa aşsa açlık aşlık çç(çc) yazılır şş okunur şc yazılır şş okunur agaççı agaşşı guşcagaz guşşagaz açcak aşşak (açacak) goşcak goşşak nd yazılır nn okunur ld yazılır ll okunur mende menne geldi gelli gelende gelenne güldi gülli st yazılır ss okunur sd. görüpdir (görmüş). 14. Bu yüzden söz konusu ekler. eyerçi (eyerci). tonsuz ünsüzlerle biten kelimelere eklendiklerinde ünsüz uyumu bozulmaktadır. 10. 15. ağaçdan (ağaçtan). Türkmen Türkçesinde eşitlik eki +çA ve yapım eki +çI daima tonsuz. düyşde (düşte). Türkiye Türkçesinde t ile de başlayabilen ekler. Yabancı kökenli kelimelerde bulunan hemze (‫ . öy (ev). Ancak bunlar yazıda gösterilmez.(sevin-). Türkmen Türkçesinde birçok ekin ünsüzü daima tonludur. altdan. 12. Kelime içindeki st sesleri ilerleyici benzeşmeyle ss olur: ussa (usta). davara okunur.)ﻉ‬ha (‫ )ﺡ‬ve hı (‫ )ﺥ‬sesleri Türkmen Türkçesinde çoğunlukla g'ye dönüşür: bagıs ( bahs) rugsat ( ruhsat) bagt ( baht) talıg ( talih) cemagat ( cemaat) doga ( dua) 13. bolupdır (olmuş). Kelime başında bulunan ve p’den sonra gelen b ise v okunmaz: bermek. Türkiye Türkçesinde baş ve ortadaki bazı b sesleri Türkmen Türkçesinde p olur: palta (balta). Türkmen Türkçesinde v olur: Bövür (böğür). Kelime içindeki mb. gaçdı (kaçtı). 11. güpbi (cübbe). atdan (attan). görülen geçmiş zaman eki -dI ve bildirme eki +dIr da daima tonlu ünsüzle kullanıldıkları için ünsüz uyumuna aykırı düşerler: öninçe (öncelikle). Yukarıdaki iki maddede görülen değişmelere benzer değişmeler. çeşitli eklemeler sırasında da meydana gelir. pıçak (bıçak). dikdi (dikti). dabara yazılır. Türkmen Türkçesinde görülmemektedir. zd yazılır ss. gövüs (göğüs). .

Ancak ikinci heceden sonra küçük ünlü uyumu olmadığı için ek ve yardımcı ünlüler. bazen eksiz olarak kullanılır: cigerin daglayan (ciğerini dağlayan). gözüm yaşı (gözümün yaşı). c. i olur. ayrıca. çöle. yılkılar (atlar). Yükleme hâli. depderler (defterler). +sI Tablo 5. +sI Çokluk +ImIz +(I)ñız +I. yol+ı (yolu). Ancak. aat (ad).Türkmen Türkçesi 107 Şekil Bilgisi Çekim Ekleri İsim Çekim Ekleri 1. 2. bereyin (kızını vereyim). Türkmen Türkçesinde de çokluk eki +lAr’dır: baylar (zenginler). b. köç ää (köçe+e) “köşeye”. üçüncü heceden itibaren u. daglar (dağlar). Ünlüyle biten kelimeler üzerine geldiğinde ise kelimenin son ünlüsüyle birleşerek uzun +A olur. almaanı (elmayı). bilbil (bülbül). enesiniñ (annesinin). Türkmen Türkçesinde. çatmaañ (çadırın). ü değil. ünsüzle bitenlerin üzerine +I şekliyle gelir. n geniz n’sidir. ünlü ile biten kelimelerin üzerine +nI. alma (elma). -si’dir. göze. duzak (tuzak). e. galaa (gala+a) “kaleye”. erenler (erenler). Kişi +(I)m +(I)ñ +I. araa (ara+a) “araya”. Ayrıca ekin ünlüsü düz olup yuvarlak şekli görülmez: ataanı (atayı). Bikeeñ ecesi (Bike’nin annesi). -i. İlgi Hâli İlgi hâli eki Türkiye Türkçesindeki gibidir. Ancak. İkinci şahıs ekleri ise geniz n’si (ñ) iledir. Tablo halinde şöyle gösterilebilir: Teklik 1. il+i (ili). suunı (suyu). ı. gızın oda özün uran (kendini ateşe atan). Ünite . İlgi hâli eki bazen Türkiye Türkçesinde olduğu gibi eksizdir: ceren balası (ceylan yavrusu). geçiniñ (keçinin). daglarıñ. Bu ek diğer Türk lehçelerinde görülmez: obaañ adamları (obanın adamları). Hâl Ekleri a. guşlar (kuşlar). ilgi hâli ekinin +ñ’li şekli vardır.5. bu uzunluk yazıda gösterilmez: başa. İyelik Ekleri İyelik ekleri Türkiye Türkçesindeki gibidir. -sı. ata (dede). Kişi 3. çaganıñ (çocuğun). Yalın Hâl Yalın hâl Türkiye Türkçesinde olduğu gibi eksizdir: abray (şöhret). Kişi 2. Yönelme Hâli Yönelme hali eki +A’dır. saz+ı (sazı). kişiiñ (kişinin). Üçüncü şahısta ek daima -ı. Yükleme Hâli Türkmen Türkçesinde yükleme hâli eki +(n)I’dır.2 İyelik Ekleri agaam (amcam) üzümim (üzümüm) pulum “param” agaañ üzümiñ puluñ agası üzümi pulı agamız üzümimiz pulumız agañız üzümiñiz puluñız agası üzümi pulı 3. Çokluk Eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. Ünsüzle biten kelimeler üzerine geldiğinde +A olarak kullanılır. Ek. İkinci heceden sonra ekin yuvarlak ünlülü şekli yoktur: gözüñ (gözün). . öyüñ (evin).

fiilin sonundaki ünlü uzar: Fiil Çekim Ekleri . şunça (bu kadar. nayzadan (mızraktan). yokmı (yok mu?). h. Eşitlik Hâli Eşitlik hâli ekinin kullanımı. hızmatda (hizmette). Aitlik Eki Aitlik eki Türkmen Türkçesinde +kI’dır. öñüne (önüne). Ayrılma Hâli Ayrılma hâli eki +dAn olup tonsuz şekli yoktur: atdan (attan). öñünçe (önünde). daşarda (dışarıda). Vasıta Hâli Türkmen Türkçesinde vasıta hâli eki için herhangi bir ek yoktur. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri Bu ekler Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. Şahıs -m -k 2. elden. Şahıs -ñ -ñIz 3. gulça (kul gibi). kölegeden (gölgeden). Şahıs -ø -lAr 2. olmasından. Ek. Şahıs -(I)n -(I)s 2. aadatça (âdete göre). garrıça (yaşlıca). şonuñkı (onunki). öyine (evine). görülen geçmiş zaman. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri Görülen geçmiş zaman. Şahıs ekleri iki türlüdür. kümüşden (gümüşten). Ek Türkiye Türkçesinden farklı olarak ünlü uyumuna girer: arkadakı (arkadaki). Şahıs -sIñ -sIñIz 3. yuvaşlık bilen (yavaşça). Ek tek şekilli olup tonsuz şekli yoktur: günde. İyelik ekinden sonra araya n girer: aşagında (aşağısında). Tekli k Çokluk 1. Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zamanın eki için -IpdIr kullanılır. hikâye ve şart kiplerinde kullanılır. hâl ve hareketin hangi şahıs tarafından yapıldığını gösteren bu ekler. g. Bulunma Hâli Bulunma hâli eki +dA’dır. “bilen” edatı ekleşmemiş biçimiyle vasıta ifadesi için kullanılmaktadır: çaga bilen (çocukla). aşınamı (tanıdık mı?) 1. İyelik ekinden sonra araya n girer: başından. gözünde. Soru Eki Soru eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +mI’dır. şu kadar). yüklemin özne ile ilişkisini belirler. gılıcına (kılıcına). Türkiye Türkçesindeki gibi +ça/-çe’dır ancak ekin tonlu şekli (+ca/+ce) yoktur: barça (bütün). hikâye ve şart kipi dışında kalan bütün kiplerde kullanılır. Bildirme Kipleri 1. Zaman ve Şekil Ekleri a. ı. ünlüyle biten bir file geldiğinde. Tekli k Çokluk 1. içki (içerdeki). berdimi (verdi mi?). f. yeññesi bilen (yengesiyle). ootdan (ateşten). olmasında. Şahıs -ø -lAr b. Ek yazıda kelimeye bitişik olarak yazılır: barmı (var mı?). a. 4. gözünden. Şahıs Ekleri İş. şeylelik bilen (böylelikle). sınamdakı (sinemdeki). başda (başta).108 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yönelme eki. 5. Türkiye Türkçesindeki gibidir: oobasına (obasına). iyelik ekleri alan kelimelerden sonra +nA şekliyle kullanılır. aşağıdakı (aşağıdaki). ilde. düynki (dünkü).

bilmeyääler (bilmiyorlar). -di’dir. “ütülüp ölmüş. ocağı gömülmüş. 2. Bugün ise sınırlı şekilde. Bu ekin ünlüsü daima uzundur: baryaarın (gidiyorum) göryäärin (görüyorum) gülyäärin (gülüyorum) baryaarsıñ göryäärsiñ gülyäärsiñ baryaar göryäär gülyäär baryaarıs göryääris gülyääris baryaarsıñız göryäärsiñiz gülyäärsiñiz baryaarlar göryäärler gülyäärler Olumsuz şekli: barmayaarın (gitmiyorum). bilmeyääñiz (bilmiyorsunuz). Türkiye Türkçesinde kullanılan -mIş. düşünmiş. -mIş eki fiil çekiminde 3. görmeyääris. -mUş öğrenilen geçmiş zaman eki. almaandırsıñ (almamışsın). -p otıır. geçmiş. gülmeyäärsiñiz. gelmediñ. beddua vs. Bu ekin de ünlüsü uzundur: baryaan (gidiyorum) yazyaan (yazıyorum) bilyään (biliyorum) baryaañ yazyaañ bilyääñ baryaa yazyaa bilyää baryaas yazyaas bilyääs baryaañız yazyañız bilyääñiz baryaalar yazyaalar bilyääler Olumsuz şekli: barmayaan (gitmiyorum). tip şimdiki zaman: -yaar/-yäär ekindeki -r’nin düşmesi sonucu -yaa/-yää’li şekliyle kullanılır. etmiş” vs. dokamaandırlar (dokumamışlar). yazmayaa (yazmıyor). görmediñiz. yazmayaas (yazmıyoruz).Türkmen Türkçesi 109 alıpdırın (almışım) gelipdirin (gelmişim) dokaapdırın (dokumuşum) alıpdırsıñ gelipdirsiñ dokaapdırsıñ alıpdır gelipdir dokaapdır alıpdırıs gelipdiris dokaapdırıs alıpdırsıñız gelipdirsiñiz dokaapdırsıñız alıpdırlar gelipdirler dokaapdırlar Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “-maandır/-määndir” ekiyle yapılır: almaandırın (almamışım). gülmeyäärler. görmüş. 3. dili kesilmiş. ikinci hecede -du. şahıslarda görülebiliyor: almış. düşünmedik. Birinci ve ikinci şahıslarda yuvarlak ünlülerden sonra. Şimdiki Zaman Türkmen Türkçesinde şimdiki zaman dört şekilde ifade edilmektedir. Üçüncü şahıslarda (yazılışta) daima -dı. 1. ayrı ayrı kelimelerde kalıplaşmış şekilde (sövme.5. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zaman eki -dI’dir. dokamaandırsıñız (dokumamışsınız). 2. tip şimdiki zaman: Şimdiki zaman Türkmen Türkçesinde “-p yöör. -dü. barmayaañ (gitmiyorsun). barmayaarsıñ (gitmiyorsun). -p duur. düşünmedi. Ünite . geldim düşündim gördüm geldiñ düşündiñ gördüñ geldi düşündi gördi geldik düşündik gördük geldiñiz düşündiñiz gördüñiz geldiler düşündiler gördiler Olumsuz şekli: gelmedim. yüzyıla kadar kullanılmıştır. -p yatıır” yardımcı fiilleriyle de ifade edilmektedir: . gelmeendir (gelmemiş). gelmişler vs. Türkmen Türkçesinde 19. gelmeendiris (gelmemişiz). tip şimdiki zaman: -yaar/-yäär ekiyle kurulur. -di şeklindedir. görmeyäär (görmüyor). ikinci heceden sonra (yazılışta) -dı.) rastlanır. görmediler. 3.

ol görcek dääl (görmeyecek). Fiil köklerine iyelik eki almış “-an/-en” sıfat-fiil eki ve “yook” kelimesinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. aların (alırım) görerin (görürüm) okaarın (okurum) alarsıñ görersiñ okaarsıñ alar görer okaar alarıs göreris okaarıs alarsıñız görersiñiz okaarsıñız alarlar görerler okaarlar . biz görcek dääl (görmeyeceğiz). men alcak (alacağım) men görcek (göreceğim) men gelcek (geleceğim) sen alcak sen görcek sen gelcek ol alcak ol görcek ol gelcek biz alcak biz görcek biz gelcek siz alcak siz görcek siz gelcek olar alcak olar görcek olar gelcek Olumsuz şekli: Gelecek zamanın olumsuzu. çekimin sonuna “dääl” kelimesi getirilerek yapılır: men alcak dääl (almayacağım). zamirlerle ifade edilir. belirsiz gelecek zaman da denmektedir. Bu eki alan fiillerin şahıs kavramı. Geniş Zaman Geniş zaman için.110 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I alıp yöörün (almaktayım) gelip yatıırın (gelmekteyim) alıp yöörsüñ gelip yatıırsıñ alıp yöör gelip yatıır alıp yöörüs gelip yatıırıs alıp yöörsüñiz gelip yatıırsıñız alıp yöörler gelip yatıırlar okaap otıırın (okumaktayım) gülüp duurun (gülmekteyim) okaap otıırsıñ gülüp duursuñ okaap otıır gülüp duur okaap otıırıs gülüp duurus okaap otıırsıñız gülüp duursuñız okaap otıırlar gülüp duurlar Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuz şekli yoktur. 4. Bu oluşum sırasında hece kaynaşması meydana gelir ve “yook”un başında bulunan “y” ile birlikte bazı sesler düşer: okaamook (<okaanım yook) “okumuyorum” yazamook (<yazanım yook) “yazmıyorum” okaañook (<okaanıñ yook) yazañook (<yazanıñ yook) okaanook (<okaanı yook) yazanook (<yazanı yook) okaamzook (<okaanımız yook) yazamzook (<yazanımız yook) okaañzook (<okaanıñız yook) yazanzook (<yazanıñız yook) okaanooklar (<okaanları yook) yazanooklar (yazanları yook). “düş-” (inmek) fiilini “gelecek zaman kipinde tüm şahıslarla olumsuz çekimini yapınız. siz gelcek dääl (gelmeyeceksiniz). tip şimdiki zaman: Türkmen Türkçesinde bir de sadece olumsuz şekli bulunan şimdiki zaman şekli vardır. Ünlü ile biten fiillerde iki ünlü kaynaşır ve uzun ünlü ortaya çıkar. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -(A)r ekiyle yapılır. 2 5. Gelecek Zaman Türkmen Türkçesinde gelecek zamanın eki -cAk’tır. sen alcak dääl (almayacaksın). Diğer Oğuz grubu lehçelerinden farklı olarak -cAk ekinin üzerine şahıs eki getirilmez. 4. Kesin bir gelecek zaman ifadesi taşır. olar gelcek dääl (gelmeyecekler).

bermeli dääldirsiñ (vermemelisin). İkincisi ise -mAlI(dIr) ekiyle yapılır ve ekin sonuna şahıs ekleri getirilir. Şart Kipi Diğer Türk lehçelerinde olduğu gibi Türkmen Türkçesinde şart kipi -sA eki ile yapılır. 3. bermeseñ (vermesen). Birinci tip -mAlI ekiyle yapılır. iişlemeseñiz (çalışmasanız). Bu çekimde şahıs ekleri kullanılmaz. Ayrıca Türkiye Türkçesinde olduğu gibi “lazım” ve “gerek” kelimeleriyle de gereklilik anlamı sağlanmaktadır: bermek gerek (vermek gerek). men almalı dääl. bolsa gerek (olsa gerek). okaamazlar (okumazlar). ve 2. almasak. -gIn/-gUn 2. . galdırmalı dääldirler (kaldırmamalılar). -Iñ/-Uñ/-ñ 3. iişlemeseler (çalışmasalar). galdırmalı dääldiris (kaldırmamalıyız). bersem (versem) alsam iişlesem (çalışsam) berseñ alsañ iişleseñ berse alsa iişlese bersek alsak iişlesek berseñiz alsañız iişleseñiz berseler alsalar iişleseler Olumsuz şekli: bermesem (vermesem). okaamarsıñız (okumuyorsunuz). eşitmek lazım (işitmek lazım). övrenmek gerek (öğrenmek gerek). Onların yerine fiilin başına şahıs zamirleri getirilir. galdırmalı dääldirsiñiz (kaldırmamalısınız). -AlIIn/-AlI 2. üçüncü şahıslarda ise -“maz/-mez” ekiyle ifade edilir: almarın (almıyorum). almasa.sInlAr/-sUnlAr . almarsıñ (almıyorsun). aytmak lazım (söylemek lazım).5. b.Tasarlama Kipleri 1. men almalı (almalıyım) men sözlemeli (söylemeliyim) sen almalı sen sözlemeli ol almalı ol sözlemeli biz almalı biz sözlemeli siz almalı siz sözlemeli olar almalı olar sözlemeli Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu “dääl” kelimesi ile yapılır: men almalı dääl. -sIn/-sUn 3. görmeris (görmüyoruz). Ünite . bermelidirin (vermeliyim) galdırmalıdırın (kaldırmalıyım) bermeli(dir)siñ galdırmalı(dır)sıñ bermeli galdırmalı bermelidiris galdırmalıdırıs bermeli(dir)siñiz galdırmalı(dır)sıñız bermeli galdırmalı Olumsuz şekli: Bu kipin de olumsuz şekli “dääl” kelimesiyle yapılır: bermeli dääldirin (vermemeliyim). 2. görmez. bermeli dääldirsiñ (vermemeli). -ayın/-eyin 1.Türkmen Türkçesi 111 Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuzu teklik 1. biz sözlemeli dääl (söylememeliyiz).Emir Kipi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Türkmen Türkçesinde de her şahıs için ayrı bir ek vardır: Tekli k Çokluk 1. Gereklik Kipi Türkmen Türkçesinde gereklik çekimi iki şekilde ifade edilir. şahıslarda “-mar/-mer”. olar sözlemeli dääl (söylememeliler). Şart kipinde iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır. siz sözlemeli dääl (söylememelisiniz). men almalı dääl.

-Ip/-Up ekli geçmiş zaman ekinin üzerine ise ‘-mIş’ gelir. Olumsuz şekli: “-ma/-me” ekiyle yapılır: almaayım (almayayım). şahıs “al”. Rivayet Türkmen Türkçesinde fiillerin rivayet birleşik çekimi. -ay ekiyle de yapılabilir: alay (al). şimdiki zaman ekleri -yaar/yäär ve yaa/yää’nin üzerine “eken” veya “-mIş” gelir. c. İstek Kipi Türkmen Türkçesinde istek kipinin ifadesi için -mAkçI eki kullanılır. göräy (gör). Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti Öğrenilen geçmiş zamanın rivayetinde -An ekli geçmiş zaman ekinin üzerine ‘eken’. biz okamakçı dääl (okumak istemiyoruz). ‘eken’ ve “mIş” vasıtasıyla yapılır. Bu çekimde şahıs ekleri kullanılmaz başa zamirler getirilir. görmääliiñ (görmeyelim). olar okamakçı dääl (okumak istemiyorlar). “algın” (al). sen görmekçi dääl (görmek istemiyorsun). alma/gın (alma). okamaañ (okumayın). 4. okay (oku).112 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I alayın (alayım) göreyin (göreyim) okaayın (okuyayım) al(gın) gör(gün) okagın alsın görsün okasun alalııñ göreliiñ okaalııñ alıñ görüñ okaañ alsınlar görsünler okasınlar Teklik 2. alyaarmışım (alıyormuşum) başlayaamışım (başlıyormuşum) alyaarmışsıñ başlayaamışsıñ alyaarmış başlayaamış alyaarmışık başlayaamışık alyaarmışıñız başlayaamışsıñız alyaarmışlar başlayaamışlar gelyeer ekenim (geliyormuşum) gelyeer ekeniñ gelyeer eken gelyeer ekenik gelyeer ekeniñiz gelyeer ekenler . şekillerinde olabildiği gibi -ay. ol görmekçi dääl (görmek istemiyor). siz okamakçı dääl (okumak istemiyorsunuz). okamasınlar (okumasınlar). görmesin. Fiillerin Birleşik Çekimi 1. men görmekçi (görmek istiyorum) men okamakçı (okumak istiyorum) sen görmekçi sen okamakçı ol görmekçi ol okamakçı biz görmekçi biz okamakçı siz görmekçi siz okamakçı olar görmekçi olar okamakçı Olumsuz şekli: Olumsuzu “dääl” kelimesiyle yapılır: men görmekçi dääl (görmek istemiyorum). alan ekenim (almışmışım) gelipmişim (gelmişmişim) alan ekeniñ gelipmişiñ alan ekeni gelipmiş alan ekenik gelipmişik alan ekeniñiz gelipmişiñiz alan ekenler gelipmişler Şimdiki Zamanın Rivayeti Şimdiki zamanın rivayetinde.

Hikâye Bu kipte. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi -Ip + dI ve -An+dI şeklinde kurulur. görcek ekenim (görecekmişim) tapcakmışım (bulacakmışım) görcek ekeniñ tapcakmışıñ görcek eken tapcakmış görcek ekenik tapcakmışık görcek ekeniñiz tapcakmışıñız görcek ekenler tapcakmışlar Geniş Zamanın Rivayeti Geniş zamanın rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır. şimdiki zaman ekleri -yaar/yäär ve yaa/yää’nin üzerine “-dI” eki gelir. sooramalı ekenim (sormalıymışım) iişlemelimişim (çalışmalıymışım) sooramalı ekeniñ iişlemelimişiñ sooramalı eken iişlemelimiş sooramalı ekenik iişlemelimişik sooramalı ekeniñiz iişlemelimişiñiz sooramalı ekenler iişlemelimişler 2. iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır. alsa ekenim (alsaymışım) gelsemişim (gelseymişim) alsa ekeniñ gelsemişiñ alsa eken gelsemiş alsa ekenik gelsemişik alsa ekeniñiz gelsemişiñiz alsa ekenler gelsemişler Gereklik Kipinin Rivayeti Gereklik kipinin rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır. baryaardım (gidiyordum) gelyäädim (geliyordum) baryaardıñ gelyäädiñ baryaardı gelyäädi . Fiil çekimlerinin hikâyesi -dI ekiyle yapılır. biler ekenim (bilirmişim) aaglaarmışım (ağlarmışım) biler ekeniñ aaglaarmışıñ biler eken aaglaarmış biler ekenik aaglaarmışık biler ekeniñiz aaglaarmışıñız biler ekenler aaglaarmışlar Şart Kipinin Rivayeti Şart kipinin rivayeti için de “eken” veya “mIş” kullanılır. aydıpdım (söylemiştim) berendim (vermiştim) aydıpdıñ berendiñ aydıpdı berendi aydıpdık berendik aydıpdıñız berendiñiz aydıpdılar berendiler Şimdiki Zamanın Hikâyesi Şimdiki zamanın hikâyesinde. görülen geçmiş zaman çekiminde olduğu gibi.Türkmen Türkçesi 113 Gelecek Zamanın Rivayeti Gelecek zamanın rivayeti için hem “eken” hem de “mIş” kullanılır. Ünite .5.

basit çekimlenmiş fiiller üzerine i.(< er-) cevherî fiilinin hikâye şekli olan -dI getirilerek yapılır. diyerdim (derdim) alardım (alırdım) diyerdiñ alardıñ diyerdi alardı diyerdik alardık diyerdiñiz alardıñız diyerdiler alardılar Şart Kipinin Hikâyesi Şart kipinin hikâyesi iki şekilde çekimlenir. Şart Fiillerin şartlı birleşik çekimi -sA ekiyle yapılır. barsamdım/barsadım (gitseydim) bilsemdim/bilsedim (bilseydim) barsañdıñ/barsadı bilseñdiñ/bilsedi barsadı/barsadı bilsedi/bilsedi barsakdık/barsadık bilsekdik/bilsedik barsañızdıñız/barsadıñız bilseñizdiñiz/bilsediñiz barsalardılar/barsadılar bilselerdiler/bilsediler Gereklik Kipinin Hikâyesi Gereklik kipinin hikâye çekiminde de gereklik eki ile hikâye eki arasında -y. durcakdım (duracaktım) gülcekdim (gülecektim) durcakdıñ gülcekdiñ durcakdı gülcekdi durcakdık gülcekdik durcakdıñız gülcekdiñiz durcakdılar gülcekdiler Geniş Zamanın Hikâyesi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı bakıpsam (bakmışsam) gelipsem (gelmişsem) bakıpsañ gelipseñ bakıpsa gelipse bakıpsak gelipsek bakıpsañız gelipseñiz bakıpsalar gelipseler .sesi bulunmaz. aynı ek en sonda da bulunur. gitmelidim (gitmeliydim) bakmalıdım (bakmalıydım) gitmelidiñ bakmalıdıñ gitmelidi bakmalıdı gitmelidik bakmalıdık gitmelidiñiz bakmalıdıñız gitmelidiler bakmalıdılar 3. İkincisinde ise şahıs eki yalnızca sonda bulunur ancak gereklik kip eki ile -dI eki arasına Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -y.sesi gelmez. Birincisinde şart ekiyle hikâye eki arasına şahıs eki gelir.114 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I baryaardık gelyäädik baryaardıñız gelyäädiñiz baryaardılar gelyäädiler Gelecek Zamanın Hikâyesi -cAk + dI yapısı kullanılır.

.Türkmen Türkçesi 115 Şimdiki Zamanın Şartı alyaarsam (alıyorsam) bilyäärsem (biliyorsam) alyaarsañ bilyäärseñ alyaarsa bilyäärse alyaarsak bilyäärsek alyaarsañız bilyäärseñiz alyaarsalar bilyäärseler Gelecek Zamanın Şartı barcaksam (gideceksem) gülceksem (güleceksem) barcaksañ gülcekseñ barcaksa gülcekse barcaksak gülceksek barcaksañız gülcekseñiz barcaksalar gülcekseler Geniş Zamanın Şartı alarsam (alırsam) gelersem (gelirsem) alarsañ gelerseñ alarsa gelerse alarsak gelersek alarsañız gelerseñiz alarsalar gelerseler Gereklik Kipinin Şartı Gereklik kipinin hikâye çekiminde de gereklik eki ile şart eki arasında -y. Türkmendirin (Türkmenim) men Türkmen (Türkmenim) Türkmen(dir)siñ sen Türkmen Türkmen(dir) ol Türkmen Türkmendiris biz Türkmen Türkmen(dir)siñiz Siz Türkmen Türkmen(dir)ler olar Türkmen 2. Birinci şekilde -mIş eki kullanılır. bilmelisem (bilmeliysem) durmalısam (durmalıysam) bilmeliseñ durmalısañ bilmelise durmalısa bilmelisek durmalısak bilmeliseñiz durmalısañız bilmeliseler durmalısalar d. İmek ve eken İle Yapılan İsim Çekimi 1. Öğrenilen Geçmiş Zaman İsim çekiminin öğrenilen geçmiş zamanı iki şekilde yapılır. okuvçımışın (öğrenciymişim) iişçimişim (işçiymişim) okuvçımışıñ iişçimişiñ okuvçımış iişçimiş okuvçımışık iişçimişik okuvçımışıñız iişçimişiñiz okuvçımışlar iişçimişler İkinci şekilde “eken” kelimesi kullanılır.sesi bulunmaz.5. Ünite . Geniş (veya Şimdiki) Zaman İsmin sonuna şahıs ekleri veya ismin başına şahıs zamirleri getirilerek yapılır.

ceñbaz (savaşçı). humarbaaz (kumarbaz). hilebaz. biitaraplık (tarafsızlık). dayhançılık (çiftçilik). depderçecik (küçük defter) +çA: Çoğunlukla küçültme ifade eder. garakçı (haydut). atcagaz (atcık). eyerçi. +daan: Farsça kökenlidir. biizar (çaresiz). yakınlık. tek. meyaahaana (meyhane). kitaphaana (kütüphane). okuvçı (öğretmen). Ünlü ile biten kelimelerde araya -y. biipayan (fani). +daar: Farsça kökenli olup Türkçedeki +lI gibi isimlerden fiil yapar: candaar (canlı). gudaçılık (dünürcülük). yolbaşçı (lider). halı+ça (küçük halı). dövürdeş (çağdaş). haalıçı (halıcı). oyun+baaz (oyun bozan. käärdeş (meslektaş). pa- . Görülen Geçmiş Zaman -dI ekiyle yapılır. gandaar (katil). küldaan (küllük). basavulçılık (yağmacılık). +cIk: Sevgi ve küçültme ifade eden kelimeler yapar: yaşacık (gencecik). çaayhoor (çay içen). cogapkäär (sorumlu). pikirdeş (fikirdeş). gıızcagaz (kızcağız). gepbaaz (güzel konuşan). yaycık (küçük yay). caydaar (uygun). söövdagäär (tüccar). +çI/+çU: Meslek isimleri ve karakter özelliği belirten kelimeler türetir: yapar: dövçi (savaşçı). gergezdaan (avare). işgär (memur). +cagaz: Sevgi ve küçültme işlevli kelimeler türetir: buucagaz (bu kadarcık). +hoor: Farsça kökenlidir: gamhoor (sırdaş). Meslek adları yapar ve sıfat türetir: zergär (kuyumcu). biidövlötlük (yoksulluk). maldaar (mal sahibi). +gäär/+käär: Farsça kökenlidir. günakäär (günahkâr) +haana: Farsça kökenli bir ektir: çaayhaana (çayhane). Bir şeye düşkünlük bildiren veya karakter özelliği belirten sıfatlar türetir: masgara+baaz (soytarı). aynı köyden). +dAş: Ortaklık. govgaçı (kavgacı). İsimden İsim Yapan Ekler +baaz: Farsça kökenlidir. gürrünçi (meddah). oobadaş (köydeş. Arapça. zengin). küyzegäär (çömlekçi). bir tanecik). naharhaana (yemekhane). küpça (küçük testi). vatandaş. bii+: Olumsuzluk ifade eden Farsça ön ektir: bii+acal (vakitsiz). şakacı). pişikcagaz (kediceğiz). eşitlik ve beraberlik ifadesi belirtir: aatdaş (adaş). zenehdaan (yanak). ganhoor (katil). puldaar (paralı. Türkmençe. guşçu (kuşçu). Nesnenin konulduğu yeri belirten isimler türetir: güldaan (vazo). taycagaz (taycık). çaaydaan (demlik). yekeçe (yalnız. baalacık (yavrucuk). bar+ça (bütün). egindeş (aynı boyda). karzdaar (borçlu). bii+akıl (akılsız). ayrıca dil ve lehçe adları türetir: kitapça (kitapçık).116 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I baar ekenim (varmışım) mergen ekenim (nişancıymışım) baar ekeniñ mergen ekeniñ baar ekeni mergen ekeni baar ekenik mergen ekenik baar ekeniñiz mergen ekeniñiz baar ekenler mergen ekenler 3. gepçi (dedikoducu).sesi girmez: baydım (zengindim) iişçidim (işçiydim) baydıñ iişçidiñ baydı iişçidi baydık iişçidik baydıñız iişçidiñiz baydılar iişçidiler Yapım Ekleri 1. +çIlIk: İş ve meslek isimleri yapar: +çI ve +lIk eklerinin birleşmesiyle oluşmuştur: alamançılık (çoğulculuk). galamdaan (kalemlik).

boşa-.(topla-). otar. ug(u)ra. pesel(alçal-. yakımsız (kötü). derle. yekesire-(yalnızlık çek-).(kısal-). näädan (cahil). .(öfkelen-).(açıkla-). duuzsuz (tuzsuz).(kül rengine gir-).(hapşır-). cemle.(ot ayıkla-). +lI: İsimlerden sıfat yapar: agırılı (sıkıntılı). çıgcar.(çoğal-). Ünite . alkımla. öçügsi (biraz solgun).(mırıldan-). heñkir.(sına-). kemsiz (eksiksiz). aazal. İşlek değildir: haykır-. iinçel. guraksı (kuru gibi). or(u)na.(nazlan-). sözle. +lA-: Oldukça işlektir: abayla.5.(bağla-). +rA-: Olma bildiren fiiller türetir. ünde. giiñe.(acık-). gopbaamsı (biraz kibirli).(konuş-).(gecik-). daarık.(eski-). allaçsız (çaresiz).(fısılda-). ökde. sessiz. İsimden Fiil Yapan Ekler +A-: İsimlerden olma ve yapma ifade eden fiiller türetir: daşa. +(A)l-: Sıfatlardan olma bildiren fiiller türetir. İşlek değildir: köpel. añsalık (kolaylık).Türkmen Türkçesi 117 arahoor (rüşvetçi). düyşürge.(yaklaş-). möönsüre. İşlek değildir: garankıra. nääzirge.(az terle-). gözük-. delire.(oyalan-). basımraak (çabucak). +sIrA-/+sUrA-: Kişinin kendisini olduğundan farklı gösterdiğini bildiren fiiller türetir: akılsıra. geze. ssına. yılgır. 2. köprääk (daha çok).(incel-). daaglık (dağlık). hüñürde.(hıçkıra hıçkıra ağla-. İşlek değildir: aacık. +Ar-: Genellikle renk isimlerine gelerek geçişsiz fiiller türetir: gööger. hadımsıra.(sıkıl-).(parçalara ayır-). azal-). baagla. yaaşa(yaşa-). gaharlı (sinirli). İşlek değildir: goñursı (kahverengimsi). yaazıksız (günahsız). +(I)mtIl/+(U)mtUl: Renk adlarına gelerek benzerlik ve gibilik ifade eder.(genişle-). ota.(başar-). İşlek değildir: yagcar. yaazıklı (günahkâr). hemişelik (süreklilik).(düş gör-). +sIz: +lI ekinin olumsuz şeklidir: gaarsız (karsız). añırraak (daha ileri).(koku almak için burnunu çekiştir-). +nää: Farsça olumsuzluk yapan bir ön ektir: nääçar (çaresiz).(alaca karanlık ol-).(seslen-). +sI: Benzerlik ve gibilik ifade eder. çañcar. gövşülde. +lIk/lUk: Türkiye Türkçesinde olduğu gibi soyut ve somut isimler yapar: amanlık (esenlik). +cAr-: Geçişsiz fiiller türetir. bağır-). zompulda. güpürde.(atmak). saçlak (gür saçlı). giicik.(gümbürde-).(göğer-).(golla-). pışırda.(çay içmek iste-). arakhoor (içki içen). mestirgemek (mest olmak). biirik. gıısgal. nääsaglık (hastalık). sözlük. ellik (eldiven). çaaysıra. nääümit (ümitsiz).(nişan almak).(azal-). +raak/+rääk: Üzerine geldiği isme aşırılık. güvvülde.(sulan-). İşlek değildir: sakgallak (gür sakallı). gözlük. näätanış (yabancı). +gIr-/+kIr-: Yansıma kelimelere gelerek bunlara ait hareketleri ifade eden fiiller türetir. benzerlik. diişlek (iri dişli). nääraazılık (memnuniyetsizlik). gövünlik (teselli). mılaayımsıra.(taşı-).(gül-.(uğulda-).(kendini mutlu göster-). anıkla. küçüklük gibi anlamlar katar: açıgraak (açıkça).(yerleş-). caylı (uygun). taşla.(git-). İşlek değildir: garamtıl (siyahımsı).(otlat-). yalñışsız (hatasız).(müjdelemek).(terle-). uluraak (daha büyük). zeraarlı (zararlı). söyüncile. +lAk: Aşırılık bildiren sıfatlar yapar.(delir-). göögümtül (mavimsi). şäherli (şehirli). +(I)rgA-/+(U)rgA-: İşlek değildir: ısırga.(hiçbir şey bilmiyormuş gibi davran-). eginlek (geniş omuzlu). öyli (evli).(fırla-). murtlak (gür bıyıklı). külcer. gülümse-).(yağlan-). +k-: İsimlerden geçişsiz fiiller türetir. gövreli (hamile). pışgır.(konuş-).(hafifçe tozlan-). doostluk (dostluk). arassala-(temizle-).(ağar-). suvcar. +dA-: Daha çok ses taklidi isimlerden fiil yapar: golda. öñlük (önlük). kitüvli (öfkeli). geple.(ukalalık yap-). Aşgabatlı. ertirlik (sabahlık). böölekle.(birleş-). aagar. bozar-.

gızgın (kızgın). kaçamak). yazgıt (yazgı). iskele). gorkak (korkak). ötüm (tesir). gaçgak (kaçak). çakmak. -(A)lgA: Genellikle yer ve mekân isimleri türetir: duralga (durak). -g: Somut ve soyut isimler türetir. yaşmak (yaşmak. görev). guyma (döküm. iirgin (bıkkın). gizlençek (gizlenecek yer). seyyar). sınag (deney). kapı kolu vb. bişgek (çabuk pişen). dökme). sebep. gızzırma (sıtma). deşik (delik). basgançak (basamak). goşgı (şiir). yarag (silah). saylama (seçme. çatı). ayralık (ayrılık). sorag (soru). -ç: Dönüşlü fiiller üzerine gelerek sıfat ve isim türetir: ayılganç (korkunç). över (övgü). boguk (boğuk).118 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 3. uçgun (kıvılcım). bergi (borç). gülek (çok gülen). geyim (elbise). küme). düşgür (çabuk kavrayan). -IcI/-UcI: Fiillerden nitelik bildiren isim ve sıfatlar türetir: sürüci (sürücü). bıkmış). -gIt/-gUt: Soyut ve somut isimler türetir: salgıt (vergi). gaabancañ (kıskanç). -çAk: Araç adları ve kalıplaşmış isimler yapar: sallançak (salıncak). çekinceñ (çekingen). İşlek değildir: ilgençek (kıskaç). istek). duyarlı). -(A)k: İsim ve sıfat türetir: bölek (parça). üyşmek (yığın. çıkgıt (çıkacak yer. bürelgi (örtülmüş). bulanık). algır (yırtıcı). tutaç (tutacak). keser (halı bıçağı). öçgün (solgun. yatalga (yatakhane). çapgın (talan). kuruluş). çıkalga (çıkış). askı). düzgün (kural. pilot). taaygak (kaygan). göterici (vinç). oymak (yüksük). begenç (beğenme. sargıt (vazife. dip not). -(I)m/-(U)m: Somut ve soyut isimler türeten işlek bir ektir: basım (çabuk). guyguç (huni). -gAk: Sıfat türetir: bozgak (bozguncu). yüzüci (yüzücü). içki. keser (dokuma sırasında halının tüylerini kesmeye yarayan eğri bıçak). gızma (öfkeli). -mA: İsim ve sıfat türetir: gurama (tesis. seçkin). gapak (kapak. yumılgı (yumulu). darak (tarak). tutacak yer). hücum). yangıç (yakıt). -gIn/-gUn: İsim ve sıfat türetir: coşgun (coşku). yarancañ (dalkavuk). bulancak (bulanık). gargınç (beddua. eşik (örtü). gülki (komuk. dayanıklılık). orak. berim (hediye). yorgut (rüya tabiri). . övgi (övgü). sızgır (hassas. -gAnçAk: Somut isimler türetir. -cAñ: Karakter özelliği yansıtan sıfatlar türetir: utancañ (utangaç). tutgur (çabuk kavrayan). geçelge (geçit). düşelgi (döşeli).. Fiilden İsim Yapan Ekler -(A)ç: Nesne isimleri yapar: gısaç (mengene). süzgüç (süzgeç). sevinç). İşlek değildir: bezeg (süs). yapışgak (yapışkan). kaide). dilim. -Ar: Genellikle somut isimler türetir: akar (ark. iildirgiç (çengel. sıpalga (bahane. yapık (kapalı). çüyrük (çürük). -Ik/-Uk: Sıfat ve isim türetir: artık (fazla). iinelge (iniş. -gIr/-gUr: Fiilden sıfat yapar: kesgir (keskin). gaymak (kaymak). adım (adım). basgı (korku). örtü). govurma (kavurma). tutar (sap. böölek (bölüm). gıınanç (üzüntü). guvanç (kıvanç). ööndürici (üretici). yatak. göçer (göçebe). çızgıç (cetvel). buyruk. çıdam (sabır. yitirim (kayıp). pıçak (bıçak). ösgün (gelişkin). gopgun (gürültü). göreç (göz bebeği). açar (anahtar). yetik (tanıdık). okalga (okuma salonu). övünceñ (kendini çok öven). cansız). kovgı (takipçi). -gIç/-gUç: Nesne isimleri türetir: oturgıç (sandalye). tabşırık (emir. sözlem (cümle). ötgür (keskin. gülünç). -gI/+kI-: Soyut ve somut isimler türetir: algı bergi (alış veriş). söveşçeñ (mücadeleci). söögünç (küfür). çozgun (akın. göçme (mecazi. oynatgı (köçek). dileg (dilek). uçucı (uçucu. dere). bulaşık (karışık. köplenç (çoğunluk). bezgek (bezmiş. duygur (çabuk sezen). bilim (bilgi). çeker (çekmece). tayak (sopa). boyag (boya). bazı kalıcı isimler de türetmiştir: sıırtmak (düğüm). bozguç (silgi). -mAk: İsim-fiil eki olan bu ek. dövünçek (paket). ooymak (çukur). sovfut (para). sivri). kargış).

aazalt(azalt-).(ulaştır-). -(A)r-: Ettirgen ve oldurgan fiiller türetir: gaytar.(yapıl-). sök-). Ünite . uruş. gülüş-. bööldür. beril.(soruş-.(toplat-). -Iz-/-Uz: Ettirgenlik ekidir.(çoğalt-). düvün.5. turuz.(paylaştır-).(bakın-). yıgnan. -gAn’lı şeklidir: bilgen (bilen). eylegen (eyleyen). dargat. kırpıntı). İşlek değildir: giriz (girdir-).(süslen-).(toplan-). uçur-. ürküz (ürküt-).(azalt-). sorayaan (soran). soruştur-).(okun-). köpelt. bezel. bercek zadım (verecek eşyam). 4. kesindi (kesinti. öçür. Olumsuzu -mAz’dır: akar suv (su). tapılmadık köynek (bulunmayan gömlek).(varmak üzere ol-). otugan (otçul). iişlään yeri (çalıştığı yer). artlaşdır.(arkasına bindir-). gelcek yıl (gelecek yıl). emdir. güler yüz. -t-: Sık kullanılan bir ettirgen çatı ekidir: başart. -AñkIrlA-: Hareketin bitmek üzere olduğunu belirten fiiller türetir.(yutkun-). görer göz (görür göz). gönükdir.(aşağılan-). rahatla-). bilmedik kişi. baaglan. çapar at (koşar. Aydyaan (söylediği). tapşırcak gepim (söyleyecek sözüm). gören son (gördükten sonra). övün-. gopar. geçdik köpri (geçilmiş köprü). İşlek değildir: gırındı (yonga). bolmaz iiş (olmaz iş). yalñışmaz adam (hatasız insan). -Ar: Geniş zaman sıfat-fiilidir. -dIr-/-dUr-: Ettirgenlik ekidir ve tonsuz şekilleri yoktur: alışdır.(yerleştir-). gorkuz. -kez-: İşlek değildir: görkez.(ısıt-). ornaş(yerleş). gider. yıgnaşdır. okal.(vuruş-). Türkmen Türkçesinde görülen başlıca sıfat-fiil ekeri şu şekildedir: -An: Geniş zaman sıfat-fiilidir: alan (almış olan).(geri döndür-). eltmeli adres (iletilecek adres) -yAAn: Geniş zaman sıfat-fiilidir.(şakırdat-). Fiilden Fiil Yapan Ekler -(I)l-:Geçişli ve geçişsiz fiillerden edilgen fiil yapar: aydarıl-(yıkıl-). ogurlat.(doldur-). tayyaar bolmalı zaman (hazır olunacak zaman). iişlencek iiş (yapılacak iş). yeteñkirle. az da olsa görülen. yıldıravuk (parlak). bolar iiş (olur iş). -mAlI: Gelecek zaman anlamı veren gereklik sıfat-fiilidir: geçmeli köpri (geçilecek köprü). görmedik zat (şey). okaan kitabım (okuduğum kitap).(koştur-). sooraş. geçir-.(emzir-).(dön-).(dağıt-). peselt. çıkart-.(ısıt-).(bitmek üzere ol-).(bakış-). duuşuş. görmez göz.(söndür-).(göster-). bildir-. garan.(sarıl-). hızlı at). gelen adam.(korkut-).(geçir-). -Ir-/-Ur-: Ettirgen ve oldurgan fiiller türetir: bitir-. eziizini yitiren gözlekçi yaalı (sevgilisini yitiren âşık gibi). getirgen caayında (getirdiğin yerde). hızlavuk (fırıldak). çapdır. şarlavuk (çağlayan).(ağrısı din-.(başar-). bakyaan süri (baktığım sürü).(toplan-). içir-. horlan. başlan-. vepa vermedik (vefa vermeyen). garaş. durcak yer (duracak yer).(veril-). üyşür. -gAn: -An şeklinde olan geniş zaman sıfat-fiilinin. çırmaş. çörek bişiryään işçiler (ekmek Sıfat-Fiiller .(kaçır-).(yönelt-).(böldür-). geçen gün (geçmiş gün). yıgnal. büren-(bürün-). caytart. tapındı (buluntu). İşlek değildir: gutarañkırla.(karşılaş-). -cAk: Gelecek zaman sıfat-fiilidir: okacak oglan (okuyacak oğlan). galan zat (kalan şey).(çıkar-. kırıntı). -v(Uk): İsim ve sıfat türetir: cürlevük (düdük). mizemez baylık (bitmez tükenmez. -dIk: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir. eşidildik ovaaz (tanıdık ses).(dolaş-).(bağlan-). Olumsuzu -mAdIk şeklindedir: bildik kişi. uzat-. dövündi (kırık.(kısıl-). özgeryään bir devir (değişen bir devir). tutar kol (el). dooldur.Türkmen Türkçesi 119 -IndI: (<-In+dI): Somut anlamlı isimler türetir.(kaldır-). gısıl.(okut-). ışıltılı). yazılmacak hat (yazılmayacak mektup). ıssılat. ııncal. artık). yasal. göçür-. satılmaz zat (satılmaz şey). zenginlik). cagırdat. lovurdavuk (parlak. -(I)ş-/-(U)ş-: İşteş çatı ekidir: aylanış. çıkar-. taşlandı (döküntü. -(I)n-/-Un-: Dönüşlülük ekidir: aylan. görüş-. hışırdavuk (hışırtılı ses çıkaran).(topla-). ötür. okat. yetir.

yetenlerinde (yetiştiklerinde). okadıkça (okudukça). Kelimenin son ünlüsü ile ekin ünlüsü birleşir. golaylaşdıkça (yakınlaştıkça). geliber. alankaañ (sen almışken). -InçAA: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir: açılınçaa (açılınca). eşitme (işitme). bişirme (pişirme). ölmezinden ön (ölmeden önce). Ekin ünlüsü. otırkaan (sen otururken). duruş). boluş (oluş). iişlep başlalı bääri (çalışmaya başlayalı beri). diydikçe (dedikçe). duruş (durma. yöriş (yürüyüş). anlap (anlayıp). Zarf olarak kullanılan bu şekiller bazen de yardımcı fiillerle birlikte birleşik fiil oluştururlar. alanda (aldığında). gamçılap (kamçılayıp). Bu durumda ek -p biçiminde görülür: açıp. yuvmak (yıkamak). İsim-fiil ve sıfat-fiillerden farklı olarak isim çekim eklerini almazlar. -AndA: Sıfat-fiil eki olan -An ekinin üzerine bulunma hâli ekinin getirilmesiyle oluşmuştur: begenende (beğendiğinde). dokalmayaan halı (dokunmayan halı).120 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I pişiren işçiler). kiriş (kiriş). -Ip/-Up: Türkmen Türkçesinde en çok kullanılan zarf-fiil ekidir. -(I)p zarf-fiil eki. gitmeziñizden öñürti (siz gitmeden önce). Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -mAk. günümüz Türkmen Türkçesi eserlerinde ön sesteki g ünsüzünü düşürerek -alı/-eli şeklini almıştır: gelelimiz bääri (geldiğimizden beri). bermään (vermeden). sooramak (sormak). yaaşayış. Ayrıca bu ekin üzerine şahıs ekleri de gelir: alankaam (ben almışken). Ancak. gısganmaan (kıskanmadan). aydaber. çıkış. yıglışıban (toplanıp). yaatlama (hatırlama). sözleyään adam (konuşan adam). gideliñ bääri (gittiğinden beri). bilinçää (bilince). bolınçaa (olunca). aytmak (söylemek). 1. Zarf-Fiiller Hareket Adları (İsim-Fiiller) Hareket adları. Türkmen Türkçesinde seyrek olarak kullanılır: diyban (deyip). berip (verip). işläände (çalıştığında). gaana gaana (kana kana). gülende (güldüğünde). soraşa soraşa. -mAzdAn: Eklendiği fiile “-madan/-meden” anlamı verir: iymezden öñ (yemeden önce). nalış (inleyiş). ünlü ile biten fiiller üzerine. yöräp (yürüyüp). iişledikçe (çalıştıkça). -mA: Seyrek olarak iş adları yapar: deñeşdirme (karşılaştırma). -mA ve -(I)ş ekleriyle yapılır. ünsüzle biten fiiller üzerinde -(I)p biçiminde kullanılır. aglay aglay (ağlaya ağlaya). -(I)ş/-(U)ş: Diğer hareket adları kadar işlek değildir: aydış (söyleyiş). gülmääge (gülmeye). gorkup (korkup). öldürmään (öldürmeden). güle güle. gitcekkää (gidecekken). -dIkçA/-dUkçA: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. yaadamaan (yorulmadan). . düşüber. sözlemään (konuşmadan). -a/e(y)/-I. Türkmen Türkçesinde kullanılan fiiller Türkiye Türkçesine göre daha azdır. -yAr: Şimdiki zaman sıfat-fiilidir: Türkmenistanda çıkyār curnallar (Türkmenistanda çıkan dergiler). boldukça (oldukça).(düşüver-) -AlI: Klasik dönem Türkmen eserlerinde -galı/-geli şeklinde olan bu ek. kendisinden sonra yönelme hâl eki geldiğinde uzar: almak. -kAA: Türkiye Türkçesindeki “iken” anlamını verir. garamazımdan ozal (ben bakmadan önce). dergamankaak (biz dağılmışken). garadıkça (baktıkça). gülyär çaga (gülmekte olan çocuk). Şahsa ve zamana bağlı olmayan mücerret fiil şekilleridir. Ekin -n ünsüzünün düşmesi sonucunda oluşmuştur. almaaga (almaya). gaydalı bääri (döneli beri). 2. -(I)ban: Eski Anadolu Türkçesinde kullanılan bu ek. gidyään yerimiz (gitmekte olduğumuz yer).-U: Tekrar gruplarında ve birleşik fiil yapılarında kullanılır: dura dura. -mAk: Mastar ekidir.(söyleyiver-). görünüş. koruyucu ünsüz y gelmez. 3. baryakaa (giderken). gelcekkää (gelecekken). -mAAn: Türkiye Türkçesindeki “-mAdAn” ekine karşılık gelir: almaan (almadan).(geliver-). övrenmek (öğrenmek). çekiber (çekiver-). galınçaa (kalınca). çıkaranda (çıkardığında).

ancak araya n girer: munı (bunu). Ol adam özüniñ vezipesine düşünyäär. kääbiiri (bazısı). şular (şunlar). hiiç biiri (hiçbiri). hâli mende sende onda bizde sizde olarda Ayr. biiri (birisi). şonda. kääbirleri (bazısı). Kolhozçıların birnääçesi öyüne gaytdılar. muña. Ünite . her haysı (her biri). hiiç bir zaat (hiçbir şey). (Bunu ben kendim yazdım). Ol özi rus dilini govı bilyäär. kim de bolsa biri (herhangi biri). en küçüğüne ise Cahan derlerdi). isimlere geldiği gibi gelir. ortancasına Gülruh. şolar (şunlar). Oglan bu çopanların her haysına bir goşovuç gızıl berdi. hiiç haysısı (hiç birisi). Ertir ähliñiz mekdebe gelersiñiz! (Yarın habiniz okula geleceksiniz!). bu çobanların her birine bir avuç altın verdi). (O kendisi Rus dilini çok iyi biliyor). ortancısına Gülruh. d. (Bunların büyüğüne Nigâr. kimi). c. olar (onlar). şunuñ. bir iki ses değişikliği dışında Türkiye Türkçesiyle aynıdır. “Şol” zamiri hâl eklerini alırken düşer: şonuñ. çokluk zamirleri: bular (bunlar).3 Türkmen Türkçesinde Kişi Zamirlerinin Hal Ekleriyle Çekimi b. Hâl ekleri işaret zamirlerine de. onuñ. külli (hepsi). Türkmen Türkçesinde teklik zamirleri: buu (bu). şunda. hol (şu). meniñ saña sargacak zadım şular. Belirsizlik Zamirleri Nesneleri belirsiz bir şekilde temsil eden zamirlerdir. Kişi Zamirleri Türkmen Türkçesinde de kişi zamirleri. bazısı. birisi). öözüñiz. Buların ulusına Nigar. kimdir biiri (biri. ondan. öözüñ. İlgi ve yönelme hâllerindeki n nazaldır: munuñ (bunun). Türkmen Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: beyleki (başkası). Dönüşlülük Zamiri Dönüşlülük zamiri “ööz”dür. hiiç gaysı (hiç biri). (Oğlan. hâli mençe sençe onça bizçe sizçe onlarça Tablo 5. kimi/ kimisi (kimi. . şuña. (Kolhozcuların birkaçı evine döndü). (O adam kendisinin görevini düşünüyor). hâli menden senden ondan bizden sizden onlardan Eşt. Bahargül. benim sana ısmarlayacağım şeyim şunlardır). (Bahargül. oña. öözi.Türkmen Türkçesi 121 Kelime Türleri Zamirler a. birnääçesi (birkaçı. öözüm. öözümiz. baarı (hepsi). şuu (şu). her kim (herkes). iñ kiçisine bolsa Cahan diyerdiler. Tekli k Çokluk men biz sen siz ol olar Kişi zamirlerinin hâl ekleriyle kullanımı şöyledir: Yalın hâl men sen ol/o biz siz olar İlgi hâli meniñ seniñ onıñ biziñ siziñ olarıñ Yön. hâli maña saña oña bize size olara Yük. birentek (birçok). ol (o) . İşaret Zamirleri Nesneleri işaret yoluyla karşılayan zamirlerdir. şol/şo (şu). Şonı getirip berersinmi? (Şunu getirip verir misin?). pılan (filan). şondan. ählisi (hepsi). öözleri Munı men öözüm yazdım. şonı. hâli meni seni onı bizi sizi oları Bul. holar (şunlar). bazı).5. şona. hemmesi (hepsi). hiiç kim (hiç kimse).

döört. bir. nire (neresi). million (milyon). kimi tanıyorsun?). Sayı Sıfatları a. (Dokumacıların hepsinin gözü ustanın sırtındaki atkulağa (bir ot türü) düştü. niireler (nereler). (Şu çuvalı kumla doldur). şol (şu. dogrı yool (doğru yol). Kesir Sayı Sıfatları Kesir sayı sıfatları kelime grubu şeklindedir ve nesnelerin parçalarını belirtirler: bääşden üç (beşte üç). akıllı ogul (akıllı çocuk). Dääliniñ müñ sözünden bir sözi derekli. yüz. Yigrimi sekiz sanıñ bääşden bir bölegi bääş bütiin bääşden üçe deñdir. segsen. sekiz. yedi. üçünci baranımda (üçüncü gidişimde). tääze şäher (yeni şehir). yiğrimi. elli müñ (elli bin).122 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Dokmaçılarıñ hemmesiniñ gözi ussanıñ sırtındakı atgulaga düşdi. Belirtme Sıfatları Nesneleri çeşitli bakımlardan belirten sıfatlardır. sekiz bütiin oondan bääş/sekiz yaarım (sekiz tam onda beş/sekiz buçuk). 1. müñ (bin). kimi tanayäärsıñ? (Hey. altı. Şol minut Altınıñ gözüne gözi düşdi. nää/nääme (ne). şuu. bu): hol yer (bu yer). Ho çuvalı gumdan doldur. çıpar köpek (kızılımsı sarı köpek) vs. bu). Dört gruba ayrılır. Niteleme ve belirtme olarak iki ana gruba ayrılırlar. Sıra Sayı Sıfatları Asıl sayı sıfatlarının üzerine +IncI eki getirilerek yapılır: ikinci gün. güyçli aadam (güçlü adam). milliard (milyar). sövdaagäär dost. b. şu). yigrimi döört protsent/yüzden yigrimi döört (yüzde yirmi dört). döört yüz togsan (490). oon. ho/hol (bu. bir müñ toguz yüz segsen bääş (1985). seniñ buu yuurtda kimiñ baardır. Sıfatlar Bir isimden önce gelerek. yetmiş. gadım dövr (eski devir). nol bütiin oondan üç (sıfır tam onda üç. dokuz. 0. yigriminci asır (yirminci asır). beş tam beş bölü üçe denktir). o. kiçi bala (küçük çocuk). Asıl Sayı Sıfatları Türkmen Türkçesindeki sayılar bazı ses farklılıkları dışında Türkiye Türkçesi ile aynıdır: nol (sıfır). üç. haysı/haysısı (hangi/hangisi). o ismi çeşitli bakımlardan nitelendiren ya da belirten kelimelerdir. e. (Tarlanın üçte ikisine pamuk ektiler). Ulusı nääçe yaşında? (Büyüğü kaç yaşında?). a. otuz. (Şu dakika gözü Altın’ın gözüne düştü). Niteleme Sıfatları Önüne geldikleri isimlerin niteliklerini bildiren sıfatlardır. penciresiz bina (penceresiz bina). kelte saç (kısa saç). gara göz (kara göz). ol hat (o mektup). togsan. näämeler (neler). Hov. dor at (doru at). . şo adam (şu adam). iki. şo (şu. Näämeni aydayın? (Neyi söyleyeyim?). Soru Zamirleri Türkmen Türkçesindeki soru zamirleri şunlardır: kim. ol (o). altmış. bääş. Meydaanıñ üçden ikisine govaça ekdiler. döördünci klas (dördüncü sınıf). altıncı tapgır (altıncı kez). tüccar dost. (Delinin bin sözünden biri anlamlıdır). nääçesi (kaçı). baarı birden pakırda berdiler. c. senin bu yurtta kimin vardır. gızıl sagat (altın saat). İşaret Sıfatları Türkmen Türkçesindeki işaret sıfatları şunlardır: “buu (bu). trillion (trilyon): otuz müñ (otuz bin). elli. haysılar (hangileri). kırk. ak öy (beyaz ev).3). (Yirmi sekiz sayısının beşte biri. altı bütiin döörtden üç (altı tam üç bölü dört). 2. hepsi birden kahkaha attılar). b. kimler.

yokarı. hangi ay?). başga (başka). näçinci (kaçıncı). sabah erken uyandı). içeri. ozal (daha önce. aazraak (azıcık). filan). iki-ikiden (ikişer ikişer). birentek (birçok). gışıın (kışın). birkaç). düyn (dün). daha önce). fazla). (Bazen yağmur yağıyordu). özge (başka). barmaklarını yeke-yeke yaladı. (Hanımı elini çanaktan çıkarıp parmaklarını birer birer yaladı). Soru Sıfatları Nesneleri soru yoluyla belirten sıfatlardır. agşam (akşam). yassıın (yatsı vakti). Kääte yagış yagyaardı. (O daha önce bizim çiftliğimize geldi). giice (gece). Bu nää boluş? (Bu nasıl davranış?). bazen). ertiir (yarın). gündiiz (gündüz). ne kadar). birnääçe (bazı. Daşarı gatı ıssı. (Çok menziller. biraz önce. başga. (Abaküste bin oluncaya kadar yüzlüğe yüzer yüzer eklemeli). tüm kışı kısa zamanda geçiriyor). garşı (karşı). ençeme (birtakım). artık). her gün. köprek (çokça). Zaman Zarfları İş ve hareketin olduğu zamanı gösterir. içeriik (içeriye). pılaan (falan. erken). her haysı (her hangi). Yer-Yön Zarfları İş ve hareketin yapıldığı yeri ve yönü belirtir: alıs (uzak). Nääçe oglun bar? (Kaç oğlun var?).. hemme gışı säähel vagtda üytgeyäär. ençeme yoollar yörelenden soñ. Telim menziller. bääriik (beriye). bääri (beri). 3. yañı (demin. Mırat ertesi iir oyandı. ne çeşit).. Şuu üstümüzdääki ay haysı ay? (Şu önümüzdeki ay. Hemme zaat. öñ (önce). añrı (öte). buu gün (bugün). Pılan gün toy edeliñ. birnääme (biraz). Üleştirme Sayı Sıfatları Üleştirme sayılar sayının aynen tekrar edilmesiyle veya sayılardan ikincisine ayrılma hâl eki getirilmesiyle yapılır: biriin biriin (birer birer. daşarı (dışarı). Birnääme çay guy! (Biraz çay koy!). Ünite . döört-döörtden (dörder dörder).. yekeme-yeke (birer birer. Zarflar a. içerik (içeriye). Türkmen Türkçesindeki başlıca soru sıfatları şunlardır: haysı (hangi). hemiişe (her zaman. teker teker). b.Türkmen Türkçesi 123 d. Ol bayak biziñ kolhozımızda boldı. bayak (önce. daima). baarça (bütün). şu anda). köp (çok). (O yeni geldi). Bääriik gel! (Beri gel!). her. yokarıık (yukarıya)..). evvel). arka. üst. 4. (Bütün şey. teker teker). kem (az). Ayalı elini çanakdan çıkarıp. Çotda tää müñ bolyança yüzlüge yüz-yüzden goşmalı. Nääme zaat gerek? (Nasıl bir şey gerek?). kimi. (Falan gün düğün yapalım). şimdi. biir-biir (birer birer. ileri. nääçe (kaç. birtakım yollar yürüdükten sonra. üç-üçden (üçer üçer). entek (şimdi. nähili (nasıl). teker teker). pılaança (falanca). Belirsizlik Sıfatları Nesneleri belirsiz olarak bildiren sıfatlardır. öğleyin). Ol yañı geldi. daş (dış). . aşaak (aşağı). nää/nääme (ne. soñ (sonra). gayra (geri).5. telim (çok. yeni). bütiin (bütün). nasıl. kimi). giiç (geç). yüz-yüzden (yüzer yüzer). ähli (bütün). hemme (bütün). öñ (ön). Türkmen Türkçesindeki başlıca zaman zarfları şunlardır: indi (şimdi. (Mırat. (Dışarısı çok sıcak). günortaan (öğle. kääte (ara sıra. Türkmen Türkçesinde belirsizlik sıfatı olarak kullanılan başlıca kelimeler şunlardır: aaz. iir (er. kääbir (bazı. esli (hayli).

armaan (ah. vey-vey-ey (vay vay). hav (ey. (O.. seyrek.. ogrıın (gizlice). Türkmen Türkçesinde başlıca soru zarfları şunlardır: haçan (ne zaman). Ol gatı yadapdır. (Bunun ucu bucağı görünmüyor). hav! (Hey. Nitelik (Durum) Zarfları İş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir: şeyle (şöyle). cuda (çok). hanı (haydi). Şuu günki yaalı ıssı gören deldiris. çalaca (yavaşça). ahoov (ey. berekellaa (bravo. (Ben size çok minnettarım). hey). tam benim dediğim). Men size govı düşünmeyäärin. bay-ba (eh). ay (ey. ne yazık). Ol ogrıın garap geçdi. ey!). (Bu. Ünlemler. vay-ey (oh). . (Dargan’ın kalbi hızlı hızlı çarpmaya başladı). bääri gel! (Ey oğul. yaman (kötü). bu ne geniş sokak imiş). neden). çala (kolayca). övf (of). nääme üçiin (niçin. hanım. 1. hey). insanlar. berekellaa! (Maşallah. çabuk). hızlı). vah. ayuuv (ey). Duygu Ünlemleri Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: Türkmen Türkçesindeki başlıca duygu ünlemleri şunlardır: a. (O.. tüveleme (kahretsin).. Ol bize köp gelyäär. neneñ (nasıl). edil (tam. düzüvrääk (uygun). köp (çok). örään (daha. gizlice bakıp geçti). gaayım (sıkı. pek çok). maşallah!). av (hey). beyle (böyle). veyt (oh. hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen. a. Ay ogul.124 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Samolyot yokarı galdı. (Aaa... gatı (çok. Ünlemler His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir. sen däälirediñmi?. tiiz-tiizden (sık sık). hey). c. Darganıñ yüregi çalt-çalt urup başladı. Haçan gidyärsiñiz? (Ne zaman gidiyorsunuz?). şu günkü gibi sıcak görmüş değiliz).. Eşidin. eyle (öyle). Munuñ añrısı bäärsi görnenook. emaay bilen (yavaşça). (Ben sizi tam olarak anlamıyorum). pek). buraya gel!). hey). d. Hay. govı (iyi). çok yoruldu). näähiili (nasıl). örään çalt (çabucak. näätüysli (nasıl). b. çalt (hızlı. e. päähey valla (Tanrım). basım (çabuk. tüys (tam). yeri (hey). tıpatıp). aaz (az). nääçe (ne kadar). ohaav (ey. vey-vey (oh oh). be (peh). Miktar Zarfları İş ve hareketin miktarını bildirir. İşitin. hay (ey. hav!. kaka. Uff. bu ne darya köçe eken! (Vay vay/vay be.. täämiz (temiz). (Of. adamlar. (Kapıyı sıkıca örttü). derbi-dagın (darmadağın). sağlam). Gapını gayım yapdı. hey). bövf (of). baba sen delirdin mi?). hızlıca). Be-be-be. Ääriñ bilen aarañ niçik? (Kocanla aran nasıl?). oldukça). (Uçak havalandı). behey (oh). Soru Zarfları Fiilin anlamını soru yönünden etkileyen zarflardır. (O. bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır. Men size cuda minnetdaar. epey. hanım. Seniñ oturışıñ näähiili/näätüysli? (Senin oturuşun nasıl?). çok. Türkmen Türkçesindeki başlıca miktar zarfları şunlardır: haas (çok. hey!. beh (of). gramer vazifesi gören kelimelerdir. oh. Bay-bay-ov. vä (oho). Seslenme Ünlemleri Hitap için kullanılan ünlemlerdir: ey. biraaz (biraz). yuvaş (yavaş). bay-bov (eh). sık. gazabıına (kızgınlıkla). hey). Berekellaa. kem (az). tüf (tüh). bize çok geliyor). Bu tüys meniñ diyenim. Edatlar Tek başlarına anlamları olmayan. iñ (en). ah. artık. oh). maşallah).. pääh (oh.

Bağlaçlar Kelimeleri. Ol nääme üçin çagırdıkaa? (O ne için çağırdı acaba?). Durdı bilen Berdi universitetiñ filologiya fakultetinde okaayaarlar. Ağabey.. yaa daa (ya da). yaa daa (ya ... d. Mırad’ın evi şudur. Gelnece. c. hem. (Durdı ile Berdi üniversitenin filoloji fakültesinde okuyorlar). kelime gruplarını.. (Gılıç Mergen ava çıktığında tuzsuz ve ekmeksiz çıkmıyordu). (Türkmen halkı bahtlı. isle (ister . hää. kelimeleri. tamam). ya). İne. işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: tää (te. birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbiren bağlayan. hey (yok. Öñ yaa-daa soñ iberilende bolmayäärmıkaa? (Önce ya da sonra gönderildiğinde olmayacak mı acaba?).. pekâlâ. kää/kää . ne . hayır). ınhaa (aha.. soru için kullanılan ünlemlerdir: Türkmen Türkçesindeki başlıca soru ünlemi hanı (hani)’dır. a.. b.. şaatlıklı hem-de döredicilikli durmuşda yaşayar. aha).. ne. Şimdi mesele anlaşılıyor). işte).. de. ister).. şübhesiz (şüphesiz. muña listovka diyyäärler. işan aga dogru söz aytdı.Hava. ana (işte. (İşte. Haram yıgar boldı baylar/Yaşdı gün-u gözel aylar. işte. bolar (olur). . birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: yaa (ya. Nurgeldi hani?). haa (ister ... hää (evet). haa . evet. Türkmen Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır.. hop (peki... anhaa (aha.. İndi mesele aydınlaşyaa.. cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: ve. de). yagşı (olur. Yook. mümkün değil). isle . Ääh-ää. işte).) 2. bak. Türkmen halkı bagtlı. u (ve). pekâlâ).. buna beyanname diyorlar). bir . ya da). Gılıç Mergen ava çıkanda duuzsuz ve çöreksiz çıkmayaardı. Muradıñ öy-ää şüdir. veya). dogru.5. e. Türkiye Türkçesindeki soru ünlemleri olan “acep” ve acaba” kelimeleri Türkmen Türkçesinde “-kaa/-kää” ekiyle karşılanır: aakmıkaa (ak mı acaba?). maakuul (peki. hanı Nurgeldi? (Yenge. kää . ine (işte. -da/-de (ve. doğru).. toba etdik! (Yok.. (Ben ona hanımının olduğunu veya olmadığını sormamışım). (Ha.. bolyaar (pekâla). Cevap Ünlemleri Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: ää-hää/ääh-ää (evet. elbetde (elbette. işte senin paran burada!). da.Türkmen Türkçesi 125 c. ınhaa onda buu-da seniñ puluñ! (A... dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: hem . yook (yok. kääte (gâh .. (Tamam. bilen (ile).. (Evet. Mıradıñ öyi şümüdir? .. A şeylemi. bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir.. hava (evet). Hää. Ünite .. Karşılaştırma Bağlaçları Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru. yaa . bir şeyi göstermek için kullanılan. kelime gruplarını. ana. hem (ve. holha (işte). Hoca efendi doğru söz söyledi). küyseyäärmikääñ (özlüyor musun acaba?). Men ondan ayaalınıñ baardıgını yaa yookdugını sooramaandırın.. (Haram kazanır oldu zenginler/Battı gün ve güzel aylar). tabiî). ve). gâh). bay aga. de ..... işte). olur). sevinçli ve/ve de verimli bir hayat sürüyor). eğer öyleyse. Sıralama Bağlaçları Art arda gelen unsurları. Gösterme Ünlemleri Birini.. ister). Sorma Ünlemleri Sorma ifade eden. ile).. tövbe ettik!). geldimikää (geldi mi acaba?). Denkleştirme Bağlaçları Birbirine denk olan. kuşkusuz). cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan. hem-de (hem de. (Mırad’ın evi şu mudur? -Evet. tamam)... aha). Hää. yaa . yaa (ya . bir.

(Söz verdin mi/ise. da). garamazdan (rağmen). yagnı (yani). beter. oval (önce. yööne (fakat. veli (ancak. Kitler 90-100 yıla çenli yaşayarlar. diymek (demek ki). üçiin (için). gadar (kadar). Yoldaşım arkalı Cuma habar etdim. dogrusında (hakkında). sallanıp bize doğru gelsene!). (Pazarın fiyatı gâh yükseliyordu gâh düşüyordu). Kaka. Ay. Onı erte görersiñ. yoksa öleceksin). 3. ötri (ötürü). -mı/-mi (mı. baarada (hakkında). dek (gibi). Tomus paslı haysı pasıldan soñ gelyäär? (Yaz mevsimi hangi mevsimden sonra geliyor?). yogsa (yoksa). hatdaa (hatta). Eyyääm bir saagada golay sözleyäärdi. e. bolmasa (bari. (Seni Aşkababat’a da alıp giderler). daşarı (dış. a (fakat. de). (Bu deneme birkaç kez tekrarlandı ama fayda vermedi). deve ayaklarının bukağılı olmasına rağmen. Ol mekdebe bakaa gitdi. diyip (diye). baabatda (hakkında). Fakat çeneni sıkı tut). Seni Aşgabada-da alıp giderler. sanki). Söz berdiñmi . göree (göre). Sen kimiin gözeli görmedim men dünyäde. gidende örän çalasın gidipdir. Ayrılma hâlinden sonra kullanılanlar: özge (başka).. tarap (doğru). bile (ile). cümeleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: belki. (Senin gibi güzeli görmedim ben dünyada). Şonı etseñ gutulyaarsıñ. Son çekim edatları İsim ve isim soylu kelimelerden sonra gelerek sonuna geldiği kelimeyle cümledeki diğer kelimeler arasında anlam ilişkisi kuran. “Bu hem Kelcäniñ oynudur” diyip düşündiler. bakmazdan (rağmen). yogsam ölyeersiñ. Bayramdan oval hova sovukdı. arkalı (ile. Ondan ötri biz siziñ bilen gitcek. artık). Sona Gelen Bağlaçlar Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: hem (de.. hamaala (sanki. yaalı (gibi). Ondan özge yoldaşlarım kino gitdiler. vasıtasıyla). Hiiç zaatdan habarsız yaalı ugradı. soñ (sonra).. (Onun söylediğine göre. garaganda (göre). golay (yakın). ama. başga (başka). Haa ınan. (İster inan ister inanma). eger (eğer). sözünde bulun). (Şunu yaparsan kurtulursun. kimiin (gibi). fazla). çünki (çünkü). çenli (kadar). gramer görevli müstakil kelimelerdir. (Ondan ötürü biz sizinle gideceğiz). Yööne agzıña berk bol. fakat). Yönelme hâlinden sonra kullanılanlar: bakaa (doğru). . Bayramıñ yüzi bir gızardı. garamaan (rağmen). giderken çok hızlı gitmiş).sözüñde tapıl. garşı (karşı). güya).. (Arkadaşım vasıtasıyla Cuma’ya haber verdim). (Onu yarın görürsün. ziyaat/zıyaada (ziyade. hariç). Bu sınag birnääçe sapar gaytalandı. mele gelin. miyan (gibi). Onuñ aydışına garaganda oyun deñme-deñ gutarıpdır. b. emmaa peydaa bermedi. (Bayramdan önce hava soğuktu). oyun berabere bitmiş). Türkmen Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. (Hemen hemen bir sate yakın konuşuyordu). ha-da ınanma. d. okula doğru gitti). -da/-de (da. dolayı). (Hiçbir şeyden haberi yokmuş gibi gitti). ise). biziñ saarı gelsene! (Ey kumral gelin. sallanıp. saarı (doğru). kääte aşaaklayaardı. (Baba. gööyaa (güya. (Balinalar 90-100 yıla kadar yaşıyorlar). c. daha önce). (“Bu da Kelce’nin oyunudur” diye düşündüler). hakda (hakkında). hiç olmazsa). ancak). emmaa (ama). Sen haysı avtobus bilen geldiñ? (Sen hangi otobüs ile geldin?). (O. artık (fazla. düye ayaklarınıñ duşaklı bolmagına garamaan. Cümle Başı Bağlaçları Cümle başı bağlaçları. ama). mi. sebääpli (yüzünden.126 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Baazarıñ nırhı kää göterilyäärdi. kääşgä (keşke). (Onun dışındaki arkadaşlarım sinemaya gittiler). Yalın ve ilgi hâlinden sonra kullanılanlar: bilen (ile). (Bayramın yüzü bir kızardı bir ağardı). yogsam (yoksa). bir agardı.

2 4 . “karaman”. 1917’den itibaren Sovyetlerin idaresinde kalan Türkmenistan. Türkmen Türkçesi asıl eserlerini XVIII. Bu dönemden itibaren edebiyat. Bağımsızlık Devri Edebiyatı. Ünite . Türkmen Türkçesi. Şu anda Türkmenistan’da kullanılan yazı dili. Maveraünnehir ve Horasan’da varlıklarını sürdürmüşlerdir. Manası ve Mahiyeti” adlı yazısında bu görüşleri geniş olarak ele almış ve meseleyi bir sonuca bağlamaya çalışmıştır. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır. dolayısıyla halk edebiyatına dayanır. atasözü ve bilmece gibi türleri de oldukça canlıdır. Asıl eserlerini XVIII. XVIII. Türkmen Türklerinin tarihini anlatmak Türkmenler Oğuz kökenlidir. Böylece Türkmen adı. saf kan Türk” anlamlarına gelmektedir. Jean Deny Armağanı’nda yer alan “Türkmen Adı. bir müddet sonra Afganistan ve Güney İran’ı denetiminde tutan Gazne Türk Devleti ile anlaşmazlığa düşmüşlerdir. a) XX.Türkmen Türkçesi 127 Özet 1 Türkmen adını açıklamak Türkmen adının yapısı ve kökeni konusunda çeşitli görüşler vardır. Bundan dolayı Oğuz Türkçesinin özellikleri Türkmen Türkçesinin karakteristiğini oluşturur. İbrahim Kafesoğlu. yüzyıla kadar Türkmen edebiyatı daha çok sözlü edebiyata. fazlalık anlamları katmaktadır. Farsça. 1873 yılından itibaren Rus saldırılarına maruz kalmış ve uzun mücadeleler sonucunda 1884 yılında Rus hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalmışlardır. Bolşevik ihtilalinden sonra Komünistlerin yönetime gelmesiyle Türkmen edebiyatı yeni bir çehre kazanmıştır. J. XX. 1920’li Yılların Edebiyatı 2.Türkmen Türkçesinin söz varlığının temelini Türkçe sözler oluşturur. Dr. Ayrıca. Arapça ve Rusçadan kelimeler almıştır. Halk edebiyatının diğer türlerinden destan. ninni. Türkmenler bir süre Mangışlak. Oğuzlarla birlikte anılmıştır. Tuğrul ve Çağrı Bey kardeşlerin önderliğinde 1040 yılında Gazne ordusunu yenerek bugünkü Azerbaycan ve Anadolu bölgelerini kendilerine yurt edinmişler ve kurdukları devlete Selçuklu Devleti adını vermişlerdir. Doğu Türkçesinin etkisiyle Kıpçak ve Çağatay Türkçesinin özelliklerini de barındırır.1945 Yılları Arası Edebiyatı 3. “şişman” gibi kelimelerin yapısıyla aynıdır ve ek. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra 27 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. Prof. Müslüman olmayan Oğuzlara Türkmen adını vermişlerdir. Türkçede buna benzer “kocaman”. masal. Oğuz grubu şivelerinin doğu kolundandır. Türkmen boyları bir müddet Hive Hanlığına bağlı kalmış. Diğer Oğuz boyları XI. önce Moğol daha sonra da Timurlular hâkimiyetine girmişlerdir.5. 3 Türkmen Türkçesini tanımlamak Türkmen Türkçesi. türkü. 1930 . Tarihî seyri içerisinde Moğolca. mani. fıkra. 1925’ten beri ‘Türkmen-Yomut’ ağzına dayanmaktadır. yüzyılda batıya göç ederken. Deny’ye göre Türkmen kelimesi de “koyu Türk. iki bölüme ayırmak mümkündür. 1960-1990 Yılları Arası Edebiyatı 5. Horasan ve Afganistan’ın kuzey kesimlerinde yaşayan Türkmenler. üzerine geldiği bu kelimelere üstünlük. yüzyıldan itibaren verir. 1945-1960 Yılları Arası Edebiyatı 4. Türkmen Türkçesinin birçok ağzı vardır. Türkmenler doğuda kalmıştır. siyasi şartlara göre şekillenmeye başlamıştır. Deny’nin bu görüşü ilim aleminde en fazla rağbet edilen görüştür. Oğuzların büyük çoğunluğu X. yüzyılda İslamiyeti kabul edince. Türkmen edebiyatını anlatmak Türkmen Türklerinin çok zengin folkloru ve edebiyatı vardır. Türkmenler. yüzyıl Türkmen edebiyatını. Gaznelilerin idaresine girmeyi reddeden Türkmenler. Yüzyılın Başlarında Türkmen Edebiyatı b) Sovyet Devri Edebiyatı: 1. daha sonra da Afşar Türkmen boylarından Nâdir Kulu Han (Nâdir Şah) hâkimiyetine girmişlerdir. Mahtımgulı (1730-1780)’nın şiirleri ile bir yazı dili hâline gelir.

+sIz İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-. 36-43 kuzey enlemleri ile 53-66 doğu boylamları arasında yer alır. +cagaz. -v(Uk) Fiilden Fiil Yapan Ekler: -(I)l-. -mAlI. -mIş. +(I) mtIl/+(U)mtUl. -cAñ. -gIr/gUr. Uzun ünlüler alfabede gösterilmez. çokluk . çokluk -k. 2. -mA: -mAk. -yAAn. -an/-en yook Geniş Zaman: -Ar Gelecek Zaman: -cAk b. 3. Türkmen Türkçesini. kuzeybatısında Kazakistan. 5. Ayrılma hâli: +dAn g. -g. -kez. İlgi hâli: Türkiye Türkçesindeki gibidir. +çI/+çU. -(I)ş-/-(U)ş-. teklik -ø. +rA-: +sIrA/+sUrA Fiilden İsim Yapan Ekler: -(A)ç. 3. -(A)k. mAlI(dIr) Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. 2. 2. 2. -Ar. teklik -(I)n. +daar. teklik -ñ. -IndI: (<-In+dI). hikâyede -dI ve şartta -sA ile yapılır. +lI. -gIç/-gUç. Eşitlik hâli: +çA Aitlik eki: +kI Soru eki: +mI Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a. +daan. -Ik/-Uk. Batısında Hazar Denizi. -gIn/-gUn.+I. -cAk. 2. -p otıır.ñIz. -AñkIrlA-. Balkan. Vasıta hâli: bilen 6 h. teklik +(I)m. Bulunma hâli: +dA f. +lAk. +raak/+rääk+sI. +gäär/+käär. +cAr-. teklik -ø. 3. Levap ve Marı (Merv) olmak üzere beş eyalete bölünmüş durumdadır. +(A)l-. +dA-. teklik -m. teklik +(I)ñ. 3. mAlI. Ses Bilgisi Ünlüler:Türkmen Türkçesinde 9 ünlü bulunmaktadır. -(A)r-. +lIk/lUk. -p yatır. çokluk +(I) ñız. Küçük Ünlü Uyumu: Türkiye Türkçesine göre daha zayıftır. +çIlIk. Komşuları ile olan toplam sınırının uzunluğu 3763 km’dir. İstek Kipi: -mAkçI Fiillerin Birleşik Çekimi Türkmen Türkçesinde birleşik çekimi: rivayette eken ve mIş. 27 Ekim 1991 tarihinde de bağımsızlığını ilan etmiştir. Yönelme hâli: Ünsüzlerden sonra +A.-gI/+kI-. -dI ve eken Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: +baaz.128 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 5 Türkmenistanın yerini belirlemek Sovyetler Birliği’nden ayrılan beş bağımsız Türk cumhuriyetinden biri olan Türkmenistan. +gIr-/+kIr. kuzeyinde Karakalpakistan. . İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -dIr/-dUr-. Büyük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır. +haana. -tSıfat-Fiiller: -An. -(I)m/-(U)m. b. -gAn-. 1. -Iz-/-Uz. 2. +çA. Daşhovuz. -yaa/-yää. uzun ünlülerin korunmasıdır. -gA. -ç. çokluk -sIñIz. Uzun ünlüler “asli” ve “ses olayları sonucunda oluşan uzunluklar” olmak üzere ikiye ayrılır. -gIt/-gUt. güneydoğuda Afganistan ile sınırı bulunmaktadır. Türkmen Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz I. -dIk. ancak n geniz n’sidir. 1990’da resmî dil olmuştur. c. -(I)n-/-Un. çokluk -lAr Zaman ve Şekil Ekleri: a. -Ir-/-Ur-. Türkmenistan’ın toplam yüz ölçümü 488. Resmî dil Türkmen Türkçesi olup 24. diğer Türk lehçelerinden ayıran en belirgin vasıf. +dAş.+I. +sI Hâl Ekleri: a. bii+. çokluk -(I)s. +k-. 2. +(I)rgA/+(U)rgA-. çokluk -lAr b. teklik -sIñ. -yAr . kuzeydoğusunda ise Özbekistan Cumhuriyeti yer almaktadır. teklik. çokluk +(I)mIz.100 km2’dir. +Ar-. +cIk. -p duur. -çAk. +hoor. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sA Gereklilik Kipi: 1. ünlülerden sonra uzun A e. -(A)lgA. -p yöör. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -IpdIr Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dI Şimdiki Zaman: -yaar/-yäär. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lAr İyelik Ekleri: 1. -Ar. Ülke. 22 Ağustos 1990 tarihinde egemenliğini sağlamış. Ünsüz Uyumu: Birçok ekin ünsüzü tonlu olduğundan bozuktur. II. +sI 3. 3. çokluk . Yükleme hâli: +nI ve +I d.: -gAnçAk. +lA. Ülkenin güneyde İran. İmek ve eken İle Yapılan İsim Çekimi Şimdiki zamanda İsmin sonuna şahıs ekleri veya ismin başına şahıs zamirleri getirilir. Başkenti Aşkabat’tır. Ünsüzler: Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır. +nää. Yalın hâl: Eksizdir. Ahal. -IcI/-UcI. 1. 1.

-alı/-eli. holar (şunlar). kimi). haysılar (hangileri). İşaret Zamirleri: buu (bu). -dIkçA.Türkmen Türkçesi 129 Zarf-Fiiller: -(I)ban. -mA. haysı/haysı sı (hangi/hangisi). -kAA. kääbirleri (bazı sı). hiiç kim (hiç kimse). şol/şo (şu). Nitelik (Durum) Zarfları. KelimeTürleri Zamirler a.biz. bular (bunlar). Bağlaçlar ve Son Çe kim Edatları . -mAAn. hiiç gaysı (hiç biri).-U. ählisi (hep si). Ünite . -InçAA. nire (neresi). ol (o) . 3. nääçesi (kaçı). şular (şunlar). her haysı (her biri). -mAk. pılan (filan). -Ip. kääbiiri (bazısı). kim de bolsa biri (herhangi biri). -AndA. şolar (şunlar). näämeler (neler). hol (şu). kimi/kimisi (kimi. -(I)ş/(U)ş III. şuu (şu). kimdir biiri (biri. Yer-Yön Zarf ları. kimler. Soru Zarfları Edatlar Türkmencede kullanılan Ünlemler. baarı (hepsi).sen. niireler (nereler) Sıfatlar Türkmencede kullanılan Niteleme ve Belirtme sıfatları Zarflar Türkmencede kullanılan Zaman Zarfları.5. birnääçesi (birkaçı. bazısı. -mAzdAn Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1.siz. 2. olar (onlar) d. Kişi Zamirleri: men. bazı). nää/nääme (ne). biiri (birisi). her kim (herkes). kül li (hepsi). Belirsizlik Zamirleri: beyleki (başkası). hiiç haysısı (hiç birisi).olar b. e. Miktar Zarfları. -a/e(y)/-I.ol. Soru Zamirleri: kim. bi rentek (birçok). hiiç bir zaat (hiçbir şey). hiiç biiri (hiç biri). hemmesi (hepsi). birisi). Dönüşlülük Zamiri: ööz c.

görüpdir e. bir yook eken. Kelime başındaki kalın k’lar Türkmen Türkçesinde g olur. Divanü Lûgati’t-Türk d. Aşağıdaki kelimelerden hangisi ünsüz uyumuna uymaktadır? a. bozguç e. gorkak b. agamız c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıralama bağlacı bulunmaktadır? a.sesi Türkmen Türkçesinde düşerek ol. b. Gurbandurdı Zelilî d. Kutadgu Bilig e. Yook. Seni Aşgabada-da alıp giderler. Türkiye Türkçesinde iç sesteki -ğ. b.fiilinin başındaki b. e. ortadaakı 4. e. Ependi onı tanamadık bolyaarmış. Bizi biir yere alıp gitcekdiler. Türkmen Türkçesinde b’ dir. “var. Bilmedik yerimizi ondan soooraardık. d. Türkmen ve Türkiye Türkçesindeki ünsüzlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. dääl e. Türkmen adı ilk kez hangi eserde geçmektedir? a. Kişi zamiri d. bay aga. . yolda c. Mollanepes c. Aşağıdaki kelimelerden hangisi iyelik eki almamıştır? a. ööç d. c. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde isimden isim yapan ek vardır? a. çüyrük 8. Haa ınan. Camiü’t-Tevarih b. garamtıl d.130 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. Türkmen Türkçesi aşağıdaki şairlerden hangisinin eserleriyle bir yazı dili hâline gelmiştir? a. toba etdik! d. Belirsizlik zamiri c. varmak” kelimelerindeki v. Mahtımgulı b. puluñız d. Dönüşlülük zamiri b. Şecere-i Terakime c. ağaçdan 6. 9. Aşağıdaki örneklerden hangisinde ünsüz düşmesi sonucunda oluşan bir ünlü uzunluğu bulunmaktadır? a. Berdi Karbabayev 3. sizde e. bol. Soru zamiri 10. üzümim b. c. d.şekline dönüşmüştür. c. başda d. Arapça ve Farsça alıntı kelimelerdeki f ’ler p olur. 5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geniş zamanın hikâye çekimi vardır? a. Türkmen Türkçesinde v olur. okamaaga b. e. Durdı bilen Berdi universitetiñ filologiya fakultetinde okaayaarlar. vermek.ünsüzü. açarçı b. ‘Kolhozçıların birnääçesi öyüne gaytdılar’ cümlesinde aşağıdaki zamir çeşitlerinden hangisi bulunmaktadır? a. Bir baar eken. yogsam ölyeersiñ. Dede Korkut Hikâyeleri 2. ha-da ınanma. Guşcagaz bir agacıñ üstüne gonupdır. Miskin Kılıç e. Şonı etseñ gutulyaarsıñ. b. övünceñ c. atası 7. yool c. İşaret zamiri e.

Yanıtınız yanlış ise “Yapım Ekleri” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Fiillerin Birleşik Çekimi” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Edebiyatı” konuyu yeniden gözden geçiriniz.Türkmen Türkçesi 131 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. şaglavuk (çağlayan). c 2. Yanıtınız yanlış ise “Bağlaçlar” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Uyumu” konuyu yeniden gözden geçiriniz. öyümizi (evimizi). Ünite .5. a 9. d 7. b 10. d 4. Sıra Sizde 2 “düş-” (inmek) fiilini “gelecek zaman kipinde tüm şahıslarla olumsuz çekimi şu şekildedir: men düşcek dääl (inmeyeceğim) sen düşcek dääl ol düşcek dääl biz düşcek dääl siz düşcek dääl olar düşcek dääl 5. Yanıtınız yanlış ise “Uzun Ünlüler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Küçük ünlü uyumuna aykırı olan kelimeler şunlardır: dürli (türlü). Yanıtınız yanlış ise “İyelik Ekleri” konuyu yeniden gözden geçiriniz. b 6. gorkunçlı (korkunç). Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konuyu yeniden gözden geçiriniz. öözimiz (kendimiz). e . süri (sürü). a 3. e Yanıtınız yanlış ise “Türkmen Adı” konuyu yeniden gözden geçiriniz. c 8. dokuzıncı (dokuzuncu).

(1996). “Yirminci Yüzyıl Türkmen Edebiyatı”. Türk Dillerindeki Sontakılar. İst. İstanbul.. İ.. Doğan. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. Şirin User. (2006).Hünerli B. Bozkurt. Türkmence-Türkçe Sözlük. 3 Bahar. (1996). Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi. KB Yay. Kebikeç Yay. S. C. MEB Yay. Sümer. KB Yay. (1992). İstanbul. M. Manası ve Mahiyeti”. Li. (1993). Kasım 1997/2. PhTF. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. “Türkmenistan Halk Edebiyatı Türleri”.. 661-672 Kafesoğlu. Z. s. L. “Türkmenler” Maddesi. M. İstanbul. (1997). İstanbul. Ankara. Yiğit. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. N.Şuataman. Kriter Yay. Kebikeç Yay. Hanser. İstanbul. (1958).Bilecik. Türkmenistan Özel Sayısı. Sosyal Yapı. Ankara. s. (1988). 353-370. s. İstanbul. “Le Turkmene (Türkmence)”..-Ölmez. Ercilasun).. (1993). s. Türkmence Metinler. Ankara. İstanbul.. 157 Oruç B.. B. Akçağ Yay. Türklerin Dili. Ankara. İ. Türkmence (Giriş-Gramer-Metinler-Sözlük). M. (1995). Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. Türkmence El Kitabı (Çev. Aşgabat. Geçit Yay. 232-238. C.. Metin Akar-Sebahat Deniz-Fahrünnisa Bilecik. F. Erzurum. 231-290. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri... A.132 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Akar. 2. Kara.. (1997). s. İslam Ansiklopedisi (1988). Göroglı Tükmen Halk Eposı İnönü Üniversitesi Türk Dili Basılmamış Doktora Tezi. (1994). 3-9 Ercilasun. TİSAV Yay. Bazın. Yesevi Yay.Deniz. Tekin.. Başdaş. Efrasiyap Gemalmaz). L. Türkmen Dilinin Grammatikası (Morfologiya). Yong-Sǒng (2004). Malatya. Saray. A. Yusuf Gedikli).. Kara. İstanbul.Durmuş. I-II. Zeynalov. Güz. 1994. (1996). Bahar. 1. N. Ankara. Dil. M. Akçağ Yay. (2005).. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı.-Eker. KB Yay. İstanbul. (1994). Ahmet B. A. S. M. S. Türkmen Tarihi. T. . H.. “Türkmen Türkçesinde Uzun Ünlülerle İlgili Hususlar”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. A. (1993). Cem Yay.. Çınar. Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) (1997). Ü. 12-II. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri.. E. (2007). Yesevi Yay. F. Özkan.. Doğan. Oğuzlar. Ankara.-Ölmez. F. “Türkmen Adı. S. O.Kara.-Ceylan. O. (1999). s.. Zühal Kargı Ölmez). “Türkmenistan Cumhuriyeti”. Ankara. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). vd. (1996). Ö. Türk Dilinin Yurtları. Ankara. Türk Dünyası Nüfus. s.. Türk Tarih Kurumu Basımevi. Boryakov. (2007). C.. F. Kapı Yay. “Türkmen Türkçesi”. L.. Özkan. 87. Jean Deny Armağanı’ndan ayrıbasım.Efendiyev. Edebiyat. Elazığ. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. İstanbul. 308-317 (Çev. (2003). (2000). M. Oğuz Grubunda Edatlar. (2003). A. Akçağ Yay.. A. S. S. Durdıyev K. Kayseri.

.

Anahtar Kavramlar • Metin Örnekleri İçindekiler Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri • TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ . Türkmen Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek.Amaçlarımız 6    • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Türkmen Türkçesi ile yazılmış metinleri çözümleyebileceksiniz. Türkmen Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek.

(y)e Yo yo Jj Cc Zz İi Yy Kk Ll Mm Nn Ññ Oo KİRİL Өө Пп Рр Сс Тт Уу Үү Фф Xx Цц Чч Шш Щщ Ыы Ээ Әә Юю Яя LATİN Öö Pp Rr Ss Tt Uu Üü Ff X x (l) Ts ts Çç Şş Şç şç Iı Ee Ää Yu yu Ya ya .Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri TÜRKMEN TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ KİRİL Aa Бб Вв Гг Дд Ee Ёё Жж Җҗ Зз Ии Йй Кк Лл Мм Нн Ңң Оо LATİN Aa Bb Vv Gg (Ğğ) Dd E.

ye ä f g h i c J k l m Harfler Nn Ňň Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Ww Yy Ýý Zz TT Ses Karşılığı n ñ o ö p r s ş t u ü v ı y z TÜRKMEN TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ .136 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I TÜRKMEN TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Çç Dd E e. ýe Ää Ff Gg Hh Ii Jj Žž Kk Ll Mm TT Ses Karşılığı a b ç d e.

Ünite .Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 137 .6.

138 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I .

Görermikeem gara gözi indi men? Başkı söygim. Бир гүн aглaн. җaр чекилйәр. тилки aгa?. йыллaрың бир aйындa. 1 Niirde Sen? Gaydıp geldim ılgaap yören yoluna. үчүнҗи гүни гөкде учуп бaрян бир дурнa мунуң сесини эшидип. aak maralım. дийип сорaн. Бу сөзи тилки эшидип: -Мени товугa пaтышa этҗеклермиш дийип. тилки товгa пaтышa эдилҗек” дийип. niirde sen? Yaat yerlerde yandım yördüm haalıña. . Ünite . Gaygım. Гaдым эйяaмдa.6. янынa гелип: -“Нәме aглaярсың. Aala gözli. aглaяр екен. Niirde sen? Men armaanlı.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 139 Kiril alfabesiyle yazılmış olan aşağıdaki metni Latin alfabesiyle yazınız. Şaatlık. гүнлериң бир гүнүнде: “Хaйвaнлaры йыгнaмaлы. ики гүн aглaн.

гел икиимиз дост болaлы. -Иң сүйҗи ери гaнaты билен бойны болaймaсa. дийипдир. товугың ниреси сүйҗи? -дийип бири сорaпдыр. Zaar bolup. Гурбaгa сувдaн чыкып дурaн вaгты. Köyen men. Aak bulaklar.140 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Daat. Aydıñ siz. -İñ süyci yeri ganatı bilen boynı bolaymasa. dalaşma söygi: aşk. hicraanlı. Гурбaгa оңa: . Daat. -Olara garanda döşüñ. Niirä barsak şo yerlerini başlığıñ öñüne goyyarlar. бир ёк экен. Köyen men. tanık başkı: ilk daalaş: çekişme. Нирә бaрсaк шо ерлерини бaшлыгың өңүне гойярлaр. Näämüçiin siz çekmediñiz elinden? Meyillidi muhabbetli yürekler. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: tovuk: tavuk garanda: göre. -Олaрa гaрaндa дөшүң. Gaygım. nazaran süyci: tatlı: hoş. Şaatlık. sevgi derek: kavak ağacı köy-: yanmak cıdaa: ayrı niçik: nasıl daat: feryat ТОВУГЫҢ НИРЕСИ СҮЙҖИ? -Aллaнaзaр aгa. Niçik boldı nääzli gıızıñ ıkbaalı? Diidaarına zar bolup men. TOVUGIÑ NİRESİ SÜYCİ? -Allanazar agaa. Daalaşlara şaayaat bolan Derekler. гурбaгa. Cıdaa düşdüm başkı bahar gülünden. lezzetli iy-: yemek iñ: en başlık: müdür ГУРБAГA ВЕ ИЧЙAН Бир бaр екен. будуң эти сүйҗи дәлми? -Оны биз ийип гөремизок. Aak bulutlar. Niirde sen? Men armaanlı. buuduñ eti süyci däälmi? -Onı biz iyip göremizook. hicraanlı. онуң яaнынa бир ичяaн гелипдир де: -Эй. Ata Atacanov Şiirde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: gayt-: geri dönmek yaalı: gibi ılga-: koşmak şaayaat: şahit. tovugıñ niresi süyci? -diyip biri soraapdır. Uzaklardan uçup geldim guş yaalı. Başkı söygim. бир гурбaгa бaр экен.

ичяaн дост. seniñ buu nääme etdigin?” diyip sooraapdır. дийипдир. bagtın getiripdir. бизе хем бейле hәсиетли дост герек дәл” дийип. Aвунaн гурбaгa болсa шол ерде дурупдыр дa: -“Ери. Ичяaн болсa сувa гaрк болуп. Gurbaaga oña: Bolyaar. гурбaгaa дост. diyip cogaap beripdir. suva çümüp gidipdir. diyipdir. Gurbaaga ve İçyaan Bir baar eken. өлүп гaлыпдыр. дийип aйдыпдыр. Belki. -Ey. инди сен мени шу яaпдaн гөтерип гечирмесең. bir yook eken.6. yaabıñ beyleki gırasına tarap yüzüp ugraapdır. олaрың өңүнден ичи aкaр сувлы бир яaп чыкыпдыр. Гурбaaгa хем сувa гирип. akmak tilki. onuñ yaanına bir içyaan gelipdir de: -Ey. içyaan doost. ölüp gaalıpdır. sen nääme aaglayaarsıñ? Sen mındaama tovuk gözlääp. men-ää geçip bilmen. сувa чүмүп гидипдир. ичяaн гурбaгaaның aркaсындaн җaзылaдып чaкыпдыр. Белки. Aşağıda Türkmen Türkçesiyle verilen metni Türkiye Türkçesine aktarınız. дийипдир. gel ikiimiz doost bolalı. болсaк болaлы. diyip aydıpdır. Gurbaagaanıñ muña gaharı gelip: “Seniñ hääsiyetiñ şeyle bolsa. Соң бу икиси тиркешип бaряaркaлaр. Onda gurbaaga: -Bolyaar. Aavunan gurbaaga bolsa şol yerde durupdır daa: -“Yeri. doost men seni arkama alar daa yaabıñ añırsına geçirääyerin. azaara gaalıp yöördüñ. bolsak bolalı. сениң бу нәме етдигин?” дийип сорaпдыр. дост мен сени aркaмa aлaр дa яaбың aңырсынa гечирәерин. Ондa гурбaгa: -Боляaр. яaбың бейлеки гырaсынa тaрaп йүзүп угрaпдыр. Ичяaн: -Шейтмек мениң хәсиетим де. сениң билен гуры ерлере гезмәге гидерис. Сувуң ортaрaгынa бaрaнлaрындa.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 141 Боляaр. Гурбaгaның муңa гaхaры гелип: “Сениң хәсиетиң шейле болсa. Soñ buu ikisi tirkeşip baryaarkaalar. indi sen meni şuu yaapdan göterip geçirmeseñ. Suvuñ ortaraagına baranlarında. Gurbaaga hem suva giirip. giiceden giicää bukdaklaap. Şonda içyaan: -Gurbaaga doost. Мен хем сувуң ичинде гезип яaдaдым. 2 . дийип җогaп берипдир. seniñ bilen guurı yerlere gezmääge gideris. bize hem beyle hääsiyetli doost gerek dääl” diyip. Gurbaaga suvdan çıkıp duran vagtı. gurbaaga. мен-ә гечип билмен. bir gurbaaga baar eken. onı keteginden ogurlacak bolup. içyaan gurbaagaanıñ arkasından cazıladıp çakıpdır. Ünite . Günde ööz haalaanıñı getirip iy de otur. İçyaan bolsa suva gark bolup. Шондa ичяaн: -Гурбaгa дост. İçyaan: -Şeytmek meniñ hääsiyetim de. gurbagaa doost. Соң ичяaн гурбaгaaның aркaсынa мүнүпдир. Men hem suvuñ içinde gezip yaadadım. İndi bolsa seni olara paatışaa edyäärler. diyipdir. olarıñ öñünden içi akar suvlı bir yaap çıkıpdır. diyipdir. Soñ içyaan gurbaagaanıñ arkasına münüpdir.

Ondan Sary hem Ybraýym atly ogullary bolupdyr. . ilkinji bilimi hem kakasy Döwletmämmetden öwrenipdir. “Yzlamaýan bolarmy?”. Ol ýaşlykda Meňli diýen gyzy söýüpdir. Ol özüniň önip-ösen ýeri. Magtymguly. Ol “Şirgazy” medresesinde okap başlan ilkinji günlerinde özüni derrew tanadýar we zehinli talyplaryň hataryna goşulýar. niredendigi barada “Eleme belgilidir” diýen goşgusynda şeýle diýyär: “Bilmeen soranlara aýdyn bu garyp adymyz: Asly -gerkez. Muny şahyryň “Söwüş bile” şygrynda: “Meňli gyzyň ýüzügine Gaşlar goýsam kümüş bile”diýen setirlerde tassyk edýär. söýgüli şahyr hökmünde sejde edýär. Magtymguly Hywadan dolanyp gelenden soň. Magtymgula öz yeňňesi Akgyzy dakypdyrlar. Magtymgulynyň maşgala durmuşy barada dürli rowaýatlar aýdylýar. Döwletmämmet-Azadynyň 8 ogul bilen 3 gyzy bolup.Magtymguly bu medresede üç ýyl okaýar. “Gözel Şirgazy” diýen hoşlaşyk goşgusyny düzüpdir. Olar ýaş wagtynda (Sary 7 Ybraýym 12 ýaşynda ) aradan çykypdyrlar . ady -Magtymgulydyr” Magtymgulynyn kakasy Döwletmämmet-Azady (1700-1760) XVIII asyrda ýaşan we öz döwrüniň ylymly-bilimli adamy.Talantly Magtymguly ilki talyplaryň halypasy bolýar.kyblam pederdir”. öz zähmeti bilen ýaşapdyr. Kymmet-Kawusyň golaýynda Hajygowşan obasynda (“Şahri Jurjaň”) diýen ýerde Döwletmämmet-Azadynyň maşgalasynda dünýä inýär. Nowaýynyň we başgalaryň eserlerini irginsiz köp okaýar. Berdi Kerbabaýewiň aýdyşý ýaly. şolaryň içinde in talantlysy Magtymguly bolup çykypdyr. Fezulynyň. Magtymgulynyň döredijiligi Magtymguly döredijilik işine ýaşlykda başlapdyr. Soňky ýylda bolsa Hazreti Pälwan diýen mugallym özi ýok wagty oňa sapak geçirmegi-de ynanypdyr. kakasyna Magtymguly-Ýonaçy (1654-1720) diýen ekerler.”Magtymguly halkyň pikir hyýalyny örän aýdyň hem obrazly formada.Magtymgulynyň döredijilik mirasy XVIII asyr türkmenleriň aýnasydyr. takmynan. öz obasynda. Magtymguly bu medrese bagyşlap. Aktokay diýen ýere “Garry molla” gonamçylyga. Onuň töweregi mydama köp adamly.Ol durmuşyň ähli taraplary barada goşgy ýazypdyr. 1783-nji ýylda Soňudagynyň güneý tarapynda Abasary diýilýän çeşmäniň ýanynda aradan çykýar. Kakasy Döwletmämmediň aradan çykan habary ony medrese bilen hoşlaşdyrýar. kakasy Döwletmämmet-Azadynyň sag tarapynda jaýlaýarlar. emma ýönekeý adamlara düşnükli dilde beýan etdi”. Onuň atasyna Döwletmämmet molla. Bu barada ol şeýle ýazypdyr: “ Doga kylsam-jebri-jepa ekserdir. Magtymguly medrese sapaklarynyň daşyndan Gündogaryň görnükli şahyrlary: Nyzamynyň. Ylym öwreden ussat . DöwletmämmetAzadynyň uly maşgalasy bolupdyr. Nesiminiň. Ol öz ussahanasynda altyn-kümüşdeý bezegleri ýasapdyr. Magtymguly başlangyç terbiýeni şu uly maşgalada alypdyr. Ony bir akmaýa ýükläp. Ol ýaşlykdan zähmete bişişen.Ogullatynyň mährinden doýmadyk Magtymguly olaryň ýaşlykda ýogalmaklaryna gynanç bildirip. görnükli şahyry hasaplanypdyr. Magtymguly esasy bilimi Hywada “Şirgazy” medresesinde (1713-nji ýylda gurlan) okap alýar. Häzir Azady bilen Magtymgulynyň guburynyň üstüne ýädigärlik goýlupdyr. Magtymguly türkmenleriň Gökleň urugynyň gerkez tiresinden bolupdyr.142 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Türkmen Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri Magtymgulynyň Ömrı -Ýaşaýşy Magtymguly 1733-nji ýylda (sygyr ýyly) Gürgen çaýynyň kenarynda. Emma onuň bilen maşgala gurmak oňa miýesser bolmandyr. Türkmen halky oňa hormatly-keramatly adam. zähmetsöýer adam bolupdyr. Halk arasynda bolan rowaýatlara görä köwüş-çokaý hem tiker eken. “Mübtela kyldy” diýen elegiýalaryny düzüpdir. ýurdy-Etrek.

gahrymançylyk temasy. halkyny yürekden söýüpdir. öz ilinden mähriban ýurt bolmandyr.Zelılı (1780 . Zelili-zelil. oňa hemişe wepaly bolmagy. oňa hiçwagtda dönüklik etmezligi ündeýär.6. Häzir Zeliliniň nebereleri Garrygala töwereklerinde ýaşaýar. bagtly geljegi arzuw etmek we şuňa menzeş temalarda düzülipdir. “Janymyň jananasy” ýaly şygyrlar düzüpdir. duz nädir”. . Zelili Nury atly gyza öýlenip. ökde lirik şahyr bolupdyr. “Ýeli gürgeniň”. çuň ylhama biýatyny halka has ýakynlaşdyrýar. Diňe Muhammetrahym han ölenden soň. Şu ýagdaýlaryň hemmesi diýn ýaly Zelilinyň döredijiligide öz beýanyny tapypdyr. Magtymgulynyň watançylyk. mertlik.1846) Zelili beýik watançy. Onuň bu lakamy ýaşaýşy-durmuşy bilen baglanşyklydyr. agzybirlik. 1826-njy ýylda gökleň turkmenleri Hywadan Garrygala göçýärler. Ünite . Şahyr il-ýurdy tüýs ýurekden söýüp. söýgi. Gurbandurdy . “Gözlär men” we şuňa menzeş birtopar goşgulary düzendir.onüň bilen ömrüniň ahyryna çenli ýaşaýar. Ol bütin ömrini watana. Oňa bagyşlap “Döndi hanym”.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 143 Beýik şahyr öz goşgularyny Magtymguly ady bilen ýa-da edebi lakamy bolan Pyragy ady bilen ýazypdyr. horlanan. Olar: durmuşy. Zeliliniň esasy kesp-käri kümüş. Magtymguly öz ýurduny. Zeliliniň önüp-ösen ýeri Etrek. Onuň belent joşgun. dogan ilden. Zelili Magtymgulynyň ýegeni. onuň progressiw ideýalaryny dowam etdirijidir. düşdük bir hala. öwüt-nesihat. batyrlyk. halka bagyşlapdyr. Onüň hanlyk süren döwründe (1806-1825) türkmenleriň ýagdaýy agyr bolupdyr. dostluk. “Başy gerekdir”. Magtymgulynyň taraşlap şagladyp. “Depe nädir. “Döker bolduk ýaşymyz”. Bu temada Magtymguly “Türkmeniň”. Muny şahyryň: “Mert bolmaz” diýen goşgusynyň şu setirleri tassyklaýar: “Eşit adam. Gürgen.watançylyk. türkmenlsr babatda talaňçylyk syýasatyny ýöreden hanyň biri-de Muhammet rahýamdyr. Zelili oba mekdebinde. Zelili ömrüniň ýedi ýylyny Hywada ýesirlikde geçirýär. soňra bolsa Hywadaky “Şirgazy” medresesinde okapdyr diýen maglumatlar bar. gumanist. Zeliliniň döwründe halky ezen. Zelili öz güzerany barada şeýle ýatlaýar: Kyn boldy güzeran. Garrygala sebitleridir. Gaýry mähriban ýurt bolmaz”. Gurbandurdy Zelili Gürgeniň Garaguzy obasynda 1780-nji ýyl-da eneden bolýar. Magtymguly üçin öz ýurdundan. gahrymançylyk. bize ýadygärlik goýan edebi mirasy tematik taýdan örän giň we hertaraply. Kemdest bolduk niçe başyň içinde.Ýone Döndi öýlenmek Zelilä başartmaýar.il-ýurt. Zelili Döndi diýen obadaş gyzy gowy görüpdir. Zelili hem şolar bilen göçüp gelýär. demir ussaçylygy bolupdyr. ejiz düşen diýmekdir.

Ya.fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. Hoca öncekinden daha çok gelmeye başlamış. I e. onuñ yaanına bir içyaan gelipdir.144 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1.’ cümlesinin yükleminde hangi ekler bulunmaktadır? a. gibi c. Onuñ yaanına bir içyaan gelipdir c. H.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. ‘Gurbaaga suvdan çıkıp duran vagtı. Neden gülüyorsun? c. Şart kipi. bağırmak c. П” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. V. Kurbaagaanın buña gaharı gelip b. Bu barada ol şeýle ýazypdyr d. Hoca öfkesinden ne yapacağını bilememiş. kaytarmak b. cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. Й. I. birinci tekil kişi b. Hoca hepsinden daha beter gülmeye başlamış. Bu berede ol şeýle yazıpdır 3. Ё. gayt. Gereklilik kipi. yağlı e. niirde sen? . Gelecek zaman. R b. Neden gülüyorsun? 5. Ü 2. e. Neden gülüyorsun? b. Hoca sana ne oldu. Diidaarına zar bolup men b. Bir gurbaaga baar eken d. ‘Uzaklardan uçup geldim guş yaalı’ cümlesinde yaalı kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. ‘Men hem suvuñ içinde gezip yaadadım. Ç. Hoca sen ne buldun. Neye gülüyorsun? d. birinci çoğul kişi d. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapım eki almış bir kelime vardır? a. P c. Y. Sıfat-fiil eki c. Türkmen Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “Җ. yolcu d. kımıldamak d. D. Bu bapda ol şaylı yazıpdır b. c. şaşırmak 10. D. Hoca öncekinden daha çok kalmaya başlamış. Yönelme hâl eki d. Görülen geçmiş zaman. Yo. Kurbağanıñ munda gaharı delip d. Geniş zaman. Hoca sende ne boldur.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. kanatlı b. Hoca sen ne buldun. aak maralım. T d. C. ‘Hoca saña nääme boldı. 9. Sen nääme gülyääñ?’. Yu. Neye güldün? e. b. Hoca sen neyi bildin. Ayrılma hâl eki b. geri dönmek e. Gurbagaanıñ muña kaharı gelir c. İ. ikinci tekil kişi e. Kiril harfleriyle verilen “Бу бaрaдa ол шейле языпдыр” ifadesinin Türkmen Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. ‘Hoca öñküsinden hem beter gülmääge başlaapdır. Z. birinci tekil kişi 8. C. Näämüçiin siz çekmediñiz elinden? e. Gurbagamıñ buña gahırı gülip 4. hızıyla 6. İlgi hâli eki e. “Гурбaгaның муңa гaхaры гелип” cümlesinin Latin alfabesi karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Aala gözli. F. Hoca öncekinden de beter gülmeye başlamış. Bulunma hâl eki 7. d. Gurbaagaanıñ muña gaharı gelip e. birinci tekil kişi c. Bu burada ol şöyle ýazypdyr e. Bay arada ol şeýle ýazypdyr c.

KB Yay. “Türkmen Adı. Akçağ Yay.. Ü. S. (1988). “Yirminci Yüzyıl Türkmen Edebiyatı”. Zeynalov. Kara. Ankara. vd. 353-370. İstanbul. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı.6. Türk Dilinin Yurtları. (2003). s. Güz.-Eker. MEB Yay. Durdıyev K. diyip sooraan. Bahtın açılmış. yıllarıñ bir aayında. (2006). s. aaglayaar eken. L. tilki aaga?. (2000). Türkmenistan Özel Sayısı. d 4. “Le Turkmene (Türkmence)”. (2003). s.Türkmen Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 145 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.-Ölmez. (1996). İstanbul. Sosyal Yapı. Şirin User. (2007). “Türkmen Türkçesi”... Akçağ Yay. Ankara. 308-317 (Çev. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. Ankara. Ö. Türklerin Dili. car çekilyäär. L. Türkmence (Giriş-Gramer-Metinler-Sözlük). B. Doğan. Ünite . (1999). S.. M. Hanser. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. (1995). N. İstanbul. 2. Sıra Sizde 2 Metnin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Ey ahmak tilki. İ. (1997). İslam Ansiklopedisi (1988). İstanbul. A. Türkmence El Kitabı (Çev. Saray. C. tilki tovga paatışaa edilcek” diyip. Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) (1997). F. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Buu sözi tilki eşidip: -Meni tovuga paatışa etceklermiş diyip. s. 232-238. e 7. Ankara.. Türk Dünyası Nüfus. KB Yay. 661-672 Kafesoğlu. İ. Türkmence Metinler. Kara. A. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. M. S. Oğuz Grubunda Edatlar. İstanbul. M. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. 1994. A. E. Türk Dillerindeki Sontakılar. (1994). A. c 3.. “Türkmenler” Maddesi.-Ölmez. İstanbul. Erzurum. 2.. Yong-Sǒng (2004). Yesevi Yay. S. Ercilasun). Geçit Yay.Hünerli B. Kebikeç Yay. Türk Lehçeleri Grameri (Ed.Efendiyev. M. Bir gün aaglaan. 231-290. İstanbul. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Tekin. günleriñ bir gününde: “Hayvaanları yıgnamalı. 9. Manası ve Mahiyeti”. Her gün istediğini getirip de ye dur. (1996).Bilecik. iki gün aaglaan. Türkmen Dilinin Grammatikası (Morfologiya). Aşgabat. s. İstanbul. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. C.. Bazın. Kasım 1997/2. Kayseri.. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. Doğan. (1994). (1993). N. (1992). “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Metnin Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Gadıım eyyaamda. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. F. H. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. Z. Yesevi Yay.. Şimdiyse seni onlara padişah ediyorlar. Metin Akar-Sebahat Deniz-Fahrünnisa Bilecik. Özkan. 12-II. b.Kara. Türk Dili Yayımlanmamış Doktora Tezi. 87. Li. a. Zühal Kargı Ölmez). Bahar.. (2007). Jean Deny Armağanı’ndan ayrıbasım. (1997). Kriter Yay. Malatya. O. Efrasiyap Gemalmaz).Durmuş. A. F. Göroglı Tükmen Halk Eposı İnönü Üniversitesi Türk Dili Basılmamış Doktora Tezi.. Türkmence-Türkçe Sözlük. Kapı Yay.Deniz. A. Ankara. Türk Tarih Kurumu Basımevi. Özkan. (1993). Yiğit. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). (1996). 157 Oruç B. Akar.. (2005). L. b 6.-Ceylan. 1. Ankara... Ankara. üçünci güni göökde uçup baryaan bir durna munuñ sesini eşidip. Cem Yay. Dil. . “Türkmen Türkçesinde Uzun Ünlülerle İlgili Hususlar”. “Türkmenistan Cumhuriyeti”. Edebiyat.. c. Oğuzlar.. İstanbul. 8. PhTF.. a 5. Akçağ Yay. C. Türkmen Tarihi. Kebikeç Yay. M. O. Ankara. Çınar. M. yaanına gelip: -“Nääme aaglayaarsıñ. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. İst. I-II. neden ağlıyorsun ki? Sen sürekli tavuk aramakta. 3-9 Ercilasun. Bozkurt. geceleri gizlenerek onu kümesinden çalmak için sıkıntı çekmekteydin. TİSAV Yay.. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise.. s. İstanbul. Ahmet B. Elazığ. (1958). (1996). T. Boryakov. Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatı. (1993).Şuataman. s... Sümer. 3 Bahar. d 10. Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Dergisi. Yusuf Gedikli). “Türkmenistan Halk Edebiyatı Türleri”. e Yanıtınız yanlış ise. F. S. KB Yay. Başdaş.. “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise. S.

7 Amaçlarımız ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar • • • • Özbek Adı Özbek Tarihi Özbek Türkçesi Özbekistan • • • • Özbek Türkçesi Grameri Ses Bilgisi Şekil Bilgisi Kelime Türleri İçindekiler • • • • • • ÖZBEK ADI ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ ÖZBEK TÜRKÇESİ ÖZBEK EDEBİYATI ÖZBEKİSTAN ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Özbek Türkçesi . Özbek adını açıklayabilecek. Özbek edebiyatını açıklayabilecek. Özbek Türklerinin tarihini açıklayabilecek. Özbekistanın yerini belirleyebilecek. Özbek Türkçesini tanımlayabilecek. Özbek Türkçesi gramerini sınıflandırabileceksiniz.

Batu’nun kardeşi Şeybânî neslinden gelen Ebu’l-Hayr Han (1428-1468). Bu açıklamaya göre kelime “özü sağlam” anlamındadır. Semyanov yukarıda belirtilen görüşe karşı çıkmışlardır. Semyanov bu fikirlerin temelsiz olduğunu ileri sürerek “Özbek” adının Ak Ordu döneminde ortaya çıktığını ve hem İran hem de Orta Asya tarihçileri tarafından XIV. B. Ebulgâzi Bahâdır Han. A. Semyanov. M. Nihayet. İ. H. Özbek adının 1313-1340 yılları arasında hüküm süren Altın Ordu hükümdarı. Y. Kıpçak ve Oğuz Türklerinin birleşmesinden meydana gelmişlerdir. asırlarda Ak Ordu devletinde Türk-Moğol kabilelerinin tamamı için kullanılan ortak bir ad olduğunu belirtmiştir. M. Özbek Han’dan geldiği en fazla taraftar bulan görüştür. Denis Sinor’a göre Özbek sözü ‘Oğuz+bek’ kelimelerinin birleşmesinden çıkmıştır. Aristov’dan başka. ÖZBEK TÜRKLERİNİN TARİHİ Özbek Türkleri.Özbek Türkçesi ÖZBEK ADI Özbek Türklerinin kökeni ve tarih sahnesine çıkmalarıyla ilgili değişik görüşler olduğu gibi. A. “Tınıbek. A. A. o devrin taht mücadelelerine bulaşmamış ve Moğol tasallutundan kendilerini koruyarak XV. Timurlu prenslerin taht kavgalarından istifade eden Ebu’l-Hayr Han. A. . Bu görüşe. bağımsız. İvanov. Ebu Said’e yardım ederek 1451’e kadar Türkistan’ın yarısına hâkim olmayı başarmıştır. müstakil” demek olup kelime ‘Öz+bek’ şeklindedir. Özbek Han’ın Kök Ordu. Özbek adının kökeni ve yapısı ile ilgili olarak da çeşitli görüşler vardır. Grigoryev ve A. Vambery’e göre Özbek kelimesinin tam anlamı “kendi kendinin beği. büyük dedesi Özbek Han’ın adını verdiği devleti 1428’de kurarak bağımsızlığını ilan etmiştir. ve XV. Özbek Devleti. O sırada Türkistan bölgesi Moğol istilası altındadır. Yakubovskiy. Bu söz eski Macarlarda mertebe. Hilda Hukhem gibi birçok ilim adamı da katılmaktadır. asrın ortalarına doğru bir güç hâline gelmeye başlamışlardır. Canıbek” gibi. yani Altın Ordu hükümdarı olduğunu ve sonradan Özbekler diye adlandırılan kabilelerin ona tâbi olmadığını belirtmektedir. Altın Orda Hanı Özbek’in (1312-1340) soyundan gelen idareciler tarafından kurulmuş ve Fergana vadisindeki Türkleri bir araya toplamıştır. A. Ancak Türkistan Türkleri. A. Türkçede benzer kullanımları vardır. Hasan Eren ise bu sözün ‘Özü+berk’ sözünden geldiğini söylemektedir. Karluk. Çapliçka. B. Özbek Han’dan önce tarihte Özbek adına rastlanmadığını belirtir. A. P. ünvan sıfatında olan kelimeye karşılıktır ve bu anlamıyla 1150 yılına ait belgelerde kaydedilmiştir.

Bir kısmı Yamud Türkmenleri ile Hive (Harezm) Hanlığı’nı devam ettirmişlerdir. 2. 1924 yılında Ruslar tarafından ortadan kaldırılmıştır. yüzyılın sonlarına kadar Türkistan’da sağlanan barış ortamı. önce Moğol asıllı Kalmukların. 1510 yılında Şeybânî Han. 1 Eylül 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. Şah İsmâil’in de yardımıyla Türkistan’ı yeniden istila etmiş. Kuzey Özbekçesi. Mangıthanlar sülalesine geçmiş ve onlar da 1860’a kadar hâkimiyetlerini sürdürmüşlerdir. Kırgızistan ve Tâcikistan arasında paylaştırılmıştır. ancak 1512’de Özbek Türklerine tekrar yenilerek Türkistan’ı terketmek zorunda kalmıştır. Bir süre devam eden taht kavgaları. Kıpçak Özbekçesi. Bu arada Ebu’l-hayr’ın yönetimini beğenmeyenler. Daha sonra tahta geçen Şah Budak Han’ın oğlu Şeybânî Han (1500-1510) devleti yeniden toparlamış. Özbek Türkçesi. 1924’ten 1991’e kadar Özbek Türkleri Rus hâkimiyeti altında yaşamışlardır. Kırgızistan ve Türkmenistan’ın sınır bölgelerinde konuşulur. XVIII. Kuzey Özbekçesi ünlü uyumları bakımından sağlamdır. Osmanlı Tüklerinin arabuluculuğuyla kesilmiştir. Özbekistan. Türkmenceleşmiş grup ise Oğuzca özelliklerin ağır bastığı gruptur. Özbek Türkçesi Özbekistan’ın dışında yoğun olarak Kazakistan’ın güney bölümünde. Türk dilinin üç büyük grubundan biri olan Doğu Türkçesi (Karluk) kapsamında değerlendirilir ve Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. Nâdir Şah’tan sonra hâkimiyet. Kazakistan. Türkmenceleşmiş Özbekçe. . Bundan faydalanan Bâbür. Özbekistan 20 Haziran 1990 yılında egemenliğini. sonra da Çin asıllı Jungarların istilâlarıyla yeniden bozulmuştur. 1924’te sınırları etnik temellere göre belirleyen düzenleme ile Harezm. Kazak Türkçesinin etkisi ile şekillenmiştir. Türkistan’ın kuzey bölümünde. Yerine geçen oğlu Şah Budak Han da devleti idare edememiştir. Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan lehçedir. Mâverâünnehir ve yöresini ele geçirmiş. İran ve Tâcik dillerinin etkisi görülür. Karluk grubunun bir temsilcisi omakla birlikte Özbek Türkçesinin içinde kuzey ve batı Türkçesinin özellikleri de görülür. Buhâra ve Türkistan Cumhuriyetleri dağıtılarak bölge toprakları. Buhâra ve Harezm’i de alarak Astrahan Hanlığı’na son vermiştir. 3. Kıpçak Özbekçesi. Türkistan’a yayılıp büyük bir güç hâline gelmişlerdir. Özbek Türklerinin toparlanmaya başladığı bu sıralarda. Çağdaş Türk lehçeleri arasında. yüzyılın başında Timurluların hâkimiyetine son vererek. ÖZBEK TÜRKÇESİ Özbek Türkçesi.148 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Fakat Moğol ve Kalmuklarla yapılan sert mücadelelerden dolayı Özbek Türkleri zayıflamışlardır. 1740 yılında Nâdir Şah. yüzyıl başlarından itibaren bölgeye sefer düzenleyen Ruslar. XVII. Böylece Özbek Türkleri XVI. Stefan Wurm Özbek Türkçesini dört ağıza dayandırır: 1. Safevî hükümdarı Şah İsmâil’e yenilmiştir. Güney Özbekçesinde uyumlar bozulur. 1860’larda Buhâra ve Hive Hanlıklarına üstünlüklerini kabul ettirip Hokand Hanlığını ilhak etmişlerdir. Ardından Buhâra Halk Cumhuruyeti kurulmuş ama o da. Kuzey ve Güney grupları asıl Özbekçeyi meydana getirir. Türkmenistan. 4. Moğollarla yapılan savaşlar neticesinde Ebu’l-hayr Han 1468’de ölmüştür. bu kez de kendi aralarında bölünmeler başlamıştır. Güney Özbekçesi. ayrılarak kuzeye çekilmiş ve daha sonra Kazaklar diye adlandırılmışlardır. Bâbür Şah’ı yenerek 1500 yılında hükümdarlığını ilan etmiştir. 29 Aralık 1991 tarihinde düzenlenen referandumla bağımsızlık ilanı onaylanmıştır.

Bu devrin diğer şairleri arasında Elbek. Batu. Semerkand (şehir). Karşı. Harf sırasında Türkiye Türkçesi yerine İngiliz alfabesinin. Y’lavçi (y’li) ağızlar/Karluk grubu: Fergana vadisi. yüzyıl başlarında bir Özbek edebiyatı ortaya koymuşlardır. komünizm ve Sovyet rejimini övücü. 1. Ruslar tarafından 1937’de öldürülmüştür. 1991 yılında Özbekistan’ın bağımsızlığını ilan etmesinden sonra. q. 1920’lerde ve 1930’larda bu genç şairlerin bir bölümü (Elbek. Ancak 1937’den sonra yapılan değişiklikler neticesinde yazı dili. Genellikle. diğer genç şairler (Gayretî. Öyle ki. Bu alfabede. Niyâzî ve Fıtrat üçlüsünün önderliğinde başlayan Çağdaş Özbek şiiri üç döneme ayrılır. 1995’te yapılan değişiklik. Aydın. yüzyılın başlarında Özbek Türkleri arasında da yayılmıştır.. 3. 2. Bu dönemin ve Çağdaş Özbek şiirinin en büyük temsilcisi Abdülhamid Süleyman Çolpan (1893-1937)’dır. Aybek) ustaları Çolpan’ın içten ve millî şiir anlayışını sürdürürken. Suskunluk Dönemi (1938-1960): Stalin’in Özbek aydınlarını sürgün ve cinayetlerle susturmasıyla başlayan bir dönemdir. Özbek Türkçesi 1929-30’dan 1937’ye kadar söyleyiş bakımından ünlü uyumunun korunduğu Kuzey Özbek ağzına. sayılan şehirlerin merkezi dışındakiler. Kâmil Yaşın) Lenin. Türkistan’daki Türk edebiyatının tarihî ve kültürel mirasçılarıdır. dilbilgisi ve söz varlığı bakımından da Fergana vadisi ağzına dayandırılmıştır. 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanan Özbek Türkleri. 2.7. şiirleri kuşaktan kuşağa ezberlenerek aktarılmıştır. Semerkand. Gayretî. Latin alfabesi tartışılmaya başlanmış ve ortak Türk alfabesinden biraz farklı olan yeni Latin alfabesi 1993 yılında kabul edilmiştir.Özbek Türkçesi 149 Özbek Türkçesinin ağızlarını üç grup hâlinde tasnif etmek mümkündür. Türkistan Türkleri. C’lavçi (c’li) ağızlar/Kıpçak grubu: Karakalpakistan Cumhuriyeti. 1. Ancak bu alfabe 1995 yılında İslam Kerimov’un onayıyla değiştirilerek daha kusurlu. Çolpan’dan başka bu dönemin ünlü bir şairi de Abdurauf Fıtrat’tır. Stalin. x. Millî meseleler yanında sosyal buhranları da işleyen Çolpan. ÖZBEK EDEBİYATI . 1940’tan sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır. 1930-1940 yılları arasında Latin alfabesini. Oğuz grubu: Harezm. k. Çolpan’ın şiirleri. Kitab (şehir içleri). g. Nevai.. Elbek gibi aydınlar katledildiğinden edebiyata tam bir suskunluk dönemi hâkim olmuştur. yüzyılın sonlarında Tatar Türkleri arasında başlayıp XX.. Cizzah. İrancalaşmış Taşkent ağzına. Kiril alfabesinde olduğu gibi Özbek Türkçesinin ses yapısına ters düşen işaretler bulunmaktadır. Gafur Gulam. ayrıca h. Buhara (az). Uygun. Aybek. bu alfabeyi ortak Türk Latin alfabesinden hem uzaklaştırmış hem de alfabeyi karışık ve kullanışsız duruma getirmiştir. Surhenderya. Kaşkaderya. Şâkir. yasaklanmış olmasına rağmen. eksik ve Türk fonetiğine uymayan bir alfabe ortaya çıkarılmıştır. Sirderya. 1920 ile 1996 yılları arasında Çağdaş Özbek şiirinin gelişiminde en kalıcı etkiyi yapan şiirlerdir. Süleyman. Özbek Türkleri de Karahanlı ve Çağatay edebiyatlarını tarihî bir devamlılık içinde izleyerek XX. harflerin telaffuzunda ise batı dillerinin ve Rusçanın esas alınması. Buhara. Çolpan. Cedit Edebiyatı Dönemi (1910-1938): Ceditçilik XIX. İngiliz-Latin alfabesi temel alınarak hazırlanan 1995 Özbek-Latin alfabesinde. ğ gibi ünsüzlerin kalın ve ince sıralı kelimeler için ayrı ayrı kullanılması ve Türkçenin temel ünlülerinden olan ı ve ü ünlülerini gösteren harflerin bulunmaması başlıca olumsuzluklardır. Aynî. Şehrisebz. Hâmid Alimcan. Taşkent (kısmen). Karakalpakistan Cumhuriyeti’nin Harezm’e yakın bölgeleri ve Türkmenistan’ın Taşoğuz bölgesindeki Özbek Türkleri. Taşkent. dilbilgisi ve söz varlığı yönünden de Taşkent ağzına dayanmaktaydı. işçilerin mücadelesini ve gelecekte kurulacak parlak günleri tasvir eden propaganda şiirleri yazmışlardır.. Gafur Gulam sayılabilir. Ünite . ortak Türk alfabesinde ve Türk-Latin alfabelerinin hiç birinde yer almayan işaretler bulunmaktadır. Batu.

Türkiye. Ürgenç ve Hive ülkenin önemli şehirleridir. Nevaiy. Bugün 22 milyonu geçen Özbekistan Cumhuriyeti’nin nüfusunun % 88’ini Türkler (Özbek. Ukraynalılar. Türkistan’ın coğrafi ve kültürel merkezi olup bölgenin en önemli cumhuriyetidir. Orta Asya’nın en verimli topraklarına sahip olan ve ortasından Sirderya nehrinin aktığı Fergana havzası üzerinde yer alır. Karakalpak. Pek çok şair propaganda şiiri yazmak zorunda kaldığından gerçek sanatını ortaya koyamamış ve körelmiştir. Kuzey Afganistan. Nevâiy. Kara iklimine sahip ülkede yazlar sıcak ve kurak.400 km2 bir alana ve 22. doğusunda Kırgızistan ve Tacikistan. Türkmenistan. Stalin’in 1953’te ölmesinden sonra biraz rahatlama ve yumuşama başlamış. Amuderya ve Sirderya nehirleri arasında Mâveraünnehir ve Fergana havzasında yer alan Özbekistan. Balelik.5 milyon nüfusa sahiptir. güneyinde ise Afganistan ve Türkmenistan ve batısında da yine Türkmenistan yer alır. kömür. Çağdaş anlamda hikâye ve roman. Rusya Federasyonu. Özbekistan Cumhuriyeti içerisinde ayrıca özerk bir Türk Cumhuriyeti statüsünde olan ve 165. Sovyetler Birliği’nin parçalanmasından sonra 20 Haziran 1991’de bağımsızlığına kavuşmuştur.686. karelik bir alana sahip olan Karakalpakistan Cumhuriyeti yer almaktadır. 1910’larda başlayan Özbek hikâyeciliği ve romancılığı 1920’lerde gelişti. Kuzeyinde Aral gölü ve Kazakistan. Ormanların alanı ülke yüz ölçümünün ancak % 1. Türkmen. Buhâra.000’u aşan bir nüfusa sahiptir. ÖZBEKİSTAN Özbekistan. Pakistan ve Suudi Arabistan gibi ülkelerde yaşayan toplam Özbek nüfusu 30 milyonu bulmaktadır. çöl ve bozkır bitkileriyle kaplıdır. Özbekistan’daki Özbek Türkleri 1989 sayımına göre 16. Cemal Kemal. Nukus. Özbekistan’ın başkenti olan Taşkent aynı zamanda ülkenin en büyük şehridir. Özbekistan’ın dışında Tâcikistan. Abdullah Kâdirî ve Sadrettin Aynî’nin bunda rolü çok büyüktür.000. meyve ve sebze üretimi boldur. Ulug Yol” romanları önemlidir. Özbek Türklerinin kendi nüfusları ise ülke nüfusunun % 85’ini oluşturur. 447. Taşkent’ten başka Semerkand. Aybek’in “Kutlug Kan. Özbekistan’ın Turan ovası ve Kızılkum çölü. Vâhidov’dan başka Abdulla Aripov. Başkenti Taşkent olup 2. Özbekistan. Kazak. Fergana. Hayvancılığın da önemli bir yer tuttuğu ülkenin başlıca yeraltı kaynakları petrol. Andican. Bahçesaray. Dağlık ve tepelik alanlarda az da olsa ormanlık alanlar bulunmaktadır. 1960’tan itibaren Özbek edebiyatında lirik şiir tekrar çiçek açmıştır. Abid Ketman” gibi romanları. Aynî’nin “Buhara Celladları”. Başkurt) oluşturmaktadır. 3. Kazakistan. Mehrabdan Çayan. doğal gaz. Özbekistan’da tarıma dayalı bir ekonomi olup nüfusun % 30’u tarım sektöründe çalışmakta ve millî gelirin % 75’i tarımdan sağlanmaktadır. kışlar ise soğuk geçer.150 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Bu dönemde tamamen propaganda şiiri baskın durumdadır. Çin. Başkenti Nukus şehridir. çinko. Özbek edebiyatına Türkiye. Namangan. Koreliler ve Yahudiler oluşturmaktadır. . Azerbaycan ve Kazan Tatar Türk edebiyatları ile girmiştir.240 kişi olarak tespit edilmişlerdir. Yeni Dönem: 1960’tan günümüze kadar olan dönemdir. Aziz Abdürrezak ve Rauf Parfi 1960 sonrasının en lirik ve en güzel şiirlerini yazarak Çolpan’dan ses getirmişlerdir. Bakü ve Kazan’da yayınlanan tercüme ve telif romanlar Taşkent’te ve diğer Türkistan şehirlerinde okunuyordu. Kâdirî’nin “Ötken Künler. Pamuk. Özbekistan idari olarak 12 bölgeye ayrılmıştır. ipek kozası.2’si kadardır. Hokand. 1860 ve 1880 yıllarında İstanbul. Kırgızistan. Bu dönemin en önemli şairi Erkin Vâhidov’dur. % 12’sini ise Ruslar. Tatar. kurşun ve bakırdır.000 km.

keyin (sonra). åzådä (temiz). qoy (koyun). incü (inci). i: dar ve ince bir ünlüdür. çok). a sesi Rusça kelimelerde ise a sesini verir: advokat (avukat). bünye). xalq (halk). kütmåq (beklemek). x. yuvarlak ve ince bir sestir. qorquv (korku). Yani a ile e arasında bir sestir. ı-i. e: Yarı dar. matematika (matematik). Я я = ya/yä (яxши-yaxşi “iyi” . Söylenişinde o’ya yakın bir ses çıkar. ğıybät (gıybet). qavät (kat). yötäl (öksürük). båzår (pazar). юк-yük). qış (kış). ялла-yällä “şarkı”). köngil (gönül). qısqa (kısa). o harfi ile gösterilir. . yü (ютуқ -yutuk “zafer” .7. Ë ё = yå (ёш-yåş “genç”). qarğa (karga). keng (geniş). ğ ünsüzlerinin yanında bu sesi vermektedir: xıl (tür. ğ ünsüzlerinin yanında kullanılır: xoråz (horoz). geri zekâlı). q. q. tügämåq (bitmek). ü: Dar. xuşboy (hoş kokulu). ğuç-ğuç (yığın. äkä (ağabey). q. koyädi (koyar). qozğålån (başkaldırı). Yanında bulunduğu ünlünün durumuna göre tespit edilir. bağır (ciğer. åşxånä (mutfak). diğer hecelerde de bulunabilir: eng (en). o-ö. tüziliş (yapı. u: u ve ü ünlüsü alfabede aynı harfle gösterilir. Qırğız (Kırgız). o ünlüsü x. qudä (dünür). q. Ünite . essiz (cahil. semiz. ö: o gibi yuvarlak. ildiz (kök). Kalın ünsüzlerin dışında diğer ünsüzlerin tamamının yanına gelir: töşäk (döşek). Bu ünlü Türkiye Türkçesindeki e’den daha dar olup i’ye yakın olarak telaffuz edilir. åläm (âlem). Sadece ilk hecede bulunur. ä: Yazılışı bakımından yukarıdaki a ile aynıdır. bår (var). ı: Bu ünlü Özbek Türkçesinde i ünlüsüyle beraber aynı harfle gösterilmektedir. Gerek Türkçe gerekse yabancı dilden alınan kelimelerdeki uzun a’lar bu yuvarlak şekliyle söylenir: båş (baş). ğ ünsüzlerinin yanında kullanıldığında bu ses değerini verir. Geniş. ğunçä (gonca). ğ ünsüzlerinin yanında u olarak telaffuz edilir: xuftån (yatsı). inoq (yakın arkadaş). Avrupa dillerinden alınan kelimelerde. x. x. binå (bina). å: Yuvarlaklaşan bu ünlü Özbek Türkçesini diğer Türk lehçelerinden ayıran karakteristik bir ünlüdür. x. oq (ok). sönmäs (sönmez). xazinä (hazine). göğüs). parça. qoçqår (koç). ilån (yılan). böläk (bölük. x. a-ä. ğ ünsüzlerinin dışında dığer ünsüzlerle birlikte i olarak telaffuz edilir: ikki (iki). dökån (dükkan). Türkiye Türkçesindeki e’den daha açık ve geniş telaffuz edilir. Özbek Türkçesinde çok az kullanılıp sadece x. äsärläri (eserleri). bir yığın. tülki (tilki). faqat (yalnızca). ilinc (umut bağlanan kimse). kelgän (gelen). tez (çabuk). qıl (kıl). abajur vs. q. båşqa (başka). Ancak bu sesler alfabede 7 harfle gösterilir. u-ü sesleri ortak birer işaretle gösterilir.başka). Yukarıdaki ünlülerin dışında Özbek Türkçesinde bir de y ünsüzü ile birlikte kullanılan ünlüler bulunur: E e = ye (eтти-yetti “yedi”). Yani kalın ünsüzlerle birlikte kullanılır: paxta (pamuk). çeşit). q. q. o harfi Rusça kelimelerde o sesini verir. xorlik (aşağılanma). xayr (iyilik). çok açık ve yuvarlak bir a’dır. ince bir ünlüdür. tüpük (tükürük).Özbek Türkçesi 151 ÖZBEK TÜRKÇESİ GRAMERİ Ses Bilgisi Ünlüler Özbek Türkçesinde 10 tane ünlü vardır. düräng (berabere kalma). ğ ünsüzlerinin dışında diğer ünsüzlerle birlikte ü olarak telaffuz edilir: üç. ğışt (tuğla). Ю ю = yu. ğ kalın ünsüzlerinin dışında diğer bütün ünsüzlerin yanında kullanılır: pärväriş (bakım). Bu ünlüler ve özellikleri şöyledir: a: Türkiye Türkçesindeki a gibidir. qırq (kırk). Yuvarlak å ise. mäktäb (okul). båşqa (başka). o: ö ile birlikte aynı harfle gösterilir. quvånç (sevinç). geniş ve ince bir ünlüdür.

qolim (elim). -siz. 2. yolçi. yuvarlak ünlülerden sonra da düz-geniş ünlüler gelmektedir: berädi (veriyor). yü. Diğer ünlüler söz konusu olduğunda. militsiya (polis). Öncelikle й ses işareti kelime başında kendisinden sonra yalnızca и (i) ve ў (o. Küçük ünlü uyumu. boyli (boylu). ming (bin). 3) Kelime başında a. l. Ancak bu uyumun bir diğer kuralı da yuvarlak ünlülerden sonra dar-yuvarlak ünlülerin gelmesidir. n. bilmåq. örgänişimizdä (öğrenişimizde). m. g ve h ünsüzlerinin kalın şekilleri olan q. Düz ünlülerden sonra düz. . 2) Kelime başı e ile beraber Ee=ye. boldi (oldu). kelin (gelin). qåşıqsiz (kaşıksız). t. keng (geniş) gibi. Kiril alfabesindeki sıralanışına göre bu ünsüzler şunlardır: b. ölim. Türkiye Türkçesinden farklı olarak yuvarlak ünlülerden sonra çoğu kez düz-dar ünlüler gelir: köngil (gönül). c/j.152 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Ünlü Uyumları 1. Dolayısıyla Özbek Kiril alfabesinde /y/ sesi beş ayrı ses işaretiyle gösterilir: 1) Bağımsız y (й). küräş (güreş). v. d. kündüz (gündüz). Türkiye Türkçesinde g ile başlayan Türkçe asıllı kelimeler. ğ. İşte Özbek Türkçesi bu kural bakımından zayıftır. n ve g seslerinin yan yana gelmesiyle gösterilir: tång (tan). u-ü ünlülerinin kalın ünsüzlerden x. ä ile beraber: Яя=ya. o-ö. Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu) Özbek Türkçesinde küçük ünlü uyumunun kısmen işlediğini söylemek mümkündür. z. kökiş (mavimsi). Türkiye Türkçesinden farklı olarak k. İlk heceden sonra gelen ünlülerin değişkenlik göstermesi. x. q. keräk (gerek). Özbek Kiril alfabesinde й (y) ile başlayan kelimelerin yazımında özel bir durum vardır. büyük. f. qıliç (kılıç). ince-dar ünlünün yardımcı ünlü olarak tercih edilmesinden dolayı bozulur. Böylece 23 tane ünsüz Kiril alfabesinde 27 ses işaretiyle gösterilmektedir. p. йўл-yol”. oquvçi (öğrenci). köl (göl). oqıymän (okuyorum). a-ä. -di. h ng (ñ) ünsüzü için ayrı bir işaret yoktur. Rusça kelimelerde görülür: tsirk (sirk).yä 4) Kelime başında å ile beraber: Ëё=yå 5) Kelime başında u. g. y. ş.ö) ses işaretleriyle kullanılır: йирик-yirik “iri. Özbeklär. r. Ünsüzler Özbek Türkçesinde 23 ünsüz vardır. k. /y/ sesi için her bir ünlünün önünde farklı bir ses işareti kullanılır. kelädilar (geliyorlar). kömir (kömür). ğ ve x sesleri kullanılmaktadır. ölikxånä (morg). mi vs. ötämiz (geçiyoruz). sevämiz (seviyoruz). ts (Ц) harfi ise. ü ile beraber: Ю=yu. q. Alfabede tek bir karakterle gösterilen bu ses işaretleri aslında birer ligatür (birden fazla harfin bir araya gelmesiyle oluşmuş karakter) dir. -dir. keltirmåq (getirmek). ts. s. oğrılik (hırsızlık). ç. uydirmåq. bårmi (var mı). ğ’ye göre değişiklik göstermesi ve eklerin tek şekilli olmaları (-lik. Özbek Türkçesinde ötümsüz şekliyle k’dir: kiriş (giriş). Ayrıca ñ (ng) ünsüzü de ayrı bir işaretle gösterilmemesine rağmen kullanılmaktadır.) gibi sebeplerden dolayı bu uyum çok zayıftır: berädi (veriyor). Özbek Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Özbek Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz: 1. Büyük Ünlü Uyumu Özbek Türkçesi kalınlık-incelik uyumu yönünden Türk Lehçeleri içerisinde en bozuk olanıdır. ı-i.

benim. İsim Çekim Ekleri . mol (bol). Türkiye Türkçesindeki v-. değirmen. munçåq (boncuk. İyelik Ekleri: Özbek Türkçesinde iyelik ekleri tek şekilli olup yuvarlak şekilleri bulunmaz. Ünite . vardım. açtım. yåtgän (yatan). mukåfåt (mükâfat). içdän (içten). keçikmåq (gecikmek). quçåq (kucak). Özbek Türkçesinde å olur: İslåm (İslam). üydä (evde). çoğu kez tonlu ünsüzle başlar. yådimdä (hatırımda). Fakat “ç” ile başlayan ekler. bol. 8. burgä (pire) 9. mäktäbgä (okula). uyquçi (uykucu). 3. Çokluk Eki: Çokluk eki +lär’dır. dik. Özbek Türkçesinde ötümsüz t ile başlar: til (dil). özimçä (bence). Özbek Türkçesi daha çok uyumsuzdur. Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen eklerin. Arapça ve Farsçadan geçen kelimelerde bulunan ve bu dillerde uzun olan ā. Tåşkentgä (Taşkent’e). ådät (adet). tek şekilli olduğu için bu uyumu bozarlar: ortäçä (ortalama). oquvçi (öğrenci). maşåq (başak). båşlär (başlar). fonetik varyantları diğer Türk lehçelerine göre daha azdır.(bin-). toqqız (dokuz). eskici. Türkiye Türkçesinde bazı b’ler. sütçi (sütçü). yoqdir (yoktur). içdän (içten). äytdi (söyledi). şu kelimelerde b-’dir: bår (var). Şekil Bilgisi Çekim Ekleri 1. 7. gece. Bu uyumsuzluk daha çok çekim ekli şekillerde. çoğunlukla tonlu ünsüzle başlar: suvdä (suda). bermåq (vermek). temir (demir). kolye). Özbek Türkçesinde ç’dir: Çingiz (Cengiz). aççıq (acı). arkada). 1 Ünsüz Uyumu Özbek Türkçesinde tonluluk bakımından kısmen uyum vardır. teri (deri). qoziçåq (kuzucuk). båqdim (baktım). min. keldi. ebedi). båğ (bağ). yolçi (yolcu). årtdä (geride). 6. yollär (yollar). güç.7. Türkiye Türkçesinde kelime başındaki bazı p’ler. bulär (bunlar). yolçi.sesleri Özbek Türkçesinde m-‘dir: muz (buz). gerekli. Tonsuzluk uyumu bakımından ise. közlär (gözler). qollär (eller). tåmir (damar). Türkiye Türkçesindeki kelime başı bazı b. xånä (hane). sıkıntı). tuman (duman). gömmek. Özbek Türkçesinde sadece d’li şekilleri vardır: båşdä (başta). Tonsuz ünsüzle biten kelimelerin sonuna gelen ekler. 2. Özbek Türkçesinde iyelik ekleri düz ünlülü kullanılıkları için. baxå (paha). Özbek Türkçesinde b olur: barmåq (parmak). 5. okıtuvçilär (öğretmenler). Türkiye Türkçesinde Türkçe asıllı kelimelerde bulunan c sesi. men (ben). Ekin sadece bu şekli vardır: åtlär (atlar). Özbek Türkçesinde p olur: piçåq (bıçak) Aşağıda Türkiye Türkçesiyle verilen kelimelerin Özbek Türkçesindeki karşılıklarını yazınız: denk. Ünlü veya tonlu ünsüzle biten bir kelimeye gelen ek. kitåblär (kitaplar). yoqdir (yoktur).Özbek Türkçesi 153 2. 4. bazen de yapım ekli şekillerde görülür: årtdä (artta. mängü (bengü. Türkiye Türkçesinde d ile başlayan Türkçe asıllı kelimeler. mung (bun. tüzätmåq (düzeltmek). mållär (mallar). ming (bin). bårmåq (varmak).

åtäning (babanın). İyelik ekinden sonra araya -n. +däka. Ancak bu ek. c. üygä (eve). muzdek (buz gibi). işlärigä (işlerine). mäktäbning (mektebin). b. qoydäy (koyun gibi). +dek ekleriyle sağlanır: årtıqçä (fazlaca).girmez: qolidä (elinde). Son sesi -g olan bir kelimeye bitiştiğinde her iki g de ikizleşerek -kk-’ye dönüşür: yig “ağırşak”+gä>yikkä. suvdän (sudan). tilige (diline). +dåq. devånälärdek (deliler gibi). üyim (evim) üying üyi üyimiz üyingiz +(i)m +(i)ng +(s)i båşim (başım) båşing båşi båşimiz båşingiz Çokluk + (i)miz + (i)ngiz + läri åtam (babam) åtang åtasi åtamiz åtangiz üyläri båşläri åtaläri Özbek Türkçesinde 3. mämläkätdä (memlekette). pålvån (pehlivan). ölim (ölüm). mäktäbni (okulu). qurål (silah). Bulunma Hâli: Ek tek şekilli olup +dä’dir: ånädä (annede). 3. ulärning (onların). İyelikten sonra araya -n. Yalın Hâl: Yalın hâl eksizdir: qol (el). binåni (binayı). 2 3. qamåqdä (hapiste). +çä ve ‘gibi’ anlamını veren teg > dek edatından ekleşmiş olan +däy. köldän (gölden). köllärni (gölleri). bazı hallerde +nI şeklinde kullanılır. İkinci çokluk şahıs için -(i)ngiz ekinin yanı sıra -nglär ve -läring şekilleri de görülür: şähäringiz (şehriniz). İyelik ekinden sonra araya -n. kömäk (yardım). yolbärsdäy (kaplan gibi). kolidän (elinden) g. Ek. 2. Son sesi -ğ olan bir kelimeye bitiştiğinde her iki ğ de ikizleşerek -qq-’ye dönüşür: tåğ “dağ”+gä> tåqqa. İlgi Hâli: Özbek Türkçesinde ilgi hâli eki tek şekilli olup +ning’dir: bizning (bizim). bålälärniki (çocuklarınki). şahıs iyelik ekinden sonra hâl eki geldiğinde araya zamir n’si girmez: üyidä (evinde). qol (el) ve umr (ömür) kelimelerinin şahıslara göre iyelik çekimini yapınız. ortäçä. Hâl Ekleri a. båşgä (başa). ‘+aqa’ şeklinde ekleşmiş biçimleri de söz konusudur: unaqa “onun gibi”. bålägä (çocuğa). menimçä. qoşniniki (komşununki).1 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Tekli k 1. nävbätçidän (nöbetçiden). şähärläring (şehriniz)gibi. Eşitlik Eki: Özbek Türkçesinde eşitlik. Yönelme Hâli: Özbek Türkçesinde yönelme hali eki +gä’dır: bizgä (bize).154 Tablo 7. +dåğ. imzåni (imzayı). Son sesi -q olan bir kelimeye bitiştiğinde +qa’ya dönüşür: uzåq “uzak”+gä>uzåqqa. mäktäbdä (okulda). . uning (onun). tåvuqni (tavuğu). aitlik eki ile birlikte kullanıldığında kalıplaşmış +niki şekli ortaya çıkar: ånäniki (anneninki). Bunun yanı sıra yazılı metinlerde ekin “+daq. son sesi -k olan bir kelimeye bitişdiğinde +kä’ye dönüşür: çeçäk “çiçek”+gä> çeçäkkä. nåmidägi (adındaki). +däyin” gibi varyantları da vardır. kabinetdä (bölmede). bizdän (bizden).girmez: qoligä (eline). båtir (bahadır). e. Yükleme Hâli: Özbek Türkçesinde yükleme hâli +ni ekiyle yapılır: üyni (evi). Tåşkentdän (Taşkent’ten). bizniki (bizimki). f. sizniki (sizinki). undä (onda). ğıcingändäy (gocunmuş gibi). +däk. +daqa. Ayrılma Hâli: Ayrılma hâli eki tek şekilli olup +dän’dir: dindän (dinden). d.girmez: hayåtidän (hayatından). İlgi hâli eki. buning (bunun). şähäringlär (şehriniz).

kişi: -män 2. Bildirme Kipleri 1. qoşniniki (komşununki). Şahıs Ekleri Türkiye Türkçesinde olduğu gibi. Fiil Çekim Ekleri 1. Özbek Türkçesinde soru eki kelimeye bitişik yazılır: menmi (ben mi). Öğrenilen Geçmiş Zaman: Öğrenilen geçmiş zaman üç şekilde yapılır: 1. Zamir Kökenli ŞahısEkleri Öğrenilen geçmiş zaman. -sizlär -ø. -di. Zaman ve Şekil Ekleri a. -läring 3. kişi: -(i)m 2. teklik 1. kişi: -sän 3. sen bilän (seninle). mü varyantlarına sıkça rast gelinir. yoqmi (yok mu). -läring . -(i)şsin 2. kişi: -(ä)y(in) 2. -(i)ş çokluk -miz -siz. -(i)ş çokluk çokluk -(ä)ylik -(i)ng(iz). şimdiki zaman. Şiir ve halk dilinde ekin mu. oquvçi bilän (öğrenci ile).7. Emir Kökenli Şahıs Ekleri Bu ekler emir çekiminde kullanılır. -lär. Ünite . qol bilän (elle).ø. kişi: . kelibmän (gelmişim) kelibsän kelibdi kelibmiz kelibsiz işläbmän (çalışmışım) işläbsän işläbdi işläbmiz işläbsiz båribmän (gitmişim) båribsän båribdi båribmiz båribsiz kelibdi(lär)/kelişibdi işläbdi(lär)/işleşibdi båribdi(lär)/bårişibdi Olumsuz şekli: Olusuz şekli -mä ekiyle yapılır: kelmäbmän (gelmemişim). işlämäbmiz (çalışmamışız). üydämi (evde mi). işlämäbdi (çalışmamış). geniş zaman. -(i)nglär. mäktäbdägi (okuldaki).ø. -(i)nglär. Vasıta Hâli: Vasıta hâli bilän edatı ile yapılır: doskäni lättä bilän ärtib (tahtayı silgi ile temizleyip). 5. meniki (benimki). teklik 1. Aitlik Eki: Özbek Türkçesinde aitlik eki +gi ve +ki’dir. kişi: -ø. tip öğrenilen geçmiş zaman: -(i)b(di) ekiyle yapılır. kişi: -sin -sinlär. 4. keldimi (geldi mi). İyelik Kökenli Şahıs Ekleri teklik 1. men bilän (benimle). istek ve yeterlik çekimlerinde kullanılırlar. -ti b. haqårät bilän (hakaretle). -lär. kelmäbsän (gelmemişsin). ilgi hâli ekinden sonra -ki şekli kullanılır: üyimdägi (evimdeki).Özbek Türkçesi 155 h. bårmäbdilär/bårişmäbdi (gitmemişler). a. barmäbsiz (gitmemişsiniz). -(gin) -(i)k -(i)ngiz(lär). kişi: -(i)ng 3. Özbek Türkçesinde de üç grup şahıs eki vardır. bårmi (var mı). . keräkmi (gerek mi). Soru Eki: Yazılı dilde sadece mi şekli vardır. gelecek zaman. Genel olarak bulunma hâli ekinden sonra -gi. kişi: c.

cåyläşmägänsän (yerleşmemişsin). bu ekle yapılan çekimlerde görülen geçmiş zaman anlamı da ifade edilebilir. oqımägänlär / oqışmägän (okumamışlar). åçmädi (açmadı). -k ve -ğ. çıq-gän>çıqqan. ek. tip görülen geçmiş zaman: -di ekiyle yapılmaktadır: kördim (gördüm) körding kördi kördik kördingiz åçdim (açtım) åçding åçdi åçdik åçdingiz eşitdim (işittim) eşitding eşitdi eşitdik eşitdingiz kördi(lär)/körişdi åçdi(lär)/åçişdi eşitdi(lär)/eşitişdi Olumsuz şekli: körmädim (görmedim). körgändirsiz (görmüşsünüzdür). tip öğrenilen geçmiş zaman: -gän ekiyle yapılır: cåyläşgänmän (yerleşmişim) cäyläşgänsän cåyläşgän cåyläşgänmiz cåyläşgänsiz oqıgänmän (okumuşum) oqıgänsän oqıgän oqıgänmiz oqıgänsiz cåyläşgän(lär) oqıgän(lär)/oqışgän Olumsuz şekli: cåyläşmägänmän (yerleşmemişim). tip öğrenilen geçmiş zaman: -miş eki ile yapılır. yığ-gän>yıqqan. åçmädik (açmadık). oqımägänmiz (okumamışsınız). Daha çok üçüncü şahıslarda kullanılır. oqımägänmiz (okumamışız). eşitmädingiz (işitmediniz). Birinci ve ikinci şahıslarda nadiren görülür: tilämişmän (dilemişim) tilämişsän tilämiş(dir) tilämişmiz tilämişsiz kütmişmän (beklemişim) kütmişsän kütmiş(dir) kütmişmiz kütmişsiz tilämişlär kütmişlär 2. -q ile biten fiillere geldiğinde -kk. cåyläşmägän. -gän ekine “-dir” eki eklenerek kullanıldığında ihtimal anlamı verir: kelgändirmän (gelmişimdir).şeklinde ikizleşme söz konusudur: teggän>tekkän. Bağlamın durumuna göre.156 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2. 1. 3.gän>ekkän. körmäding (görmedin). Ayrıca son sesi -g. eşitmädiler/eşitişmädi (işitmediler). 2. İki tür ekle yapılır. Bu kip az kullanılır. tip görülen geçmiş zaman: İkinci tip görülen geçmiş zamanın yalnızca olumsuz şekli olup “-gän + iyelik eki + yoq” kalıbıyla kurulur: Bu ek daha çok uzak geçmişi anlatır ve seyrek olarak kullanılır: kütgänim yoq (beklemedim) kütgäning yoq kütgäni yoq kütgänimiz yoq kütgäningiz yoq kütgänläri yoq/kütişgäni yoq ketgänim yoq (gitmedim) ketgäning yoq ketgäni yoq ketgänimiz yoq ketgäningiz yoq ketgänläri yoq/ kütişgäni yoq .ve -qq. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Özbek Türkçesinde görülen geçmiş zaman çekimi biri yalnızca olumsuz çekim olmak üzere iki şekilde yapılır.

gelecek zamandır. tip şimdiki zaman: -(ä)yåtir ekiyle yapılır. Bu ekle yapılan şekiller. okuyacağım) oqıysän oqıydi oqıymiz oqıysiz kelädi(lär)/kelişädi oqıydi(lär)/oqışädi Olumsuz şekli: kelmäymän (gelmiyorum). yığlägänim bår (ağlamışlığım var. Şimdiki zamanın diğer üç şekline “gerçek şimdiki zaman” denir ve şu eklerle yapılır: 2. oqımäymiz. tilämäyäpsiz. yapmak yardımcı fiilinden ekleşen bu ek Özbek Türkçesinde şimdiki zamanın en yaygın şeklidir: yåzyäpmän (yazıyorum) yåzyäpsän yåzyäpti yåzyäpmiz yåzyäpsiz tiläyäpmän (diliyorum) tiläyäpsän tiläyäpti tiläyäpmiz tiläyäpsiz yåzyäpti(lär)/yåzişyäpti tiläyäpti(lär)/tiläşyäpti Olumsuz şekli: yåzmäyäpmän (yazmıyorum). tilämäyäpmiz. Şimdiki Zaman Özbek Türkçesinde şimdiki zaman çekimi dört şekilde yapılır. geleceğim) keläsän kelädi kelämiz keläsiz oqıymän (okuyorum. ålmämäqdämiz (almamaktayız). bilmämåqdäsän (bilmemektesin). Ünsüzle biten fiile -ä. kelmäydi (gelmiyor). tip şimdiki zaman: -ä/-y ekiyle yapılan şimdiki . ünlüyle biten fiile ise -y şeklinde gelir. yakın gelecek zamanı da ifade etmektedir. ålmämäqdä(lär)/ ålişmämåqda (almamaktalar). 3. kelämän (geliyorum. tip şimdiki zaman: -måqdä ekiyle yapılır. 3. ålmämäqdäsiz (almamaktasınız. oqımäysiz. yåzmäyäpsän (yazmıyorsun). aynı zamanda hareketin yakın geleceğe de uzayacağını ifade eder: oqıyåtirmän (okuyorum) oqıyåtirsän oqıyåtir oqıyåtirmiz köräyåtirmän (görüyorum) köräyåtirsän köräyåtir köräyåtirmiz . Şimdiki zamanın sürekliliğini gösterir: bilmåqdämän (bilmekteyim) bilmåqdäsän bilmåqdä bilmåqdämiz bilmåqdäsiz ålmåqdämän (almaktayım) ålmåqdäsän ålmåqdä ålmåqdämiz ålmåqdäsiz bilmåqdä(lär)/bilişmåqdä ålmåqdä(lär)/ ålişmåqda Olumsuz şekli: bilmämåqdämän (bilmemekteyim). kelmäysän (gelmiyorsun). ağladım). 1. gerçek (hâlen yapılmakta olan) şimdiki zamanı karşılar. gördüm). Kullanımına göre hem şimdiki zamanı hem de yakın gelecek zamanı ifade edebilmektedir.Özbek Türkçesi 157 Bu kipin “yoq” yerine bår (var) getirilerek olumlu şeklinin yapıldığı da çok nadir olarak görülmektedir: körgenim bår (görmüşlüğüm var. 4. Ünite . tip şimdiki zaman: -yäp ekiyle yapılır. tilämäyäpti(lär). bilmämåqdä (bilmemekte). yatmak yardımcı fiilinden ekleşen bu ek de. yåzmäyäpti (yazmıyor).7. oqımäydilär/oqışmäydi (okumuyorlar).

) verir. gelecek ve geniş zaman anlamları verebilmektedir: ketämän (gideceğim) ketäsän ketädi ketämiz ketäsiz ålämän (alacağım) åläsän ålädi ålämiz åläsiz ketädi(lär) / ketişädi ålädi(lär) / ålişädi Bu kip geniş zaman anlamını da (giderim. ketmäydi (gitmeyecek). arzu. daha çok edebî metinlerde görülür. Ek ünsüzlerden sonra -ä.. “. köräcäkmän (göreceğim) köräcäksän köräcäk köräcäkmiz köräcäksiz oqıyäcäkmän oqıyäcäksän oqıyäcäk oqıyäcäkmiz oqıyäcäksiz köräcäk(lär) oqıyäcäk(lär) 3. körmäyåtirmiz (görmüyoruz). Bu yardımcı fiillerle şimdiki zaman şu formüle göre kurulur: Asıl fiil + (i)b + yardımcı fiil + (i)b + kişi eki Örnek: işläb yåtibmän (sürekli çalışıyorum). tip gelecek zaman: -ä/-y ekiyle yapılır. -äcäk ekiyle yapılır.. Şimdiki-gelecek zamanla yapı olarak aynıdır.mek niyetindeyim” olarak Türkiye Türkçesine aktarılabilir. otirmåq.. körmäyåtir(lär)/körişmäyåtir (görmüyorlar)... 1. oqımäyåtir (okumuyor).. -måqçi ekiyle yapılır. Bu kip “niyet. çağdaş Özbek Türkçesine Oğuz grubu lehçelerinden girmiştir. ünlülerden sonra -y şeklinde gelir. yåtmåq yardımcı fiileriyle de şimdiki zaman yapılır. Gelecek Zaman Gelecek zaman çekimi dört şekilde yapılır. 4. körib turibsän (işte görüyorsun). tip gelecek zaman: Üçüncü tipi “niyet ifadeli gelecek zaman”dır. ålmäydi(lär)/ålişmäydi (almayacaklar). kelmåqçimän (geleceğim) kelmåqçisän kelmåqçi kelmåqçimiz kelmåqçisiz kelmåqçi(lär) / kelişmåqçi yåzmåqçimän (yazacağım) yåzmåqçisän yåzmåqçi yåzmåqçimiz yåzmåqçisiz yåzmåqçi(lär) / yåzişmåqçi . yåzib yüribsiz (yazıp duruyorsunuz). Duruma göre şimdiki. yürmåq ‘yürümek’.mek istiyorum. Eski Özbek Türkçesinde rastlanmayan bu ek.ceğim. Bunların özel anlam farkları vardır. Bu ekle yapılan şimdiki zaman Özbek Türkçesinde işlek değildir. ketmäysän (gitmeyeceksin).158 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I oqıyåtirsiz köräyåtirsiz oqıyåtir(lär) / oqışäyåtir köräyåtir(lär) / körişäyåtir Olumsuz şekli: oqımäyåtirmän (okumuyorum). içib otiribdi (oturmuş içiyor). alırsın. Yukarıdaki dört tip şimdiki zaman yapılarının dışında turmåq. . körmäyåtirsiz (görmüyorsunuz). tip gelecek zaman: İkinci tipi “kesin gelecek zaman”dır. ålmäysiz (almayacaksınız).. alıyorsun. Olumsuz şekli: ketmäymän (gitmeyeceğim). istek” ifade eder.) Türkiye Türkçesine aktarmak da mümkündür. oqımäyåtirsän (okumuyorsun). .. ålmäymiz (almayacağız). 2. Hatta yerine göre bu kipi şimdiki zamanla (gidiyorum.

iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır.Özbek Türkçesi 159 Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu. ünlüyle biten fiillere ise -ydigän eki getirilir: tiläydigänmän (dileyeceğim) tiläydigänsän tiläydigän tiläydigänmiz tiläydigänsiz kütädigänmän (bekleyeceğim) kütädigänsän kütädigän kütädigänmiz kütädigänsiz tiläydigän (lär) kütädigän (lär) Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuzu da. kip ekinden sonra ya -mä olumsuzluk eki ya da emäs edatının getirilemesiyle yapılır: tilämäydigän män (dilemeyeceğim). yåzmåqçi emäsmiz (yazmayacağız). Şart Kipi Şart kipi -sä ekiyle kurulur. b. kelmåqçi emässän (gelmeyeceksin). 5. tip gelecek zaman: Özbek Türkçesinde gelecek zamanın edebî metinlerde çok az rastlanan “-gü (-ğu) + iyelik eki (+dir)” ile kurulan şekli de bulunmaktadır. kütädigän emäsmiz (beklemeyeceğiz). yåzmåqçi emässiz (yazmayacaksınız). kelmåqçi emäs (gelmeyecek). qılmäslar/qılişmäs (yapmazlar). Ünite . -(ä) r ekiyle yapılır: bilärmän (bilirim) bilärsän bilär bilärmiz bilärsiz işlärmän (çalışırım) işlärsän işlär işlärmiz işlärsiz qılärmän (yaparım) qılärsän qılär qılärmiz qılärsiz bilärlär/bilişär işlärlär qılärlär/qılişär Olumsuz şekli: Geniş zamanın olumsuzu -mäs ekiyle yapılır: bilmäsmän (bilmem). Bu tipte.Tasarlama Kipleri 1. 4. tiläsmäydigän (dilemeyecek). kütgüm (dir) (bekleyeceğim) kütgüng(dir) kütgüsi(dir) kütgümiz(dir) kütgüngiz(dir) bergüm(dir) (vereceğim) bergüng(dir) bergüsi(dir) bergümiz(dir) bergüngiz(dir) kütgüläri(dir) bergüläri(dir) 5.7. Geniş Zaman Bu kip gelecek zaman anlamını da verdiği için “belirsiz gelecek zaman” da denir. kütädigän emässiz (beklemeyeceksiniz). Ünsüzle biten fiillere -ädigän. işlämäs (çalışmaz). bilmässän (bilmezsin). körsäm (görsem) körsäng körsä körsäk oqısäm (okusam) oqısäng oqısä oqısäk . işlämäsmiz (çalışmayız). yåzmåqçi emäs(lär)/yåzişmåqçi emäs (yazmayacaklar). tip gelecek zaman: Dördüncüsü öğrenilen geçmiş zaman kipinin ikinci tipinin süreklilik bildiren tur. tilämäydigänsän (dilemeyeceksin). kip ekinden sonra emäs ‘değil’ edatı getirilerek yapılır: kelmåqçi emäsmän (gelmeyeceğim). qılmässiz (yapmazsınız). kütädigän emäs(lär) (beklemeyecekler).yardımcı fiili ile kaynaşıp kalıplaşmış şekliyle yapılır.

160 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I körsängiz oqısängiz körsä(lär)/körişsä oqısä(lär)/oqışsä Özbek Türkçesinde genellikle pekiştirmeli mana ayrıntısı yaratmak maksadıyla şart kipine -çi eki bitişebilir. bårsängizçi (haydi gitsenize). Emir Kipi Emir çekiminde her şahıs için ayrı bir ek veya şekil vardır. kelmä(gin) (gelme). “keräk” kelimesi kullanılarak “fiil + (i)ş + iyelik eki + kerak” ve “-sä + şahıs eki + keräk” yapılarıyla ifade edilir. oqımäsängiz (okumasanız). körmäsäng (görmesen). kelmäsin (gelmesin). Bunun yanısıra edebî metinlerde de görülür ve arkaik bir şekildir: kütgäymän (bekleyeyim) kütgäysän kütgäy kütgäymiz kütgäysiz kütgäy(lär)/küt(iş)gäy qılgäymän (yapayım) qılgäysän qılgäy qılgäymiz qılgäysiz qılgäy(lär)/qıl(iş)gäy . Olumsuz şekli: körmäsäm (görmesem). bårmäylik (gitmeyelim). gelmem gerek) kelişing keräk kelişi keräk kelişimiz keräk kelişingiz keräk ålsäm kerek (almalıyım. oqımäsäk (okumasak). tip istek kipi: -gäy (-käy. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi ‘emir’ yanında ‘istek’ çekimi yerine de kullanılır. alsam gerek) ålsäng kerek ålsä kerek ålsäk kerek ålsängiz kerek keliş(lär)i keräk ålsälär kerek Olumsuz şekli: Olumsuzu keräk kelimesinden sonra emäs getirilerek yapılır: kelişim keräk emäs (gelmemeliyim). Konuşma dilinde ‘dua ve temenni’ ifadelerinde kullanılır. ålsängiz kerek emäs (almamalısınız). ålsäk kerek emäs (almamalıyız). kelişing keräk emäs. 1. 2. kelişi keräk emäs. 4. Türkiye Türkçesinin -A istek çekiminin karşılığıdır. bårmäsin(lär)/ bårişmäsin (gitmesinler). körmäsä (görmese). kelişim keräk (gelmeliyim. 3. ålsälär kerek emäs (almamalılar). keläy(in) (geleyim) kel(gin) kelsin keläylik keling(iz)/kelinglär/kelläring båräy(in) (gideyim) bår(gin) bårsin båräylik båring(iz)/båringlär/bårläring kelsin(lär)/kelişsin bårsin(lär)/bårişsin Olumsuz şekli: kelmäy(in) (gelmeyeyim). emir çekiminin dışında başlıca iki şekilde ifade edilmektedir. deseniz gerek). oqımäsälär/oqışmäsä (okumasalar). Zaten Özbek gramerlerinde de bu kipin adı buyruq-istek mäyli (emir-istek kipi) dir. “keräk” kelimesi geldiğinde ise gereklilik ifadesi yapılır: desängiz keräk (demelisiniz. -qay) eki ile çekimlenir. İstek Kipi Özbek Türkçesinde istek çekimi. Gereklilik Kipi Özbek Türkçesinde gereklik kipinin müstakil şekli yoktur. -çi eki eklendiğinde emre yakın bir istek ifade edilmiş olur: çıksäkçi (haydi çıksak). bårmäng(iz)/ bårmänglär (gitmeyin/iz).

tip öğrenilen geçmiş zamanın rivayeti: Kip ekinin üzerine ekän edatı getirilir: kelibdi ekänmän (gelmişmişim) kelib di ekänsän kelibdi ekän kelibdi ekänmiz kelibdi ekänsiz işläbdi ekänmän (çalışmışım) işläbdi ekänsän işläbdi ekän işläbdi ekänmiz işläbdi ekänsiz kelibdi ekän(lär) işläbdi ekän(lär) 2. Rivayet Özbek Türkçesinde e.Özbek Türkçesi 161 Olumsuz şekli: kütmägäymän (beklemeyeyim). tip istek kipi: İstek kipini karşılamak için “-gü + iyelik eki +bår” kalıbı da kullanılır. tip öğrenilen geçmiş zamanın rivayeti: Bu kipin rivayeti ekän edatıyla yapılır. c.fiilinin üstüne -gän ve -miş ekleri getirilir. kelmåqçisiz. Fiillerin Birleşik Çekimi 1. bergümiz yoq (veresimiz yok). …mek niyetindeyim” anlamında istek belirtmek için de kullanılır: kelmåqçimän (gelmek istiyorum). Seyrek olarak “-miş” ekinin de kullanıldığı görülür: aytgän emiş sän (söylemişmişsin). urişäyåtgän emiş (savaşıyormuş). . Bunun için de e. Seyrek olarak üçüncü şahısların çekiminde “ekän” yerine “emiş” şekli de gelmektedir: båräyåtir emiş (gidiyormuş). ketgänmiş (gitmişmiş). Bu yapı Türkiye Türkçesindeki “-ası + iyelik eki + var” ve “-ası + iyelik eki + gel-” kalıbına uygundur: kelgüm bår (gelesim var) kelgüng bår kelgüsi bår kelgümiz bår kelgüngiz bår bergüm bår (veresim var) bergüng bår bergüsi bår bergümiz bår bergüngiz bår kelgüläri bår bergüläri bår Olumsuz şekli: Bu kipin olumsuz şeklinde “bår” (var) kelimesi yerine “yoq” (yok) kelimesi getirilir: kelgüm yoq (gelesim yok). bergüläri yoq (veresileri yok). qılmägäysiz (yapmayasınız). bergüngiz yoq (veresiniz yok). Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti 1. qılmägäymiz (yapmayalım). kelgüng yoq (gelesiniz yok). 2.“i-” fiili kullanılmak suretiyle basit çekimlerin rivayeti yapılır. Ünite . kelgüsi yoq (gelesi yok). kelmåqçimiz.7. kelmåqçisän. qılmägäy(lär)/qıl(iş)mägäy (yapmayalar). körgän ekänmän (görmüşmüşüm) körgän ekänsän körgän ekän körgän ekänmiz körgän ekänsiz åçgän ekänmän (açmışmışım) åçgän ekänsän åçgän ekän åçgän ekänmiz åçgän ekänmsiz körgän ekänlär åçgän ekänlär Şimdiki Zamanın Rivayeti Şimdiki zamanın rivayet birleşik çekimi şimdiki zaman kip ekleri üzerine ekän getirilerek yapılır. kütmägäy (beklemeye). Özbek Türkçesinde ayrıca “niyet ifadeli gelecek zaman” için kullanılan -måqçi eki “…mek istiyorum. kütmägäysän (beklemeyesin). kelmåqçi(lär)/kelişmåqçi. kelmåqçi. åçgän emişlär (açmışmışlar).

tip şimdiki zamanın rivayeti kelämän ekän(geliyormuşum) keläsän ekän kelädi ekän kelämiz ekän keläsiz ekän kelädi(lär) ekän/kelişädi ekän 2.162 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 1. tip şimdiki zamanın rivayeti bilmåqdä ekänmän (bilmekteymişim) bilmåqdä ekänsän bilmåqdä ekän bilmåqdä ekänmiz bilmåqdä ekänsiz bilmåqdä ekän(lär) 4. tip gelecek zamanın rivayeti İkinci tip gelecek zamanın rivayetinde asıl kip ekinin üzerine emiş gelir. tip şimdiki zamanın rivayeti oqıyåtir ekänmän(okuyormuşum) oqıyåtir ekänsän oqıyåtir ekän oqıyåtir ekänmiz oqıyåtir ekänsiz oqıymän ekän (okuyormuşum) oqıysän ekän oqıydi ekän oqıymiz ekän oqıysiz ekän oqıydilär ekän /oqışädi ekän tiläyäpti ekänmän (diliyormuşum) tiläyäpti ekänsän tiläyäpti ekän tiläyäpti ekänmiz tiläyäpti ekänsiz tiläyäpti ekän(lär) ålmäqdä ekänmän (almaktaymışım) ålmäqdä ekänsän ålmäq ekändä ålmäqdä ekänmiz ålmäqdä ekänsiz ålmäqdä ekän(lär) köräyåtir ekänmän(görüyormuşum) köräyåtir ekänsän köräyåtir ekän köräyåtir ekänmiz köräyåtir ekänsiz oqıyåtir ekän(lär) köräyåtir ekän(lär) Gelecek Zamanın Rivayeti Gelecek zamanın rivayet birleşik çekimi gelecek zaman kip ekleri üzerine ekän ve emiş getirilerek yapılır. köräcäk emişmän (görecekmişim) köräcäk emişsän köräcäk emiş oqıyäcäk emişmän (okuyacakmışım) oqıyäcäk emişsän oqıyäcäk emiş . 1. tip gelecek zamanın rivayeti ketämän ekän (gidecekmişim) ketäsän ekän ketädi ekän ketämiz ekän ketäsiz ekän işläymän ekän (çalışacakmışım) işläysän ekän işläydi ekän işläymiz ekän işläysiz ekän ketädi(lär) ekän işläydi(lär) ekän 2. tip şimdiki zamanın rivayeti yåzyäpti ekänmän (yazıyormuşum) yåzyäpti ekänsän yåzyäpti ekän yåzyäpti ekänmiz yåzyäpti ekänsiz yåzyäpti ekän(lär) 3.

därmån bolärkän (derman olurmuş). tip gelecek zamanın rivayeti kelmåqçi ekänmän (gelecekmişim) kelmåqçi ekänsän kelmåqçi ekän kelmåqçi ekänmiz kelmåqçi ekänsiz kelmåqçi ekän(lär) 4. tip gelecek zamanın rivayeti tiläydigän ekänmän (dileyecekmişim) tiläydigän ekänsän tiläydigän ekän tiläydigän ekänmiz tiläydigän ekänsiz oqıyäcäk emişmiz oqıyäcäk emişsiz oqıyäcäk emiş(lär) yåzmåqçi ekänmän (yazacakmışım) yåzmåqçi ekänsän yåzmåqçi ekän yåzmåqçi ekänmiz yåzmåqçi ekänsiz yåzmåqçi ekän(lär) kütädigän ekänmän (bekleyecekmişim) kütädigän ekänsän kütädigän ekän kütädigän ekänmiz kütädigän ekänsiz tiläydigän ekän(lär) kütädigän ekän(lär) Geniş Zamanın Rivayeti -är geniş zaman ekinden sonra ekän getirilerek yapılır. bolärmiş (olurmuş). bilär ekänmän (bilirmişim) bilär ekänsän bilär ekän bilär ekänmiz bilär ekänsiz bilär ekänlär/bilişär ekän Şart Kipinin Rivayeti Şart kipi -sä ekinin üzerine ekän getirilir: körsäm ekän (görseymişim) körsäng ekän körsä ekän körsäk ekän körsängiz ekän işlär ekänmän (çalışırmışım) işlär ekänsän işlär ekän işlär ekänmiz işlär ekänsiz işlär ekän(lär) oqısäm ekän (okusaymışım) oqısäng ekän oqısä ekän oqısäk ekän oqısängiz ekän körsä(lär) ekän oqısä(lär) ekän Gereklilik Kipinin Rivayeti Gereklilik kip yapısının üzerine ekän getirilir: kelişim keräk ekän (gelmeliymişim) kelişing keräk ekän kelişi keräk ekän kelişimiz keräk ekän kelişingiz keräk ekän keliş(lär)i keräk ekän ålişim keräk ekän (almalıymışım) ålişing keräk ekän ålişi keräk ekän ålişimiz keräk ekän ålişingiz keräk ekän åliş(lär)i keräk ekän . Ünite . 3.Özbek Türkçesi 163 köräcäk emişmiz köräcäk emişsiz köräcäk emiş(lär) 3.7. şahısların çekiminde emiş de kullanılmaktadır: berärkän (verirmiş).

3. körgän edim (görmüştüm) körgän eding körgän edi körgän edik körgän edingiz åçgän edim (açmıştım) åçgän eding åçgän edi åçgän edik åçgän edingiz körgän edi(lär)/körişgän edi åçgän edi(lär)/åçişgän edi Görülen Geçmiş Zamanın Hikâyesi 2.(imek) fiiline -di ekinin gelmesiyle oluşan “edi” ekiyle yapılır. şimdiki zaman kip eklerinin üzerine edi eki getirilerek birleşik çekim yapılır. tip öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi Bu kipin rivayeti ekän edatıyla yapılır.164 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2. tip görülen geçmiş zamanın hikâyesi: Yalnızca olumsuz şekli olan ve “-gän + iyelik eki + yoq” kalıbıyla kurulan bu kipin hikâye çekiminde de sona edi eki getirilir. Hikâye Hikâye şekli e. tip şimdiki zamanın hikâyesi bilmåqdä edim (bilmekteydim) bilmåqdä eding bilmåqdä edi bilmåqdä edik bilmåqdä edingiz bilmåqdä edi(lär) 4. Seyrek olarak -miş ekinin de kullanıldığı görülür: aytgän emiş sän (söylemişmişsin). tip öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi kelib edim (gelmiştim) kelib eding kelib edi kelib edik kelib edingiz işläb edim ekänmän (çalışmıştım) işläb eding işläb edi işläbdi edik işläbdi edingiz kelib edi(lär) işläb edi(lär) 2. tip şimdiki zamanın hikâyesi oqıyåtir edim (okuyordum) oqıyåtir eding oqıyåtir edi oqıyåtir edik oqıyåtir edingiz oqıyåtir edi(lär) ålmäqdä edim (almaktaydım) ålmäqdä eding ålmäq edi ålmäqdä edik ålmäqdä edingiz ålmäqdä edi(lär) köräyåtir edim(görüyordum) köräyåtir eding köräyåtir edi köräyåtir edik köräyåtir edingiz köräyåtir edi(lär) . åçgän emişlär (açmışmışlar). kütgänim yoq edi (beklemediydim) kütgäning yoq edi kütgäni yoq edi kütgänimiz yoq edi kütgäningiz yoq edi ketgänim yoq edi (gitmediydim) ketgäning yoq edi ketgäni yoq edi ketgänimiz yoq edi ketgäningiz yoq edi kütgänläri yoq edi ketgänläri yoq edi Şimdiki Zamanın Hikâyesi Şimdiki zamanın hikâye çekimlerinde. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi 1. ketgänmiş (gitmişmiş).

7. tip gelecek zamanın hikâyesi kelmåqçi edim (gelecektim) kelmåqçi eding kelmåqçi edi kelmåqçi edik kelmåqçi edingiz kelmåqçi edi(lär) Geniş Zamanın Hikâyesi bilär edim (bilirdim) bilär eding bilär edi bilär edik bilär edingiz bilär edi(lär)/bilärdi(lär) Şart Kipinin Hikâyesi Şart kipi -sä ekinin üzerine edi getirilir: körsäm edi (görseydim) körsäng edi körsä edi körsäk edi körsängiz edi biläyåtgän edim (biliyordum) biläyåtgän eding biläyåtgän edi biläyåtgän edik biläyåtgän edingiz biläyåtgän edi(lär) oqıyäcäk edim (okuyacaktım) oqıyäcäk eding oqıyäcäk edi oqıyäcäk edik oqıyäcäk edingiz oqıyäcäk edi(lär) yåzmåqçi edim (yazacaktım) yåzmåqçi eding yåzmåqçi edi yåzmåqçi edik yåzmåqçi edingiz yåzmåqçi edi(lär) işlär edim (çalışırdım) işlär eding işlär edi işlär edik işlär edingiz işlär edi(lär)/işlärdi(lär) oqısäm edi (okusaydım) oqısäng edi oqısä edi oqısäk edi oqısängiz edi körsä(lär) edi oqısä(lär) edi Gereklilik Kipinin Hikâyesi Gereklik kip yapısının üzerine edi getirilir: kelişim keräk edi (gelmeliydim) kelişing keräk kelişi keräk kelişimiz keräk ålişim keräk edi (almalıydım) ålişing keräk edi ålişi keräk edi ålişimiz keräk edi . Ünite . tip gelecek zamanın hikâyesi köräcäk edim (görecektim) köräcäk eding köräcäk edi köräcäk edik köräcäk edingiz köräcäk edi(lär) 3.Özbek Türkçesi 165 -(ä)yåtgän sıfat-fiil ekiyle ifade edilen şimdiki zamanın hikâyesi: işläyåtgän edim (çalışıyordum) işläyåtgän eding işläyåtgän edi işläyåtgän edik işläyåtgän edingiz işläyåtgän edi(lär) Gelecek Zamanın Hikâyesi 2.

Olumsuz çekimlerde ise emäs (değil) kullanılır.ve ekän İle Yapılan İsim Çekimi İsim çekiminde şimdiki zaman veya geniş zamana kişi ekleri. yåş emäsmiz (genç değiliz). Geniş (veya Şimdiki) Zaman İsmin sonuna doğrudan doğruya kişi ekleri getirilerek yapılır. . Özbek emässän. Özbek emäs. Şart Özbek Türkçesinde şartlı birleşik çekim bol. tip gelecek zamanın şartı tiläydigän bolsäm (dileyeceksem) tiläydigän bolsäng tiläydigän bolsä tiläydigän bolsäk tiläydigän bolsängiz tiläydigän bolsä(lär) Geniş Zamanın Şartı bilär bolsäm (bilirsem) bilär bolsäng bilär bolsä bilär bolsäk bilär bolsängiz åçgän bolsäm (açmışsam) åçgän bolsäng åçgän bolsä åçgän bolsäk åçgän bolsängiz åçgän bolsä(lär) kütädigän bolsam (bekleyeceksem) kütädigän bolsäng kütädigän bolsä kütädigän bolsäk kütädigän bolsängiz kütädigän bolsä(lär) işlär bolsäm (çalışırsam) işlär bolsäng işlär bolsä işlär bolsäk işlär bolsängiz bilär bolsä(lär) işlär bolsä(lär) d. Özbekmän (Özbeğim) Özbeksän Özbek(dir) Özbekmiz Özbeksiz yåşmän (gencim) yåşsän yåşdir yåşmiz yåşsiz Özbekdir(lär) yåşdir(lär) Olumsuz şekli: Özbek emäsmän (Özbek değilim). Asıl kip ekinin üzerine bolsä gelir.(imek) fiili getirilerek yapılır. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı 2. e. 1. tip öğrenilen geçmiş zamanın şartı körgän bolsäm (görmüşsem) körgän bolsäng körgän bolsä körgän bolsäk körgän bolsängiz körgän bolsä(lär) Gelecek Zamanın Şartı 4.(ol-) fiilinin üzerine şart ekinin getirilmesiyle oluşan “bolsä” yapısıyla meydana getirilir. yåş emässiz. geçmiş zaman ve şarta ise e.166 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I kelişingiz keräk ålişingiz keräk edi keliş(lär)i keräk åliş(lär)i keräk edi 3. Öğrenilen Geçmiş Zaman Öğrenilen geçmiş zamanın çekimi isim tabanına ekän getirilerek yapılır. yåş emäs(lär). 2.

“Genç ise. Ancak bazılarında küçük ses ayrılıkları vardır. Türkiye Türkçesinde yuvarlak şekilleri de bulunan -lik. Görülen Geçmiş Zaman Görülen geçmiş zamanın çekimi isim tabanına edi getirilerek yapılır. båşäq (başak). bir çöp bilän yerni çizellär. -cilik. kökimtir (mavimsi). 2. topluluk ifade eder: üçälä kitåb (her üç kitap). törtalåvi (dördü de). åvuldåş (aynı köyden). . üydä yåtädi. båy emäs edi. üçalåvi (üçü de). Ünite . yåş emäs ekänsän. pästäk (kısa. sinfiy (sınıfsal). üçäläsi (üçü birden). 4. sarışın). ikkinçi. 1. çekirdek). -çi gibi eklerin Özbek Türkçesinde sadece düz şekilleri vardır: yoqçilik (yoksulluk). yoläk (dar yol.. sirdåş (sırdaş). Arapçada geçen mensubiyet eki -î. qåramtir (karamtrak). közli (gözlü). birliktelik. beşälä (beşi de). qızğımtir (kızılımsı). ğamgin emäs edingiz. -li. +(i)mtil. çocukla birlikte. üçinçi (üçüncü). bodur). 3. özäk (öz. ğamgin emäs edi(lär). evde yatıyor. köplik (çokluk). İçinde /c/ sesi bulunan -ci. oquvçi emäs ekänmiz (öğrenci değilmişiz). särğımtil (sarımsı. 3. İsimden İsim Yapan Ekler + dåş: Refakat. båy edim (zengindim) båy eding båy edi båy edik båy edingiz ğamgin edim (hüzünlüydüm) ğamgin eding ğamgin edi ğamgin edik ğamgin edingiz båy edi(lär) ğamgin edi(lär) Olumsuz şekli: båy emäs edim (zengin değildim)..7. +(i)mtir: Renk bildiren kelimelerde anlamın zayıflığını vurgular: åkımtil (akımsı). “Anası ise. -nci gibi ekler Özbek Türkçesinde ç’lidir: tilçi. Şart Şart çekimi için bolsä ve esä kullanılır: Kelinçäk bolsä. ortaklık bildirir: yoldåş (arkadaş). “Gelincağız ise bir çöp ile toprağı tırmıklıyor. käsbdåş (meslektaş). yåş emäs ekän. huquqıy (hukukî).. +äk: İşlek değildir: içäk (bağırsak). tengdåş (yaşıt)..Özbek Türkçesi 167 yåş ekänmän (gençmişim) yåş ekänsän yåş ekän yåş ekänmiz yåş ekänsiz oquvçi ekänmän (öğrenciymişim) oquvçi ekänsän oquvçi ekän oquvçi ekänmiz oquvçi ekänsiz yåş ekän(lär) oquvçi ekän(lär) Olumsuz şekli: yåş emäs ekänmän (genç değilmişim).” Yapım Ekleri Türkiye Türkçesiyle Özbek Türkçesinde kullanılan yapım ekleri büyük oranda aynıdır. koridor) +älä(si)/ +alåvi: Sayı isimlerine gelir.” Ånäsi bolsä bålä bilän birgä. Bu tip eklerin kalın şekilleri de çok azdır: bårlıq (varlık). båy emäs eding. oquvçi emäs ekänsiz. Özbek Türkçesinde -iy (bazan -ıy) şeklindedir: xususiy. Halmet’in olup olmadığını fark edemeyecek hâldeydi. temirçilik. oquvçi emäs ekän(lär). Bu ayrılıklardan üçü önemlidir: 1. ğamgin emäs edik (hüzünlü değildik). äsrdåş (çağdaş).” Yigit esä Xålmätning bår-yoğıni farq etålmäydigän håldäydi. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Özbek Türkçesinde de yapım ekleri dört çeşittir.

båläginä (balacık). saråybån (saray görevlisi). yettåvlån (yedisi birlikte. mäymunsimån (maymun gibi). üçåv (her üçü). +çän: Alışkanlık ve aşırılık bildiren sıfatlar türetir: küräşçän (savaşçı). +lik: Soyut ve somut isimler yapar: åtälik (babalık). üçü de). Fårsçä. kuşçä (kuşçuk). beşåvlån (beşi birlikte. sadık). millätçilik (milliyetçilik). qızalåq (kızcağız). häzilkäş (şakacı). botalåq (küçük deve. işsiz. såvçi (dünürcü). bebek). nåzli (nazlı). taqçil (az bulunur). çabuk hastalanır). Meslek ismi ve sıfat yapar: cävåbgär (sorumlu). +çil: Sıfat yapan bir ektir: därdçil (hastalıklı. qızğış (kızılımsı). kirçil (kirli). yılläb (yıllarca). dävlätmänd (zengin). Dil ve lehçe isimleri de yapar: Rusçä. zähmätkäş (gayretli). çiråyli (yakışıklı). Meslek ismi yapar: därvåzäbån (kaleci). Özbekçä. qoyçibån (çoban). qızıqçi (şakacı). çaqalåq (küçük çocuk. cäncälkäş (kavgacı). kämçil (az bulunur. +gär/går. mürüvväntmänd (iyilik sever). +çä: Küçültme ekidir: kitåbçä (kitapçık). yüzläb (yüzlerce). beşåvimiz (beşimiz). quruqqınä (kupkuru). +ginä. +dår: Farsça kökenlidir. tinçlik (dinçlik). istekli). ämäldår (memur). deve yavrusu). såvungär (sabuncu). beşi de). +läb: Sayı isimlerine ve zaman bildiren isimlere gelerek çokluk ve abartma ifadesi katar: onläb (onlarca). temirçi (demirci). kelinçäk (gelin). tåmçisimån (damlamsı). bekårçi (boş. keksäråq (daha yaşlı). åysimån (ay gibi). ikkåv (ikisi). bålälik (çocukluk). qorqınçli (korkutucu). +simån: Benzirlik ve gibilik ifade eder: tuxumsimån (yumurtamsı). Sahip olma bildiren kelimeler türetir: dindår. qıyınçilik (zorluk). ıxlåsmänd (bağlı. oyçän (düşünceli). äybdår (suçlu). xayålçän (hayalperest). epçil (becerikli). küçliråq (daha güçlü). tåşlåq (taşlık). +doz: Meslek ismi yapar. üçåvlån (üçü birlikte. uyquçi (uykucu). ölçåvli (ölçülü). sarışın). oyunçåq (oyuncak). qoziçåq (kuzucuk). yedisi de) . izçil (prensipli). särğış (sarımsı. därslik (ders kitabı). onåv (on. yaxşiråq (daha güzel). +alåq: Küçültme ekidir: tåylåq (küçük tay). qårånğılik (karanlık). +Iş: Renk isimlerine gelerek benzerlik ifade eder: kökiş (mavimsi). cäfåkäş (cefa çeken).168 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I +åv(i): Beraberlik ifadesi taşır ve on sayısına kadar kullanılır. +li: Sıfat yapan işlek bir ektir: küçli (güçlü). båğbån (bahçıvan). onu da). +kinä. oymäkår (oyma ustası). +bån: Farsça kökenlidir. täläbgår (talip. qışlåq (köy). ådämsimån (insana benzer). tåzälik (temizlik). +qına: Küçültme ekidir: åzginä (azıcık). millätçi (milliyetçi). +råq: Sıfatlarda üstünlük derecesi yapar: yåmänråq (daha kötü). sävdågär (tüccar). yumşåqqınä (yumuşacık). +åvlån: Beraberlik ifadesi taşır ve on sayısına kadar kullanılır. åqış (akımsı). az). ärzånlik (ucuzluk). kiçkinä (küçücük). sütçi (sütçü). +låq. +çi: Meslek ve uğraşı isimleri ve sıfat yapar: bålıqçi (balıkçı). döppidoz (şapka ustası). . çåpåndoz (kaftan ustası). aylak). terlik diken). +mänd: Farsça kökenli sıfat yapan bir ektir: käsälmänd (hastalıklı). +çåq/+çäk: Küçültme ve sevgi bildirir: tåyçåq (küçük tay). tüzükkinä (iyice). körklilik (gösterişlilik). kusur). yerdår (yer sahibi). xabärdår (haberdar). yåruğråq (daha parlak). +kär/+kår: Farsça kökenlidir. +çilik (<+çi+lik): Soyut isimlerin yapılmasında kullanılır: kämçilik (eksiklik. işçän (çalışkan). özgärüvçän (çabuk değişen). mingläb (binlerce). täcribäli (tecrübeli). +käş: Farsça kökenlidir. Farsça kökenlidir: kävüşdoz (terlikçi. meväli (meyveli). oğılçä (oğulcuk). uyatçän (utangaç). qumlåq (kumsal). tüyäkäş (deveci). Meslek adı ve sıfat yapar: äräväkäş (arabacı). åbroyli (itibarlı). Tåşkentli (Taşkentli). tädbirkår (tedbirli). etikdoz (ayakkabıcı).

cämlä. kiyim (giyecek). +qa-/+ğa-: İşlek değildir: iskä.(oyna-).(tedavi et-.(kana-).(acı-).(topla-). niyet ve tavır ifade eden fiiller türetir: azsin. ölim (ölüm). Ünite . äcäbsin. şirincik).(azal-). eskir (eski-). kencätåy (ufaklık). tozi. kökär.(rastla-).(alevlen-. qıyna. +(ä)y-: Oluş bildiren geçişsiz fiiller türetir: kengäy. güvrä. çalış-).(acayip karşıla-).(püskürt-). katman).(başla-).(inle-).(nemlen-).(kaygılan-). dağıl-).Özbek Türkçesi 169 +siz: İsimlerden olumsuz sıfatlar yapar: åtäsiz (babasız). +lä-: Çok işlek bir türetme ekidir: qatlä. +rä-: Genellikle yansıma kelimelere ve bazı sıfatlara gelerek fiil türetir: qåqrä. keçik.(genişle-). çeksiz (sınırsız).(değiş-). payqa.(denkleştir-).(sıkıl-). yutum (yudum).(tuz iste-. bükül-). qana. boşä.(sıcak şeyler arzu et-).(yönel-).(mühürle-). hasat). +zår: Farsça kökenlidir.7. pürkä. ilmsiz (bilgisiz). be+: Olumsuz sıfat yapan Farsça kökenli bir ektir: bepul (parasız).(boşal-. qåräy.(anır-). +ä-: Geçişli ve geçişsiz fiiller türetir: åtä.(kuru-.(zenginleş-).(koklamak).(düzel-. yåşär.(itibar etme-). ingrä. durul-).(ye-). yåvğansirä. åşa.(susa-). +ik-/+ıq-: Oluş bildiren geçişsiz fiiller türetir: åçiq. saçma sapan konuş-). bilim). 3. gözünü kan bürü-). çinıq(sağlamlaş-). köpäy. båyi. oylä.(acık-).(çoğal-).(azal-). kämi.(ağar-). küçsiz (güçsüz).(adlandırmak). örtä.(eğil-. iyileş-). därdsin.(gecik-). yåtsin. keksäy. 2. uyumak iste-). munğäy. İsimden Fiil Yapan Ekler +(ä)r-: Geçişsiz fiiller türetir: özgär.(çok dertlen-).(fiyatını az bul-). zoräy. nåtaniş (tanıdık olmayan). cimıq.(azımsa-).(yadırga-). ekinzår (ekinlik). Fiilden İsim Yapan Ekler -(I)m/-(U)m: Somut ve soyut isimler türetir: bilim (bilgi. tez yürü-).(eziyet et-).(genç görün-). nämik. bozär. yönäl. +i-: Geçişsiz fiiller yapar: tinçi.(ayıpla-).(şarıldamak). ağla-). mekân bildiren kelimeler türetir: båtqåqzår (bataklık yer). değerini düşür-). tåräy(daral-).(sakinleş-. ıssıqsirä.(bozar-).(uykusu gel-. +äl-/+ål-: İşlek değildir: tüzäl. uyqısirä. båşlä.(mavileş-). ilaçla-). qısqar. Geçişli fiiller türetir: äybsit. hängrä. ärzånlä(ucuzla-).(kuvvetlen-). yolıq.(acık-).(+si-n-): Duygu. ärzånsin.(sükut et-). qızıqsin. işlä-(işle-. ivirsi. +sit. mensimä. nå+: Olumsuzluk yapan farsça bir ektir: nåtoğri (doğru omayan).(şaşır-. kızış-). åqım (akım).(üzül-. tuzsirä. yabancı hisset-). surat as-). gülzår (gül bahçesi).(anlamsız sesler çıkar-). konuş-). aqar. xamsi. yåtsirä. +sin. emlä. åçqa. +täçä: Tahmin ifadesi taşır.(etrafını çevir-).(söyle-. canı tuz çek-). beådåb (edepsiz).(tozut-).(kısal-). İşlek değildir: gärängsi. +sirä-: Genellikle duygu bildiren fiiller türetir: suvsirä. +kä-/+gä-.(katlamak).(kaybol-). Yer. bükräy.(savril-.(karar-). beuyqu (uykusuz). bevätän (vatansız). åzäy. qansirä(çok kan kaybet-.(yağlı yemek iste-).(dile-). nåilåc (çaresiz).(+si-t-): İşlek değildir. tengsit. çulğa. xayfsin.(yadırga-. tilä. tezik(çabuk. oyna. .(şarkı söyle-). serbest ol-). sayra. +tåy: Küçültme ve sevgi ifade eder: erketåy (nazlı.(meraklan-). ontäçä (on kadar). şirintåy (şirin. öksi(üzül-. sözlä.(ufak tefek işlerle uğraş-). yığım (mahsül. åğulä.(düşün-). +si-: Geçişsiz fiiller türetir. tizim (sistem). qayğur. şımarık).(şüphelen-). kämsit. sez-). zårıq. qaråvsiz (bakımsız). höngrä(hüngür hüngür ağla-).(aşağıla-. nåtekis (düzgün olmayan). båsim (basınç). yoqål.(yaşlan-). qatläm (kat. çuldirä. mührlä.(zehirle-).(hisset-. kuru hale gel-). çängi. yüztäçä (yüz kadar).

såtqın (satılmış. erinçåq (tembel. påqlän. -qån/-kän: Sıfat-fiil eki olan bu ek kimi kalıcı kelimeler de türetmiştir: kelişgän (yakışıklı). dayanak). -ğın/-gin. qışlåq (kışlak). ilgäk (askı).‘sin-. tütün (duman). qåvurma (kavurma). qorqåq (korkak). qısqıç (kerpeten. pistirmä (pusu).(ölç-).(silahlan-). dizin). -qåk/-gäk: İsim ve sıfat türetir: qaçqåq (kaçak). sınıq (kırık). yåpıq (kapalı).(temizlen-). batqåq (bataklık). qızi. bir araya getir-). süyänçıq (destek. ökinç (pişmanlık). yaşırın (gizli). 4. pişir-. emçäk (meme). qonåq (konak).(giyin-). yağın (yağış). åvunçåq (teselli).(yıkan-).(tutuklan-). -dåq/-däk: İşlek değildir. olgun). tiläk (dilek). aylanma (daire). sözläşgiç (rehber). -ğur: Sıfat türeten bir ektir: bolmägur (yaramaz). tütä. piçåq (bıçak).(uçur-). äytil. sezgi (sezgi). äytil.(yapıl-). İşlek değildir: tilkä (dilim. İşlek bir ektir: süpürgi (süpürge). kütil(beklen-). -(I)r-: Ettirgen çatı ekidir: şişir-. sağınç (özlem. singi. sevgi. yulin. nesne isimleri ve sıfatlar türetir: yåtåq (yatak). İsim ve sıfat türetir: yügürdäk (hizmetçi). çıqar. -qı/-ki: Somut ve soyut isimler türetir. köçir.(sor-). sänçqı (çatal).(yazıl-). keçir. çirik (çürük). -qıç/-kiç: Somut ve soyut isimler türetir. qåldıq (kalıntı.(kız-).(bur-). qorqınç (korkunç).(söylen-). måqtançåq (övüngen). hårdıq (yorgunluk). cimri). urişqåq (kavgacı). dürtme). bölük).-(I)q/-(U)q: İşlek bir ektir: küräk (kürek). ölçä. yulğıç (menfaatçi). ğır/-gir. yåqılğı (yakacak). hasret).(söylen-).(geçir-). pişi. uyuşqåq (uyumlu).(tavına gel-. üylängän (evli). körsätkiç (gösterge. -çıq: İşlek değildir. -qun/-kün. -gån/-gän.(yolun-). yuvin. qåçåq (kaçak).(sevil-). kalan). soråq (soru). yığın.(kur-. tepki (tekme).(göçür-).(keyiflen-). tosqın (engel). qızğançıq (kıskanç. yåzil. -ğı/-gi. uçir. tåpqır (zeki). åçıq (açık).(açıl-). taqınçåq (takı). keskin. böläk (parça. -kä: İsim ve sıfat türetir. tutqıç (sap). -qır/-kir. tüşir(düşür-). uyğun (uygun).(çıkar). tüşkün (düşkün). uyuşuk). -dıq/-dik: İşlek değildir: sevdik (sevgili). çizğıç (cetvel). öçirgiç (silgi). hain). åçıq (açık). åçil. türtki (itme.(em-. -ğun/-gün. -(I)n-: Dönüşlü çatı ekidir: kiyin. åğmä (eğik). qaçir. tuğışgän (öz kardeş). yånğın (yangın). sezgir (sezgin). käyflän. qurallän.(kaz-. qura. külgi (gülme.(kaçır-). tini. qısqa (kısa). olgunlaş-). quçåq (kucak). -(I)l-: Edilgen çatı ekidir: soräl. -(I)k/-(U)k.(kopar-). kesik. kazı-). ötkir (keskin). süzgün. yäsädåq (süslü). içine çek-). quvänç (kıvanç. ekin. tügün (düğüm). qåpqån (kapan).(it-).170 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I -åq/-äk: Genellikle yer isimleri. yetük (yetişkin. tekrar et-). saflaş-). gülüş). åçğıç (anahtar). . tirişqåq (gayretli). yalınçåq (yalvaran). tåpildıq (buluntu). qılin. -qın/-kin. Sıfat ve isim türeüir: sirgänçıq (kaygan). tutqı (demet). özleş-). artık). qåvurdåq (kavurma. -i-: Kök fiilin anlamını pekiştiren fiiller türetir: qazi. Fiilden Fiil Yapan Ekler -ä-: Kök fiilin anlamını pekiştiren fiiller türetir: burä. (i)nç: Duygu bildiren isim ve sıfatlar türetir: sevinç.: İsim ve sıfat türetir: uçqun (kıvılcım). -çåq/-çäk: Sıfat ve isim türetir: tårtınçåq (çekingen). parça).(din-. buzuq (bozuk). şimi. süyil. sevinç). itär. kızartma). sorä. -ğıç/-giç. qåmäl. qaytar(döndür-. kıskaç).(tüt-). köçirmä (kopya). -mä: İsim-fiil eki olan bu ek kimi kalıcı isimler de türetmiştir: tügmä (düğme). yırtqıç (yırtıcı).(sorul-). ayirmä (fark. İşlek değildir: qopar. -(I)n/-(U)n: İşlek değildir: kelin (gelin). yåzma (yazılı). -är/-ar-: Ettirgen çatı ekidir.

(çürüt-). kömäkläş.(doldur-).(kaldır-. -ğaz-/-gäz-: Ettirgen çatı ekidir: körgäz. ölik yığadigän ärävälär (ölü toplayan arabalar). tez åqar såy (hızlı akan çay). ötkiz.(kopar-).(göster-). yåzäyåtgän qız (yazmakta olan kız). körilmägän qår (görülmeyen kar). sezilärli täsir (hissedilir etki). dik-). -qaz-/-gäz-. båqız. uçräş. yüzläş. bilinmäs küç (bilinmez güç).(emzir-).(gülümse-). tedavi ettir-). aqız. yügüräyåtgän kişi (koşmakta olan kişi).(okut-).(çoğalt-).(bitir-). -iz-/-ız-: Ettirgen çatı ekidir. sındir. iş bilgän kişi (iş bilen kişi). kütilmägän hådisä (beklenmeyen hadise). quriläcäk binå (inşa edilecek bina).(yardımlaş-). qårın toydirärlik bir käsb (karın doyuracak bir iş). -qız-/-kiz-. qåldir. yuminqırä. oynamakta olan çocuk). keläcäğini bilämän (geleceğini biliyorum). şair olduğumu söyledim). Sıfat-Fiiller . Özbek Türkçesindeki sıfat-fiiller şunlardır: -(ä)yåtgän: Az görülen bir sıfat-fiil eki olup Türkiye Türkçesine “-mekte olan” şeklinde çevrilebilir: keläyåtgän (gelmekte olan).(yerleş-). ketkäz.(söylet-). çirit.(biraz kızar-). tez çåpär at (hızlı koşan at). ölmäs şåir (ölmez şair). özgärt. tirilt.(geçir-). tolğaz.(bakış-).(baktır-. -(I)msirä-: İşlek değildir.(yatır-). yåğäyåtgän yåmğır (yağmakta olan yağmur).(değiştir-). emizdir. yåtqız.(hafifleş-).(azdır-.(biraz kork-). işånärli söz(ınanılır. köpäyt. qılinäcäk işlär (yapılacak işler). oynäyåtgän bålä (oynayan.(damlat-). körmäs köz (görmez göz). -ğız-/-giz-: Ettirgen çatı ekidir: kirgiz. sevintir. tekkiz. boläcäk özgäriş (olacak değişiklik). konuşma dilinde Türkmenceleşmiş ağızların dışında hiç kullanılmaz: yåzäcäk båla (yazacak çocuk). Türkiye Türkçesine “-An”. båqış. Ünite .(girdir-). -gän.(geçir-). -mäs: -är geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzudur: åkmäs suv (akmaz su). bitkiz-(bitir-).(benzet-). üzdir. keltir.Özbek Türkçesi 171 -(I)ş-: İşteşlik ekidir: cåyläş. -dir-/-tir-: Ettirgen çatı ekidir: yedir.(karşılaş-). oqıgän balä (okuyan çocuk). -kän. güvenilir söz).(ulaştır-).(değdir-). -(a/-y)digän: Çok kullanılan bir sıfat-fiildir. yånär tåğ (yanar dağ). oqıydigän kitåb (okunacak kitap). İşlek değildir: emiz. Fiilin anlamına benzerlik. üzilmägän såvçilär (arkası kesilmeyen dünürler). ayttir. tåmiz.(kaldır-). -är: Geniş zaman sıfat-fiilidir: åqar suv. külimsirä. buni yåzgänningizgä işånmäymän (bunu yazdığınıza inanmıyorum). mingiz. Fiilin anlamına yakınlık. sönmäs hayåt (ebedî hayat). bolär-bolmäs söz (olur olmaz söz).(bindir-).(gider-).(alevlendir-). külär yüz (güler yüz). tutqaz(tuttur-).(biraz yum-). tüşünärli gäp (anlaşılır cümle). yårdämläş.7.(yedir-). yetkäz.(biraz kork-). -qan: Geniş zaman sıfat-fiilidir: kelgän adäm (gelen adam). “-dIk” ve -AcAk olan” şekillerinde aktarılabilir: bu fänlärni okıtädigän okıtuvçilär (bu dersleri okutmakta olan öğretmenler). saqläydigän cåy (sığınak). yetärli pul (yeterli para). yåşär cåy (yaşanan yer). körgänimni aytib (gördüğümü söyleyip). yålqınlät. yakınlık anlamı katar: yığlamsirä(ağlamaklı ol-). ötkäz. åzğır. azlık katar: qızarinqırä. turğız.(yardımlaş-). erit-.(sevindir-).(emdir-).(akıt-). Yazı dilinde nadiren görülür.(getir-). -äcäk: Az görülen bir sıfat-fiil ekidir. qorqımsirä.(değdir-).(kır-).(yüz yüze gel-). küliş(gülüş-). yengilläş. tegiz. aytär gäp (söylenecek söz). yåzädigän kitåbim (yazdığım/yazacağım kitap). bitkäz. qorqınqırä. -(I)nqırä-: İşlek değildir. -ärli/-ärli: Çok kullanılan bir sıfat-fiil değildir: tüşünärli söz (anlaşılabilir söz). yoldan çıkar-). Men şåir ekänimni aytdim (Ben. oxşät. toyilmäs suhbät (doyulmaz sohbet). -(I)t-: Ettirgen çatı ekidir: oqıt.(dirilt-). qorqqanigä qalbini åçärmidi? (korktuğuna kalbini açarmıydı?).

(ağla-). åtäsini körmägäç yığläy båşlädi (babasını görmeyince ağlamaya başladı). -måq: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir: oqımåq (okumak). 1. körmägünçä (görmeyince. öçmåq (sönmek). aytä båşlädi (söylemeye başladı). oqımişli kişi (okumuş kişi). oqış (okuyuş). uxlärkän (uyurken). e-kän: İsim fiilinin zarf-fiil şeklidir: qol çözärkän (el uzatırken). seni körgändä (seni gördüğüm zaman). -mäy: Türkiye Türkçesine “-madan” olarak çevrilir: ölmäy yåzgä çıqdik (ölmeden yaza çıktık). mäktäbgä kirgeç (mektebe girince). körgäç (görünce). -gäniçä: “-dığı şekilde.172 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I -miş: Az kullanılan bir sıfat-fiil ekidir: ötmişni ilåhiyläştirgänsän (geçmişi Tanrılaştırmışsın). -gändä/-qandä: Türkiye Türkçesine “-dığında. ålib çıq. -gäli: “-gäni” ile aynı anlama gelir: sizgä pul bergäli keldim (size para vermek için (vermeye) geldim). köriş (görüş). bår ekän (var iken). -ä/-y: Tek başına kullanılmaz. yüriş (yürüyüş). Türkiye Türkçesine “-mak için” şeklinde çevrilebilir: gilås såtgäni båzårga bårdim (kiraz satmak için pazara vardım). Ya tekrar halinde.(al-. båşqa gäp äytmäsdän çıqıp ketdi (başka söz söylemeksizin çıkıp gitti). nimä gäpligini tüşünålmäy (ne olup bittiğini anlayamadan). “-ınca/-ince” anlamlarını verir: xatni oqıp bolgäç åtämgä qaytärdim (mektubu okur okumaz babama verdim). debån (diyerek). nånüştä qılmäsdän üydän çıqmäydi (kahvaltı yapmadan evden çıkmaz). işlägäli keldim (çalışmak için. oqıy oqıy (okuya okuya). -gäni: Sebep bildirir. sizni ålib ketgäli keldim (sizi götürmek için geldim). üyge bårgünçä (eve gidinceye kadar). ya birleşik fiillerde kullanılır: kelä kelä (gele gele). küymåq (yanmak). yığma). åliş (alış). kitåbni oqımäy (kitabı okumadan). gäpläşmåq (konuşmak). sevmåq. anında” anlamlarını veren “-maz/ -mez”. alıp çık-). öylänib öylänib (düşüne düşüne). ötmiş täcribe (geçmiş tecrübe). yaparak). Tekrar grupları ve birleşik fiil kuruluşunda da kullanılır: üygä kirib otirdi (eve girip oturdu). 2. miltıq åtgånimizdä (silah attığımızda). eşikni qåqqandä (kapıyı çaldığında). yasabån (yapıp. beriş (veriş). yığläb yubår. palåvni såvıtmäsdän (pilavı soğutmadan). åçlikdän qırılä båşlädi (açlıktan kırılmaya başladı). Özbekçä ögränärkän (Özbekçe öğrenirken). oqıy åldi (okuyabildi). -mäsdän: Türkiye Türkçesine “-madan” ve “-maksızın” şekliyle çevrilebilir: quyåş båtmäsdän (güneş batmadan). çalışmaya geldim). oqıp-oqımäy (okuyup okumadan). bilmåq. ötmiş mädäniyät (geçmiş medeniyet). külib külib sözlädi (gülüp gülüp konuştu). tutqaç (tutunca). üygä kirmäb (eve girmeyip). -günçä: “-ıncaya kadar” anlamını verir: åtäm kelgünçä men gazeta oqıdim (babam gelinceye kadar gazete okudum). -qaç: Türkiye Türkçesindeki “hemen. -käç. åqızmäy-tåmızmäy (hiç gecikmeden). -bån şekli az kullanılır: kelibån (gelip). yığiş (yığış. boliş (olma). -dığı zaman” şekliyle aktarılabilir: Änvär kelgändä (Enver geldiğinde). -gäç. sizni körgäni keldik (sizi görmeye geldik). üydän çıqqandä (evden çıktığı zaman). bilmåq (bil- . közdän ğåyib bolgünçä (gözden kayboluncaya kadar). Özbek Türkçesinde görülen zarf-fiiller şunlardır: -(i)b/(-bån): İşlek zarf-fiil eklerindendir. ziyåfät tügämäsdän (ziyafet bitmeden). ketärkän (giderken). Zarf-Fiiller Hareket Adları (İsim-Fiiller) Özbek Türkçesinde hareket adları üç türlü ekle yapılır. -(i)ş: Özbek Türkçesinde istisnasız olarak bolca kullanılan bir hareket ekidir: özgäriş (değişme). -dığı üzre” anlamını verir: bilgäniçä äytä båşlädi (bildiği şekilde anlatmaya başladı). görmeyinceye kadar).

hâl eklerini alınca araya zamir n’si girer: bungä (buna). şulär (şunlar). Kelime Türleri Zamirler a.7. İsimlere gelen hâl ekleri zamirlere de aynen gelir: mengä (bana). çokluk şahıs zamirinin kaba şeklidir. ötmåq (geçmek). bilmäslik (bilmemek). Dönüşlülük Zamiri: Dönüşlülük zamiri “öz”dür: özim (kendim). ulärdän. hâli Bul. undän. (Kendim çalışıyorum). Kişi zamirlerinin hal ekleriyle kullanımı şöyledir: Yalın hâl men sen siz u biz siz sizlär senlär ulär İlgi hâli mening sening sizing uning bizning sizning sizlärning senlärning olarıñ Yön. soråv (sorma). hâli meni seni sizni uni bizni sizni sizlärni senlärni ulärni mendä sendä sizdä undä bizdä sizdä sizlärdä senlärdä ulärdä Ayr. Özim işläymän. hâli mengä sengä sizgä ungä bizgä sizgä sizlärgä senlärgä olärgä Yük. II. özläri. sevmäslik (sevmemek). bundä. öşä (o). 3. bulär (bunlar). özi. öşälär (onlar)’dır. Özbek Türkçesinde kişi zamirleri şunlardır: Teklik men (ben) sen. meni (beni). -(U)v: Özbek Türkçesinde bu ekle oluşan fiil biçimlerini de hareket adlarına dahil etme eğilimi vardır: yåzuv (yazma). sendä. siz Çokluk biz. c. (Kerime kendisi girdi). ulär (onlar). Ancak. . hâli mendän sendän sizdän undän bizdän sizdän sizlärdän senlärdän ulärdän Eşt. sizning (sizin). sening (senin).Özbek Türkçesi 173 mek). Ancak men ve sen zamirlerinin ilgi ve yükleme hâllerinde ek başındaki “n” düşer: mening (benim). özing. bizlär siz. Kärimä özi kirib keldi. Olumsuzu -mäslik ekiyle ifade edilir: oqımäslik (okumamak). oquv (okuma). hâli men bilän sen bilän siz bilän u bilän biz bilän siz bilän sizlär bilän senlär bilän ulär bilän Tablo 7. sizlär. çokluk için ayrıca “sizlär” biçimi kullanılır. II. II. qıdıruv (arama). (Bez ustalarının yaratıcı dikkati işte bunlardadır). teklik şahıs için de kullanılmaktadır. çokluk şahsın teklikle karışmaması için. özingiz. şahıs için kullanılabilmektedir. ungä (ona). ungä (ona). u (o). Kişi Zamirleri: Kişi zamirleri Türkiye Türkçesindeki gibi olup. (Bu onun düşmanlığındandır). şu. hâli mençä sençä sizçä unçä bizçä sizçä sizlärçä senlärçä ulärçä Vas. seni. Böz ustälärining icådiy dıqqati änä şulärdädir. Bu uning düşmänligidändir. Biz äytmäsimizdän sen özing kelsä eding. senlär zamiri. (Biz söylemeden sen kendin gelseydin). bizni (bizi). oqımåq (okumak). sadece küçük ses farklılıkları gösterir. senlär u (o) ulär (onlar) “siz” çokluk II. körüv (görme).2 Özbek Türkçesinde Kişi Zamirlerinin Hâl Ekleriyle Çekimi b. özimiz. “ulär” zamiri de nezaket ifadelerinde teklik III. nezaket ifadelerinde II. Ayrıca “uşbu” zamiri de Özbek Türkçesinde kullanılır. Ünite . şahıs zamiri olmakla birlikte. Dolayısıyla. zamirler çokluk ekini aldığı zaman araya zamir n’si girmez. qutlåv (kutlama). İşaret Zamirleri: Özbek Türkçesinde işaret zamirleri: bu. Örneklerde görüldüğü gibi.

Sayı Sıfatları: Kendi arasında dörde ayrılmaktadır: a. e. Özbek Türkçesinde sadece bir sayısına gelir: bir+är kün (birer gün). “şu” biraz uzağı. ming (bin). ba’zi (bazı). 2.174 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I d. åltinçi klass (altıncı sınıf). neler sebep oldu). (Herkes ektiğini biçer). kättä üy (büyük ev). c. heç kim (hiç kimse). birisi). şu mähäl. Yilning eng ıssıq åyi qaysi? (Yılın en sıcak ayı hangisidir?). Kesir Sayı Sıfatları: Kesir sayı sıfatı. b. Sıra Sayı Sıfatları: Asıl sayıların sonuna +(i)nçi eki getirilerek yapılır: birinçi kün (birinci gün). åltmiş. sayılara +dän eki getirilerek yapılır: beşdän ikki (beşte iki). herhangi bir şey). tört yüz yil (dört yüz yıl). kimler). Bärçämiz paxta terişgä qatnäşdik. on. Türkiye Türkçesiyle aynı olup sadece bazı ses değişmeleri gösterir: bir. Men şu kitåbni oqıdim. härbiy kiyim (askerî elbise). säkkizdän üç (sekizde üç). qızil bayråq (kızıl bayrak). Här kim ekkänini orädi. yetmiş. nimädir (bir şey. säksån. kimi). öşä keçä (o gece). närsä (ne). Hämmäning dıqqati dokladçidä. Ayrıca +tädän eki de bir üleştirme sıfatı yapan ektir: beştädän ålmä (beşer elma). biri. ottiz. (Hepsinin dikkadi bildiri sunan kişide). vasıflarını. bu kitåb esä därslik. ikki kilo üzüm (iki kilo üzüm). Sıfatlar a. toqqızinçi åy (dokuzuncu ay). U kitåb-roman. o konuşmadan sonra tamamen değişti). biri). Soru Zamirleri: Özbek Türkçesindeki başlıca soru zamirleri şunlardır: qaysi (hangi). qançäsi (ne kadarı). yettitädän yigit (yedişer yiğit). Kendi arasında dörde ayırabiliriz: 1. xämmä (hepsi). toqqız. bäri (hepsi). biråv (biri. nimäni (neyi). herkes). qårä tåş (kara taş). sayılarını. yettidän bir (yedide bir). tört. kim/kimlär (kim. (O kitap roman. (Hiç kimse yerinden kımıldamasın). älläqançä (birkaç). “u” ve “öşä” ise en uzağı işaret eder: bu üy (bu ev). yigirmä beş xånä (yirmi beş hane). yåmån xåtin (kötü kadın). her biri). bir qançä (bir kaç). yetti. “bu” yakını. kimdir (biri. b. keng mäydån (geniş meydan)çuqur quduq (derin kuyu). åltinçi yil (altıncı yıl). nimälär (neler). Üleştirme Sayı Sıfatı: Türkiye Türkçesinde sayıların üzerine gelerek üleştirme sıfatı yapan +er eki. ikki. beş. bir neçä (birkaç). neçtäsi (ne kadarı). kimsä (kimse). yärim häzil yärim çin (yarı şaka yarı ciddi). (Bu fikre ulaşmanızda ne sebep oldu. İşaret Sıfatları: Özbek Türkçesinde işaret sıfatları “bu. Xadiçä öşä gäpdän song bütünläy özgerdi. songgi söz (son söz). ikkinçi üy (ikinci ev). (Hatice. ällänimä (bir şey). u yåq (o taraf). d. ba’zi birlär (bazıları. räsmli kitåb (resimli kitap). yapılarını bildirmektedirler: yaxşi kişi (iyi insan). Şundäy fikrgä kelişingizgä nimä säbäb boldi. üç. qay bir (hangi bir). soru durumlarını ve belirsizlik şekillerini belirtirler. Asıl Sayı Sıfatları: İsimlerin önüne gelerek onların asıl sayısını belirten bu sayılar. yigirmänçi äsr (yirminci asır). qırq. Belirtme Sıfatları: Belirtme sıfatları varlıkların yerlerini. åq köngil (temiz kalp) vs. qaysiläri (hangileri). milliard. ayrim (bazı. bu kitap ise ders kitabıdır). ällänärsä (bir şey). här kim (herkes. säkkiz. barçä (hepsi. u ve öşä”dır. ålti. ottiz kişi (otuz kişi). Belirsizlik Zamirleri: Özbek Türkçesindeki belirsizlik zamirleri şunlardır: älläqaysi (herhangi bir. Niteleme Sıfatları: Varlıkların özelliklerini. nimäler säbäb boldi. yüz. (Ben şu kitabı okudum). Kim keldi? (Kim geldi). million. ontädän kişi (onar kişi). bir närsä (bir şey). birisi). toqsån. ellik (elli). nimä (ne). yigirmä (yirmi). qaysi bir (herhangi biri). Heç kim cåyidän qımirlämäsin. . kimileri). bir yärim såät (yarım saat). “yärim” (yarım) kelimesi getirilerek de yapılır: yärim yol (yarı yol). (Hepimiz pamuk toplamaya katıldık). şu. suvsiz yer (susuz yer).

heçbir (hiçbir). ertäläb (sabahleyin). keyin (sonra). härqançä (her türlü). songrä (sonra). nasıl). Älläqandäy kitåb oqıgän edim. -läb. qaysi äsirlärni äytursiz? (Emirzadem. dördü de). Här qandåy käsällikning dävåsi bår. Zarflar Zaman Zarfları İş ve hareketin olduğu zamanı. qançälik (ne kadar). birgä (birlikte). (Her türlü hastalığın çaresi var). henüz). keçqurun (gece). (Şeytan her zaman omuzumuzda). Ünite . årqa (arka). Håzir çıqamän. henüz). . içkäri (içeri). Ålmäning kilosi neçä som? (Elmanın kilosu kaç som?). älläqandäy (herhangi). törtåv (her dördü). yuqåri (yukarı). ontäçä (on kadar). qarşi (karşı). hämmä (bütün). härqaläy (her türlü). burun (önce). öte gitmekteydi). ertä (yarın). (Herhangi bir kitap okumuştum). keyin (sonra). Bir neçä täläbä bu kitåbni oqıgän. näri (öte. Siz keçqurun neçädä uxläysiz? (Siz gece kaçta uyursunuz?). üst (üst). (Bütün işlerinizi daima zamanında yapınız). biråz (biraz). därhål (derhal). qaysi (hangi). beri. -täçä. öne doğru). -älåvi ekleri vardır: onläb (onlarca). Şäytån hämmävaqt yelkämizdä. barçä (bütün. hep). ançä (birçok). Erkinlik näş’äsini kemirä-kemirä ilgäri båsädilär. bir neçä (bir nice. Belirsizlik Sıfatları: Başlıca belirsizlik sıfatları şunlardır: birån (bir). Sovuq havå bolişigä qaramäy taşqarigä çıqdi. keçä (akşam. hämmävaqt (her zaman). neçä (kaç. fälån (falan). gece). (Birkaç öğrenci bu kitabı okumuş). ilgäri (ileri. hangi esirleri soruyorsunuz?). qançä (kaç). Biz keyin ne deymiz? (Biz sonra ne diyeceğiz?). toğri (doğru). nimä (ne.7. ävväl. (Sabahleyin mutlaka kahvaltı yapmalısın). häli (hâlâ. qandäy (nasıl). üçåvlån (üçü). Soru Sıfatları: Soru sıfatları şunlardır: qay (hangi). vakti gösterir. Barçä işläringizni här dåim öz väqtidä bäcäring. endi (şimdi). åvlån. Özbek Türkçesindeki bazı zaman zarfları şunlardır: bugün (bugün). daima). (Soğuk havaya rağmen dışarı çıktı). härqandäy (her türlü). biråv (bir). båyä (az önce. Yer-Yön Zarfları İş ve hareketin yapıldığı yeri bildirir. -dedi. başqa (başka). Ertäläb älbättä nånuştä qılişing keräk. birdän (birden). tåşqari (dışarı). heçqandäy (hiçbir). Özbek Türkçesinde bazı yer zarfları şunlardır: åst (alt). (Özgürlük neşesini kemire kemire ileriye adım atıyorlar). håzir (şimdi). törtälåvi (her dördü.Özbek Türkçesi 175 Özbek Türkçesinde ayrıca sayılara getirilerek topluluk sayı sıfatları yapan -älä. Özbek Türkçesinde bazı nitelik zarfları şunlardır: därhål (derhal). näri ketäyåtgändi. Qandäy kitåb ålding? (Nasıl bir kitap aldın?). -åv. tün (gece). mäcburän (mecburen). köp (çok). Emirzådäm. mingläb. åld (ön). Kämpir nimälärdir deb cävräb. hämişä (hep. årt (art. aşağı). geri). talay (birçok). åldin (önceden). här (her). päst (alt. (Şimdi çıkıyorum dedi). qadim (eskiden). Nitelik (Durum) Zarfları İş ve hareketin yerine getirilme tarzını bildirir. bultur (geçen yıl). song (sonra). birkaç): ba’zi (bazı). ileri). (Yaşlı kadın nelerdir diye dır dır edip. Nimä hådisä boldi? (Nasıl bir olay oldu?). ne kadar). ora. yüzläb (yüzlerce).

Bu närsä xåtinni bütünläy gängrätib qoydi. çoğunlukla). (“Yazık. esiz (yazık. Nurmätcån qıçqırdi. köp (hep. Soru Zarfları Fiilleri. dåd (imdat). .176 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I täsådifän (tesadüfen). yäyåv (yaya). İçkärigä tåmån ästä båsib yürä båşlädi. (Köye hepimiz birlikte gitmiştik). a. (Sonra yavaşça gelip divana oturdu). zorğa (güç bela). anıq (açık. yavaşça). (iki kişi zor bela kaçıp kurtulmuş). biraz). yaxşi (iyi). Duygu Ünlemleri: Duygu ve heyecanları ifade için içten koparak gelen ünlemlerdir: Özbek Türkçesindeki başlıca duygu ünlemleri şunlardır: åh (ah). . nimä üçün (ne için). ämmå zerikdim. (Bu şey. qandåq (nasıl). ättäng (vah. cim (sessiz). şundäy (şöyle). Men yaxşi bilämän. Kämpir hıylä uzåqläşgändä. Miktar Zarfları İş ve hareketin miktarını bildirir: piçä (azıcık. ançä (bir hayli). tüf (tüh). Ne zaman gideceğiz?).Dåd! Våy dåd! Qaraqçilär båsdi! . Nurmetcan bağırdı). (Gönlüm biraz rahatladı). qaytä (tekrar).. köp (çok). Könglim birmunçä tinçländi. Qışlåqqa hämmämiz birgä bårib edik. biräz (biraz). fazla). sekin (sakin. çäksiz (sınırsız). gramer vazifesi gören kelimelerdir. pis herif! Kâfir!). Songrä sekin kelib kärävåtgä otirdi. epey). yavaşça). birmäbir (bir bir). bäy-bäy (hayret. hıylä (hayli. eksik).dåvån arqasidän ikki håtın färyåd kötärib çıqdi. Endi negä åråm ålgäni qoymäysiz? (Şimdi niçin dinlenmeye izin vermiyorsunuz?). İkki kişi zorğa qåçib qutulibdi. (İçeriye doğru yavaşça yürümeye başladı). . uh. oho. säl (biraz.. tämåmän (tamamen). Buni qandäy qılämiz? (Bunu nasıl yapalım). nimägä (niye. yavaşça). (Bu terazi eksik tartıyor). ästä (yavaş. hiçbir nesne ve hareketi karşılamayan anlamlı kelimelerle birlikte kullanılarak onları destekleyen. käm (az. qançägäçä (ne zamana kadar). acıma ve nefret ünlemi). åbbå (abov. gözäl (güzel). ne yazık). eng (en). bağlaçlar ve son çekim edatları olmak üzere üç çeşit edat bulunmaktadır. zinhår (asla). (Ben iyi bilirim). niçin). Bu täråzi käm tårtyäpti. våh (vah).. (Yaşlı kadın hayli uzaklaşınca. nimädän (neden. åhistä (aheste. Ünlemler. belli). äzmunçä (az. dönüp gitti). birazcık). (“İmdat! Eyvah! İmdat! Eşkıyalar bastı! Geçitin arkasından iki kadın feryat kopardı). zarfları ve sıfatları soru ilgisiyle belirleyen zarflardır: Özbek Türkçesinde bazı soru zarfları şunlardır: qandäy (nasıl). aferin). eh). azıcık). niçin). mol (bol). yåmån (kötü). birmunçä (biraz)..Bäy-bäy! Tiling kesilsin.” deb qaytib ketdi. Ünlemler: His ve heyecanları ifade etmek için kullanılan kelimelerdir. cüdä (çok). Qaçån ketämiz? (Karnım tok. qahrämånlärçä (kahramancasına). Edatlar Tek başlarına anlamları olmayan. munaqa (böyle).” diyerek. 1. våy (vay). bädbaxt! Kåfir! (Vay vay! Dilin kopsun. “Ättäng. kadını büsbütün şaşırttı). yazık. negä (niye). uf. undäy (öyle). Qårnim toq. birgä (birlikte). åv (of). årtıq (çok. Nimä üçün biz şifåkårlärgä murocaat etämiz? (Biz niçin doktorlara başvuracağız?). niçin). ättäng. bütünläy (büsbütün). zimdän (gizlice). härhåldä (herhalde). Åbbå betävfiq-ey! (Vay imansız be!). yazık). ama sıkıldım. neçük (nasıl. äksäri (ekseri. çok). vay). å (ah. qaçån (ne zaman). bälli (güzel. hox-hö (hayret etme ünlemi).

(Soru sorsam.” yapıyor). işaret sırasında başvurulan ünlemlerdir: änä (işte. -Håy bålälär. Hä. ekmek bulup geldim).. körib turibmän! (Evet.. Äyä. (Demedim. Cevap Ünlemleri: Tasdik veya onay ifade eden ünlemlerdir: hä (evet). gåhå äsäbiy.. (Dün.. nä. yaxşi (peki). häm (de).. kelime gruplarını. hayır).. äftidän (galiba).. (Öbür gün erkenden veya akşamüstü).mäyli (ister. Lålä baqırdi.Özbek Türkçesi 177 b. sengä äytämän! (Hey çocuklar. Ey Özbek xalqıning båtir ävlädi! (Ey Özbek halkının yiğit evladı!). (Evet doğru. bir şeyi göstermek için kullanılan.. kelimeleri. körib turibmän. Sıralama Bağlaçları: Art arda gelen unsurları. Åriy råst. işte o). ya). iş tämåm. göyå (güya.. keräk (gerek . bazen). nä sigaret çekämän. b. porselen kâsede kuru üzüm var). Gåhå huşçaqçaqsiz. Änä.. huv (hu). Gäp soräsäm. birbiriyle karşılaştıran bağlaçlardır: yåki (veya). änåv/änävi (işte bu). bunlar arasında ilgi kuran kelimelerdir. pekâlâ).. bäşärti (şayet. sanki). läbbäy (peki.. Karşılaştırma Bağlaçları: Karşılaştırılan iki veya daha çok unsuru. c. ämmå (ama). eğer). mäyli. (Pekâlâ. d. gåhå (bazen . yåinki (ya . men keldim. yå . lekin (lakin).. d..häm (hem. biråq Nådirä eşitmädi. yå (ya . (İşte gördün mü. ya da). håy (hey). işte bu).i. Demädim. yoq (yok.. xåh. häy (hey)... (İşte.. nån tåpib keldim. miståvåqdä nån. dem . bäs (tamam). evet. çünånçi (mesela). iş tamam).. (Lale bağırdı ama Nadire işitmedi). yänä (ve). Keçä såkin vä ilıq edi.nä (ne. Gösterme Ünlemleri: Birini... (Hem kitap hem de defter satın aldım). 2.ister). Xåh çetni kezäyin.. äyä (ey). olur). alälxusus (özellikle).ne).. gåhå . veya). keräk . cümleleri anlam bakımından birbirine bağlarlar: ägär (eğer). biråq (fakat. Mänä kördingmi. öz håliçä qoyä bering. bazen asabi). Mäyli. Xoş.. işte görüyorum!). bilän (ile).. dil birliğini birbirine bağlayan bağlaçlardır: yå . kendi haline bırakıverin). faqåt (fakat). Men nä içkilik içämän. xåh öz yerimni. Ünite .. belki razı olurdu). tıpkı kekeme gibi “i. håv (ey).. İndingä ertä bilän yå keçqurun. xop (peki.... evet). bopti (olur). bazen). håvva (evet. Özbek Türkçesindeki başlıca bağlaçlar şunlardır. yåki (ya . (İster gurbeti gezeyim. ey. (Hey.ister). Cümle Başı Bağlaçları: Cümle başı bağlaçları.. cädid. c.. yå .. tamam). yahut). gärçi (gerçi). tıpkı). size söylüyorum!). aynıqsä (özellikle.. Grammofon degän buyumni körgänmisän yåki eşitgänmisän? (Gramofon denen aleti gördün mü veya işittin mi?). Seslenme Ünlemleri: Hitap için kullanılan ünlemlerdir: e.. cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlardır: vä (ve). elbette). cümleleri şekil ve anlam bakımından birbirine bağlayan... likåpçädä mäyiz bår. Denkleştirme Bağlaçları: Birbirine denk olan. çünki (çünkü).” qılädi. åriy (evet. låaqal (hiç olmazsa). ya da). ister kendi yerimi). tå (ta).. yeni).7. (Bazen neşelisiniz. gerek). işte görüyorum. doğru. Kitåb häm däftär såtib åldim.xåh (ister. häm. Bağlaçlar: Kelimeleri. xuddi tili yoq såqåvdäy “i.. mäyli (olur. mänä (işte. bälki (belki). xoş (peki.. bålälär keliştimi? (Peki. ben geldim.. Äziz bilän Bekzåd qayerdä? (Aziz ile Bekzad nerede?). (Ben ne içki içerim ne de sigara). sakin ve ılık idi).. yåhud (veya. yå (ya.. çocuklar geldiler mi?).i.. ehtimål könärdi. a. yåki Buxårägä. bakır tabakta ekmek. ehtimål (belki). Yå Sämärqandgä ketäylik.hem). bilhassa). hä. buyur). (Ya Semerkant’a gidelim ya da Buhara’ya). dem (bazen . lakin).. xuddi (aynı. birbirinin yerini tutabilecek olan iki unsuru birbirine bağlayan.. . kelime gruplarını.

binåän (binaen). boyi (boyu). (1953 yılından beri Londra’da yaşıyorum). çåğli (kadar). låaqal häftädä bir märtä körişib turär edingiz. boyiçä (boyunca). qarätä (doğru). Sıddıqcån miltilläb turgän çiråqqä tåmån burıldı. Son Çekim Edatları: Özbek Türkçesinde görülen başlıca son çekim edatları şunlardır: a. (Elbette. hämdä (hem de). (Ben geliverdim. Yåzmäsdän burun. kalabalığa karşı şöyle seslendi). Mäclisgä 20 çåğli kişi keldi. beri). hävå ilıq edi. dä (de. ävväl (önce). arqalı (yoluyla). häm (de. dek (gibi). taraf). Şundän keyin sofining tili ayländi. Yönelme halinden sonra kullanılanlar: qadär (kadar). Sona Gelen Bağlaçlar: Bunlar kelimelerin sonuna gelerek pekiştirme işleviyle kullanılırlar: bolsä (ise). Tirişdim tağlär åşdim. b. da). qärämäsdän (rağmen). (Yağmur yağmasına rağmen hava ılık idi). Räis köpçilikkä qarätä şundäy dedi. yåruğlik sarı yol åçdim. da). dåvur (kadar). (Toplantıya yirmi kadar kişi geldi). (Gümüşe göre altın ağırdır). båşqä (başka). bu kitåbni oqıdim. (O etrafa bakmadan her zamanki gibi gururla geliyordu). misåli (gibi). (Salih. taşqari (başka). Ayrılma halinden sonra kullanılanlar: åldin (önce). (Başkan. (Ondan sonra müezzinin dili dolaştı). . sarı (doğru). boyläb (boyunca). Yalın ve ilgi halinden sonra kullanılanlar: bilän (ile). käbi (gibi). körä (göre). (Gayret edip dağlar aştım. Sålih Mahdumning håvlisigä qaräb ketdi. Men keläberdim. o ise kaldı). qarşi (karşı). häm birbirigä köp cüdä yaqın. (Özbek çok bütün yeryüzünde ama/Âlemde başka Özbekistan yok). dåir. U ätråfgä näzär sålmäy. (Yazmadan önce bu kitabı okudum). (Sıddıkcan. 3. Yåmğır yåqqanligä qarämäy. Men keçädän båşläp işdä emäsmän. aydınlığa doğru yol açtım).178 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Älbättä. c. Mahdum’un avlusuna doğru gitti). Men häm sizgä qoşilişni istäymän. qaräb (doğru). yanglığ (gibi). buyån (beri). (Mektubu posta aracılığıyla gönderdim). säbäbli (dolayı). Såät yanglığ işlär edi mämläkät. Yer esä tåş-metin (Çotuklar çok fazla. özgä (özge). här vaqtdägi käbi ğurur bilän kelär edi. qaräğändä (göre). keyin (sonra). u bolsä qåldi. hem de birbirine çok yakın. ornigä (yerine). Zemin ise kaskatı). 1953-nçi yildän buyån Londondä yaşäyäpmän. Tönkälär cüdä köp. sayın (her. burun (önce). -dıkça). Men undän åldin keldim. ämmå/Ålämdä båşqa heç Özbekistån yoq. tåmån (doğru. singäri (gibi). esä (ise). uçün (için). beri. hiç olmazsa haftada bir defa görünüyordunuz). (Ben dünden beri işte değilim). (Ben ondan önce geldim). qarämäy (rağmen). Kümüşgä qarägändä åltin åğır. (Ben de size katılmak istiyorum). (Memleket saat gibi çalışırdı). båşläb (itibaren. Özbek köp bütün yer yüzidä. böläk (başka). ışıldayan lambaya doğru yöneldi). song (sonra). Xatni poçtä arqalı cönätdim. e.

5 milyon nüfusa sahiptir. Kırgızistan ve Türkmenistan’ın sınır bölgelerinde konuşulur. yüzyıl başlarında bir Özbek edebiyatı ortaya koymuşlardır. Suskunluk Dönemi (1938-1960). Özbek Türkleri. bağımsız. Vambery’e göre Özbek kelimesinin tam anlamı “kendi kendinin beği. Aynî’nin “Buhara Celladları”. 1924’ten 1991’e kadar Özbek Türkleri Rus hâkimiyeti altında yaşamışlardır. Özbek Türkçesini tanımlamak. Amuderya ve Sirderya nehirleri arasında Mâveraünnehir ve Fergana havzasında yer alan Özbekistan. Karahanlı ve Çağatay edebiyatlarını tarihî bir devamlılık içinde izleyerek XX. Karluk. Türkistan’ın coğrafi ve kültürel merkezi olup bölgenin en önemli cumhuriyetidir. Altın Orda Hanı Özbek’in (1312-1340) soyundan gelen idareciler tarafından kurulmuş ve Fergana vadisindeki Türkleri bir araya toplamıştır. Özbekistan 20 Haziran 1990 yılında egemenliğini. Moğollarla yapılan savaşlarda zayıf düşen Özbekleri Şeybânî Han (1500-1510) yeniden toparlamış. Özbek Türklerinin tarihini anlatmak. Özbek Türklerinin kendi nüfusları ülke nüfusunun % 85’ini oluşturur. Abid Ketman” gibi romanları. Özbekistanın yerini belirlemek. doğusunda Kırgızistan ve Tacikistan. Özbekistan’ın başkenti olan Taşkent aynı zamanda ülkenin en büyük şehridir. Kâdirî’nin “Ötken Künler. 447. 1940’tan sonra da Kiril alfabesini kullanmışlardır. yüzyılın başında Timurluların hâkimiyetine son vererek. Daha sonra hâkimiyet Mangıthanlar sülalesine geçer ve onlar da 1860’a kadar hâkimiyetlerini sürdürürler.400 km2 bir alana ve 22. Çağdaş Türk lehçeleri arasında. Nukus. Buhâra. 3. Kıpçak ve Oğuz Türklerinin birleşmesinden meydana gelmişlerdir. Bâbür Şah’ı yenerek 1500 yılında hükümdarlığını ilan etmiştir. Özbek Devleti. Türkistan’ın kuzey bölümünde. Batu’nun kardeşi Şeybânî neslinden gelen Ebu’l-Hayr Han (1428-1468). Namangan. XVIII. Nevaiy. 1740 yılında Nâdir Şah.000. Çağdaş anlamda hikâye ve roman. 2. Özbek adının 1313-1340 yılları arasında hüküm süren Altın Ordu hükümdarı. Özbek Türkçesinin ağızlarını üç grup hâlinde tasnif etmek mümkündür: 1. Mehrabdan Çayan. 3. Azerbaycan ve Kazan Tatar Türk edebiyatları ile girmiştir. Böylece Özbek Türkleri XVI. 1860’larda Buhâra ve Hive Hanlıklarını zayıflatıp Hokand Hanlığını ilhak etmişlerdir. güneyinde ise Afganistan ve Türkmenistan ve batısında da yine Türkmenistan yer alır. Cedit Edebiyatı Dönemi (1910-1938). C’lavçi (c’li) ağızlar/Kıpçak grubu. Kuzeyinde Aral gölü ve Kazakistan. Hokand. 1 Eylül 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. 1993 yılında kabul edilen Latin alfabesi 1995’te değiştirilmiştir. Özbek Han’dan geldiği en fazla taraftar bulan görüştür. Yeni alfabe ortak Türk Latin alfabesinden hem uzaklaştırmış hem de alfabeyi karışık ve kullanışsız duruma getirmiştir. Denis Sinor’a göre Özbek sözü ‘Oğuz+bek’ kelimelerinin birleşmesinden çıkmıştır. Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan lehçedir. büyük dedesi Özbek Han’ın adını verdiği devleti 1428’de kurarak bağımsızlığını ilan etmiştir. Ünite . Türk dilinin üç büyük grubundan biri olan Doğu Türkçesi (Karluk) kapsamında değerlendirilir ve Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. Başkenti Taşkent olup 2.Özbek Türkçesi 179 Özet 1 Özbek adını açıklamak.000’u aşan bir nüfusa sahiptir. Nihayet. Özbekistan. Ulug Yol” romanları önemlidir. Oğuz grubu. XV.7. Taşkent’ten başka Semerkand. yüzyıldan itibaren bölgeye giren Ruslar. Yeni Dönem. 1910’larda başlayan Özbek hikâyeciliği ve romancılığı 1920’lerde gelişir. asrın ortalarına doğru bir güç hâline gelmeye başlamışlardır. Balelik. müstakil” demek olup kelime ‘Öz+bek’ şeklindedir. Çağdaş Özbek şiiri üç döneme ayrılır: 1. Nevâiy. Y’lavçi (y’li) ağızlar/ Karluk grubu. Türkistan’a yayılıp büyük bir güç hâline gelmişlerdir. Sovyetler Birliği’nin parçalanmasından sonra 20 Haziran 1991’de bağımsızlığına kavuşmuştur. Andican. Ürgenç ve Hive ülkenin önemli şehirleridir. 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanan Özbek Türkleri. Özbekistan’ın dışında yoğun olarak Kazakistan’ın güney bölümünde. Özbek Türkleri. Fergana. Özbek adının kökeni ve yapısı ile ilgili olarak da çeşitli görüşler vardır. 1930-1940 yılları arasında Latin alfabesini. Abdullah Kâdirî ve Sadrettin Aynî’nin bunda rolü çok büyüktür. Karluk grubunun bir temsilcisi omakla birlikte Özbek Türkçesinin içinde kuzey ve batı Türkçesinin özellikleri de görülür. Aybek’in “Kutlug Kan. Özbekistan idari olarak 12 bölge- 5 3 . H. 4 2 Özbek edebiyatını anlatmak. Özbek edebiyatına Türkiye. Mâverâünnehir ve yöresini ele geçirir. Hasan Eren ise bu sözün ‘Özü+berk’ sözünden geldiğini söyler. 2.

çokluk + (i)ngiz. 2. teklik +(i)ng. -sä + şahıs eki + keräk Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. -äcäk. I. -(I)r-. -(I)msirä-. teklik +(i)m. Ayrılma hâli: +dän g. -gån/-gän.(+si-t-). +låq. 3. asıl fiil + (i)b + yardımcı fiil(tur-. İlgi hâli: +ning. -ğun/-gün. -måqçi Fiillerin Birleşik Çekimi Özbek Türkçesinde birleşik çekimi: rivayette ekän vemiş. -måqdä. +åvlån. 3.180 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ye ayrılmıştır. Ünsüzler: Özbek Türkçesinde 23 ünsüz vardır. Eşitlik hâli: + däy. +dek h. +råq. Ses Bilgisi Ünlüler: Özbek Türkçesinde 10 tane ünlü bulunmaktadır. çokluk -ø. çokluk -siz. ğır/-gir. -qaz-/-gäz-. -lär. çokluk .ä/-y. Büyük Ünlü Uyumu: Türk Lehçeleri içerisinde en bozuk olanıdır. -kä. +(i)mtir. -gü + iyelik eki +bår. 1. -ğız-/-giz-. +alåq. Vasıta hâli: bilän Aitlik eki: +gi. (i)nç. Özbekistan Cumhuriyeti içerisinde ayrıca özerk bir Türk Cumhuriyeti statüsünde olan ve 165. 2. -di. -(i) nglär. Yalın hâl: Eksizdir. 2. 3. +sin. e. teklik -sän. Fiilden Fiil Yapan Ekler: -ä-. daha çok uyumsuzdur. +çän.-(I)q/-(U)q. -qaç. geçmiş zaman ve şartta e. yür-. -i-(I)l-. -qun/-kün. teklik -ø. Tonsuzluk uyumu bakımından ise. İstek Kipi: -gäy (-käy. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -(i)b(di). +simån. -läring. +qa-/+ğa-. II. +lik. 2. teklik -(i)m. 3. Ünsüz Uyumu: Tonluluk bakımından kısmen uyum vardır. 2. +sit. -läring . -mäsdän. +(i)mtil. -günçäe-kän. teklik +(s)i. +käş. +ki Soru eki: +mi Fiil Çekim Ekleri: Şahıs Ekleri: a. +siz. -(a/-y)digän. 3. Özbek Türkçesi gramerini sınıflandırmak. 2. -qan. -gän.getirilir. Emir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -käç. -(I)n-. çokluk + läri Hâl Ekleri: a. -qån/-kän. -(i)ş. +çåq/+çäk. çokluk -(ä)ylik. -(I)n/-(U)n. +qına. 2. +kinä. +çä. +tåy. çokluk . -(gin). -(i)nglär. +kä-/+gä-. -mäs. -qı/-ki. nå+ İsimden Fiil Yapan Ekler: +(ä)r-. +äl/+ål-. -är/-ar-. çokluk -(i) ng(i)z. teklik . -(i)şsin 6 Zaman ve Şekil Ekleri: a. -dıq/-dik. -qın/-kin. -är. -gän + iyelik eki + yoq/ bårŞimdiki Zaman: . hikâyede -edi ve şartta -bolsä ile yapılır. -(U)v . -äcäk. 2. Küçük Ünlü Uyumu: Kısmen işlediğini söylemek mümkündür. -gü (-ğu) + iyelik eki (+dir) Geniş Zaman: -(ä)r b. -miş Zarf-Fiiller: -(i)b/(-bån). -måqçi. -mäy Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. Yapım Ekleri: İsimden İsim Yapan Ekler: + dåş. +dår. +li. Tasarlama Kipleri Şart Kipi: -sä Gereklilik Kipi: fiil + (i)ş + iyelik eki + kerak. teklik -män. +çi. yåt. otir-. 3. -miş Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -di.lär. -çıq. -ğıç/-giç. -(I)k/(U)k. -qız-/-kiz-. +åv(i). -yäp.) + (i)b + kişi eki Gelecek Zaman: -ä/-y. -dir-/-tir-. +bån. Bulunma hâli: +dä f. çokluk + (i)miz. -iz-/-ızSıfat-Fiiller: -(ä)yåtgän. -åq/-äk. -ğı/-gi. +çil. be+. b. +ä-. Yönelme hâli: +gä e. +(ä)y-. -ğaz-/-gäz-. -qåk/-gäk. -gäli. çokluk -sinlär. Ancak alfabede 7 harfle gösterilir. -(ä)yåtir. -ädigän/ -ydigän. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: -lär İyelik Ekleri: 1. +zår. +mänd. -gäniçä. -ä/-y. -ğur. teklik -ø. 2. +kär/+kår. +gär/går. -(I)t-. 3. teklik -(i)ng. +lä-. -çåq/-çäk. -gändä/-qandä. 3.(+si-n-). -(i)ş c. -qır/-kir.. teklik -(ä)y(in). çokluk -miz. teklik -sin. -qıç/kiç. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -gäni. +ni c. +älä(si)/ +alåvi. -qay). -dåq/-däk. Yükleme hâli: +ni d. +doz. +täçä. 1.ø. -(I)ş-. çokluk -(i)k. karelik bir alana sahip ve başkenti Nukus olan Karakalpakistan Cumhuriyeti yer almaktadır. -ärli/-ärli.(i))ngiz(lär). -(I)nqırä-. -kän. +ik-/+ıq-. -gän. -mä. -ğın/-gin. 3.ø. +äk. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. -(i)ş b. -gäç. +çilik (<+çi+lik). +Iş. +si-. +i-. +läb. +ginä.ve eken İle Yapılan İsim Çekimi Şimdiki/geniş zamanda kişi ekleri. 1. sizlär.000 km. 1. +siräFiilden İsim Yapan Ekler: -(I)m/-(U)m. -ti. +rä-. -måq.

Belirsizlik Zamirleri: älläqaysi (herhangi bir. biri. nimä (ne). heç kim (hiç kimse). biri). Yer-Yön Zarfları. nimädir (bir şey. birisi). kimsä (kimse). bir qançä (bir kaç). sizlär/ senlär. nimäni (neyi). biråv (biri. u. ällänimä (bir şey). neçtäsi (ne kadarı). kimileri). İşaret Zamirleri: bu. kimler). kimi). Nitelik (Durum) Zarfları. älläqançä (birkaç). Bağlaçlar ve Son Çekim Edatları . qaysiläri (hangileri). Miktar Zarfları. herhangi bir şey). u (o). bir närsä (bir şey). barçä (hepsi. bulär (bunlar). här kim (herkes. ba’zi (bazı). xämmä (hepsi). ba’zi birlär (bazıları. biz. şu. şulär (şunlar). qay bir (hangi bir). her biri). sen/siz. KelimeTürleri Zamirler a. Soru Zarfları Edatlar Özbekçede kullanılan Ünlemler. ulär (onlar). öşälär (onlar) d. bäri (hepsi). Kişi Zamirleri: men. bir neçä (birkaç). Soru Zamirleri: qaysi (hangi). qançäsi (ne kadarı).Özbek Türkçesi 181 III. kimdir (biri. birisi). närsä (ne) Sıfatlar Özbekçede kullanılan Niteleme ve Belirtme sıfatları Zarflar Özbekçede kullanılan Zaman Zarfları. herkes) e.7. nimälär (neler). ällänärsä (bir şey). qaysi bir (herhangi biri). ulär b. Ünite . kim/kimlär (kim. Dönüşlülük Zamiri: öz c. ayrim (bazı. öşä (o).

b. 2. Özbek Türkçesinde ünsüzlerin özellikleri dikkate alındığında aşağıdaki örneklerin hangisi yanlıştır? a.. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde fiilden isim yapan ek bulunmaktadır? a. aitlik eki d. aitlik eki 7. Özbek Türkçesinde büyük ünlü uyumu oldukça sağlamdır. b. i) ünlüler gelmez. körmädim c.. ‘Älmäning kilosi . Elbek e. qandäy d. oqımägänmiz b. qoşniniki kelimesinde hangi ekler bulunmaktadır? a. yükleme hâl eki. işlägäli keldim 10. Özbek Türkçesi. c. temir. Türkiye Türkçesinden sonra en çok konuşulan Türk lehçesidir. kelmäysän d. İlgi hâli eki. tez çåpär at b. Özbek Türkleri 1930 yılına kadar Arap alfabesini kullanmışlardır. Küçük ünlü uyumu hiç görülmez. Aşağıdakilerin hangisinde sıfat-fiil eki bulunmamaktadır? a. gündüz. Küçük ünlü uyumu oldukça sağlamdır. ilgi hâli eki. İlgi hâli eki. teri d. til. kiriş. qay . 10 ünlü-7 harf b. acı. kelmåqçi emäsmän e. e. c. Fıtrat b. 8 ünlü-6 harf e. Yükleme hâl eki. Aşağıdaki örneklerin hangisinde öğrenilen geçmiş zamanın olumsuz çekimi bulunmaktadır? a. 5. bilmäsmän 8. Abdülhamit Süleyman Çolpan d. Özbek Türkçesinde bazı ekler tek şekilli olduğu için ünlü uyumları bozulur. piçåq. küçliråq b. d. Yükleme hâl eki. 8 ünlü-8 harf 4. Özbek Türkçesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. oqıydigän kitåb c. som?’ cümlesinde boş bırakılan yere hangi soru sıfatı getirilmelidir? a. Özbek Türkçesi Karluk grubunun bir temsilcisidir.182 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım 1. İyelik eki. d. Özbek yazı dili Ürgenç ve Hive ağızlarına dayanmaktadır. yåğäyåtgän yåmğır d. Aşağıdakilerden hangisi Özbek yazar ve şairlerinden biri değildir? a. neçä e. Özbek Türkçesi Çağatay Türkçesinin devamı olarak kabul edilir. ming. Aşağıdakilerden hangisinde Özbek Türkçesindeki ünlü sayısının kaç tane olduğu ve bu ünlülerin alfabede kaç harfle gösterildiği doğru olarak verilmiştir? a. qaysi b. sütçi e. aitlik eki c. keläcäğini bilämän e. quçåq b. iyelik eki e. aitlik eki b. yolçi c. ö) ünlülerden sonra düz-dar (ı. toqqız. Ünlü uyumlarıyla ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. qoziçaq 9. nimä c. nåzli c. 9 ünlü-9 harf c. keräk. qorqınç d. bängü 6. Mollanepes c. 10 ünlü-8 harf d. Özbek Türkçesinde yuvarlak (o. e. bår. zähmätkäş e. Aybek 3.

Sıra Sizde 2 qol (el) ve umr (ömür) kelimelerinin şahıslara göre iyelik çekimi şu şekildedir: qolim (elim) qoling qoli qolimiz qolingiz qolläri umrim (ömrüm) umring umri umrimiz umringiz umrläri Ahmedov. s. (2003). TDK Yay. e 10. C. (2000). Doğan. Ünite .. 127. TİSAV Yay. “Sıfatlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. KB Yay. “Sıfat-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. s. M. L. “Özbek Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ankara. (1998). Ankara. Yaman. eskiçi. Kocaoğlu. 62. F. Yaman. Ankara.Özbek Türkçesi 183 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Yanıtınız yanlış ise.. Öztürk.Şuataman. Akçağ Yay. Özbek Türkçesinde Edatlar. F.. (1996). (2005).7. Özbek Türkçesi. Özbek Türkçesi El Kitabı. 41-44. (2005). T. keçä. İstanbul. F. Rifat Gürgendereli).. R. Çizgi Kitabevi. c 5. İstanbul. İstanbul. Özbek Türkçesi Grameri. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız yanlış ise.. “Özbek Türkçesi”. Coşkun. “Özbek Edebiyatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. Ankara. S. “Özbek Türkçesi Üzerine Birkaç Söz”. Yararlanılan ve Başvurabilecek Kaynaklar Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kelimelerin Özbek Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: teng. s. bårdim. Ankara. A. C. . Saray. “Ünlüler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. s. Ekim. N. 1. mening. Türk Dilleri. Zeynalov. 179-198. İstanbul. 3-53. Simurg Yay. (1999). (1997). H. Yanıtınız yanlış ise. “Bildirme Kipleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Elazığ. M. Tekin. Ankara. S. Türk Dili. Özbek Türkleri Tarihi. S. e 6. M.. Konya 2005. (1998).. İnönü Ü. R. Håzirgi Özbek Tili. Kriter Yay. d 2. Kocaoğlu. Sosyal Yapı. Bahar. İstanbul. Ö. Yusuf Gedikli). Yanıtınız yanlış ise. R. küç. Şubat. Ercilasun). E. (1997). O. Ankara. Edebiyat. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. (1996). E. A. Türk Dünyası Tarih Dergisi.Durmuş.. Akçağ Yay. Türk Dilinin Yurtları. Ahmet B. TDEK. Yıldırım. Gazi Kitabevi. Ankara.. Özkan. Ankara.. a 4. a 8. Gazi Kitabevi.. (1989). Li. S. (1993). keräkli. “İsim Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yiğit. (2007). Türk Dili (Basılmamış) Doktora Tezi.Efendiyev. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri.-Tulum. åçdim. (2006). tegirmån. N.Ölmez.. 149-152. Salman. (2009). Özkan. (1994). Dil. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. T. Tåşkent. (1994).. Cem Yay. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. Temmuz. Malatya. Bozkurt. KB Yay.. Türk Dünyası Nüfus. mol. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. (1957). Ankara. (1997). İstanbul. Akalın). Özbekistan Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbekistan Türkçesi Sözlük. N.. E. Kayseri. Öztürk. Çağdaş Özbek Şiiri. c 9.. Yaman. Türklerin Dili. Yong-Sǒng (2004). Yanıtınız yanlış ise. b 3. 4. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). T.. kömmåq.Hünerli B. Akçağ Yay. s. M. “Özbek Türkleri Edebiyatı”. “Özbekler” (Akt. Kebikeç Yay. Özbek Türkçesi. B.-Mahmud. “Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. A.. M. “Özbek Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. s. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. Özbek Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbek Türkçesi Karşılıklar Kılavuzu. H. Ercilasun. Kämål. (2005). Geçit Yay. 291-354. I-II. d Yanıtınız yanlış ise. tik.Türk Dünyası Araştırmaları. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. (1993). TDK Yay. (2007). 139-186. “Ünlü Uyumları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Türk Dillerindeki Sontakılar.. B. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız yanlış ise. b 7. Özbekçe (Çev. Yusuf. Şirin User. V. İstanbul. Kapı Yay. (1993). . B. Wurm. TDAV Yay.

Özbek Türkçesi ile yazılmış metinleri tanımlayıp çözümleyebileceksiniz.Amaçlarımız 8    • Kiril Alfabesi • Latin Alfabesi Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ-I Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Özbek Türkçesi Latin alfabesini okuyabilecek. Özbek Türkçesi Kiril alfabesini okuyabilecek. Anahtar Kavramlar • Metin Örnekleri İçindekiler Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri • ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ • ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ • ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ .

Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri ÖZBEK TÜRKÇESİ KİRİL ALFABESİ KİRİL Aa Бб Вв Гг Дд Ee Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Лл Мм Нн Оо Пп LATİN Aa (Ää) Bb Vv Gg (Ğğ) Dd E. (y)e Yå yå C c (J j) Zz İ i (I ı) Yy Kk Ll Mm Nn Åå Pp KİRİL Рр Сс Тт Уу Фф Xx Цц Чч Шш ъ Ээ Юю Яя Ўў Ққ Ғғ Ҳҳ LATİN Rr Ss Tt U u (Ü ü) Ff X x (l) Ts ts Çç Şş (Kesme) Ee Yu yu (Yü yü) Yä yä O o (Ö ö) Qq Ğğ Hh .

å ö p r s ş t u v w y z ÖZBEK TÜRKÇESİ METİN ÖRNEKLERİ . ye f g ğ h x (l) i J k q (o)) l Harfler Mm Nn Ng ng Oo O’ o’ Pp Rr Ss Sh sh Tt Uu Vv Ww Yy Zz TT Ses Karşılığı m n ñ o.186 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I ÖZBEK TÜRKÇESİ LATİN ALFABESİ Harfler Aa Bb Jj Ch ch Dd Ee Ff Gg G’ g’ Hh Xx Ii Jj Kk Qq Ll TT Ses Karşılığı a.ä b c ç d e.

Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 187 . Ünite .8.

. Кейин бобомнинг тиззасини қучоқлайман. кар қулоқ мўйсафид билан.. Кейин бу қуруқ таёқларни тарaқлатиб улоқтираман. Чоллардан бири ёки иккови бирдан жaвоб беради: “Bаалайкум. нималар тўғрисидадир эзмаланиб сўзлашади. шалоқ ешиги олдидa менинг чол бобом ўз ўртоғиузун соқолли. Бобом ўсиқ қошлари тагида яширинган кўзларини ёлғондака олайтириб. ерга ёнбошлаб ўтирибди. тўпроқда ҳассалар чизган изга қизиқиб қaрайман. офтобга яғринини тутган ҳолда. Ўртоғи эсä қўпол. бир тутaм соқолини ушлайман. Кўчадан от. эски сaғри кавуш кийган. йирик жуссали. қўшнимизнинг эски. кўрсаткич бaрмоғи билан пўписа қилади. ҳассаларни тиxирлик билан эгаларига қaйтараман. Сийрак ўткинчилар албатта қўл қовуштириб “Ассалом!” деб ўтадилар. кичкина гавдасини деворга суяб чўққaйган. узун сертук оёқларини узaтиб. тишларини қидираман. арава ўтмайди. Бобом ориқ. Дам бобомнинг. оғзини очишга қистаб. дам ўртоғининг говрондай узун ҳассасини “от” қилиб минаман.188 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I БОЛÄЛИК Тор кўчада.. шовқин-сурон йўқ.” Мен чоллaрнинг атрофида айланаман. ҳассасини тиззалари орaсига қaдаган.

eski çarık giymiş uzun. ağzını açması için zorlayıp dişlerini arıyorum. sağır kulak aksakal. tişlärini qıdirämän. kıllı ayaklarını uzatıp. Dedem gür kaşları altında gizlenmiş gözlerini yalandan dikip işaret parmağı ile tehdit ediyor. Қaшқир: . Kâh dedemin. Çållärdän biri yåki ikkåvi birdän cävåb berädi: “Vääläyküm. araba geçmiyor. şalåq eşigi åldidä mening çål båbåm öz ortåğı-uzun såqålli. komşumuzun eski. чaяй тумшуқ. güneşe sırtını vermiş hâlde yere yanlamasına oturmuştu. åğzini åçişgä qıstäb. мен сени еймaн. yergä yånbåşläb otiribdi. arkadaşı-uzun sakallı.. çoqqaygän. Köçädän åt. Keyin båbåmning tizzäsini quçåqläymän. Қорни оч қaшқир йўлдa келaётсa. Niçin sen bunca suskunlaştın? Hakaret gönlü incitmez. åftåbgä ygğrinini tutgän håldä. şåvqın-surån yoq. Sonra bu kuru sopaları ‘tırrak’ diye fırlatıyorum. Dedem zayıf. бир йўқ экaн. Seyrekçe geçenler de âdet üzere ellerini kavuşturup “esselâm” diyerek geçiyorlar.. sen munçälär negä Kişänlär birlä dostläşding? Ne färyåding.8.Эчки. . kâh arkadaşının sopa gibi uzun bastonunu “at” yapıp biniyorum. бир эчкини кўрибди. bastonlarını nazlanarak sahiplerine geri getiriyorum. bir tutam såqålini uşläymän. nimälär toğrisidädir ezmälänib sözläşädi. yirik cüssäli.Мени есaнг тумшуғингни чaйиб е.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 189 Bålälik Tår köçädä.ile. Sonra dedemin dizini kucaklıyorum. İhtiyarlardan bir veya ikisi birden cevap veriyor: “Vealeyküm. Қaшқир ҳовузгa борибди: . körsätkiç barmåğı bilän popisä qılädi. Alçaklık bengi gitmez mi? Zincirler parçalanmaz mı? Kılıçlar şimdi kırılmaz mı? . Tubänlik mengü ketmäsmi? Kişänler parçälänmäsmi? Qılıçlär endi sınmäsmi? Gönül Gönül sen buncalar niye Zincirlerle dost oldun? Ne feryadın. Åybek Çocukluk Dar sokakta. Бир бор экaн. 1 Köngül Köngül. kiçkinä gävdäsini devårgä süyäb. ne dåding bår. uzun sertük åyåqlärini uzatib.” Men çållärning ätråfidä äylänämän. toprakta bastonların çizdiği ize merakla bakıyorum.дебди.. bastonunu dizleri arasına almış. Keyin bu quruq täyåqlärni täraqlätib ulåqtirämän. qoşnimizning eski. Däm båbåmning. ärävä ötmäydi.дебди. Siyräk ötkinçilär älbättä qol qåvuştirib “Ässälåm!” deb ötädilär. еяй эчки. Neçün sen munçå sustläşding? Hakårät dilni åğrıtmäs. бир қaшқир бор экäн. iri cüsseli. дебди. gürültü. hässälärni tixirlik bilän egälärigä qaytärämän. бергин сув. bağrışma yok..Э. neler hakkındaysa. küçücük gövdesini duvara dayayıp çömelmiş. ҳовуз. Båbåm åsıq qåşläri tägidä yåşiringän közlärini yålğåndäkä åläytirib. eski sağri kävüş kiygän. Kiril alfabesiyle yazılmış olan aşağıdaki metni Latin alfabesiyle yazınız.” Ben ihtiyarların etrafında dönüyorum. däm ortåğıning gåvråndäy uzun hässäsini “åt” qılib minämän. Arkadaşı ise kaba. ne sesin var. gevezelik edip konuşuyorlar. Эчки: . Sokaktan at. Ortåğı esä qopål. Båbåm årıq. topråqdä hässälär çizgän izgä qıziqıb qaräymän. . yıpranmış kapısı önünde benim ihtiyar dedem. kär qulåq moysäfid bilän. hässäsini tizzäläri årasigä qadägän. Ünite . bir tutam sakalını avuçluyorum.

Ki sen hür doğmuşsun! Süleyman Hamid Çolpan Gözel Türkistan Gözel Türkistån sengä ne boldi? Sähär väqtidä gülläring soldi. Bezänsin endi Türkistån båğı? Qozğal. Kulluk. ne uçün quşlär uçmäs bağçäläringdä? Birligimizning tebränmäs tåğı. äsårät-barçäsi yånsin. Kur yeni devlet. ey halkım. yåvlär örtänsin. kelgändir çåğı. tutsaklık hepsi yansın. Qullıq. büyüt kendi vatanını gül bağlarında. Boyun eğme. Ki sen häm hür tuğılgänsän! Dirisin. Sen dä ådäm. Birläş. sen de insansın. gelmiştir çağı. ölmägänsän. Zincir takma. qädding kötärsin! Yåyrät yåşnät öz Vätäning gül båğlärıngdä. Hämmäsi mähzun. Süleyman Hamid Çolpan . Ümidimizin sönmez ışığı. quşlär häm färyåd. olmaz mı gönül şâd? Bilmem ne için kuşlar uçmaz bahçelerinde? Birliğimizin sarsılmaz dağı. hälqım. Ål bäyråğıngni. sen dä insånsän. Çämänlär bärbåd. Büyüyerek Türkistan. yetär şunçä cebr-ü cäfålär. bolmäsin dil şåd. Qur yengi dävlät. Al bayrağını kalbin uyansın. Hepsi mahzun. Ösib Türkistån. Kişän kiymä. Birleş. Boyun egmä. ey hälqım. düşmanlar çatlasın. Ümidimizning sönmes çıråğı.190 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Tiriksän. Sende âdem. Bezensin şimdi Türkistan bağı. Çimenler berbat. ölmemişsin. qalbing uyğansin. Güzel Türkistan Güzel Türkistan sana ne oldu? Seher vaktinde güllerin soldu. boy göstersin! Genişlet. kuşlar da feryat. Bilmäm.

Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 191 Til Mungli quşim sayräb sayräb kel änglät! Kimlär erür Türk tilini satğuçi? Bülbül kebi sayräb turgän bu tilni Uyälmäyin bu ölkädän åtğuçi? Båldän tåtli. sen öt. onlar yoldan çıksınlar Millet içinde boşboğazlık etsinler.8. Türk tilining dångin çıqär köklärgä! Qoy ulärni. Dil Kederli kuşum öte öte gel anlat! Kimlerdir Türk dilini satanlar? Bülbül gibi ötüp duran bu dili Utanmadan bu ülkeden atanlar? Baldan tatlı. Elbek . cåndän tınıq Türkçäni. Kimdir. Tüşünmäyin xorläb xorläb yatğuvçı? Åcunlärdä båyliğıni körsätmäy. yarämäs” degän? Mungli quşım ulärni qoy. ona “mahallî. bungä “yerli. candan duru Türkçeyi. Ünite . sen sayrä. Türk dilinin ününü çıkar göklere! Bırak onları. Düşüncesizce hor görüp duranlar? Dünyada zenginliğini göstermeden. işe yaramaz” diyen? Kederli kuşum onları bırak. ulär yoldän åzsinlär El içindä boşboğazlik såtsinlär. Kimdir.

Болa: . xўп. Онaсидaн олгaн пулини унгa берибди. Şuning üçün häm u yerdä Özbek. maxsus täşkil etilgänläri esä dävlät kütübxånäsi deyilädi. Эртaси ишгa кетaётгaнидa уни онaси тўxтaтиб: -Ўғлим. Бу ҳолдaн ҳaйрон бўлгaн онa вa болa учинчи куни ўтириб мaслaҳaтлaшибди. birår hunär örgän. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: birårtä: bir. Undä därslik vä oquv materialläridän taşqari gazeta vä jurnallär. кийимлaрини ечиб ўзини ҳовузгa тaшлaбди. Bizgä eng yaxşi tanış bolgäni esä mäktäb kütübxånäsidir. xop. ўз меҳнaтинг билaн топилгaн дaромaд . Ertäsigä häm şu våqeä qaytärilibdi. åxiridä xår bolmäysän!” . отaси у пулни ҳaм ҳовузгa тaшлaбди. Шундa отaси ўғлигa: . çet ellärdän häm kitåblär kelib turädi. Bu håldän häyrån bolgän ånä vä bålä üçinçi küni otirib mäslähätläşibdi. Болa индaмaбди. Rus.пул тотли бўлaди. Bu yerdä tört million nusxadän årtıq kitåplär saqlänädi. Ånasidän ålgän pulini ungä beripdi. Xånädånlärdägi kütübxånälär şäxsiy kütübxånä. Уйигa келсa. qaytib kelgäningdä åtänggä mänä buni berärsän! . отaси ўғлини чaқириб: “Ўғлим. endi kättä bolib qålding.debdi. дебди. Mäktäb kütübxånäsidä tåpilmäydigän ba’zi kitåblärni bålälär kütübxånäsidän tåpiş mümkin. Болa отa-онaнинг тaрбиясидa кaттa болибди. оxиридa xор бўлмaйсaн!” . бирор ҳунaр ўргaн. Bålä: . Ҳaлиги ярим тaнгaни топиб чиқибди.deb bir tängä pul beribdi. herhangi bir åmmäviy: kitlesel xånädån: ev. bädiiy. Эртaсигa ҳaм шу воқеa қaйтaрилибди. Älbättä. håzir kitåbsiz birårtä häm xånädån yoq. köçägä çıqıb ortåqläring bilän oynä.Кўрдингми ўғлим. aile årtıq: artık. sen åğır mehnät qılib cåningni qıynäb yürmä.дегaн экaн. Båla våyägä yetgäç. Кечқурун уйигa келиб отaсигa берсa. кўчaгa чиқиб ўртоқлaринг билaн ўйнa. åtasi oğlini çaqırib: “Oğlim. Här Kimning Mehnäti Özige Şirin Bir åta-ånaning yäkkäyu yägånä oğli bolgän. Болa отaсигa бир xўмрaйиб қaрaбди-дa. Болa xурсaнд бўлиб кўчaгa чиқиб кетибди. Arab.дебди-дa. қaйтиб келгaнингдa отaнггa мaнa буни берaрсaн! . Bålä. Åtä tängäni ålib håvuzgä taşläbdi. İspan. Bålä åtä-ånäning tärbiyäside kättä bolibdi. отaси ҳовуз бўйидa ўтиргaн экaн.дебди. Tåcik. Болa. пул топибди. şuningdek. Nemis. Kütübxånägä bärçä ittifåkdåş respublikalärdän.Отaм бу пулни меҳнaт қилмaсдaн олиб келгaнимни билгaнгa ўxшaйди. åtasi håvuz boyida otirgän ekän. нимa қилaр экaн? . Fårs tilläridägi kitåblärni häm oqış mümkin. dış taşqari: başka.192 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kütübxånä Kütübxånäni bilmäydigän bålä bolmäsä keräk. энди кaттa бўлиб қолдинг. Bålä indämäbdi. Ukrain tilläridägi kitåblär bilän birgä İngliz. Üyigä kelsä. Энди бугун бир меҳxaт қилиб пул топиб келaй-чи. Keçgäçä oynab yüribdi. debdi. сен оғир меҳнaт қилиб жонингни қийнaб юрмa. Отa тaнгaни олиб ҳовузгa тaшлaбди. Bålä xursänd bolib köçägä çıqıb ketibdi. Кечгaчa ўйнaб юрибди. hariç Nemis: Alman ҲAР КИМНИНГ МЕҲНAТИ ЎЗИГA ШИРИН Бир отa-онaнинг яккaю ягонa ўғли бўлгaн. ilmiy hämdä åmmäviy-siyåsiy ädäbiyåtlär häm bår. Ertäsi işgä ketayåtgånidå uni ånäsi toxtätib: Oğlim. Özbekiståndägi eng kättä kütübxånä Tåşkent şähridä.деб бир тaнгa пул берибди. . Болa воягa етгaч. dışarı. fazla tåpil-: bulunmak barçä: bütün kättä: büyük çet: yabancı. dış. Ungä Älişer Nävåiy nåmi berilgän. бир одaмникидa xизмaт қилиб.

tek indä-: ses çıkarmak. öz mehnäting bilän tåpilgän däråmäd . kiyimlärini yeçib özini håvuzgä taşläbdi.pul tåtli bolädi. Şunda åtäsi oğligä: Kördingmi oğlim. Bålä åtäsigä bir xomräyib qaräbdi-dä. fırlatmak yäkkä: bir tane.degän ekän. Ünite . bir ådämnikidä xızmät qılıb.debdi-dä. gelir . tamam mäslähätläş-: akıl danışmak toxta-: durmak oxşa-: benzemek qıyna-: eziyet etmek nimä: ne köçä: sokak keçqurun: akşam üstü ortåq: arkadaş xomrä-: somurtmak pul: para yeç-: çıkarmak.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 193 .8. pul tåpibdi. Endi bugün bir mehnät qılıb pul tåpib keläy-çi. çözmek xursänd: memnun. Metinde geçen bazı kelimelerin karşılıkları: mehnät: emek taşlä-: atmak.Åtäm bu pulni mehnät qilmäsdän ålib kelgänimni bilgängä oxşäydi. Keçqurun uyigä kelib åtäsigä bersä. Häligi yärim tängäni tåpib çıqıbdi. . åtäsi u pulni häm håvuzgä taşläbdi. nimä qılär ekän? . şen däråmäd: kazanç. seslenmek xop: peki.

debdi çopån. 1485-yilning boshida yugatadi. 1480-yillarning oxiri. Lekin bular hammasi forsiy tilda yozildi. birinchi navbatda. -debdi. Ulardan forslar. Navoiy besh dostonni ikki yilda tamomlaydi. Bu asar “Muhokamat ul-lug`atayn”da “Zubdat ut-tavoxir”(“Tarixlar qaymog`i”) deb ham ataladi.“Navodir un-nihoya”(“Nihoyasiz nodirliklar”) maydonga keldi. Shoirning fors tilidagi muammolarini esa 500 chamalaydilar. Nizomiyning “Panj ganj” nomi bilan tarixga kirgan “Xamsa”si 5 masnaviydan tashkil topgan edi: “Maxzan ul-asror” (“Sirlar xazinas”).Çopån aytibdi: . Jomiy Navoiyni bu ishga tezlikda kirishishga undaydi. shoirlikni hamma narsadan baland tutdi. Navoiy maslahatga ustozi Abdurahmon Jomiy huzuriga boradi.da. . 1485-1486-yillarda ikkinchi devon . Bu asarlar nasriy bo`lib. fors tilida yozilar edi. Shoh Husayn Bayqaroning o`zi unga rahnamolik qildi. Navoiy zamonasida muammo janri keng tarqalgan bo`lsa . 1483-yilda o`z “Xamsa”sini yoza boshlab.194 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I 2 Aşağıda Özbek Türkçesiyle verilen metni Türkiye Türkçesine aktarınız. 1480-1490-yillar Navoiy uchun badiiy ijodda samarali davr bo`ldi. Navoiyning 1490-yillardagi eng katta xiz- .Men seni ålgänimdän keyin. Ulug` shoirning ilk she`riy devonini muxlislari tuzgan bo`lsalar. Yuz yildan keyin unga Xusrav Dehlaviy (1253-1325) javob qildi. uning o`z kuchi va imkoniyatlariga ishonchini mustahkamlaydi. Çopån şundäy deyişi bilän. Olimu fuzalo-barcha bu hodisani zo`r olqish bilan kutib oldilar. Shoir “Xamsa” dan keyin ko`p o`tmay. “Iskandarnoma”.Mäyli . Shoir ishlagan kunlar hisobga olinsa. Vaqf deb biror xayrli ishning sarfu xarajatini ta`min qilmoq uchun ajratilgan yer yoki mulkka aytiladi. ustozlaridan Sayyid Hasan Ardasher (1489). Özbek Latin Alfabesiyle Metin Örnekleri Alisher Navoiy Alisher Navoiy she`rni. “Oynayi Iskandariy” (Iskandar oyinasi) deb ataladi. ägär gäpimgä kirmäsäng mänä şu qolimdägi tayåq bilä urämän. Pahlavon Muhammad (1493) ketma-ket vafot etdilar. Abdurahmon Jomiy (1492). “Hayf paykar”(“Yetti go`zal”).Meni. “Majnun va Layli”. 1491-yilda muammo janriga bag`ishlangan “Risolayi muammo” (ikkinchi nomi “Mufradot”) risolasini yozi. “Xusrav va Shirin”.Qonğızåy bolsä undän soräbdi: . Alisher Navoiy 1481-1482-yillarda “Vaqfiya” asarini yozadi. birinchi devoni-”Badoye ul-bidoya” (“Badiiylik ibtidosi”)ni 1472-1476 yillarda shohning amri va istagiga ko`ra o`zi kitob qildi. O`z xalqining shunday hazinadan bebahra qolishi Navoiyni qiynadi. U 1488-yilda yozgan “Tarixi mulki ajam” (“Ajam shohlar tarixi”) shularning biri edi. Navoiy o`zbek tilida muammo yozgan ilk o`zbek shoirlaridan bo`ldi. shoirning bu ulug` zamondoshlari haqidagi memuar xotiralaridan tashkil topgan edi. Navoiy ularga bag`ishlab “Holoti Sayyid Hasan Ardasher”. shu tilni bilganlargina bahramand bo`ldilar. asosan. U o`z dostonlarini “Matla ul-anvor” (“Nurlar boshlanishi”). Qonğızåyni vähimä båsibdi. Alisher Navoiyning eng katta orzusi doston yozish.Mengä tegäsänmi? . “Xamsat ul-mutahayyirin”. Vazirlik martabasida turib ham she`r yozishni to`xtatmadi. “Layli va Majnun”. ålsäng nimä ålib beräsän? . 1490-yillarning boshida Navoiyning yaqin do`stlari. “Shirin va Xusrav”. “Holoti Pahlavon Muhammad” asarlarini yozadi. . “Hasht behisht”(“Sakkiz jannat”). XII asrning buyuk shoiri Nizomiy Ganjaviy (1141-1209) dan keyin shoirlik qudtarining mezoniga aylanib qolgan “Xamsa” yaratish edi. Turkiy tilda birinchi marotaba “Xamsa” yaratiladi. “Xazoyin ul-maoniy”ga uning 52 muamosi kiritilgan. ketma-ket nasriy kitoblar yaratdi. 54 ming misralik ulkan obida 6 oyda bitkaziladi. Qonğızåy aytibdi: “Ey çopån meni özinggä xåtin qılib ålmäysänmi? debdi. Atrofidagilar uning bu ishiga rag`bat va hurmat bilan qaradilar.

mening ko’zim qora. beyuz qo’ygan qopqondan qo’rq. mening bag’rim yara. jon saqlaydi. Soch oqardi. Cholpon 1924-1926-yillarda Moskvada tashkil etilgan o‘zbek dramstudiyasida tarjimon. sen ham. Sayyod mening kulbamni ham qildi vayron. Erka kiyik. Erka kiyik. Erka kiyik. Asarlari: «Uyg‘onish» (1923). Cholponni o‘limga hukm qilingan sud qarori 1938-yilning 5-oktabrida chiqarilgan edi. Shamol emas. nashr etilmay qolgan) kabi she’riy to‘plamlari. dildosh kutib ko’zim toldi. 30-yillarda matbuotda Cholponga qarshi maqolalar tinimsiz chiqa boshlagach. «Buloqlar» (1922). Bu dunyoda sen bechora. «Tong sirlari (1926). Bu dunyoda senga do’st yo’q. 1932-yilda Moskvaga ko‘chib ketib. yig’laymiz birgalashib yantoqlarga. «Oydin kechalarda» «Qor qoynida lola»..8. Cholpon 16 yoshidan boshlab ijod qila boshladi. «Qurboni jaholat». so’qmog’i cho’g’. maylimi bir erkalasam?. Ikkalamiz yaralganmiz qiynoqlarga. Cho’g’dan qo’rqma. maylimi bir erkalasam?.. maylimi bir erkalasam?. maylimi bir erkalasam?. Umrimizning barcha yo’li. 1935-yilning boshlarida esa Toshkentga qaytib. Dahshatlisi shundaki. menga do’st yo’q. Yo’l so’ngida. «Jo‘r» (songgi toplami. Kel.. maylimi bir erkalasam?. Erka kiyik. Sening ko’zing qora. Sening joning . «Soz» (1923). maylimi bir erkalasam. Erka kiyik. M. Erka kiyik. hech bo’lmasa o’lim oldi. 1938-yil 4-oktabrda Toshkentda otib tashlanadi.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 195 matlaridan biri “Xazoin ul maoniy” (“Ma`nolar xazinasi”)ni tuzish bo`ldi. «Oq . Shoir 7-8 yoshidan 20 yoshigacha bo`lgan davrni umrining navbahori hisobladi va shu davr devonini “G`aroyib us-sig`ar”(“Yoshlik g`aroyibotlari”) deb atadi. mening jonim — omonat jon. Sahrolarda qurimagan buloqlarga. adabiy emakdosh va dramaturg sifatida faoliyat ko‘rsatadi.. Majnun bo’lib sahrolarga yetalasam.. Ünite .Yusuf Abdulhamid Cholpon Abdulhamid Sulaymon og‘li Cho‘lpon 1898 yil Andijon shahrining Qatorterak mahallasida tug‘ilgan. ilk asari «Qurboni jaholat» 1914-yilda yozilgan. 1492-1498-yillarda tartib qilingan 4 qism devondan iborat bu ulkan she`riy kulliyot shoirning turkiy tilda yozilgan deyarli barcha lirik she`rlarini qamrab olgan edi. Uning ilk she’ri «Turkistonlik qardoshlarimga» (1914)dir. men bechora!. maylimi bir erkalasam?. Yuragimdan to’kilmay ne so’z qoldi. 1937-yilda Cholpon qamoqqa olinadi. Hamza nomli teatrda (shu teatrning tashkilotchilaridan biri Cholpon edi) adabiy emakdosh bolib xizmat qiladi. Bu dunyoda birday g’arib men ham. izing quvib yurdi kamon.. «Novvoy qiz».. «Doxtur Muhammadiyor». Sening bag’ring yara. Erka Kiyik Erka kiyik.

yonib kuyibmen. Go‘zal Qorong‘u kechada ko‘kka ko‘z tikib. «Kecha va kunduz» romani va birqancha maqolalar. qochib. kundan-da go‘zal!” Men yoqsil ne bo‘lib uni suyibmen?! Uning-chun yonibmen. Ul-da uyatidan bekinib. Aytadir: “Men uni tushda ko‘ramen. ongda. Men suyib… men suyib kimni suyibmen? “Men suygan suyukli shunchalar go‘zal. Tushimda ko‘ramen – shunchalar go‘zal. «Gavharoy» kabi hikoyalar. oydan-da go‘zal!” Ko‘zimni olamen oy chiqqan yoqg‘a. Boshlaymen oydan-da seni sormoqg‘a. Eng yorug‘ yulduzdan seni soraymen. kundan-da go‘zal! Erta tong shamoli sochlarin yoyib. Mendan-da go‘zaldir. Bizdan-da go‘zaldir. Boshimni zor ishga berib qoyibmen. «Mushtumzor». Oydan-da go‘zaldir. kundan-da go‘zal!” . Ul-da aytadir: “Bir qizil yanoqg‘a Uchradim tushimda. Aytadir: “Bir ko‘rdim tushdamas. Oqg‘a ko‘milganda shunchalar go‘zal. kun chiqar yorug‘lik sochib. Yonimdan o‘tganda sorab ko‘ramen. «Ortoq Qarshiboev». Oydan-da go‘zaldir. Oydan-da go‘zaldir. Aytadir: “Bir ko‘rib. «Hujum» (V. Ul yulduz uyalib.196 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I podshoning in’omi». Tog‘ va toshlar ichra istab yuramen! Bir ko‘rdim men uni – shunchalar go‘zal. Quyida Cholpon ijodidan bir she’rni taqdim etamiz. ko‘milgan oqg‘a. «Yorqinoy» dramalari. Yan bilan hamkorlikda). kundan-da go‘zal!” Ul ketkach. Undan-da soraymen sening tog‘ringda. Men ongda ko‘rganda shunchalar go‘zal. yolimdan ozib. boshini bukib.

C. Men çållarning ätråfidä aylänämän b. Кечгaчa ўйнaб юрибди. e. Sizdän iltimäs qılämän.Özbek Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri 197 Kendimizi Sınayalım 1. K c. Å. d. Sähär väqtidä güllärin soldi. Ünite . sevmek b. Sizi gördüğüme şaşırdım. Navoiy özbek tilinde muammo yazgan ilk özbek şairlerinden boldu. c. d. emek e. P. Aşağıdaki harflerden hangisi Özbek Kiril alfabesinde bulunmaz? a. b.fiilinin karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. muhannet c. Sizi gördüğüme memnunum. Кечгeчe oйнaб йурипди. e.” cümlesinin Özbek Kiril alfabesiyle doğru yazımı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Özbek Türkçesi Kiril alfabesinde bulunan “Р. Ў d. özlemek e. Sizi görme fırsatı buldum. D. d. ‘Bu yerdä tört million nüsxädän årtik kitåplär saqlänädi. okşamak d. benzemek 10. Ҳ e. Ә c. ‘Här kimning mehnäti özige şirin’ ifadesinde geçen mehnät kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. “Keçgäçä oynäb yüribdi. Kiril harfleriyle verilen “Нaвоий Ўзбек тилидa муaммо ёзгaн илк ўзбек шоирлaридaн бўлди” ifadesinin Özbek Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Kiril harfleriyle verilen “Мен чоллaрнинг атрофида айланаман” ifadesinin Özbek Latin alfabesindeki yazımı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Men çollernin atrafıda aylanämän e. Қaчгaчa ўйнoп юрибди.’ cümlesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. arzu d. e. Кечгeжe oйнeп юрибди. P. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapım eki almış bir kelime vardır? a. tembel 8. Meh callarning atrofide eyläneman 4.’ cümlesinde aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. ayrılma hâl eki d. Å. 5. K 2. О. Q d. R. Navayi özbek tilida muamma yazğan ilk özbek shoirlaridan bo`ldi. O. b. Sizning käsbingiz nimä? c. Nevaiy uzbek tilide muammo yozgan ilk uzbek shoirlaridan bo`ldi. e. З 3. c. Sizi görünce hırslandım. aksamak c. Yu. Mäh çalılarning åtråfide äylänämän d. oxşä. Ж b. b. bulunma hâl eki c. ‘Sizni körgänimdän xursändmän. Қ” harflerinin Latin alfabesindeki karşılığı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Navoiy o`zbek tilida muomma yozgen ilk o`zbek şoirlaridan boldi. Båla xursand bolib köçägä çıqıb ketibdi. zarf-fiil eki b. 7. Ç.8. R. Ч. 6. Z. b. minnet b. Кaчгeчe oйнoб йурубди. I. . Men çallarnıng etråfindä eylenemen c. fiilden isim yapma eki 9. T e. Q b. çokluk eki e. Navoiy o`zbek tilida muammo yozgan ilk o`zbek shoirlaridan bo`ldi. N. d. Sizi göreceğimi ummuyordum. Sizgä minnätdårçilik bildirämän. Ç. c.

İstanbul. Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Akt. Ankara. Ercilasun). S. Ahmet B. İstanbul. Edebiyat. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Tåşkent. Türk Dünyası Nüfus. Geçit Yay.. Håzirgi Özbek Tili. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Metnin Latin alfabesiyle yazılışı şu şekildedir: Bir bår ekän. . F. Ankara. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c. Rifat Gürgendereli). Saray. . Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Ahmedov. Wurm. (2007). T. (1957). Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. R. (2009). KB Yay. (2007). Dil.. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı. Ankara. İstanbul. Cem Yay. (1999).. Şirin User. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). (1997). İstanbul. F. N. e 6. Türk Dilinin Yurtları. (1994). T. Ekim. S. -Peki. TDEK.Efendiyev.debdi. Tekin. TDK Yay. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. 2. 291-354.198 Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Simurg Yay. M. Türk Dili (Basılmamış) Doktora Tezi. s. a 4. “Özbek Türkçesi”. Yong-Sǒng (2004). s. d Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz..Hünerli B. Qaşqır håvuzgä båribdi: . A.. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadığı Bölgelerin Coğrafyası. Doğan.Meni yesäng tumşuğıngni çäyib ye. bir qaşqır bår ekän. Yusuf. E. Türk Dillerindeki Sontakılar. . TDAV Yay. (1994). Kämål. 127. Ö. B. demiş. Qårni åç qaşqır yoldä keläyåtsä. Çağdaş Özbek Şiiri. -Benimle evlenir misin? Kongızay ise ona sormuş: -Beni alırsan ne yaparsın? Çoban cevap vermiş: -Ben seni aldıktan sonra. Özbek Türkleri Tarihi. (1998). Özbek Türkçesi Grameri.Durmuş. e 10. Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri. beni kendine eş olarak almaz mısın? demiş. Yaman. Ankara. 62. b 3. (2003). Salman. Ankara.. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Öztürk. (1998). Li. C. “Özbek Türkleri Edebiyatı”. s. s. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. O. Eçki: . Ercilasun. Sıra Sizde 2 Metnin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir: Kongızay sormuş: “Ey çoban. (1997). Bahar. (1989). L. İstanbul. Sosyal Yapı.. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Konya 2005. A. Türk Dilleri. Qaşqır: . Ankara. Türklerin Dili. 7.. 4. E. M. Ankara. Özbek Türkçesinde Edatlar. 3-53. Ankara. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi.. (1993). I-II. M.-Tulum. Kebikeç Yay. Gazi Kitabevi. yeyäy eçki. Kayseri. Özbekçe (Çev. B. H. bir yoq ekän. Türk Dili. TİSAV Yay. 149-152. Yiğit. 179-198. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.. çäyäy tumşuq. Çizgi Kitabevi.. Özkan. Özbekistan Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbekistan Türkçesi Sözlük. bergin suv. M. A. Gazi Kitabevi. Akçağ Yay. “Özbekler” (Akt. (2005). (1993). håvuz. (2006). men seni yeymän.Eçki. S..E.debdi.. “Özbek Türkçesi Üzerine Birkaç Söz”. Yaman. N. Ankara. Temmuz. . Öztürk. İstanbul. (1993). Coşkun. KB Yay. Özbek Türkçesi.. (1997). Şubat. d 8. Malatya. C. Kriter Yay. M. V.Ölmez. Özbek Türkçesi El Kitabı. (2005). Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. H. Çobanın böyle demesiyle Kongızayı sıkıntı basmış. B.. Akçağ Yay. işte şu elimdeki sopa ile vururum. 139-186. TDK Yay. Bozkurt. c. Yıldırım. demiş çoban. Ankara.. T. S. Yanıtınız yanlış ise “Alfabe ve Metin Örnekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kocaoğlu.. Kocaoğlu.Türk Dünyası Araştırmaları. E. s. R. N. Akalın). Yaman. Özbek Türkçesi-Türkiye Türkçesi/Türkiye Türkçesi-Özbek Türkçesi Karşılıklar Kılavuzu. 1. Yusuf Gedikli). Türk Dünyası Tarih Dergisi. s... a 9. (1996). (1996). Elazığ. (2000). Özbek Türkçesi. Kapı Yay. b 5. eğer sözüme girmezsen. bir eçkini köribdi. Özkan. 41-44. İstanbul.Şuataman. Akçağ Yay. R. (2005). Zeynalov. İnönü Ü. F.-Mahmud. debdi.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful