P. 1
YÜKSEK GERİLİM güç kesicilerinde son gelişmeler

YÜKSEK GERİLİM güç kesicilerinde son gelişmeler

|Views: 9|Likes:
Yayınlayan: Efe Adem

More info:

Published by: Efe Adem on Dec 07, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/22/2013

pdf

text

original

Yüksek Gerilim Güç Kesicileri Doç. Dr.

Özcan Kalenderli

YÜKSEK GERİLİM GÜÇ KESİCİLERİNDE SON GELİŞMELER

Hazõrlayanlar: 040000311 Ozan Tuğrul 040000360 Atakan Aksoy 040000378 İmran Özyurt 040000403 Görkem Arslan 040010262 Kadir Cihan Palta

31/12/2004

YÜKSEK GERİLİM GÜÇ KESİCİLERİNDE SON GELİŞMELER
1865’ten beri yüksek gerilim güç kesicilerini kullanõlmaktadõr. İlk olarak havalõ kesiciler imal edilmiştir. 1890’lõ yõllarda ise yağlõ kesicilerin üretimine başlanmõş ve 1900’lü yõllara gelindiğinde az yağlõ kesiciler üretilmiştir. Bunlarõ 1930’lu yõllarda üretimine başlanan basõnçlõ havalõ kesiciler izlemiştir. Günümüzde en çok tercih edilen SF6 gazlõ kesicilerin 1950’lerde, vakumlu kesicilerin ise 1960’larda imal edilmeye başlanmasõ kesici gelişiminde bir çağ atlanmasõna neden olmuştur. Yakõn bir zamana kadar Avrupa’da ve ülkemizde orta gerilim şalt tesislerinde çoğunlukla tam yağlõ, az yağlõ ve basõnçlõ havalõ kesiciler kullanõlmaktaydõ. Basõnçlõ havalõ kesiciler ark fõrõnlarõ v.b. gibi ağõr işletme şartlarõnõn söz konusu olduğu tesisler için, tam yağlõ ve az yağlõ kesiciler de enerji dağõtõm tesisleri için ön görülmekteydi. Ancak zamanla şebekelerin büyümesi ve açma güçlerinin artmasõ, kesicilerin çok sõk şalterleme yaparak bakõm periyotlarõn kõsalmasõna neden olduğundan, daha az bakõm gerektiren kesici tiplerine ihtiyaç hasõl olmuştur. Bu nedenle daha az bakõm gerektiren vakumlu ve SF6 gazlõ kesiciler geliştirilmiş ve özellikle şalterleme sayõsõnõn fazla olduğu yerlerde gittikçe artan bir şekilde kullanõlmaya başlanmõştõr. Bilindiği gibi kesicinin en önemli görevi kõsa devre anõnda devreyi açmaktõr. Kesicide açma anõnda meydana gelen arkõn süratle söndürülmesi, peşpeşe açma ve kapama yapõlabilmesi, hõzlõ açma kapama yapõlabilmesi ve kontaklarõn nominal akõmlarõ õsõnmadan, kõsa devre akõmlarõnõ ise kõsa bir süre için taşõyabilir durumda olmasõ en çok aranan özelliklerdir. Son yarõm yüzyõl içinde güç iletim sistemlerinin gerilimleri 110 kV’lardan 750 kV’lara ulaşmasõ ve bunun sonucunda kõsa devre açma güçleri 1000 MVA’dan 50000 MVA’lar mertebesine gelmesi ve kõsa devre akõmlarõnõn büyümüş olmasõ nedeniyle kesicilerin işleri daha da zorlaşmõştõr. Yine bu süre zarfõnda sistem stabilitesi bakõmõndan toplam kesme süresi oldukça kõsalmõştõr. Kazanlõ tipteki yağlõ kesicilerde kesme süresi 10 - 20 periyod gibi uzun sürelere varõrken, ark soğutma sisteminin geliştirilmesi ile bu süre önce 6 - 8 periyoda ve daha sonra 2 periyoda indirilebilmiştir. Bugün yüksek güç istasyonlarõ için 0,5 periyotta kesen generatör güç kesicileri geliştirilmiştir. Elektrik enerjisine olan talebin gittikçe artâcağõ bir gerçektir.

Önümüzdeki 25 yõl içinde gelişmiş ülkelerde 750 - 15000 kV’luk enterkonnekte şebekelerde, 20000 - 30000 MW’lõk kurulu güçlere erişileceği tahmin edilmektedir. Bu gelişme sonucunda güç üretiminde 30000 MW’lar mertebesinde daha büyük güç santralleri ortaya çõkmasõ beklenmektedir. Halen geliştirilmekte olan kõsa devre sõnõflandõrma tekniklerine rağmen sistem stabilitesi bakõmõndan, 1 periyotta kesen ve empedans değişimi, akõm sõnõrõ ile senkronize edilmiş çok güçlü kesicilere ihtiyaç olabileceği tahmin edilmektedir. Türkiye enterkonnekte şebekesi bugün yaklaşõk olarak 20000 MW’lõk bir kurulu gücü sahiptir. Bu nedenle Türkiye enterkonnekte şebekesinin bu tür problemlere uzak olduğu söylenebilir. Fakat, ülkemizin gelişme sürecinde olduğu ve elektrik enerjisine olan ihtiyacõn hõzla artacağõ göz önüne alõndõğõnda ülkemizin de bu tür konulara şimdiden eğilmesi yararlõ olacaktõr. Günümüzde daha çok kullanõlmakta olan SF6’lõ ve vakumlu kesicileri inceleyelim: SF6’lõ Kesiciler Günümüzde yaygõn olarak kullanõlmakta olan gaz yalõtõmlõ kesiciler, 1950-1960 yõllarõ arasõnda yağ ve basõnç kombinasyonu olarak gerçekleştirildi. 1960’lõ yõllarda Fransa’da yapõlan araştõrmalarda bazen SF6 gazõ bazen de basõnçlõ hava kullanõldõ. Araştõrmalarõn sonuncunun imalatçõlarõ tatmin etmesi üzerine bugün çok geniş kullanõm alanõna sahip olan SF6 gazlõ kesicileri doğmuş oldu. SF6 açõk adõ sülfür heksaflorid olan bir gazdõr. SF6, 18.yy. başlarõnda Paris’te Moissanve Lebeu tarafõndan ilk defa flor gazõ içinde kükürdün yakõlmasõ ile elde edilmiştir. 1937’de Cooper SF6 gazõnõn yalõtkan olarak kullanõlmasõ konusunda araştõrmalar yapmõş ve SF6’nõn yalõtõm gazõ olarak kullanõlabileceğini saptamõştõr. 1938’de Alman Panent Grosse elektrik arkõnõ söndürmek amacõyla SF6 gazõnõ kullandõ. Sanayileşmesi 1948’de Amerika’da başladõ ve SF6 gazlõ ilk güç şalteri 1960’da burada üretildi. 1966’da ise ilk gaz yalõtõmlõ şalt tesisi yapõldõ. 1970’den itibaren SF6 gerek orta gerilimde gerek ise yüksek gerilim güç kesicilerinde yağ ve basõnçlõ havanõn yerini aldõ. SF6 gazõ, delinme dayanõmõnõn havanõn 2 ila 3 katõ olmasõ, kimyasal kararlõlõğõ, õsõl iletkenliğinin iyi olmasõ, alev almamasõ ve ark söndürme karakteristiğinin iyi olmasõ

nedeniyle birçok kullanõm alanõna girdi ve günümüzde orta ve yüksek gerilim enerji sistemlerinde, gaz yalõtõmlõ kablo, gazlõ ayõrõcõ, yük ayõrõcõsõ, kesici, şalt dolabõ ve genel olarak transformatör istasyonlarõnda oldukça geniş bir uygulama alanõ buldu. SF6’lõ kesiciler hõzlõ kesme süresi sayesinde arõzalarõ hemen önleyebilmeleri ve hõzlõ kesme zamanõna bağlõ olarak bakõm sayõsõnõn az olmasõ, generatörleri iletim ve güç sistemlerine direkt olarak bağlamada kritik açma ve kapama olaylarõnda diğer kesicilere göre daha dayanõklõ olmalarõ, gerilim düşümünün azlõğõ ve senkronizasyon sağlama açõsõndan en uygun kesici olmalarõ başlõca tercih nedenleridir. Vakumlu Kesiciler Vakumlu kesicilerde ilk önemli araştõrma 1926 ile 1931 yõllarõ arasõnda California Teknoloji Enstitüsü tarafõndan yapõlmõştõr. Bu araştõrma sonunda birkaç laboratuar yapõlmõş, ancak o günün teknolojisi pratik ve ekonomik bir kesici geliştirmeyi saglayamadõgõ için çalõşmalara son verilmiştir. 1950’li yõllara gelindiğinde vakuma ilgi tekrar başlamõş ve araştõrmalar tekrar yapõlmaya başlanmõştõr. Bunun sonucunda 1960’lõ yõllarda, o zamana kadar kullanõlan yağlõ kesicilerden daha uzun ömürlü ve güvenilir olan vakumlu kesiciler imal edilmiştir. Vakumlu kesiciler, yapõmlarõnda kullanõlan malzemeler açõsõndan doğa dostudur. Canlõlar için zararsõz olan ve yangõn tehlikesi içermeyez. Bu nedenle SF6 gazlõ kesicinin kullanõmõnõn minimuma indirgenmeye çalõşõldõğõ yerlerde en çok tercih edilen kesici tipidir. Doğaya zarar vermemelerinin yanõnda, devre kesme karakteristiğinin iyi olmasõ, güvenli olmasõ, bakõm maliyetinin düşük olmasõ, kompakt boyutlarõ nedeniyle, küçük hacim ve düşük kesici ağõrlõklarõ olmasõ nedeniyle günümüzde oldukça fazla tercih edilmektedirler. Günümüzde 6-36kV gerilim kademelerinde vakumlu kesiciler geniş bir kullanõm alanõna sahip duruma gelmişlerdir. Üretilen tüm kesicilerin içinde bu gerilim kademesi için üretilen bu tür anahtarlama elemanlarõnõn payõ Avrupa ve Amerika da %70, Japonya da %100 ve Rusya da %50’dir. Bugün 100kA e kadar kõsa devre akõmõ kesebilen anahtarlama elemanlarõ mevcuttur. Bu nedenle vakum teknolojisinin yeterince geliştiği söylenebilir ve kesici kapasitelerini

arttõrmaktan çok maliyeti daha düşük, daha ucuz, daha güvenilir ve bakõmõ oldukça az kesicilerin geliştirilmesi amaçlanmaktadõr.

1000 kV SF6 GAZLI YÜKSEK GERİLİM KESİCİLER
Günümüzde 1000 kV luk enerji iletim hatlarõ, gerekli yüksek gerilim korunumuyla, tercih edilebilir koşullarda kurulabilir. Herkes tarafõndan bilinen Mitsubishi Elektrik, bu yõl 1000 kV luk gazlõ yüksek gerilim güç kesicisini (GCBs) bu koşullar için üretmiştir. Yeni Gcb ile birlikte gelen yeni direnç metodu, devre kapamalarõnda 550 kV luk sistemlere benzerken, devre açmalarõnda yepyeni kesim metodlarõnõ da getirmiştir. Bu yeni sistemde kullanõlan, direnç serisi 550 kV Gcb lere göre 15 kat daha uzun olmakla beraber, ana kesicilerden sonra belli bir zaman aralõğõnda direnç kesicilerin açõlmasõnõ sağlayan bir gecikme fonksiyonu içermektedir. Üretim aşamasõnda iki farklõ problemle karşõlaşõlmõştõr. Bunlardan birincisi, her güçlü ve ağõr ekipman eşliğinde ki bu ekipman içinde dünyanõn en yüksek kapasitorlu ve ana kesicileri kontrol için hidrolik bir mekanizma vardõr, güvenilirliği sağlamak, ikincisi ise direnç tasarõmõ ve direnç kesicileri için yeni teknoloji geliştirmek olmuştur. Diğer taraftan başka bir problem ise bu kesici, direnç serilerini ve diğer elemanlarõ birbirinden bağõmsõz olacak şekilde yaratmak, ve bağlandõğõnda ise maksimum güvenliği yine elde barõndõrmaktõ. Ana kontağõ 550 kV’luk kesicilere göre %30 daha hõzlõ açõlmaktadõr . Fakat bu kesicilerde kullanõlan, direnç kesiciler mükemmel dielektik özelliği gerektirirler. Maksimum akõmõn 2 kA olduğu faz dõşõ bir kesimde, direnç kontaklarõ elbette ana kontaklardan daha kararsõz davranacaktõr. Böyle bir durumda 1 mikrosaniye kadar bir sürede 3 kV gerilim artõşõ gözlenecektir. Böylece tepe gerilim değeri, 2515 kV olmaktadõr. Ana kesiciler için hidrolik işlem sistemi ile istenen çõkõş 1000 kV elde edilir. Direnç kesiciler ise bu şart altõnda tõpkõ 300 kV GCB gibi davranmayõ sürdürür. Diğer taraftan hidrolik basõnç, kontak açõlõmõ ve kapamalarõnda oluşan anlõk gerilim değişimleri hariç,

diğer değişimleri engeller. Bu işlem mekanizmasõ, kontak açõm ve kapama durumlarõnda, bir gecikme yaratõr. Bu fonksiyon daha önce de hidrolik devrelerde güvenlik için kullanulmõş bir özelliktir.Direnç kesiciler termal ve dielektrik özellikleri defalarca, kullanõmdan önce teste tabi tutulur.

1000 kV’ luk GCB ilk olarak Tokyo Elektrik Şirketine bağlõ Shin-Haruna Ekipman test merkezinde 1994 yõlõnda kullanõlmõştõr. Uzun süreli gerilim ve akõm testleri 1995 yõlõnda başlamõş ve hala aktif durumda devam etmektedir.

TOSHIBA SF6 GAZLI KESİCİLER

Giriş:

Toshiba gazlõ kesiciler (GIS), ilk defa 1969 yõlõnda bin farklõ istasyonda, beş bin tane 72,5 kV’tan 1100 kV ‘a kadar gerilim altõnda çalõşabilen yardõmcõ ürünlerle birlikte kullanõlmaya başlanmõştõr. Toshiba en son 1100 kV mertebesinde GIS üretmiştir.

Özellikler:

1. Ergonomi ve açõk alan uyarlõlõğõ : Toshiba GIS hem dağlõk alanda, hem de yerleşim alanlarõnda fazla bir yere gereksinim duymadan kullanõlabilir. 2. Çevre kirliliğine karşõ korumasõ : Tüm “canlõ” parçalarõ, metal bir koruma içerisinde olan GIS’ler kum fõrtõnalarõna, atmosfer nem artmasõ yada tuzlanma gibi reaksiyonlara neden olmaz. 3. Kolay kurulum ve güvenli işlem : “Canlõ” parçalar (bara ve diğer bağlantõlar) kapalõ ve kontrol edilmesi mümkün kõlõnmayan kapalõ bir metal içerisinde olduğu için hem kullanõcõlara güvenlik, hem de kuruculara kolaylõk sağlar. 4. Yüksek kaliteli yan ürünlerle çalõşabilmesi :

Sadece pratik ve güvenli, ayrõca ticari anlamda en iyi yan ürünleri kullanan GIS’ler, Japon standartlarõndan vazgeçmemektedir. 5. Güvenli basõnç tanklarõ : Bu tanklar da Japon basõnç tankõ prosedürlerine uygun tasarlanmõştõr. 6. Bilgisayar tabanlõ üretim (CIM) : Müşterilerin güven şüphelerine ve piyasanõn ürün ihtiyacõna tam anlamda cevap verebilen GIS’ler, CIM sayesinde üretim kaynaklarõna bağlõ olarak bir kontrol mekanizmasõ geliştirmiştir.

SIEMENS GÜÇ KESİCİLERİ

Giriş

• • •

Güvenilir açma ve kapama Birçok kez yapõlan anahtarlamalarda dahi rated ve kõsa devre akõmlarõnõ Yüksek performans, güvenilir bakõm ve ücretsiz çalõşma mekanizmalarõ

tutarlõ söndürme performansõna sahiptirler

Başlõca Yapõ Elemanlarõ Bütün Siemens devre kesici çeşitleri, havalõ ve gazlõlar da dahil, aynõ elemanlarõ içerirler, örnek olarak: • • • • • Engelleme üniteleri Çalõşma mekanizmasõ Sealing sistemleri Çalõşma değneği Kontrol elemanlarõ

72 kVtan 800 kVa Kadar Olan Devre Kesicileri Engelleme Ünitesi Başlõca Özellikleri: • • • • • Aşõnmayõ önleyici grafit memeler Sürekli yüksek dielektrik kuvveti Bütün performans dizilerine karşõ tutarlõ söndürme kabiliyeti Yüksek sayõlarda kõsa devre kesme operasyonu Uzun bakõm aralõklarõ

Çalõşma mekanizmasõ Temel Özellikleri:

• • • • • • • •

Çalõşma enerjisi bolluğu Uzun anahtarlama dizileri Herhangi bir esnada enerji rezervlerinin güvenli kontrolü Yedek kaynak kullanõlamaz duruma gelse bile, anahtarlama pozisyonlarõ Aşõrõ güçlü temeller Düşük sesli anahtarlama Yağ sõzõntõsõz ve dolayõsõyla çevreci Ücretsiz koruma

güvenli olarak devam ettirilir

Yayda Depolanmõş Enerjinin Çalõşma Mekanizmasõ Başlõca Özellikleri: • yapõ • • • • • Bakõm gerektirmez Titreşime karşõ izole edilmiş mandallar Şarj etme mekanizmasõnõn yükten bağõmsõz dekuplajõ Erişilebilme kolaylõğõ 10000 kez açma kapama Karmaşõk olmayan, birkaç hareket edebilen parçalardan oluşan sağlam

PELKA VAKUMLU KESİCİ
Avantajlarõ: Ağõr işletme şartlarõ altõnda yüksek performans PVB tipi Vakumlu Kesiciler , -25° C ve +55° C sõcaklõk, %90-%100 bağõl nem ve denizden 1000 m yükseklik gibi ağõr iklim şartlarõ altõnda bile, yüksek performansla çalõşõrlar.

Yüksek işletme güvenliği-Çevre dostu olma niteliği PVB tipi Vakumlu Kesiciler özellikle işletme güvenliğini maksimuma çõkartmak amacõyla tasarlanmõştõr. Ayrõca, PVB tipi Vakumlu Kesiciler çevreyle dosttur, çünkü çalõşma sõrasõnda ne çevreyi kirletici gaz çõkõşõ vardõr, ne de çevreyi rahatsõz edici gürültü oluşur. Hiçbir şekilde alev alma yada patlama riskleri yoktur. 20 yõl bakõm gerektirmeyen işletme PVB tipi Vakumlu Kesiciler normal işletme şartlarõnda en az 20 yõl bakõm gerektirmezler (Yağlama, ayarlama, vakum tüpü değiştirme gereksinimleri yoktur). Vakum Tüpleri: Tüplerin kesme kapasiteleri aşağõdaki gibidir: Anma işletme akõmõnda (In) : 20 000 defa % 100 anma kõsa devre akõmõnda (Isc) : 100-125 defa Anahtarlama fonksiyonlarõnõn fazlalõğõ

PVB tipi Vakumlu Kesiciler farklõ uygulama alanlarõnda bir çok açma kapama işlemini mükemmel şekilde gerçekleştirebilirler. (Örneğin: yüksüz trafoda, kablolarda, havai hatlarõnda, endüksiyon motorlarõnda, kapasitör gruplarõnda.)

Anma Gerilimi 7.2 kV 7.2 kV 7.2 kV 7.2 kV 7.2 kV 7.2 kV 7.2 kV 7.2 kV 7.2 kV 7.2 kV

Anma Akõmõ 800 A 1250 A 1600 A 1600 A 2000 A 2500 A 2500 A 3150 A 2500 A 3150 A

Kõsa Devre Kesme Akõmõ

Kõsa Devre Süresi

Kesici Tipi

16 kA 20 kA 20 kA 25 kA 25 kA 25 kA 31.5 kA 31.5 kA 40 kA 40 kA

3 sec. 3 sec. 3 sec. 3 sec. 3 sec. 3 sec. 3 sec. 3 sec. 3 sec. 3 sec.

PVB3-16/8 PVB3-20/12 PVB3-20/16 PVB3-25/16 PVB3-25/20 PVB3-25/25 PVB3-31/25 PVB3-31/31 PVB3-40/25 PVB3-40/31

SF6 VE VAKUMLU KESİCİLERİN GELECEĞİ
SF6 gazõnõn azda olsa ozona zarar verdiği anlaşõlõnca Kyoto zirvesinde SF6 gazõnõn kullanõmõna kõsõtlamalar getirildi.tabi bu kõsõtlamadan kesicilerde etkilendi. Şu an yapõlamakta olan geliştirmeler parçalardaki kaçaklarõn azaltõlmasõ, gaz emisyonunun minimuma indirilmesi ve kullanõlan parçalarõn boyutunun küçültülmesi yönündedir. Bununla birlikte gelecekte daha iyi bir çözüm bulunana kadar SF6 gazõ kullanõlmalõdõr. Çünkü bu gaz hem iyi bir yalõtkan hem de iyi bir ark söndürücüdür. Ama SF6 gazõnõn kullanõmõnõn yüksek oranlarda olmasõnõ engellemek için belli sõnõrlamalar getirilmelidir. Bu sõnõrlamanõn uygulanmasõ da kolay bir şekilde olur.örneğin SF6’yla beraber başka bir gaz kullanõlabilir. Bu gazlõ kesicilerde, kesici kontaklarõ basõnçlõ hava veya manyetik alan etkisinde bõrakõlarak arkõn söndürülmesi sağlanarak daha az gaz kullanõlmasõ sağlanabilir.

Vakumlu kesiciler SF6’lõ kesiciler gibi zararlõ bir gaz içermez aynõ zamanda çok özel karakteristikleri vardõr. Yani vakumlu kesicilerin çeşitli sahalarda özel uygulamalarõ ile çok yaygõn bir şekilde kullanõlmasõ beklenmektedir. Malzeme bilimindeki gelişmeler ile yüksek gerilim dalõnda da birçok yenilikler kaydedilebilir. Örneğin güç elektroniği cihazlarõnda yarõ iletken elemanlar kullanõlarak kayõplar 10 kata kadar azaltõlõyor ve bunun yanõnda gerilime dayanõklõlõk da artõrõlõyor. Bu uygulamalar güç kesiciler içinde kullanõlabilir. Bilgi teknolojilerinin (IT) kullanõmõ da çok yangõnlaşmaktadõr. IT teknolojisi bilgi akõşõ ve kontrol için çok kullanõşlõdõr. Örneğin şu an güç sistemlerinin denetiminde bu teknolojiler kullanõlmaktadõr. Kesicilerin anahtarlamalarõnda senkronlamayõ sağlamak için bilgi teknolojilerinde de yararlanõlabilir. Kaynaklar: 1.Özkan, F. Yõlmaz, Yüksek Gerilim Güç Kesicileri; Teori Tasarõm ve Deneyler. İTÜ Matbaasõ, 169-170, 1994. 2. Yanabu S., Zaima E., Hasegawa T., Recent Development of High Voltage Circuit Breaker for High Voltage Power Transmission and Distribution System, IEEE, 2002 3. Circuit Breakers for 72 kV up to 800 kV, http://www.siemens.fi/evu/ev/download/ peg97/pegt01e.pdf 4. http://www.pelka.com.tr/turlinks/kesici.html 5. Toshiba SF6 Gas Insulated Swõtchgear http://www.tic.toshiba.com.au /website/newtic/data/hvgis.pdf 6. Takashi Yonezawa, Tsutomu Sugiyam, Mikio Hidak, Development of a 1,000kV SF6 Gas Circuit Breaker, http://global.mitsubishielectric.com/pdf/advance/vol77/77tr3.pdf 7. http://www.geocities.com/derslerim/ku/kesici.htm

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->