P. 1
YÖRÜKLER PROF.DR.MEHMET ERSÖZ

YÖRÜKLER PROF.DR.MEHMET ERSÖZ

|Views: 440|Likes:
Yayınlayan: Yasef Bay

More info:

Published by: Yasef Bay on Nov 25, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/10/2015

pdf

text

original

Prof. Dr.

Mehmet ERÖZ
TÜRK DÜNYAS! ARA;iTIRMALARI VAKFI
i STANIlUL-1991
•• • •
,
Mill i Nu. :
ISBN : 975 -498 -OW - 6
-
YÖRÜKLER
Prof. Dr. Mehmet ERÖZ
1930 yihnda Söke' de dogdu. Ilk ve Orta tah silini ,
Soke ve Aydm'da; yiiksek taheilini îstanbul'da tamam-
ladi. Yedek subaybguu, süvari olarak, Kars'ta yepn. Özel
çahen ve Tûrkiye $eker Fabrikalan A.$. de
bit ytl süre He mufetfi s muavinli ginde bulundu. l%l'de,
i ü. iktisat Fakilltesine asislan olarak girdi. 1965'de "ya -
rükl erin Jktisadî ue /çtimaf isimli lezini vererek,
doktor oldu. Bir buçuk yil kadar [ngiltere' de kaldr, bil gi
ve görgûsünü arthrdi. 1971' de "MarxizlII-LeIlÎllizmve Ten-
kidi " isimli tezi ile doçent ve 1977' de "Türkiye'de A/euîlik
ve Bektà$ilik" ten ile pr ofesör oldu.
Evli ve flà çocuk babasr idi . 20 Haziran 1986'da e-
bedt yete intikal etti.
j
L
-
9
Prof.Dr. Mehmel ERÖZ
YÖRÜKLER
TÜRK OÜNYASI A R A ~ T I R M A L A R I VAKFI
iSTANBUL 1991
ISBN : 975-498414-6
MiI1î Nu : 91-34-Y-0147-84
BU E5ER
Bakanlar Kurulunun 20.7.1980
tarih ve 8/1307 sayrh karanyla kamu yaranna
hizmet verd tgi "kabul edilerek vergi
muafiyeti tarunrrus olan
TÜRK OÜNYA51 VAKFI'
run yaymldlf.
Her hakkr mahfuzdUf.
TÜRK OüNYA51 VAKFl'nm
müsaadesi olmakslzm tamamen, kismen
veya her hangi bir yaprla rak
Iktibas edilemez.
Haberlesrne Adres i : P.K.94 - 34471 Aksaray-iSTANBUL
Telefon : 511 10 06-511 18 33
Di zgl, Film, Grafik, Montaj, Kapak baskr: Türk
Vakfl gaski ve Baskrya Hazrrlama Tesleleri
te; Fonna Baskt : Ofset
-
içiNDEKILER
ÖNSÖZ . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. .. . .. .. 7
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
BiRi Nci KI51M
rÜRK GÖÇEBELERiNDE iÇli MAi MÜESSESELER
1- Orta Asya He Anadolu Aeiretleri Ar aeinde
Etni k Rabita . . . . . . . . . . . . . . . • . . . . . . .• 15
11- Dini Bakrmdan Ort a Asya He Rabïta . . . . . . . .. 25
Hl- Tûrk Göçebelerinde Dil Muessesesi 35
IV- Turk Cöçebelerinde [çti mai Teskilet ve
Sosyal Snuflar . . . . . . . . . . . . . . . • • . . . . .. 40
V- Turk Cöçebelerinde Aile Müessesest . . . . . . . .. 51
iKiNCi KI51M
rÜRK GÖÇEBE EKONOMisi
I. lkt lsadi faaliyetlerin Tasnifi ve Göçebe
Ekonomisi 67
11. Türklerde Yerlepik Hayat ve Göçebelfk 73
111- Türk Göçebelerinde Mesken , . . . . . 92
IV- Türk Göçebelerinde jkttsadj Zihniyet , .. 117
V- Türk Cöçebelerinde Istihsal , 125
VI- lstihdam 194
VII- Türk Göçebelerinde Mübadele 198
vïlï-Tiirk Cöçebelerinde lstihl äk 209
IX- Turk Cêçebelerinde Mülkiyet 218
10.
x- Turk Göçebelerinin Memleket Ekonomisine
Münakale ve Diger Sahalardaki Hizmetleri . . . . . 224
XI- Tiirk Göçebelerirun Vergi Mükellefîyetleri 229
ÜÇÜNCÜ KI5IM
rÜRK GÖÇEBELERiNIN iSKÄNI
1- leken Hakkmda Umumi Malumat 239
11- Büyük Selçuklular ve Anadolu Selçuklulan
Zamarunda lskan Politikast 240
111- OsmanWarda iskan Siyaseti ..•. . . ... .. . . • 244
IV- Cumhuriyet Türkiyeeinde iskàn Siyaseti 260
BIBLiYOGRAFYA 281
RESiMLER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289
ÖNSÖZ
Aramlzdan çok erken aziz dosium, ktymetli
kardesim Prof Dr.Mehmet EROZ 'ün, dag dag, yayla yay-
la dolesarek hazlrladlgEbu eseri basmaktan büyük ferej
duyuyoruz.
Pro/Dr. Mehmet Eröz'ün uzagmda Vetja yaklnlnda
bulu nanlar onun nasI! bir ciddi ilim adaml oidugunu,
nasil bir iaoizsiz ülkücü ineen oldugunu, kulbinin nasll
temiz ve her hücresinin nasI! TÜRKLÜK arkl ile dolu
otdugunu çok iyi bilirler.
llim ve Tûrklük afk"ll birlestirerek hllzlrladlgl bu kitap
bir "Doktora tezi 'îdir. Teorik ve tafbiki bir
Mehmet Eröz bu fez1e A nadolu Yörüklerinin seogilisi
otmuetur. Halfi Sögüt'te Vetja tek tük yaradlklan yayla-
larda rastiarur ve üniversiteden onun adt
amltr, háli sorul ur ve öldügü söylenince samimi ve gerçek
bir yas ba$lar.
Bu tezin hazlrlandlgl tarihien bu yana yinnibe$ kadar
yI! geçti . Bu çC1jrek aslr içinde Tûrkige'nin iktisadi ve
sosyal bünyesinde ve jiziki çehresinde çok büyük degi-
meydana geldi. Bu en jàzla yörük-
lerin Yrl$ayt$mda bulmak kabildir. A rtlk yörük sadece
tarihi bir ad olarak kalmssnr: Ben yörügüm diyenler,
Bescriyet , on binlcrce yrldir en iptidatsinden, en mükemmel
ve mudiline kadar, birçok iktisadi , içtimaî ve siyasi organizasyon-
lar a sahip ol mustur. Bunl an tedkik eden müelliflcrin blzc vcrdigi
malûmat göst enyor ki, Iktisadi havat ve lstihsal vasnalan 0 cemi-
yetin rcngini tasrmaktadrr . Avcihk, çiftçilik, çobanhk v.s. den bi-
riyJe matset te min eden cemaatm, içti mai ve siyasi müesseselc ri
de bu hayat tarzma intibak ve Istinat ediyor. Mesken, besJenme
sistemt He aile, hukuk, din, ahläk gibi içumai müesseseler, iktisadi
organizasyonu n bir ncti ccsi ol uyor.
Fakat bu ifadelerimizle monokozal (teksebepli) bir izaha ta-
raftar otdugumuz anlas ilmasm. Istihsal vasualanm mut lák bi r iIIet
olarak gören ve tarihi vetireyi diyalektik bir izahla bu illete bag-
hyan, mutlakçr-ser t görüsc taraftar dcgiliz
'
. "Eu neviden bir torofts
zihniyetin ilmi içtimaiyai için aym dcrecedc tehlikeli otacaguu aynca
düs ünmek lànmdir. Tabiar kanunionnin bile ihtimali seciyesinden
bahsetmek lüzumunun duyutduèu, rólétivist görüsün rnüsbet ilim-
tesirlerinden bahseditdigi bir çagda krataan ziyade kralet kesitip,
. i aimai rcotiteye .'takim nldugu iddia edilen kanunlann zaruri/igi kat-
ilerisünitcmc: ..
Büyük dinier, içtimai mefkûreler bilákis ikt isadi sartl ar üze-
rinde müessir olmustur. Orta Çag Avrupa'smm zulmetini yrkan
R önesans ve Bacon'r n ve soma Descanes'm get irdigi ilml zihniycr,
ümanizm bugünün ileri garp tcknigini vc mode rn ikusadnu ha-
zrrtamutrr. Bu zihniyer dcgi§ikligi netl eesinde büyük smat tnkil áp
dogmustut . Bununla sunu dcmck istiyoruz: "Cemiyeue her istihsa!
ranma bir siyasi yap/ ve bir hukuki rejim karsüeur: TI/Jeyli ikti sada
8
hepimizin bir zaman yörük oldugunu '
Çünkü onlar da uriik: yaylalarla ovaidr ,arasmda
gelmiyorlar, onlunn da develeri ntlan yerme
kamyonlan vardlf. Buz gibi suyu deglZ
dolaplarmdan içiyorlar... Bu sebeble bu kitap ayn bir
äeger ve konu üzerinde çalt?acak çok
mükemmeI mukayese imkánlan bah?cdiyor. Tezm arka-
stnda yer alan çogu solmu,? sarar,!ll,? baslI,masl
mümkün olmayanlan ncriç. hepeini nesrettik. Bu reetmier
sadeee hatira degeri degil bana göre, yukarJdaki sebeble
ilmî bir deger de ta$lyor.
ilim adamlanmlzm, münevverlerimizin ve ögrendle-
rimizin bu kUabt zevkle okuyacaklarml ümit ediyoruz.
Sevgi li kardeeimiz Mehmet ERÖZ'e de Allah'tan gani
gani rahmet ve bütün sevenlerine tekrar dili-
yoruz.
Prof. Dr.TItran YAZGAN
M.ERÖZ I YÖRÛKLER

9
I . llY hu.u. '" bLPml .Dr.l'. F.Fondl."tlu. I'a'" Ma"" 1,1.%1. Sf.4!. IN ve
.. 0 1<, 0. Ik(t.,..... n orS"" ""j" '. l "'l.' _-lt.,
I' roLl)rJ..F. Fmd·lkogl u. i çl imaiY;lI: Isi.')41. s1A2.
1lI
MERÖZ I YÖRÜKLER
M.ERÖZ I YÖRÜKLER 11
karphk:fratri [eklindeki siyasi kurulusu. çoban ve yan çiflçi isuhsaline
knr§llIk k öte i§/t imCsine dayanan siteY(/P/SIIl t, [codal istihsale kar§l llk
derebeylik rejimini, M)1'/kenä üsmistihsaline kar§llr k demokrank millî
rejimi gönlY0niz. Her isrihsal wnt kendi itzerindc kundan siyasi I'C
hukuki yapiyo tesir euig; gihi, bu siyasi i'f' hukuki rei inüer de kado
rotaaikkm isrihsal wn t ürerine tesir e äerter":
Sen bir dctermmlzm ycrine, r ölätivist bir izah tam , karsrhkh
sebep vc nett ee münascbetlert içinde türlü takt örlere ycr veren
bir gör üs, tcrcibe sayandrr. Birçok maddi ve manevi ämillcr ce-
ml yctlerm hamurunda mayali k etmcktedtr. Bunu kabul etmemek-
Ie, Durkhcim'tn ccrniyet'tc görd ügü iláhî srfau, diger bÎT le k iIIettc,
mesel ä istihsal vasuatannda görmüs otacagiz ki, "0 zaman cemiyet
iklimden, avanzl tabiiyeden; uzviyeuen; srki seciyelerden, ruhi has-
salardan tamamiic mûstakil. kendille has oirmevcudiyet l'e hak sahibi
bir realitc olarak g6zómïne ahnacakur ' ",
Ru hüküm Isti hsal vasnala nna da teqmü edilcbilir. Durkheim-
'in siste mi ne sosyotoj i ycrine sosyotojizm denditi gihi, bu t ürtü
marksist izah tarzma da aym Islm ver ilebili r. Iieri kï hahislcrdc
izah cdecctimiz gibi . Türkleri n göçebc hayatl m ve ncv' ini
tabU, ikt isadi 7..a rureller kadar. dünya nomadik
hayala dCTl.. 't:CSindeki digcr kavimlcrc üSlün olma
arzuiu, yititlik. cc ngáverlik gibi manc\i fakt ö rlcr de tä}in
Dülü.Q bu man C\'i faklö rlerc Türe dcnÎ\'tlf. .
ZiyaGökalp'c göre eski Türklcr În gU\-cbclikieri HeTöreleri aras.mda
sebe p-ne tice mü nasebeti vardl. " Göçcbe likleri töre·
lerinden ve töreleri de gÖÇCbeliklcrinden feyzaltyordu
nJ
• Eski Türkler ,
aym göçebc kültürü içinde. bünyeden imparatorluklara kadar
türlü s iyasi idarÎ t)rga nI7..asyonlard sahip Ega
mu tlák iktbadi o rganizasyon diger l:iyin c-
o lsa. d an scviycs i hir (Ccngiz Yasas l). hir
(Timur Tüzükátl ) mcydana gclcmi yccek, büyük dcvlctl cr kurula -
mlyacaku. Yahul ta büyük lesis edip, mcskûn bir hayal
içindc. hch cmchal zir:mt ve Ikar et!e
Bu müláh' lI.al ann içlimai
J'rnl:.Dr.Ü!kc n, a ,g.m;,k:.le. sU 2.
Prol.Dr . a.j\.cser . Sf.47.
TOr I; MC(lcni yeli Tarih L Sr.t5 Killlaal lml l.ClI Z .Gilkill p,
den hir çok hUMl slard a mülhcm olmaslna ragmen, t:ski Tiirk
Ct:lll1yell t;l11.un SO/;yolojizm'indt:n
.hakm. lll Tur k kurucusu saYl1ahl!ccck bir
11l11ldckl;.I Tl kur ti , körüne Durkh elffi 1 lakltt cl mt:klc SUÇlalldlrllnlar ll, huna
lx:nH' r lm çok mlsal l' ulunllp gösleri lcbilir.
bütün o larak görrnck läzr m gcldiginc inamyor. tezimizln ana ko-
nusu Türklcrin Oöçebc Ekonomi st otmakla bcrabcr. Içtlmat mü-
essesetcri n de hu iktisadî hayal üzertndc sM. sahibi oldugunu
ikt isad i hadl sclcri dijter müesscsclerdcn teeri t cdip
incclernenin srhhaunc manrmyoruz. Bu yüzdcndir ki Türk güçc-
bclcrinin içnmai -tktisadi hayatrru ayntmaz bir burün olarak clc
almak vc bunu zaman ve mckán Iubartl c bölmeksizin tari h vc
hal içi ndc Imkán nisbetinde birlikt c gÜ7J.1cn geçi rmcgt gayc cdin-
d ik. Bu usul . tarihi mct oda uygun o ldutu gihi, içn mai-i ktisadi bir
tedk iki zamun vc mek än iti bartlc kcs ilmc vc bölünmc lerdcn kur-
raracakur.
Tczin ilk krsrnmda tari hi Türk Göçebeligi He halihaztr Anadoiu
Türk güçcpcli!1i arasmdaki münaseberl, benzetlik ve ayn liklan,
vcya dcvam ct mcktc olan kültür içt imai
mücssescler bakrmmdan ele alacak , Ikincl krsrmda tczc gövdclik
eden ckono mtk hayaûanm inceleycccgiz. Son krsrm Ise vc
hali hazrr Iskán sfyasc timn tahlil vc tenkidinc tahsts olunmustu r.
Bir ma kalcde , Dct a nomadique'-
Icrin nasI! mühim ol dugu oclirtilerck. ccnchi dcvlcllcri n bu a!ii-
rellcri aras,u a istisman ndan mtia1Jer verilerek. Türk cemiyclinin
içtimai tckä mülü i) inde çokta n hayatiycllcrini tlulun-
dukl an zikrcd iliyor . Fi lhakika Türk su n günleri ni ya-
Dnun sahip maddi \'c man c\"i kült ürü ya-
kmdan lammanm. huhran lar içi nde hulunan Tür k Küllürü \"c
istikbali haklmmdan taildlgl ehemmiyelÎ itlrak ederek bu
cic aldlk. Bu klslmda bugünkü göçebelerlc, Qrta Asya
vc Tü'rk hal kl arasmdaki münasehel i g()s lcrccck, içtimai
bir cntegrasyo nun varllgml ishala
fkinci klslmda, larihi seyir içinde Türk göçche iktisadiY;llmm
ikti sat \"c eko nomik sosyoloj i chemmiycli
güs terceegiz. Kapah ekonomi hayatl her dL'Virdc mill i
ckonomiye cn tcgrc ola n göçchclc ri, iklisaden tle lammaYI deni-
yecek ve milli ckonomiye modern usull cr!e tcmessüll crini inecl i-
yeccg iz.
Ûç üncü klslmda ise, günden güne iskiln o lmakta huluna n yö-
riikler in, kendi váki milli
ckonomi haklmmdan mah 7.urlanm gös terccck, millî vc içlimai bi r
polili kaya. temel dayanmlyan iska n siyaseti mizi bu
Orl H'l'lrk Nj ircl ler. Ycni islllnhul 291VItl1957.
-
12 M.ERÖZ I YÖRÜKLER
vcsilc He tahlil ve tenkide t äbt kilarak. mustakbel iskän polltika-
rmza bir mum I ~ I ~ I tutmus otacagrz,
BiRiNCi KISIM:
Türk Göçebelerinde içtimai
Müesseseler
M.ERÖZ I YÖROKLER
I· Orta Asya lIe Anadolu A§lretlerl
ArasIDda Etulk Rablta:
15
,
,
L
..
Biz bu bahistc sadecc Anad olu'daki Türk Astretlcrindcn (YÖ-
r ük-Türkmcn) bahsedccck. Orta Asya ile kavmi bagfanm terkik
edccegiz. Kürt Asireüertni ûer ldc letkiki düsünüyoru z, Faket,
Turkmen Kürtlesmesl vakiasma krsaca temas ede-
cegiz,
Hicri ikinci asrrda lçel havalisine' , Malazgin zaferinden soma
bütü n Anadolu 'ya Tür kmen astreuen. Ietih heyccam, yeni yurtl ar
bul ma bevcsiyle akmaga ''Mogollar'm zuhurundan ev-
vel ve sonra Anadolu ya gelen birçok: Tark asiretlert, iskàn edildikleri
yerteräe kendi isimleri ile köyler teskil emus ter, ewezce yasadüaan
yerJerdeki binakun k6y. dag nehir o átanm geldikJeri sahalora da
yirmi dört Oguz boyunun oymak ve asiret adrm
alrms binlcrce köy mevcunur'. Burada bir kaç misal vermekle
iktiCa ececegrz (Dat. Nehir, Yayla v.s. isimleri) Akdag,
Tanndagi, Kara ëag. Ul udag, Karacadag, Alidagl, Aksu, Göksu,
Karasu, Göktepe, Sanka mq, Horasan. Sorkun, Anay, Barcm. Bal-
gasun...ilh Orta Asyada da, Anadolu'da da bul unmaktadir' .
T ürkmcn asireneri büt ün Anadolu'yu Tü rklestiriyorlardi. "AM
ot-Fiaa'mn. her haldc Mogol istilàstndan evvelki devre au olamk
nakleu;gi bir rivayete g öre, Amatya li mlll-; garbisinde, Denit li Dag-
Iannda ve civannda yllni Menderes Havolisinde 2{)()(J()(J Ça ätr HalJa
Turkmen yastyordu. Her holde XlI. ci OSlr sonunda Anadolu 'nun
garb sahalan re sahil memleketleri müstesna ofarak limLUi Suriye 'de;
Irak ve Etcetire'de, Iran re Axemaycon sahalannda ofdllgundan
dalia kesif· biiyilk bir Tûrk: kitlest torafmaan v àsi nisbette Tûrklesti-
rildigi söytenebitir...ilkhan Argunzamaninda (1284-1291) Akkoyunlu
veKamkoyunt n Türkmenleri 'nin kesifbir kitle hàlinde Orta A.sya 'dan
l arki A nadolu ve Au rhoycan 'o' lft nnklolunmaseyla, Anadol u' nun
Prof.Dr.Faruk Sümcr, Çukuroca Tarthi, Ankara 1%4 (A)·n ba\ lm). Niyazi
Ramazanol!;lu'nun ya zslan.
Prc f.Fuad 'köpriilii, O\rn.anh Devlennin Kurulusu, Ankara 1959.
Prof.Fuad Köprûlû, Dsmanh Ikvlctinln Kurulusu, Ankara 1959. 5f.40. Bu
hususia llynca m:.H_Nihal_Ahmcl Naci Anlldolu'da Türklerc Ail yer lsimleri,
Türkipl Mccmuasa. dit : 11. 1926. Fehmi Aksu. lsparta Ui ver adtan, M.Mesud
Koraan. Kcnya Viläyeli Yeradlan, Konya.
Egc bölgeslne llC§rcdcregimiz rnakalede gcni§ rnalûmat vardrr.
1962 Hollanda'd a toplanan ( Bcynel mile l Ono r na stlk Ko ngrc: sinc)
gönderditiml1. rsporcan.
F'rnLF.Kbprü lû. 5f.42.43.
-
ProLDr.Z.V. Togan Umumi Türk !.arihine giri§, Cild, I, iS1.946, Sf.l8S"
llk. Faruk X.YüZYllda Sf.130. Doç.Dr. Bahaeddin Ogel,
Islämiyetl en Onceki Türk Kü!tür 't'ar ihi, Ankara. 1962, sf.l 28·130. ProLDr .
Sadi Irma k Türk lrklmn Biyolojisinc Ara§llrmalar , K, an Gruplan ve
Pa rmak izler i ikinci Tür k Tarih Kongl"l-'Sl llc sunulan Is1.943.
3 Kemal GÜngör. Cenubi Anadolu Yürüklerinin El no· Anl ropcloji" Tedkiki.
Anka ra, 1941, Sf,27-30.
Eherhard, ( in Kayna klanna Oö re Orta VI: Gar bî Asya Hal klarl nlll
Medeniycli. t ür" iyal Mee. VII·VlII, sf.133-138, 167.
pro(.Köprulii. a.g.e sf.49.
'rürklesmesl mümkû n oldu.
Ïbni Sa'Id At-Magrtbt'nl n Mogollar zamanmda yaz<hgl btr rug-
ra fya kita bmda "A nadotu Türkmenleri hakkmda nulhint kayuffar
vardtr. Bun/ara Denizli w Menacres havzasmda 200.000 hane
Turkmen ve Kanamonu ile Anki/ra arasmda vaki 30.000 hane
Turkmen ya§aml§fl r; UIl/dag (Kq i§) dan Tarsusa kaaar IJzanan
garbî Anadolu dag nuntakalan bu cserde resmiye otunmusmr'".
Yörüklenn, Türkmcnl erin antropolojik vasnlarmm Orta Asya
Oguzlannmktnc uydugunu anhyoruz'. .
Dogan çocugun kafa seklî nl bozma bakrmmdan da Yörüklcr
aria Asya'ya baghdirl ar. "Etnik: bir hususiyet a/mak üzere kata
seklini bozma (Déf ormarion craniénne)nin mevcudiyetini kaydetmek
icabeder. Yiinïkler, çocuk dogdugu günden intraren ahnlanni yas-
sutmak: maksaai ile Kas kemerleri üzerinden ve knlaklann ûst hiza-
sindan kafa arkasmda dügümlenmek ûrere bagkman bir çeki ile
çocugun basuu siktea çember/erler. Bu ha/ hakikxuen yurüklerdc
Fronio-Occipitat yan i önden arkaya bir meyli temin etmekredir. Yö·
rûkle rde mevcur bu hali bize Von Lusduin da haber vermekJedir.
Bundan baska Dingwall de kafa Defomuuionlan hakkmdaki csc-
rinde y ürükterae mevcut bu vakut dan baltsetmektedir ,J.
Kendilerine 50rdugumuzda adel edi ndik1crini, görenek, o ldu-
gunu çocugun kafasmm yuvarla kca, daha güzel §ekle girdi gini
söylcdi1cr. Kaza klarm aym yaptlklanm kendilerinden ögrcn-
dik. Eberhard, Çin kaynaklarma dayanarak, Orta Asya'mn cski
halklan nda, eski Kore1ilerdc vc bugünkü §imali Çin lilcrde bu
ädel in bulundugunu söylüyor
4

Hü läsa "Tarihi menbalarda (siyah libash, klZll börl<l ü, tyaklan
çar/klt) o/arak laVSif editen bu göçeoe Türkm enler'/e Mogol hakimi·
yeti devrinde Karamanog/u hun maÓ!yetinde Konyay/ istilil eden
Türkmenlcr, lU/ ua X/l/.cii as/rda Horasan 'da Se/çllk imparatonl
Sancar 'tI isytln eden Ttïrkmenler, aym .iç/imai tipi temsil eder '''.
ibrah i m Tlirkmen Ad j. MillJaM w Ma hiyeli, Jea n Deny
,\rmilgalll'dan avn basl. D O-l3Z.
Ihra him Kafcs·oglu . Türk mc n Ad l. M illJ aSI \'c Mahiye li, J t:an Dt:ny
Annagillll'dan aynbasl. 130 -132.
Bu girizgáhran sonra simdi de OgU/, T ürkmen, Yör ük keli-
metcrtntn manala nm açrklayarak hcpsinin de a§agl yukan ayru
oldugunu isbata çahsacagrz.
Ogllz ve Tl irkmen: Bu iki kclimeyi izahta müellif ve müver -
ri h1cr muht cl if faraziyclcr ilcri sürcrlcrsc de, esasta btrtesirter:
OgU7. vc Turkmen ayru Türk subestrun aduhr. Yalruz Prof.Ka fc-
soglu ayn hir görüs ilcri sürmüstür. Ona göre Kök-Tü rk tabiri
nasil helli bir kabilcnin adr olrnavrp siyasl hir tcrtrn Isc. Türkmcn
tabtri de, avru manada rilmak üzerc. Karluklann en kudrctii za-
manla n nda' kulla ndiklan slyasî bir tcrimdir. IX. asrrda Kök Türk
kclimesi ni n ifade ell igi tarihî vákta ar uk maziyc mal olmus, ei-
hansümut hakimiyet sona crmis. siyas! Türkbirligi dagllml§ oldugu
için bir yandan Uygurlar, bir yandan Oguzla r gihi diger Türklerle
hasun vaziyctt e olan Kar lukla r tarafmdan Kök Türk tabiri süp-
hcsiz kullamlnuyacagi cihetlc, Karluklann, o nun yer ine a§agl yu-
kan benzcr bir mefhuma alcm o larak, Türkmen tabirini i kame
ctt iklcri anlasrl maktadrr'. "Son orasnrmatara göre Kar/uk/ar, Çu,
Tatas, Ycdisu bö/gesine hàkim butundukkm en kuvvetti dcvirlcrinde
(Xl.asnn ilk yarlSl) kendilenne siyasï bir isim olarak. aym zamanda
Turkmen diyor/flrdt ,2diyerck ve Kasgart'nin "Kartuktar Oguzlor 'äan
ayn, [akat onlnr gibi Ttïrkmendirler (Di\'tll1, I, 473)" §eklindcki be-
yamna dayanamk, yukandaki hükmc varml§l lr.
Oguz ve Türkmen kclimelcrinin aYlll Tür k §ubes ini ifade ct-
ligini süyliycn mücllifleri de iki üç gruha aYlrabiliriz. Prof.Z.V. To-
gan Oguzlan göçchc, Türkmcnlcri yan güçcbe olarak kabul et-
mektedir. "$ik firi'ni Karanwnlar /lIrilJ indi' pi'k \'tIz/hularak g6sterilen
(ORIlZ ) Vi' (TlÏrknli'n) f(//"kl 'mn, yani G.t,'lIz1arln bil iki ziimreye
inklSl/nll kcyjïyetinin dtlJl a Se/çuk/II/ar zmlla!llnda mac/.// oldut,'u,
I! Ulmana tlit kaylt!flrdtln da i.\·lihnu,; edi/ellilmektedir. Mahmut Ka
s-
fi/lrÎ re EI-BÎrûnÎ gibi cski miielliflerin i'.I"('r/a iflden tln/a§/ldlKt- I'eçhi fe,
(1iïrkmi'n) doha ziyade, mi'dmÎ kavimli're kum}u o/arak oturan vc
klsmen ziratlt/e de mqfil/l ohm y{/n ycrlqik uif;ttz/ar i fe Karluk \'e
Kilt/laç 'lam it/fi k o/unnw§, yine ,'l-lt1hmw Kasga/"Î 'ye görc, Oguz/ar
kendi memlcket/i'Yindi' (harpleri' 1"C göç/ere is/imk tenbel \'c
b/rakllnll
s)
z{jmrelere (eins) (ytlt/k) $imdi Kazaklarda bu
nevi köyllllere (catak) (j'tlni ytlt{/k) diyor/ar. OgllZ!flr T/Ïrkmenlere de
17 M.ERÖZ I YÖROKLER
M.ERÖZ iYÓROKLER 16
'"
M.ERÖZ f YÖRüKLER
-
M.ERÖZ f YÖRüKLER 19
böyle bir (YlIIok) nazariyle bakmts otsatar gerektir. Herha/de (0&"12 )
s özû göçenc nayata sadokon tamomiyte muhafma eden kabitetere
ilWk otunmnsmr '".
Digcr gör üs, Og uzlarda n rnüst üman olanlara (Türkmcn) de-
nildigini ilcr i sürer. F.Köprü!ü bunlardan birid ir. Memleketimizdc
isc, E Köprü!ü' nün gör üs ü klásik hir deger kazanrmsur. Köprülü
va ktiylc, Di vánü Lûgat 'c dayanarak , adr run Oguztar'dan
M üsl üma n ola n grupla ra vcriklièini si \vlcmi'f H' filhakika hu gö -
rüs, daha sonra mcydana çrkan Serefüz-Zamàn-t Mcrvezr'ntn tabä-
yiü'l-havaván'mdaki saurlarta ayncn .Icyil cdilmtstt', Mervczî'dcn
önce . Türkmcnlerdc n bah scdcn 11k Isl ám mücllifl EI-Mukaddesî
(X.asnn z.ya nsn onlan lslärmycti kabul ctrms kütl cler nlarak
göstermlsü.. Käsgarh Man mud da Türkmcn ik Oguz'u çok yerdc
bitlikte kaydetmektedl r: Türkmäniyet ül-Guzzîyc, beyne't-Türk-
màntye tt'l-Guzztye, bi't-Türkmániycti'l-Guzzîye, butûnû'l -Guz-
zryc tl' l-T ürkmäni yc'.
''Vnm béJy 'e gore. kelime Türk ik: (men 'den terekkïip etmisnr vc
[Tïlrklük, Tûrkler] demektir. Zim men tûrkçede wp!aYlcl isimter V/Ï-
cuda geuren hir ekril' "l.
J.Deny T ürk dili gramcri adh meshu t esennde, türkçcdckt
-me n-man cki nin, koeame n (enorme), karaman' tr és bru n,
obésc, coOé, v.b. süzlcrindc görüldügü üzcre, kel imeyc
augmcntatif (mübalága , fazlallk, büyüklük, üs!ünl ük) mana si vcr-
digini tcshit ilc, Türk vc -meh'dcn mürckkcp Türkmen tabirinin
de koyu Türk, hal is kan Türk (t ure pur sang) manasma gcldigi
ncticcsinc yaptlgl izah Gy. Né mc t h,
V.M.norsky, Gy.Moravçslk laraOan ndan isahetli niha-
yel son y111arda O.Pntsak tarafmdan
Pmf.Togan. a.g.e. SUS7.
11 11 Mutasawl tTar. I'Jl9, 152: a.rniiell. Tli rlliyc tarihi, 1923, 135, A.Müell Türll
HuIlu Il \'C IlIl isal Tarihi Mee. I (193 1). 227; a.müell.Heliel ell 27 saYl , 261.
" Ogul/ar 1ïu-klerill !>üyük ll(ly/!!rmd,wdlf I' e 12 J,;. :lbîledir; bir k/SJJII Ijt'hirlerdc,
bir kis/ni .... lhrM,lr,l,1 Olurur /;mft . l5Iam ülkelerillC kom§U olduklafl lanliJn
baz/Jan Müs!ümall aldu kj; bUll /ara Türkmen <lt:rler··1"aháyiü' ].Hayaviill
Mmon;lIy 1942 mclin 18. ing. Icrc.29.
A.T. Dalla l: TM XI (1954). 77.78
Pmf. Ka fcsoglu, sf.l2K
Pro f. IC.a fesoglu. O.g.Ma llalt: sf,I28.
Némcth, M' Th.Houtsma'ya istlnaden' Türkmenlerin eski adlan
Oguz yerine Turkmen ismin i aldrklanrn, bir aralik Xll.astr bas-
tannda, Oguz vc Türkmen adrru mustereken kullandtklartru beyart
ermcktc' , V.Minorsky bir cscnnde: Oguzlar umumiyetlc Tü rkmcn
adt ile dernekte", Pntsak, bir ktsim Tür klcrin larihi
kaynaklarda Türkrncn yahut Oguz lsi mlcrtyle göründ üktenni ve
(Oguz Yabgusu) dcvletini n Oguz vc Türkmcn gibi çtnc ad alnnda
bi r slyast hit-lik ettiklerini bildi rmekt cdir'.
Hammer de Ncsrî'yc dayanarak, Müs lüman cl an Oguztar a
Türkmcn dcnildigini söylüyor: Oguzlar, Türkistan da vc Scyhun
vc Ccyhu n arasmdaki memlekcue sakin vc ekscriya lran'm b üs-
rcvlcri ile ve Arap Hül cfasilc muhari bdilcr. Inihal-i Peygamber- i
Islamdan ancak üçyüz elli senc sonradrr ki , Daghan. akabinden
Sal ur vc onunla birlikd e iki btn aüe din-i Muhammedîye kabu l
cylediler. Salur bu artdan itibaren Çana k yahu t Karahan narru m
alarak kcndi kavminc de henüz pUlperesl olan Türkl crdcn temyiz
içln Tûrkmen' ismi nî vcrdî'";
Îlk dcfu "Onuncli asn mitödtye air eserierde gÖI1:i!en bu keli menin
0.1'11 ve mcnsei bugünc kndar Iwlà hal otunnumnsnr'" diycrck Bart -
hold, hu husus ta bir hükmc varrnarun zor lugunu belirtmis oluyor.
Ziya G ökalp (Türkman) ve (Türkmen) tcfriki yapiyor .
menlcr, (Salur Karahan) ve (Çanakha n], (Sank Bugra) ve ( lIik--
han ) adl anru da bi r hakanîyc dc,:1cti hükümd annm zama-
mnda Islàmîyeli kahul ede n ve hcnüz Islámi yeli kabul
ohm §ar k Türk1cri ilc mücadcl e edc n bir illcr vc kavimlcr müe-
temîaSI idi. Türkmcn kelimcsi, (Türkc hcnzeyen) demekti. Ara-
larmda din farkl old ugu içîn dogrudan dogruya (Türküz) diyemi-
yor lardL
Türkmcnlcrc gclinec bunlar, Türkmenler arasmda hcnüz (iJ ha·
yatl) ve halä göçcbcl igi [Crk olim bir Oguz I1idir
8

Biz Boynuinccl i Yörüklcrin in Türkmenlcrc, (Çayan) dediklc-
M.lll. Hou!sma: W:t.KM ti 228.
Gy.Né llwlh. A hent"oglalo magyarsag 1930. 70 Sf.
lI udlld al-filam, 311.
O.Pfltsall. Ocr Unlcrgang Dl'\; Reü."bcs des ogllsü;ch<' 11 Yahgu: F.Köprülü
amla ,tanl. 195::\,397
I'mr.Lrcsotlli . 8LI22 ·128.
NejrÎ Nqn diyor lIi: "Türk nwn (Tiirk) ik (im,l n) /;î{u/armd: w
mürdkeplir.
,. Ha mmer D<,vlct-i O>lllaniyc' Ta rihi, d il I
l\'lr ll", ld. Orl il ASY'l Türll Tarihi da8kr. sr.6R.
s (jiillalp, a.g.e., sf.21-22.
I-l .Na Olik Or kuo, Türkk rdc " Ha. Varhk sa)'J: 178-1940,
Köyll'rimi l. 19.1l ç"'yam Ulya (DiYil rl>ekir. Osmalliye)
çaYiln «,'orum·Mcci.l Mil)

"yilO MI,l 'l a.FcII\lYc)
'1\'iln ur.tu
/{ii;bll'. .. Sf.12.B.
-
rin i kcndi lerinden ûuyduk. Eski bir Türk pa rasmm üzer inde de
hu Ismi n bul undugunu ve safus adr olabilccejlini saur-
Iur üan anliyoruz: "I B8.Jde wiat ka viióyetine tftbi Sediarsk 'ra da bil'
Tïirk: parast butunmustur, ki Ennita] nnaesindc sakn olan bu pa·
ramn üzerinac de eski Tûrk: ynnst lte yaulnus i öare vardir. Profes ór
Radlog, bu Türk poratannm uzerinde butunan türkçe s öuen 0 /(11·
yarat: nesmmisnr. B/I pa ranmbirisinin ïa rnnde 1'1ibàre vardir: Ben
Çoyon, hir okça. Demek oluyor ki, paranm uzcnnde bunu basnranm
ismi re kaç okça kt/ydedilr;lit tir " l. Aynca Anadolu'da (Çayan)
h tane köy adt mcvcuu ur;
(Çayanun sifal mi, safus adr mi, asirct isml mi olcugu husu-
sunda mut ereddit bulundugumuz için bic neticeye. bt r hükme
varamryoruz.
Kasgar' h Mahmud, Karluklar hakkmda "Göçebe Türklerdenbil'
bölügrïfl aduhr. aynduiar. oguz/ar gibi Tûrkmendirler.."
(Diva n, I. dclliginc, Os man Ga zl'nln ogullanna asla iskän
ol ma malanm ycrfcsenlerln asalcttnin kaybolacagma bcl1lil1in yö.
rüklük vc Tü rkmcn lik edenl erd e kalacagma dair
Z. V.Togan, a.g.c. Sf.lOl -l 02. baka rak, (Türkmcn) kcli·
mcsinin (yilr ük) kcl imesi gibi konar-göçcr Türk boy.
larIOm haya l tarzlOl ifade eden bir isiffi
Bira1. so nra Türkmcn A§irctlcrinden baZlSlOa Yö rük, Yörüklen:
Türkmen de gös tcrccegiz.
Yö rük: (Yürümek) fWinde n Anadol u)'3 gclip Yurt
tulan góç-chc oguz hoylanm (Türkmenlcr i) ifade ede n bir keli -
med ir. Bir ço k (Yürtlk) yazllmaM büyük haladlr.
K.GÜngör'ün (Cenubi Anadolu Yürükleri nin Elno Antrnpoloj ik
Tedkiki) bimli csc ri nc lIai r o ldugu kitah iyalla MUL.affer
Ra mazanoglu bu hususu haklt olarak bcli rtmekledir: (Yürük)
kcli mcsi mücl lifin zannclt il1i gibi, (yürümck) den bir isi m
degildir ! Bu kclimc slfaUtr; asll da (yügrük) dür. Tcláffuzda yu-
(11). kclimcnin yalnl7. bir mánasmda: davarlann tckelcr i
islcmcl eri siras lllda, (mal yügrüdü) sözündc oftaya çlkar! Kelimc
slral ha linde ileri . medeni , bi lgili, eins ve hali s manalanna gel ir.
Mllw lTcr KilabiY;l! . Sa)'! 117, 19-1 2.
Alxlullllh As!an.
Kcri m Yund'diln naki l.
(Yürük at yemini arumr) dcrlcr. Halbukt pek çogu
(dm; at ycmi ni ar umr) der. Soma bir asrret baska bir asircu
rncd hedcrken (Onlar bizden yürükdür) diyc mcdhcdcr. Bunu söy-
lerken de onlarm daha meden! daha ileri olduklanm ayruzamanda
daha çck okumus ki mscleri butundugunu kasdedcr . Yoksa kosar
adrm gitt iklerini det il! Hiç bi r Yö rük , bu kelimcyi yürü mck rnäna-
srnda kul lanmaz. Egcr bu fiili artlatmak istcrse, (Yürüdürn) de-
mcyi p (Yö rüdüm) der . Zaten (Yö rük) her iki kclimcyi de bilir;
Fa kat (yörük) kcl imcsini isim, (Yü rük) keltmesint de sifat halinde
kultamr. Ya lmz, birbirinden tama men ayn ulan bu kelimelcrin
cski Imtälan bir oldugundan ve yabancr älimlcr, bunlan bir kelime
zanncdcrck dai ma (yürük) diye okumuqlardrr. Çünkü (Yörük)
de mek onlara kalm gcl miqur. ist anbul daha dogrusu ya-
banct uydu rma k scvdasr ile (yür ümck) de n (yürük) de-
mi§lerdir" diyerek bu kelimeni n yörümek fiilinde n mcyëana gel-
mcdigi hususunda ki kanaanru söyle ifadc cd iyor: "Fakat ismin
mucorea hatde yaIa1111I otmass do, bunun yöramctaen gdmiI ol·
madl lfl kanaatini uyanämyor. Çünkii J1ïnïkler. daimi hareket nallerini
yurumekte H'J'ahll1 yurûrtûklc ifadc etmezler. Bil mefnun üor yerinc
hel' vakit göç lcelimesini kulkuurlar. (GÖf kalkn] kondu), (Göçü
(jek/ik), (GÖf gidi)'or ) (GÖf mrdl ), (Göçe kallldl) (G6{terl i1)TJ/dl)
derIer. Hallft (GÖfün d6mïIlï topal üe )'amdl ) di)',' hir de atascJzleri
wIrdIr. Bil mi.ml/er, (yönï k) keli mesinin bIl aIirt'llere has bil' isim
olmasl Iwkkmda llyanan kanaalin hakh gIJ.Haiyor, ,.1.
Bu rnüta láa mn ilk klsmma i§lirak Dinar vc Tü rk-
menleri nde Si\ifke havalisinde, dü gün ar i(csinde gençlcr
yemek meydan )'akmada kullamlacak
od un Icmini için gidcrlcr. Od unu iJk gcti renc hcdiyclcr verilir.
nnu gct ircnin itiban büyüktür. Ru ilk gctirilcn od una
od unu) denir. Yü gr ük keli mes inin kabiliyclli. dirayclli cc. ..ur ma-
nalanna gcld igini biz de elti k. ikind klslml!,lki Fikre
edcmiyccegi1.. BÜlün yö rüklcr, hu kclimcn in (yörümek)
fiili nde n ol dugunu söylediler. Bize göre (gi>ç) klsml ha·
re keli, ()'örümc k) umumi. bütün hayat boyunca yaplla gelen mli
güsteriyor a§iretinde n §u hilgi: (Ecdat Hora·
sandan heri bu )'olda yärüye ge1mi§t ve Yör ük yilrük yörüdü;
kllh deriyi sür üdü)'1 tekerlemcsi de gür ü§ümü7. ü leyid eder.
Avr upah seyyahlar, aliml er de yör üklcrlc îlgilenmi§lerdir.
21 M.EROZ I YOROKLER
M.ERÖZ I YÖROKLER 20
b ' 4
22
"Bunlardan leake; )1ïn1klerin, Asya 'da Kart ve- Turkmenter gibi fllÎret
hayan yasoaskkm m, Trakya re Mokedonya 'da yeriestiksen sonTa ise
bil ytl§o)'l§ ton/ni terkcttikterini, S.Boker, Besik: göl sahilten sàkinle-
rinin yarükter \'eya Turkmenter I't' Hemberg de yan
nomad yünïkJerin Asya 'dan hicret ederek Tesatya'da yerkqtikierini
kayn ve ilarel etmetaediner: Ylne Rumeli run etnograftk vouyai
hakkmdn yazdlg,. eserde, G. Lejean, Türk/erin nomad l'e çoöan hayau
yosayan trkdaskmna. tyûrûyen; gezen) m ónosmda olim, (yrïnïk) OdInI
verdikterint bildirdigi gibi, Mokedonya 'nm bescri cogro/yasl tetkikine
nejTettigi bir eserinde, Cvijicde, Ofçaöoln Turklerinin btïytlk bir ek-
seriyetini vaksiyte Anadolu 'dan hicret yürükier otdugunu tesbit
etmek suretiyte bunlardan bahsey1emittir " .
'?Îpk PlIjlrzadedl: haik) (cqer i j. Ornç torilil Uk (G'Ç-
küncü ymlklcr) (G\'er yälikler) deniJmq O/dllgUflll görüyoruz,
" Tsal..) Toglolt, göçebenin )ilnïkl e aym mànada otmatäa herover,
ikinci kclimcnin daha uyade hareket halinde veycrlerini def,'iitirtli klcri
esnada nomad kabsleiere venten bir ad kayu, Türkmen
s özünün ise daha dar bir mànadaki yönï k gumplan, hmn havaiisindc.
Dinar ile arasmdn, Si msrayaifl)'an)11n1k/er ;çin kllllnmldlf:!m
iddiau milfi" .
Gene " Tsnkyrog/on )iln1k/erin Orta Aj)'l1'Jaki Ttïrkmenl eri n ah-
[ adl blÎ u bakm/lnrdan irtln "daki Tl1rk/eri Azeri/eri haur /afll k·
lan m i/{;Vi' i'lmi§tir " I,
daha i7.ah edccegimiz gibi Yörük ve
Türkmcn aym manaya gcl meklc, Anadolu'ya gelen gö\-ebe Oguz
Türkk rini ifade etmcklcdir. Bülün \'csikalar bu gOçebelerin Orta
Asya' dan gcldiklcrini göste rmektedir. " Tari hi kaynak/annll zda do
hllten Türkmen baZl'n ylÏn1k a/arak rast/anan, st'yohnmnmelerde bu
S1/refh' zikn'di/en bil Tl1rk }wlkmm meniei itibnriyle kat 'iyell qJlIZ-
/ardall blllllndubfzl Xv. aSlr ml'/wrrihlerinden olup dn imparmorill -
del'ri hakkmda en eski maltimau \wen/crden Oroç
Bey'in bir münasebelle, (Bil q;,IZ /{Iifesi göt;1a1ncü yiinïkkr idi ) iek-
/indeki ifadesiyledesabittir'.s.
r rof.M.Tayyib c:rókbilgin. Rumcli'de YünJklcr Tal:lrlar ve Evl.1d.. FAl iMn .
Sf.2-4.
rror. M. Tavyib (i okhilgin Rum.::l î de Yürükler Tillarl,l r 'Ie EvlM-l Fiilihiln.
Is1.957, 5r.1·4. .
l' rof.M. l'nyyih GÖkbilgin. RUllld îd e Yürüklcr Talar lH 'Ie Evliid-I Fiilihiill.
ht.957. 5r.2-4.
GÖkbi lgi n. :I.g,e. 5r.5-6.
Ta}'Y1b Gokhi lgi n. a.,.c. 5r.5--6.
M.ERÖZ I YÖROKLER
Prof.Faruk Sümer Kt zrhrmak'tn dogusundakl Türk göçebete-
rine Türkmen, bansmdakücre Y ör ük denilditi kanaati ndedir.
Prof.Tnyyib Gökbi lgi n de hu fikirdcdir.
Kayseri, Nitde, Ada na. Maras havalisi nde yörüklerc (Aydmlt)
denilditini g örd ük. Silifkc'de bir yörük aqiretini n ismiyle arulryor:
Sankeçili. Dogu'da vc Iran'da (Karakoyunlu Türkmen'i) olarak
bilinen Konar Göçler, Antalya. Konya, Adana havalislnde (Kara-
koyunlu yörügü) adnu ahyor . Anamur'dan baslayrp, Toroslar' r
rakiben Tersus-Namrun Yaylas r'nda son bulan Yörüklcrin göç
yolu olan güzcrgáha Tür kmcn yol u denmcsf, Silifke
bir krsrm Yörük aqîrctinin admm (Kcsfitürkrnenll, Ayastürkmenli.
Turkmen olmasr, zama na, mckäna, yerferinc görc isim
aldrklan kanaanm doguruyor. aria Asya'dan Türkmcn umumi
adr ile çlk1lultl halde, sc nradan (Yörük) (Aydmh) gibi isimler
ahyorlar. Yörük adtrnn (Alcvi-Sünni) tefriki amü oldu
diyeccgiz; Fakat Dinar Türkmenlcrlnin sür ml olmasr, A.Rml Yal-
gm'm Alcvl Honamh Yörüklcrtni görmüs clmas. bunu önl üyor .
Fakat (Yörük) Ie (Türkmen) in aym Clnik zümrcye alcm clan
iki kclimc oldutunu rahalça söyliycbiliri7_ Al1iv ve5ikalarmda bu
ikî kelimc mütcradjf, manall ularak kull amhyor: Türkman-I
Hal eb, YörOkán-1Haleb...ilh (Ahmet Refik, A.T.A, F.Sümcr, Tür-
kiyat , X,I 55) Aynca " Vámhél)' ynnlk/cr ornsmda rnsl ltman kabiIe
ad/armm orla Aj)'a{fa Ttïrkmenler arasmda hl/ lundl/guntl
,1,' iisl ermekl cdir' Tayyib Gökhilgin a.g.e, 5f.8..
Orta Asya'ya haghhklan ata sö7Jcri ile de sabit . (5an keçili) lcr
cururlanan kimseve: "Homsnn'Ja kaçt!ölIIïm flIrl an mr?", "Amma
l/oI'IISl1nhhn.'.. ". ':Ne HOrnStlll 11 at/am.'...Bu kndar olnmnz " derIcr.
A"lanh köyü nde ( Ko7..anl sar adama "Hommn okIlIl derier. Knul
küyü (Silifkc) alcvilcri ' 'Alim Buhtlrt/ 'dan fIkt/mui dl! EI'/iJ'a Ho-
rnsan 'tlan "sar adam için " Horasanakllll" diyor lar.
hu baglar daha zcngindir
1
• "Hunlu {'tt in, 0 010
ett in" "Oguzluyum, Yavuzlu)'um" , "Ojl:uzlurdamrn", "Yasa pese",
(Emre Haat). "Gonea Gül!üyürn, Uetdilli)'im", "EJ!rq! irnde Gök-
büre" (AV!iarlar' m hcpsi bozkurt demckti r), Ergonern ' -ar, el'2ioem
"ar" (Durak yerlerim, dclikaohlanm var.) "Otakh iitekli" (0 10-
A\-)arl nra ail bu il13SÖllcri Tar KO)' ündcn ( K;;yseri) N>yundan ,
Olldcr Bcydcn Vakli ile kend IM
hirk ar; k6yündc kap en den
dil Hc.lki kaydl lhl iyalla
r' abl meM':IA (Hunlu eltln. Unlu eum) l ullamliyor.
M.EROZ f YOROKLER
M.EROZ f YORÜKLER 2S
raca k yeri, SÖZ söyhyccc k msam var). " Uegdilli, dilihalh" (asil,
t äth dilli insan Içm). " UiII ha111 (Tath diIJi
" l hl)'CI (Yayga rucr in....nlara denir] " Ozhek <>zbek" (Pek
arzu s nhi bi), "ljOrti bl-,ldill i. boyu sohbc t
ct mck.), ..Ktmkh konukl u" (Mbaflr scvcn kîmsc içi n söylcni r.
Halá ";\l h ol, kayh or' ( Bel ki Kayr
kast edi liyor. IYI giym manasma) "Soylu kayl:" (asil adam). - Aral-
dan Tural'u" (Hef ycrc yol gidcr dcmck], " 8aJ kalda su ara r''
(ol rr uyaca k kosan için s öylcntr). " I1arzemde hazinem"
hakma)'lp söz cdc nc denir) bir akça" (de.
gersu: rçm söylenir). "J 4J IUffi UZ tibete" (WT vc köt ü köt ü
insana d üsmc) " Hazer den hezere gider" bilmcyen
"Ilavran enigi, (Avsarlar'da cski
nlnclcr torunlan m.n saçlanm böyïc diycrek scvcrtcrmij.
Havrane kurt, cnike yavru munasr: Kurt yacrusu. bozgurdan
bozgurdun) -Kardas giIJ! yuren, Turan JaJ'Ia olmaz''
bey bunu anasmdan duymus)
., Kcmal. Ziya Ona Asya' daki Türk ülkesinc (Büyük
Tu rklstan ), Anadolu' ya (Küçük Türkistan) diyo rlardl. Osmanh
bile rcsmcn , imparaiorlugull (Türkistan) ola rak ka-
bul cdlynrdu, Bunu. Os manh J cylcti ilc Ingiltcrc ve Fransa ara.
smda 1855 sc ncsinde akdol un.tn istikr ar muahcdesindc gürüyoruz:
"Biz ki,. teillil l'C 'm Iomif ok/ll g11 nicc
memoltk n' blfdallIn padtlalll, E.I·,m/rmr lhnisu/w n Essliltanil gazi
Ahl!/Ï/mccir lwll... ..I,
Türkme-n kiirt lt"ime-si:
Gükalp, Hakkmda Sosyoloji Tctkiklcri) isÎmli
cscn ndc Tür kmc n asircllc rinin kürdh_1mcsi hadiscsinc temas. c-
diyo r. '.'( Türkfm) Kihi (Bt,'(!illi) b0)1ma mensllp Ttïrk o/dl/-
gl/III I "'"CII, fakm Kli rtf e kom/§/1Il bir T/Ïrk aIireti... ,..:.
Bugün (Sanz) \'c Urfa hava lisi ndc aSlllannm Türkmcn
Oldugu,nu söylcycn. faka t Künçc Bcydilli' lcr mC\'cul. (Ba.
ddll) dlye ' 'A.i/lllf/z Tllrkml'll: l imdi KJ.Ï rchïk" diyor lar. Kcza
Urfa havahsmdc ( Karakcçili lcr ) <l YnJ halde.
" havalisi ndc Kordlq cn Alevi (Til kilcr ) ash
Turkmc ndl.r. Bunlan n di!tcr Türk hoylan ile hirlik le, ckaliyell e
kakhklan Iran' lIl bazl ltlllltikalannda gö rüyor u:;: :
Yenia}'. Ycni Ü'Ill"1l11 ist. 964, Sr.22.
Z.GÖk!llp Hakkmd,l S."ynl"JI l cdk lklcn Dogu mee. SaYI:1.8, 1!J.n
"cam" [mn'da farstasan I 'l' ktïrtlelt'n (Eski Çur, Çut. Araptorda
S,ïI), Kücat, Agt/{;cri Khalac lIak, Kûrdüstan äa Kantesen Bayat,
I1I Jar, & t dili (Ktïrtlerl!l' Bel ldfi ) Eyvo ( Yim) llntghm Huzistanda
A qarlllr, Luri stan da hl'b'<lcl/i, Tllkû vc UluK-Çinliler bu ciimledcndir.
Bayat. Aqtlr, KnotoegiN kohilderin. Fors vitöyaindeki Türkmenlcrin
dtlglorda ayn IImg/tlr halinde gÖfebe katardan miltiyettenni muhofara
. I I .•
Cf11ll1 ('rSl't l·... •
.O.cnl.' Alcvî (Gizgapanh
rcnntn). Varsak Iann bi r kolu, bir oymagr oldugunu anhyoruz' .
Kozan'm k öyünc (K ürt köylcn ) diyor lar. halis
Türkmcn lcrlc Tek kclimc k ürtçe bilmiyorlar. En cski
Tü rk adctlcrtn! yasauyorlar . Kcndüc nni kün bilen bu insanlar
hakiki k ünlcr arasmda butunsalardi kadar çcktan cri r-
lcrdl. Millî kült ûrürnüzün hazi n halini hu misal göstcrir.
Birço k ( Kürt) isimli Türk köyü bulundugu gibi, To roslar'da
(Ba!tJrSa k Yaytas r Tanrutagt clvarmda, Akscki-Hadim ar asI) Kün-
ler diyc amlan vc tar nla u halls Türkmen, Yürük' lcri gürdük , Eski
Tür k1cr aras mda vc Macarl ann iljimlc de (Kün ) isimli kahile
bulundugullu cski Tür k kitahcle rindcn an llyoruL (Yaz ll iar 11 1,

Bu I:lahsi hurada vaklimiz, ycrimiz mOsait
Bu vakl'I)'1 ilcr idc müslakil )'3lllarla 1c.. ..biIC
11· Dlnt BakImdan Orta Asya ile Rablta:
Kültü rlcr \'e mctlcniveticr daima birbirlcrinden mütccsir ui·
BL1criyel, m:dc"irlcrdcn bugüne kadar, en ihlida isin·
dcn cn mÜIl::kämilinc (SemaYi dinlcr ' e) dogr u, di n mücsscscsi ne
sahip \"C i\-1imai müc..-.scsclerin diger kollannda
gihi, dini sa hada da kavimlcr arasi küJtü r
Türklcr J c Çin. Hind. Tihel \'e Iran'ln dini "c mistik tcsirlerine
m :trUI. kaldll;lr, Zolman :!..a man hazl TOrk uIus ve buvlan Man ihcist
Bud ist, Hnisli Y;In, Muscvi nldular , Hlrisl iyan olan' Kuman "c Bul:
garlar, yer li islav vc digcr Irklarla
SU \)ó-207: Ayn." F.Kii l'rll hi' nli n i,h'lm Ansi killpedi si mtcki
"'Id,nc 11 k,
l'aruk S0I111' r. Çu kurov il larih i . ,' l1k,ml, 1964 ( ayn baski ),
26
M.ERÓZ I YÓROXLER
M.ERÓZ I YÓROKLER 27
nlar: Türklükler i ni kaybettiler. BURun ycgáne isusnasi Romanya'.
dak! Gagauz' fardrr. Muscvt olan Hazarlar da er idiler'. Manihci zrn
de aym idi. lsfäm kaynaklan. Maniheizmin
ve cesaretlerini körlettiginl yaz.•mar . Gerçckten ISC, Manihcizm.
tuecartara ve mahsus bir dindi. Koyun vc al sür üfcrl ni n
peslcri nden giden; Inip. yazm yaylaklara çrkan vc
tabia un her tür lû zort uklan na koymaga meebut olan Uy:
gurla n n bu din vc dünya He anlasabilmclcri çok zordu'" .
Kavm babasr Bügc Hana. hayvan cu yemegi ve harbi mcneu tgi
• . . . . . 1
için, Budizm' j kabul et memesrm ravsryc ctnusu.
"Greko-Balaria devteti yerinde Kuson devlaini kuron l 'e Hindli-
lercc Tutus ka yoni Tiirk tesmiye olnnan Ona A ,\)'a [atihleri, reisten
KanÎ1ka 'nm idaresinde Budda dinini kabul
(Türk Tarih Fclsefcsi ) nin konusabilccegt bir sahada, krymct
hükmo vcr mekten çektncrck Samanizmvc Islámiyet üzertndc dur-
mak tsriyoruz.
Sarnani zm bizc göre Türk' ün millî butmasma hlzmct
eden bir dindi . T ürklüg ün en suurlu bir dcvrini Göktürklcr
bunun dcl ilidir. .
.2-
r:..., " Vl. Ylïz)'llda biiytïk Türk de\'lr:ri n; yeniden /..11ran Gök-Ttïrk stïlil -
1e5i i amani.u boylarm stïM/eiJi. Bil stïllile, del'/el iJaresinde
mil/i yazl \'e milfi dil f..'lllanacak derecede inki}af ermi} bir mil/el i,
bir de\'l eli lenlSil ediyordll ,,(.
B:lZl müell ificri n iddia clliklcri gibi tcrkcdip, is-
làmivcte girmckle Türklcrin tÖrclerini. milli kaybet-
likleri hususunu kabul Pcrakendc halde; kemmiyet
iti barilc kifayetsiz olduklaTl için Afganh' lar, KürtIer , Arapl ar a-
rasmda eriycn Türk bu hükmü kuwcllcndiremez. Degil
mi ki, Sur iye' deki Türkmcn Aljiretle ri ve Irak'da Kcrkük havali-
sindcki hir milyon Turk, millî bcnliklcrini halá muhafa13 cdi)'orlar.
Htrisliyan ülkelerindc îsc, Müslümanhk Türklügün muha fazaslOa
yanyan manevi bir zICh Misal: Romanya Türklcri, Kln m
Türkleri, Bulgarislan Türklcri. Yunanis lan Türkleri, Yugoslavya
Bligtin i' lanblll'da meVClI1 (Türk-MlIs,,", vÎ bunlann
dcvaml gnekli r.
Doç. Dr.Bahacddin Ögd, önccki Türk Kiilt ür T;lrihi. i\nk<lw
1963.
Z.GÖk"lp. Tür k Mcdcniycti larihi. ,
l'mf.Dr. Z. Velidi Togall, Umllmt TlIrk Tarihinc ,r.46,
Alxlül kad ir Inan. Ta rihtc vc Ankara. 1')54,
..
Türklcri.
Fuad Köpr üfü "lst ömiycti teabul eden yeni Tl1rk ccmiyetinde.
.fnm/d1b'" gibi; her tiirlü içsimat re hukuki mûessesderi aynen ondan
kopye euikleri, bil mevi ûda do hit; bir hususiyet gostermeäikten
dûsüncesini Türk hukuk: \'e maessesctai tarihine dairnr(l} IlmlOltlnylt'
_wkmIl: yeni bir din ve medeniyae giren her cemiyet gibi, Tünäain
de islóm dini vemedeniyetme intisap ettikt en sonra eski dlÏllÏm111'e
inamstardan. tailtûr re ananekrden bir çok: unsurlan birfikJegelinp
munofaza enikleri r e bumm neticesi otarak da Islàmiyet anltl),llifl -
ruu/a "{' yeni bir islàmi cemiyet vücuda g{'limrelerinde bir hususiyet
arzeuikleri gönï} ve kant/mine I'aml/}Ilr " ·.
Sünni olsun, Alcvi olsun Turkmen Asiretleri milli kültür ve
müesscsclcn muhafaza cdcgclmqlcrël. Saray çevrele rlndc Arap
vc Fan; kültürünün yaygmhgrna. Tu rk kültürüne hor bakmalanna
kar nhk. göçcbc Türk boylan onu daima hürmctle saklamrstardrr.
Sünnl usir ctlcrln Isl ámiyctl c, mil1î kültürü bagdasurmal an aynca
tcdki kc dcgcr. Bu husustaki son hüküm, milli vc dint krymerlcr!
zcdclcmckslzln yara ulaca k mustakbel TUrk Kült ürü'n dcn son ra
verüccckur. Son olarak söyliyclim ki, "bir lak/m Türk kavim/u;
\'l' biu m Anac/o/Il TlÏrklcrinin, yer )'er eski I..1ïfnïr 1I 1lSlIrlarml Ia}/yml
hir ('\'Saf an ermderi nUlzinin ihyasmda I 'l' Tlïrk mhllnu bu/makw
biuyel/; ;mkim/lIr -
Biz hu bahiste Qrla Asya ait bazl unsur lan klS:tca
görccck vc halen hunl ardan Anadol u Türk göçcbelcrinin
makta olduklan m inccliycccgil. Bu surelle Türk'lcrin ycni bir dini
kabul cdcrkcn. cski küJtür \'C da terkclmcdiklcrini
ishatlamlj . Türklcrtlcki di n hakkmd a klsmÎ hir fikir
sahibi olacak, (Yörüklerin-Türkmcnlerin) larih i Turk góçebclcri-
nin \'ucuk lan {)lduklan m din yoluyla olacaglz.
" Çin kaynak/armm "erdik/eri hoh{'rlcrdl'n an/lIJ,/dlg,nagtJre, eski
Orrtl §afl/ anizminin esas/an Gök-Tann, glï lle}, try, yert SlI, ma
(Cft/d·; (il li), (/fe} (ocak) hIJ/cri ;di. Din; tryin \'e törenferin nlll tlyyen
bir niZllnl (S/(lf/Ï) çerre,'esi içine lI /mml§ oldllKlInll IlI hmin eimek de
nl/ïmki indi ir.
Büyük dcvlet kuran §amanistlcri n áyin ve törcnlcrini icra için
rcsmî tüzük vücuda gcti rdiklcr ini, yaktn zamandaki Mançu lari -
Tunm. FliaJ Kö:rrü!ü , [XVI.XVlIl.
a) Prof. Dr. O'l1Ian Turan. Fua Köprülü Ar magal1l, h l.953,
2'
M.ERÖZ I YÖROKLER
M.ERÖZ ( YÖROKLER 29
hinden de nmyoruz':'. Bu isim Budizrn yoluyla Hind di linden
gclmisur: Sa ma n kclimcsi de rah ip mánasmda sanskrüçc (çrarnna)
kelimcsinin Pálî otnn dan gelerek bu (Kam)
di ni nc isim olmustur' "eski Türkçe 'dl' ancak ( Kmll) de
nirdi. "(' (baku) teri nüeri , kdimdmfir.
man (Kam), $amaflisrla;n i nunçkmna gOre, tannl ar rr- nddaria in-
santor arasmda (lrtlcr/lk y"pnlll kudreûnc malik: ohm ' mum
ufok u:f('1.: runtora. aikyi kOTl/)'an tl/t' § \ '(' iyi .rer-s'l ruhltmna Mum
kcndisi de kumontar, soçüar sunomhrse de, kuvvetli, nete ki//{; mllf(/ra
(/oJ,?1IlJtllI dq.,'rllya h01 \'/mmlflz"'.
"Kon/hl.: ($l mumli k) smulfI "t,""c'lImdde etáeediknna: Kli m o/mak
için bdli btllfr bir kanun neslinden olmak gen'klir. Hiçoir kimse kam
o/mak istemez. Fakat geçmi1kam-atalarm ruhundan hiri klim (I/aCt/k
IOn/mmo musallut olur; onll klim o/lIIl1[;a zonar:".
Bil. asircücr arasmdaki tcdkiklcrimizdc, bu husustaki en en-
teresari mul ümau Honamh Asl rcti ndc bulduk. Halen Yunak'm
(Konya) Honamh k öyündc meskün lsmail nglu lsmai l Biliel . 40
sc nc cw ct . en ve en hi lgilbi olan kür Hacr Osman'a
(SS asuta nmn neroden gcl mc oldugunu soruyor. Bu mek-
lep l!iir mt'1llts . iki !!ÜLÜ kür ihliyar, }"3)I;ula, hir
a\tand a, yazgunu, görmcycn gözlcri i k uZ.aklara hakarak:
BÜYlÏk su va! sordun. Bil yaIfl gefdim, daho b/l nll mmo kimse
sornwdt. Bil n ' w:ke. dedrmden duydllgumo gOrr' Horawn dinde
daparm't' z. Baba admda biT abda/ dm'ul/a ha/fl)'
çekl iTir, (Tanrmltz doguyor ) diye günef e daptm muf. Nameyk
/If17s/l1man o/mu lllZ, A nado/u )'a akm YlIpm' f ' z. Gtïnep YlUadon
A I/alt old" *"nu biJip geçmqiz.
Baba do, afire"en f aydo/andlgmdon, og/u c\'/enenin
dt1gt1mïmï , sl1nnel ololll n sünnel dügümïmï yaporak, içimizden
ayrt/manl/ t "
Yer·Su Kiilti i:
"Yt'r·m ka/tlï , G6ktlï l'k killlhdcrind('11 llfl laJlfdl*//UI g6rt' VUl.·
AinHn. /I.g.c. vc 7S
Z,V .l1'gll n. /I.g.c.
A lnHn. a.s.c. vc 75.

Yilkllli lk. dcvilllX ..lavurulJ akl a
!\YI11 yaptl rmaM vc Allauolli , \ hu ar lar lll lll davllklllllklan
]l lrl lk l....
..
ytïZ)'lltIll Tii rk imparatorluèunda dcvlenn resmi kühlcrinden biri 0/-
[Tonyuknk: kitahcsi. Ongin Kitatïesi ]...l bn alF(lkih 'in vt'rllifti
motûmasa gOre, Borshanhlardo l f /kgöl Á1ïlttï vardu: Barsnon nana
her Y' / 1Il1111S/1S bir sekikte, yani merasimle bu gMi; takdis
cderlcrdi. (A.Z Veiidi T(>gtlff, innHl Fakih 'in Turktere 1I i1 Haberteri.
Bd /m'I/,XII, 14) " 1.
. ! oroslnr'da (Bulgar Daglarmda) Yankgöl vc Karagöt yörükler
iudinde büyük. dipsiz, korkunç götlerdî r. Içinc gi nnee çeker. Çok
adam öld ürmus. Hcpsi ilc bakarlar . Gene Torostar'da (Ak-
se kt civan nda) bir Dt pslz Göl mcvcuuur.
t ürkülcrinc olup, dillet i nde korku \ 'C hür-
mctl c umlu- To karm Rcsadiyc Kazasmm Kabalt köyünde (es ki
adr Has.a n Pasa'nm soyundan bir köylünü n. Kel kit Ça-
ymm ceviz agacma bagh krsragina. araztnîn
göl ëen (Dipsiz Göl ) çikan bir aygrr Yakalamak
rçm kosuyortarsa da g öle kaçiyor . At kulunl uyor kisr ak.
Bunu büt ün 0 civar köylen bilirmi{
Kur ban, Adak ve Dat Kültu:
"Kl/rbml lemkkiy<, KOre ronnyo l'en/en bir /u:diYc'dir, 0 (1)'11I
zamonda dog11ldlln dOgmy" tï.wtïn \ 'c' l/jaKt inslInlar amsmda mll-
kaddeshag/ar kmar_ Bil bazen 11Innllln b(lu n insanm hazenh(I)'I'lIn,
nebOl. /umii ClInSlZcisim/crin kurban edifdigini gOnïY0nlz. Bu
kurhOllln IInwmi bil' içlimaÎ kunt m ofdllgllnll gäsf,'ri),(Jr'ot.
Eski Tii rklcr kurhanl :mm )'uksck dag lcpclcrindc, Gök-Tan-
r.")'a )'akm ol duguna inandlklan ycrlcrdc kcscr lcrdi. Hun 'lar Çi n'-
Itlcr lc Hundagl dcni len hir dagm lcpcsi nde yapar-
lardl . 48-59)
A1agöl 'ün üsl ündc (Gövcri Tepesi'nde)
ISlmh hüWn bu civarm a§irctleri (Tcmmuz'-
da) gl(h p, kurban keslyorlar. Dua cdc rlcr, olmlyan kadmlar
uykuya Rüya Sultan Dagl'ndaki (yt"Jrü kler Giyi
GCYl k Dagl da dIY0r. Akscki-Hadim Civan nda) yatlfa, bu
havahnin yörüklcri Agustosta 7. iyarctc gidip kurhan kcserkr, iki
Alxl li lkJ dir i mlll . Tli rkkrdc Su Kül lll il c ilgili Oclcl1l'klcr. Köpr iil ii
ISI.9S3.
Sii kc'dc 20·25 m! l i k bir Su·[)êvc ru 1an) korkIl
de bl r hll rmcl ll' bil kal\hk.
hi lgi Kabali Köy iimk n klil!laiYIII odacl'l Yl l,!l/(lan
nllli" I)cdc Kork ll l f(lkil Yl'kpndd ln,n aj'l lI dl r,
J'roLDr.IIJ.. Uikcil DlIli S(>I;ynl llj l : hl ' I.U, S1.4/l .
. J
30 M.ERÓZ I YÓRÜKLER M.ERÓZ I YÓRÜKLER
31
rekät nama z krlarlar. Bekär crkcklcr: "Dolandim geldim ocag,na.
bir ktz ver J.."Ilcagmla ". çocugu olrruyanlar : "Dolandun ge/dim oca -
g,na. bir cvëu l 'er kucagima " diye dua cdcrlcr. KI71ar da kcza..-
Vakti1e Konya' dan hi le geIeni er ol urmus.
Ed remi t hava lisi Alevi Türkmcnlcri, s ünnl Yörükle r, Köylüter
(Baba vc Sanki z) yaurtan m her yaz agustos l S'c <lntru ziyaret
edip. dagm üstünde kurban kcscr tcr. Alevîlcr aynca gidip rut bede
çalgüar çala r, içkiler îçcr, dua cdc rlcr. Silifke A1cvilcri de (Krrnl
Dedest) ne çalg üar çala rak çrkar. kurbanlar keser, Içki Içcrfcr. Bu
adcücrtn aynen eski Türklerdc de tatbik edüdigim gör üyoruz:
"Tu- kiuIar koyun n.j'tl at kurtvan edildigi zaman, bunlann ka{aslnl
bir de!,'negin ucnna {aar/ ar. Bil g/Ïnlerde (yani kurban glÎn1erinde)
kadm erkek boyram e!bise!eriyle mezurhklarda toptarur'".
Bu kurban keytlyetini Ziya Gökal p totcmizmin hir tezahür ü
olarak görmektcdir. "Mabud itkboharaa (koyun) yer. Demek ki bil
mevsimde (G6k Han] ti kendi totetui okm (Kayun) kutban edilir.
Digertenn e kcndi mevsimterinde kenai totemleri kutban edilir. To-
temter. totemizm ibadennin haricinde kesuemiyeceginacn bil leurban
günteri, Avusmrya hlann (inriji)'uml1 ) sma
Samantzm bakiyclcri, dag ve su kültü Edrcmit Alcvilerindc n
IOpladlglmlz (Çamcl Köyündcn) malûmatta çok bari7dir: vakt ilc
ninclcr karm agnyan lorunlannm karnma cllcrini kuyarak: "Dag-
lar, wi/ar, u//1 agaçlar, ulu dat'ar, lI/" çay/ar gelin!..Çt)Cllf,"'mlwl
gammm agrtsml alm da gidin" diye üç dcfa bu duaYI lekrarlar,
agn
Ma nas dcstamnda Yakup Han hatununun klmllgmd<t 11
cdcrck diyor ki: "BIl Çmç(w a/all on dört yJl oldll. • !ir çocllk
ko'da)'anladml, öpemedim. Bil hafllTl mel t/rh yerleri ziYllre/ elnriyor,
e1mall yer/erde )llI'arlannu)'or, klU/lI "marlt" )'anmdo gecdemiyor. ".

Korkulcli 'dc. Yclt cn Köyü'nün ü/ cr,indcki bir ulu pmar ba-
çocugu olmayan vcya ölen Yürük n :: Küylülcr kur ban kesip,
orada geedcr, namaz kilar , dua ederier. Bu sure tle çoc uk sahibi
olurlur.
Rmllorr. (TercAhlllcl Tcmi r) ist.l957, I. sr.I J2 iki !>e n.:: (iIKC
Aydm In hlr AJevi köyünul: (1t I\h rcJl<..'Z) dolaYlsiyle ,.lilli
I> llluilduk. gil>i mez.arllk içim:le kur l>;lll kl'llildi:
..a/.5HlI mh: lçkl 1511dl . veN içinde uinlcndl. (en yeni el\'oi-elerlc).
Z.GÖkalp a.g.e. SUl,.
..
Ocak ve Atalar Küllü:
duatannaa (AIllJl/IZIII )'akllgz ocak) denir: Ksrgu -Ka-
takiannm kaoi te l e1kilil/lnt Jlnlltllloyan boytannda, mesetóSan-Arka
Naymon ,." Argmtan gibi boy/art/a, yedinci nj'a dokuzunca llIonm
tonmlanmn hepsi hir (a/ken ti)'= u/u el ') r g östoirter. Bu eve
(Çadlro ) {Kara Çangarak) da der/er ki yüzyd/ar boyunco ocok: du-
mam)"a (/..:drdrmI1 çadm dcmeknr. Bil çadsrda venten söz vonin
Sfl)'l!tr. BIl çadmn sahibi. ge1lç bir deûkanh da olsa, herkesç;
gönïr."
sf.6S)
Y örükler oglu nu evlcndi np ayn çadrr vcya cvc ç kanrsa Bk
kcndisi yakar. AI3mn oca k ugurlu kudümlü olur,
rüt cr. Honamlt As irctinde "Dumanm t ütmesin. horot un (JI.
mesin" en b üyük bcdduadrr . rast gidcnc ioAw" ocagmt yato-
0/1//1/ senin" dcrlcr. Es kl çadira (ulu çadir) derter . "Burass
glidamltïdlÏr. Bir ga>fa iç. isin lI*lIrltl gider. Yitiöini butursun."
'0 ocakaan bil' *'" ahp vermeya"
"0 Ocak nueyaramaz; 1If,'lIr getirmez"
Slraçhlar
Hon amhlar olururkcn mahna bir z.a rar
du)'nrlarsa, ·yedi rxakran Irak ' · diyerek, közün ttir
laraf,"a lükürüp. çadl rda n atarlar.
' K aragas/ann ;nanCllla g6re flI et uhk çalarsa (uzak/an bir YOIClI
gdeukti r ) A/efin gece /Slik ça/mast iyi degildir. " sf.67)
AtC!] Ishk çalarsa mis.afir gclccek \'eya aleyhtc konu§an var
demc klir. (Bülün Yörüklcrdc)
"Döl'le/ i sen çuga/; gayblll iun f,'Ol'al (sön) " derIcr.
üç bi ri hiç kaldlfl lmaz (Oca k daima tütsün diye}
l 'e Kazak/ar bir yaglt paç(1vrfl)'/ t!ltl /f n/nlp haManm
çC"resinde (alas, alas) dÎ)'(! do/ajl/rtf/ar. Buna (a/aslama) der/er. Bil
kdimeAnadolu Tiirkçesinde(alaz/oma) jek/indeml/ha/al acdi/mif/ir.
Arq(e femiz/eme on/amtm ifode eder" sf.(8) .
Hon amhlar aynini yapar (Alazlama, alatlama) der Icr.
Orman kült ü:
bilhassa ormanJarda aymln adlm söylemcklcn kor-
32
M.ERÖZ I YÖRÜKLER
M.ERÖZ I YÖRÜKLER
33
karlar. Karaoglan derier. Son zarnanlara kadar avctltkla gcçincn
So r Türklc ri orman ruh lanna çok öncm vcrirlcr. Sor avcuannm
mams tanna görc bu ruhlar avcmm tcmiz vc dOgTU sözl ü bulun-
rnasit u istcrler; avcr eva çrkacagi gün cmst münascbc uc bulunma-
mahdtr. Avcnan n cvdc kalan ail c üycte ri de tcmi zl igc riayc t C(-
mclidir. Avcrlar d önünceyc kadar obada oyun. sakalasma. cglc ncc
yasakur." sf.63)
Yörüklcr ve Alevi Türkmcnlcr ay.ya ( Kocnoglan) derter . AYI-
ntn ixrnini sövlerscn hücum edermts. dersen
geçcr gidcr, ' niyc ucn anlarrrus. idrizli Asiret î (oynaya n) diyor.
Honamh Ayi rcundc vurul an avm ctindcn aybas i otmus kadm
verse, t üfcgin aVI tut ulur . T üfcgi n vurur haIe gelmest için ya ()
kadlflln nccasctin e kurs un sikilrr vcya yrlana, domuza 0 lüfekle
ku rsun auhr, Yahut krz vcya ikil. çocuk dünyaya gcürrms kadi run
dorrundan geçirücn tüfck vur ur hal c gcl ir. Aybast olmus kad tn
bu eti ycmtycccgi gibi. dogra mryacak ve bakrruyacakur.
"Türk: boykmrun mensetcri hakkmda soytcncn efsaneterde aKaç
önemli ycr numauaair. Uygur efsol/esinde U.vgllr flakon/mmm (j-
gaçlan llÏredikleri söylenir. Dede Korklll kilahmda (/dl ;.:eçen hir
kahraman (Basor) (A ram adllll sorarsan kabo agaç, anam adm/
sorarsan kagan arslan) diyor. 0b'uZ deslanlormda Kl pçak bOYIIIJlIll
men§ci hakkmdaki rivayeue de agaçran ftlreme efsanesillin izi mn' -
çl/Ullr. Bil rivayere göre Oguz Han bil' sefcrden dÓIlTÎ}/Ïnde, sm'a§1a
ölen bil' askerinin eJi agaç kow/tJt/llTm içinde bir ofilnn
Ogllz Han hll evlM edindi l 'C Klpçak (ynni agoç kovl/glI )
odlll l W'rdi"' sf.65) .
Sülekli ve Slraçll çoc ugu olm lyall hir kadm, adl
duyul mu§ ulu l'Iir Çlll,lf agacma (aha agaç) kcndini satar. Adak
keser, fak irlcrc dagltIr. Kadm bunun ül.crin c çoclIga kallr. Edrc-
mit ' in Ça mcl köyündc (AlevÎ Köyü) öksüz çocllk, kendisiylc alay
eden çocuklara; Benirn anam yok ta, ben agaç kovugulldan mi
o ldum? der.
An'ak (Atalarm koruJucli nJhu, c§rllh) :
"Kui:{tzlar (Fi lán/a kom/§uyordum, ifaraz/arma hirJlY dZ)'emedim.
ÇlÏnklÏ ormgE oma) der/er." sf.82) Ma hmud
da c§-r uh' un Türklcr arasmda yayglll oldugunu, görenek oldugunu
süylüyor (Divan, lIl, 225)
Honamhlar'd a iki l'I irhiriyle dögü§ürsc "sizill cinleri niz de
döWï§(/yor " dcnir. "0 soytcdi de, hen deyemedim. Beni ar bom" ' 'AI
yigidinherhadldlr. " "Ar eden, kfl r ctmez " atasözlcr tni de kullamrlar.
Da dalojllu at hakki ndaki btr §iiri ndc: (clin Be umar cylc, ars mma )
diyor. Avsartan n hir atas özündc (misafirim var an m var, yatacak
yerim var) §eklinde geçiyor. Ha ik dilrnc de (a rstz, yüzsüz). (utan-
ma z, arlanmaz) scklinde gi rrnistir.
Öllime Ragh Adetlcr (ölüler Kültü) :
Tu- kiu'lar "Ij len hir aaanun cescdini bir çadtrakoyorlor. Öhtn ûn
çocuk, tomn ve diger kaam l'e erkek akrobatan at \'lya koyun
keserek hun/art makûr çadmn önüne serer l'e öunun runtanno
kutban eder/er. AI uierinde yedi defa çodmn etrafmda dotasukran
sonm kapmmn önttne gelerek yüüerint mçakta keser ve yüksek: seste
ag/arlar; bóytece kon \'e göZ}'aI/ birliktc akar' ·l.
' :.4$)'(1 HUil hükümdanru (ona yatan kimseIerden yiiz!ercesi, (j -
lümünde de kcndisini takib etrncktedir]: G ök-Tïirklcrde de dejin 1II e-
rastminde hükümdar re kavmi arasmdaki münasebeüere aair tclókki -
nin ifadcsinc rastkmu: (Bütün öu in5(I11I(1r saçkmnt kesri/er, kulak-
tanni re yüzlerini parçoloaüar. iyi binck atlarnu. karasomur ve KtJk
sincap Kelirdiler vc bünin bunton bl'iyii k sayida ona rakdi m
eui/er ) ".
Bumin ve istcmi Kaganlarlll vcfatlOda "1II memci ler,oglaYICl lar"
saYIStl. boy ve milletIer gelcrek "mOlem (wlI/lII/ar ag/am/I'ar "
(Yazltla r, 1,31) Bilgc Hakamn ölümünde "...bunca krll'imler saçlo-
rtm, kulak/aT/m kesliler. " (YaZltlar, 1,70)
Bu yas tulmaYI, saçl ba§1 yolmaYI Yörükler araslOda da görü-
yoruz. Av§ar' larda hususÎ agltçl kadlll lar vardir. Ölünün el bisesini
(soyka) eline ahp, o nlln yigitligini, iyiligini, zenginligini, §öhretini
aghya ag llya tcrcnnüm cderlcr. Cevdet (Tc7,àkir) înde,
Ahme l Refik' in (Anadol u'da Türk nde Kürt diyc zik-
rcdilen, Kozan' lO Türkmenleri de saçlafllll yolar, cl lcr iyle, tl rnak-
lan yla göz lerini, yül.lerini pa rçalarlar. Etraftan müdaha lc cderck,
önlcrler. Yash ola na: (Çadm llJl.a gara bayrak mI aSlldl? diye so-
rui m (Slraç hlarda).
Aydmoglu Mchmcd Bey öl dügünde oglu Urnur Bey saçml
(Düsturnamc-i Envcrî, J5'e atfc n 197) Umm
Bey, Saruhanoglu Süleyman Bey'in yas löre ninde de kes -
a.g. c.. I.sL112..
JOISc[ Dcér. Istel' Külliirü lcre.) DTCFD. XII. 1 sr. 171
M.EROZ I YOROKLER
M.EROZ I YOROKLER 35
I
mtsti r. kaynak, 67)
Orta Asya' dakt Yog-Aani (Samanizm. 194-195) andtran ölü
Anadolu'da görülur [Bilhassa Ajevtterde 3,7,40 kurbanlan,
aqtan)
deve bozlarsa (bagmrsa) ailc reist öh.'c:ktir dove
çadira gelir, içcri bakar, iplcre sün ünürse evden bir 010 çikacakdtr.
(Honamhlar) devc scsini. biri ölecek (Sa-
nkeçüilcr) Baykuq çadmn ctvann a gehp öterse ugursuzluk sayrp,
kutban kcserlcr (HayI3' lar)
Yerimlz musalt olmadlgl için dogumla i1gili adetlcrLkurt hak-
kindaki ve digcr sahalardaki inançlan jasa olarak geçecegiz,
"A tbosn, tüfek sesinden korkar tonuso (albas") olursa tüfek: pat·
lafmak adettir. Demircilerden VI! ocokli adamlardan dil korkar. Al-
bosu muhteli] sumter äe gön1nmekle oeraöer; aslmda bir (sanka?dlr.
Atkansc yahut a/bas" insamn cigerilli ahp gCJtI1n1r"
51.170-171).
Yör ükler de aym kanaattedi rler. 40 gün lohusanm mezan a-
çrkdtr. On un için baqmda crkek bekle t ve Lohusa
basma al çeki baglar. Bunu sadece erkck çocuklar
Men clrmyana "Oglum otdu diye, acap anen al çeJdlldl nll Jd.
derter. Gerek Ona Asya'da gerek Anadolu'daki astreucrue dogum
adetleri hemen aymdrr. Kurt postundan bir parça .kesilip,
sanm yasugrnm lçtne konmast gtbi (Kozan Kürt len denen Turk-
mcnlerdc vardl)t.
Üç gün poyraz eser, Ç1kar. I?pla.m.r.
smgm ucuna birkaç çan (alm çam), (gllh) ,. Ikl
(biri ak, digeri al) geçirilir. Bunu blr çocuk ehne ahr, dtgcr
bir çocutun elinde tuz kesesi vardlf, üçüncüsünün arkasma yasttk
san hr, ev ev Yel yelemez, yel bura
Poyrazm ebesi tckerlemesini söylerlcr. Her cvden birer
avuÇ tuz, un, yag vcrili r. Vermcycnin oeagma tuz atarlar.
atC!i yaklp su (kömbc= kül çöregi)
Kömbenin bir parçastm külc gömüp, yumrukl arlar. "Poyraz ebenll z
öfda "dcrler.
Yagmur çok yagmca, ailenin büyük oglu, bir
kuyrugundan ufak bir parça kesip, süpürge teli, nar kabu·
Ru hu,U_la to... M.Erm , Silifkc'de biTA1e'o1 "öyü , Î\ vc DÜ\ÜlKe Mee .
gunu kargiya (Kanus) bagfayrp, ateqtc yakarlar.
Ben anamlll i1kiyim
Kul ordsnda lilkiyiJl
Si/pik siJpik sûplyin
Poyraz dedet Poyraz dede!
(Yagmllr kesilir, poyraz Çlkar)
Aksam üzcri tuz, biber, sogan. sanmsak, aC11l et kom-
sulara vcrümez. ct verilcbilir.
Ulu agaç dibindc oturmama. uzun ömü rtü olmast için çocuk-
lara Yasar, Durmus. Saulrruq, Sau gibi adlar verilmesi bu sahaëaki
müsterek kült ürü gösterir.
(Kurt ) Ise baqh baqma bir mcvzudur. Gagauz'larda (Kurt Bay-
ramt) bulundugunu (Atanas Manof, Gagauzlar. Var hk, say1:153,
1939, 'I'Acaroglu rcrc.) ve Edremit Alevilennin (kurd)a (Peygam-
ber köpcgi) dedikleri ni söylcmeklc yetinelim. {Silifke Alevilerf
hak kmda ki makatemîzëc kismen hu hususta mal ûmat vanhr.)
./
bakîyejes Y örüklcr arasmda büyük mn.. ryasta yasamak-
tadrr. Fakat Istämiyet'e de sikl sikiya baghdrrtar. Yaylalarda
larla çevirdiklert 1.1,5 yüksckligindc duvan clan camilerdc namaz
knarlar. Karakoyunlular, Anamas Daglan'nm lepesine deve ile
tugla, kiremit güzel bir eami yaprruslar. Yörüklcrin çogu
Cuma Namazr'm kaçnmaz. (Köylere, inerler,)
III·Türk Göçebelerlnde Dil Müessesesl:
Türklerin islam mcdeniyct i l<lmiaSlOa girmcleri ile, Türk dili
Arap ve Fars LisaOimn tesirine maruz kaldl. Dünya üzerinde
bütün lisanlarm birbirindcn mütcesir bir vakta olmakla
berabcr, hu hal ba§ka idi. Sclçuklular FaTS dilinin, Dsmanhlar
Arap dilinin tesirinde saray çcvrelcr i, ilim muhilleri
Tü rk dilini hor görür Mahmud, Ali l?i r Ncváî
me1.kûr cscrlerini bu IWlratll duyarak Karama-
noAlu Mehmct Bey bunun için 700 scne önec, çaduda, dcrgáhta
Sarayda Türkçcden dil konu§ulmlyacagl hakklOdaki
fcrmam halka ilfi n bu ihmalden ael a CI yakm-
makt adtr:
Türk duüle künseler bakmaz idi
36 M.ERÖZ f YÖRüKLER
M.ERÖZ f YÖRüKLER 37
kisaca ent eresen butdugumuz kcli mcle rln mukayescsinc
geçelim. Hemen söyliyclirn ki bu kiyas, sat hidir. Köklü, ihli sas
crbafumn karsrl as urmasma bcnzcmcz'.
Hu Divlmu rOgal-i! Turk "1,.Kil (Divan) . ...ki Tiif" yalli lan.

olam" !lÖ:sl..
ah Hlil Ayr nin Ismilil) bir .k hu " chili ,"' , l>ulllYoruz:
crd imin dermanl \'lJrarnm ucu
OOrt güruh Dl......·cutiu r Güruh ' lI N,k i
Hclindc kemeri tact
Yiizüm:lc balklyor NUf lIa<: [
r .N. Borala v, U.V. !'Irallt , 3_g.e. s n !. . . ,
Blit ii n TiJrk lehçekrinue bu mana..hL , 1' ar.' '' I''.' ru rkçcd<.:n olmall.
Bunun için bk. M.Full\ Köprülü, yen! t:If,-"k t urk unsurlan. l'ürkipl Mee.
VJ1·VIIl 1940·42.
de Ilu kull'lIl1y" r:
l<irikillle b.ly ols<im
K-kvl!im kuwc1 vcrse ç<iV o[S<l11l
Baha r seh gibi s·u olsmn
Ne "kanm eJe, nc ,, 1;,llrInl.
(A)l k Sümnmni. VI: 38).
Orta Asya'da Manasi
Ala(Divan, yaarlar, Dede KOlkut) Al a, Birkaç rcnk. Alaca
Alaçu(Di van) Çadm, A\aClk
Aj(" ') Yemek.
AIUq r'") Al1k. Kallk
Ayil (Yantlar] Koyunun
AYIrç.aq( ") Yün etirmc aleti
Balkmmak
2
(Dcde Korkul) Ay panIIISI.
Barq(Yanl1ar, Divan, Dok KOflui) Ev, bark, müü.
Barçm(Divan Dede Kor kul) IpcUi Dcde
Korkut'da Mana sanä
deb!: "K3fadeniz'den su
a/W tere balflJl
.UlJfK11m"(Gökyay, 114)
Bay(Yantlar, Divan, Dedc Korket] Zcngin,ltnginolmak
Bayak, Baraki (Dcde Korhl) Dcmin Biraz önce
Bai [Yazular] Bey, Erendi.
Tû rklere her gil giNIIU akmaz idi
Tûrk: dalü bi/mez Mi hu dil{eri
lnce yo/u ol ulu mctuilleri',
Bununla tcrarcr Turkmen Bcylcri (Aydrn. Mentese. Saruhan.
Kastamon u.Hh) cscrlcr yazdmyor, arapça. farsçadan ter-
cümelcr yapu nyorlardr. Bugün de münewer çcvrclcr aym basta-
hgm baska bi r t ürl üsünc tututmusjardrr.
Os manh !>ar.t)'IOIO, münevver çcvr cl cri n Türk dilini i bmal inc
kamhk, Türk göçcbclc ri onu ya-'ial l}'Uf, mîlli kül t ürün temen o-
larak muhaïaza cdlyorfanh . Y örükler arasmuan mpladlgl'
rmz matzcmc ilc bunu isbata Bu mukayesell Incclc-
mede Uh kit abt kaynaklara, käh malûmata (Kazaklar' dan
derlemclcr ) basvuracagiz. ltuisas mcsclcsi oldugundan leh çe 'IC
agl z i nccl i klcri nc tentas ctmck kudrctindc dcgiliz, Sadece buna
ait kaynakl ar a antta llulunacaglz. Kasgarh, peçenckl cr 'tn dahi l
bulundugu gurebun lehçenin, kelimcIcrin so nlan-
run kesilmi-'i vc kisatulmasmdan. meydana gc1mi-'i brr t ürkçe o t-
dugunu söytcdigi nc göre'. biz bunu Aydm havalisi göçcbc vc ycr-
lcqik halkmm Bütün yör üklcrin bususi-
yenerfneen bi ri de. binnel ifa cuigi fiilin tradesi nde. son
harfut (m) ycrinc ( n) oluj u (Gcl mcn, gftmen. ctmcn. yapman
gibi) aym i fadc raram buyuk Türk sairi Kcrküklü Fuzûli'de de
göruyoruz.
0(11111111 pinhun nuardun ben
Dediler ytire kil ru.Jen
l)esel1l ol b(vefa hilmell
/ Il omr mi l1ummaz I1U
Yörüklcr mcrakl anm muc ip nlan bir hususu muhal aplanna
sorarkc n, affedcrs iniz makamlnda, (sormak aYlp olmasm) derier.
Aym l tibi ri Dc<1c Korkut'ta da gürüyoruz. (Gökyay Sf.28)
f>.N.Oor'll;lV l'iralh. il...hll _I..lalk Ankara 1'143, Sr.40.
l Köprll!ü l ll,te M.l 'ua l, lurk Dlh ve Edeb iyallllill Yl'ni
Türk Mc<' , S.1Yl :4, ]'JJ J. __.
.' f ar uk SÜlllcr, BaY lndLr, VI: DTCFD, XI saYI 2,3,4 1953,
srJ23. bk. Ahmcl Cllrcroglu, Orta Anadolu
dl'rlcmclcr, saçlg..ruh ag1.1: sf.91 Karakoyunlu
lig,",: , 1.'14.
Anadolu'da
AI,
Alaçik
Al
AnI;
Ai ll
Al"l'k
Balkmmak
Ba rk (el' bark]
Ba rcm (Ermenek'de
bir yayla adl)
J
Bayrmak
Bayak
1le1
Silirl;c Alevilerin
(Mengi) oyunu,
Bahkcsir'i n(Bengi)
reybcti
Biw:k
.'
Bäng' ( ' )
Bisbek(Kazaklar)
Ehcdi Ábide
Yankta yai çrkarma
aleli.
Dede Korkul'dill1 alUiaJl IllHll cm"''Yi Octa ASYiI ilc ilgili kill:>ut cdiyoruz.
Binit (Dcde korkUl) Binek hayvam Kü ncê

Susan
Bol (Yazular, Kazaklar) Boz 'ïöräklerde
ur);lyat, )
aynca alilcsiz, tali
02>,' Ozan(Dede Korkul )
manalanna gelir.
Bor (Divan) Om AsXa'da: süci Ören Ören(Divan, Dede Korkai] Anadol u'da re Dede
Anadol uda zehirli Korkuna harap,
k-ünü madde. Di van'da:
Bozayu(Yalltlar),Buzagu(Divan) Buzagl
Kllt iisll
Buqa (Yallllar)
Bola
Say (Tutar, Boynu- Say (Divan) Kan Kayahk yer
B, y" (") Çifl bOrgiiçlü damlzltk
inceli
erkekdeve
SObii Söbi (Divan) Oval, clips. yumurta
BIlk- (Yantlar, Divan)
At açhk., Ormanhk
biçiminde.
Söykünmek Söykünmck. (Dede Korkul) Yaslanmak
Çómçc (Divan) Kepçe
Toncukmat.(Farsak . Tunçuk (Divan) Anadolu'd3;
Ca"
Täri(Yall llar)
Deri
ve DalaYllUn
Slkilmak
Orta Asya'da; Kaygldan
Dulum (Dcdc Korkuf] Dinar Türkmenlcri; KOy' )
soluyamazolmaL
Zii1üf
Orta Asyi Töre
2
Töri (Yaznlat) An'ane, nizäm, kanen
loh, ure
Em (Divan) iUç Tulü Tülö(DedeKonat, Divan) BuUa (Bubur)llJn
tohumu, tüylOdeve
Binil
B<n
Bor (Honum)
Buzat l
Ilo!a
Bahur, Butur
Buk
Ço"l'
Deri
Dulumsaçr
Em(Kelincmi olsa
kendi sürcr)
Elct
Edi k.
Ece
Haar
ücnç
Ini
Kargl§{Dinar
Türkmenlcri)

Elek (Kazaklar)
Etll!;, ÖJük. Ötüt (Divan, Kaz:.lklar)
lîduk (y31llbr)
lçi (Ya711Iar)
Kam(Karaklar)
Ilenç (Divan)
ini (Divan, Yaznlar)
(Divan)
E1ek
Edik, çizme
A!abey
Ham
Bedd",
Anadol u'da: Kocasmm
kûçûk crkek kardesine
kadmm hnal n. Ona
Asya: Küçük Erkek

Anadolu'da: MatemYas,
Orla Asya'da: Uncl,
llcnç.
KI§1 geçi rdim.
p
Oza nl ar ··Hal k IOplanldarmda, lIrasmda.
rötürkr gczn'or hJr. Sc/çlJt orduw mda da bulunuyorbrdl llJnJM Dedo
KorJ,:/M hitavelcngil>i t:WOtuz parç.Jlarlfll d/llercnrn1m
(KöprüIÛZlU!t:. An adol u'da 'förk Dil! ve Ëocbiyeumn IcU miil ü
Mee. SaYI:4, 1933. 5f.28I) .
Ru ketime ha kkmda mutassal mammar içîn 1:>1.: . x öprunnsoe M.Fual O1..3n,
Azerbaycan Yurtbilgisi Mee. C.l . SaYI: 3. ve aym mëeumn . Tûrk
Dili ve Edebîyall Hakkrnda Arolll rma lar. 1&1.934 Sf. 273·292,
Dil. de Yörüklcr aravmda kelimenin muhtehf man alar old ugunu
görd ük. Yaygm rnanast (gL"X"ZC, s amatao. çok konul andlr) As/[ manastm
hik n de vardir.
Ycniosma nh kadmlan çok konusan , yaYjarll yapan "Ozana!di.
amer de rler ( Ye ni Osmanh A§.dcn ög.l asan Köken) _
Di nar " Ozan v/dun sen'; bir kimse Içtn de:
"Ozsm oJmuf c)'l b/ilyor de rIer. Onlarda (OUOIl çok I;onu\Il n. lamalaCJ ve
iyi bikn) manalanna gelir. , .
Yeniosmanll Süllü Efe ndi deyesekle 17<1 h e Ul: "ln.ç, 1nm ad/nt
OZim'la, gczen gÖlürür,,· ,
Si1i(ke (KInd ..n) Pell c§E mml .ouman):
dcyc Hor.1.<;and.1Il gden ( ahcnkçl) derla. dt'/lir
diy.. i7.ah.<' Hi. .. _ . . , ,
1 Ru ni! dalr AWsollerJ vardir: El adell , t arko men l örcs l (;"vFr. Dina r
Türkmcltleri . SHil1::e AJevfleri)
Di nar Türkm<'nlcri kJZll1ca: " A deliniz. löcen iz b.'II.•m"dc rle r.
.1>
M.ERÖZ I YÖROKLER M. ERÖZ I YÖROKLER
41
IV-TUr k Göçebelerlnde içtlmai Te§k1IAt
ve Sosyal SIDlnar:
Z.r iiibll' h"I;,I;,,,,Ja Sosyoloj i Te lkikleri S;lyI;9-1(J·II,
I'J_n
mI, (i mam Minwdî) nin [Ahk ànu Slï/lt1lliye) kitobmáa mündcriçtir. '
diycrck Z,Gökalp, cskt araplan n ensab sllsücslnl. bahsi gcçen
kit abn Isun ndc n '" ",11'. Amore, Bom, Font , Fasîl c" biraz
ladilàtla "Kavirn, kal' II;. vmarc, bann, semiyye,hUscmiyye" ve
ailcvi zümrclcr l Usbc, chü, ayal {baba, ana çocuklardan ibaret )
göstc rerck. bunlam kiyascn T ürk istitahlanna gcçiyor:
Türk kavmi: uruklardan mürekkcp; cil, illcrdcn mürckkep; il:
kullardan mürckkcp: kul: (kabi lc) boylardan mürekkep;
boy: (amarc) bül üklcrdcn mürekkcp; bölük (batm) tl rclcrdcn mä-
rekkepi lire: (fahz.. scmlyyc) yanm tireterden murckkcp; fasile:
.soyl ardan mürckkep: sn)': (usbc) ccaklardan mürckkcp; ocak: (e-
hil) akcvlc rden mürckkcp: Akcv: (Ayal) baba. ana ile çocuklardan
mürckkcp:
"A ra!, l"(' Tîirk IStlláll1/1n r àlurdc birhi ri/l(' 11II1((>/IOZtr olm(/k/o
berabcr tldti/l'l cuikteri ni mreler nrasmda {lIrk/ar vardir. Iki taraftoki
ai/e\'; nimreler Ilym emlll/U çlt'll o/mlllfl.rZJ ",'ibi Tûrklcrde kavmi
zûmreter çok; mürckkcptir. Demck ki, )1lkllntltl ki i(' nri Zl1r tamamtytc
11(,*111 dl',(;iltiir" diyerck "1iretll.'r hakkmda malûmau venvor:
i\.<iîretkr merkc/ i Slklcli hai z zümre csas olmak uzc rc tasnif c-
di lmi) lir. Btr astreuc merkuzi sikl et (scmiwe) de isc o na (semiy-
YC\"Î usirct) nanu vcrili r.
Avusturya hu smua mcnsuptu r. Bunlara 10-
tcmlî a1ircllcr) adl da w rHir. Mc rkcl Î 51klel (balm) da ISC o na
("alni nam l \ (filir. Amerika Hindlilcri bu slOlfa
mcnsuhdur. Bunlara (mû lckiimillOlcmli a)i rCllcr) de dcnilir. Me r·
kclÎ !'o ikk l (ama rc) {]c isc huna (Ama rcyi adl vcrilir. A-
merika :I!\ircllcr i hu enmüzccc mcnsuplUr. Bunlarda arlik Ic le·
milmdcn ' cse r k:llmaml'itlr. Îki cwclki slOlnarda (modc rî m:scp)
csas ikcn hu cn mu"/ccdc (pcdc ri nc!\cp) h{tkimdir, Merkezi sIkJet
(ka bilc) de i!\l' !'luna dOl (ka bile\"Î dcnili r. Arap
de bu cnfllU/cce mc nsuptu r. Mcrkczî sIkiet (p uh) da isc buna
ua (H) na m l \"C.rilir. Türk illeri bu cnmu/cçl1cndir. 11 ,
mah iycl indc dcgil. küçük hir mil let tabiatl ndadl r. Binacnalcyh
TOrkrnc n iIlcrinc güçcbc ol duk lanna bakllarak :l1Îrct denilirse de
hakikatlcri enrnu/cd ndc lI Çünkü kan
uav;mlll ka ldIrarak küçük hÎr hükûmct )ck linc
Bu istil ah lardan halen Yü rükl cr ara sllldll YlI)aya nlan na veya
YÖrÜkler'de. . U7
lyi g!=Çinmek
DIvan: USI3,},1ahlr
Dedc Korkut Münasi p
Dojru
Yal
Yayla
Uz(Divan, dcdc Korkut)
Yay(Yanrlar, Divan)
t a,la, Ya,lak
(lJ61e Korl; ul)
Yayladl m(Yalltlar)
(Di van)
Yuyla (Yantlar]
Uz
Yaym(Boynuinceli)
Yarla, YayJak
Yayladrm

Yug\adl (Suaçh.
Sûlcldi )
Yaylada yall geçi rëim

Anadoiu'da; Ona
Asya'da; Ccnaze
Merasimi j apmaj;
Yuka Yuyqa Yufla (Di van) Yulka
Yüklct Yüklcl (Dede Korht) Yäkbeyram
Bu liste ço k daha hacimli o!abilirdi. Fakat lüzum ve imkán
yo k. Bu kadan brr Iikir verebilir, Maddi Kü!türc ait kcïtmclcrln
tarnarm. yörüklcr'c Orta Asya'dan inti kal etmisnr. Manevi Kül -
t ürlc ilgili kelimclerin çogu'da 3)'01 mcnsclidir. Burada, hu vcsüc
tlc. mustakbel Türk uümin bugunk ü hastahktan kunuiarak. Kas-
garf Mahmud'la r Ali Nevàl' ler yctisurmcsini tcmcnni ctmck-
IC)' Î7..
B ki Türk göçebc1crindc sosya l orga niZ3syonun çok mürckkcp
\'1.' ture VI.' y:l sa'ya milstcnil kaidc, mücyyidc. 1ckiller le oJdukça
mü kcmmcJ oldugunu görüyoru7_ Boylan n, oymakJan n
hukuk u, hakkt. va7.ifcsi, mevkii, kudrelÎ bclli vc muayycn k<t idelc rc
gün: lll' r zaman 13lbik edil mesi c1zcm mcrasimlerc
"1\1II'mi zlÏmrt'ferill /(/,I!li(j Ill1kkmda Hz.Omer'in kabll l euW tas-
'l:ofO, lar' da Yaylasl'nda. Al;seki-Ha dim arim ) 90
l ilppa la MII'I.. ra dan hir bil I;elimcyi göriivoru z'
l'iirkn1<: n r.!aYilbEI 51.' 1;!ldi . '
ne d<l kiildll
Ben .bir h iyiill1 liimem döl;(ildü
Uadl r .Mc\ lilm 'en Y'lTIlga ismail'i
(11\1 Yl lbra kada r birço k Tii rkl1l en Alcvî
go",tl'ny nr).
l nan, Orun VI.' QIO) Meselesi, TOrk Hukuk ve Tari hi Mee..
VladlmlrlsOV, lçl lmaf Tqkilill ile ManIlId Tasmfler Arasmda
MIIII r elcbbular mee" e ill I, SaYI 3, 1331.,
I' roLZ.V,Togan, Tii rkll.'rde " Uruk" ( Irk) hilgisi, B01kurl , SaYI 5, 1940,
42
M.ERÓZ I YÓROKLER
..
M.ERÖZ I YÖROKLER
43
tür külcrde, atasözlcrinde, günlük dildc görülenlenne kisace isarct
edelim.
i1: astreuerin bile parçalandrgr bir devirdc böylc bir içtimaî
zümrcnin, organ izasyonun kalmryacagr asikärdir. Yalr uz dilde ya-
samaktadrr. Meselä: "Îlmi )ioman, hey mi yaman?", Bu atasözünc
muhtelîf yerlcrdc bizde rastladik. Avsar Boyu'ndan Omar'm
bir agrundaki:
Bire oba'lar, bireel'ler
Çok söytesem deli del/er
Gif at bashk: serpe serpe
Yart.}'tlill ge/digin giinler
Nj§lk (Asrk) Scydi'nin Avsar Iskän Bozlagi'ndaki
Oymak oymak ilimizin bozulastr mayalan
rmsralannda bu mefhumu açkca görüyoruz.
"11 kclimesinin en eski manas/ (suJh) dur. (Mahmud Ka§garÎ) 1/çi
kelimesi bil manaaan gelir: (l /çi) bidayettc (slIfhçlÏ) manastydc
nkelimesinin ikinci manas t da (dcvlct) oldu. Or hun kitabc-
stndc (i j) kelimest bu ikinci manada kullamlnusur . Türklerin astrer
dcvri tari hten cvvcl geçrntsttr. Tarih Türkl eri (iI) halinde yani
göçebc devletl er sckl inde gör rnüstür. Küçük iIIerde sulh mabudu
(Ogan) drr. Dîgcr ycrsular asircücrlni harbe tesvtk eUiklcri hakte
Ogan, bunfan harbden vc kan davasindan men eder." Sonradan
haik manasma gcldi: -tu; kam gtïn bayramdtr" yahut (ellc gelen
dügün bu haJkm oturdugu ülke manasma gelmege
ha§lalll: Iç 11, IJ, Rum ili gibi, Daha sonra lan (yahanCl) ma-
nasma geJmege ha§ladl: kát ip benim, bcn kàlihin, il ne
Boy: 24 Oguz boyu vesilesiyle daha yakmdan a§ina oldugumuz
bu mefhum ha le n ya§amaktadlf, "KabUe (boy ) bir hukukî
mefhumdur. BIlnun (oymak), (ans ) g/bi onlara mensup
§flhts/ann hukukll da örfî kanun, (zang) ve (yasa)ya göre
muayyendir. Müstakil kab11e hll kukllna malik oltm hir (arIs) Kazak
K/ rgl z/ardn bir ceddin neslinden yedinci bat/nOOn sonra toplanaf!
evllidmdan hasll oJur. MüstakiJ kabîle §eklini ald/ktan sonra bir arts
hayvanlonfll bellemek için kendisine has (damga) ahr, kabîlelerin
içtimalarlflda kendisine ayn yer (ort/n ) allr ve ancak biri digerinden
Yw.uf Ziya. Tahll\ n lar. Mec. '1"2. 7. Sa\' I:58 sL!:>.
«)'n (ans ïor halinde akal yedi txum babalanyla aynkm camiaiar biri
digerinden ku: altp evlenebilirler. Bunun için Türklerde erkegin
yedi ceddini bilmek iÇtimlÛ bir nizanun esaslanndan biri otmustur.
Hanà islfimiyeti kabul eniaen soma 00 bu usule riayet
yedi bann içinde evtenmiser, haltft bunu Islêmt yeiin bir hukmü gihi
lelfikki evlemisterdr" 3.
80 küsur yasmda, Sankcçilt Asirct indc n AH Osman Efendi
(Resim 75) (Halen Korkuteli' nin Karadin Köy ündc ot uruyor) ,
boy tcsckkülünü, (boy bcgi) täbirini de kullanarak, se-
kilde anlatu ki, Oguz Hamn alu oglundan 24 Oguz boyunu n
meydana gelmest an'ane ve manerna uyuyor: "Dagh, $eytanlar,
Üsemoglu. Odabast dort gardasnus. Pederden bunu duyardsm. Kök ü
bir. Herces avonesint çekmi§, birer boy begi olmus.'
K07.an KürtIerinden Musa Scdcfoglu'ndan aldrgmuz misra-
larda dn bu mcfhumu görüyoruz:
Bozuluk: Bahcast bagl
Ytlahk a!"llgl dagl
Dundarheli'ne boy begi
Nenni Silleyman'im nenni, ..
Bir (oymak)m zamanla 6-7 ye çkugnn gördügürn üz.glbl (oy:
mak)lardan bazrlannm büyüyüp, krz kaçlrm.a, kavga,.. mza..
kifáyctsizligi gibi sebeplcrden baska ycrJcre gl.der: k
(boy) halinc gcldiklerini anhyoruz, dai r bîrçok misal l Yö-
rüklcrden di nlcdik vc müsahede cnik.
Os manh imparatorlugunda "bir boya bey táyini .lfsÎ
te§ekIaUlerdt, 0 hOYII tc§kil eden rl/plarm ha§mda kethllda
l'C ihti)'arlfinn bir §al/Sl boy beYloIarak kablll edeceklm
kanaatlan açlk/andlkwn sonm, hükûmel .0 §lIhsm
edildigine dair bey/ik bem/l l'erilirdi. Fakat RI§.VlIfI gtbl.
lerde boy beyliginin berat ilc degil, ancak boy re,§kll
kimse/erin kerl/lldá, iht iyar ve söz sáhihlcl'i diylc seçl/dIgml ve /sredl klen
bayheyi yapabilecek/erini de i/ave ctmeliyiz. Ke.rJJlïdá 'lar ise
nU/Î I'C ü!ari hakmzdan liihi blllllndllklal'l hay beYJ rarafindan raym
'di/mekte idiler. Fakat kethlidii 'lar Iwkkmdll aymak ahalisinin kef á-
ltîzlm oldllJ.,';r / gihi kanlJnen, tiiyin edi/miJ v/ an vergilerini Has
VO\'l"oda 'lm"lfla l'ermcdigi ((whhiil ermeleri tlt' JII I'fII. Bundan sonTll
2 Türk Met.kniYl'1i T;lr ihi. 8f.35-36. .
3 J' r('f.Z. V. Tng;lll. ;j .g.m>lkak lIcride (aik) .1I nla!" cag' nJlI. gihi
Yt r(i"kr'dc l'l.-lcnm,· l' l,"\l 11 la m " ksmcdlr. Amca kw ollt: alull r.
M.ERÖZ I YÖRÜKLER
M.ERÖZ I YÖRÜKLER
45
dalta zijnde f)IJ 11IISIWI1l hükûniet torafindan kabul l'tiillJiI"F;IlC' dair
hir bai'1I , .1.
Boy'un kcll an olup. Türklye göçebelen arasmda Dy-
mak 'ie Oba mcfhumlanm da tari f cdcbüi rlz:
Olm: görc (I, 86,22) aslmda kabllc, Scyh Sülcyman'a
görc. küçtl k çac hr, çadrr halkr, ccmaat. Scmseddin Sámi'yc göre,
bir kaç bölügc münkascm büyük \IC uzun göçcbc çadm. çadrr
haikr, göçcbc aücsl, Hûscyin Käzrm Kadrt'nln Tü rk t ügáunc görc,
äzcr! dilinde çadr r. bi r çadtr haIkr, aile çagataycaëa (0\,:1, oba )
çadir. yUTI. mesken. lkamcr gäb ailc mänalanna gelmckrcdir' ,
Bu muhtclif manalan muhteli l yerlerde gönï ük. Sög üt Kam-
keçili \IC Karakcçcli'lcn (obaj yr (çadrr) manasmda kull amyortar.
Yeniosman h'Iarda çadir toplulugu manasma gcldigi gihi. komsu
manasma da gehyo r, Oba csas uIarak ça ëir toplufu gu çadn ma-
hallc..i manavt n.r ectir. 5-111 çadrrdan faztasr bir arada mcr'a ki -
Iayetst.. scbcbüc bannamadrgmdan oba'lar vücut bulur. Oba.
5-10 çadmn en en diraycüislni n ismi He umhr. Ekscrt
akraha nlanlar bir oba tcqkil eder . Bugün Yör üklcr {cba} ycrtnc
(ma haüc) tabi rlnl kuüamr lar . Bckdik' lcc oba'n m han m. sayrhr
klmscstnc derter. Bu oymak rclsi olan (kcthüda) OIn
mukahili de nlabilic. Ge ne Bckdik'lerin btr utas özü (oba ) OIn
rnanasuu sacih olarak göstcrtyor. (Og tunta oba ot. krzmla korusu
ol :)
Bddik' lcrdc iki otlanlO \'OCuklan arasmda sapan ilc
yapllan teh likeli kavgamn adl da (oha baskIOl) UIT.
Oymllk: Büyük olla' lar herhaldc bir oymak cdiyor. (Oba)
mek:'in ifade ederken, (oymak) bir re maal, bir içtimaî zümrcdir,
Yörtiklcr 'dcn hai kmlO ua gün]ük
geçcn soy-sop. so)'lu-soplu, soyu-sopu temiz kclimcler inin metl -
î d ni Z.GÜk<l lp izah ede rek. (clan) manaslOa gc1uigini söylüyor.
" Yokurlarm hl/Ri/Il v('rdikleri isim (si h) kdinwüdi r ki (.\' 0)'-
-.I'Op) kdim('simh-ki (sop) ilemi il aadiftir. Eski Tiirkçede(Soh) kdillJcsi
(511) IWIfWSl/W OIl IP, genk ()'oy) gerek (sop) kdimdt'l'Î /1II iki
kdimedelf m{/§wkllr. 0 halde (e/all ) kelimesillÎn flïrkçelieki /llIIkllbi li
lIïrkç('.\·inde (.sop) l 'e nïrkçesilllie (soy)f1// r. (50Y-'l'OP) uî hiri
ikisindell mlJrekkel',ir...Hau/( Diyarháir'dc kadlflla/'l ll HI/lalww glire
halm óll('lill(lell ohm akrabaya (sop) ise a/1 a áhefindm ohm
akm/J{/)'a dt'llilir. 0 Jwlde Tilrkh'rde el/ eski hi r zal/wlllia (Bl/(lull)
p f. Cengil O r h" nlil . (hlll<ll1h i mr ' U;l I" rl uglll1<,," A)irclkri
h l;l Il I' ''1. 1''' ' '\ ' "'1,14 yc Ikll nll1{' 11lll hlc1if ;I111'iar) .
proL Dr, {\h C"i\ ralY;' M. t ür l;.,}'at Mee. Cllll: A l . I '/H.
(Di M V1w;) a l'e her Ulus do bir takim (sop) lam mankasem
vc soplarda meden; semiye mahiyetini haiz olup bircr (Kile) ye yani
(Madeli tot emle molik butunurmus, Bil öhare bil inhilàl ede-
rek Yekuüar 'da Utuskmn mümessill eri otarak: don
soptarm lI/ lïmeHi li oh/rak do krïçrïk sasnonlor iuhur .
Bu rzanauan ..on ra, görd ügürnüz astreuerin bazr..mdan krsaca
bahscdcrck, kabace gösterccc êiz,
lfuvta
1_ Haë, Sûlcymanlr Manaücsi (Oba'sr),
2- H,U;'I Alilcr Mah.
3- Elckli Mah.
4- Köt ckfi Mah.
5- Saçi garah Mah.
6· Kcrtmli Mah.
7- Guccüktü ( Kuçüklü) Mah,
S- Ncncf Mah .
9- Bacaklar Mah.
10· HrtCI Nasr üi Mah .
11- Ha crgarah Mah.
12- Gosath Mah.
Bu a..irct Anarnas yaylar, Gelendost
( IsparIa)" ocasmda güztcr. Antatya'da Büt ün hu 12ot'fa:mn
daha dogrusu Hayt a Astrerlnin. (Sanga rau> Saçrkarah) SIO-
da n mcydana söylcniyor. Fakat bil. bu .ka?aatte 0
takdirdc ismi (Saçlgarah) olmak gereklTdt. Ge rçl bu
mensuplan kendilcri ni bu isimle bu (Hayta)
ismini n tesirden kurtulabilmek vu-
rucu. klTlcl. haydut manasma gc1iyor, KaradeOIl. sahillen nde (Çep-
ni) ne mana ifade cdiyorsa. bu da A:>ya
Icrini en çok muhafu a eden bu bu Isml (jok cskiden
Bulgaristan çocuklan
eve gcç gcl irlerse, onlan, Sen HaYIl1! Gez Bakolml ... eya Ha) w
gihi gel bIl kalIl Il " diyerek azarlarlar. Anadolu'da da
kullaOlllyOT. Bu fazla ccsur. atak oldugundan, ..aktil e çok
gczginci (Hayta) ismi bu manalan
Honamll A§ireti:
1- Mah.
2· Oigtinlü,
.1- Tell i!er,
4- Ele kli,
1 7,;\';0 (;,, 1;.,, 11'. bl;.i Türl;.lc-r dc· Milll Mee.
2 . Aill1.1n Or, tlll" Joh ll ll . en, bliC }'ant lgl nJtl;.1upla lI}'nl I;.al1aa"
hl 'lirtlynf.
46
M.ERÓZ I YÓRÜKLER
M.ERÓZ I YÓRÜKLER 47
5- Karaevü.
6- Reccpli,
7- Hacrmahmudlu.
S. Bekmèzci,
9- Garsavurdanh.
Bu tasnt û Yunak'm (Konya) Honamh Köyünc yertcsen astret-
ten akhk. Burdur civannda aym bir perakcndesinc rast-
ladrk. Oba) smm Iki çadrrhk bir parçasiydr , Onlar yu-
kar.lda kl s? n onlar yerine (KÖICkli Obas r)
m Bir de bir Honamh kol u Kozan-Salmbcyü
havalisindedir. Halen bir kismmm Kozan civannda
habcr aldik.
Fursuk A!}Îreti:
I- Karacah,
2- Dagh,
3- Yagbasan Oba'lan ,
Ru ü ç oba, Korkut cli ' nin üstünde Yelten Köy ü civannda Far-
sak Yaylasi'nda yayhyan asttere aütir. Esas büyük kol, K07.an,
Saimbcyli, Kadirli civann dadtr . Biz 0 tarafa gidemedik. 30-40 köy
teskil cdtyorlarnus. Karacaoglan'm bu astrenen oldugu s öylenlyor.
Kita plarda (Va rsak) sckli nde geçiyor. Os manhlar dcvrinde büyük
rol oynarms, çok bir aqlrctur. Dilleri hayli kaba, kadmlannm
konuqmasuu anlamak oldukça güç oluyor [Hrzh ve kcndi arala-
konuqunca) Bu husus dlgcr Yörükler arasmda da meshurdur.
Bize Farsak'Jann, bühassa kadmlan mn konusmata nm anbyarm-
yacagmuzr muh telit yerler de söylcdiler. Diger asfrettcnn inancma
ve kendilerinin. de kabul cmgine görc aralanna vaktilc (Abdal)
lar da
Ro)'nui nceli A!}ireli:
t ,
2-
3-

5-
6-
7- Kcrimusagr,
8- Dclanusagr,
9-
400 kusur çadJr, 4 bin kusur nüfuslan var. Erdcmli (Mcrsin-
d varmda Bir k1sml Ycniköy'e Bir klsml da
göçe beligc dcva m diyor . Bu aslreti n Nevsehirli Darnat lbrahim
tarafmdan Ncvsehir'e iskän edîlditini tanhi kaynlar göste-
ri yor. ei vartnda da ycrtcscnlertnin bul undugunu kendileri
söylüyo r'.
Karateken
1· Kanukarah.
2· Topalli.
3· Duragocah,
-I. Sckárcli.
; . Siçma zh,
6- Karakeçüi,
7· Akkecifi.
Scläti n köyü'nde (Onaklar-Aydm) se n iki . (Oha) yerinc
OU3zh. 7. Gafa rh) obatanm bî1iyor lar".Bu . Ego bölgcsin-
dcdi r. Bu mmukanm birçok köyü bu aarenn iskániylc meydana
gclmijur.
Kur uhacrh
1· Ga ldmc llar,
2· go laklt,
3· Sang bah.
4· Haclhamzah,
5· Eskiyörük,
6- j-l ümmcui .
7- ç üngOI!O
Bu astrete Anama parakendelennc Egc'dc rasua-
dik. Bir kolu da Adana tarafl annda.
Kurukoj unlu A'jireti:

2- Kusçular ,
3· Haciaular.
4- Könterti ,
5- Dayrlar.
6- Bahkhlar,
7-
Anamas dagtannda yaylayip, Anlalya'da ço,gu yar
göçebedir. Köyl cri vardi t. Bu aqircun bir koluna Bul gar dagla-
n'nda rastladik. 40-50 sene evvel birhirlerine akrabadrr-
lar. Karakoyun lula n n Dogu Anadolu vc Iran 'da büy ük roll er oy-
nadrgmr bi liyoruz. Anamas'a çlkanlar 300 küsur çadlrdlf.
KJisereli
I - Yukan Köscrcli,
2- Kösereli,
Millel P"r l isi Lidcri Osm"n !Jó' lo:end;
söytetliler.
48 M.ERÖZ I YOROKLER
M.EROZ I YOROKLER 49
.'\- Sanvc1 iler,
Ycllihcl'dc (Ermcnck) yaylayrp. kcndi k öylcnnd c (mut)
yorlar.
A'} Îrt"t i:
1- Saçrlmaz Man.
2· Haciosmanb.
3- Kirt crlikli,
4- Basrrb,
5· Çtrakh.
Bildirli,
7- Mamngozlar.
Yeniosmanh
1- Ku rqunlu.
2· Topa lil,
3- Araplat (11),
4-
5· Çllbak,
6- Basmdanyoklu,
7- Kömürcütcr.
Bu astret Kor kut cli'nin üstündcki Sönüce 'y3):la.'da
( 100 çaJ IT) gene aym kazanm. onata n n rsrr nm
Ierinde Bu ismi Ona Asyn'dan en sen gctui klcn IÇIn
alrmstar. Dah a öncc gele nlet kendilu ri ne. ti sanlan r un kanahgrndan
ö lürO. ( Kürl) demist er. Yap urdrklan camii n adr da (Kürt Camisü
Sll r ul;h A!jÎ rel î:
1- Ta rakç üar.
2- Sanhasanh,
3- Sanimamh,
4- lhuyarh,
5· Bcyçukul u,
6- Çenger.
7· Küçükçenger ,
s-
9· lsamtepe obala n.
Akscki' nl n ustundc Goktepe Yaytasr'nda yaytar. Aruatya'nm
Sa raçh Köyünde Tarihî kayl11arda (Slraç) ge-
llakarak vc Erdcmli haval isindcki gö-
i'ünün e gcti rc rck, bURun da (Saraçll) dcgil, (Slraçll) olallileccgini

TU'la r
I· Sunular Ohast,
2.
3. Domha lakh.
Bu asfrct de Erdemli havallsl nc yerlesiyor. Pek aZI
göçebellgc dcvam ediyor. Yertesenter sebze ve narenciye He ug.
rapyor.
Gördügümüz büyük asi retle r aras mda Avsarlar da var. Hiçbir i
göçcbe dcgü: devlet zoru ile iskän ol muqler. Pazar ören'in (Kaysen)
bi r kaç A"13r k öyüne gittik. Kayseri'dc (180), (10)
kadar Avsar köyünün bulu ndugunu boyundan (Besi r Onder)
söyl cdi. Türkiyenin muhtelif mmukalannda da birer ikiser
köyü vardrr.
Sa n keçllJ
i. Oagll Obasr,
2- Obasr (Demirci Obasr)
3- Usemoglu Obasr,
4· Odabasioglu Obasi.
Karadi n (Ko rkuteli) Köyünün halk i (Seytanlar, diger adtyla
Demireiier ebasi ndam hu ast retin peri sen pcrakcndclcrtnc Cum-
ra-Bozkrr arasrnda rasüacrx. Bu asiret , diter Yörüklcr tarafmd'an
da takdir cdiliyor. Tam göçebe, seyyal. çan kh, cewal insa nlar ,
Doguden bauya göç edip dururl ar .
Görüp te, (oba) isimlerini tcsblt cdemedt gimlz astrcucr de
Bayazidli. KC!jcfli (Kessaflr), Idri zli, G ö-
gebakanh. Kara kcçi li, Karakeçef (bu so n ikisi SÖg:Ül havalisinde
ol up, göçebe ligt ytllar ewel terketmi qlcr), türkmenli, Kara-
kq li.
$u halde (soy-sop) ten bir oba meydana gel iyor. Buna aym
zama nda (oymak) ve (elan) dlyebülnz, Dernek ki (oymak) lar dan
(el anjl ardan bir (boy) yahut dig:cr adr ile (Asiret) meydana geliyor.
kjireli n nüfusu muhtelif oluyo r. Bizim gördügü müz en büyük
aqirer (Boynuinccli) dir ki, dön bin kusur nüfusludu r. Avsarlan n,
Bozdoganhla n n büyük rcsekk üüer oldugunu anhyoruz.
boyu) da büyük aslrert l. Onbirinci asn n (Rumi) sonlan na dogru
Anadolu'dan gcçcn bir seyyab. Begdili boyu'n un nüfusunu o n iki
bin çadlr olarak Bu yüzbinc yakm nüfus de mcklir.
tçtimaÎ s,"lnar:
Eski Türk1crde hclli üç slmf górüyoruz: 1- Akbudun
(Ari stokrasiyi tcmsil edcr), 2· Karabudun (Halkl tcms il ede r), 3-
Filruk OSlnilnli Devrinde Anil dnlu' da oguz Iloyliln, DTCFD vn,
SaYI:2.t '149. sr. 3t.o.
50
M.ERÓZ I YÓROKLER M.ERÖZ I YÖROKLER 5'
Köle smin. "Katnteye bir harun enuile. yanut kabileler arannda v àki
ohm bir anlasma mucibi ihihak: etmeyip ka çak yanut esir nfauyle
gelen unsurki r ise kabilciçindedaima (1..111), (tli/engüt) vesaire lalcaplar
oiorak tefrik: editmisterair. Mesetö Turkmenter içine giren yabana
unsurtar: og,a nesebnameteri avnca kaydederlcr. Erkek toraftrun
nesli sobu olmak eski Türlc içümat teskitöun m esas/anndan biri ol -
,,'
mUIntr .
Ari stok rasiyt beylet tcskil eder; hakan hepsinin üzerinde bu-
lunurdu. Bu se n idarc ve sel áhtyener t öre ve yasa He rnukayyetti.
Göçcbc artstorasisinln de bir ncv' j murakabesi görülürdü. Bunu
gözönüne geti rmeycn Avrupah bunu despotizrn olarak vasrûan-
dmyor: "Bil sebeple gÖfebe hûkümdannm elinde, bium Avrupou
dÜjl1ncemiûn tnsOI'mr edemiy«eg; tarzda bir iktidar soptonnusnr:
Dünya tarihinin m bt1)11k OlçlÏdeki aespoüan herhatde büyük Iran
krotton. yohuna daha senraki ROnJa 'mn itöhtasuntan kaysarkm dcgil,
be/ki de Hun, T/ïrk ve- Mogol hük ümdartan idiler. Bu g6çebl' cami-
alannda prens, kademeli insan el/mmmm stmnda bal d öndürücü bir
irtifaa yakselir: bu; itirat lanmll)'an ve nuna tahantmülû omuyon

Çinlilere gOre "Ksrgulann reistenne A -j o denmekte idi. A-jo'dan
sonm ikind derecede kahi/e heyleri "e Ofuian sonm d{/ Knrabudun
yani haIk Bunlardon al0guJa bir kole s/mr mm oul:a:.
dugu Os manll imparatorlugu 7..amanmda Beyli-
mi olarak inlikal cnigi boylarda, bey ailcsinin }'3. n1S1ra bir
torun gr ubunu n mt. 'Vcud iycli gürülüyor. Bun lar kona r-güc,. 'er te·
ida reci leri ile bc rabcr bir arislOkrasi ediyorlardl
t
,
Yakm zaman lara kada r Yö rüklerd c kavga, niza, ihtilanar, klz
kaçlfma vak'alan nl koea (ihtiyar) lar müzakerc, hal vc hükme
baglarlardl. Bey scçimi ndc ihliyarlann söz u büyükl ür. Beylerin ve
ket hüdala nn otorilcs ini n yamnda, ihliyarlar hey' eli 0-
larak yer allyord u. aga ilc 'i0bam
aym so frada ycmek ycr kcn gördük. Kaplanclk Köyüne (Izmir)
Karatckclilerdc n dinledik: vaktilc kimsesiz, fakir bir ço·
ban ihliyar lann sohhc li nc kallhr, sopasma yaslamp sadcce di n·
ler mi). Yer i geli ncc akllhca sarfcttigi [aflar ihti yarla rm di kkali ni
vc " Bil çohnn ihri)'l/r gihi hu
Pro f.z'VI' 1"og<lIl , Rilgi ' i, &aYI: 5, 1940.
J.J)d ' r , slep Külltirti . DTCFD, XII. 1954, sUó1. 68.
[l.Ogel. ,r.ZO...
Or . Cenlli z Orhonlll , <l,g_c. ,r.l4 ( mühi mn,,: ddl eri ne al ll) hu hll su, l a
I/'lhal lçm Sün1l'r 'in ( DTEt ' O) <Jeki
ncsle (i htiyar upgl) diyorlar. Bu hikáyc VI.' bizim müsahedelerlmiz
Yör ükferde keskin bi r snuf Iarkbla smasmm derln bir tabakalas-
rnar un rncvcut ol madrgrm göstenyor .
V· Türk Göçebelerinde Aile Müessesesi:
Türk göçcbclcnndc ailc müessescsi lam pcdcrsahî degildir.
Kadm da yuvada s öz sahibi ol up lçti maî hayaua rol oynar. Türk-
ler e komsu otan mlücrlcrt n saha detlcri. scyya hla n n ifadcl cr i de
hunu tcyidcdc r. Hükümdann yamna hatunun oturup dcvlet
rine isnrak euigl ne dair kayn tar vardrr. Meq hur Ihni Batuta da
Tür k kadmmm vakar, ciddivèt vc içnmat hayattaki mevkiinden
hayranh kla bahscdcr' .
Yörüklcrdc de kadiru n mevki î ufak rcfck Iar klarla, fcna saYII-
rnaz, He r rnesclcdc azçok söz sahibi, rey sahtb ldirlcr. Kaç göç
yoktur. Pcçc. çarsar gibi Arap külturünün, i..lámi altmd a
krhk kryafct bulunrnaz. Ne lam kapah, nc de açrk. Türk'c
cski ör f adcrc uygun giyinîrlcr.
Kadm hakkmda Yör üktcr'ëc hem yüksclt ici, hem de biraz
hafi fe ahcl sözlcr hulunur. Bun lardan bazllanna lcmas et mek
isli yoruz.. Kad ml (cb ik clck). (SaÇI uwn, ak h kls.a) gihi vaslnan-
dlrmalardan
(Çoban gll hk bilmez, Avrat )'ukluk bilmez.)
(avratta n mikda r (muhlar) de zchmcride dava n glrk-
Davarm yayhmml odunlu ycre ,;1·
dm.)
Bunlara mukabil Dcdc Korkul' laki gihi, iyi VI.' kölü vasil' h VI.'
vaslfslz kadlnl ayu aYTl cic alan alasözlcri, dcycsck v.s. daba
dug rusu Türk göçchderinin (Yö rük) vkda nmdan
dc klS:1C;1 gürclim:
"Af/a avraf yigidill haJzll1la "
Pr of. Z.V.Ttwan. ,f.'J.t.J(,R. Bu hUSUSl a aYrlcn Turc,i .
isI. 133'J. ,{Zll.Zl llvnl miidl i r in Tarilii \"1.'
I-'ro[. Z . F .F I Il <J lko gl u , ·rürk Aik Sosyol oj l si. IsI Hl'Il'oul. 94t.
i'llk.MennUilSIll<Jal l a"r1 b'l'''I1 ). l l ar': I",. olm"l. g'\ç blllllnmaldi.
Kmlmh cglcnt ilcr tCrl l [l cdlliL kll 1111., h,l W\ hilll l'ooyl ,mla raki
içllir<Jj, KlIll'': ('tkbi ni .. 0 1' 1 Mkt\' harckcll C hlllllnma/d l
IIUIIII a)'Il':1l bugun kll T itrkivc AI<'VÎ 1 11 r kmcnl\'r1nde
52 M.ERÓZ I YÓRüKLER
M.ERÓZ I YÓRüKLER 53
Erkenden ka/kan avrat
Buyunnadon dutan evl ût
Ozengi furmadan yoniyen at
Dut bellinde oj!ul sarall andan
Alfustosda ekilen dandan 1
Korkann gWj/uk Ilamazl uykudun galkan gandan .
"Am /t I1f türlüdür. Binsi er avradu binsi ev avroái; birisi de
zattonzon .l.
"Ban m'mt var, tlrpa ununaan al e äer; bazl avrat mr, kerkik
ballnl )'tll eder: bon Ol'rar mr, gan gurudan: bon t1vmt mr, {lil
çurûden 'J.
Dah demeden y örûyen al
Buyunnadml dutan evlût
Bir de eyi çikn mi avrat
Nedeceksin dügünü, nedcceksin boyramt
Gir 0y"a, çsk 0y"a
Hababam "a yönï mez at
Bir su vermez evtöt
Bir de dirliksiz çtkn m i al'ral 4
Nedecekstn ölümii gir agla, çsk agla .
Astl soydanköt ü kadm kanaatindedirl cr. Bunun
için evle nirke n zenginlik yerine asalet, soy tcmlzligi ara nmn. Yas-
hlar !iîmdi hu endisentn kalkml li olmasmdan, parara. iht i!iama,
güzclligc ragbcl cdildigindcn müqteküer. Vakt iIe diger vasrtlar da
arzulanmakla bcrabcr . asalet baqta gcliyordu. Buna dair deyesck
(atasözü) Ier de var:
':4sklll ara, neslini ara, bukmmazsa ne çaro (çareY
(HOflllmh)
Digcr hülün de hemcn aymm söylcr:
"Asll am, .w )' tlm, hlll//nmazsa ne { ara "
Bur ada (cvlcnmc) adctJerinc, (Yörük dügünleri) ne çok klsa
Ycni O'lnmnh A, irclindcn Mu,tulu
Slraçll vc A\lrcl!erindcli l lekimoglu' dan
Sll1lçh ,\iC SUld,!, A)in:lkrilldcn llekimof lu' dan
l! onamll A)lrcllthl cn hmnil Sl'zer"dcn (Ho namh
KóyÜ·Yunill).
olarak tcmas cdeccglx'.
Eski Türk göçebclert mn aksinc. Anaêolu göçebelertndc (en-
dogaml) hakimdir. Bu Turk kavmini yabancr anasrrdan koruma.
teeri t etme endtsesi nin mahsulü olsa gerckt ir. Kat'I
ndan krz ahp verme yoktur. Bu hal muhtelîf tczahür
eder: sünnt aslretler vaktîle yalmz kcndi arafarmdan evlenirkcn.
sonralan astreiter arasr ktz (Köylü,
müstesna) ise Çingene, Abdal vc AJcvilerden baska göçcbc
ve meskun halktan krz ahp venyorlar. Fakat bu de
ehemmiyetsizdir. Esas evtenmc asircun kend i arasmda otur. Türk
Alcvilcr inc gelince, bunlarda hem trkl, hem dinl unsu r rol oynar.
ki: hiçblr sü nnlyc krz verlp, alrnad tklan gibi. rrktan
olan Alcvîlerden de krz ahp vcrmczle r. Meselà, Ege Tür k Alevllcri,
Amavut vc Gi rîtli Atevrlerfe krz bulunmazlar. Yalmz
kendi aralan nda cvlcnirler.
Endogamiyc daîr de hayli deyesek vardrr:
Yaball yerdcn alma dûveyi
Çeker gider boga)'1 [Straçlt, Siilekli)
"Uzaktan alma düge)'i
Çeker gider bogaYl" ve
"Yaglt peynir densinden çtkmaz
Sûttû gO)'Wl sûrûsûnden çl kmaz" (BOYHll inceliï
"Sûtlû gOYWl sûrûden çikmaz"
"agaç mislinden asiknur: [Bahsisler}
Tü rk göçcbclerinin ikinci vasfl (monogam-Ick kan II ) olmala-
mllr. Taaddüd-ü zcvcat h lamiyetlc Türkistan Kawkla·
fl nln zengin olun('<1 çok kadm almalan da byle ol"a gcrek. Eski
Türkler ye hizim gördügümü l. Yörüklerdc (tek kanhhk) caridir .
Birkaç kadm alma Îstisna ediyor. SöhÜl'C Yaylasl' nda (Kor-
kuteli) gördügümüL83 çadifhk Yeniosmanil iki çadlrda
(po ligami, çok kanlilI k, taaddüd -ü i'.cvcat ) hali mevcul1u, digcrlcri
lek kadlOla evlidiricr. Amme vÎC'uam d:l bun u kabul ediyor.
Iki kadmla yuvada dirlik, düzenligin kalmJyal.:agl, bcrckctin gidc-
ccgi kanaa tindedirlcr . Tck kadlOalinea kadlnJn crkcginc scvgisinin
çok ola cagml Onun için:
llu gc ni§ I1wlllmm için hk. Hámill ZOIX' yr KO§' IY, Tii rkivc Tlirk
DOgünleri lil.erinc mukayeseh Mal/,cmc. Anbra, t9 44. Yusuf Zlya bcnmci.
Ana dolu'<J,-, Es ki Dugün VI' ,HkJkri, T ür k
l-lahc rleri vc Tür k FolkJar ya7JIHr vc ARm.
C'c nupla Türkmen üYJllaklan. "
S4
M.EROZ J yORÛKLER
M.EROZ I YOROKLER ss
Ik; gonnm gocasl
Seymnlann ;'OCOSl
Bir gan bir goca
Ha/va yer gece gece
. . blr dcycsckJcr i var ki, hu ruh halc tini, dünya gö rüsünü
ryrce cdIY0T. Egcr kadmm çocugu ol maz, basta ol ur, cinsi
kudreü düsük ot ur sa iki nci kadm (kuma. ortak ) iyi karsuamr.
KJ Slf kadmm i ti ban yoktur. Çok çocuklu. bil hassa erkek cvlädr
bol ola n kadmm mevku. iliban yüksc ktir.
Daha öncek! bahistc (Din mücsscscsü zlkrcdücn bi r hamn,
kansmin ul u prnart ar basmda gecctcmedlgi için 14 scnedïr evlêdr
evlär koklayamayrsmdan deel yanmasma dair
ol an vcsl ka ve Dlrse Hanm "Bir ngzl duahnm alklf l il( zevcesinin
Barthold'un söylcdigi gihi. Türkleri n tck kadrnla
cvlcndiklcrtm göstcnr.
Tü.rk cvlenme babmda digcr bir adel (Lcvira)
ölc n kardesin kansi m alma gclcncgidtr. Bunda iktisadi
oynasa gerckur. ade l hemen bütün ara-
smda Hunla r. eskt Macart arda da vardr. Tugrul Bev,
kardes! Çagn Begm öl ümüncc onun kadmlanndan birini alml.'jtl"':l.
lemcli olsun, A1evi olsun Türk
,he r fcrt kcndl seçc r. Ku.3 sevmedigi crkcklc ev-
IÇlfl zorlama yap llamaz. Zo rlarlarsa scvdigi ilc kalr"tr. De-
km a lm ter kisinc ardlgl gibi daglar da k<lybolur. Yeni os_
lar d,l kaçan klZl nm arkasmdan küpürcn bir aoaYI gördük.
NCI!cedC uyul<lTak muayyen bir mchlägl er -
kegm ödemcsi Ilc (kalm) iki tarafl ban§tlrdllar, (Kalm) klz
babaslfla ödcncn blr Eski Türklcrde, Tü rkislan Kazak-
lannda. yukan aynen söylenir. (Kahng) diye bah_
scdc r', Dede ( Kahnhk) diye gcçiyor. Bu mchi r klz gönü!
n7.3SI tJe vcn hrsc önccdc n Icshi t ve tedi ye olunur. KJz kaçmlml.!}"3
ver ilir ve iki taraf Bu adeli On a
da da gt'lrüyoruz: Abakan Talarl annda "Dügiin mu asimi, ka a
olma. ka!lm 'm 6tlenmesi di($ïn o)'ini "e ziyn/et gihi klSlmlardan
olmak IÏzere hemen luw/cn aynen hall oldugll
g1b/dlT, Fakat çok de[a, oldll*,1 gihi. ge/in kaÇ/rt/m{/ k 51/.
1-I.NMlllk Or kun. hir Türl.: Ün.Say,; 3, ol 'l
J.Deér, ,1·il· makal" ' ,
.\ O" manll S>< ra....lan nda p r ' Cl -
Umumf Iolr YemkOllya. ' () Ip ml
raiytegönïnl/ür veódenmcsi teabedenkahm muzakeresi ancak ondan
sonm bir neticeye bag/amr " (Si birya' dan I. 386)
Dede Kor kut' ra görülen (Bcsi k kert mesl) adctt Y örüklcr ar a-
smda elán mcvcurtur. Krz ve er kck babafan anlasrp, besikreki
çocuktanm niqanlarlar. Oglan babast , kiztn bt r yerlni
brçakla çenter. Buna (Besik kert mesi) denir, mustakbel yuvamn
remeli aulrms olur. Kam Büre'n in Bamsr Beyrek için (Beslk
kertmesl) yaprhyor (Dede Korkut, Gökyay, sf.25).
AI besJeni rke n güzel tstenirken' tit izJik, iht imam ister diyerek,
tcmiz soydan ktz Isteni r. Bu lsteyiste hem kizm , hem erkegi n
nzasi läzrmdrr. Birbi rleri ni scviyortarsa umumiyetl e engel az olur.
Silifke Alevilcri krzr Istermye, ktz veya ogtan evinin dargin bu-
lund ugu bir kimseyi göndermeyi tercih ederter. Bu, her taraf için
sereftir. Oglan taraf'mm kendino güvcnini ifáde ede r. Gide n de
bunu dinî bir vazife sayarak, dÜ!imanhgl 0 an unutar ak tarafsrz
hareket eder . Bundan se nraki safha nisan ve dügün mcrasimlert
aynen yertesik halkirt dügünleri gibidir. Dügünler hayli iht isamh,
masraûi olur. Civar astreuere. kövlere oku- Okun tu [davetive} Jtider.
Dave riyc yerinc kai m olan ve oku, okumu dene n bïr' mendil .
çevre veya bir çevreye san lmq çerez, kahve v.s.dir. Dügünlerin
te ferruatml anJatmaga yerimiz müsa it degil. Sadece ana halla nna
dokunacaglz.
Eski Türk dügünlerinin de detxl ebeli oldugu anla!i1hyor. "Dogu
Türkistan 'da Karahanillar zamamnda Humor Hatun isminde birisi-
nin, oglunl/n dlÏgiinü dolayu'l ilc döknïrdagü /ïzerinde yazl!l olan 7
küp doJu kii /çe (balij) Ier, 15 inci asrm sonlarmda Hoten 'debulunmu§
\'c (Z v' Togan, a.g.e, sP17) Çin kaynak/anna góre Ku-
galarm dügi1nleri çok o/lIm lU§- Sazan bin koyun kadar hediye
,'erilirnzi§- "(B.Ögcl. a.g.e. sf.209)
Bir hafta sürcni olursa da ekseri ti ç gündür. Pazarlcsi ba!i1ar,
pel1embe biter. Dügün evine bayrak dikilir. Davul. zurnalar çalar.
Yemekler koyun, keçi kesilir. Davctlilcr siláh ala rak' hedi-
ycJcrle gelirler. Siláh scsi duyulunca dügün sahipleri davul zur·
nayla siläh scsinin geldigi tarafa gidip Oyunlar oynaya
oynaya gclirl cr. BaZI a§irel lcr de Îçki içilmcl , Bol yemck, ziyafette n
pehli van lar içkili dügün yapanlann masrafl faz-
la oldugu gihi. kavga. de eksik olmaz, Dügünlcrde
56
M.ERÓZ I YÓRÜKLER
M.ERÓZ I YÓRÜKLER S7
veya denen bir delikanh idare eder. Dügün
mer asimini n reisi odur. Herseyt 0 tanzi m eder. Yamnda bir de
(bayrakdar) vardrr. Bayrak taar, en önde gider. Kafllc arkasindan
geltr.
Silifke Al cvllerlndeki dügün ün entcresan bir sahncslnl anlat-
madan geçemiyecegiz. Çarqamba günü aksam üzcn, krz evinde
ktzm 'Ie oglanm ana 'IC babajan yanyana 'Ie kar!i l karsrya, dügü n
halkr muvacehcslnde ayakta tutulur. Kesilen bir tavuk ve bir horoz
henüz öïmcden bunlann üzerine auhr. Herkesin kahkahalan 3-
rasmda, yüzl ennin gagalandrgr bile ul ur. ÜSl baqlan kan lçinde
kal mi sur. AYJll'.3. kömür {Ol U, kül, bulaak suyu il e hamur cd ilip
yüzlcnne sürülür ve çalgrlar refa katinde oyu na mecbur tu tulurlar.
Soma gidip elbisc Gcce kina yakrhr. Buna (Kina gccesi)
de nir. D ügün ün son geccst, eglenceni n art ngr geccdîr. Geç vakit
yere blr seccadc serüi p, üzerlne ktz ve erkek di z çöker. Güvcyinin
elinî ve gözünü baglarter. Krzm cline krna yaki hr. Yere bir kap
konmustur. (Kmagabi) Içindc mum yanar. "Gaynana. gayrn. gd_
ramee, hu mn yok: mu?" diyerek herkcstn k makabma para atmasi
te min edilir. Yokmu da ha, abbabi, arkadasr yok mu?
K ma yakrhr kcn krza hit abcn türkü söylenîr:
Çanüar oeak dasnu
Vurdular dügüll
Çagmn og/all garda§1II1 (veya glZ garda§1II1)
GlZ aJlam kmall gW/u OSSWI
Duydugull dil/er datiI OSSUJl
GIraf ge/m4 gemill; gever
GOllur daylak call1lll döver
GIZ anam kU1a1l gUl/U OSSUIl
DuydugUll diller datll OSSWI
A llaSI bes/er; el gönell ir
Per§embe günü gelin ahnmaSl , ata bindi rilmesi hep köylerd eki
gibidir. Gelinin ayagmda edik (klfmlZl çizme) bulunurdu.
hu adel kalkml§ bu gelencgin Orla A<;ya'ya dayandlgJnI anhyoruz:
'·Gelini n elbisesi klmllzl TenkiediT ve çok sl1slfidür. Kl ml lZl çizmt/eri
\'e ktmllZI pl1sfaifJl1 biT bo§ltgr m rdlT. Ge/in áder nl/lcibince, yr1ZlÏnü
elegi .''Jnerek ag/oT \'e girmek isfemez. 0 zoman bobasl, yahut
agabey/Sl onu kucakltyarak ala bindiTir " l.
Oglan evinc gclince, gclin attan inmez. Kaym pederin vaad-
Do<: .Dr. N,Özcrdim, Ilazl Çin Kaynaklan na göre Bugün Çin
Türl.;lslam nda Ifalklar, DTCFD, IX. 3, 1951.
ler ini dinier Kaympcdcr (indirmelik) denen bir moblag (aüu n,
slglr, davar. koyun v.s.) vcrccegini söyler. Bunun yüksek olmast
Içi n ogtan evi nden bir akraba km dclil ol ur. Pazarhk biti ncc (krzrn
attan Inmest bunu gös tcr lr), (Anhk) de nen kapara mah iyct lnde
küçü k bir nakit ver ilir (krza]. Kizm üzenndcn susam, üzüm.
dayla kansik bozuk pa ra serpüi r. Çocuklar Ugur gcürdi-
ginc tnanan yaqhl ar da ahr.
Km çadrrda ayakta tut ar. Türk üler söylcyîp agfaurlar. Öncc
aglarmyan. so ma güveyi kr zm bakirclitini stlähla ilän
cccr.
Gerdek geccs inin ertcs i g ün ü Barak kadmlan güvegiyi gclîne
cziyc t etmis diye tanaklartar'.
Bekdik' lcrdc gcl in. gcrde k odasma girerken parrnagr ile kapiya
bal sürcr. Bu surerte but ün ömür boyunca yuvamn tadt bal gibi
olur. Bu rcmin için, yakm senelcrc kadar Edremü Alevilcri . gerdek
odasmm içlnc kcçe çadrr (derin cv) kurarlardt ki. adma (Gcrdek
Çadm) denirdi.
Dogum AdeUeri:
Çocugu olnuyan kadmlar adt duyutmus magaratarde yrkamr,
ulu pmarlar, daglar üzert ndcki dipsiz göl baslannda uykuya yatar,
ya urlara gldlp dua eder, adak adar. kur ban keser lcr . Dinar Tü rk-
men1cri erkck cvlädl olmayana Körocak h) derI er . Hayta
\'c kadlllian Anamas Daglannlll zil\-'esinde
Namazgäh denen yerde yaltrl n ba§JOda adaklan Rl kese r. Türbcye
ba§lanndaki yat htJ, veya yazma)'l (ba§ Öfl ÜSÜ) baglaYlp, dedenin
ç()cuk vermesi için dua cde rler. Bazi gccelcr turl'lcden lap all hrml§,
Bu inanç but ün var. Kal. daglan eleklerinde bir Alcvi,
bazl gcce1cr ( Baba ve S:mklz) dan top at lh§llll ve urperti
içinde anl atLyordu,
Çoc uk dogarken oha' mn ya§h ,kadlllian yardlm ederi er . ($on)
bir beze topraga gömiilur. Ikinci gün hebck llik IU7.!Usuda
Ylkalllr, (çi mdirili r) çocutun vücudu temi7. ve sikl olur mu'i. Bazl
yer1crde iki saç' la to prak IsHlr, bunun iizerinc keçe, bel. serer,
çoc ugu belcrlcr (kundaklarlar) ç()cugu bezie soma, ,dl-
yorgan ve keçc ill' he1cr1cr ki, adiDa (Belck) dentr. (ResIm:
46). Çocugun da, hem çcne alundan, hem de aliDdan gcç-
Öm",r Gali anlo:p DoIaylanlllia Türl.: mcnlt"r vo: Ilarnldnr. Galianlo:p
1958.
58 M.ERÖZ , YÖROKLER
M.ERÖZ I YÓROKLER 59
mek üzere i ki tarafb, bir bezle (çeki) sikarlar. Bu suretJe kafa
tesekkül äu düzgün olurmus. Bu Met büt ün Orta Asya göçcbclc-
ri nde old ugu glbi, eski Kore hal kmda ve bugünkü Çi n'de
de caridi r. (Ebcrhard. Çin Kaynaklan , Tü rkiyat. VII, VIII, 133,
138, 167) Çocugun adim dede, yoksa ebe (nine) kor. Öncekl
çocuklar bebege (Yasar, Duren, Dursun, Durd u) gibi
Islmler verthr. Diger Isimler lslämi'dîr. Yalnrz Hayta Asireti nde
Türk isimlcri görülür: Çiçek, Çimen, Zümrüt, Nergiz, Deylak
{Kadm Isimlcrl): Saban, Gökçe (Erkek istrnleri) : Yitil, Kemençe,
Keçe. Atas. Tosun. (Alpaslan' m yegenl otan meshu t Sur iye
valisl, Türk Kurnandanmm ismi Tutus idi) Cöbbüs (erkek läkap-
Jan) erkeklere islámi bir ismi verilmekle bcraber ömü r boyunca
kulla nllan bu läkaplardrr. lhtimal yrllar önce bu läkaplar, asrl
isimle rdi. U kap alrr uyanlar da isimleri Diger aqiret-
Icrde de böyledi r. Apan. Abban (Abdurrahman) Ibik, (lbra-
him), Sülü, Süll û (Süfcyman) ' Mustutu (Mustafa) yahut ismin
sonuna re, ca gctirilerek: Hasanca (Hasan), Alice (Ali), Velice
[Veli] gibi büyü k deni zci Turgut Rei sin adr da (Turgutca) idi.
Mugla köylcrinden olan Turgutca, 0 mmtlka yörüklerinden ol.
mahdlr.
Alevilerdc de kadm isimlerinde Türk adlan görülür. Vaklile
erkek ola rak (Zeybek) ismi de
Orta Asya dogum adetlerinin de buna yakm oldugunu görü.
)"oru7_ Alt ayhlarda "Bir kadm doguracagr laman bütlÏn kadm ok .
mba/ar YLlrdun ifinde top/amr, erkek/er d1larda kallr. Yllnttn hari-
ónde blil/man erkek/a;n i'aûf es;, herha/de ómrdaki fma mh/an
kOl'mak o/sa gerektir. ÇÛnJ..11kadmm agrl5l bal/ar bal/amaz korJ..7.mç
bir gl1nllnï koparamk )l/rnm e" afinda kOlmaya bal/ar/ar. Ve nIf ek
de par/am/'Ir. BIl b'l1nllnï f oc/lk dOl, 'fJmcaya kadar dt'l'am eder.
Çocuga ad vermc umumi yetle derhal dogduklan soma yurta
iJk giren adl. ya palla ( Balta), mlltlk (Tüfek) gibi iJk söy.
lenen bir adl veya dogumdan soma ilk gelen kimsenin
bir, ifadesi isim olarak taklhr, mcsclá
nncekl çocuklar yeni dogana mümkün mertebe fena
bir ad taka rlar, mC!ielá ft·Ködön (ft göt ü). Palçlk (Balçlk) gibi"
(Sibirya'dan, 1,323)
Türkiye'ye gelen Türkistan Kazak' lan ndan edindigimiz maiCl .
(SUlliI. Sül ü) isi mkri ni n. eski )'ilzmm
( SUl u) olarak ha\, r lat LrlZ, .
mal da aym seylert gös tcriyor, Kazaklar (se n) a (çocukun coldasr)
derIer. Dcgumu müteakip bir kazak, cline bir agaç ahp yere vurur :
"Tül lIï mn rûstümü " diye söylcnl r. Bu sureuc (sen) çabuk.
Bunu bezc san p toprage gömerler. (Son)u köpek yemcsm diye
derine gömer fer. yoksa balata (çocuga) zarar gelir. Krrk gün çccuk
tuzfu su He yikar ur. Çocuga ilk SOlOvermede n evvcl , ana kavurma
yer; Bebcgc de (çala az koyun kuyrugunu çocuga
cmdirirlcr. Çocugun karnmda yel olmasma engel clur. Hergun
çocugu yüzükoyun yaun p el ve ayagmdan tutup. cti açrlsm, vü-
cudunda vel olma sm, çabuk yürüsün. güçt ü boylu olsun diyc ger-
dir ir. Çocugun karpuz gibi olsun diye almndan
ve çenc alundan (oramal = ince tülbent) Ie hafifçc baglamr.
Kazaklann çocuk için güzet bir atasözlen var: (AI biyeden
togar. alp ariada n tngar:::: al krsraktan. kahraman anadan dogar > )
Yör üklerdc cavar. koyun basmda doguren kadmlar da vardrr.
Çocugu etegtne koyup çadrra getirir. Dogurndan soma oW gün
çocugun üstü nc al örtü ön ülür. Netse ûohusa) da al çeki
bagla r. Klrkl çlkmcaya kadar (Al basabilir) Al kans l denen bu
afete yastlgm alt mda blçak demir parçasl, Kur'an bulundu-
rulur, geccle ri bir erkek bck1er \'e yanar kJTkl çlkmamej kadma.
aym durumda olan kadm gelirse, tehIikcyi at latmak için
igne
Hep klz el an hir kimsenin crkek çoeugu dogunca (kü-
tük atma) merasimi yaplhr. Ba7.an civar e ba ve ha·
berr.iz olarak silah atarak gelirl er. Bir loru = Çam fidam)
na al bezden bir bayrak çadln n önüne dikil ir. Ev
sahi bi bulunan la aglrlar 'ie bir müddel isler. Fakat ekscri haherli
olarak, hazlrhk olarak yaplhr. Davulcular IUlulur, pa...ardan öte·
beri. bom yerlcrde içki ah mr, davar kesili r. Yemekler yenir, 0-
yunlar ayna mr, kUf1un 3l1 hp, yapillr.
Tcb rik cdilip (HaYlTh olsun , kutlu olsun. ömürlü olsun diyerek)
dagJilmr .
Çocuk çlkardlgillda. misIr veya bugday tanesi suda kayna-
tJilp, çncuklara yedirilir. Buna Gö llesi) denir.
Edrc mit Alcvileri (Di§ Hedigi, Kedigi) deri er. 8·10 ya§mdaki
çocuklar bugday, aglzlanna alLp, çlkan çocugun
üflcr bir mikta r kedigi (BugdaYI) ipc diger çm:ugun
haglarlar. Suna (Çmgll) denir. Dinar Türkmenleri aYI gibi olsun
diyc çocugu aYlya bindi rir. Sililkc Alevileri kurt gihi olsun diyc
M.EROZ f YOROKLER 61
kun poslUnun içindc gcçirir.
Çocuk yür ümege baslaymca ayak bûe klcrinc inee bir ip bag-
Iamr ve tnçakla kcsilir. Buna (köstek kirma) denir.
Ge rek ... ünni gcrck Alcvt aqirctlerdc sünncr dügünü hayll deb.
debeli olur. Edrcmu, Çamct köyü A1evilerinin sünncr
görd ük hayli debdebeli -. d ügün gihi idl. Civar köylen ndcn siläh
arara k misafi r!cr geldi. lçkilcr îçildi, yemekler ycndi oyunlar oy-
nandr. Bi r ara cIlcrindc Içindc mum yanan çanakfarta sünnct
olacak çocuklar gcldi. Ça naklan n içinc srrayta büt ün köy hai k!
tara rmdan para attldt. Hcrycrdc bu adel ayntdi r. Hayra'larda ço.
cugun gczdirildigi au. çocuk sünnct zamam indikten soma bi d
binip kaç mp büt ün hai k 311JYI 131a unar. Adana civarmdaki Ka-
rakoyunlu' lara, Arap adert olan Kivrc (Kirvej lik mücsscscsi gir-
Kivrc, çocuga bir kal clbfsc yapurrrusnr. Çocugu tutar, sünnct
cut rit . Anadan babadan üstündü r. Sü nncti müteaklp, ktvrest Ah-
da r m davulunun üst üne 50-101l 1ira arar. Bûtün davctli1cr de buna
eder. çocuga hèdiye vcrilmiyor. Dîgcr a§irctl crdc hcdiye
çoçuga vcrîlîr.
Tam göçebcl erde çocugu n nüfusa kaydl en erken 2-3
olur. Hayta' larda 8-10 çocugunu nasd kaydettirecc-
gini bize soranla r oldu.
Aile haikmlO birttirlcrinc hitap de klsaca görclim:
Ana; aga, agga, aka, Batta manaslOadlr. Av'!}ar KO/..<l n Kürtlcr i
ve digcr tt:m a§irctlcrde; cttc (nine, Aydtn Alcvileri ttabalanmn
anaslOa: ettc, analanOin anaslOa ed der Ier); dcde. cce. aka, aga
(agahcy Sügüt Kar akeçiJi, Karakcçeli' lcri agab<..'}·e derier ki,
kelimesi buradan gclmc emmi (aml"a); daYI: 11. j 'Ze:
bil'l i (hala): bacl (klzkardl'!}): dcc, gclindibi, gclinbi (yenge); ini,
gaylO (kadlOlO, kocaMmn erkck hilahl): eUi
kanlarIOIO ttirhiri ne hitabl ) hahaiJk gaYlObuba (Kaympedcr): Gay-
nana (Kaynana).
Kl hk KI,)·arel:
uygun olup, kadlOlarda eski görcnck dcvam
Yan göçcbclcrdc kadlll klhklan da de-

Ballkcsir, Bîlc.clk'dc n Ant:llya'ya kadar cski yCHük cr kck klhgl
leyl'lck klhglUlr. Uç ctck I. lhlO hir arkaua et ek iki de yanda ctek.
60 M.EROZ f YOROKLER
Ayakda bcyaz don ve kisa zcybck donu . göt.Jlle k i§lc.meli
cepken. Belde büyük kusak üzcri nëc sahuyandan sil ähhk,
hgm lçmde koca brçak, kul akh brçak, tabanca {arak C)lYlk Içtn)
ayna, ma kas, çakmaktasi v.s. bulunuyor. Basta fes, oyah
Dinar Turkmcnlcrt aln na gögse kadar geleeek
keçe doluyorlardr. Kcçe, Kavgada tuçak darbcsinc mani ol uyordu'.
Diger tarafm aqiretleri de zthtn ( üç ctek) giycrmis, fakat zcybck
donu ycrinc jat var. tuman, (çakp r} denen pamuklu vcya
yünlü uzun pan talonlar giycrlcrdi. Her tara na kadm klhgl hemen
aym idi: ayakta edik veya çank, ü ç etek entari, çcpkcn, kusak,
bazr aslrctl crd c salvann üstunden. ön taraftan geçirtlcn bir bez
parçasr (pe!j: kir), basta keçeden bir bashk sonralan fes, onun üs-
t üne çekilcn bir önü (posu. yaghk, yazma v.s.) almdan geçen
(çel gi. çeki) genç kizlann saçta n 20-30 örgül ü (örük, belik) dür.
Al mlannda gümüs. altun, bakn suster. Kizla, kadirun tefriki için
zülüûcrin Krzd kulak arkasma auhr, kadtnda ya-
naklara dogru brrakrlrr. Krrkrndan sonra rckrar kulak arkasma
auhr. Bütün tcfcrr uat ilc anlatmagr, isimleri ni zikretmegi, konu-
muzun clvcnqli olmayrsr dolaytstylc ücrlyc birakiyoruz'. Bununla
be rahcr , eserin sonundaki resimler klhk klyafet hakkmda bir fikir
vcrcccktir. Erkckk r vaklilc tam lcpede bir lulam saç blfaklrlardl.
Buna Icpe kckili ( kákii!), tepe Pe rçcmi denird i. Edremit Alcvilcri
(Temirt) diyor. Çamcl köyündc, ile
yalOll tcpesinde bir lulam saç bu Ihuyann rcsmlm aidIk
(iyi çlkmadlgl için ko)·muyor uz). Saçlar ensesine kadar u7..<lOlyordu.
Bunun setlebi hikmeti Orla A'iya'dakinin ayO!: eline dü-
mundar gävur, kellesini keserkco, eli oi yüzüne sürmesio,
hu saçla n tUIUP kessin.
Kadmlan n tepe lige (fes, vcya kahph keçe) Azeriier
(Araçkm) ( ), Kazak'lar (Sevköle) derIcr. Kawk' lar da kadm 'IC
erkekler üç etek giyer. Bilhassa kadl!,lar giyer. alasözü de
bunu göslcrir: (Kos ele k. buran bel= Uç elek, inee bal ) vcsikalar
Orta Türklerin in de aym klhk klyafeue oldugunu gÖsleriyor.
Tu ·kiu' lann lide l1eri hakkmda Çin Yllhklan '!} Umalûmal l \'criyor:
Tu ·kiu' lar saçlan Ol ul..atulat 'IC sol ctcklerini yukanya klvlflrlar .
(Sibirya' dan I, 130)
Do klhk ' kly3fel için bk. Türkiye' nin Mhhi 'Je içlima i cogr3fY351. mugla
(mcntc§e) ""ncagl: cüz 7, Anka ra. In.' (1-'39). "
Kadm klltklarl hk. bk, ARlza Yalgln. cenupla Tur kmen oymaklarl. V.d.
19· 2 1
62 M.ERÖZ I YÖRÜKLER
...
M.ERÖZ I YÖRÜKLER 63
l
Bu kayutan anlasrhyor ki on lar da üç etek giyiyorlardi. At
binen bic kavtm için hu en tahi i kihku. Yörükler de ü ç ctckler
bic vcya bazan iki ucun u kivmp, kusaktanna sokartar. Bu gelenek
Os manh Sarayrna kadar intikal etmlstir. Nitckim "Erivan 'm nlll-
hasorasmda Murat (W) ordunun onasmaa durmus. libasirun etegini
ku§flgtna sokmus oldugu halde a/tm ve kurus keselerinin aglZ!nrlnJ
.açnrtyordu "I,
Orta Asya kunkanlarmdaki kayalarda görüten restmlerde dcri
veya kcçc çîzmcler, uzun kaftanlar vardi (ROgei, a.g.e. sf.20S)
Mogol klhgl da ayrudrr. "Erkeklerin, kadmlarm I' C çocuklann. asil
olsun ovamdon otsun, e/biseleri hemen aymdo. At üzerinde hare-
teatenne màni olmamak: için yendan yutmaçu bir entmmm atuna
pantalon vc gömlek giyerler. Erkek/er ve evtenmemis kutar entarinin
üzerinc ipek bir kusak: sarartar. Evli kaamlar enrariyi hOj
Herkes teatin deriden 'mln çizme!er gfyer. " (La rson, Mogollar. Is1.93-
2, s1.22)
Orta Asya'da Tula nchri kryrsmda Hun vc Göktürk çagma ait
eserler bulunmustu. "Tukt 'daki kemik eserler deAlray'daki Katanda
buluntulanna benziyordu. Bilhassa kalb jeklinde l'e bronzdan yaptl-
mIJ kusak süslai. Moeariaan 'daki iJk Macar eserlerini andmyorau. "
(B.Öge1, a.g.c. sr.73) Bu mal ûmat daha dogrusu (Kalp scklînde,
bronzdan yapilrrus kusak süslcri), (Resi m: 81) dek i Sögüt Kara -
keçiIilerinin madeni kusak süsten ile karsüasunhrsa, ayniyct gö-
rülür. Bu malümau Kaza k'Iann kiyafeti Be tamamhyahm
Kazak'lann tam giyirn takrmma bir de ku§agl ektcn ek icab
eder. Kazak' lar bunu, ata binerken sapan ve salbar üzcrlnden
baglarlar. Bu kusak bazan Ipek kumastan, bazan da hol madcni
sekülcrle süslenmis gems mesinden olur. Zengin Kazak' lann ku-
§agmdaki madent cklcr, gümüs ve bazan da kiymetü taslarla süs-
tenmts olur. Kusaga km tçensinde blr biçakla çok dcfa mesinden
bir kutu da takilrrus olur. Bu kutuda çakmak. tras bleagl. ustura
ve baska lüzumlu scylcr bulunur; Kazak ava giderken hu kutuya
gerckli atl§ malzcmcsint yertesürtr.
Kadmlann pantalon vc çizmelcri. a§agl yukan aynen crkekle-
rinkine benzcr ; ancak, Kazak kadmlan bugün yalmz yumusak
Tatar çizmcsiylc basmak giyerler. Tabarun onasmda sivri ökçes t
bulunan suvari çizmclcrinc, Kazak kadmlan arasmda hiç rast-
M.Beti n. Tü rkiyc ikli""<1i hakkmda Ted kiklcr, ( M Ziya Tere.) j'1.93J.

lamadim.
Kadmlarla krzlar , saç tuvaleti Be de birbirinden aynhr, Kadm-
lar iki veya üç belik hali nde aynhr, umumiyetle bunfan seder,
maden parçasl inci ve madeni paralarla süsleyerek ikisini omuz-
Iann üzerindcn sarkiur, Halbuki kizla r birçok ince örgüler yapar
ve bunlan yine kadmlar gibi §erit ve maden! esya ilc süslerler.
Bol mi ktarde ak ve kimuzi boya kullaruf ve parmaklanm sanya
boyarlar" (Sihirya'da n, I, 471-472)
iKiNCi KISIM
Türk'lerde Göçebe Ekonomisi

M.ERÖZ I YÖROKLER
I· iktlsadt Faallyetlerln Tasnlfi
ve Göçebe Ekonomlsl.
67
1· iktisadi Faabyenerfn Tari hl Seyri
Insanlan lktlsadt faal iyetl erine göre, yedi enmuzece ayrrabile-
cegirnizl Z 'G ökalp. garph bir älime dayanarak kaydcdiyor:
I· Ot ve meyva tophyanlar,
2· Avcrlar,
3- Bahkçüar,
4- Göçebc çtftçilcr,
5- Oturak çütçiler.
6- Yüksek çiftçi le r,
7- Kendl sürülcrlfe berebet dolasan, göçebc s ür ü salupteri'.
Ot ve meyva roplayrctlar yalruz bug ünü düs ünen insanlardi.
Yazdan düsünme, genç iken iht iyarlJgl düs ünme onlara has
endtsetcr degildi. Tabiat ta ne mevcutsa onunta iktj fa eder, ferdi
cehd ve gayret, plän, yaratma görülemezdi. Mazi ve iSlikbál met-
humlan yoktu. lnsanhgrn bu iptidal, bu çocukluk safhast ne kadar
sürmüst ür? Kqm en meesi minde temin ede rncdigi yiye-
cegin midesinde tevlit ettigi açlrk, giyecegi olmaymca hasif olan
üsüme rzdirabi mi onu bu halden kurtarrmsur? lhtîyaçlar, tzdi -
rapl ar. zaruretler onda tedbir alma melekesinl mi faaliyete gctir-
yoksa fur auan rnevcut olan manevî ecvherler, i1áhi bir lûtufla
kesfedüir mi olmus, yahut el yorda nuyle zulmette n nüra. ham
yiyecilikten, tedbir ahp bl rtktiricüîge dogru bir tek ämûl mü vukuu
bulmustur ? Bunlar hep meçhulürnüz, lhtirna l kj zaruretler insan-
lara ledbi r almayr ögretmistir.
Bir müelli f için hayvan ctlerinio, nebatlann, bahk vc ye-
mislenn iptidailerce konserve ve depo keyfiyctini plänli
olmaktan ziyade, insiyakl bir sureue meydana gel mis bir ola rak
görrnektcdir. Buna ekonomi dernek bile hatadrr. Bu, ädeta anla nn,
karmcal arm ve slncapla nn grda saklama adenenne benzetilebilir.
Mama ûh, hu to plama so nralan yalmz istihlák için degil ,
daha fazla istihsal için olmustur. "Ziraatçüann hutmbau
tonuni oh/rak sakiamatan bu neviden bir harekeuir. Bu safhaya
eriIi/digi zaman bil hareket in insiyaki degil rasyonet otauguna, yoni
Z.Gö\;>t lp. Türl; Medcl'liyeli
6"
M.ERÖZ I YÖRÜKLER

M.ERÖZ I YÖRÜKLER
6.
,
I
itinalc Vi' muhakcmcli bir jiwliYl'f otaugnnakan; o/abitiriz ,·I.
Bu surctlc ziraî Iaaliye t hayvanctlrk kültürü edinil -
mtsur. Ekonomik kültürdcki bu merhalo. insanhk tenhinde mü-
him bir dönüm nok tast eder.
lbn! Haldun'a görc "bedcviiik re medeni/ik hem iknsaden ik;
try,., lipi. hem de milletin sosyal çizgisi ïtzerindc yurûrken
geçici ik; try,., ikt isadi merhaleyi lC$kil etmekt edir. Bu sajhalann
b!ri birine i.wil/.ale mnmdir. su iktisadi i ekillerin dige-
nfl t' geçetl milletlen n bünin k/Ï/lIïr meseleleri derin deWimelere «g.
ramaktadir",
A.B.O. Sosyoloj i otorüclcri ndc n Prof.Dr. Zimmerrnan'a görc
"kö)' :iOsyo.'ojisinitl !tIrih.i1t.,ditimi. gäçebe hayanndan IOpraga yerlt .'I"
mek surcnrte baslar. Zirai havat tanI, sosval tekàmûl tonhinde ilk
mernateyi ;('}kil eder" ', - -
.8ki Turktcrin hu rncmatclcrden bazt kaynaklar gös-
tcnyor . Tunyukuk, kcndi yazumda. bir zamanlar gevik 'Ie tavsan
avl:J)1p' ycdiklcrindcn hahscr mcktcdi r". aria A<;ya'da yaptla n ar-
keolojik kazrlarda hulunan üzerindcki 'resimkrde {?t'yik
avlan, yabani órdckler \"C' bahklar bot otarak ver ohrlar. Bahk: avta-
mat a mahms ag reJimleri nc tie rastl am,Ó- bu güçchc
ço banll kla bi r arada yapllan avclhk sal1l asldlr. .....
Bali Tilr kisla n' da, Namazgà h-Tcpe' de yapllan hafriyana, (E-
neolilik kil!tü ru lem<; i! eden, M.Ö. 225Dsenesinc ait) ara smda
l'lul unan yamnda alçl kafmlllan, kry,lmll yemler, arpa,
bflgdtly \'(' nt/zon {m'dar, /Ïz/Ïm tallderi gonïl/Ï}vrdu. El' hap'tmla-
nlldan kO)'UIl, k('çi, li en', kÖl'cklere ait kemikler nol alarak
Kalmujan/tl lI, kO)1m/tmn y/inlerindell de istifadc cdil-
}'I/maklt/llJr' ,
Bu kaYlIIa n ziraat vc hayvannllk kü!türünün çok cski
Yuk aru.J:l hahsi gcçcn <tvcillk ya hayvanclll k vc ziraal1a
,
,
,

L' ,ko.nolnik Giri§, (KJk rkes lere. ) ,iS1.94I ,
Neum,l r". dU§Ul1l''': l<l nl ll (AAIi 0 ,-,,"..:" lere. ) Ist.943 eilt t ,
f r.? ,r1,liIn . I C.C. ( lIn l1le r01iln Smyolojisinin Esa., IHI,
on 111 , [km ill vc lçl101ill\,; 1I
1-I.N,Orkull, Tu rk" Y<l 7.ll lilll, cill I;
?<;I':i, Ogcl, Isl.1miy..:uen Önet: Tü rk Küll ür IHihi, Ankara,
Ögd, illlce Tü rk KüJ[ür lHilli , Ankara 1'ló2.
birhktc yaprlandtr vcya rniláttan 4-5 bin YII öncclcrinc aiui r. Zira
namazgähtcpe' de bul una n eserler vc Ebcrha rd't n Çin yrlhklanna
isunadcn Orta Asya halklanr un müät öncesi vc müát scnele rindekl
kültür ü hakkmda vcrdigi mal ûmat' a zamanlarda bik, hayvancrhk
vc ziraann oldugunu göstcriyor.
Konumuz göçebclik 'Ie ona ait ckonomik kültü r cldugu için.
hu hahsi tasvin clarak helirt ip gcçiyoruz.
2· Göçebe Ekono mlsf
a) Kcnur-göçerltk ve seda nter
Bilindigi gibi büyü k islám mütcfekkin \'C rar ibçtsi lbni Ha ldun,
tarihl tek ämül zinciri içindc Insan topluiukl anm lki iktisadl vc
sosyal lire aymyordu: 1- Oöçcbet er . 2· Mcsk ûn haik, Kendi tábi ri
i k hu iki sosyal hapt (Bcdavct -Bedevüik}, (Hazerer-Ha-
zcrili k) dcndigi mai ömdor',
. tesan üdü. (ne-eb asabiyc u) nin \'crdigi di -
Mphn ruh.uyla basit, fakat fazilct li, sen. yignçc bir göçebe hayau
yasartar. Ikincilcr sulh s ükûn Içindc, mancvt haslct lcrindcn bir
çcgunu kaybetnus etarak. fakat mütcrakki , muremeddtn. umranh.
hir ycrlcqik hayan gittikçc tek ámul enirirlcr. Bunlar ( Ikt nctler)
arasmdaki tesan üt. (schep asabi yctinc) müstcnü 7.aYlf bir bagdrr.
Bun lar eski göçehelcr, yeni (Mukaddi me. J. sf.324.
vc devaml )
"BlIglÏnkti /St/l ahlarmllw gore ram kflldisini ifade
eden. Alman sosyoloj isi /St/ lahlart gl/zon/ine a/md/Kr IOkdirde ll}'11/
zanwnda (Kufmr-Kül ll ï r-hars) mmW.HIII da §/Ïnlllli1 dai re!";ne altIbi-
leuk o/tm bil Vmran fikri, Arab IIIlÏl 'clTi llini ondll k"zll llCIi asrm
sosyologlart nozannda orijinal goster"" bd li ba§lt birin;
tq'kil eder. Vmmnm ne oltJugWlII, fl(' gi n; IlI rillÎ I"e coJ. 'rafi emslam
isrilUlll errigini, beded (yani bediydi, (/§iri, iplit/ai, wbim Iwlklarma
mm.mp) \." IWIel] (yani 11InfellÎ, ktïlhïr Iwlklll rlll {/ mensllp)
§ekiller 1'1.' alm(l,H I(lbi i I'C w mrÎ olarak
Icahl.'ttlJ;lflI.,. bu klymet h müvcrr ihlcn ügrcniyoruz,
l'roL EhcT,hilnl, Or la vc G<l rhi J", Iklan 111 11 Ml'<.kniycli, Tiirkiyal Mee.
sn)'!: VII-\IJJ (Mc cdul Man' urni!lu lt:TC.).
Ru :t.imlllerman ve SoroIin'in (A Snurcc tl, x'" in Rural
Soel '!logy, Mmnc"po hsy, . 1930) kilahllla lyi olur. \>u konu
t:1rall nda ge nl§ b,l' blbhyo"rafya llWV,'ul olup en !bni 1Ii1ldun
lllukiludt:meSllll1l üç çililik lcrcülllc, i l ikrc
LFahri. Ibni Ha idull vc d il: I. i'U'J3'),
70 M.ERÓZ I YÓROKLER
M.ERÓZ I YÓROKLER 71
Göçebe, hedevî cemaeuan. cernaar ruhu, Ibni Haldun'un t äbi-
riyle asablyet (ncsep asabiye n) dipdiri tutar. Daima scferi halde-
dirter. Yasadrktan iktisa lli hayar bu scyyatiyeti tcmin ctti#i gibi,
bu cewabyer vc vasrtl ar da bu göçebeltgi dogurur. "l üidet \'e kuwet
bun/ar için bir yaraddss, secaar bir karakter olmll('tur'. Mcdeni,
mukadder ömrün ü köhncmu devletleri veya saltanatlan
yrkmaya: istll äya ham tazc kuwenirter',
Göçebellgin cevhcri clan bu mefhum, lstäm Ansiklopcdisinin
(Asablyct maddesindc) §öyle izah cdlliyo r: "A raptorda Islamiyeuen
ewetki devir äe, bi r kimseni n (i11aba) sini. yoni baba cihetindcn okra-
batanruYOhUf do umunuyette kabilcsini, hak" haksu, her mcscledc
mûdofaaya hanr olmast re knbile efraduun, gerek kendi mal vc
müiklerini korumak: I'e gerek baskatonnm mal ve mülklerini t abiet-
mek için. bir s öz üzerinederhal birlesmesidir'",
Aym maddcdc , (esabiyet lçtn mukatelc) nin lánctl endi gi oir
badis naklolunmaktadrr.
lbni Haldun'un kcnd i ifadcsi ile asabiyet: .....akrabalardan biri
Zlf hïm ve teem'au ugrar ise, óteki kardeslerin nomiyetteri kaynar,
zelil l'l' hakir dusmekten sakmarak omm hak I'e hukukunu ko-
rurlar....Asabiyet 'in, yani bir kavmin bir araya toptanorak kendisint
konmwsmdan l'C dÜfmana koril kO)'mosmdon mem/eket/er fethe.
dip, zof er kazonmaYl istemesinden, dÜjmal1l kuwet I'e jiddel/e yen.
mekJen ibaret o/dugllmm... ., dclil idir. (Mukaddirnc. 1• .342.380)
Ferdinand Tönnies'te bu ikilik. göçelleligi kOy vc uera
ycrlerdeki to pluluklan da içine ala n eemaat (Gemeinschafl).
hirler için cemiyel (GessclIschaft) mcfhurnlan ile ifade cdiliyor.
"Cemaatte im an/ar herriir/ü ll)""ga ragmen mahiyetçe (Wessem/ieh)
boglt iken, eemiycue her IÜrltï baglt!lga ragmen ay" ktt/maktodlr-
lar...Cemi)'etle her fen ya/mz kendi i{indir. Ve diger blïoln fen/ere
karil gerginlik
Ccmaa tin hütun fertler i (bil §uur u) içinde ya§ar. "Ka'1
tltkll
iloni lI aJdun, mukadd irnt: (Zilkir I«1diri Ugan lere.) .is1.954. I, SU3!.
Itmi Hald un. rnukaddirne (Zakir Kadin Ugan lere) Is1.954. I, SU42-34<} vc

) Ansiklopedisi, Asahiyet madllt:si.
4 I':l'<\f.Dr, F.Tönnies. Cernaat ve Cemiyrt nal.ariyesi (Fln<.hkoglu tere.) 1'142.43
Uni", Konfcr anslanndan ayn hasl, s[.743.
o/an mÜ1lerek. biriestirici bir tetökki, bir cemaatin kendi iradesi olmak
stfatile {ahenk; mutabakat; konsans üsvemandnis, Consensus) ota-
rak an/a§i1mafwlT. Bu konsansas, insan/an bir bÜlÜnün uzuvlan
o/arak turan hususi bir içtimai kul'\'tf ve semposiden ibareuir '",
Cemaat yaplsl bu müeülfe görc üç ámilin tesirt He
tedir: 1- Komsuluk, 2- Kan hlslmhgl. 3- Ortak bir tikir dünyasr'.
Bu göçebe ruhu Içinde eskt Cermen kabil cleri sen , Iakat Ia-
zilctli bir hayat yasiyorlardr, "...\'Üc.lIlçasag/am ve eins;hayatlarmda
temit kalan bil adam/ar Roma lmparatoduéunu osularco tendit
emri§/er ve nihayet onu tomamite Ylkml§IardlT'''.
[mpararorluklar yrkan. Imparatorlukïar kuran iskitl cr, Hunlar,
Pcçenekler, Oguzlar gibt Göçcbc Tü rk ulus ve boylarmui bu ma-
quuru, örf ve ädctlcrüen Ibarcr. yazrh olmayan hukuki mü-
eyyidcl cri meydana gcrirmisttr: TUrk Törcsl. Bu löre dc kudretli
bir göçebc ikusadtyaum dcvam ctt irmls, cihangir fat thler, au,
göçcbclen yarat rmsur.
bj Göçebelik Çesitlerf
G öçebeltg! esas itibaril c iki krsimda mütal áa etmek dc gru olur:
1- Ta m göçebelik,
11· Van göçebeli k.
1- Tam göçelleligi de ikiye aytrabiJîriz:
4

A-I1odzonta l Göçebeli k: Vzak mesafeler arasmda cereyan ede r
(Arap yan madasi vc Kuzey Afrika'da). Bunu da iki klslmda in·
celemcmiz l:1zlm:
I· Çöllcrin ortasmda, kcçi koyunlan aL, daha ziyade devcei likle
geçinen. hükûrnet basklsmda n idari tesirlcrden uzak. vergi ile.
algl ile a lákasl olmlyan. seyyar vc SC)yal büyük deveci kabileler.
Bunlar hakiki göçcbcd irler. Bedcvilîk r uhunu "Ç6ltïn
ortasmda yerlejmij haIk ile mesklin I'M i/er l 'C m(Jleaddit kzïçak
Ord.Prof.Dr. Hans Ffe)·er. SOIiyolojiye giril (Dr. N.Abadan tere.)
t 957, sf.75·76.
2 Ord.Prof, Dr. Ha ns Frcycr, (Dr.N.Abadan (ere.) Ankara
1957, sf,7S-76. 1963 sf.l04.
a.g.e. sf.23.
DC!iker, Güney D?tu Göçeb dik
J-1ü lh:rolh lI n) kltabl hakklnda kllalllyal, 1 urk eografya derglsl 1s1.960,
SilYI:ZO.
72
M.ERÓZ I YÓRÜKLER

M.ERÖZ I YÓRÜKLER 73
vàhatar on/ar için daimi bir dayanak noksasueskit eder. Orafardakilcr
kendilcrini himaye eden kabileiere haraç vermek zorundadsrlar. Ne-
zateeten kardcstik: vergisi, uhuvvc adt venten bil cenme; kabiIe gefip
vadiyi iigal mig; zanwn, mhirc re hurma öäeni r. Birinrinden ayn iki
ya§anta ftlnmm karltJa/flg, I'C soosma gore, káh /lJl // IUKu, k àh
çarpl§ug, bu küçük; merkezlerdeki hayat ..
1
göçebeltkle yerlcsik ha-
yann en beli g nümuncsîdir.
2- Sehi r vc kasabalara yakm ycrlcrdc koyun yetisuren deveci
asi rc tler. Bunlar hareket kabiliyetterini kaybetmislcrdlr. Dcve art-
cak yük hayvam etarak kullamlrr . Çöl lerdeki astrenc rin baskrsivla
dogru yaklaqular. "Bil gibilere, koyuncu antannna, dogJ.;da
§/H'fl)'fl, bauda §m)'Odenir. Bil hate düsen kabi lder yaka/nnm vergi
tahsi ldarlanndankunaramaz ' ol.
R· Vertlkul Göçebelik Yazm yüksek
üzcrindeki yaylalara. oüa klara, kl§lalara göç ctmck surenle
devam cdcr. Orta Asya. Iran. Anadolu Türk Göçcbcligi buna
misaldlr.
IJ- Yan Göçebetüc Göçe bclikren sedan ter hayat a gcçi§ tamn-
daki ara npt tr. KI§I köylerue çadrr yertnc kaim clan agaç.
lugla, saz v.s. gihi muhite uygun cvlcrdc gcçirt p ziraat yapar far.
Daha ziyadc hayvancthkta bcrabcr yür üyebüen hububat ziraalidir
buo Yazm da haYVjlnlan m ahp yaylalara Çl karlar, çadlfda OIururlar.
Orla Asya'da ki Türk mühim bir kISmi, irandaki
\'c Türkmcnlcr, Anadolu Yörüklcrinin büyük ekseriycti,
Fars ve Kürt Kafkas ....c Atlas mcmlekctlerindcki yan
göçe hele r bu lipc gircr.
Ara plarda da Y:H1 güçcbc sltlrcllar vardir. Nehir boylan nda,
ba.taklJk SlglT yan scdantcr bir hayal
a§lrellèrdlr. Bu klYllannda çok kárhdlr. Bunlar doguda
ve bauda bcggara dlYc aml an slglfCi lardlT, Beggarlardan ev ya-
panlar 'ie ancak IIkbahar ilc yaz mevsiminde hayvanlan §chirden
zorunda kaldlklan 7.aman çadlrda yalanlar vardlr
1

Su gÖ\'lcr, siep göçcbcle ri için, yaylalan n ollan nm
art rnasI llc yaylal,lfa, çöl güçebeleri için hahar yagmurlan Be ye.
§cren mmllkalara, suyu hol olan yerlere mütevcccihtir.
Rolx-rl Çöl Medeniyet i (Avni Yakahoglu Ier !.".) sU8.
Rolx:rl MOlllllgnc, ÇN Mcdcniyeli (Àvni Yakalioglu lcre. ) h l.950 sU8. Aynl
aym Mhlrc.
Ro berl Momagnc, a.g.e. sf.19.
II-Türkler' de yerle§lk Hayat ve GÖçebellk.
I· Yerlesfk Hayat .
a) Or ta ASJa' da :
Orhun , Turfan, Balasagun, Anau , Pazmk. Yeniscy'dc yaprlan
arkcol ojik kazrl ar neücesi ndc, cski Türklcrin göçcbcfcr tnden bas-
ka. karmus. ycrlesik hayata maddi vc maneet
kültürdc ilcrlcrnis olduklanm annyor uz',
Uygur Türkleri Türkistan'da i1cr i bir ziraat kültürû ya-
ramusfanhr. Sulama tesisten . bagcrhk, tarla ziraa ti hayll tnk isaf
etmisti. "Kautarda zature l'e somp kredi muamelesinc
ait bir çok vesikalor ete geçmi{/ir. Maden bilhassa allin.
istinsat {'dijir. I 'Ci§/enirdi. Ká/.. 'ifl Çlll k. dol..-umacthk, halm11 k çoc inkifnf
. .
etml§tI .
Anau'da yapilan tarih önccsi kazrtan, cskl kültü rlcrin en a§3gl
tabakalarm da ziraa t hayau mahsuücn ve sun't sulama kült ür ünü
mcydana çrkarma kla. ycrtcsik \'C yan göçcbc hayann kar ak tcri ni
aydmla rrmsnr. Bilhassa Türklere gctincc. Scmc rkand, Buhara, Ra-
mitcn. Beykond vc MeN gihi schlrlertn Türklcr tarafmdan tests
cdil mi§ oldugu. cski [ran riva yctlerini nakleden lsl äm vc Iran
müellinerinin umumÎ kanaaIidir...
Ya71 yaylalarda, ....c kasab,llarda gcçirmck áde linin
Çu vc ik nchi rlcri hava lannda hiç U7.un aSlTlar dcvam
cdip gin igi malûmdur. Ptolemcus. Pamir'de Karalcgin mmtaka-
smda, Kumidh Türkleri nin ülkesinde, bir Kale) sinden bah-
selligi gibi, daha I l. ci am da bir göçebc kavim ol,lfak Karalcgin
larafmda me'lcudiyetle rini muhafaza olan Kümidh (Kümi-
çi)lcrc Ortaasya'nm muhtcli f taranan nda nbbct edilcn 'ie
kasabala r, bu kavmin M.Ö. hi rçok aSITdan bcri yan göçcbe, yan
yerlc§ik bir hayat geçirdigini göstermeklcdir,
Hazar 'ie Sabirlcr, Eli l ile DcrbcnJ aT<lslIIda yan medeni hir
hayat kurmu§lar, Dört Türk ve Onok knbilclcri de sa-
haslilda büyle hir dc....amh Y'nI oLUrak vc yan gü.çche hayat sür-
mü§lcrdir. Dört kabilcden Çîgil' lcrin Talas, Çu ve lIe havzalannda,
ilak' lO kcnd i ismi ilc Icsmiyc olunan ilak Ahengcrán) vilil-
Ru tok. Dr.ll ahal'ddin Ögel, <l j:.t.'. II.N. Or kun, Türk

Akkaya, Uygur Türkleri ve Klillürk ri. Dag,
19-ü ,r.79.
74
M.ERÓZ I YÓROKLER
M.ERÓZ I YÓROKLER 75
yet tnde, Barsgan'm lsrk-Göl tarafmda , yayla' mevsiminden senraki
zamam scbtrten nde ve kasabatannda geçtrdigi, tar ihi kaynaklan-
rmzla da sabinlr,
Gardizi de, Çinden gelerek Barshanm yamnda ISlk· GÖI civa-
nnda yerlesen bu Türk kabilclerini n çöml ekçilik. marangozluk ve
nakkaqhk gibi sanatlan bildiklerini anlaur'.
Göktûr kler zamamnda hayvancntk kültürü yamnda. ziraat kül-
rürünün de ilertemq old ugunu gör üvoruz: "Han satötesinäen beri
TUT/ an bötgesinde uzûm yetijrirme ve l arapçlltk ya(',"wlrdll . 647
senesmde GöktlÏrk yabgusu, Çin 't' ümmter göndcnYIi" \'(' üzümler
Çinliler torafindan çok begeniJiyordu. Bundan sonra Çin'de famp
irnali. Ona A sya 'da TUT/ an b ölgesindeki usultere gtJre )'ap/lmago
bOl landl. Çin knynaklarmda, Turfan l amplan hakkindaki bahislere
sik SIk rastlarur...Huay deoletinde seyahat eden Çinfi seyyahlar, kar-
puilara rastlannstar I'e karpui ziraatmm Huay devletine Uygurlar-
dan geldigine isaret etmislerdir. Karpiu. öuradan da Çin 'e gflmi§li ,,z.
Uyguriar, Tü rk göçcbelen ve Mogol göçcbelen ile Çinliler
bir ticari faal lyct göstcrmtslerdtr. Üzüm. pamuk,
ncaren yapryorlardr. lkusadi bayat çok üerlcmlsrl. Ticart
sene t ter. tcmeu ü, faiz, rehi n, ücret, zarar-zi yan v.s. gihi Ikusadt-
ma li mefhum ve mükell efiyetler çc ktan biliniyordu' .
Yuka nda naklolunan gösterdigi gibi, Türkler sc-
da nte r bir hayat binalar, sanaI esc rleri
meydana zirai kühürde ve tica ri hayatta
b- Ana dolu'da:
Asya'da n gelip yeni bir vatan kurarak Anadolu'yu Türk-
göçebc Türk boylan ke ndiliginden veya idari ted birlerle
oluyor, köylcr , kasabalar kuruyorlardl. "Anadolu)'a gelen
Turk/er nras.mdn,. Ona A.5ya 'da rok eski zamanlardan beri köy ha-
yattna, haua ieh1r haymma gt..'{nll§, her çelil haIk mel'C//11U. Bina.
b/lnfar, yeni ge!dikleri )'frferde de aym hayar §an lanm demm
em'!y?,'nr, derhal kiJyler kurarak zirai islihsale ba§hyorlar,
§elmMer §e/urlere yerle§iyorfardl. Selrll kilerle sJhriyerferi 01011 TOrkis-
h.llktm,larJ mensl/!, bazl prcnslerin mai)ycrlaiJl e' c, garbi
T,lrk ,stan m §e/arb ve k6ylü unsurlarmdlln mürckkeb klwl'ctlerle
1 Prol A.Z.Y. Tog<jn, Unmn!i Türk larihine I. tsl. 947 SUS.28.
De Ggd , a.e.g. Sf.3(,6,438.
Dr .Caferoglu Ahmet , UygurlHr·da Hukuk ve Maliyc TtJrkiyal Mee.
IV. Sf.4·5 ve devaml.
Anadotuya geldikleri tarihi menbai ardan ankl fr/dlk! gibi, toponimi
takikan da bunu az rok glJsrerebiiiyor " (F. Köprii lü, Os man h Dev-
le rlnln kurutusu, sf.50) Bu hususta aynca (E Sümcr' in Belleten' .
dekt ) yazis r da istifadc lidir.
$urasl biliniyor ki, Tü rklcr geldlgtnde harplet. sari hastahktar
yüzündcn köyler ISSIZ bombosru.
Iskán bahsinde olarak ele atacagmnzdan. bu ffi CVZUU
bu rada bi ti riycruz.
2- Göc;e belik
,
a- Orta Asya' da
Tür klc n n büyük ekseriyeu schir fcrl n harteinde steplorde. boz-
ktrl arda göçebe hayau sürüyorlard r. Han ä Mahmud Kasgart'ni n
ve Ahmcd ul-Tini'nin rivaycttcri "[skender (ilk Aryani, l mn Fàtih-
kmnin umsati ismi) geldig; zoman, M överaünnehirde, Maltmud Kaf -
gari)'e gore Tal as ve Çn alanmda, hayaun m hemïz hiç inklsa]
etmemij o/dllgt!, her tarafta ahalinin çadsrlarda ya§adlJ(ml ,.l göstc-
riyor.
Yan göçebc vc yerlesi k Tür k boylannm mcdeni ya-
nmda, göçcbclcr de ipt idaî. prirni tif bir yasayrsm, bir bünyenin
çok üst ünde bi r kült ür varhgl göstermîsferdir. "lçnmai JW)'01 iu-
barilc y ûksetc bir enmuzece mensuptular. Turk iJlerini, A rop, Kürd,
Berber al irerlerine benzelmek dDgnI flegî/dir: Onlar, hemïz lIfire( del' -
rini geçememijierdir. Eski T/Ïr/.:Jer.fe, kaç kere siyasi haymm ludun-
luk, hakanhk en mulcçkrindc n gC\'erek, ilhanhk enmu-
l ccinc kada r Tü rklerin en dcrcçcsi ildir . 11
ise. bir degil, küçük bir millcHir"!.
Fuat Köprülü de 1I.larih kongresi ne slindugli kllv....ctli tcbli·
gindc. içtimai Ickämül haklmlndan birbirim.k .n\;'Ok farkh gÖÇCbclik
blilundugun u ve bazl i1eri ziraatçiliklen daha
yüksek hir içlimai Ickämül i'lirnanlarda
Avrupa'da csc r \IC makalcle re istinaden bcli rUiklen
so nra• .....yl/kan Dna zamanda AI'mplI 'nm yerlelmi§ halkmm, I..:ü i -
nï r hnkmllndan, Ellrasia ·mn g6çebt' klll·;mlerinden ne gibi i/.: ribllslardll
bu fllndllgunu If1rih I'e sosyoloji lClkik ferinÎn göslerdigîni .f6yliyerek,
Tar/.: g6Ç('/leligi hakkmda [ 11 Juïkme var/Y0/": "...baZl g6çebe T/Ïrk
Prof. 7..V.Tnga n, a.g.e. s u s.
Z.GÖkalp, a.g.e. sr. 14.
76
M.EROZ I YÖROKLER
M.ERÖZ I YOROKLER
77
z.üm,:clerin!n, bil [ötih \'(' isti/áCl at/I g6febdcrin, dahili l ej ki/ár yani
idari l 'l' siyast mücssescter bakunmdan da iteri dcrecede olmatan
gayer tahiidir"t.
Göçcbc kült ür ünün, Türk Töre'sinin hakim oldugu Osmanh
lmparat on ugunun ilk devrinde, Btzans gibi sana nar ve debdcbc
göstcns, Ihtlsam, Isrann san haddino vardlgl sefih
bIT ul kc.m.n ve onun kült ür ünc karsr Osmanhl an bi r i Sligna
Içmde goruyoruz. Harr á yukartdan bakrs bil c görüt üyor.
mcnoatan. daha Orhon Beg zamamnda Bizons'0 ziyofete \ 'C'
wlg,me ge/erek orada gl1n/erce kolan Tïokterin Ba ans medeniyetine
ka'1' hiçbir mectûbiya hissetr uedikierini " kavdedcr'
. .
Ga rph bit müell if de Türk Göçcbelcrinin muhtcli f kültürler
mlo oynadrgrm. onla rm yayrlmasma büyük
hizmct lcri s öylüyor: "M(Înmr blïYlik impararorlllk_
farm kurulmasmi tokip eden devirter gihi suln znnumlarmda bil
eöçebetcr C('fllljl /..1ï/nïrleri/c Jimalin orman mmnkasi ma/HII/ I 'l '
nuunu lleri orasmda canli bir mûtevasstt tearei [aaliyer; gostermis-
Ier ve oralannda meselä Vo/ga Butgorton ve Hazar lar giN taukm
da t üccar birer kavim ha/ine j{e/mqlerdir " J.
__ He maglup kavimlcrin larihçik rinin,
Turk medeni yellcn uzak olarak göslcrcn g:lyri ilmi
cserlen yanmda, msafll ba/..l Icdkiklcr i hu
yava§ vuzuh gelircceklir. Fuad Köprülü' nün vukanda bah-
iki makalcsi. garphlara da yol güstercrck vaslfla. Bmi
sevlyctledlr.
Filh:lkika, bil.Î m mü§ahcdelerimil de güçehclerin bir kültür
oldugunu .. C?rt.H gcldiklcri gibi
hemen hemcn hlçblr dcgl)lkhgc ugramaml§
vc icahl lcmas kurup, digcr l.amanlanm daglarda.
çadu içindcki hayall tcdkikc
ccvhc r. msam vaslflar hüyuk nînalar, apa n manlarJa
B.unu mülcyazi çadlr içindc, dag görmek
pck:1la mumkun. Ta\1rlardaki asalel, çchrclcrdcki "t.'kàr "'e ciddi -
yer, en muccrrcr vc mcvzulan anlamadaki dirayetle ri, içtimai
bir verase re sahip. rariht bir kültüre varis olduklan m göstenyor.
Tck basma çadmnda oruran gcnç bir kil. 'IOCgelmln. yabancr crkek
bir mlsaûrl tabii ravrrlarla bu hasterlcri görmck için bir
vcsiledir.
Mektop. medrcsc, çok zaman schir yüzü görmlycn dagh yö-
r ükler. nettee olarak söyliychm ki, büyük günler salta-
natlar sürmüs bir kavmin göçcbc kültürünü devam entren çocuk-
lan. hakikl Türktcrdir '.
taratfarda da bclirt ugimlz gihi, göçebeti k 'IOC Içumal
kiláu, iktisadi bir zarurctin, tabiî santa rm muüak bir ese ri dcgildir.
Göçcbclik. hu hayata gön ül vcrmenin . ona atfcdi len chemmiyctin
net iccsidir.
Ccngiz Han, (Keçc çadtrlarda yastyan kabilclcr) in basbugu
idi. Rcqidcni n (or manh) kavi mlcr hakktnda Mogollann söytedlk-
led sözleri naklederek diyor ki: "ontann [ikirlerine g(jre bil hayauan
(yani flI 'Clltk ,'e orman hayaundan ) dali a iyi bir l!aytl! almasma
irnk àn youu " e onlar teador mesll1 kimse bu/Ilnmazd' ·...
Loon Kahun'un. güçchclc r, cograli muhitin icbarilc 7.aruri 0-
larak göçchcdirlcr. Bunlara ot urmak imkàm hasll oldugu dakikada
derhal htraklp. otura k haline girerlcr, kann-
3tlm ZiY3 Gökalp çürütüyor: ··Fakat Leon Knh" n bilmiyor
ki. göçebdl'r nazarmda g6çcbdik hali onlann hlÏrri)'ct ,·c istiklillini
lemin eät>/I içlimaÎ hir I'I1ziyCllir. Bil /lIl.f1lJfa da Bi/ge Hann, kllym.
bnhastnm I' erdigi Cl' t'ap göçebderin n(' dlÏJündiiglÏllI ï gósterir!
Bilge Han, kaymhabasma bir lesis ederek, milleli!c
raber orada bildirdi. Kaym babaSl dcdi ki:
\'c köydc bi7.im gelmcl. kadar, hür ve
muslaki! kalmam17_ güçchclik saycsindcdir. GÖÇChc oldugumul
için is.! edigimiz dakikada Çin'c akm \·e \-aput yapanz- Çinlilcr
habcrdar ol up, sefcrhcrlik i1àn cdinceyc kadar bil aile ça-
B:lrclll Yayl<l:'>t"nda. va kli koyun gü lmo:kle n döno:n Kqo:f1i Aljiretindl."n
orla Yorütun ( Rcr.im: h" yr c-l le yüzüme ookarak: "A llah A ll.l h!
[)(:mdi. ..... ·m "lu"I"f,l hn(üm,l / gootknJi h,1! ... 1Uil.imm, diJgJ.l ,1J,lnl
Yfrügiin "I<!lIgllnu t>i!iyor hüyük günlcr
ulll'araj('rluklnr olal1 bir kllvmlR. çocuklanl'lI ll Ml o: ml
w lul/nu glzll ydi _
Bu yül.l,;n. Burdur civ;tr1ll da üç çad\rll k l' ir I lona mh
ihliy" r Ibrahlln At a: ··/I. nll "l ö/üncc p"I,u/ar ( k klik y.n-ruf.m) d;l rm;lJ!!gm
oll.lr. Hll/m ,je /o,·gimiz bM i nu h,lk diyerek, y,l1\k lurk
g&,-d....·lIt lll ln z,:vali ni iradl;' o luyordu.
V\;od lflllrl """-. Mogolbonn IÇlimai Tl:lJki IMI. Alll;.ara 1'J44 .
78 M.EROZ I YOROKLER
M.EROZ I YOROKLER
79
drrtan rmzta beraber Çinlilcrin yetiqemiyecegi uzak ûlkele re çckil-
bulunuruz. Bu serene Çinliler tsrcrters e be:!i yüz binli k. naua
bir milyenluk askerle üzcri mize gelsin. bize hiçbir yapamaz).
Bu sözlcr Bilge Ham yapmaktan vazgeçirdi.
Setçuknamc mücIlifi, (sakm olmaya ki sehirterde oturasuuz,
yerlesesinîz. Zi ra, sehirdc oturanlann iJi ve boyu mal ûm olmaz.
Asalet ve §crcfcli kalmaz; beglik vc asalet aneak göçebellkde ve
Türkmcnliktcdir) diycn atala nn naslhanm naklediyor.
G örül üyor ki göçebe, kcnd i halini oturaktan n haJine tercih
euigi içindir ki (muklrn) kalmamakte idi. Göçebelik, bir asireun,
yahut bi r ( iJ) in daima seCcrbcrli k Ilän etmcsi demekn. Bu sefer-
herlik ya taarruz, yahut müdafaa ol urdu. Bu seferberlik tedafüi
olursa mcqru idi; tecavüzf clursa, bug ünk ü kanaatiml zc göre mesru
degildi , Fakat , müt cmcddin olmayan kavimler için, bu da bir
iktisadi servel menbatydr. Eskiden beri bir çok kavimler , iller vc
asiret ter ak m vc çapullarla zengin olmuqtardi. Eski Tü rkleri n ge-
çinme yella rmdan bir i de. maateess üf bu nlardr. htrslZhgl
bile iktisadi bir isuhsat müessescst addediyor. Q halde akm vc
çapul da. bir nevt iktisadi istihsal menbalen sayilabilir. Bunlar.
eski medeniycll erde (hormal) degü mar azidir. Maamafih, bugünkü
günde de en müt cmeddin milletlcr harp esnasmda, aktn ve çapulun
yapml}u rlar ml?" I.
Bu ifadelerden anhyot uz ki góçebelik tabii , cografi. iktisadi
icbarile meydana gelen bir dcgildir. Bu bir
dünya duygu. töre mcselesidir.
"Bartho/d, Oguz destanmm YazlClOg/u Ali naklinde (daima g6ç
edeler otllrak o/nllya/ar) cfim/esinÎn Cengiz'in yasasmdan altnmlj
O/dl/gllnll góstem li§tir. Fakat Cengiz 'e nisbet edi/en ril'ayet/erin bir
klSnll da kendisine, ecdadl \'e siil!lle efradl tamftndan gençliginden
beri 6greti/en eski Tiirk destanlonridnn o/mml§ % bi/ir. }'ine aym
YOZlC' og/U ril'tl}'etinde jby/e deni/iyor: (Merhûm Knra Osman dahi
da)'im bu ogfldtï og/an/anna \'erimlil: o/masm ki Gtllrak o/asa, ki
beglik, nïrkmen/ik r e yónïk/ii k eden/erde ka/ur, demlil ). Buradaki
(Kam Osman), Osman/I/ann cediti o/an Osman Gazidir'.l.
Göçebelerin çadlf içinde oturmasma baka rak, bütün maddi
kültürünün çadlTdan ibaret haladlf. 0 çadlTln
(kcçe olsun, kil olsun) en ufak par çalan nm bilc
ZGök3lp, /I.g.e.
Prol. z .v: rogan, 3.g.C.
çadrr içinde en ufak belli. olus u
lidir. Olam biteni bir çadrr, onun içindekiler de bi r dew yukudur,
dèmemeli. Bu yüzde n Hazreti Ömer, Tü rkleri n ülkc tertne taa r-
ruzetmemcgi Araplara tavsiye ederken : "Tûrtderin kuduz
g;bi satduganhklan deh§etli oldllgu halde. on/ardan atmacak fammet
zahmetlere katki nmaya degnriyecek aerecede azdlr "diyordu .
Mektep, med rese görmemis göçebc Türk kizlarmm ibd? .eder-
eesine meydana getirdiklcr i monûerte müzeyyen hah ve .
yük te hafiflir ; ancak bir çuvaü doldurur. Fakat en modern bir
en mutena bir satonu ziynetl endirecek vasi îta , sanat
Dlger dokumalan , motitli (yamslr) çuvalla n , süslü
keçeleri. süslü çadrrlanyla, azicik esya içinde büyük bir maddi
kûlt ür ü; ücra dag basfarmda, umulmadtk yerlerde bûyük bir ma-
nevi kült ürü temsil ederter.
Çtn, lran, Arap, Btzans kaynaklan rarihi TUrk
kmda zengin malamat verlrken, sen bir asnn müstesnkferl ntn
seyahatnameleri de bu hususta tatml nkännr. Halen, dünyanm en
büyük müstemleke tmparatortugunu kutmus olan Ruslann, esa-
retl eri alunda bulunan Türk halklanm temsil edebilmek tçin,
onlann ltsan i. etnograïyasr, rnilli kült ürü, içtimai bünyeleri hak.
kmda i1mi bu hususta yiizleree cser
rettikleri duyuluyor . Bunlann dili mize çevrilmesi ilc, hali ham
Orta Asya göçebeli gi vc Or ta Asya Türkleri nin millî ve
lemsil'e kaflil hakkmda fikir sahibi olacagll.
Mogóllann göçebeligi hemen, hemen Türk ay·
mdlr. Mogollan anlatan kaynaklar bizim de yanyaca k de-
mektir. BaZl Avr upali scyyahlar Türk göçcbelerini de Mogol o·
larak
Çok inee küh ür .sahibi olan Çinli Çan-çun, Gobi Çölünü ve
Mogol kabilelerini manzum olarak tasvir .....yerde
agaçlar bitma. biten jer ya/nu. yabani otlardlr; Tann burada daglar
ya/nrz tepecik/er yaratmqnr; burada ekin yeril'!. ze:z; m tle bes-
lenir/er; deriden dikilmij e/bist' g;yerler; }w;e çadlr/arda ya§arlar, buo
nunla beraber §en I 't' nejt'lidirler... l't' on/ar bütiin ka)'gusuz
geçirir/er, kendi kendilt'rindt'n menrnun olarak ",
Çinlil er bilhassa eski Kaoçc (Uygur)lan n hayatmdan bahse-
I Prof. Z V.To$/In. a.g,e. 5f.l Ot .102.. _ ' '" .
2 B.Y. Vl;j,JimJrt'i-O\l , Mogollann iç1Lmul 1l1klläll (Prof. Abdulk adlr I nan lere.)
Ankuril 1944. Sf.60.

Xli M.ERÖZ I YÖROKLER
M.ERÖZ I YÖROKLER
81
der ken cski göçe betcnn mufassat bir sureuc anlaurtar:
"Kaoçe 'Ier, su \ 't' ollln bolJugEma gijn> bir vcrden diger yer e gor
eder/er. Bu g6ç csnasmda Kaoçe 'Ier iki tekerlekli )l1ksek orobator
kullaruriardt ki , Çintiterin on/ara Kao-çe tyüksek: araba] adtrn rak-
makm da bundan i leri Çinlilcrin bildirdiginc gö re, Ha-
kas'lar yan göçcbc hayat yanyorlardr.
"Hakos 'lar klj/ak civannda kllym kahugundlln kulébeler rop/yor
(Bugrï nkü Turktetin dedikleri §t.')'(ll11çlk ·lly) . rillEn do teçc çadalcrda
oruruyo rlardi. Eski Türklerde sabit l..ïl'llkJarlll nc teadar umumilesmis
oldugrmu 111 do g6sterfyor ki, buglÏn yerle§ik noyat suren zerafsan
vadisi Özbek 'teri koytenne li er yerde kll /ak derJer ' ..!,
Hakas'lann yan göçcbe hayat yasamalanna ragmen. lamamen
hayvancrhkla cni klerl . ancak zc ngi nlcnnin, bugünkü Orta
Asya Kazak'lannda oldugu gihi, ziraatla ugraquklan anlasiliyor.
Çin kaynagma hakarak Radloff bu hükme vamusur:
"Onlar et ve tasrak slinl ite geçinirlcr, ancale Ajo {hükû mdar] ekinden
piIirilmil ycmck
Göçebelikt c mcr'a . yayla ve su hayati chcmmiyeti haizdir. Bun-
lann vaziyennc göre astrcttcr toplu vcya dagnuk halde bulunur.
Kendi güzel yaylalarmda (50büce üstünde)
100 ç;ldlrla hir arada hann:lbilcn Yeniosmanh
kendi yeri yurdu ol madlg.mdan kira ik tutu lan ufak mcr'a larda
hayva nlanm gcçindirmcge Perakendclcri) ni, (kü-
çük oba) lan, üç çadu hk (Ho namh, lil , di\rt çadulJk (5a-
nkeçi1i gördük. lkt isadî . klsmen de idari. siyasÎ, içlimai

XI \IC XII. inti am Mogollan ya ar il (oha), yahut tI< . kliriycn
(birkaç oymak ve)'a halindc goç cdcrlcnl i. "Bil
IInlllJl/(vel/e g6çe!Je hayatlJl daki çok miihim I)ir ll'ZlJd, meydww koy-
makwdlr. Stïnlleri, bilhaHa at slïnïleri, çok Olllll ll'1lgill bil' çooan için
kalahalt k kafi le llalinde gi>çmek kiirll degildi. Ha)'t'on s/ÏnUerini iyi
heslemek kaYj.,'lulI Olll/.ralmz keI/di ayil'i ile mlïllferiI Jw/de serbestçe
goçmege I'C (\1 otlak aramaKll icoor t'diyordll. BlIglÏnJ.:i ï Volga 0 -
mt· Kalnwklanllda da buna beffll'r mzi)"t'1 mlÏlnlu'dt' edilmektedir.
Orm hal!i l'e yoksul Kalnmk 1ar kalahaltk. ('emiyet (1101On ) lIalindc
g6Ç cderler, u l/ginleri ise nl1ïllferir o)'il Iwlinde gi>çme,;i leni/l ('der,
W.RildloH, Sihir YiI 'd'lO ( Dr.Ahmct Tcmir Tere.) ist. I'J:;(,. 11. Sf.J47,
a.g,c , [I. Sf.l 47-14.'I..
RaJ luff, a.g.c . [I. Sf.1-t7-14F\.
htJyle goçn/('ge de mecbnrdurtar ' ",
Oeçcn asr m Ona Asya T ürk gene Radloffun
kaleminden okuyah m:
"Kalnnk: "{ar bakmundan KfrgtZl ardan çok al aYf/tlr/ar;
onlar do, hu gibi hal f/ ca beslente ile geçinirter: Keçe
çadmar äa ouour t 'e yerlerini mevsime grJre deb"iltirirler, yani
)'lIZI dag smkmn äa geçmr I'e klIm YOl'al )'OI'aI sctoar vadiye inerter.
Hayvan baianundan setvaten KJrgIZtora denkmil, yatnu ontara
nazamn dana çok at bestenir: Bunlann orosmdo eiraatta mel gul
otontar Klrglz lam nazaran dalia mdlr' o!.
. Kara-Krrgrx'tann bütün astretlenylc, uçsuz bucaksiz SiCpIerde
bir arada yasadrklanm Radloff söylc anlauyor:
Kara-Krrgrx' Iann göçebc ligi, Kazak'lardan Iarkhd rr. Kara-Krr,
gll'lar, aul'lara bötüncrek det il de, bür ün boylar bir arada olduklan
halde yasarlar, nehir hoyundan sonu gclmiyen siratar halinde
uzanan yun lar, bazan 20 \IC daha fazla VeTSt mesare kapla r. Onlar.
yazm aym dag:t yukscttr \IC hu csnada her boy
muayyen dag sahasrm I§gal eder. Bu göçcbclik, kismen
rncmlckclm \IC kiSmen de Halkm daha fazla
láhldlT. Kara-KlrgJz'larda gürdügürnüz Mylc hir yun
saldl rrnak vcya savunmak için hirkaç saaI içcrisinde blilün
':flcy<la na gc1mesini mümkün kllmakta<l lT. Bu
cskl<lcn her halde Kazak'lar arasmda <la cari
hu arasmda gördügümüz har p hali için
mumkün olan hlrlClk §d ':lldlT. ISfH YlhncJa Sollu'da tJ ulundu gum
7..a m:1II göre, Kara- KlTglZ'l;lr, Rusya lara-
(md,an. lamarnlyle ltaat alun a altndlktan sonra yurt tc§kilàllan m
\IC Kazak'lar gihi aul'l ar hal indc MlOnmcyc
.
Kaz<'1k' lardll Gl)çehelik:
"Htikümdar/arla, yahw iktidar met'kiinde bulunan beglerle Kefi .
nemt')'erek ç61e Çlkan kaçaklara (Kazak) derlerdi. Met(', Auilti Se/-
flik, Çingiz. Timur, hfirriyetft'ri için ilk e!TeI kendi metbllianna 'ka'1
f
Kazak olnl// l {ad,r. '.
a.", c. sf.(, 2./,1.
Radl,,[r, a.g.c. 11. ,[345. .
Rad lnff. a.g.l' . J·,f.S.'\k.

Kazaklar. Krrgrzlar gibi husust bir il degi ldi. Her ilin kaçak-
lanna (Kazak) dcnilcbîlirdi. Krrgjz-Kezakla r Ejderha n'da ki Ako r-
du Dcvletinin Kazaklandr r. So nra bunJar Kngrz-Kazak namilc
yeni bir ti v ücuda gcurdüer' ",
Bartheld da (Kazak) kcl imcsine a§agl yukan aym mänayr vc-
riyor: .....ait otdukkm nûkûmetten ayntsp, bununie harp halinc giren
göçebekll 'olor... ..2.
Kazak'la r hayvancrhkla gcçi ncn. lam manasiylc göçcbc. bir
Türk Boyudu r. Hemen betirtmek l äzrmdrr ki, Tûrk Kazakjan il c
Rus Kossak'lan arasm ëa kavmî , lisani: dinl biçbir ycktur',
Bun larda n bir iki bin ki§ilik bir mültcci kafilcst on scnc öncc
Türkiyc'yc üuca cui, Kwl Çin' lilcrlc yrllarca harbeden büyük
Tür kistan bahadm Osman Batur'un maiyeunde een-
gävcr Çadirlarda, tam mänasüe hay-
varter. T ürktügc gönulden bagIJ, asstmüe, temsil gattest ot mayan
bu asirctl cri OvaSI gibi münbit. geni§ yerfere. iktisa dl. jeo-
politik. içumai bakrmlardan isk än ctmck varken, Salihli Kazasmm
içine, Kayseri. Nigdc. Konya köylerine ycrlcsti rildilcr. Hayvancrhk
ycrinc ziraat yapmalan bekleniyordu. Venmstz, çorak arazilerdc
oldular. Konya ve Nigde kö)"lcrinde yerlC§enler klsmen
tutundu. Kayseri köylerinde olanlar, lskan Vekáletinin müsaadcsi
ile yerlerini terket ip, iSl3nbul'a ll)'ti nto urnu' na geldilcr. Oece-
kondularda, scfil bir hayal fakir
müst ehlîklcr haline iskán Vekálcti, yaptlTdlgl iki
arazilcrini n ....crimsil. ço rak oldugunu tesbit edi p, küyleri terket-
melcrÎnc ión Bu satlflann yazan araziJer ini gördu, ekin
yerinc, tuz istihsal olunabilecegini eni.
Haten, iki scnedir vaadedilen ar alÎ
fskän Vckáleti ne yazdlklan dilekçcler ccvapsll
Ha lbuki. mC\'l'ut ,.levlel har alannda, hiçbir yalm m yapllmak-
SIZIll, bu bir klsml istihdam olunabilir. verem tedavi-
sinde Rus' lann toi lc Türklerc yaptm p kullandl gl KJmlz,
oluna bilirdi. Bol miktarda bulunan bu için
kaftandL Hem dahili isti hláke mcvzu olur, he m de, ihraç melaJ
olurdu. Iktisadi, Millî, slhhî baklmdan faydasl
Bah scui gimi z Ka/ ak' larda n, bilhassa Ulukii la' nm AlJay kö-
Z,(inkaill. ,l.g.':.
1'r<tf.W.W.Bart hold, Iky \iC Nimcl Tc re.) J.
Kal akli.n. vc Mee, Sayd " " .
H2 M.ERÖZ I YÖRÜKLER M.ERÖZ I YÖRÜKLER 83
yü' ndc meskan Kazak'ta n n gc nç muman Atayha n' dan cdindigimi z
malûmatn Isunadcn. Kazak'I arm hayvanCl llgmuan, göçebctt gi ndcn
bahscdcccg!z:
. Tür kista n Kazaklan yat mz hayvancrhkla gcçi nir. Sa ëccc zen-
gl nlcn. ücrctf adamfan vasuasilc otu rduklan ycrfcr civannda
(Krstave tarla zitaan yaparlar. Fakut gene de L'SaS
mcsgalc lenm, gcl ir kaynaklanm hayvancrhk cdcr.
Krsm, Krstav'a mal sahiplcri-bin tcrce a l l
clan zengtnlcr bile- Bir kaç bind : all abkoyup. kalan büt ün a uanm
(cllkl). koyun, keçi, ucvclennl çobantan vasnasüe uza k otlu
ycrtcrc göndcri rlcr, Çohanlar büt ün hayvanlan yayarak,
yer güzcl mer'alar, o ua klar anya rak gcçinrter. Küçük
kcçe çadrrlarua, cvle rdc (kiygiz uy) ot ururlar. Aral anndan birini
( Koyçubasre Basçoban) táytn eder ter. Koyçubaqr norede ot oldu-
gunu. arazi mn vaziyeti nl çok iyi bilen, tcctübcli , bir çoba ndrr.
Konup göçmctcrt 0 idare edcr. Çc banlan, sürctcn muayyen me-
safele rle daginr. Deve sürülcn ise çül mmukala nnda banmr'.
Çc bantar gel irken bir kaç devcyükü crzak aldrkla nndan. yi-
yccck sikmns r çckmczter.
Krstav'da kalen b üyü k i5C (Sahk= oyrnaklar. kalabahk
haIk, köy) eder. Bir klsml ü)'= slcak cv) de nen tek
kath, Çamdan veya çattSI çam. duvan kerpi çlen l.'Vlcrde olurup.
sn ha kullamr. Odun yakarlar. klslm isc (Kiygll. ü)' = keçe
ev. \"' dlr) Jarda banmr. lsllg Uy'ü n Üy=
e VI, mutfak) klsml hulunur.
yaylalarda yaldan olan kazi (alm. hilhassa
dÖjünden yapllan, sucukla pasllrma arasi ço k Icn elli bir
Ylyecck) Türkjstan plávl. man I! ycmcklcri ile birbirkrînc
ziyaretJer le gcçiri rJer.
i1kbahard a klslav'lard a gö'l hazlrhgl ba§J:lr. Sür ü!cr
Koyunlar gozdayth (kuzular), ktsraklar gunnaydl (gunlar). ineklcr
buzadaydl (bu zagllar). En fakirl erin bik 10 dcvcli k yükü vardir.
BüWn sandlklara doldurul ur. YalnJl yiycI.:c k maddeleri (Un,
Bugday, Patates= kart opya, no hut "" sarburçak, fasu lye = cambas
bur'lak) çuvaJl ara konur. Oiyccek vc diger ctval;n sandlkJarda
ik! ü<; tam:' ""ugr,," (çill horgil çlil J 'lIl11zlik cr kck dev.: olup.
yoruk lcr adr "(' ogll, : huhllf. \lHrdlr. 1<;\1;1111 igdiç cdilir,
yaplilr) höylc bUfulmu, " ;I {' 1n dcnl r. kl)1IJ 1..5 av çok
zam"TlI,hr. YCllla, ik' .f,;vcr .
dlkcnlcnlc anlaJllJ" Yal1 lll<l ba) ka kim,.:

I'

muhafaza olunur. Snndtk \IC çuvallar devclere yüklcn ir. (Kcbccc)
denen ust ü açik samhklara yorgan senlip. çocuklar yannhr \IC
sandrk dcvcyc sanhr. Katarm en arkasmda haghdlr. Blnlercc
dcvelik kafllclcr dcbdcbc li bir yola çrkarlar. Yüklcnn u-
vcri nde n yöruklcrdc oldugu gihi kil irnlcr sarkmaktadtr. Cc nnc l
gibi. di z boyu ctl u (caylfiv =yayla)lara dogr u yola revan olunur.
Katan ata binmi§ hir gclin vcya krz çeker. Erkekler allara binmi§
olarak kafil cnin Hersinden giderlcr. Hi ç yaya gidcn olmaz. Digcr
hayvan sur ulert (al. dcvc. slglr. koyun, keçt) s ürü halinde aynca
göt ürül ür (hu gOç az bir farkla yör ük göçüdür. Yör ük göçü yaya
olarak yaptlrr. At, c§ck bulunursa da 37.(lI r. Bilhassa katart çekcn
cl i nde ki rmam ola n kil vcya geli n mutla ka yayaolacakur. Digerlerl
de hemen hemen yardl.1lr. Yaqhlar, çoçuklar îçtn al , esck kulla-
ruhr. )
Bir kaynaktan da hal lhaar Ona Asya Türk göçcbcligi hakktnda
sunlan ögrcnlyoruz:
Kirgrzlann Ona Asya' nm He bunJann etcklcrindeki
steplorde yapu klan an'ancvi göçcbcli k aruk kaybolmak üzeredir.
Göçcbclik ycrl ne, muayyen yollan lákip ederek ot laklan n hulun-
duklan i1c cl ck aras llwa ml. 'VSimlik muhacereller yapl1mak-
tadlr. HaY"a nlara glda Icmini için ona dcreccde veri mli olan
lop raklann ckil mcsi, nemli ve suJak lopraklar klsmmda sun'i ça-
)'lTlan n hir\: 'Ok hayvan tleslcyicilerî
makl a vc hövlccc hayal tam göçebe hayat lal7J yerinc
kaim olmaktádlr. Bununla hcrahcr KlTglljstan, Taci kistan ve Öl-
hckislan'da bunlara (l\-ar II\ alar aT:l"md;1 lTan"humanw
(yaylaclhk) yapllmakladlT. Mevsimden mevsime belli istikametler-
de olan hu )'cr hem büyük hem de küçük ha)'-
vanlan alákadar ctmcklcdir. Hayvanelhk hususunda yeni mctodlar
Ona Asya mcmlekct leri nin en üera kadar
Mcselá Klrl;lllar koyunlannl mer inosiaria 151 gölü
harasmd a klsa hoylu ycrli atlarla Kazak ve ingilîz al lan m çiftlC!j -
lirerek daha iyi cinslcr cldc cdilm,,;)c çall'} llmakladlT. Klrgl/j Slan' -
da islah 10 milyon hcklarhk otlaklar milyonlarca koyunu
bcslivccek durumdadlT. Kazakistan' da sun' i çavlTlar ve ollak sa-
halarm dolaYlslyle SlglT, domuz çok ge-
Burasi Cl cldc ctlnek hususunda sovyctlc r birl iginin A-
vustralyasl halinc
b- Anndolu'da:
Turkmenfik vc Yürükl ük yatmz Iktisadl bir meslek ncv'i degiJ,
örflcrc. rörctcrc dayannn. haural arta bcslcnrnis bir içrlmai hayat
tarzr, bir Dogar dugmaz kcndin i böytc renkli bir
içnmat mühtuc vc tabii vasana bulart çocuk, yazlar bahartar
gelip gcçcr, göçler olur, banralar birblnn i kovalar da, bütün ru-
huyla göçcbehge nomadik hayata gönl ünü kapnramaz mI? lnsan-
lara yen! yasama geuren ilkbaharda koyunlann kuzulamasr,
kcçilcrin oglak vermest ilc btr ftkt c %1fI1 sml sular, rcngärcnk çi-
çcklcr. di z boyu ouar arasmda. ratnat eennetinde yaylalara dogru
göçc n dcve katarlarmm ününde kirmenl crîlc yün egirerek gk len
suna boylulan sevcn gönüllcrt n içlnde yanan at cs. aym zamanda
yörük lüge de yürekten dcmcktir. 50 n dcrcce müsk ül sen.
lara ragmen bu hayanan vazgcçmcyi düsünmüyortar bilc.
Yalmz gcnç ncsîl art rk iskám arzuluyor.
Bu gcnç ncsf îst isna edersck. gcrck tariht cki Tü rk göçebclen,
gerck 20-30 sene önccs t nc kadar göçcbeük edenlet vc halihazrr
yiirüklcr konar-g(içcrligi , yürOklugü, Türkmenligi
üSlün hayala hor E.ll ki YÖ-
rüklcr.tehi rli ve küyJÜlcri. asalel ini l.avalh, ali z, k.orkak.
insa nlar ylarak (Manav klhç arll gl, kihç müslümam
Türk) oJamk bimlcndirirlcr_Ak'Vi olan Türkmcn bun-
lara i1àvctcn (}'czidin lorunlan) slfatml ve ismini jJj"c ederIcrI.
Ma n.." kcl im(. osi Türkiyc'nin bir \'ok ycrlcrinde elnik.
zümrclc rc ol okl an ah..liyi ifadedc kullamltyor. Çok cskiden
Türklcrc dcniyor. si\gÜI (Bilccik)ün Tckirdag' ln
en cs ki ahalisi bu isimlc anth)'or. Tortlslar'da ( Ma-
navll ) ad mda hir yör ük gdrdük, Bir y(lrük Icker lcmcsimlc
de, (Manav)larla alay cdiliyor, onl:lTl n bclirl iliyor: (Manav-
'10 bir biri günü dag gkk rkcn flrtlnaya tutul-
Yakasml, hagrml
"EsyiRidin,haRmwes.'... .. hiral. sonra dOl oraclkla
Birk<lç yÜI. senc (lnr e küy kurmu.), cski yürüklcre
(kOyl ülcrc), halen Yürüklügü de"am ctl ircnlerin k.avim gü-
84 M.ERÖZ f YÖROKLER
1
M.ERÖZ f YÖRÜKLER 85

L
Oni .PwLDr. AllI11Cl Antel. lIall Bc§Cri vc Ekonomik
-r"l' lu Tu rk Kühurü . sayl:2.1 Eyl ül 'l/i4. .
Hu hl"uslil VMllll llil hk. Sil ilh,'<J" I' ir /\kvi Ki\rO. I'C Dii)üncc Silifkc
tl-kc. Sa}·) 2-.\7.
86 M.ERÓZ I YÓRÜKLER
M.ERÓZ I YÓRÜKLER 87
züyle bakmas t hor gor mest. sadccc T ürkmcnti gc. Yör ükt ügc at -
fcuikl cri ch cmmt ycuc i/ah ol unallilir
l

Yörüklerde Güç:
Kisla, yayla. arastnda, ast rcr balktrun hayvanl anna mcr'a
terrun crmck VI..' kcndilcrini de i kl i m sart tarma uydurmak için,
büt ün hayvanla rilc birlikt c mcvstmdcn mcvsimc muntazam sckildc
yapukl an narckct c Göç dcntr.
Bugûnkü iktisadt gör ün üsunc mukabi l, vaktilc hu göçlcrm iç-
tirnar . hcdiî rarafl an da vardr. Bcgjc rtn (asirct reist ) vc oymak
kct hüdalarmm (yörüklcr káhya diyor. Oymak rctsl) t éyin cnigf
zamanla rda. hüyük bir int izam " I..' ccmaat ruhunun. asfrt bünycnin
vcrdl gi tcsanüt içindc göçcrfcrdi . Ya mülkivct vcya züycrlcri al-
tmdaki yaylalara vcya hálî yerlerc konarlardt. Aydm' la Bafra (Sam-
sun) , Sivas , Maras arasmda ihtiyailarla konustuk (Ho -
yörûkler bir cun kcud tlcrinin de köylcl'c yerk§cccklcrinl'
illillllyorl" r. Kc§cfli (Kql;lfh) ,,§irct tndcn SU lik ihtiyar ( Rc;,im:95j
Barcru Yaylasmda agarmaga giillligü (yaydlgl) dcvelerinc
bilkilnIk lvunu §öyk If"dc c<.hyordll: " OguIL KIY;Wlcl yak{;I§"h'll />illil Ik zlna
ar/;K;lk. f);lgd; )/;lf (di!gdakilcr) käy<kkiler §cila /a c (!j<-'IJir) do/ac!!k"
I\namas Daglilrl ndil. K"rall>lc!ll A§ircti lllkn. Suyuy,lgd"l1 Ihral1 im Ag"ya.
Ycni"' ll1ilnlJ A'lircl indc n Kor Alï nin Siitlli'dcn aldlglml/. lii rkliYli n kllY\lnca.
"gli1m"gil
{
AllilmaS' I" .rlllald>lri ilkar akar hU);IIHr' 1
Ezel hahar gcli r gi>(,' gi\çl' UI"1111".
Scvdigimin gi>(,'ü Govah Bogilz'l dolamr
Çck göçullu sl'vdigi m vavtilt" ra. IIruma
gÖ7. ler ini si ler ck agl"iil ;ISlnln 'chd'lIli izah en!. ]liitii n Yörük1crin bir bir
köyk' rc ycrlqmclcri. lS'>IZ yerlcrdc g,mp btlmaliln. zavalh hircr kövlü olma lan
viir.:gini Hcp'>i gllrl'l' l1 ik Ollllll)br.. . .
llah§i) A) irctindcn Ahd uilah A'>I" 11 <.lil. kÖy<.ll" mal Illiilkii oimilslilil nlgmcn
onl" n onakçl)'il vcr <.l igini. hcr yu nHi t laka y"ylala ra çlkdlglill siiylüycrck,
"A/ahlf l i of il ,<;<W'<!illI h" r i yärcye ge/mi§. r!ll!.1f111 inlil,1f/IW (/nk 'JllIrm
" t',I'<: ko r b rll! * if"dc,ivk. gi'>çcl>cliklcrini n kudsiyclin i jfn<.l e c<.liyordu.
al kdilcn ehenlmiycl l. YC:l1 u" lll"nh A_ii rclln<kn Siillü E1cndidcl1
si\l.lcrk anbmak mümklindür:
1I/,'iI1J( ;1II
-'ok "Ci'<:n ( ' n d j r i<Jir .n , " _
K,r..CC1 · oyu { <I raman) S,ulkl\ '1 hk -
" ,)'''1,'111 , h/UIl<I;w. "1'1<:11 l i/ki I' e " illd ir il'idi r" diy e rd.:
(l UI'od,n I.
I" nan. kl§lI1 geçi rildigi k ii;.' vcy" va<.li l>lbal1'. sen rlizgi1rlilm
ni' mifÎlz vcr. : -S('ri: Ak\kni l vc I, 'c Sahilldinûc o!ur .
" )' ;).1' /,,": h 'llik bdar , 1\1 11.111. dagla r ii/cr indcki hol nllu vc subk
dl il_'11<011 1' ;ll'<.;" I"n . .
(füzIC'J Sonhahann etcklcri, käy civHlan,
namh, Sankcçüi asir cncnndcn) Nüfus az, ziraat gen. arazinin
çogu ekilmiyor; mcr'alar gents ve sahîpsiz: ormanlara ehemmtyer
vcr ümtyordu. Onun için her yer Yörügündü. Bu imkánlar alnnda
50-100 çadrrhk kafilelcr halinde gidilirdi. Simdi kt dagimkh k. ha-
srbosluk. pcrtsanhk, perakendelik yerine, disiplinli, topiu, t öreye
hagh, tcskiláth bi r hayat görüfüyordu.
Krslalarda krstayan asi rcucrdc, [lkbaharm gelmcsiylc birlikte
hummali bir faaliycr baslardi. Btr yenda n koyun lann kuzulamasi,
kcçücrtn ofHak vennest Be mesgul olunu rken, diger yandan, göç
için hazrrhk görül üyordu. Küçük bir askert birligin scfer haZJril gl
gibi, büt ün tak intlar (Devenin havudu, kola nlan, yularlar v.s.),
çuvallar gözden gcçirüir. sökükter dikilir, eskiler yenilcnirdi. De-
vcnin aynah alm ve dö§ süslc n, kann alti çanlan tamir cdtltrdi.
Göç gününün gccesi çuvallar, hazirl anrrus, hangt deveye hang!
y ükün yüklcncccgi tcsbu cdilmistir. Safakla ayaga kalkthr. Çadmn
ipleri kaztklardan çözülür, di rekleri ahmr. Çadtr lar çuvallann ü -
zen noen çckilip, dürülür. Develer rhnnhr (çökcrilir); kolanlan
sikisu nhr. Ala çuvallara giytm esyasr konmustut. Sadccc bunlara
ve yatak, yorgana yük de nir. Yiyccck içccck.. Y0l. çuval (tml çuval)
Iardachr. Çuvallar kulplu' seküue olup üzërindc iki uzun yün ip
mcvcuuur. Dc vcnin iki tarafma sanlan iki çuval bu kuiplardan
birhiri ne vc havudun' üzcrinc bagtarur. [lmck scklinde baglandlgl
için çabuk çöziilür.
Çuvallann üzerine yatak, yorgan. kcçc atlhr ve haglaOIf. Bun-
la rm üzcri nden kil imlcr sarkilihr. Zenginligin alámcti kilimdi r.
(Alaçeki ipi) kilimin iizerinden alihp, baglalllr. (Ofta Asya Türk
de kil im aYlll vazifcyi görür. ) Küçük çoçuklar, yüzü
koyun yorgallln içi ne yaurtltp dl§arda kalacak §ck ildc), yük-
!crin üSlünc ve orlasma san hr. Emin ycrdi r, dcvc ylirüdükçe he§ik
gibi sallar. çoçugu uyutur gidcr...Devclerin cüssesin e görc yük
taksim ed ilir.
Dürülmü§ çadl f, veya ihtiyar deveye yüklenir.
Kalarm en önünc bohur lohumunun erkegi (Bcserek), yoksa
hoz dcvcnin erkegi (Kirind) haglamr. En arkaya da maya (bohur
toh umunlln di§isi). Devclerin aynah yÜl. ve dö§ süsleri (dizgoru,
20 senc önl'Csinc bdar Avdln havalisinde böyJe kuIplIl kil 'Ie "linden m:'mul
çuv",lIar incir zeylin m,kliyatmd a kullan illyor<.l u. BUilt! gäçchc
zir",î kiilliin kkl de>'aml §cklindc >l l1 liyorul,
Dcwllin Scmc ri. .

88 M.EROZ I YOROKLER
M.EROZ I YOROKLER 89
dcvclcri yük 'IC kilimlcr lc uaha güzet gösterir. Dcvelcrin
kanntarmm attmdan (iki yandan) sarkan büyük kan n alt i çanlan.
kervan yola rcva n ol up gidc rken, bir musiki ahe ngt içindc , gümbür
gümbü r örer. Yüzlcrce ucvcnin \"an seslc rt, sarknar. türkülcr V3 -
dilcri. dagtan injetir. Görcn gözfcrt kamasunr, duyan kulakla n
buyüle r, sevc n gön üllcrl mecnuna çcvtr lr. Hele en ündcki dcvc ntn
yutanm bir suna boylu, bi c nazh çekmez mi ? A1h, Morl u cn yeni
el bisel crtni saçla n örgu örgü (bel ik belik) c muzlanm dö-
ven on bir güzcl, cli ndcki kirmcni ni çcvtrl r. devcl eri çe-
kerken, scke sekc gider. Almndaki alt un vc pull ar panï-
daprken. kaçak gözlerte civarda al s ürcn. av avhyan dclikanhlan
süzer. Ki r rncni ni dönd ür ür'.
5-6 saat yol aldtktan sonra, önccdcn bilinen (Gonalga yeri
Gonak Yeri) nc konulur. Bu ycr cwetde n bcllidtr: göç pl änma
dah ildi r. Her yen , da gfan tast an kans kans hi1cn ib tiyar fnr. bunu
öncedcn hcsapl amt slardrr.
Dcvcler katar üst ü rhunbr (çökertttir) Yükler indirtlir. Çadrr-
lar kurul ur, En csi sahah yeniden, yaylaya mülevecCÎ hen gÖÇülccegi
hal de, çuvalla r, çadlrda ki her 7.amanki ycrlcri nc konur. Hiç hare-
ket gibi çadlfl n içi der li loplu inti7.amll olur,
Alx el>c.'/ '-rJ(/cn apr volu
DipMl GdJe Mer Ip.v GüIIJ
Sene \,.1rdtm. cknm [Wu/, o"g,
flep iNiine gellr
Tü/lilenn a JU al.1 t>qilil
"ilhraya d6l.;ü!üp ge/Ir
Y/l5Il aen Ofi;;;/ep<:. ay YiL""
JJep gäzelJer iNÜ1IC' çetilip .. gelir .. _.. .
U .sIü ,11,1 """' ptlJ m"yal.1r tuun 5. 1/u"a,V;I di'Jo.ü/up geflr.
Oelelh/ndlT,,'\ 'Ji' Ouruc,,'dtr d,ltL1TIfI e/ctl
Yeni/>.1l1lr 1,i OtJ.:/epe göulk r .1".1/"&'
klm/>(.'/'-nin \'olliln enerdIr
I)/!/'lnJIJ gelink-r ;;17I,lr cl:. gtilleri
Olüm A/I:rh emri ,W .\{'\'u'é,m
A.rrllJk giiçdiir "y hey h<'." __ .
AaM" Ikl'mnH" ( f hT{'I".-rn) fJk,lr
Oll /ran oluéu harl,wlp aA' ,l r
Ü dm/.., (,,;" .. ,r <!tlrimi:j ,«',r'-'''' ' />,d' itr.
n) ( Îpar .Giilli): Ço k glizcl kokulu hir çiçt:k, TOroSH'l1a ve Tnnn
CIVHrl mlaki Dipsiz Gül 'lk bll tyor: DW' ln:, Lllgal-1l I IC <Ylpnr)
gcç ty?r vc (Misk) l1lill1H\ lI1 a J;cltyor (Dtvan I. 11, 1lI.l:t1 tlcrJc) fllr
l;I Ç ycr<1c gcçlyor Vt: E\ ki TUrk yal ll bm mtHda mCVCUI ( I: \f.70)
Yüklcri indirmc, çadtrlan kurma, csyatan yerli ycrinc koyma
bir saa ue bitcr, Kaamlar hu dcrccc melc ke kcsbct mijlcrdir .
Onda n sonra yakma k Içm odun toplamaya ve-s u gc urmcgc
gidcrfer. Erkek lcr dcvc1crle Koyun vcya davur su rülen
bajka yoldan gelmisnr. Kusluk vakti kürnct ilir [bi t aga, vcya kaya
gölgcsine yaunhr) Koyun vc davár, kervana kaulmadan gecoeen
yola çika r ürms. vaya yaya gctirümistir.
Bu 15-20 gunde yaylaya vanhr. Yaylala n kcnd i müfklcri
isc rahat rahat ycrlcsir, gëzclcc yaytarlar. Yok cgcr ctvar köylcrtn
mali Isc, uzun pazarhklar, k öyün muhrar vc aza fan na hir tulum
pcyni r. bir klSIT koyun. vs. hcdiyesl kap edcr. Göçebclik
srkmuh hir hayat olur. Hayvan basma (bacak basma} Cpc)'l'C or-
lakiyc Maliycr Yü kselir. •
Tam göçcbcle rin çogu bu vaziycncdi r. Bu göçlcr iktisadi za-
ruret ve fakirliklcrin yarall igl hir pcrisanlrk içinde yapih r. Snltanat,
dcbdcbe yerine 5-10 dcvcyc yüktctümis. ki nk dökük csya Hebirkaç
gün gcçi ncbüecck oüakfur anyan. hayaundan yörü klcr i n
ycr diyehili riz buna'. (Resim: 22,23,24)
Yayla: "genq mtnóda dag ve plllto üzerinde bir mahll /dif "
Sonradan siláhhlar gidince ögrcndi m ki, hunlar ilcri dc ki k0yün
halkl Yörükler; köyün larlalan na (ekini la rla)
gelip çadlrlan m derhal gecc vakti bUfCl YI Ier ket-
mc1crini Içlcrinden bir i köy hekçisi idi,
Yörüklcr de: "Kon'i" hokk; WIrdir, Gece nlkr; rW.nl gideJim?
SoboholllncoKideril. " diye Biz gidinl."c mü·
mcrakla ledkike ,tck-
rar hu hahsi açmakt3n Giderken köylcn ne hizi de
gÖIUrmck i\"i n çok yalvardllar, Çad lflarda ka\acaglml SÖ)' ledim.
Büyük hir hadise bu surelle
HiJ, iki göç'c C' lIlk: S"n k.. :çili!crin ; è\çO. Kar<l knyunl ulnnn BirincL'>i
Ku uya'<J j] ( umra ik' I><vktr Apil \'C Ta htalt koy....ri c.... (l1<Ju.
Blr ;l k}JnJ üu 'ri. S ça<Jl rft\.: l>ir (loo'ya Çadt rm önOn<J<'
S· Jtl ol uru}'or<1 u (-t·S i \il<Ïhlt ) Jri çol>an köpckkri her ;il'li,
lwvlaytp, ülcrimc dogru gclirkcn. kÖl'ekk ri kovaJadllar . kHlktp.
I'uyur cltikr.
2. d",glilrrmtaki yayl"'larrnda yayltyan, ktJ tndn Anl alya' o;l kt\ Jtyatl
K,inlkoVlIn lu!a r; Ko r kulcJi' ni n So buce Yay la.\ 1 nd;\ yaytlYlltl
Bnrctn, Bnl"u\J n yavlalannd,lki Dayazillt, Mllralli ,
.... r....li A\i rctlcri yayla ol,t uklarmda.n, mcr'a ic,lrl,lmak
nll'rhunyclindc hulunmadlklnn nd;IIl, l>unlar lçm Salliln;tlt ,!<' vam
<'.hvor

9t1
M.ERÓZ I YÓROKLER
M.ERÓZ I YÓROKLER 91
Encsi sabah. ugurtu gun acmeden topla ndrk.
Çadrr lan rozup dcvelerc yuklediler. Çch rclerde ncs' e, sürur ycnnc
bczgrnlik. yorguntuk vardr. Yolda bi r dL'\"C aCI aCI bagmp rhu
(çö kIÜ). Bütün rat men kaldirmak mûmkün olmadr.
Yükünü taksim cuücr. Deveyi oraokra tcrkcu ücr.
Soma uönüp kasaplara satacaklarrms. lyicc ihtlyarlarms.
Bu yör üklere, B.M.M.nc hitaben, iskánlan hususunda dilekçe
)'31IVCrdi m.
Ycni bi r konak yen bulundu. Çadi rlar kurul du. Civannda su
yoktu. Kaamlar su ve çah çlrp. bulmaga giuilcr. Bir saai soma
tuluklanm bulamk su ile doldurmus ol dukl art balde dömlül er.
yakrp. sefatcnn ycmcgini yapular..
lk inci dcfa içindc butundugum göç Bulgar Dagjun ctcklc rtndc
Karakoyunlulann idi. Ay saai (2) de kalkip ü ç c
kader ewa toplandt. Uçre yola çrktldr. Alti saai dag baslnn nda
yol aldrktan sonra, bi r vadidc dcrc kcnarmda korraklandt (Dar-
hoga/.= Ta rbaz-Ulukrsla civan) Çocuklan dcvcnin üstünc sara-
madüar. Yük çok. ycr yoktu. Dört yasmdaki crkek çocugu blr
müddct üst ündc gini. Sonra yaya yürüdü. Elinden tuuum:
dagda sessiz hil.im1e yürüyordu. Dcvenin üzcrindcn bir kara
koyun yam yuyarlandl; haller Yc rdi m. lekrar hagladllar.
Kadml ara hu hayal hakkmda ne sordum. Biri:
"G6zlÏnll1!1Ï blmdtl tl çllk" dcdi. Dîgcrlcrî blkll klanm Mlylcdilcr.
Maamalïh. tlkhahann caniandmcl Y'1i1 çaYlrlar. çiçeldcr.
sular. hu hayatt an en blkanlan bilc. klsmcn tcsc lli
cdiyor' .
Prof.Ccmal Ala göz. yaylaYI Sa mi'nin Kämusu
Tü rki' sinde oldugu lari f cdcrck: I· VazJn Çlkillp
ikamet olunan seri n yer, dagl::mn üzcrindcki yazhk ikamclgáh...2·
Va7.hk mcr'a...demckledir .•Bu \"Crçcvesi içindc hayvan Ol'
lat rnak :l.i raa l yapmak YC geçimin mcnfaal temin
ede n her türlü haHa dinle nmck içîn \"Ikllan v(. -y(t
gidilen. köyün hayat sahasmm kalan ; çok defa küyün
mülkü ol an. köyden ayn vc çok /.aman pek u/.ak olmakla
beraher sosyo.ekonomik baglar la lamamcn köye bagll bir milhal;
vcya köyün csas geçim sahasma ckli ikind bir bölümü o[arak lari f
elmek de mümkümlür .
1 N"Cl.Jo.: 1 l ·unçdlld .;: , l ufI.;:IYc·,.!c 'IC .YayJacllJl.;:.
Yavtalann hol vc l!. ül.cl sula rt ola n. açtk d üzlük. hol ot tu ycrlcr
arz ulamr. B(iylC yaylalar gibt. sarp. biçi msiz yer-
ter e de vilvla dcntr . ça rcstz buralarda da malset temmine
" Tof'O\·/áni fl /apyder sanon ilt' 1:0)'('1.mrp bóWm/eri krçi JlÏnl1c'rillill
K('çimini tenun (·l/ehih'n'}.'i/lllcn. bu vcrter bile, en fokir .
Ylly1tIJf olmak: Kihi hir özcllit: Itll " . Boyieee her yer imkim
I"('f(b/:i mlÏl!dCI/;e yavla olmak: I·tI.rfi lll muhafazo c äcr .
Yaylaya rnali k vcya züyct olan ast rc üer oldugu gibi. köylcrdcn
de Icartiyanfur oldugunu yukanda Her ycrde yayta
m ülkwc ti müstcrcktir.
. ,
GÜ/c1 kokulu orten hayvanlara yarar. süt. ncfls otur. Hay-
vanm cu lczzc tli ol ur.
Yayla. güzcl navasr. gü/cl suyu. iyi manzarasi ylc insantara çok
yarar. Çocuklar bastalar tyilcsir. Yazm sahiller steak-
tun yenarken. yaylalann scrinligindc astrcucr ömür sürcr. Her
sc nc yavlnda içdiklc ri su, aldrklart nava ile kanlanrun lal.cliginc,
yoni den canlandtklanna inaruyortar . Sulu kanfan gidip. ktvamlt,
koyu kan gcliyormus.
Vayla. hir iSlîhsal. imalál vc ycridir de. Baharda yavru
n :rcn hayvan lann sülü hol miklarda yayl<l da ahmr. pcynir
yaplhr. Kuzu " C oglaklar Ix."slcnip. l'>i1tlhr. Van gö\"Chcler , yaylada
misir, fasulye. domatö . kahak v.s. ckiynr lar. dUV"drlarla çadlT
"'cya cv1crinin <'l nünde ha hçc (Yalmz hu hahçe yeri
fcnJi mülkiycl )
Vay!a. îçli maî hi r mcrkc/ dir. Cuma günlcri t'tmilcrindc
lupl amp. nama l.dan su nra :,>ohtlct lcr etIi1ir. ICrlÎp cdilir.
Vaylada yap llan dügünlcr içtim:li hayata canhhk kalar .
(; üzle: Ekscrîya köylüler tarlalan nda n mahsullerin i kaldirdik·
lan sonra. sonl'oaharda hura lan Viirüklcrc icara verirlcr. Yt) rüklcr
için huralan (Güz ikamcl g.ihl. güzlc) dir. 1-2 Oly kahRlr .
çogu yan gÖÇchc oklugundan köyleri yardlr.
munlazam denehilccck yerlcnle. köylcrinde gcçirirlcr. Klsmcn
/jraalk

92
M.ERÖZ f YÖRÜKLER
M.EROZ f YÖRÜKLER
93
Sonbahar gclip te, mahsullcr, hayvanlar sauldt mi, güzlcyc
dogru yola çrkilir' .
Tam göçcbclcr, gene köy civarlanna konar, Köylü lcrdcn tcar-
Iadiklan ycrlcrdc kislarlar. Kislak için scçüe n ycr, hayvanlan mcv-
si min sert l lgindcn korumuh , yani rüzgárdan korunmus or manhk
vcya derin bir vadi olmah, ayruzamanda hol su odun bul unmal r
ve otla klar mümkün mertcbe az kar tutmahdt r "
III·Türk Göçebelerlnde Mesken
a- Orta Asya'da Mesken.
Vest katar. arkeolojik tctkikler göstcrlyo r ki Orta Asya göçc-
bclcrinin (Türk olsun, Mogol olsun) çadirlan kcçeden, yani ka-
yunun yünündcn yapil maydr. Bugün Anadolu'da kullamlau kagm
arabalannm hemen aym olan arabalar üzcrtnc kuru lan, örtülc n
kcçcl cr bir çadir tcskil ederdi. Bundan baska arëzi üzcrtne kurulan
t ürbc sckli nde . kubheli çadrrlar ço k kullamlnus olup, Orta Asya'da
halen kullaml makta olam hudur. Buna (Yurt, Kiygiz üy= kcçc
Bir gracr acvcao uï/ü /'t· .sen:k
Çckip gider birim birim h<l.l.ilrak
Gi!J'ill gözcf immm boyu gl."1r;l k
Sürüll bir gözel gÖf'düm
S,- ' teni ilyr lk da, incfgi Iw m.
Y.1\'h"m dil gid{vor gü?!in
l)cgcr f md!Á iJl/mmlll bin bqde YÜLün
Sürün bir i1ffalilr bir gözcl gÖf'dlÏm
SIr/ in" h:ymmi§ siiI nml'l
Cf'millin I',-'nlel/ im §ol dogiln il.Vil
19i/l(lt' n ilYfllml§ bir lühï
rok kj cl den eft> i ff<Wil
Hi/ gnf il bl/rtfa dil , l m Imilill §i.ln1<l
Go§ go/ün d1l yclm{ror. gi1.'Ck de yad'-'
D/ÏlIJli/wglui ldi/ }fJ ghle l l
Sürüll Nr iltillar bir gözcl giin / iilll_
(1S0lilll'lIl A\];mh köyünde AV'l' lr Boy umlrlll "Wk Olllllf\lan
(Omer ahnml§llr)
Çekmi§ giv;lÏnii on hqin
Pmnuk if inde ool'ÜlmÜ} :<I1il _' 1
El indeklk'r Him!isl ,w kmllSl
Kmi/II dim!e dc vcni n di/gini
Blfilkm/§ Yi/ylny' gid(ror glÏ/günü
Bddc yolu hürümü} poyrazll k:!r
Gillne voli/ ü§Ürs/Ï1J 11<17.11 !'i,r
Dizg inÎ duwn kml/il elkrin
Söylemc? olur /ürkü .'iÖyh:l't'Jl dil/uil!
Ncdjr senil! Nwk /I1t'filkm
\ .,, \ ::ilill "lil" , ;\, k ri/km
1..\n;'[]"' 1 Kafllk" VII[]lll /.cybck ogull " n ndan
R flll 'l / :I!I /" \-I" ' l 'k[] l -
1 Rad loff, Sibirvad<ln, c.1. s,428.
cv, derrne cv) dcn ir. lskclcu agaç. ön üsü kcçedir. Anadolu 'da da
yakm scnclcrc kadar dcvam ctmis, en son Bekdi k Asi rcundc
kalrrusur.
Tür k göçebctcn Anadol u'ya gclincc koyunculuktan, cograf za-
rurcrlcrdcn <I nlay' davar crhga (kcçi bcslcnmesine) kcçc
çadm terkcdlp, kil çadn-larda oturmaya baslarruslardrr. 8unu Arap
ve Kürt asircrlcnndcn ögrcnmis olsalar gcrck. Fakat çadir aksa-
mma Orta Asya'da kullandrklan isimle rl vcrmislcr, bazismr de-
gene tür kçc adlandrrrmslardir.
Orta Asya göçcbclcnnde kadim devirlerdcn beri keçe çadrr
gör üyoruz; kil çadrr hiç yokt ur. iskitJcr'den iti baren keçe çadrrlar
kuüaruldrgnu kaynakla rdan ögrcniyoruz: "Skitlerin hayat tam. kl-
yafet vc simokm, lid/u vc ahlóklan hakkmda Hipokr atus tamjindan
veritcn malûmat Hunlar ve G ökmrtäer hakkmda yazüantann aym-
dir. Akideleri, dcfln merasimleri l'e ödöttan Attaytüannkinin aymdtr.
Bunl ar Tïirk: (derme evüerinde; yani keçeden r namul kubbeii çadsr-
tarda (çogunca nuntonn tckerlcklilerinde] vosanuslar. Bil nev'i (dcrme
el') leri Türklerden e tarak nenimscmis otan ban Ona Asya tranüe-
rindc (Afganismn 'da Bedchsan Taakierinde ve Nel'nIZÎ kavminde]
bu cvterin aksanuna vc sekittenne ait zengin istüötun lranca olmayip
knmiten türkçe olmast bu evtcnn Tûrk Mil/î malt otdugunu gösferdi&'i
gibi Araplar 'da b/lnla/'l ancak (Qubba furkiya), yani (Tark Çadm)
bilmi§/erdir
l
:
Ar keoloj ik kazllar'da bu hususta cpcy mal Omat tcmin ctmek-
tedir. Su ara§urmalarda rastlanan "Kaya resimla inde, hirbiri arka-
smdan giden l'e arlar tarafindan çekilcn araba kmarIarml da gör-
mekteyiz. iki tekerlekli olan bl/ arabalarm azerleri kapoll idi. Kamp
j erlerinde konak/ayan araha/ar, arkas mdan I't') 'a ömïnden I' umlan
dayaklarla dul11yorlardL. ....Çadlr resimlerine bakacak ohm'ak,
Rllnlam (fif I'e Çinlilcrin (Ch'ilmg. l/l) dedikleri yurarlak I'e haslk
/albbcli çadll' riplerinin, Kun kan 'Iarda do fm/undugl1nll
cdt'riz. Bun/arm yamnda, çok sil'ri kubbeli çadtrl(//"{/ da rastlanll1k-
taylZ. (A.P. Oklandikol' , V.D. Zap oroy skay{/, Lenskic pimnilsi.
1959j: '
Çin vcsikalarma görc Klrglzlar, "Keçelcri hirlc§lirerek reis/eri için
çok htïyfik bir çadll; yan i OI ag Kabi!e reü lcri ise onun
ProLDr. '1..V.Togall a,g.e. sf,34.
Doç.Df_ Bilhilcddin Ogc1. a_ g.c. sf.204·209.

,
9< M.ERÖZ f YÖRÛKLER M.ERÖZ f YÖRÛKLER
95
etrofmda daha küçük çadirtorda otururlarnus :",
Tür k mcnkabclcrt nc görc ilk çadm yapan Türk Handrr',
Göktürktcri n de t ur krsrm kcçc çadrrfarda ot uruyortardr. "Gök-
türktcrin idareel zümresi göçcöeair. Çin kaynaklarmm do kaydeuiklen
f::ihi onlar (ad/dart/a oturuyortaras orobotan üzcnnae de keçe
çaairaan evtm \'ardl',l ,
Arap ka..... naklau da Türk çadm hakkmda bügi vcr mcktcd i rtcr.
Hazar hakanmm Etil'deki sar aytan ve kadmlannm dcrmc cvtcri
ihn -Fadlan'da tavsi f olunmustur.
Hazarlar ll.asra kadar yazm yaylatara çrkrrusfur, zengin pazar-
ten mc}vc babçclc rt. etrannda ziraatieri olan Beloneer . Semender
vc El i! gihi schirlcrdc yasamrs tardrr. Hazarlar iyi krhçtar, Sabirlcr
de zirhlar imal vc ihraç ermlslcrdir. Hakanlanmn saray hayaumn
vc scfcrl cr tnin tavsiftndc vc müst üman cmirlerilc cvle ndlrdiklcn
ktzlanna terfik ettiklcri çeyiztcrl n t äriftnde bunlann kültürlerini
aydmlatan ban kaynlara rastlanmaktadtr. Hakamn savasta Arap-
lann cline gcçe n bir arabalt çadm (dcrmc cvi) hakkmda deniliyor
ki (Bu araba ya "Hazar sivesinde, cdáde, yanut al cdade denir, bllmm
her tarafl ha fl!arla dö§efi aillp, tïzerinde ()ltm- ipek di bàc ile ömïlü
klIbbl' bl/nl/n üslfi nde de ()Illnd()nyapllml§ bir armllf dikilmij
blllunuyor) Ce/in!e birlikre Amp emirine ktymetli ç(yiz meyanmda
gönderilen 10 tane ambalt çadlr Iwkkrnda deniliyor ki (bun/arm
kapl!ar/ ol im I'e giinllïj levItaIarIa I'e dökülnuï§tür içe-
rileri senlll r derilcriyle dö§enmi§ l!e list (kl/bbe) leri altmlt ipek (dibaç)
ile örlülmlï§//ïr) da}/{/ diger 20 amba (b çadlr) da her r/ÏI'/ü meta,
altm re gtïmüj zarjlar
"CUW)'IIÎ, HlïIcgll 'm111 (bill okl u çadm)ndan, A ksaTa)'Î de Gazoll
Han 'lIl nli1U} )'en çadlrlarmdo ll bahsedcr "'.
Radlorr da ûfla A5ya göçehclerinin, hilhassa Kazak'[ann vc
Klrglz'lann çadlTlan (yurtlan) hakkmda zengin malûma l vcriyor.
Kazak yurt lan nm husus iycti Alta)' )'un lan na nazaran daha büyük
ve iyi olmasl, daha le miz tUlulmasH.hr. Duman deligi
(§an glrak) lakrihen I 1/2-2 ar§ln kutrunda ol up yuvar laktlT ve
muntalam sl ralanml§ delikleri ihti va ctmektcdir. Dclik kapagmlll
()o<;, lk 13"lwe<.llli n Ögel. n,g,e. sf.204-20'J.
Z.üöknllJ Tiirkç\ililgün E. , aslan (Ikli."dt
Doç,Dr.Ogel.
l'rof.Dr-Z ,V.Tognn, a.g.e. sf ,2ó7. .
({",110ft Sihiry,fdan (Dr.Ahmel Temir tere. ) "L.:l.sf.4hRA6').
içenye düsmemes ! Için, dcli gin iç taratma çapr az bir sektlde iki
çin cgn çubuklar konmustur.
Yurdun iskeleti dtsardan, adr verilen kanusm Incc sapmdan vc
yund cn yapnrrus bir hasrrta çcvr ütr. Zenginter hun u türlü
yünlc süs terfcr. Yurdun örtü sü, Altay'hla rda görd ügümüz gibi.
keçedcn olur, ancak Kazak'Iann ön üs ü temiz vc iyi keçedendir,
hatta zengjulc rin kcçcsi hu için hazr rlanrrus kuvvctli vc scçmc
yündcn yapllml§ olur. Bu glbl kimseler , dam keçcstnin alt krsmma
da iste mcli bah. püsk ül vc bas ka s üslcr takarlar.
Krrgrz yunlannm iç tcni bau da, ancak al etler inin lcnginligi
ilc göze barar. Saba'Iar usul ünc uygun olarak yaprl mrs, d ögcçlcrin
(plstak) uclanna ma denden s üslcr lakllml§ olur. Tabak ve çanak-
lann sayrsr çok daha fazla ve güzel oymahdrr. Çuvallann ycrini
sandrklar ahr, çünkü bu nlarm dcvc üzerl ndc tasmmasr bir zorluk
teskil crmcz. Mutfak takmumn bulundugu yerde, karms ran bir
parava na kon must ut vc ninaycr yatakta r temiz. yasn klar iyi vc
perde umumiyctl c ipektcn olur, atl e ve §erefli misaûr lcrtn uza-
nacaklan ycrc hahlar, daha smntan olan misaûr lcr için de
keçe ört ülcr scrltmlst tr'" ,
Türk çadm mn agaç iske1ctinc (kerakü, kerege) deni r ki (gcr gi)
manasma gclir. Bugün Anadol u'da güçchcl ik eden Sankcçili'lcr
kil çadmn duvar ycrine káim olan klslmlanna (gergi) dcrl er . -
"Kerakü, buglïnÁ7ï On a Asya T,1rk §il'e1crincc kerege, Tiirk çadmllfll
agaçlarl, iskefeti demektir. Mahmw Kajgari (I, 373) ye göre kemJ.. lI,
Tiirkmenlerce çadmn kelldisidir. Çadtnn bil agnç!arml yontllp (tra§
edelI) lIstaIara bllgiin de kiregeçi deni r. OguZIIame 'de Sefçu k 'lIl1 ceddi
bir kiregeçi, sanat kár idi denmekl e bil nesli, men§e itibariyle asi lzade·
lerden olmaYlp nWlf/uJan birinin nesli altirok g6stermek içill söylen-
mi§tir
J
Bugünkü Tü rkmen çadl rlannm da (Tür kmc nist an'da)'" Ktrgl z
Kazak çadtrlannm da
4
aym tipi e, mܧlcrek, bi.iyi.ik bir ki.iltüri.in
maddi te zahürlcri halinde bulundugunu görüyoruz.
a.g.e. sf.97-9R.
Prof.lkZ.Toga n, a.g.c. S[.17/,.
M.Th . lJllcns De ShoOiell. Thc Tu rkoman Steppe. The Geogrnphlcal
Magazl1l e, August 191i3. London. p. 194, 1'17. . ,
Edwa rd M,Jrray, Wilh The Nomads Of Central fhe NallOnal
(;("{lgraphlc Magazine. January 1936. Washmgton. Pg.I 0,44.50.55,

M.ERÓZ I YÓROKLER
M.ERÓZ I YÓROKLER
97
h· Anadolu'da .\Ieskt'n :
Tari hi n i lk dcvt rteri ndcn ben. büyük devl etl cr , ühanhklar.
imparatorl uklar kurmalanna rag men. iktisadi ve içumai bün -
yclcn icabr bir mahiycr arzcden Türk nomadl an, konar -
göçcrfcn "çadlr 'la r içindc bir step k ün ür ü. bi r bc zktr
mcdeni yctl mcydana gcurrnqlcrdi r. Bu tar i f \ 'C tavsl ne kat 'iy-
yen müba läga yokt ur. Zira, Orta Asya'dan YC bin kusur se nc
önccstndcn tevar üs ol unrnus maddi ve mancvi k ütt ür ün, t ürt ü
ikt isadi, Içnmai . slyasi tesir lcr alunda. sa rsrlmasma, epcycc
kaybol masma ragmen, Anadolu'nu n bausmdan dogusuria. gü-
ncyindcn kuzeyinc kadar Türk aqlrcü crinln bu m ücsscsclert
yasa tmak hususunda gös terdlkter l tit izfik bu kanaan tcyid e-
diyor. Kc za ça ûm n c n ufak ma lzemcsinin. ufacrk ipini n, kü -
çücük agaç çtvisintn bü e istmlcndirümis ol mast. çadmn Için-
dc ki ah cnk. her esya nm bulundu gu ycrin tes blt edtlmis butun-
mast . bir ni zam ve ilcril ik a l ámc ti di r, Kü atn n i1crik i
bahislerindc maddi ve manevi küh ür Icza hürler inden
babsedtlecegi . ki smen de bundan önceki krsrmlarua bahsedil-
oldugu için . bu rada sadecc "Çadsr medent}'C'ti "ndcn krsaca
s öz açacak. so nra Anadolu'daki çadtrtan bel ir tccck vc bunlarla
aria Asya çadutan aras mda krsa bir mukaycsc ya pecagrz..
Mimarhk btr çok unsur tanruçadirdan almuur. Bu il iharla san-
' al vc mimari larihindc çadmn müh im bir ycri nlmak lizlm gcl ir.
Snn za ma nlarda Türk çadlrlan m tcdkik eden vc OlLtlrda haZI
mima ri csaslann kaynagml bul an arkcoltlg Stczygu'mki
kuhhelcrin, yuvarlak kümbctl erin, cfriziere esas ola n sayvanla n n
vc daha bi c çok mimari \'C süslemc unsurlanmn Orta As)'a ça -
dl rlan nda n göste rere k bir çadlr sana tl mcsclcsini ortaya

NiICkim St rzygowski gihi Orta A"ya Türk mima risini dc rinden
tetkik eden ha7.1ar kc()loglar, Asya mima risinin esaslarml hu çadlr
sana \lna haglamakta vc Türk sanalJnm hirçok unsurlanm bu
sanaltan aJdlgl kanaatinc var maktaduJar . Öyle Orta
vc Ön A"ya'dan bütün dünyaya yaYll;m kubbe mimarisi çadu dan
gclmcdir. Mczopo tamya'nm kubhcli evk ri, Ön A'iya'mn vc hattà
Anad olu'nun k ümbetl ert kárgirden yaprlmq bi r Turk çadmndan
baska degildir" l .
Yukandakl saur far da göstenyor ki , Çingene' nin derme ça tma
iptidai bir toplulugun , pnmitif bir cemaann basit mes -
kcni karsismda degi fiz,
Aradoludaki Türk Njirctlcri (Yö1'Ük-Türkmen) üçrürtüçadlf kullarurlar:
1· Kara Çadrr (KI! çadir. Çul Çadi r da dcnt r)
2- Keçc Ev (Bazr yer lcrdc alaçrk. alteik da diyor lar)
3- Topag'cv (Topak Ev, Bekdik çadm, De rim E.... de dcniyor)
I. Karu Çadm Keçi kilmdan mamul olup, tek kat h. uzunca
bir cv biçtmi ndedi r. (Rcsi m No: l,2,3,4) Simsiyah oldugu için
(Kara Çadrr) denir. (K1I)dan imal içtn K il çadtr da dcnir.
(Krljm dokunmasryla (çul) cldc ve çadrr da (çul) lardan
mcydana için (Çul Çadrr) da deniyor.
Anadolu'da apretter arasmda keçeden ya pllml!i çadtrtann az
olmasma mükabil, Manisa ve Kütahya'dan Adana ve Maras'a kadar
kil çadrrlar kuüa mlmaktadrr. Bunun sebebini biz söyle iza h ediynr uz;
Anadolu mer'al ara sa hip olmakla berabcr, Orta Asya'mn
uçsuz bucakS17 stcpleri kadar koyun beslenmesinc musai t degildir.
Üstelik aSlflar boyu meskûn hále gelip , zirai kültüre inti bak eden
de bu mer'alann azalmasma sebe p Z3manla
nüfus la artl nca, koyunun· bannamadl gl sarp ycrlerde, daghk a.-
razide keçi t'leslemek mechu riycti nasil Koyunun yü-
nünden yapllan keçe çadlr yeri ne, keçi kihndan yapllan çadlCl ar
da ikamet l.arureti Filhakika, bütü n koyuncu
kCl;e çadlrlarda oturmaktadnlar. Gcrçi bunun iSlisnasl da var:
Mcsclá Anamas Da glannda yaylIyan, Anta lya'da Kara·
ko)'unlul ar; Bulgar Daglannda yayhyan, Adana'da Ka -
rakoyuncular. Bu iki akraba 30-40 senc önce An-
lalya'dan Adana' ya besledikl cri haldc keçi
CeW 15..."11 Al"5<"vt'tL ' ·Çadll' M,1J.i t'SI" (S:maJ A n.'ilklupedisi M.E R Yay.)

98
M.ERÖZ I YOROKLER

I
M.EROZ I YORÛKLER
..
:l r-
Oe
rcsftyen a.j ircllcrdcn yün mukabili kil almakta, bu kilda n imal cuiklcri
çadularda oturmaktadlrlar. Bu durum, yukandaki mütat äarm» nek-
zcdcr gibi görünmcklc bcrabcr, mezkûr rnensuplannm arajan-
RIO kcçc çadrrlarda oturduklanm oldukl anrn. nasû blr
oldugunu merak cniklcrini söyïcmeleri gör %ümüzü hakh çrkaru' ,
Kar a çadr r , keç! krfrmn is t ar derren dokuma tc xgähm-
da dok unmas tyta yapll 1T
2
. Çad m n hüyük lügün e görc , ..
Ba 8 mct re uzunluk ta 70-100 cm. eni nde çulla r hazrr -
la rur . He rbi ri ne ( Ka nat) veya ( Koten) den i r. Çadr rm
ma hru t Î krsmr ( Kubbe kts nu) 7 kananan meydana gelir
ve ad ma (Çad lf) de nir . Dcmck ki , [Çad tr ) d iye he m
ça ll krsrmn a. hem de mes ken in t ama rmna de ni yor. ( Si -
t il) den e n, uzu n iki çulda n duva r yert ne ka im ola n k ts tm
uç ka na t ur , Siti l iki t aned tr . Sitil , çadmn uzu n duva n
demekli r. Dar o lan duva n na da ( Ka pak) de ni r , i ki adet
olup, c ksiz, yekparcdir.
Çausnu kurdugumuzçadm ptänüzerinde teferruatile görclim.
Tom.,br'd,1 toirkilç ilY Yärûk/cr:or,'I_wwa . A Im;on
I;!noGril{, Ulh, Joh;Ul_W/l lULt' Y"L, lIgl mekt"pt". l urk1crm ( K;][,1 Ç"Jll t)
011;,,1.1',,'<1;, bgn'/l</ikkrini Ru tlkr,,; l§llri lk b,:r'1",·r .G<·IlI§
!r' : ki !d,' Tllrk gr'içd'deri ;JCnl'j YfJYI!!'jII/!. b il. Ikl «.'oIr Ipmk,
Iklr.... ,di ,,,,"['cl'lal<: I'ukll« gdllll§ bil" Mdl_<;t· " I,,(..,k gnruyorUL.
Yärükl"r<k im;ll.11 tmh!>lmJe ( /!Jil r) n lik,
b) Pinti bagt
ç) Art
d) Sfyek Kol am
ej BÖJ1iir kolam
f) Orta Kolam
A) Slyek, Siyeç
ö p.
000010000
(l) ;;
o
G
: iJd n'1tir. (Karakoyunlular buna BaT
rop. Karabanahar buna Yanbagi, der)
: dön adcu ir.
( Karakcyunlu, Karahacüi . Yen ios-
manhlar der)
Bir adcntr. (Kara koyunlu ve Ye-
nîos manhlar ikisinc bîrden Orta -
der)
: Bi r adctt ir.{Karakoyunl u vc Yeni-
osmanhlar lkistne brrden Ortabagr
der)
iki adcttir. (Çadlrla süilin
Mdlll'tV- baglandltt, raptedtldigi yer-
dcki 20-25 L1n. entneekalm krl
: iki adenir.
(Dircgin tepesinde ki Çanak'la ça-
dm n tcmasa geldigi ycrdcki 20-25
cm. cnindeki kil Karak oyun-
lu, Karahacür, Yeni Os manh' da
Yankotaru)
: bir adcut r. (Or ta Kol an buna istl -
nat eucr)
: bir adcnt r. (Yagrnurun içcr tye ak-
marnasma yanyan, çadmn kena-
nndan dogru sarkan kildan
püsküttcr. Karakoyunlu ve Kara
nacihlar Saçak der, Hemen hemen
de evlcr dekl saçak vazifesi ni gö -
r ür)
M,EROZ I YOROKLER
101
Kap t (ocagm ya m nda n bt ra -
kll a n bostuk veya o cak ka pt-
mn ya nmdad rr denebil i r. Ka -
pI hi r çul veya keçe i1 e ö rt ü-
lti r. )
Orta Asya'da : Çiy, çit ismi vc -
r ile n bu ha srr üze r te ri ne bo-
yall yü n ve ip e k san frmq o la n
ka rr uq sa zta n yl e npkr bir hah
lbt .. I
gi l ... .
: Ço k sa ygrhd rr . Ûç veya sa -
ya c a k d en e n (s a c ayagr ) üs -
t ündc bü t û n i §l e rin i g ör ü r -
Jer. Bi r t a§, ocagm da ima r üt -
mes i i çi n g ö çü n c e b i le
ye r i nde brr a krl rr ,
s) Kamn harnm
(tereere). loop l<a<ak ,m
Kaphk,
m) Ön sil i1i
ö) Gi)'esi yiikû VCJ8
2cysl yükü
r ) Ocak (ka pmm ya nrnla
ön begma yakmdrr]
n) art sitili
0) Yüklük, yataklag
p) AZlklag, aztk yüzü
k) kaldan mamuldür.
. ) Kapak : iki adel
ve ayak sitili veya bögürsltif
diyenler de var.)
: bir adel
Sankeçi lilcr Sit il'e Gergi diyor lar.
Bazr aqircüer kanat diyor. Bu ça-
dirlar biri e traf duvarlan, digert
tavan olmak üzcre bashca iki kt-
slmda n ibarett ir. Elraf duvarla nna
kanat veya kerege yani gergi de-
ni r"Z.
; bir adel
: Yata k. yorgamn Istif edildigi yer,
(YOl çuva t'm için e bugu ay,
un , pat at es, bulgu r, Iasu lye,
no hu t v.s. konulup Isr if edil -
mcsi )
Ça masi r çu va ll a r m m ye -
Ti .
M.EROZ I YOROKLER
bir adettir. Çadr r diregi sayrsr
kadardrr. ( Dt regi n çadm del me-
mesi için dircgin üzermc otur-
tula n dtkd ör tgen a·
gaç krsrm.
(2 ade l: b ögür veya yan ça nagr)
( 1 veya 2 ade l: Ort a çanagr)
Ku grz çadrrla n mn tcpes indeki
agaç ta n yuva r la k çerçeveye: -
"çangarak der/er ki çanrak, yoni
çan a çanaga benziyen de-
mektr " .
: 8 adeutr. Çadrr 4 direkli olursatû
adet olur. (Çadirta. bagfan
tiren agaç kanca. Yeni osma nhlar,
Encef Sartkeçililcr Çekccek der-
lcr.)
çok sayrda (Çadrrla sit il i vc ka -
pakt a rt rapteden agaç çivile r,
Honamhlar, G ögeba ka nl ilar, bu -
na Çivi, Sankeçili ler Sit il dl yor-
lar.)
3 direklide 8.4 di reklide 10 ader.
(Çadm n baglan baglauarak gerdi-
rilir. Veya kaa k kullamlmaz, ip
gerilip üzer tnc hir kaya ot un ul ur,
ip buna bagtamr ki adma: Basur-
ma denir.
(Çadmn iç krsmt yerden ilibaren
60·70 crn.yüksekligindeki hasrrta
çcvrtlip, r üzgära, soguga kal11 ko-
runulmus olur. Bu bastra Yentos-
manh, Karahacth, Ka rakoyuncu:
dolak "hasm der .
Çadmn krsnu da 60-70 cm.
yuksekl lgmde ta§ Ylglla rak
sogukran korunur. )
haslf yerinc kullam-
llrsa ç lg adml alu.)
I) Sltil Çöpü
j) Dolama hasrr
I) KaZik veya
h) Bakara
Çanak
100
Sanilf A nsikfopedisi: Çlld! r MlI dJcsi: ( Prof .A bdii /h di r În an'tn w:rdil i·
m,11ûm,1fa alfen}
$,lnlll A nsikl opedisi" Ç<1dll" M:uJ. ( /' r ()f .Aftdülkadir Înan'.1 a/f en)
$,1lló.1 A nsiklopt.'di.çi· Çadll" Mild ( I'r of, A fldiill.:3dir inan'a a/fe n)
102
M.EROZ I YOROKLER
\
M.EROZ I YOROKLER
lOl
t ) Misanr yeri
u) (ev sa hihinin yer i)
(En Saygr h. misafi rin ot uracagr
ycrdi r. Mi nder serîlir, di rsegi ni
dayamasi Içm üstüste bi rk aç yas-
11 k arka sma vc yamna yerlcst iri-
l i r .)
: ( Misafirc son derecc hürmet gös-
Icrcr ck oturur. Evin en ya§hsldlf.)
: (Civar çadrrtann yaqhlanmn ycrt )
kapuun yanmdaki (kapak) veya
(Bögür Sit ili)nin üstundc ufa k
bir deli k t urakrhr. Dumanm çrk-
rnastna yara r ve Tütsü Gözü adr
ve rilir.
Dirckl ere (Çag) da denk Üç veya
d ön dirckli (bir Isrikamcue ufkî
olarak ••• / •••• )
Eski dcn direkli si de var
deniyo r s a d a b iz görme dik ,
ka l rna mts. Sa nkeçt filc-
rin çaûïr t da b es d i re k li o l -
makla bcrabcr , ufki dcgüdi r .
i k i t ar aft an da bakmee üçcr
dirck gör ünür:
(Yükl ük) veya (Yat aklag) In arkasmdaki dircgc ç ag)
dcni r ve siláh asrhr. Çag) a (ruzluk, asrtrr.
Yiikliik \'cya Kaprum aksi isti ka mctindck i b ög ür
krsmma, bögür sitilinin (kapak ) önü nc iki sira di zilmi§ vcya
' agaç üzcri nc yataklan m yrgar, üzerini kilimlc önerlcr (Gündüz).
Çadm n içinc kildan örülmüs çul scrümlstir. Onun uzer inc büyük,
(motifli. nakl§h) kcçc sc rili r. Sul ak yenere yakmsal ar,
hasrr tczgahla nnd a hasrr dokur lar ve çutun üzcrinc scrcrlcr. Bun-
funn üzertnc de hali vakf ycrtndcysc gene kcndi kadm vc krz-
lart nm imalát r o lan hah seret ter. Minde r, yasuk boldur. Gecclcri
yata klan kcçc veya hasmn ûzerinc sere rlcr. Sankcçüt glbi ta m
rnanasrylc ustrct , çok oynak. harekerf o lanlarda yatak pek kul-
larnlmaz. Keçcnin üzcnnc yautrr, üzcn ne de bir yorgan çckilir.
Biz de birkaç yerdc böylc ve raharça uyuduk.
(GiJcs i) \ C) '3 (GcJ sl) Yükü: Kapmm karsumdaki {art sil il)
in önünc. (yüklük) On ya nma ge ne iki srra b la§ vcya agaç üzc rtne
(Glycsi-vcya (Gcysi) Çuvalt denen (ala çuvatlar) diziIi r. Bu nla r
renkli yündcn rnamul o tup, içinc çamastr konur. Orta Asya gö-
çcbclc ri. çamastrtan m sandr k Içindc naklediyorlar. (Türkiye' deki
Türk istan' h Kaza klardan göre)
Bunlann da üzerlcri, gene kcndl mamut ätlan olan kil iml e
ön ül ür.
Uzunluk Iazla, gc nishk daha az drr.
Honamltlarda da cskt de n aym i·
(Dina r Türkmen ) Icri nin de
halen (5) direkli.
idrizli A§irt:t inin çadlrlan
Oön direkli:
Üç direk bir Îstikamcttc, biT direk ocagm yanmda.
A RJl ,l YMgm. n "nupl'l Tür J:.mt:n OJ'I/l"k/;'rL r:i/t: V.sr.64 " Mi .Vlfir
için": [kde bucalL
" Ell 53hi/.>inin 1'i"iI durllt'
.' r m-; KomJU atuf .l / ' di)' or . Hiz t>u 1<3 (/,,, i ncc t aMlif<'
r .lIlay,madJJ:. Jhlim3f ( zamanb M . i hm3k utr,mq U'HIuIlnuV
\ eYll (Azlk YilkO): (Ala çuvaü an n) yaruna ist if cdilen
(yoz çuvahlann yeridir. (Yoz çuval) bcyaz vcyu kur§uni ren ge
çalar. Kil, pamuk vcya yünllcn olah ilir. Renkli yünü, ya01§lan
yo kl ur. Daha kalit ece dü§ük, fakat dayaOlkhd lr. içi ne
ze hee (hugday veya un ), palales, bulgur, noh ut, fasu lye. bakla.
IUZ v.s. konur . Kil çuval seyreklir anc<Jk hunlan al lT. Un
pamuklu, yünlüye konur.
ve ag;lç üzerine, ncm len memc!cri için kor lar .
Bu ndan kah vc laklffi t, agaç. dibek , lIibek kahvc
13vaSi ze mbi l'c (agaçlan). hali vakli iyi o lmlyanlarda SCPCiC vcya
çuvala ko nu r.
104 M.ERÓZ I YÓROKLER
M.ERÓZ I YÓROKLER l OS
Maamafih , bugün birçok çadrrda kahve yeri ni, rekel çays vcya
dag çayla nna terketmisti r. Dnun için dibek, taj yertnc §imdi
çaydanhk butu nuyor.
Ocak, dai ma önbagina, kapiya yakm oluyor. Duman kaptdan
ve çadm n dcli klerindcn çtkar göz ü ol masa hile) kildan
mamul çadrr musamba gibi olmayrp. Ince dclikleri vardt r. Onun
için hlkäyclcrde (kirk pencercf konak) diye gcçcr . Yagrnur ya·
gmca evvelä içcrlye incc ince düsüyor, fakat soma ipliklcr §ij incc
musamba halinc gcli r. BC} da kika soma hiç yagmu r dü§medigi,
lçer i sizmadrgrm müsahadc enik.
Sayacak, saç, hclkc, haram, kazan, kap kaçak, ilegen, ibrik,
v.s. ocak CÎvan nda bulunu r.
Bu çadrrdan baska gene kildan mamul olup, (Silil) denen duvar
krsnu en [al la 1 metre kadar gelen vc (Kesf Çadm) uencn çadirlar
da vardrr. Bunlau Erdcmli havalisindcki Karakesll. Kcqllt ürkmentt,
Tmar, Ayasrürkmenf gibi aqi rerlcr bu lip çadm kultamnar.
Tepc krsmma gene (çadtr} diyorlar (Digcr ast rcucr gibi}, (Sitil)
aym ad t ahyor, fakat diger ast rctlcrueki (silil)in yüksekligi 2·2.5
rnctre arasmda oldugu haldc, hunlardaki 8lJ..- lOO cm kadardtr.
( Kapak) yer irte (Ensc Çapïdr ) tAhiTi kullamhr. Çadtr iki dir ekli
olup, di rck lcrin yuksckligi 3 met re kadardlr. tki direge mukabil
üç (ça nak) veya (agaç haHa) vardlf. (Ça nak) m biri , yani onadaki
iki adel ( Kol Diregi'ne istinat ede r.)
Bir kanat için 5·8 kilo kil giuigrne. e n a§agl 7 kenat icap
cntjt'nc görc 35·4{} kg. kil l äzrm.
Erdcmli civan nda. Izehanrui1e riyc bJfakllglmlz (Hut) den ilen
yan kcrpîç, yan kamq mcskcnin. çau krsmtna mesnel ola n dl regc
de (Ça g) den ir.
Çudrr Dutma- TUl ma
i
(Çudlr Kur ma) :
(KI§ m) çadi r tutul urken. kurul urken bögür rarafr (Krbl cjye
getirilir. Bu surctlc çadtn n kapisr (önü) güncyc baktrus olur .
Günes lçcri vurur, sen rüzgärtara (kuzcydcn gele n) arkasuu (jö·
ner (yazm) ön taraü. kapr rar af (pcyraz) a (kuzcy) e genrüi r.
Çadir çu kur yerlcre kurulmaz (dutulmaz) Dikçc. akmuh ycr 01-
mahdrr . (Selden korunmak içi n) Bögrün hiri yükscgc, digeri engin'c
dogru) gelir. Kapt , engin taraûan, ön bagrrun altmdan açbr.
Bu §ckilde tutuJan çadrr, yagmur ve selde n masundur. Fakat,
çadm n d ön tarafma 2·30 cm. der intikte ank uçmak sanüc.
Çadmn Sökülmesi (Kurn Çudl r ):
Evvcl ä Siti llc, çadm rapteden çivücr (Sitil çöpü) çrkanhr.
Sitil vc Kapak'lar YCTC düscr. Ön. ar ka vc pir ul baglan kazrklardan
çözü!ür. Yalm7. bögür h<l glan en son çÛlül ür. Çadlr hi r larafa
kcndi kcndine Ylklhr. Bu ij lcrden üncc dircklcr ahmr. Çuva llann
ü7.erindc n sl)'n larak. toplanlf. Ahnma (enliligine) ikiyc kat lanml§
olur . (iplcri) îçindc kalmak Ülere tckrar ikiyc katlamr.
Sonra toplanlf. Dür ülür. dcvc nin !'anll r. Bunun u7.erinc
2 sitil . 2 kapak, kazlkJar vc dircklcT sanhr. Daha ÜSIC
de ka71tn, tirki (baklrdan hamur Icgcni ) hclkc (ha kIfdan su kah!)
v.s, yüklc nir.
2· Keçe Ev (Tüncl, vagon §eklindcdir. Bazi yerlcrdc Al.llclk
diynr lar . Sögüt havali si Kar akeçcli vc Karakcçili Aliirctleri Allclk
diynrl<lf.) (Resim: 5,6,7,8)
-"rdm h.H'Mi,'ii",k incir nlil/r.v,I/iimïn IÜCCiIf "; J';I s<! l llmi/k (JU'fe
ÇUI'ir/,l Jo/JumlmlllJ .1lJldi.l'c.\lu<' . ....[ nclr JUl.m:1 dt' mr kt ftu l.lr.1( md,rn
l. ü//ünlnÜn. l ira.1l kOlfUfWIC t /llltlk"JIr.

Alaclk: Bu tune! çadmn kubbef iskcl ctln! yay
l i ndcki agaç çubuklar IC!ikil cdcr. M;lclk denen ve (An.hç) vcya
(Ça m) agacmdan yapnrms , çcmbcrtn d öruc birini eden hu
çubuklar karsiya gcti rilip, basfarmdan baglamr ve Ya nm çcmber
meydana gcti rcrck, kubbe hasrl cdcrler .
107 M.EROZ I YOROKLER
'Tûrt: góçere ve)'lui m gé1ç(./I(> kavimlerinde (I/apk kelunesi n lt.'l '-
wlmr. Bil Atoçu; Türk Meskenmin en ipl ida; olJl/ gll nut-
Iwkkaktlr. Bununta rerdxr, Azeri göçereterae Ataçsk: dl/ha mü-
Il'kflmi/ otan pul/ra /l IfIk olnnuvor.
Azc r ücr' tn Ala çrk'i büt ün Or ta Asya ve Baskun göçcbclc rtnin
çadr rlanna en yakm o lan çadlrdlr " t.
3· Topag'cv (Topak Ev), Dcrim Ev vcya Bekdik Çadm (Kürn-
oei KL,\-C Çadtr ulup. hugün Anadolu'da bulunaru
Kazak çadrrlanmn aymsi. fakat biraz dah a Küçükçcsi ve basü-
çcsldir. Kazak ve Kr rgizfa r hu çadrrtara Klyn . KlYl:1Z Ü)' = Keçe
Ev diyorlar. Anadolu' da Keçe Ev diyc tunet sckli ndc ki çadrrlara
dc niyor). (Res im: 9, 10,11)
Bugü n hu çadr rfar yalmz Bekdi k Njirctindc kat muur.
ve Konya Ercglîsi Bckdikleri. Bi l Eregli Bckdik'lcrini görd ük.
Emirdag Türkmcnlcrinin de kultandrklanm söyl üyortar; pek za n-
nctmiyor uz: scnc cvvet her ycrdc ter kcdllip, kara çad rr
isrirmn l cdilmcgc
M.ERÖZ I YOROKLER
'"6
Ar kJt: Çam. kat ren. ilcdin \'(...ya çrnar agacmilitn, yahut kargr
(Kamq) la n yaprlan. alaçtk'la n n arasma dizilcn d üz çubuktur. Her
M ime (1,'ÖI.) için çiû nr. Bötmclcr, kilimlc birbirindcn aynlabilir.
Yalmz cvlcnmc, cvlcndi rme halinde vakidi r. Digcr hallorde btr oda
etarak kullaruur. Mersin. Anamur havahs indc krslayrp. Burcm Bul-
gusan Yaylala nn da (Ermenck) yaylryan UUJ uzlth,
Mu rath, Köseren, ast rctlcnmn çadmdi r.
(Alaç lkipi): KIldan mam ul o lup. alaçlklan hi rbirinc

Keçe: Siyah yündc n mamui, yagmu r gcçirme7_ Hali
"a kti yerinde a§ircll crdc büyük keçelcr bir göI.ü (Mlmeyi) örtc -
bilir. 0 7aman 4 t'töl mc için .5 kamll keçc klllïdi r.
Çadmn da j. I,S metre ini famda Ylglllr. Aill an
gele n sog uk ö nle nir.
Btrçok asircnc (Kat a çadrrh) Alacrk, dcr mc çnma ipt idai
mesken mànasma gelir. Birkaç agaç çubuk, kamq, çah çtrprrun
üzer tnc çul. kcçc v.s. ört üfcrck yapilan ufacrk kuture dernek ot ur.
Kcçc çad rra (Al açik) diycn lcr de vardrr. Alaçrk, yuka nda gör-
dügümuz, yay ugaçlara da dcnlliyordu. Kar a çadrrda
da (kil) hem çadmn hcye tl umumiycstne çad rr, hem de lepe
krsmma çada dcniyor.
Dernek ki , kcçc çadma, ktl çauir arasmda hu bak imdan ben-
zcr t tk var ,
lOR
MEROZ I YOROKLER
M.EROZ I YOROKLER
' 09

adel oluyor. Bizim gördügümüz
çadi rm 36 (u g)u vardr.
: Baklava dilimi kafes.
Çam agacrndandrr. bava-
larda (Ya neri) = (Kcçe) çcmrentr
(kaldmltr]
Rüzgär deliklerden geçe r gide r.
Kirgrz-Kazak çadrnnda da aynnh r.
: 2 Ilä .. rnetre çapmda agaç çembcr.
Kubbe çau nm iskelet i. Baklava dl-
limi (Derim) dört M-
Juk (parça, krsimdari) ibaret, dört
bölük bic çadm ediyor. Ça -
dir s ökül ünce bu (Derim)ler por-
tatlf karyola gibi, katester arasin -
daki deligi kapamak suretile. dü-
rüleb iltyor.
: (dcrim) Ie u bagjryan yün ip.
: Süslü. renkli yün ip, (UiD un üzc-
rine dolamr. sanhr.
: Re nkli yündcn süstcr, çiçekl cr ya-
prlrr. Bir yertnc al krhna
mavi boncuklar baglamt. Yayla-
dan toplanan çîçeklcrle çok gÜ7.e1
görünustc bir s üs olur. Ça-
dmn kubbesine yakm, en güzel ye-
rine asthr.
(Tepeli k= (Tepe kcçesf) ne SögÜl
aqirctlerl Turluk diyor. Kirgtz-Ka-
zaklar (Yaneri) ye Turduk diyor.
(Üz nü k) e ( üz-
zük) diyor.
( ug ) a Krrgiz- Kazaklar
diyor .
(Topak EVlR) Dutuï -
rnusr (Kurulmasl)
,
Bu çadtrlan her kadm [dutamaz: kuramaz) Bunun chli clan
maharet li kadrnlar vardtr, Bütün (oba) 1n (lOpar-ev)l er ini onlar
.
Kcçc, kolan v.s. gibi yün vc kil mamûläu malzemeyi kendilcri
hazrrtar.
Ylhllipl
lp!
Du i m
. Ça mbak
: Kubbe keçes!
: 70·80 cm.eni nde keçe
: )·1,5 m. eninde keçe
: 80· 100 cm. boyunda karmqlar.
: 5·10 cm. eni nde, tepeligi tutart kil
ko100
: 15·20 cm. cni n ëc yünl ü renkl l ko100
: 30-40 cm. kalmhkta, rcnkll yünlü
dokuma.
Çadm rüzgärdan kor ur 20 kadar
vardi t .
Agaçtan, yay biçimimlcdir. 36 iJä
46 adcui r. Çadrr büyük olursa 46
Tepe llk
Ozniik
Yanert
Daba rt
Çevl r me
Relipi
Velli k
Susma
llO
M.EROZ I YOROKLER
M.ERÖZ I YORÜKLER 111
(Çevlik. Çambak, Derlm) gihi agaç malzcmey i Ercgli'nin
(Evcidcres t Köyü) neen abyorlanmj. 40-50 senedit hu köy de
hu meslek ten vazgcçmij ycnist gclmiyor, cs kile rini
kullnmyorlar. Bu köy tahtacthk yaplyor . 1.'V malzemcsi ha-
zuhyormus.
Bu ta ht a yapanJa r he p Alevi Tu r km e n aq i -
rctt cri . Bu k öy de öy le He psme ( ta htacr) dc ni yor.
Es ki dcn agaçt an çadrr malz cmesi . cv mat zernest
hazrrt adrkt an için , me s lek le rine iaafete n bu is mi
la r.
A RI7.3 Yalgm'da aym hususa temas cdiyor: "8u çodm but ün
(l1ir('l e Escëer Oymt7gl odmdaki hir oymak haurlar. Mll hil inûzde
tontoa amtan alel'i Tûrkmenkrin eski o)"mak oalanmn EI'cl1er
ofdll gllnll yine tcendilerinden *iJ1im..l. ,
(Topa k Ev) ve vagen ( Keçe Ev}, (ka ra çadrr)
gibl mcyilli ycre. güncye, yazm kuzcyc ba kmak üzerc
kurulur.
Dahili tczyina t, d ösernc aymdir. Kil çul scyrck bu lunur. Ek-
...criya yere kcçe ser ül r. Üzertnc minder , yasuk a nlr r.
(Kct;' e Ev) de c1 bise, all k çuvall an ve yata klar a)'m (k.ara çadl r)
daki plán üzerin e isl ir olunu r. Û7.crlcrine aym kUim
ört ulür.
(Topak Ev) dc yawk, c1bise çuvallan mn ycrlcrini tam vuzuhla
ham layamaulg lmlz için, bahsctmiyoru z.
K07.a n Kürl le ri den en , raka t ha li s Tü r kmc n o ld u k-
lanlll , tedk i li mi7. nelicesi nde iyi ce a nla d lgl mlz ( le k,
klTlnu lt ) vakt ilc (Ha tl nla r) = ( Begi n kan-
SI) içi n va kt il e ayn b ir keçc çadlT (De r imev) ku ru l -
söy le dilcr. Bun un da ö nü ve a rd l yc§i l ve klT-
nllZI rcnkli ke çe (önli klTmlZlysa ark asl yqi l ) il c kap -
Il yml§ .
AR. Y.1Ig1f1. ag. e. V..V. M.
Çadmn Kudslyetl:
Çadi r ço k (kuIlu) dur. (saygili) dIT, (duvah) drr . Çadrr için
(atal ann duvast) va rdrr. Bu sar sttmaz inarup (ocak vc ata ' Iar
kül tü nü n dcvarm) ol arak tavsif cdcbiliriz.
Çadrra kn hk, bcrckctsizlt k gctmcz. Klzlldag'da ( Burdur ei-
van) bir Honamh Çadm' nda ycgc n ve da rnat bugd aym pa ha-
hla nërgrm s öyllycrck: 'Baim çoàrtar bil smr de amezse öönez
gayri" dîyc cn lgtnde (bl zc). kaympedcr vc amC3S1 büyük
bi r tcvckk ül vc kat'! bi r i fadcyl c: "8irl (' Y o önazt: Duvaluur "
ucmi sti.
Baba cvlär bir çadrrda bannabüi yor . Hali vakti yennde olan
evjcnen ogl u Için ayn bir (çadrr dutar]. Fakat bu çc k külfetlidir.
Ge rck çadmn maliyeti . gerek içindcki tcmin ve en ziyade
g6ç cs nasmca ki nakil zor tugu. bu sebebtcn baba ve Iki cvli
veya birer kadml a evll Iki ogfu ve çocuklan bir çadt rda ikamet
ederlcr . Bi r odada asla bannmastna tmkän otmryan bu toptutu-
gun, hu sanrlan n yazan da dahi l bir çadmla kalmal ar t ilk nazarda
yadrrgtnabüt r. Fakat Türkiye'nin, Ego'sinden Kayscri'st nc kadar
bl rçok çadtrda yatarak bunun bambaska bi rscy old ugunu anladrk.
Adc tá dua h otduguna biz de inamh k. Çadu , çok bl1yüyor, kimse
kimscyi görmüyor bile. Bu iradelerimizi romanli k bulanlar, bir
denes inler.
Ze ngin çadlrlannda gcmi ci rencri, lüks lámbasl ya nar. Fakirlcr
ufaclk (yag kandili) kullanlr. Fakat ekseri ocak clrafmda otur u-
lup. ç'lduda gülgclcr hasll eden alevîn ve slcakiJgmda n fay-
dalamhp, !alh sohbcllcr cdili r.
GörülOyo r ki, Türkiyc'nin dön larahnda Turk cüz' i
rarklarl a, çadlT habmda aym maddî kültürc sahiplîrler. Bu da
onla rm bir orijin/bir kültür ve bir mctJcniyeuen gcld iklcrini
gösteri r.
Oglunu evere n (evlcndircn) haUvakt i ycrinde baba ona am
kurar. Yen i çadlrda Bk ala (baba) yakar: (Ocagl "e.
bcdiycn hi lsün) diyc.
11 2
M.ERÖZ f YÖROKLER
..
M.ERÖZ f YÖROKLER 113
Bir korban kcstp. dua crmedcn çadira (yeniçadrr} gtntmez
(Buna Çadtr Kut bant denir)
Yasli Yör ükler, bühassa ihtiyar kadml ar. göçe bclt gi rcrkcd tp,
cvlerdc orur ul maga baqlandrgmda bunu yadrrgiyor far.
Kayscri'nin Pmarbast civarmdaki Sögürtu Köyüne (Avsar Kö-
yü) ycrlescn, (Aydmh) diyc amlan (Gö gc hakanh Aqircti) mn
yash kadmlan: "Yüdu: görmedik mi tnj evterde nasü diye,
çadrr hasrctini ifade ctmls oluyorlardr.
lzmir. Kusburun'daki Kaplanctk Köyün c yertesen (Karatcketi
Asi rctj nl n bazt yaqlrlan. köydc cv sahibi clduklan balde. köyün
kcnannda çadrr Içtndc ot urmayr terelf cdiyorlardr.
Tezimizin can daman, Yör üklenn iktisadî ve içt imal intiba k
kabiliyct idir. Asimile cd ilmeyc mübeyya vc müstai t oluqla n.
temcss ülc yatkm hall eri dir. B asen. bu ikttsad! ve Içt lmat en-
tegrasyonun ta hakkukuna ge rc kir. Zira, aym c rij in
ve et nik kaynaktan gelen iki cemaattcn ikincisinin , ycnes ik
hayat yetryan. daha önce bu hayata inribak olan binnel
ccmaa un kü llürünü bcnimsemcs inde ne zorluk va rdr r, ne de
garabct!..
ilk anda, çadm terket mcmekre dire niqi, Intibakstzhk olarak
görmck yanhs ot ur. Bunu sadecc (çadrr) .1 i1tlctlilen kudsiyetc ve
an'ancye. görcnegc yörüklüge ulan sl kl hamlelm : k da ha
îsabctli olur. Su husus la teyit ediyor :
15-20 scnc önccye kadar Edremit havalisi Türkmenlcri (Tah.
lacl-A1evÎ Türkmcnler) bir vcya iki kat h, mükellef evle rde otur·
dukl an halde. zifaf geccs i için (gerde k için), (gerdck odasl) RIn
içinc çadlr (Topak cv) Bu sure tlc, çadlr içindc dü nya
evine gircn çiftlere. çadmn uguru . ber eketi, dirligi. düzcnligi
nasip ol ur. ocaga yuvaya saadet
Toroslar 'da (Akseki. Hadim ar asI) yan göçcbelcr. yan
(bi r köyde mes kûndurlar. köylü!er gibi köy hayatl
yazm yaylaya çlkarlar) çadln tcrketmi§lcr . Harçslz, üstüSICYlgllan
(duvar ) üzerine , nor mal küy evlcri nde ki gibi ça ll yapl'
yor lar. Ya lmz buna (i pt idaî çau) dernek läztmdrr. Çam veya diger
agacm tomrugu tam ortasindan bölünerek, düz krsrm evin Içine
gelmek üzerc çau ediliyor. Arasr çah çlrpJ, kamJ§ v.s. ile
beslencrek üstüne toprak y rgüryor. Kaptrun mentese vazifesini
gene bir agaç görüyor.
Bazrsr agaç ça n ye r i ne, t a§ duva rm üz e rine çul (ka -
çad rr) ge r mc yi tercih ediyor. 20·30 se ne önce çadr r r
te r ke t mljle r . Köyle re ye rl esel î ço k yrlfar ol muq. Daha
evve t tert ( ke çe çadrr} da ot uru r ol dukta rr ru du ymus-
lar.
Gerek bu dag evlenndc gerekse k öylerinde çadrrda oldugu
gibi degil, bir çadrr halkr iki veya ü ç alle olup. iki ü ç meskcne
inkilàb ediyor.
Göçe beftgt ter kee lnee ye rfeqrtkler! muhitin mal ze me-
s i ne ve do tayrstte ev tipi ne göre mes kene sahip o l uyo r -
lar ,
Mesel ä: Erdemll, Me rsin havalisi ndc çadm brra kan Yör ük.
iskän olur ol maz (Bug) yapa r. Hug: 3 duvan karmst an . bit
duvan (ocagm yar undaki duvar) tastan, çau kisrm da karrus tan
bir kulübe. Çandaki kamurn uzert sazla örtütüyor. Bug ün duo
ralt t, izolit, nevindc n modern seyterte örtülür. Çau ( Çag) de .
niJen kalm bir çam to mrug una ist inat ede r. Ufak bir penceresi
var,
Erdernli'nin Yenikóyünde (Boynuinccli KöyO) (Hug)lar yanmda
tugla, briket. kárgir cvler de var, Gene Erdemli' nin Tlrtar Köyü
dag yamacma kurulmU§ T3§ bol oldugu evler la§tan yapll ml§.
Konya, Yunak. Honamh KOyü (Ho namh A§ircti) kerpiç ev.
lerden ( Nadiren ta§) eogp li ve muhit in evleri
bu neliceyi doguruyor. iç Anadolu'ya bülün Yörükle r
bu durumda.
Ege'ye ve Akdeniz sahillerine yc rlC'jen '{OrOkler lugla, la§ cv
yaplyorlar. Ze ngin olanlan modern. bir kaç kath, içi revkál áde
dö§eli evlcr yaplyor lar.
I
I
I
r
114
M.ERÖZ I VÖRûKLER
M.ERÖZ I VÖRûKLER liS
S.R.
S.R.
K.T.
S.R.
S.R.
S.R.
S. R.
A.i.
S.R.
KT.
S.R.
KT.
A.I.
KT.
KT.
A.!.
K:r.
K.T.
eiibUg}
""
oju
oj:u
yiik.alu
uhlll
yii kalu
Karaba] lûtslilük
alac,k vtyahul quma. Bu j'Onlulmtll
ozun ''P!Jlt" çubuklarik
Bunlate all çlk çllbllill
Amooycan'd::I: Bunlarla beraber asrl
nevi vardlrki bu cid-
den pyam diÜauir. kurulUi
püJtq ilibarill: Deyt'daJ biisbu-
lUn farl hdlr. Hu ziyade ditt
alh (araba teue -
si) benziyor. 1IZlIlM!ur. îkî tara' .
tan
GeljD .
Gelin IÇln gcJin alacJiJ J'lIlIJ'OOI Iq.
Azeri : Çat mai
Mol ol:Saiarai
Kuai-Kllgll :Çallgarai
Moiol:Tavurgu
Kazat ·KIIflz:Tuurhli, Turdllk
:Tu h t
(Alt taraftai i i eçe)
Kazak·Kugl z'larda lamkarlthlJ:Tllndllk
Moiol:bakall) izahal O'Clmemil-
Kazak·Kllgll: herbalde (Bakara) )'l kalledij'Or.
bahn)
Ba§kurt:Ba!ana)
Kazak-Kugll:Kerege, yani gergi
Karaba!
Sll!lit Kara keçili, Kazak
Genee
Aliretleri
Eyme Çubllk Karaba!
Ocat Kazak
Genee
Karaba!
Kazat
Geace
Karaba!
Tiltsil GOzll
Tiltsllltlk
Alaçlk
Valon SCklinde
Kêçeev
-AlaCJk
Gerdek
Çadm
Çanai
TlI rlllk
SOlat Karet ccili
ve Karaieçeli'·
lerinde •
(Tepc Keçesl)
Turhk
Bakara
' Yükllk
Gergi
TORllYE'DE ORTA ASYA'DA tzARA! UYNAI.
Ç>dl! Çanr K.lIiJl ·Kazak
I(.T.
Yun YUft KlfIlZ-Kazak (TörkiJède çaifm îpI
cnigi arsaya dcniJll". Om Aiya'da ÇII'
K.T. dmn kcnclisiDc.)
Keçe Ev KiYI!, KiJlIZ,
[uh 11an3 ayncll, K.T.-SA.
UI
Alaçlk Alaclk, Alam Kazak·Klrglz, Genet, Karabag K.T.S.R-
A.I.
Keçe KiYI!, Keçe Kalllk. Gence, Karahag K.T.· S.R.
Kahp Kazak'larda Kalip)
eeece Gälif)
Or18 Asya' da ki ve Türkiye'dekJ Çadi r tan Ara smde
Mukayese
Bu mukayese için basvurulacak kaynaklara ait ktsaltmaiar :
Abd ulkadir lnan, AzerbayClm Mee. SaYI: 10, 1932: A.1.
Selim Refik, Azerbaycan Mee. SaYI: 11. 1932: S.R.
Abdülkadir inan, içtimAi Te!jkilátl: M.LT.
Dr. Muhaddcre N. Özerdim, BaZl Çin Kaynaklanna göre
Bugün Çln Türkistam'nda lIalkJ ardan Mogollann Ön
ve Ädelleri, Dil-Tarih ve Ccg, Derg. Cil t: IX. SaYI:3, 1951. s[215:
M.N.Ö.
Larsen (Tercüme eden: Nusret Kemal) MogolIar, ist1932. sf. 22·
23:L
C.E.ArseveR, Sanat Anslklopedlsl, Çadtr Maddesi,: S.A.
Kendi tetkiklerimiz (yörükler.Tfirkmenler ve Kazak'lar ara-
smde arasnrmatarunu) . K.T.
ve lnglll zce iki mecmua (Cografya)
-
M.EROZ I YOROKLER
117
116
M.EROZ I YOROKLER
IV-Türk Göçebelerlnde iktlsadt Zlhnlyet

Daha önceki bahislerde Hunlar'm, Gökt ürk'lerin demireilik-
Ierinden. dülgerlikler inden babsedildi gi gibi, i1eride de bahse-
dilecektir. Bu göçebe kül t ürün ün, tktisadî anlayïqtaki bir merbalest
demekrlr. Bu merhale ve seviye çok zaman yerl e!jik halkin
kültüründen üstün olabiliyor. Nitekim "Bulgarlar, Tuna'nm güneyi n-
deki bugünkü yurtlanna gelmeden öncearau kismen ögrennuslerdi,
Bununla beraber göçebeligi de tamamen bira kmanustar di. Es ki
göçebe hayat tarzlan, onlan tesiri alunda brrakmq n. Faket içtimaî
hünye \ 'C baktrr undan Bulgartstan'm yerli Islav halkindan
üstündüïcr. Sehi rtere yerl escn Bulgartar da, uzun zaman eski ädet-
a· Orta Asya'da:
Hükümleri , zaman ve mekän kadrosu lçlnde büt ün sartfan
gözönüne ala rak vermezsek, daima ecueet ere ulasmz. Ma-
ziye bugünün göztüg ü ve görüq ü ile bakngumzda aldantrtz. Bu
bakrmd an Turk göçcbele rintn lktisadl zthniyetlnl küçükseme rnek
gcreki r.
iskillcr "ï dxmalora korft müdaf(l(lSl zahmet li ÎÇ nealann ba§-
hen sebebi dr'yl' ma/-mü/k top/amakran kaçuurkr ds . Dasmantann a
kLUi' meTtçe sm'lI§an, dahiJen feragat sam inri , sode insanlar
IlIll1dl klarr Skitlerden Homeros ve dfger balt eski Yu nanktar
(kmuz çer, emlóksic tieaJize ederek bahsl'tmq/l'rdir (Slm-
• bon, V//.3,9) .
SA.
K.T.
KT.
i,
A.I
S.A
K.T.
KT.
K.T.
Karak.Kupz:Esikkapl
Bel ipi:Bekdik
C3dmn içine Yllrtlann içi fMalä<!c dtrli lOI;Il udur.
rece killJll. Ver kämlm çuba lSll-
hdll' çul minder JOf) h!Ë her FJlilIar
serili'r. • I'Iindukr EJCf iisUII1 '
dt gcçm.q bir llll3lI. IÇIII JllItlann
pek 3lYCtÇi tlr bali vardlr.
iFii Upn bah 'Il: kimlërk M.N.Ö
ymn dil basIrta fnidöd\ir. FUirlain .•
ç:ao1r!an id go.izliidUJ.
Santeçîli
Kanat
muhtelif
UiBekdik Kazat·Ku&1z:
U
! uk
Omtik:Beidik Kazai.KlJllZ:ÜzzU
Çlt. daban çlll Kazak.KlIgtzçiy, çit
nor.txz. V. Togml, »e». .
118 M.ERÖZ I YÖROKLER
M.ERÖZ I YÖROKLER 119
I
j
lerini kolayllkla II tlUl anlW1 Il§lo':"v e góçe be ananelerini uwn UlnJan
Hazar'lann kisa zamanda t icaret hayatmda ilcrledik-
lenni , rnuhtelif küllü rlcr arasmda vasua bk euiklcrini bili yor uz2".
Uygur' la r da göçebe kültüründen çok çabuk yerlestk ha-
yat k ütt ür üne in ti ba k cdip. t icart-malt hayana i1 e rledilcr.
Göçebelerle Çinlil er arasmdaki munasebe ucre vasuauk el-
tiIer. Senct, Iaiz, ücret, kefalet v.s. gibi ucart- malt
rsulah ve mükclJcfiyetIe ri geli§lirdiler. Zi rai kültürterl Ilerl,
sulama ile ta rta zi raati bag, babçectlikle rt tekámûl

Bir kazak atas özündeki: (Bassrz bör k botmas , Tat'srz Türk
Bolmasun
(Türk kavrninin idarest atunda muhakkak tlca ret
basit, adl Tat, yani Iranh olmah) manasmr. yerleqik
hayata geçen Uygurlar eerhetmis oluyorlardr. Nitekim T ürkiye'ye
gelip Zeytinburnuna yerlesen Kazak'lar bizzat aksini isbat euüer.
Yapuktan naylon ve deri ejya. (Keza Salihli'de bir de ri fabnkasr
kurup. deri çeket , çkanyorlar. Altay köyünde
ziraatla bitlikte. deri CD"! imál ediyorlar.
Tabü bu yerleqik Kazak' takt iktisadî zihniycttir. Göçebe daima
baska düqünür. Mcsclä:
"$mI taysa /(1111 saladl
Kazak baysa krom a/adt
Bunun rnanast (Uygur zengin olursa cv yapar
Ka7.ak zengin olursa kad m allr) dir.
Bu zihniycli TOrkiyc TUrk göçcbclcrindc de cnik.
ikti sad î 7.i hniyct le hiç "misa[irperverlik " ha s·
le t inin Türk göçebc ler indekl te zahürünü ifadcye satJr lafl-
ml Z, mcvzuumuz müsai l dc gil . Sadcce bunun bütün Boy' larda
Türk birb irinden üstün, hayret verici derccede
Dr.R Öct'l. <1.&.e: M.256.
J.D<'ér. "G. DTCFD.
M$ükrii Akkll.y.1. A,E DTCFD. 1943.
[)rCflft'rotll! Ahmef. d.g. Türkiym ma.lV.
oldugunu be lirt erek, bu ba hsi bir Kazak atas özü He biti reli m.
"Konak: Kongan ça konfik utlUlar;
Kondutaan sonra ev iyesi utlUlar.
Konakte erik bo/mas:
Yok versen yer; suv l'ersen de içer.
Yani:
"Konuk: eve gelmceye kadar n kilu;
Geldikten sonra onu agtrlnma endqesi ev snhibinindir.
MisafiTin yûzü tutnua:
y ag versen yer; su versen bile ran o/ur."
b- AnadoJu' da (Yörü k' lerde) i ktisadî zihniyet:
ve köy hayaundan. yerleqik hayanan apayn bir hususiyet.
arze tmck le beraber, Yör ük'lcrin iktisadi ve içt imal bünyesini,
teeri t bir cernaat in, bizim bayanrmzdan fersah Iersab uzak
bir düsünmek hatadrr. ve köyler, aym
zihniyeti göçebelcrln astrlarboyu ihtiyarl veya mecburi
iskäm ile kurulduguna göre. bugünkü göçebcle rle yerteqik haik
arasmda iktisadi ve içtlmaî zihniyett e aynhk bir ccrece farkmdan
ibaret olmak gereki r.
Gere k Ona Asya'da, gerek SeJçuklular ve Osmanhla r zama-
r unde göçe be asire tlerl n tam bir kapah ekonomi hayau
drklanm, ve köylerte, miJli ekonomi i1c remas batinde bu-
lundu klanm an hyoruz. Bu hususu olarak (mübade le, vergt,
münakal e) bahisler inde elc atacagu,
Góçe be zihniyetinde kl)'met ve mübadele: Objcktif unsurdan
ziyadc sübjekt if amilc, kollektif tasaw uruna, kL<;men fcrdin,
fakat daha ziyade cemiyctin psikolojisine gOre taa»'ün ediyor. Tam
góçebele rde dinî tevckkül vc kanaat karhk, Or!, adet, töreye dayanan
cömcrtlik, digergámhk, ufak hesaplara bakmama temayülü görünü-
yor. Bu, sayar, tartar, ölçer, biçerken lehine, ahel lehine
harekei et mek, süte bir gram dahi su koymamak en ufak hilcyc
tene7.zül vc tevessül etmemek tccclli ve tCl.ahür cdiyor.
Yaz çadlr hayatJ tam göçebc Kesetli
mü§ahad c ettik: Köyden, Kentt en 13D1dlk rnü§tcri ile pazarhk
cdiJmiyor. Yag. yün. peynir alan köylü vc dostun takdir
ettigi para , yapllan tedfye tcrcdd üt cdilmeksizin
120
M.ERÖZ I YÖRÛKLER M.ERÖZ I YÖRÛKLER
121
kabul ediliyor. BURa ragmen (toklu ve er keç) saus moa tüccar-
Iarla, crkcklcr sikr pazarhk edi yorlar. Burada Objekti f kiymet,
istihsal maliyeti babls rnevzuu oluyor. (Otlakiye, vetertner , iläç,
yem v.s. para tan, ölen hayvan sayrsr, sehtr ve köylerdeki canh
hayvan saus flan, et flan, diger asireüerin satngi mallann ûau
gibi hususlar isti hsal mali yeti, mukayescli maliyct ve saus fiatla n
hakkmda flklr veriyor.)
Yaylalarda ayni mübadeled e, (bost en) aduu verdikleri ufacrk
salatahkl ara, kötü kavu n ve karpuzlara kûlliyetli miktarde yün veya
yapagr verdiklerini gördük. Bu aym mübadcle tam göçebelerde,
yaylaya kanr, esek, at sirnnda muhtelif meyva, seker v.s. geur en
sauci ilc, asirct kadrnlan arasmda cereyan ediyordu. Yaylaya gelen
bezi rgänlar bire iki nisbetinde yanm kilo yüne 1 kg. seker veriyor-
lardr. 3-4 liraya satûan §eker iki misline gclîyor. Elbise,
läsnk ayakkabt gibi emtiada daha çok aldaruyorlar'.
Yan göçebelerde iktisadî zihniyet hayli degi§iyor. "Para ilc
düsûnmc ", ist ihsal, mal maliyeti gibi objekrif unsurlar gözönüne
alnuyor. Fakat bu halde dahi gene kendi mamulüne vc atacagr
mala atfettigi bir subjekrif kiyrnet var. Kültür tcmas lan neticesi
telákkileri, tevek külü, kanaatkä rhgi degi§mi§ bi r ccmaaun kol-
lektif suur ve tasavvuru sars üarak, ycri ni ferdî pstkolojl, subjektif
kiymeüer ahyor (Fertlerin ke ndi kabiliyet leri, takdi t lcri)
.Yan göçebe a§iret kadmlannm bi raz dah a kár gayesi iktisadi
menfaat koll ar hale geldikleri görü !üyor. Bunlan da ikiye aYlrma k
läzlm: Üc ra bir köyde otur up (kt§m), diger köyler le ve §chirlc
tema slan az ola nlar ve münasebeti çok olanlar.
Toros (Akseki -Hadim·- arast) yaylalan nda yan göçebe a§îret
kadmlannm aynî mübadelede çok alda ndlklan anla§lhyor. Çan-
gm yerini alml§ olan lástik ayakkabllar ·ve kaba çocuk §ekerleri
yün ve yagla mübadele neticesi, bir kaç misli fiata geJiyor . Bunu
köy ve pazarlarla temaSI fazla olao, §ehirlcrdc ki fiyatlan bil en,
mukayeseler yapan erkckl er anhyor ve kadmlara klzarak: "saçl
UZll n, ak lt klSo" diye, hizim mänada gayri ikti sadî bir
zihniyet ta§tdtklan m belirtiyorlar.
Hu dürü Sir açll A§irel inden C?milr (Toro5Jar. qöklepe .Yar'aSl)
[kzlfg§n/ara: ··"'Y!ah Slzi n gal verSIn. Gèndml bllmedlk m.sant
ald.1lmak fok kOlu Gadm gem!-'nt bllmez dlyordu
Bulga r daglarmda (Cog ratya kttaplanndaki gibî "Bolkar" degil
'Butgar" drr. Isfavlasmadan evvcl gele n Hisist tyan Bulger Türk-
lerinden kalma olabüecegi gibi, Varsak' lara tábi Bulgar Asire-
tinden "F.Sümer, Çuku rova Tarihi" de kal mis olabilir. Ramaza-
noglu Niyazî Bey, "Ben Bulgaroëluyum, devtet kansamaz bize"
dlyen hir Yörüge krrk senc önce Nigdc civarlannda rastladtêrru
bize anlaru) tam göçebc ol dugu helde yukandaki kaidemizin bir
istisnasi olarak, Karakoyunlu Asiretinde iktisadî zihniyctin çok
inkî saf ettîgint m üsahede ett ik. Objektif kiymet, ist ihsal maliyeti
fikrinin bütün canhlrgr ilc bclirdi gint gördük'.
Bu lam göçebe asirette bi r tsusna olarak, süt makinasi da
kulla ml ryor. Zamandan tasarr uf eu iklerlni ve randrmamn yüksek
old ugunu söylüyorlar. Diger tam göçebelcr bu makinayi makbul
tutmuyor, har am ve hileli olarak görüyorlar. Bu makinayla yagt
almmis peynîre (i manstz peynir) diyorlar. Buntann yag ve pey-
nirl er î, diger hakikî göçebeler e nazaran, nisheten yagsrz. Bu a'liret
aynca enjcksiyon kullar up, verennereen aldrklan ilêçlan koyunlara,
hastahga karsi zcrkcdiyorlardr.
(Ercglinin Osmsn s oseter K6yiinden) e§Ckle elma gelirmi§ bir k6ylü ite. yün
dcgi§Ccckl er di. Elm,1 otcoz kllrlluca iJi. EI lewliSl ile larlu,1c,1kll (kefe ve
kotu armUI .1gacmdan y.1pllma) Tcrezi kolu üzerinde 4 çemik vsrac Her biri
250 grama lekabüJ eai vor nc «eaor lar/t/mak 1:<;/eniyortk1 effe WIU/an ipill ucu
o çenlige geliri liyor. ( Resim: 69)
SatlCI k6ylii bizi kl/Ik klyafel imizden aym a§ir el in bir menSllbu saydlgmdan.
bizden çekinmeksizin·sonra fadlrda yal mz kaldlglm/zda i§lerimizin na.su
gil/igini, loklu (l ya}·/t erkek koyun)l an kaça Ml/Iglml7./ soruyordu-güzd bir
oluyordu.
Paz<1rll( a göre 15kilo eimaya bir kilo yOn w:reccklerdi. Fak,11 kadmlar elmay'
( ('or lu) . .
-- 1) Zd6kalp. (Çor) lID eski Tiir klerde ruhf hasla.!lk da (ruh ha!;/aSl)
m.1/llu mda kulfam/dlgml (TOr k 1 6resl) Yorukler meyvanm,
scbzenin sakal ma ( Çorlu) diyor lar.
begenmiyor, yOn vc-rmek islem(vorl.1rdL Sm.lc.l /8, kilo Üf
kilo.'iUnu bagl!jl.1dlgml söyledl: Gene WZI olnMdllar. "Yulmkl cYI yun dly or far dL
K.1rakoyunlu I lasan Aga'ntn bmi ik Oçgclini pazar{lk
l-/ms.1I } /fe ll:nlerine: " Verin camm; ,1dam gllrbcll.el1jJ.e/nJlIj. .Blr kilo Hçunul
gellfm dlyor du. Elma h.1kl kalen fok f.,urykl,u Idl. KadmJar a/mail
fOrlu"derkei!. paZiIr.mda iyi l'C YUDll/I fJatmdan demo
Sail cl da ylJnl erm çepelll (f.er, çop/u) oldu$untL cJm:1l,1rUl kurl/uwnun az
buhmdu"unu wrlüyordu. Çelm ve mer,1k11 blr paz.1rlJkun sonra kadmlarm
dL'diti ';,lmu§ltL· 18 kilo.<;JlJl.1 750 gram yün, Aym .1}irelin
ba§ka obasmda, aym e1m.1YJ 1115 nifibel i ile, yam 15 ki lo e1ma mukabili 1
kiJ'ün Mmak ."un ' ll l c .<;'1/mllj. birk.1fl .da Ieyid
:':111C1 bize: "onl.1nn y{receni ben bllmn ya. çldcme.dlm. FaSllye, .sogan,
pi/lillestir. Elnm eyi olsa 1 'Iir adan iI§pg emme, eJma eyi
degel .. llmnen. kadm[,1rlll b.1kll oldugunu soyluyordlL
122 M.ERÖZ I YÖRûKLER M.ERÖZ I YÖRûKLER t23
Ya n göçcbelcr bu maktnayr ku llanmiya Yan
göçebel e rt n ça dm nda aya kh diki s maki nast vc lerzil cr i
vardt . Çulha, Çulfa lt k denen dokuma t e ag áhmda hazir -
la na n por UT, ças rr (ça ks rr j m ye rfnf, ma kin ada dikilen se-
hirl i pantal on u a h yor bu se rcu e. Bu rd ur civannda, KI -
z11dag ctcktcrtndc üç çadi r h k bic Hanamh Ob a'srnda,
t am g öçebe ü gf n t evekkü l ve iktisadî zihniye ti g ör ül üyor-
ct u' ,
Honamh Asircti haik! bugdayr tarlada görüyor, bir'e bes on
vermesine aktl erdiremiyorlarth. [skándan soma ayru mahsul ü,
büyük bic iktisadi: zihniyet degi§ikligi He, kendileri istihsal eder
oldular.
Ha yta'lar vita yagl kul lamyorlar. Sordugumuzda, te-
re ya grru salip, onu a tmanm daha ká rlL oldugunu sö yl e- .
dil e r.
Yag, pcynir, kes (Orbuk) veya ( Obr uk) denen magara-
la r da muhafaza olunur. Tavarunda n sul a r damhyan r ut ubct li
ma gara k öselcrl bu mamullcr için yaz srcagmda bu zhane
Genç ai le rei5Î derin bil' gogܧ geçirerek: " Bugde ( bugdal') tiyetteri de
ar/ml} Bizim çadlrl,1 bu scne de öïmcs sc, gayri heç äctken; kaym
pcdcri (aym zamand" amC,151) büyük bil' l evekkül ve "Heç bi §C oi mez
Bu çsdirta dovalidll' (dllil bdll'T diye cevap vcriyordu: 70-80 kef; ve oi /agl
4-5 dever,i '(,lrd, Sait/an keçisi 40-50 Y,/lJk biitün ge/in 2500 JiraYI
gcçmczdi. Uç ÇOL'UgU kan'il ve kendi.'; bq n ûtusu:
1948scneslnde. KaratekeJi Goca Yörii k nemile mar uf Siileym,ln
Gü/diken, Aydm'm Or/ak/ar flilh{l'esinden bil' b,lhçc S<1tm a/arak, daYlSInm
isJd n t.1\',\iyesine uYllyor.
.U dönum incir IMhfc,jj 44 Slg/[', 350 lir a Aydm'dan upuyu
ce bme koyup tedlyey, yaplp, Irenle Orlakl.1ra donlly ordu Dokunsal,1r
,?t/lyacaku C1nIJ 5lgll'lan ve:rmi} can.'iIl agaçlan alml§lL Ne aklil hÎzmel
IJ<I ne o/urdu.
A n<1su:.a bahç<'ye yer/qmcsini 5Öy/edi ginde, ana51nd,1n " bahçan ba§lmyesin
{HIlum cevabml a/wor.
Üziintü, §fI§kmük, k.1rarslZltk. içinde kom!jlll.'lJ"ID yardlJTJ ve ikk (a)
lIek ;/$acl 'lenen erkek agiJçt.1 yeli§ir. Bundan (iJekten) çtk.an sinekle:r lIÇU§l.Ip,
di§i agaçlaki ( esas {neir alaclj 3§J1ar/ar_Eu a§llanan/ar incir ofur,
a/dm;i fneir l op/imml§, kuruw/nlu§. Ey/iiI 50nUJldii IlÏccar-gf:Jip-
para/ar keçenin iize:rÎne <7til mca, "Ha! Bunda da ekmek varmlij
Yorukcuflikten z/lhmatslZ. Cadll'1bll'akmaü" diye düljÜnmii§. A l las/ da: "Og/um,
.'iCndcy mi§"dive takdir elmiij _ • _
,1)(J/ekYi çJilde di'JI' /oplan -mj/ay;m. .,im:{;fcr bu!ulI;m !iÜlIU incÎr aia,:' mey vasl.
hizmc ti gör ür. Burada kimse kimsenin mahna dokunmadrgr gibi
yan bakmaz.
Ist ihsa l hakkïnda i kt is adî zthntyc t: bereket. Alla lun
yard uru, ktst nin tqin in ra st git mes i, t ali h te lá kkil e ri ( Itä ht,
dinî , misti k) rneyarnnd a , ko nus mal a r da, at asözl ertnde be -
ve i ktis adi uns urla r m da gözönüne al mdigr gör üt ü-
yo r". ' ,
Fa ka r yc rles tî kt en so nra der hal z i ra i kü l türe in t i-
ba k e di yor, ip ck b öcekc ü fgi, pa muk , ay çtçeg jnuen
hu bu bat ziraa t i ne kad a r bi r ço k mah s ul Istthsaliyl e
.
Yertesme i1e bi t likt e senc r vc fäi z, bankaya para yaurma
ögrcnilir.
Mi safirc h û r me t g öç e b eli k t e ço k yü kse k o ld u -
gu h al de , mc skû n o l ma bu ha sl et i t e d r i c e n aza l -
t ï r .
Çoban kor una "dûdetnm" demi} Koyun da çobana: " Diidenin degJ1 giidem-
demi§.
Koyun &711ibinc: " Bm edersen. /lcJ!i edetin, YUL edersen. .1/cmiçmäc yii7.imu
aifar dll'mMdemi}
"Y aY/'1 gii mu§. a/tlln
M
(Zir aat /ehine söz)
"A l tunu cepsc tutm,1k için, giimܧ bi/ek /,1zlJTJ "( B;/h'ji§ Köp!ïkJiiogJu
Ha!;iW Aga'dan)
"Bazufl m/il degirmcnilJli de: ilwnnlildlm, a§8mkΠΧimi laba!!a gomi/dlm"
( Yenio51Jliwfl A§irclinden Kor Ali'nin SüJhTden)
" Mal tçtnae goyun. insan içinde gay m-
"Y,1 bq on .dömïm bagm oJ.llm, ya bir uJu dagm of5Jln" (Honamll
Ismail lJllici)
"Ernek oJmazS<1, yemek olnm1. ·'
" De:veciye dost obm, ;apt5Jm böyük y;lptlrsm"
"YilZ elirdim, guz eglrdlm, bil' l unwnlJk bez
(As/anil Köyü-Kozan) "Yaz egirdim, giiz eiirdim.
Bil' gäynek/ik bez cgirdim"
"Emek o/miJZSiI. wmek o/maz"
"Eken biçer, r eVeil içer" .
"Ag,<;;lk keçiden: cab ( Ölle Cim!1keç i) meyd,ma ge/mez"
"5,11' gab,1r/, .<;.1hÎbi gUll lJrL (§I "§er bmiir/cnir)
Gara glllU getiri habar(Boynuince/iJer)
E>ki Yöriiklcr /lirkaç ( er keç: crkck h<11/ml keçi)e a/lJmbilecek araziye ÎU/lar
etmezkr " Vil /amn herverÎ hizi m" derkrdl. Hayat fe/set"e1eri, iktisad!
zihnivcller/ -
SU l1'lI5r ,1/ar d,1 çok gijzel belÎr i vor:
On gOY!1Jl bir goç -
Gündc gon, günde göç
124
M.ERÖZ f YÓRÛKLER
-
M.ERÖZ f YÓROKI..ER
125
On gcçi bi leke
o d,1 tscar bi pinarll depe
(Honam!l'lar)
Bkmc bag. bagfanJrsm
l:'kme ekin egfenirsi n.
Çct: aeveyi, gUl kOYWlU
Bir gÜR sen de begen/ron (beg1enir $in ohcak)
(A. R/za, HayvancJlIJ:, r iirk Bnografya Dergi.sl; IIl, sf,99)
, Bir atasözü de hu zihniyeti güzelce belirtiyor.
" Tür kmene en allr mlSln
Parnmf, 1 nideyim, demi(
Osmanh lmparatorlugunda bu mtsaûr perverligin çok istismar
cdildigini tarihî vesikalar gösteriyor (Dr.CengfzOrhonlu, Asiretlerl
iskän Tesebbüsü, îst.%3, sf.8, M'Çagatay Uluçay, Saruhàn'da
Eskiyahk, "955", 71-73, Kámil Su, Bahkesir'de Yörükler Türk·
menIer)
V· Türk Göçebelerlnde Istlhsal:
Türk göçebelerinde isühsal denince akla (hayvancthk) gelir.
Gerei yan göçebelenn ziraî istihsalleri olursa da, bu talt dere-
ccdedir. Aslt mesgulîyct hayvancihk ve onda n elde edilen mah-
sullerin imalidir. Onun için biz bu bahiste göçebelcrin hayvan-
crhgmdan bahsedecek, Or ta Asya göçebeleri ilc ilgili olan kismr
çok kisa olarak geçeccgiz,
f-Orte Asya'da Hayva ncrhkr
Or ta Asya Türk göçebelerinin hayvancihgrm at , koyun ve deve
karakteri ze eder. SJga da beslenir. Keçi çok azdrr. Göçebelik
bahslnde de bu hayvancrhga temas ettiglmiz Için burada muhtasar
olarak anla tacagiz.
Orta Asya'da bayvancrhk kült ür ü çok cskidir. Ban Türki sten'.
da Namazgáb-Tepe' de Eneolitik kültürü temsil eden buluntular
arasmda "koyu n, keçi; sLgl r, deve; k öpe klere ai! kemiJder bol olarak
butunuyordu, Kaanut ardan, koyunlann yünlerinden de istifade e-
dildigi anla§l/maktadlr';J.. .
Ordos'ta bulunan Hun eserleri arasrnda at , deve, koyun keçi,
siga resimleri vardr..Altay ve Noyun-Ula kurganlan nda "koyun
kemikleri Kopçat'da koyunlar ölülerlc birlikte gö-
mütmüslerdié. .
Çin kaynaklanna göre Krrgizlann ':4ttan çok bilyak ve kuvvetli
Ulli§. Gergeaana benzer bir hayvan, sart dag koyunlart,...... ,3 bul u-
nurmus.
Ort a Asya Türk konar-göçerlerinin bir yerden digcr yere ko-
nup gö çmes ini temi n eden öküz ve deve idi. Fakat esas
ve hareketliligi hazuhyan .nakü vasitasi at idi. Arab all, Ingiliz
au gihi olmamakla beraber, gene de mütenasip, Iakat
onlardan çok mukavimdir
4
.
'I Doç.Dr. Ögel; a.g.e. sf.20,
DOf.DrBahaeddin Öget a.g.e. 55,75,214.
DOf. Dr. Bah.1cddin Öget. a.g.e. s208.
Eberh.1rdin cl/ka MecmlJá.w'lJdaki (/940 Tosrimcv vcl . 5[,161-172) RIJd/of f,
Sibiryadan. u. sf.278

126 M.ERÓZ I YóROKLER
M.ERÓZ I YóROKLER
1>7
Nakil vasuahgmcan. ülkeler fcthine yardtntdan baqka et! 'Ie
sütü ile at büvük Iktisadl ehemmiycti haizdi. Kisrak süt ünden
kumz yapiyortardr, Kirmz, açrcr, besleytci, haflfce sarhosluk
veren bic Içki Idi. Halen Ruslann Türklere yapurdiklan knmzta,
sana toryumla rda voremin ilk devrestni tedavi euikleri söyten iyor.
Krmrz hakkmda. istihlák bahstnde, iläve mal ûmat verecegiz.
Bugün Anadol u' da verem tedavisi kisrak SÜlÜ (ktrmz) yeri nc
esck SOl OHe yaprhyor. Hangi tesirlcdir bilincmez, kmuz unutul-
mus. Dini tcslr diyemiyeceglz; zira öylc olsa göçebe Alcvi'lcr de
bulunmasr gerekirdi. Adnu bile bilmiyor lar. At sürülerlnl besle-
yecek geni s mcr'alann olmamasi ile izah etmek de zayif bir izah
tam. Küçük çapta olsun izleri bul unurdu.
At eti koyun eti kadar krymetu octki de ondan önce gel iyordu.
Kan (al crinden sucuk), yemcklcrde kullamlan iç yagt, dogrudan
dcgruya cri yemek yapma gibi at eti büyü k bir
Isrlhl äkc konu oluyordu.
Hüläsa göçebe eko nomisini n devamr için at elzemdi. ':4 I 0/'
modan isteniJdigi tarzda sûnuli yer mer'akum onceaen
seçûmesi ve aynt t amonaa van vahji hayvankmnm gerekli m üda-
f lUISl ve br arada lil lil tmosi, nûlösa bûtün biiyl1k ötçüdeki çobanlikla
sinemü o/arak MgII hu/unan hU.ws/arm lasavvurn imkilnslUur.
A I olmasaydl Ellrazianm islep adanll, yerle§ik kayulIIerinkiniçoktan
l1lan,YI/dm m çabuk hJguna ve de/ip geçme hassastna ma/ik bu/unan
muharebe tarzlm as/a le§kiJ edemeI. Hun/arm, A WUkul'l , G<Jk-
türklerin dey cl1sseli imparatorhJklnrr me)'dnna ge/emezJi. Eski biT
Çin larihcisinin dedigi gibi, (Hun Km'mi muh arebe ve nu cadelede
imparator/ugll11l1 al Sfnlndan lesis iJe yaz/eree jimallikm"u üurinde
1emin etmqlÎr. ) A t, btl km'vulerin düfÜncesinde adeM
;prak eden bir kinISe olnluI ve bt1ylece Jç-A sya
TlÏrk/erinin M.S.v1J1. asmlM kalnw kitilbelerinden de ligrendigimiz
gib4 sadeer kohramanlzklarrm degü, aym lamanda her defasmdn
rengin4 einsini talÜ!1i tJgrendigimiz bir unsur ha/ini a/ml§lIT. Hatlil
bazl kavim/er için bir kl slm at cin#eri 0 kadar karek lerirliklir k4
ad/nrml bile sevdikleri atltumdan alnlllkt adlr/ar. Peçenek Term her
bir kabilesinin birer al rengine ilafe ediJen adkul bU/l/ndl/gu gib4
SM Tûrtc tcavimlerinde de kabileler, Ata-Yumtu (AllICa atb ) ve
Toraygir (DorayglT ) tamnda isim
Ona Asya Kazak'lannm hayvancüigrm krsaca Radloff-
'un kal eminden takib edellm.
Koyunculuk:
"Kazak bozk mnm her rarafrndfl, kuyruktu emsten otan tovis
stearopyga mrcomaniensis) oncak: bir nevt koyu n bes/en;'. Kazak lar
kendileri buna; herha/de on/area da biiinen (Kazak koyu nu] der/er.
Y ûksekligi umumtyetle J amm ve uzunlugu da IlI2 arlltIl
bulan bu eins Rus koyunlanndan çok dana bayakt iJr. Kazak koyu -
nllnll n bûnyesi çok: kuvvetli ve et/idir. Fakas yüna çok sen otau-
gundM, Kazak koyunu derkinden yapüan kürkier makbûl degiJdir.
Bu koyunkr umumtyeue kanve rengi ve san renkte olup, ak
koyuntorda çok bulunur. Fakm kara koyunlar pek enderdr ...
Kazak koyunlaruun karaktertsttk özelllgl, yath kuyruga malik
olmatandrr.....
Z

"Kazak 7ar koyuna koy, tcoça koskar; Ma koyuna tü koy (do-
guran koyun! «kek koyuna erka koy denir. Yeni oogmu§ kuzuya
kon der/er; bun/ar umunüyette inlUI aylndn dogar. Koyununyav-
rulamasma koy kozdayds denir, erken (§U MI) IIeya geç (mayu veya
haziranda)dogllrursa koy aramsa kozdadl (Koyun haraJl oogu rdll )
der/er. Galden bahara yani b;,inci yÎ/m ikinci yarlSlndn l'e bazan
ikind YI/m iJk aykumda da kuzu toktu tesnûye edilir; ikind senede
sek koy, aç kunan koy, Mrt ya§lndil diinön koy, bel Yll§mda
bestit koy o/ur. Koçu n igdi§ ediJmesine koydu IlUttp cibariJdi der/er.
Koçun koyuna binmesine kOJklU koydu (koç koyunu
kaçmyor) denir..J.
Bizim bu hus usta Türkiye'ye gelen Kazaklardan topladlglmlz
malûmatl buna ekliyelim.
Koyun ktr klffit aynen Yörüklerdcki gibidir. Koyunu er kekler
kirkar. Bu için kullamlan demir makasm adma (kirt ik) denir.
J.Ddr, Kü1liiriJ (Tt:rc.Dr.$.Ra§lav)DTCFD, 1954, XII , $..1yrl·2 .'Il.161-/62
2 Rad/ofr, lJ.g. e. l.sf.431;433 v(' (gcflI§ ma/l1mal jçin) dCVamt
3 Rad/of( /Lg.c. l.sf.432.4J3 v(' (Grnil ma/ûmal içjn) drvamt


12.
M.EROZ f YOROKLER
M.EROZ f YORÜKLER
129
YOrükle r [k trkltk} derl er. Kirki m binnee koyun kesili r, ziyafet
vertlir.
Büyük sür ü sahiblcri koyunlanm ü ç gurup halinde oüatmaya
göndc rlrtcr:
1· Savlukkoy (sagrlan koyun sürüsü)
2· GOZI (kuzu sür üsü}
3- Boylakkoy (krsrr, bu rulmus koyun SÜI"ÜSü)
Üç koyuna (kunansavl uk), dön koyuna
[Dönönsavluk) denir.
Kazak'lann koyunculugu ile Yörükler in koyunculugu arasmda
hemen hemen fark yokt ur.
Keçt Beslenmesi:
'Telkik edebild;gÎnI nisbelle d&ebiliTim ki, Kazak bozkmmn hu
larafuuJon oncak br J«P keWe eins
olarak ePcIJerler; [akat dip keçi irin de ll)' fll stil ku/lamlJr. Erkek ,
teka; alti aya kadar tceçi yavru sun a lak aenr. Bundan tk?'ayl._
ke çinin yavrulamasina tok- toyds ve yav.ru layacak keçiye..de
.e§k i der/er. I ki y,qllk igdq edi/mi:; erkek keçûere serkiiI, l aka.t diji-
/erine pbl§. lÏç r ap nda okm/tultla kuntm tekb ve ku nan diJn
ytqlndakilere dlin.ötJ tekiJ l·e diJnön epei, bel ytJllnda olanlara bestiJ
besliJ denirJ.

"Kazak 7arda aneak bir eins slglr besJenmekledir..Km ak sigm
crt(' biiyükhlk tedir. Kazak 7ar slg" einsine s" der ve Înek için de
aym stil tï k ullamrfar. Bogaya buka, 6k.üze &gaz der/er. Y eni dogan
bllzagl)'a bU Zffll ve bil ylÏzden buzagliama iine debuzaulaydl denir.
Sl1l l'eren, }'an; buzaglSl olon ,inek, buzau1agan Bir yapna
kadar buzallya torpak, iken bogalar layn:fll-
ha/ilJt' ge/inee igdi:; em/ir, böy/ece ür ytlIlnda olan SIKtr için kunon
tahiri klillamhr \'e amk kunan buka, kuntm tJgüz vt' kunan s"
birhirinden aymediJir.. A ym §ekilde! ertesi sene d6nm buka ...ve he:
§inci sene de bes((l hl/ ka., ,.2
R,1dloff. 5/..1-15.4-17.
R1dfoff. 5/.-145,-1-17.
Alçlhk:
':,4I , Kozak için gl1zdfigin t imsali \'C ha}'1'I1n/arm incisidir, 0 , (In
sevgiûsinacn dalia çok SC' I·C" •••. Kaz ak: all , sûrü lw/inde serbest olarak:
(ii rlil mal) sûrû halinde mlanl )'Ilkl \'c')'(/ )'I lkl mol dcnir.
MlÏfI[ crit oüar babirinden ayn otarak oüar. stuûn ûn MI/ olan (1)'1(1',
onkmn komsu alletertc ktlrqnlllJln a engel oh". IyiYCfÎIm4- hir .çlï n ï
(oife=iir ) 50 IIt' en aundo da IS basmn ibarer olur. BiT al ai/es;'
1I111/1nJî)'elle sürtï mi n mu/uifu ve snhiN dan hir aygsrdon, dokflz
(lna kisrakten (b;" äl dokul Mei yen; dogmlll kutandan (kulun,
kliln buntora yahoga dc'rler), sekiz adel ik; toylardan
5-8 lil/ei /ïç ya}'ltk toytordan (kunan ), 5- 6 adel dOrt )'lI§!lk wylanJan
(d6n6n) ve birkaç rane de igdi§ beygrdcn (at; bes vasmda ise bestö
at, aln lsc amda m) ibarct otur, Ktsrak, yavrutaymcayo
koaar boydak haYlal I' l'}'a tasace béryra/ ismini ahr. Dört VI' hq
yapndoki lasrak kuluniara kunayin I' e dómïjl1n bayla/ der/er, r.lÏ?ki?
kUTtIk ancatc bel yapnda ku/unlar (ix'stlisindil kllhtndllydl) 1)'1 hiT
tasrak dokiu, [ena kl srak ise aln kuluna kadar dogurur... AyglT,
sarün ün bekris; I'e mllllOJwdlr. Si1rüyü, \'OhI; nayvankmn satdu-
milS/na karI' 0 müdafaa eder. Bccerekli bir ayglT, kuntara hir bir
kuhr n k apnrmaz: etrof maa hiçbir rokihe taharnmülü yoktur ve
kcndi ki sraklann a her aygm , tora eaer. Genç aygsrtor dört
yt1§ma geknee. ooooSI ontan si/rayli terk eninnceye koäar Ismr. Bil
ltll'tllh/ar, sahiN tarofmdan OOIka biT sl1nïyekatlhneaya kadiu, kendi
sl1rt1lerinden m(lnasip biT mesafede ll)'" a/arak Oflar/ar. AyglT, 00-
nun gihi kC'ndi kil hln/llT/ iJc riftlepllez. Genç klsrak marok btlbas/na
sokl/ /nzak islerS(', OObas/ oml ISl rmakfa sürl1dcn kovtlr... ·
J

Devecilik
"Kaw k 1ar del'eye bir eins o/arak 1116 der/er, Erkek del'() '(' hl/ ra
cliIisine ingi /II , igdq edilmi§iJ/(' flI an der/er. [)e V(' yal 'T/islI yaItna gix-e
ti1r!J1 kim a!lr: biT ytqmdil iken bOltI, iki yt1§lllda toy /ak, lÏç yaIlIIdll
kllnanIfl, düt )'flIlnda diin6nfÖ, bq )'apnda hf:slä flÏo onlr. Dii
t/e\'e ym'T/lsuna IÏr )'t1§tnda iken kutl apn, dijn )'tlI'"da d6ntip1n
denir...
eins hemen hemen aneak i ki hörgüçlü hcein de-
vclc ridir. (<Iyn tÜö). Tck hörgüçlcr (nar) az hul unur.

130 M.ERÖZ I YÖROKLER
M.ERÖZ I YÖROKLER
131
Dcvc umu mlyctlc ço k usludu r, kolay yakala rur ve sa hihinin
scsi nc istcklc bcyun cgcr. Çok! Çok! (Çök ! Çökt) deni nce çökcr
vc hu üzcr tnc yük vur uturv' .
EI zenuattan ve Hayvunl mahsuller lmul ût u
Kaza k, KIrgil ve Kalmuk' lar da (kolan tczgaln. ig) aym yö-
rük lerdcki gihidir
2
.
Kasgat'Icrin ha ll rczgähtan vc eüc do kumayr
ale tlc ri ( kf rkt t } y ör üklenn ( Istar) tezgafu ndan ycrdc dnkun -
olmastylc aynh r. ( Ista r) dikincdi r. Diger t efer r ua t ay-
md lr
3
.
Yag, ayran, kmuz (saba) denen sigu eertsi nden mamul büyOk
tulumlarda cldc edilir. Yör üklerin keçi densinden yaprlmq küçük
(yayrk, yanmk)lanna ka"t1 lktJr. Yöruktenn dcdigi
yogurdu dögrneye yarayan agaç ale te Kazak'tar, Kirg u'ler (bi sbek,
pisbek) derier.
Krrmz hu (saba) la rda 24 saa i Için de. he r defasmda 5· 10
daki ka dögütmek üzerc. 10-12 sefcr muamcle görc rc k. kisr ak
sütü ndc n c1dc edilir. Bu rnüdd ct i çtn de tahamrnür ede r. Ma -
va ola rak cski kumz kutl a ruu r . Deve sü t ü iJe ü áve edildi "i
. , .
olu r .
(Sa ba) lardan çrkanlan yag: teknelerde ayra nmdan aynhp, tuz-
lamp, koyun midesine (kan n) doldurul up, Ozerinden bir keçe He

Kc çi d e r is inden ( ca rga k) i mäl e der ; ke-
ç i kl l ind an muhl cJif i mfi l i s l ifa d c c d i ·
lu/)
R,dlo({. ...,f.45ZAJJ,463.
Edw,1rd Mur r ay. W;lh Nonwnds of A.vit . Tll c N.1/;on;tI
GL·ocr;lplll c J;mu,lry . N.M. WiI'lhinglOn. pg.JO. 4147.
Bd ll'ilfd Mur r ,·'y. Wi/h Thc of A Slil . The Na/i onal
Mllg,1lm.:. Jamwry. 193ó. pg.l 0. 4147.
j ,,;m an,1Fr.lnc Shor. DWc/1 in K3wgai Tlle Nari ol1ill Gcogr ;lphll.·
M.',:m7lnc. .lunt' IY5.l. pg.821>.27.
Nmflo{f.•1_g,t' . .o,{.4J7..W,oIh Vc Euwilfd Murmy. ,1,g. ma/mie pgA3-
" Ic(; ,dl,,(f . "'C.L·. .o,{AJ7,39.46 I' C Bdll ·,1rJ Murr".". a,g_nwk"le pgA3.
2· Anadolu'du Yörük' lerde lfuyvuncr hk.
Yaz göçcbelikle hayatlanm idame ede n aqirctlcrln büt ün
gcl lr kaynaklarmr ve mesgalclcrini bayvancthk edcr. En
ço k besslenen koyun, kcçi . dcvcdir. Bu mcyand a al ve escktc
butundurulur. At eski chemmiyctini masrafü yuzünden kay-
betmqrlr. Esek göçlerde, bir yerde n diger ycrc gumede ( pazarlara,
dcgirmene) tcmin ettigi kol ayllk vc masrafsiz yüzünden
muhafaza edü mls tir. Manda mn vaktlylc bazr bulun-
d ugu a ntasthyor. lamamiylc mcsk ûn haIk elîndcd ir; Yö-
rü klcr'de hiç yoktur. Ta hta, ker cst c btçmck orman üc ug-
rasmakt a olan Alevl Tü rkmcn Aljircllcri ka ur kull amr; bunlarda
hayvancthk ikinci derecedcdir.
Yör üklcr için hayvancrhk cen tnee koyun ve kcçi akta gcfir.
Koyunculu k yapan keçtciliklc iki. ..ini bir a rada yürütcn
enderdir. Slglf bizim gördüg ümux aqiretlcr a rasmda yalruz Hay-
ta'Ia rda. Karatcke1ilcr dc Yeniosma nhla rda al mikt ard a vardt. Is-
p<t rla civan ndakt Akslglrh SIr! slglrclhkla gcçi ndlginl
duyd uk.
Dcv c. Yörüklcrin harckctliliglnl. scyyaliycti ni tcmin eden da -
yamk h bi r bayvandr r. lyi btr nakil vasuasunr . Uzun )'ola . açllga
susuzluga mütehammi ldir. Arazi iskän yan gö.
çehclcrin nar cnciye, 7_cyt in. incirli kle dcvcyi lerk Cl·
Zira deve hu cn üsll cki dallarm ucunu bile
kopararak, hü)'ük i' ..ayiat ycrd iri)'nr. Yo llarm yapllmasl, naki! va-
slIalan nm art rnasI da dcvcyi IÜl.umsuz hale Muayyen
hir mcsafeyc kadar kamyon la q ya o radan yaylaya al ve
göt ürülür. Mufta kcndi köylcrinde (Kihcrc' lilcr,
)'aylalan nm içindcn gcçc n yolunda n ist ifadc c-
dip,güçlerini kamyonla yaplyorla r. Su naki! kcyfiycti, kcndi yay-
lasl vc olan, ikisi gü/cl yola sahib, yan göçebcJcr
için mümkün. Yoksa, her an yer du rumunda ulan,
yal gelen, yeri yunJu olmayan tam giiçchc Yürükl cr için devc
val. gcçîlmesi imkáns lz vcfall oir hayv:mdH.
132
M.ERÖZ I YÖROKLER
M.ERÖZ I YÖROKLER 133
Yörükter gems btr hayvancrhk Iügatine sahiptirfer'.
a) Koyunculuk: (Resim 12,13, 14)
Koyun iktisadî faydasmm chcmmlycri sebebîyle dünyanm her
tarafmda gcrck göçebclcr, gcrck seda nter haik arasmda yetisti-
rilmekt edit. ' j4 navalam A sya kit llS/ olan koyu n çok eski tarêiteräe
Ona Asya(ta ehll1qtirilmq ve danyanm diger bölge/erine burodan
Beu dinlerin mukaades saydlgl bu hayvan da eti SÜIÜ
ve derisi ilc insentara eskiden beri bayük [aydalar sagkmlllkladlr.
Çok ve steak talgeter mûstesna bûtün iklim santanno uya-
bi/en, bilhossa yan kl/rak M1gelcrde goçetc haym saren kabi/e ve
asiretlerin geçinmelerinc imktÎn verdigi piyasa ekonomisinin cart
otaugu yalerde de mahalli yün, deri ve el ëuiyoçkmnt kar§llamak
için yelqtirilmq ve talep vaziyetine giye en elverisli einsten tercin
edilmislir" 2.
Büyük faydasma mukabi l lhumam istcycn. nazik bir hayvandtr.
Fazla rashk, kayahk araziyc gelmcz.......Kcndi kcndin i kurt tan
koruyamaz. Kcçi gihi kurt u görür görmez kosarak sarp kayalann
üstünc çrkamaz. At gibi tcpcmcz, di§i ile rstramaz. lncklcr gibi
hoynu zu He süscmez. Bu sebep ten çok korkak ve ürkektir.
Eh emmîyetsfz bir gölgede n vc sesten kuskulanarak ürker, üzülür
ve zavular. Sonra sü rü -instvakr bunl arda deli cesine kuvvctlidi r.
o<"l'e eins/crim'n bilgU'llJ;f.\Im §Öyk ;{ade ederler:
(Iök ä er: kirinei) 1111;lr: t>e'i<:lek gugllrur: deve bozular) ve:
al ki}/ICr: leke küküler: koç pepilcr e}t'k amnr, iJ (köpek) ürür:
MOOIe/i{ h.wvrmlarUl geile/ik h..II,:
BoII;IC/ (D,,'n:nin geneN)
Huzulucl ( in" gin gebe!;/)
GuLl,1CI (koyun, keçimn gt.'be.';)
Gunl"", ( il/. föpcgin g,'bcû)
MOOldif h,1ymnl;mn dogllrlllil-..,..
l)"Vt' boll:w
lnek bllz;flar (bu;mglar)
KOYlIn. keçi (kUlul,1r)
AI. qek gun"lr (kulllnIM)
Mull/di{ h,1yv,1nl:rn oll.1lm,,:
KOYlIn gÜlmck. gilymak l'uIn",k:
Slglr gülmek. J'illl r il/ mak;
[Javar . ..-.cvirc bakm:tk:
[Jt. 'I'C giilmck.. d,1l'iln <llm.1k;
Ogl",k gülmck. gan .vU/mak.
Dr.Abdullall Türkoglll.ÎkI;sadî Cogr.1(wl Der,'i/eri. .'!i.as.
...
Bir iki koyun ürkcrek kayadan vcya yarda rt attasa öbürlen de
takib cder ve hcpst ölür
l
.
Bu rnahzurlar yüzündcn koyuncutugu ancak yayla sahibi, hali
vakji yerinde olan yapar. Sarp ycr tcrdc yaytal an olanlar, icär la
mcr'a tutanlar, taktree olanlar daha z.iyadc kcçi bes terter.
Aqîretlerin koyuncul uk sahasmda ua gcnis bir maddî kült üre
ve teknlge sahib olduklanm görüyorux. Her koyuna yaslarma
görc verilen isim ayn ayn çan adlan, koyun hastauklan ile mü-
cade lc vc tcdavi, bcslcme, yerisür me basma bir husus iyet
arz edcr.
Yörüklcr koyunu çok kutlu ve çobanhgrm da ugurtu sayarlar .
Koyunlara muhtelif 'ie cinsiyetlcrinc görc verilen isimlcr:
GUZUSll, ASI GlI ZU: KI§ onasmda dogan kuzul ar
Oürpe Guzu, Görpe: Mart , ntsanda dogan kuzular
Emli k: Koça gelcmiyen (zayrf otdugunuan) geç olarak koç tara-
rindan koyunun mayrs' a dogru dogen kuzusu
Kuzu: Alti aylrga kadar koyunun yavrusunu n adt
Tokl u: Aln ayla blr iki arasr er kck koyun
Önç: iki yanndan souraki crkck koyun
alt i avln iki aeasi koyun
Marya: iki ya110da n so nraki koyun
Knç: (ivcç (J-4
Koç Kahml (SIrat) (Koçun koyunlara
Koyun be) ayda kuzular. Egcr koç koyuna er ken
kuzulama kl§ ortas lOda olur . KI§1 §iddctli olan ycrlcrde, ycm
güclügündcn ölürü, kI1 ortaslOda kuzulama hiç aflU edilmez. Bu
daha ziyadc iç Anadolu' da köyler i olan yan göçcbe a§iretl er için
bah is knnusudur. On un için, hu Agustos 15-20 de
koçlar koyun sürüsünden aynln. 40-S0 günlük bir besiye tabi
tutulur. Ya koyu nlafl o aksine sabah 'ie üzerler i yaYlp,
gcçe arpa ve yulafl a hes ler ier veya imkánlara göre ayn bir koç
sür üsü yaplp, koyu n sürüsünden ayfI bir yerde yayarlar. Snn
zamanlarda kctc n küsbesi pançar küsbesi gihi, kI§ kuzusunu
liyecck yiyccckler bulundugundan Dinar Türkmenlcr i koçu aylr -

134 M,ERÖZ I YÖROKLER
M,ERÖZ I YÖROKLER 135
ma islnc pek ehcmmlyct vcrmî yortar. Sahillcrde kulayan aslrener
içm kism ot sikinusi fazta olmadrgtndan onlar içindc koyunlann
krsm kuzulamasmda fazla mahzur yoktur.
Koç sürüdc n aynlmca iylcc bcslcnir. Yulaf, arpa yedirüi r. Tul'.
çok az vcrilir. Fazl a tuzun danuzhk kudrctinl aza lugma. hat t ä
dölü bozduguna inamlryor-,
Dinar Türkmcnlcrl vaktiylc koç katmum üç zamanda yapr-
yor tardr:
ijk güzlüktc (23 Eylül). §uhat sonunda (ilk ccmrede) koyu n
kuzular .
2- Orta güzlükte (Ekimin Ilk haïtasi) (ilk güzlüktcn 15 gün
soma), orta ccmrcdc (Ikmci cemre) kuzu lar. (tohur verir ).
1
3- Son güzlüktc (Ekim sonlan) asan koçun tohuru son cem-
rede (marl ortast veya so nu) ol ur.
(Son güzlük)ten 15 gün soma (koç kan) denllcn kar yagar
ve koçun bütün a§lm kudr etini yok cdcr.
ilk güzlügün tohuru, bakmu zor olmakla, maliyeti yüksck
olma kla bcraber, saglam, dayamkh, iyt olur. Buna (Asi Guzu)
deni r. Bu yüzden: ' :45/ gltzuya gun erismcz" sözü vard it .
Son güzlügün tohuru kl§ görmcz. Bahar geldiginden mer' alar
ycscrmis. ot bollasrmsnr . Bu sebcplc bu kuzunun maliyeti ucuz
olur.
Tablau ilc koç kaunu içln son güzlük (Ekim sonu) lercih
cdilecektir.
A!jlm (SIf'at) : Koç[ann Sln l, kuyrugu kük boyasl, hoyasl
veya kina ile, rengàrenk boyal1l r. (gägsünün) yünü klr-
bilT (kesili r) Su maha l iyice boyamr. Koçun a§lm yaplp yap ma-
dlglUi bundan anhyorlar. Bazl yerlerde de koç ba§lm uzatma 0
vaziyett e durursa yaptlglUl anllyorlar.
Koçu sürüye katmadan ewcl üzerine bir klz çoc ugu bindir ilir.
Su su rel!c di§i ku7.U elde Cili!ccegi umuillr. Koyun sür üsünün
yaUl na gclin ince çocllk koçlln Slrttndan indi ri!ir.
Ta/lIIr: Semcrt'. I1wh"'J/. Yiwru_
Renginden lamYl p, süstü ko çun etra tuu, gecc o tsa bile ko-
yunlar çevir ir; koçun üzenne oogru saldmrlar. Koç, kudrctinc
göre günde 5 te n 15 c kadar koyuna asabltir. Koyunun koç
i stcmestne (mal yügürdü. mal koçsadi ), asmun olup dü l ahnma-
stna (mal yügrüldü) dentr.
Koç kaunu cuma har k, her gün ol ur. Ekscri gccelcri yapihr.
Koç iki scne asun yapar; üçü ncu senc yapunlmaz, Çünkü (biri nci
scnc kuzu, ikinc i senc toklu, üçünc ü se ne §i§ek olan) evládi
önüne geli r. Ona astnamast Içtn aynr sürüde bulunduruïmaz. Ya
sau hr. ya da kestlir.
Konya Ereglist'nde kl§layan Tekelilcr, koçlan aym sekilde
aymp, 50 gün hes iye tabi tutarlar. Herkcs koçunu bir çobana
teslim eder. lük bir sürü halinde güdülür. Ekimin 15-20
sinde asun yaprhr. Koça a§l vurulur (Kmmzi, sart rcnkli toprak
boyasi) Koç kautmndan soma 15· 20 gun koyunlara, dölü boza r
diyc, tuz vcr ümez.
. Guz lama (Kuzulama): Subana koyun lar kuzulaymca, hali vak-
ti ycri nde clanlar. bunlar için çadmn karsisma bir yer yapar lar.
Bu yere guzluk (kuzuluk) denir. Bir metre yüksckliglnde tas
YIglhr. Üç taraf b öyle duva rta örül ür. Bu duvann üstü ne hit kaç
agaç parça st ile çau kurul ur , üzer lne kcçc ör tûlüp, srkrca kapaulrr.
Kuzulann soguk toprak üstündc yatmamasi için altIanna çam
agaçirun kuru yap raklan, (isampürü), yoksa kur u Ol serilir. Buna
(Dükkü) dentr . Birkaç gündc hir degi§tirilir. Fakir c lanla r çadmn
bir kö§csin e çlg' la (kaml§, çitli k gibi dikinc SlTa[alllr) guzluk
olarak aym r. (Resim: 18)
Kuzular gündc iki defa anal anm e mer!cr (emi§ yapar lar) 15
.4lin[ük olu nca bu emme i§i günde bir defaya indirilir. (Ög lcden
soral an)
15 gündcn soma kuzul ar ayn hir sürü hali ndc (Ki§girim)e
çaYlTa yayllma çlkarlar. Kursaklanml§, di§leri otu kesecck hal e

Kuzu lar Temmuz içinde sütten (Ya n hr)
Kuzulann sütü kesildiktcn soma, analan iki ay kadar daha
süt ve rir (Agustos son u, eylül

1.\6
M.ERÓZ ( YÓRüKLER
M.ERÓZ ( YÓRÜKLER
137
Kuzularm Yün ünün Kr r krlmasu Bir çay kena nnda suyu tncc
bir koll a aynhp, bir ycrdc 51g bir bavuzcuk mcydana gcti rilir ki .
adma (Bövet) denir. Kuzulan mayr sta bu bövcr' te iyicc yrkarlar .
Ertesi günc kadar yünlcrt kurur. Çayuhk hir ycrdc. çayrrhk yoksa
tcmiz bir 'çuvahn üstünc yaunla n kuzulann yün ü krrklrk de nen
makasla ktrkrhr (kcsilir ) yunlcr çuvallara do ldurulur. Boya He
veya katra nla, halka nokte v.s. scklinde. kendi damgalart (En)
ne isc, ona göre bir vurulup sürüyc sokulur.
.
KOJun Kn-kmu: Koyun. nisan ve agust osta otmak üzere iki
defa krrkrhr {yünü kcsil i r) Nisanda krrktlana (yapag), Agustosra
krrkrlana (Yün) denili r. Bu sonuncusuna (GUl. yünü) de den ir.
Nisanda çayirhk bir yerdc. sabat un erken saatlcnnde bastamak
üzcrc, koyunlan gül üyerck (ayaklanru haglayara k). oba hal kt yar -
dimlasarak hü tün koyuntarm yünlcrini kescrler. Yüntcr çuvallara
dol durulur. (kirkrmu n btniginc otma k üzcre hi r silä h anhr.
Koyunlar sayrhp da mgalamr. Hususl damgalan clanlar bulu ndugu
gibi kulagm ucunu kesenler de vardrr. Bu ikinci usule (En) denir ;
en çok latbik edileni budur.
Bir koyun kcsilir, ycmeklcr yenir.
Bu elde cdi len yünnn adl (yap..'lgl) dIr. Çepclli. pis ol dugu
içîn satlhT.
GÜl. yünü Agustosla clde cdilir. Kuzularda oldugu gibi. bir
su kenannda deri nce bir hüvcl (havul.cuk) hamlamr. Çobanm
iyisi, ki'ltiisü or ada helli oluyor. Bir haglrma ile koyunlanm suya
süre bilc n ço ban mutehercJi r. iyicc Ylkanan koyunlarm yünn eflesi
günü, yapagl klTklmmda oldugu gibi kcsili r.
Bu güz yünl tcmi z olur. SalllmaYlp. fcrdî ihliyadar için kul ·
la mh r. Yapagmdan kcçc yapllmaz. Makasla kesilmesi zorcJ uT. Bir
klsmlm sal ar. kalamm da YlkaYIP, kirmenie egeri rlcr. iki üç
gcnç knyunlan n gü? yünü, kuzu yOnu He paçal
cdi lip, kcçc ve kepenek yapmakta kullamhr. ·
Knyun Yörüklcr koyunun pîr' Jj hayvan olcJ uguna
inamrlar. Pîr'i de Hz.Musa'cJ lr. Bu scheple koyun çooanhgl çok
iyi gi'lri.l lor. Esasen yöriiklcrde ücrct li çobanhk pek aldl r. Ze n-
. ginler, oglu aske re gidenler veya nglu olmayanlar koyun çoham
lular. Digcr hall erde herkes kencJ i sür üsünün çohamdlr.
Çoba mn hir ço k vastfl an olmast lazr rmhr. Eski çobanlann
kavalla aç koyunu ektnden. SUSU? koyunu su basmdan dönd ürccck
kudr cuc olduguna Inanr uyor . Koyuna tuz yedi np. suya sahp,
i çmcdcn gen d öndürecck kadar gÜ7.e1 kaval çatartamus. Buna vc
scvgilis i ilc kaval çaltp . dagdan daga anlasa n. rneramim antata
hilen çobanlara alt bir çok hik äyclcn Yörüklerden dinlcmek
kafuldir.
Çobamn özet kabili yctinin olmast gereku r: a) Koyunlan sev-
mek, koyunlan kendino aüsurmak. çoban koyuna sopa ile
vurmaz ürkütmez. 0 koyuntan sürmcz. biläkls koyunlar onun
izlnl takib cderlcr. Koyunu vcya dcgncklc vuran çobana ih-
riyarlar . Rus Çobam glbi yapryor sun. der lcr. Zi ra Rus çobanl an
sür üy ü kamçi, degnektc sürerfer vc ttle kovala nrtar. Koyunun
eenn onen çikugma inaml dlgl lçtn unu dÖ.Çmek günah sayihr .
(Koyunu Allah yaratn, keçi yolua kauldi) rabiri de vardrr . b)
Hafif adam koyunun deliliklcri ne de dayanamaz. Sabtr
vc tnhammül ü olmayan dayamksrz ki msc sabahran aksama kauar
yax vc yagmur ve kar alunda sür üsünü güdemez. Bilhass3
gccc lcyin koyunlann han ndlgl yeri koruma k degmc insa mn kal·
dlTaml yacagl bir yüktür. c) Îyi \'oban sürüsünün içinde olan her
koyunu lamr. Soyunu, sopunu hilir . Gcrektigî 7.a man klrda oIsun,
girip çlkarken, agllda olsun onlan sayar ve yoklar. Bunl an he·
ccrc miycn koyuncuya lezyif makammda (Slgn çobam) derlcr
1
.
Çoban gccclcyin kcpcginc san mp hiraz uyur. Öm.-eden ken·
disine oldugu clcik koyunun hogazJna dügum yapml.
yacak (bagcak) denen bir ip baglar; hu ipin diger ucunu
kendi hilcgine geçirir. Koyun çoha m da sür üycrek
uyancJlfIf. Eregli Tekelilerinde çobantn yardimcisma (Çel lek), iki
sürüyü birliklc gode n çohanlara denir.
Koyunu çadlr halktndan erkeklcr güder (daha liyade dclikan-
hlar) ZOO-3(X) 10k koyun hir sürü eder. Bunu iki çoban
idare cdehilir. Fakat çok yörü giin koyunu clli ilá yüz arasmdadH.
200-300 koyunu olan zcngin saYlllr.
Çohanm en sadlk llekçisi, koruyucusu köpcklir . tri
yaplh. hllyük kafah Mylc köpcklcrc (çooa n köpegi) denir. Boy.
nuna (IOnl) dcn ilen çivili oir la!'ma laklhr. (Kurt bogmasm diye)
J/.7-. RK.lrç,l. Kar,lÇ"ay -Majl.: ;.r. Titrl.:1crinde hayvanctlJk J ..1!

138 M.ERÓZ I YOROKLER
M.EROZ I YOROKLER 139
bu k öpekl cr kurtla büc icabmda bogusup, koyun sür üsü nü ko-
rurlar. Çoba mn baqma bir geldiginde sürüyü önüne ka np çadrra
kada r geu ren çoban köpekl crt görülmüstür. Yabancuara
amansiz, yrruç vc tchl i kclidirlcr.
Hastalrk lara ka'1 l> koyuntan durgu n sul ardan. dcrcl erdcn dcgil
bircr bircr ba ktr kaplardan sularlar. Bunun içîn üegendekt (bakif
kap) suyun içine un ve tuz auhr. Buna (Ço ra k) de nir
(çorak) koyunlann su Içmcsini temln eder .
Koyunu kadmlar sagar (sabah. aksam) koyunun arkasmda
çömcl lr. Bacakl annm arasma hctkestnt kor (hcl ke: derfnee bakrr
kap) baqim koyunun kuyruguna dayryarak sagar. Her koyun u
ismi He tamdrgmdan hangisini sagdlglRl hesaplayrp, bircr bircr
çagmp. tutup sagar.
Sagma. cmme sulamadan sonra çadir m genç crkekleri aksam
üzeri sürüyü ahr örumc (yayhm) göt ür ürter. Koyunu sabaha kadar
yayartar. Smlannda kepenck (yünden yaprlrms. yagmur, kar, so-
t uk geçirmiycn kols uz. bashkh keçe pall a ) vardr r. Yat ak vazifesi
dc gör ür. iki çcba n varsa. nöbctlesc uyurlar. Kustuk vakti obaya
dönerfcr. Koyunlanm sulayip sagdiktan sonra bir kayanm veya
büyük hir agacm göjgcstnc kürnedirlcr (yatmrlar) çobanla r yemek
yiyip ) -4 saai daha uyumak Ozere yalarlar. .
get:e a ncak 3 saat yaYlhr. Çig çadlrl ara dö ner.
Muhi t 'ie iklim górc koyunun al!11
(Dinar Tü rkmcnler i. Gógebakanhlar 'iC diter ç.lu-dak
(Köscrcl i, gibi isimler verilir_Soguk yerterde
çadlfln daire bir yer hallr-
larl ar. Topragl 30-40 cm. kazlp. kcna rlarma kargldan
bir duvar örülür, diplcri toprakla örtülür. Üst taraftan
iptc slklca baglamr. Kapisi gündoguya bakar. Kaplsmm önünc
bÎr gcçtiklcn sonra ólmO§ bir köpcgin kafa tasl, bir kazlga
geçiritip aSl lIr. Göz degmcsine kar§tdlr.
Koyunlar (veya kcçilcr) sabaha kadar hu agtl'da kahp ,
kaagt erdikten sonra tekrar ör üme çlkar, gün batmadan döncr.
Kösercliler, çardak diyor .
Koyuncu Yörüklcrin bütiln ihtiyaclan m koyun Icmin cde r.
(ct. sOl, peynir, kc§. çökclc k, yag, yiln 'iC ondan yapllml§ kcçc,
kcpcnck. hah, kili m. çorap. cldivcn, çckcr. pamolon. kazak.
pöstck! vs.). Yün steak tutar, hele kcpenektc kann lçindc btlc yanur.
'Beide brisi ölmaIo donmus " dcmi sler koyun: ' Vor tn 0 odama
bakm, bcnim llÏglÏmdcn llÏg yoaur si rnnda" dcmts.
Ct nsler n Yör ükfcr tn eli nee karaman. daghe, krvircrk melez.i
varsa da, daha ziyadc (karagül) koyunu gördük. Prof.Sclá haum
Baru. "Karag1Ï1 koyunu, Afganissan do Özbekisum Cumhuriyetinde
l 'C eski Buham emirligb!in sitep btJIgC'krinde butu nu r. lXJ3 de iJk
def o Atmanyoy« do getriJmij" . Ve bu glÏn biJhassa Halle Univer-
sitesi Zooeekni Enstkûsûnde dcdlglnc görc acaba Yo-
r üklcr in clindcki bu koyunlar ycni geti r ilen darmzhkl ann nesli
mi" hiç za nnct miyoruz. Zi ra, on senc içinde bu ürctil cn ncv'in
Toros'lara ulasrp bol miktarda yetisti rilmeslne imkán yoktur.
Aydmh Nj irellerindc (Uzun yayla' da yaytayan} beslenen iki
türlü koyun varûrr:
Krcilc mee, bacagm içinc krenk kuyruklu.
Mundak: tckcrlek kuyruklu. Daha daha yagh, etlidi r.
Yörüklerin koyun her Maddî ve mancvt rabnalan çok
büyüktür. Koyun. tamamlyla hayatla nna Hem ya-
yar. hem sagar. hem sular . hem o nunla Keder
ve sevinçlerini adctä dert koyuna açarlar?
Prof Dr.S.ft,'u. TUrt;,"" KOl"un JrtbrJ "(" Koyun Yl:f41Îrrm: 8ilj:Î si. VclcrÎncr
F;I1i. . l' ;,y.8 A u, b T,l. 195t J.58
(j"r ../:>;,} goyun mer mcr d;qma duzl3r r-tc)"Îm
Guzub nu yog.<;, glJZUI.l r yakaylfll
I Jer ut' d... nliu p r e.vne biJkaY'm.
Vu " IIÎgimoc gel goyUJ1
I Y,' l li O.m; mh A )irt'liude n Kor A /f nm Sü/liJdr:n)
flir ço!tan d.l ö1cu toywJU için lürtl1 y atar:
At gO.l"un. gi/fil goy·umm . .'
At gown, g<Jra goyumm yiirecigmm y agld'r .
Y.1Y/.!,oiJ Ru/gifr D,1gldlr
Gteit'r i sorkun ö7Üdür
Go yun/;,r ,hi,!,-'n mord,1§ go\'unum
( A iwm,1$ D<>glan S<>rIIJ/uk Y 'lyl.1S1nd'1 K.1r ,l kl)y unlu / / ,1CmWJanot/u Sü/l'ym;m
C1/1 'dnn)
G,lr.l gnyun e§ll'd""d... bOlj;/n1r
11,,'J''''w di! hir O\"!IY' J dÖ§cuir
A/>u/;J.'i1 ....,tm;)!;!!""
mol' o l" p'llJJfU . •• _ . .-'
( Kii«crt' lI } ifY/il.\1 { ,rm<ll<k ,,, ,m)
1I) " f3n It:": Koyunun Yill/lift (Yll yI:JJa) yn Tîirt('YC kaza/,lrIndau birinin adl
dil ( C§lllt' ) dir.
[ 40 M.ERÓZ I YóRÜKLER
M.ERÓZ I YÓRÜKLER 14[
Koyun Çenlar u
Di na r Türkmenl crindc:
1- Döl!me Çatlaks En büyük kOYUR çam. Koyunlann en kuv-
vetl i ol dugu zamanda. iJk baharea vc ktsir) a takthr . SI-
raçhlar buna (büyük taka) denir .
Koça çan takrlmaz. Bu yüzde n münasebetsl z bic ha reket Için
'tcoço {on daknui .J:"IbiUhiri kullamhr.
2) Ka bayedek: (kISITve e son baharda takrlan orta boyd.
çan. Diger (topak taka) derter.
3) Curuyedekr el koyununa takthr. Dtger asiretlerdeki adr:
(yasuta ka) dtr,
4) Kuzuyedeks Kuzulara takrlr r.
5) ZiI: ufaknr. lçi nde çivi gibi tncc bir demir parçasi ses verlr.
b) Davarci bk (keçt bes lemen (Resim: 15,16, 17)
Daghk, kayallk yc rlcrde bile banmp, yiyecegini tas tan çrka-
ran, dayamkh, or man için mum, oldukça çabuk üreyen bic hay-
vandir. "Masmf l aidir, tcoyun geçinemi)'f'n yerterde geçinir. Kuru
Ol istemet, Kl p n da agaçm ince çupuan iJe yaza çlkar. Döll1. yoni
ym'rIlslf çabf/k ayakfamr. St1ll1, mek \'e koy un sûtü gib; olmaso da;
iyidir.
Koyun sürüsü nde de keçilerin öndcrligindcn faydalamhr. Keçi
koyumlan daha zeki oldutundan sürülen yere gider. Büyük koyun
sürüle rintlcn bir kaç erkeç vcya kcçi muhakkak bulund urulu r.
Onlar koyunla ra rchbcrli k ederier, fakal bir koyun sürüsünde
fazla keçi ol ursa, sürüyü rahalslz eder. Zira keçiler çabuk yüril.
mek iS lcrlcr"' .
Yür üklcrin çogu kcçi bcsler. Keçiye (davar), bu meslcge de
(Davarclilk. Davarçlhk) Aynca, vaktiyle iskän ka·
yahk, çorak ycrlcrdc kOy eski köylüler)
vanli r ki, gcçimlcrinin büyük bir ktsmml kcçinin süt ü, süt mah-
sullcri VC clinden lemin ederier.
Kcçini n or man için muZlf bir mahl ûk oklugu mal ûm olmakl,\
berabcr binlercc ve kilyün saglamasl, dahilî cl
HZKof'Y, RK;"p, ;,.g,e. sf..l9.
istihl ákî, canh hayvan vc kil Ihracau üc tcmin edilc n döviz de
gözden uza k tututrnamahurr. Davarci Yörükler: (Koyunun Içme
kun gtrsc hcpsini ötdürü r, scsicri bilc çrkmaz. Kcçiye gclsc. ö -
l urken bilc bagmr. Kcçl yaraya bereyc dayar ur. Koyun yükseltir
amma. bizim gihi fakir1cr için kcçi iyidir) diyorJar .
Fukaramn clan keçintn dosrundan çok dusmam vardrr.
Aleyhteki yanlar pek çokt ur. Bu yazrlarm btrls! hu bususta fikir
vercbili r.
Coo k, Hawai adatan na 1778 de bir erkck, iki kcçi getirir.
Ürcyc ürcyc bln tercclik sürü. Sen kunarmak i çtn hep-
sini öl dürmck l äzi m geltr.
Akde niz çevrelertnl çrplak kuan da keçi. Provence onun yü-
zündcn agaçsrz. Yunanist an't , Sicilya'yr Gu ncy ltatya'yr Iaki rles-
uren O. ispanya'YI kemik lerine kader yolan o. Bcrber fstan'r harab
eden o. Lübnan'r, Suriye'yi, Füis tin'i çcraga çcvircn o. Büt ün
Asya. Çin'e kadar onun al nnda Madagas kar güneyi
ormanlarla kaplr idi. 1935 de tift ik keçisi üretilmlsnr. 1950 de
250.lXX} kcçi. Fakat aruk hemen hemen hiç o rman rOkl .
Nevîler l, ve Cin se Göre Îsiml erl :
siyah ki f keçiJerini, atoca; kursunt, sari gibi (1(jlk
renkte otantara tercin ederter \ 't' bllnfarm sDguk \ .t' h(lStaflkfara
daha ff lllkm'in l ofdllkfan m kaMf ederfer.lkyaz H'j'a (1(jlk gri renk-
Ier i5t' hiç makbiif dcgildir ';!.
Görpe: Yeni keçiyavrusu
Oglak: her iki dnsin 6 aya kadar olan!.
• Çehic: alti ayla hir arasl vc e rkek kL'Çi.
bir sonra ki keçi.
Keçi: iki sonraki di§i kcçi.
Seyis: bir sonraki hadl m keçî.
Teke: hir sonraki ke, i.
Af,1Y, Keçi DünY,1 .!5ll2/l'JÖO (lJir f b nN.l Dcrgi.'>i(ldcn

/'((>f. DrS/J;l/u. 1"iirkin' Keçi lrt./;m H ' Kcçi Yt'li}l ir m<' Uilgi!d Vl 'wr im: r
E·,J;. YilY. Ankllr.1. 1951
..
M.EROZ I YOROKLER
. M.EROZ I YOROKLER 143
Er keç ü ç yash hadrm keçi.
Kart: dört -bcs hadrm kcçi.
Teke Kaurm: sifat zamam gelmis. aptma ar zusu gös tercn ke-
çüe rc (tckcscmq veya savnk) denir.
Koç' ta oldugu gibi teke de kcçl sürüsündcn aynlr p. ayn bir
besiyc tab! tutulur. Kcsif ycmle bcslcnî r.
Tekc, sü r ünün arasma gclirilirken üzcrinc bir ktz bin-
dirilir. Tckc' nin ct rafuu kcç ilcr samr sonu)
Subaua guzlar (dogurur) . Oglaklar azsa kuzularta bir araya
konur. Fa kat bir ço k asiretle r münhasiran keçi bcslcdiklcri için,
Oglaklar için husust guzluklar (ayncn kuzulara yaplldlgl gibi)
yaprhr. fakir olanlar çadi r lan nm bir kösesini guzluk nlarak aYI-
nr lar.
Oglaklar (keçi yavrusu) 15 gun sedc SÜI cmcrlcr. Gu nde lki
defa cmlstlrir. (Anas tm cmmest ne müsade edil ir) 16.gün harnup
[keçi boynuzu), zcynn. mun (Mers in, çtlek agaçmm ualla -
nndan kcsi len da lcikîa r) guzluk'lara {kuzu ve hususl
ban nagr), yensebüecegi yere asrhr. Oglak bunla n (raze,
dallan) ycmcge baslar. Bu müddet esnasmda gunde bl r defa
emdirili r.
Oglaklar bir ayhk olunca, ayn bir surü halinde yaylrma, örümc
çrkanhr. Buna dc deni r. Ayn birycrdc gtidtil tir. Og lak,
davarm (ana kcçi s tirtisü) geld igini gll rtirsc zapt ed ilcmez; heps i
birden ana lanm bulup, ne varsa emcr lcr. Onun için dava r çobam,
ogla k çoba mna ses lenir: 'V owu geliyor! Dglagl lQ1dn siJr. " 0 da
an""I ", görmiycccgi sapa bir yere sürer. Çoban da davan o baya.
çadmnm yanma geliri r. Çpbamn karm doyurulur, uykuya yatar.
Ögledcn soma kadmlar dava r saglmma çlkar lar. Bir erkck çoc ugu
iki keçi yi boyn uzlanndan tu tar , iki kadm, koyunda oldu gu gibi,
kcçini n kuyruguna dayamp saga rlar.
Aguslos ba§lannda da var klTk lllr. Davann (keçinin) killm kcs-
meye mahsus makasa (glTkhk) de nir. D.Tü rkistan kM.aklan buna
(Glru k) diyorlar.
Killa r (kil tamgmda) laramr. Çah, lIlrpi. pisliklcn ('le pel)
temi zlcnir. Kadmlar laranan klll bur ma (yumak) yaparlar. Bu
yuma klar komsula ra dagurhr. Çadrrhk (çadrr Ipi) cglrurlcr. Oba
halkr ckscrt yakm ak rabada n mütcsekkildi r.
Egir ilcn bu çad rr ipi. çark'ta (resim:41,43) bun fan bûkerler.
Büküm iki ü ç katlt olur .
"KIl tceç ide tallar kata daz r e' utunaur. DagIIk amuae yetisen
kü keçëerinde kil/arm 0 1'0 nunnkalannda yetijenlerinkine' nazaron
dona kalln oldJ/*/I kaMI ediJ;'. Bil kahn, duz, iltn'tlSlz I'e uzun
kstlordan ht1ika mee, yumusak: ve kun dip kil/art do bllhlnur ,J.
Çcbi ç, anasr i1e bit likte ktrkthr . Ya nm kilo ctvannda krl vcrir.
Keçl Çen taru
Fh-lk: KOçOk çan
Orta büyükl ükte çan
Tuklnl ank: Ona büyukl ukre çan
Top Çan. Büyük çan (bazr aqiretler Yedek çan) diyor
Binbln: Büyük çan [Bazr aqire tle r dunda r Çanr)
Keçl Zararl an ve iktisadi fa)da lan :
Agaç, o rma n için malûm zaran, vasnah olarak erozyona sebe p
ol usu yamnda, keçtni n Iaydasr da büyükt ür. Bir çok astret ve
köyün geçimi ni keçi temi n cder. Kudretli bir lsk än politikasr,
esash bir sanayi kalkmmasr ya pümadan, kcçile re açrlacak
onlan itla f, bindi gimiz dah kesmek demek olacak ur.
Kayahk bir yerde köyün oldu gu.
muz bu kil keçisi lemin ede r. Yeri yurd u ulmayan
müsai l ol maya n kuaç yer lcrde bBc keçi besleyebili)'orlar.
Büll1n fakir hal km ve mlfillkalann et ve SÜI, SÜI mahsulle ri
ihti yaclfil keçi Icmin ediyo r.
Koyuncu )'OrOkler bile çadlr, çul, kolan, hcybe, lorba, luluk,
ihti yaçlanm keçi bcslc ycn yörOklerden gidcriyorlar.
Ordudan suva ri ....e smlfl kalkmudan ö nce (3-4
senc cw cline kadar), askcri birli klerin çul, gehre, kol an, torba
ihl iyaçlanm mul aflar lemin cderdi. MuIaflik Gazi anlcp, Maraf -
Pr of. Dr.tJ. . /U. 1'ürki r e. Keç; [rkl,lf/ re Keçi mIgi,;! Veler ina
Fak. Yay, Ankil1"a, 1951 .'iU l

,....
M.ERÓZ I YÓROKLER
..
M.ERÓZ I YÓROKLER
145
dan Aydm'a kadar uzayan. kcçi ilc kalm, ycrli cnd üsm küçük
zanaa ua n rmzdan hi rid ir. Aydm'm Bozdogan ka7.3S103 bagh, 150-
2(X) scnc öncc iskän ol mus üç yör ük köyü (Bircsc. Duragaci.
Koyuncut ar ) sadcce mutaflrkla geçinlr. Biresc' de kurulan pazaTa
büt ün civann tücca n gcl ir. Türkiycnin her rar arma bu mumulát
(hüyük kil harar lar. çuvalla r, heybel cr , torbalar, kol anlar, gcb-
reler, yula rtar . çulla r il h...) Naz rlli'dcn scvk ed ilir. ( Rcs im: 45)
Tür kiyenin en ücra ycrtcri ne yoll ar yaprhp, kamyen. orobüs
isleyinceyc kada r nakil vasttast at vc bühass a csck ol makra dcvam
edcccktt r. Binlc rcc küydcki at vc qcgin çut u, hcybcsl. to rbasr ,
yulan, kolani v.s. hu ruutafl ar turafmdan (Antcp-Aydm arasi)
temin edilir. Yüzlcrce küçük zanaatkänn malsen vc yüzbinlercc
köyl ünün thuyaci kcçi beslcnmcslnc Buna bir de yörük-
lcrin ve kcçi He gcçtnen köylülcrin maîseti inzimam ede r.
Gör-uüyor kl bu meselc kestirilip anlaca k, hemen hallcdilecek
ncvîdcn degüdir. Çok ccphc li oIa rak düsünülmesi gcrckur'.
c· Devectlëc (Resim: 19,20)
Yör üklertn yayla. kt'i1a, güzle arasmdaki göçlcrtni. scyyatîyerini
temin ede n, vaktiylc Türkiyenin münakale ekc nomislnde rol oy-
nayrp. asi rcrlcre munza m gel ir olan dcve-konargöçerle re
' büyük hizmctlcr ifa eder.
Kcçinin 1IOm.U7. (,1ide.'óÎ Y,1nmd,1. orm,lll,1 .1/{edik n t'hemmi ve/C' /:>!r /ürm .11.:11
erdi r emiy en vä iik.ler. f,unu keçiyC' dO/,1)'N ifc kendilefl'Ik.' g;rr ;f7k.1r llk "ibi
gorüJ'or f,1r. hunu K ar akoy unlu ( A nam.u f).l!.f.lrl/>d<l ) Ff"C1
Jbi?JluJ/:mndiln A ll Dc mir ifllde elti:
" H;mr g.1Z;mtlm/§ m.ll1/ d d ctmd: ou nni' Bu m31 y.1lml Pil/m .. /.>iXiin
mcmlt: kcfJnJlZln Da l'3f1d.l, ormam d.1 AH.l h -,""rilimIt HCII.'\Ini t>itfoui nc Sl,..t>cp
h.l/kelmll <k mcyd,1",1 gCl/rm;} &r guratftk 0/.<.1, l>unl.v bu m.:mlcketi dä•.-1efi
gurl;orr.
GCQe. Kar ilt. o,vun/u"lar t.cçi ilc Ofmilnl iç;n JÓ.l"ft: d(vnrlard,
(If/enn<k t.eç' b.:.'Jeyen aL t oyurrcu çot oIdvgu h.1Jde) Bilim gt:'çikrden
t-""Ie yatLI oAtyo.
Orm.lnLlfJllUZdan akm,l
(a) Akm.1: Ç.lm .l/;ICIIII" "ólide1<inin -,,(I'rip. alN/;," /;J/Il .'oU)
K.lr.ll oYllnlu ' \ Jlr C:-l indcn ';.11; ( A n.l m.u Dagf.ml/ da) Hu />;,t><.b irtk,llt:n
§lJfI sm'k:d,:
lJi r ,lmlm' m.lr, yîiz on dokuz 'yillJlnJiI
YC:-UI fllClJgum ulilr. kil gesi hUV\ ' ;m;JIUI pqimJe
l/cçhlfJ..·Yt' ,Ikllm er mc" " orni.l n I}in".'
HerIJ,I/ .' NII/;r d,/ ndWl't'/ verdikr
o/,.,.m y.' ni II/1;IY,1.<;.1: ,1/;/ /; m m l l .
Ona Asya astrctfcri çift h örguctu dcvc kuüamrtar. Anadolu-
uakücr le k h örgüct üsünü vc kutlamrtar.
"Tek "(' çifl nóegûctü dcvcter, Glim')' A mericasmda yasoyan
L amatarta hirliku.' (Ru minanI in} gC\'Îj gClirH:iJf'Tin Tylopoda n asi T
tabanklar dnakmundanàrtar. Tek lu'irgl1chl devetere (CametusDro-
mcdariusï aogrodan äogruya Dmmoaer: fif l jU"k"K/1chl dovetere dl"
(Camctus &lkleri)'allll5} Bunara devcsi ismi re-
rilir,J.
Devenln
Dcvcde makbul sayr hr vc profilln de mümkün
mcn cbc dUI olmasr ist cnir. Gözlcr parlak vc büyük ol mal d
gibi OS! dudnk yankur vc çck dcfa
nun IÇIn dlh önecek uzunlukta ol mahdrr. Krsa olursa (güdük)
ismini ahr. Al t dudak da sarkik ol mamahdrr. Kulaklar ve gözlertn
Iazla kil bulunmasr makhul Asaleun azügma
dehl saytlr r. Alt çcncdc ncdbeler yam izleri bulunmasr da hay-
vamn tcnbeüigtne dcl il sayr hr.
Boyun uzun vc hafl f mukawes olmahdrr. Kastarm kuru \ 'C
Mkl clmas r Iäzrmdrr.
Cidago ve sacr um yükscklikle ri aym ot mahdrr. aym olursa
havut iyi du rur
2.
Del'enin Vllslt1an l'e KulhlOdmMsl:
Ocvc beIIi ikli m, lo prak vc yc.m hir hayvan
o lmakl a bcraher en soguk sile plerde oIdugu kada r en slcak çöl.
lcrdc tic hir hayvandl r. Çölün 50 dercçeyi geçe n
la hammül ell igi gihi site pin ve yaylamn slfln n all ma incn so-
guklaTl na da dayamr. Ya lnlL rUlube tc ka'11 ço k hasastlr. Leh·
mann' a gü rc onalama ayllk hava rutuhct i 11-12 milimetrcli k
levcttür dcreccsini gC\-en mlnll kalarda dcve flaTlnmaz. En iyi
yerle r, kur u, az çö llcr, silcplcr ku ru ve kum lu
topraklardlr, Bununla beraber mese lá Baklcr iyan devesi dag hk,
Pr o{ .Dr .S,[J,1/1I. Özcl Z OOl t'kJli. IJ<: \ .... Donlll / . 1",1I'IIk ycti}fir mt'si 1/C
lJiomelr ik. Ank,1m. 1951 .1I.: 7,1l
l 'r u( .[)r .5.fJ;t/II. Özel Z ool ekni. {)t'w. Domu z, T,lvuk y eli!flirmt'si n'
lJiomd ri/.:. Anl.:;rra. 1951 .V s.7,Ll./(J.
146
M.ERÓZ I YÖROKLER M.ERÖZ I YÖROKLER 147
anzau rrnnukal arda da çöücrdckt gibi kolayhkla yürüyebilmck
katuliyctinc maliktir. Bu itiharla kantdan hiç kalmaz.
Dcve çok saki n, dayaruklr. itaat li, kanaatk ár ve hir
hayvandrr. Az bir yemlc uzun günl cr tahammul edcr.
Nercye çökcnüse kalrr vc küçük bi r çocuk, bi r
scvk cde bili r. Bi raz ürkekur. Zc k ásr yüksck dCgl1dlT. Urkekligi
ve lvi ve anlayt&h kullamsla zararsrzlasunlabilir. Ken-
disi nc fcna muamctc cdi h..l igi takdirde bunu unutmaz ve bi r gün
yapandan öc aur.
Acrya. tzdrraba çok dayamklldl r. kalan
icabmda dcvcnin hdrgücünü koerek l çi ndeki yagl \ C
haw anm bu hiç scs çlkar madan tahammul. cmgl
Bilhassa açhAa ve da.ranmast
arura n en önemli vasi ûardrr. Çoldc kt sen taslar lçinde. atla nn
aç hktan yertcrde. deve yasar 'IC i§ görürv' .
Anadotu ü evetert (AyOl kaynak)
Anad nlu'da górdügümüz hu dcve ti pleri. :e Afrika de-
vclcrini n mclczlcn mclerindc n mcydana gelmt§le rdlT. Bu mclez·
lemc1cr. lálcttayin yapllmaml§ vc bilákis bir maksal gOz önil ndc
tUlui arak. muh lclif §artla ra uyacak cvsafl haiz tipicr e1de
gaycsi Hc yapllml§ vc bunun 'Ie Afrika dcvelen mn
kanlan muhlclif mikla rlarda hlftmlc n tic kan§t1n lml§. Soguk.
iklimi sen olan mlRllkalarda çall!i3cak develcr için daha ziyadc
Baklc riyan kam. slçak mmllkal arda çah§acaklar için isc daha
fazla Dromader kam kullamlml§lIT. Bu sureUe muhteli f kan de·
rcçeierindc mÜleaddil ' )'l/ytnl kl/n ft cldc cdilmi§lir. Hu yan m kan·
lar ihsan Abidin'c nazaran §unlardlr:
I.Tiiylü de\-'c: Hu mclez deve tipi, Anadol u' da Suriye çölle .
rinden gden Ick hórgüçlü Aneze dcvclerinin di§isi ile (ki
Cciep ismi verili T) iki h/1rl! üclü olan ve h:.llk ara"lOda R,u,hur
., Bakt eriyan devcsinin melczlemesmden c1dc cdl hr. Tuylu
ven en ., . B , A
dc"c nin erkegine Besrek. Maya adl vcn u.n ar na·
doJu'nun soguk mlOt lkaJan nda kullamhr. Yüksckll kJcn 2, 15·2,30
Pr o( . Or ,S.HMU. Öul Z ootdmi, rkw? Domuz, Tavuk ve
/1iom.' tr i k. A llk;)(tJ, fJ5L
mctre kadardrr. Tek hörgüclüdür ler (tck horgücun Dominan cl -
anfasilmaktadm vc hörgüc, Anczc devcstnin hörgücünc
bcnzer. Yatmz biraz daha genîs vc dürt kö§cdi r. Aneze devestndc
tse üç köscdi r. Tüyl cn uzundur. Aneze dcvcleri nc naza ran daha
fazla yasar 'IC daha uzun müddet hizmette kullar uhr . 25 yasi na
kadar gel irlcr. Tüylü deve, Asya ve Afrika dcvclertnt n hiri nci
kusak mclczl er tnden Ibaretnr".
Bizim de yörüklcr arasmda ropladr grrmz malümar bun u lul -
maktadrr. Yal nrz (Tüylü deve) yeri nc (Tülü) diyorla r. Orta As-
ya'da (Bugra} yörükler arasmda ( Bugur, Buhur) oenen çifl hör -
gücl ü darmzhk erkck devc He Aneze dcvcl erinin (a§i-
reucrin çogu buna Gayalak, baZISI Cclep vcya boz dev c der)
btrtcqmesinden meydana gelir. Bu mahsute crkek olsun. oJsun
t üt ü denIr. Dislstne (Tülü Maya) veya sadece (Maya) crkegine
iki yasmdan alti yasma kadar (Daylak) vcya (Tülü Daylak) alt i
yasmdan soma (Beserck) vcya (tûlü Bcscrek) denIr. Kivr rcrk
tüyl ü. beyaza yakm. nohut renklist makbuldür.
Buhur vakuyte Kr rscfur' In (§imdi baraj sahasmda kalanj Bugra
ve civan nda Bugurcular tarafmdan re.
Imparalorluk Türkiyesinde bu lemayül
a§iretler me"cuddu. Bunla rdan (Arablar tzrnir ve Sclçuk
civan nda bu i§le ncdcnse bu men ol unmu§lardlf:
"Vt' A)'l15log l'e Jzmr tel'abiJerinde okm bflgllrcllUabalar zamall -I
samkda bl.lhur hizmetin nerler imq sonra hugur hameri re!, ofI -
nl.lb... ..1.
göre. buhur nazI! olur,
uzerine ala bezIer, kilimler örtülüp. "aln'('r ot'um... ,wma
ala {ehi{ alacam, rokhl alawm " diye zorla a§lm Üç
defa a§lm yapt lTl hyor. Buhurcula ra çebiç vc)'a IOklu a§lm hcdeli
uiarak \'erili yor. Tohum ahndlysa (kayml§) ve)'a (kaygm) dcniyor.
Prnf.Dr. Öm.·r Li"Jla Rark;m, i.lÏ.Ed.Filk, Y.1Y. 251>, K;mulI/.lr, f.e ( X V H'
.1Mria,rd.l , OSlll.1lllt Impar<lror lu/Jwld,1 /.lr ,11 l;'kollominm Ifukukf \' t: M<lH
1.I/im/llll, 1945. .sf .a I' e Dr.Hmmll'{ A Am, A y dmoGu!f<ln T;mhl:
l.fJ1N6, sf./90 •
Pry f .JJ.lrki!", ( A r" p/nr) ( A m/m/iw) OkUnTlw'iI"r. !Ju />ir vórOk 1111
l.' iJnufdl tJJr f ok; ki :viill ,1Ut. D,,'liliy c ( Ar;lfl j /ik"/," iI/iiJi /.;mnr:l!l/ij'
degl}/lrlhw}/Ir. IIt'ndl' ,I",l7.aC;IGIlW?' (Fgr: lliilJ!l'51 Yt 'r ;/dl..,n) i \lm li l/),1k,1/<,d<,
gemI (t:ma.' t:dt·ct:/Jiz.

1."
M.ERÖZ I YÖROKLER
adr da verilir. Aydm ilc Adana arasmda çok görütur. izmir' dc
de çokt ur. Tüyler i ktsadrr.
. ( Yörüklcr erkek tüylû yerlne Iök'le, Afrika devcsinin
blrleqmesinden kirtnet meydana geleeegint söylcrler. Yani baba
gene lök, ana celep (gayaJak) nr. 6· 7 yas mdan soma (kirine i)
(Iük) admi altr.)
. '
Lök ada mcrl olursa (insana saldmrsa. rsmrsa, köt ü huylu
ol ursa ) ener ur (burulur, edilir) Buna Uk Hadrm denir.
Yör üklcr (tülü)yü seytanli sayiycrlar. (Lök) devesl koyun gibi
ugurtu, haYl rll sayrhyor.
. 4- Kerte les: 3/4- Afrika kamm tekc Buhur oevcst
11c yaprlan gcriye mcl ezlemest mahsulüdür. Yani iki defa Afrika
kam He mclezlcnmlq \TC Afri ka kam galip bir melezin bu defa
tarnamen aksi istikamette, yani buhur devest He melezlen mesinden
c1de edilir. Yayla mmnka jannda, daghk araakte kullamhr.
(Yör ükfcrde bunu biz bulamadrk.)
5- Bir Afrika Asya birinci kusak mclczl clan tüylü
dove Af rika dcvest ile gcrt ye meteztenmest mahsu ludur.
Yani 3/4 Afr ika kanh melezdî r. Kam itibariylc teke devesinl n
aymd lf. Dndan farkl tesalüpte IÜylü devenin kuIlant i.
masmdan ibarelt ir. Teke de erke k melc zlc Afrika de....esi
)
deve makbul degildir ve bu melczleme pek cndcr aJarak
Y-lplltr.
Yörüklerde tam tersine biliniyo r: anas i (gayala k, celep), babas. 1
kan! ldlr, gcri kahr. Fakat yükcül olur. KatJr gibidir
Nes h yo klur. Bu 7ina gozü He baklhr. Bcserege di ger
dcvcler meylelmez. e (Nam) da diyo rlar.
Bescrek aglr tJ ir yükü la: "Yegen 'fm; çagmn
Bu ifadeyc görc kitabi mal ûmat da ha dogr u ol uyor . Zira
(Ycgcn-Naçlr), beseregin klz kardC!ji nin (Ma)"' d) cvladl oluyor
yani ycgcni.
'
6· Kükürdi de"e: Afrika \'c Asya dcvcJeri lesal übünün ikinci
mc lezlcrindcn ibarett ir. Yani er ke k ve ( tüylü
dcvel er) IR araJan nda ..indcn elde edil ir. Bu mahsul bir
Bes deylak edilince (burulunca, eneninee) (Tü-
lü hadrm) adt ahr.
2· Tavsi: Bu, huhur kanmin Afr i ka dromadcri kanma galip
bul undugu bir yanrn kand ar. Tüylü li eve (Mayamn) yant
Afrika Asya dcvelcri birt nci melczlerini n tekrar buhur
dovesine vcrümesi. yani geriye melczlenmesi ile cldc edi fir. §c-
rnatik vc ilmc uymamakla berabcr bunu 3/4 buhur kanh bit mcl cz
etarak ifade edehili r jz.
Tavst, çok kuweüt bir hayvandrr. Buhur karur n fazta ikti va
en iginden do layr buhur dovesine daha fazla benzer. Hörgücü
çütl r vc Asya devcsi nin hörgücünc yaklapr, onun gibi çatal sekil
göster ir. Bu 3/4 buhur kamm mclezler (wvsi) tc krar
buhur dov esine ver ildigi takdir dc elde cdilcn melezlcr buhur
dovesinden afti k aym edücmez.
Tavsücr aralannda bl rlcstirümezlcr ve bunlar yal mz isde kut -
lamtmak tçin cl de mclezlcrdir. Damrzhkta kutlamlma zlar.
HaIk her halde husutc geleeek insi kaklan öntemek maksadryla
bundan çeki nmcktedlr. Tavstler, Af rika dovesine de çekitmezler.
Bu takdirde lse Asya ka nma Iazla mali k olan bi r mclezin tekrar
Afrika kamna (ger lye) dogru mclezlc nmcsi mevzubahi s olaca kur
ki bu surctle irsî h üviycu karmakansi k mclezl er meydana çtkacak
ve hunl ann gcrck irst bünyc ve gerckse vcrtm it ibariyle yüksek
ol ma lan na imkán bulunmlyaca kur. Bu scbeplen
riciler bu mclczlcmcd.e n çekinmekte ve tavsinin erkegi Af·
rika dcvcsini n di§isini "kIrdt kaçrl " labirlerini kullanmak·
tadtrlar.
(Aym bir kaç di nIcdik. onlar bun a ayn ca isim
vermiyor lar .)
3· Teke: Bu mclez, lüylOdeve dedigimiz Asya·Afrika bir inci
melezinin ile Af rika de\"esi: (Ha ler . Anezc) araslnda
yapllan geriyc mcl c7lcmcnin mahs ulüdü r. Tavsi, aym birinci ku·
mclezinin buhurla yapllan gcriyc melczlemesi mahsul ü idi.
Teke isc Afrika dcvesi ile yapllan geriye mclezlemenin mahsul üdür.
Lök, Tck c Cclchi) ismi veril ir. 3/4- Afrika
ka nJnJ bir yan m kandan itJarcuir. Sicak mcmlcketlcr için
uvcundur. Slcaga dayanJr . de küçüktür. Ce nup mmuka ·
I,;r·lndaki yörüklenJe hulunur , Dnun için buna (kiirel devesi)
M.ERÖZ I YÖROKLER 1. 9
150 M.EROZ I YOROKLER M.ERÖZ / YOROKLER 151
Yet b: ti r me; nuklm VIt
Dcvcl crdc klzglOhk gerck crkä vc gerckse görülür.
Erkc kler iJ k defa 4-5 5-6 klzar lar,
Üç ta!cp olan rasl lanmakladlr.
Beserek KOyil : Yoqal
LOk Koyii : YUll'u'e1i (Am in)
TUlll KOyll : ( Eninça n)
Tllill KOIÜ : Saimbçyli IAdana)
Tüläler KOyil : Bayra miç (Çanakkale)
Yö r üktcr dcvcntn bagrrmasuu ctnstcrtnc görc i sl mlendirmis-
Icrdir. (Dove) hüt ün eins ve ncv' i1crin umumt lsmidt r.
lJC"eciJij!in. küJtüriinii n aha s özleri halinde deva mu
insa n için:
ltik giN ot urdu, gin ;'"
Bir ycrdc hir hakimin hi r ida recinin bulunmast l äzi m geldigini
ifadc eden:
"Gaterdc ltik hir acr :
iri ya n lnsan için:
"Beserek: gihi odam " (Beserck: erkck tülü deve)
Gü zel ki l içm:
"Maya giM kil " (Maya: tülü deve)
Dcvcnin dcgurmasma Botlama dcnir (Horzuml ular Por tl ema,
hnduklamn dcrl er)
Dinar Türkmenleri: patavatsrz láf eden lçin:
"Deve hotlar gihi botladi .. dlyorlar.
Dcvc îsimlcri köylerimizin bulundugunu da gör üyoruz:
( Köylcn miz, 1933, Dahiliyc Vckálctî
birinci kU1ak. mciezi olan t üylü develerden eitje ve
ikinci kusakte Me ndel Kanunlan mucibi ncc I:mh ur deves me vc
Afrika devestnc dogru Inqikaklar mcydana gel mest tabt i old ugun- .
da n haik hu bl rlcsmcdc n çekinir ve bu t urlcsmcl cr i mes-
' urn addcdcr. (Tüyl ü Dcve) denil cn melczf er ayru ana ve babarun
(Buhur ve Afrika dcvcsi ndcn) cl ëc cdilmis kardester addedildi-
ginden bunlarm bîrlesmcsi iyi sayrlmaz.
Kûkûrdi devc. bir kullanma rcsafübü mahsulünden ibaretti r.
hayvam olarak kullamhr, dan nzlrkta kuJlamlmazlar.
lktncl Kusak mahsülleri olduklan îçin vastflan sabit ol maz.
Buhur veya Afrika devestne benziycn numunelerl vardrr.
Kükürt , yör ükle rde (kansik. mclez, çandrr.) manasma geti r.
Bazt aqirerlcr bunuo (Maya) He ( Bescrck) bîrtcsmesl ycri ne (Ga-
yalak ile Beserek) birfesmesi olarak gör üyortar.
(Bcynuincelüer), gayalakla bescrc kt en olana yur dunaçar,
Yur da J:uça n diyorlar ki (Yegen, Nacnun diger bi r ismi olsa
gerekti r.
Horzumlular (Maya)YI çekmiyorlar. Gü nah sayryorlar. Dogu-
rursa. yükçülügc kaülmadan kesiyc rtar.
Yu kanda ki tasni fe sokamadrgm uz iki dcvc Ismi da ha rnev-
cun ur.
baba sr tök. anasr maya'drr. Makbuldür: yükcü, çok
kuw cüidi r. (Boynuinccli Asi reti nde)
Ha ça n: babasr 16k, a nasr mayaoi r. Buna ayru zamanda (grrma:
krrma. kansik. çandr r) da denir. (Dinar Türkmcnleri )
Ci ns ve nev'e bakrnaksrzm develcri n yaslan na gore verilen
Isimter:
Roduk, (l'otuk): alu kadar deve yavrusu.
Doru m:iki kadar deve yavrusu.
Daylak: iki soma deve
a) Lök daylagl
b) Tülü daylagl Hor zumlu' larda
c) Nam daylagl
Deve
Lok
Kirinci
8eserel:
: OuzuJar
: Otee
: Tarlar
: ii:u{:urur

152 M.ERÖZ I YÖROKLER M.ERÖZ I YÖROKLER ISJ
Erkck dccede kli'!!lnlik çok açtk tcza hüncrtc gözc çarpar.
hit tcnmh. bayvanm kuyrugunu kamçr gi bi saktatarak
tenas ül uzvuna vurmalan. husyc\cr in hu alamctlcrin
trcalartdrr. Anadolu'daki Tüylü aduu devclcr krzgmtrk
csnas mda dislcnni göstcr trlcr vc agli'Jan mlan bcyaz ve koyu bir
köpük çrkanrtar. Vc umurnlycuc crkc k dcvclc rdc YC bilhassa
arap develcnndc yukanJa söylcdigi mlz (krzgmh k) kcscst gör üt ür.
iki h örgüct ü Asya ucvclcri de Tüylü dcvedc kizgmhk dcvrindc
nuchad a ter vcva ,e.uddcleri rcvkat äëc bir Iaaliyct gösterd i-
ginden burasr daima hir rslakhk gösrcrir. Tck höraücl ülcrdc hu
rczahur nadirdir. Damrzhkta kullamlmayacak erkek ocvet er kas-
trc edil ir .
crkck devoter. krzgmltk csnasmda çok tchl i kelidi rfcr
\IC bu csnaua bunlara yaktasmamak luztmdtr. Bunlan di ger hay-
vanlardan uzak tutman vc da imi bi r nCZ<\fC( alunda bulundurul -
mahdrr. Krzmca dcvclcruc da azahr vc bun lara bu dcvi rdc
kesif ycm-dcvctcrdc kcsif ycm ckscnyctlc harnut sckli nde vcri -
Iir-verilmemclidir. Bira z arra hiraz da su káfldir. Erkck deve alti
damlZhkta kullamlmaY-à
dcvc\erdc klZglOhk gözc çarpacak olmaz, Yalmz
bunlar klzdlklan l.ama n sakin \'e lemhcl olurla r. Yürümek istc-
mez ve kerva nlann a rkaslOda kahrlar. Kli'gmhk dog umu mütc -
akib üçü ncü gOndc gürülOrsc de ckscriyetle ve bir
sene kahrlar.
Faka l dogumu mül eaki b da kahi!dir. Sifat csna-
smda UL'VC vaziyellc du rur.
Bir erkek dc\"e için dcvc hcsap cdi lir \ICgûnde slfatla n
fazla yapmamalan lázlmdlr. BirinCÎ slfa lla n so nra dC\"cyi 15
gün geçinl"C tckrar cr kek deveyc güstcrcrek gebc kahp kalmadl-
gml anla mak läzlmdlr. Gef"lc kalan deve, rcd cder, kuy-
kaldlflf vc 's"ökmcz.
Gei'lclik bir YI I süre r. Ortalama 365 gûndür. B:lZI hayvanlarda
13 vc nadir cn 14 ay sürdügO o[ur
l
.
dcvcnin I.:ÎnsÎ arzusunun artmasma (Dcvc girdi) . bahard,l
isteksil. ulmasma (Dcyc yozuldu ) dcn ir.
J'rnf" Dr_S. JJ..1fU, .l-g"c. "U 7.
..
(Tülü Bescrck) baba st buhur, (bugra) gibi kizgmbk
devrine gtrc r, tehlikcl i bir hal ahr. Agrzmdan köpüklcr saçar.
kuyrugu He tcnasüt uvzuna vurur. Bu meesim dcvenin lam
mcvs imidlr. Balt kcstr ile An talya ar asmda yörükl er Tülti
(Dcvc terti p ede rlor. Kasaba vc davul ve zur-
nah büytik cglcncclc rc scbep olur.
iki (Tülü Bcscrcgin) vcya iki (Lökün] arasma gcurtlcn (TOIO
Maya: dcvc) krskançlrk vestlest otur. Erkck devel er bi rbi ri ne
saldmr. Agl7.l :lfI baglldlf. Türlü ustaca oyunlarla hirhirini yen-
rncge çalr jr rfur. Scyrctmcsl hayh beyecart vertr. Erraûannda sav-
ranlar ( usra, yash ocvcel yörüklcrdcn mütcsekki l hakcmlcr) cl-
Ierin de urga nlarla lûzumu bali nde yahut bir deve digerini dcvtnp
üzcri nc yüklc ndigindc mani olarak, aymrlar. Egcr bir dove ka-
çarsa (tabian He diger dove de kovalar) se n sü ratle gilligi hakt e;
mbOn v.s. clmudrgmdan scyircilc rdcn kaçanuyan yaqlüann, ço-
cuklann üzcr tndcn basrnadan anayrp gcçcrlcr.
Lök, a ncak vasat bir tülü ile görüsebüir. Her türlü ilc güre-
§cmez.
Ege de adl Ylllarca söylenen tülüler gclip
Bu dcvc Drla Asya'da n olsa gerek. kay.
nak hu hükmc yarma mlZ3 sehep oluyor:
'Ordos hmnz/nl"lnda ht1yOk hir yer Ill/an m g/Ïrqi um'ir/crinin
cU/flint {//!C(lk Çin kaynaklannda bn lahiHY0rll z. KlrglZ/or her sene
yetijlirdik/eri mln" glÏ rq"ro-ir/amÎj. Ve hll J.:lÏrqle birinci gelen {/((/
1" (' yerq"(o-icikrinc mil k(Îf IIl /or AYIII (// 1 (Ine)'i bronz/ar /Ï-
zerinde hl/kkediJmq oItrak. da f{ÖfJïyonJz. (CTrel'er, Erc. in NOnhern.
MOllgolia, s.m &l1Ia benur diRer hO- "(a//II(j' e dl" L oo kolleksi yo-
flIllldaki biT bronz li zerindr rml!lyorllz. [Jn"r VC' kapklll/arltl tl uïca-
delesi de Sihir)'a I"C' Ordo$ bronz!anndo büylik bo- yer lUIar. (&I r -
lingfOn Magmme. f)2f), April) .J .
Ueslenmesl: dcve, çah lan. dikcnleri ço k seve r. kadar
dikc n yiyerck kcndi kendine yaYlhr. Ekscr i hir yör Ok
vcya çoc uklar bulunur.
deve hapl vcrilir: Scslcnince (San MayaL..Gara"
liik...v.s.) anla)"lp gclir. Dc\-c hapl, (Deve Tee) i denen çinkodan
Ur_lJ.07(·L Of_Ç_t·• •1l.56-.(7.
d
M.EROZ I YOROKLER M.EROZ I YOROKLER ISS
dcrincc bi r kap içindc hazrrlarur. 3 kg. kader arpa unu veya
burçak yarmasr su He yogrul up haztrlarur. Kaulasnnhp. söbü
(yumuna. clips) genr ütr. Bir yük devesine 24 saauc bir
vcnli r.
Dcvc YU In iki defa (sabah. ötlcdcn sonra) sulamr. Dcvecr
kovasr dcncn, dar, alu tahta yanlan saç kulplu bir kova ilc
su gctirilir. Bunun lçinc konen su Icabrnda uzak mesarelere kader
Daha ziyadc yol da rastlanan kuyudan su çekrncyc )'arar.
Deveni n suyu içmcsl için suyun içine arpa unu (ço rak)
atmr. Di nar Türkrnenlcri buna diyor. Deveye yorgun i ken
su verümcz: voksa hastalarur. (çchot.. Çoho! ..) denerek sulamr.
{Hoçl) di ycrck kaldmlrr ve surül ur. Çagmrken (hoç bidi bidi! ..),
çökt ür ür kcn (th! veya ÇÖkL.) denir.
Deve ve dcvecilik hakkinda [Honamlt. Sartkeçili , Karakoyulu,
Ycni Osman b. Dinar Türkmenlc ri, ilh..) gibi asiretlcrden epcycc
bilg i topladrgumz halde, Horzum asiretindcn (ha len Dinar civa-
nnda Gökçck köyündc oturan) 75 yastan nda Hacr Çakuoglu
Osma n Çavustan malûmat hayh dot gundur. Ona göre
dcvenin (Öd) ü dagmrkur (bir kaç yerde):
I · Boynun üst krsmmda krsrmda}
2· Sat vc sol kaburgalanmn ucunda.
3· Kuyruk üstûndc (Sanda l
(Öd ) ti topiu olsa. bîr yerde bulunsa muvaze neslnl rcmin cd i.p.
yükü ka ldrramazmq .
Devent n rechtzate
Ha m I: dcvcnin sc me ridir. krsrmlarda n mürckkcpur:
lI urzm: dl§1 kcçe ilc kaph olup. onun alli n! kil çul ilc kap.
larmslardrr. Bu çul un lçine Havut oru de ne n saz doldurulmuqrur.
Harzinm üstünü kaphyan keçe (Tülü Bcscrek) Ie ktrmm. süsl ü,
güzeldir.
lIalap Aj,':açl: dört adet iki ade l bir yanda ik! adet bir
yanda. YOk sanhrken ipler hu agaçlara geçlrlllr.
i§kence: iki adet agaç. Harap agaçlarma merbunur. [ha tapt
zaptcdcr)
Dura k (Tarak): i k; adel agaç
Hatap ha'jl:
Kola n: üç adel
I· Gögbed Kolani (bogaz alti)
2· TÖ§. Kol am [ karm alt i. ön kerm}
3· Kasrk Kolam (kan n alti arka krsrm)
Kuskunt havut kaymasm diyc. kuyr uk alunëan gcçi r üir. (yün
vcya kilden)
Îlik \"e)"'a i §kence ipi: dört adel
Hel ipi: havutun ha tabma baglan an ip (bir adet)
Yörüklüge bagh zanaaüardan biri de [Havutculu k] tut. Etc
ve Akdeniz bö lgcsinin bazr kasaba vc bu i§le i§ligal
ede n bir esnäf zümrcsi el-an mevcud olup, ydrüklügün nihayele
crmcsi ile ta rihc
içirik: havutun aluna konan , attaki ter keçesl gihi kcçe.
Yulilr : yündcn mamûl, renkli dok uma, dcwn in gcçirili r.
Akrllp: yanagm altl na (iki la rafa da) wkllan, (4 çivili) ufak
demÎr parçasl. Çivili tarafl içe dog rud ur. EIC dcgincc. kalp devcyi
(Naclf'l) hat arak yanaglnl (du l uk) aCllarak, ca nlandmr.
Zenci r: Bir metrc !<adar uzu nlukw, (çîlbir) Ic (yul,tr)l birbi ri ne
rapt cdcn halkah zindr.
j
M.EROZ I YOROKLER
157
ÇUhir: Yün veya kend irden tp. (sari Keçili . Honamhlar bun a
der )
Telli k: (çilbir) Ic (zi ncir) i baglayan inee lp. (Horzum) dan
aqirctler buna {Telipi} derlcr.
Devcnin birhirinc bagta nmas ma (Ti r kc mc ) deni r. Zaytf
bir i plc (Te ll ik, Teli pî ] bagtamr: devcye zarar vcr mcstn
dl ye. Dcvcnin bas tnda kl yula ra merbut (z ind e) Ie , öndc k!
dcvcnin kastk kota nmm ucuna l'lagll ola n ( Dtzg t n, Çil bir)i
baglJya n Incc i pc (Tcflik. te li pi) dcntr. Bu devc ni n s tgor ta
telidi t , hava um ko rur. Köt ü bir a raztde, önde ki dc ve nln
çe kmcst ile, a rkadak i dcvc ni n mu vazcnesinin bozul up,
d üs rnc mcsi için ( Tel ipt, te llik) hemen ko pa r 'IC deveyi
kun anr.
fki ocveet gfdlyor mus. Bui atlayrp sevinçle ycrden
bi e alml§. Agabcyisi mcrakla 0 "Ne buldunY" "A l nn buldum"
"Hl/di alen sen tie!. .. Ben dl' bi Idip; butdun u /mum ", Horzumlular
(bi lelli k hu ldum zandrm)
Tel ipi alt mdan ki ymcüt , l ira hu ufacrk ip, dcvenin bayaum
kunanyor.
Çuvaldrz da devecintn can (çuvah, havut'u dikmek
içtn) (Çc ngel) de çuvah sir uamak lçin.
Mnlamar: tellik olmaksmn . çilhirlc, zinciri sikr Sikl bagjamaya
divotlar (Horzumlular)
dcventn agziru bagtayan ip.
KI1..kr, dove rsnmamasr için hatapla
csnck' i rapleden ip veya kol an.
keçenin uzcrine aynalarla, lürlü vc deve
honcugu ile (midyc gibi olup, tarlalarda n lop lamr, kemigimsi.
ufaclk süs, bonc uk) dcvc zîneti mcydana getirilir. deve -
[crin 'Ie havudun ön klsmmdan (all tarafmdan) ön ayak·
lann.. (dizlerine dogru sarkan SÜS: (Gör hend: SlCaç, ça kal v.s,
Gligillm tli k, C1gl§tak: Ho namll , SaClkcçili) Esk i göçlcrde de kul ·

(Gi\Ç)ICen bnden klZl n, gclinin gitmcld, kmi haksmlar, t1cveye
na/.ar diyedir.
156 M.ERÓZ I YOROKLER Cunlar:
l-Hatap Ça m: havodun önünc asua n, büyük ça n. ( Hona mh.
Sankcçili: Du ndar çam). (Siraçh \IC Çaka l Bolat çem
di yor)
2· Duluk Ça m veya Zi li: (Yanak: duluk) la 7-8 adel ufacik
zill cr
Honamhlar buna: yüz Çam dîyorlar (Suaç) h. çakal ) v.s. (Ge-
vezel. (Gulak Çam) diyorl ar.
3· Yanl ame Çun u ka nn a lti na a srfa n {G öçfe rde}
büyük scs çrkaran, g öç c haqmct ve r en büyük çan. Sa-
nkcç ü t, Sua ç, Ça ka l v.s, (Özc k ça n} ( G ü büd ü k) di -
yorla r.
Honamltlar: (Gare Çan) diyor lar.
Keveke: deve çamnm büyük k151m. (Dinar Tû rk-
meni eri)
Dove iki yerde n kesilir :
1· Ewelá bogaz alundan
2· Sonra gögbedden (hoyunla gövdcni n yer)
Dcvccilcnn piri veyset Kar an t, ocvest bir inin bagmdan ot
yiyince. haram yemesin diyc böylc kcsrnis. Team ul hali ne gel-

Devenf n tu ya baharda ( t udt r cll cz! c. günd ön üm ü ara-
smda ) yol unu r. T üyu yo tunmuq dc riye, katran. gaz, sa de
yagl (vcya zc ynn ya gl) karqmu s ür ülü r. Ûç ayda tUYA
Ienlr.
Çuval. hcyhc, çul , yatak yünü. haba (aba) \ '.5. yapmakra kul -
lamhr.
Ceh: alundan. göttledc kadar gele n, sarkan uzun lüye
de nir. 3-4 Kgr. yun çlkabilî r.
T üyü: 3-4 Kgr. yun çlka bili r. Cem'an iyi de·
'leden 8· 10 Kgr (Tülu, Na clr ), ctm'an ( Gaya la k, lö k) len
5·6 Kg r.

158 M.ERÖZ I YÖRüKLER
M.ERÖZ I YÖRüKLER
[59
Deve Hastahklan:
I-Kötev: Üsütmcdcn mütevvellid hastahk, tedavisi: kurmzr veya
kara biber1c burnu ogulur.
2· Ha lka: bogazmm alnnda sisk inlik peyda olmas t (bademcik
gibi) Hap yîycmcz olur. (Halka olmus) denir.
Tcdavisi: ktzgm demirlc daglamt. Gül gibi bir iz kahr.
3· Ham Çalguu, Bama Çalmrs: algm, gar mçe kkin
(zaynlanus) olur.
Tedavis i: Koruk, taze kaysr su ik kaynanhp, sog utulur. De ve-
nin agzmdan ac karma dökülür. Olmassa si rke d ökülür. 24 saat
su vcrümez.
Sabaha karsi deve krrk gcvis geti rirse (çabuk gcvis geti rirse)
sihhau iyidir. gcririrse (aglrdan ahrsa) keyifsiz dcmcktir.
Deve Kuturr ve Savran ba!jl: art artda dizilip baglanrms develer
bir kata. teskil ederter. §u rekerfeme cn güzcl, normal katar m
yedî doveden meydana gel ëigini göstertr.
"Yeai teator. bq-alt! yerer, sekiz artar"
Ka rare a stra:
Önde: Bcserck (Ön deves i) (Ho namlr, Sankeç ili. Hata'lar buna
(Pesenk Devcsi) diyor lar. Iktnctsi, Üçüncüsü, d örd üncüsü. besin-
eist, alüncrsi garar. Yedmcisi Dulda r Mayasr (Acar: genç, güçlü
deve) Honamh Sankeçili, Hayta: (Duldar Deves f)
Deve ter Ihnrtlmcu:
(Ön Devesi) nin (PC1cnk Dcve..<;i) nin sagtna Iharlar. Sar keçililcr:
"Biz develeri I'e!ienk devesinin sagma Diger soluna
thtlm" dcdilcr. Honamh vc Hayta'da aYIll oldugu gibi, hemen hemen
digcr U!jlrctlcrdc ayru durumu mü§Uhade c!tik. Aynhk görcmcdik
Deve kcrvallllll n mutl ák hakimi, idarccisi, aki I
hocastdir. Bu meslekte saç bir d<::ccidi r. Konak yerlerini,
yayltm ycrleri ni bilir. Devc1ere yük bulur, paraSInI, nakliyat ücre-
tini tahsil ed ip, devecilere haklan nisbet inde taksim eder.
AskerÎ ikmall erdc, eephane, müh immat naklinde, Koç hisar
Gölü' ndc n tuz naklindc, 30-40 sene evveline kadar Türkiyc'nin
hilumum naki! vc ticaretinde (ka myon, yol yoklugunda ) yegänc
rolü oymyan dove katarlannm basmda (Sav ranbasr) na çok
düscrdl.
Günd üz uyur, gece uyamk kahrla rdi . Ülker yrldrzmda n.
devclerin -gevi§ çalmasmdan (gcvts getir mesinden ) sa ba ha
kaç saat o ldugunu bil en insa ndr r. Oöçek va kti ne (Göç,
ha re ket zamamna) ayartayip. bütün devcci le ri uyarrrdr.
Hava durumu nu bi lir, aksanida n Icatnnda od un to pla ur.
Kendtst gündüzün Icábmda yolda merkeblnln üstünde uyuk-
lar gider.
Bü bassa impara torluk Turktyesi nde dcve kcrva nlan, hazer
ve seferde büyük hi zmctlcr görmüstür. Erzak ve eephane
nakli, kale ke rvansa ray yapi m vc tamtri Için malzemc nakli,
limanlarda n iç vilayet iere viläye uen viláyete. ls t lhsat merkez-
Ierinden ls ta nbul, lzmir gibi büyük Ist ihsal merkezlerinc tuz,
bugday, bakliyat, kuru yerrus, ti cart emtea na kli devel e rte
yapihr di. Anadolu' nu n ka n daman. na kliyat scbckcst deve
kervanla n idi. Eski Türk ordula n nda vc umurntyeüe nakil
vasttast ol a ra k dcvc büyük bir ye r al nus oldugu için bü rün
kervansaray ve mc nzilhanelerde büyük bir zev k ve bügi Be
yapil mrs dcve afur tan bulunur du
l.
ç- Atcl hk ve SlglrcllJk:
Ana do lu yürükleri arasmda sür üler ha linde, Kazak' lardaki (Cd-
ki) misál i, at bcslcndiglni bilmiyoruz. Buna ragmen yakm senetere
kader göçebe ols un, yerlesik olsun hemen her cv at bes temeye
gayret ctmisti r. At, Türkün sevglsidîr. Bunun Orta Asya'da nas rl
bir yaygm scvgi oldugunu yukarda klsaca gördük. Anadolu' da ise
atasözleri, tür külcr, Dadaloglu, Köroglunun (Koçaklama, boz lak,
aglt) lan nda bu scvginin hamasÎ bir havaya büründügünü gör ür üz.
Ccnklcr anunla yapthr, dü§ma n ülkelcr ine onunla saldlTlll r, dügün
Pr of.s. Rl/U, <I.g.e. M9.
1611 MERÖZ I YÖROKLER
M.ERÖZ I YÖROKLER
16'
bavram o nunla ol ur. hatta an:!SI haha sl vcrmcyi nce krz onunla
kaçmhr, cir lt onunla oynamrdr'.
Atcrhk hususunda bir maddi kültür hal en rnevcutt ur.
Sait Ugur'u n Oçel Folkloru) ve ondan fayllal anan Ali Rrza Yal-
gm'm (Ccnupra Turkmen Oymaklan. V.sf.68-71) bu hususda ver-
lIikleri mal ûmal zenginccdir. Yerimiz musalt olsa biz de muhtcl if
asircücrdcn. Avsarlardan al hakk mda topladrgnmz bilgiyi,
t ürkü. atasözlertnl üäve cdcb ilirdik.
Slglrclllk. (ycr li Kara) oenen küçük. vcnmsiz ctnstn
Iiginllen ibarcuir. BaZI ajire üerde gördük.
d) [krlsudl Bünyemt zde Yeri:
lknsadt bunyemtzln zirai bir karakter arz ctt igi, milli gcli ri mi -
zin tak riben % -iû'mm ziraatten gelmekte oldugu. bun un içtndc
de hayvancüigrn büyük bir hisseye sahip bulundugu malûmdur.
Bu arada canh hayvan vc Cl hayvant mahsuller ehemmiyctli Ihraç
kalcmlcridir. Bu ihraca t b üyük bir d övtz kaynagr tC!}kil ede r ve
ted iye muvazcneml zde büyuk rol oynar .
Hayva ncrhk lç iSlihlä k bak umndan da ayn bir ehemmi yet ta-
Pro tcimn bes lcnmedeki chcmmiyertne mütehassrstar
cdiycrlar. Bizde. mcmlekctlerin aksine. prot ein
da ha 7.Î\'adc hullubal vc seblcden cl de ediliyo r. Pek az mik lan et
ve ma hsullc rdcn ahmyor. Senede 8-10 yavru veren, çabuk
ürcye n domuzla prolein ihtiyaçlan m bo l bol gideren Hlrisliyan
ülkcl erinc mukabil . bizim de küçük vc büyük hayvanclhgl mizi
tC!}vik et memiz Iflzlm.
Baadc Ra po runda da , Anadolu'lIa haikIn ekroek. çörek gibi
hamur saycsi ndc günde 3.000 civannlla kalori
bunun '*80 ni hubuhall an elde cdi lirken ancak %2 sinin schze
ve ha)Vani %7 sinin sûl \fe SÜI mamülü yiyecck ve
yumurtadan ve s;lllccc ";', 1 inin cHen temin belirtilmekl cdir
2
.
.ünh'ÇlJi All Efendi'l lin. ( KaraJintöyü -Kor t Uie/i )
;ml;IIII'!m;1 grrt'. eml oyunl,1(/lI1 dl/e gellren yatUll cl (Olan
Illl /l,l (TM;lr) dalt'rnu} H,ldisdi gt' çcn bir cir il oYUnl/llUTalijr
{;Iwir l'Ji""r:
lJ<:gm:k ( Ikll (kdit U".';,ll1·/ll di§!
1'lrlmglu'llun glip
Çok ,v;ykml·n. J IIl ll lllYO.
Orl" bun;l (Ogll: yigll oYlllw) <Iemr.
F.AD. Tur ki.rc Z-Bil nka.'iI 100. p ldálümii Y'lY., 1963 M.6'J.
Bu raporlarda. tet kikterdc, plä nua müqterck. hayvanctlr gumxm
ibt idaî blr scvtyede oldugu. hau ä eski halindcn , vcri m tnbarlytc
de gcriye gill igi bususudur. Bu gertlcyi ste mer'atann ckilcbül r
ara zi Ichinc büyük rol oynanusur.
de 12,9 milyon hekur oen siinïliip ekild H/m araz;l;l /)56 (in
12, 4 neknra yakselmesi, step merakvm [ eda edilmes'u1t:n mü-
Bil nuidda zarfmdn sitep mera4". 32 milyon helaardan
2.\1mió-'oo hektamdfl!j1l1lï1'ïr. TafWI1l ik siep mer alarm en kuuntan
sûnïlnl(Ç1iir. Gei kam tanm kayakv ve çok seyrek: maJik
olm dO/Il . çok tik meyilferden meur. [Ju auuan mercI
(izern deki artnfljtlr. [)KJ dan 0 56 ya k,ltitr koyu n "e
keçi S0'ISl .IfJ,l miyondan 49,5 SlgEr ve manddam KJ,6
dan 12. 5 mi/yona yük.sdmipr. OtlnnabiC'Cek ssep " ""'a!tvm h' I),\,(/1I
basna oInn onakma dinûm mlaan hemen hemen %50 azabmp/r.
Mn 'clt l :N hetaa: mera al sona titerinden bcsJmmek stenen
l urY\'l/1l mk Urt m ul§JnUl ktan llW/wr .J..
Bu otlatmar un ne vahim hal aldlgl yrlhk plänm §u
sa urtan ndan daha iyi anlaahyor: "1962 yümda mercut mer 'akm-
nlllin "'ï)11k bal noyvan birimi oiorak otku mak kapasuesi J5 mityon
hllj all/rak hesaplanmqnr. Her tIl rdeki htJ)'1'anlann M)'iik baj htJ)...·all
hirilm olarak miktan 24,1 milyon bal o/duguna g6rt' 9.1 mi /r on Pdj
htJ)"(1n norma/ O1/amur esasma g6re açlkt a kafmakta alm
otlatma il e mer 'al ar tahri b edilmekte. htJ)" onlar da iyi bir l ekilde
beslenememektedir.2.
imparat o rluk Türkiyes inde de o tlalmaya. mer ' al ann azal·
masma ma ni o lmak için tcdbir kanun vaz'
Dcmck zamanla lat hikat nazariyauan üstün Bu kanuniarm
birindc bu hususla den iyor: " Ve kll dim· /Ïz ZC'mandall 1ell ir.
fÜll ill " e eh/-i kur/i Jun dal'{lr/an önïsi (01ldmas/, yay'/masl) iÇlÏfl
vaz'olunan yerin ekilmesi ve konmmasf wrar·1 ti mdtr Ol cihetdCIl
medf ll I'e memnu'dlr " (Barkan, KanunIar. sf.7)
Tedbirler, Çareler:
Plánlama mcr 'alar üzerindeki baskJnm hüyük h3§ hayvan S3)'1S111 1
sahil l ululmasl. keçi sa)'lsmm vc ycm hitki lcri ziraalmm
F.A.o. Tiirkiyc RilpOrll. M.lS.
I1iri nci IJqyillik k;l/ kll ll1/,l p/,1m. Ank,l OJ. 1963, sI.l5C),
,
geüsnrümesi ile kismen önleneceglnl düs ünüyor. Uzun vádede
bazt marjinal toprakiarm cski haline (mcr'a) çevintmest gaye e-
hBeI ytlbk yarmm toptanumn %6,1 n i karpkryan óS4
mih'OtI Irageli§en hayi'(IItClbgm arlonyem irtÓ'OClnl tasmen korpInmak
mer'akrm eroz)'Otlo engel olnlaga veyeni kunt locIIk
bag, nJt)'\'UvezeYIUl lider gen· kfj vetesisJerne, lSltlk \'(" barakbk
lIkul1ann lam nulmasma harcMtlClu.:lIr .
Oakes Rapor unëa. Orta Anadolu' daki hayvan ntsbcrinin üçte
bire indirilmes i önc sürülmüq, tavsiyc cdil mistir. Baadc Raporu'n-
da bu hemen hemen imkänsi z görül mektcdi r. Çare: ...Orman 001-
gcsi nde kalacak olan hayvan sahfblen lçin talmin edici baska
geçtm vasnalan bulmakur. Bu îmkäntar saglanmadikca ormanda
oüaurru önl cmek imkánsrzdtr ve her hangi hir zortama tcqcbbüsü
süphcsiz ki Orman Umum Müdürl ügü He orman halki arasmda
daha büyük ihtilaflara yol açacaknr. Bu geçim yollan
orman hizmetlerinin gcniqlctilmesiylc (yol insaan. orma n a-
gaçlandlrma, kiymetlend irmc) orman köylcrinde yamaçla rdaki ta r-
lalan teraslamak, vádilcrdcki sulanan bag ve bahçcicri
büyük ölçüde iyi vasln , tohum ve sun' i gübr e kullana rak ziraatl
kuvvetlendirmckl e lemin cdilcbilir.
Mahallî ct ve süt mamul1cri iSlihláki, ha)Van türündeki
lirmc (gerek gereksc yüksck randl mana bagh keçi1erdc) ve
daha ziyade serrest mcr' a ollatlmma ZI t ahmla besieme vc orman
içi veya hududundaki tabii mer' alann daha iyi bir ame·
najma myla
Gelirinin çogunu (keçi) den temi n eden dag köylüsünün clin-
den keçiyi almak, onlan elmck olur. Bu kcyfiyet J.E..
Chnsttansen' in Rapor un' da da göz önüne "Eger, bu
lw/km yt:rit limlekte O/dllgll " aym n saYlS1 t/w/lIlt/cak o/llrsa, batka
gelir kaynaklan da bulunma"dlr. Mesd e son derece kan1,k olmakla
berober, bali gliney Am/pa \'e Aktieniz memleketlerinde, Her/emeler
kaydedilmil \'e edilml'kredir. Mumffat o/mul memlekerlerin nJrkiye
mrafmdan ledkik e äitmesi ve uygl/n oian tedbirlenn ndoptasyonuna
gidi/mesi ve vokit kaybermeden tatbik eaitmesi icap eder ,·l:
Keçiyi azalrmada ilk adrm, yerlesme arzosunda olan yörüklerdcn
beslamak olabilir. Ellerindeki keçilerin h ükûmerçe saun alimp. uzun
vadcli, ïatzslz veya çok diliiük faizli hir kredi Ilävcsiylc kendilerine
bir mcbläg sagtay rp, bic toprak tahsi.. etmek. Ellerinc gcçen para
mesken ve istihsal vasüala nna tabsis ölunur. Bu sureüe bajka sa-
halarda müsml r olmalan temin edüebüt r. Meselä. fabrtkatan
crcannda tskän et mek, entaresif hayvancthk için maddi ve manevî
yardrm saglamak. ''Extensif ha)'wmahgln upks (!J: rensif lraat gii,
i1dim l«t/anrun S11a tem dnnda kdmas, "0'I'tutlnn bii)'lÏk reh6k.eIt:re
ugmtabifF. Iapardan ve kurok: yazltudan ekinler nasü zarar
ga-f/yor/arsa, nayvankr da aym schepJer yüuinden açlIga llgrarkD'. Bau
)'llkO' b(jylik nayvan k mmtan Onun için bu yerleqrne ile, aradan
dededen hayvancr olan, bu ünsiyetleri bulunan asi rctlcn bilgi,
rnaddl imkán ve yardunlarla tcchiz edip, entansif hayvanctlrk yap.
malanna önayak olmahdir.
Keçileri ellcri nden atmmq aqireucrt saznk mmukatarda iskán
edip, IUrizm ve yerli istihl ák için lürlti haSIC dokumalan, haSIC
sepetlcr, v.s, imál elmek, hah, kilim, çorap3 v.s. dokumak
üzecc kurslara tabi tUImak, krcdi ilc lakviyc etmek, imkánl an
hazul amak, kurmalanna yardlm etmek, memlekel
iktisadiyau baklmmdan mühim oldugu gibi, içtimai baklmdan,
iskán polilikasl baklmmdan da ehemmiyet
Keçi besleyen yörükleri a rman dcnemiyccck çahhk ycrlcre zi·
raai için iskan etmek, kcçilerini sallR almak §Ikkl. Nilckim bu
husus mezkûr raporda, Orman Umum Müdürlûgünün ctüdüne
istinaden "Omlf1n Unl/lm Müdürll1gunce yapl/m'l
o/an etl1d/er, takri ben 500,OOO heklarllk maki omlOnImn ve 1.500.000
hekwr/lk diger o17Jwn amzisinin zaror51z bir l cJ..-i/de zirai sah a, bog
1' (' pahçeye çevrilmesinin mlÏmlaïn old/lgtlnu g6srermiltir kj bil araz;
200.000ai/eninyerleltirilmesine dn'rillidir , ,4.
162
M.EROZ I YOROKLER
M.EROZ I YOROKLER 163

llirind bt:§.nJllk blkmma pl jm A nkara. 1963, 5l'.iSQ.
Birinci Bq Yl1l1k Kalkmnl.1 AnkMIl, }!J63, .if. J62
F A O. R.1poru.
F.A.o. R.1poru. st:139,20L
Ord.1'rof.Dr . Hesim Darkot. (ogr,1{ya.<;l, iS!. 1963, M:LJ6.
[JU S<.'nL' é1;im aymd,1 Yapl Kredi Rmk , (Çorap s<'rgi.o;J) nin
g ti4'diigü mgbet gdz öniine almsm.
F.A.o. Raporu. sf.BB.
j
164 t.lERÖZ I YöROKLER
M.ERÖZ I YÖROKLER
165
Edremit YC Erdemhclvannda gördügümüz maki topl ul uklan
buna misáldir. Edrcm it' dc, hu çah çtrpt yerinc civardaki gibi.
binlcrcc lirahk d öviz genren zcytin agacr. Erdemli'de narcnctye
kaim olabilir. Bu serene Türkiyc'ntn gcli r ve tedi ye muvazcncstndc
lente bir fark olacagr gibi, konar göçerükten yörü klcr in
îskäm temin cdilmts vc bic mikla r kcçi azalnlmq olu r.
Memlekerin ihtiyact yarunda, trayvan saytsmda bir azalt-
maya mukabil, koyuncu yöruklcrin hayvancmguu destcklcmclldîr.
Ta m göçcbclikten yan gcçmele ri için kcnd ilerinc "!!jla
temin et mcli. kredi. kurs vs. kulayhklar la Iq ,,'jk vc takviye ctmeiidir.
Aynca "Hoyvan mahsllllerinill marnulbir hulde inroç imk ànlan
kozamld/gl gÜIl Türki yenin ekonomie duru numda hüyük bir de-
gii me beklenebJ1ir "l .
3· Yörüklerde imalál :
Bu bahisrc sadecc yörüklcrdcn bahscdecegtz. Ort a Asya göçe-
bclcrlnln hayvancrhgnu anlaurkcn krsaca imalát ve el zaanatlanna
krsaca isarct etmisttk. Onun lçm bu baht ste yeri gcldikçe Ona
Asya göçcbclertne anûa bulunacak, aynca ele almiyacagrz.
a- Sül mamulleri (Atlart l, Allarnn, Ank)
Karakoyunl u'lar (Ank), Dinar Türkmenlcri digcr
dcmek surcûylc butUn SÜI mamullcrini (m!tUrt. J>C>nir.
çökclcL.ilh._) ifade l... olurlar. bu mamu11cri sml"l ik görclim.
AtllZ., Agm; Vepinti, Klmlz:
Koyun, keçi, Slglf, deve dogu rduktan soma, yavru emmcden
ahna n ko)'u, kl\'amh sülCDinar Türkmcnleri ve Bekdikier (AgIO),
di gcr a§iretler (Aglz) diyor. Bu veya Agm) digcr normal
SÜlle kan§tm hp, pi§irilirse klml7. adml ahyor ( Dinar Türkmcnleri ,
Horzumlu'lar Bekdikier).
Gü n dün ümünde (Agustos su nu) sü ller yaglanmca koyunun
sütünü pi§irer ck gene klvamh yogurt aras i bi r yiyecek elde
ederIer ki buna sül döndermcsi (Dinar Türkmenleri) adl vcrilir.
Oiger yör ükler buna (Ycpinti ) der. 11k yiyen veya içen için bay-
gmhk verici, aglfdlf . Fakal lczzcll i ve kuwcllidi r.
N. 1'unçdilck, iç A l1,l dol UIIlIn I :l onnmisi Ha kkmda. iSl ,Ünil',Cogr.l fy.l
/';11 <'/ /((1.",,- lJcrgi,SI, S,1Yl'/2, /'Jó! ,<o/ :.ll
Kcçi vcya koyun SÜIO sonra kansunlrp,
paçal cdilir (i kisini birden bcsliyen aslretlcrde) kazanm Içtne süzck
de nen bczlc süzülür. Kazan ocaga. (sacayagi) sayacakm veya üç
tasm üzerine konup, ates yakthr, kaynauhr. lyice kaynauldrktan
so ma indirilip, rhklaqmcaya kallar t urakrhr. Helke ve çîngillerc
laksim cdilip. Içine yogun mayasr auhp. üzerleri örtütur. maya-
lanmaya terk cdilîr.
Maya vazlfesini cski yogurtra görebüir. Tuzlamp kurutulup
saktanen cs ki yogun iyi maya olu r. Buna [Danuzhk) la dcni r.
Diger hir maya Huhrellczdc (6 Mayrs) sabah erken, gundogmadan
ve çiçcklcr üzen nden roplanen dir . Bu, da iyi
bir mayadrr. Aztei k konutunca sütu mayalasunr, yogurt yapar.
Yörüklerln ycgurdu leziz ve yaghdlr.
SÜI makinasmda ultndt ktan sonra ya pilan yagsiz yogur da
Bekdik Asireti yogun) diyo r. Lczzcti az, kuwetstz o luyor.
Tere Yagl: hall vak ti ycrfndc nlanlar her gün. Iaki rler 3.4
gündc bir toplad tklan yogurdu yag çrkarmak için (dögmc tul uguna.
yanruk'a) yayik'a bosalurlar. (Rcsim:25,2ó, 27,28,29) Bu luluk keçl
derisi nin bütün olarak yûzül üp, eylcnmcstndcn meydan a getirtl -
misur. Yapl h§1 ilerde eylcmc tlahsi ndc itnl:lIllacakur.
(Ça tma) de nilen üç ayak h schpaya hu luluk aSlhr. Keçinin ba§
larafl demek ola n dar klslm iple Icpe gctirilmi§tir.
Kuyru k ve iki arka ayaglllm dcrisinden kJ! iplcrle (Çatma) ya
( 1.50 meue hoyu nda schpa) baglamr.
Tuluk·k i huna bazi boy ve a)i rCllcr Sankeçili. Honam-
hla r, Ka ratckcliler, Ho rzumlula r )'anmk) digerlcri Ja)'Ik der-ya-
rasm3 kadar yogurtla doldurulur.
Yö rük kadlll i yufkasml (yufka ekmcgi) yapllklan, ycmct i pi-
§irdi kten so ma (\'C)'a evin klzlan. kad mlan ço ksa ycmegi ekmcgi
ba§kasi yapar) çal manm ba§ma gcçip, cli ne agaçlan mamul bir
metre boyunda aiIT. Buna hal.! yerlerde pi§ek,
de de nir. Ucu da ire §eklindc, dcli klidir. Yogurdun içinde
kolayca oynaYlp, yagml yüze çlkilrah ilîr.
Kadm kolunu dirsekleri ne kadar slvaYlp, sahunla elini kolunu
iyicc Yl kar (Bizim görd üklerimiz. duyduklan mlz böyle, isti snasi
olabilir) de Ylka r. Kitl amn içinde ki yogurdu tuluga
Yogun s\cakça ise himz soguk su, soguksa lIJk su iláve cdili r.
166 M.ERÓZ I YÓROKLER
M.ERÖZ f YÓROKLER 167
hafi( hafi f yogurdu dögmeyc baqlar. Bu muamelcyc )'u)'lk
ya)'ma, yanmk döfme, Ayran deni r. Bir yayla sabahmda
çocuk sesten arasmda. çadi rlan n önündc yayïktan tath sestc r çrkar,
musikî ahengi cogar...
Kadm ar3S1r3 çrkanr üzcrtne, soguk su serpcr (yag
tutmasm diye) Nihayet dipte ayran. üsue yag olmak üzcrc ayn hr.
oynamaz, güçlükle hale gcli nce, çomçayr (büyük
agaç kepç e) üzcrtne su serprikten sonra tuluga daldmr, yüzündcn
yagl ahr ve kazamn îçine kor. Gcri kalana tekrar vurur.
Yag tekrar to plarur, tckrar çomçayla alrr. Yag bi ttnccye kada r bu
amel iye devam eder. Bu yaga (lul uk yagt) den ir. Gertde ayran
kalle (t uluk ayram. yayik ayram, yenruk ayram) ycmcgin yanmda
içildigi gibi çëkelekte yaprhr.
Büt ün kazanda toplad rkt an so nra, cski bezler top halinc
geti rilip kazanm alnn a konur. Kazan bu lopun üsründc çalkatamr.
Çalkalamrkcn ayram akar, iyice kr vamlamp terayagl haline gelir.
Kazandan a hmp Tirki'nin için? konur. Tirki: derin olmayan
bakrr kapur, lege ndir. Buna ( liege n. ilegençe) de derIcr. Tirkide
Ydg, ayram kalmaymcaya kadar soguk su üe yrkamr. Tu zlamp,
kann tüyü vc ters kcçi veya koyun dcrisin in
içi ne konur. Orada suyunu iyice çcker , klvarnh haIc gelir. Kuru-
yunca, blh içi tazc dcrini n içinc yurnrukla basar,
çeke çekc baglarlar . Obr uk, orbIIk denen serin, sulan darnlayan
maga ralara bu lul uklan (lUIurn) iSlif eder ier, üzeri ni çulla ö rtü p,
hi.l yükce ha:-tlflp gidcrlcr . Magara buzhane vazifcs i gOri.lr.
Kimse kimsenin mahna dokunrna7., yan bakmaz.
Yörüklcr deridcn mamul ya)'lk yerine, agaçta n Yd-
kulla mynr lar. Bir ist isna uiarak Gögebakanh kjireti nde
(Bozdoga n dvan nda ) agaç yaYlk górdii k. (Resim: 26) Bali göçc-
beier kullanmak. 'ilzm tulukla yag çlkanrlar. Bu
o lur: Tuluga yogur! ko nduktan sonra, aglll iyice, .sikl sikl baglamr.
tki kaf!idlkh at urup iJe vururlar. Bu legen
içinde yurnruklamp, cUe ogalamp, su allhp yag ahmr. haval isi
Kara kC's"eli ve Karakeçili. Dinar Turkmenleri a!iirelleri)
SÜl (Krema) makinasmda usu l: stit üzer inden dö killür, kol
çcvrilir. Bir tacaflan yagl sül, digcr taraftan yagla kan§lk,
çok az silt aka r. Bu yagh klslmda yuka nda anlatlldlgl gibi yogur l
yaplhp yaYlk vasllasiylc (bi§§ekli veya tereyagl elde c-
dilir. Diger taraüan akrms olan yagm sütü n yogurduna (igdi§
yogun), peyntri yaprlrmssa (imanstz peynir) de ni r. (Resim: 30)
Bir diger usul süt kaynauhp kapt ar a taksim edilir. Üst il kaymak
tutar. Bu kaymaklar toptamp. kazanda kaynauhr, yogun çalrmr
(yogun yaprlrr, lçtne yogurt mayast autr r)
Buyatsll., azço k hileli pek hasu ncsirolmanus.
örfünü edeuni kaybctmemis astrertcrcc makbu l sayrtmaz,
Peynt n Süt kaynanhr, bakir kaptara taksim edilir, ihklasmca
Içtne maya aulrr. Maya vazifes int kuzunun kursagi görür. Temiz
ö len kuzunu n (öl medcn önce. kesllmls olan) sütten lbar er kursa-
gmm içine, yeni kuzulaya n kcyunun aglz sütü (aglz) ko nur, ku-
rutulur. Bu iyi bir peyntr mayasidrr. Temiz ölen koyunun sarkanagr
da ayru i§i görür. Bu mayaya biraz kUTU incir, kuru üzüm, noh ut ,
seg hamup (keçiboyn uzu) üäve cd ilir, (Çabuk ve lezzetli
olmast içtn) . Maya aul dikta n so nra mayafanmaya terk cdi lir. Buna
(Pendir Çalma) denir. Keçi. buza gr, tavsan v.s. gibl hayvanlann
küçügünün kursagmdan da peynir mayasi ol ur.
Ert esi gü nü tazc peynir kilÇÜk bez kcselere parça parça laks im
cdi lir. Al ilanna üstlerinc konu r. iyice suyunu çeker, sonra temiz
bir tulugun içine do ldurul ur. Bu tuluklar serince bir yerde rnuhafaza
cdilir. Al llna çakll ta§1 scrilir, üslüne aglr konur, 15-20 giln
hu vél7jycll e IUlUlur. Bu müddel içindc yinc tuluk hai'.u lamr. Temiz
bir koyunun (ihtiyaç dolaYlsl ile vcya muhakkak diyerck
son anda kesilen) dcrisini luzlarlar. Sanmsakll yogurt hamlamp
der inin içine dökerler. Bir kaç giln bu Vélziyelle kalmca deri
peynir tulugu, lulumu haline olur.
Diger tulukla 15-20 giln beklctil mi§o lan pt.')'nir, bir bez üzcrine
dökülür, ufak ufak dogramr. Tuzlamr \'e kar.:lol çam (Çörek otu)
ilävc edilir, temiz bir yeni tul uga basa basa dold urulur.
Tulutun a gz lRa bir avuç IUZ konup , s lk lca batlanlf . Te -
reyatl, tu luklanna ya pt l kla n gib i bi r ( ma ga raya) orbut a
is t if ederier. (Son baharda) gü zil r:, gilz giln ü yayladan git .
meden bh gil n evve l kl§laya ya kl n yerle re nakied er, kö y.
le rd e sa tar lar. Ba zan da yayla ya ge len, ci va rda
mana r kura n (mand ua) t üccara laz e pcynir o la rak, biri nci
tul ukl a ki (t uzla nmada n, çórekot u alilmad an ö nce ki) ha -
liylc sa1lllr .

M.ERÖZ I YÖRÜKLER 16.
Süt makinasmaan yagl almmus olarak çrknus süucn yaptlan
peynir lezzetsi zdir (Imansiz pcndir] . Birçogu sehtrfcrdcn pcynir
mayasr ahyor.
Nor (Lor): Pcynir yaprldrkta n sonra kala n su tcl cf olunmaz
(israf cdilmcz), bi r kaba kon up, kaynauhr. Suyunu çckcr. so-
gu \ul ur, ç ökcle k haline gcli r. Börck , çörek gibi scytcr dc kulla -
rulrr.
lIort: Nor ahndiktan sonra kalan su tckr ar kaynauhr. Rc çcl
gibi tathrnsr olur. Buna (Ho rt) deni r. Gcridc hi ç su kalmaz.
Pcynir suyu bu sure lle fire vermeden dcgertcndirilmis olur.
Hortla iyi yumur ta ptstrüir. adma (kaygana) denir.
2 krsun hor t, I. krstm yag (yan nisbette) kansunup. tuluga konur
(ktlh tuluk) yamsak durur. Lczzctlt, yiyi mi güzcldir. Kendilcr i istihlák
cdcr.
Çü kele k (Ke!j): Yogurt yayi kra muamelc görünce ya g
vc ayra na aynuyordu. ahndrkt an soma kal an ay r a n
kaynaul u , krvarntas rr , çö ke le k o lur. .Ka zanm yüzündcn yü-
zündc n aluup bir kescyc konur. Al u na üst üne basu-
nhr . Bir rnüddct sonra kurur. Gavlak, yotu nmus bi r tu taga
tuzlar up basiur . Pcyn ir lc kansur rlarak muhafa za cd il d igi
gihi , ycndi gi de ol ur .
Çükclck (kcs) in sanmurak suyuna diyorlar. Liman,
va1.ifcsini görü r. Mayah ekmek için maya va1.ifesini görür.
Ekmegi özlcndirir, bL'Yaz
At Gat ik: Yagll yogurdu bez torbalara koyup, bir ycrc asarlar.
Suvu akar , klvamh ha Ic gelir. Çi g sütü n yüzünün kaymaglfll hu
vog urda il:îvc cdcrlcr. Aynca bi raz da lc rcyagl Bu
(Akgatt k) de nir. Sabah kahvalt lslnda bazlama ilc iyi
\'cni r.
Bunlann hcpsinc bi rdcn agan k, aank veya agaran denir. YÖ-
rüklc rin bir çok ihtiyaclfll Kapah biT ckonomi bilc bu
saycdc mümkün olabilir
l
.
lJin.1r Tür kmcnlcri onun için:
"EI ir;inc Ogl"W !i!Z.
Y,1Z gününe agar iJllSlZ
gününe vorgil/l.<;IZ
Gnyma.'iIfl gilt"b;m uMI;Jum Allah"d(vorl,v.
b· KJ!. Yün, Der i Mamulleri:
ADertcilt k:
Yörüklcrin tcrkctmcdigi. bil äkis en mübrcm ihtivaçla nm kar -
silamak için dcvam cnirmek mccbunyeundc bulunduklan bir za-
naatur. Atadan dodeden kalma metodla rla yaprur. Kcçi, koyun
derilerini muhtclif islcrc yanyacak hale koymak için ter bîye ctmek
läzrmdir. Bu ameliyc iki scküde olur:
1- Tabaklama (Tahaka halinde. dü z dcrilere tatb lk edilir)
2- Eylcmc (Tuluk halinde çikanlan derilere tatbik cdilir)
I) Tubaklumar
Tabaklanacak dermin t üyten ycre ve Içi drsan gelme k üzerc agaç
kazrklarla toprage gerilir. Üzcrt ne bolca tuz serpil ir. Eger hu der inin
yumusak olmast matlu psa dcri ü ç g ün tuzda pist ikten soma blr
miktar sap tozu derinin üzcrtne serpilir ve tmnun üstünc de rlrk süt
e ökülü r, brçak gibi yentulmus hir agaç parçasiylc yas dcrini n içi
kazimr V'c rcmi zlcnir, ikinci defa tuztanarak üç gün daha güncstc
kaldiktau soma IUZll iyice silinir ve üzennc yag konarak deri nin .içi
ogusturulur. tabak amcliycst stmdt tamamlanrms olur, bu suret le
tabakjanan dent er gayct ycmusak oldugu için astrette buna {Itndrk
kabuguna slgan tabak) dcrlcr'. Posreki . sora (sofra örtüsü) namazlag
(seccade) gibi Ihtiyaçlanru kamlarlar.
yaplml:
Mundar ülen davarlann (kcçilcrin) dcrilerini yüzüp ortasl di-
bek gibi çukur bir kayamn içinc doldururlar. AglZlna kadar su
ilàvc cdip, içinc kir cç atarlar. küpekl cr ycmes in diyc üstünü büyük
kapatlTlar . 15 gün hu vaziycUe kaiJr. Fcna kokulu bir hal
alml§tl r. iyice Ylkarlar. Blçakla kJllar kola yl1kla slYJfJlJVerir, (Ga-
§Ima) Tckrar tcmi? su ile YJkarl ar .
Sumak dah. maZi "c ÇCVI (palamUI meyvasl)
dibcklC bir arada dögiilür, dcrinin üsfüne bolca scrpilir. Diirii p.
dÜTüntünün arasma ycniden scrpilir. Bir hafta kahr. (Yaraml§)
hale gelmi §tir. iyice yaradlrlar. Buna (Yorak) vcya
(Mc§in) denir.
A RI/.;! Y:I /gm. c '>[llIpla rÜTknwn v.u.SO-SL

170
i.lERöz I YÖRÛKLER
..
M.ERÖZ I YÖRÛKLER
171
Sehirden gÖD (Kösele) ve nub (çivi) ahp, bu mcqinte (edik) '
yapartardr, Kad mlarm edigi krrmm boya ile boyamrdr . Bir ki l
geli n olurke n mutlaka edik giycrdi. yerini ayakkatn, da ha
ziyade lasti k ayakkabr alnus nr (Ça ngm da yerini aldlg_gibi)
Her vaktiylc bir de cdi kçi bulunurmus. Biz (Isrkh)
As trennde demirei görd ük, cdl kçt kalmarr us. bazisi kasaba-
lardaki edikçilcrden ah§ diyor. Dlgcr rmnuka asiretleri edigi
çoktan leek Hadim, Ermcnek'te Yör üklerc bath olarak
cdikçilikle i§tigal eden zanaat kärlar halen zanaatlan m dcva m et -
t iriyorla r.
2- Eyleme:
Tuluk sckli nde dcrilerin sulu, ya§ hali nin gide rilmcsi, kalm-
lasunlmasi, scn lesrlrtlmesi, rcrbiye cdilmesi ameliycsine (Eyleme)
denir. Eylemc daha ziyade keçt dcrislne, bazan da dana dcri sinc
rat bik edilir.
Mu ndar (müdahal c edilmcde n kendi hal inde öl en) hayvarun
de rjsi cv csyasmda kuüamlmaz, mcstn yaprhr. Temiz ölen (misrml,
öl med en cvvel kostten) keçinin dc risinin eylcnmesi :
Davar (kcçi) büt ün tulum ç kacak dclinmemcsine Ittna
gösterücrck yüzülür. [yice ytkamr. Palamut mcsesinin di-
bekte d ögülür, elekle c1cnir. Buna (Çevt IOZU) deni r. Uzennc tU7..
!'>eg plnar kökü rozu, çam kabugu IOW (dibekte
iläve edilip. bir kapl a su ile kal1!i:llfihr. Bu kJrml1J suya (Eylenli)
denir. Eylcnti tuluga bo}aluhp, aga Slkl sda baglamp, gölgc
bir yerdc üzerine aglr bir konur (Ba.<;tJnna).
Bir hafla bu vaziyette tUlulup, sonra Dcrinin içi
klpkl rmlzl, güzel kokulu, suyu ek§i Icn ettcdir. Deri (cylenti nin
gidermck için iyicc Ylkamr , tekrar luZckiIir. GU·
suyunu çckcr. Üzerinc su serpilip ilk öncc lcri
içine konan su hafif !'an mll rakt lr. Sonralan normal hale döner.
Eylcme so nunda lul uk vC)'3 daga rclk elde edili r. Üç türlü t uluk
vardir:
1- Su lulugu
2- Yag Tulugu
TüFJ.: Lr:hçelr:rindr: ( KllZllJ.:, KVçll. Ul' gur. TaiiJr ) y.,km kuJ/iJmlly<>r:
EdüJ.:. dlik Öllik (DivJl n. Endt:h d .2Ó1.2O-I.
3· Dögme tulugu (yayrk, yanmk)
Tü rkista n'da koyun derisinin terbiyesl isim it ibariyle Yörük-
lcrdeki (eylemeyc), Itibariylc de tabaklamaya benzer.
"Koyun kuzu deri leri 6nce kurutulur ve SOMa da bir agaç
kovoäa ayran, un ve peynir suyunaan meyaana geririfmi§ ( I ) ads
vcrilen hir mayi içerisinae 6· 7 gün teadar tutulur. Ksl km kotayca
kopantabëiniyorso; den olmustur. t Terai bo/upm) diyerek: kovadan
ÇlkanJlr re temizlenerek kurutulur: Sonra yumUl«)'mcll)'a kadar
(ukalaydl) denden bir aletie (temir irak) ugulur ..
1
,
R· DokumaClhk:
Kcçinin kl!l 'Ie koyunun yünü, Yörüklere hemen hemen
nya muhtaç olmadan, kapah bir ekonomi içtnde, kendi yagl He
kavrulabilcn bir hayat yasatacak iki csasf ham maddedir.
Kil veya yünü, kendi mamul1er i clan ale t vc tczgähtardan
geçi rip, rürl ü ameliyel erc tabi tuttukren sonra, mcskenlerini cv
csyatanm, mobilyasrm, nakl iyaua kullaml an çuvall an m, hayvan-
larIOIO bazr mal zemestnt, repeden umaga kendi giycccklerlnl elde
olurlar.
. Bu bas u za naat lar Yör üklerln köy ve kasabalara yertcqmes t
ile da ha tckamüt etmisu r. Keçi kth itc yaprlan Imalät sahasmda
bu tekämüt (Ma zmanh k vc mutafl lgl) rneydana gctlrmtsnr. Yun
imaláu ise köylcrtmîzde, hahcrhk 'Ie kili md li k
sa nayiini mcydana gctirmlsnr. Modern a lölyeler, hasit dokuma
lezgáhlanmn biraz dah a müt ekámil i oldugu gibi, bu at ölyele rc
ve a nlar hesablOa çah§an kOy ve kasaba cv lczgj hlan
Yö rü k Iczgáhklfl nlO bir dcvamldlr. Bu sa llf lan mlzla göçcbe
kUlt ürü nün köylerimi7.de deva m ettigini , bu
mcsk Ct n hai k," daha önce ki göçebclcr old ugunu, kü l-
tUr mcn baml ifade etme k isliyoru z. Nit ckim dil imizde ki "Klrk
l arakta bezi l'ar
8
lábir i (deyesegi) bunu gös lcr iyor \'c sa llrlar
da bu fikrimizi tcyid ediyor: "B k; Tii rk hah/armEn doklmma.
smda kuffallllan tf'Zgáh Jspart a ripi tf'Zgtihlardl r. Dokuma /ilerferi
I' C dokl lnllI teknigi bllgünkl1nfin aymdlr ·2..
Uird/olf, Cf.s!.4-U
1 M llcide G6nu/. Turk fJ.1l1 ve Ki /imk r i ni n Teknik Hllwsiyellui, Turk
FJnogril(WJ D..-rgi.<i. SaYL 1/, 19.n.

M.ERÖZ f YÖROKLER 173
Hahcrhk ve küimcüîgin. türtü dokuma isler inin Türkiye'dc
Yörüklertn vc Türkmcnleri n Iskäniyle tesekkül ctmîs k öy ve ka-
sabal armda hu zenaann yaygm olusu, ira n Tür kmen hahlanrun
dünyaca tanmnus otmasr, bu zenaanar m yörüklcr tarafmdan köy
ve kasabalara getirild igi, daha dogrusu ontann kasahalar kunnasi
He hu zenaaun daglardan sehir lere geçugine bizi tnanumyor .
Mütekàmil bir Türk kültürü bujundugunu kabul ctmek istcmi yen
bir takrm müstesrikler Tûrklerin hahcl\tgl ve güzel motifler yapmasn u
iranlllardan ögrenmis olabttecegini i1eri sürüyorlar. Anau äsärmda
bulunan ziynetleri n Turkmen haltlarr ve di gcr Türk kabil clerini n el
i§i ziynctler iyle bîrlestircrck bunlann Altay'h bir kavrnin ola-
cagnu ileri sürenler de, Türkmenlerln bu hahlan descnlcnnJ.ancak
lra n'hlardan ögrenmis olduklanm anlatmak biz, bu-
gün Tü rk elisi vc Turkmen hah zinetlcrin in Pro totipleri ni. 1924 de
Mogoltstan'da Nouin-Ula'da Rus alimi P.K. Koziov tarafmda n kC§f
ve milád senelert ne ait oldugu tesbit editen zinet li iki keçedc vc
aym senede Sarkî Altay'da Pazmk Yaylasmda ehedl buzlar arasmda
bulunan Uygur äsán ve drvar resimler inde görü len hah vc kcçc
tîplcrinde vc kisme n gö rmekteyiz.
No ui n-Ula vc Pazmk esyala nnda bulunan zinetlcrin Turkmen
vc ontann komsula rt ola n Aday Kazak kad m el islcri zlynct lcn
aras mda dikkati çekecek tam benzerlik vardl r
l
.
Ya km senelere kadar köy ve kasab a iktisad îya tmda, miJJî
ckonomimi zde hall vc kilim dokumacl hgl büyük yer tutuyord u.
"Bergama ve käylerinde XIX. aslr sonlanna kadar lezgáJ/SIz n'
yok gibiydi Hemen her evde pamuk bezi veya hah rezgálll bll-
lllnllyordu.
Yapagl taramr, egrili r, hah, kilim dokunurdu. Pamuk, evde ki
çlknklarda mahilç yaptllr, çlknkta egrilir, beyaz veya alaca bel
dokunurdu.
1880 tarihindc Bcrgama' da açllan çlrçlr fabrikasmdan 10 Yll
kadar soma ikinci bir fabrikamn da kur uimasi S1fasmda (evdeki
lezgáhlar bo§ kalaca k diye) bir isyan Ç1kml& ( kanlJ fabrika) adlnJ
ala n bu fabrika hai k tarafmda n Ylkll ml§ ve yaktl ml§tl.
172
M.ERÖZ/YÖRÛKLER
Bütün bu harekctlcrc karsr, Avrupa'nm UCUz mallan karstsmda
yerlî dokumalar rekabet yapamaml§ ve gitti kçc hunlann SaY1SI
azalnusur.
Bug ün tsc Ber gama'r un ancak ü ç bö lgesini n bazi köy-
le r i ndc dokumacrhk kalrr usti r . (Kozak, Yunddag, Yagcr-
bedi r ) 1.
Keçi krhy la imal ätt a bulu nanlar yak m senereree ycr les mis
yörük köylcr idir. Schir ve kasabalarda bu zenaaüa i§t iga l
eden ze naa tkàrta r ise bu köyle rde n gelen vcya hen üz yerles-
mi s yür ük lerd ir . Bil hassa Ayd m, Gazlantep, Ada na ve Ma-
ras ' da bu zenaar kol u ilerte misur. Aydm't n Bozdogan kaza-
si mn üç yörük köyü (Bi r ese, Dutagaci, Koyun cul a r) strf mu-
taflt kla ve ma zmanhkla ugra1j lf . Mazma n keçi klimda n tp
öre nlerc, mutaf isc bu ipl e ri hus ust tezgähl an nda dokuyan -
la ra denir. Mazma nlar bü küm isme bir ta kun àletler üäve
ede rek hu sanau hi zlasurnus olduklan için çok zaman as trot
bilc günlcrcc ig ve kirmcn il e ip b ükeceglne, lüzumu olan
ipini yaylaya göçmcdcn Maras pazannda n tedarik vcya mü-
bad e lc et me ktcdtr fer . Mazma nlar b ükt ükl cn kili pler i asire te ,
sat makla bcrabcr mutafl ara da yc tecek kada r hazrr ip bulun-
du rmak mecbur iyetindedirler.
Mutaïlar mazmanlarda n aldiklan ktlipleri tezgàhlan nda doku-
yarak halkin ihliyaçlanna ccvap vcr mcktedi rler. Mutallar bu ipleri
direzinlcyip (tczgá ha katmak dcmek ti r) igma (tekmil, tanzim et-
me) etti kten soma: çullar, hayvan yem torbalan, gebrcler
(hayvanlan Ilmar etmeye mahsus kesclcr), kIl kolanlar, bellemeier,
yularlar, kil halatlar gibi ençok köylüler imize yanyacak lüzuml u
hayvan baklmtna mahsus C!lyalan meydana getirirlcr.
Hemen az çok Türkiye'nin her §chrinde bu sanata ait 11jçi
bulunur ise dc bunun en faal sahaslm cenubl viláyetlcrimizde
görebi liriz: ve Antep mazma nlan ile muta flanllln sanatla-
G.'itl.l;m R:ly<1lh Bergamada Dokwn,1ctlrk, Türk Ernogr ,l fy a Dergisi IJ 1957
}1u l/Usus/a f-aynaklar lavsiye .otu;JU!:, .. ' . .
Dr. "}'...vfik erk Türkiye'de Kdylu [j} San al1;wmm M.1hlyel/ l ' e Ehcml1l1yell,
Ankar,1, 19 . .
Dr.1-/alak Cillo\', IJcnizli El DokumaClligl Sanayü, [sL1949
RJu Ak.1U DenizliiJc DokWlJacl1lk. [nanç, &yr67, 1942
prof. Togan, a.g."', sf.25-26.
,

M.EROZ I YOROKLER
M.EROZ I YOROKLER 17S
n na daha sadrk olmast ztkre degcr; hattá bu sanaun ora-
lar da pîr de (imam-I Gazall) olarak tanmrmsnr' .
Süvari simf. ve kosulu topçu suuïlan tägvcd ümeden cwct Of-
durr un iht iyacr ola n at malzemcsin i (yem torbast. gebre, bcllcme,
kolan, yula r. çul v.s.) bu sahada çalrsa nlar temin ediyordu. Halen
yukanda bahscu jgi miz Aydm'm üç köyündeki mamulát. Birese'dc
kurulan pazardi tüccarlar tarafmdan almarak Nazill i'dc n Tür ki-
ye' nin her tara ûna sevk olunur. Binlcr ce köyün ihriyaç hisscuigi
hayvan malzemcsini bu köylcr ve zenaatkárlar terrun
ediyor. Keçi ncslinin kurutulmasryla birkaç bin ailc matset slz ka-
lacagr gibi , binlerce köy de bu malzemeyi tedarik imkämm bula-
rmyaca kur. Bu mütenak rz hal , muzrr kcçinin. bir çok Iaydasmd an
bir tanes idir....
Kür Bükmc, Yünü egirmeden, bun ten do kumaya kada r lüzum-
lu Alät Ed evat
3
.
J. Yün Mutat mcvsimlerd e koyun, keçi ve develerin
yünler i krrkrldrktan soma bu yünler in bir kisrm çadularda dokuma
islerine ayn hr. Dok uma için aynlan yapagrlar ewetä yün taraginda
güzclce taranar ak çepelleri temtalenir. (Çepel: koyun pisligi ve ot
dikenleri nin yüne olanlanna derier) Yün taragmda ra-
ranrms ve rcml zlenrnis olan yapagrlar yün halinc konulduktan
soma top, top edüerek çuvallara dold urulur.
Türkmen kadmlan yapaglYI tar ar larken iki ayaklanm taragm
dogru açarak otura k tahtasma otur urlar ve iki ellc ya-
paglYI taragm geçire rek tararlar.
Asiretinden Halil Bakst, yûn taraklanrun altrms sene
önceye kadar denilen tarak kismmm agacrnda n ya-
ve bunun demir tara ktan iyi oldugunu, yün elyafuu ör-
setemedi gint s öylemisur. Biz aqiret aras mda bu eski sisrem taragl
her ne kadar aradik isek de bulama dtk. Bugün tarak tar iptidaî
a) Taban b) .Tend;e c) Dcmir Dijlen
ç) l p gcçume k IÇln detik. Bu iple bsr yere asenr.
e
ot makla bc raber jcsrmlan ta rnamen demir olarak kullamt-
maktadt r.
Taranmq yünlerin to p IOp otmatanna (Tornak) denir.
2- Kil Kcçi krhm ralasmdan, pisliginden. çepelindcn
ayrklamaya yarayan basu bir atcutr,
Tomak (Yumak) halindcki kil pisliginden rcmi zlendl krcn sen-
ra, genc topak (s ömck) halinc geti nllp (kirmen veya de eg-
riJmek üzcrc sol bilego geçlrilir. Buna (sömek) dcnir.
a) Yay (ataçtanl. .hl Kiril (llóltlr!>ó]l;lan) - c) Çcne (Agaçtan)
oS) Aiacak (/1..1, ,") (ataçl.an) c) çrbtk (apçlan)
Yay [çene dallil) kavak vera çam aAaclUdan yaplhr.
Kiri1: Koyunun inee baglfsaj11Ylkamr, tuzlaDlr, lemizlenir, kir.
mende klvnhr. Alaçlga vey3 kil çadm n lepesine vcya dir ekleri ne
(V) aSlhp, a1lma aj1lr bir baglamr. Bu halde bir kaç
gün kurumaya tcrk cdilir. Soma ahmp, yaya taklhr.
kRua Ya/gl1l. Mal man/ar Md af /ar . HaIk BJ/gisi H,'J&r lcri, 5.Jycll6, 1941
[Ju pazaf a ( du,lI, ['<u ar) Sab.1h pazarl gezcrkf:n bir df:n
•1!tCI I'e S.1tlC' l/,1r m el!erini diJiI eder giN kaldlrd,klar ull gdrdiJJ.:. iJlT
haca yiJk.<;<: k .<;<:.<k <lui! cd(l'or, hep birden (ólmi n. /) deniyofdu Sonr a
ba§ladI ( Duadan mee I//jf o/muyof ) •
8u álel/ er dr:u ( Yün /Jgldl r , çark)l bizim i{ade
edebilecegmJizJcn d,1hl/ kUVl'r:tli Hul.ll1lt' lçin merhum Al<o-zJ Y.1/gm'd,1n
Türkmcn Oymaklan c.V. .'tI.83-87) naklr:diyoroz.
..
I
176 M.ERÖZ I YÖROKLER
M.ERÖZ I YÖROKLER 177
..
Yrkanrms. 1<lranml): yunlcr kadmm atacagr cline
ah p. vurmasryla gcvscr, elyaf Bunlar çubukla mUD·
razam hale gcti rilir. Okta' mn ctrafmda ktvrtlarak. [sömc k) dcnen
kclcplcr yaprür. iplik ya prlacak hale gcl mi):tir. aflik. ( Rcsim: 39.
40)
bi raz çcker, sündür ür ve tekrar kirmcni döndürür ve bosluga
brraki r.
4· Ilgrdm "ltguur aym zamanda bir iplik otçüs üdar: Buna top
halindeki ipler dolannrak dolamacak kumastn sarfiyat miktaruu da
toyin e(mil olm. Taban aduu a/on tahtamn üzerine gergi ismiyle
konuton ik; degnegin arasma sonkm ip/ik/er yurak: kadmlannm do-
l....uyacakkm eD'a için çok: gazel bir ölçüdûr. Burada birlesen iplik/er
çlkmca meydana gelen çitenin adma asiret grï/ep der. Bu gûtep boy
itibariyle doku nacak mmsucatm vnhidi kiyasesidir.."
Yör ükter pamuk fpligine (iplik), yün ipligine (yün, yün ipl),
kil Ipligine (la l ip) derler.
yün ve kil çarkta bükülüp, aval bale (yumagm
uzuncasr) gelince buna (Melik) derier. Top haline (yumak) çile,
haJine (gelep) diyortar. Stlifke köyterinde (kelere) deniyor .
5- Teççe: "ltgidtrdan çtkan iplilc teççeye geçlikten sonra ke/ep
adim ahr. ç Jlmgm islemesine yegàne medar olan leççe iplik ketebini
çózmeye mobsus o/an bu a/el ka/Inca bir odun kaideye emuden
yertestirilmis bir mihverin üzerinde ko/ayca doner ve ÇlkT/ga: bagtl
o/an ipliginin ucu tezgáh/ara lfI'recek mekik makara/annl hazldar.
AnraÁya havalisinde teççenin tuhna (giJ/eeen ve kelepcen) denir. "
(

0
-
a) Ok 1:» Edep a)
Ok b) nat
(
>
Simd(ve kall .." ilik ri ya/mz b dmJ,1r YUP/I;!I armcetc r ün
l 'Cy,1 kil cr kckkr de Y<lP;/f. Del'C, koyun, dill'<lr gilderke /1
ioJir<lh<1l I'e C'ill:J=da kirmcn eglrir. ( Yün veya kIl cgirir) çor ...p
cXcrkr.
Kil vcya yün (sömck} Icrini gcrck crkck, gcrck kadm sol cli ne
dol ar
1
. Sol cliylc kanaüa n döndürür, soma sag elirun vc
sanader parmagr He tuuugu kirmcni (okun baandan u na r), par-
maklanm gcvsctcrck ycrc brraktr. Kcndî aglrhyla, 70-80 cm. u-
zunl ukta yûn ipligin ucunda döncn kirmen (veya it), sol cldcki
yün (vcya kil) yumaguu çözü p, ip haline get tnr. Kad m
(veya crkck) iplik Ul.aYIP, kirmen ycrc degrncyc baslaymca. ipligin
70-80 cm.uzunluk kalmcaya kadar, ipligi kanatjar üzertne dolar,
sag c1inî ve qahadct parrnagr ile, sol tulegindekt yurnagm yünü
.\- Kirmen ve
Y örükl cr ikisini de kullanmakla beraber. daha ziyade kirment
istimal edcrlcr. (Muhtclif asirct vc köylcrde ig' c tckcr. cgin
mcç. cgirgcç de denie,).
""
M.EROZ I YORûKLER M.EROZ I YOROKLER 17.
6. Çrkrrk veya Çark: (Rcsim 41,43) .
"Kimum n ya ig ile b{/J.'ïlmüI l '/.' teççc i/e tlgul,!"dan keiep
otmus tpteri nU/SI/ rtl yapnurya mobsus otan bu ölete bl/tt/n
lu 'Ja ç/knk denir. BaZJ Yör akler nu ötete (Çark) odlnl ..
Bil àlct agaç kancd; koçak, mil \ '1.'yasukum
sag/anl bi, oduna yerlelfirilmil ipüdai bi,
naurtannns bir demir mili çevircn ipe geçmesl)'le vauje g6mr. .M.II
yani masun/ saraenk kan/ II d öndukçe seççeaen d önerek ç özüten iptik:
bil tcannsa sanhr ve masuralar /amamen biuitacn sonrtl äakuma
iline ho§lama zOn/am ge/miltir. ..
Bizim kendi tetkiklcr imizdc tcsbit euigi mtz parça isimleri:
Kllrakoyunlu'larda, Ere*1i Tekelileri ve San keçililerde
1- Ön ve arka direkleri
2-
3- tg dircgi (2 adel) (Bir kaç vc Uzu ncaburç köyü
"Si/ijke:' Boynuinceliler buna ïatmacik di yor.)
3a) Direk (2 adel)
4- Kolu
5- Elcek
6- Kanal (2 tane) (kelebek. tekcr] (12-20 arast)
7- Kücü (Kanadlar arasmdaki ipler)
8- Ig
9- Bekcre (Bali aliiret lerde Bakara)
...
10- Urgan (ip)
11· Göbck (Sankeçi1i1er "G óvae "uiyor)
12- Ana
13- Kulak (direktcki deliklcr "Sankeçili )'
Boynu inceliler dc aynca:
Ok, Gulürnbc (cIecckie, fatmacrgm alt mdaki tahan)
Ara Gözcme.
Çtknkta masura yaprhr, iplîk bir kaç kath b ükül ür, parnuk.
kahnca cgr üerck (ru II k) adt venlen parnuk ipligi elde editir. Bu
ol ur: pamuk (mahhç) düz bir tahtaya scrilir. Or-
tasma bir çubuk konup, bunun ctrafmda pamu k yuvarl anara k,
silindirik halo geti rtli r. Buna (Fit il) denir. Bu (fitiI) çrknga tutu-
larak cgrtlir.
,. Çlrçlr: Gczdtgimiz Yör üklcr arasmda bu áleti göremedl k.
Vakti ylc kullamrl ar nus. (mahhç) ahyor lar. Çogu
da pamuklu doku mayr saun almayr tercih cdlyor.
Bir düz taht a tabana dik iki agaç çakihr. Bu iki dik agaç
arasui a. taban tahtasma paralel olmak üzere hiri ince dcmirdcn.
digeri kalmca agaç silindirik ik j çubuk hatde ycrtesnrülr.
Pamugu bu tki silindir çubuk arasma verlrler. Çekirdegl aynlarak,
ben de kahr . Mahhç iki çubuk arasmda çekilcrek ahmr. Basit ,
Iakat Ihtiyaclanru karsrlayan bir äfetmis.
lplik halinc gelmis clan yürt vcya pamuk sun't veya tabtt bo-
yalarla boyana rak, tûrlü dokumalara olur. Su royama
(Kök boyasl) mqhurdu.
Kök BoyaSl:
Yakm 7.amanlara kadar Yörüklcr, haIE vc kilimlerindcki lürl ü
renkleri , muhtelif motiOcri mcydana gClirmck için yünlcrini la·
biî-ncbat i boyalarla boyarlardl.
OUann kökünü kaZlp, bu köklcrÎ kazana kOYup kaynallflar.
Bu boyah suyun içine yUnü bat lClClar . Buna kök boya diyorlar.
Bu tab ii boyalar Ylliarca solmuyor. Sun" boyalardan çok ÜSlün
oluyor.
SütJegcn kökü ilc karamuk kükündcn saf! boya eldc cdilîyor.
Buna Ttrtar A§irctinde boya) deniyor.
1
llW M.ERóZ I YÓROKLER
M.ERÓZ I YÓROKLER
181
Schlrden ahnan çiviüe s ütlcgen otu asrlemasr çok iyi ol uyor.
Ycni Osmanh' lar bunu kullamyor.
Teh ncl (OefDe) Mersin dah yapragi, Aragen (bir ot), nar
kabugu, yukandaki bitkilcrd en mcydana gelen adma (Si-
yah e3Clgl) dentr. Kaynan üp, hasrl olan siyah suyun içinc yün
auhr. Bir müddet sonra yün siyaha boyan rms ol ur.
Sa r i: IIgm "era bag yapragr (asma yapratl da olabiJir) tabaka
tabaka kazana konur . üstüne §<lP dÖkÜJÜr. Su üäve edi l ip. i çme
yün 31111r. Kaynatthnca sanya boyamr.
AÇlk kahverengu Nar kabugu ile kaynanlan yün veya iplik
küll ü suya baunlirsa kahverengi meydana gelir.
KlZIl renk: KOk bor3denil en ot kökü kazana konup, su üáve
edilir. içine yün anhr .
Barem yaylasma gelep (yumak) hal indeki yünün okkasuu 2·
2.50 Iiraya boyayan boyactlar geliyor. Halen Bayazsdh'lar
kök boyayr birakrp, bunl ara boyauyortar. Hayta'lar <la pazardan
boya ahp kendilerf boyuyor. Tam göçebelertn çogunda gene kök
boyast kullamhyor . .
lmpara tort uk Türkiye'sinde tabii boyacrlrk, k ök
basma ekonomik bir mevzu idi. Seturlerde bununla geçinen
bir boyaCl esnaf gibi, Avrupa'ya ihrac edile n boya çe!iilleri
miktar ve döviz olarak büyük bir yekûn tut uyordu.
Neba li Boyal ar XIX.aslr so nlan na kadar, ge·
yükse lmes Înde büyük amil Heme n bütün
re nklerin bil kileri olmakla ber aber önemli olanla n san rengi
ve re n cehri ve safran, siya hl veren mazi ve nihayet IZ:
re ngi vere n kök boyadlf. Anadolu, Rumeli ve digcr ye : .Ic'
bu nebatlardan cn e hemrniyetlis i ve iktiSl \l"I) ge-
kök boyadl r....
Izmir hahlannda, Anadolu ve Suriyc' nin ipekli dokumalan nda
Tesalya ve Makedonya purnuklulannda parhyan Edirne veya Türk
klfmlzlsl, Avrupa'da pek büyük bir sahipti. Türk kurn,-
Îkl iS31 Fakûllcsi Talebeier illrJe" MahmUI Tdin, Giindaz óztUrt'iil! IfCI
Havil /isi haJ: l:ma hilZlr/adlklan IIJJcbc vlIZÎf ckrindcn IIJlfIml§tlT.
zrsmm .esaSI kök boya o lup. Anadolu ve Ru mëïl'd e bir kök
boya Zl raatim da pestneen sürüklüyordu....
1&50 yümda, Osma nh Dcvlcunm lngûtere'ye tbracaunda kök
boya, %54,7 tutan hububatt an sonra %7,8 ile ikincidir
l
.
1794 tari hli bir mahkeme sleilinden "sari agaç boyast. bakkam
agacl, ayt boyast. sim or, k ök: boyast gibi boyatann l 'e mordan otarak
da t açtlabns, lapm kuJ/antldlg,na äair bilgi edinmetaeyiz ,.2.
."KiJk (Ruma tinctoeum]: menüeketimizde nebati boyaatüao
eskidcn ben kl)'metli bir yer iigal eden bil nebat boyakk: OIU, kxmuu
kiJk, boya pûrcu, )11mUna boyasl, boyaçili dil kannran kirmui boya.
boya kakü, boya snmwi1lJ!, çubuk boya, ekse k ókü, kusl kök., kuil
boya gibi muhtetif isinüer iie de arulmakmdtr.....
1870 tar ihine kadar lzmfr'den ihraç edilcn mikt arm memlckc-
ti mize get irdigi gehrtn 500.000alnndan fazJa oldugu zïkredûmek-
ledir,,3.
_ Ona da kök boya kuliaRildlgml anhyoruz: "Keçe l't'}'a
)1ltl boyamak 'fin tasmen nebatiardan hazulannl'l yerli boyalar
lasmen de Ruslardan SlIiltl alman boyalar kullamllr ' .4.
Ookuma Tezgählan:
I) Istar: (Rcsi m: 36,38)
.. ve parçalanm mütcakip sahifede vcrdigimiz (Is tar) Yö-
r uklen n çok kullamstr bir tezgäfudrr. lhtiyaçlan nm çogunu hu-
nunla hallcdcrler. Hall, kilim, yün çuval, yazgl çulu
S
, çadlr , silil
vs. olmak üzcrc hem yünden, hem kildan imal<\ t bu lczgahda
yaplhr.
Kilim ve hah üzcrine (moti!) yapmakla Yörük kadmtan
çok hünerlidi r. Amatör sanatm harikalanm biz bizzat scyrcUik.
Tunccr B.1ybra. KOkbova. 14i.Univ.Co.<rJtf ya Efll/.Dcr"iR Sa w U 14i.1964-
sI.U L224. - b "J'
1 Macide Gooûl. TurJ: Halt rc Ki/imlcrini n Tckni k JlU5USivcllcri. TUrk
Elnogr af ya Dergi si. lL 1957. .
... G6nüf. TûrJ: H.1/1 vc Kiliml cri ni n TckniJ: 1/uSlJsiyelcri Tûr l;
Dcrgi5i. 11. 1957. .
4 WR1dloff . fI,g.c. sf.44Z-4H
Egc'dc (yaygl) ( Vflzg/) Fkfinc ( K/l imi yaz ( yayg/YI y az) giN.
Önceden kök boyalen il e boyadrklan yünlert yams (monf)
yapmada büyük ustahkla kullamtlar. Nesüden ncsi lc intikal eden
ve her kadmm kcnd i kabiliyet ve kudreti nc göre il ävclc r yapugi
adet á ibdá cuigi yam§ çcsülcr tnden bazilan run ismi: 1-

Tirkcç, 3-Koçboynuzu, a-Alabaglr,
hayragl ö-Piurak, 7-Nacak, 8-Alaboncuk, c-Krr kbudak. lO-Göklü-
yams (Bulgar Dagl Karakoyunlu'lanmJa hah ve bilhassa cicim«
alakili m motlfferi )
Eregf Zcamct Tekeli' ler in de Farda Kilimc (Develerin üst ünc
göç esnasmda aulan kilim) ai t yamslar.
1- Koçboynuzu. 2- Buturak
ARlza Yalgm'm vcrdigi yamslar (Ccnupta Tûrkmen Oymak -
lan) SlglT slgidi, çengcl, yar yara küst ü, scvli (selvi), it izi, Kur -
taglZl, yrlan, alun ter lik, agbörck, chbögr ünde, alyanak bnrak, bir
el bir saray, kurt küpesi, zincirIi, bülbül bükü, brçkih, kogudu,
sarman. sandrkh, aynak. boynuz, krrk kr vnm, hürriyet, turunç,
boncuk....
"Kitim, çuval ve eieim/erde sik sik (koç bajl) niotifleri gorûlmek-
tedir. Bun/ar yigillik, dognl sózlûtük, güventik: iJade eden isaretlerdir.
Kustor. sevlnç ve haberci isareüeridir. Bilhassa kilim lerde ara mouîi,
çuvattoraa ise bereker isareti otarak kullandmataadi r...
Hahlarda kafcst e veya sadece kus rnotiflen saadet ve
mubabbcr tsarett olar ak almrrusnr'".
Ha hyi do ku mak için istarda dikin e ipl e r hazulamr. Buna
(lp iyma ) deni r. Bu çözgüy ü hazrr tama faa liyctidi r. Bunda n
som a dokuma i§i baslar. Evvel á vargel (va ran ge len, gel en
va ran) yukan ka ldmhr. Ön stra ipliklcrine sol cl He kuvvet -
lice bas ila rak ar kast m a ipli kleri öne getirili p di ger el He
dc aglzl lk için sagda n sola dogru kalm bir ip a u h r ve uclan
tezgáhm yan tahla lanna baglaOip iplik ki r kit le dügülerek
ot urt ulur. Bunda n so nra vargcl üs t gücü hi zasma kadar in-
dirilir. Ön vc arka çözgülc r a rasmdan sagdan kal m ikinci bic
iplik da ha geçirilir. Kir kit le dögü lür vc her za man için do-
kunan klsmm üs tünd c bnaktllr. Buna (düze lt me) veya (bas -
urma ipligi) dcnili r. Her at kl veya dügüm strasl nda n sonra
183
-
"
.
.. ,

,
e
M.ERÖZ I YÖROKLER
a) lstar kanadt (2 adel, bazr a§irctlc r yan agact da dtyor)
1» Istar Topu (2 adel , list IOp, aJt IOp ban asuerfer Ust A6"acl, Alt A-
diyorfar) c) Kücü AgaCI: (Ustûne kücü "ip" dolamr. Îfir adertir)
Ç) Geten-v aran: (I adel, ipi "4 bi kiicü- a1ilrmaga yarar - Bazr yerde a-
gaç, Vacan-Gelen de denir) d) Crmbar : Dokunan krsrm büzdürme-
mek, gorme k için agaç) e) Ah ,KaZlgl: (All Topu lUtmaga yarar . Topra-
ga rapt cdcr.) I] EQri Kazrk: ( US! Tcpu lUlmaga yar ar] g) lp: (ef ri ka-
zikla . kanadr rapteder.) in Gez (Kanar ûzerinde ginutili. kettik krsrm.
Egri kazikla kanadm iple baglanmaslm le min eder.} h) .Çubuk: (2 acct-
tir . All ve ûst toplardaki ince yata kta gizli ince çubuk. lpi gergin tutma-
ga yarar) 4 Kat Kücü ( lp) Kirkil veya Tarak (elle ipligl vuru p- kU1ll3§1
dok umaya vanyen aglr agaç tarak)
Taragm arkasmda 4 kat kûcü ( pamuk ipligi) uzamr.
Kücünün altmda 2 Balarnak agaCl. Kücünün üsl ünde 2 clrmil kan. Köplü agaCI
veya ökçe agacl. Top Kazlklan. EI ipi, IOpU VOS.
bu iplik çekilip üzerine kirkille vurulur. Vazifcsi dügüm ve
atkl S1Tal arlOl stkt§ltrlp düzcllmckli r. Her kirkitlemc ameHycsin-
den soma hu iplik yukan çekilir. Bunu mütcakip aS11 dokuma
i§inc ba§laOir. Ewclá varangclen yukan i1ilir. fpljklcre sol el i k
ar kaya dogru kuwetlicc haslhr. Ar kadakile r öne gelir ve çözgü
M.ERÓZ I YÖRÛKLER 182
YII.W( DUr/A:. TiirkmellYiinik. A \/§<lr /-lil fl " e .K llilJl MOIiflerl Üzcrinde
Mil§lum<l. Turk Emogr il l ya Dagi.\i. Il. 1957, sf.65-6ó.
•••
MERÓZ I YóROKLER M.ERÓZ I YÓROKLER 185
L
einsinden bcyaz parnuk veya rcnkli yün iplik iki ÇÖ7.gü arasmdan
bi r raraûan öbür rarafa mesclä saguan sola dogru boydan boya
. ·1· i th 1
gc çlTl lT••. 1 •. . .
"Kücü: ha/IJl órmek Îç;n kullamlan iptir. Eu wmm gelen ûzerin -
dedir. KlÏc/Ï iteatta mmak ve a/mak için agulik (km ar ipi) açhr:
Kalm ipttkler kücû arasmdan geçerek atkr otur. Buna otumulSl için
kirkitte vurutur, sonra fazla gelen ipter makasla
Nefis kilim 'IC haltla rdan elbisele rini , çeyizlerini, glyim
eqyasrm koyduklan çuvaltan da yanqlarta (motif) süsterler. Bu
çuvalla ra da (ala çuval) denir.
Kazak'lardaki tezgä b Yörüklcrin (çulfalrkuna benzese gerektir.
(Afkan: atkr, arkaç). (Küsü agas) , (Kücü agaCI) áletlerinin, iple-
rinin ismi aymdtr.
" Kazak larda dokt /ma ,ezgllhl {ok ipridaî o/up, yere çakumu
kanklar!a bnnlann crasma iplerdcn {uzun Gip ) iboreuir. Atkt
(Arka/l), yukardan dotar \'e tnmun her hareketinden sonra
üzerine bir degnekie (kus ü
2- Çulfahk (Çulha)
Bizim tesbi t edebüdlgimiz, bir araya getirebüdlgtmlz bunl ar.
Ha un rmzda kalrruyanlarta hirlikte (Çulha, çulfahk) 32 parçadan
iba retti r.
Hem pamuklu, hem yünlü dokunur.
Pamuklu [düz bez, ala "renkl;"bcz., dokurcun "kare!i 1
YUnlU (BaUaniye, inee kumas v.s.)
Ta rok: Kumaa döve r. srkrtasun r. sernesün r.
Cimban Dokunan bezi geren demirden di!jli äler. ku-
tuta r.
Kücii : lph kler i tanzim ede n, birkaç kath Ipten mamul tarak.
Tere: Taragm muhafaza sma yarar. Onunla bitlikt e rstann (ki r-
kit )! vazifcsini görerek srkrlasunr.
Selmin: Dokunan kumasm kisim.
M.1Cilfc GÖflül. a.g. M ,lkalc, nuk El nogr .1f ya Dcrgi.<;J: rr. 19:57, .'iI.7.!.
Hi/';mel Turtmn; lf>{Jarla'da Ha/IC/lik. Ha/k !lifgü;i Haber/eri. Sayr28, J'}.U
Rll/forr. e.g.c. /. 465.
Resim 35-37

J
!H6 M.ERÓZ I YÓROKLER M.ERÓZ I YÓROKLER lR7
5) lp (Sari, kmmzr , siyah ip 50 ade l kadar)
4· Çar pena: Kolan tezgähmm daha mütekàmilidir. Motiûl.
rcnkl i rnamuller îçin kull amhr. Rcnkl i, mot ifli kolana (Gal lpf)
deni r.
Dcvenin (Oögbet kol am), havudun ust ündcki (çe kt ipi:çekip)
hu tczgáhta dokunur.
Sckiz vcya 12 tane kare vakera (den) vcya köselc
ycrc dik ola rak otun ulur. Birtnrl crtne paralcldi rler. Ortalan nda
d ön dclik vardt r, lki kazrga dört adel yün iplik huralardan
gcçcr Mckik islcr, agaçtan kihçla arasira dokunan ktstm
ycnidcn baqlamr.
3· Kon Tezgähl, Kolan (Rcst m: 31)
" "
..
: '... .
" $7%
...
f7""7I
l.!..-...!J

Kcçi krlmdan at vc clicgi n kolan. kuskun. yul ar, gebre
v.s.yi (hunlar küçük eba n a ki l ma mul äm..IIr. Çut , çadr r vs.
gihi büy ük olanlan rst ar'da dokunur) dokumak için kuü amlan
basir hir tczgáhu r. Buna tezgäh dernek bi1e tazta. Iki kazik
arasma gcrt len Ipl cnn. küçük tahra álet le r yardi mr ile do-
kunmasmr te mi n eden bastt bir alet . Yünlü malzeme dc do-
kunu r.
Purçalaru
I) 2 adel kazrk
2) Bi r kl hç
.') Bi r
4) Bir kücü (küçü k bir agaç çubu k. Kilrem geçmesl, arkacm
için)
s- IItJSlr Tezaahu Sulak ycrl crdc Y örüklcrde bul unur.
Agaçran dclikl i ta raklarla ham dokunur.
Keçeclllkr
Yörüklerin kullandtkl an rnühim malzemelcrden biri de keçe -
dir . Çadrrlarm ternel unsuru (fopak Çadir \'C vagen
alaçik] keçedir . Çohanlann kepenegt. çadmn c ösemestnt
eden. ropragm soguklugunu gcçtrmîyen keçcdir. Aba, at
bellemest v.s.yi gene keçedcn yaparlar.
Keçentn Yaprtmasu (Resim:33)
Gcnç koyunlann yünü güzun (AguslOS sonu) ktrkrhr.
Bu yünlcr kuzu yününe kansunlr r. Bu güzel keçe ve
kcpcnck otur.
Koyunun yünü önce güzclce yr kar ur. tcmizlenir. Halaç (yay) la
1
aulrr. Elyaf ayntmq, meelmis yün büyükçe bir kil çul üzerinc
kal m bir tahaka halinde scrütr.
Husust bir s üpürge ilc bir tabaka haline getirilir. Obada iyi
yams yapmastm bilen bir erkek çagmhr.
Yams islcrt ckscri ya crkcklcr tarafmdan yapilrr. Yamset erkek
cvvclcc hazrrtannus hoyall yün tutamlanm ince ince dograr ve
he r boyah ktsnu ayn ayn kümeclkl cr halinde yanmda haztr bu-
lunduru r , so l avuc u içme renkli dogrannus yünlcrden bir krsim
alarak sag elînln ba§ vc sa hadet parmaklanyla bu boyalt yünü
inceli crck scr ümi s tabaka ha linde o lan kcçc lcvhamn üzeri ne
istcdigi tezyînau Ist cr. Bu tezyinat, kimuzi ve mavi o lma k sar-
uyla bir iki renkJe Χlend igi gibi ckscriya keçe yap ümak üzere
serümls tabaka bcyaz isc siyah yün, siyah isc beyaz yün He
naturel olarakta Islenlr. Bu naturel lslemcl i keçe lere (sungur
kcçc) boyal t yünlerle islenen keçelere ise (cici m keçe) adr ve-
rili r
t
.
Bu yams (nakrs, motil) i§ini Yörüg ün tabiri lle ifade ede lim:
. "Keçenin üzerine atasi da (renk/i ) serilir"
Kadmla r ihk su ile keçcnin kabank ktsrmlannr duzettt rter.
Silindirik, büyük bit oklava biçiminde bir agaca, bu ot urmus yü n
tabakast srki sik! sanhr, dürülûr. Sa§ taraflan iyice çivilcnir (disa
gelen ktsirn]
Obanm veya çadtr horantasmm (çadir halkmm, çoluk çocugun)
vaztyetlne göre, kadm erkek, yahut yalmz kadmlar ileri ger i git mek
surctiylc, ayaklan ile tekmeler, yün tabakasmm keçele§mesini,
ser tle§mesini tcmin ederIer. Bu yuvar lama amcliycsine (yuglama)
deni r. .
Sök ülüp, kabank yer kalml§sa düzcltili r. çeki§tirilir. Tekrar
yuglamr. Soma çadmn bir kö§csinc konur. Bir kaç gün soma
bolca IlIk su dökülür, emdirilir. Sert bir toprakta. ta§ üzerinde
veya ceviz büyüklügünde la§ dökü lmü§ bir sallhta kadmh erkekli
5·10 ki§i a§agl yuka n tekmcl er , dövcrlcr. ileri geri bükülür. sanhr
açlhr. Uzunluguna dörde bükülür. Bir ucundan bir ki§i, diger
ucunda n bir ki§i tutarak. havaya kaldmp ycre VUTUr. SUemmiyecek
bir hale geldiginde (kcçelestiginde) hazulayrsma göre (dö§eyi§ine
göre) keçe veya kepcnck' olmustur.
Yapagi (yaz yünü) kcçe olmaz. Makasla krrkmasr (kesmesi)
zor olur. Keçe, yere dikine konuldugunda bükül üp, çökerse iyi
keçelesmemis old ugu anlasrhr. lyi keçe dikin e brraktlmca tahta
gibi durmahdrr.
Orta Asya Türk göçebcler i nde de keçenin hemen hemen
aym seküde yaprldignu Radloff un kaleminden ögrenîyo ruz: Bü-
tün sür ü krrki ldrktan soma, komsudaki kadrn, krz ve delfkan-
hlar, yünden keçe yapmak için toplamrtar. Yün, çiplak inek
veya at derileri (t ulak) üzerine kalm bir tabaka hali nde serüîr.
Adamlar , ellerine uzun dcgnekler alarak (saban) derileri n et ·
rafrm çevirir ve neqe li bir sarkmm temposuna uydur ula rak bir
sag ve bir sol ellerindeki degnekle vur urlar. Yü n böylece d ö-
vüldükten soma çekilir. Yün káfl derecede inceltildikten soma,
birbirine eklenmis d ört ilä yedi arsm uzunl ugunda iki tane
saman yatagm üzerine iki kat hali nde serilir; kahve rengi yün
(kongordau cü n) atta, ak yün (akmdau cün) üste konur. §imdi
bu hatlar kuvveüe sulamr ve saman yatakla birlik tc kivnhr.
To ma r drsardan da at kilmdan yaprlrms bir iple sanhr, soma
tomarm sagmda on adam ve solunda da on adam birer srra
halin de dizilirler. Sageaki on aëam sag ayaklan i1e ayru za-
manda tomara vurarak bunu kar§ldaki tarafa yuvarlar lar. Onlar
da sag ayaklanm kaldlrml§ halde bekier ve tomar gelince vu -
rarak geri gönderirler . Bu tepme i§i takriben -..s aat kadar
devam eder, Soma ip çözü! ür ve keçe açlllr. Kadmlar el -
biselerini çlkanr, yenlerini dirs eklerinin yukan sma kadar slvar
ve keçeni n üzerine diz çökmü§ vaziyette oturarak muntazam
tempo ile keçenin all ma ve üstüneelleri ile vururlar. Bu i§ üç
saai kadar sürer. Sonra keçe alma,rak kenarlan kaba bir §ekilde
di kBir. Bunun ül.erine bir daire halinde keçe ör t ünün etrafmda
oturur ve bunu yava§ yava§ döndürürl er öyle ki, herkes kendi
klsmlm kom§usuna dogru her (Klz kölölö k aynaladl) keçe serl-
1""
M.EROZ f YOROKLER
M.EROZ J YOROKLER 189
b
A RJza Yalgm. Yörüklcrue ve $ehirlcrde Keçeälik. Haik Bilgi,<;j' Haber/eri
Say1."lLJ, 1941
Çobanm pallosu, yagmurlugu, ya/agl ve y orgamdlT. Yagmur ve
soguk ge çirmez. Ba!fJiklt kolsuz keçe pallo diyeb lJiriz ( Resim:14)
J,
190 M.ERÖZ I YöROKLER

M.ERÖZ I YöROKLER lOl
kcnanndaki Ipli kler çrkanh r vc ser üerek kur umaya DI-
rakrhr.
Bu adi keçc ör tütcr bazula nmaktadrr ki, bunl ar saglam
olrnak bakrmmdan Kal nuk \ 'C Mogol keçelerinden çok üst üncür.
Kazak'l ar bunu yurt ön mek için. ancak çok faki r kimseler de yer
halls. yerinde kullar urtar. Bundan baska, keçeden eyer bcllcmesi.
yatak ve bic çok yaprhr; çok miktarda keçe Orta
Asya vc Rusya'ya da ihraç edilir. Kazak'l ar. Ince keçeden eins
hahlar islcrtcr:
1- Yukan kisrm muhtelif renktc yünlerle sustenmts
adi keçc örtülcr. Bu suster. keçe yan hazir durumda
bul undugu zaman eklenir,
2· Seçilmis ince ve lek renkli yündcn yapilmrs zarif ak keçeler.
J. Boyanrms zari f keçe ört ülcr.
4· Baska baçka rcnk tcn muhtelif süsler eklenmis renkil keçe
örtülcr. Bu gibi keçeler her zaman çift olarak yapilir, bu suretlc
bit inden kcsilcn süsler ikincisinin zcminine di kilebilir. Süslere
inee scn tle r takrhr ve keçenln kenartart boyanmq keçi yünü ile
çevrthr.
5· Te k renkli ve igne He dikilmi!j örlüler.
6· Muhlelif renkte yün ipli klcrlc önüler
1

Kara·Ku glz' larda da kepenek yaplldlgl anl a§lltyor : "Bl1lÜn diger
el illeri Kazak 'larda oldllgu gÎbidir. Aneak Kadmlar ;rtee keç; )'f1nl1n·
den (kO)Tlfl olamk) kere ayakkabllarla, yine keçeden, uzw. kollu
\'e adt verilen mama dikerfer. Kazak 'lar bu sana" bilmez-
Ier' .
H u n' la n n da keçeci lik t c i1c r i o ld ukl ar l nl a nl lyo r uz :
"Elim ize geçen 'keçeler üzerinde umu m iye t le re nk li yan
ip Uk /eri ile y aptlml l ap lik e u l y;rwta rastltyoru l , B/I l ek -
n ik, Hun san'al tn ln en (inem !i h u su siy el lerinden hiri -
dir ,J,
W,Ru f!orf, :J.g.c. 1.51'. .Jol2•..fJ
W.R1dfo(f , ,l.g.l:. J. sf. 5J') .
IJ. Ögd, ftg. e. sf .60.
Göçcbc kült ür ünün devarr um lstanbut §Chrinde ve hau ä Os-
manlt Saraymda da gör üyoruz: "Bursa'ya boyanmak üzere lsum-
bul'dan 36pnTfa öcyaz taçegÖl/derilm;l \ 'C' mnesi 450akçadan olmak
ûu re /6 200 akçe ücret a/mmll \'e lstonburo iade otunnnum ,.1.
5 924 tarihli (16.asnn ba§l) Bursa Ma hkemc Si-
cillcrindc (Padisab Ota gl) Içln lüzumlu keçcni n boyanmasi hak-
kmda §u kaydt görüyoruz: "HlIdi'n'endigllr t àbe bekahti tuuratennin
otaklanna aÇ)'fl1 ono: pnre keçe boyaflnwga emr-i lerif varid oldugr.
eel tden sabhagtardan ehli-hibre ohm tahmin idüb herbir seçe)111 on
bel akj C)'e kavl alunub cem 'an otutyedi bin dokui yiil elli akçe
oluh... ,
Yöruklcr, keçeden kolu yrrtmaçh, yclekle ceket arasi bir giyim
esyasi da yaparlardr ki, adma (alla) derlerdi. (Abacrhk) sehirlerdc
de yaygm bir zenaam. Nercdc okudugumuzu bilemedl gimiz bi r
yazida, (Aydm abasi ) kïsa oldugu için. (Aydm abasr krsa kes)
tábir inin (Aydm havasr krsa kcs) yazihydr.)
Fuad Köprülü, TUrk Hai k Edcbiya u Ansiklopedisi' nin (Aba
maddcslndc) senten kaydcd iyor: Lehce-i Osmani'dc gayct krsa bit
nevt sahaya Aydm abasr, onun biraz daha uzununa Bahkcsir abasi
yazrüdtr. Evliya Çelebi tstanbul'da 300 abaci dükkäm ve
700 abaCI hulundugunu kaydedcr (Scyahatnäme I, 616)
C- Demircilik \lt Al1aç
Ya§3d1t1 hayal iktizaSl, Yörük, ev klfl lmayan, dayamkh
olan ve kolay ta§ma n malzemcden yapmak mccburiyctindcdir. Bu
schepten kap kacak ya baklr, ya ataç, veya der idendir. Bunl ann
ömrO U7.un, kolaydlf.
Ihtiyar Yörükle rin söylcdigine görc, vakliyle her bir
de mirdsi vardl . Bu demirciler blçak, klhç. balla, baklc kap lar,
kazan helke, çingH v.S. yapar, kaplan kalaylarla rdl. baklr
N4zlm Yiiccll. J7.A strd,1 ve Kum;'}f.I.1r, Uludag, 17, 1938
( Mahkt'me Sicillt'n)
[ JlIr ....l :jerl M.lhkeme Sicilleri, UludllÇ. "k,yl"26. J94().
L
....
incelenmesigereldi clIler esan bir cemaat Hu/Ju!nga bk. F.K6prülii,
Abdal Milddesi, Türl; Hal lo. ve
CIl(erojlu. .A nll dol u Abdllll,lrlllJn G/zb D,llen nde n Ornekler, Kóprulu
f!.1.953
ZG(i/;;;I lp, TOrk M cdeniyel i Til rihi, si.S.
Dr.R.Ög eL R_g.e, .V.208,1l9.
4 Prol,Tog'ln, 8.g.c., s!.29,3L
kapfan kasabalardan aliyor, yaylalara keylere gelen Abdarta ra'
kataylauyorlar (yün veya para mukabili).
Bütün kaynaklar tarih noyunca uemlrctllgin Türklcr raratmdan
kutlu sayrldrguu gösteriyor. Bübassa göçebe Türk
saygrn bir zcnaatur. " Göktürklerle Ogl/z/ann atatan
Demirciye Mogol/ar {Darnan} derlerdi. Dokuz Atosi demirei
adam laman clurdu. M)'Üklerine (Tarhan) adl verilirdi.
Bundan (m/al ,hr ki demircilik: eski Türklerce sanatlann en muhte-
tdi J
ren" Ir .
Çtnlilere göre, "her yagmurdnn sonra Kugalor maden aramaga
çumrfamlq. Bi/hassa siláhlann sivri ," f lan. için sen mo·
den/eri, Göktûrk tere Kugtz 'lar gl'JndmrlOTlI11.... Yemsey mmnkasmda
KJrgIzJar cevner istihsal et1l1ekle kalmannstar; bu cevnerten islemekse
de çok manoret kazannuslardi:... Jûrgtz demirciliginin en ömek: e-
solen muhakkak ki KJrgu lailçlan idi ,3.
Iran ve Arap kaynakla rt da Türkleri demirei bi r millet
olara k göstertyo r: "A rapkm n hakiki Tûrk, [al-turk al haqîqî )
dedikleri Hakanh Turkter. ke ndilerini menIe itibariyle bir dem irei
m illet olarak: mmnuslor, h ûk ûmáarkm demireiligi tes 'id elmqler
l'e demirei/ik sayesinde esärelten ve zu/meuen
manmlflar, onlara Çinli/er dahî Cucen (A var ) larm
demqlerdir.....1ran duwm, Türkleri en eski
bir (çe/ige bI1rünnlllt ) miJlet olarak w vsif edlj'or kl blZ, wr/hl
devirlerde Tark k(l\' imlerinin yaptl klarJ bunlarm ra-
rihren 6nceki zamanlarda dahi inki§iif ett irdikleri bir san,!llarJ
olarak kahul edebiliriz,4 . Erge nekon Destant'nda da demirci·
nin rolO malilmdur.
H.N. OrkWl, Y;ml1:fr J.. si.i
dl'mireisi Ali lJ.1t,1 i Ji. {)cdc.\illin bi//lil l.mln d,l dL' mirci o!<lugunu
(/(lymulj. soxca dcmirei imi§ler. Ti/h$II gcXme (fll-fi /1.11&" gt:l cn
huna/l' l ilkk. 1,1/'anCil y.1plyor. Kömuru dagd" .rapl om (ljfun k(l(/1(trü (hi/lliI,
pul/uk dcmir i ".S için) demiri :,ehinlen (M/ik.1bili .1ym llitk(/f Gelir)
/J r. B.6gd. .1.g.c., .r;f.ó4.JJ.I.
Göktûr kler, "Kin-sen dag/armdl1 dennr isleri me§J;l-tI
otup, yay l'e ok yapmakta temoyûz etmisierdi " I.
Demlrciligi hu kadar saygûr tutan Türklcrin en cski kül rür ünü
deva m cu ltmekte olan Yör üklerde hun un izlcri bulunmak gerc-
kirdi . Biz hunu hanralar halindc bulduk. Yalmz Ermenck Civa-
n nda Yellibel mevkiindc Asiretin' dc aqiretin dcmircisinc
raslladlk
2
. Bu gün Karadeniz bölgesi köylcri nde yaprlan tüfckleri
lhtimal yerlesik (Çcp ni) Icr yapmaktadrr. Konya'da , Bözkrr köy-
le tinde (Ça t \'C civan) yapilan brçaklar Bcyscblr' in (Sugla) kö-
yündc yapila n t üfekïer bu eski Türk göçcbc zenaaunm dcvanu
olsa gerck ttr. Bu mevzuda Sugla Köyünde bir de lstihsal ve
koopcrati û kurul mustur.
Tü rk göçebe ten agaç Isleri de yapryortardr, "Hunlarda agaç
/Oma il lerinin de oldukça ileri oldugtJ anlal,llyor. Agaç it çiligine air
ikinci reknik ise dülger marangoz isleti idi. Ikinci Paunk; Kur-
gamnm duvarîan biçilmi§ rahtalar ve tomruklaria kaplanml§tI. BIJ
tomruk \'(' tahtalarda ba/fa agtzlanm da açlk olarak Wrmekfeyiz. ..
Bue gore, ilk Karahanll monf l en; Anadolu 'daki Selçuk devri agaç
esaierindeki ( Tabla ir/eri) saymanm andmyodarda. (Bemstam. Mia
sf165) Bil motiflerle, dq,'u l'e tmn Tûrkistan 'daki acaç eserlenn
sasleri il leme rekni kieri büyük bir yakmlJk g<Jsferiyorlardl. Esasen
OlTa A.J)'a'da l1Kaç i§çiligi g6çebe Turklere ail hir sanatflr. Bil agl1ç
leknigi kendisini hem mimaride "e hem de keramik lezyinarmda
gösrermilli ..1.
Anadolu'da A1evi Türkmenler de ile
dul ar. kesme, tomruk v.s. den yakm scnelere kadar
lopak ev, derim cv dcnilcn çadlrlan n iskclclini lC!ikil eden agaç
kafcslcri yaplyorlan.l l.
Yörüklcr agaçtan scnit (ekmek lahlalit), hamur teknesi, lesli
(t'lardak), küçük tesli (hoduç) , su las\ Orla A"ya'da Çam-
çak), Çomça, keklik kafcsi, v.s. günlük malzcmcyi kendî1cri yapar.
193 M.EROZ I YOROKLER
M.EROZ I YOROKLER .
192
I
194 M.ERÖZ I YÖROKLER M.ERÖZ I YÖROKLER 19S
VI- i stlhdam
lstihdam. her ccmiyct te, ne kadar ibti daî olur sa ojsun, §u veya
bu dcrcccde mcvcut bir sosyal fonksiyon, bir zarurettir. Bu zar u-
ret e §arkta isteksizlik hakimdi r.
' Dünyarun ganllnl yiyecegine bllgrln elindekini yemegt! blIk, ya-
nnm rtzkt da yonnta beraber ge/ir" di yen §arkh ruhunda hudud suz
kaza ve kader imam. yani her §C)'i ferdi n irade vc arzusuna hacet
brrakmadan en mükcmmel surett e tanzfrn eden kaadir ve mut lak
bir kuurere baglamq, säy ve Iaaliyen da hi bir kiymct olarak en
düsük sevtycstne kada r alçalmak tan gert kalmanuqur Luzûmun-
dan Iazla aceleyt kötül cmck noktasmda orta çag ahl äkr (Précapi-
tal ist} insanm her günküya§3}'I§IRa. gö rdügu isleri n cinsine
için bühassa ti pik olan iki misäl: hahcihk vc ipekçûik) aglr ve
külfetli harcketl cn ne, hatt ä dinlenme ve egjenmelerini n uzun sür-
mesine (XX.asnn ayak üst ü zcvkterinden ne kaëar farkh), bir
kcli me ile ruh ve bede n yaplSIna upaup uygundur' .
Göçebclcri bu ruh yapismda n bambaska bir hüviyette görebi-
liriz. Köylenn mcskener. tembellik havasr onlarda görülmez, Daha
çah§kan ve gayretlidirler. Bilhassa tahtaClhkla i§tigal eden Alcvi
Türkmenler. kadlm er kegi ile çah§lp kazanma)'l.
bol bol harcamayl sever1er. On lar için çah1ma bir külfet degil.
tath bir mC§gale. iyi hir gcçim vasltasldu.
Yorüklcr de (zcnginlcr müstesna olmak üzcre) adam lutup
istihdam elmekt en ziyade, kendi i11erini kendilcri görürler. Ancak
zcnginlcr vcya çocug.u olmlyan veya askere gide n ya§h yörükler
çohan tutarlar. Hali vakli yerinde olanlar. çocuklan ve tu tt uklan
(istihda m ettiklcri) çohanlar vas llaslyla i11erini górürler. Kendilcri
çok zaman islirahal eder ier; ailenin hakimidirler. KJt kanaat ge·
çinenlcrin çadlfl nda yediden yetrni§c herkes yaz, çah§If. Ço-
euklar ve deve gude r, 10-15 ya§ arasmdaki çoeuklar oglak
güder. Davar (keçi) veya koyuna gençler bakar, kadmlar erkek-
lerden fazla Faka l bu hal, köylerimizdeki kada r [arkIl ·
degildir. Er kek de kendine yapar. Hayvanlan gutmek,
(otlatmak), koyun, kcçi klrkmak (yOn veya klhm kcsmek), koyun.
Doç. Dt. Sa/:lr i ikrisadf inhilil/ Tarihimizin Ahl.1k vc
1.'>l./951, sf.61·62.N
dava r güdcr ken. yün egtrmek, çorap. bajhk, cldlvcn örmck, dcgir.
menc, gitmek erkekle re mahsus iljlcrdcndi r. vakuyïc nakîl
vasualan az ikèn deve ile nakliyat (tU7.. bugday, yag, incir naklivau)
yaparak hiç bUlj dur mazlardi. •
Kàdmlar sabah gun dogmadan kalkar kalkmaz alC§ yakmak için
çah çnpi toplamaya giderlcr. Sonra pmar (muar. punar, pungar)
uzaksa. suyu snna geti rirlcr. Su tuluguna su doldururl ar. Tuluk
c1biscyi rslarmasm diye, tutugun atuna hir çul konur Id. adma (ar.
kaçhk) denk. Tul uk kolanfa srrta sanhr. Su geurdikten sonra hamur
yugurup. yufka sabah kabvalnsmr (gayïaln) haznlar. Bundan
soma kadmlann, kizlann bazisryag çrkanr [buna yay rk dögmc, ya nmk
d ögme, ayran d ögme V.5.) denir . kadmlanlan bazsr istan n
veya kolan tczgäfumn baqma geçer.
Hül ása hiç durmazIar. ogle vc aksam yemcklcrinin hazrrlanmasr
O? lan bekier. Dokumalan dokumak, giyecekleri , baznt amak
dikmek. butaak y rkamak...ilh...
Herkesin bîr i§Î varoir. (Gizli köylcrdeki kada r bahis-
kon usu degüdir. Maafih , gcnç erkcklcr yol amelelîginde. duvar-
ohkta, zeyt in, parnuk toplamada (kadmlan ile bcraber) çalqrrlàr.
Bu suretlc munzam gelir tcmin edip. geçinmcye, mai§cl teminine
. .Bir. sürüyü iki çoban idare edcr, bi ri ha§ka i§c scvk
edduse. tek ba§ma idare edcmcL Ya kurt kapar. ya sürünün
ha§ma fcl.fiket gelir. Bu dcmckt ir ki. Yöruklerdc ho§ laman azdlr.
Yan goçebeler (kOylcrdc) li raa l da yaparlar.
ve narcnciye, 7.eytin ve incir ligc kadar...Ailcler
ya lklYC hölünür (bir klSffi l yaylaya çlkar, digcr klsml mahsulü
kaldmr) veya ara zilerini orlakçlya veri rlcr
l
.
Aym hayat l Kazak'larda da görüyoru7': Ev i§ine kadmlar. sü-
rünün muhafazasma crke klcr hakar ; hunun la oerahcr burada Al -
layh'lara na7.aran mühim Herieme güzc çarpar, hur ada hayat daha
mumal..a m bir §ekle girmi§l ir. Erkek ve kadm arasmdaki i§ taksimi
[96 M.ERÖZ I YÖRÜKLER
[97
çok mütenaslptir, çünkü mcsclá ziraat, yaku toplama, kova, tulurn
v.h. gihi büt ün kaplarm yapnmasi crkcklere düser....
Kazak'Iar hayvan bestemekt en baska ziraatla da ugra§1T ve
bunu. Alt ay ahallsine nazaran çok daha geni§ mikyasta ta tbik
ederter. Böyïccc, bozkrrm az çok zinlate elvcrisli her yerinde,
Kazak'lar tarafmdan i§lcnen tarlalara rastjamak mümkündür. Tar-
lalarm islcnmcsi muayyen saluslara veya zengin adamlar tarafmdan
tu tulan ziraa tçr ailclcrc brrakihr. Bu ckîn ctler, yazm aul civannda
kahr ve kendilerine, göç eden ailclcr taraûndan yctecek dcrcccdc
hayvan vcrilir, bundan bas ka her hafta yiyecek de gönderü ir (Si-
birya'dan, I, 473)
Orta A"ya Göçebclerinde kisrak sagmu hayli tchlikeli old u-
gundan bu i§i erkekl er yapar.
Y ör üklenn istihdam hususundaki dcycseklerinc (A la sözü) ba -
karak, bu sahadaki psikolojilerîni anlayabiliriz. Krsaca görelim.
Gendin evmc, cvsin
(evmek= luzlama, I tertcme) Njireti)
Yatan gus u avct avlar.
(Honamh Asircu)
Gayret ima mn yansidir
(Ho namh Asiretf)
Bag budamaga gözün olsun
Üzüm yemege yüzün olsun
Bag budamada izin ol sun
Üzü m yemede de yüzü n olsun
Para para gazamr
Goç yîgit ne gazamr?
(Honamlt A§irc ti)
Par a pa ra gazamr
Ooç y[git bag hell er
(San keçili kj ircti.)
Brnck eden , ycmcg ini ahr.
(Ho namh Asirc ri)
..
Emek ol mazsa. ycmek olmaz. (Kozan Kür tleri)
Emek olmazsa, sömck olmaz.t rmsir koçam)
(Boynuincelî Asireti )
Emek o lmazsa , yemek otmaz.
Eken blçer, ycyen içer (Boynuincclf) .
Tarlada Izi olamn
Harmanda yüzü olur.t .Avsar lar)
Yazm kölge ho§ olur ,
GI§m çuval ol ur . (Avsarlar)
Yaz egirdim, gü z eglrëlrn,
Bir göyncklik bez egirdim.(Boynuinceli)
Yaz egerdim, güz egerdîm
Bir tuman hk (salva r) bezegerdlm. (Kozan Kürtlcri)
Agsak keçiden, can tc kcsi (önde gîden, canh) meydana gel-
mcz. (Boynuînceli.)
At beslenîrken, gözet istenikcn (Boynuinceli)
Láfrn azr uzu, çobana verme glZl, ya goyun gütt ür ü, ya guzu.
(Boynuinceli)
Aksi giderse yîgidin i§i
Gaymak ycrkc çrkar di§i. (Sankeçili)
Rast gitmczsc yigidin i§i
Peli ze yerke gmhr d i§i. (Karatekeli)
Çinçt nin plri Hz.Adem, kayun çobanmm ptrt Hz.Musa, deve-
ciligin pîrî Vcyscl Garant kabûl edilir . Boynuincc1il ere göre sabam
Hz.Adem lead et rms, Dünyar nn kurulusu Ul obazar [Pazar günü)
ne denk geldiginden, çifti 0 gün ba§latmaya çabsu tar. Bu ader
yav3§ yavat kalkrms : "Tarta tavtnda, glÏzel çagtnda " denerek , top-
ragm tavmda oldugu zamanda sür ütüyor. Besmeteden so ma "Ya
Allah, Ya Adem!" deyip, çift sürmeyc baslarl ar . Tonurn serpil me-
den evvel iki rekät namaz knarlar.
Kadmlar hemen her asircn c süt sagrrr nndan ewct ögle namaz-
larrru krlarlar, soma besmel e çekip süt sagnnma baslarlar.
198
M.ERÓZ I YÓROKLER
M.ERÓZ I YÓROKLER
199
lstihdam hadi sestnl zihniyet, dü nya görüs YC felsefesl tayin
cdcr. Ancak bu zihniyet (gizü vc iradi te batus
mevzuudur, (Gayri iradî scbeple rt baska sahala rca ara-
mak gcrcki r. Asul ardrr bir kalcmde Anadolunun, TUrk milletmin
tembel figtne hükmedilmi!itir. Halbukt halihazrr köylülcr, d ünün
çah§kan Alcvi veya s ür mt astreucri ldiler. Tohumsuz, kred isiz,
rch bcrsiz, plyasasiz, dcst cksiz çahsa n blr haik, üsteli k tahsüdar,
zapuyc, esklya baskrsma da maruz o\ur, 6 ay iklim sarüarmm
tcs lri ile evme kapanmaga meebut kahrsa, clbette yatala k olacak-
nr. Fakat imkánlar dogup, yollar yapilip, piyasa ckonomîsl ile
tcmasa gel ipt maddi vc manevl §ckildc dcst ektenlnce var kuvvet i
ile ça h§ltgl görülüycr.
Meselá; parnuk. tütün, pancar. narenct ye, Incir, zeytin, Irsuk,
sebzc v.s. sahalan ndakt zirai kül tür çausmalan ...Mer sin haval isine
ycrlesen Yör üklcr üçcr metrekar clik. kayalar aras mdaki
toprak parçal anm kazmalarta rsjah edi p domatcs yet lstl nyo r. Tu r-
fanda çikanyor, senede iki mahsul auyor, Mersin plya sasma sevk
ediyorlar. Bu serene ezcli den: (Gayri iradi veya gizli
i§sizlik) imkán vc' vasat dogar dogmal (Iradî vc §cYkli isti hdam)
a inklläp ediyor.
VII . Türk Gliçebelerlnde Mübadele
iki ekonomi nin, iki hayat tar7.tnm kar §lhkh mUnaseheti mü-
badcI c hadisesini dogur ur. zarurÎ istihlák maddclcrini c1de etme
arl USU, ihtiyaçlan fazla olan ist ihsal mallanm satma med:lUriycti.
göçc bc li kle hayvancl hkla ziraatçll1gm birbirlerine
muhtac bir ifadcsidir ki, göçebe cko nomisini kapaiJ
bir ekonomi olmaktan kurtanr. Kal)lhkh ihtÎyaçlann lemini ayni
ve nakdî mübadele yolu ile olur. Fakal aynî mühadcle her 7.aman
ve her yerde daha agu basml§ ol sa gcrcktir. Nitekim hu hali ibni
Ha ldun da bclirtmi§tir. GÖ(,;-cbclerin "ha)'wm n' ha)'l'Onlardan is-
rillml euikleri \'e l ehir ahafisinin mllJuaç olduklar! sar, YIÏn, ·Yl/pa*,-
deri, \'.s. dinar ve dirhemIer satuklanm vc
o nlardan zaruri ist ihläk ihti yaçlannl temin etti kleri ni söyliyerek,
göçe bclcr lc §chir lilcr, meskOn hai k arasmda ccreyan edcn nakd î
mübadelcye ct mi§ler
1.
itmi Ha/dun. .i.g.c. I. sfA12.
..
Bu ekonomik hadisenin, ibtidal cemiyetlerdeki gör ünüsü da-
ha ziyade dini, sihrî, folkl ortkt ir. Mübadele, bu safhada eko-
norruk bir tazahür han ä ekonomik bir kategor ! olarak ön plá nda
yer alan bir ola)"det ildir. Bu kademede. meset s äyi nler. danslar,
sihirli form üll er, görenek ve gelenekter ve pek tabi î malla r da
mübadcle edilmektedir. Anca k hu mal tar, iJk önceter t günl ük
Iht iyaçlan karsüryacagi. mcsclá maddeler nevinden
olup . ha zen sihirbazhkla il gil i bulunmaktadirlar . M übadele se-
kill er i, mübadelcnin kimIe r arasrnda nerede ve ne za man ya-
prtacagma datr olan kuralla r dt her za man stkr surcuc tes bit
edtlmts bul unuyordu. Exogami de bu mübadclc münaseberlert
arasmda ycr al makta dlr
l
.
''iblw i akvömaa mübadele mûnokêen iktisadi bir mah&eti hak
degildir, ekseriya karpllkb hibe tarzmda ve dini, ahlliki. siyasi
dii§Uneeferin tesri iJe vukûa gelir. m üesseseteri buna
misàidir, Sessa ticara mübadeleeilerin yekd;gerine yoöanci ve
manrem olmasi esosmo istinnd eder· !.
':.SemÎyeler \ 't' asretter arasmaakt mûbodeleler ise doha ziyade
dini ve si)' asi br Wlrf t haiz.dir. Meselit iki semiye efrcdmm kendi
semi y elerinden evtenmeyip mütekaml u\'eelerini yekdigerinden te-
darik eylemderi bil kabildendir. Yine bil ctïmleden ok/rak .mn
zamanlarda içrimaiyarç/lartn nazar-/ dikkalÎ Porlaç denilen birmlÏ-
essese îlzerine eelb edilmq bulllnmaktadlr. Bilhassa A merikl/ kir·
mlll derililerinde tedkik edilmi!; olan mi müeSSeSl.'flin (Kitab-/ Dedl.'
Korkut ) do mezkOr ($ö/en Yl/gma) mîllabehetini GIJ-
kalp Ziya &y kayd eylemijdir. Potlaç bir Gayet tJglr
hediyeler \'erilmesini \·e binaenaJeyh azim masraft isliizam eden
bir liyafettir: Fakal bu nutkellef ûyafer bir nl/ïK.ellefiyel ihdas
eder: nlll kabeJe etimenlik ve ikramda /ÏstlÏn olmag, mee -
burÎ kl iar. Mu knbele yapanuyan taraf içrimai lan \ 'C lÏnvamm
gayb eder. Demek ki bir baklid'm Potlaç birmobade/e-i
bug/Ïnkii \·adeli salI§lardti tlÏecarttl mahm pejin \·erip bedelini üç
l
., L , .3
l·t'}'a all ay sonra /Stemes me rKnur .
Ord,Pro f.J/;m.5 Frc\"cr. Sosy % j(ve Giri§ (IreDr. Ncrmin Abudan) ikinc,
bmJa Ank.196J .if.232
Mchmcd iu c', Yeni iClima(V/l1 Da.<Jcri. j,<J,1nbu/, 1928 ,51: 65.69.
J Mc hmed izUI. Yeni ic/im.1iy M LJt:rsJeri. Î.<lanbu/. 1928 sf.65. 69.
200 MERÓZ I YÓRÜKLER M.ERÓZ I YÓRÜKLER 201
a- Orta Asya' da Mü badele:
Türk göçe belertnin en eski devirleri nde n beri civar memlckct-
lerle mübadelede bulunduklarrm, kapal t bic ekonomi hayan ya-
samadiklanru anhyoruz. "Cenupto simatin orman nunnkasi ma/mil
ve mamulleri arasinda canh bil' matevassu ticara faa!iyeti gösrcr-
mtster ve aralarmda mesetà Va/ga Bulgarlan ve Hazarlar gibi banton
da ti/ccar birer kl/vim haline gelmiJlerdir ,·I,
Krrgrz'lar Çin kaynaklanna göre, Sibirya'mn güneyinde yasa r,
"js!ám memlekettenne de kark ihraç ederlerdi (Hudûd 01- 'Alam, 5.96
v.ä.)...iran I'C Arab 'larIa çok stki bil' kurk: ticareti ternasi kurduklan
anla§llmakladtr
J
, Uygur' lar, Türk göçebeleri ve Mogol göçebeleri
ile, Çinliler ar asmda kesif bic ticart faaliyet göstermi§lerdir
3
. Pe-
çenek'Ierte Rus lar arasmdaki mübadcleyi Bizans lmparatorunun
cserinden (De. Ad m. lmp. 2.Bah) ögreniyoruz: "Rustarreçeneklerte
tyi geçinmege gayret eäerier: Onlar Peçeneklerden óküz ar ve koyun
sann ahrlar ve bunlar sayesinde daha rahat bil' hayat geçiririer, çünkü
bu söyledigimiz hayvanlardan hiç birisi Rusya'da blllllnmamaktadlr '.4.
Hunlar da sar kla garh arasmda büyük ticarî mübadelelere ta-
vassur etmislerdîr. "Mogolistan 'da ve Altaylar'daki Hun çagJ me-
zarlarmda, hayret edilecek derecede Çin ve Iran mallarmin bulun-
masl bu temastarm bir delilidir. Zaman zaman Orta A.5)'a 'dan geçen
ipek yohmli ellerinde tutan Hun prens ve hfikümdarlarl, Uzak Dogu
ve Batllicaretinde bizzar rol oynamIIlardJr,j .
Göçebe Türk boylan Be Uygur, Horezm ve Arap tüccar lan
arastndaki mübadele çok yaygtndlr. "BozkJr ticareti, bilyük [aslla-
larla hazan nuïhim nJlthaftz kl/wet terftk edi/erek gönderilen btïyfik
kervanlarla yapillyordli. Araplar, Doif/I 'daki Uygur
lerinden, islám tilccarlarmm da Yenisey Klrgtzfan I1lkesine
ve daha ve 5 ay zarfinda giden ticaret kervanla-
rmdan bahsederIer. ibn Padlan, 921 senesinde Horezm'den Oguzfann
Bulgarlarm memlekeline giden kerwma 5.000 kilinin eUil,fini
JOLSef Deèr. <l.g. M,/ka/c.
R;,hueddin Ögd. a,g.e. s[.208-209.
Dr.C.1ferog/u. Ahmed. Uygurlarda I [ukuk vc Malire I51l1á!l/aq Türkiym
Mecmum'J. IV. 1934. sfA·S V.d. ve ,1.g.e. sf.366.
.Akdcs Nimel. Pcçcncklcre Dair Aril§llfm<tl<tr. Türkiyal Mee. sf.W.
,1.g.l:. s(A3.
..
kaydetmistir. Bu kervan, ilk baharde hareket euiginaen son baharda
Harezen e dönüp gdmek plàmm tutmustut. Yiman ve Arap mü-
eUif/cri, botlar simat kavimlerinin ticari muametetode ohm sonsuz
aurustt ügün ü kaydetmislerdir. ibn Fadlan, Horezm' mûslüman fiic-
carlan ile gayd müshm Oguztar arannaaki ticari münasebetlerden
bahsederken. bil tûccariann Ogllz illerinde iken mallanni oradaki
Oguz (aosüanïnm yamnda tam bir emniyet içinae tnraknklanru,
ötekiler de Horezm 'c geldiklerinde bil müslüman tüccar (dostlan)nda
misaftr kalarak aralannda tam oir ûlfet ht1sJ! oldu&'f,mu ve f«JrjlltklJ
taahhûtlerdc butunaukkmnc ve bu (dostlar)m kefaleti otmadan Türk
illerinegirilemedigini anlanr"} .
Gcçc n asirda, Rus istüäsmdan evvel, Kazak koyunlan, kasapl rk
olarak Rusya'ya scvk edilird i. Rus tüccarlan ahrd? Türkiyc'ye
gelen Kaza klan n anlatugma görc, yünlcnnl yaylaya gelen tüccar,
tcklularuu (tokl ueblr ya§h erkek koyun ) ihracatçr tüccartar ve
mahall î kasaplar ahrdi.
Bart hold, bcynclmil el nca ret çevresi He münasebette bulun-
malan na ragmen. Mogo l göçebelerinin parayr bilmed iklerini, aynî
mübadel e ile iht iyaçlanm gidcrdiklerini zikreder
1
Radloffda Rus
tüccarlanyla, Mogol göçebelert ar asmdaki aynt mübadeleden bah-
seder: "....Umumtyate tûccarlann müsterilere çok iyi muamete eui-
gini söylemek làztmdtr. Biraz zengin olanlarma çay gevrek
de ikram ederlel'. Fak01 bu ikram, daha ziyade bil' hiledir; çünkû bit
slIrelle nïccar, mܧ1eriyi malmm yamnda daha [az/a aftkoymak ve
sa/ln almak için omm aTZusunli uyandJrmak ister. Mogollar once
kÖllÏ derileri meydana ç/knrt/" ve iyilerini sonray(/ sakladar. Zengin
ti/ceariar kötü derileri liiç almaz ve bIJ ytïzden ilk gan ancak ehem-
m(velsiz alll bulunurlar ,A.
Barthold ve Radloff un ayni ekonomiden bahsetmesine muka-
biJ, H.Gonson' un Kha lka Mogollan hayat ma aH topladlgl malû-
mata dayanara k, Prof.A Dopsch, göçebelerdc aynî ve nakdi eko-
nomini n bir arada ve muvazi olarak ya§adlgml isbat zlmnmda
§unlan söylcr: Mogollar ayni mübadelc ve çay komprimeleri gibi
Z. Togall. ,i_g.e. st:1l9.120,
RIJ/ort: ,i.g.e. /.,
B Y. VladimirtsQv. 1I:g.l':. :it. 71 ( HarlflOld. Tllr kesMn, 424-.'î29 a/II).
RMloft: ,1.g.C". If.st:J70.
202
M.ERÖZ I YOROKLER
..
M.EROZ I YÖROKLER 203
tab" para (Na turgeld) He berabcr kütçe hali nde gümüq He. yani
kryrnetl l maden ile de te'dl yaua bulunuyorlar. Ufak paralan ol-
madigmdan. bunun yeri ne Khadak (kadak) denilen ipek kumaq
parçalan kullamrlar. Bozkrrda madcni paramn. az
ve muayyen rnalik olan külçelenn tediye
vasttast ol madrgmdan, bunl an n bir nevî bankalart butunmaktadrr.
Bu da, kagu par a He rcdiya ua temin Mamafih,
çay komprimeleri en çok kullamlan tedtye vasuasrdrr •
Tur k göçebeleri arasmda alnn ve gümüs istimalinin ve tediyc
vasuasr olarak kullamlrsmm yaygm oldugunu anhyoruz.
. "MIIG»'en bi, at,IrlJkJa gl1mül taüçesini tediym vaslfasi ofarak
kullannuik; bozkutardapek eskiden bir an 'ane hl/linde l't bu ûlkelerde
muiener ótçü sistemleri ile sarma§lk bir haldc mn 'curru. Mogolfar
zamanmda iki ki lo 274 gram ag,rll&TJnda bullman ve kendilenne
tarkçe yastuk, [arsça do bunun harjiyen tercümesi otmok
denilcn allin ve gtïmü§ külçeler ëuttamuyordu. Bunlar. eski G öktûrk;
Tokiuogu; lfygllr ve Karahanhiar zarnarunda hakint olan bir para
sistemini gosreren bakiyelerdir,,2.
Mogol kabilcleri arasmda adma kadak (Yani çivi) denil en ve
para olarak kullamlan ipek parçalarllldan bahse-
dilir. "Bil, 409,5 gram11k, yani Semerkand miska/inin yüz misli olan
bir 6'çl1mï n ismidir ki , KJpçak bozk" lannda Edil Bulgarlannda da
kullamlmI§I". Hu ólçü)'e Kadak denilmesi (bezman) denHen kantar
• ••
lerazinin a,uünde çil'i i!e i§arellenen nokllllanndan almm'l'lT .
TüccarJar la göçebeler arasmda oldugu gibi. Uygur.
lar arasmda da hu para istimal
Aym paralar Uygurl ar'da Kamdu lcsmiye nlun·
Mahmud göre 4 lira' , yani iki melre
ve bi r eninde olan lm parçalan her yedl yJlda blr
defa hükQmet tarafmdan toplalllp Ylkanarak tekrar
ve pa1.3ra Bu nevt ipek olan Ha ·
rez m'dc ve bunu 1917·1920 sene mklliiblllda kl enOiis·
yondn eski hiit lralara görc ihya edip bir müddet kullandllar. Bun-
Z. VcJidi Togan, a,g.e. sf.116. 1/9. UL
1 Z. Vr;>/idf Togan. a.g.e. sl:116. W. UL
Zo '.' d iJt Togan. a.g.e. sf.IJ6, IN. UL

dan baqka derl een marnut alatak denilen paralar da kägn para
yer inde kuttannrmqur. Mogenar za mar unda Kubûay Kaan' tn
Mogol ülkesindc tatbikine kag,n para stsreml yastuk
hesabma dayamyordu. Çince (Çao) denil cn bu paralarm
Çi n olmakla bereber. 500 miskal ( = 2, 274 kilo) ya
dayanan sistmi. eskiden Orta Asya Turklügünde, Har czm ve Se-
merkand ölçüleri ve külçelcri csasmda kullamlan par çala -
nmn dah a mtkyasta tatbikattndan ibarettir.
Selçuklular zama nmdaki Kirtas denilen kägn paralar da, Çin
tesiri mahsul ü ol mayrp. Ona Asya'daki kumas paralarm tcsiri He
mcydana gelen bir tcdiyat vasuasr ol sa gerektir' .
Türk göçetelertntn iht tyaçla nn t aynt mübade1e He temi n ct-
meleri ne mukabil-ki biz bunu mutlak olarak kabûl etmiyor. yan
aynî , yan nakdi olarak anhyor ve tefslr edi yoruz . Tür k
boylan nakdî ekonomiye geçmislcrdir. Bir ikus atçmm: ...Para c-
konomisini, nerede olursa ols un, bclirten vasiftardan bin nakdin
bilfill tcdavü lü isc, dlgen de onun kryme t ölçüsü olarak di1c ve
d üjunccyc yerleqmis otmasidir (Spcngfcr, daha kisa olarak "para
ilcdûs ünmek " "Denken in Geld " demisu ; Untergang des Abend-
landes, cil t 11. sf.604, 922) Bu ikmci unsur sark ortaçagmda bi-
ëayeucn beri zayif demesini hakh bulmakla berabcr,
Tü rk dü nyasmda bu zihniyctin daha 0 zaman dog maga
bclirtilerini görüyoruz (Orta Asya
Uygurlan n ticarî haya ua i1erlediklerini, ticari vcsikalar, sencl ler
kultandlklannt, iklisadi·mali ISlllahlan faiz
rehin (t ut uq) , temeuü (aslg), zarar·ziyan (Qar), tazrnin, lediye
(töläÇ), ücret (tä r) in günlük ticari hayat tahir ler i ar asma, t icari
teammüller mcyanma rirdigi ni tatbik olundugunu muh telif kay-
nakl ardan ögreniyorul" .
Ma hmud hazinedára (Agiel) dcd iginc; (agl) ashnda
ipck manaslIlda, sonralart klymel li hazine manasma
gcldigine göre H. Namlk Orkun (ça, çc' nin cda!1 olarak
Or hun kitahele rinde kullanlldlglnl "OI, a, buraça kel imderi " i1eri
Zo Vl?lidf Togan. a.g.e. sf.1l9.J2L
Dr .5.Üigem:r. a.g.e. st:118.
/Jr.C.1f eroglu. Ahmed, a.g.Mi/kaie. M I?C. I V, 1934.

..
211-' M.ERÓZ I YÓRÜKLER
M.ERÓZ I YÓRÜKLER
205
sürerek) Tür klcrdc maden! paradan ewel ipekli kumasm para yerine ,
kulfamkhgi m göz önüne genrerek akça agiça olmustur diyor
l
,
Banknorun Avrupa'l ardan çok ewcl Turkter tarafmd an kulla -
ml drgi ru yuka nda gördük. Bu káglt paraya (Ça u) veya [Yasruk
çau) denirdi. Mahmud bezden yapilan pa ray. (Ka mdu)
s öylc Izah cdcr: "Dón aqfm IIzlmll1C!mda, bir karts emnde bir ha
parçasuur: Ûzeri Uygllr hamrun mûhüni ite mûhûrlenir. Uygurlarm
saustart bunu nlodir. Eskiyip ytpranocak olursa, yedi senede bir tcere
yamamr, sonra yikantr, ûzerine tekrar mûhûr basthr '" !,
Arkeolojik kanla rda da madenl paralara rastlanmisur. "Türgef
Knganlanna ait paralann fekJi Çin. yaukuklan alfabe Sogd ve dili
ise Tl1rkre idl. B/Iparakmn ÇtWl da Batasogun 'daki Buda rnabedinde
b/llunmuffll ,,3 "J884 de Wiarka "iläyeline tab; Sediarst ta da bir Tûrk:
parasl butunmustur, ki Em ';faj mücesinde sakh olan bu Pararun
üzerinde de eski Tûrk yaun He yaztlmq: Ben ç ayan, bir akça, iö aresi
vardi ..•.
Orta Çag Türk dunya smda iktisadî . mali, tica rt hayann hayli
ileri oldugunu yaba nct müeüt ûer de kabûl etmekte ve bunu be-
lirtmektedirler, Bu kcyfi)'eti Barthold'un kaleminden görelim: Sa-
mani'ler zamamnda mahalli Tü rk hükümdarlanna tabTmüslüman
müstamer eleri vücuda geliyordu. Yek dige ri ile münasebette bu-
lunan tkaret mevcud idi; 0 zaman asnmlzdaki
(Banka usul ü) mevcud olmamakla beraber
bir ülkede verHen bir senet ile diger bir hükûmet taht- I idaresinde
buluna n diger bir par a almak kabil oluyordu, XI. astr
müverr ihi (Ebu :?üca')m yakmda ve ol unan eserinde
hükûmeller lar afmdan verilen havale kágulan He par a almakdan
ise tücca rlar lara fmdan verUen havale kaglt lan ile para almak
daha kolay oldugu söyleniyor. Tüccariar arasmda bilhassa tran i' lcr
çok oldugundan Farsi (Çc k) kelimesi taammüm etti. Hattá bu
keli mc Arapla n n istimal elt igi (Sak) suretinde degil, belki farsÎce
(çek) suretintle taammüm ede rek, sonrada n garbi Avrupaya geç-
mek lc bul ün licarel alcminde müslamel oidu.
ll.N,1mlk Orkull , P,1(illar Yell! Türk, ,ç.1yr 5L1931.
HN;lTl/lk OrkUIl . Eski 1urk lcr dc P,1ra. Var/ Ik,
J BÖgt:l. ;.I,gc.
4 HN,1mlk Orkull, Eski Tiirk.lcrdc Para. Var/Ik. saYL' 118,1940.
Ona Asya' daki ticar er lslcrlne herh aldc Türkler de
cuücr. Müteakip dcvirlcrde Mogoüar'da tüccar manasmda (Or-
tak) keli mest isti mal ol unuyordu, ki azasr (Ara bça
manasmdadr r. Bu keli me 0 zamamn tlca ret
mühi m rol oynadrktanrugösterme ktedi r. Mahmud Kasgarr'de bu
(On ak) kclimcsi mevcud ise de onun za manmda daha (t üccar)
manasmda dcgil, yalruz manasmda Isnmal olunmustu r.
Buna nazaran Türklcr arasmda uca rer Xl.a-
sirdan sonra olsa gerckur' .
Orta Asya Türk iktlsadt hayar bu kada r ilcri 0-
lunca. göçebelerln bundan mütecsir olmamasma tmk än yo ktur.
DegiJ mi ki ihtiyaçlan m birhi r lerinden karphyo rtar ..
Yaylalara, gelen lüccarlara maüannr, mamull erini saup,
onlardan schi r emteasr ve diger iht iyaç maddeJerini remtn eder-
lerdi . Bu venster yan aym yan nakdî olurdu. Tam manast ilc
bir tra mpa düsünülemez, Nitekim zomonmda kaitupara.
Cengit'm vefanndan 9 sene sonra (1236 da) Dglu re ha/eli
Oge äay Knamn emri ile çlkan lmqlL 0 zaman botkuian da lduran
tüccartar için bu kägular/alediyatta bulilnabilmek, bü)l1k bir kol«)'llk
"e gEizel bir ftrSOf refkil elmiI' ir, iran 'da Aeem-KtJrfezinde l'e Çin äe
irg6rcn flkenrlar l'e (Orrak) denilen liearef f irketleri arasmdaki mu-
ameleler, bu çeklerle l 'C kágu paralarla iCTa edilmiIf;r'.l, Dcmek ki,
Tü rk g6çebeligi kapah bir ekonomi tCljkiJ Bilákis,
e konomisi He memlekel ekonomisine, dcvrin
nishc tinde. entegre yan nakdi, yan ayni hir mübadele ile
bunu idame eden bir iktisadiyautr.
6- Yörüklerde Mübadele:
vesika l:m , Yö rüklerin Osmanh fmparatorlugu eko nomi-
sinde bi r varhga sahip butu nduklanm, ehemmiyetli bir rol oyna-
dlk lanm göstc riyor , bot mikt ardaki koyun. keçi,
slglr, al ve devc'yi muhl eli f mmtl kalara, buyük isti hlák merkel.-
lcrine scvkctlcrlerdi. Hic rÎ 975 tarihli bir fer manda n, Bozulus
sall igl (Kafkasya'ya) h3)'vanlan n htiyük raka mlara balig
I 'r of./Jarlhofd, a rw 1ur k T:mlJ; /I.1KKmda Dl·nler. i.oJ.. l'J27. ,0;(,116.117,
Z. \ ' cfidÎ Tog :m, .1,g , t'. $f.!!ó,
206 M.EROZ I YOROKLER
M.EROZ I YOROKLER
207
otdugunu anhyoruz.: "....Aralonnda olan eyu al ve kanr ve aeveyi
yukaruye tiyade beháye satub..."I.
Hieri 986 tart hli bir fermanda n, lsta nburun et Ihtiyacrmn Bo-
zulus k.iireti nden gctirtilen koyunlar la kaq llandl glnl anhyoruz:
"Yen; it kaauma hûkûm ki Mahnlsel lswnbul'da et bainnda nw·
zayeka olmagm ulus taifesinin blçaga yarar « kek nayvanton ISI(1n-
bulo gesündmesin emir idûb buyurdum ki HWT Vancok
te'hiT etmeyub emrim mucibince UJus taifesînin blçaga YOTar ko-
yuntann sanibten veyo vetallen iie Mahrnsei mezbureye gonderesin
ki nerhicari I1zfe sanub sahibterine ticaret hasil olub [smnbul'da et
babmda nuuayeka otnnya ,,z.
Bu Iermand an neticeyi de çtka rabilirlz. Dcvlet zoru ile
kOYUR scvkinin, liberai ekonominin bütün piyasayr görünmez btr
sihirli el in ranztm edecegtne dair ina nç ve iddlasrru cerh euigine
ij k anda hukmermek gerektyor. Fakat, bu ne Y örüklert n kär ve
menfaatlcr ini bilmemelerinden, ne de serbest piyasanm zaafm-
da ndIT. 0 devrin yarattlg:1 haber ata majna, piyasayr
bilmeme, iktisadî habersizltk diyebilecegtmiz bir halin neti cesidir.
haliházrr mübadeleyc gelehm.
hayvan, hayvani mahsul ve mamuller inin büyük kls-
mlm yaylalarda, biraZim dOl ve kasabalarda kurulan pazar
ve panaYlrlarda satarlar. Yaylalara gelen tüccar lara (bag:, bag tüc-
earl, ayakçl, deynekçi, bacakçl, kasOlp) isimleri verilir. Bu mutav-
vasnlarm bi r klsml kendi hesabma, bir klsml dOl hesabma
mübayaada bulunurlar. Mescl a Mersin veya Adana'mn Arap lüc-
carlan, Ara p memlekel1erindeki firmalar adma mübayada bulunur,
Mersin Iimamndan ihraç edcrlcr. Bunlarm içinde kend i hesabla-
rma ahp ihraç edenlcr de Bunlann mübayaa sahasi
iskendc run, Adana'dan Anlalya vc Ermenek civanndaki Barem.
Balgusa n yaylalanna kadar u7.a nlC. Ege ve Konya ha\o'3lisinde de
mahallin lüccarlan allT. Koyunun erkeg:ini (toklu), keçinin erke-
gini (er keç) sall p damllhk olarak saklarlar. Erkeklerden
bir iki lane lohumluluk (koç ve lekc) ahkorlar .
A hmc d [kfik. A no/do/OOi! Tilr k A§irclh'ri.' is!. 1930, 51'.10·11, 32-.13 ve5iJw:
rM L
A hme,1 Rdik. An,1do/u'da Türk Aircllai. 1930.. VC5iJ",:
19. 61
Bunlan ala n mutavassu tüccar bektetmede n, best yapmada n
Ïzmir, lstanbul gibi büyük iSlihlák merkezlerine scvkeder. Yalmz
Arap t üccarta r ihraç ederter . Bali mütesebblsfer astre tlen n bol
ol dugu yaylalann mer kel! yerl er inde (mandi ra) kurarlar. Y örükl er
bunlara (manar) der. Yörüklerden süt saun alarak peynir imal
ederter. bir kisim tücca r da yaylaya peynir, yapagr, kil
sann almak için geurter. Fakat Yörükler bunlann saus mda naz-
lamtlar. Bu mahsul ve mamu lleri , yayla d önüsü kasaba pazarla-
nnda sarmak üzere saklarlar. lstanbul'da 10 Iiraya saula n tulurn
peyni rini, fl rasr v.s. hesab cdil mek üzcrc, astretlerden tüccar 4
lira clvannda ahr. Barcm yaylasmda Bayazid' b vc Yclli-
bel' de (Balgusan Yaylasr civan) Kösereliler 190 kurusa tazesinin
kilosunu satrmslar. 2 kilo rezcden bir kilo tulurn peyniri çrkngma
görc. 380 kurusa. fira, IUZv.s. He 4 liraya geliyor. "Mutavassulann
i[a mik/cri nizmettere gtJre [az/a tanandskkm WIk! ise de, onlann
hizrnetlerinin ksymasiz otdugunu ifade amez "I.
birlik olmalan, kooperatif kurmalan mümkün (J-
müddcrçe yukanda ki hüküm dogrudur .
Hayvan sansmdan cvvcl plyasa yoklamr. KOy ve kasaba pa7,ar-
lannda ki sanqtar, el fiyana n. falan asirete gelen t üccarlan n tcklif
euigi fiat v.s. kulaktan kulaga. çan k telgra ft tle- hu tábir Anamas
Dag: l Karakoyunlu'lanmndlr, Çank malûm, telgraf malûm, Bir
daga gelen Çan khnm ögrcndigi bir haberi, onlara
keyfiyeli bu cspirili ve zengi n ifade olunuyor-
duyulur. Malcmm (hayVan müslahsilinin, çobanln) kend i gayrel leri
neticcsi kendi malma alfcu igi, sübjekt if ve ohje ktif klymet , fial
için mühim unsurl ard lT. Fakat, müstahsilin bekieme
takall . iktisadî kudrel i, malsaYlS1(hayvan sa)'ISI), pazarhk kabili ycli
de mühim rol oynar, "i kj kil; arasmdaki pazariIkta fiat genil hu-
dudlar dahilindc her noktada tall) lïn Fiatm
sn'iycde tatl)1in edeug; ,kt taraftn pazarllk kahll1yelme baglldlr .
Hatl uygun gönniycn. ikti'iadî kudreti mÜS3.it olan mii"tahsiller, koyun
veya davan (toklu veya erkeç) satmaz, gele('(:k senc,",c kadar besi yapar,
Kt:nt"'1 Elloulding. ikli!!.1df Ti/ hUI ( Osnliln Okp/f ifC.) 1957. s. 17.
! KoE 1J<1lJ!</ing, ik/i.'ildf TahW(Ommn Okpr. Irc) i5U)57, .<;/.32
20H M.ERÓZ I YÓRÜKLER M.ERÓZ I YÓROKLER
209
te sanhr. (Marya) denen koyunlar ucuza gider .
Ekseri koyun olarak (toklu ve ktsu koyun) kcçi einsinden (erkeç
\IC krst r kcçi) sanhr.
Altcrnati f mahycne mûhirn inhiraflar vukû bulmussa, ist ihsal
ncvilerinin görülüyor. Yag ucuzlarmssa. pcynir yapihyor.
Manartara (mam..Ir ra) kilosu bir lira civannda sul sarmak daha
cazip geldiginden yaA YC peynir imalindcn vaz gcçiliyor.
Bu vensler para esasr üze rinden otmakla herabcr, derhal
ödcmc yapûmaz. Sonet dah i almmaz, Bir söz káfidir. Tuecara büyük
cmmyer vardtr. Tüccar bi r miklar (pey akçcs i) ödedtkten sonra.
bakiyeyi mallan sannca tcdiyc cdcr. Arap tüccarlar pesm ödüyorJar.
Vcrcslyc aldtklanda kismenoluyor. Senct yayglO olmamakla berabcr,
zihnîyct kültür ugrayan müstahsü. senet talcp
cunckredlr. Saucmm. müstahsilin hu zîhruyet yamsira.
t üccarda da eski dürüsuük kalmarmsur.
A)'R1 Mübadele: Yaylaya gelen köyl ü. kasabah saucr ile basma.
clbîse, lästik ayakkabi. naylo n kap kacak, sebze. bosten [Kavun,
karpuz, salatalrk), mukabili yapagr , YÛn. kil, peynir
Bu aynl mübadelc da ima yörüklcnn aleyhine teccllî cdiyor.
hirdeki fiatIRtn asgari iki misline geliyor. köy ve
kasaha paza rlan ilc de slkl temaslan var dir. Bazan yayladan bir
pazara inip Ç1 kmak (alla. vcya çok zaman yayak. piyade=
yaya) iki gün sürer. Eksc riya pazarl ar cuma günü kurulur. Pa7..ar.
bütün köylü vc C1var halklRl bir araya getiren. Ulisadi.
içt imaÎ. di ni fonksiyonu haiz bir Inplanll. bir dern eklir.
(Cuma namaZl)m kllan yörük, sabahlan rag. peynir. yûnünü sat -
rnl§. 7..ehrcsini (bugday) degirmcne vcrmi§tir. (Bazan da yol-
larda su su degirmcnlcrine pazar dönü§ü vcrilir vcya
yayladan gölürülür.) Cumadan soma, basma. elbiselik. oglunu v<.."ya
kllJm cyeriyorsa zi)'nct ejYasl. kundura , Iuz (bilhassa yarma tuz,
eldcgirmcni ndc kendilcri yarar, kuyunlara çok su içmcsi için vcriljr).
patatcs. dom:nes, sngan. biber , fasul)'c. çay. kah\'e, ka/)a çocuk
simit.-.ilh...ahrlar. Yukandan bcrÎ b'ü rülüyor ki. Yörüklcrin
mübadclc cknnomisini (nakdi) olanlk tavsif cl mek kahildir.
Kahvcl crc oturur, seyyar berhcrlcrdc tt t:l§ nlur. karh
içer. dondur malar yer, e§ dostl:1snhbct cderlcr. Bu so hhelin sIklei
mcrkezini 0 scnc ki fiatlar. IÜ(,."Can n falan gcli p tcklif ell igi
[],3I, O fiattan olup olmadlgJ. talep olup ot rnadrgr, abcmi n
maüann 0 seneki çüest (küosu. randrmam), hayvan hasrankj an v.s.
tejkil eder. Ci nayer, krz kaçrrma, siyaset de konusmalara cpeyice
konu olur. Gelent geçem, kalahaltgl. (daglardaki yalmzhgm tcsiri i1e
otacak) hayran hayran süzûp, ögleden soera. (ikindiyc dogru) (der-
lesip, dcmcsip) birlikt e yaylaya d önerter. Hastata r da kasaha sehlr
dokr or tanna äcü vak' a degiL<;e pazar günlcn getirilir.
Ara smda Ayni Mübadele: -
Bu mübadele dava rcrlarla (kcçi bcsliycn Yör ükler) koyuncular
(koyun besleyen Yörükler) arastnda olur.
Koyun besteyîp Ie krl çadularda orur an, yün veya yapagl mu-
kabill, davarcr asire tlerden kil ahrlar; hunlarla çadrr dokurlar.
. Anamas Dagla rmdaki Karahacrh Aqireu nden Suyuyagdan
Ibrahim Aga (keçi besliyor). Adana astrenerlnden(koyun müstehsüt)
10 adel dckunmuq çadu aldlgJOl bize söylemqti. Her çadrr
1lXX) lira üzennden, hesebirun bir krsrmyünle, bakiyesl nakden tediye
olunacakn.
Koyuncu davarcrlardan aynca, yün mukabili tuluk
(su tulugu, yag tulugu, dögme lulugu) ahrlar. Bulgardagi Kara-
koyunlulan bir tuluga. bir kilogram yün verdiklcrtni, söylediler.
DavarcJlar da çorap. ceket, pantalon, eldivcn, keçe. kilim. hah.
v.s. dOkumak, imal elmek için lüzumlu yün ve yapag lYI kil rnu-
kabilî koyuncu u ampa ederl er.
Bu ayni mübadcl ede iki tar af da vecibeyi aynt an da ye ri ne
gClireme z. Bir nevi kredi hali görülür. Tuluk ihl iyacl olan
koyuncu yörükler, bunu dava reila rdan (emin ed ip, mukabili ni
kir klmill da yün olara k ve r irler. Arada n aylar geçebi lir.
Itimat esas tIT. Hilc. sözü ycr ine geli r me me görülmez , Bir
nevÎ (ayni kredi) (ayni mübadele kredisi) de-
mekt ir,
VIII· Tllrk Gliçebelerinde istlblAk:
Bu ba hi st e gerc k Ort a As ya , ge re k Anadolu göçe -
bel erin in tasarruf vc ist ihl ák tcmayü lünc Ic mas ede -
eek . faka t csa s ' o la r a k be s lenme s is te mle r i n i e le a la .
cagl z.

210 M.EROZ I YOROKLER M.EROZ I YOROKLER
211
ü) Orta Asyu'da:
Eski Türklcrin debdcbcli ziyafelleri, dügün rnast af-
lau . onlarda tasarr ur tcmayül ünün yüksek olmadigrm. bilákis is-
tihl äk tcmayüll crinin kuwetli otdugunu göstcrir.
Eski TUrk göçebcteri. Türkiyc göçebeterlndcn ziyadc
.ct yiyor prorein Ihtlyaçlanm faztasiyle gldenyorlardr. Toylar vc
söl cntcrdc bol mlktarua hayvan kcsiliyordu. Kazanlarla krmrz hu-
l undur ul uyordu. Dcdc Kor kut hikáyclcrinde bi r hakanm attan
aygir, doveden bugra, koyundan koç kirdmp, göll er gibi kmuz
sagdmp, rnillct inc ziyafcl antaulmaktadir. Sölcn "eski O,
gl/z/arm hem dini, hem siyasï. hem dl' bedil bil' içtimakmydi " (Z. GÖ-
kal p, Asir et Tcdkiklcri, Dogu Mcc.) Ehli hayvanlardan baska, av
hayvanl an da el ihuyacuu karljlhyordu. To nyukuk Yazumda "Ge-
yik yiyerek: ta1'ian yiyerek onuur idik. Millelin beJgazl tok idi " deniyor
(Yazutar, I, 102) Eski Türklcrin CiC olan düskünl ügünü sanr-
lardan da anlryoruz, Btlgc Ha n kaymbabast c lan bir ta rhana, (Bu-
da} din inc girmck iSlcdig,ini söyledi . Kaytn babasr dooi ki: "Bil
tasan'unmul iki sebepten dO/l1}'1 Wil degildir: 1) Buda dini nayvanan
yemeg! men edcr. Biz is,' doima toykm mnda ve s ölenlerimizde, av
ziyaf ctterimiuie nayvan eli yem. 1) Buda dini harbi kahul ermez.
Kan dökmenin lidder/e a/'J'lJindedir, Bilim ise Q\'ctltkla I1l11hariplik
iki iklis adi iSfihsal men hamllzdtr. Biz ya/ml millî mefkûrd cr için
degif, bir al da gllZd yaJamak VI.' karmmlZJ doyurmak için harb
ederiz"(Z.GÖkalp, Türk Mcd, Tar ihi sf.1 l) Tür k içti maî
hayatmdaki chcmmiyet ini satlTlar daha gürel bcli rt iyor: "Sultan
MdiJqalt lamamnda her m ma .fobahl Saraydn tenip edilir,
yemege gelen lilimler arasll1dll mt1bllha.feler l'e münal oralar olurdu
(!.Halll UlIInça'1l!l, Osmllnlt !X1'leti Te/ kiliirma Medhal, 5.34) Hü-
J"" lmdann her bulundugu yerde halka yemek yedim tesi TlJrk an 'anesi
iellbt idi. Meliklah Semerknnd st'[erinde bu tiya[et; için.
Çigi/lerle Mm'crliiinnehir1iler kt'ndilerine hakaret saydlklan bu mzi-
yellen dolfl}l likliycll,'rde hlllunmui lardl. (SiyllSe1l1amC, [asl! XXXV)
'lere geIenierin oturtlcoklan )",r/er ,'e yiyecekleri yemeklcr mu-
a)yendi (Abdülkadir, Onm l'C ÜIIÏI Mesefesi, Tark HI/ku k l'e ' krisat
TarihiMec./, J1J-133) ..I.
Ooç. Dr. ibrllhjm K'l k .<;ojlu. Sul/iJl! M<'1ik1ilh Z,lmanmdil /Jliyük Sclç uklu
lmp;,r,llOrlul1u. l.Q,95.l .w.1.f7·tl..'?..
Kazaklar ve Tatarl ar koyun eri neen ziyade, at cum scviyor vc
çok yiyorlar. Radloff eserinin birkaç yerinde buna etIiyor.
Bil de Anadol u'daki Tata rlar'da bunu müsahade gihi ,
10 sene öncc Dogu Türklstan'dan kaÇ1P gelen Kazaklar'da da
gördük. Büt ün Iakl rligine ragmen her göçcbc az çok pro temt
hayvant mahsullerden elde ede r. Bu nisbet Orta Asya'da büvü k
sayrda hayvan besliyen Turk göçebelcnnde çok yüksckur.
bazr yabancr musahltler. bu estrcuertn içtikleri fazla miktardaki
içkiden ruhcn vc bedenen dcj cnerc olmamala nm yedikleri fazla
ere hamlediyortar. "EI yiyerek: açtk havada ya§lyanlarm nc kader
kuvvetii bir b ünyeye sahip otduéunu ezcümle JU duruni da ishar
eder: Çin smtrl boylarmda yasayan I'e çok a[yon kutkm an büyak
)'I1.1 'lan amsmda, bu iprilli en u[ak bir lanlr bik yopmanuënr:
Çmll a[yonke§ler acmacak bir harabeye benzediJ,,"i holde, Kazak 'lor
(Sibtrya'dan, r, 424) Gazia ntep' tc çok
miktarda içncn rakirun tahribaum. çig köfte ile kebaplar öntese
gere ktir.
KJmlZ da çok içilen, her sofrada bul und urula n faydah hi r
Kisrak s üt ündc n, saba'tar ( öküz dcrisinde n büyük t uluk)
Içindc hanrtamr . "Sabakmn dibinde tamu kolmodlgJ takdrde
yeni si/t yine sabalara konulur. Birm Illk yere yerle§tirilir.
Stlllfla bIT su retiyle çalk almlar. Bu ameliye birkaç gün
del' om euikten sonra kmll l e!de cdilir. Ta!lamm/ÏTlï Juzlandlrnwk
için bir çorba ka§l!:1 ekji yogI/Ti ya!lur suyu k oydu klort do mki-
dir ',!.
"KmIlZ sunl/lurken, ona MyfJk bir sfl)1.'l gösu:rilir. Onu af/cak
erkekler SIII1(1r bu i§i ya e l' sahibi kendisi w''O e1';n en ),{I§II
a/..TabasJ }'Opaf. El'de mel'ClI1 en iyi kap her "ïrla loldlln temillell'
dikten soma, el' homml bl/nu klmtZlo doldurarnk el'in e[endisine
slJnar. 0 zaman cl'in içerisindt' bÜ)12k bir sessizJik haküm st1rer."
(Radloff, 1.461) Misafir Tü rkista n Kazak' lan ndan !:Ii-
rinin cvinde klmlz ikram edilirkcn, yukandak i sallTlann
gunu ell ik. Hakikaten sayglll tUlUlan milli bir içkidir.
Tiirkiyc Alcvilcrindc bunun ycrini raki fakat erkán. usul
aym, Orta (kimil bayraml)nda ziyafeticr,
rJ§lar , dril oyunlan olurdu , "Moywa yapl/an kmul bayrnnlInda,
I

I
2[2 M.ERÓZ ( YÓRÜKLER M.ERÓZ ( YÓRÜKLER 213
Türk boylan ndan gençler mustakbel esterint seçerterai. " (Nimet U-
lu,gtug, Kmuz Bayranu, Kopuz, saYl:4, 1939)
1333 de lbn Batuta Al tmordu Sultam Uzbeg (Sultan Muham-
med Uzbcg-Özbeg) Hamn sarayrm ziyaretinde, hamn Kur'an 0-
kuyan zevceleri Tayduta ve Kebek Arap misafire (Kr rmz} ikram
cniler\.
Yö r üklcr' tn de hildigi yemcklcrd en Tutmaç Kasgarh Mah-
mud 'un mesuur eserindc (Divan, J. 452), mayasiz èkmeklcri
(yuka, yufka) yuyka scklinde (Tonyukuk yazrtmda) amlmakta-
dir. Hun'Iann, Yö rüklerln kuüandrgr di bek ve el degtrment
(bugday' dövme vc yarmaya, kirmaya yanyan kullan-
drklan m arkeolojik kazrlardan a nhyoruz. (B.Oge l a.g.e
5f.89, 146)
Bu saurlanmrzla, biraz soma d l a taw glffilz Yör üklerin is-
tlhläk, besl enme sisteminin ayru olusunu artlatmak istiyoruz.
b- Yör ükler' de i stihläk:
Misafirlere karsi çok cömert olan Yörükler, aym zamanda
tutumln insanlardi r. Tasarruf meyilleri yüksektlr . Yrllarca bir ik-
tirdikleri, tasarruf ettikleri paralarla hükümetlerin hiç yardrmun
görmeksizin son yrllarda araziler edinip k öylere, kasabalara yer -
lestiler. Bazt1an da çtfthk sann atarak yeni köyler vücuda getir-
diler. Tasarruf vasitasi altun idi. Bugün de aymdtr. Fakat halen
müsait tarla. bahçe bulur bulmaz tasarruf ettiklerini bu mülke
baglarlar. Yan göçebeler bankalara alqmakta, paralanru pl äse
etmektedirler. Eski Yörüklerin tasarrufu iddihar seklinde idi. Çrkt
(çrkm, bohça) edilen altunlar eskiya eli ne geçer, toprage g ömü-
lenler sahibinin ölmesiyle heder olur giderdi. ve köylerdeki
dos tiara borç olarak veya emaneten verilen paralarm bir klsrnl
da, senetsizlik yüzünden, inkfir yoluyla veya borçlllnun ölmcsi,
varislerinin de boreu tammamasl He zayi Bankalardaki
paralarm tahakkuk eden faizini almlyor, veya K.1ZIlaya yahut fa·
kirlere veriyorlar. Tasarruf meyli yüksek olmakla beraber, geUr
mahdut, istihláke masruftur. Ufak tasarrutlar bugün dügün vcya
vukuatlar için harcamr. Köylülerle arazi, mer'a yayla ihtiläflan,
hayvan zaran v.s. meseIcsinden cinayetler eksik olmaz. Hapishane,
Dr,Bom ischboldm, Essays on Tatar HislOry, New Delhi "863, P.52
..
hastahane, dokter, avukat v.s. paralen eldeki avuçtakini siler sü
p ürür. Eger geriye birsey katrrussa, 0 da sasaah debdebeli dügün-
Iere sarfolunur.
Yörükler'de isti hlák mcyli normaldir . Gelirlerine göre ayakla-
nm uzatirlar (Bilhassa kendi isühsal ve imaläuan nct icesi elde
ettikleri mahsul ve mamulleri istihlák eylediklerinde n bu rnümkün
olur.) Ikttsatçfann (göstens tesiri ile Isuhläk), (göstermelik is-
tihlák) ded ikler i scy, d ügünler istisna ed ili rse, köy ve setnrtere
nazaran, tam göçebelerde yok denecek kadar azdir. Yerlesme
bunu çcgalnyor.
Hayvanî, ziraî mansul ve ma muIl c r i ve avci hk semere-
ler i He geçincn ast-ener he men hemen, kend i yagtan He
kavrulabüccek ha ld edi r le r . Istthsallertr un bir kis rru piyasa
için oldugu halde, c hemmiyetli bir ki s rm da zar î ist ih láke
sarfolunur. Ya lruz Yörükler zav iyes i nden bakmoa bile
(Türkiye Mil li Gelir Hesaplanrun) s rh hatinden süphe et-
mek Iäzrmdrr. "Lktisodi refahin milli gelire inik àst (istihlák
6Içfisile): bir devre zarfinaa istihsal editmis olu p müstehlikc
reel tstifade sagtay an mal ve hhmetlerin bir tasnu pazara
Çlkmadlgl ve oroaan tedarik: edilmedigi için, yekûna girmez
veya girse bile hesaplanabilen mikdan hakikî cesametinin
altinda kaler, Evde pistrilmis ekmek veve pasta bu durum-
dader. [kt isadt refancn milli getire in ikósi bu baklmdan da
eksik otacakur ,,1.
Doç.Dr. Gülten Kazgan'm, Anadolu köylerindeki beslenme
__ hakkindaki nesredü memts bi r etüdünü inccleven, Prof. Dr.
CCZimmerman, ba zl tenkidle rde bul unur2. Tü rkiye iQn yegápe
et nevi olan o tlak hayvanlanmn, Birl C§i k Amerika'da bBe pahalt
oldugu, Arjantin' de de pahahla§maya dogru giuigi profesö r tara-
fmda n beli rtilerek, Amerika'da hayvanî prote inin daha
ziyade bahk ve kü mes hayvanlanndan te min olundugu, istihlákin
üçte iki sini nebati yagdan çlkan lan margarin'in ettigi anla·
tlhyor ve Türk köylüsü için bugdaydan temin edilen proteinden
otJatma do laYlsile -erozyona sebeb olan koyun ve keçi
CC Zimmerman, Yen; (Dr.Kurtkan Terc.) ist. 964,
356-61·370--44.
2 Prof Dr. S.F. Ülgener, Milli ge/ir, istih.dam ve iktisadf BüYÜIIle, i'it. 961, sf.63.
" j
214 M.ERÓZ I YÓRüKLER
p
M.ERÓZ I YÓRüKLER
215
yerine. kürnes hayvanlan besbyerek protein temin edi tmest tavsiye
ediliyor.
Yërüjderde Bestenmei
Gunde ü ç ögün yemek yenir:
Gayfaln (kahvaln): dagçayi. infusar çayr veya ada çayr (Adaçayr
vc dag çaYI hüd älnäbit tlr, daglarda bol bul unur, çok
yahut çorba (bugday vcya tarhana} içütr. Süt pek Içümez, misafir
gelmee verili r. Peynlr, çökelek. yeplnu, bazan da ragl hepsinl n
yar unda yufka ekmegi esasur. ögle ve aksam da mali kudrete
gore Yörük yemcklerl bazrrlamr. Yan göçebelcr, çadirtanmn ö -
nünde fasulye, domates. panen. patheen. kabak v.s. yetisti rdikle-
rinde n ycmck listesine bunlar da dahildir.
Yemck bic kaptau hep bir likte yenir. Kaak kullamlma z, Ço rba ,
SOl, ayrambile Içerfer . Yufka ekmegint birkaç kat h büküp,
küláh getirip (sokum) yemcge daldmrlar. Köseretûer buna
(Kör ük) dlyor. Her her lokma için ayn bir adet ä.
Bunu daha remi z, daha slhhî buluyorlar . tcmiz ol madrgnu ,
her sefcr agrza sokulup yemcgc daldmldigrru, o nun için kendile-
rinin bir ycd ikleri bir daha kullanmadïklanm söyl üyorlar.
Ye me k, sofra ör tüsünün üstü ndc yeni r. Etra fma
kurup. diz çókü!üp ot ur ul ur. Sofra örtüsüne (sora) diyo rlar.
Ya lmz Sankeç ililer (Meld ir) der. Deve yünü veya koyun yü-
nün den ol up. ekse ri kahveren giye ça lar. Her sa ba h yapllan
lazc yul'kala r. bu (sora) ya konup . güzelce ö rtü lü r. (Sar a)
ka re §ckli nde ol up . kö§eleri nden bükülerek o n aya dogru kat -
la mr. Ye mek zamam içi nde ki yufkalar ke na ra dizilir.
yeme kler o r taya konur ücretle lutul an çobanlar dahi. aga ile
birlikte , aym sofrada. aym ka pta n. ayOl ycmeg i yer le r
1
Ülü§-
' ün
2
izle rini bul ma k güç tür. .
Ar dm·izmlr h.1Vali$/ Ineir bahçelerindeki kan/areuar (goÜl'ü ücr cl1i amele)
da .wn z"man/llra kadar al anm sofrasmda rer di.
Zivafcl/erde mcvki, kesilen h,l y \'imdml par al ma hl.:.. kalde, /öre, Bu husu.<ta
Mi . Abdül kadlr, Drun ve UIü§ M esel csi, Sc1çu.knaf!lc (Haursuma /.1 bl).
.Y.]O-l·205, Sclçukno1JlIe (Yazlelzade) slA ve Se/çuk devfl
Ycmeklcri, TÜI'k Emograf.va DergiSi adc/in balfiYl!lerml ufak çapla d,1
0/."''1 gCirîJYOflU: Klnu ( Silifkc) yemek 'plwmcc Ötlce kom!jU1lun
h.l kJ.:sm aVlflP1.önderlrlcr kl buna (U/u) demr. Dadal oJlu da K ozan
Kilnlcr inJcn al IglfIIlZ blr §I'l"indc buo,mdhumdan bahseder.
"/J07:gurdl,lrJl pay o/duya var".
..
Yan göçebe çadrrlan nda, hali vakti iyi olanlarda, sofra
sunün üstüne çember sckli nde kasnek ve onun ustüne gems
hak rr sini konur, yemek bunda yentr. Bazrla nnda ba ktr sini (senit)
in üstüne konur.
Yörük Yemekler i:
Hayvan kesimi ancak misafir gelmee. bayramlarda, d ügünl erdc,
yan rtan ziyare ue ve bir de hayvamn saka tlanmasr halinde olur.
Etin btr kerm kavurma olarak tuluklara doldurulu r (Et kavrulur,
t uetamp tulu ga konur )
Prorei n aynca bulgur a§1 (bulgu r pilävr ) vc o nunla birlikte
içilen ayranda n temi n edilir. Yogun. tcrcyagr. peynlr, (çöke-
lek) de bunu temln eder. çorbasr, bugdaydan yaprlmrs
ycmek çesitlen {keskek, tutmaç, çörck. gatmet . yufka,
merim v.s.) de bu vazifeyi görür.
Vufka: Bugdey unundan saç üzerlndc yapü an . káglt gibi ince
ekmcknr. Un de elenir. Elenrniq un ilençe (llcgen) denen
bakrr kaplarda su He kanstmhp. içinc biraz da IUZ anlrp
yugrulu r. lçine maya autrnaz, Kadm kollanm dirsektenne kadar
swayrp, elleri ni iyice ytkadiktan sonra . yumruklan yla hamuru yo-
gurur. Bir parça hamur ahp okla (ok lava) ilc serrit da.ire
açar ve ocagm üstüne, (sayacagm e sacayagmm uzennc
Iers etarak oturtul mus bulunan saçm üstüne) brrakürr. Bir lara fJ
evregeç (ban yerlerde cvirgcç. •.. d:.
nilen yüz!ü par çaslyla altüsl cthhr. 0 yuzü de
olur, yufka üslüsle gelmek u/.cre so ra' nm (so fra ö n üsü)
içine san hr. açanlar kadar pil iricînin de mahi! o/nulSl,
ok/lll'aya san/m/l yufka/an el i/(' saç fls/ilne
sonra, e\tire çel'ire \'e bir dikkmle yakmadan p'll·
ri/mesilarlur " . (Resi m: 47.48,49,54)
Yö rük kadmlannm her sabahki hiri, ha mur yugurup.
yufka yapmakllf. Bayau iyi ol maz. Taze lazc ycnirse çok .Iezzcl lidir.
Çadlr ha lkl davar, koyun, dcve gütmege vcya bu
yul'kanm içine pcynir, çökelek vcya yag kor. slhndlr glhl du rcr,
denen geni§çc hi r yazmaya ör.lüsü) sarar. klslm
bclinin arka tarafma gelrnek üzer e, bch nc haglar. Oüzcl bIT aZlk
M.ZcJ.:I a.g. mi/kale, Tür k ElflOgfi,fY,1 DcrgM. I .M. 7-1.75.
d
216 M.ERÖZ f YÖROKLER
M.ERÖZ f YÖROKLER
217
ol ur. Bu na [sikma, sr kmaç . ço maç ) denir. Yöruklerln ek-
meg! yufk adtr. Kasrk gibî de kul tamrtar. Eski Türkl er in
de yufka ycdigmi biliyoruz
l
. Se lçuklular da yuf kay r bil iyor
'Ie yiyortardi : "Setçukname de geçm {A rigir de]: on bugday
u nu ndan y ap 1lmll yu/ ka demektir. Demek O/UYDT ki, Setçuk
dev rinde yufka ekmegi varair. Huk ümaonn ziyn/et SOfra51
için hatsrlan an yu f camn do en temiz bugday unundan ya-
p stman Yll klflr '.2.
AkJtmaç: Deve s üt ü, un, tuz bir kap içinde oklava ile karqnnïir,
krvamh hal e geltnce , yuka rdan kapkla saçm üzerine brra -
kthf. Ha mu r krzgm sa ç üzer tnde b üz ül ür. Dtger ta rafa
d önd ürülür, t e rs yüz edi lir, lezze t li bi r ha mu r yemegfdlr.
Deve patladl!:1 zaman, yavr u cmmeden ( iJk-
gün) agm sütü ile yaprhr. Koyun, keçt sütuyle da yapan
astreiter vardrr.
Rugday Çor basn el dcgirmeninde yan lrr us bugdaym yag vc
tuzla pisirümesinden yaprhr. "Mesnevi-i $erifre beyti vardsr. Türtc-
çesi: E§egin kams saman, or; insanm migdesi bugdlly çorbast ister
. demeknr. halde Se!fuk devnnde yenilmesi itiyat halinc gelmi§
bugday çoröau vardsr' . ( Resim:51)
Rulgur A§I: Bulgur un tereyagr ile pismesinden olur. Kuvvet li
yemektir. Ayran veya yogunla yenir. Etlisi kuvveu ve lezzetlidir.
(Etli Pü äv)
,Rulamaç: Un, ya!, soganla pi§irilen bir yemek. Un vc sütle
yapllam da vardJr.
Bükme: Daglardan top lana n otlarla pi§irilen börek. (Hon:um-
lu'larda)
çörek: ilegençe içi nde hamur yogrulur. Maya aulmaz. Ha-
murun üzerine küncü (susam) ekilir, tereyagl náve edili r. Le-
genin üzeri saçla kap auhr. Saçm üSlüne köz (a lc§) konur, le -
genin a lll,:;, da kJzgm kül vardir. Bir iki saatt e hamur pi§ip çörek
halinc geBr.
H.Namik Orkun, E.ski Tiirk Ya;lItl.1fL
MZcti OraL V.s. makale, Türl; Etnografya Def. 1.$[. 74-75.
M.Zeki OraL V.s. makale. Türk Elnografya Def.l.sf. 74-75.
..
Boynuinceli' lerde mlsaûruge giden çörek göt ürür. Gini!i yer-
den de ona çörek hediye verlrter. "Falan nerde" derunce, "ç örek:
degifme)'egilt ;" deni r. Bu, mlsafirligc gttu demekur.
Ekmek A§I: Yufkanm üzenne su serpüi r, yumusauh r. Diger
bir kapte tereyagr ile kirrmzr bibcr eritilir. Kansunlrp, pisirilir.
Karakoyunlular buna (Dolaz] diyor.
Hësmerhn: yag, undan yaplldlgl gibi, peyn irle seker.
undan yaprlam da vardrr. Yörük le rin meqhur tathsrdrr . Teklr-
dag'da lokantalarda, ta thcua rda bu isimle rnevcuttur. Rize'nin
läzca konuqutan yer lerinde bile (Hösmcrti) diye bi r lat I! bu -
lundugunu duyduk. Bu da Çepni' lerden kalrna olabilir. 'UCJf -
merins bile olsa yemem " sözü. bu taümm krymeunî göstenr.
(Resim: 52)
.. Katmen Yufka açrhr, saçta pi§irili r. Steakken iki raraïryaglamr .
Ust üstc Ylglhr. Neûstir.
Kayma k tathsu Süt kaymak baglar. Bu kaymagm içinc bal
konup yenir.
Keskekr En güzel bugdey (solgu)larla dibeklcrde dögülür. Ka-
bugu çikanhr. Buna (Dövme) denir, ctlc plsirilir. 50nra geni§
kaplar içinde çomça'larla (kepçelerle) lüzuciyet kazamncaya. lástik
gibi ol uneuya kadar dögütür. Üzerine krrmm biberde eritilmi§
rereyagr dökütü r. Çok nefis, besleyict yernektir. Düg ünlerin
ycmegidir. Hon:urnlular'da: "On/mda tábiri, dügü nü
oldu, i§i bi ui manasma gelir. (Resim:50)
Lokma: $aCln içinde, yagda, kUre §Cklindeki ufak hamurlann
pi§irilrncsi ile ol ur. veya balla yenir . Muharrem Ayl' nda
A§ure ile veya yalm1., korn§ulara dagltl hr. Yeniosmanhlar (Lokur),
Horzumlu 'lar (Sunak) diyor . Helise, Pelize: Buna herise de di·
yorlar
t
.
Övelemeç: Yag ve unla yaplhr. Midevîdir, . .
Tarhana çorbaSl: Un, domalfS, lürlü otlarla haZJrlanu.
- Yagla pi§irilir, üzerlne ktrnuzt biberle erililmi§ dökülür.
Sündürme: Tuzsuz {aze pcynirl e, pi§irili-r. '50 -
gutulduktan sonra üzerine loz §ckcr dökülür. (HOfzumlular).
Bk.M.Zeki Oral, Herise, Tl4maç ve B.1Zlamaç Hl;: Ant Dergisi, 16.18 Konya.
21S M.EROZ I YOROKLER M.EROZ I YOROKLER 21.
Tutmaç: Un, Yumurta, IU7.., su legende hamur halinc
. geurtlip. yogrufur. Inee ince ktythr. Bit kaba konup, su, tuz, Ie-
reyagi, üävesüc Sogumava btrakrl tr. Iliymca üzertne sa-
nmsak h yogun dökül ür. Lezzet li, besleyicidir. Karakoyunlu'lar
da aym yapiyor.
8ekdik'lerdc zaytf çocuklara anatan "oto hinip.
arm sagnsm satkm dsmn" diye tutmaç yedinr. Hanrü yamadsgumz
bir kaynakt a. büyük Türk hükümdan Tugrul Beg'In, asi rerter a-
rasmda yedigi tutmaç yemegini çok begendigini okumustu k.
"Til lmaç adt Mesnevi-i $eri[ de geçer: yoni: senin
için Myte güzel tutmnç pi§irdim. Sen kihirleniyor. yemi yorsun.
Ve: Tu rmacm hamurunu istemezsen, suyunu re, kendine gida
et ..I .
(Do mares)c (Banadura, glUI, egr im) diyorlar. (Patatcs): gumbil.
gumpir. Çocuklan mn ycmcsl için tuzlu suda baslanmq bugdayla,
nohuda Bcynuinccliler (Bönme), dit crl eri (Kölleme) der.
Bu güzel ycmcklcr ve tathla r tarihe kansrrusur, Bugün her
ögün sefale rin yemegini yemektedir çogu...
IX· Türk Göçetelert nde Mülki)·et:
Mülkiyet , tarih i otdugu kadar, aktûel bir problemd ir. Assrtar
boyu Insanhgm bcdbahtlrguu bu müessesede, saadetini bunun kal -
dmlmasmda anyan ütopisuer gelip geçmisur. Eû ätun gibi, gcnç-
litinde idar ccî slmOa, muharipl er için ferdi mülkiyeli kaldlOp,
ihliyarhgmda halasml anhyarak bu fikrinden rücu edenier oldugu
gibi, mülkiycli hlfSl zhk telákki eden Prou dhon'lar mül kiyelin if-
rat la n m devlel mtldahalcsi, içt imai siyascl Icdbir1crile gidermcye
Sisrnandi'ier zuhur Bir Marks tarihin tabii
içinde, diyaleklik· Ccdclî bir vetire sonunda fcrdi mülkiyctin,
kollekt if mOl kiycl halinc inklláp edecegini ilmi olarak ishala ça-
fakal kcha nelinin tahakkukunu beklcycmiyen bir sahlrslz-
hkla, Entcrnasyonal'l er amele ihlilál fu kalan kur-
Fakat, Marksizm Ru sya ve Yugoslavyadaki tatbikat mda
M Z r:ki Orili. Itg.lll Il. .
Bk.Prof. Z. F.FmdlkoJIu, i sl.960 I'C Marks. isl.196!

yeni , nev'i sabsma münhasrr bir mülklyet rej imi mcydana çrk-
muur: Komünist partisi üyelerinden ibaret bi r mre lligentsla ,
ye ni bir münewcr-ida rcci sn uf ve ona alt villa lar, apartmanla r.
otomobillcr
l
.
Jan Jack Roussea u'nun tasawur ettigi bir cski dünya ccnneti
var rmydr? Senin beni m gal lesinden uzak, mülkiyersiz hir insanhk
haklkatcn rnevcut olmus mudur? "Bir ksnm yazartaragtJre iptidai
cemiyetlerde miilJ..i)'e1 mûsterelair. Patat bil fikir emograpann a-
rasumuüarite doima teyiä edilmemeaedir. Malinows/"y Matenayau-
larda 0\' aletleri piroglar VI.' bal ka leknik vasualann [erdi mûlk:
,
oldugunu isaret ediyor, " .
lnsanoglu fitra ten egoist oluyor. En iptideisinden en medeni-
sine kadar aym maya, aymhamur. Arada cerece Iarkr var. (Benim.
bana an) kelimc1erinin sicakhtl her seviycdekl i nsam cezbediyor.
Bo baktrndan Insa nbgm iJk devirlerinde bile mutlak
tasavvur etmck güçt ür. Bugünkii. Rusya'nm dünyamn en ve
mümbit topraklannda cn modern vasnatarla isuhsalde butundugu
halde, bugdey için Amerika' ya rnuhtaç olmast. Insanogfu' nun r u-
hundaki ferdi mülkiyete atfcdûcn kudsiyetin manalt, büyük, taze
dc1i1idir.
Bununla heraber bu bususta kes tn bir s öyle ne mez. ..
Yazrh vest kala r ol madrgr içi n her za ma n münak asal ar a
konu olacak de mc kt ir. Yalruz hüküm ve rrncde, a rkeoloj ik
ve etnotrafik huJuna ca k mad di e ma re le r
ya mnda, haJklann koUcklir vicda nlRda vc hafl zal annda
dillerindc îfade olunan man evi mi ra sl a r büyiik rol
oYRl yacaktlT.
a-Orta Asya Gt)çehelerinde MiiJkiyet:
Homeros'a göre [skilier nizalann, sebebi diye
mal mülk toplamaktan sakmlrlan!l3. Aym kaynakt a bu kavrnin
klmlz içip at eti yedikleri de gOre. hiç degilse at sü·
rülerine mali k idi ler.
Pr of. Dr,C.C. Zimmcrnmn. A vdm I;/m(m ofl,'Yl/ {Doç.Dr.N Af/kl/n
Terc.) 1.'il.1964. n" Djila.\ ycn; Slmf. (Tac.) Isl.'J6.
Prof.Dr. HZiya Ülkell, Siy.ui radiler I'e Sosy..,/ilnl i .'il.1962 s1.15L
A.1àz" Klh" 1'(' is/.:îl/erHaJ.:kmd" Herodoi'un Ver dig; Bilgil r:r, 1$1.935.
220 M.EROZ I YOROKLER
p
M.EROZ I YOROKLER
ZZI
Acaba eski Türkler'dc mülkiyet ferdî mi idi, yoksa içnmal
zümrclere mi atn t? Bu hususu vestkatarm meetemego
çahsahm. Ziya Gökalp'c göre ' Türkler hürri yet ve istikláli scv-
dikl eri Için olamazlar. Fakat müsavarpcrver olduklanndan
dola yr Iertri de kalamazlar. Türk harsma en uygun olan sistem
solidarizm. yani tcsanütçülükt ür. Ferdi rnülkiyet, Içumat tesan üde
hädim bulunmak mesrudur. Sosyalistlerin ve komünistle-
rin ferdî mülkiyeti ilgaya tesebbüs etmelen dogru degüdlr. Yafmz
Içtimal tesanüde hádim ol rmyan ferdi mülkiyetler varsa bunlar
mesru sayrlamazlar...Turklenn içtima i mefk: ûresi, fcrdi mül kiyeti
kaldi rmaksizm içtimai servet tert fertlere gaspetirmcmek, umumun
menfaanne sar fet mck üzere muhafaza vc tcnmiyesme çal rsmak nr."
(Türkçül ügün Esa sten. iktisadi Tu r kç üfük bahsi] Filhakika ves t-
kalar ZGökalp'in Iikirlertni tcyid etmektedir. Eski Türkle rde ferdi
mülki yetin yaygm oldugunu görüyoruz. Allanm, sürülerim ken-
dilerine mahsus damgalaria damgalarta rdr. Tonyukuk kitaöesinde
bu damgalarm adr (Iögün) seklinde gcçmekted ir' . Türkiye Alevi-
Icri de damgaya (Dö kün). Yörükle r (Dövme, d ögme) diyorlar.
Dîgcr bir damga §ckli hayvanlann kulagmm bir tarafun kesmedir.
Buna Türkistan'da ve iran Azerbaycam' da (En, in) denir
2
. YÖ-
rüklerdc (en) der bu, kuiakiara çenti k yapmak usu)ünün Macar-
lar'da da oldugunu gör üyoru;.
F.W.Müller'in Dogu Türk islan'da Tufan'da bulup çlkardlgl uY·
gurca met inler aras mda mülkiyel mefbumunu ve a na al fedilen
ehemm iyet i görebiliyoruz: ''Azun/arqa ad lavarqa tlrkka Türkka
az/anmaq fUnlr= hayaua ma/ 'Ie mll/ke, iktidar ve kIIdrete karl l
hissi lezallllreder. ", ''AS', barml ad, tavar, ark llÏrküngüzler
bolSlln: define, mal, s'!rvet erya kudret ve kUV\' etiniz çogalmll O/Slln '
Bir Karaçay Atasözünde de mülkiyct ifadesini buluyoruz: "KOf
H.Namll:. Or-tun. Em TIrli.krde Arma. Varllk. tilIycoz. 194Q.
2 Prof.Dr. inan. K8Zflk, KlTglZlar'da Yetenlit. Hakt, ve Konut .al'
Turk HuJ,:ut Tanhl Dug. I, 1941·41 ve aYnJ mûeOif in Birin<:i /lmi
Seyahate Dair Rapor. 1930, sf.n . •
H Namlk Or hun, a.g. Makale,
A kdes M mel Kllfa/, Gök Türk D TCFD, X. 1·2, 9525[, 5.
har, kuy de malçllaga faydalc » koç koyun hayvanalara mulk-
mr '! .
Orta Asya'da hayvanlar ve kistaklar ferdi mülkiyet, mer 'a
yaylalar ve ml saf lr çadm müsterek mül kiye t konusudur. "Ka-
zak-Kugu-lar da nJisofir ça ám asiretin müsterek: manair. Ye·
mek t e müsterek: { lkar 'J. . Radloff da krslaklann ferdi mülk
ol dugunu §öyle bcliniyor. "Ki slak sanalar komsularaan u mu -
miyette t abii nmrtarta ayntacak leki/de bötünmüstar. dernek
bun/ar äere, göJ. tepe, yamaç v.b. gibf nesneler tc huaustamr:
Tabii suurtar butunmadi gt takdirde direk: ve ' til gibi sun i isa-
reiter diki/ir. BiT schonen SJn'" but ün akraba ve komsularea
bilinir, doku nuInutz Vl! bu n/ar soytann himayesinde bU/II nuT...-
Kl l /ak Jar bir sanst n mûtkü saylldlK' halde, yayla/ar soyu n mus-
terek: niandir, " (Sibirya'dan, J, 428-29)
Eski T ürk yazulan'nda da ferdi mülkiyeti sarih göstere n
ibarelc re rasthyoruz: "Kal tegin alumni f?lïmüjüml hazine \'e mal-
"".w (Yazltlar ,J,54) lnnm (iannmj gwn üp'ln öeyoum ipegin
oianmi atm, aygmn, kara kakuntann. #l'k '
(IYlslm) Türk/erime, kavmime kazan äod on. " (Yaznlar,
J, 58) Orhun kitabelerinde yoksut milleti doyurdu-
fakir kavmt zengin et tlgtm söyluyordu. (Yaznla r. 1.27, 42)
Tf/nn ('Ie la/üm o/dugu için rumetim oldugu if in
o/an. nul/eri diri/tip dogru/ftum, çlp/ak kavmi fakir
kawm ungm klldml, az /wvmi çok /a/du1L .. (yaZltlar, J, 43) Suci
Yalltmda da: "u ngin idim, alt/mI on, at nlriJm saytsrzidi. " deniyo r.
(YalltJar, J, 1956)
Ferd i mülkiyetin saglamhgml Türk ve Mogol miras hukukun.
.da anhyoruz.. Cengizhan Yasasl bu hususta fikir veriyor.
Yasa illn sadece Orfve ádeti te'yit euig; gOriJ-
nüyor. AI!e relsmm ó/ümünden sonra, babamn mame/eb çocllk/arl
ilfl1tlnda- 3 taksim ediJr, en biJyüktiter otuoNdnn dahajazla hisse
a/mb. " 4. Radloffun da Kazaklar' lfl miras müessesesi hakkJndaki
kanaa ll bu merkezdedir : "Zengin Kazak, hayatl esnasmda bIlyûk
ogrillanm müslaki/ yapmak isler \ .t' bu malaat/a hayvan/ann bIlyûk
DrSaadel ÇBgiltay. Karaç ayca Birkaç melin. DTCFD, X. J. 951
2 Pror.Dr. Ainan. A. g. Makalc. rurk Hukuk Tar ihi Derg. I. Sf.36.
.l Prof. Dr.Gcorge VcrnadsJ.:y , Ccngizhan YJI'i!j.j, Türt Hutu}; larihi [kr, _1
fU/..J2, Sf. L'9. .
4 Frof.Dr.GciKlc Vernadsky, Cengiz Hall Y.-u.v; Türt. Hukut Tarihi vu, t.
1941·4}, sl.t29.
-------------------..,..,-------
222 M.ERÓZ I YÓRûKLER
M.ERÓZ I YÖRûKLER
223
bir tasnum bilytïk ogtuna verr ve kendi kI l/ag' dar geliyorsa,
onun için yeni bir arazi sann ahr, eger k,§k,gl yetecetc derecede
MYlÏk ise, nayvon mevcudunaan ogutkmna isobet eden m iras
hisselerini aytrdiktan sonra onfara, hu susi kt *'ak far da rahsis eder.
Pcderden kalan mahn I'C ktllagm verist küçük OgI/IdUT. " (Si bi r -
ya'dan. I. 428)
Ferdi mül kiyett n bu muhk emiyetine mukabil, onu cemiyct,
a mme mcnfaannc de yara r ha Ie geure n, ( po uaç} vár! mües-
se se ler mevc unu. Haka nlan n, banlann bcylcrin vc rd iklc ri
ziyafet terde n sonra sofra taktmmm \IC bazr csyanm
yag ma tau tmas ... Ziya Göka lp 'ie ona istinaden Prof.Mehmc r
ÎZZCI taraündan sermayc vc mü lk tcrek ümünü ö nleyici ferdi
mülk lyer in lfra rla n m gide r ici, içtimai tesanüde hi zmct cdici
bi r davrams, bir müessesey ët! Dcde Korkut hikáyelerinde de
b öyle görütüyor. "Hiüe emiri Seyf ûd Devle
Sutton Mclik1n1J 1ere/ine bOyOk bir ziyafet vermis ve yemek
sonu ndo, Tûrk: ödeti geregmce, servis te kultamton otun, g ûm01
tokrmlarm misofirler torofmdan yagma eddmesine müsaade e-
dilmql; ·:Z.
b- yörükh. ·r'de Mülk.iyet Müessesesi:
Hayva nla n m ( Dövrnc, Damga ) dcdiklcri, kcndilcrinc mah5u5
damgalar. Köpüklüotlu Hasan A.
tanln damgasi cs ki yall (vav) harfi idi. Ukin damga ilc mal ·
lanm tc fri k çok azdlr. He mcn hemen hülun
hayva nlan n kulaklaTiRI çc nl mck surcIÎlc sahi p !:lul mduklan
mallan olurlar ki bu bu (c n) labir
cdil ir.
Bütü n yörüklcrin yaylalan, hükmÎ namma la·
puludur vcya zilycdligi alt mdadlr. Dcmek ki, islcr lapulu
olsun islcr fiilen tasarruOannda bulu nsun yayla
mOlkOdür. Yayla hudutlan içinde ferdlcrin hayv' dnlan scrbcs lçc
yaYlhr. Bunun bir iSlisnasl (Söbücc Yaylasl) dir. Korkulc1i'n in
üSlündc, tarihi Orta Asya çaYlflJklanm amh ran bu
yayla, a§irct tll crinc lapulu olmakla bcrabcr, farazi hud ut lar la
Pmf . Dr. MC'hmC't iu ct. Ycni içlimai)'.1l Den leri. i.\I.I928 S1: 95.
f)oç. Dr.ibr.1him Kil ( r:sotlu. Sul lil n Md i kf. lh Z" 1/l. 1nmd" büyük Scf çukl u
Imp.1f"lOrlutu. bJ. 195.1.. SU 38 ( Ay m Vl . 67 b) y,. ;/11(.
ancter arasmda taksim cdilmiq. Van bet e gelen çayrrtan her-
kes biçti kte n soma, herkes!n nayvarnmn bür ün yaylada. ser -
bestçe oüamasr ka bil. Diger büt ün yaylala rda hu ta bdit ve
kayul ar yok. Sadec e her ai le çadm nm veya la§ .et rafma
bir babçe aymp. çevres tni bir rnet re yüksekligtnde t a§
yrgarak hudu tl andmyor. Bu ba hçeni n lçinde patares, doma -
tes, mrstr, ayçi çegi, kabak , fasulye, v.s. yc t lqtir tyorla r.
te rek rnül k olan yayla içtnde, bu evlcr, çadrr yeti, bahçe
ferdle rin mül kü sayrhyor. Toroslar'd a Akseki -Had lm a ras mda
Alaybcyli Yaylasma Ma navgat - Alanya yörüklerl zilveddirlcr.
Yrlt ardr r mülkle ri hal inde. Yayla evlen Içln 80 kuru s bin a
ve rgisi öd üyorlar, Çadm 25-30 se ne evvcl terk e t mtqler . Van
göçebedirler. (Tam göçebele rt n çadrr vazgeçü mez bir
nidir.) Bu bina ve rgtsfni, yayla mn mali ki o ldukla n m is ba t
içt n, ileride bi r Ihtü änn zuhur e ones t ka t11 ödü -
yorlar. Köse reti 'l er de Yel!ibcl 'de
duklan yaytada, taqla çcvirdl kler! ba hçele r tçm ve rgt öd uyor -
lar. Yayla aqiret in müqter ek mal idtr.
Yan gö çebe ol an bu aqtret . Mut kazasma bagh köy-
ler inde fis11k da hil t ürt ü man sul el de ediycr. Nadas yapu ktan
sc ne, ekümeyen arazi olarak kull amhyor. Bu, takdirde
ziraat içi n ferdi mül klyet konusu ola n a olunca
ko llck lif mülk iye te , ba Ms oluyor. Oemek kt a rut , zlra a tta
ferdi mülkiyelc, me r'a da mü§terek mülki yelc ail oluyo r. Gör-
dütümüz diter de aynl hali etl i k. Yayla,
kOydcki mer' a a§i reti n mülkü (Tapulu veya Zilycd) kal an
gayrimenkul vc menkul e mlák ferd lerin, ail ele ri n ma -
hdu. Eter mal ik ve zilyed yayla sa hibi bu lunmuyor·
la rsa, kÖ)' lerden mer' a ica r laYl p. hayvanl aTlnl mü§terck ol la·
t1yorlar. (Bacak ba§ma ) gOre ücre t ödOyorla r. Yan i icar be -
del ini 0 arazi üzerine yaYllaca k küçük ve bOyük ba§ ha yvan
saYlsma (ayn emsal üzer inden) bölüyo rlar. Hayvan
(Bacak ot lakiye ücr etini bul up, sahip bulundu#u hay-
van saYlsl He ça rparak herkes kendi borcunu oba' R1 n veya
sözü geçcn, Wlen rei si vaziycti nde olanma Mer. 0
da (köy sandlgl) na teslim ede r.
224 M.ERÖZ I YÖRÜKLER
M.ER"Z I YÖRÜKLER
%25
X-Türk GlIçebelerlnln Memleket
Ekonomlslne münakale ve DIAer
Sahalardakl Hlzmetleri:
Birinci kisirnda tar th içtnde ve halen TUrk göçebelennîn millî
bünyeye temcssül ettikJcri , daha dogrusu onun bi c parçasr olduk-
lan hususunda malûmat vermege çalrquk. Îkinci krsimda. Türk
göçebe llgl ile i1gili bahisle ve mübadele bahsinde, TUrk göçebe-
lerinin kapah bic ekonomi hayan yasamadrklanm, bilákis millî
ekonomiyle ne!jir ol duklan m göst erdik. Milli ekonomiye
tam manasile entegre keyflye tini, ikinci mmm sen iki bah-
siyle daha iyi izaha çahsacagiz,
a- Orta Asya Gëçebetertmn Milli Ekonomi ile Temastare
Mübadelc bahsinde temas etttgimlz Orta Asya t lcaret kervan-
Jan, Ona Asya göçebclcrinîn develerinden istifade cdilmek sure-
tilc teskü olunuyordu. Gerek lran, gerek Arap tüccarlan. Uygur
ticaret crbabt göçebelerden rnünakale ve muhaftzhk hizmeti hu-
susunda istifade ediyorlardr, Göçebeler kendi iktisadl hayauanm
yasamakla beraber, ve meskûn hayata btgäne degülerdi. .
''Yava,l yavof yerlesik: bayata ginnege handanan göfebelerin, [ehir-
lilerie SI/a temaston vardi: " (B.Ögel, a.g.e.sf.327) Türk göçebeligini
Çin vcsi kalanndan tel kik olan Prof. Eberhard da bu mü-
nasebetle ediyor: "Göçeoeter çiftçilerle kolayca oerober yasa-
yabilirler. Ve böylece ideal birbirlik te/kil ederter. Goçebeler çifrçilerden
tasm kullandsklan ziraÎ mahsulleri ohrlor ve bunlann yerine t iract-
çüara hayvanlardan elde enikierini, bilhossa den, yün ve bazan sür
ile sütten yapllml§ maddtler venrler"l. Türk göçebeleri ile otaktan
Türk ahalisi arasmdaki münasebet göçebelenn iktisadi baklmdan
ikl isadiyatmm bir tamamla}'lClsl olarak görülmesidir. Bun·
lann hayvan ve e§Y3lanmn meskûn insanlarm refahml arttlrmak
baktmdan faydah oldugu aÇl kça ifade Bu son kaynakta
aynca, göçebelerin Maver1ünehr'de ve Hárezm'de muayyen za-
manlarda toplana rak halkla ticarel yapuklan merkezler
haKKmda l y'akut, Mu'cem ül·büldän, Avrupa tablIlI 366 ve IV
W.Ebr:r h,1rd Eski Çin KWlarü v t" Tiirkler. D1'CFD, MYt"4, fl oU, sl.25.
M.A/lar Kóymr:n, Biiyiik Se/çukluJar impMil!orlutunda o jla i syan4 DTCFD,
eik. v Sd}' f 2. 1947. s1.162,16J.
...
714) de mal ümat bulundcgu zikrcdiIiyor. Ihtiyacmr her
zaman göçebelerden temin editen hayvantart a kamhyortardr, •
"Zengin rastoinin idaresinde Bozok ve Üçok. diye iki boya Ojnlml§
o/arak Belh civannda; Huttelán orlakkmnda gOfebe halde )'fl/tyan
Dguz 'lann isyan am eäen (ince, Sultanm murbahma ylida 24000
koyun vermekle makel/et olduklaruu biliyoruz. " (M.A1tay Köymen,
a.g.makale) ,-
b-Yörüklerin Milli Ekonomi ile Temaslan:
Vesikal ar gösteriyor ki, YörükJerin lmparatortuk Türkïyesl e-
konomisine ifa ett ikleri hizmet çok büyükt ür. Bu hizmeti vesikalar
. muvacehesi nde incelerken, evvetä (münakale ekonomisinden) b3.!j -
hyacagiz, .
Türkmen astretlerï, imperat ortuk Tür kiyesinin münakale
bekcsini eIlerinde tutuyorlardr. Deve kervantanyla Iimanlardan
iskelelerden iç piyasa ve pazarlara ithal mallanm sevkeder, istihsal
Sah!l sehüterine ihraç emteasrm bosalu rfardr. Ke-
za ïsnhsal bölgclerini n mahsullerini geni§ istihläk merkezlertne
büyük Yörükler naklederlerdi. Kale tamiri, köpr ü, ker-
vansaray, camr v.s. yapim ve tarniri için gerekli malzeme, maden
ocaklan na lüzumlu erzak ve malzeme develerle naklolunur, ma.
denleri büyük merkezlere gene onlar göt ürürlerdi. Sivil ekono-
minin münakal e baska, harp ekonomisinin lûzumlu

M.EROZ I YOROKLBR
p
M.BROZ I YOROKLBR 117
klldlgl mühimmat ve cephanenin bir menzilden digerine tasmmasr,
ordunun tbtiyacr olan erzakmutesnnfmasr, Yörülderin hi zmet1er i
cti'mlesindendi. bu mafüman vestkatara dayandmp, bir ne-
ficèye baghyabm.
"Fatili .Sullan Mehmet ,ve lJ.Bayezit devirlenne alt hûkûmlenn
arayd getiri/mesi sureliyle meydana gelen bir kanun dergisinde.
Karesi iJiJtdeld KJZI /ca Tuzla 'nm tuslarvu " redenberi develeri IOftnlak
vazifeteri o/an Karaaurun. Edremit, Ayazmem ve Kuuca Dag a·
raplanhdan bahsediJmekledi'''1.
"Kumstan Payas'a ve oeoaan tasinacak Jo. ooo mUl
bugday ve 5()()() mul un içinde (15000 mul = 300.00 kile) 30.000
deveye, ihriyaç vardi. Eu zahireyi tapmak üzere Zülkadrlye, Adana
ve Sls'ten deve ..2. Keza "Akçakoyunlu Pa-
yas' tan Birecege. Pirinç ve peksirnet tastmak vazifesi verildi,,3.
As lreüerden herhangi bir sebeple deve temln edttememest haJinde
büyük ylyeeek srkrnnlan, darhk bubranlan oluyo rdu. "Kirahk nay-
vanlann büyl1k bir lasm, asiretknn elindeydi. Asiretter ise yay/ak ile
kqlak orastnda daim; harekme olduklanndan istenilen zaman ve
mekilnda bulunonuyorve hayvanlardan islifade etmek: imkámnasü
otmuyordu. J577 senesinde Anodolu eyalettnin muhrelif saneak/a-
nndan Istan out 'o hububat nakJedilmek istenmis, fakat Hamir san-
kiradevelerinin eksensi sahiilereinmi§ butundugundan (EyJül
ayt ) kirahk: hayvan öutunamanumr. Mezkûr sancak beyine yantan
bir hüki1mle her klJyden inraç olunan hububat m kóytan ün kendi
hayvan/anyle tastmnlmasi lüt umu bi/dirilmijrir.
..1595 senes inde kilar-I .ämire için Burse'dan [stanbul'a geleeek
has unu deveter (sefer-I hümayun'a täyin) olduklan nda n
tasuunlamamqnr. Bur sa kadrsrna yazilan bir hükümle onun her
ne vasnayla mümkün olursa gönderllmes! emredilmîs ve rnütem-
mim bir hükümle has un tasiyan devel ere (bundan böyle dahl e-
dil memesi) Maden ocaklan Os manh ekonomi ve
rnaliyesi Içîn mühim kaynakn (Gümüshanc maden ocagrnm van-
danrun 0 zamanki devler bütçesinin yukan yüzde besinden
fazlasrm teçkil enigî düqünülsün) "Yórakler madende ilçi o/arak
çalunklan madene dn 'e/erle odun, kömûr, tevönm geliriyor,
madenden cevher naklediyorlardl' .2.
Ordu erzakmm nakli îçin Ruml 1248 senestnde Bahkesir ha-
valisinde ki Kan Asiret mden yüz deve Isteniyordu: ':., tevkii refit
vastl olscak: malûm ola kj Anadolu orauyu bumayunum
mal)Yellnde olan asakiri nizamiyye ve sunllfu sairenin ahmal ve
pe!csimel nakli ve hizmerisairede kullamlmak iJzere laUliyel/i
del'emn e§eddn Iüzum ve ikrizasl derkár ve Baltkesir sancagmda kiiin
Kan a§irerinde kali ve váfir de\'e mevcUl oldugu bedihi \'e bedidar
olmakran na§i orduyu humayunuma vusulleri gilnden istihdam ol -
duklan müdderçe beher danesine orduyu humayunum hazinesinden
bet ku1Ut üerel ita OIunmak l'e iktiza eden yemleri
dahl combi miriden verilmek ülere Kan eemaari atirerinden>11Z mehar
Ü
J
1 trane.. .
"i mpamr" rlugun hudllllannda bir rehlike belirdigi zaman /Ïlkenin
bün1n kaynaklanndan n 'wl. hayvanOlI sef erbtr ediliyordu. Zira 0
,
,
Prof.Dr.6mcr Lu/a &rtan, OsmJlll/ljmplfillorfujundJl Bi r /st Sn ve
. KoioniZ1U)M Me.odu oI1Ir ak SiiTgiinkr. lkti$M FilkiiJIcli M«.Cik;XIl (Pam
nalionak, nJrkçe Ylumafar kill1lJogu, No;l9, 5p.46) Prol.Barbn,
burl/daki (arapfar)U1 arap goçebesi oJilbilceeAmi ihl imaf dallllmde l.órmdk
bcrabcr, isimlerinin halis Türk ismi Olmasml dil g6z önOOt: a/ara ', "De ve
yeti,irmden" ve 11llimal bir müddel Suriyc "deki Ar ap iJJir cl lcr iy/e
yalitmq oJma/an AI /w5u!tó! kcndikrine Ar"p denilmc51ne Sl:bep
WrOT. HAlbuh, (Arap) ism! ÄJUlml)'an dijer bilÜII Yäül; lIprctlcrl.. Dna
A sy,,'dan bef; yet il'ir,!ikkri gn Arap/arla hiç temaSl oJmryan
Ier Ilrasmda ( Arap/IJ veya Dfmag, IDellcd buJunmaktadff.
( H.NamJJ; Ofkun, y ery (Jziinde TürkJcrJ. Boynuincdi1er ar ll.ÇJJJdlJ ( Çcr kcz)
lákapll bir ycXüJ,; ltirdüJ; ( Nar 1lJ.:uyu-Si /tt ke) Bah§i§'/crdc de armJAlap var&.
A I'pr1ar61reisi Mehmel Bey idi Su phNarm ÇcrkezJik1e aMk(lSl
oImadJg, giN, iJlt/mAl 00 I5imddi aFr ellere w:J veren ( A r ap. Araph. AraPÇl
A r aplann). lJbp olrnaJ.:ian ( A r aplJkJa hiçbir münas.:!x:t 1'(' tarabeli
yokwr, Bixim gadtï#iimiJz Yeniosman1J Awc/inin bir oy maJlnm adl (ArapIJ)
idi Egc'dc bugün oirçok Arapf4 Araplil r ) adll/ dil koy mel'ctd
o1duguna I'e bel i.çimdeki iskAniyle merdilna gddigine gOre, bu a§ire/
hayli t>üyiik oJmaWl r. Su konu}'tl. biT maLVede de alacaJlfnlz için burada
kCSl>·orm.
Doç.Dr.Latfu GUfcr, XVI·XVII, A Mrlard,1 Osm., nll . i mp:1r a/orluJundIJ
Hu /:oubilt " C' Hububalliln A lmIJn Vcrgllcr. ISl.964, sf .30 15·31
( Mühimmt' ddlalcTine muh/eM ilM/iJr)
[)('Jf .Dr.Liiifii GÜfer . X\' I -XV//, ASIIIIJrda Osmilnll . im{):JrIJ/orfugund<l
f/u!>Ub.ll MeM:/t'si , .. HubllPillldn A lman 1/er : i /er, /.<.1.'164. .v.30 15-31
( M{ihimnlC .kfterkrine nluhlt: lif <l lJ/h r )
,
,
KDoç,Dr.Uilfü GÜçer. X VI-XVlJ. A.!Ir l.lrdil Osm:mll i mparmorlugundil
M eseiesi I-'e Huf:>ubal/.ln al/Jl.l n Ver gil"', I M.96 4, 15-31
( Muhlmm.. dr:ftcr":rinc muhidif ifl tll"r)
çaJau:r. Osm:m1l imp,lTillOr/lltllnd.1. M.l den it/",mr: lJukuk u
DTCFD. ClII IJ. 1943 a.I,[l<'a /:ok. S..f,1!,.1//1fI Çr:lmlurk O'it1li1nll
Im/Mr,lIor!utUtlcl1 YinIt smû, lil/kut ' ,\I,l/Wal D ICPD. If. .\iI}'I:. L 19./3
·1 (. 111,112 I'e Ahmel Re fik , A n ", d o / u ·d .1 Tür k .. ri
151i1t1I>I.II. ..( l' e,'ót1i.ii:27,2S.33. 4L46.48.21",)

KAmil Su. B.111kesi r \ 'C Y•..-1Ïl ' c' lürl;m..nk' r, iV,1nhuJ 19.18..Sf.J#

I
-------------------9----- - -
228 M.EROZ I YOROKLER
zamanki ordulann ;ç etterden hudutl ara dogtu )'Üramesi ve zinde
. bir §eJdlde istmi/en yenere ulasmast ancale at ve develerle mumkünau.
Sefer vakti geldi mi beylerbeyiJer, sancak beyleri, zaimler ve tipaniter
emirierinde sefere istirak eden/erfe beraberaltpgittikten hayv önlardan
bafka, hukümaçe se/ere iftunk eden yeniçerilerin ag,r/lkJahm uljt·
mak. IOp arabakmru çekmek; gemileiiçin kereste tapmak ve bilhassa
ordulann tase ve ikmal ï1erini raglamak için küJJi):elJi nüaarda hay-
van se/erber ediliyordu" . Bu hayvanlann büyük ekseriyetlnin Yö-
rüklerden terrun edüdiginl veslkalar gösteriyor. Iran seferleri içtn,
Yör üklerden at, deve, kaur talep cdilmis, mühimmat ve erzak
nak1i bunlarla kabil olmustu
2
. I
Bize anlatnklanna göre Dinar Tü rkmenlert 40 sene öncesine
kädar, Ay(hn'iilKaracasu kàzasindaki maden ócaklanndan maden
cevherini yükler, demiryclu istasyonunun bulundugu Kuyucak'a
getirip bosa krrlardi. Fethlye kromlanm da, diger madenlest de
ctvar asiret ler naklederlcrdi. Egenin tncir, üzüm, zeytin, hububa -
nn m istihsal merkezlerinden kazalara, hatt ä Izmir Limanma nakli
,
yör üklerln develeri ile mümk ün ol urd u. Honamhlar da Kcnya
havaJisinin hububanrn.. mahsulünü nakiederier, Keçtkrh, tuz ta-

Tuz göl ünden develerle tuz getirip satan aqiretler -lardI
3
. Go-
rülüyor ki maden nakl l, zirai mabsulün nakli, ordunun mühimman
develeril e oluyordu. Yukandaki vesikalara da
ekliyerek münaka le ekonomisine hizmet bahsine son verrne k is-
tiyoruz. sef erinde ordunun pirinç ve peksimet maizemesi
naklint Y eni-i/ _t bk edikn baJann
l okof re UryliroekiT Kalhiinelmne iÛJkledJlmesine Pelilfva ïilt oymag1
memuTedilmi§li" (Dr.C.Orhonlu, a.g.e. sf.25, mühimme defterle-
rine atl flar) Bazan nakliye ücreli ihtiláf1an olurdu. "1748senesintie
de Zagradan Burgaz iskelesine ta§man hububatm beheT kiles ine ve·
rilmelde ohm 10 para nakJiyt Ocreti nakJiyeciler taraftndan reddedilmij
X-TQrk Gllçebelerlnln Vergl
MQkeIIefiyetierl:
Tü rk Göçebele ri iptidai klánlardan ibaret degil di. Milli dev-
leUer, cihan gir imparalorluklar kurmllij veya halkm kur·
dugu i1hanhklara medeni cemaatlerdi. Bu iti bar la
Dr. C Orhon /u. a.g.c. 3/.20 A nadolu'da Tiirt. 5(32,33,41 ve
j Slant>uJ Î!r.935, sf.79·8f}-95 VI: Bu
{ermllnlardan bi ri U/us /ayifesindcn kasap/Jk. koyun ge/lf llmcsme dairdlf.
(An,1do/u'da TiJrk A$ SUl)
1 s.ç t:timurt.. a.g.makalc, Ahmcl Refit. ag.c. vcsika:Z1,Z2.6,7,17.24 COrhonlu,
a g.e. sl.45.
3 A,RC'fik. a.g.e. vcsit k 8.3L:J9.4Q. 4J ve .s:Çclmtii-t. . ag.mah1c.

%%9 M.EROZ I YOROKLER
ve (20 ser 30 ar para ûcret-i nakliyt) talep edilmi§tir. ·' (Lütf Güçer,
a.g.c. sf.32)
Aynca lstanbul gibi büyük istihl ak merkezlerini n et lbuyaci m
Yör ükler karsrhyordu. Bazan aqiretlenn Koyunlanm baqka yer-
lerde sat mq ol maJan yüzünden çekilen srkmu üzeri ne merkezl
hükümetten bu husus tle ûgili yasak emir leri
Göçebe ekonomisi tle ziraat ekonomisinin kar.jlhgl pazarlarda
mal ve hizmet mübadel esi cereyan ederdi. "Çukurova 'da Ceyhan
nehrinin sol tarofmda bulunan lsneyn pazan bu sekitde bir ticaret
o!dutu için alnni!..
almnuU'J uygu n gtHi1iltL Bi- zaman sonra iItÎ1iï pazar YD7ln Kun·
ku Jagl adJl yere nakiedimesnde bil bakundan f aide mQlilhaza e-
dildi. "(C.Or hon!u, a.g.e. sf.22. maliye nefL"ne anf. )
Yörükler eqkiyaya kal11bulunduklan bölgeleri korumak, geçtt
ve dcrbendlerl muhafaza et mek, su yollan yap ümasr, köprü insast,
kale tamtri ve muhafazasr, menziJIere zahlr e toplanmasr ve bun-
lan n korunmasl
2
sahil mmnkalarmdaki aqiretler ise gemi mal ze-
mesi temi nt ve gemi yaprmmda istihdamla mükelleful er''.
Aynca seferl zamanda sefere de eserlerdi. "ï ünûd ai n seferdeki
vazifeleri top çekmek; Bosna 'daki KameniJlrad, Benalaka ve Rudnik
madenlerinde top yuvarlagr dökmek, knie duvarlan yapmak, knie
muhafizilgmda bulunmak. donanmada çall§mak. keresre ta§lmak,
cami w:saireiJI'bi miri binalann injaasmda amele hizmelini g6mrekri. "
(AReti k, a.g.e. mukaddime)
DOf. Dr.LÜlfi Gurer. a.,_e. sr.J! ay u ca bt..A .Rdik. a.g.e. ( Vcsib
j,2fJ,.n,49,54,95..u. 9L96) VII' .s:çetitllirt ag.maluJlc.
Dr.Ccngi z Orhonlu. Osmanhi mparator fugunda Bi r isk4n jSlanbnl.
1963, sr.la
Prof.Dr. W./WbC/l, Anadolu'nun Yer/ c§ll/e larihi ile i/gili g6t14/er. DTCFD,
V, SIlYc4. 1947.
.'
,
230 M.ERÓZ I YÓROKLER M.ERÓZ I YÓROKLER
vergist olarak almen resmin ad! (krlan, kalan] Idi. Turastan
vesikanmn ijadesine g6re (Ktlan) ekilen araziden VI.' umumen koyt ü
ahaJiden ahnan vetgi"dir
1
. Ilbanüer Istäm memleketlerinde sertar
yerine yasa, vergüer yerine gaynmüsllm Moget-eski Türk
vergiler ini tatb ik edîyorlardt. Cengiz Han Yasasr'nda göçeoelertn
aynt vergtsl çok sarib olarak görünüyor: "Baran Mogol milleti Han-
kmna her sene sûrülerinden ve nayvonlanndan; hazinelerinden, at-
lanndan koyunlan ile satanden ve hauà hal/aç aietlerinden bile (he-
diyelerJe)yardon edecektir';Z,
b-Anadolu Göçebeleri nin Vergi Mü kellefiyetleri:
Selçuklu ve Osma nh Devletlerinin vergt nizarmm ve göçebe-
lerle i1gili krsnum josaca incelemeden önce, umuml vergt polüi-
kalan na, vergi prensi pleri baktmmdan (umumiyet kaldesl, adalet
prensibi) kisa bir göz at mak istiyoruz,
Os manh vergi sisteminde, bug ünk ü rnütekämil mal!
prensibleri aramak hata olu r. Devrine göre Osma nh Kanunna-
meleri 'nln hayli üert ve dolgun ofdugunu erbabi söylüyor. Boy1(e
ol makla beraber, bu zaviyede n renki d etmekte rayda vardrr.
Göçebelenn täbi otcugu vergt nlzamuun, muaïiyer ve Isttsna-
larla parçalandrgr görülüyordu. Meselä Boynuinceli Njireti, tahsil
ler biye görmÜ%leri nin çok olmasl, iskám kabul elmesi
civannda), devletin kanunlanna nayet elmeleri sebebile hertürlü
lckáliften affolunmlLîlardl. (Ahmet Refik, a.g.e. sf...vesika:...) Ka-
rakeçi liler "hizm etlerine makilfaten askerden l'l' agnam resminden
nllïs tesna idiler; yalmz harameyn vergisi nami/e kaçük bir vergt ver-
mege mecbur idiler. Ancak bu \'ergi kendilerinden nakden almm4Z
bllna mukabil dev/etl' yün ve egirilmi § ip verirlerdi. Bundilfl ba.flJa
dev/ele senede, nüfus ba§ma birer iki§er klyye (beden ipi) nanllTe
egiri/mi§ ip verirlerdi. Bu verginin tahsili ve diger i§lere bakmak için
A/pzadelerden oba ba§ma birer bey ttryin edi/irdi ' .3,
,
onlan uçsuz bucaksiz steplerde, dünya He atäkasr olmi yan
gayrimede ni asiretler olarak düsünmek hatadrr. Daima mcnsup
oldukl an kavmin bic unsuru halind e yasamq, sahip bulundukl an
büyük kült ürü devam ent rmiqlerdl. lktisadt ve Içnmat bakun dan
büyük küueye tábi olmuslardrr. kada rki bahislcrde bu
hususlan vesikalar göste rmege gayret euik. Bu bahlste
de Ona Asya'dan itibaren bugüne kadar Tür k göçebelertnfn, men-
sup olduklan devlete vergi Odeyegeldiklerini göste recek, kapah
bic ekonomi i1e kamya clmadrgumzr, memleket ekonomisinc
entegre bic göçebe Iknsadlyatmm her zaman mevcut bulundugunu,
bu bahisle daha iyi olacagiz.
8 - Orta Asya Göçe beter tntn vergl mükelleïtyet terf
Çin kaynaklanna göre Kirgular "reislerine [are; samur ve
[are kûrkierini vergi o/arak verirtermq. .. (B.Ögel, a.g.e. sf.209) Son
yrüara kader Yörüklerfn vermekte mükellef olduktan (Resm-i
agnä m) çok eski devirtere. Orta Asya'ya kadar dayamr. "Selçutd-
ter'de; Harzonëla'de, Memlük/er'de, Anado/u Se/çukîleri 'nde, Itnon-
t üar 'da muhtelif isimler a/tmda ve taM, miktarlan det4mek uzere,
bu vegiye daima tesadaf ediyonu: Tebaastrun çok mûhlm bir tasnu
hayvan sûrûleri me§gu/ göçebeterden ml1rekkep olan
batl1n bu devlet/erde, ekseriyetle aynen alman bu verginin ehemmij't'ti
pek sarihtir. JsJêlmiym en eweJld Türk dev/etlerinde de mel'cudiyeti
gayet taM olan bu vergi, islbmi Tark del'/etlerinde §er1 ahkám iJl'
de te 'IifediJmi§tir: çunkiJ bil vergi (zekät -l sewl 'im) nanll altmda Ier 7
tekii /if arasmda esasen me\·cUltur"l.
Mogol hakimiyeti devrinde bu vcrginin adma (Kopeur) den Îrdi
ki göçebelerden yOz koyundan bir koyun ola rak alman vergiydi
2
.
Diger bir larire gOre /'ayla/ar l'e yay/alarda bes/enen davar/ardan
a/man % I l'ergi" dir . "Raiyyeden top/anan nüfu s vergisine de
(Kopcllr)deniJirdi ,4. Köylü ve yan góÇCbelerden arazi ve emläk
Köpr iUlÏZllde M.Fuad, Bil:ansm o.vnanll Müessesek'rine Te' siri, Tikk Hukuk
ve [kli sat Tarihi Mee. 1.l93L sf,ZIs'
2 Z V. Togan, a.g.e, sf.193.
Pr of .W. &rthold iJhanllMr De vr indc Mali Vaziyel , Türk Hukuk VI: h lisal
Tarihi Mee. I..
Prof ,W. & rthold. iJhanld,1r [}c vrindt' Ma" Vaziyel, Türk ve ikl is.1l
Tarihi Mee. I. sf.lS2,

,
,
&ir/hoM sl.J52 Z V.Togan, a.g.e. sl.293.
Prof .George VernadSky, Cengiz Han Y.. TiJrk Hukuk l arlhi Detg.
1.J941·42, sf.125.
Kara Keçili Tah;r b/OJ:' mafbaaS4 Sf,69JKAmil Su, lla llket;ir civsrlll'fia
Yüriik ve Tiirkmenler , Ilt.938, 5f.40 dan nakl l)

232
M.EROZ I YOROKLER M.EROZ I YOROKLER 233
Geçit ve derbend hlzmetiyle rnükellef tutulanlara, bu hizmet-
leri kamhgmda "Iekli/if-i ';TY;: te/dUif·; l akke, ve Ql'anz-I divani-
yeden muafiyet tanmmqor " . Vergilerin bir ktsrm ikta sahiplerlnç
veri ltrken, bazt yerlerin vergist merkezè aitti. Bu husus kanon
memi nde §ÖyJe ifade olunuyor: karaca koyunlu dimekJe
mqhur paaisatumua müte'allik y(JrakJer varda. Mezkûr yfJraJderin
rrsmi ganemleri bassa-i hümayun için tobt olunur"Z.
. Vergi ada tenne gelince emirlere, Iermantara ragmen
reeya, mütegallibe elinde eziliyordu. mahkemeleri sicilJe-
rini nesredent er buna Χ3rel ediyor. Kätip Çelebi 1653 te kaleme
aldlgl Düsturul amelli islahilalel isimli ufak risales inde "iç Ana·
do/u do eski kiJy ve kasabalann narop oldugunu, bunun sebebinin
devlerhiimetlerininewe16etuineventmemisotman (5f. 128), vergt/erin
treaya ftkarasl) laraj'uuian öaenmesine im/din olmadlKt, vergiler
indiril ir, efkiyalar bastmlu; fÜl\'el ve suisumotter ónlenirse, köylerin
_tasa bir zamanda tekrar kalkmacaÈ'm (sf.138)' 3 söyliyerek, vergt
_taibikatmdaki aksakhk, zul üm, baksrzlrklardan baska, blzatürt-ver-
gi mevzuaunm kendisini de tenkid oluyordu. 1187 scnesÎne
ait bir fermanda, Bahkesir havalisindeki Kuba'j gmaatmdan Gök
ket hudanm reayasma, Karacaoba reayasma. sagJr Hasan Ket huda
obasma, Cambaho!ht obasma, obasma vergi baha-
nesiyle reva görOlen zulüm anlatliarak, müscbbibleri nin çezalan-
dJrJlmasl, bakkm yerine getirilmesi için emirier verilmektedir
4

Vergi Maletsizli! Î ve halka zu!üm babmda, 1086 scnesi Rebi-
uleweli ne ait (Mayts ,1675), Kastamonu mahkemesinden sadu
ola n bir hükmü klsalt arak ahyoruz: "...Iahl-I kazamzda vlild Köçekli
Saruhanll Ovaclk ve Korucuk vesair karyeleri icmalla serbesl
liamel olup ahardan dahlolunmak im p eylemez iken haliya mirimiran
voyvOOafan miriliva suba§llan ve ádemferi ve mütesellimleri ve
Denizli \'O)'I.'OOa ve suba§l1arl !ldemleri vakitii vakitsiz ziyade atlu
ile üzerlenne varup ve ehl-i iyallenle sakin olduklan evlerine konup
, . Dr.Ccngiz Orhonlu. 8.g.C. sI.45 (Muhreli{ eserlere Mular)
2 Kanuniar, ;''il.J943 $(.12.
N. Tunçdilek, lç A nadolu Ekonomi$i, Cografya Enst.Derg. $3Y/ 12,1961 $/". 8.
• KAmil su. a.g.e. sI.ru

meccanen yem "e yemegi ve arpa koyun ve kuzu ve bal ve yag
ve sair bunun emsall mekulöt ve hilàf'l Ier 'i leri[ cerime namile
kalli akçeleri ve bilá emr-i leri! beher karyeden onbel \'e yirmqer
yük odun ve onar onoeser yük beher ay soman ve beher karyeden
eminiye namite bei er ve SUbO§Ul k akçesi nonllna onar ve batma
devri (?) namûe omzar ve kukar kunulan aldtklannda... ..1. Haik
mütegallibe elinde ezilir; Türlü namlar alnnda mükcrrer vergilere
täbl _ye mûkeilef tutulurken. deylet ..de vergt tahstlinde müsama-
hasizdr "imparatorluk iJlresi Beaulus b;i::Oç seneden
ben aunmanus olan vfrgi borçlan m bii türlû ajJedf!miyor' ve bu
batcimdan Ulus'u ukunrmokm aevom eaiyordu, Bu sebeple
1084=1673 y ümda giriitfgi bir tescboas, Borulus'un Aksehir, Afyon,
Kiirahya haumda bulunan en münim kunun i yeniden inhilàle ve
dagtlmaya mecbur ermistir, Eu razyik netiersinde Bozulus tesekkxü-
/erinin Karest. Sarutum; Aydm ve Mentt'§t' mmnkatonna ge/mesi ve
ht1/1á denizi geçerek: Rodos, Ismnköy ve sair adatara iltica amderi
(KilmHsu. a.g.e. 5[.186) 0 sirada al irerlerin devtet memur/an
smäa 1Jas!fJuf{ln hir du'!:n.I4!! bulunduklanm i/ ode eden en eálibi
brilr_:_
z
. .
Vergi tahsilindeki metodlannm mükellef psikolojisinde
yarat acagl aksölämeli hadiseden sonra gerek. "...1039
)'Ilmda Bagdad 'm geri almmasma memur edilen Sadra zam Hüsrev
POl a, Heleb'den harekeI elmeden " nee mühimee bir gOnde-
rerek Begdil;kabilesini redibettim,il \'emiri )'eolan borçlanna nlUkabil
on bin k0)11n yüz kadar del'e/erini zaptetlim li§lir ·"3.
Yörükle rin öde mekle mükell ef olduklan ....ergileri Slra·
slyla görclim.
Resm-i ognfim: Koyun resmi: "Resmi agnám bàbmda kllZllIl
koyuna iki koyuna bir akçedi r. Koyumn famam d(jliin d6kiJb ayJn-
sonra nwh-I abrilde a/mur. Kanun ·1 mukarrerdir. " (Aydm
IÎvasl kanunu, Barkan, Kanuniar, sf.12) içel livasi kanununda ma·
Yls aymda ahnacagl ve üç yüz kayun bir sürü itibar olunmak üzere
TaMI Müm/az Yaman, Mülesc/lim/ik D.'lir. Tlirk Hl/kuk /.1rihi
Derg. I. S(.84.
Faruk Dcmirla§. hakk/llda. DTCFD. VU. 5<lyrl 1949. ,0;/.43-
Dr. N etel (agiJIay, Osman" jmp,1Ta/ar /lIl!lIwJ:l R<',1.ya,bn A lman Vergi ve
J«:S1mlr:r. DI"CFD. V, SaYt-5, 1947, S(.510:

..
-------------------y----------
234 M.EROZ I YOROKLER
M.EROZ I YOROKLER
235
l
akçe de (agt! resmi) almacagr yazrhdi r. (kanunlar. sr.5O) Has'.
lan n halkindan hu reslm koyun bapna ahnrrdï: "Hal'aSSI hûmayun
ve vazera haslanndan koyun bapna bir aktie züema veeroob-i llmar
karyelerinden iki kayuna bir akçe" (Tevkît Abdurrahman Pasa Ka-
nunnamesi, Millt Tetebbular Mecmuasr, sayd, Îst.1331, 5f.542)
Bu vergi nin yalmz koyundan degil keçiden de almdrguu an hyoruz.
(Kanuniar, 5r.207)
Restn- I Aydm kanununda ü ç akçe (kanuniar, sf.12) lçel
kanununda akçe (kanunlar, 50) resmi agll ahna cagr kaynhdrr.
Mens up olduklan sipah ini n a razis inden, baska bir si-
pa hinin ar az tslnde koyu nl anm o rlatan ve geç lren bi r
..J agtl resmi) olarak ü ç yüz koyun he-
bi c kOç. kovun-
la rrm ku zu tat mtssa bir kuzu ve rme k mecbuciyetindedic.
( Ka nunIa r, sf. 316)
Resm- t Bir tîmara baska bir yerden gelen Yörügün
sürüsünden alman resimdic. Üç yü z koyun daima bic sür ü sayilrr.
AU. sü rüden bir koyun, ort a vasma bir sürüden bic düsük
vasifh bir sür üden bir tuylu (toklu otacak) ahnmak kanundur.
(Kanunlar sf.67,82, 134,142,175,190; N.Çagatay, Osmanh lmp. da
Reayadan Alman Vergi ve Resi mler 5f.509,51O; C.Orhonlu, a.g.e.
,1.23) ..
Kislama zamam (zemheri) itibar edilerek (nevruz) da vergt
aynt olarak tahsil olunurdu.
Resm-i Ya)"l ak: "Kflnunnamelerde Ó'(1)'lak 1"eSmi) (Resmi merái)
(Otlak resmi) l'e (Yarak resmi) olarok geçer. Sfirülenni barka [,"lOr
sahibinin Ilmannda otlman l·t')'a miTÎ yaylakJarda yaylaran slÏnl sa-
hiplen l'e gtJ{eb(' kabilelerden )'Ön1kJerden y/lda bir defa olmak
fÏzere, bali yerlerde SlÏTÜ balma balt yerlerde de kO)un balma alman
resimdir" .
Yaylak resmi bazi yerlerde 300 koyun bir sürü hcsap cdilip,
bir sürüden bir koyun (Erzurum, Diyarbekir, Ohri,
Çukurabad kanunnämelerine bk. kanunnämesinde bir
koyunun degeri 30 akça olarak tcsbit BalllaCl nda; sü-
rUIer, alá mütavasslt edna olmak üzere aynhp, ona gOre hesap
Dr.Net/el Ç8J!lIla y. Osmanll imparalor lugunda Reaya<bn Alm,m "erg; "'e
resim/cr, DTt'FÓ. V. $/ly6 1947. sfSJO. .
edü mek te mesetä Küt abya havalisinde aläsmdan 20 akça ona-
sindan 15 akça ednasmda n onar akçe ahnmaktadrr: Dtyarbe-
kir' de de bir sur üden bir koyun almdrktan sonra, her heneden
bir (200 dirhem); Ergani 'de sür üden bir koyun alm-
dt kt an sonra. dört yat (800 dirhem) dört kil, d ört
kC§ ahmrrms.
vüäyetlerinde yaylak rcsmi olarak Yörükterden umu -
miyetl e sürüdcn otuz üçe r akça (yeni i1 kanunnämesi) Aydm'da
17 %ec akça (Aydm Livast Kanunn ámesi): Ma rdin ve Erzi ncan'.
da sürü adcdine bakrnaaan ot lak rcsmi alacak her sürü sahibi
haneden bir nügi ahn rmsnr. (Mardin ve Erzincan kanu n-
nämelert "Y aylak resmi" maddes i) Yaylak resminin almma za-
mam, iJk bahar mevstmlndc, nevruzdadir, ( Diyarbaktr ve Ergani
Kanunnameleri) a.g. makale sf.51O) ve (Kanunlar
sf.67,134,l90.295)
vergt mükerr erliklerine, suistimallerc meydan vermemek lçtn
Mur ad suyunu geçip yaylayagiderken, koyunlar, davarlan sayrla rak
bu vergmin asireüerden hemen orada tahslf emredil mistir. (Ka-
nunl ar sf. 67,134 ve NÇagaray, sf.510)
lkusadi durumlan bozulan, hayvanlan öle n göçebeterln iti -
razlanna karljl sayrm yaprhyordu. (1661 yrlmda Aydm Hinde
ktslayan Turkmen oymaklan. 1659 da üzerl eri ne yüklenmis olan
959 riyal kuruqa turaz ederek 600 kuruqunun afvim istedü cr.
"Maliye Deft erteri; ts.nu 7574, s.8, 76)" (C. Ochonlu, a.g.e. sf.23)
lhtimal bunun gibi bir ve talep yüzünde n
Nj iret inin) de hayvanlan sa)'lma täbi .....Cemanfl
mel bllre ahalilerinin mafik oJduklan "e koyun ve binak l'e
müce"etleri mûceddede n tahru l'e bir f erdi hariç kalmanIOk üzere
müfredau ile deltCT olunduktan sonra kab eden rlïsumu mui/eri
tahsi/ "e tahru l 'e defter; Ue mann usal ve lilkin mezbllTUn
cerhi için sair behane ile reaya fu karasrndan bir akçe ve habbe
mÜlalebe olu nmayub lekaddümden bagayet nll1caneber fizere... '.
1135 (Kamil su, a.g.e. sf.95)
Hayvanlan kaçar, bir tutulursa Yáve (Kaçkun) akçesi
verirlcrdi. (Kanunlar 5f.l 3,123 C.Orhonlu sf.23), F.Sümer, XVI
AslCda Anadolu, 5uriye ve Irak'da ya§ayan Türk u-
mumi bir bakl§. sf.58)

M.EROZ I YOROKLER
Evlenen ktz veya duldan Arus (Geruek) resmi adr a lnnda bir
vergi ahn trdi. K1zdan 60 akçe, bazr yerlerde 100 akçe, dul dan 30
yahut 40 akçe alrmrdt. (Ka nuniar, 68,129; N.Çagatay, 506-7; C.Or·
honl u. 23)
Vergiler yen aynl, yan nakdi oluycrdu. Fakat daha ziyade aynî
idi, Karaman'da meskiln (Atçeken asl reti) besledikleri cins atlarta
vergilerini ödüyorlardr ve bu ismi o rada n alnu§lardl
l
.
Bu bahsl fazla uzatmaga imkänuruz yok. Genij malûmat için
Köprüt ü' nün yuka nda bahsedilen makalesi, islamAnstkloped l-
sindekt fklá maddesi ve auna bulundugumuz kaynaklar kiymet-
lîdir.
Son olarak. Yörüklerin hafizalannda kalan vergt meselelerini
krsaca antatatun. (Boynuinceli Osmanh devrinde aynt ver-
gi ödüyordu. Vergiterlni, keçi krhndan örülmüs, 2,.3 cm. Kalmhk
ve 5-6 metre uzunlugunda, 1 okka (Örme) adr vertlen
(kil urgan)la öd üyorlardi . Curnhuriyet devrinde nakden ödemege
baqladrlar: keçl, koyun bajma agnam vergist 80 kurus, Deve için
bir lira, slgtr için-6ir lira, at ve ese k 60 kurus. Zeamet Tckelilerini n
(Eregll) ifadcslne göre 50 sene önce (Deve Temeuüan) 20 para
idi. kurusa kadar çi krp, 80 de iptal ol unuycr. (Çepiç) in
Iiyan 1934 de 20 kuruq KJl keçis i Içt n agnam bu tanhte 40
kur uq Yani vergt hayvanm bedeli nden yüksek. Hiç kirnse
tabtatile üzerlertne yazdtmuyor. Keçilen -daglara sürüveriyorlar.
Bir kismmi canavar yemis, bi r krsmi da ölmüs vergi mü-
kelleti camndan bezmls. v ergt politikamtz bakrmmdan çok ibret
verlef bir misaldir, buo
Va n göçebc haûzalannda yasiyan ( ösür facialan) yürekler a-
crsidir.
Gör ül üyor ki , Osmanh ve Selçuklu devrindc ve daha eskiden
Tü rk göçebeten vergt ödcye gelmisler. malî bakr rndan da millî
ikti sada dahil olmuqlardir. Osmanhlar devrinde umar, zeamet,
has'Iara M enen vergtter bugün katkmqnr. Yörüklcr, yayla, krqla,
güzle icar bedellerini köy sandrklann a öderler. Dcvlcr hiçbir mali
tekliftc bulu nmaz; hiçbir- yardimda bulunmadrgi gibi. Ne hak, ne
vazifc; nc borç, ne alacak...
F.5ümcr. YIV8 Dguz Hoyuna Dil;r. Türkiyat. I X. 1946·51 5f .164.
Üçüncü Klslm
Türk Göçebelerinin iskäm:

238 M.ERÓZ I YÓROKLER
?
M.I!RÓZ I YÓROKLER
Tlirk GlIçebelerlnln i skanJ
1· iskAn HakkJnda Umnmt Mallimat:
239
..
Göçebe vc yan göçebelerin toprage baglanmasr, tehcir veya
ihtiyarî muhacerct hallerinde rnuhacirlerin münasip manauerever-
Iestirtlmesi hususu ötedenberi sfyasî, lçtimat, iktisadi, millî, dint
bakrmlarden devletleri ilgilendi rmis' onlann vazifeleri meyanma
glrmistir. Devletlerin bu husustaki prensip, düsünce ve kanaatla-
fini (Iskän Polittkalan) nda görmek kabildi-r. 5iyast felsefeleri ve
iktisadl dü§üm.:eleri liberal cl an "devtaloin teskil ànnda nûfusun
memleka içindeki yayrJl1 tonmln ikrisadi venmëtik: balamtndon en
mûsau bir durumda olup o/madzgmt tahkik: edip icabmda nafusun
en rnakul bir §eki/de yayümasuu temin edeeek tedbirleri tb)in ve
tatbik edeeek rnakamlar mevcu t degi/dir. " ve bu dcvl etl er "kendi
haline tnrakdmca nafusun memleket içinäe kendiliginden en rasyone/
bjr .§û:ilde hakkmda çqk nikbin bjr
trinint.! sahip!v!er" . Rusya otojtterve.kamünist Unblk
edildigi bir memlekene. merkezî bir iskán faali-
yet ini idare euip malûmdur. Bu politikada, prod üktivü e hesap-
lannm gözönünde tutuldugu îktisadî saikler kadar, siyasi, askert
emik, jeopolitik amill er de rol oynamaktadrr. Mesel ä Tûrki st àn' a
kesif Rus kütleleri sevkedip, buralara Rus halkim yerleqtirme,
Türklert dagurne qekl i nde rezah ür eden, gayri iktisadi faket slyast,
askert, kavml ve jeepolitik Rus Iskän slyaseti bu cümledendir.
Kapitalist ve sosyalis t ekonomüertn ifrat ve tefr itler ini kaldrrmaga
çahsarak, lktisadî ve Içtimat sahada sentcze giden devletler plänla-
ma teskilätlan vasuasüc n üfusun müsmir sahalara sevki meseleleri
He basladrl ar.
lçt imal ve siyasi bünyede .büyük sars mn lar vücuda getirebilen
ve Ort a Doguyu karaktenze eden Arap göçebellgi, bedevili#i de-
mtryollannm. karayollan nm yapü masr, kanat mm açrlmas i.,
petrol tesislerini n taauye re geçmest gibi l"Ografi ve iktisadî amil-
1crin testrt vc devletl cri n lskän gayrctlenylc tarihe kansmak üzc-
redir. Suudî Arabistan'da ''geçenyütyttda giri§i!en (hiera) hareketiyle,
/'mf.lJr.6.1.fil{f Bark,1n. O.W/.mil imparalOrlugund,! Bir isk.1n ve Kctonizssyon
o/,1r,1k Sürgiin1<:r, Ik/fMI Fil t. Mee. O/l:X /ll. No:]·4
.
240
M.BROZ I YOROKLBR
M.BROZ I YOROKLBR 241
II- BIiyllkSelçuklular ve
Selçuklulan Zamaumda IskAn Polltlkasl
bir çok kahifeler yerle§mi§ hayata geçtiJer (mesell1 Tarnint
kabilesi gibi) 0 derecede ki; Neem bugiin arnk bir góçebe ûlkesi
olmakran çlkmqtlr"l .
Bu krsa izahattan soma, Selçukilerde n itibaren günümüze ka- .
dar, Türk göçebel eri ni Iskän el me gayrenertni ele ahp, inceliyecek
ve tenkid edecegiz,
Her an konup göçmege büyük seyyaliyeli ola n Ona
Asya Türk göçebelert ve bilhassa Oguzlar, Selçuklu lmparatorlu-
gunun kurulmas r tle, iktisadi zarurettenn teslrt alnnda, yeni yun-
lar, yaylalar, bulmak arzu ve hevestyte bauya akmaga
baqladrlar..2. Gerçi "Tûrkmen Dguz unsuru, ewetce Cenubl Iran
\'e Hemeden taraflannda yertesiyordu. &gdat halifeleri himietinde
olan ask.r tetin daha SeJçuki 'lerden )'uz elli sene evvel; kuk kadar
Türk emiri tiyasetinde Fars taraflannda ikta a/arak yer/eltikltri ",
kasabatar k-urduk lan
3
kaydediliyorsa da, büyük Turk kütleleri Sel-
çuki'lerden sonra Banya akmaga
oguz Ojirel/erint istinaden Horasan'do sallanOl/anm Jeu-
J an Se/rEki hilkümdar/a,\ ra/mz onlan deft/, muhte/if. sef?!plerJe
- Oiiii =ASjil 60zkirlanndan maremod[ suretle aJaji gelen sair TarT(
kabikJerini de tsklJn onioro maqel vOSI laJarml lem;,
iii"ii6ûiijeiiiide- rJl1ii: Ne' Horasan, ne TJë- irim 'In säir-siJiûzian, bü-
kadar kesif kiJtle/erin lamomen mOsoil olnltuhf:uuian,
Se/çuki hilkümdarlan garba dogru yeni islilä horekel/en y ' pmak
,
5ami 6 n16r, 06çebe Ha,yatln Bvgünt ü Sart/art ve Goçebe NÜ(Wlun
ScdanlMizasyonu. Siyasa/ Bilg.FakDerg. XIX, No:l, 1964, $/.147.
Hu hU$UJ18 Bk.Prof.Dr.F.K6prülü Osman/! Devl etinin 5(.40-41
Prof.Dr.Miikrimin Ha/iJ Yinanç, Turkiye tarihi (St!/çutluJar devri) [!Io9#,
J/.176 ve I ktA m8dde5i, I slAm AnsikJopediS/:
Prof.A.Z.Validt , Azerbaycan Türk EJnografwne Dair, Yun
bi/gisi SaydB. 19:1J ve /lyr ICa Bk.F,Sümer Çukur-Ova Ankara 1964.
..
zamretindc kaldIlar. [nm t/aJ1i/int/l' rl' O,nt/ hf
Turkterm çogalmast ve bilnassa A nodolu hun fet hi l' e Tûrklesmesi
dogrudan dOf.,'rlIya Myte bir iktisadi zantrelin ncticesidir
l
.
Anado lu'nun Müstüman olmamasi da bu akmm Anadolu top -
rakianna tevcihini ve -A nadotu'nun ge/en
kesif Turk: kittelei tarofm áan iskàm. hilhassa 'm cülûsunu
nutteakip sistematik bir §ckilde ba§lamtiur.
Rum Sclçu kile ri' nin mücsssisi sayrlan Süleyman, onun emri ile,
Ona Anadolu lsteptcrine Türk kabilc1crini Bu .iskán
faaliycti bir tarana n göçebelcrln kend i arzu vc ihnya rlan ilc 0-
lurken, taranan devlctin göçcbc fcoda lücsini yrkmak.
tçtndc devlet olmalan m önlcmck maksadilc, jskän bafunda büyük
gayrcl göstcrdigi gör üfüyordu. Göçcbcl en bagfamak. ka-
önlcmek, içuma î, iktisadi nizanu tcmm ctmck
dilc askcrr l ktä'lar tesis cttilcr. Mcrkc...i kuvvctler müstcsna. kcndi
imk änlanyla yctinen askert iktä'Iardaki askert birtik lcr. uç'larda.
akmlarda büvük hizmet görüyortardi. Buna ragmen hüyük oguz
kütlcl er i Sclçuklulardan mcmnun degillcrdi. "Setçut: nakumdartan
cebri vasuakula vota getiremediklen' ban reistenne resmi ün·
ron/ar vererek; a'ifc efro äm áan banlanru haki kat-s ha/de bir rehine
g;bi saray hametterinde kullmwmk bu isyantam {are butmak: iste-
mi§/erse dl.', ekseriycfle mtwaf/ak
Bir laraClan baskl ilc isyanlan önlcyip,
diger taraftan TOrk
Tü rk göçcoclc rini mcmnun gayrel Del lel
kiltilmdn,Kornlwnltlnr·' Ccngizlilcr lh. .... rindc k:tdar dCgllsc
bilc, ka bile rcislcr inin bil iSlÎ!}3 ri mec1isc
Bunu, MavcnJi 'ni n )'<ll l:- mda n anhyoru.... Buna gürc, Sclçuklulall n
diva n!: askc ri, adlî, dahili 'IC mali olmak üzcrc dün iharcl
Hü kümda r ite Vezirlcrin toplanusmdan ibalcl olan (di-
van-I hás) tan bir de kahile reislcri l!in kuru lan
(divan-i ám) Fak<l l bunda, egel Mllverdi dog ru söylü.
KiipnJIii;wde M.n ,md Ril am.m OWliInll Mik·.'>'>('.,,-'l crin<· .•f 226,
i kl,1 Ma,fdc.<;J·. i \Mm
f'rot:Dr, F.Käprü/ü OVllimll sf.40.
Prof. Dr. F.Käprii/ü f)ev/t' tinin KlIrofui/1L .<i,.J/),

,
po
f'r o(Dr. Z. v .Toem,. Umumr l urk wrihinl' Giri }
pror.f)r. .z. v . TOgi ln. lJmumf Tür k T<1ri/line Giri!j. .'if.210,
!) oç.Dr .ll,n,him K;lh'.Ç('tlu. 8ulwn M t:li kp h. Devrindt: Sc/ çuk/ u
(mp.1rmor/utu. -J .151(S(I',1.,,:,/nJmt:. f;J'i11 XX/Ve allf)
ik/;f mil<I,k.'iI·. 1.'<!,1m An.'ilk/ope<li.o;i
yorsa. Arap kabllc reistenne çc k ycr vcrilmisur..l . Bu tczauarm
esas sebenl dcvlctin yabancr unsurl ann clinc gcçmcsi vc Sclçuk-
lularm da idi. "Sd çllkl/llorm en kudretli §olrsiyellcrinden
otan Melik§oh, IIpkl Hindi.uondoki remtntitain en bii)l1f{11 olon Ek-
beT§ah gihi. Ti/rk del'lel ananeknnin en miihim cihcttenne veda
re bummla ohfodmm votxmo bir millet arasmda temessal eenest
hususunu nnibrem bir "wle getimti§ hiT zom ';],.
Filvaki Mctiksah iranh vczirinin resi rindc kalar ak Türkmcnlcrc
yüz çc vtrmq ti . Nlzäm UI ·Mül k or dunun yalmz Türklcrdcn rcsckk ül
etmcs tni arzutarmyor. Gazncl i ordusunu misal ....ererek. tû rlü un-
surlardan mürekkcp ot masuu Îstiyordu
3
.
Askeri YC idari kadro kozmopotit ol mustu. Baslangiçra Türk-
men hcylerine bahqedilcn büyûk Iktá' Iar, sonralan kölelikten ye-
dcvïct c sadrk, nktan gelen kumandanlara, emirlere
vcrümcgc Bu sebcptcn Kuüanus' m cgullan Rcy'de
(fürkmcncilik) tlayragl alunda öt üyordu. "Bu gibi hareketten )'11.
zanden Tûrkmenlcr (&Ï),lk Iran Selçukllllan )m hiç hegenmemi§/er
\'e on/ara nozar/anm, q,'lllnamenin Ebl1lgazi rimytlinde ($eceTf:·i
Terakime'dl'), (Se/ç/fWer TlÏrknu:n Kmlk olup kanndn§1Z dedilerse
dl'. iI lw/kma fayda/an dokll nmadl) feklindt' tebanï:l euim:i;!adir.
Jrall Sdç/lkill/an ft/hakika Tllrkmcn/erin sc\-gisini kaybctmil/erdi. Ni ·
hare' Mdiklalr i n ag/u St'nCl'T O!,'uz/ann cline esir dlϧcrek bllnlln
ffu'mlekt',kri ham. .. (Z Vclidi, a.g.e sf.l86)
Dc\"1cl i Kurup, Olkclcr fcthcdcn unsurun 7.amanla ihmaiL'
han a l ar ar görmesi hcr ve mckända
1lI1)1l 1. Tu r" lar ihindc ouna cn ku\'\'clh olarak
\/e (fimanhlar; Arap lar ihinde Emcvilcr ....c Ahoasîlcr göslen lehl-
lir. BOyük tarih fcylcsofu ioni HalcJun hiç bir dcvirdc klymctin i
kayhctmiycec k hir lar ih yaparak ou keyfiyeli ibret
vcrici sallrlarla Î7.ah ctlivor. Kcndi kavminc dayamp dev'lcl kuran.
yok eden 'sallanallnJ kuwcllendiren •. her
kuw eti kcndi lopladlklan soma hunlann kuwcltnl kl-
z.V. Tog;lrJ ;J,g.e. . 187; F. Köpr ü/ü. O.<Jllimll /Jt: vklinin Kurulu§ll sr.5!
F:Süma. D TCD dd:.i ym'dan
rara k ëcvlct idarcsindcn için kendi neslinden ol -
rruyan yardrmcnar arama ga mecbu r olu r. Bu yabancr kuvvetl erle
onlara galcbe çalar , bu yabancûan mcmuriyetl erc täyin edcr . Bu
surctlc bunlar. di gcr büt ün akrabalanndan ve ziyade
hükümdann ve ihsanlanna, rütbe ve dcrecel erc nail ol urlar.
Çünkü bunl ar hükümdan korumak ve onun mensuboldugu kavmt
devlet idaresinden ve nimetlerinden nususunda can-
lanm vermek lster ler. Hükümd ann kcndi kavminemensup olantar
Isc, okl uklan dcvlet idaresinden bu yolda
sonra hükümdar bu yabancnan kcndisi seçer, saygr ve ululuklan
onlara aymr, onlan tercih eder. Kavminin bir çoguna mahsus
ola n hissclcri e ntara da vertr. kendi kavminc mahsus olan vezir lik,
komu tanltk ve vergileri toplama gibi devletin öncml i büyük ve
mali iqleri içtn onlan seçer. Hükümd ann kcndisine mahsus olam
ancak kendi sahsma air olur. Hükümdann en yakm yardi mcüan
onlar için devletin biiyük l äkap ve derccetert hükümdann
kendi kavmtne verümeden. bunlara tabsis olunur. Bu hal devletin
tabiaunm bozuktugunu ve tedavisi kabil ol mayan hastaüga tutul-
dugunu bildirir. .
Çünkü galcbe vc kuwel vc kudr etiylc clde etmi!i
olan as.abiyyet hakir devlel ada mlan nm
k.altllcri de kalb1cr sultana kcsil·
Artlk tlunlar hükOmdara kar.jl kin besierier, onun
fch1kel gelmesini bcklcrler. Bunlann hcpsindcn dolaYI devlct zarar
ve liyanlara kallamr. devletin bu ha!>tahktan artlk ümi t
ed ilmez çünkü zamanlan n geçmesi ilc gelcçck ne."iIIerde bu
manhk daha kuwcllenir, nihaycl dcvlclin iz ve cscr leri on adan
kaybol ur." (Mukaddimc, I, 487,89) ·
Sclçuklu devletinin bu kozmopolil hüviyeline ragmen Türk
göçche lcrinin Anadolu'ya iskálllnda hüyük rollcri oldugunu inkár
ct memck gerekir. Gclip Türk1crin klsml oguz idi.
Ku7.cy laraOanna (Bozok), güney tarafianna da (Uçok) boylannm
bi1iyoruz ' .
Güçcbcl crden Batl Türki stan'da l.iraatle köylü
ve kasahall haik da Anadolu'ya eski Orta Asya ziraat kültürünü

243
M.ERÓZ I YÓRÜKLER
M.ERÓZ I YÓROKLER
242
M.EROZ I YÖROKLER
M.EROZ I YOROKLER
tekror çiftçi!. ik/e iltigole bOf/ar/ar "e mllfat vergitorden ( TekiUifi divan -
tye yanut Orfiye. Sadenin, /, 40,41) mua] mmlur/ardl"t .
Daha sonralan. lbn Haldun'un teshislne uygun olarak bu askeri
snuf lagvedlterek, ycrinc Hristiyan çocuklanndan ibaret bir ordu
kuru ldu C:'cniçcri ordusu). Ycniçeri ordusunun tcsktlindcn sonra,
Tür k ahah arasi ndan ahnmak suretile bi r de süvan muavin müï-
rezcst (Müscllcm) tesis
. Osmanh Devïcu. hir yandan Anadolu Türkmcn beyliklerini
Ilhaka çahsrrkcn, digcr yendan Rumeli Füt uhanna ehemmiyct
verlyordu. Ycni topraklar kazanurnasmda, Anadol u fcthi nde cl-
dutu glbl, Abdal, ahl, gazl gibl unvanlar alnnda mîsyoncr ve
kolonizatör Türk dcrvîqlcr tnin rolü büyüktü. "Kóylere ve bOf top-
rak/ort/ dognl yayüan ve kabanp tallIn bir cemiyet karsmnaa idik.
Hayatiyetini yaksek: bir cemiyetin kendi l'or!lgtn(l inane uun bir ifadesi
o/arak daim; itcri attlan, iSfiláY(l ka fkan l'e bu istilá/arla oerober.
istilàlann kuvvetini yapan ,.(' ifadesini teskil eden bu
[aal ajanton almll f olan bu dervister. Orm zaman Turk: cemiyetini
hm'k(,tlioirmaya gibi ,,J. Turkmen asi rctler tnln Anadolu
vc Rumcli'ye. aklnlan, kcndi arzulariyle yaylak
olmalan dcvJct te tesirli bit iskän poli-
Ilk?SI laklhme OsmanlJ Imparatorlugunun devir.
len nde Anadoludan Rumcli'ye váki muhaccrctlcrin devlet cliyle
yapllanla.n lalt if makammda idi. Hcnüz dcvlet için bir gaile de-
t illcrdi. Idarcci Slfilf la gene Türkmenlerdendi. Su sebcplc veni
ülkelcri Türk valam halinc geti rmck için, Yörüklcrdcn istifade
edîliyordu. Daha sonraki göç harckell cr i sürgün mahiyel indcydi.
Türkmcn dinî scbcplerdcn, dcvlctc kal-
dlTmasl muht cmcl büyük siyasî scheplerden Rumcli'yc
sürmc!1c .
getirerek, Orta Asya'daki köy ve kasaba adla nm verdikleri yeni
köy ve kasabalar kurdul ar. (F. Köprl1lü. a.g.e. sf.47)
llkhan Ar gün zamanmda (1284- 1291) Ak koyunlu ve Karako-
yunlu Türkmcnlcn kesif bit kill e halinde Orta Asyadan
Anadclu ve Azerbaycan'a naklol unuyor (E Köprülü, a. g.e. sr.43) ,
XIV üncü asnn baslarmda [ran'da TUrk ve göçebelcri.
Ga7..3 n Han taraftndan ikt ä usu lu ile isk.án cdi1iyorlanh [Z, Velidi .
a.g. Makale, Azcrbaycan Yurt bilgist. saYI:1&, i933)
Anadolu selçuklulan da. Türkmcnlcri tkt ä usutü ilc yerlcqur-
mege gayrei ederken. tara ftan astretleri parçatamaga çahq-
"Anadalu 'da Dgl/I toytanna au ver adlanmn menik-krtin
her tarafmda bil kadar bir manzara anetmesi kevfiveti de
kabiIe birliklennin nasil parçaJand/gtm, vöunan meydana koymak-
tadtr. " (iklá maddcsi, lstäm AnsikJopedisi) Göçebeleri yerl csti r-
mek için büyük faydasr dokunan ve askcrt ikt ëtann Anad clu ' da
arzcuigi hususlyet . N a al-Din Kaykubad'm henüz feedal göçebe
an'anelcrini muhá faza eden Havarizm emirlerini: asiret ve asker-
leri i1e birlikte, clde e rmek Için onlara verditi büyük Ikt älar tsusna
edil irse, araziyi fazla parçalayan küçük iktálan n mevcudiyelinden
ibár ct olmaSI idi. Su scbep1e, büyük Sc1çuklularda gördügümüz
gibi, viláyetler dcn loplanan asker1crin ba§mda büyük iktá sahip-
Icrini her viláyct merkezinde OIuran ve 0 vi1áyettcki iklä
sahiplerinin sadecc askeri ámiri olan lan gO-
rüyoruz.. "(iktá maddcsi)
III-Osmanhlar'da i skAn Slyasetl:
Selçuklular' m iUá'!, Osmanhlarda Tim<l r sislcmi halinc j!.chli.
Timar sahiplerinin bulundurmaga mecbur oldugu cy:1let askerlcrin-
den (Tür kmen halkmdan) merkel kuvvclJcr i bu-
lunurdu. Sult an Orhan dcvrinde. "Sadrozam BHecik kadlsl He bir-
It!l erek. bu i§e (piyade askeri) en ell'erilli Türk gençlerinin askere
almmasma re bil surer/e cemedilen efrattan onbal', ve bin·
bal' naml w?rilen bal'ann kUn/andasl altIndo alay fe§ki/ine Iwrar
verdi. (Sadeuin, /, s[49) Yaya l'eya Piyode nanll veri/en bu mHis
askerfcri harp zomamnda bir (dirhemi dörtf e birine nwadil
ohm hir akçeî osmanî ) vazife·yevnûye (llm(lkra §ti kadar ki sulh
u/!Iwnmdo ocak/arma avdet eden bil .1Skerler hiç bir acret (llmayorak
,
M-Iktin. i/",:'o.'Jdi l;lrihi haUw ., T':l li.ili.k r (M L n' a Ter e.) i!'L93L
.. ./.9 7·98. .
Türk(vc ik{ ,.';fidi T.lrihi Tel li. itJer ( M.? i)!a Tcre,) i 'ol.93l
l 'rof .Dr. Ó ,../J;,rli. ;tn Türk T;lfihi lJ,·rg.l . sf.l tl Vo' hu
l'mf. F.KoprUliL OSlIwnli nevldimn. KlIrulujU.
I'rof.Dr.ÓLR,rli..1n. Û.';miJn!l /Jir t..-.kAn ve Kotoniz.u von
Ak /flOu olm,1,; Sürgiinkr. Ikli.o;;ll Fak.Mec.XIII. .

po
Orhan Gazi zamantnda Rumeti'yc. Babkcslr havatisi Yörük-
terinden Astrcu, lskän ve oratan Tür klcqtirmck üzcrc scv-
kcdildi. Tari hindc (Ads I? ncsrt. iSL949. sf. 124) bu
hadl so anl at ihr : .....(hu tarafïa fel h olunan hisarlara, vitöyct-
[ere, mllmur olmaga ehli islömdan çok ödem gerekt AnI/tl için kim
bil [eth otunan nisartara KOnlag içun hem yamr gali yoldlll!ardtlt!
g(jndenïni/z. ) Oman Gazi dani bu 50Z{/ kah ul iui: Karest l'ilflyel i ne
gtJçer Arap evteri ge/mil idi. Ankm sûrdûler. Rumeli'ne göçürdilt:, "l .
Hayrullah efendi Ta rthinde (111. sf.91) bu aslrctin Rumeli top-
raklannda güzcl çiftlikler cdinip. ziraatla a-
rastra akmlar da yapnklan Anadolu'da duyulunca devle ttn müda-
halest olrna kstzm. Y ör ük ve köylü olmak üzcrc btrçok halkm
Rumcli'yc akttklärt anlauhycr: "Rumeli ûlkrsinin höylC' suhûletk:
[('(IJ n ' tcshir "e Karest "e Al'dm lttennde bulunan
aIJfllinin malûml an o/duk t;"[evç [evç Rumt il uuafma ubur etmege
hal/a.rlPmûddcti katite larftnda on binden ziyade ehl-i isliim nak/-,
1'{/wn eykdikkrinden Getiootu hisannm dah i teshir otunmasi laume-i
halden oJ"' I/§idi " (Ö.LBarkan, a.g.makale)
Birinci Mura t vc ot1u Yllr.hnm Bayczid'in Saruhan
dan "goçert"" /tT'tlen sürülmesi için "mûl endtü emrkr l'erdik1erni hu
si1rgiJnJerin eVI't /a Sern tarafJflTlna l't Vardflr OWlSlna yapl Jnul
oldu gunu ve Filibe , ivan",n (amamen gÓ{er el'Jer/e
doldl, nt ifugunu Oruç Beyve NC§ri tarihleri kaydcdi-
yor, (Ö. L&lr kan, a.g.makale) adl gcçcn makalcdcn naklen, Ä!j lk-
hu tchcir harekctine da ir kaydlnJ ayncn ahyoruL:
"Bil Mh ani bl')'an eder kim Sant /wn Beglü kim Filibl' y6rC'sin-
ded/Ïr, ani ne l'('çM/e sfln/ ih'r, ani bi/d/Ïnïr.
.. Saru.ha.n elinin göçer halkl var kIL Mcncmen ovasmda
Idl. Ol Ikhmuc dUl yasagl var idL Anlar ol yasagl kabul ct mezler
kiL Bayezid Hana bildü rdüler. Han dahi oglu Er Dunrula haber
kim: 0 göçebc cvlcrinc kadar kim vardur, ögct (onal )
Yara r kullanna ismarl ayasm, Filibc yüresinc gOndc-
resm deui . Er Dunrul dahi alasmm söûni kahul etlL kim
ne idi uahi l iyadc clti, ol göçc r cvlcri gündürdi. Geldi,
Filihc y(lrcsinc kondurdl lar. dcmdc Saruhan Bcglü kim
!Ju hll.•u", ;r Pr o{.Ö.L.B" rl.:.1n·w ik,j..", r.lk. M,·cmu;,/;IfInuiI . V,lla {/ ;"
•. ÇJk,1l1maki/ldcri /t.1i( . I Cçnk (I!.i/!IfI.wl
Fil k.Mcc. Ctlt:L'i) A ync.1 Prol . 1;'YY'P ( H;};, /,,/gm. IlJlm<'lIt/. ' YtrI1k}u.
J.-l /;,,/i/r I'C EII,ivr Pillihiln.
A IlU,l Y"/gm....l.g.e. I, ..r.J.5: F.siimcr nO/ O};/II/.-,r . f)'I'CFfJ. XI. SilvcL 953
.\1: Kt Omt'r OZ/>iI} .•·. ,',I:.. •
K ijprii/iin!</c M.hml Ttirk Dili vc Fdt'!>iy.. ,n .•{.278
Topk.-rpi S;""Y' Aqil·i. 5862 I/o:h, n ..,lk;t ( Mlllllln ' m /tI/fJ;l /:ll/vglu Nlv;lzi
Ikytlt'l/ ,,!<11k.) •
der ter Rumcli'nde, anla rdur. Pasa Yegit Beg IJ kavmin utusuyër.
Ol za manda onlarun ilö bilc idi." Tatihi.
AtSIZ ncsrt, sf.l 41)
Anadnlu'da içtimal mcvki sahibi. asirc uc r ü7.erindc nüfuzlu
ucvlct Rumcli'ye süruyordu. bir krsrru
l ran' a hicret ederk en. dige r taranan dcvlet cliyle Rumcliyc tehcir
nlunuynrdu' . Dcvlcrin Turkmen aqirctlcrinc yabancl kalmast. Do-
vüäycücr indcn... b üy ük mikta rda Türkmcn
lran'a kaçlflyordu". Bugün Dogu Anauotc'da bi r TUrk varugmm
bir kisim Türkmcn Kürücjmcsl hu lskán
vc din siyascti vc hicret hädisc. 'Si He ilgilidi r. Onun Için müteakip
bahblcri biz bu zaviycdcn cic alacak, iskán hakkmdaki vestkalen
bu güzlc tnccliycccgiz,
Îkinci Murad'a kadar Osmanh Dcvlctl, Tütk an'anctertndcn
ayntnuj u. lkinci Murad'm saraymda ozan lar vc kopu zcula r hen üz
ragtlctt cydi. "XV ;nd asnn sofi §airlerinden Kanui Vmm; bir g(/-
i etinde (0 l'o "/ z Ozan 'tonnm bag,ro ç(/1."ra tiMer insad mik/erini) söy-
/ûyor ki hll ifadl', is/fim; an 'al/d erden ziymfe ktn'rllÎ an 'and ere bag"
o/mllJlllII 'Iann
Fatih dt.'Hinde Türk1crin talihi di'mdü. Çanda rh Kara Halil
yeri nc, Rum Mehmct Za ganos kaim oldu. Bu
idared slmfm Türk haikma. Türkmcn
Fatih' in ht)C3SI Fat ih' c yazdlgl bir
mcktup, Türkmcn1crin kadcrini hüs!lütün
kI.••disi Güynük' lü. babasl da Tü rkmcnlcrindcn olmasma rat -
men , Türkmcnlcr hakkmda Falih Sultan Mchmcd'c nasihall
ycri yord u:
.....amIH(/ T/Ïrkmandan gafi/ Anm da ipi/l so!Iwmli-
)'esiz, o!as/z ''''.
I
247
M.ERÖZ I YÖROKLER
M.ERÖZ I YÖROKLER
246
2• • MERCZ I YCROKLER M. ERCZ I YCROKLER 2••
Bu tarthtcn üibarcn Y örüklcr iki nci ptäna eengaver
bir unsur olmakten ziyadc, kanunnamelcr i n,"Yurakter kanun ntl-
um nda askerdir: " (ARcfik a.g.e, mukaddtmc) dcmcsinc ragmen
gen hizmctlcrdc kale tami rlcri ndc, yap. LOp çckmcktc.
tliger angaryalarda kuüanümaga (A.Rcfi k.
Nihayct 1102 scnesl ndc "Rumcli'deki paria.k bir tm-
vim veriidi: El-Md, Fati han. Hnttá bun/ar kendilenn e bi r cemile otmak
IÏzrc: (FÏsebifil/áh gazfl re ci hnd ni»)'t'tife kabail l 't' atirellerile Ana·
do/u'dan Rum lli vakasma geçl1h dmi mübin ugntnda hidmetdc
buhman El'hid, FmiJum) diye, tasvir clundu " (A g efik, a.g.c. sf VII,
116.133) Anadulu Yörüklcrinc dcvl ctm aläkast 11. Viyana_
nundan sonra oldu. " / 8 inci asnn baI/annda Osmanh Hllkll m,'Ii,
Yórûkleri biras: okIamak tüzumunu hisseni. Çûnkü iki nci Viyona
muhascmsvu nlfireakih ordunun Ilgradlg, nwg/llhÎ)'t't Osmanti sa-
raymt 11I/)11k hir t.'ndiI " '(' düIlÏmUfIl/ir, 0 kendilenne
/1('k dlemmi)'t'l "cmledigi Anadolu Yór ûklcrindcn Is! ifade .el mck
cihcti dl1i fl mï /mege haI/ndl, Bil tt için Konvaya göndenlen All Pasa.
Türkmenleri 0TXl1n;ze ermegt.' hni/adl. Toros boylannda Harayda
MI/in (('n/fM Anadoll/daki Ttirkmen (1iiretl en'nin /I/us/an bey/en
K01rraJa Afi /IItZltnllln dm'et edildiler, Harhe Îitirak ede-
dai r çlkan iraJt.' KonYlI maJrkemesinde kendilerine
BI/ntlll IÏzeriff(' padiia/r wrafmdan gällderi/en defler de kendl/en.ne
H!ri/di , Btil/i n he)'/al! kadmm /wZ/lnmJa harhe ii1irak et!eCl'kit' nne
dair remin elfirilt/i. Mahkl'lllede Ill/u/nn hüccelin hir mïshas/ da
I stanbu / a gonderildi " I . Bu di t cr bir kaynakta
IIVor: 11 Viyana muhasar asmda n so nr:t Avustulya yc muIlcrikien
yapmak ta müçadclc rdc aglr kaYIP.iara. ugnyan
bu kaYlp1;mnl lclMi hususunda Anadolu'dakl de IS-
tiradc ctmcgc karar vc haHa hu scfc rlcrc kamr-
ha kkmda bir de dc flcr lan /.im ( )
Biraz iteridc tcdkik ('(kx:cgimiz al1iv vcsikalanndll gihi
îskán hususundaki muva1Takiyclsi/lik. yubmlaki a1<îkaSlZhkla itgitillir.
Kenlli h<lli nc tahSî l Icrhiyrucn uz':l k, dcvlclin türlü mali-
di-mancvi haskltanna marul. iskJn clmck clhcl güç oiaGlkll.
Egc r dcvlel in llasklsl olmasa tchlikcsi
hiç bir yardJnl<1 iüzum otmakslZI n yava§ yava§ munasl p
/l .F"lk ·lïir kmrn. Mul,,_....,;;!1 I f;Jwy. Î.<J.937. cill:3• .\f.5Hl
yene re bcgendiklcrt toprakiara ycrtcqccckterdl. Nit ekim ".som
Turkmenten aslmda dogmaan Jq,'fnl)'a kendisinden ayrt/mll hir kol
o/an Dutkadirh u/usu ile birtikt e Tinwr 'un Tûrkistan 'a donerken
Anadolu "dan g(J(/ÏrdlÏg,ï Kara-Tatanardan bu grïnkli Yozgm
hiJ/gl'sini isk ûn euiffi gihi. UZI/n- Y(/Y/I1 'da \'e Sivasin ar!'''"lnl!)' dq,;,/-
sunda da aytl/ sekilde isktin [aatiyetinde hll"mmllilllr " .
XVll.Yüzytlda Ccláli isyantan olu p, hayau alt usr
edinccye kadar, göçcbelcrtn çogu çoktan kend iliklcrindcn Iskän
olmu§larc.1t. ·'XVl-,\1"1zyr/ baslan nda gcJçehe hayat, hai ltca JIlISIISi)'l!I -
terint knybedl'rek sona ermi s "") 'a ermek üteredir. O,;-Ok/ar, bu
b ótgedeki fehir ve kasabalarda )V!r/eirik/ai gihi, k(i)'It'r lal rarak l ' ('
ekinlik/erde çif rçi/ikyaparak IOpra,*.a Osmanhiar ge/-
dig; laman Çl/bIT-Om Tii rk/erini öu durumda (yoni iksisûdi hlT),tIf-.
lanmn bashca sirat [aaliyetc dflyandlg,m) f:ónml i lerdir. Maamaftll
hu münascbeüe 111 hususa isoret etmcden gcçmi)'t'lim ki, mt!ZJ..1Î r
asirda Tûrkiye'de gäçehe noyanm dcvam euiren ancale ik; Turkmen
kiimesi me"cm olup; bunlar Ja Ha/eh TlÏrkmenleri l 'C Diyartekir
h6/gesindeki BoZ-WIISidi. 8al li ca Mart/i . Kars (KadirIi ) l'CElhislan
)'ört:lerinde yaill)'fln DII/kadfrll uhlSllIllI n mlihim hir las:1II da Os-
mall!l fl'lhi elw:Jmda zirai h(1)"OIa geçmii bul/ln/l)"ordu.....
" X v], )llz)'I1 bai/anndo gäçehe hayoli, haIltca /r1l5/1.I'Î)'t'tft'rilli kay-
hede,,'k sona l'l)'a crmek IÏzeredir. Ür;.Ok/nr, hu h6/:;;edeki
f ehir l'C kasaha/ar da }'t'rlell ik/eri giM. köyft'r kl lmmk " e ekinliklerde
(ifl(ilik yapamk toprago hoj!/anmfilardfr, OSn/an!llar :;;ddiKi zaman
Çllkl/r-OI'lJ Tlïrk 'ft'rini hu '/lIntmda ( Ytl/ti ikf isadi hllYlll/a"'I III bil i -
ll ca zirtl i f""IiYt.'l e dnyandlKtm) M(/anltlflh hll m lÏm/-
w heue 11/ hllSIISfl iin"'1 elmedell :;;eçmÎ)'CIim ki, mezklÎr a.nrt/a T,/Ïr-
ki)"l' "dt.' göçehe IIlIYlIIlnf dC'I'am ell iml t1ncak iki Ttïrkme/l klÏmes;
1lI(' I'C/f/ 0/111', hl/II/ar da Halc'p TIÏI'kmell!t.'I"; l'e Diyar/)t.'kir /)ö/gesin-
,kk; BOl -Vlm idi. Balllcn Kar.l· (Kadi"'i ) 1'(' Elhisflln yönï k/e-
rinde DIi/kad/rll u/I/mmm miihim MI" h um da Omllln/t
Feilli esnasmda zimi !l ayalO IJII /ml/lyo/"dl/ ,<1.
05lJlimli ,.tn;I(/Q/u·, /:' ogull/or',Jn DTCf"D.
f).J') _if.3.n
, .: o.VlwnhIJnrlmk ;l.n;"Io/u",I:l 0tU7 {J(J.I"I" n DTCFD, VIl..Vlyr : .
1')./9 M:.l2J.
" m !".IJr. F:,ruk SlÏm,'r. Ç)lkur- O.-." 1:1rlhi, 1t' f);'il" D'I'CF I;,r ih
{Jap. CIII I. .....'.1" [ den ".I"rr!>.' ..... 1')(13 ._r ! J. 30.
250 M.EROZ I YOROKLER
M.EROZ I YOROKLER 251
Halcb Turkrnenfcnndcn Emir ccmaau iskám arzul uyordu. M ü-
reeaar enilcr: 1102 rart tnndc lskänlan karar tasunkn. Buna dai r
vcsikáyt ayncn aüyoruz: Hafcb vc Ycni iI Türkmanma täbi Emir
cemaau Türkmanmda n Elba c Ali vc Sclim vc Hamze ve El haç
Tahir vc Elhae Îbrahim vc Mchmet vc Alxlullah vc Abdüllátif vc
Mehmct tevabii He elli cv mikdan ktmesncler arzu hal idüb
mezkûrlar Turkmam Halep vc Ycni n aklámma tábi konar vc
göç cr tal festndcn oluh bir mahatdc mansus ve saki n
clacak yerlcri ot mayrb Krr schr i sancagmëa kl§layut'i lákin agala-
nnm teaddücrlnden vc sair tekûli f vc ncvai bin kcsrcu tcvarüdün-
den pcrakcndc vc pcnsan olduklan n Ham ctrnclcr tle Kirqehn
sancagmda vaki Tukad mukataau akl ámmdan Nusratl u nam ka-
riyyc háli vc harabc olmagla fimahaad mahalli mczburda iskán
vc kcndü malla rile kar tyyci mczburcyi mä'mur vc äbädan eyleyüp
mabcyin lcri ndc teayyün kesb cylcmis i htiyar cylediklcr i mu tcmcd
ädcmlcr cemaatlcrtnc basu bug t äyin olunuh Içlc rt n üc fcsad vc
sckavct iden otur isc kendaler ahz vc háki mc tcsli m cylcmek üzrc
ihliyarlan vc crleri marifelilc birl:l irlcrinc kclil virüb aneak
ziraa t \'c hirasel cylctl iklcri ara7j dc hasll cylcdiklcri mahsu l!erinin
humüslcrin vc Ilag\'e t'iagçc vc bos lanla n ndan iktiza
idcn hukuku arazilcrin canibi miriye cda idÜb... (ARefik. a.g.c.
sf.95. vcsi kêl :146) Bu vcsikalanlan da anllyoruz ki (Hael Hoea)
7ümrcsi, Yll ni niraz tahsil terbiye gör enl cr 3§irctl er in göçcbcli gi
Icrkt,'<.I ip küylcr kur masma ámB oluyo rdu. Bu hususu ba§ka vcsi-
b lar da teyid cdiyor. II.Sclim devrindc Adana defterinc gt"lre:
"DotJIIry::O l /lbesinin, & 1 Al,k n' DlH'Il/cenuiat!onntl mensllp bOll
§l1!lIslarltl, 1I k mädwi l't' siiJehMon olmalan A winl-l
DÎl"(ino)'e l'e Tekálifi Ur[l)"eden k{/(limden nI/ui! oldllklan l eklinde
bir kllylt mcI·Cllullr.... Aym bölgedeki digc'r boy \'e
orasmdo do tesadilf edik n bl! ilim \'e din adomlomlln, hu Dodurgo
YC'rlqik hoyot ll geçmc'sinde rol o)'nam1i hlllwlnwlan pek
whiidir
1
:
1141 NC\'1Chi r civ3T1 nda i:- kán ol una n Boynuinccli
kcndu hallcr inde ehli Irt vc karü kish He \'C
ekscri o kur vc yazar ve h3ceül harcmeyn vc ehli hlTf vc zikudrcl
kimselcr olmal3T1 dolaYlsiyle tckûliften muaf tutu lmalan, civar da
I-:Dcmin'-'f ( >gllZ lJoy llJrL DTeN). n l . '''1YC:! ,.,-19•.<J34l

ziraat için gÜ7.c1 arazt vent mest Mc1chdcz, Dündarfu ve Üçkapulu
yaylalannda arzu cuiklcrt yerlcr in kcndilerinc vent mest tur Ier-
manla bildirili yordu. (ARefik a.g.c.sf. 173 vcsika:214)
C örülüyor ki, okur yuzan çok olan kcndili klcrindcn
ycrlcslyorla n h, Faket hu Imkándan mah rum olan vc eskiya rasal -
lutunda n brkan. vcrgi tazyiki ilc bunel an psikoloj ismi
anlarmyan dcvlcr iskán clbet te muvaffak otamaz. sen tcd-
bi ne re müracaar cdcrdi. Halbukt asrr fardrr bir hayau ter-
kedip yepyeni bir iktisudi vc içumat hayata baqlamanm zortugun-
dan ürken vc korkan asirctlcnn ruh halotinden anhyan bir dcvlet
vc isk:1n polit iknsr gerekti. Bu tercddül vc korkula ra üstellk cqklya
korkusu da cklcntyord u. Os manh Devleti isk än bahsindc rcna-
kuzlar Içinde idi. Bir taraft an iskám za run görüyor, tarana n
bunu bir cziyct. hir mcsakkat tcläkki cdiyor mcml ckcr ckonomts!
ve rçu mat bünycsi için gcrekli buldugu !'lir tasarruru. sonradan
nakzeden bir karara vanyordu. Mcscla §u vcstka bunu çok sanh
göst cnyor: Musccah Tü rkmenlcrine tábl vc Sandrkh kaza smda
sa kin ulan Ca bcr ccmaa li nin. mcskûn halkm lehlcrindeki
dnl aYlslyle vc "Horemeyn rea)'(/smdan olmok Iwsehi!e ml/kuddemti
sad" olon emri ieri! nl/ld hince iskfmdan ur vc i sU n tekli li He
renclde" olunmamalan fcrman crJiyordu. (A.Rcfik, a.g.c. sf.190-91
vcs.225)
Ba§ka bir iskàn háuiscsinde hu kararslzhgl, tcr eddüdü pren-
sipsizligi daha iyi görmck müm kündür. 1102 sencsi nuc Raka ha-
valisindc mcskûn halkm. vergi çOklugu vc mcmurlann :lülmündcn,
Arap "1 kiyaslfllfl tasallulunda n ycr lcrini lerkctmclcri üzerinc, 0
mlfltl kaYI mamur cylcmck. hal kt müslahsil hale geti rmck,
IOpr.lk lan maksadil c, buralara Begdili vc Boz Vlus
mandcsi Türkmcnlerinin isk:îfll hususunda bir fcrman sadl r 01-
iki scne sonra (Evahiri ca 1104) ycni bir fcrma nla, bu
bazl yerleri blraktIklan. her larafl iskän elmedikleri
bcli rt i1iyo r "'e kalan klslmlann. Mamulu Türkmcnl cri lar afm·
dan dolduru lmasl cmrcdiliyor vc ilcri sürülüyordu: ....
..Iw.nl cy!c'dikleri ma/ul/láuon orazilerinin Imrmïslerin "'e hag 1'e bos-
wn/al'lluIon bih(/sheHl'r ikriwden Imkllku orozi!erin canihi mirÎ)'c edti
id(i/Jol /wm/i/a i Urban I·('.\"(/yir qkiyn nwwmlliarmdan nll/ kaddemii
Sl1kin ol(7n Tfl rkmen a ll/aa/l cri Ue 11100/1 gacgi gibi 1I/ /llwf aw I 'e

252 M.EROZ f YOROKLER
..
M.ERÖZ I YOROKLER 253
ahaltsi nt l'f! dmai u bil; enfin ve mutmein eylemek:samle üzertai nde
mukayyed olan ik; bin ik; )1Ïl doksen ik; guml malt maktu lan
hillaïlhyt! ref, H' sayir rusumu raiyyetden mua] l' t' maseltem otuo
km ä bir nesne de milia/ebt! olunmayub mevasitenn mutodkm tare
yaytatanna kmdûter g6(iirnl(j'üp ehli ayatterite kendûl eri sa)' fi ï lilada
rnevnzn mak ûrede olllh ancatc çonankm ite gönderip... " (A.Refi k
sf lOS-ilO, vcs. 161) Mamalu hu sar üan vc Iskär n kabul
crmcdi. Onun üzcri nc "Raka ya iskûntan af I'e Borok:
A kdag karar vcr i ldi . Faket üç senc
sentakt bir fcrmanla (Fi cvaili ca 1107) tckrur Raka'ya bka nlan
cmredil misttr. (A. Refik. s f.1I I- 112. vc. Aynt scnc Rak a'va
ycncq mek rstcrmycn Mamalt tc'di bi Için ferman sadu
otmusrur. lskän olunan aqirctlcrtn. ycrlcrini rerkedlp. göçcbclîgc
mant olmak için. dcrfcndlerln kapautmasr hakkmda
cmirlcr yazrlmqur. (A.Rcfik. sf.IOS. vcs.Iöû)
Halbuki 1691 dekt Rakka îskär um ranztmlc vazifcf bir de
iskän hcycn vardr, Bu hcy'cr rnürckkepti ; l -vali
yahut s:mcak hcyi ilc hukukî haklmdan kadI. yahut nàih, 2- Isk:în
kálibi. 3- iskän 4- ruhi yallfil bilcn zal)
5-lskán hcylcri \'c kClhudalan , 6-Mimar (su ve ara ll lçln)"
IskiJm muvaffaki yellc yürütmcs,i gerekli höyk hir kadro bulundu-
guna göre . acaha niçin netîcc her menn oluyordu? Bizim kana-
:lt lmlz mcrkczdcdir: müstcmleke idarclcri bilc idarc ctli kleri
halkm psikolojisini. içl imai bünycsini, ürf adcl ini. inançlannt iyice
tcdkik cUikten sonra hir Osmanh iskán faaliycl lc-
rimlc höylc hir yahancl idarcnin diraycli bilc göslcrilcmiyordu.
ruhiyallnt bilmesi l:izlm gelen ( iskän su ve arazi nin
halini iyi bilen (mirnar) a hakkilc tantmlyor " C
iskán mahalleri iyi lC!jhis cdilmiyordu. Yaylalarda Y'dZI gcçirmcgc
güçchclcri. klzgm Raka \'Öllcrine iskán elmek, son Yllla n n
Tti rkiyesinde bile ürkck liklcrini. bir
istikbalc korkuyla l:Iir hakmalarml bizzat
hadc ell igimiz hasklyla. tcdible meskûn halc gelirmek
imanl ve akll1lca bir siyasel dcgildi, Basklyla, ccbirlc hîçhir
yapllamaz. in<lndlklan. rahat ça gidcbilccckicri insanlann
makul leldillcri kahil î talbik olahi lirJi. He m nn lartn kcndilcr inc
yabancr bir ckonomfyegcçmclcri nin Icrcdd üdünden, srcak ycrlcrde
oturmaga mccbur cdilmelerinin azabrndan baska, vcrgi tahsüdar-
lannm baskrsmdan, soygunla nndan mût evellit birçok gal-
Ielcri vardr. BunJar az ve bir asireti acvlet tasa rr ufuna
gclmcyi hakh kilan sehchlcrdi. Slmdi vergt \'C cskîya beläs mm
nc kadar mühim oldugunu vesikala rdan rakip cdclim.
"Raka eyakninäe voki nehri Batiç kenannda l 'e Aynizir ve Raka'ya
vannea ol nevahide sakin otan klim ahahleri bundan akdem tekiilif
ve nevayibin kesreti tevarudünaen ve zülnnï teaaai vûrudnun vef:
reünaen"vc Ara p eskiyasmda n haik mülkünütcrk cdip, göçebelîgc
dagllml§ll (ARcfik, sf.1 09. vcs.J61) Vcrgi tahsili ndcki
hakstzhk vc §iddcl usullcrtn!n. devlctc itimad r sarsacagi gibi. ona
dusman edcccgi, her tavsiycsini fcläkcr zanncnirecegt tablldl r.
Osmanh idareainde vergi tahstl! astreue rtn vanm yogunu ahrca-
sma, haciz havasr içinde cereyan etmlsür"...10:\9 ythnda Bagdad'm
geri al mmasma memur cdilcn sadrazam Hüsrev Pasa, Haleb'den
hareket en n eden öncc mühlmcc bir kuvvet göndcrerck bu kabilcyi
(Begdili) tedi b cnt rmq ve mtrt'ye olan borçlanna mukabil on bin
ko)"un vc yUz katar dc\clcrini zahlcuirmi§lir. (Ta rih, bsm. 1280,
111, 7-8) (F.Sümcr. a.g.makale. DTCFO, VII. 2. 1949. sf.360)
"Malt hu.msatla hiç nllïstlmahael olnllyan imparmorluk idares;,
Bozuills rqckJ..11l1erinin birkaç senedenheri almmamll olan ver&>i borç-
larlm bir nlrhï affcdcmiyor I'l' bil bakmldan U/us '1/
demm cdiyordll. Bu sebeple 1084=1 673 Ylltnda gin}r,*, bir rejebbtïs.
Bozullls 'lIn Aklehir, AfYon. KlÏwhya harrmda bulunan en mühim
klSmtnl yeniden inhiMle l'e mecbur etmiItir. Bu razyik
nelicesinde BoWlt lS re§ekJt.1ï1ferinin Karesi, SanlflOn, Aydm l'e Men-
tele mmf/kalanna gelmesi "e halril denizi geçerek RoJos, iswnkäy
vesoi, adalam illico etmelen' (Kiln/i! SIl, Ballkesir Cil'l1nndo Yünïk
l'e TI1'kmt!nft!r, sir, 938, 5[186), Q suada a§irerlerin devlet menwrlan
kal1t.nnda nasll yflgm bir dllnlmda bulundukfanm ifade eden, en
cálibi dikkm misallerden biridi, " (F.Dcmirta§. Bozulus Hakkl nda,
DTCFO. VII. sayt:l, 949, sfA.3)
Lady Mary (Mo magü) kocasiylc kuzcy Anado lu'ya gidcrkcn
Yeniçcri muha flzlanmn köylülcrc cu ikleri muamcleyi mü-


254 M.ERÖZ f YÓROKLER
M.ERÓZ I YÓROKLER
2SS
.
Biki1'a köylülcrtn "koyunkm n vc öküzlcrin \'{' Of vc kaurtonn
altI' cvterinden esbap garal idip ambarlann kl) 'lp " bugday ve arpa-
lanm vosair zahl rcl cnni ahyor lardl
l
.
"Sis, Kars \'e Bat doëan kmakmndaki kóyiûlerin bir tasmt malton
I'e hOl'on navfmaan ('l kiya yanma I'(Inp... esktya ordusunu arn-
nycrlanh. Bir krsrm Hnisuyan da Rumeli'yc kaçmak mccburiye-
tinde kalmqn : "Tramon I'CRit e'de kll)'lt/l 15 bin huistiyan ((-'tl)'tlSlnltt
lasnu k ûllisi Rllmd i )'t: 1' (' Kef t' torafkm na ftmr (-'(mil ve yazlll
otduklan yerterde yalmz 1500 reaya yüz ündcn
dcr bcndçillk hizmctlcri de tcrkedilmi sti. Köy kutmus cl anlar gö-

Bu vaziycr karstsmda devlet bazr tcdbirl er aldls.
1- Ycrlcrini olanlan n 10 1' 11 îçinde bulundukla n
takdi rde yer fcrtnc tadcsi ,
2- Yerlcrinc döncnlere müstahstl haIe getebilmeleri için, ûç
sene vcrgi muaûycu ramnmasr,
3- Gidcr kcn saulan cml àki n "ikrahmuamd esi " oldugunu kabul
vc hukuki muamclcyi fcsh vc ipral
4- Yerlerinc döncn köytütcnn torçlannm J Scne tecili,
Yukanda zi kredäcn akJi tcdbirler 1'anmda, çok saçma, iplidai
ledbirl cr de ah myordu, Mcsclá 1118 scncs indc iskám tcmin ba-
bIOtla, Çcpni Nii relindcn iki Tacirlü'den iki ki!ji Amasya'
Kalcsinc ve Cirid'1erdcn 6 ve yine Çep ni' lerde n alti kiti Çorum
Kalcsine vc 1'inc Cirid'lcrde n iki Kangm Kalcsine vc Küçek-
Ii'lerden üç Ci ridlerde n üç Kal'a clk Kalcsinc ve yine
Cirid' lcrdc n Vcli Kayseriye Kalcsine rehin olarak hap-
solunmu§lardl (ARefik, sf, 135, vcs, 186) Bülün zora ba§vurmal ar
aksi nct ice veriyor, Anadolunun muhteli f mlOllkalanna
daglhyordu, Mcsclá Raka havalisine
retlerden Be Recepli Kapaglh doku7.U vc Mu-
saca lu ccmaa ller i Adana, Sis vc ifraz hasslOa; Recepli
DrLülfi Giiçt.'r, ,1,g.L'. 5/'. 20·24 VL' d('viJml miihimme def/crkrine Mlf).
f.)r.LüU"i (hiçcr, iJ. g.t' , \'.' dev;" m mii!J;mme dcft crl erim: all f).
Dr.Lüt(i Gdçcr, a.g,c. I' C dc\'mm mlÏf1imme dd tcrferi ne atlr).
Dr.C.Or holJ tu, ilg,e., .. ,r.7, ]iJAL
Dr.Liitfi (iÜft'r, a,g.c. VI: deValTl1 miilrimmc defrcr1t:rine alu).

Kayscn'ye; Cirid vc Babûnun ccmaaücrt alle havallsl nc: Baymdt r
ve Simrc, Kapagüu dokuzu. ve Musacalu ccmaatlc rt :?am havali-
sine; Kudcklu vc Kibirf cernaatlcr i Kan; vc Çtldrr havalisme:
Kapagrlu dokuzu. cernaan Amakya ve Uzcyr taraf'ma; Musacal u
ccmaati içil, Aydin ve Sarucan raraûanna) lçtn 0
tar aflara da aynca hükümlcr göndcrilmiqnr. (Ficvahin z-lllO)
(ARcfik, sf. 1I7, vcsika, 169)
iskán cdileccklcri ycrc gümcyip, Iermam hümayuna
""whaleJet itmelaile metburlart oM ej)i natin me 'nlll r otauktan
tnahalic göndenïhiskimeyJemekiJzre,..(FI e\'Os/ll n 1101) " Diyarbekir
valis i Vczit Ali Pasa táyin ol unmus. bu jskäm tamamlamak hu-
susunda kcndisinc tam selähiyct vc kat'! emir (A Rcfik,
sf.97 vcs. 149) bu tam selä fuyctin hududunu, vczinn insa ft. di rayeri,
kabiliycti täytn cdccckti. Ricali devlet , gene bu baval iye iskän
olunan (Boz Ulus mandest Türkrnamndan) muhtclif ccmaatlcrin
Raka Beylcr beyinin ihmal, tedbirslzhk, kabiliyctsizli-
hamlcdiyordu. (A.Rcfi k, 5(.100·102, vcs. tSa)
1103 scncsinde Dánlsmcndlt T ürkmamndan muht c1i f cernaar-
Ier (Sö ke) ile Torbah arasmua ve Su (Su-
surtuk) cfvan nda, hayvanlanm yaylaya çobanla rüc göndermek
tile ve her lürlü vcrgiden muaf tulularak iskán Bun-
larda n fl rtlara riayel ctmiyerek. tekrar
iskán mahallcrine iade e lmek imt ina ve ilaa lsizlik gös lcrdikleri
lakdirdc "muhkem bend l 'f' hahs " olunmalan ve isiml crinin bildi -
rilmesi ferman (A.Re fik, sf. 103-106, ...cs. l S7)
Iskánt kahul ctmiyen, zaman zaman mcskQn halkl mutazarnr
ede n yörükJcrin cümlcsinin Klbns'a sûrülmelerine kar ar veriJdi.
HaHa muharehL')'e tesaddi cllikJeri halde (cmri veliyyül cmr ile
taifei mezbure He mukatele idüb dcf içûn katJctmek caiz)
(ves ika: 194) dair :?eyhülislàm AtKl ullah Efendi' den hir
de fetva ahndl ( 1124)
Yürükler Antalya'dan gcmilerc hindirildi. Yolda, hir klsml
se finc rcislerini öldürüp kaçul ar, bir klsrnl da adaya gcldiktcn
so ma Aydtn, Saruhan vc Kûta hya tar aOanna kaçar ak
oralara daglidilar. Nihayet rnütevali tazyiklcrdcn ve tchditlerden
so ma, kcndi hallerinde oturmalan ve ziraat ve hirasetlc
olmala n ilc af olundular (1126) Bir klsml iskáOl kabul ettiler,

256 M.ERÓZ I YÓRÛKLER
M.ERÓZ I YÓRÛKLER 257
bir krsrm koyun ycustlrmeyi ve daglarda odun kesi p ticaret etmeyi
san'at luihaz edind iler. (A. Re fik, sf.lX)
Xvl fl.asmta dcvletin iskán daha kar ar h o tdugu görü-
lüyor. Xvl t.asirda tmpa rato nugun dahil i hunyesinde zuhur eden
büyük kargasahklardan yinc en Iazta bu iki böl geni n mütccssir
bulunmasr, orta vc garb i Anadolu' nun haräblsine ve nüfusunun
azalmasma sebep olmustur. Istc tam bu srralarda, Anadolu'nun
dog u taraflan nda buluna n uluslann Inhüäl ve garba muhaceret
har eketlcri hadlscsi vukubulmust ur.
Vesikalardan ädeta bir akm hal inde okl ugu anlasilan bu mu-
haccra t, Xvtll.asn n sonlanna kadar devam etmisu r. XYIII.aslr·
daki devl ct idar ecilcri banya gele n bu taze Turk unsurlarmm
bulunduklan yer leri kcndi tábirlcriyle sentcndtrmerert bususunda
daha azimli, fakat daha ádiláne bir sekildc faallyct c geçmistir . Bu
surctlc astretlere bir tar aftan ycr fcsmcyc müsatr ycrlcr göst erir kcn
diger taraüan da ban tekl l ûcrdcn affedilcrck o nlann ona ve
bilhassa bau Anadolu'daki iskän faaliyetlcrini kolaylasurmaga ça-
hsnns nr. (F.Dcmirt a§, a.g. makalc, DTCFD, YII, saYI :,949, sf.4S·
46)
Xvl l.asnn sonlanna dogru Di nar-Ça rdak· Keçiborlua rasma
iskán edilmesi kararla§tlfl lan Dáni§mcndli ulusun un yerlc§tirilme.
si i§inc ehemmiyet veren Osmanh idaresi, bu i§in muvaffakiyctl e
yürfitmmcsi için büyü k bir idare adaml m memur eui. Bu zat
Anadolu valisi vc müfcui §Î gcnç Mehmet Pa§a idi. iskán 1105 te
1
tamamlamlJ (COrhon lu, a.g.c, sf.70-74) .
Göçebele rin büyü k çapla iskám XIX.aslrda olmu§lUr. 1838 de
Mustafa RC§it Pa§anm hariciye namhgl zamamnda (Ziraal ve
Sanayi Mcclisi) Fakat hu mcclisin çah§malan cksik
kalml§, ziraat vc sanayi meclisi 1843 Ie (Zi raat Meclisi) hali ni
alml§llf. (Tür k Ziraa t tarihine bir Bakl§, sf.76-89) Bu meclis in
Anadolu'nun ikl isadi vc içLimaÎ bünyes i hakklflda bir de anke l
yaplirdlgl anla§ lhyor. Neticede: "iç Anadoilldll mevclIl nüfl/sun
bilyük bir k lsmmm goçebe OINak yapiIgl lesbit ve iskän-
Din"r Türli.mt'n/<'ri .1r mmda §imdi iki li.om§'J k;IV",1 cdince biri digcrinc: "1105
Icn I,cr; isk.1mmw mI .'iiikuïrccen?" der ki. halizY."da h.11Ir,1/ar. 'ii{,11Jf
nllkil/<,r, Iilrihi 1i..1yn/i"a uyuyor dcmt:li.lir.
Ian na karar vcr ümtsu. "Yörük ve Tûrkmenler devletin vardimt.
tcsviki ik sedan/er re /1).lISI/"(!t, lç Anadolu (fa
gibi Marmarc. Ege, Akdcniz fuJlRdaillde de /u:k YÖllïk
re Turkmen Viy/eri nscydana
Karakcçcf Ast rctinin "1259 .l' tllllda hir kisnu Mnnisa W' Huda-
vcndigór ,'i/lire/lerile di;;er SI/kil! olduklan ycrterae perukende olamk
i.l"klill rr- ton tekhfat ile bitlikte asker, almnusur. DiRer kuunkm
do i 283 vtltnda Ahmet Vefik: Pasanin stmsinda Bahtee-
sir'aen j'e outunauktan touatoru ilhak edikrek bey/ik un-
\'011/01'1 katdsnlnns. natte gil ); nuianwleye làhi nnulmustardtr. "
(Kûrnil Su, a.g.c.s f 69, Knrakcçit i Ta hir bey mat baast . \.1
de n na kil) Ahmet Vcfik Pasanm Marmara vc Egc bolgcsi nde
iskán faali ycündc butundugu antasmyor .
Burada n §u ncuccyl de çrkar mak kabildi r: sumullu. uzun
vadert . csus u vc prcn stpl crc müsi cnit iskan pot lu kasr
ycri nc, valilc rin takdi r vc dir aycrl crtn c navatc edi tmis
hir ixkä n styas cn "OSIIIIIIl Boyummn Bcrgamadu YI/k m Ta-
rituen Otavtar (U/ll rserinde 1ÏZl'l'l' t ak rincn 100 YII
dl/Cl' A nodotu 0 1' ((1 1\<1 /1/ ..I lI lII l' ( F lf ik HI/I'dl/ I
I' e ortaaan kuldirümasr içtn siddetti emir/a vcrmis.
(1\ 1J1l1lp sovgunculuk: otuvor. bir düzcn kurutann -
.r Ol') di)" l' I"ek gdp'bc tI} irl'f lerin yerlqliri /mt'si IÏzer illde llil'enerl'k
tll/rml/}/lir.
Bu buyruk 0 l all1a lla kadar gC/.gindligc ohm gü\cbc
halkl ü/mli.1. (Çadlr evîndcn çtkanldlk, dclikli d<-lml ar a sokulduk)
schCI} nl musw"
Z

> 'j . >
Gü ncy YC Dogu hii lgcsîndcki lcdip vc iskà n CI -
mck nw ksadiylc (Fl rka-i i1> l<1hi yyc ) Iqkil ol undu (l2X2) Bu
rir kanm hcyct i ve vaz.ifesi, Çukurova a§irct lcrini , Kozanngul -
1<1 1111 1. uavurmt!!1 \l: Kur ld.u!l itaal a llJna aldl kl a n
, . ,. >. ..
ir a n hududunadc k Kü rl a) ire l1crini islah c lmekt i', Bu
TllIJf<lild.. iç.-m,l<I"MnulI f :/i.rJll"mi.,i Ilk.CoJ}ral)';, /:n,'o/.f)crg.ci/I (,
,....'wd2 /'JIJI..,1.11.
f)"i'.f)r.il>rahim 1' " ...,. Simlcl ;'; (i.!!i. A/lbr;,. .,C!:!
('ndd /'''':1-1. I"cz<ikir. A"bril ( Y,'yml,'y.-III IJnJ./'[oI'.Cul"il n'Y.'lIIJ)
.'0/ ',10."-
25K
M.ERÖZ I YöRÜKLER
p
M.ERÖZ I YÖRÜKLER 25.
tasaveurun i1k krsrm tahnkk uk dogu'ya u/ numak kabi l ol-
mu rms n.
Aym scnclcr dc Osmanh siyascuntn en hata h yuprl r-
yordu. Rus b lilásl üzcrtnc mcmfckcucrint tcr kcdcrck, tmpanuor-
luk Tür kiyc'st nc ihica ede n Kafkas muhacirlcnnc ycr anyan dcvlct .
hul a bula yunlanr u. yaylafanm bulmust u. Basirctli
bi r iskän sipscli hu Çerkcs muhacir tcri ntn t"tt't'j, hal l yenere iskä n
ol unmas rm gcr cktirirdi . Ha lhuk i insanhk, mûlkiyet
hak jun çigncncrck. ipudai hir usutlc. )'llI:trtllf hu topraklan n sa hifu
ofun ycrlcnndcn sürülüyor. Yurnun ga..pol unup müttc-
diere vcrtliyordu. AV'jarlar halk r etarak rcaksivon gösrcrdüc r. Çcr-
kcs 'Icrfc ontnn Si.. sürdul cr. Uzun kavgatar ukl u;
Osmanh ordu..u Av):t rlan tcdip cut'. Ccvdct Pa13 t1'1 hu
hadi-cyc tema" cdiyo r: '"A/1'1r )'ll:m UZIIIIYlly/a'da 1'C' Kf}/11
Çukurova da hll/wwp bu eSIIJ,la ise Uumvayta 'da /Ji'Ço/.: çerkes
nmhucirleri i.I'l.ïlll olwlIIllIkw idi. Biz dahi tm /uII"IÎ fid" /': i a: (Î iri 1-'!''i{C-
belikten mmile isurkr iS(' kl:1(/fannda H ' isurkrseyay/a/(mm/(I id -im
cunck: 11urf,' wllyir idik: A/ jnr Ylfylada iskilll (Inlislmtia
{//ilpYll)'fafan S'crkc-\' /1I1l/wärfainc oMII1-"'-mdml (/n(/ bct/f'i
kt'mii /m'l/(' i( in bir yayftl ;"'flslcrifml'k hizml Mi. Sariz flfJ zisi i.H'
tllI/tm" Uwny"yftllfaki yoyftlklan!1tI Ól 'ti ro/mll k b/l (Irtl zillil/
k('lldi /(-ri lll' whsi.fi " di/ h'l 1'(' idi. Bi ni/l'/I -lI lt'yll
lAl i"J,;.1n fl..,J".....'.; \'(. .• 1lI11h:1f.",,-..k ,; h"kn
h.1/1I,,1.-"lrklil y;' }lm',I.f:lJIf. Jlwlll .·t nh/, m "' >/I:tl:.h,. 1:.'1: "wlkri
lI.b/.If/"'!.1 y ;mll; Y'-lmt"''I)k:n(I '/If. 0 giÎllkri <1lk gd in 'n n ' ' :lf k"áyum/" n
Ik}lr Omk, 'J" n .' '''/t I/1II1 .-\ I pr h t.-.n l>oll,lgW'.
..,·."t'I,
A e' .KI I'I' 1·. ·/ ,·.oJ' '<rum.I..",
/;o,( i .· o,(l l ...·ni o l 'n,II/, n 'rinukn
l iu l'fll' ",·I. ·i- (tM/i
r1.-",/ i.J,1n ;:'<1"11 i \ I'to'" IIlc'lIl<1u
I/l,ifllfl I,.t .';n oMu A \ } lfl l p,vJl..".
l 'i"cl.1cn mi I,"IA.-I,. "Cl d, ·/1/.·,
"'k / .."I;, di1l:./i1</,i ""1'1111 ",UII ;,I/.'If
1'url ...·rmcmil i,.tJnd;m pif: 'ol<Ju
O.: r .·\ I'to ,r ah'm,k y.I'''.\WI y.-JoJ/
A/cmi ;:.'llluJl ,I<' /lu/ollm,v IInoJ,
.-" w ,,,.'f/ ", llm.1t ,,"'m;,I, fc,oJi
A \ 'to,r 'l/1 ;:'-;; .-11..·,1 uh·'" Jd"
1/':11<" ,,'111"...·, /"" ,/t' gilliA "".run",
f{"' l ;: d m" lIIi} h, it; lim.. ,' mIHl y,m...
!J' " 1,'1/.'1· ' M. -r il / ';"1'., /l ". I'IIII;'
<. '''' 'IIAI.->/III \'Ir/"u;IP/; at/"'·"!J
Hu ........,"'1<. N'. 1-"r!.11 Ki Y'n'iJii.A " }If M .."J./ <,,,,. l!J,1I1J , \ u" Af,,/', ,I",
" :m,A ""ni"'. "\ \ ·l;,r!:I', hUIl .'\ r ll/;Jt ;I/>!: M",I""," f'l'k \ 1} II I"1
A I II; •.".-J . "'11.1,
hu bàbda /(:.I'IJ i/rir-i lirziml' kendiermin tlif·f/(ÎhloTl I'e( hik
i.I·/.:{În /l/n için ttmm Ke!l'IIll'fl' emirter .WW/l ll. B/I hribt/tl nll/ ' ûvenet-i
flÎ ziml' imÎ.l"I l l(/hi Kun imwif PlIl (/Ydil 'rirl'/l i ftli " (Tczûkl r, sf.157- 158)
9.\ harju nden sonm gelen muhacirl crin iskánmdakl isnbcrsixlik
" C do layrsivlc 0 ucvnn isk án Xv.I ncl Yrt Kirabt'ndn süylc
tenkid cdüiyordu: Muhnccrct yakmdan ' ll:îkadar nlun'masl
Tü rkiyc de Kmm ha rhini mürcuktp vc 12:9.\ harbinden
binj en ukrp gelen milyontann Rumel i hal kmm
Osma nh Hükümcunl uncuk hurckctc
o zaman vnpilabücn payüum otan ISI.mhull a vünvct vc
kazalanl a eden Muh••cinn Kombvonfun
tiylc muhactrfcr c yalr nztoprak yarumu yapmakum i'harel kul mrsur.
Bu dccrede gelen vc ÎSledî kkri ycrdc knn uklaYlp kcndi kendilenne
göçmcnlc rc Osmanh hükümct i hiç Nr Isukamct vcrmc-
I!ihi buutar m rnikt ar lanm. vc d illcnni, ycrk)lÎklcri ycncrt
tC.\ tlil ct mcgc. \-clh:ISII nc m<llikri vc nc til.' hal islikha llcri\'ic
tllmaga lu/urn tule görmcmljtir. Kc ndi lcri ni n vc havvan-
lanmn gti/ii nlinc :l/ ••r' lk "'Ihal•• nnl kendi
kcndi.k rine inti hap ede n \"c :ltlcl lcri yüz hin lcri a)'ln tlu güçmenlcr
h.lla kh k s:lhaliu a \ c hu }'ii/tlen :izaml
sllma alllnda mah\'ulaJilk .....
t
.
Ba)ka tlir hu muh:ld rlcr in mU\'lfraki,'ehi/.liklc
nctîl'eknml'Si schcJllcrc hamlctlîlî\'(lr: .,/ - i , kti ll 1'1/if( :lI fl'l"ill ' 'l'f-
. "
llik"'ri .\w 1c'rh' .wrf q tikfa i yt'rill iklim /:t1zi imflfllt ' 111111/-
II /(/l/ItI ,\1 1- }'t'r/l '}C'1I !ltI/km i }'riKIlI tl lII11l1/1armm /Ilium il i btl n' fl/lII '
IIU/II//I\I, 3- i l l.'/Î /l1I/ b/ï/lïll YOlli, II/l '.\{,;I'1I 1"1' !l tlytlf
r /l l i ll //III/(/m/mlll wma,U. 4- Gdl'lI m,-; If n 'i ln i \"('lI i " U H la rt / liI
bl/:J,fl/y(/("(/k fikri fc/kif/It'rill yafl lhl/(III I/I.I"I. .' AyOl l<err.k 'Flrka-i î,, -
I:ihiyc'ni n /.o ruyla iskán olunup yaylal.tra günlk rilmcyen Türkmen
yü"ünucn hep klJlltllkl,tJl \ (' An' ldolu ' nun muh-
lcl if bölgclcrine muhal'irl er ill lè riyip gilli k1cri kaydc-
dilcrck " J8()] Ifc' C('ylulI/ 'ti )'f'r1q li ri /('J/ ,H ()()(} fIIt/gll)' ilrlll }'imtli {/Ilcok
/()O ill.\"IIIl ktl dar ktl !/lII }'lJr. /872 dm / 8 7()"1/ km/ar Ad(/}/(/·Mf'rsill S ll
,rol/on Yl'rll'piri/m KOJkt/.\' mll!/(Id r/ai /1 ·JOui lt' il l i. $i l1u/i jI}{)
ailc kalmiJlI ,.... illl "ueni}'m
1.
(nuu/ wll)'ä i tl) X\ ' '"' r il kil " hL .oJ ,./'/.l
J)/ .M.. I\",.AII I. {-'d"'''' H' ('-"III/;. /'150 Aub r" SI.. lo..I.J.
M.ERÓZ I YÓRÜKLER
M.ERÖZ I YÖRÜKLER 26 '
Türkiyc'dc bkán ikinci MqruIÎyelten sonra daha csasu
)ckilde ctc almrmj . Niza rnna r nc vc talimut namclcrfc yürülü.lmc gc
ha... lannustIr. "111.' (kJit 30 Ni ,WIII U 2lJtanhindc kl/ hull'llikll (b 'ktÎ/H
1111:lwciriJ; lIiwmlllllll(".I"Î! ik ctc ahnan hu 1.'0111/ 9 Man 1332-IIJl 5
mrihinde :.:irl'll kallllllla (Al tlil' \'C mil /weid" Miil//Ï riyct -i
UmllnJiW!s;) nanualunda t('l Mf omnan tnr nutkama tevdi ('diln/ii l ir ..I.
. .
Curnhurfvctm i lánma kadar gcçcn nu dcvrcdc de iyi hir iskän
siy:I"Cli laki p olunamarmjnr. ''ÛTt'k BillklDI Iwrhi "t' KUl'k UmlfnJi
turp Ki\- ('(Jm/("r(' fit.' ya}mz 101'''... tk
.win/m, yal'lllrllk M/III IIIl1J/lIIk'r.,B, ...,/t lJi memld,'('1 .to-
"inltk'ki Klikiir hllkmlll/n "(' hlll,ltr", t'.'j{/.';!trl \ .t" nI/1'(1(/1I.";
"flZÎ\'l'i(' .'"okll lJl/olt,., f111p,mïllll'"'IIç- "l' temini d,el"c Kidimemi}/r.
Bil ·.v:/lt.'ple lll wY/l rd(1 ;:('/('11 K"\ 'nlt'lIk'r IIIt"'llt:kel di/fli/'ule hl1ytïk ,';lfO-
lt.'thTle veni .n'lI ; Iticnd'r -"'lil/ti/PtT ,.t' J:fiul )'tl)"l'm§ltrdu. ipi'
hli surettc g('rt'k ,\'II{IIh, td.-(,,,J.r ,.(' g(n'k memlekn dahij,dl'
01011 ,l:i-\·Ir:.,. g('It·" tevm til/Uil/mil hO)'OIlIlO mt/I 0/-
CÀ'IJI(II.1t ltiik,jmf ·'. 'Cl' (.;1.'(11' rtllniJ nAlllttlll'lrtlll1lwk
I/Imll/ r fliT milafll'lft, tJA'/J gi-\'I1l('J,krl l .'il ...·k "C
itl.'fChi " t ' mlN tllt.VJ girmd("'; I'tra ·'ilEftl w hit'
iïzllm - (XV mi YII Kitatl l. ..(. )
(}.;m.tnh i...k;i n J e tliï\ k'l'e gii rmü'l n lduk sn n o lar;lk
süy.liydi m ki. o.m;lOh idarl":i TÜrkml.'n yaha nl'l
tlir millet l!IVit ik hifi !!ü.. O nlan n
ha\';IlI;lnnJ daha vaktnd;tn t:mnn;lk. i, lcrindcn i..lil.lal h ijocuklan
Ru,...a. Knnp. Si\ :!... ....cri gihi kühür mcrkc / lcri ndc
tlkUl ma kla , o k da h' l iyi nl'ti cl' ahnu t.l l. Tah sil Il'rtliy\'
in... an l;lnn çok nl l.lut u na"'ll k.... iská Ol arw ·
1; ldl kl:trI 01. yuk;u lda Bül ün gayrl'l \"l' iyi niY\." llcr e ra g.
ml'n . llilha...'-'l XVI \'e XV II.;I"' lr Os rn;mh isk:"m raa liYl' llc rine, ..is·
lem, il tl iy.... hiliri/ .
IV- Cumburlyet Tllr klyeslnde iskàn
Slyasetl :
\ umhurÎ\'.... 1 hiik(ll1ll:IÎn in iskdn iyicL' ci c almas l ge re·
ki\ ordu . Uir' laWn ,tll Î, k'-llll. diger lar<lflall Türklügül1
N I/à " _V; I \ l' l "''IIi r, 'l'r"IIi., i,<,J.-.,itt !>iikiiml.·,; , 'l' uy,!!ul:lI/w KI,"'·!!/ !!
,I ob r,l. N5.' </ .1.
son kalesi ne sigman Tûrklcrtn münaslp ycrtcrc ycrtcsurümcsl.
hu vnzi fcrun müstakü bir ...ck älcr uhdcsmc vcrümcsim gcrckl!
krhh. 'Br ramf rall isl ilàl'llw )' /11I111I \'( ' .\'Ikllol!
vuntan senlendirilmcklc tnrabcr /wlk/llll vardun nn/c'''';;' tliK'" taro]:
/(/If dil Lozan mnahedesivic kahlll 01111111I1 IIIliblilfde i }ill Î mllmJJa-
t'II mühim i 'mifi' tuien CI/m/lllrf)',,' luïl.:/Î-
ntetimiz dahu kflnt fll }'IIIu/1/ i lk \"( ' I/('\'i/lf fc (l 1):!.?) /1IIÎh(/lld c', imar rr-
i.\Um \"('kii/elill i ieskit /'tll'rd..· fI vuktc kndar bir Umumi MlÏdlÏrltïk
torafindan idare edilml7;e htl}/III IIIII}lI r. -. (XV nci Ytl kil""t.
X. Tes tinsani HW tarih \"C .' tl."'; mubndclc. [mar vc lskan
Kanununun ik i muddccini ' l hynr u/. M'II.h.h: I) M übadclc, [ mar vc
[skän vckäfct l.... iskán vc tcrfihlcnnc vc isk:'n mmuka funmn
tuyintnc vc memlekcrin harap ulan muhall crinin Iman vcsailin i
ihzar vc tcmtnc mcmurdur. Madd\.' 2) de l üzumlu hu vck älcun
mütkt \ 'C askcr t vccait \'C It.. 'ljkil;ill ;m ztkrcuil mcktc-
dir. (Naci Kökdcmtr. a.!!.c ) 192h ( I Tcmmux) turih vc XX5 sayih
i vkän kanunu'nda (Ma t.l de, kanunta muaddcl iCk1i)
göç cbclcrtn munasip 'iC mü,ait ycrlcrc bk:inmm lera Vckillcri
Hcycli ka ran ik Dahiliyc Vck ,ilclin\."c kn el.lilcl. "Cg.i Y;lIIhdlf.
( Mal.l t.l e 6 ) l.Ia N) rçlanma Kanu nu mucihin\'\', I'ICl.Icllcri t k!l,:nmck
u/ ..' rc ara/i. cv, çift hap 'am p/lhdlr, (Nad Ki'ikdcmir,
a.!!.c)
11 Arahk 1.'\40 wrih \'C sayt h k:munla Müh;lt.lde. im1ir vc
i... k.i n Vckàlcti va/ili,:si Dahiliyc Vck<Îlcl in\.· l.ICHU·
2/ 11/ 19.\ 5 ta rih w kanunl a hu \';Ilik , Da-
hiliyc VckálclÏntlc n ahOi p Slhh;11 \'C içlim:1Ï Muawn\.'1 Vck:i lct inl.'
hal!h tlir umum Müdürlül1c \ \.'filmi..lir
l
. la rih vc 25 10
. .,
... aYlh isk.i n kanu nu " Tii "k JO)''' "f' fli/i/f(' 1II('m/lp
/ '.' .'-' ( ;i'/.;" I" l"_''/ I. ' iil;< hi,!!li/lL:. /(N:I ", .u , I" fot, \ ' di,1i
,,/dU!!'III.-,. "./;':;/1 ,.,"· nwll 1'(, , d .-.-"","' /'I.l_{ IL' I·L·n lm.·""".' P .L' . :,,,,,1,,/." r,,/lll.-,
'" ,:".,11 "11.-" 11I" :' ..Im:ml'-' ,'.m" ' :'J!IIlL'.'l 1<1/:,. N"r Wl h Jd n IllN Nlml:d.-.i
Nr "L' ,. ibl' I'l/;"Jl'.-, km 111 ,'rIl,I. / . / ,i .J,";II{'·m ,I.I/u",," ..\I, Nil/ I' L'/
" ",kwl'llluh /lu 1/.,,/1 ...1;',"'-: ...../1.1:' Ik '.". O(r'-"''':,/;.,,'I.., itil:
hlÏ<. 'U/i. m l'('mU,AI /I<'-'I"",Ii\" '-'/11 (I /"m,m I-IJ/ .-, Nu, ·I... mll/''-''' ,·,,·''',i 1·.-,,<1,
/".'-' Ikrin 1',,1/,/,,:,/lil' meJ.I"I' 11/"";11" !,·:,r/i. \ ' il.- ;.l"t'/I.'/i " d" /i. i '-" ' ;I" '/I<',-in ,./i.iÎm
....'/t'_";/li. jÓ/i' Nu, /"·/lim.•,:di \,' Ilmi "" n'.\I/l(·/I lÏ/,''''
/;1'" ( f<' oI.-..-III"/ctJ hlr /nlMk ,',""',-i i <Jnli 1; , >/.. .- ,11", 1.-, l),y .-u-I""kll' I" h,.,..,lfi,..su,!<'n
j,....: /',I',J,n.-w.-,k. :11''-'.'11><1:"' /'IllwJ:,n .1L' 1UI'k/II/i.I<-rm, mulr.-,r,'I/'-' ('d" lIkrlc
IÁli",,;; ;"'h"f'lt-r .'I i /lïmi<'n IlIfli.lL' rin,hl/ail1l. I", ih/t'rmi. Irk ' I '
;/d<,//c/,;/li '-'/:II'" k "UHI.- m 11II1i.".' ':IlImL' .k hU'l N m.I,-, 1"' /1 I'lu",!!r.-.l l /i.
1<" ll.il.l<'r'" 1,.-I ,'I!: ml1J:N IIld, ,,1/'-1/ /111 .' 11/ ,,-'yl ;,!l1i. bIT ddl.'''' .""/11' UI/:'
Nur;·, ( Oot " M c('mu:" , " .\ f." ...... )
tuleeek l uzurn vc zarurct üzcn nc h;IZI ormanlardu [era Vckilleri
Hcyc u ka ranytc, muvaIrk eör ütcn vcrle rlle n, Di H ükum ct çc
sa u n ulmaca k vcya h t imlák ljîfl lik1cr VI,' ro prukla r-
dan.
Maddc 2W (501JX !'>aYI\t kanunun 6.CI maddcsiy tc
ri len Oöçcbc ' "I,' gezginçi çtngcnctcrtn göçc bcltgc vc
ëönmct cnnc müsaac c cdücmc z. Bunla rdan hu
makvatla i skán ycrlcr tnt rcr k edenter ycrc
uöndürül ür l cr.
Mnddc .'\Y (..f1l62 ....c 50()S !'>aYlh kanunia ria
I· Bu kanun hük ümtcnnc uörc vcva hu kunundan cvvcl hükü-
mC1L'e i skán VI.' edilc: ek muhactrt crtc mültccücrc.
göçcbclc rc gczgi ncl çtngcnclcre vc Içcrdc hlr ycrden digcr bit
yc rc clanlam ven tmi s vcya vcri fceek olan
ibar c, d öncr sermavo. san at vc ziraa t at än VI.' edevan \ '1.' hav-
va nlar kosum ,.1,' a ;..ha takr mlun v1.' tn hurnluklar ilc tcdavi vc
hil ûmum ivkän ya rdrmla r t v1.' i... k:in h;.lIl1i lIahili ndek i Y' lpl VI.'
ropruk lar \"1.' hag vc mcyvcli k ycr tcn parasrzdi r" (N. KfJkdcmi r.
a.g.c. j
,'\0/5/950 larihindc Toprak " I.' Ol' nel Müdürlük1cri
Zira:lI Vck:î lctinc (51l1.l saYlh kanun·
1;1)
15/S,rY51 larih ,.1.' SX-UI k:lIlunla. hu urnurn rnüdü rlükler
Ziraal Vck:î !clinllcn ahlllp. haglandl . (N.Ki'l kdcmir.
;l .g.)
Gürülüyo r ki cum huriyctî n il á nlll lla n Îl iha re n 5 lIcfa
Bu. ktrl as iyedl ikl e forma -
Iil cd likl c her yür uyc cc gini za nnc Je n l.i hniyc l in esc-
ri dir. Bu VI,' "" ra rla r:t ragme n. ka nunlm sa tl r la r da
Hi çh i r hÜlçe nulku nda hk:1 nl. milli.
iç l imai polili ka u l:. ra k ci c :tlt lllp
Bu kanun larda l ufcyli. g:tyr i ... i l Çi ngcne lc r·
Ic. T ür k " ... Imd.. n u la n. müsl a h... i l gtiçe hcl e r (Yil rü kl c r )
hir lik lc mÜI:t I:'i:t T:llh ibll akî rnuh -
le lil' ail llIunogralïlcrl c ça lt -

M.EROZ I YÓROKLER
1I/('mld.:l'IkTlh·" 1'(' A navoumda Yllrtl(/ jIlTl /-
malan J.: t:\JïYl'Ij" ni clc ahyurt.l u ( XV.YII Kitahl . ..r..19-l ) Bu
kunu nun hi rin d maûdcst ( 50l.JX saYl 1l kanun un I i nci rnau -
dc siylc muhacir vc mült ccifc r tc
göçcbclcr tn Vl.' gczgtnct çtngcnclc rfn yur t içindc )'cr lql i r i l .
mel en: T ür k kül t ür unc h;Il!Jd lk \'1..' nti ru' oturu.. \'C V<lVIJ1Mm n
düvclulmc..î a mucrylu Kurut unca prt ;gra -
ma uygun o larnk "l' Sagll k vc Sosya! Yu nh m Bakun-
h kta nnca Icrt iplcn ir.
Adl gCljcn kanunun fumaddc- iylc ajirct hükmi
phsiycl ini n kanun n.cunnda bclintliyor \"I:
rci sl igi. agaltgr. hcyli gi, k;tldln ll .lIgr ifadc ot unuyordu.
(N.Kükdcm ir. a,g,c)
tanh "C 1-(,l.)l.)2 !'>aYlh ( Bukanlar Kurutuj nuu Ic:-.hil
(i :-. ká n Progrurmj nm .'\.madlk !'> inlk hu... u... helinilim r:
(1 A) Hiç bi r ycruc de...-a mü oturmayan. ötcdcnbcr!
ihl iY;lt bul unan Tu rk ...oyundun VI.' ana 1I i1i T ür kçc otan
göçcbclcr \'C ,.1,' Sosva l Yanh m Baka nhklarmca
tc!'> hi l cdi lccck ycr tcrdc topl u \'l,.'y<l bi r bkán
cdût r tcr. (1 C) Oöç cbctcrl n i slcmlcrt kcndikrinin ütcdc nhcri
iklim vc gCljim 1!(I/(inündc t utul mak
ik y:tpilir.
Bu prug.ranun (, Cl m:u.h,k, îndc lllt'lllld;I..'1 b k:i n hakllllind:m
Oç Ni lgc)'e a)'fl hynrllu: 1- Nulu.. k......:L lc. i Ill.:' k ulan , .... :lym
l.:Imam.!" l"tlgrafi "e har. i Illld:1ll Tiirk kühür VI : nüfu!'>un un
lck!'> ifine ihliyalj hulun.. n i'tr" \'l' i11cri. \"(.' Trakp , 2-
Akden !/ , Egl..' \ '1,' Mar m:,ra. 1· Merkel AllaJ olu vc BalI An:uJolu.
(N,Kiih lcmir. a.g.c,) ,
:!51O !'>a)lll b nunun 4:;7.'\ !'>:I)'1 h kanunla k:i h. hfl lan :!l. madJc!'> i
( i!'>":î n l'di !Cn muhadr. mülll't:i. gii\ chc \'l" n:lklolun;lll t;if1 çîk rc
\"(.' ....a n:lIk{trlar.. a'l'lt lda yall h IUpf:lkl;mJ;m) yer if;u.fc

vc nC' -' i ne ul ur.:1 ulun hUl ün milli lupwkl ar da.
k""':lhalafl ll, In În ... lIl11' l;lTI ÎçinJ c l1 ulunan mer' a,
ha1tahk VI,' l"unllal lk I!ihi on a mall lllup h(ikümclc ihli yaljt:m 1:\1. 1<1
gürükn hlpraklardan, K" ...ahalar lll, kiivkrin
":tl:1Il "I.' orman olm:tY:1Il yc rk·rllcn. Ç. Dc\·!cI\.... gü .
..
M.ERÖZ I YOROKLER 263
M.EROZ I YOROKLER
!
M.EROZ I YOROKLER 26S
l
Kur utekell i"kl1ru:
Egc '<lc h i rçok k äy Kar atc kc lilc r i n i sk á nrylu mcy-
d an a Bi l. b u nt aru an bi r ka çma t c mas e de -

Knplancrk Köyiiniin Te'}ekkiilii:
Kujçuburun'dan (izmir) 7 Km. bauda. tlag cl c#imk kurulan
bugunkü Knptancrk Köyünc i..mini veren Karlam.. Çift ligini
Cumhunycti n ilk scnclc rt nuc. Kannekeli ü ç \"l(llrhk
bit oba..\ haik. satm ahyor. Çifllik !S(IOd önüm olup. (YlXXI) Iirayu
ahmyor. Digl'r obalar da gcti p hun')'1 mcr'a ola rak kulla-
myortar. Maliklcri pckaz hÎT ke. num ck iyor. Fakat son sc nclcnïc
yollann vc vcsainn nrtmast. mcr' ulann azalmasr, dagm. rartu
hal inc gctirilmcsf. Orman knnununun hükümlcri ni n
ri l mc..i. gÜCj chel igi çckilmcz hak geurtligin den. mcsakkauc n luk-
uk lannua n ycrfcsmcyc kara r vcriyorta r. Çocuktanm okmma vc
scçtm znmanlarmda her Turk gihi re)' vcrmc ar/usu dn
hu b kán karnnna tcxtr cdiyor . Bu hususlar b üt ün T ürktyc göçc-
belc ri için hahis mC\'I UU olup. biraz göstcrcccgi miz vee-
hik. bugün cant yürcktcn arzulanuyan Y ör ük hemen
hemen
1':159 sc nlos i ni n () cylül ünue ktly muhwr sl'ç imi
ya pill ym. Bu Iar ihle küy 27 han e u lup. 2 1 h;mes i çaul rda idi,
ti ha nenin lek kalh e\ 'i va rdl . Bil 1%1 oe giuigimizde ç;.dnh
7 h;lnc hl' p ll'k tip. Ma rsilya kîremilli .
oU\';lrh ev Bu 7 (j••olr "e üç hane \.' V h••lkl y;mn
Arynn Daglannda yaylamaya gidiynrl;lr. 1% 1 de le k güzlü Ili r
kdy odala n ill' Ilüyüce k hir ca mi1cri vard l. Mdlep, Il;l kka l,
kah\'e Ilinala n ynklu . ÇHcukla n ukuma k içi n cÎ\'ar küylc re !!i+
di ynrl:lrol,
H;lyv; mcllt kla Ili rli kh." l i raal 1:1 yaplyor lar. Hullullal P;l -
mu k, ayçiçcg i iSli hsa l ed iyn r lar. Ayç içegi nin y;tgml (Tc pe ki"ly)
yagha ncler i nde çl karllym, hem sal l)'o r, hem kenui lc ri is li hl,'l k
cd iyo r. e h,;tr küylc r k lnl' r'a ara / i yiiz ündc n llla hk l'mclik i-
uile r.
I el..t' 1i ünün
Tcpcköy'lc [zrmr urasmoa hu k óyd ür. vakrüc
kovun kuruldu gu arazfdc k:.n Ja kl) hyurl an.h. Oöçcbchk zorla) mr.:a
25 bm uönümt ük bir Rum'dan (Adama pli i..imli Rum'un
kan» Islfiniçl'\lcn) 2_'12 hin liraya 19.1.'\ sc m.. s i ndc sat m ahp, ycr-
k1Îyurlar. Köyün aurm Sukr ü Sar;u.;uglu koyuyor . Dcvlcun isk:in
huvucundaki yardmu ancak b tm kuymada oluyor .
J)uJrnnl . Köyünün Kuru l n) u:
Ödcmq'c Doyranh Köyünün sakt ntcri olan Karatekef
I.'t ll) sc nclcn ndc (mccburt bkán) a tábi olup. Ku)adaS I
ilc Sclçuk a ra..mda . Alman Bogal l clvannda Köyüjn u
kuruyor.. çadrr kadar olan nürusuna kuydc-
diliyur. Lákin, köyün hnvasr , suyu. sivrisinegi yaytaya nlan
bu tnsantaru. () ay i çi ndc 75 kaYlp vcnlirtyor. her çadrrdan bir i ki
çlklYor. Bu Iclakcucr köyü tcrkcdip. rckrar yil-
rtiklügc
ItJ2S senestode tckr ar , Iakut hu dcfu ke ndi arzul.uiylc
ivkán için tcscnb üsc gcçtyortar. Çünkü ' D (lK(I çitayortar or-
11/(11/ k(l/I/I I/ I(. (H'(lyll iJli)'orl(/r kort/ma kmI /Wil I "tlr.. "
ktiy ün dva rt ndaki 511011 dckarll k ara liyi s.lI l n a lmak için mü ·
111yçdeye kail ltymla r. Niyclleri h u a razinin ta m:l mlnl S<llln
ahp• .JIMI çad l r o larak ycr k ) mck . I /mi r Enl\"al-i Mc tr ûkl' Mü-
yapl l<tn arl ll rrnada, hu a raz in in l'n gOlcl, münhil
uva kl\ml dekar ) hir o)"unl;l Ti re Bcylcrinin (GOlcü lcr)
clinl' I!eçiyor. Gai kaJan kl 'ml ( 2lKMI de ka r) iç in de ç pcy
Saraçoglu: "A la p " '(lI/(/r/ll klf l' ''' " 1Ia 1'ok ,,11/11
" onllr. '\ ''';zlI)' et1t' y r: del'mll t'tUIl " diyor .IS Ilinde GüIl;Lilc r'dl'
ka llyor. i /mi r Em\"al-i Metru ke Müdürü ' oC,f :!5 lIrt llnntll ll Z
.n'l/ itft"ll h(/!jl(/r " di yo r . 60 hinden ha :jlaYl p, 72 ..'\011
Iirada sa llO al ahiliynr la r.
Hakimlcr, ida rl'dlcr daima alcyhlcr inc Ti rc oc'}'lcrcni l U-
lu)"orlar , Yukan da lars iliilh nl;ll<lk kaydctli gimil isk:i n kan unla n.
isk:'n cl mek için IOpwk alül cucval v,s, yar u lml
y;l pllacagtna dair iská n hüki i mk ri {k me k ki ",l"iIfll ,./ordtull'Ril, .\'1/.
Bir la rart a ·100 çau lrhk hir kcnd i parasiyle
alma k istiyor, digcr laraft a hu ;ml/iyi veya u/.un
J
M.ERÓZ I YÓRÜKLER
M.ERÓZ I YÓRÜKLER
267
vadcf krcd iylc vcrmest gereken -kanun hükümlcri muci t oncc -i·
dareerlor nc zorluk yapmak lûzrmsa yapryortar . isk án
slyascumi zin ibrctli bir sahi fesi...
[zmi r Valisi Kûzrm Dirik k öyc gctcrck: " Köyii ll (/((1111 {Kernal-
diyor. A'jir el hal kt: "Biec I aydl/.\t dokumnayan 1/-
danun aaim ncye koyatim " dlycrc k kahul ct rnlyo rtar. 30 çadrr
olarak ycrfcsiyortar. 3.' scnc sonra ( 1'J61 oe), ailc tcrln bölü nmcsi
vc nüfuv scbcbiylc 120 hancyc çrkryorlar . Si mdi çok çocuk
yapmamak karurmt atnusla r. "Yakmda Kellc 400 JUII1l' otuntz. Am-
ma wçim /1(' ol acak lil/ka/tm? §ö.l'Je ecdaduno: gi/Ji bir çatkatansak "
diycrck. Anadolu vc Rumeli fütuhat uun ikt isadl rarafma isarcr
oluyonardr.
Ayru bir ko lu Çuk urova'ya iskïtn ot uyo r. Bu nu i mr c n
Köyü muhta rhgma dnhil, Ça nhkilisc-Faiklyc koyü- mcvktindc
IXR2 de iskán editmis olan Karat ekeu Asi rcumtcn iht iya r Ah -
mei Ali Gcvi k anluuyor: "Dedetcrinu: Avdin t arujkmnda, BOl-
doiI yay/o/tI!1naa oturu rtarnus, 0/111 1/ tçe "ize A yt!l ll " derter. Evveli
§lIm, uhiri §a/ll, dedikleri IàI vorair, t!cl!cmQ de Aydni iiinden
k(/lkmt}, Çukurovayo lll1W hl/ra/ort/a da IH/nnl/mlmll}
fl in k1Y' /lll'lnda lfikin ol'lltla h1ÏWik
hll' se! (J/n/I/}, ka/I/II}/a/', fl'k/'{ll' hll f amf /ara, ÇllkIl I'Ol'II'\'a
§nmt!a kalall akmha/onnllz da Vll/'tfl l', Biz Kar(l{ekc/i
KarJllkal'(/!I fI1a/w/ksimll' <') t,,'(/(III'/Z. JlJ45 de yillc bizim
(J}lh'{{('}/ 25 I/(I/Ic hll ra)'a [{elipycr/(,}lI1i}/c/'. A bil m/l/flJI ,l'lIhihi
ohm ('ski /Jcv(crde/l \'(' fll ïkIÎIII('l!mAfi!1i ('lI1ltikICf/-'\'(l/11l uitlik. 0 -
111 f1I .rom 2, 'i ..I ,
!fnnllmh Kijyiiniin Ku rulmasl: Konya'm n VUil ak Kaz11sllla
nag[1 Honamh Kiiyü, Hon amh isk:îni ylc 1949 se nes inde
Bi zi m gczip gö rtliigli müz Yörü k köylcr i içindc.
hükûmc1 cl iytc iská n ed ikn yegá nc hudur. Bu yarillma da
lákayili. aWkasl zJlk
Kentlilcrinin an lall tgtlla görc Birind Ciha n Harhinilen e\'VeI
Aydlll' da Son ra Atla na't1 a Uz.unyayla' da yay-
lamaga Fr.tIlsll.lara çe te kurup,
N;,ó "wu. nirkmctl. Yiinik N' -rU/U.K L hl/kir>/" A r i' !IIJr m;/llI rL S,·'YI:.f. /'I.J'J,
dele cdiyor, büyük gii rüyorlar. HükürneL mûkäfut otarak (,Cll '
vcsikasr) vcrmis \IC as kcrl iktc n muar rutmus. 1920 Jen 19.1:f t'
kada r hu ha l dcvam Sdcrocrlikl cn (I.Ciha n Ha rbi) cvvc l
Aydut. Antulya nüne, küt üklc nnc ka\'J1IJ ikcn sonra Isfuh tvcvc
b<lg latllyorlar. 1941\ de Ko nya n ürus k[lliipünt: nakü yapllflyo"rl,;r.
. AYaylaua ge/ erken koyt üfcr 'Kil. Küy sahihi olmayr .
Isk'UII arzufur hare gchyorl ar. Urfu'y r methedenter oluvor lhnvar,
lar, "eski vatandir" divcrck Aydm raraüm iSliyor. Fa"kal
pa rça kahil oluug undan, aslrct haik. <l a bir hi-
rt ndcn ayrnmak rstcmcdtgt ndcn, toplu haldc vcrc
mek kap cdtyor. . •
Mûrucauthm üzcr tnc. uzun dkrtnmc. çatrs r na. rüsvctlcrdcn vc
Köyü Çcrkczfcrinin] de hu ycrlcrc ' sahip çrkma
soma, Konya lxkán Müdürlügül1ce (Giik-
pill ar Ç" lfl llgl) ke ndil enne vcrilivor. N ütus basma 30 dc ka r dasü-
yor. To prak komisvonu 5 bir hanc saY:lr:l k -F/()() da h,;'ne
basma Ltx'cr dckar t1aha vcr tyor. 1<)62 de hiz &illigimizde 2000
uckar kadar bir krsrm mcr'alanndan aymp. I mctrc vükscklié lndc
kcrpt ç çcvirip. hag yen yaprruslar. Üzum
3-17 ha neyc :'I )cr dckar UH hancni n lopragt hol o ltlu-
gundan onlara huratl an ycr 1462 dl' 450 ha m: itli lcr.
Topni k kOlllisyonu 1%0 daki ilávc lopwk (Cvziall i, in dü nüm
14 lira alryor.
2("i 4 hanl' o lara k isk <î n of uyorlar. Ev ya rdl tlll o la r'l k ha lle
ha.)IIJa lir a vl'riliyor. isk,În hususund:l vol giis ll'rcn, hil!! i
ve ren o lmadlgl iljin hu snQuk mlll itkava 194X sonhaha n nd: l
gd i p. cv ya pa madan lj,ldt rla; iljilldc o[ur·uyorl:lr. haq trtyo r;
hayv:ln la n km[ IYor. SOf) koyu nu o[anlll 50 koyun u
kaf lY0r. Hük (imctin to humluk o larak vl'rtlig.i iláljll hugdayt yc-
t1i klcr ind cn, gündc 5-(, eenaze çlk tyor. Konya' dan hir slh hive
ck ih i gcl ip çadlT kuruyor. Ö lümleri n ü nü a lt IllY0 r. Bu mü dd-el
iljind e, 10pragl kallp, üzcrine ag. tlj dizi p ve toprak ü rt üp, hir
nevi mezar ii;indc geçiriyorl ar. 19-1.4 se nesini n yazlllda, d va r
kiiY,l erden ust ,alar Kl' r piç t1 (1kmesini de hunl ardan (jg_
relllp lemln edl' rck çogu kerpiç, hir klsml o lmak üzcre
hir i ki giiz lü e\' y:qllyor [a r.
26K M.EROZ I YOROKLER
M.EROZ I YOROKLER
26.
Aru zücrtnt c1\<U köylülcrc vcnyortur. Daha öncc top-
ragm bir c üç , hirc toc.. '1 vcrmcstnc uktl crdtrcmczkcn. flt11 maf... ül
ahnmca. la rlalarm vcri mini Üçünc ü scnc o nukçrhktan
vazgcçcrck kendilcri ckmcgc 1%2 de küytll,.· tu uukt ör
va rdl . ki)i Ilir lqi p tlrtakla) a bircr t rakr ör ;ll mt) . Z irai
k üuurc Iyicc intibak (G ökpmnr un kav -
nukr un sotun m tcmi n cutyonur . Ki rcçlt . ..g lr oir su. 0 ti ..
iy i olxa a)i re l li klen iyi h u huyat. A ksurn yaup. sabah
kat krvotlur . ö re göç. heri üi ycn yok. Mülk kenui l ort -
nt n. cv kcndilcrinin. Eskidcn k öylû l cr " IIIIIII //l iile ,f.,"Öç.
neri gik; " dtyc haj! trJ r rn I ) . Ycrlcst k ha yatt an ... on ucrccc
mcmnu nlar.
Bu a)i reti n bir kol u hu sanrlunn unda. Koznn civa-
nnda kl)l amakl:ltllr. Muhtclif ycrl cnl c perakendelen de vanhr.
Klll ida f da ( Burdur civ:lrJ) üç çadrrhk hir obalanm gonr ük.
i..kûm:
( Re... im:fl l ) (h 7) Bu :l) i rc l in l sk änrm rcfcrruut l tc. 1(}·17
de kada r iki dcvrc Bo yn utncc t tlcrc mu fuur ot an
( H:lt:I Ali Kahy:togu ll:trlnd:tn ) Ali Ah":t an lak'dan nakletli -
ytHUI. .
Giilj'chelikten hlkan hu <l )ir etin hir kalj ljatltrhk hir oha!'>l. Tn-
ro... l.. n n clcgindc kut ulu Karam,tn'ln Ycnikiiy·ünc. IlJ,l .x iJe ata/ i
"a ll n altp ycrlc) iyorlar. 0 !'>c nc ) idiJl,.·lIi oluynr. Ali
\.;L'lj'i..imk n fllfl IlIüYt1r. yil t üklcr dl,.' h[iyiik k"Ylplat'l mOl tUI
kah yor. ·'Ä(rr/ li!ii J.- U'1I /lillh'1l f.. d llll( · diyt:rd . ;lld tklan ara/iyi
ynrla r. lla1hyntlar. Ah AkGl<lnla k ..,\.;L·rc ,!!idin-
l'\-·yl,.· b d.. r S keçi yi 111 kc,'i yapnwk. rikr indc illi.
,orlu'da .a..kcrlik pparken n. in...tnl an. Galal:1 kü prü..hnü , Ik-
,!!czip " hi i)l ï \ l'f.." llii)lhd..- ,' WOI..·c\,·;mi.:: Ol ltl ll<' tll antk:'
C C1/(' ,:..".,,(' .wïnï,t, '1ïz, aYII*lII lI!da g l 'j/(' p mk.. " Jiyl,.· dü) und ü
\"C ,unra Mallartnl hit küyün \.;L'n:mna
\"cy;t I) dól h:mulIa\ o lm"YI iJü1ünd ii. H" mll1:lIJ
Kl' ndbindcn (bW n !'üt üyordu. ('cmaal rl lhuniJan krdi-
yclçi hit havaya A.. hil irinL' C lïkiril' rini lalhik
ilj' in B:lIlla n : .. dwl ii.l" c ol li r
' IC' mulnar. Scni mul nar ktl! tlllI lZI kltrlJtlhmw " dtyor, hir
krsrm su... uyor. gör ünüyordu. NihaYCI fik ri galip geldi .
Ycrl csmcgc karur vcrip. Sililke \"C Mersin re-mi makamlanno
dilckçelcr Demokrat p<trt i zamamnda. Sililkc
civunndaki Atat ürk çiftl ig:inin hit kiemmm hu aqirctc vcrü mcsl.
i!'>k:'i n cdümclcrl kararfasunhyor. Halk Pan isini tuuuklarmdan. 0
zuma nki zir u.u Vc kili nin hal l par ufücrcc ik:lIlyla, ka rar de-
gi-'i iyo r. IJ hi n u ön üml ük vc ri mli \jift lik civa r k öylc r halkmu
(200-.'\00 donurn atazi\ i olanlar dahil] vc 16 göçmcn allesi ne
taksi m ol unmus \' 1,' (vahst vcrm ck rcnsc bu yolun
Süifkc kaymakamllglll a )i käyc l leri u-
zcrtnc yukarrdaki husus kendi lurine hu!'>u si aç lkla nml)
\ 'C Alata Çift liginden yc r vcrilcccgi vaa l Bu lçin
kaymnkam, eneurnen i17a1an vc hi r mcbus [Sami K öknar)
çad rr tara gelmtst er. Koç kcstp. t" kl ziya fc li vc riyo rla r.
nizde Halle J'rlrtiJi bulu nu rsa Jer vermeyiz" di yorfar. Bu nun
üzcr fnc M2 scçmcni n v aten Ccphcst' nc gazcrcytc
iJ:În vc Halk Partisinc au dcncrtcn. cvrukr göt ürüp rcsltm
cdiyorla r. Netlee gene hilj' . 7 70 d ilcklj'e \'e cH ..k i!'> k,Î n
hc kliyn r.
Nihaye l. hü kûmc l-nc Haik Pari bi . ne Dcmokr:1I Pani hükû-
metlcri nin -\'l,.' devIe I clinin him.tye \'1,' yardl11l lnl gilt mcksi/ in
IÎCaret lc Klhm'h Kuyumeu Yus urun
I7UUdün ümWk çifl ligi ni. 10 hini pqin kalam !'>cncl\i nlmak üzerl:,
60 hin lir ay:! 1'o:1I 11l ah)1lfl:lr. Çiftlik taria hort:u yüzündc n
ipu tekli imi) . Bu YÜ/dc n (Hol/inc \'C Orm:1n idarc"'i ) In praklart ntn
hin dilnümünü cIlc rinden ahyor . Bir HIprak için dc
AI..ta Tckn ik Ziraal Okulu He mahkcmcliklcr. Eltcrinde .l SOdü-
nüm kalmI) h:llcn. Bu dl,.·\lclin h k:l n Î)lcrindl,.' hilj'
ruW tlVna mOlSlllll1 chcmmivelÎni Kanun maddc_
. . .
Icr inde Y' IZlt l \ "adlcr. iddial:tr ycrinc. !'>:-ldel:c ycrh'.'1mck iSlcycn
güçchclcr c Ytll alda nmól malan na. aldail lmamal:lrtna
gl,.·nc dl.' hir .... k:În \ arhgt
Eylü l a)'lllda ( llJ54- ) Î1;c1 ..rllldan Mchmct' in, kam-
yn na yüklcyip gelÎrdi. Çi ftlik, or ma nhk, ag:llj' ltk \'c 1...... 1/.1.1 1. Tcrcd-
iJüt lt.'r ilj' Înde diirt YCt . ... tmuncusuna çadJrllll ku rdu. Er-
271
M.ERÖZ I YÖROKLER
akrahalan m ua lIagda n gctirtp. hissc adcdi-ri ( 5.'\) C 1,'1_
kardrlar vc aruzlyr, metro vcn nc urgan kullamp. ödcncn paruya
görc nishî usullc vc kur'ayla laksim cutter (Çifllji muvakknt
d önu m takslmi ]. Hcrkcs hissl. ·'iÎni fundank \'C rcmlzhyo r.
Eneri nde. yaylada yapnklan hugday. ç' lVdar lÎ raali içtn kulla rutan
öküz vc kur a sabanlan oldugundä n -yayladan sonbaharua c öncr -
ken arpa \ 'C t'l ugd<ty çavdar kansmn (gü/lük) ckiynrl ardr. Yal mz
bugday sog uga lIayanmadl gmllan. çavdarla cküiyor -hcmcn
Mcrsin'dcn tuhum ( fusufyc, bak la) ahp. ckiyor vc muvaff ak ul u-
yorla r. Encsl scnc köylcr haikmdan sorarak. daba öncc
Mcrsln'dc ."Chll.'l·ilik amc lc ulamk I'l ilgisinc
dayanarak, domare... 11 . 1 net 'Iylarll' l
. .
camm al li na ckücn domare... tohumunu, .ilr.: ri u..uttcr tc.
lürlü kt mycvt gübrc \"C ihlç kulfanarak (isi mfcrtm. vaslol).m m hi-
k rek) aymda turfanda domatcs cklc cdip. Mer-
sl n'c s;.'\' kclliyorlar. Kcçücrtnl. schl.e \C narcnciycyc zarar vcnsm-
den vc paru tbtivacmdan dcvcyi de y"yI:IY':.1kamyonl a gnmc imkám
o tdugunda n sa llyorla r.
Bu yübd inlihak ve kal'liliycli Ali hctirtli: "&ma
111')'0 gihi gdirJi. Acnha (Ti nou l yaptlt' lIz? 511.1" mlS/l .ftl l o((l z. 1W.\'t/
ekeecz? FlI kar YlImmml aki zirll tlf t1/eklehintJen 15 !.'lïn (' !TI:!
,,,rfllnda .n'hu pkt/nt oidll k.- iJrK('fulik ",
9 scnc hald ki arazi lab imi hcrkl. 'Sin mülk ü
kal'i )ckiJlIe hell i oJmadlgmdan (idan lIikcmcdilcr. Ha l.incylc o l'lIl
ihliláf 1% 2 de nclicl'lcnince hakiki taksim yaplp, hcrkc.\ kcndi
ar'llisinc n' lfeneiyc (idam dikmcgc Ycni I'l ir I. irai küll ürc
h.lZJ r!;lfllyor l.lf: Narcndycd lik ) imdidcn SIlO ilrt .'\(J()OaraslIllIa he-
del üdcyip. art czycn kuyusu kazlllflyor iar.
Bu hir ko lu. !tJSS sc ncsi nlle Balkan güçmenlcrinin
mcskûn hulundugu EnJcml i'ye I'l<lgh Akkalc Kilyun un kenan na.
.'\()· ·m h.me ol<1ra k hug, lahta v.s.lIen gccckondu yaplp yerJqiyo rlar.
Faka t muha drlcri cvlcrini, huglarml vcrmL) lcr ; janllarma da
gill,' menlcri Ço luk. çOl: uklan guç (Bu erkek-
Ier yokke n
l) 01'1<1. -1-00 küsur ç,ldlrdan ih;lfct hu aYrlc l/<6 hancsi
K,u; mwn' lll Barutkavuran Kiivlinc, 70 ha nesi Çimcnkuyu Küyline.
M.ERÖZ I YÖROKLER
""c ---'=="-'....:..:===
te-r guntcrdc a) lrct hal kr hrrcr gd ip, çadmanm kurdular.
Menme t In. 17 gun sonra 11k yaplml 1
1
Digcrtc rt li l: 1, 1,5
..ene ç:Il..h nJa ot ur up, yav<I) )':Iv,,) hul! yapurduar. Erdcmli 'yc hagh
( Ycni köy) !(,;:o;dkü] ent
Civar köylcr halkmdan rnül k \ 'l hihi haZl ki m..clcr LI l' ycrlcs-
metenn e mant olmak b tcdilcr. Tupu öncc 111 üzcri nc yaprt -
' !ulm', """pd", /oir diJ' ,u'lI" j :m ,."",tl1l
/'I/hlflt b.IJ:U .A" ", ) <' I '. (:IIN d. A·.. ..m. F ,I,.!'. , UI<',\lIC:1 I.v i" ·'; %. h -n f'''''
i1t.-,nnti.-m />u,uiA ."lIntllrlll; t F'!1 .k m.!"",-. '-"kn <1.-1 ........L·,
t .l p1.1ntl" « lUW," ", 1.:",,'10 .....v .HT;m' ÎJol il. Ju(",llil cm"n.1c.'n ,,: hir
a".,..,.;; imU nl"II,l {f;", m:m.·" wjh I.•.} /",' t.i ",.,"""rm,:
,'\' .1"1'11r1)or, !h.,f J•. )·, ·mh , ··,/. · 511·55 hl,! . I.t; h ',,;h·,. I.q \ •• """'11
t"\. l'ó.r dt 11<:I(ln .· \ f ..-r", : lii k,"/' ;./,. II<IfIUfI "'nv "","'-'11<1" I"nj ...., \ "·
olul'. KUrI"" Ak IJm. ·, Kun 1.."", ,,,.1;,,, 195'/ ' J.,
" 'ill"I(Mmt'/llf,
( 1I't;) b/'N;1111. '.10' ""br: ç,·n. · çÜII, ·.r.· I,;.kim , '"",-'oU tik;lIk I>ir1'•." ....«.\1
,·;" .11(. I.l hl" /tir 1; ,1P.,H, ",.IiJ}",. (ki/tin I'IJJufldu:!u .H·'oA' '/111 '-" " orJI(.
: ·:' 5 m.·1" · \ ul. ,,,·U ,I;• . mt"l,,· en , h-7 m<"f,,· 1'<}run",,,I,,. Cl./II
1V'lfliIJtUIl<1.-''';' i;''' ,oJiI . >11'1" i"Pt' .w l;im 3INlli"'.I';1 flJil l ;l/u. I. I#' . Ilir L",,"I-
/>. j 100Il./.'IJII 1>."/' ,'n h itu 0""; ;5 b rU)o '.1""
...w ' <:I " h.,'.,1( ow)"1I' /11';' K' ''' '.>I'· ,\I-' /I l.;"r,,1; I." .\I) ""'!-II'.
( ;..,d IIlI}!, ;,· r.-J; lutL. •., .I·.l/,.•, t..·rt f""IrJ.1 .>hIu;!" p b. 1;'1r1>.•" I., ·.v /II' .
• 1"klJ..· 0',,1. 1>.,,:, '''•.,1/,,: 1..- 01>. 111"''' I;lflf t.l1/..· \I'-n"" 1. '1"."' ) ... .-",.•hl.•r
1(', '1",..-1111 ..ni/hI.m) r.·...." ... ,,",. 1."1"" 1fl IV,· ,,,,,· J.' K" I!m" ' 1 ....'"
Ik.",.·,,· .1'••,;,1. (J' :"k1,t., I "c.tm U>liNklt: l;i ""-' , .' (1'.-11.,1. J"I .-""-
<':"II,,j. . ,,' hut.b il., "r " ;!"f û/<"rm<: y"uH" ;",{ ...hl i, h ;,.m, ioJ , .., i/i' ,)
/I/<"UI<: 1>.,I.,r 1;:'1>1.'" w .,I:"'Ir. K.-.;... 1,'r L... I/lml} I}, ',,:<-''''C: "l,l':I,'" ..1.-II i,1; ,.. l/tII
"/,,,m.-, h,...... 0 . ' 1..••"", tf.-.l.u./uUIf' .-01" \lIl .1<,::-.:",... fub.L h.,I, " .' />:III.-mi." ·
til m,, ' "'·n/.., ) " ut.1.-o ....:.I,r ( 1;,1II" I "'j "' 1'<'.1'"
.,,-'<ld.. L,tlli, lItll.l" or 111;1.-• ••, .'''('III<·.L l.:;tfJ'Ub. m.... ...,,"". ,I.I·.· l....
J..' ;,11111.1""" ( ;/lnllu-,"," /IJ "•.oIJ" 'p ",I.: p .llnli m, muh.:n.II\I" 1""1<·.<I.l'''·
•• , .... I;n ./' UM"rt m;,,,,.,'''' ; . ...."'iItk·r . 1 •., 1" ·I.It·
1 .nklt:rm .!'t"fIt' I/I . hil.!''' I,. /Ir.ll l.ultur.'. ,.' }.:hlr IJ; ,.1 ' '''
..·.lIk ...·L tkr......·.k· /:.ot ',.I'I "'1.-I ,',' 1..1\.', .., ;"' ''',,1. •.•/,-:,<." ",
t..lMtlir , Hu I.li/für I d .f miil l ·.. hül.l .....
ç:·,tfl(,j. , d N:-.c.·Ie:r in (.1l'r . t ii,..J<on },:hl'" tluJ!'u'.
ktlll. "'>f. ç .1fJ(( ,1' Ycr :;cc1I(. ,... b >flug,l Y" " '"
Icr/:.etlitor, Tu/u/:. «h:ritkn) (,l ht.-l /;;lp ohJyor, 'i<o"r" .n·",d tk>/,11>I. I><u tk>/.1f>I.
loüft' ":... IJ"'ri .i k' l ler. (.l h/,l ... . . I.lh...il ofunu.l"or. r "' r ,.. olr" .\1 tinCf' bir
/x' Z öna ,<.rJnrll u/" rinl' h .v l.lk 0'<' !ini, "",ntI"'\'iI. p' )(,'l.:k n loC: r ...i.•
1,1/>:,k/:rn hl·r kc.<in ilY" bh. M,ldelf kii l/liTuà i 1><.1 Jt-gi§lrJdt"fi. m;m.· ...f tü/tün},:
de: br>iL Tckni klcn. ml·dc:ni.I..'· lin .• (ti'
(,lt al t>u Nlhil N,.l m.-m,·\"f tÜlt llflJCt>;q dnntfiirucu lolf !>U, !lilt: güJcr !il,: .
Türt tWlürunÜn i." l tfm/m,kn lUph.' l ·l md . it'lp ..tfeccklir .
YÓnïl.krin nwhi l t' inti/'.I k. c, :fc,ini muhif f "rtl.-,rUlil ",. c:1' l ipJc:rinc
Y,lplll.1/;/fI hIN'-' ol. lmJ.l Yim/a, l oJi{ ;/(Jl :litfir: ·r.urh,?1I, KiJ/lürdl ',
IÀ·l',,,,,·n O'l' Muk.ln·m"ll:tk ". bJ../Jll . P.fJko/f}p
çiJ l}n1.1/;m. Oir I. 1.\1.956; N cee/ct Junç(/Ilc k, 'r KI,
l:1.", /qmt·,'>IlJi" l ;kmwmik ( i Ö/"e ..N .lJm:Cotr,l ("'''
(;ml.fJl·' ':.. 0 /1 J. Y. I'hl\ .-IY'" mlldMm, h';;J!jt'/lIr IJfiglw ntfe M('.o;J;(·n
Tlf.l/mnt' ropJu 11tr H.-Ik'f ei/lol. .;,11'1 7. J '/5 fJ \l l.' A s,s Yu.wf
D<'inm"l. Ä;Ifi' ,'>I' 1l."','>IIIe/il IJl' ) .-r/qml.",'>I. ('og.l :n.'i/,.JJq .. 011 7. ,"".1'1
U. 1%4. l'mUk /ln.-ltf,,!u"mm Ye"qlllt' T; /fihi 11(' I1gill (;(__Ü-'j l.-r.
/J TCI-"/). V. Si'.1J 4. /')4 7.
272 M.ERÖZ I YÖROKLER
M.ERÖZ I YÖROKLER
273
20 hanc vi Mcrsm'in Çnvusfu Köyünc. 70 hancs! de yukanda adl
gcçcn Ycmk öy'c (Erdcml t) kcndi gayn,'l vc i mkäntanytn
huldclcr. Hükûrnct cl i hurulara uzanmarmj . 196.1 de hil.
gilligi mi/llc 2110 Ç' llIlfl ycrsi/ , yur tsuzdu. Nurhkuvu'da
mul. Mchmcr KamYIIan: "Bi zimki 1/(/)'1II (/ef.,Jif: fÎhiml'ilmïz/Ï bektivo-
rIU" di ycrck. büyük Il.dl rap vc yalllll.Jlgll1 ! anla tmu ol u-
yoruu. 0 ci vann kaymakamlanndan hiri, Narhkuyu hudutlannda
bu B oynutneen Yörûklcrirrin \IC udcp lcnnc
kl/ a rak: "KI/Jli misiniz, Çingene misinir?" diyc Çok Ül.Ü! -
mahzun otmusfur. Boyunlanm hükup, "Bicintsühibimit yok.
Bil Türkûn ollÏ)ûk " diye içtcnni Ili:tc açular.
Trrtar I... kûm: 170 çadrrdan Iharet asi rcun SO ha nes!
ycr lcsip Erdcmh'yc hagh Trrtar Köy ünü kuruyor. ç ogu çadtr \IC
oturuyor. bir krcrru kaba taslardan yaprl rms cvlcrdi.
L äma..' hla ra { komsuköy) auulan hu ycrc. cmri vaki
linde otutuyortar. Hük ûmct ne soruyor, nc de iskén cdiyor. Lämas-
h'lann bir kamr gchp huglanm YlklY0 r. Kavgala r. yaratanantar
oluyor. Mahkcmcyc düsüyortar. köpek, [t ir/lil Her-
gü/ l' ahynr lar. ( Kavga, haHá isyan hik' kar<l rhlar)
U mas' hlar vah<l ffielini anl<l)1(1. ark"s ll1 l tllmJoyor l.t r.
BuraY;1 c\'vcl At;ll ürk Çiflliginc b k.in edilccclderi
vaad cdil iyo r. Politik eOl rikalar huna imkán hlrakmaYlnca, Boy-
nuincdi'k' rlc hirll..''jip, çadlrlan yükk'yip, ha... km Y;lpmaYI
k<tmrl:l) lInynr lar . ÎSY<iOt gül.c ahynrlar. A\'ukatlar güç hcl;Î i'lnünü
ah yorl:u .
kayalar .arasmda, ufak IOprak parça lanna çapa hug-
day. arp.. ekiyor. çot o L:îmas' hlann ...eh /c amcle nl,lrak
çah)lyor. Biral. ha rnup (kcçihoynuzu) \'e \'Crim... il Iq'li n at aljlan
var. ( Kayalar içindc) Kcçi hnynul.unun kilosu 21
Bir agaçla n 50·6() kilo Çl\."YOr.
Bir ...c fak' lin, kay:thkhm.la tel'd lî ede n ha/ in tlir tahltl<o ut.lur
hu....
A, ireli nin i... klin Te"j ehhib leri:
K1 çat.l lrllk hir ( 10- 15 çadlTt.l a. 2-.1 :lile hirlikl e Olur uyo r).
Y..yl..lan lIa, kl"jla n da yok, hat" Ayram:1 N<l hiycsinin.
yayla Icarhyo rtar. 25 hancsi (Ycnlköy, Lä mas.
Erdemf vc Alata'da) amelc vcya ona kçr etarak Bunlar
davarlan.flI Mahalli ilrf vc aucte görc on akhk yapiyorlar.
10 dünümc kadar hir ailc yapa büiycr. fakat o nu da
vcrrmyor. Domatestc. patr onun kesligi (;;:,12
hissesl. s u parasr (d önüm basma mevsimlîk 124
111<1. vcri rsc 24 lira), fcnnl gübre parasr çrkuktan sonra.
rrat (onakçr his.<;csi) 2lkX)-25tX) liraya kah r, ya kalmaz,
58 çadrr E,rdemli, Mersi n köylcn ne birer iki1Cr çadn
daglltrla,r. Oüakiyc, rçm bacnk bastna (kcçl haslOa) 5 lirayr
gcçcn bIT OCTet vcrirlcr. Bîze den cökcnlcrdcn Yu:uf KJlhaf m
_:0 kcçistnm 959 Yllt masraf 680 Iirayr ( Keçi basma 22,5
lira. Senede bir kcçi çulasa 50 liradan Iaala brrakmaz.) Bu
yüzdcn S.ll lp, o rtakçlhga Bu 5R çadlrlt, k öytüfcnn
rartalanm da eercue sürcner. 1958 de Akkalc Köyünc bir krsrm
verlesmek istcrkcn. Boynuïncctr'tcnn basma eclcnlcn duvup vaz-
.. .'
geçtyorfar.
lsk än tcscbb üslcrt 1948 de 1948 den 1959 a kadar
Ankara'ya defa. üç dün hey'c Ue gidiyor lar. Mebus-
lan nl görüp. Iská n Umum Müdürlügünc Dcr hal
\'c r ilccegi vaadcd ilerck, gc ri Kcndi labi r -
Icnylc '}aA'ar!1 o!dll/dartndan, krill 'lII IJ ofmaäJldarJlI dall bo§ftllI
:.m ·/l ffl J'orfar. "
1954 Ie GÜ7.cJo luk Jand.lrma Karaknl u vas ll asiylc Mc rsÎn
ValiJigi larafmJ .tn, Al al a Zimal Okulunun çiçck lik vc dinlcnmc
yeri ola n sa hanlll kcnt.li lcrinc ver ilcecgi hus usunda, Ich liga t ya-
plliyor. Vali, falan gün aile rei slcri Sorku n' da hulunsu n dive
habe r gönJcril1(:e, larih lc 72 aile reisi Snrkun' da
hall r hu lunuynr . Bir heyet gcli p yeri ölçüp, çapl hcl irl ivor.
Hane ai le nüfusu ,gö:tön üne a hna rak, 14 ild 22
vcr iliyor. Hcr kc<; c 75 cm, uwnlu!tunda dö rder kaZlk ha7. lr lama-
la rml söy lüynrlar . Buoun 50 em.si lopraga çakllma k surctile
arazi hududunu hcrkes kendisi lxi ii Bun lan hiaat
vali siiylüyor. Fakal birkaç gün içindc maha lli polil ik entr ika-
larla oldugunJ a n, hu dda aym mck lcbin dagdak i
274
M.EROZ I YOROKLER
>
M.ERÓZ I YÖROKLER
275
l C}' t inli k yerini n : rmCJ!i Burnsr kayatrk. 1<I )1Ik
toprukvrz hir saha idi [ Rcvim: ( 2)
Kaymakama il irM. cuiklcrtndc. kaymakam kuyu kazump. sar-
Ol \" yapll n p, sufunm tcmin edeeegi nt s öylüyor. "Tastan kmm"ll1u,
kamyonta <.I iY'IJT. Mulnar Mus ta fa Bakrr: ' 'ToJ'I'fIf, 't
neteden alahm '!Kim tarlasmdan toprak; venr hize?" divc itiraz cdincc
vc de onu <.I r•-stcktrytncc. kavmakarn : "Bir gdrahi k lÏ (l!oIllIlZ)
hi r kaY{/(/( 1II k endini /l/ tlr.\lI. artcosmdan sur û de kt'ndini mar "
dtycre k nutaker cdi yot . Hu yc ri kabul c trniyorlar. 1955 te
net l ee 0 turihtcn bugunc kudur b u tasnr ru fu tpt nl
cuirr nck Içi n -çünk ü umzi üzcrtcriuuc görünuyo r- vüáyctc
d ückçc vcrivor . ço k rna- rur cdiyor tar . istcnu-
rOTl/ Z, toprak istt vont z" d iy;: yaztyort ar. Onl a r da rcs mi
rupo r tannda An karu'va A sccr ini i.\k (m ct ut: " di -
vc
1% 5 Tu rk jycvindc tahmtnimvc gore. ar-
zu tadr ktan haldc unkän bulamavan. J-.J bi n ç••du
vardrr ki hu (;·7 hin atle dcmckur. Kabataclak 50 hi n kisint n ivkán
<.Ia \'ásl. G;l/ia nll.' p. l lalay"da Giikslln. TlJJnaTl:l.
Sanl i.istlcrin<.le. L!1. 11 ny••yla·da yayllY,1l1 (Gögchakanll.
Gcl cl'leli.li. Sall l:lT. Tdcl i. Tmnhalh. S' lTI ,!!l..' çili.
li nde n 150 \.Id lr kad,. n Ol n hir kan,: ItJpragl ynk. A<.Iana
Bulg;1T Daglan nda pyhyan (K;lTaknyunlu. Hona mh ) \'e
di gcr 2011-:\( 10 llaLl IT Binhnga. G:ivur dagl
\'c CÎvannda va/.iyct nc<.l ir hilm iyoru / " Mersin havalisi n<.lc (Demir-
eiJi Îmamh. Bllynui l1 l:c1i. TIrl ar. G'lTai'ill.'ülii. Ka-
basa k:ll1 l, Kar ;lul'dcl i Ti.irkllll' nll)a gl. ycr-
1<011, yun Sl:7. ol;mlar bin \·' ld. r:l yakllll!IT. AllIa lya·<.Ia Ana-
Daglann<.l a yayhpn ( 1IaYla. Hnn••mll. Ka rahaclh)
rinden zoo \'"adlT kadan yurbu/<.I ur. 5(lkc·dv:trI nd;1
( HaYla. Ç:lkal) Bll/l.hlg.. n ('Î\'a n nda (Gi'lgcha-
Ir.l lk m(/..,n !"Ï'bi ' .1.1I:.1n nJ.- 1Il ",. ·,kl umul'. l<' c'/' 11II.."",k
1'11 ....·,l u l·' 1','.l.Icrdifc,. f/..,k ibl n l i,v,·.-in " 1":t.,,' IJIJ';7 Il<·,..,111Il." \liL j;V;lt'I,Cf bi,
' '''fl) <'Iic (l,l ....,Iud.. , nt· Kc'(IC' lik, u<' 7' ·.I'lmállk'. liC· Je " ...rIll IPfu1uk
( 1\ cçsl"'ymILu j "'ih.... "fli) r "' I " lt r . . 1.<lmd.. , o lmll'illl /0l' , ,,k. <'u' / wIIJf " (rif
(i" I<·,k. pl';mil 1..-.1Y'-"' ''; .\11.1ui. ,tmJ/.. ,!>/ '.1'01.:. .
k'lnh)lar HilI çunr kadan hr, K17IlcJ,.g'da tur çok topr akstz 3)irCI
yay1<tr ml'i. Bunlar Içmdc hil ...adcc c bir Honamh ot asrm görd ük.
(Barcm ve Balsagun Ynylalannda da Kcscûi vc <li gcr <I 'iirCl lcrdcn
t' pcyt.:l' loprakSJI Yö ruk V'H.) Mugla. Fct tnyc clvann da da cpcycc
yurtsuz 3)irCI varrms. Mara'i. Nigdc, Aoana. Ga ztan tcp do-
laylanndnki ropra kstz aji rc ucnn çadrr say l"l nl kat'i olarak bürm-
.• Fakat yukarrda vcrdigimil rukam inuvaüi. aS1!:ui bir ra-
kamdrr. ..
[huláldcn iki ay öncc toiT D.P. Ii yc toprak tcmtn ctmcsl i çin
(.'\000) l i ra ru)\'cl vcnyo rtar 1
Aks c ki ctva nnuu yayh ya n (ldrizli) 1I.' r, Yc r Yu r t "' <1 -
hih i o l m;tYl) la r llll 'iu n ükt e vc ... ucmt c hc lirtivo rlur dr:
"Hatap )'0.1"0.11//(10 OlllfIl YUrII Z. " Ha tn p. dc vcni n havud u-
nu ( Scmv r f ni ) t utan h i r çi lt agaç: dcvcyc santan yük
buruya hagl ••mr. dcvc yc hir in sun binse ha tap a gncm a
tut un u r , Bu 1<oÜ l "dcvcnin its t ûnac oturuvaruz, duimi K,Ö-
çC' h"y iz " ucmckur ,
Kc ndi liklcri nd e n yc rlcscn fa kir yör üktcr pc ri su n o tu-
vor . Elin dc ki mahd u t kcçiyi sa np. kena Tlnda hiT a rS:l
a lJp. küçü k h iT cv yapllra hil iyor ve amcl cl ik ya p mag :t veya
h••k!\;tlllk. amclcl ik. çii p\' ü lü k \' .S. !!- ih i l a h ir e n
hakik:tllc nu :trt1lTa n hir mü q ehlik
nluyor.
,...·ri } m "'I'H'/m,l>ir h >l u ( 7 r;,JffJ I,nkmf(n' 1>4/f (iij l <"rt· kql,ml.1k
,pll.gl<flr" " 0' /( ,_· /,3 } ' flfl ."'"lhl"'Y'" ,ml"'''/' jl 1,'1' I...·,/dlm f'q i n "bmI.:
\"'".""r/",. h."." all/hu" ki ;.!' ...... içm , i<' ilÇ bIJl I"" 1.. ,ll'p c·"(", 'r . Il/I I.. ,k"
.l'crlqmc'/, 'n MlI!, a 0 1111" '" I'i" ," an (' /m; JlI" l'lJI .w rlll l' orl.. n . ,\llIiH.,1'. a;1c
r",\ lc'il ll .f.-md,',r m.. '·"'. ' il.: ,.,;(·I.. fcei M,' Álhk 1\/1:' ÁW.-WI<'1I<' "m.... n
lakt· ,/i". ( i üLd oluÁ N.,lri\ c \l /l in ( i l1l)'".\ /i [ n.ni "cI'.lIlH.l ;.'(\"( ;.I' " r l." /'Ij, ;
'/I- slw/mJ;1 I!'//'flllll?<k. m,'Lklir .H·nk, 1.-.. " ipnJc. :J>!lr h.H':I/ ,.-IIl/.m "llmd.-,
y .",:- ' <!di/;l' nll , .,:, cn<!,k /11, h,,.Ii....· li ;ml.-'/.II1 "':,rt'l h.-,ILm,/.m ""t "C,"n"",, 11.,j;
"fr .1'''''/>!f' . ' ril'" ;.'1I·m,· ,,, n.-•.:'f'<-·.kf ... ·. k<·.... ' ..';!m'- J,yonlu..
/:Jd.k:rd,"n ,.-,/,,/<, bJ." fv..m.m " , m.1Il / .\f,Ik/. .,..../i/di } ""/I.-,I.,,t niln'I',IH' Ik'
J"I1.. ,' 1I,1' ..,I.,r" :I."rdkr I.,J..-in "Aln. ,"'/". ./tlflf' l.-IN, ,1(WNJfI'liIk ,.\ /.1/:1"/" ":11
Ok uluml... film/,k. ...kH H' ...,h., . >I;,,;,k h"'_I' Ii : " .. ,/i ' ''''. Hlr kNil! n ''''
Jo.... I>u /l.''' ·I/CI.'.· mmllÁ••"'w" !>ut,I.•y dlllm.} J ,·k.imll/ .·/Ilrilm" fuil.llsJ.
"'L}::ihl 1<·.""lI<kn " .. ,.oJ.. .. .. 1'<' m<'Ud'lll II>lIhlll" 1111,' 1.\1 I,·.vri n ,l.:. 1\à \'/'A c'
mïlll llll" ,.Im.. ,k içm kUnllmlt':- h'Xlu ""h .. , m"Jh.,ui .'1111'''''' Ok ul
mC'7U111.. srllJlI! I""Gu ü"''''':1 f ,,'yJ,dl "Im. ,k yeIin,': ' lI"l ..",l.:uI"l gi,;'". Ic'knor
01.-11)'01' 1'-1'. 1\OlI.-.nlal"l " " h.IH,,1 " olu.""r. /'11>.1 dc /11'.'. 11 V<"k,li 01.-111.., gd mi,}
W'·,l.l'C·IC f"I'· 30l} kil"''' I;d,",l<,nm n l/ll, 1Il<l"""'!' I ml/yon li, :, i",i } l ', ·I.-if.-
"/1111111 ,1iï::'1iJ1II<' k l;iLUIt .. ,I'<1 mm/ fk:mm ....'I..IIU.-I i,\I·l)i Il .. ,//r./,'rim.
/I! mir,1'I1n /lr.1 milli gdir ;: <'I " jr - dem'} ,
Ana mas Da g tar t'nd u yayhya n Hu yta'I a r yc r .
tcqmcyl ar zul uyo rlu r , Bu se raten en t ukukt anm söyI ÜYOT -
l ardi l .
Kara ma n' a yc rtc scn 50-60 hane Sa nkcçi tt ' Ic r
bu ha ldedir. Müs ta hs fl hal de n. m üstc hlik tigc geçmtqtcr -
di r. . . .
Ycr feqmc tc tin st srcmtl. devl c t cl tylc otma musr rçtrmar
i nt ih a hlzllklar da uo gu ru yc r. (Gögctla kanll) lur da n ;ol. .
10 ça dr r , 19-19 J a Kaysc r i paza r ör en' m ( Sot ü t1ü) k öyun-
den arazt alnuqla rdr . Yaztn yaytuya çrkryo rtar ur. Söt
ü11ti
Köyü, Avsar Köyü i di. Avsa r far Yörü kl crc kil. vcr mc-
d ikle r inde n, Y ör ügün 3 1. ot mus mda n. k öyun hayva nl an -
r un o l u p ta rlutara gir mcs i yüz ün üc n. (Zama nll
Suyu) nun dih in dcki (60) ar dckarhk vc ri mli t ar tal anm
suu p. Ickra r güç chcli gc a rz us unda lanh ( 196 2
de ) 19..\9 da d ör üc r hin c alrrnstar : yi r mlsc r binc vc rc -
ccklc r di . A ydml r dcnc n Y ör üklc rc bu n un ti üyük ha ta
otdugunu s öylc mi qu k. Sonr adan sat mak tan vaagcç ukte-
rin i habcr ald ï k. Stmd i dah a iyi i ntibuk ct me.ge bast a-
. , , _ ,
Son nan ist c Türk is la nll la r m Isk änma ternes e l -
me k, VI.' ls ká n styasc ri mi z ha kkmua bi rkuç SÜl da ha s öy-
Ier nek üzcrc. rop rakstz Y ör uklcr m hali ni, Kun acau' tara
Ro ma bi rliklc ri nc kuma nda cde n ....
sü....Ic ri\' le ca nland lfah m. Ti llcrius, Iw yl u he-
sallma ' nasd bir cksiklik Iq kil cümlc1c rlc an-
" V all}i htlYI·tln ltlrlll hi/f.' .u': mdl k/t1rt hir ill
,.-,,1..'{// i rolr a l" kom nwk Î\' in (11/1 rt'ft'akiai lt'l/('ff lis t' llIk-
lai I'ari l kiflrl yoklllr. On/ar, hatiar/1l1 so-
kact/I.." hir { (// /(/(Ill II1dllrtl /l lfJlIrlt1r \' (' aiJda ik hat/ha hir
\'t'rt/t'n hl/\ kl/ hir )' ('U ,wï rt ï ll ll1ckh' (l i r l er , Bil I.."(/Jdr Romll/l
. ,
tl r a.wll tl a o/llrl/c(/k hi r .ril 1' 11.1' 0 1'(' hir II/(' zar{/ still iJ'
fhd' ctli /,;/crim' ",ïn ' üç /!in /Ir" nJ\ H'/ ,'ercn :",h,/"
G ..'lgm }" rI., V1HJ ..<lU· " ,-\ Il l,':W" " ,..:,. fó.,f lrJ ...... mp
1 ..;.. " ..;'111. (j!i;.... iVliil 1<" ;;,'f'l'.'m,/ \'/Lw,m Ç" l!i L <lC" ".\'1 á w n . ' /li l
äqJ.c/ mi.l'lk:' <ky." 'C'"'' IllIi.l','f /" f f 1..,.1' /" /.;:, .dll1l· ,:1f !,<,{cr,
(iibiinf<'r. m, lill'd;lIIlJ/ UJi H 1i ' 1lJ! .... ' /<fl
\',"I1I\(JI<lI( ó""ITI pkIY'J(. Ik ITn!!!1
'0..,/ :" fldçi j:cllyi'f. Oluflm.. ,.\,Kaj}l/ </t'y"lar. 1\(ll llr c,."y"rlilf.
( ;" 10;:11 uiay,,!"" ...;/1.... /.1" 1.· I' ,..... ,.,•.-! L'f!c' IIcr l mll, lIl . III"II!
" l<IlIl l" f lll ' \' (;1"Iïl; I.- r ; i.,.J,;.-i1l ,'lm,'111II .\,"'IH/ Ikl l."''''' ,kt!!. ,' .I' IlI/'IIlI, lIl'U 'Çl /lJl,1!
d.l cll cmm(l' d 'IÇlk!: WJl.j o/uY"ffan fl
otan koç kifi çttcabilir. Onlara hu memtekeün Efcndisi ol-
dutdarr m soyt üyoruz ve mnra kcndilermden bir kartl
..' .
Tür kistan Kazaklan'mn i!'i kAm:
Dogu Tü rkistan'da Kwl Çin'lilcrlc yiüarca vatanlan için mü-
cadelc \'C muharebc cdi p, silä hMl, cephanestz kalmca. mod ern
süährar önünde dayanamayr p Himalaya Dagjan üzcrlnden kaçarak
Pakistan 'a iltica eden Dogu Türkistan'li mültec üe r. Pakist an, Hip-
distan, Suudi Arabi sten ve Amenkan hükûmcncrtnl n vatandashk
tckliflni reddedip. Türkiyc'yi rcrcth cnilcr. 195] scnesi ndc bun-
lardan iki hin kadan Türkiye' yc kabul olundu. D'Turkistan Ka-
za k'la n lam bit Türk göçcbcsi idilcr. AI, Koyun, deve bcsliyor,
kcçc çadrrtarda yasiyorlardr. At üstündc eengave r uçirct-
lcrdi. lçtimat teskilát vc bünyc Irirartlc de sars ümarms. asirct
t örcstnc vc asrret reis ine sadrk göçcbclc rdi. Basircil i bir TUrk
iskán politikast. buntann der hal Dogu hud utlanrmza. gcnls
ovasma iskämm gcrekt tnrdi. Bu tasarruf Îktisadl vc içrimal ba -
kimdan ehemmtycul nldugu gibi. [co politi k bakrmdan da çok fay-
da hyd r. Fakat uzun müddct Sirkeel mtsaûrhanelenndc seratere
rcrkedüdüer. So ma aslrcti parçatayrp. Mantsa. Ko nya. Nigdc ve
Ka)'SCri'yc iská n cnilcr. Man isa' dakiler Salihli Ka7.asmm içinc ycr-
lC!j ti. YC dürüsl olan hu insa nlar halen orada bir dcri
eeket, !i3pka imalälhancs i vücuda gClirdiler, Konya' mn bir köyünc
Nigdc' nin Ulukl)la'smda Köyü' nü kuran-
13 110 vaziycli de iyidir. All ay Koyünc gill ik. Uç trak\(ir
Köy halkmdan Uç üç de yardimcl tayin cd ip (ma-
tarlalan m surdü rüp. ckl iriyor. Ge ri ka1an hÜlün kadm VI.'
erkeklcr c\-'de huyük ayakll makinasI ile dcri t.-cket,
dikip, Ada na' da sauyorlar. Tü rk türesi nc yc di ninc tam
manasile baghlar. Köyde nama.... kllmayan yok, lçki köy hudul la·
n ndan içcri gircmc... kahyc yok. BülUn körd e sadecc 6
sigara içiyor, Büyük bir tcsanüt hakim, Mot or ahp, gilzei
bi r dcgirmcn Kayscr"inin Musahacl h " I.'
Karacavilan (Dcvcli) köylcrinc halJeri külü idL
Hanc ] 0-..\0 deka r çowk, IUzlu arazi Bil hun u
J'roU)r.Fcridun h e m. hli.... II. 1')(,2. ...r.3:!.
276
M.ERÖZ I YÖRÜKLER
M.ERÖZ I YÖRÜKLER
277
278 M.ERÓZ I YÓROKLER
M.ERÓZ I YÓROKLER
279
bizzar masuhadc ctuk. $ik:iyellcri uzcr inc. iki yap u nnp.
arazi ntn çorak vc vcrimsiz n ldugu untasrlarak. Her toe baska ycrdcn
toprak vcr mek cnadtl c. h kán müdurfügü köyü tcrkct mclc nnc izin
vcrtyor. Halen Zcyunbumu' nun gccckondutan nda scfl l bit hayat
Dückçclcrt ccvapslz kal ryor: rcryauan ma kes bulmuyor
(1%5 Türkiyc'vi ndc)
Turk ckonomisinc onbi nlcrcc koyun. al 'ie slglr
Dogu huduüanmmn temman olacak-Suudt Arabistan vc Pakis-
ran'da bul unup. Türkiyc'nin kabul et mcrncsi yüzündcn gclcml ycn-
ler lc bitlikt e astre rlcr birer müstchli k halinc vcy a deri
cckct imal älçl'l yaprtrmsur . lsk än sjyasctimizin tanhçcstnuc, hu
ivkán hadiscvi ihretl i hir sahifc tcskil cdccckur.
Plan lama Tcqkilûtmm Pläntannua gÜ7 önüne gcurümcycn.
lskán Umum Müd ürtügunün hiç kale almadl gl Yörükl crin iskam
rncsctcsl. rara kaldmhrsa, Turk Ekonomist Içm büyük tehlikc
vardrr. Binkree yör ük hayvanla n m sa rarak. btrer müstchlik ol aca k.
blr k öy \ 'ÇY;1 kasatla ktytsmn i1tica cdcceklcrdir. Artart nüfusumu-
zun Cl ihuyacr bc malûmdur . Bu hir istika mct vcrme k için.
saurlarda kalmwan bit plän hazrrlanmah. bilgi. krcdt, alá t edevat.
h;(:hii'atl ;l lahiye l'llîlerek. Yürüklcr iskän edilip. knni bir ko-
yunculuk 'ie Mgl rclhk yar mala nna Ha ll 'ie kilim
haslr h lcri ile dc dahili ist ihl:1 k ve l urÎi'm için de
faydalt o lab ilir. milli gelirc il,Î\"Cl cr s:lglar. dÖ'iÎ/ ka7.andl rahili rler.
Yete r ki. arzu cd ilsin. cic ahns m...
Bu ..cbc p1cr 'iCyü/ hinc yer..iz YUrts ul Yürügün sd a lCI
içimk rncsdcn in chcmmiyetlc cIc a·
hnl1l ;l"lRm gcl digini, hattä gcçtigin i güs tcrmcklcdir. Bu
s:l1 trla n n Y<l i'lllllgl 1% 5 :-cnc..i Oeak <l Ylmn ..on!ar mda iS la nllul'a
gelen Hon amll (Adana bir Yü rükl c Y<lp ll'
gllluz nelicc..i, yukarul, l vcrdig imi/ ycrsi/ yurts uz lahminÎ
çau lr Sa)Nll l 7-H lline, aile "aylsl m 15-20 hine vc nufus o lar ak
tla 100 hinc ljlkanyor uz. Aym ügrendigimi/e gii re, \'Iu
sc ne kl)la mak ."c hant! müda lwlc ol mazsa ü/ ere, (Sa-
n keçili. Ho namh, Kar acvli, Tekc li, Tazg lrll -Sankcçilinin llir Dy·
magl o IUJl . h:llinc 370 çadn
Halay'da, Klfl kha n civannda (Amlk Ovas l) na, (Çcngclir, alayçlk)
dcncn çuldan ucrrnc çatmu çadrr. gccckondu kuruyor tar. Hayar-
t.m ndan hIkmi) usunrmstar. Konduklan ..aha hazincyc ail ultlugu
Içi n btr jandnrma mutrczcst. kt) krynmcuc derhal ycrlcnni terket-
metcr i hu..usunu Ichlîge vc nubikc Jandarma zorn
vur unca. Y ör ükfcr tarnfmdan l..lügülüyor. Oah.. kalabahk geren
îkinci müfrczcntn de haf hu «t unen. üçüncüuc bi r jand.uma alayt
(WbUT otaca k) göndcrthyor. Ru hirlik (a layçlk) I;ln yr ktp. ücri ge·
Icn lcrini tcvkif ed ip, Yörükh-n buroda n kovuyortar . Hadî:-e iki ay
ünce ccrcyan ctmi qtl . (1964 scncst Kastmmm sen gün1cr inde )
Turklyc'n tn. durnam üstündc stm-rcak. taptazc hir mcscl csi..
..Ne gart p O..manu imparatml ugu Yörukjcn bkt! n cdcr .
ontar da flrsal bul urbul mav yerkrini tcrkcdcr fcrdi: Y ör üktcr
iskán ol mayr af/U cd iyor. re..mi runkamlar lOT kulkmarak i-kána
mimi ol uyortar.
Netice:
Tü rk göçcbcfcnnt n iku..adl 'ie içtimn l hayat lanm, Sctçuklu.
Osmanh \ 'e Cumhunver ldur ctcrl nln i, ldn poliukakmm lczimizde
göstcrmcgc çahsuk.
lçnrnui Sc'myc ucn. sosya l realucden ICl,:ri t oir ikli :-adi
miies.' (. ,:-e Icllkikinin Slhh<lt inl..' içl imai rc..lileyi bir
ço k un"url.. n. scocp 'ie ncl il'e miJ/I:I'l;:Ix' lIer ini n hÎr man zu-
mesi ..lIglm' z için. Türk goçc hl..' ckonumi:- ini csas almala be ra·
llcr. içtimai de klSoaca in<. 'Clemcdcn kcnd imizi 3lama·
dIk. Bu klslmda. ka\<1TIÎ. Iisa ni. dini ai le"Î, kahilcvî tlag-
!aria halihallf Anadolu Türk Orta A\y<l Türk göçcOc.
Iiginc slklya mcrhu l llul unduj!una da ir dc lilk r ....;
ono rna..tik. clRogralik hu'u, lar la kuwcl lcndi rdik, Bu
"urcllc, içlîmai .. haklrllllHlan, la rihî 'ie h..li hall r Türk
güçc heligi ik meshÎ n halktn bir td k(illlir kaynagm;l mens up
hulundugu s:trah;l1lc ll' ru ltl(it lcr.
bulu tunu n :tltmd;t mahkû m hulund u.
IkÎnci klsl mua giiçche cknnn lin hlNI'i Yl' llcri llÎr hir incl' -
Bu cko nominin pr ilf " ,o r dOJlOlni olmau lgl. ycr ycr
iplidai /i raî küllü rdc n yübck I ,i Yl' gö"lcri hJiginc o lu-
Il:lrak, ikl i..atlî zi hniYCI, mc..kc ih..al, i' lih tlam, rnühadclc. is·
"lil
M.ERÓZ f YÓROKLER
M.ERÓZ I YÓROKLER 281
rihl äk. mülktycr mücsscsclcrt MWo tcrcrruau, en inee noktal aril c
cic ahnmrsur. Bu bahistc, gcrck Orta Asyada, gcrck Türkiyc'dc
göçebc ckoncmi sl ni n tee ri t kapah bi r ekonorrn olmayrp,
plyasa ckonomtslylc, milli ckonomiylc manasebeu clan bit husu-
siyet arlcll igi. tanhi vcsi kalar \IC müsahadclcre dayarularak
açtkl anrmsur. Mcrnl ckct ckonorni sinc di gcr hizmctlcn yanmda.
rnünakale ckonomi... i içi n unut ulmaz faydalan. her zaman mensup
hulundukl an idarelere aynl vcya nakdi (çok zaman ayni) vergt
ödcmclcri, hayvan \IC hayvan mahsull cri iJc büyü k isti hlá k mcr -
kczfcr ln l n i htiyaçlanm gidcr crck. kendilcri ztrat mahsullcr ve di gcr
emteala n sau n almalari lc, her zarnan \IC mckánda ruilil ekonomiyc
tcmcssül cnl klerini. entcgrc bulunduklanm müdcllcl ol arak is-
battedik.
Üçüncü krstmda Selçuklu 'Ie Os manü dcvlcllerini n göçebetcn
iskán hu..u..undaki gayrenerl nî. prcnstplertnl krnnoloj i k etarak
i ncctcyîp tcnki dlcrdc bul unduk. Cumhuriyc t dcvrindc de, mcvzu-
alla tatb lkatm kanuniar m "sadsrda dq.TiI. sanrda kalt-
r'll/ " va klalara dayanarak gtVler önünc serdik. 1% 5 Türkiyc'sindcn
haüetcr. dramalik tablolar rosmetti k. Göçcbetcr Içtn mullak za-
r urcu clan iskdnm. kcndl vuku buldugunda müstchlik
küllclc r yarall lgmi. dcvlc t cli ilc ot ursa. sedante r bir hayat içintle
Icnnt bir hayvancrhgm kabil olacagma isaret ctt ik. Düsünd ük kl,
fikirlcr ak..iyona i nkrl áb cdcbili r.
BIBLty o èlRAFYA
A. F'lik Türkmc n: Mu fassal Hatay.
Atxlull ah Türkoglu: lktisadl Cogratya Dersten. hl.
Abdülkadi r Inan.Azcrbaycan Dcyc'lcrtnc Dair, Azcrbaveen
YUf! Met:.SayJ:1 0. 1932 .
Atxlülkadir lnan: Tarihtc 'IC Bugün Samanlzm, An kara. IY5.t
Türkler ûc Su Küllü He ilgili Gelcncklcr, Köprüt ü Armaäam.
b t.953. Orun 'ie Mcsclcs i. TUrk Hukuk 'IC lktlsat T; rihi
Mcc.Cin: 1, 1931. Kazak-Kr rgrztarda Ycgcnl l k Hakkr 'IC Konuk
Mcsct ctcrt, Türk Huku k lari hi Derg. I, 19-1 1·-12. Birin ci llmt
Scyahatc Dai r Rapor, ist.930
Akdcs Nimct Kurat: G ök Türk Kaganhgl. DTCFD. X. 1. 2,
952
Ahmct 'J efi l,;· Anndolu'da TUrk Ist. 1930
f\ . 11 1 h:il l<j' Iskttlcr ,. tv kitfcr Hnkkmda Hcrodot'un Ver-
digi BilglLI 1\ 1. 935
M.ERÖZ I YÖROKLER
M.ERÖZ I YÖROKLER

Ali Tanoglu: [vkán Tûr kiyat Mee. Cilt: XI. 1954
Ahrncr A' ;ltoiycl Mat.ldcsi. I-lam Ansildopctlisi.
Ahme t Ardd: B.1I 1Turkrsrun'm \'1: Ekunomik Hayauna
to pl u Tur k Kült ürü. s;I)1:B. ] 9(l-I .
Akdcs Nimcu Pcçcncktcrc Da ir Anqurmatar. Tü rkiyut Mee.
Al i R:IZI Yal gm: Ccnupta Turkmen Oymak tan. V. cilt. : Maz-
ma nl a r VC Muraûar. Ha i k Uilgisi Habcrfc n, s;.tYI:116.194 1. : Yö-
ruklcrdc vc Kcçccür k.Halk Bilgisi Habcrh-n. ..ay.: 11.:\ ·
.}941
Bahacddm Ögcl: lsfûmiycucn Önccki Tür k Kült ür Tanhi, An-
kara. 1962.
Banheld . W.W: Or ta A..ya Turk Tar ihi Hakkmda Ders ter .
ÎsI.927 : [lhanhlar Dcvri ndc Mali vazlyct. Tu rk Hukuk vc lkusar
Ta r ihi Mcc.l. : &"Y vc Zamam (Akdcs Nimc l tc rc.) j"t.tHO
Bcdrtyc Denker: Güncy Dogu Toroslarda Göçcbcllk. Tü rk
Der g. SaYI:20
Bcsim Ala lay: Divanu Lûgal- It Tür k. Ankara. I lJ·B (Di/in)
Bcsim Darkou Türkiyc ikliS<ldi Cografyasr,
Binnel Bq Yrlhk Kal kmme Ptäm. Ankara. 196.Jo
Bons lschboldm. E"S<.IY" on Tate r Hlstory. Ncw Del hi.
BUN:! Mahkcmc Skilkri. Uludag. SaYI:26. 19-10
Cnrcrogfu Ahmct: Onu Anadotu Dcrl cmclcr.
i SI.9-1X : Uygur fur'da Hukuk vc Mal iyc Isulahlan.Tlir ki)'ii1 Mee-
.IV. 19.Jo-l :Anadolu Abdallannm Gill i Dille rinden Örncklcr. Köp -
nil ü Annagam. 195.1
Cd H Esat Arseven. Çadrr Maddcsi, Sanat Anstktopcdtsl .
Ccnglz Orhont u: Osmanh lmpanuorlugunda lskän
islanhul.
Cevdel TCi'àkir (Y:l y,OnLProf. C:lvil Baysun) Ankara,
1% .1.
Dc iJe Knrkul Kilahl: Orhan Gökyay, is\. :
Mu harrcm Ergin, Ank:lra. 1%-1
Enerhard W.Çin Kaynak tanna G örc Orta vc Gnrbl Asya Halk -
lanmn Mcdcr uyct t ( Mccd ut Mansurogtu Tcrc.) Tür ktyct Mec.V I-
I-VIII : E,<; ki Çin Kült ürü vc Turkter. DTCFD.
Edwar d Mu rray: With Thc Nomaës of Central Asla. Thc Na-
uonal Gcographic Magazine. wasfungton, l Y.'\6
Faruk Sümer: Çukur- Ova Tannine Däi r Arasur malur, DTCFD
Tar ih De rg. C l SaYI:I den ayn t nr basrm. Ank. IWw :
Baymdrr. Pcçcnck ve Yürcgtrfer, DTCFO. XI. SaYI: 2•.
195.Jo Osmanü DL'w inde Anadotu'da ogu/ Boylau .
DTCFD. VII. sayJ:2. 1949.
Faruk Sümcr (Demtnas) : Bozulus Hakkmda. DTCFD. VIJ.
S:I)1:1. 19.t9. :YI\'a Ogul Boyuna Däir. Türkiyat Mcc.l x. J9.Ul. :
Bozeklular. DTCFD. XI. sayr: I, 195.1.
F.A. O. Turkiyc Rapcru. Ztraut Bankact 1(Kl.Yrktönurnü yaYlfl l.
Ank ar a. 1%.Jo
Frcycr, Hans. So:-yoloji yc GiriJi. (Ncrmin Ahadan terc.) An-
karn. 1957. \"1. '" 1%.Jo
Fmd ikogtu. Z.Fahri: içlimaiy:lI. ' Ortajark \'C
Yen! Istanbut 2YNII/957 :Türk Aüc Sosyolojisi. bI.94tl. ( Hu kuk
Fak.Mcc.dcn ayn hasl) .Sosyaltzm, !SI.IY60. :MaTX. ISI 1%1 .I bni
Ha ldun vc Fclsefcsi. d it: I.
George v cmadsky.Ccn giz Han Va":" I. Türk Hukuk Tarihi
Dergist.
Hami t Znbcyr.Rnmazan Karça. Kar açay-Malkar Türkl crindc
Hayvuncrhk lst.
Ha rnmcr.Dcvlct-i Osmaniyc tunh i. CBI I.
Hikmet Tur han. Isparta'du Hahcrhk. Hulk Bilgisi Habcr tcrt ,
saYl :2':-:1. 19.1.1
Hilmi Ziya Ülken: ÎklisadÎ Sosyoloji . So.'yo loji Dergisi. 5aYl:J,
IY-I5,-16 :Dini Sosyo loji . is\.9.B :Siyasi P;lrl ilcr vc SosY:lli/ m. ist.%2
, .
Hi mmel Aykm: Ayd m Og ulla rJ Ta rihi Hakkmda oi r
b 1.Y-I6
Hüscyin Nihal: Anadolu 'da Türklcrc Ai! Vcr isimleri, Türkiyat
Mee.ÇiH : 1I.1926
Hüscyin Narruk Or kun: Eski Törktcrdc Para, Vur hk. saYl:17R,
; Eski Turk Yazulan. Ankara, 19:\6. ·H ; Eski Bir Türk
Efsancsi. Ün. Soay.:.' :
Bki T ürktcrdc Arma. Var hk. saYI:I72·19-10
Hüscym Na rr uk Orkun: Paralar Bilgist . Ycnuürk. sayJ:5 I. 1937
.Es ki Türklcrdc Para, Varlik. sayJ:17R,19.f9
l bnl Haldun: Muka tltlimc, (Zaki r Kadiri Ugan Tere. ( ist.l,l54)
d it 3
lbrahim Yasa: Si ndel Köy ü. Ankara. 1<JfJl: 1
Jean and Franc Shnr: Wc Dweil in Kashgai Tcnts. Thc Na-
rionul Gcograptuc Magazine. June 1952
JOI,...cr Deer: Istep Kt nür ü DTCFD. XII,
s:lYI: 195-1
Kafcsoglu, Ïhrahtrn: Türkmcn Adr. Manast vc Mahlycti, Jean
Dcny Armagam'ndun ayn bast: Sultan Mcliksah Zamamnda Bil-
yük Sclçuklu lmparatortugu. isLl 953
Kemat Oüngör. Ccnuhî Anadol u Yör ûklc rinin Et no-Amropo-
jik Tcdkiki. Ankara, 19-11
Köpr ütüzadc. M.Fuad: Osmanh Dcvlc ti ni n Kurulusu. Ankara.
1959 : Avsar Maddesl, lslám Anslkjopcdlsl. .Anadol u'da Türk Dil
vc Edc biyanmn Tckámülü. Ycnü ürk Mee. Saye-i, 1933. :Ycni
Fariside Türk Unsurtan. Türkiyat Mee. Vil , vrn, 1940-42 :Bi-
za n..m Osmanf M ücsscsclcnnc Tc'slrt . Turk Hukuk vc iktisa l
Tari hi Mee. I. 19.\ 1. : Onazaman T ürk Hukukl Mücsscsclc n. 11.
Türk Tarih Kongrcst. Tcbliglcr Kitabr , iS1.9.B. : Aha Maddoi.
Türk Ha ik Edcbiyan Anstkjopcdt..i. j"1.935 :Ahdal Maddcs i Tü rk
Halk Edcbiyat t An..lklopcdisi. isl.935 .Turk Dil i vc Edebiyan
hakklnda iSI.934: Küylcr imiz Ankara. 19':'3 (Dahiliye
Vek:llcli NCj.):Larson . Mogollar, (Tefl.: .Nusrcl Kemal) ist.932
Lütfi Güçcr: XVI-XVII. ASiflarda Osmanh imparal orlugunda
Huhuhal Mcsclcsi vc Huhuhanan Altn:m Vcrgilcr , ist.964
Maeide Oönuf: Türk Hall vc Kilimlcrini n Tcknik Hususjyct-
ten. Turk Etnugrafya Dcrgisi. sayi: 11. 1957
Mobmet iuet: Ye n! lçtimaiyat Dcrslcri. iSI.928
M.Allay Köymcn: Büyük Sclçuklular lmpararortugunda Oguz
Isyam. DTCFD, dlt :V, sayi: 2. 1947
M.Bclin. Türkiyc Ikrlsadt Tarihi Hakkmda Tcdkiklcr, (M.Ziya
Tere.) iR 9.'1
_ Korku t. lsuma ve Çcltik, Ankara, 1950
Akkaya: Uygur Türklcr i ve Kült ürlcri, DTCFD, Sa-
YI :.' . 1943.
M.Th.Ullcns De Shoot cn: The Turkoman Steppe. Thc Ocog-
raph tcal Magazine. Londen I%?-
M.Ze kî Oral: Selçuk DCHi Ycmcklcri. Tür k Emografya Der-
glsl. 1.11
Muhaddcrc N.Özc rdim: Ban Çtn Kaynakl anna G örc Bugün
Çin Tûrkistam'nda Yasryan Hal klur, DTCFD. IX. sayt:3. 1951
Muzaffcr Ramazanogtu: Küabiyat , ÇlgH Mee. SayJ:1 l7.
Mükrimin Halil Yi nanç: Türkiyc Tarihi (Sclçuklular Devri )

Mümtaz Tu rha n: Kün ürdc vc Mekavcmet
Eden Unsurtar. lst . Ünt v. Tcc r übi Pslkoloji Çatrsmalan, cüt -I.
isl.956
Naci Kökdc mir: Es ki vc Yeni Topruk. lsk än Hükümlcri ve
Uygulama Klavuzu, Ankara. 1952
Naci Kur n: Turkmen. Yürûk vc Tah tucr, Folkl or Arasnrmafun,
S'IYI:5. 1949
N;În m Yürc lt : vc Kumusçüa r. Uludagl. SJ-
YI: I7. 193. '\
Needel Tunçrück: iç Anadolu Ekonomi... i. Cograrya Enst,
Derg. SaYI: 12. 1% 1 : Türki)'c' dc Ya)'I;lClhk \ c Yaylalar.
Ç<t g;lIay: Osm.mll imparallHlugunda Made n Hu-
kuku. DTCFD. H. saYI:I . asmanlJ imparatlHlugunda Rea -
y,td;m allnan \'crgî ve RC't imlcr. DTCFD. V....ayl: 5.
,...
M.EROZ I YOROKLER
M.EROZ I YOROKLER
'85
286 M.ERÓZ I YÓRÜKLER
..
M.ERÖZ I YÓROKLER 287
Neumark. ikli..adl D üsüncc tnrthi ( A. AIi Ösckcn tere.
Nimct Krrmx Bayr amr . Kopuz.
M.Or"..: Ekonomtk Sosyolojiyc Giri) (N.Bcrkc.. Tcrc.)
O..man Bayath: Bcrgarna'da Dokumucrhk, Turk Et nograrya
Dcrgtsl, 11 . 1957
Osman Turan: iklá Maddcsi . isl;îm Ansiklo pcdivi
Ömcr Lüul Barkan. Osmanlr lmparatortugunda Bir lskän \'C
Koloncnsyon Mc rodu olarak Sürgunlcr. ikti..al Fak.Mcc. G it :
XII I :XV \'C XV lOCI Asrrlarda Ocmanh lmpanuortugunda Zirul
Ekouominin Hukuki vc Mali Esa..fun. (Bi nnci d il Kanunlur]
l stanbul . : Bihliyogr.tfya, Turk Hukuk Tarihi Derg. I. Ikli\a l
Fak.f\k c. XV.
Ömc r Ö/ha): Gazlanrcp Dolayl annda Turkmenter. Ga/Iantcp.
1951'
P. N. Bor<llav.H.veual Fuat h: lzahh Hulk Siiri An tolojisi. An-
kara.
Radloff w.Süurya'd.m (tcrc.Ahmct Tcrnir j, -l dit , i'1.95()
Rober t Monragnc: Çül Mctlcniycli. (Avm Yakahogtu tere.
i"l.(50)
Rubcn w.Anadotu'nun Ycrte.mc Tarihi ilc ilgili O ör üçlcr.
DTCFD.V.
Saadl' t Çagat ay. Karuçayca Birk:lç Mct!n. OTCTD. X '\ ()5 l
Sa hri F.Ü ll!cner: lkt isudi l nhuar Tarih i nuztn Ahlák vc 1 ihnivct
is;.95 J -
S;IJähaddin Bat u: Türki yc Kcçi lrk lan "I.' Kcçi Yc nçnrmc Bil-
gi..i. Ankara. \951 :
Ocw. OomuI. Ta \uk \c Biomelrik. Ankara 1951
sclahalldin ÇelinliJrk: :Os manh ImparalllTlugu nll;l Yörük SI-
mh \"C Hukukî Sta lij lcri , OTCFO. 11 . IlJH
Sami Ö ngiir: Gi\, chl.: Hayalm Bugünkü \"C Güçchc
Nüfusun Siyasa l Uiig. Fak. Dcr g, XIX, No : \,
1964
Schm Rct ik: Azcrbavcan Çadrrtan. Azcrt aycan Yurt Bil,gisi
Mee. saYI: I 1 IlJ.l:!
Tal:i l Mumtaz Yamun : Mütcs cllimlik Dair, Turk
Hukuk larihi Dcrg.l.
Tavyip G ökb ügtn: Rumch'dc Yörüklc r. Tatarlar vc Evtäu- r
Fäu hän. Isl.IJ57
Tonmes . F.Ccmaal vc Ccrntyct Naza riycst ( FIIlUl kog lu tcr c.)
1"-)42-4J Üniv.Koufcranvl.mndnn avn ha... r.
Tunccr Uaykara: Kökbova. Enst .Dcrg.Sa -
I"- /(,.J
Türktycnin Srhh! vc lçumat Mugla San-
l:agl CÜi':? Ankara. 19.!.' ( 1. '-' 9)
Vladimirt..ov B.Y. Mogolla n ll içlimaî Tcs küäu ( tcrc.At xf üt ku-
dir [nan j Ankara. I ()-l -l
Yusuf Durul: Turkmen. Yórük. AVll.lr Hall vc Kilint Moüûcn
Üzcrtndc Turk Emograrya Derg. 11.1957
Yu..uf Zi y:t: Tamacuar. Haya t Mee. 19.!7. S"Yl:5X
Zcki Vd idî Togan: Umumt Turk Ta rih inc Bi rinci cilt.
1..1.946 : Tmklcrdc " Vmk" (lrk) Bilgi,i . Ik v kun. S" YI :S.
:A/crh'IYGlll Turk Emogrurlstnc Dái r. A/l'Thaycan Yun Bilgisi
Mee-. 1"-1.'3 :Mogll llar Dcvnndc Anudolu'nun lkt isad î va-
ziycu. Turk Hukuk vc i kl b al Ta rih i Mee. 1.14.11
Ztmmcnu.m: C.C.SllSyoloji Dcrxlcri (Dr.Kurtkun tcrr.j iSI.964
Ztya Gokalp. Tur k Mcdcntycri Tanh i :A) i rcl lcr Hakkmda Sos-
ynloji Tcdktk tcn. Dogu Mee . S<t YI :7-X.9.1O. II.I9H. :
E..ki Turk1crtlc Jçl imai Tl,:,: ki lal ik Manukl T;!'nill er
Tl'n:i i'ur . ,\ lilli Te ld' hul<l r Mcc. Ci lt Sayl:3. l.l'\ l E-
b lo :Tür k Tiire... i. 1s1. 1. \.W
Zip Ö/kayna k: KIllIlt Kil ahl Hk. Kilahiyal . Kopu/.. SayJ:5,
2AA
M.ERÓZ I YÓRÜKLER
..
Resira 1
RC$i lD 2

-~ ".
Resim 3
'.
r
..
J
I
..
R e ~ Î r n 9
j
,
t
J
J


Rcsîru ,13
Resin 16
Resiro 17
Resim 18
Resira 19
-,
Ru im 21
Ruill 22
-.
. .
~ .
,. e-', ';
-,",--
..
• _ . & •


,'-
1';:
r .l -
Resil'll H
ReJil'll 2S
ReJi J1 27
Resin 26

_ _J
-

Resim 32
Resim 29
Relil'l 28
*
,
' p
,
.-
-----:
Ruim14


Ru ifl 31
,.
-.. ~
% .
t
,
I1
II
RCJiro 40
'/
1
t
Ruim U
Relilll 41

J
1- -
1- -
RClira U
-

I
Relim45
R ~ l i l l l 41
Ruill ~ 8
-
RelilU 49

./
"-
;
/
gesim 51
~ ' f
• •

Ruif( 52
Rel illl 51
L
Reaim 55

• - - - - - - - - - - - ~ - - - j
-
Resim 58
Resim q
...
Resirn 59

J
Ru i l'll st

Rm l! 62
Resim 63

-
Rts ;m 67
Rcsirn 68
ResiJ1l 69

J
Rcsi l'll 79
Rtlil'll 77
J
Ruim 97
"
Resirn 95
_ _ _J
e c"
. ~
~ - 6 . - :...
:-- . :::.:;, ....
Ruim 72
Relifll 7J
Resirä 80

Rtlilll 8\

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->