T.C.

SELÇUK ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BÖLÜMÜ

TÜRK DÜNYASI EDEBİYATLARI DERSİ ÖDEVİ

KAZAK EDEBİYATI

Dersin Sorumlu Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Sinan GÖNEN

Hazırlayanlar 092625013 Nurdan ŞANVER 092625041 Enes FINDIK 092625043 Mahmut GEZİCİ 092625050 Tuğba Nur KURT 092625055 Esma AFŞAR

KONYA / 2012

Battal Gazi. yüzyılın başlarına kadar göçebe olarak yaşamıştır. Bu sözlü edebiyat zenginliklerinden bazıları yazıya geçirilerek Çağdaş Kazak Edebiyatı’na da kaynaklık etmiştir. yüzyıldan başlatmak gerekir. ölenler (türküler).KAZAK EDEBİYATI Kazak Hanlığı. Jirenşe Şeşen ve Edige destanlarından alınmış bölümler eklenir. 20. Kesikbaş. Bu oluşum öncesindeki edebiyat “Ortak Edebiyat Dönemi” içinde sayıldığından Kazak Türkleri edebiyatını 15. Kırk Vezir. ninniler. diğer Türk boylarına göre dil bakımından en fazla yakın oldukları Nogay ve Karakalpak Türklerinin folkloru ile benzerlik göstermektedir. Destanlar ve Hikayeler Kazaklarda. Bu destanların bazı el yazmalarının nazım bölümleri de Kazak Türkçesi ile yazılmıştır. bu dönemde Altınordu ve Timur Devletleri’nin dağılışı sırasında bu adla anılarak toparlanmış bir Türk boyudur. 15. Başkurt ve Nogay Türklerinde olduğunda gibi Kazak Türklerinde de Cengiznâmelere. Şakir Şekret. Tahir ile Zühre ile mahallî kültürden kaynağını alan Ayman Şolpan. Kahramanlık ve aşk destanları çoktur. Kazak sözlü edebiyat dilinin diğer Türk şiveleri ile yakın olması. yaşantılarının doğasına uygun olarak destan edebiyatı çok gelişmiştir. Anız-ertegiler (efsane-masallar). bilmeceler. şeşendik sözler (kıssalar). Bundan ötürü onlarda yazılı kültürden çok. Türk Dünyası’nın ortak destanı Köroğlu. ve 17. menkıbeler. Kırgız Türkçesinin âbidevî eseri Manas Destanı ilk defa bir Kazak aydını olan Çokan Velihanov tarafından yazıya geçirilmiştir. makal-meteller (atasözleri). Kazaklar. Berezi’nin ve İlminskiy’in yayınladığı destan metinlerinin de aynı şekilde nesir bölümleri . Leyla ile Mecnun. İsa oğlu Emet. Halk edebiyatı ürünleri bir hayli zengindir. nazım bölümlerinde ise Kazak Türkçesi kullanılmıştır. Melioranskiy’in. Kazak Türklerinin folklor zenginliği. tören şenlik şiirleri. Bozoğlan. Kazak folkloru ve sözlü kültür zenginliklerinin diğer Türk toplulukları ile ortak olmasına dayanmaktadır. Kazak Türkçesi ve Kazak edebiyatı da bu oluşumlar sırasında biçimlenmeye başlamıştır. sözlü kültür gelişmiştir. yüzyılın ikinci yarısından sonra kurulmuştur. yüzyıllardan günümüze dek Kazak destanlarının nesir bölümlerinde Çağatay Türkçesi. Ayrıca Tatar Türkleri vasıtasıyla Türkiye Türklerinden Kazak Türklerine geçen Kelbala (Keloğlan). Ahmediye ve Muhammediye halk kültürü zenginliklerindendir. destanlar. aytıslar (atışmalar) gibi sözlü kültür ürünleri yaygındır. Kozı Körpeş ve Munlık Zarlık hikayeleri. Klasik İslâm medeniyeti mahsûlü Yusuf ile Züleyha. Goroğlu adıyla Kazak Türklerince de bilinir. 16. SÖZLÜ EDEBİYAT Kazaklar. sözlü edebiyatın önemli eserleridir.

Ancak bu metinlerde yer yer Kazak şivesi özellikleri de görülür. Zühre söyledi: Sırrımda sırdaşımsın. Bu dil anlayışına uygun bir şekilde Hoca Ahmet Yesevî’nin bazı hikmetleri Kazak Türkçesi ile yazıya geçirilmiştir. yüzyılda yazılmış resmî belgeler. Ben vezirin oğluyum. Yiğitlik Destanları     Kobılandı Batır Destanı Alpamış Batır Destanı Kambar Batır Destanı Dotan Batır Destanı Köroğlu Anlatmaları     Ravşan Bey Mezarda Doğan Köroğlu Köroğlu’nun Rayvan Arap’la Savaşı Köroğlu’nun Kızılbaş Şağdat Han ile Savaşı Aşk Destanları  Kız Cibek  Bayan Suluv (Kozı Köpreş)  Tahir – Zühre Kazaklarda Atışma (Aytıs) Geleneği Kazak halkının zengin sözlü edebiyatının en önemli temelini oluşturan. çok eskiden doğmuş ve kalıplaşmış bir türdür. mektuplar. 18. Ben senin kardeşinim Tahir söyledi: Sırrımda sırdaşımsın. Yolumda yoldaşımsın. Elini benden çek. – 19. . arşiv belgeleri ise Çağatay Türkçesi ile kaleme alınmıştır.Çağatay Türkçesiyle. Yolumda yoldaşımsın. Tahir. nazım bölümleri Kazak Türkçesiyledir. Kazak Türklerinin konargöçer yaşam tarzını sürdürdüğü zamana ve o dönemin tarihi olaylarına ışık tutan değerli bir kaynak hükmündedir. Jambıl Jabayer ise Kazak Türklerinin aytıs geleneğinin en önemli ismidir. Sen nerden kardeşimsin.

gibi kültür incelemeleri daha fazla artmıştır. güzel sanatlar. arkeoloji vb. “Kocanasir” kelimesine “ankav” .      Abay Kunanbayev Çokan Velihanoğlu Ibıray Altınsarı Mir Yakup Dulat Ahmet Baytursunulı bulunur. her şeye inanan “angal” . 1920-1960 yıllarında önde gelen isimler. Aktobe. 1991 yılında bağımsızlığın kazanılmasından sonra ise Kazaklar kendi kültür köklerinin araştırılmasına önem vermeye başlamış ve bu vesileyle Kazakistan’da dil. Kazakça sözlüklere baktığımızda. Semey ve Astana gibi herhangi bir şehirde yaşamış Kazakların efsanevî kahramanlarından biri olduğunu zannederler. YAZILI EDEBİYAT 19.Kazak Türklerinde Nasreddin Hoca Kazak Türkleri arasında pek çok kimse Nasreddin Hoca’nın Akşehirli olduğunu bilmez. bu yüzyıldan itibaren yazılı bir edebiyat haline de gelmeye başlamış ve birçok Kazak edebiyatçısı ortaya çıkmıştır.       Şahkerim Kudayberdi Magjan Jumabayev Beyimbet Maylin İlyas Jansügirov Sultan Mahmut Toraygırov Saken Seyfullin . Kostanay. Aslında Kazaklarda Nasreddin Hoca sadece mizahi bir karakter değildir. hazır cevaplılığı. yani saf. yani bilmemiş gibi görünen ve “ak konil” yani temiz kalpli. zalim zenginler ile yöneticilere karşı adaleti tesis etmeye çalışan bir kahramanı temsil eden bir şahsiyettir. Kazak yazılı edebiyatının ilk öncüleri arasında. iyi niyetli mânâlarının yüklendiğini görürüz. Bu durum elbette sadece Kazaklar için geçerli değildir. O aynı zamanda bilgeliği. cesareti. İşte Nasreddin Hoca’yı benzersiz kılan da budur. Onu Kazak coğrafyasının Cimkent. Kazaklar kendi dillerinin fonetik özelliklerine uygun olarak “Kocanasir” diye adlandırdıkları Nasreddin Hoca’yı o kadar benimsemişlerdir ki onun adı Kazak Türkçesine deyim olarak girmiştir. Almatı. Onun fıkraları o kadar benimsenmiştir ki kimse onun Anadolu’da doğup büyümüş bir şahsiyet olduğunu fark etmez bile. yüzyılın başlarına kadar sözlü geleneklerle beslenen Kazak edebiyatı. edebiyat. tarih. Sayamadığımız diğer Türk halkları için de geçerlidir.

Kunanbayev. Yüz ellinci doğum yılı münasebetiyle. 1995 senesi UNESCO tarafından Abay Yılı ilan edilerek dünya çapında Abay etkinlikleri yapılmıştır.          Kalkaman Abdulkadirov Kasım Amanjol İsa Baykazov Gapit Müsrepov Tahir Jarıkulu Kaljan Jarıkulı Ali Ospanov Aliasker Togmagambetov Abdullah Tagıbayev’dir. Bazı şiirleri bestelenerek şarkı olmuştur. aynı zamanda Kazak dilini ustaca kullanmasıyla da halk içinde sevilmiştir. Kazaklar için. Şiirleri halk tarafından Kazak bozkırlarında ezbere okunmaktadır. Kazak çocuklarına İncil okutma teşebbüslerini çok şiddetli bir şekilde tenkit etmiş ve yerleşik İslam geleneklerini rencide edici tutumları . Altınsarı. Kazak toplumundaki yenilik ve ilericilik adına ne varsa hepsini ön plana çıkarmaya çalışmıştır. takip edilmesi gereken büyük bir fikir adamıdır.        İlyas Esenberlin Mukagali Makatayev Tolegen Aybergenov Olcas Süleymenov Muhtar Şahanov Kadır Mirzaliyev Abiş Kekilbayev 20. modern bir eğitim taraftarı olmakla beraber. çalışmaya ve manevi değerlere önem vermeye çağıran şiirleri sadece içeriği itibariyle değil. Ibıray ALTINSARI Kazak edebiyatında realizm akımının öncüsü olarak kabul edilmektedir. Abay’ın bilime. Abay KUNANBAYEV Kazak yazılı edebiyatının temelini atan Abay Kunanbayev olmuştur. Abay’ın fikirlerini dile getirdiği nesirleri ise “Halk Sözleri” adıyla bir kitapta toplanmıştır. yüzyıldan sonra ise. Sabit Mukanov  Tayir Jarakov  Muhtar Avezov 1960-1980 yıllarında önde gelen isimler.

Magcan CUMABAYEV Yukarıda saydığımız Kazak aydınlarının arasında bulunan Magcan Cumabayev. Mir Jakup Dulatulı ile tanıştıktan sonra Kazak kültürünün yaygınlaşması için çalışmalara başladı. eğitimin çağdaş usullerle yapılmasını savunmuştur.protesto etmiştir. din zayıfladı. Baytursunulı. Arap harfli Kazak imlasını belirlemiş ve Kazak Türkçesinin ses bilgisi. Kazakların ve bütün Türkistan’ın milli şairidir. Daha sonra milliyetçi Kazaklar tarafından bu şiir yirmi bin adet basılmış ve bütün Türk toplulukları arasında büyük bir ilgiye mazhar olmuştur. Rus şairi Kirolov’dan Kazak Türkçesine çevirdiği masalları Kırık Mısal ( adıyla yayımlamış. artık sana yatmak yaramaz. İlk önce Kazak gazetesinde çıkan şiirin yayımı Rus makamlarınca durdurulmuştur. Büyük bir Türk milliyetçisi olan Cumabayev. Kazakların milli benliklerine dönmesi gerektiğini savunur. 1910 yılında kaleme aldığı Bahtız Cemal adlı eseri. kaldır başını! Karanlıkta geçirme ömrünü Topraklar gitti.Müsülmanşılıktın Tutkası (İslam. dilci. Dulatulı’nın. Bu sebeple İslam. Kendisi Kazak Türkçesine de önem verirdi. O çok yönlü birisidir: Şair. Alıstagı Bagrıma (Uzaktaki Kardeşime). yazar. önemli bir simadır. Ahmet BAYTURSUNULI Kazak kültürü denince akla ilk gelenlerden birisi de Ahmet Baytursunulı’dır. Genç neslin Kazakçayı iyi bilmeleri ve kendilerini daha çok Kazak Türkçesi ile ifade etmelerini isterdi. Kazak’ım. şekil bilgisi ve terminolojisini meydana getirmiştir. İlk Kazak grameri ve Kazakça-Türkçe sözlüğü hazırlayan da kendisidir. Şiirlerinde Türk topluluklarının o dönemdeki dağınıklığından. harap oldu. Mir Jakup DULATULI Milliyetçi Kazak şairidir. Kün men Tün (Gece ile Gündüz). yabancı işgali altında yaşamak zorunda kalışlarından ve bundan duyulan ezikliklerden bahseder. uyan Kazak. Kazak edebiyatının ilk romanı olarak kabul edilmektedir. Uyan Kazak adlı şiiri çok meşhurdur.Müslümanların Dayanağı [Tutkalı]) adlı bir ilmihal de yazmıştır. Kazak halk edebiyatı ve musikisinden derlemeler meydana getirmiş. . Közindi aş oyan Kazak! Köter bast Ötkizbey Karangıda beker castı Cer ketti. Kendisi aynı zamanda eğitimci. bağımsızlık taraftarı ateşli bir halk ozanıdır. din naşarlap. hal harap bop Kazagım endi catuv caramastı Gözünü aç.

çeviri ve araştırma eserleri de bulunmaktadır. Kazak destanları ve Türkistan Türk edebiyatı ile ilgili ilmî çalışmalar yapmıştır. eski bir geleneği yani Kazakların yedi göbek atasını bulma meselesini yeniden canlandırdı. Bu oyunlar. Avezov’un bu romandan başka pek çok hikaye. dört ciltlik Abay Yolu adlı devasa romanıdır. En önemli eseri.org turkcebilgi. Çokan Velihanov hakkında dört cilt olarak tasarladığı fakat vefat ettiği için tam olarak bitiremediği romanının ilk iki cildini Akan Culdız (Akan Yıldız) adıyla bastırttı. Kendisi.com . Oral. Bu vesileyle Kazakların yine son dönem meşhur şairlerinden Olcas Süleymanov. Muhtar Avezov’u. konusunu doğrudan Kazak halkından aldığı oyunları vardır. Künşıgıs (Doğu). Sabit Mukanov. KAYNAKÇA kazakkultur.org. belgelerle ortaya çıkarmıştır.Türkistan.blogcu. Bu romanda Avezov.org kazakyemekleri.org wikipedia.tr egitimpdr. Kazak tarihi yeniden ve millî bir şekilde yazılmaya başlandı. Kazak halkının yüzlerce yıllık kültür birikimi Abay’ı. Muhtar Şahanov adlı diğer bir Kazak şairi de günümüzde dünya çapında bir şair olarak kabul edilmektedir. Kazakların bağımsızlığını kazanmalarından sonraki dönemlerde edebiyat kitaplarında meydana gelen değişikliklere paralel olarak tarih kitapları da mercek altına alındı. Ot (Ateş) gibi şiirleri bulunmaktadır. Kazakların bir çoğunun kendisine rehber olarak kabul ettiği Abay’ın hayatını ve fikir yapısını çok ince ayrıntılara inerek. deneme. Kazakların son dönemlerde yetiştirdiği en önemli edebiyatçılardan biri olan Ebiş Kekilbayev’in ise Ürker ve Bir Uıs Topırak (Bir Avuç Toprak) isimli romanları meşhurdur. Avezov da Abay Yolu’nu meydana getirmiştir. Bir de onun. Aksak Temir Sözü (Aksak Timur Sözü). Kazak tiyatrolarında bugün de sergilenmektedir. Denilebilir ki. Abay.com kazakhstan. Muhtar AVEZOV Çağdaş Kazak edebiyatında Muhar Avezov’un da ayrı bir yeri vardır.com turkkazak.com kazakturklerivakfi.

cn ekoavrasya.net silkroadadventures.info .vedatosmankorkut.com turkish.cri.