T.C.

SELÇUK ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BÖLÜMÜ

TÜRK DÜNYASI EDEBİYATLARI DERSİ ÖDEVİ

KAZAK EDEBİYATI

Dersin Sorumlu Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Sinan GÖNEN

Hazırlayanlar 092625013 Nurdan ŞANVER 092625041 Enes FINDIK 092625043 Mahmut GEZİCİ 092625050 Tuğba Nur KURT 092625055 Esma AFŞAR

KONYA / 2012

Kazak folkloru ve sözlü kültür zenginliklerinin diğer Türk toplulukları ile ortak olmasına dayanmaktadır. makal-meteller (atasözleri). diğer Türk boylarına göre dil bakımından en fazla yakın oldukları Nogay ve Karakalpak Türklerinin folkloru ile benzerlik göstermektedir. Bu sözlü edebiyat zenginliklerinden bazıları yazıya geçirilerek Çağdaş Kazak Edebiyatı’na da kaynaklık etmiştir. ninniler. Halk edebiyatı ürünleri bir hayli zengindir. bilmeceler. Kazaklar. tören şenlik şiirleri. Klasik İslâm medeniyeti mahsûlü Yusuf ile Züleyha. yaşantılarının doğasına uygun olarak destan edebiyatı çok gelişmiştir. Kazak Türkçesi ve Kazak edebiyatı da bu oluşumlar sırasında biçimlenmeye başlamıştır.KAZAK EDEBİYATI Kazak Hanlığı. yüzyılın başlarına kadar göçebe olarak yaşamıştır. Destanlar ve Hikayeler Kazaklarda. menkıbeler. 20. Battal Gazi. Bu oluşum öncesindeki edebiyat “Ortak Edebiyat Dönemi” içinde sayıldığından Kazak Türkleri edebiyatını 15. Melioranskiy’in. sözlü edebiyatın önemli eserleridir. Kesikbaş. yüzyılın ikinci yarısından sonra kurulmuştur. İsa oğlu Emet. destanlar. SÖZLÜ EDEBİYAT Kazaklar. 16. Ayrıca Tatar Türkleri vasıtasıyla Türkiye Türklerinden Kazak Türklerine geçen Kelbala (Keloğlan). Kozı Körpeş ve Munlık Zarlık hikayeleri. Başkurt ve Nogay Türklerinde olduğunda gibi Kazak Türklerinde de Cengiznâmelere. yüzyıldan başlatmak gerekir. Bozoğlan. nazım bölümlerinde ise Kazak Türkçesi kullanılmıştır. ölenler (türküler). Türk Dünyası’nın ortak destanı Köroğlu. Kahramanlık ve aşk destanları çoktur. bu dönemde Altınordu ve Timur Devletleri’nin dağılışı sırasında bu adla anılarak toparlanmış bir Türk boyudur. Kazak sözlü edebiyat dilinin diğer Türk şiveleri ile yakın olması. Berezi’nin ve İlminskiy’in yayınladığı destan metinlerinin de aynı şekilde nesir bölümleri . Tahir ile Zühre ile mahallî kültürden kaynağını alan Ayman Şolpan. Leyla ile Mecnun. Anız-ertegiler (efsane-masallar). Kırgız Türkçesinin âbidevî eseri Manas Destanı ilk defa bir Kazak aydını olan Çokan Velihanov tarafından yazıya geçirilmiştir. Kazak Türklerinin folklor zenginliği. Bu destanların bazı el yazmalarının nazım bölümleri de Kazak Türkçesi ile yazılmıştır. 15. Kırk Vezir. Şakir Şekret. Jirenşe Şeşen ve Edige destanlarından alınmış bölümler eklenir. Goroğlu adıyla Kazak Türklerince de bilinir. yüzyıllardan günümüze dek Kazak destanlarının nesir bölümlerinde Çağatay Türkçesi. Ahmediye ve Muhammediye halk kültürü zenginliklerindendir. aytıslar (atışmalar) gibi sözlü kültür ürünleri yaygındır. şeşendik sözler (kıssalar). ve 17. sözlü kültür gelişmiştir. Bundan ötürü onlarda yazılı kültürden çok.

nazım bölümleri Kazak Türkçesiyledir. Ben vezirin oğluyum. yüzyılda yazılmış resmî belgeler. – 19. Yiğitlik Destanları     Kobılandı Batır Destanı Alpamış Batır Destanı Kambar Batır Destanı Dotan Batır Destanı Köroğlu Anlatmaları     Ravşan Bey Mezarda Doğan Köroğlu Köroğlu’nun Rayvan Arap’la Savaşı Köroğlu’nun Kızılbaş Şağdat Han ile Savaşı Aşk Destanları  Kız Cibek  Bayan Suluv (Kozı Köpreş)  Tahir – Zühre Kazaklarda Atışma (Aytıs) Geleneği Kazak halkının zengin sözlü edebiyatının en önemli temelini oluşturan. Bu dil anlayışına uygun bir şekilde Hoca Ahmet Yesevî’nin bazı hikmetleri Kazak Türkçesi ile yazıya geçirilmiştir. Zühre söyledi: Sırrımda sırdaşımsın.Çağatay Türkçesiyle. . Kazak Türklerinin konargöçer yaşam tarzını sürdürdüğü zamana ve o dönemin tarihi olaylarına ışık tutan değerli bir kaynak hükmündedir. çok eskiden doğmuş ve kalıplaşmış bir türdür. mektuplar. Yolumda yoldaşımsın. Ancak bu metinlerde yer yer Kazak şivesi özellikleri de görülür. arşiv belgeleri ise Çağatay Türkçesi ile kaleme alınmıştır. Yolumda yoldaşımsın. Tahir. Jambıl Jabayer ise Kazak Türklerinin aytıs geleneğinin en önemli ismidir. 18. Elini benden çek. Ben senin kardeşinim Tahir söyledi: Sırrımda sırdaşımsın. Sen nerden kardeşimsin.

Aktobe. zalim zenginler ile yöneticilere karşı adaleti tesis etmeye çalışan bir kahramanı temsil eden bir şahsiyettir. “Kocanasir” kelimesine “ankav” .Kazak Türklerinde Nasreddin Hoca Kazak Türkleri arasında pek çok kimse Nasreddin Hoca’nın Akşehirli olduğunu bilmez. cesareti. yüzyılın başlarına kadar sözlü geleneklerle beslenen Kazak edebiyatı. Kazaklar kendi dillerinin fonetik özelliklerine uygun olarak “Kocanasir” diye adlandırdıkları Nasreddin Hoca’yı o kadar benimsemişlerdir ki onun adı Kazak Türkçesine deyim olarak girmiştir. YAZILI EDEBİYAT 19. Aslında Kazaklarda Nasreddin Hoca sadece mizahi bir karakter değildir. 1920-1960 yıllarında önde gelen isimler. her şeye inanan “angal” . Kazakça sözlüklere baktığımızda. iyi niyetli mânâlarının yüklendiğini görürüz. arkeoloji vb.       Şahkerim Kudayberdi Magjan Jumabayev Beyimbet Maylin İlyas Jansügirov Sultan Mahmut Toraygırov Saken Seyfullin . Onun fıkraları o kadar benimsenmiştir ki kimse onun Anadolu’da doğup büyümüş bir şahsiyet olduğunu fark etmez bile. Almatı. yani saf.      Abay Kunanbayev Çokan Velihanoğlu Ibıray Altınsarı Mir Yakup Dulat Ahmet Baytursunulı bulunur. tarih. Semey ve Astana gibi herhangi bir şehirde yaşamış Kazakların efsanevî kahramanlarından biri olduğunu zannederler. İşte Nasreddin Hoca’yı benzersiz kılan da budur. yani bilmemiş gibi görünen ve “ak konil” yani temiz kalpli. Sayamadığımız diğer Türk halkları için de geçerlidir. 1991 yılında bağımsızlığın kazanılmasından sonra ise Kazaklar kendi kültür köklerinin araştırılmasına önem vermeye başlamış ve bu vesileyle Kazakistan’da dil. Kazak yazılı edebiyatının ilk öncüleri arasında. gibi kültür incelemeleri daha fazla artmıştır. güzel sanatlar. hazır cevaplılığı. Kostanay. Onu Kazak coğrafyasının Cimkent. O aynı zamanda bilgeliği. bu yüzyıldan itibaren yazılı bir edebiyat haline de gelmeye başlamış ve birçok Kazak edebiyatçısı ortaya çıkmıştır. edebiyat. Bu durum elbette sadece Kazaklar için geçerli değildir.

Yüz ellinci doğum yılı münasebetiyle. yüzyıldan sonra ise. aynı zamanda Kazak dilini ustaca kullanmasıyla da halk içinde sevilmiştir. 1995 senesi UNESCO tarafından Abay Yılı ilan edilerek dünya çapında Abay etkinlikleri yapılmıştır. Kazak toplumundaki yenilik ve ilericilik adına ne varsa hepsini ön plana çıkarmaya çalışmıştır. Şiirleri halk tarafından Kazak bozkırlarında ezbere okunmaktadır. Abay KUNANBAYEV Kazak yazılı edebiyatının temelini atan Abay Kunanbayev olmuştur. Bazı şiirleri bestelenerek şarkı olmuştur. Kazak çocuklarına İncil okutma teşebbüslerini çok şiddetli bir şekilde tenkit etmiş ve yerleşik İslam geleneklerini rencide edici tutumları . Abay’ın fikirlerini dile getirdiği nesirleri ise “Halk Sözleri” adıyla bir kitapta toplanmıştır.          Kalkaman Abdulkadirov Kasım Amanjol İsa Baykazov Gapit Müsrepov Tahir Jarıkulu Kaljan Jarıkulı Ali Ospanov Aliasker Togmagambetov Abdullah Tagıbayev’dir. Kunanbayev. Ibıray ALTINSARI Kazak edebiyatında realizm akımının öncüsü olarak kabul edilmektedir.        İlyas Esenberlin Mukagali Makatayev Tolegen Aybergenov Olcas Süleymenov Muhtar Şahanov Kadır Mirzaliyev Abiş Kekilbayev 20. Kazaklar için. modern bir eğitim taraftarı olmakla beraber. çalışmaya ve manevi değerlere önem vermeye çağıran şiirleri sadece içeriği itibariyle değil. Altınsarı. Abay’ın bilime. takip edilmesi gereken büyük bir fikir adamıdır. Sabit Mukanov  Tayir Jarakov  Muhtar Avezov 1960-1980 yıllarında önde gelen isimler.

Kazak’ım.Müslümanların Dayanağı [Tutkalı]) adlı bir ilmihal de yazmıştır. Mir Jakup DULATULI Milliyetçi Kazak şairidir. hal harap bop Kazagım endi catuv caramastı Gözünü aç. din zayıfladı. Büyük bir Türk milliyetçisi olan Cumabayev. Alıstagı Bagrıma (Uzaktaki Kardeşime). İlk Kazak grameri ve Kazakça-Türkçe sözlüğü hazırlayan da kendisidir. Uyan Kazak adlı şiiri çok meşhurdur. O çok yönlü birisidir: Şair. Baytursunulı. Kazak halk edebiyatı ve musikisinden derlemeler meydana getirmiş. Rus şairi Kirolov’dan Kazak Türkçesine çevirdiği masalları Kırık Mısal ( adıyla yayımlamış. İlk önce Kazak gazetesinde çıkan şiirin yayımı Rus makamlarınca durdurulmuştur. Közindi aş oyan Kazak! Köter bast Ötkizbey Karangıda beker castı Cer ketti. harap oldu. yabancı işgali altında yaşamak zorunda kalışlarından ve bundan duyulan ezikliklerden bahseder. Kün men Tün (Gece ile Gündüz). din naşarlap. Şiirlerinde Türk topluluklarının o dönemdeki dağınıklığından. Kendisi Kazak Türkçesine de önem verirdi.protesto etmiştir. Kazakların ve bütün Türkistan’ın milli şairidir.Müsülmanşılıktın Tutkası (İslam. Mir Jakup Dulatulı ile tanıştıktan sonra Kazak kültürünün yaygınlaşması için çalışmalara başladı. Dulatulı’nın. Kazakların milli benliklerine dönmesi gerektiğini savunur. Bu sebeple İslam. dilci. artık sana yatmak yaramaz. bağımsızlık taraftarı ateşli bir halk ozanıdır. . Genç neslin Kazakçayı iyi bilmeleri ve kendilerini daha çok Kazak Türkçesi ile ifade etmelerini isterdi. önemli bir simadır. Kazak edebiyatının ilk romanı olarak kabul edilmektedir. yazar. Daha sonra milliyetçi Kazaklar tarafından bu şiir yirmi bin adet basılmış ve bütün Türk toplulukları arasında büyük bir ilgiye mazhar olmuştur. Ahmet BAYTURSUNULI Kazak kültürü denince akla ilk gelenlerden birisi de Ahmet Baytursunulı’dır. Kendisi aynı zamanda eğitimci. şekil bilgisi ve terminolojisini meydana getirmiştir. uyan Kazak. kaldır başını! Karanlıkta geçirme ömrünü Topraklar gitti. eğitimin çağdaş usullerle yapılmasını savunmuştur. Arap harfli Kazak imlasını belirlemiş ve Kazak Türkçesinin ses bilgisi. 1910 yılında kaleme aldığı Bahtız Cemal adlı eseri. Magcan CUMABAYEV Yukarıda saydığımız Kazak aydınlarının arasında bulunan Magcan Cumabayev.

Kazak destanları ve Türkistan Türk edebiyatı ile ilgili ilmî çalışmalar yapmıştır. Denilebilir ki. Çokan Velihanov hakkında dört cilt olarak tasarladığı fakat vefat ettiği için tam olarak bitiremediği romanının ilk iki cildini Akan Culdız (Akan Yıldız) adıyla bastırttı. Ot (Ateş) gibi şiirleri bulunmaktadır. KAYNAKÇA kazakkultur.org. Muhtar AVEZOV Çağdaş Kazak edebiyatında Muhar Avezov’un da ayrı bir yeri vardır.org kazakyemekleri. Kazakların son dönemlerde yetiştirdiği en önemli edebiyatçılardan biri olan Ebiş Kekilbayev’in ise Ürker ve Bir Uıs Topırak (Bir Avuç Toprak) isimli romanları meşhurdur. Kazak halkının yüzlerce yıllık kültür birikimi Abay’ı. çeviri ve araştırma eserleri de bulunmaktadır. dört ciltlik Abay Yolu adlı devasa romanıdır. konusunu doğrudan Kazak halkından aldığı oyunları vardır.org turkcebilgi. Bu oyunlar. Muhtar Avezov’u. Bu vesileyle Kazakların yine son dönem meşhur şairlerinden Olcas Süleymanov. belgelerle ortaya çıkarmıştır. Kazakların bağımsızlığını kazanmalarından sonraki dönemlerde edebiyat kitaplarında meydana gelen değişikliklere paralel olarak tarih kitapları da mercek altına alındı. Kendisi.com kazakturklerivakfi. Künşıgıs (Doğu).tr egitimpdr. En önemli eseri.org wikipedia. eski bir geleneği yani Kazakların yedi göbek atasını bulma meselesini yeniden canlandırdı.blogcu. Sabit Mukanov.com kazakhstan. Avezov’un bu romandan başka pek çok hikaye. Aksak Temir Sözü (Aksak Timur Sözü). Avezov da Abay Yolu’nu meydana getirmiştir. Oral.com . Bir de onun. Kazakların bir çoğunun kendisine rehber olarak kabul ettiği Abay’ın hayatını ve fikir yapısını çok ince ayrıntılara inerek. Muhtar Şahanov adlı diğer bir Kazak şairi de günümüzde dünya çapında bir şair olarak kabul edilmektedir. Kazak tarihi yeniden ve millî bir şekilde yazılmaya başlandı. Bu romanda Avezov. Kazak tiyatrolarında bugün de sergilenmektedir.Türkistan.com turkkazak. Abay. deneme.

cn ekoavrasya.net silkroadadventures.com turkish.info .vedatosmankorkut.cri.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful